S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. im. Quo magis egeo misericordia Dei, ut plenio- famelici cordis ore colligere. Hun locum Ilcriber rem mihi tui copiam tribuat; quia pro divitiis erit tus Rosweydus de Recognitionibus explicat. pauperi, ut micas a divitis mensa cadentes, avido Auctor Operis imperfectl in Matthæum, hom. 27, ad Matth. x, 41. (Inter Opp. S. Joan. Chrysost., tom. VI, pag. 115 edit. BB.) Sed audi mysterium, quod Petrus apud Clemen tem exposuit. Si fidelis fecerit opus bonum; et heic ei prodest, liberans eum a malis; et in illo sæculo, ad percipiendum regnum cœleste: magis autem ibi, quam heic. Si autem infidelis fecerit opus bonum; heic ei prodest opus ipsius: et heic ei reddit Deus bona pro opere suo. In illo autem sæculo nihil ei prodest opus ipsius: nec enim collocatur inter cæteros fideles propter opus suum et juste; quia naturali bono motus, fecit bonum, non propter Deum: ideo in corpus suum recipit mercedem operis sui, non in anima sua. Recognit. lib. vII, cap. 38. ID. ad Matthæi XXIV, 15. Fuit enim exercitus alienigenarum et Romani imperatoris stans circa Hierusalem, quæ usque tunc fuerat sancta. Hoc et Petrus apud Clementem exponit. Lege Recognit. lib. 1, cap. 39, 45; Clemen tina, hom. 3, num. 15; Lactantium, Divin. instit. lib. iv, cap. 21. ID. ad ejusdem capitis versum 16. Sicut autem Petrus apud Clementem exponit, est danda potestas. Recognit., lib. II, cap. 60. Antichristo etiam plenorum signorum faciendorum ID. ad versum 24. Signa magna. Non inutilia, neque vana, quæ inter ministros Christi, et ministros diaboli, ex hoc ministri diaboli facere solent; sed magna, id est utilia et plena, quæ sancti facere solebant. Nam in tempore quidem apostolorum, et postmodum, mi nistri quidem Christi, utilia et plena signa facie bant ex parte dextra; qualia sunt, cæcos illumi nare, et alia hujusmodi facere; ministri autem diaboli, inutilia faciebant et vana, ex parte sinistra; quæ admirationem quidem videntibus excitarent, ad utilitatem autem nullius proficerent. Et erat judicare, qui inutilia et qui utilia facerent signa. In fine autem temporis concedenda est potestas diabolo (sicut in Historia Clementis Petrus exponit) ut fa ciant signa utilia, et ex ea parte qua prius facere consueverant sancti; ut jain ministros Christi non per hoc cognoscamus, quia utilia faciunt signa, sed quia omnia non hæc faciunt signa. Recognit. lib. 11, cap. 59, 60. ID. ad versum 42. Unde et sapienter Petrus dicit apud Clementem, quomodo debet quis incessanter quæ Dei sunt co gitare et loqui; quoniam si mens fuerit in his oc cupata, Malus non invenit locum ad mentem. Recognit., lib. III, cap. 31. GENNADIUS, libro De viris illustribus, cap. 17. Rufinus, Aquileiensis ecclesiæ presbyter, non tissimi hominis, Clementis Romani Recognitionum minima pars fuit doctorum Ecclesiæ; et in transfe rendo de Græco in Latinum, elegans ingenium habuit. Denique maxima parte Græcorum bibliothe cam Latinis exhibuit: Basilii, scilicet, Cæsariensis Cappadociae episcopi, Gregorii Nazianzeni eloquen libros, etc. Horum omnium quæcunque præmissis Prologis a Latinis leguntur, a Rufino interpretata sunt: quæ sunt sine Prologo, ab alio translata sunt qui Prologum facere noluit, etc. Lege Honorium Augustodun. Concilium Romanum, sub Gelasio. Itinerarium nomine Petri apostoli, quod appellatur sancti Clementis libri decem apocryphum. Decem. Al. octo, vel novem. Male.

ceperat, actis gratiis, primum hunc librum ab- consuetum disputationis locum accessit: Ibi autem solvit. salutato populo, et paucis de ordine in discepta tionibus tenendo præmissis, immortalitatem animæ ex iis quæ Deus unicuique homini post mortem redditurus est, primum demonstravit. Dehinc Si moni, nonnulla variis argutiis contra objicienti, confestim respondit illum de hac animæ immorta litate ex pueri violenter necati imagine, quam in in teriori suo cubiculo asservabat, posse fieri certio rem, His dictis Simon, conscientia percussus, ve niam a Petro, quem istud prophetico spiritu didi cisse credebat, supplex poposcit. Sed ubi Petrus id ab iis qui cum eo vixerant se accepisse palam professus fuisset, tunc Simon, ira percitus, et va riis contumeliis vexans apostolum: Fortunæ, in In SECUNDO autem LIBRO narrat quomodo, stata disputationis Petri adversus Simonem die, ipse apostolus, primis gallorum cantibus e lecto sur gens, et pauca quædam de vi consuetudinis matu rius surgendi præfatus, ab Aquila et Niceta, quon dam Simonis discipulis, tunc autem ad fidem Chri stianam conversis, quis ille magus, et quibus mo ribus et actibus esset, certior fieri voluerit. Sic ita que Petrus ad disputationem instructus, ad atrium domus, in quo erat multitudo cum Simone congre gata, progreditur. Ibi apostolus, post brevem de pace a Christo in mundum allata disputationem, Deum cœli et terræ creatorem esse invictis probavit ar gumentis; atque omnes Simonis objectiones, cam quit, non veritatis est ista victoria. Petrus vero ex ex Scriptura sacra, tum ex ratione petitas diluit et evertit. His autem illud adjecit, quod immensæ lucis æternitas ex lege possit ostendi. Tunc Simon apostolo respondit magna eum polliceri, spopondit que fore ut si die crastina et factum mundum et animas immortales esse demonstrare voluerit, ad disputationem ipse esset reversurus. His dictis, Simon cum populi, qui secum venerat, tertia tan tum parte abiit: cæteri omnes Petrum, qui plurimos mirabiliter sanavit, ultro secuti sunt, iis quæ imprudens confessus erat, illum magum esse plane convicit. Quibus Simon commotior fa ctus, repetitis conviciis seditionem frustra exci tare tentavit, Nam ab astante plebe ejectus, et derelictus ab omnibus, unum tantummodo habuit suæ fugæ comitem. Post hæc Petrus brevi sermone docuit et irrogatas ab hominibus injurias, et ipsos pravos homines patienter esse tolerandos. Denique, pro populo precatus, omnes ut maturius die se quenti convenirent, admonuit. Ule vero ante lucem ortam, ut Nicetæ petitioni TERTIUS LIBER secundam et tertiam Petri cum si mone disceptationem exhibet. Sed antequam ad ea- faceret satis, quid inter falsa et vera miracula rum priorem aggrederetur, summo mane de maximis esset discriminis, fuse ostendit. Primo autem di coram confusa plebis multitudine disputandi diffi-luculo Simonem navim, ut Romam peteret, con cultatibus, et de tribus sanctissimæ Trinitatis per-scendisse, et omnia magiæ suæ secreta in mare pro sonis apud suos breviter disseruit. Orta luce, in eundem hesternæ disputationis locum se contulit, ibique Simon postquam apostolo magicas artes, queis tot populorum animos tam cito sibi conci liaverat, frustra exprobrasset, ab ipso petiit ut fi dem, qua de immensitate lucis æternæ acturum se esse promiserat, jam liberaret, Sed ad aliam quæstionem continuo digressus, postulat ab eo, cum Deus fecerit omnia, ut ipse aiebat, unde sit malum. Quod quidem cum Petrus contra rectum disputationis ordinem postulari de monstravisset, tunc Simon unumquemque fato, sicut ei decernitur, pertrahi quibusdam rationum momentis probare nisus est. Contra vero Petrus liberum hominis arbitrium certissimis argumentis asseruit, Post hæc ab ipso Simon quæsivit, si visi bile istud cœlum resolvetur, cur ab initio factum est. Et rursus ab eodem paulo post rogavit cur ille Deum, quem Scriptura a nullo videri posse dicit, a justis tamen post eorum mortem, videndum fore affirmaret. Quibus clare a Petro explicatis, iterum petit Magus utrum immortalis esset anima. Sed, hujus quæstionis examine in diem crastinum di lato, populus projecit se ad pedes Petri, qui plures cum ægrotos, tum obsessos a dæmone, sanos re misit et incolumes. Sequenti igitur die, cum Petrus ea quæ pridie disputata fuerant, comitibus suis recitasset, ad jecisse, certo accepit nuntio. Hæc populo jam coacto ille actutum nuntiat, additque se, quamvis fugien tem Magum, ne hominum mentes depravaret, in sequi cogeretur; apud eos tamen donec in fidei doctrina essent confirmati, commoraturum Per hoc itaque temporis spatium, sermones ad eos consolandos, et fidei doctrina morumque pie tate imbuendos, singulis quibusque diebus habuit; Zachæum episcopum, duodecim presbyteros, qua tuorque creavit diaconos; duodecim sociis suis tres alios adjunxit; atque ex iis omnibus duodecim ad prædicandam Christi fidem, Simonemque de bellandum præmisit, ac supra duodecim hominum millia sacris regeneravit baptismi aquis. Tribus demum elapsis mensibus, Clemens, eodem Petro jubente, sermones quos ab eo concionante Casa reæ exceperat, decem redegit in libros, eosque misit ad Jacobum. Petrus vero Tripolim, ubi hie maret, profectus est. QUARTI LIBRI initio narrat idem Clemens quo itinere Petrus Tripolim venerit, quos, in urbibus per quas transivit, adduxerit ad Christi fidem, qua denique pompa Tripoli exceptus sit. Ibi,altera post adventum suum die, Petrus, præmissis, uti dixi mus, sociis suis, quæcunque post eorum discessum egerat, ante lucem ortam retulit, ab iisque ea omnia didicit quæ a Simone Tripoli fuerant patrata. Prima autein luce, nuntiatur Petro eumdem Magum, de

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. adventu ejus certiorem factum, in Syriam ten- bere. Illos autem qui hoc regenerationis sacra denten aufugisse; et populum frequentem ad ja nuam, ut sermones ejus audiret, ipsi avidissime præstolari. mento initiati erant, commonefecit, ipsis non so lum omnia opera bona quæ hactenus egerant con tinuo esse facienda, sed ad sublimiores perfectioris virtutis gradus semper esse ascendendum. Hæc et his similia, inquit Clemens, cum dixisset Petrus, dimisit turbas. Per tres autem integros menses apud Tripolitanos, quorum plurimos adduxit ad fidem, eodem modo concionatus est. Post hæc, Clemente aliisque pluribus sacro baptismate ablutis, Tripoli Maronem episcopum, et duodecim presbyteros, ac quosdam diaconos creavit, atque, inde tandem egres sus, venit Antiochiam. Quamobrem opportunum ille nactus locum, at que ex iis quos ab corporis ægritudinibus vel a dæmonis possessione liberaverat, argumentum du cens, planum omnibus fecit ægrotationes morbos que hominum, iisdem quibus a vero Dei cultu re casserant, ad eos accessisse gradibus; ac tandem eo cultu penitus derelicto, atque idololatria, cujus sicuti et magiæ originem pandit, introducta, dalam dæmonibus animas eorum possidendi facultatem. Subinde se suosque ad verum summi Dei cultum SEPTIMI LIBRI initio narratur Petrum, cum Tri restituendum missos esse suis annuntiavit audito-poli Antaradum accessisset, socios suos, quorum ribus, ipsisque quid inter falsas verasque prophe-major ereverat numerus, duas, quæ ipsum præ tias et visiones, inter sanationem vero aut falso cederent, divisisse in turmas; atque uni Nicetam, miraculo redditam intersit discriminis, patefecit. Aquilam alteri præfecisse. Clemens vero, gratiis Denique illos ad veram religionem amplexandam, Petro, quia eum apud se retinuerat, actis, ipsi apostolis Christi gerendum morem, vitamque pure poscenti quomodo patrem, et matrem, ac fratres et religiose instituendam, adhortatus, ut die se- amisisset, confestim declaravit. Die subsequenti, quenti ad eumdem locum maturius se conferrent, Petrus in insulam Aradum, viteas immensæ ma admonuit. guitudinis columnas videndi gratia, se contulit, ibique Clemens agnovit matrem suam Mathidiam illuc naufragio expulsam, atque eleemosynis vi elum quærentem. Illa vero cum uxore Petri ca lerisque omnibus Laodiceam ducitur, qua in urbe a duobus aliis filiis suis, quibuscum naufragium fecerat, agnita quoque est. Hi autem narraverunt se post naufragium Cæsaream delatos, et cuidam viduæ, cui nomen Justæ erat, venditos, ejus po stea cura litteris et philosophiæ cum Simone Mago operam dedisse, illiusque imbibisse errores; sed, Zachæi ope, fide Christi suscepta, se Petro tandem fuisse oblatos. Quibus auditis, Petrus Mathidiam, baptismi gratia donari postulantem, post unius diei jejunium eo regenerationis sacramento in mari initiavit. Exorta igitur die, idem ipse Petrus, præmissa mentali oratione, aliam quæ LIBRO QUINTO exhibe tur, ad populum habuit concionem. In ea ob om nium oculos ponit hominem, ad imaginem Dei factum, tandiu in res terrenas habuisse domina tum, quandiu ipse justitiæ legibus obtemperavit; ubi vero ab iis discessit, continuo fragilitati, animi perturbationibus, tentationibus, vexationibus da monum, miseriisque omnibus obnoxium factum esse. Monet tamen parvo fidei grano morbos omnes posse sanari. Hanc igitur fidem ab omnibus susci piendam esse concludit, et vero Prophetæ, quem, sicuti prænuntiatum fuerat, jam adventasse nove rant, unice serviendum. Deinde docet non au diendas esse, quas ille singulatim recenset, sug gestas a dæmone tentationes. Dimissis porro om nibus, ad sua ipse revertitur, ubi sociis suis con cedit quodcunque libuisset, sciscitandi facultatem, et continuo ad singula quæque respondit eorum in terrogata. Clemens vero cuncta quæ ab eo pronun tiata fuerant, in librum, quem misit ad Jacobum, accuratissime redegit. SEXTUS LIBER aliam quoque Petri concionem continet. Is cum tardius solito ob noctium brevi tatem surrexisset, ad consuetum concionis locum perrexit. Atque ibi primo explicuit quomodo ho mines possint falsas opiniones deponere, et in ve ritatis verique Dei pervenire notitiam. Manifestum deinde fecit illos haud difficulter scire potuisse non quidem quid sit Deus, sed quod non sit, ac proinde illum in idolis, humana arte fabricatis, non includi. At vero quia omnia gignuntur ex aqua, quæ creata est ab initio per Unigenitum, per quem pervenitur ad Patrem, exinde intulit genita libus baptismi, cujus necessitatem utilitatemque demonstrare conatus est, nos aquis renasci de Die subsequenti, ut in LIBRO OCTAVO auctor nar rat, Petrus, Clemente duobusque aliis fratribus suis comitibus, lavat in mari, atque in secretum locum ad orationem secedit. Inde illi egredienti occurrit senex quidam pauper, es habitu operarius, qui preces ad Deum perperam fundi, et mundum non secundum Dei providentiam gubernari..... sed genesin esse que omnia agit es continet, audacter asseruit. Fit interim magnus populi concursus, et Nicetas, data a Petro, qui seni respondere volebat, dicendi facultate, docuit mundum a Deo factum, et ab ipso quandoque solvendum, nec ex indivi duis corpusculis seu atomis, ut ferebat Epicuri sententia, quælibet corpora, mentesque intelligentia præditas, fieri. Variis deinde argumentis probavit mundum ab ipsa sapientia et ratione, quando ipsi placuit, fuisse conditum. Postridie, coetu in primarii cujusdam civis do mum coacto, senex ea quæ Nicetas dixerat sum matim repetit, atque, adversus illa disputans, con tendit quædam injuste el inordinate facta esse; ex

rum fabulas a philosophis aliisque viris sapien tibus allegorice fuisse explicatas. Contra autem Ni cetas illi continuo ostendit hæc deorum crimina a pictoribus, sculptoribus et poetis non allegorice, sed reapse et ad litteram poni ante omnium oculos. Nicetas tamen has allegoricas fabularum exposi tiones, rogante Clemente, est prosecutus. Tum Pe trus Scripturain sacram non eo sensu allegorico, sed alia, quam ipse docuit, methodo explicandam esse demonstravit. Deinde ad Faustinianum con versus, ipsum ad profitendam religionem Christia nam, quæ nihil nisi sanatum et honestum præcipit, summopere adhortatus est. Denique, reddita ægrotis atque a dæmone obsessis sanitate, populum gau iis autem quæ juxta ordinem fiunt, quædam ab rum sepulcra. Ad hæc Aquila respondit illas deo alio quam ab ulla mente fuisse creata. Contra vero Aquila ex iis quæ secundum ordinem fieri senex concesserat, agnoscendam esse Dei providentiam demonstravit. Porro ex iis quæ inordinate fiunt, luculenter ostendit, ab origine mundi nihil eorum fuisse, sed ex impietate hominum suum mala sum psisse initium. Denique cum omnibus quæ sibi ob jiciebantur, fuse respondisset, ultimam senis ob jectionem qua omnia ex necessitate genesis sibi acci disse dicebat, fratri suo Clementi, postero die sol vendam reliquit. His dictis, Petrus nulli hominum, nisi soli vero prophetæ, quæ a Deo vel fieri vel non fieri non possint, comperta esse dixit; nec quem quam ab illo propheta hac de re, nisi, variis phi losophorum subtilitatibus missis, sincero veritatis dentem lætumque dimisit. amore ducatur, fore unquam docendum. Cæterum ad investigandam veritatem id tantummodo requiri, it homines num propheta ille vera semper prædi xerit, diligenter inquirant. LIBRI NONI initio traditur sequenti die more solito disputatum fuisse, utrum nihil extra genesin fieret. Quamobrem Clemens variis rationum momentis de Ironstravit hominem libero voluntatis arbitrio, quo quidlibet agere potest vel non agere, esse prædi tum. Senex vero arguit ex constellationibus va riisque astrorum aspectibus, quos accurate recen suit, homines vel bonos fieri, vel malos. Contra Clemens longa inductione, qua variæ nationes eas dem semper leges et consuetudines quantumcun que aspectus siderum varii fuerint, inviolate ser vaverunt, id falsum esse convicit. Summam argu menti illius vim et pondus agnovit senex. Qua propter ut id experientia sua falsum esse magis magisque persuaderet, sibi nomen esse Faustiniano confessus est, et quæcunque sibi acciderant, bre viter narravit. Ab uxore itaque sua Mathidia filiis que suis agnitus est, iique, dimisso populo, una cum Petro, in eadem, ubi disceptatum fuerat, domo re manserunt. DECIMUS LIBER docet quomodo Petrus, exorto sole, Faustinianoque adhuc dormiente, Clementem fratresque ejus de ineunda cum illo disputatione erudierit, statueritque eidem Faustiniano, ut ad amplexandam religionem Christianam sese compa raret, dandum esse unius anni spatium. Cum au tem Faustinianus e lecto surrexisset, ab iis quæ sivit an sit in substantia et actibus bonum et ma lum. Huic quæstioni respondit Clemens, atque ex positis de bono et malo stellarum aspectu princi piis, probavit nullam inde hominibus imponi posse necessitatem. Porro autem cum hæc utrinque dis ceptarentur, Petrus, coactum videns populum, deinceps de idololatria falsisque deorum numinibus jussit disputari. Quocirca Clemens originem idolo latriæ evolvit, dixitque vera falsorum deorum cri mina, in primisque Jovis stupra et adulteria om nibus esse notissima, ac tandem etiamnum stare plura filiorum ejus, hominum utique nequissimo Post hæc autem inter prandii apparatus Fausti nianus, annuente Petro, Appionem et Anubio nem, qui Antiochia Laodiceam cum Simone vene rant, invisit. Tum Simon, ut ministri Cæsaris, qui eum ad necem quærebant, Faustinianum in locum suum morti traderent, ipsi magicis artibus faciem vultumque suum imposuit. Tam stupenda vero Faustiniani transformatione uxore filiisque ejus obstupefactis, promisit Petrus se Faustiniano, postquam Simonis vultu ad errores ejus destruen dos usus esset, pristinam faciem redditurum. Quamobrem eumdem Faustinianum Antiochiam misit, quo turbas omnes a Mago adversum se ca lumniis acerbissimis concitatas, simulata ejusdem veri Simonis poenitentia sedaret. Quod quidem Faustinianus variis fictionibus et mendaciis præ stitit, ac postea vultus pristinus a Petro illi on nino restitutus est. Dehinc Petrus creatis Laodicea episcopo el presbyteris, ac reddita ægris obsessis que sanitate, Antiochiam, qua Simon pulsus fue rat, contendit, atque illi urbem ingredienti omnis populus, et onines majores natu, ac nobiles pœni tentiam agentes, iverunt obviam. Ipse vero de tot hominum conversione gratias Deo retulit, omnes ægrotos sanavit, atque intra septem dies duodecim millia hominum sacro abluit baptismate. Hos inter Theophilus, vir populi primarius, domus suæ in gentem basilicam ecclesiæ nomine consecravit, in qua Petro apostolo constituta est ab omni popula cathedra. Denique Faustinianum baptismo initiari postulantem, Petrus, indicto plebi jejunio, bapti zavit, et quæcunque hactenus ei contigerant, omni populo exposuit. Quid veteres de his libris senserint. Auctori hujusce operis si fides habeatur, Roma nus ille fuit, e Cæsaris familia, nomine Clemens, cui pater Faustinianus, mater Mathidia, fratres Nicetas et Aquila, ipse præcipuus charissimusque Petri discipulus; qui plures ejusdem apostolici conciones disputationesque scriptis tradidit, va riosque redegit in libros. Hæc ille tanta fiducia tantaque asseveratione affirmat, ut multi scriptores

& CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. varias ejusdem operis sententias ipsius nomine nota in illis expressa reperitur. Et Clementis quidem absque ulle scrupulo citare non dubitaverint. Pri- quæ genuina, et omnium consensu recepta sint scri mus inter eos mobis occurrit Origenes, qui bos li- pta jam satis liquet. Unde Valesius his verbis Petri bros sic laudat: Tale aliquid dicit et Petrus apud et Apionis disputationes libros Recognitionum ab Clementem, quoniam bona opera quæ fiunt a fideli- Eusebio designatos opinatur. Quod si dixeris in iis bus in hoc sæculo eis prosunt ", etc. Alibi vero non inveniri quas Eusebius dicit Petri et Apio aliud fragmentum, superiore longe prolixius, in hæc is disputationes, respondet Rufinum, hujus operis exscripsit verba "; Et Clemens Romanus, Petri interpretem, alia penes se habuisse eorumdem li apostoli discipulus, in hanc quæstionem el sententiam brorum exemplaria in quibus plura, quæ in nostris cum patre Laodicea in Circuitionibus, tv ratę Ilspió- occurrunt, non repræsentabantur. Sous loculus, etc. Ab auctore autem Operis imperfe cli in Matthæum idem titulus his libris præfigitur Petrus apud Clementem, vel: Sicut in Historia Cle mentis Petrus exponit. His adjungi possunt Aldhel mus, Venerabilis Beda, auctor Chronici Alexan drini, Freculfus, Nicephorus, Georgius Cedrenus, et alii nonnulli, a quibus hoc opus eodem nomine in signitum est. Alii vero illud inter apocrypha rejiciunt. Ita enim de eo Patres concilii Romani sub Gelasio sta Luunt: Itinerarium nomine Petri apostoli, quod ap pellatur sancti Clementis libri octo, apocryphum. Pro octo critici scriptores putant legendum esse decem. Auctor vero Stichometric, post Nicephori Constantinopolitani Chronographiam additæ; Et que Novi, scilicet Testamenti, sunt apocrypha: Iti nerarium Petri versus 2700. Agobardus quoque 7 Licet iidem libri, inquit, sint apocryphi; plera que tamen ex iis testimonia inveniuntur a doctoribus usurpata. Humbertus etiam episcopus Sylva Can dida: Clementis liber, id est Itinerarium Petri apostoli et Canones apostolorum numerantur inter apocrypha. His accedit Honorius Augustodunen sis: Clemens scripsit... Itinerarium Petri et dispu tationem Petri, et Apionis, et multa alia, quæ inter apocrypha numerantur. Ante eos vero Athanasius dixisse fertur. Iterum libri Novi Testamenti, qui bus contradicitur, sunt Circuitus Petri, etc. Verumtamen quandiu non exstabunt illa exem plaria, a nostris tantopere discrepantia, tandiu in certum erit utrum in eis vel in aliis ejusdem scri ptoris libris hæ disputationes contineantur, aut tandem illæ solæ speciale aliquod volumen consti tuerint. Ut ut sit, nonnullis forsitan idem Eusebius libros Recognitionum nomine Actus Petri appellasse videbitur, cum scripsit: Librum vero, qui Aclus Petri dicitur, et Evangelium ejus nomine inscriptum, Prædicationis quaque et Revelationis ejusdem libros pro catholicis scriptis nunquam habitos esse constat. Nec vetustiorum siquidem, nec recentiorum Eccle sia scriptorum quisquam, desumpto ex iis libris testimonio usus unquam fuisse legitur. Non sumus quidem nescii, eos de quibus Eusebius disputat libros, ab antiquis, ut paulo ante vidimus, scripto ribus fuisse citatos. Attamen non inde continuo inferri debet, illum, non de Clementis, sed de alterius cujusdam libris locutum esse. Nam, ut prudenter observat Valesius, ibi erravit, et memo ria lapsus est Eusebius; quippe qui eamdem Apo calypsin, seu Revelationem Petri, quam hiç ab anti quis citatam negat, alibi a Clemente laudari testa tur: Glemens in libris Hypolyposeon Petri Apoca lypsin laudat. Certum est præterea librum, qui Prædicatio Petri inscribitur, ab Origene " el aliis nonnullis fuisse citatum. Potuit ergo Eusebius et in aliis duobus libris, quos commemorat, similiter decipi. His tamen opponi potest, illum de libris a Petro, non autem a Clemente scriptis ibi dispu tare. Cæterum si Eusebius in allatis locis libros Recognitionum Clementis laudat, illos genuinum Clementis opus esse penitus inficiatur. Si vero eorum non meminit, idem ex ejus silentio ducitur argumentum. Neque enim ille tam longas lucu brationes, quas a Clemente profectas esse novisset, tam alto potuit unquam præterire silentio. c Quid Eusebius, Hieronymus, et Epiphanius de his libris senserint. Arbitrantur nonnulli Hieronymum eamdem de bis libris tulisse sententiam, ubi dixit": Libri au tem e quibus unus Actorum ejus inscribitur, alius Evan gelii, tertius Prædicationis... inter apocryphas scri pturas reputantur. Rursus vero ubi de ipsomet Clemente disserit **: Et disputatio Petri et. Aplonis, inquit, quam Eusebius in tertio Historia ecclesia stice volumine coarguit. Et re quidem ipsa Euse bius in eodem, quem Hieronymus citat, libro hæc habet "; Quidam porro alia etiam opera prolixa sub ejus nomine heri ac nudiustertius in lumen protulerunt, puta Petri et Apionis disputationes, quarum apud antiquos nulle omnino exstat mentio. Neque enim sincera recta fidei, ab apostolis traditæ, Quibus autem accuratiori diligentia hoc Clemen tis opus examinare licuit, ii certiorem de illo sen tentiam ferunt. Hos inter Epiphanius memoriæ pro didit Clementem nostrum de Petri Circuitibus ali quid revera scriptis tradidisse, sed ejus scripta ab Ebionitis hæreticis adeo fuisse corrupta, ut paucis veris relictis, cætera ipsi falso supposuerint **: Sunt et alii libri, inquit, quibus utuntur, velut Petri Cir Tractat. 35 in Matth. post init. "Philccal. c. 22, in fine. Cap. 10-24. Lib. De Judaic. su perstit., cap. 16. In Respons. ad Nicet. lib. Lib. De lumine Eccles., cap. 15. In Synopsi. Lib. De script. eccles. "Eod. lib. "Lib. 11 Hist., cap. 88. In eumd. Eus. locum. u list., cap. 3. "Lib. yi Hist., cap. 14. Lib. Tom. XII, Exposit. in Evang, Joann. Hares.

cuitus a Clemente conscripti, Ispiódov xalovμevas & homines ad assertionem dogmatum suorum, sub Пérpov. Quo in libro, paucis veris relictis, cætera virorum sanctorum nomine tanquam facilius cre supposuerant; quemadmodum Clemens ipse omnibus illos modis redarguit iis epistolis circularibus, quae ab eo scripte, in sacrosanctis Ecclesiis leguntur. Ex quibus constat longe ab iis, quæ in Circuitibus illis sub ejus nomine adulterina exstant, illius fidem ac sermonem abhorruisse. Etenim virginitatem Clemens docuit, isti repudiant: ille Eliam, Davidem et Sam sonem, omnesque prophetas commendat, Ebionita. deleslantur. Quare in Circuitibus istis suam ad in stitutum accommodarunt omnia, ac de Petra plurima mendacia confinxerunt. Cujusmodi est inter cetera illum castimonia causa lavisse, quod isti facere consueverunt. Tum ab animatis omnibus, el carnibus reliquoque omni, quod carne constet, abstinuisse; quoniam ab iis tam Ebion olim quam hodie Ebionite omnes abhorrent. Re autem vera, in his libris dili genter observatur Petrum mane lavisse. In his etiam Petrus dixisse fertur: Panis mihi solus cum olivis, et raro etiam cum oleribus in usu est. l his denique Christus solus ubique verus Propheta fuisse asseritur. Porro si Epiphanius nonnulla, quæ in his libris minime occurrunt, retulisse vi deatur, ille profecto in diversos ab iis, quibus Ru finus suam edidit versionem, codices incidisse di cendus est. Sententia Rufini et Photii de his libris. Opinio ejusdem quoque Rufini est, hos libros a Clemente Romano pontifice exaratos, eosque de pravatos fuisse ab hæreticis; sed plura quam putat Epiphanius, integra, et ab ipso Clemente vera pro fecta, in iis suo tempore occurrisse testatur. Ejus verba, licet paulo prolixiora, quia ad rem nostram non parum faciunt, hic transcribenda esse putavi mus: Clemens, inquit, apostolorum discipulus, qui Romanæ Ecclesiæ post apostolos et episcopus et martyr præfuit, libros edidit, qui Græce appellantur 'Avayvwpisuóc, id est Recognitio; in quibus cum ex persona Petri apostoli doctrina quasi vere apostolica in quam plurimis exponatur, in aliquibus ita Euno mii dogma scribitur, ut nihil aliud quam ipse Euno mius disputare credatur, Filium Dei creaturam e nullis exstantibus asseverans. Tum deinde etiam illud adulterii genus inseritur, ut naturam diaboli cætero rumque dæmonum non propositi voluntatisque ma litia, sed excepta ac separata creature producerit qualitas, qui utique in cæteris omnem rationabilem docuerat liberi arbitrii facultate donatam. Sunt etiam nonnulla libris ejus inserta, quæ ecclesiastica regula omnino non recipit. Quid, quæso, apostolicus sir, imo pene apostolus non ea scribit quæ apostoli dicunt; cui Paulus apostolus testimonium dedit di cens: Cum Clemente et adjutoribus meis cæteris, quorum nomina sunt in libro vita; et scribat hoc quod libris vitæ contrarium est? An id potius cre dendum est, quod supra diximus, quod perversi Lib. VII Recog. "Lib. De adult. lib. Origen. denda inseruerunt ea, quæ illi nee sensisse nec scripsisse censendi sunt. In præfatione vero sum eorumdem librorum interpretationis hæc habet Sunt et quædam de ingenito Deo genitoque disserta, et de aliis nonnullis, quæ, ut nihil amplius dicam, excesserunt intelligentiam nostram. Hæc ergo tan quam supra vires meas essent, aliis reservare malui, quam minus plena proferre. Quibus ille posteriori bus verbis non obscure innuit, hæc omnia a se omissa, nec Latine reddita. Varios insuper ille habuit manuscriptos codices, a se invicem longe diversos, atque in quibusdam nonnulla, ac ea præ sertim quæ de transformatione vultus Faustiniani dicuntur, non occurrisse observat: Puto, inquit, quod te non lateat Clementis hujus in Græco ejusdem operis 'Avarvósev, hoc est Recognitionum, duas editiones haberi, et duo corpora esse librorum, in aliquantis quidem diversa, in multis tamen ejusdem narrationis: denique pars ultima hujus operis, in qua de transformatione Simonis refertur, in uno cor pore habetur, in alio non habetur. Monet denique epistolam Clementis ad Jacobum fratrem Domini, quæ huic operi præfixa erat, a se fuisse præter missam: Epistolam sane in qua idem Clemens, ad Jacobum fratrem Domini scribens.... ideo huic operi non præmisi.... quia et tempore posterior est, et olim a me interpretala atque edita. Photius vero, qui plures etiam habuerat hujus operis codices manu exaratos, de eo sic definit"; Epistola præfigitur tanquam ad Jacobum fratrem Domini, at hæc neque eadem, neque ut ab eodem pro fecta, sed in libria nonnullis veluti a Petro apostato ad Jacobum missa: in aliis rursus tanquam a Cle mente ad Jacobum.... harum prior ostendit ipsummet Petrum res a so gestas conscripsisse, et Jacobo eas postulanti misisse: altera vero refert Clementem Petri jussu easdem res gestas litteris proditas, postquam ille jam ad immortalem commigrasset vitam, Jacobo transmisisse. Ex quo conjectura capi tur fuisse res gestas S. Petri editas; at cum temporis longinquitate periisset altera, illam Clementis solam perdurasse. In omnibus enim libris, quos quidem mihi videre contigit (non paucos illos certe), post diversas illas epistolas, atque inscriptiones idem omnino sine variatione hoc operis initium reperi Ego Clemens, et quæ ordine deinceps sequuntur. Refertum est autem hac opus absurdis nugis non sine plurimis ex Arii opinione in Filium blasphemiis...... liber tamen Actorum Petri perspicuitate ac gravitate, adhuc puritate et vehementia aliisque orationis doli bus, rerum item variarum doctrina tantum Consti tutiones superat, nulla ut hos inter comparatio, ad sermonem quod attinet, fieri debeat..... Hunc Clementem alterum a Petro urbis Romæ episcopum fuisse quidam autumant, alii vero quartum; Linum enim et Anacletum inter utrumque pontifices exsti "Biblioth, cod. cxu.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. tisse, ac tertio demum Trajani anno vitam finisse. Petrus dialecticum sophistamque ibi agit, ipso Hinc colligas in omnibus Photii codicibus idem ac in editis nostris fuisse operis hujus initium. Porro autem nullus, uti opinamur, sibi facile persuadebit hoc idem opus ab eruditissimo illo viro fuisse Cle menti adjudicatum; ut pote qui illud ipsum absur dis nugis et Arianorum blasphemiis oppletum esse testetur. Sententiæ recentiorum auctorum de his libris, et quid de iisdem sil sentiendum. Neque vero scriptorum recentiorum sententiæ minus quam antiquiorum a se invicem dissident secumque discordant. Quidam enim a Rufini opi Simone Mago longe subtiliorem? Quid vero de ejus ratione vivendi, mane surgendi, disputationes in stituendi et ordinandi, in urbes ingrediendi, atque ab iis qui baptizati non erant, sese separandi, dici potest? Nonne hæc omnia operis hujus suppositio nem evidenter arguunt? Quid adhuc magis fabulo sum. quam ea disputatio qua singuli apostoli, suo quique ordine, contra Caipham, Samaritanos, Scribas, aliosque Judæos decertasse finguntur? Denique in toto illo opere nullas deprehendimus, ejus cui ascribitur, mirum Clementis Romani pontificis, apostolorum discipuli, notas nullosque hujus operis analysi cuilibet æquo rerum æstima characteres. Quod quidem ex sola quam dedimus tori facile probabitur. Num aliquid a Clemente profectum his in libris su persit; et quis eorum aucior, ac quo tempore sint Scripti. Verum, inquies, nihilne quod ab ipso Clemente profectum sit, toto in opere reliquum est amplius? Ut huic quæstioni fat satis, animadvertas velim ex iis quæ protulimus rationum momentis colligi, eos a vero longe aberrare qui maximam hujus operis partem, iisque tantum quæ hæreticorum pravitate adjecta sunt, exceptis, Clementi nostro adjudicandam esse arbitrantur. mione non longe abeunt, ut Lambertus Gruterus Venradius, qui de his libris sic sentit: Quantum ad Recognitionum Clementinarum libros attinet, eos vere Clementi nostro ascribo, tametsi corruptos esse agnoscam, ut dicetur infra. Et certe quasdamı ille notat corruptiones, quibus ea omnia subjungit que de Faustiniani vultus transformatione ibidem leguntur. Quidam autem cum Bellarmino ad Epi phanii sententiam magis inclinant; atque hos libros ab hæreticis foede corruptos esse asserunt. Sed communior aliorum hujusce temporis criticorum opinio Clementem librorum illorum auctorem esse negat, affirmatque illos ab aliquo secundi sæculi seriptore fuisse depravatos, eosque repletos esse De Epiphanii autem sententia, quæ hæreticos fabulis, nugis, somniis, mendaciis, atque sermoni-Pauca his in libris, a Clemente scriptis, intacta re bus disputationibusque ineptis, absurdis et ridicu-liquisse pronuntiat, certi aliquid definire difficile lis; ac denique in iis reperiri fragmentum ex libro Bardesanis Syri, adversus Abydam astronomum edito, totidem verbis transcriptum. Fragmentum autem illud ab his verbis incipit: Denique primi Seres, qui initio orbis terræ, etc. Jani vero de his libris quid sentiendum, vel cui opinioni adhærendum sit, si rogetur, dicemus illos eo modo, quo nunc, et a tot sæculis repræsentan tur, ab Clemente Romano profectos non esse. Constat enim quæcunque de mutatione vultus Fau stiniani, et postea ibi narrantur, omnino fictitia esse, et aperte falsa. Et vero vel sola mendacia quæ Petro apostolorum principi ibidem tribuuntur, id invictissime demonstrant. Neque etiam cætera omnia, quæ in reliquo opere legimus, magis Cle menti adjudicanda nobis videntur. Nam iter Ma thidiæ, illiusque cum filiis suis Niceta et Aquila naufragium, illi tandem fortuiti occursus, quibus sese invicem ac patrem suum Faustinianum ipsum que Clementem agnovisse feruntur, plane fabulosa et gratis ficta sunt. Fac tamen ea esse verissima; quid autem magis a verisimilitudine abhorret, quam verba el sermones quos Petrus ad suos et ad populum habuisse perhibetur? Quam multæ enim, Deus bone, ibi occurrunt nuge, ineptiæ, fa bulæ quam multa puerilia, perridicula et insulsal quam multi errores atque mendacia? quam belle Apud Euseb. lib. vi Præp. evangel. est. Cum enim epistolæ quibus Clemens de sui operis facta ab hæreticis corruptione conquere batur, ad nos pervenerint, divinare utique non possumus quæ sint illa pauca quæ hæretici integra reliquerunt. Quapropter nisi ea pauca clare sigil latimque demonstrentur, nobis facilins persuade bitur nihil in toto opere sanum, sed omnia cor rupta esse el depravata. Cæterum si Epiphanius pauca quædam suo tempore sincera et genuina compererit, ille in alios, ab iis, qui nunc supersunt, codices manuscriptos incidisse baud immerito vi detur. Porro autem quamvis auctoris, a quo opus. illud corruptum prodiit, nomen hactenus incognitum atque incompertum fuerit, quia tamen illud Græce primum composuit, eum Græcum quemdam homi nem fuisse vero certe est perquam simillimum. Is porro dialecticus fuit disputatorque acerrimus, qui varias philosophorum opiniones, astrologiam, mythologiam, omnes paganorum fabulas allegori casque earum interpretationes, ac varias tandem variorum populorum leges, mores, consuetudines que apprime callebat. Sed ille hæreticorum ac præcipue Ebionitarum erroribus omnino addictus erat, atque eos in suis lucubrationibus facilius ut propinaret, easdem ementito Clementis, apostolo. rum discipuli, magno nomine inscribi voluit.

Denique quo tempore eosdem illos libros in lu- iis qui illos citarunt, varii tituli præfiguntur. Ali cem ipse emiserit, paulo proclivius est definire. Verum enimvero cum Origenes non solum illos cita verit, sed longum etiam ex iis transcripserit frag mentum, constat eosdem Origene ipso esse antiquio res. Non temere igitur illi secundo Ecclesiæ sæculo in vulgus prodiisse dicuntur. Quod quidem inde rursus confirmari potest, quod Bardesanes Syrus aliud quoque, uti diximus, fragmentum non minus prolixum, in suum adversus Marcionem librum transtulit. Nam Bardesanes ille hunc eumdem 1 brum sub Soteris pontificatu, paulo post secundum sæculum medium Antonio imperatori nuncupavit. Jam ergo pervulgati erant illi Recognitionum Cle Mentinarum libri. Num hi libri ad nos, quales ab auctore prodierunt pervenerint; ac de eorum utilitate, titulis et edi tionibus. quando enim Clementis Recognitio, vel Recognitiones, Clementis Itinerarium, liber Itinerarius Prædicatio nis Petri, Clementis gesta, vel Historia, aut Ghro nica, vel Narratio, aliquando vero Petri Periodi, vel Circuitus, vel Itinerarium,vel Actus appellantur. li porro ex duobus mss. cum variis summorum quorumdam pontificum epistolis, curante Joanne Sichardo, anno 1526 typis editi sunt. Postea Lam bertus Gruterus Venradius eosdem rursus typis excudit, atque in eis quædam se emendasse affir mat. Verum cum ille has emendationes non ex manuscriptis se hausisse dixerit, eas suis duntaxat conjecturis videtur fuisse assecutus. Ex hac tamen editione in Bibliotheca Lugdunensi hi libri rursus Bemissi sunt in lucem. Cotelerius autem illos cum operibus Patrum, qui temporibus apostolicis flo ruerunt, publicari voluit, hancque editionem ope sex mss. codicum, Sorbonæ nimirum, Thuaneo, Petri Candelerii, Regis, Petri Petiti, et Carmeli tarum Discalceatorum se adornasse testificatur. Alium præterea codicem, ante annos quadringenws exaratum, ex bibliotheca Colbertina penes nos habuimus. Cæterum hi libri, quamtumvis adulterini fuerint et corrupti, ad nos tamen quales ab auctore suo scripti fuerant non pervenere. Nulli siquidem nunc occurrunt eorum Græci codices manuscripti, quos Buo tempore frequentes fuisse Rufinus Photiusque testantur: solam habemus hujus operis Latinam versionem Rufini, qui plures, ut monuimus, locos De variis in hos libros notis et observationibus, et de se omisisse, nec Latine reddere voluisse ingenue confessus est. Et re quidem vera Cotelerius in sua horum librorum editione ex tribus mss. Sorbonico, Thuaneo, et Candeleriano restituit fragmentum, quod illud ipsum esse putat, quo auctor noster, teste Rufino, de ingenito Deo genitoque disseruit; atque ideo quod Arianis faveret, ab eodem Rufino de industria fuerat prætermissum. Præterea si ei dem Rufino Photioque fides habeatur, hi libri ab Eunomianis et Arianis, primigenio illorum auctore longe posterioribus, depravati sunt et adulterati. Quapropter quamvis iidem libri maximæ sint antiquitatis, cautis tamen prudentibusque oculis legendi sunt, quippe qui ab iis qui errores suos quoquo tandem modo disseminare tentabant, variis temporibus nequiter corrupti fuerint. Possunt tamen aliquibus, non omnino imprudentibus, non nihil utilitatis' idcirco adferre, quod Christianæ religionis apologia sint et defensio, qua fabulæ pa ganorum, idololatria, cultusque falsorum numinum, atque eorum qui astris influentibus fatalem homini necessitatem imponi dicunt, errores impugnantur et destruuntur. Nec etiam inutiles omnino iis esse poterunt qui varias philosophorum opiniones, va rios diversorum populorum mores consuetudines que atque allegoricas fabularum explicationes voluerint addiscere. His libris et in manuscriptis codicibus, et ab. in Biblioth. cod. 112 et 113. aliis libris ab eodem auctore editis. Gruterus quædam in hos libros edidit scholia, quæ nec magni sunt momenti, nec multæ utilitatis. At Cotelerius doctiores utilioresque in hos libros scripsit notas et observationes, quibus auctoris textus corrigitur et enodatur. Monet tamen majorem Recognitionum partem, quod ad humanas potius disciplinas spectent, quam ad theologiam, notis il lustratum se non ivisse. Non paucas tamen in res philosophicas edidit animadversiones. Neque forsan alia plura ab eo observata lectoribus minus essent jucunda et utilia, si a proposito auctoris textu rarius digrederetur. Unum his omnibus addendum, nempe auctorem nostrum, si fidem aliquam mereatur, plures alios ex iis quæ a Petro audierat libros confecisse. Hos autem ille accurate enumerat (lib. 1, 1, v), libruni De vero Propheta, librum De præfinitione Dei, et decem alios ab editis, Recognitionum libros, quo rum singula promit argumenta: alios autem libellos ex Petri ad discipulorum suorum 'interrogata re sponsis compositos. Utrum tamen bi libri in lucem aliquando emissi fuerint vel vana tantummodo mendacis scriptoris ostentatione ficte fallaciterque venditentur, in dubium merito revocari potest. At si aliquando prodierunt in publicum, hi non minus quam illi de quibus hactenus disputavimus, sup positi sunt et adulteriui.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. (Patres apostolici, t. I, p. 490, ed. Amstelod. 1724, in-fol.) Quantum ex re ipsa, veterum testimoniis, ac re- Chronicis Clementis. Rufinus vero perorans ad centiorum judiciis colligere licet, libri isti pseude pigraphi sunt et apocryphi, secundo sæculo compo siti a viro docto quidem juxta ac diserto, sed phi losopho magis et philologo quam theologo, in excogitandis autem connectendisque fictis narra Lionibus plane rudi. Isque videtur plerorumque aut saltem quorumdam apocryphorum parens, quæ nomen Petri vel Clementis præferebant: qualia etiam Actus Petri, Doctrina Petri, Judicium Petri, Apocalypsis seu Revelatio Petri, Prædicatio Petri, Evangelium Petri, Clementina, atque Disputatio Petri et Apionis. Quibus nunc adde ex conspectu Operum R. P. Joannis Michaelis Vanslebii ord. Prædicatorum, Epistolam Petri ad Clementem lin gua Ethiopica. Inscribitur opus ex toto et ex par tibus, idque vel a Clemente, vel a Petro. Cle mente vocatur, Clementis Recognitiones et Reco gnitio; Clementis Itinerarium, Gesta, Historia, Historic, Chronica, et Clemens. Petro, Petri Pe riodi el Itinerarium; Petri Actus, per Clementem scilicet, alii ab Actibus Petri quasi Petro actore; et Disputatio Petri cum Apione, recte enim putatur pars esse operis. Codex Oxoniensis: B. Clementis Romani Itinerarium ad Jacobum fratrem Domini. Carmelitarum discalceatorum in hac urbe: Itine rarium Clementis. Bibliothecæ Thuaneæ: Liber Iti nerarius Prædicationis Petri. Ms. V. cl. Petri Can delerii: Gesta Clementis. Regis Christianissimi, et Sorbonæ nostræ, atque Petri Petiti typographic regii: Historia Clementis. Liber Monachensis bi bliothecæ: S. Martyris Clementis episcopi Roma S. Petri discipuli Narratio missa ad Jacobum fra trem Domini, episcopum Hierosolymorum. Joannes Antiochenus in Appendice concilii Basileensis, in translationem suam Commentariorum Origenis in Epistolam ad Romanos non quidem juxta editiones, verum ex optimo ms. bibliothecæ Thuanæ, sic lo quitur: Post hoc sane vocat nos opus, quod olim quidem injunctum est, sed nunc a beato Gaudentio episcopo vehementius perurgetur, Clementis scilicet Romani episcopi, apostolorum comitis ac succes soris, de Recognitione libri, ut in Latinum vertan tur. In quo opere, bene novi quod laborem labor multiplicata sorte suscipiet. Satisfaciam sane in eo amicis meis. Dabo titulo nomen meum, auctoris nihilominus vocabulo permanente. Nam Rufini Cle mens inscribetur. Accedit ad nominis varietatem, multo majoris momenti diversitas textus ac per versio varie quippe et miseris modis distractus, divisus, interpolatus, auctus, minutus, atque in compendium redactus fuit, nec non per hæreticos corruptus, Insertis multis erroribus; quorum par tein tollere labor exstitit cum Rufini interpretis, tum illius qui Epitomen fecit. Rufini Torani, sive, ut alii appellant, Turanil, Torannii, Turranii, Tyrannii, esse præfationem cum sequenti versione stylus clamat, ostenduntque Gennadius, Adhelmus, Anastasius Bibliothecarius, atque ipse Rufinus: itemque Excalceatorum Car melitarum liber, qui sic incipit: Rufini presbyteri præfatio ad Gaudentium pontificem in Itinerarium Clementis, ab eo ex Græco in Latinum conversum. Et post præfationem, Clementisque ad Jacobum epi stolam, scriptum habet: Itinerarii Clementis Petri apostoli successoris liber primus incipit a Rufino traductus. Quod si quis objecerit epistolam Paulini 47, is responsum feret nec illam esse indubiæ au ctoritatis, nec in ea mentionem fieri Recognitionum. (GALLAND., Vet. Patr. II, xxxII, ex Historia Litteraria Aquileiensi V. C. Justi Fontanini, lib. v, cap. 10.) I. Auctor Recognitionum inquiritur. 1. Ejusdem atas statuitur. Cur opus titulo Recognitionum inscriptum.

III. Censura Gelasii pape de Recognitionibus. Operis pretium. Auctor catholicus. Aliquot recentiorum judicium. IV. Recognitiones Græcas post earum translationem, a Paulino Nolano frustra tentatam, Rufinus Latine convertit. V. Rogatu sanctæ Salvie, Rufini præfecti prætorio sororis, opus aggreditur, quod Gaudentio Brixiano episcopo nuncupat. VI. Verus præfationis auctor, et Recognitionum interpres, Rufinus. VII. Bellarmini locus circa Clementis Recognitiones expenditur. VIII. De epistola Recognitionum libris adnexa. Operis editio quomodo adornata. Prius Origenis iter in Palæstinam, ubi Cæsarea pedem fixit, sanctoque Alexandro Hierosolymorum episcopo innotuit, ab Huetio illigatur anno Do mini 215. Ex hoc itinere, post cæsum Caracallam anno 217, Origenes Hierosolymis Alexandriam re dux, secum Recognitiones tulisse dicendus est, unde ipse illarum sententias suis Commentariis admiscuit; quorum octo priores tomos in Genesim Eusebius ex tomo eorum nono ostendit Ale xandriæ fuisse conscriptos, et quidem post Ori genis iter illud primum in Palæstinam. Recogni tiones vero in Palæstina concinnatas, cum Blon dello facile credimus, quandoquidem in illis thro nus Hierosolymitanæ Ecclesiae supra cæteros ex 1. Libri Recognitionum alium plane a sancto Cle- tem illuc eum convolasse animadvertit Huetius mente, post Petrum tertio vel quarto Romanæ Ecclesiæ pontifice, architectum habuerunt. Ad ejus ætatem quod attinet, eum ante Origenem floruisse in comperto est. Origenes enim, qui sub Elagabalo florere cœpit, primus omnium testimonia ex illo, tanquam scriptore jam noto, et Clementis nomine quidem distincto, semel atque iterum promit Quamobrem Clementini operis artifex Origene ju nior dici non potest, sed paulo senior; quod ni mirum ad tempus scriptionis pertinet. Ante Orige nem, seu tertium Christi Domini sæculum, nemo unquam Recognitiones laudavit, nemo Clementi norum mentionem fecit. Libri auctorem tertio demum Christi sæculo vixisse, duo produnt. Unum, quod ex Bardesanis Syri dialogo De fato contra tollitur. Abidam astrologum, laciniam bene longam suffu ratus, suam fecit. Alterum, quod de civitate Ro mana, universo orbi dominata, non obscure lo quatur. Atqui Bardesanes sub M. Aurelio Augusto Horuit circa annum 171, eui Dialogum suum nun cupavit. Caracalla vero circa annum 215, gentes Romano imperio subjectas, propriisque antea le gibus usas, in Urbis rerum dominæ jura, constitu tione edita, primus omnium transire jussit. Ex his perspicimus quantopere fallantur, qui Clementini scriptoris ætatem sæculo 11 præfinire voluerunt. Horum agmen ducit Blondellus cui accesse runt Cotelerius et Grabius Cunctis tamen ad banc eamdem sententiam præiverat Sixtus Seversis pronuntiavit: Itinerarium, nomine Petri nensis II. Dodwellus compactas censet Recognitiones inter ann. æræ vulgaris 218 et 231. Verius dixisset inter ann. 211 et 217. Etenim anno 211 solus im perare coepit Caracalla, novæ, quam dixi, con stitutionis auctor, in Recognitionum libris laudatæ. Mox eodem anno 217, Caracalla occiditur. His re pellitur maximus Petri Allixii lapsus, aientis pseudo-Clementem vixisse non diu ante Sulpicium, ante quem tamen cc annos vixit. Origenes, primus Recognitionum præco, Caracalla iram fugiens, Alexandria in Palæstinam primo secessit. Bis au Origen., tom. III Comment. in Genes., ad cap. 1, 14; in Philocal. cap. 22, et in Comment. ad Matth. xxvi, 6. Blondell., Prolegom. ad pseudo-Isidor., pag. 59, et Censur. Epist. 1 Clem., pag. 28. Coteler. Judic. de libr. Recognit., pag. Grab. Spicil. tom. I, pag. 277-279. Sixt. Sen., Bibl. lib. 11. Ceterum operi ex argumento vox Recognitionum adhæsit. Recognitio enim, sive Agnitio, ex Aristotele in Arte poetica, oritur, cum homines olim inter se conjunctissimi, tandem multos post casus in tra goediis et comoediis se mutuo nec opinato agno scunt. Ita plane in hac pseudo-Clementis commen tatione Faustiniano, Mathidiæ ac Gliis, Clementi, Fausto et Faustino contingit. Itaque cum inscri ptione, formam etiam poeticam opus accepisse, vero perquam simile fit Dodwello III. Gelasius pontifex in Decreto genuino, ex veterrimo codice Vaticano, olim a me edito hanc censuram de Recognitionibus a Rufino con apostoli, quod appellatur sancti Clenientis, apo cryphum. Nullus hic, ut in cæteris editionibus, librorum numerus explicatur, quia is pendebat ex arbitrio librariorum. Gelasius, sancti Clementis opus quidem appellari, non esse, dixit; eique pu blicam lectionem et canonicam auctoritatem vo cabulo apocryphi abjudicavit. Gelasium in concilio Romano Lxx episcoporum sic definientem, Cle mentinas Recognitiones a Rufino translatas sub nomine Itinerarii indicasse, haud dubitandum. Non ideo tamen privata auctoritas apud plurimos Ecclesiæ Latinæ scriptores illis defuit. De Græcis Dodw., Dissert. VI in Iren., § 11, pag. Allix., Diatr: de ann. et mens. natal. Dom, Hnet. Origenian. lib. 1, capit. 2, 4, § VI, pag. 10. Euseb., Hist. eccl., lib. vi, cap. 19. Dodw., I. c.. pag. 444. Fontan. Antiqq. Hort., pagg. 517-531.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. suis locis, ut quis observare possit. Hi nævi a Gru tero explicati, sex numero sunt, qui apud ipsuni videri possunt. (In eamdem Gruteri sententiam vide sis quæ inferius ex Marano viro doctissimo sunt adnotata, ubi sermo de Clementinis Postremo loco adjungamus Hugonis Grotii de his libris judi cium Recognitionum, ait, qui dicuntur libri, eatenus apud me valent, quatenus aliorum dictis congruunt. Cæteroquin probo cardinalis Baronii de iis judicium, qui ex Epiphanio, Rufino aliisque, di cit, illis libris plurima fuisse assula, et inter ea omnes illas fabulas de iis, quæ Cæsarea fecisse di citur Petrus contra Simonem. non loquor. (Verum hac de re mox agendum v1, quis fallatur, ejusmodi hæc sunt numeris notala ubi de Rufini versione Latina.) Cæterum hos li brus, quanquam apocryphos, id est publicæ au ctoritatis expertes, cum sint maximæ antiquitatis, non parum fructus idcirco adferre posse, cum Nourryo sentimus. Nam Christianæ reli gionis Apologia sunt; et gentilium fabulæ, cultus que ethnici, fatique assertorum errores, in eis refutantur. Neque inutile opus lis esse poterit, qui philosophorum opiniones, gentium mores, con suetudines allegoricasque fabularum explicationes scire voluerint. Nec sane facile esset plurima La tinorum loca intelligere, si his Recognitionibus careremus. Hoc etiam fatetur auctor præfationis ad novam Cotelerii editionem, qui alias de more suo non pauca perperam dicit. Librorum analysi scriptores Clementi Romano Recognitiones abju pertexenda supersedemus, cum id præstiterit lau datus Nourryus (vide supra). Quamvis autem genuinum et primarium Recogni tionum artificem, doctrina rerumque varietate et copia abundare non diffiteamur; philosophum ta men se prodere, nemo non videt: at catholicum certe, quamvis philologum magis quam theologum. Coteleril verba non præteribo, totius commenta tionis argumenta complexi in suæ editionis præfa tione, ubi vocat syntagma theologicis, historicis, philosophicis et astrologicis rebus refertum. Accedat eliam Barthius, qui libros ait antiquos esse, et bonarum rerum plenos. Eosdem sæpenumero illu strat, et acri etiam censura perstringit, velus fragmentum appellans, et Latine conversum, cum nondum genus dicendi barbarismis admodum inqui natum esset, nec mistam olim Gothorum aut talium illuvim oleat, etsi suis etiam nævis non careat. Rem concludit, bonorum monitorum gratia se talia libenter perlegere: tam, inquit, de eorum veritate securi, quam si Apuleium, aut Apollonium aliquem, vel Philostratum volveremus. Recte quidem ita cen set Barthius de veritate historica, si hanc interdum spectes. Non ita de dogmate, de quo aliter Lam bertus Gruterus Nusquam non, inquit, in hoc libro defenditur liberum hominis arbitrium, baptismi et eucharistiæ vis, necessitas ac dignitas. Præterea trinitas personarum unius Dei, providentiaque astruuntur. Docetur item non contemnenda esse mi racula ad martyrum sepulcra edita. Sed sunt hic ta men loci quidam, veluti nævi, quos pium lectorem vel caute legere, vel suspectos habere oportet. Ne Nourr., Appar. ad Bibl, PP., tom. I, Dis sert. x, art. 7, pag. 223. Nourr.,. c., pag. 211. Barth., Advers, lib. xLv, cap. 5. Gruler., Præfat. ad Clement. edit. Colon. Agripp. 1569. In Procemlis ad Clementina, hujusce Patr. t. II, initio, EDIT. Grot., Opp. tom. III, pag. 488. Baron., ad ann. 34, 8 CCLXxx et ccxci; ann. 1,8x, ann. 44, & xxxvi: ann. 51, § LII; ann. Bellarm.. De script. eccl., pag. 52, et lib. 11 De Rom. pont., cap. 2. Cæterum omnium ferme ordinum catholicorum dicant. Primo ex cardinalium senatu Baronius, pruden tia et gravitate admirandus Baronium subse quitur Bellarminus Ex ordine episcoporum Carolus Bovius Ostunensis antistes Ex ordine Prædicatorum Franciscus Victo ria Ex presbyteris Societatis Jesu Benedictus Pererius Joannes Lorinus Nicolaus Serarius Antonius Possevinus Ex Academia Lovaniensi Joannes Driedo Ex Academia Parisiensi Natalis Beda IV. Nunc vero de Latina Recognitionum versione agendum. Paulinus Nolanus Rufinum ex cœnobio Pineti Romam iturum, per litteras humanissime salutavit gratiis amico habitis, quod se de Græcis litteris attentius perdiscendis commonuis set, postquam Latinam Operum sancti Clementis ab se adornatam editionem, ad eumdem Rufinum transmiserat. Vir sanctus et modestissimus impe ritiæ suæ tribuit, quod alicubi sensum magis quam verba, quippe ab se non intellecta, converterit. Sed Paulinum ipsum loquentem audiamus: Sane inquit, quod admonere dignaris affectu illo, quo nOS sicut te diligis, ut studium in Græcis litteris atten tius sumam, libenter accipio: sed implere non valeo; nisi forte desideria mes adjuvat Dominus, ut diu tius consortio tuo perfruar. Nam quomodo profe ctum capere potero sermonks ignoti, si desit a quo ignorata condiscam? Credo enim in translatione sancti Clementis, præter alias ingenii mei defectio Bov., Præfat. ad Const. opost. Victor., tom. II, Relect. xi, De art. magic., Perer, in Genes., lib. 11, quest. 1, pag. 40 edit. 1 Rom. Lorin., in Act. aposta cap. xixx. Serar., tom. I, opusc. de apost., § 1, peg. 27, edit. Mogunt. 1611. Possev., in Apparat. Dried., tom. I De ecol. doym., part. v, lib. iv, cap. 5, fol. A, edit. Lovan. 1572. Beda, contr. Jac. Fabr., propos. 103. 145) Paulin., Epist. 46, al. 47, num. 2.

,hanc is potissimum imperitia mae penariam cui eamdem ipse spoponderat, Brixiæ in sede Gau considerasse, quod aliqua in quibus intelligere vel esprimere verba non potui, sensu potius apprehenso, vel ut verius dicam, opinata transtulerim: qua ma gis egeo misericordia Dei, ut pleniorem mihi tui co piam tribuat; quia pro divitiis erit pauperi, ut mi cas a dicitis mensa cadentes, arido famelici cordis ore colligere. De Clemente, Romano Paulinum hic loqui non est cur quisquam dubitet cum Heriberto Rosweydo. Suo enim is nomine ab Alexandrino aliisque, apud veteres antonomastice se distingue bat. Rufinus, qui Clementinas Recognitiones in libros x distinctas una cum aliis bene multis Græcorum codicibus ex Oriente secum attulerat, in lialiam redex, Paulino hospiti interpretandas commoda verat. Sed Paulinus interpretationem aggressus, ultimam ei manum nequaquam imposuit, quod Ru-, finus ex specimine ad se misso, eam minus accu rate confectam deprehendisset, sanctum virum ut majus studium in Græcis literis poneret, benevole hortatus. Hæc omnia nobis prodit Paulinus. Roswey dus monet in notis, Rufinum vel Paulinum interpre fationem interpolasse, vel de novo Clementinos illos Bride, Vir doctus in re clara bærere non debuit. Hoc enim posterius certissimum est. Neque Ruff nus alienam interpretationem, et ab se non proba tam, sibi usurpasset. Hane Rosweydi dubitationen illud satis convellit, quod Paulinus, aliqua in qui bus intelligere verba non potuit, sensu potius ap prehenso se vertisse dicat. Rufinus vero, non so fum a sententiis, sed nec a sermonibus quidem satis slocationibusque, se discessisse profitetur: que res, inquit, quamvis minus ornalam, magis tamen fidele narrationis reddit eloquium. dentii diem obiisset, ubi ejus corpus quiescit in de Sancti Laurentii, recoliturque memoria die 15 Decembris Palladius, qui in Historia Lausiaca se cum Silvia LX annos agente Ægyptum pe tiisse testatur Salviam, alias Silvaniam, et Rufini ex-præfecti sororem vocat. In veteri tamen ejusdem Historia suæ versione, qua Paradisus Heraclidis inscribitur, non Silvaniam aut Salviam, sed Silviam dicit Uterque vero, Palladius et Heraclides, initio capitis subsequentis II. ce. au etor est, sanctam Olympiadem ecclesie CP. diaco nissam, Silvie egregias virtutes sibi imitandas proposuisse. Tanta nimirum Silvlæ fuit claritudo et fama sanctitatis, ut aliis in exemplum daretur! Vocabulum ex-prefecti, Græce tou and Enapywy, non est cur Tillemontius ad tempus itineris Palla dii eum Silvia in Egyptum, sive ad annum 388, referendum dicat cum vere ad annum 420, quo scribebat Palladius, referri debeat. Rufinus enim, Silvia frater, et præfectus prætorio in Oriente sub Arcadio Augusto, affectate tyrannidis penas luit Constantinopoli, v Kal. Decembris, a. d. 395, adeoque post annum 388, ex Philostorgio et es Socrate Rufino fratre sublato, Silvia soror in Italiam trajecit, ubi aderat anno 398, ex Paulino Hoc enim anno post festum Sanctorum apo stolorum Petri et Pauli, ut diximus Paulinus Victorem in Aquitaniam ad Severum dimisit cum citata epistola 34, cui pro consecratione nove basi licæ addidit particulam sanctissima crucis, ex Me lania impetratam. Sed non ita addidit sacros cine res a Severb expetilos, quibus carere se dixit. Vi clorem tamen ait, spem ejusdem gratie copiosam habere a sancta Silvia, que illi de multorues in Oriente martyrum reliquiis spopondisset. Ergo Sil via ex Oriente in Italiam ad illud tempus reverts rat. Hac vero circa finem sæculi y Brixiæ demor tua, Gaudentius urbis episcopus jure hæreditario Clementinas Recognitiones poposcit, quas Rafinus noster Silvia viventi pridem spoponderat. Idem Rufinus sub finem perorationis commentariorum Origenis in Pauli Epistolam ad Romanos, his ver bis fidem suam Gaudentio obligaverat: Post hoc V.Rufinus hunc suæ Clementine translationis laborem susceperat, rogatus olim a sancta Silvia virgine, quam Paulinus laudat scribens ad Seve rum eam testatus, multorum ex Oriente mar tyrum reliquias in Italiam convexisse. De illa Rufi nus in prologo operis Clementini ad Gaudentium Brixianum episcopum: Nos, inquit, quos et in genii tenuitas minus promptos, et senecta jam tardos reddit ac segnes, opus quod olim venerande memoria Silvia injunxeral, ut Clementem nostræ linguæ red deremus, et tu deinceps jure hæreditario poscebas, sane vocat nos opus, quod olim quidem injunctum licet multas post moras, tamen aliquando restitui mus. Prædam non parvam, Græcorum bibliothecis ereplam, nostrorum usibus et utilitatibus converta mus, ut quos propriis non possumus, peregrinis matriamus alimentis. Nam et solent suaviora videri peregrina, interdum et utiliora. Ait Rufinus, Gau dentium hæreditario jure ab se poposcisse hanc translationem, propterea quod sancta Silvia virgo, Paul, epist. 31, al. 11. Bolland., Act. SS. April., tom. III, pag. Pallad,, Hist. Laus., cap. 142. Parad. Heracl., cap. 42, pag. 977, edit. 2, Busweyd. 150) Tillem., Mem. eccl., tom. XI, pag. 639. est (a Silvia). Sed nunc (post Silviæ mortem) a beate Gaudentio episcopo vehementius perurgetur, Clementis scilicet Ramani episcopi, apostolorum co milis: quorum ut successoribus darem cognitionem, libri a nobis in Latinum veriuntur. Rosweydus in notis ad Paulini epistolam 47, que in nova editione est 46, postque eum Cotele rius ad Recognitiones, æque ancipites sunt, Gau Philostorg., lib. ix, cap. 3, edit. Go thofr. Socrat., lib. v, cap. 1. Paulin., Epist. 51, al. 11. Fontan., Hist. Litter. Aquil., lib. iv, cap 5, 111, pag. 194.

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT, OPERA DUBIA. VI. Hæc fusius prosecutus sum propter doctissi mos viros, Sixtum Senensem et Robertum Bel larminum venerabilem cardinalem, qui Rufini præfationem ad Gaudentium pro commentitia nimis propere habuerunt. Bellarmini proferam verba ob glossam quam Labbeus illis adnectit: Sicut ipse Recognitiones falso fortasse tribuuntur Clementi, ita etiam non est incredibile falso illis adjunctam fuisse præfationem Rufini quasi interpretis. Ad hæc sie scri bit Labbeus Verum imposturam non agnovit Gennadius, nec ejus sequaces Honorius et Trithemius. Post Joannem Rainoldum, nostrorum exscriptorem, dentio Briziano episcopo, an Novariensi Ranus superest dubitatio quin Gaudentius episcopus cui illud opus inscripserit. Alio abiit primus libri vul- Rufinus Clementem suum nuncupavit, fuerit Bri gator Jacobus Faber Stapulensis, Gaudentium glo- zianus, non alius. riosum Christi martyrem pariter et Ariminensem episcopum præ oculis habens: qui tamen sub Con stantio Augusto, tanto ante, pro Christo sanguinem fuderat. Varie variis hoc pacto serram ducentibus, quanto melius David Blondellus de Brixiensi om nine intellexit (55)! Rufinum in præfatione ad Gaudentium hoc diserte comprobantem audiamus Tibi quidem Gaudenti, nostrorum decus insigne do clorum, tantus ingenii vigor, imo tanta spiritus gratis est, ut si quid a te etiam quotidiani eloquii more dicitur; si quid in ecclesia declamatur, id in libris baberi, st ad instructionem tradi posteris de beat. Infra vero: Equum est sane tibi, qui hæc etiam Græce legeris (ne forte in aliquibus a nobis serva tum translationis ordinem pates), interpretationis nostræ indicare consilium. Hæc elogia in Gaudentium episcopum a Rufino congesta, uni Brixiano aptari possunt; præterea nemini. Is enim fuit doctor vel tractator insignis. Ita enim qui verbum Dei sa crasque litteras vel voce vel scripto exponerent ac docerent, ab ecclesiasticis scriptoribus passim dici, adnotavit Franciscus Bernardinus Ferrarius ex Gaudentio Brixiano exemplum etiam adducens, a quo Sermones sui, in ecclesia declamati, ut Rufi nus loqui amat, tractatus dicuntur in præfatione ad Benivolum. Idem eximius antistes se comperisse ait, a notariis latenter appositis, tractatus suos ex ore loquentis collectos. Hoc idem inquit Rufinus his verbis: Si quid a te, etian quotidiani eloquii more dicitur, si quid in ecclesia, declamatur, et ad instructionem tradi videmus ab iis nimirum qui notarios, ea omnia claim excepturos, submittebant. Gaudentius, teste Rufino, Græcas litteras calluit. Quidni vero, qui sacras peregrinationes per Orien tem se suscepisse testatur, ubi eousque fama ejus virtutum pervenit, ut Orientalium præsulum saasu episcopali oneri, post Philastrii obitum, a suis per legationem eo missam sibi denuntiato, humeros supposuerit? Ibidem Joanni Chrysostomo nondum episcopo stricta necessitudine adhæsit; proque eo, postmodum episcopatu dejecto, legatus Eccle siæ Romanæ Constantinopolim missus est. Ad ejusdem Gaudentii sermonem 16', Chrysostomi epistolam 184, Palladii Dialogum, cap. 4, et Nice phorum Callistum lib. x, cap. 22. Itaque nulla Blondell., Pseudo-Isidor.. pag. 28. Ferrar., De rit. sacrar. conc., lib. 1, cap. 2. Sixt. Sen., Bibl. lib. 11, pag. 83, ubi de Cle ment. Recognit, Bellarmi., Catal., ad ann. 390, pag. 155, ubi de Rufino. Lab., Dissert. philol. de script. eccl., tom. II, pag. 309. Voss., De Hist. Gr., lib. 11, cap. 9. 161) Barth., Advers., lib. xLv, cap. 5. (C2) Gennad., De script. eccl., cap. 17. Anast., inter Opp. Sirmond., tom. III, pag. in Censura apocryphorum, eodem ac Sixtus et Bellar minus spectavit Gerardus Joannes Vossius, Rafini vel alterius sub ejus nomine præfationem appel lans Imo infra nedum præfationem prorsus fictitiam, sed et libros ipsos Recognitionum ab alio quam a Rufine translatos, se credere malle signifi cat. Vossio ad errorem præiverat Gaspar Barthius his verbis Recognitionum Clementis titulo in scripti libri, Clementem ne auctorem et Rufinum in terpretem kabeant, non est facile decidere. Viris lit teratura excultissimis nollem hæc excidissent. Nun quid difficile est decidere, quod spissa èt locuples veterum monumentorum auctoritas comprobat? Nibili ergo est Rufinus ipse in peroratione Commen 1rriorum Origenis in Pauli Epistolam ad Romanos, nbi, Gaudentio episcopo perurgente, se operam dare ait, ut Clementem Latinum faciat? Nihili Genna dius Clementis Romani Recognitionum libros a Rufino Latine redditos narrans? Longum fit iter conficiendum, si alios deinde rem eamdem testantes percurrere velim. At indictos abire non patiar non nullos. Anastasius Bibliothecarius in epistola ad Joannem Diaconum Clementem, ail, quem Rx finus nostræ linguæ redditum, restitutum et redeun tem, ad Gaudensium scribens, innuit. De versione item Rufini agens sanctus Isidorus, Hispalensis episcopus, ex ea testimonium adducit Sanctus Aldhelmus laudat Itinerarium Petri (sunt, Cle mentis Recognitiones), Rufino in Latinum ex Græcorum bibliothecis vertente. Ad hæc Beda Recognitionibus utitur Item Agobardus Freculfus Hincmarus et Honorius Tam disertis te stibus consonant Recognitionum codices miss.plane omnes, Rufini interpretis nomen præferentes. Quo Isidor., De nat. rer., capp. 17 et 31, et Ori gin. lib., cap. 1. Aldhelm., De laud. Virgin., pag. 316 edit. Lond. Warthon. Bed., In Hexaem., ad capp. 1, 6, 7, 8. Gen.; in Act. apost. v, 34; Retract. ad eumd. loc. et De rat. temp., eap. 3. Agobard., De Judaic. superst., cap 46. Freculfi Chron. tom. II, lib. u, cap. 1o. Hinemar., De divort. Lothar. el Telberg., cap. 9. Honor., De lumin, Eccles., cap. 15.

magis fuisse depravatos, quam sit interpretatio Rufini qui ea sustulerit, quæ ab hæreticis, præsertim En nomianis, ingesta, idem Rufinus monuerat in opu seulo De adulteratione librorum Origenis, quippe nos recipiat. Sed memoria repetendum est, binas Recognitionum veteres editiones a Rufino indicari in præfatione ad Gaudentium: Pate, inquit, quod non le (Gaudenti) laleat, Clementis hujus in Græco ejusdem operis "Avayasov, hoc est Recognitionum, DEAS EDITIONES haberi, in aliquantis quidem diver sas; in multis tamen, ejusdem narrationis. Denique pars ultima hujus operis, in qua de transformatione Simonis refertur, in uno CORPORE habetur. Sunt au tem et quadam in UTROQUE CORPORE de ingenito Deo genitoque disserta, et de aliis nonnullis, quæ, ut ni hil amplius dicam, excesserunt intelligentiam nostram. Jam dispice, quamnam Clementini operis editionem Epiphanius et Photius censura perstrinxerint. Non certe quam Rufinus Latine convertit. Hæc enim ab bæreticorum depravationibus vacat; eamdemque etiam Grace scriptam vacasse, nos credere jubent viri sancti Paulinus et Gaudentius, qui eam per ami cum Latio donandam studnerunt. minus ergo viros insigniter doctos, ad alia prope- theologo Dionysio Petavio Photias.es codices rantes hæc fugerint, non est ambigendum; alias rem certam pro commento non habuissent. ju nioribus Cotelerius, Rufini esse præfationem ad Gandentium juxta ac versionem totius operis, ex stylo etiam probari ait et codicum vetustio-que, eadem Rufino teste, ecclesiastica regula omnino rum præsidio utramque Rufino vindicat. Unus enim quem laudat, sic incipit: Rufini presbyteri præ. fatio ad Gardentium pontificem in Itinerarium Clementis; ab eo ex Græco in Latinum conversum. Et post præfationem, Clementisque ad Jacobum epistolam, ita habet: Itinerarii Clementis, Petri apostoli successoris, liber primus incipit, a Rufino traductus. Cæterum Bellarminus agnovit, Clemen tinas Recognitiones a Rufino conversas: nam, Ba ronio judice nemo est qui dubitare debeat, cum Gennadius hoc ipsum de Rufino testetur. Et tamen Dupinium audire nobis contingit omnino aliam sententiam Bellarmino tribuentem, eam scilicet quam refutavimus. Nec minus spisso errore tanto ante irretitum deprehendimus Anastasiam Biblio thecarium in epistola modo adducta, cumque illo e junioribus Petrum Danielem Huetium quando hæc verba, quibus Rufinus præfationem suam ad Gaudentium auspicatur, at Clementem nostræ linguæ redderemus, ita acceperunt, quasi Recognitiones ipsæ Latine scripte primum fuissent, postmodum de perditæ, et demum a Rubino e Grecia in Latium restitutæ, non e Greco translate. At plane aliud, non hoc scripsit Rufinus, apud quem viri docti pri mis tantum vocalis, uti fit, raptim perlectis in erro-epistola Pauli ad Corinthios & Marcione correpta rem adducti sunt. VII. Nec penitus nobis prætereundus est alter Bellarmini locus, ubi hæc de Clementinis Recogni tionibus scribit Teste Epiphanio, hæresi xxx, Clemens ipse testatur Circuitas Petri, a se conscri ptos, ab hæreticis depravatos fuisse. Vir purpuratas hæc hausit e magnis Annalibus Verum Lacas Holstenius non hoc dicere Epiphanium detexit, sed er encyclicis epistolis beati Clementis que in eccle siis leguntur, Periodos istas falsitatis convinci. Ne que enim congruere cum stylo sancti Clementis, neque cum ejus docendi moto. Verba sunt Holstenii in no tis mss. ad Bellarmini Catalogum, in Museo nostro servatum. Lapsum tanti viri indicavi, ne ulli am plius ob dicentis auctoritatem sit causa offensionis, ut nuper fuit alteri viro docto, quem corrigens no minare non debeo, ne amicitiam quæ mihi cum eo intercedit, lædere videar. Idem Epiphanius Clemen times libros fuisse, ab Ebionitis corruptos testa tur Photius etiam vocat refertum opus absurdis nugis, non sine pluribus ex Arii opinione in F.lium blasphemiis. Hæc suaserunt magni nominis Cotel., in Judic. de libris Recognit., pag. 484 edit. nov. Baron., ad ann. 102. XXII. Dupin., tom. III Biblioth. Huet., De clar. interpr., pag. 151. Bellarm., De script. eccles., ad ann. 92. Cateram Jacobus Faber in margine præfationis Rafini ad Gaudentium, ubi de ingenito genitoque Deo agitur, hæc verba adnotavit: Pars illa de in gemito genitoque Des, cognoscitur ab Eunomio aut ab aliis qui Eunomii sequebantur errores, vitiata; ut et fuerat. Merito igitur illud Eunomii interpretandum non fuit, ut neque Marcion in Paulo. Istud scholion in ceteris editionibus, et in ipsa Coteleriana, desi deratur; etiamsi in Coloniensi anni 1547 scholion persimile ad oram legeretur his verbis: Corrupta hæc fuisse suspicor ab Eunomio, quemadmodum epi stola Pauli ad Corinthios a Marcione. Hæc tamen quæ in Clemente suo, ut ab hæreticis corrupta, prætermisit Rufinus, relique ejus versioni inserta reperit Cotelerius in tribus codicibus, Candeleriano, Sorbonico et Thuano: suntque decem capita inter primum et duodecimum clausa, de quibus ait: Ne scio quis igitur, quod a Rufino prætermissum fuerat, paibi sumpsit, ut interpretaretur. Hoc assumentam prodit, ni fallor, versionem Rulini antiquitus ad Græca exemplaria recognitam el collatam. VIII. Nunc ad epistolam Recognitionum libris sub jectam deveniamus. Romæ ex ædibus Populi Ro mani, anno 1591, prodierunt epistole summorum pontificum, tribus tomis distinct: in quorum pri mo ante omnes alias exstat quæ dicitur Clementina ad Jacobum fratrem Domini Rufino interprete. Baron., ad ann. 1, §x, et ad aun. 10%, Epiph., Rer xxx, § XV. Phot., Bibl. cod. cxin. Petav., Dogm.Theol., lib. 1 De Trin., cap. 3,

S. CLEMENTIS I ROM, PONT, OPERA DUBA. Hule pag. 7 aduertitur sparía appendix cum epigra exemplaribus Græcis eam libris Recognition phe-ad oram: Compendiolam fidei Christiana. Lab-poni solitam. Postponitur tamen in edico beus, qui tomo I Conciliorum, pag. 89, illam in- sine spuria appendice. Epistolæ ipsi additur in col seruit, de additamento Ita scribit: Hic desinif epi- lectionibus Vaticanis Isidori cod. 629, fol. 127, et stole in quibusdam codicibus: cætera sunt vice appon- cod. 630, fol. 6. dicis addita circa annum 800, at videtur. Idem ferme ait Mabillonius Petrus Grabbe assu mento conjunctam epistolam inseruerat tomo I Con ciliorum, pag. 14 edit. Colon. 1538. At Sichardus in prima sua Recognitionum editione anni 1326 quartse ex epistolis Clementis, appendicem ita in scriptam subjecerat: Compendium fidei. Quæ in altera ejus editione anni 1536 ipsi epistolæ conjun gitur. Gruterus quoque, Sichardum secutus, con junxit post Constitutiones apostolicas, pag. 345, quam tamen Faber ante disjunxerat. Theodorus Bibllander libro inscripto, Christiana et catholica doctrina, Basiles per Jacobuin Parcum 1550, pag. 221, eamdem epistolam Rufino interprete inseruit, sed ablata appendice. Ea tamen sine nomine inter pretis, et sine appendice dudum inserta fuerat pag. 7 alterius libri, sic prænotati: Epistolæ ali quot illustres, graves et erudite, extra bibliorum ca nonem licet, apostolicæ tamen et pia. Augusto Vin delicorum,per Alexandrum Weyssenhorm 1529, in 8. Primam inter epistolas pseudo-Isidori temere statuit, qui eam virulentis notis de more configit, Blondellus. Quanti eam fecerit Franciscus Turria. , inde constat quod eam et pro vera tueatur, et Latinæ versioni roborandæ, ex codice Vaticano Græcum ejus contextum non semel advocet At Rufinum versionis auctorem esse, cum careat pro logo, non admittit Quis vero ignorat, Rufinum longioribus tantum Græcorum scriptis, non brevi ac simplici epistolæ, ex Gennadii sententia, prologos dare debuisse? Epistolæ antiquitatem astruit testi monium Rufini, ab se olim interpretatam, atque edi tam asseverantis in præfatione ad Gaudentium; Re cognitionibus non præmissam, quia tempore posterior est, hempe Recognitionibus a Clemente, ut putaba tur, antea conscriptis. Istud Rufini consilium Cote lerius secutus, eam et ipse operi Clementino postpo suit, licet codici Carmelitico insertam inter præfa tionem et Recognitiones reperisset. Ita sane etiam codices quibus usus fuit Stapulensis, insertam ha buerunt: et Photius quoque aperte ait in Mabill., Analect. tom. I, pag. 142. Turrian., lib. 11, capp. 3 et 13, pro Canon. apost. Id. ibid., lib. 1v, cap. 24. Phot., cod. ex. Quin ergo Clementis epistola ad Jacobum quam Rufinus Latinam fecit, ea sit pura puta quæ omnium manibus teritur, jure ambigi nequit; nec sane dubi tat Bellarminus Ipsemet Blondellus hoc idem satis evincit, quamvis suæ sectæ virus censuræ im misceat. Cotelerius cum post Recognitiones eam dem epistolam Græce et Latine sine ullo addita mento edidisset, mox Rufini interpretationem sub jecit, ad veteres editiones et codices mss. de more collatam, et in capita 20 distinctam: quorum dua devicesimum citari observavit in concilio 1 Vasensi, anne 442 celebrato, can.. 6 in Capitularibus regum Francorum inque concilio Metensi cah. 12 Citatur quoque a Nicolao I, epist. 49, a Joanne VIII, epist. 234, et a Gregorio VII, lib. vuz, epist. 21. Ad ejus epigraphen tanto ante allusit Si donius lib. vi, epist. 1, eamdemque Bibliothecarius in Clemente laudavit. Antiquissima esse creditur pér-. inde ac sunt libri Recognitionum. At Clementi aute Blondellum, quinque insignes S. R. E. cardinales abjudicaverant: Turrecremata Cusanus Baronius Bellarminus et Perronius Ex antiquioribus idem sanxerant Petrus Come stor ac postea Marsilius Patavinus et Go belinus Persona De epistola 3 Clementina, Ceujus interpretatio Rufino etiam tribuitur, nihil dicam, cum liqueat eam ad Isidori merces de toto spectare. Hactenus eruditissimus Fontaninus: ex cujus ts men opere illa tantum excerpsimus, quæ ad rem no stram potissimum pertinebant, eaque pro instituti nostri ratione digessimus. Porro ad Recognitionum editionem nostram quod attinet, exemplar Cotele rianum, omnium præstantissimum, typis excuden dum tradidimus. Lectiones variantes potiores mar gini appositas, suis locis restituimus. Editoris ob servationes textui subdidimus. Quæ autem suis no tis intexuit V. C. vetera monumenta, ne operis lectio nimis impediretur, in Appendicem Recogni tionibus subjectam rejecimus. Turrecr., Summ. Eccl., lib. 11, cap. 101. Cusan., Concord. cathol., lib. 11, cap. 2. Baron., ad ann. 69, xiv. Bellarma, De script. escl., ad ann. 92, pag. 51. Perron., in iterat. Respons. ad reg. Britann., Bellarm., De Rom. pontif., lib. 11, cap. 14, cap. 31, pag. 159. post init. Apud Labb., tom. III, pag. 4458. Capitul. reg. Franc., tom. II, pag. 1127. Apud Labb., tom. IX, pag. 416. Comest., Hist. Act. apost., cap. 101. Marsil., Patav. Defensor. pac., part. 11, eap. 27. Gobel., Cosmord., ætat. vi, cap. 7.

& CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. sine on dubitatione confirmabit. Inoertum same in hac tants rerum obscuritate et sime eaque illibata librorum Clementinorum editione judicium, neque singulas VV. DD. de sentention ac proferre ac dijudicare instituti nostri permittit ratio Auctor, natione Judæus, disci pline Alexandrinus philosophus, ut perhibet Moshamins, cum ad Christiane sacra appelleret animum, pertem quidem rejiciebat dogmatum que a philosophis acceperat, sed servabat sibi etiam plurima, que te quidem aptabat Christiane religionis præceptis, ut novum quoddam idque philosophicum religionis genus inde prodiret, quod Clementina Clementisque Recognitiones exhibent. At de Rufino ipso ejusque Grecos auctores interpretandi ratione dubia fides, et que ille de suis addiderit quae amiserit (vid, ejus præfat.) ignoratur. Quid vero, si in Latinam Rufini interpretationem iterum illata essent vane insipientis cujusdam hominis commenta. Etenim libri scripti multis in locis adeo inter se discrepant (v. c. libr. 1, c. 2-12, 51-63 et sæpius), at de eo opinor, quin Rufini tale omnine recentiora et aliunde eorum nonnulla invecta sint, quæ in hoc illove veteri libro addita legantur, in alio desiderantur, dabitari nequeat. Lectione autem horum librorum haud injucunda medioevo delectatos esse multos testem habemus hand exiguum codicam mss. numerum, qui in bibliothecis servantur Parisiensibus, Bodleiana, Oxoniensi, Basileensi, Bernensi, Lipsiensi Paulina et in aliis pluribus. Parisinos codices, Regium, Thuaneum, Sorbonicum, P. Petiti et Carmelitarum adhibuit in editione sua Co telerius, vir de omni antiquitate Christiane egregie meritus, in emendando autem Clemente tam timidus et religiosus, ut persape ne manifestissimes quidem scripture corruptelas optimorum librorum auctoritale ausus sit corrigere. Libres Oxonienses descripsit Grabius l. I.; duorum Bernensium, quos Sinnerus in Cataloge I 51, recensuit, accuratam notitiam singulari kumanitati debeo Rettigii, litt, antiquarum in illa urbe pr Tessoris celeberrimi, qui auctore Sauppio, V. cl., apud Turicenses prof. et bibliotheca prefecto meritissime, cos in usum meum evolvit. De quibus, cum plerumque inter se consentiant et optime note libris annume rentur, hoc unum addo, quod qui in cod. num. 164 signato, sæc. x, locus libri 11, c. 2-12, deest, in altero num. 66, sec. xi, legitur. Sed maximo mihi in curando hoc opere adjumento fuerunt libri duo Lipsienses bibliotheca Pauline, membranacei, quorum alter, calal. num. 90, olim Pegaviensis, seculo XI, alter num. 94, ano Chr. 1218 in Serene monte scriptus est. Rufini manum ut restituerem, haud ignorans commentarios kos singulari quodam corruptele genere locis pene innumeris depravatos, esse, lectiones tum librorum scriptorum, tum editorum, Sichardi Basileensis 1526, Parisinarum 1541 et 1568, Cotelerii, et Cle rici (SS. Patrum apostoll. opp. Vol. I, Amstel.1726), Gallandii denique (Biblioth. vel. Patrum tom. 11, Venet. 1756) diligenti care adhibendas esse censui. Quibus præsidiis abi sim usus, cum quævis fere pagina emendatione indigeret et etiamnunc restent aliqui loci quos codicum muss. ope destitutos intactos relinquere quam temere mutare malui, hic pro instituta ratione non vacal exponere, et qualis in tanta labe et corre plele scripture singulis allata sit locis modela,magis est aliorum existimare quam meum profiteri. Neque sero quin magna codicibus mss. Lipsiensibus in emendandis atque conformandis Recognitionum libris tri buenda sit auctoritas, unquam dubilavi, cum optimis codicibus eos consentire viderem; in eo autem, quid de iis statuendum sit locis, qui passim in codd. Lipss. desunt, neque a librario negligente prætermissi neque ad erationis seriem sententiarumque concinnitatem omnino necessarii, incertus hæreo. Quærentibus quæ hujus rei probabilis ralio reddi possit, tria mezime respicienda videntur, nempe eorum, que in antiquissimis qui busdam libris desunt, alia ab hæreticis aut insulsis hominibus Rufini ætate recentioribus temere illata, alia a fedei orthodoxa cultoribus strensis deleta, alia denique ut visum est brevitatis quodam studio contracta esse in epitomen, ut v. c. libr. 1, c. 23-53, et L. viu, c. 5-62. Etenim hoc altero in loco sic legitur in codd. Lipsiensibus:-Que ignorantur inveniet. Tum Niceta aperte et dilucide illi, et quia Deus est et quia mundus ejus providentia regitur, exponere cœpit. (c. 41.) Cui succedens Aquila si quid a fratre semiplene dictum fuerat, firmissimis assertionibus approbavit, ita ut senex diceret, tam prudenter et fortiter eos pro Bocatos, ut melius de hujus rei inquisitions dici non possit. Sed de hac re solummodo sibi scrupulum moveri, quia extra genesim fieri aliquid non putaret, dicens omnia sibi necessitate genesis accidisse. (c. 57.) Si, inquit Aquila, ex ipsa disciplina-scientiam mathesis attigit. (c. 58.) Cum hæc Aquila dixisset et, ego Clemens, erantine, inquam, dices pater (c. 62.) Petras surrexit et turbas dimisit, etc. In tanta igitur rerum obscuritate at dubitatione cam ante hos decem annos in majori librorum Clementinorum editions occupatus, rabio Becognitionem interpretationem in bibliotheca regia Parisiensi inveniri ex catalogo Biblioth. 1, p. 106, cognoverim, Fleischero, viri egregi Silv. de Sacy illo tempore auditori dilectissimo, nunc caram orientaliam in mostra litterarum universitate professori præclare merite, facile persuasi, ut libro perlustrate accuratam ejus mecum communicaret notitiam. Sed spes quam in versione Arabica colloca em, me frustrata est. Codes ms. Parisinus, qui inter orientales uum, 70 signatur, et inscribitur Testa entum Christi Domini ad Petrum et omnia mysteria quæ ei revelavit, auctore S. Clemente Romano, etc. sacctionibus hand pauca quidem continet, quae ex Recognitionibus excerpla esse videntur, sed confuse es cum ineptiis variisque hallucinationibus ac permista conquestionibus de injuriis et malis, quibus afflige bantur seculo post Chr. natum decimo quinto Christiani in Oriente degentes a Muhamedanis. Hec de Recognitionibus dicta sunto. Plura vero alia in aliud tempus differenda esse video. Cum enim Bernhardus Teachnitius, Caroli Tauchniti ex fratre filius, vir honestissimus, iterum ac sæpius à me petit set, ut selectam Patrum ecclesiasticorum bibliothecam quam primum edendam curarem, que contextu difi genter recognite, modice empturis pretio parabilis esset, quanquam me non præteribat quam arduum hoc esset et dificile negotism, roganti tamen librario operam meam quantulamcunque non putavi diutius esse recusandam, Socios in hoc opere perficiendo mihi adjunxi viros litteris et antiquitatis Christiana studiis eraditissimos, quorum opera Cyprianus, Lactantius et Tertulliani quædam scripta anno prosimo typis ex pressa perpetuis prodibunt. Et vero, ni omnia me fallunt, hæc ipsa selecta veterum Patrum ecclesiasticorum Bibliotheca exeptate multis, hand parum commodis inservies hominum theologiae operam dantium, qui velerem librorum sacrorain interpretationem, veteris Ecclesie dogmata, discipline veteris ecclesiastica for man, rituum denique ortus resque gestas veterum Christianorum probe perspicere et intelligere sui muneris esse existimant. Ser. Lipsia d. S. Martini A. C. GlloCCCXXXVII. Cf. Le Nourry Appar. ad bibl. mar. PP., I, p. 398-423. Grabii Spicit.PP. I. p. 270-302. Germon De sett. ker. eccl. codd. corruptoribus p. 238-52. Lardner credibility of the gospel-history 11, P. 769-817. Moshemii Diss. ad hist. eccl. perit. 1, p. 174-192. Fogginii De Romano Petri itin. esercitt. 2.14-18. Rosenmüller Hist. interpret. libr. sacr. 1, p. 73-114. Neander Genet. Entwickel. d. gnost. Systeme, p. 361-421. Taschiruer Fall d. Heidenth. herausgeg. von Niedner, p. 381 sq. - Kestner Agape P26 sp. Oudinus, Cavens, all.

Tibi quidem, Gaudenti nostrorum decus insigne doctorum, tantus ingenii vigor, imo tanta spiritus gratia est, ut si quid a te etiam quotidiani eloquii more dicitur, si quid in ecclesia declamatur, id in libris haberi et ad instructionem tradi posteris debeat. Nos tamen, quos et ingenii tenuitas minus prom plos, et senecta jam tardos reddit ac segnes, opus quod olim venerandæ memoriæ virgo Silvia in junxerat, ut Clementem nostræ linguæ redderemus et tu deinceps jure hæreditario poscebas, licet multas post moras, tamen aliquando restituimus, prædamque, ut opinor, non parvam, Græcorum biblio thecis ereptam,, nostrorum usibus et utilitatibus convectamus, ut quos propriis non possumus, peregrinis nutriamus alimoniis. Nam et solent suaviora videri peregrina, interdum vero et utiliora. Denique peregri num est pene omne quod medelam corporibus confert, quod morbis occurrit, quod venena depellit. Judæa balsami lacrymam, Creta comam dictamni mittit, Arabia aromatum flores, et spicarum nardi India sege tem metit, quæ apud nos, etiamsi aliquantulo quam proprius ager attulit, fractiora perveniunt, odoris tamen gratiam vimque medendi integram servant. Suscipe igitur, anime mi, redeuntem ad te Clemen tem nostram, suscipe jam Romanum. Nec mireris, si forte tibi in eo minus solito floridus eloquentian vultus appareat. Nihil interest, dummodo sensus idem sapiat. Peregrinas ergo merces multo in patriam sudore transvehimus. Et nescio quam gratus me civium vultus accipit, magna sibi Græciæ spolia defe rentem, et occultos sapientiæ thesauros nostræ linguæ clave reserantom. Sed votis tuis faveat Deus, ut nullus nobis sinister oculus, nec cujusquam lividus occurrat aspectus, ne extremo prodigii genere, cura nibil invideant illi quibus aufertur, livescant tamen isti quibus confertur. Æquum est sane, tibi qui hæc etiam Græce legeris (ne forte in aliquibus minus a nobis servatun translationis ordinem putes), interpretationis nostræ indicare consilium. Puto quod non te lateat, Clementis hujus in Græco ejusdem operis 'Avayvaewv, boc est Recognitionum, duas editiones haberi, et duo corpora esse librorum, in ali quantis quidem diversa in multis tamen ejusdem narrationis. Denique pars ultima hujus operis, in qua de transformatione Simonis refertur, in uno corpore habetur, in alio penitus non habetur. Sunt autem et quædam in utroque corpore de ingenito Deo genitoque disserta, et de aliis nonnullis, quæ, ut nihil amplius dicam, excesserunt intelligentiam nostram. Haec ergo ego, tanquam quæ supra vires meas essent, aliis reservare malui, quam minus plena proferre. In cæteris autem, quantum potuimus, operam dedimus, Gaudenti. Omnes codices manu exarati, quos videre mihi contigit; sex, scilicet, habent, papa Gaudenti. Intellige Gaudentium Novariensem, seu potius Brixiensem. Virgo Sylvia. Etiam mss. Candeler. et Car melit. Virgo nomine Silvia. Apud Palladium, Histo rie Lausiace cap. 141. Eaλ6ia, minus bene, recte Silvia in Heraclidis Paradiso, cap. 42, et epistola 31 S. Paulini. Alia a Silvana vidua, de qua scri ptores Vitæ S. Chrysostomi. Ut Clementem nostræ linguæ redderemus. Romanum linguæ Romanorum. Inferius: Suscipe igitur, anime mi (ms. Candel. magnanime, Carmel. i Domine, Pet. mi amice), redeuntem ad te Clemen tem nostrum suscipe jam Romanum. Gravi siqui dem errore Anastasius Bibliothecarius, Epistola ad Joannem diaconum Romanum, nec intellecto Rufino, scribit: Quinimo sicut et ipsum quoque Clementem quem Rufinus nostræ lingue redditum, restitutum, et redeuntem ad Gaudentium scribens innuit; et quod Latine scriptus fuerit, et amissus, rursusque rece plus, signanter ostendit: oum Rufinus contra non obscure significet id quod res est, Recognitiones primitus Græce scriptas fuisse. Postea Carmel., magna sibi gratie spolia deferentem. Ms. Pet. jam. Ms. Cand. et P. diversa. De ingerito Deo, genitoque, etc. In sublimis sima bac quæstione, quemadmodum appellatur a Claudiano Mamerto; et in aliis quibusdain depra vatas fuisse Clementinas Recognitiones per hæreti cos, Ebionitas, Arianos, et Eunomianos, discimus ab Epiphanio, Rufino, Photio. Vide infra, lib. 1. cap. 2, etc.

S. CLEMENTIS IRON. PONT. OPERA DUBIA. non solum a sententiis, sed ne a sermonibus quidem satis elocutionibusque discedere. Quae res quamvis minus ornatum, magis tamen fidele narrationis reddit eloquium. Epistolam sane, in qua idem Clémena ad Jacobum fratrem Domini scribens de obitu nuntiat Petri et quod se reliquerit successorem cathedras el doctrinæ suæ, in qua etiam de omni ordine ecclesiastice continetur, ideo nunc huic operi non premisi, quia et tempore posterior est, et olim a me interpretata et edita. Sed quod in ea nonnullis fortasse vide bitur inconsequens, si hic explanetur, non puto absurdum videri. Quidam enim requirunt, quomodo cum Linus et Cletus in urbe Roma ante Clementem hunc fuerint episcopi, ipse Clemens ad Jacobum scri bens, sibi dicat a Petro docendi cathedram traditam. Cujus rei hanc accepimus esse rationem, quod Linus et Cletus fuerunt quidem ante Clementem episcopi in urbe Roma, sed superstite Petro, videlicet ut illi episcopatus curam gererent, ipse vero apostolatus impleret officium, sicut invenitur etiam apud Cæsaream fecisse, ubi cum ipse esset præsens, Zacchæum tamen a se ordinatum habebat episcopum. Et hoc modo utrumque verum videbitur, ut et illi ante Clementem numerentur episcopi, et Clemens tamen post obitum Petri docendi susceperit sedem. Sed jam videamus, scribens Jacobo fratri Domini, operis sui Clemens ipse quod sumat narrationis initium. quos prius ignorans beatos credebam. L. Ego Clemens in urbe Roma natus, ex prima Ex quo factum est, ut lugerem postmodum. etate pudicitiae studium gessi dum me animi intentio velut vinculis quibusdam sollicitudinis et moeroris a puero innexum teneret. Inerat enim mibi cogitatio (incertum sane unde initium sumpserit), erebro ad memoriam meam conditionem mortalita us adducens, simulque discutiens: utrumne sit mihi aliqua vita post mortem, an nihil omnino posten sim futurus, si non fuerim antequam nasce Fer, vel si nulla prorsus vitæ hujus erit post obitum recordatio, et ita immensitas temporis cuneta obli vioni ac silentio dabit, ut non solum non simus, sed neque quod fuerimus, habeatur in memoria. Sed et illud versabatur in pectore, quando factus sit mundus, vel antequam fieret, quid erat, aut ve To semper fuerit. Nam certum videbatur, quod si esset factus, esset et profecto solvendus, et si sol vatur, quid iterum erit? Nisi forte oblivio cuneta et silentium teges, aut forte aliquid erit, quod nunc entire mortalium non potest mens. III. Igitur cum a prima ætate in hujuscemodi animorum intentione versarer, cupiens aliquid di scere, philosophorum frequentabam scholas, abi nihil aliud, quam dogmatum assertiones et impa gnationes videbam agi sine fine, certamina, artes syllogismorum conclusionumque agitari versutias. Et si quando quidem obtinebat hic sermo, qued immortalis esset anima, gratulabar; si quando vero arguebatur quasi mortalis, cum tristitia discede bam. Neutrum tamen in corde meo firmitudinem veritatis tenebat, sed hoc tantum intelligebam, quod sententiæ ac definitiones rerum, non pro natura sai ac veritate causarum, sed pro ingeniis defenden tium, falsa imaginarentur, aut vera, eoque magis in profundo pectoris cruciahar, quod neque aliquid ex his, quæ dicebantur, tanquam firmum tenere po teram, neque abjicere desiderium requirendi; sed quanto magis negligere conabar ac spernere, tante ardentius, ut supra dixi, velut cum quadam volu plate latenter irrepens hujuscemodi cogitatio, men tem atque animum possidebat. 11. Hac et his similia, nescio unde, indesinenter animo revolvens, nimietate moeroris incredibiliter Babescebam, et quod est gravius, si quando respue re a me hujuscemodi curas valut minus utiles cogi tabam, validiores in me fluctus sollicitudinum con surgebant. Ineral enim mihi comes optima, quæ me quiescere non sineret, immortalitatis cupido. Ut enim post rerum exitus docuit, et gratia Dei omni potentis ostendit, hæc me animi intentio ad inquisi tionem veritatis, et agnitionem veræ lucis adduxit. qua me ibi tristiora excipiant, nisi pie ac sobrie IV. Coangustatus igitur inventione rerum, aie bam apud memetipsum: Quid inaniter laboramus, cum manifestus sit terminus rerum? Si enim post mortem non ero, nunc superfluo crucior; si vero erit mihi vita post obitum, servemus illi vitæ sui temporis motus, ne forte his, quæ nunc patior, ali De obitu nuntiat Petri. Ita omnes eodices. Epistolam Clementis ad Jacobum præponi solitam libris; Recognitionum, aperte dicit Photius. Atque eadem in codice Carmelitice Bibliothecæ inseritur, inter Rufini Præfationem ac ipsas Recognitiones. Linus et Cletas, seu potius Anacletus, ut ha bent quoque Cand., Carm. et Pet. Fuisse hos duos, urbis Roma episcopos, sub Petro apostolo, existi mant cum Rufino Beda, Rabanus, Haymo, qui de vitis Romanorum pontificum scripserunt, auctor Chronici episcoporum Metensium, aliique. Lege Epiphanium hæresi 27, 6, et quæ notavimus ad caput 46 libri vu Constit. apost., item Marianum Scotum, ac epistolam Joanni III tributam. Pudicitiæ studium gessi. Et Ignatii interpolator Epist. ad Philadelphinos, nº 4, Clementem cum vir ginibus collocat. Quod tum prosa, tum carmine Aldhelmus celebravit.

8. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. indicaret. (fuibus ego auditis, cum reliqua multitu- omnipotens abscondit a vobis voluntatem suam, quos dine sequi eum cœpi et audire, quae diceret. Intel ligebam sane quod nihil dialecticae artis esset in homine, sed simpliciter et absque ullo dicendi fuco, que audisset a Filio Dei vel vidisset, exponeret. Assertiones enim suas non argumentorum virtute muniebat, sed verborum et mirabilium, quæ an nuntiabat, testes multos, ex ipso. etiain circum stante populo, producebat. agnitione sui prævidit indignos, sicut ex his que nunc agitis, sanum sapientibus palam est. Nam cum videatis prædicatores voluntatis Dei advenisse, quia nullam sermo eorum grammaticae artis scientiain profitetur, sed simplicibus et impolitis sermonibus perferunt ad vos divina mandata, ita ut omnes qui audiunt, sequi possint et intelligere quæ dicuntur; ridelis salutis vestræ ministros et nuntios, ignoran VIII. Verum quoniam ad ea, que sincere dice- tes quia vestra, qui vobis periti et eloquentes vi bantur, libenter annuere populus et amplecti ser- demini, condemnatio est, quod apud agrestes et bar monem simplicem coepit, hi qui sibi eruditi vide- baros habetur veritátis agnitio.Quæ cum ad vos ad bantur vel philosophi, ridere hominem ac spernere venerit, nec quasi bospita suscipitur, quæ nisi in capere, et syllogismoruin in eum tendiculas velut temperantia vestra et libido obsisteret, civis esse et validissima arma proferre. At ille interritus et vel- vernacula debuisset; ut ex his arguamini, quod non ut deliramenta argutias eorum ducens, ne respon- veritatis amici et philosophi, sed jactantiæ secta sione quidem dignos judicabat, sed ea quæ propo- tores, et variloqui estis, qui veritatem non in sim suerat, exsequebatur intrepidus. Denique cum lo- plicibus verbis, sed in versutis et callidis creditis quenti ei quidam proposuisset, cur ita factus esset habitare, et innumerabilia verborum profertis, uniug eulex ut cum sit animal exiguum, et sex ha- verbi nequaquam pretio pensitanda. Quid ergo pu beat pedes, insuper additæ sint ei et alæ, elephan- tatis futurum de vobis, vos o omnis turba Græco tus vero cum sit immane animal neque alas habeat, rum, si erit judicium Dei, sicut iste dicit? Sed nunc, quatuor tantum pedes habeat: ad hæc ille ne respi- omittentes ridere in perniciem vestri virum bune, ciens quidem, sermonem suum, quem importuna respondeat mihi qui vult ex vobis, quoniam quidem propositio interruperat, continuata intentione per- solo latratu vestro obturbatis etiam eorum aures, agebat, hac sola admonitione per singulas quasque qui salvi esse volunt, et mentes quæ ad fidem pa interruptiones addita: Nos ejus qui misit nos ver- ratæ sunt, ad infidelitatis lapsum vestris obturba. ba factaque mirabilia annuntiare vobis in manda- tionibus declinatis: quæ vobis erit unquam venia, tis habemus, fidemque eorum quæ dicimus, non ex qui Divinitatis nuntium, promittentem vobis agni argumentis arte quæsitis, sed ex vobis ipsis pro- tionem Dei, ridetis et injuriis afficitis? quem utique ductis testibus confirmare. Agnosco enim plurimos etiamsi nihil veritatis afferret, pro ipso tamen be astare in medio vestrum ex his, quos una nobiscum nignitatis erga vos proposito, gratum acceptumque memini audisse quæ audivimus, et vidisse quæ vi- habere deberetis. dimus. Sit autem in vestra potestate, vel recipere quæ annuntiamus, vel spernere. Nos enim quod ex pedire vobis novimus, tacere non possumus, quia nobis, si taceamus, damnum est, vobis vero, quæ dicimus, si non recipiatis, pernicies. Sed et stultis propositionibus vestris respondere perfacile possim, si veritatis discendæ causa quæreretis, de culicis dico atque elephantis differentia; sed nunc de crea turis dicere vobis aliquid absurdum est, cum a vo X. Hæc et his similia cum prosequerer, plurimus astantis populi fremitus concitabatur, dum alii vel ut erga hospitem miseratione moverentur, meum que sermonem ut consequenter habitum probarent, alii petulantes et stolidi, in me quoque pariter, ut in Barnabam, effrenati animi iracundiam concita rent. Sed cum ad vesperam jam declinaret dies,.ap prehensa Barnabæ dextera, obluctantem licet eum, ad meam tamen adduxi domum, atque ibi manere feci, ne quis forte ex indocili vulgo injiceret ei ma nus. Aliquantulis igitur diebus una positi, disseren ipse omnium Creator et Conditor ignoretur. IX. Hæc autem cum dixisset, velul ex uno con sensu, indisciplinato ore omnes simul risum dede-te eo [paucis], sermonem veritatis libenter audie re, inculere ei verecundiam &c silentium imponere cupientes, barbarumque et minus sanæ mentis eum acclamantes. Ego vero cum hæc ita fieri cernerem, zelo quodam nescio unde repletus, ac religioso fu rore succensus, silere non potui, sed cum omni li bertate proclamans: Rectissime Deus, inquam, bam; urgebat tamen profectionem, dicens se diem festum religionis suæ, qui immineret, omnimodis apud Judæam celebraturum, ibique de reliquo cum suis civibus ac fratribus permansurum, evidenter indicans injuriæ se horrore perculsum. XI. Denique cum ego dicerem: Tu mihi tantum Cur ita factus esset culex. Hieronymus, 1.1 adversus Pelagianos, 7: Elephanti tante molis, et gryphes in sua gravitate causentur, cur quaternis pe dibus incedant, cum musce culicesque, et cætera. hujusmodi animantia sub pennulis senos pedes ha beant; et aliqui vermiculi sint, qui tantis pedibus scateant, ut innumerabiles simul motus nulla acies comprehendat. Et I, contra Rufinum, 8: Ergo nisi tibi rationem reddidero, quare formica, parvum mi mal et punctum, ut ita dicam, corporis, sex pedes ha beat; cum elephantus, tanta moles, quatuor pedibus incedar.

ejus viri, quem apparaisse dicis, expotie doctrinam, et ego meis sermonibus tua dicta componens, om nipotentis Dei regnum justitiamque prædicabo, et post hæc si volueris, etiam navigabo tecum, valde enim videre cupio Judæam, vobiscum fortassis per petuo permansurus. Ad hæc ille: Tu, inquit, si quiden videre vis patriam nostram, et discere quae desideras, jam nunc mecum pariter naviga; si vero te aliquid tenet, signa tibi habitationis nostræ de relinquam, ut cum venire volueris, invenire nos fa cile possis; ego enim crastino iter aggrediar. Quem ubi immobilem vidi, descendi cum ipso usque ad portum, ac diligenter ab eo signa, quæ dixerat, ha bitationis accepi, dicens ei: quia nisi aliquantulum pecuniae necessario mihi esset a debitoribus repo scendum, nihil omnine differrem, velociter tamen insequar iter tuum. Cum hæc dixissem, commen dato eo attentius his, qui navi præerant, regressus sum tristis. Habebat enim me recordatio consuetu dinis boni hospilis et optimi amici. XIH. At benignissimus Petrus, audito nomine, accurrens protinus inhæsit osculis mais, et post hæc cum sedere ne fecisset, ait: Bene fecisti præ dicatorem veritatis hospitio recipere Barnabam, nihil veritus populi insanientis furorem; beatus eris. Sicut enim tu legatum veritatis omni honore dignum duxisti, ita te quoque peregrinantem et hospitem veritas ipsa suscipiet, et civem propriæ urbis ascri bet, et tunc tibi erit gaudium magnum, quod exi guam nune impartiens gratiam, æternorum bono rum hæres scriberis. Nunc ergo ne labores expo neré mihi animum tuum; cuncta enim de te el de moribus tuis Barnabas fideli sermone edocuit, quo tidie pene et indesinenter bonorum tuorum memo riam repetens. Et ut tibi breviter, tanquam unanimi jam amico, quod in re est definiam, si nihil est quod te impediat, iter age nobiscum, et audi sermonem veritatis, quem habituri sumus per loca singula, usquequo ad ipsam nobis perveniendum sit urbem Romam; et nunc tu, si quid desideras, dicito. XIV. Cumque ei exposuissem, quid ab initio pro positi gesserim, et quomodo per inanes effusus sim quæstiones [et illa omnia, quæ tibi, domine mi Ja cobe, in principiis indicavi, uti ne eadem repetam"], libenter promisi, cum ipso me iter acturum; hoc est enim, aio, quod cupidissime exspectabam. Ve rumtamen prius mihi cupio rationem veritatis ex poni, ut sciam, si mortalis, an immortalis sit ani ma, et si immortalis, utrum pro his quæ hic agit, ducatur ad judicium. Sed et quæ sit justitia, qua Deo placeat, scire desidero. Tum præterea, si factus est mundus, vel quare factus, aut si solvendus est, an in melius renovandus, aut si omnino post hæc nou erit mundus, et ne per singula progrediar, hæc atque horum similia ut se habeant, discere nie velle respondi. Ad hæc Petrus: Breviter, inquit, tibi, o Clemens, rerum scientiam tradam, et ausculta jam nunc. XII. Diebus autem paucis remoratus, et his quæ debebantur ex parte aliqua profligatis (plurima enim festinandi studio neglexi, ne a proposito im pedirer), enavigavi continuo in Judæam, et post dies quindecim Cæsaream Stratonis, quæ est Palæ stina urbs maxima, appulsus sum. Cumque navi egressus, hospitium quærerem, rumore populi com peri quod Petrus quidam, illius qui in Judæa ap paruit, et signa multa ac prodigia divinitus gesta inter homines ostendit, discipulus probatissimus, crastino eum Simone quodam Samaritano ex ca stello Gethonum habiturus esset verborum quæstionumque certamen. Quibus ego auditis, ro gabama demonstrari mihi ejus hospitium; quod cum reperissem, atque ante fores constitissem, ingere bam janitori, quisnam essem atque unde adventa rem; et ecce Barnabas procedeus, statim ut me vi dit, in complexus meos cucurrit, gaudio lacrymans, atque apprehensum me manu introducebat ad Pe. XV. Voluntas Dei et consilium latuit homines trum. Quem cum mihi eminus ostendisset: Ilic est, multis ex causis. Primo quidem pro institutione inquit, Petrus, quem tibi maximum esse in Dei sa- mala, pro sodalitatibus pessimis, pro consuetudine pientia dicebam, cuique de te rursus sine cessatione nequam, pro colloquiis non bonis, pro præsum locutus sum. Ingredere igitur tanquam bene ei ptionibus minus rectis, pro his, inquam, omni cognitus. Omnia enim quæ in te sunt bona, veris- bus, primum error, deinde contemptus, tum infide sime comperit, et religiosum propositum tuum dili-litas et malitia avaritia quoque el vana jactan genter agnovit, ex quo et summo desiderio agitur videndi te. Unde magnum ei hodie munus meis te manibus offero; simulque oblato me, ait: Hic est Clemens, Petre. tia, aliaque his similia mala, velut fumus quidam immensus, universam domum hujus mundi reple vit, et habitantibus intrinsecus intuendi, Condito rem suum, aspectum liberum non dedit, neque qua * Quæ uncis inclusimus, desunt in utroque codd. Lipss. et in quibusdam aliis. "Codd. Lipss. his pergunt cap. seq. vocabulis: Impossibile ergo de rebus divinis, etc.; reliqua desunt. Ex castello Gethonum. De nomine hujus vici Græco diximus ad Constitutiones. Latinæ autem expressionis varietates videbis hic, et infra capite 7, libri n. Quibus adde aliam Freculfi tom. II, lib. 1, cap. 20. De rico, inquit, qui dicitur Gittho. Cor rupte apud Philastrium, in Simone: De villa que est Citheus vocitata. Porro scribere præstat per á vel e, quam per y; et per r quam per n. Tum infidelitas et malitia. Rufinus legebat, ompla, non mopvela.

S. CLEMISI ROM. PONT. OPERA DUBIA. el escons placita pervidendi Quid igitur his qui sunt qum ad me locutus est, in ordinem rédigens, libéram Intrinsecus convenit? misi ut ex intimis præcordiis clamore prolato, auxilium invocent ejus, quem so lain domus fumo repleta non claudit, ut accedens aperiat januam domus, quo possit fumus quidem qui intrinsecus habetur, excludi, lux vero solis quæ extrinsecus resplendet, induci. XVI, Hunc ergo qui ad auxilium domus, caligine ignorantia, et vitiorum fumo replete, perquiritur, illum esse dicians, qui appellatur verus prophe ta qui solus illuminare animas bominum po test, ita ut oculis suis viam salutis evidenter inspi ciant. Aliter enim impossibile est, de rebus divinis lernisque cognoscere, nisi qui ab isto vero pro pheta didicerit; quia sicut ipse paulo ante memo rabas, fides rerum causarumque sententiæ, pro in geniis magis defendentium ponderantur. Unde et endem causa nunc justa, nune putatur injusta, et quod modo verum videbatur, alterius assertione falsum videtur. Ista de causa religionis ac pieta tis Bides yeri prophetæ præsentiam postulavit, ut Ipee nobis diceret de singulis, prout se ipsa veritas habet, et doceret quomodo oporteat de singuils credi. Et ideo ante omnia fidem prophetæ, omni cum examinatione oportet probari; quem cum cogno veris vere esse prophetam, de reliquo cuncta ei cre das opartet, nee ultra discutere eum per singula que docuerit, sed habere firma et sancta quae dicit, gangué quamvis fide suscipi videantur, antebabita tamen probatione creduntur. Cum enim semel ex initio prophete veritas examinata constiterit, reli que demum fide audienda sunt et tenenda, qua eum doctorem veritatis esse jam constat. Et sicut certum eat, cuncta secundum veritatis regulam teneri opor tere, quæ ad divinam scientiam spectant, ita indu bitatum est, a nullo alio nisi ab ipso see sciri pos se, quod verum est. de vero propheta conscripsi, eumque de Cæsarca, ad te, ipso jubente, transmisi, Dicebat enim man datum se accepisse abs te, ut per singules annos, si qua essent a se dicta gestaque, ad se descripta transmitteret. Interea initio sermonis sul, quem prima die habuit ad me de vero propheta et de allis plurimis, cum me instruxisset plenissime, addidit etiam hæc: Vide, inquit, de reliquo, et interesto tractatibus meis; quos, si quando necessitas attu lerit, habebo cum his qui contradicunt; adversus quos disputans, etiam si forte inferior visus fuero, non verebor, ne forte tu de his, quæ tibi a me sunt tradita, in dubium veniae, quia etiamsi ego visus fuero superari, non tamen idcirco et ea, quæ nobis verus propheta tradidit, infirma videbuntur. Spero tamen quod nec in disputationibus superemur, si modo rationabiles sint auditores et amici veritatis, qui discernere valeant vim speciemque verborum, et agnoscere qui sermo ex arte sophistica veniat, non veritatem continens, sed imaginem veritats, et qui sit qui simpliciter ac sine fuco prolatus, omnem vin non in specie et ornatu, sed in veritate et ratione possideat. XVIII. Ad hæc ego: Omnipotenti, inquam, Deo gratias ago, quia ut desideravi, instructus sum. Ve rumtamen de me in tantum esse debes securus, quod de his quæ didici abs te, in dubium venire non possim, ut si tu ipse velis aliquando fidem meam a vero propheta transferre, omnino non possis; ita pleno spiritu hausi, quæ tradidisti. Et ne pules magnum tibi me aliquid polliceri, quod ab bae fide negem me posse transferri, certum est apud me, qula quicunque hominum banc de vero propheta acceperit rationem, dubitare ultra de veritate nulla tenus poterit. Et ideo. confido de hoc divino dogmate colitus definito, in quo omnis ars malitiæ supera tur. Adversus prophetiam etenim neque ars ulla stare sufficiet, neque sophismatum syllogismorum que versutiæ. Sed omnis qui audierit de vero pro pheta, necesse est ut statim desiderium capiat ipsius veritatis, nec ultra sub occasione veri quærendi, diversos patietur errores. Propter quod, domine mi, o Petre, nolo sis ultra sollicitus, tanquam de eo XVII. Et bis dictis, tam mihi aperte et tam dilu cide, quis te esset propheta, et quomodo inveni retur, exposuit, ut ego mihi ante oculos habere, et manu confreetare viderer probationes, quas de prophetica veritate protulerat, ingentique stupore deligerer, quomodo ea quæ omnes quærunt, ante oculos pobita nullus videt. Unde jubente eo, ea Que sequuntur usque ad finem hujus cap., desunt in utroque codd. Lipss, "Vocabula: Unde jubenta transmitteret non leguntur in codd. Lipss. Et ne putes perveniat desunt in utroque codd. Lipss. Qui appellatur verus propheta. Locutio usur pata quidem ab Ambrosio in psalm. cxvII, 63, et ab auctore Commentariorum in Lamentationes Jere mia apud Hieronymum ad 11, 9, merito. Verum su specta in bis libris, in epistola ad Jacobum, in Cle montinis, ut et Propheta, atque Propheta veritatis; quia teste Epiphanio, hæresi 30, Ebionai Periodo rum Petri Clementinarum interpolatores, Christum prophetam, et prophetam veritatis appellare sole bant; quasi merum hominem; juxta argumentatio nem Theodoti, in eodem Epiphanio hæresi 54, num, 5, Hebraique in Nilo, lib. 1, epist. 197, et opi nionem Essenorum apud Philastrium. Unde auctor Græcæ Epitemes ista omisit, Catholica vero subeti tuit. Atque ex istis castigabis errorem, seu potius. ignorantiam hac in parte, Davidis Blondelli, viri alias doctissimi, in Prolegomenis ad pseudo-Isido rum, cap. 11, p. 56. Denique huc facere videtur lo cus corruptus Isidori lib. v Originum, cap. Ebionite Christum per prophetam solum, verum, ju stum putant effectum,nisi doceret Historia ecclesia stica a Rufino versa, legi debere, Christum per pro fectum solum, virum justum putant effectum, quo modo etiam quidam veteres libri mss. apocrypha Epistola Lentuli; in Orthodoxographis: qui dicitur a gentibus prophela veritatis.

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT. OPERA DUBIA. eum dixisset, non dubitaretur et prophetam eum hi vero qui nihil de ipso penitus audierant, et ve fuisse, etiamsi scriptum non esset in lege: ita cum certum sit eum prophetam fuisse, similiter certum est et quod unctus sit, quia sine unguento prophetare non poterat. Verum hoc magis dicere te oportuit, si chrisma arte myropolica composi tum est ab Aaron, quomodo primus homo per ungi potuit unguento ante, compositionis artibus nondum repertis? Et ego respondi: Non me tra ducas, Petre; non enim de unguento composito et temporali oleo loquor, sed de illo simplici et æterno, quod a Deo factum esse docuisti, ad cujus similitudinem istud compositum esse ab hominibus dicis. nisse credunt, et venturum sperant. Et ita in om nibus prophetia fidelis apparuit, quæ dixit ipsum esse exspectationem gentium. Erraverunt ergo Ju dæi de primo Domini adventu; et inter noз atque ipsos de hoc est solo dissidium. Nam quod ventu rus sit Christus, norunt etiam ipsi et exspectant; quod autem jam venerit in humilitate hic qui di citur Jesus, ignorant. Et in hoc maxime ejus con firmatur adventus, quod ei non omnes credunt. LI. Hunc ergo Deus destinavit in fine mundi, quia impossibile erat mortalium mala purgari per alium, integra duntaxat permanente humani gene ris creatura, hoc est salva arbitrii libertate. Hoc igitur statu incolumi reservato, invitare venit ad runt ei, quibus bona ineffabilia præparavit et Hie rusalem civitatem coelestem, quæ super splendorem solis fulgebit in habitatione sanctorum. Injustos vero et impios, et qui pro nihilo habuerunt Deum, commissamque sibi vitam diversa ad flagitia con tulerunt, ac tempus operis justi, exercitium fecere malitiæ, competentibus ipsisque dignis ultionibus tradet. Cætera vero quæ ibi gerentur proferri et eloqui, neque angelis neque hominibus fas est; sed hoc tantum scire nos sufficit, quod bonis æternam bonorum possessionem conferet Deus. XLVIII. Et Petrus ad hæc, ut videbatur, indi gnans Quid putas, Clemens, quia omnes omnia regnum justos quosque et eos qui placere studue ante tempus scire possumus? Sed nunc uti ne a proposito sermone recedamus, alias tibi cum pro fectus tuus manifestus fuerit, de his apertius ex ponemus. Tunc autem unguento composito perunc tus pontifex vel propheta, Dei altare succendens in omni mundo clarus habebatur. Sed post Aaron qui pontifex fuit, alius ex aquis assumitur, non Moysen dico, sed illum qui in aquis baptismi Filius a Deo appellatus est ". Jesus namque est, qui ignem illum quem accendebat pontifex pro peccatis, re stinxit per baptismi gratiam; ex quo enim hic appa ruit, cessavit chrisma, per quod pontificatus præbe batur, vel prophetia, vel regnum. XLIX. Hunc igitur adfuturum prædixit Moyses, qui legem Dei hominibus tradidit; sed et alius ante ipsum, sicut tibi et ante jam tradidi. Ipse ergo indicavit eum venturum primo quidem adventu humilem, secundo vero gloriosum. Et primus qui dem jam impletus est, cum venit et docuit, et ju dex omnium judicatus est, ac peremptus. Secundo vero adventa judicaturus adveniet, et impios qui Jem condemnabit, pios vero in consortium regni societatemque suscipiet. Fides vero secundi adven tus constat ex primo. Prophetæ enim de primo lo cui sunt, et præcipue Jacob et Moyses, nonnulli tamen etiam de secundo. Sed magnificentia prophe tiæ in hoc maxime comprobatur, quod nihil secun dum consequentiam rerum de futuris dixerunt; alioqui æstimasse potius sapientes viri, quod rerum consequentia dictaverat, viderentur. L. Quod autem dico, tale est Christum suscipi a Judæis ad quos venerat, et credi ei, qui exspec tabatur ad salutem populi secundum traditiones patrum, consequens erat, gentes vero alienas ab eo fore, quibus neque promissum quidquam de eo neque annuntiatum fuerat, imo quibus ne nomine quidem ipso aliquando innotuerat. Et tamen pro phetæ, contra ordinem et consequentiam rerum di xere eum exspectationem gentium 100, et non Ju dæorum futurum. Ita denique et gestum est. Cum enim venisset, ab his qui eum exspectare videban Jur ex traditione majorum, omnino agnitus non est; LII. His ab eo dictis ego respondi: Si Christi regno fruentur hi, quos justos invenerit ejus ad ventus, ergo qui ante adventum ejus defuncti sunt, regno penitus carebunt? Tum Petrus: Cogis me, inquit, o Clemens, aliqua de ineffabilibus publi care. Verumtamen quoadusque proferri licet, fa cere non pigebit. Christus, qui ab initio et semper erat, per singulas quasque generationes piis, laten ter licet, semper tamen aderat, his præcipue, a qui bus exspectabatur, quibusque frequenter apparuit. Sed non erat tempus, ut tunc resolutis corporibus fieret resurrectio; sed hæc magis remuneratio vi debatur a Deo, ut qui inveniretur Justus, diutius permaneret in corpore, aut certe, sicut de quodam justo evidenter refertur in litteris legis, quod transtulerit eum Deus. Simili exemplo etiam cum cæteris gestum est qui ejus voluntati placuerunt, put ad paradisum translati serventur ad regnum, eorum vero qui non ad integrum potuere explere normam justitiæ, sed aliquas in sua carne malitia reliquias habuere, corpora quidem resolverentur, animæ vero servarentur in bonis lætisque regioni bus, ut in resurrectione mortuorum, cum sua re ceperint, ipsa jam resolutione purgati, pro his quæ bene gesserant, æterna hæreditate potiantur. Et ideo beati sunt omnes qui regnum Christi fue rint adepti, quia non solum inferni pœnas effu gient, sed et incorruptibiles permanebunt, et primi Deum Patrem videbunt, atque inter primos apud Deum honoris ordinem consequentur. Matth. n, 17. 100 Gen. XLIX, 10. Gen. v, 24. LIII. Propter quod non minima de Christo qua

stolus, monere populum coepit, ne odio haberent mortuorum, Samaritas de consecratione Hierusa Jesum neque blasphemarent eum. Multo enim esse rectius, etiam ignoranti vel dubitanti de Jesu, amare eum quam odisse. Charitati enim Deus præ mium posuit, odiis pocnam. Hoc ipsum enim, in quit, quod Judaicum corpus assumpsit et inter Judæos natus est, quo modo non omnibus vobis incentiva sui amoris incussit? Hæc et his similia cum perorasset, dicendi finem fecit. LXI. Tunc Caiphas doctrinam Jesu culpare ten tabat, dicens eum res vanas locutum beatos enim pauperes dixit, et terrenas fore remunerationes promisit, ac summam muneris in terrena hæreditate constituit, cibisque ac potu eos qui justitiam serva rint, promisit esse saturandos; et his similia multa docuisse deprehenditur. Cui Thomas respondens arguit eum frustra causantem, ostendens, quia pro phetæ magis, quibus etiam ipse credit, ita docue rint, nec tamen quomodo erunt hæc aut quomodo percipientur, ostenderint, Jesus vero qualiter accipi hæc debeant, demonstraverit. Et cum hæc atque his similia plura dixisset, siluit etiam Thomas. LXII. Post hæc rursum Caiphas me intuens, et nunc ut monens, nunc vero ut culpans, dicebat, cessare me debere de reliquo a prædicatione Christi Jesu, ne in perniciem mei hoc agerem, neve ipse errore deceptus alios quoque meo errore deciperem. Tum præterea arguebat me temeritatis, quod cum essem ipse imperitus, piscator et rusticus, officium subire doctoris auderem. Hæc et alia plura his similia di centi, ego quoque in hæc verba respondi: Mihi quidem minus esse, periculi, si, ut ipse ait, iste non sit Christus, quia doctorem legis receperim; ipsi vero ingens esse discrimen, si hic ipse sit Christus, sicut et certe est. Ego enim credo huic qui apparuit; ipse autem cui alii fidem servare se credit, qui nullus apparuit? Si vero et idiota, ut ais, et imperitus ac piscator et rusticus, super pre sbyteros sapientes intelligam, hoc tibi, inquam, magis metum debet incutere. Nam si ex eruditione aliqua disputans obtinerem vos sapientes et erudi sos, videretur utique doctrina hoc mihi longi temporis et non divinæ virtutis gratia contulisse, nunc au tem cum, ut dixi, nos imperiti vos sapientes convin cimus et superamus, cui sensum habenti non pa lam est, quia hoc non humanæ argutiæ opus est, sed divinæ voluntatis et muneris? LXIII. llæc igitur et alia hujusmodi prosequen tes, consequenter protestali sumus ac docuimus nos imperiti et piscatores, sacerdotes quidem de uno solo Deo coeli, Sadducæos de resurrectione lein, non tamen ingressi civitatem ipsorum, sed publice disputantes, Scribas vero et Pharisæos de regno coelorum, discipulos Joannis, ne scandalum paterentur in Joanne, omnem vero populum, quia Jesus est Christus æternus. Ad ultimum autem monui eos, ut priusquam progrederemur ad gentes prædicare eis agnitionem Dei Patris, ipsi reconci liarentur Deo suscipientes Filium ejus. Aliter enim nullo modo cos ostendi posse salvari, nisi per san cti Spiritus gratiam trinæ invocationis dilui bapti smate properarent, et Eucharistiam Christi Domini sumerent, cui soli, de his quæ docuit credere de berent, ut sic æternam salutem consequi mereren tur, aliter vero impossibile prorsus esse reconci liari eos Deo, etiam si mille ei aras et altaria mille succendant, LXIV. Nos enim, inquam, pro certo comperi mus, quod super sacrificiis quæ offertis, multo magis exasperatur Deus, sacrificiorum tempore duntaxat expleto. Et quia vos non vultis agnoscere, emensum esse jam tempus hostias offerendi, ob hoc destruetur et templum et abominatio de solationis statuetur in loco sancto, et tunc genti bus Evangelium prædicabitur ad testimonium vestri, ut ex illorum fide vestra infidelitas judice tur. Omnis etenim mundus diversis temporibus di versas malitiæ ægritudines patitur, vel per omnes generaliter, vel per singulos quosque specialiter, et ideo indiget medico, qui eum visitet ad salutem. Nos ergo protestamur vobis, et quod unumquemque vestrum latuit nuntiamus. Vestrum est deliberare, quid expediat vobis. LXV. His a me dictis, ingemuit omnis multitudo sacerdotum, quod eis de templi subversione præ dixerim. Quod cum vidisset Gamaliel princeps po puli (qui latenter frater noster erat in fide, sed consilio nostro inter eos erat [50]), quia valde fre merent et ingenti adversum nos furore moverentur, assurgens ait: Quiescite paulisper, o viri Israe litæ, non enim advertitis tentationem quæ immi net vobis, propter quod desinite ab hominibus istis, et si quidem humani consilii est quod agunt, cito cessabit, si autem a Deo est, cur sine causa pecca tis nec proficitis quidquam? Dei enim voluntatem quis potest superare? Nunc ergo, quoniam quidem in vesperam vergitur dies, crastino hoc ipso in loca audientibus vobis, ego ipse cum istis disputabo, ut omnem errorem palam arguam, dilucideque confu tem. Et his dictis repressus est eorum aliquatenus furor, ea præcipue spe, quod die crastina erroris Matth. v; Luc. x. Et euchar.-sumerent desunt in codd. Lips. 1. Deut. ix, 27; Matth. xxiv, 15, 1º Act. v, 35-39. Destruetur et templum. Similes prædictiones complectebatur alius liber apocryphus, scriptus de prædicatione Petri et. Pauli in urbe Roma. Auctor Lactantius lib. IV, cap. 21. Sed consilio nostro inter eos erat. Vulpinum hoc consilium, apostolis indignum est. Decepit ta men Bedam pseudo-Clemens Rufini. At non ego credulus illis,

verba credenda sunt? Solliciti enim et valde solli citi esse debemus, ne margaritas nostras mittamus ante porcos". Petrus videns vigilare nos ac sibi intendere, salu- noscere, quis, qualisve sit is cui immortalitatis tatis nobis continuo dat sermonis exordium. Mirari me equidem fateor, fratres, humanæ naturæ vim, quam ad omnia aptam habilemque esse video. Hoc autem dicere in memoriam venit ex his quæ rebus ipsis expertus sum. Ut enim transierit medium no ctis, ego sponte jam suscitor et ultra somnus nequa quam venit ad me; quod mihi accidit ex eo, quia in consuetudine habui verba Domini mei, quæ ab ipso audieram, revocare ad memoriam, et pro ipso rum desiderio suscitari animis meis et cogitationi bus imperavi, ut evigilans ad ea et singula quæque recolens ac retexens possim memoriter retinere. Ex hoc ergo, dum omni cum dulcedine sermones Do mini versare in meo corde desidero, consuetudo obtinuit vigilandi, etiam si nihil sit quod cogitare velim. Ita ergo ineffabili quadam ratione, intro ducta alia consuetudine, vetus consuetudo mutatur, et id revera si non supra modum cogas, sed quan tum recipit mensura naturæ. Neque enim penitus somno carere possibile est, alioqui nec facta nox fuisset ad quietem. II. Et ego cum audissem: Optime, inquam, di xisti, Petre, quia consuetudo consuetudine commu tatur. Nam et ego cum navigarem primo turbabar et intra me mihi omnia vertebantur, ita ut suggil lari viderer nec ferre possem brumam et mole stiam maris, post paucos autem dies ubi consuetudo facta est, tolerabiliter ferre copi, ita ut mane sta tim una cum nautis cibum sumere delectarer, cum prius ante horam septimam capiendi cibi consue tudo non esset. Nunc ergo ex ista sola consuetu dine, circa illud tempus quo comedere cum nautis solebam, esuries admonet me, quod tamen rursus depellendum spero, cum alia fuerit consuetudo su scepta. Credo ergo etiam tibi vigiliarum consuetu dinem, ut perhibes, institutam; et opportune hoc exponere voluisti, ut et nos aliquantulum somni a nobis abjicere atque effugare non pigeat, ut possi mus doctrinæ viventis instituta suscipere. Ubi enim decocti fuerint cibi et mens acceperit nocturna si lentia, opportunissime quæ docentur insident. III. Et Petrus libenter accipiens, quod intellexe rim præfationis ejus causam ad utilitatem nostram prolatam, collaudans me adhortandi et incitandi sine dubio gratia, consequentem coepit expedire ser monem: Opportunum mihi nunc et necessarium videtur, de his quæ imminent aliqua discutere, id est de Simone. Scire enim velim, quibus sit mo ribus et quibus actibus, quod mihi, si quis scit, indicare non cesset; refert enim ista prænoscere. Nam si in mandatis habemus, ut venientes ad civi tatem discamus prius, quis in ea dignus sit ut apud eum cibum sumamus; quanto magis convenit Matth. x; Luc. x. Matth. vII 6. IV. Sed et alias ob causas utile est, viri hujus habere me notitiam. Si enim sciam, quia in his, de quibus non potest dubitari quod bona sint, emen datus est et inculpabilis, hoc est, si sobrius, si misericors, si justus, si mitis et humanus est, quæ utique bona esse nullus ambigit, tunc consequens videbitur, ut ei qui obtinet bona virtutum, etiam quod deest fidei et scientiæ conferatur, et in qui bus maculari videtur ejus vita, quæ est in reliquis probabilis, emendetur. Si vero in his quæ palam sunt, peccatis involutus permanet et inquinatus, non me oportet ei aliquid de secretioribus et remo tis divinæ scientiæ proloqui, sed magis protestari et convenire eum, ut peccare desinat et actus suos a vitiis emendet. Quod si ingesserit se et provo caverit nos dicere, quæ eum minus recte agentem non oportet audire, prudenter eum debemus elu dere; nam nihil omnino respondere auditorum causa utile non videtur, ne forte existiment nos responsionis penuria declinare certamen, et fides eorum lædatur, non intelligentium propositum no strum. V. Cumque hæc Petrus dixisset ad nos, Niceta rogat permitti sibi dicerc aliquid, atque indulgente Petro cum venia inquit: Opsecro te, domine mi Petre, audias me valde sollicitum tui et verentem, ne forte in certamine quod tibi est cum Simone, superari videaris. Solat enim frequenter accidere, ut qui veritatem defendit, non semper obtineat, dum aut in aliquo præventi sunt auditores, aut non gran dem curam melioris sententiæ gerunt. Super hæc autem omnia et ipse Simon vehementissimus est orator, in arte dialectica et syllogismorum tendicu lis enutritus, quod autem est omnibus gravius, et in arte magica valde exercitatus; et ideo meluo, ne forte tam valide ex omni parte munitus, apud eos qui ignorant eum, falsa allegans putetur vera de fendere. Neque enim vel nos ipsi eum potuissemus effugere et converti ad Dominum, nisi dum adjuto res ejus et errorum socii fuimus, agnovissemus quod deceptor esset ac magus VI. Cum hæc Niceta dixisset, Aquila quoque ro gans sibi dicendi facultatem dari, hoc modo etiam ipse prosecutus est: Suscipe, quæso, et mei erga te amoris curam, optime Petre; et ego enim valde sollicitus sum pro te. Nec reprehendas nos in hoc, quia curam gerere alicujus ex affectu venit, negli gere autem non minus est quam odisse. Testem vero invoco Deum, quia non ut segniorem te in cer tamine sciens metuo pro te, quippe qui nec unquain Brumam. Candel., et Carmel. quoque, bromum, quod est, Spóμev, [remitum.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. feci, et per ipsam fit omne quod jubeo. Et cum esset in potestate mea, vel parvum esse, vel ego Estne, inquam, possibile animæ hæc facere! Ille respondit: Hoc vos scire volo, quia secundum locum post Deum obtinet anima hominis, cum exuta fuerit a corporis sui tenebris. Statim deni que et præscientiam habet, propter quod evocatur ad necromantiam. Et ego respondi: Cur ergo in terfectorum animæ non ulciscuntur interfectores suos (68)? At ille: Non meministi, inquit, quod dixi, quia cum exierit de corpore, etiam præscientiam habet? Memini inquam. Ob hoc ergo, inquit, cum excedit e corpore, statim prænoscit futurum esse judicium. et unumquemque pro his quæ hic egerit malis pœnas daturum, et ideo nolunt ulcisci inter fectores suos, quia et ipsæ pro suis malis quæ hic commiserant, perferunt cruciatus, et illis sciunt in judicio graviora manere supplicia. Super hæc autem omnia nec permittitur eis exire, aut facere quidquam ab angelis qui eis præsunt. Et ego res pondi: Si non permittitur eis ab angelis huc venire aut facere quod volunt, quomodo mago evocanti obtemperant animæ? Ipsis, inquit, animabus ve nire volentibus non indulgent, cum vero hi qui præsunt angeli adjurati fuerint per majorem suum, excusationem habent nostræ, qui eos adjuramus, violentiæ, ut permittant exire animas quas evoca mus; non enim illi peccant qui vim patiuntur, sed nos qui inferimus necessitatem. Ad hæc Niceta, ultra non ferens præpropere respondit, quod et ego quidem facturus eram, sed prius eum expiscari de singulis cupiebam; sed, ut dixi, Niceta præveniens Et tu, inquit, non times diem judicii, qui vim an gelis facis, et animas evocas, et homines decipis, et honorem tibi divinum ab hominibus mercaris? et quomodo nobis persuades quod neque judicium erit, ut nonnulli Judæorum fatentur, neque animæ immortales sint, quod videtur pluribus, cum ipsis oculis tuis videas eas, et commotionem divini judi cii capias ex ipsis? magnum, et hominem inter homines apparere. Tentandi ergo gratia vos primos assumpsi amicos, ut in coelestibus et ineffabilibus locis meis primos vos collocem, cum probavero. Humana ergo de meipso mentitus sum, ut vos manifestius compro barem, si integrum erga me servatis affectum. Ego vero hæc audiens, ipsum quidem miserum judicans, impudentiam tamen ejus admirans, et pro eo ipse erubescens, simul el veritus ne quid in nos moli retur mali, innuo Niceta, paulisper una mecum simu lare, et aio ad eum: Non nobis indigneris hominibus corruptibilibus, incorruptibilis Deus; sed suscipe magis affectum nostrum, et animum volentem scire qui sit Deus; nondum enim sciebamus quis esses, et nec advertebamus quia tu es quem quærebamus. XV. Hæc et his similia vultu pro re aptato pre sequentibus nobis, vanissimus credidit nos de ceptus, et eo magis elatus addidit etiam hæc: Pro pitius vobis jam sum, pro affectu quem erga me Deum geritis, me enim diligentes nesciebatis, et me quærentes ignorabatis. Sed nolo dubitetis, quia hoc est vere Deum esse, cum potest quis parvus effici, vel magnus, si voluerit, nam quoquo modo appa rere hominibus poteram. Nunc ergo incipiam vobis aperire quod verum est. Ego virtute mea quodam tempore aerem vertens in aquam et aquain rursus in sanguinem, carnemque solidans, novum hominem puerum formavi, el opus conditore Deo multo nobilius protuli. Ille enim creavit hominem e terra, ego autem, quod est difficilius, ex aere, quemque rursus resolvens aeri reddidi, speciem tamen ejus imaginemque depictam in interiore cu biculo collocavi, ut esset indicium ac memoria operis mei. Hæc autem intelligebamus eum dicere pro puero illo, cujus vi necati anima, ad ea quæ volebat ministeria, utebatur. XVI. Petrus vero hæc audiens cum lacrymis ait: Miror admodum immensam Dei patientiam, el e contrario in nonnullis humanæ temeritatis auda ciam. Quæ enim ratio inveniri ultra poterit, quæ Si moni suadeat, quod Deus judicet iniquos; cum ipse sibi persuadet, quod animarum obedientia ad scele rum suorum utatur ministerium? re autem vera a XIV. His ab eo dictis impalluit Simon, et tamen post paululum recolligens se, ita respondit: Ne putetis, inquit, quod generis vestri homo sim; ego neque magus sum, neque amator Lunæ, neque An tonii filius. Ante enim quam mater mea Rachel conveniret cum eo adhuc virgo concepit me, p dæmonibus illuditur; tamen cum per hæc ipsa cer 17 Tamen substantiam desunt in codd. Lipss. pra relato cum testimoniis veterum: Atque Simo nice lethiferas necromantiæ labruscas radicitus ex stirpantem, pro lethiferas necnon Romania labru scas; vereor ut sit necessarium: cum Romania ex poni possit Romana religio seu ethnica, quemad modum Simonia hæresis Simonis Cur ergo interfectorum animæ non ulciscun lur interfectores suus? Idem argumentuin urget Ta tianus Oratione contra Græcos, p. 156. Ante enim quam mater mea Rachel conveni ret cum eo. Abutitur impius Simon loco Scripturæ Matth. 1, 18, quia se esse Christum credi voluit; quod et de se ipsis dixerunt quidamn post illum hæ resiarchæ. Pari modo apud Socratem lib. 1, cap. 22, Terebinthus, seu Buddas natum se ex virgine affirmat propter veterem, ni fallor, Buddam (Cle menti Alexandrino Buttam, Strom. 1, p. 305) de quo post alios Ratramnus libro De nativitate Chri sti cap. 3, Spicilegii Acheriani t. 1. An certe Brag manorum sequemur opinionem, ut quemadmodum illi sectæ suæ auctorem Bubdam (1. Buddam) per virgi nis latus narrant exortum, ita nos Christum fuisse prædicemus? Aerem vertens in aquam. Clement. homil. 2, c. 26. Hoc quoque e media philosophia Simon. Vide sis Diogenein Laertium lib. vi in Zenone, Clem. Alex., Strom. V, p. 599, Theodoritum Hæret. fa bul., 1. 1, c. 1.

tus sit, quod immortales sunt animæ et judicantur fideles a fidelibus et pii discernantur ab impiis, per pro his quæ gesserint, et qui se putet re ipsa videre ca quæ nos fide credimus, quamvis, ut dixi, illudatur a dæmonibus, tamen arbitratur se ipsam animæ vi dere substantiam. Quando hic, inquam, fatebitur vel male se agere in tanto malo positus, vel judican dum se pro his quæ egerit, qui sciens Dei judicium contennit et inimicum se exhibet Deo, et audet Lani nefanda committere? Unde certum est, fratres mei, nonnullos veritati ac religioni Dei non ideo ad versari, quod eis fidei ratio nequaquam constare videatur, sed quia aut nimietate peccatorum invo luti, aut malis suis præventi et tumore cordis elati sunt, ita ut nec ea quidem credant, quæ oculis suis se videre arbitrantur. XVII. Verum quoniam ingenita erga Deum con ditorem sufficere ad salutem videbatur affectio his, qui diligerent eum, studet inimicus hanc affectio nem in hominibus pervertere, et inimicos eos effi cere atque ingratos Conditori suo. Testor autem coelum ac terram, quod si quantum cupit inimicus desævire, permitteretur etiam a Deo, olim omnes homines deperissent; sed misericordiæ causa non sinit Deus. Quod si " affectum suum homines con verterent ad Deum, omnes sine dubio salvarentur, etiam si pro aliquibus delictis ob justitiam corripi viderentur. Sed nunc plurimi hominum inimici ef fecti sunt Dei, quorum malignus corda penetravit, et affectum quem eis conditor Deus inseruerat, ut erga se haberent, in semetipsum deflexit. Alio rum vero, qui aliquantulum vigilare videbantur, in phantasia gloriæ et splendoris apparens, et magna quædam atque ingentia repromittens, eva gari nihilominus a Deo vero mentem atque animum fecit; quæ tamen perpetrare ei justa quadam per mittitur ratione. XVIII. Ad hæc Aquila respondit: Quid ergo de linquunt homines, si malignus transformans se in splendorem lucis majora repromittit hominibus, quam ipse conditor Deus? Et Petrus: Puto, inquit, hoc injustius nihil esse, et quatenus injustum sit audi. Si filius tuus, qui a le omni diligentia erudi tus est et nutritus, atque ad virilem perductus ætatem, ingratus tibi sit, et relinquens te ad alium, quem forte ditiorem viderit, eat, et honorem queru tibi debebat illi exhibeat, ac spe majoris lucri na turam neget et jura paterna defugiat, rectum tibi videtur, an impium? Et Aquila respondit: Omni bus palam est, quod impium sit. Et Petrus: Si ergo in hominibus hoc impium dicis, quanto magis in Deo, qui supra omnes homines honore ab ho minibus dignus est? cujus non solum beneficiis fruimur, verum et ope ac virtute esse cœpimus cum non essemus, cuique si placeamus merebimur ab eo, ut etiam æterni in bonis simus. Ut ergo in 18 Quo si codd. Lipss. missum est maligno uti his artibus, quibus singulo rum erga verum parentem probentur affectus. Quod si 20 vere essel aliquis deus alienus, tamen ab eo. qui nos creaverat quique nobis pater et conditor fuerat, rectumine erat, relicto proprio transire ad alienum? Et Aquila: Absit! inquit. Tum Pétrus Quomodo ergo dicemus malignum esse causam pec cati nostri, cum hoc permissu Dei fiat, ut per ipsum probentur et in die judicii arguantur hi qui majo ribus pollicitationibus invitati, veri patris et con ditoris sui reliquerint pietatem, hi vero qui fidem et charitatem proprii patris, etiam cum paupertate, si acciderit, et cum tribulatione servaverint, donis coelestibus in regno ejus et immortalibus muneri bus perfruantur? Sed hæc alias diligentius expone mus. Quid autem Simon egerit post hæc, scire cupio. XIX. Et Niceta respondit: Ubi intellexisse eum sensimus, quod deprehensus esset a nobis, collo cuti inter nos de sceleribus ejus reliquimus eum et ad Zacchæum venimus, hæc ipsa ei, quæ et tibi nunc protulimus, indicantes. At ille benignissime nos suscipiens, et de fide Domini nostri Jesu Christi edocens, fidelium numero sociavit. Cum que hæc Niceta dixisset, Zacchæus qui paulo ante egressus fuerat, ingrediebatur dicens: Tempus est, ut procedas ad disputandum, Petre; turba enim multa in atrio domus congregata te opperitur, quo rum in medio multis fultus asseclis consistit Si mon. Tum Petrus ut hæc audivit, orationis gratia secedere me jubens (nondum enim eram dilutus a peccatis, quæ in ignorantia commiseram), ait ad re liquos: Oremus fratres, ut Deus per Christum suum pro ineffabili misericordia sua adjuvet me exeuntem pro salute hominum, qui ab ipso creati sunt. Et hæc cum dixisset, oratione facta processit ad atrium domus, in quo erat multitudo populi plurima congregata; quos ubi omnes summo si lentio ad se intentos vidit, et magum Simonem in medio eorum velut signiferum stantem, hoc modo cœpit XX. Pax vobis sit omnibus, qui parati estis dex teras dare veritati; quicunque enim obediunt ei, videntur quidem sibi aliquid gratiæ conferre Deo, porro autem ipsi:eo donum summi muneris con sequuntur justitiæ ejus semitis incedentes. Propter quod primum est omnium, justitiam Dei regnum que ejus inquirere"; justitiam quidem ut recle agere doceamur, regnum vero, ut quæ sit merces posita laboris et patientiæ noverimus, in quo est bonis quidem æternorum bonorum remuneratio, his autem, qui contra voluntatem Dei egerint, pro uniuscujusque gestis poenarum digna restitutio. Hic ergo, hoc est in præsenti vita positos oportet vos agnoscere voluntatem Dei, ubi et agendi locus est. viderentur et quæ sequuntur: Aliorum tero-permittitur ratione desiderantur in utroque II Cor. x1, 14. Quod si-muneribus perfruantur non leguntur in codd. Lipss. "Maub.

te volo, quia duobus inter se dimicantibus tunc erit Intelligo versutias tuas; vis enim tibi ea ipse pro pax, cum alter ceciderit superatus; et ideo pugna ut potes, nec requiras pacem sine bello, quod im possibile est, aut si potest fieri, ostende. XXIV. Ad hæc Petrus: Attentius audite, o viri, quæ dicimus. Ponamus mundum hunc campum esse aliquem magnum, et ex duabus civitatibus, quarum reges sibi invicem sint contrarii, missos esse singulos ad dimicandum duces, et illum qui dem boni regis ducem consilium dare, ut uterque exercitus absque sanguinis profusione, melloris in regis jura concedat, quo sine periculo omnes salvi flant, illum vero contrarium dicere: Non, sed pu gnetur, ut non qui dignus est, sed qui fortior ipse com his qui evaserint regnet. Quæso vos, quid ma gis eligeretis? Non dubito quin, ut cum incolumi ⚫tate omnium, regi meliori manus darentur. Et ego nunc non, ut Simon ait, pacis causa assensum volo commodari his quæ male dicuntur, sed ut eam quiete et ordine veritas requiratur. ponere, quorum absolutio bene tibi meditata est, ut ignorantibus turbis videaris recte aliquid dicere; sed apud me non tibi erit horum locus. Nunc ergo, quoniam ut vir fortis polliceris, te omni volenti proponere responsurum, mihi interim primo re spondeto. Et Petrus: Paratus, inquit, sum, tantum ut cum pace sit sermo. Tum Simon: Non vides, inquit, imperitissime, quod contraria agis magistro luo, pacem deposcens, quod utique non convenit ei, qui expugnaturum se promittit ignorantiam? Aut si tu recte pacem ab auditoribus poscis, non recte magister tuus dixit: Quia non veni pacem mittere in terram, sed gladium". Aut enim tu bene dicis, et ille non bene, aut si magister tuus bene, tu pessime, qui non intellexisti contraria te proferre ei, cujus te discipulum profiteris. XXVII. Ad hæc Petrus: Neque qui misit me male fecit gladium mittere in terram, neque ego contra ria ei ago, auditorum pacem requirens. Sed tu et imperite et temere reprehendis ea quæ non intelli gis; etenim quia pacem non venit mittere in terram magister, audisti, quod autem dixerit: Beati paci fici, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur", non audisti. Propter quod non ego magistro diversa sentio, pa cem persuadens, quam ille servantibus beatitudinem posuit. Et Simon ait: Pro magistro respondere cu piens, o Petre, multo eum gravius accusasti, si cum ipse non venerit pacem facere, hanc aliis servare præceperit. Et quomodo alius ille ejus sermo con stabit quem dixit? Quia sufficit discipulo, ut sit sicut magister ejus ". XXV. Nonnulli enim in disputationum certamine ubi errorem suum senserint confutari, causa per fugii conturbare continuo incipiunt, et movere lites, ne palam flat omnibus quod superantur; et pro pterea ego frequenter exoro, ut cum omni patientia et quiete indago disputationis habeatur, ut et si forte aliquid minus recte dictum videatur, repetere id et apertius liceat explanare. Solet enim interdum aliter dici quid et aliter audiri, dum aut minus lu cide profertur, aut minus vigilanter advertitur, et ob hoc patienter cupio haberi sermonem, ut neque subripiat alter alteri, neque sermonem dicentis in tempestivus sermo contradicentis interrumpat, ne que reprehendendi studium geramus, sed liceat ut dixi, minus plane dicta repetere, ut examinatione justissima clarescat veritatis agnitio. Scire enim debemus, quia si quis a veritate vincatur, non ipse vincitur, sed ignorantia quæ in ipso est, quæ est dæmon pessimus, quam qui potuerit effugare, sa lutis accipit palmam. Propositum namque nobis est prodesse auditoribus, non ut male vincamus, sed ut pro agnitione veritatis bene vincamur. Si enim veritatis inquirendæ studio sermo moveatur, etiamsi quid minus plene pro humana fragilitate dicemus, Deus pro ineffabili sua bonitate, ea quæ desunt la tenter auditorum sensibus adimplebit. Justus estbendam suaderet, pauperes beatificabat, eosque enim, et secundum uniuscujusque propositum, aliis quidem in promptu facit esse. quod quæritur, aliis vero obscurum reddit, etiam quod palam positum est. Quia ergo via Dei, via pacis est, cum pace quæ Dei sunt requiramus. Ad hæc si quis habet quod pro sequatur, locus est; si vero nullus est qui respon dere velit, ego dicere incipiam, et quæ mihi ab alio possunt objici, ipse in medium prolata dis solvam. XXVI.. Cum ergo Petrus coepisset continuare sermonem, Simon interrupta. oratione ejus: Cur, inquit, festinas ipse tihi dicere, quæ tibi videntur? Matth. x, 34. "Matth. v, 9. "Matth. x, 25. XXVIII. Petrus ad hæc: Magister, inquit, noster, qui erat verus propheta et sui in omnibus memor, neque sibi contraria locutus est, neque nobis ab his quee ipse gerebat diversa mandavit. Quod enim ait Non veni pacem mittere in terram, sed gladium, et ex hoc videbitis separari patrem a filio, filium a pa tre, virum ab uxore, et uxorem a viro, et matrem a filia, filiam a matre, fratrem a fratre, socrum a nuru, amicum ab amico ", hæc omnia continent doctrinanı pacis, et quomodo, audi. Initio prædicationis suæ, utpote qui velit omnes invitare et adducere ad sa lutem, ac patientiam laborum tentationumque La pro penuria tolerantia adepturos esse pollicebatur regna cœlorum, ut sub tanta spe æquanimiter paupertatis pondus, spreta cupiditate portarent. Est enim unum et maximum ex perniciosissimis pecca tis, cupiditas. Sed et esurientes et sitientes æternis bonis justitiæ saturandos esse promisit, ut egesta tem tolerabiliter ferentes, nihil pro hac injusti ope ris molirentur. Mundos quoque corde similiter bea tos dicebat, et per hoc Deum visuros, ut unus quisque adipisci tantum cupiens bonum, semetipsum a pessimis et pollutis cogitationibus contineret. XXIX. Sic ergo magister noster discipulos ad Ibid. 34, 35; Luc. x11, 53.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. cadat, qui in semetipso dividitur. Omne enim re gnum in semetipsum divisum, non stabit". Ad hæc si quid videtur, dicito. patientiam invitans, bonum pacis etiam cum labore des a temetipso, quomodo stabis? Necesse est ut patientiæ suadebat esse servandum. contrario vero eos qui in divitiis ac luxuria versabantur, lugebat, qui nihil pauperibus largiebantur, arguens cos ra tionem reddituros, quia proximos suos quos dili gere sicut seipsos debuerant, ne in egestate quidem positos miserati sunt. Hæc autem dicens alios qui dem obedire fecit, alios vero reddidit inimicos. Credentibus ergo et obedientibus pacem habere inter se invicem jubet, et ipsis dicit: Beati pacifici, quia ipsi filii Dei vocabuntur 30. His autem, qui non solum non credidere, verum et adversarii doctrinæ ejus facti sunt, bellum verbi et confutationis indicit et ait: Quia ex hoc videbitis separari filium a patre, et virum ab uxore, et filiam a matre, et fratrem a fratre, el nurum a sccru, et inimici hominis dome stici ejus 1. In unaquaque enim domo, cum inter credentem et non credentem coeperit esse diversi tas, necessario pugna fit, incredulis quidem contra fidem dimicantibus, fidelibus vero in illis errorem veterem, et peccatorum vitia confulantibus. XXX. Similiter quoque etiam erga scribas, et Pharisæos ultimo doctrinæ suæ tempore bellum ge rit, arguens eos super actibus non bonis et non recta doctrina, et quod clavem scientiæ quam a Moyse traditam susceperunt, occultarent, per quam possit janua regni coelestis aperiri. Sed et nos ad prædicandum mittens Dominus noster præcepit nobis, ut in quamcunque civitatem vel domum in troierimus,dieamus: Pax huic domui; et si quidem, inquit, fuerit ibi filius pacis, veniet super eum pax vestra; si vero non fuerit, pax vestra ad vos rever tetur; exeuntes autem de domo vel de civitate illa, ut etiam pulverem, qui adhæserit pedibus nostris, excutiamus super eos. Tolerabil.us autem erit terræ Sodomorum et Gomorrhæorum in die judicii, quam illi civitati vel domui ". Quod utique ita demum præcepit fieri, si prius in civitate vel domo verita tis sermo prædicetur, ex quo vel recipientes verita tis fidem filii pacis et filii Dei fiant, vel non reci pientes arguantur quasi inimici pacis et Dei. XXXI. Ita ergo et nos magistri instituta servan tes, pacem primo proponimus auditoribus, ut abs que ulla perturbatione possit via salutis agnosci. Quod si quis pacis verba non suscipit neque ac quiescit veritati, scimus adversum eum pugnam verbi movere, et arguere acrius confutando igno rantiam et redarguendo peccata. Necessario igitur pacem proponimus, ut si quis est filius pacis, pax nostra veniat super cum, ab eo autem qui se alie num pacis effecerit, regredietur ad nos pax nostra. Non ergo, ut ais, consensu malorum pacem pro ponimus; nam utique continuo tibi dexteram de dissemus, sed ut per quietem et patientiam disse rentibus nobis, qui sit sermo verus, facilius ab an ditoribus dignoscatur. Si autem dissideas et discor XXXII. Et Simon: Stultitiam tuam demiror. Sic nobis magistri tui verba proponis, quasi certum de co habeatur quod propheta sit, quem ego perfacile demonstrare possum, multa sibi contraria locutum. Denique ex his, quae ipse protulisti, arguam le. Ais enim dixisse eum, omne regnum vel omnis ci vitas divisa in semetipsa non stabit. Et alibi iterum ais cum dixisse, quia ipse miserit gladium, ut se pararet eos qui in domo sunt, ita ut dividatur filius a patre, et filia a matre, et frater a fratre, ut si fuerint in una domo quinque, dividantur tres ad versum duos, et duo adversum tres 35. Si ergo omine quod dividitur, cadit, iste qui divisiones facit ca dendi præstitit causas, et si talis est, utique malus est. Ad hæc responde si potes. XXXIII. Et Petrus: Non temere deroges, o Simon, his quæ non intelligis. Primo ergo respondeam pro eo quod ais, me magistri mei verba proponere, at que ex ipsis ea, de quibus dubitatur, absolvere. Dominus noster mittens nos apostolos ad pradi candum, præcepit nobis, ut doceamus omnes gentes de his quæ mandata sunt nobis ". Neque ergo di cere ea, ut ab ipso dicta sunt, possumus. Non enim dicere, sed docere ea in mandatis habemus, et ex ipsis ostendere, quomodo unumquodque eorum ve ritate subnixum sit. Neque rursus proprium nobis aliquid dicere permissum est. Sumus enim missi, et necessario qui missus est, illud quod jussus est nuntiat, et voluntatem mittentis exponit. Nam si aliud dicam, quam præcepit mihi ille qui me misit, falsus ero apostolus, qui non illud dico quod jussus sum dicere, sed quod mihi videtur. Quod qui facit, utique se meliorem ostendere vult quam est ille a quo missus est, et est sine dubio prævaricator. Si vero ea quæ jussus est prosequatur, eorumque as sertiones manifestissimas proferat, apostoli opus exsequi videbitur, quod ego nunc implere conten dens non tibi placeo. Non ergo reprehendas, quod ejus qui me misit proferam verba; sed si est in illis aliquid, quod non sit integre dictum, inde me ut arguas licet; quod tamen nullo modo fieri potest. (Propheta enim est, et sibi esse contrarius non po test 7.) Aut si non putas eum prophetam esse, hoc primo requiratur. XXXIV. Et Simon: Non opus habeo hoc dicere abs te, sed quomodo sibi ista conveniant. Si enim inconsonans ostendetur, simul etiam propheta non esse docebitur. Tum Petrus: Sed si prius, inquit, ostendero eum prophetam, hoc quod videtur esse inconsonans, non erit, neque enim ex consonantia quis propheta esse probatur, quia hoc multis pos sibile est facere; quod si consonantia prophetam 31 Matth. xx; Luc. XI. "Matth. x, 12-15; 36 Matth. xxvi, 19, 20. 37 Vocabula uncis inclusa 30 Matth. v, 9. a Matth. x, 34, 35; Luc. xn, 53. Luc. x, 5, 6. Matth. x11, 25. Luc. x, 52. in textum recepimus ex codd. Thuan., Sorb., Lipss. et all.

non facit, multo magis nec inconsonantia, Quia quod pro assertione horum innumera verborum ergo multa sunt, quæ videntur quidem inconsona esse nonnullis, habent tamen profundiore ratione in semetipsis consonantiam, sicut et alia quæ videntur habere consonantiam, discussa diligentius inve niuntur inconsona, hac de causa aliam non puto rectiorem esse viam ad horum discrimen, nisi ut prius cognoscamus, si is qui locutus est ea quæ vi dentur inconsona, propheta sit. Si enim invenitur propheta esse, omnia illa quæ videntur sibi esse contraria, constat habere consonantiam, sed non intelligi. De his ergo probamenta rectius requiren tur. Nos enim apostoli illius qui nos misit, verba exponere missi sumus et affirmare sententias, pro prium vero dicere aliquid non habemus in mandatis, sed verborum illius, ut dixi, aperire veritatem. XXXV. Et Simon ait: Doce ergo nos, quomodo conveniat, ut is qui divisiones facit, quæ divisiones cadere faciant eos qui dividuntur, vel bonus videa tur, vel ad hominum salutem venisse. Et Petrus Audi, quomodo magister noster omne regnum, et omnem domum divisam adversum semetipsam, di xit stare non posse. Hoc autem cum ipse fecit, vide quomodo ad salutem cedat. In errore positum mundi regnum, vel unanquamque in eo domum verbo veritatis dividit, procul dubio ut cadat error el veritas regnet. Quod si alicui accidat domui, ut error introductus per aliquem dividat veritatem, cum error obtinuerit, certum est veritatem stare non posse. Et Simon: Sed incertum est, utrum magister vester errorem dividat an veritatem. Et Petrus: Istud alterius quæstionis est. Sed si constat apud te, quia omne quod divisum fuerit cadit, su perest ut ostendam, si tantum cum pace audire vis, quod Jesus noster errorem diviserit ac resolverit, millia movebuntur; nulli enim concordat professio fidei tue. Denique quod unus sit Deus, cujus sit opus mundus, hoc primum quis recipiat? puto quia neque paganorum quisquam, quamvis ille sit idiota, philosophorum autem omnino nullus, sed nec Judæorum quidem imperitissimus quisquam et miserrimus, neque ego ipse qui eorum legem bene novi. Et Petrus: Omitte, inquit, opiniones absen tium, tibi quid videtur, præsens præsenti dicito. Tum Simon: Possum, inquit, exponere quod vere sentio, sed pigriorem me facit illa consideratio, quia si dixero, quod neque tibi sit consonum neque vulgo huic imperito rectum videtur, tu quidem quasi obstupefactus, aures continuo obcludens velut ne blasphemia polluantur, verteris in fugam, quia quod respondeas non invenies, populus autem irrationabilis assentatus tibi, te quidem amplecte tur, quasi ea docentem quæ in usu eis sunt, me vero exsecrabuntur, veluti nova quædam atque in audita profitentem, meumque errorem alienis men tibus inferentem. docendo veritatem. XXXVIII. Tum Petrus: Nunquid non tu, in que nos accusabas, ipse ambagibus uteris, nihil habens quod afferas veritatis? aut si habes, incipe absque circuitionibus, si tantum confidis: et si quidem non placuerint alicui auditorum quæ dicis, absce det, qui vero permanserint, cogentur assertionibus tuis probare quod verum est. Incipe igitur quod tibi rectum videtur, exponere. Et Simon ait: Ego dico multos esse deos, unum tamen esse incom prehensibilem atque omnibus incognitum, horum que omnium deorum Deum. Tum Petrus: Hunc, inquit, quem dicis esse incomprehensibilem et in cognitam omnibus Deum, ex Scripturis Judæorum quæ in auctoritate habentur, probare potes, an ex aliis aliquibus, quas omnes ignoramus, an ex Græcis auctoribus, an ex tuis scripturis propriis? Certe ex quibuscunque vis, dicito, ita tamen ut ostendas eas prius esse propheticas; ita enim fiet, ut earum indubitata habeatur auctoritas. XXXVI. Tum Simon: Omitte, inquit, sermonem pacis frequenter iterare, quid vero sit quod sentis aut credis, breviter expone. Et Petrus ait: Quid times crebro audire de pace? aut ignoras quia perfectio legis pax est? ex peccatis enim bella na scuntur et certamina, ubi autem peccatum non fit, assertiones adhibebo. Omnibus enim qui religionis XXXIX. Et Simon ait: Ex lege Judæorum sola pax est animæ: ubi vero pax est, in disputationibus veritas, in operibus justitia invenitur. Et Simon: curam gerunt, manifestum est totius esse auciori Videris mihi non posse profiteri quod sentis. Et tatis hanc legem, unumquemque tamen secundum Petrus Dicam, ex arbitrio tamen, non tuis ver- proprium sensum intelligentiam legis hujus acci sutiis coactus. Cupio enim quod salutare et utile est, ut in ipsa rerum fides habeatur. Unde sive pere. Ita enim ab eo qui mundum condidit, scripta est omnibus adduci in notitiam, et ideo proferre quis vera, sive etiam falsa proferre velit, absque quam brevissime non morabor. Unus est Deus, hac lege nulla recipietur assertio. Quia igitur idemque conditor mundi, justus judex, et uni- scientia mea plenissime cum lege concordat, recte cuique pro actibus suis quandoque restituens. Jam vero pro assertione horum, scio innumera posse eminentior et incomprehensibilis, ipse qui est Deus multos esse pronuntiavi deos, quorum unus est edocuit lex. Primo quidem ubi ex persona serpen deorum. Quod autem multi sint dii, ipsa me tis dicitur ad Evam, primam mulierem: Quacunque die manducaveritis de ligno sciendi bonum et malum eritis sicut dii 38, hoc est, sicut hi qui hominem fc verborum millia commoveri. XXXVII. Et Simon ait: Miror quidem velocita tem ingenii tui, non tamen amplector errorem fidei tuæ; prudenter enim prævidisti, quod tibi contra dici possit, et urbane id etiam ipse professus es as Gen. Mi, 0.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUB!A. alienos quos nescitis, non audietis verba propheta dixisti habere Deum, quod est injuriæ; quomodo illius, neque somnium somniatoris illius, quia tentans tentavit vos, ut videat si diligitis Dominum Deum vestrum XLVI. Propterea ergo et Dominus noster signa et prodigia faciens, Deum prædicabat Judæorum, et ideo recte prædicationi ejus creditur. Tu autem etiam si vere propheta esses, et signa faceres ae prodigia, sicut promittis, et alios annuntiares deos præter eum qui verus est, manifestum esset te ad tentationem populo Dei suscitatum, et ideo credi tibi omnino non potest. Unus est enim verus, qui est Judæorum Deus, et ob hoc Dominus noster Jesus Christus docebat quærendum esse non Deum quem bene noverant, sed regnum et justitiam ejus quam Scribe et Pharisæi, suscepta scientiæ clave, non concluserant, sed excluserant ". Nam si igno rassent verum Deum, nunquam utique hujus rei scientiam relinquens, quæ erat omnium caput, cul paret eos de parvis et minimis, id est quod dilata rent fimbrias suas, et primos accubitus in conviviis vindicarent, et quod in quadriviis stantes orarent, et alia his similia, quæ utique ex comparatione ma gni hujus capitis, ignorantiæ Dei, exigua videntur el parva. XLVII. Et Simon ad hæc ait: Ex verbis magistri lui convincam te, quia etiam ipse ignoratum quem dam omnibus introducit Deum. Cum enim et Adam creatorem suum scierit Deum, mundique condito rem, et Enoch, quippe qui ab eo translatus est, et Noe, utpote ab eo jussus arcam construere, cum que et Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et omnes, omnisque populus atque omnes gentes no verint conditorem mundi, et fateantur Deum, Jesus vester, qui longe posterior Patribus apparnit, dicit Nemo novit Filium, nisi Patc:, neque Patrem quis, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare". Ita ergo et Jesus vester alium esse Deum incomprehensibi lem omnibus et incognitum fatetur. enim habere filium potest, nisi similia hominibus aut animalibus patiatur? Sed de his non est nunc tempus arguere profundam stultitiam tuam, festino enim de immensitate summæ lucis exponere, et jam nunc audi. Puto esse aliquam virtutem immensæ et ineffa bilis lucis, cujus magnitudo incomprehensibilis ha beatur, quam virtutem etiam mundi conditor ignoret, et legislator Moyses, et magister vester Jesus. L. Tum Petrus: Non tibi videtur amentiæ res esse, asserere velle quempiam, quod sit alius Deus quam Deus omnium, et dicere, puto esse virtutem quamdam, et priusquam ipsi certum sit quod lo quitur, boc velle aliis confirmare? Estne aliquis ita præceps, qui verbis tuis credat, in quibus te ipsum videat dubitantem; et admittat esse aliquam virtu tem incognitam creatori Deo, et Moysi, et prophe tis, et legi, et Jesu etiam magistro nostro, quæ virtus ita bona sit, ut nulli velit innotescere, nisi uni tantum, et hoc tibi tali? Tum deinde si nova est ista virtus, quomodo nobis non dat novum aliquem sensum præter hos quos gerimus quinque, ut ex ipso ab ea nobis largito novo sensu, ipsam quæ nova est capere et intelligere possimus? aut si non potest largiri, quomodo tibi largita est? aut si tibi revelavit, cur non et nobis? Si vero a temetipso in tellexisti, quæ ne prophetæ quidem sentire aut in telligere potuerunt, dic age nobis nunc quid unus quisque nostrum cogitat: Si enim tantus est in te spiritus, ut ea quæ super coelos sunt, incognita om nibus et omnibus incomprehensibilia cognoscas, multo facilius cogitationes humanas quæ in terris habentur agnoscis. Quod si cogitationes nostras qui hic stamus non potes scire, quomodo ea quæ nullis esse cognita affirmas, scire te dicis? XLVIII. Tom Petrus Contraria, inquit, tibimet ipsi te proferre non sentis. Si enim et Jesus noster scit istum, quem dicis incognitum Deum, ergo jam non a te solo est cognitus. Imo si Jesus noster eum novit, Moyses quoque, qui et Jesum venturum esse prophetavit sine dubio nec ipse ignoravit eum; pro phéta enim erat, et qui de Filio prophetavit, sine dubio cognoverat Patrem. Si enim in voluntate est Filii revelare Patrem cui voluerit, Filius, qui ab initio et semper cum Patre fuit per singulas quas que generationes, sicut revelavit Moysi Patrem, ita et aliis prophetis; quod si est, nulli Patrem fuisse incognitum constat. Tibi vero qui Filium non cre dis, quomodo potuit revelari Pater, qui nulli notus est, nisi cui voluerit Filius revelare? Revelat autem Filius Patrem his qui ita honorificant Filium, sicut honorificant Patrem 67. LI. Crede autem mihi, quia nunquam scires quid est lux, nisi ab ipsa luce accepisses et visum et in tellectum videndi; sic et in cæteris. Hine accepta intelligentia, majus aliquid et sublimius somnii in star excogitas, occasione tamen ex istis quinque sensibus sumpta, quorum largitori ingratus es. Cer tus autem esto, quod donec non invenis novum ali quem sensum, qui extra hos quinque sit quibus om nes utimur, novum asserere non poteris Deum. Et Simon: Cum quinque sensibus constent omnia quæ sunt, nihil novum addere virtus illa cunctis emi nentior potest. Et Petrus ait: Falsum est. Est enim et alius sextus sensus, id est prænoscendi; isti enim quinque sensus scientiæ capaces sunt, sextus autem præscientiæ est, quem habuere prophetæ. Tu ergo quomodo potes Deum omnibus incognitum nosse, qui nec propheticum sensum, qui est præ scientiæ, cognovisti? Tum Simon coepit dicere Hanc quam dico virtutem incomprehensibilem et eminentiorem cunctis, etiam ipso qui mundum condidit Deo, neque angelorum quisquam neque XLIX. Tum Simon: Memento, inquit, quia filium dæmonum novit neque Judæorum, neque ulla om "Deut. xi, 1-5. Matth. v1, 33. Luc. 1, 52. 66 Matth. x1, 27. "Joan. v, 23.

nino quæ a conditore Deo substitit creatura. Quo- causam in paradiso posuit? Si vero bonum erat modo enim poterat, quam Creator ipse non nove- quod in paradiso posuit, non est boni prohibere a rat, lex me ipsius Creatoris edocere, cum nec ipsa bono. sciret quod doceret? LII. Et Petrus: Miror, inquit, quomodo tu ex lege plus potueris discere, quam docere vel scire lex potèrat? et quomodo horum quæ asserere vis probationes dicas te ex lege proferre, cum neque legem asseras nosse ea quæ dicis, neque eum qui legem dedit, id est mundi Creatorem? Sed et hoc miror, quomodo tu qui solus hæc nosti, hic modo cum omnibus stes brevis atrii hujus ambitu cir cumdatus. Et Simon videns cum omni populo ri dentem Petrum: Rides, inquit, Petre, cum sermo de tantis rebus et tam eminentibus habeatur? Tum Petrus Noli, inquit, indignari Simon, nihil enim præter promissionem nostram gerimus, neque au res nostras claudimus, ut dicebas, neque statim ut audivimus a te ineffabilia proferri in fugam versi sumus, sed ne loco quidem moti. Neque enim veri similia saltem aliqua proferuntur abs te, quæ nos possint aliquatenus deterrere, aut certe aperi nobis intelligentiam dicti hujus, quomodo tu ex lege di diceris Deum, quem lex ipsa nescit, et quem ipse qui legem posuit ignoret. Et Simon: Si, inquit, ri dendo cessasti, evidentibus assertionibus compro babo. Et Petrus ait: Quin desinam, ut possim di scere a te, quomodo tu a lege didiceris, quæ lex nescit et quæ ipse Deus legis ignoret. LIV. Sic ergo cum is qui hominem fecit et mun dum, secundum ea quæ lex refert imperfectus sit, alium sine dubio dat intelligi qui perfectus sit. Ne cesse est enim esse aliquem omnium præstantio rem, propter quem et omnis creatura ordinem suum servat. Unde et ego sciens, quia omnimodo necesse est esse aliquem benigniorem et potentiorem eo, qui legem dedit, imperfecto deo, ex comparatione imperfecti perfectum quid sit intelligens, ex ipsa Scriptura Deum illum de quo scriptum non erat, intellexi. Et hoc modo potui, o Petre, ex lege discere quod nesciebat lex. Quod et si lex non dedisset indicia, quibus colligeretur imperfectus esse Deus qui condidit mundum, mihi possibile erat, etiam ex his quæ in hoc mundo geruntur malis nec emen dantur, colligere, vel quia impossibilis est creator ejus, qui male gesta non corrigit, si non potest, vel si non vult auferre mala, ipse malus sit, si vero ne que potest neque vult, nec potens nec bonus sit. Et ex his necesse est colligi, quod alius sit Deus omnium præstantior et potentior. Ad hæc si quid habes dicere, non moreris. LV. Petrus respondit: Solent ista, o Simon, ab surda adversus Deum meditari hi qui legem non magistris tradentibus legunt, sed semetipsos do ctores habent et putant se intelligere posse legem, quam sibi non exposuit ille qui a magistro didicerit. Verumtamen nunc, ut et nos secundum tuum sensum Scripturam legis sequi videamur, quia et impossi bilem et non bonum dicis ostendi Conditorem mun di, quomodo non vidisti quod iisdem ipsis repre hensionibus succumbit et subjacet etiam ista virtus tua, quam dicis esse eminentiorem omnium? Eo dem namque modo de ipsa dici potest, quia omnia quæ hic male geruntur, aut impossibilis est quæ non corrigit, aut si potest et non vult, mala est. Si vero neque potest neque vult, et impossibilis et imper fecta est. Unde non solum simili culpæ virtus ista tua nova, sed et deteriori invenitur obnoxia, si su per hæc omnia etiam cum non sit, esse credatur. Nam is qui mundum creavit, hoc ipsum quod sub sistit ex opere ejus quo mundum condidit, palam est, sicut etiam ipse confiteris. Ista vero virtus quam te solum scire dicis, nullum de se indicium præbet, per quod hoc ipsum saltem quod est et subsistit, possimus advertere. LIII. Et Simon: Audi, inquit, manifestum est om nibus et ineffabili quadam ratione compertum, unum esse Deum, qui sit omnium melior, a quo omine quod est, sumpsit exordium, unde et neces sario subjecta sunt ei omnia quæ post ipsum sunt, velut principi omnium et eminentiori. Ego ergo cum cognovissem Deum hunc qui creaverat mun dum, secundum quod lex docet, in multis esse in firmum, longe autem abhorret infirmitas a perfecto Deo, et hunc viderem non esse perfectum, necessa rio alium esse intellexi qui esset perfectus. Hic enim, ut dixi, secundum quod Scriptura legis do cet, in multis infirmus esse deprehenditur. ❝ Primo quod homo quem plasmavit, non potuit permanere talis qualem ipse voluerat, et quia nec bonus est, qui primo homini posuit legem, ut ab omnibus qui dem lignis paradisi ederet, de ligno autem scientiae non contingeret, sed si gustasset moreretur. Cur enim vetaret eum vesci et scire quid esset bonum vel quid malum, ut sciens mala quidem vitaret, bona vero eligeret? Sed neque ipse hoc concessit, et quia ille præter mandatum gustavit et agnovit quid esset bonum, ac didicit honoris gratia verenda contegere (indecorum enim sensit revelatis puden dis stare ante Creatorem suum), ille eum qui ho norem Deo deferre didicerat, morte condemnat et serpenti qui hæc ostenderat, maledicit. Sed utique si lædendus ex hoc erat homo, cur omnino lædendi "Quæ sequuntur vocabula usque ad illa cap. seg. ex comparatione, etc., desunt in utroque cod. Lips. LVI. Quale est ergo, ut derelinquamus Deum, in cujus mundo vivimus et omnibus ad vitam necessa riis fruimur, et sequamur nescio quem, cujus non solum nihil consequimur boni, sed ne hoc ipsum quidem, quod sit, scire possumus, scilicet quia nec est; sive enim eum lucem appelles et luce ista quam cernimus clariorem, nomen ipsum a mundi Conditore mutuaris; sive substantiam dixeris super

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. omnia, intelligentiam hinc profers cum sermonis ditor exigit etiam legem impleri. Et Petrus: Ergo augmento; sive mentem, sive bonitatem, sive vitam, et adulteros et homicidas salvat, si cognoverint sive aliud quid memoraveris, hinc vocabula mu- eum, bonos autem et sobrios vel misericordes, si tuaris. Cum ergo nihil novi de illa virtute quam nullum de eo indicium capientes ignoraverint eum, dicis, non solum ad intelligendum, verum ne ad non salvat. Magnum et bonum prædicas, qui non nominandum quidem habeas, quomodo introducis tam malos salvet, quam qui bonis nullam miseri novum Deum, cujus nec appellationem quidem in- cordiam præstet. Et Simon: Magnus sane labor venis novam? Virtus enim non solum Creator mun- est agnoscere eum homini in carne posito. Omni di dicitur, sed et ministri gloria: ejus omnisque bus enim tenebris tetrius, et omni luto gravius est militia cœlestis. Non tibi ergo melius videtur esse, corpus hoc, quo circumdatur anima. Et Petrus ut sequamur factorem nostrum Deum, tanquam pa- Ergo bonus iste Deus quæ difficilia sunt, quærit. trem erudientem nos et imbuentem sicut ipse no- Qui autem vere Deus est, faciliora expetit. Dimit vit? Quod et si sit aliquis, ut tu dicis benignior om- tat itaque nos quasi bonus apud Patrem et Creato nium Deus, certum est quia non irascitur nobis, si rem nostrum, et quando discesserimus e corpore, vero irascitur malus est. Noster autem Deus siet istas quas dicis tenebras reliquerimus, tunc eum irascitur et vindicet, non est malus sed justus, pro-facilius agnoscemus, et tunc magis anima condito prios enim filios corripit et emendat. Ille vero qui nihil nobiscum habet negotii, si vindicare velit in nos, quomodo bonus erit? supplicia sumens de no bis, quod non derelicto patre nostro ipsum secuti sumus inanibus suspicionibus tracti, quomodo er go iste talis bonus a te asseritur, qui nec justus intelligi potest. rem suum esse intelliget Deum, et apud ipsum per manebit, nec ultra diversis cogitationibus fatiga bitur, neque volet ad aliam confugere virtutem, quæ nulli cognita est nisi Simoni soli; quæ tantæ boni tatis est, ut nisi quis prius impius exstiterit in pa rentem suum, ad ipsam venire non possit. Nescio quomodo bæc virtus vel bona vel justa appellanda sit, cui placere non potest, nisi quis impie se ges serit in eum a quo factus est. LIX. Et Simon: Non est impium, utilitatis gra tia et lucri majoris confugere ad eum, qui opulen tioris est gloriæ. Et Petrus: Si, ut tu ais, non est impium confugere ad alienum, multo magis pium LVII. Tum Simon: Tantumne erras, Petre, ut nescias, quia animæ nostræ a bono Deo sunt illo omnium præstantiore, sed captivæ deductæ sunt in hunc mundum? Et Petrus Ergo non est omnibus incognitus, sicul paulo ante dicebas; et tamen quo modo indulsit bonus Deus captivitatem fleri anima * rum suarum, si erat super omnes potentior virtus? est permanere apud proprium patrem, etiamsi pau Et Simon: Ipse misit creatorem Deum, ut conde ret mundum, sed ille, mundo condito, semetipsum pronuntiavit Deum. Et Petrus: Ergo non ignora tur ab eo qui condidit mundum, ut superius dixe ras, sed neque animæ ignorant eum, siquidem ab ipso abductæ sunt. Cui ergo jam erit incognitus, si et mundi Creator novit eum, ut ab ipso missus, se cundum ea quæ tu dicis, et omnes anime tanquam ab ipso huc violenter abstracta? Tum deinde dicas velim, qui mittebat conditorem mundi, non sciebat eum qui mittebatur, fidem non servaturum? si ne sciebat præscius non erat, si vero præsciit et pas sus est, facti hujus ipse reus est, qui non vetuit; quod si non potuit, omnipotens non est. Si vero quasi bonum id sciens non prohibuit, invenitur ille esse melior qui præsumpsit facere id, quod ille qui mittebat ignoravit bonum. LVIII. Et Simon: Volentes, inquit, ad se venire suscipit et ipsis benefacit. Et Petrus: Nec hoc no vum est, hoc enim facit et bic quem mundi creato rem fateris. Et Simen: Sed bonus Deus tantum si agnoscatur salutem præstat mundi autem con "Aut si relinquere potuit non leguntur in cod. Lips. Reliqua desunt in cod. Lips. per sit. Aut si " non putas esse impium, ut relicto patre nostro confugiamus ad alium quasi meliorem, neque indignari credis pro hoc creatorem nostrum, multo magis bonus Deus non indignabitur, quod cum essemus ab eo alieni, non confugimus ad eum, sed permansimus apud Creatorem nostrum; et pu to quod ex hoc magis collaudabit nos, quia fidem servamus Creatori nostro Deo, considerans quia si sui ipsius fuissemus, nunquam relinquentes ipsum seduci illecebris potuissemus alienis. Nam si quis opulentioribus illectus pollicitationibus, relicto pro prio parente confugiat ad alienum, potest fieri, ut iterum relicto eo, ad alium pergat qui majora pro miserit, eo magis quod ipsius proprius non erat filius, quippe qui etiam eum, qui ei natura pater erat, relinquere potuit. Et Simon Quid si ab illo sunt animæ, et ignorant eum, et ille est vere pater ipsarum? LX. Et Petrus: Satis, inquit, ostendis eum in validum. Nam si potentior, ut ais, omnibus est, nunquam potentiori invalidior spolia 10 detraxisse credendus est", aut si potuit vi ab eo animas de Luc. XI, 22. "Detraxisset. Videris mihi, etc. Bonus Deus tantum si agnoscatur, salutem prestat, Eadem docet Simon, apud Irenæum lib. 1, cup. 20. 178) Et Simon Ad litur in codice Carmelit. scho lium: Creator mundi corpora condidit, in quibus ani mas quæ sunt Dei magni violenter inclusit: et ideo anima non ad alienum, sed ad patrem suum dum redierint, ad istum redire non possunt.

ducere in hunc mundum creator Deus, quomodo mihi videbar, et cogitabam de ea quæ conveniret eas corpore emissas et captivitatis vinculis resolu tas, bonus Deus vocabit ad pœnam, quæ per ipsius vel desidiam vel infirmitatem, abstrahi ad hunc locum et involvi corpore quasi tenebris ignorantiæ potuerunt? Videris mihi ignorare quid sit Pater et Deus, verum el animæ unde sint vel quando et quo modo factæ, possem dicere, sed hæc nunc tibi aperire fas non est, in tanto errore posito de scien tia Dei. Tum Simon: Erit, inquit, tempus quo poe nitebit te, quod dicentem me de ineffabili virtute non intellexeris. Et Petrus: Da ergo nobis, ut sæpe jam dixi, tanquam novus Deus aut qui ab illo descenderis sensum aliquem novum, per quem novum quem dicis Deum possimus agnoscere; isti enim quinque sensus, quos nobis dedit creator Deus, Creatori suo fidem servant, nec alium quem quam esse sentiunt Deum, hoc eis ipsa sui præ stante natura. LXI. Ad hæc, Simon: Adhibe, inquit, animum ad ea quæ dicturus sum, et facito eum invisibili bus semitis incedentem, pervenire ad ea quæ tibi demonstravero. Ausculta ergo nunc nunquamne in cogitatione positus extendisti mentem tuam in regiones vel insulas porro positas, et ita in eis fixus animo mansisti, ut ne præsentes quidem videre aut temetipsum scire ubi sederes, præ suavitate eorum quæ habebantur in oculis, posses? Et Pe trus ait: Verum est, Simon, hoc mihi frequenter accidit. Et Simon: Ita et nunc sensum tuum ex tende in cœlum, et iterum super coelum, et vide quia debet esse aliquis locus qui sit ultra mundum vel extra mundum, in quo neque cœlum sit, neque ter ra, neque umbra horum etiam ibi tenebras operetur, et ob hoc cum neque corpora aliqua in eo sint, neque ex corporibus tenebræ, necessario sit lumen im mensum; et lumen considera cujusmodi esse pos sit, cui tenebræ nullæ succedunt. Nam si univer sum hunc mundum solis hujus replet lux, quantum estimas esse illud incorporeum lumen et infinitum? tantum sine dubio, ut istud solis lumen ad illud tenebræ et non lux esse videatur. LXII. Hæc cum diceret Simon, Petrus respondit De utroque ergo patienter ausculta, id est et de exemplo extendendi sensus et de immensitate lucis. Scio meipsum, o Simon, aliquando in cogitatione positum extendisse sensum meum in regiones, ut ais, et insulas procul positas, easque mente non minus quam oculis perspexisse. Cum essem apud Capharnaum in captura piscium positus, et sede rem supra saxum, hamum setæ innexum et deci piendis piscibus aptatum habens in manu, ita ut hærentem ei non senserim piscem, dum mens mea per desiderabilem mihi Jerusalem distenta percur reret, ad quam sane oblationum gratia et oratio num vigilans frequenter ascenderam. Verum et Cæ saream hanc mirari ab aliis audiens, et desiderare solebam, et eam in qua nondum fueram, videre de civitate magna cogitari, portas, muros, lavacra, plateas, angiportus, fora et horum consequentia, secundum ea scilicet quæ in aliis urbibus videram, et in tantum intentione hujuscemodi intuitus de lectabar, ut vere, sicut ipse dixisti, nec præsentem atque astantem viderem, nec ipse ubi sederem, nossem. Et Simon: Modo, inquit, recte dicis. LXIII. Et Petrus: Denique cum piscem maximum qui hamo inhæserat, mente occupatus habere mi nime sentirem, et id quidem cum hami lineam de manibus meis violenter arriperet, stupentem me videns frater meus Andreas qui mecum sedebat, ac pene casurum, latus fodiens cubito velut dormien tem excitat dicens: Non vides, Petre, quam magnum "piscem ceperis? nunquidnam mente excidisti, quod sic attonitus stupes? quid est quod pateris? dic mi hi. At ego indignatus ei paululum, quod me a dul cedine eorum quæ intuebar abstraxerit, respondi nihil me mali pati, sed animo desiderabilem mihi intueri Jerusalem, simulque Cæsaream, et corpore quidem cum ipso esse, mente vero illuc penitus auferri. At ille nescio unde inspiratus, reconditum et secretum veritatis protulit verbum. p LXIV. Desine, inquit, Petre; quid est quod agis? hi enim qui dæmone incipiunt repleri vel moveri mente, hujuscemodi initia habent, per phantasias primo ad jucunda quæque et delectabilia transfe runtur; deinde ad ea quæ non sunt, vanis et inani bus motibus effunduntur. Hoc autem accidit ex languore quodam animæ, quo ea quidem quæ sunt non vident, desiderant vero adducere ad conspectus suos ea quæ non sunt. Sed et illis ita accidit, qui phrenesin patiuntur et videntur sibi multas ima gines videre, pro eo quod nimietate frigoris vel ca loris anima ipsorum convulsa et emota locis suis, errorem patitur ministerii naturalis. Sed et hi qui laborant siti, eum in soporem venerint, flumina et fontes videre sibi videntur ac bibere; hoc autem patiuntur ariditate intemperati corporis laborantes. Propter quod certum est, hæc vitio quodam vel animæ vel corporis fieri. LXV. Denique ut accipias rei fidem de Jerusalem quam sæpe videram, dicebam fratri meo, quæ loca quosve conventus visus mihi fuissem videre. Sed et de Cæsarea quam nunquam videram, nihilominus contendebam, quod esset talis, qualem mente et cogitatione conceperam. Cum autem venissem huc, nihil omnino simile respiciens eorum quæ per phantasias videram, reprehendi memetipsum et notavi valde, quia ex aliis quæ videram, portas ei et muros aliasque ædes, revera similitudinem ex aliis capiens dederam. Neque enim quis potest novum aliquid, et cujus forma nulla unquam exsti terit, cogitare. Nam et si velit aliquis tauros cum quinis capitibus ex sua cogitatione formare, ex istis quos vidit cum singulis capitibus, illos quinis capi tibus fingit. Et tu ergo nunc, si vere aliquid tibr

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT. OPERA, DUBIA. unum cœlum sit superius, quo continetur etiam vi sibile firmamentum, illud esse perpetuum et æter num cum his qui habitant ibi; istud autem visibile in consummatione sæculi resolvendum esse et trans ire, ut illud cœlum quod est antiquius et excel sius post judicium sanctis et dignis appareat. Ad hæc Simon respondit: Ilæc ita esse, ut tu dicis, credentibus possint videri, ei autem qui horum exspectat rationes, impossibile est ex lege proferri et præcipue de immensitate lucis. videris tua cogitatione perspicere, et supra coelos qui ab eo facti sunt, sicut et lex dicit, quorum intueri, non dubium quin ex his ea consideres quæ in terris positus vides. Aut si putas facilem menti tuæ accessum esse super coelos, et considerare le posse quæ illic sunt, atque immensæ illius lucis scientiam capere, puto ei qui illa potest compre hendere, facilius esse ut sensum suum qui illuc novit ascendere, in alicujus nostrum qui assistimus, cor et pectus injiciat et dicat, quas in eo cogitationes gerat. Si ergo potes alicujus nostrum, qui tamen non sit erga favorem tuum occupatus, enuntiare cogitationes cordis, poterimus tibi fortasse credere, quod et ea quæ super coelos sunt, scire potueris, licet illa multo sint celsiora LXVI. Ad hæc Simon Qui vero, inquit, multas nænias texuisti, audi jam nunc. Impossibile est omne quod ad cogitationem hominis venerit, non etiam re ipsa ac veritate subsistere; quæ enim non subsistunt, nec speciem habent, quæ autem speciem non habent, nec cogitationi possunt occurrere. Et Petrus Si omne, inquit, quod ad cogitationem venire potest, subsistit, istum quem dicis extra mundum esse immensitatis locum, si eum quis in corde suo lumen esse cogitet, alius vero tenebras, quomodo poterit unus atque idem locus secundum eos, qui diversa de eo cogitarunt, et lumen esse et tenebræ? Et Simon: Omitte nunc ista quæ ego dixi, tu quid esse putes super coelos dicito? LXVII. Et Petrus: Si de vero, inquit, fonte luminis crederes, possem te docere, quid et quo- c modo esset quod immensum est, et non phanta siam vanam, sed consequentem et necessariam rationem redderem veritatis, nec assertionibus so phisticis, sed legis et naturæ testimoniis uterer, ut scires quia immensitatis fidem præcipue continet lex. Quod si immensitatis ratio non latet legem, nihil profecto aliud eam latere potest, et ideo fal sum est, quod putasti esse aliquid quod ignoret lex. Mult, autem amplius nihil latebit eum, qui le gem dedit. Nec tamen possum tibi aliquid de im mensitate et his quæ sine fine sunt loqui, nisi prius de bis, qui certo line terminantur cœlis, rationem vel receperis nostram, vel ipse protuleris tuam. Quod si de his quæ certis finibus concluduntur intel ligere non potes, multo magis de his quæ sine fine sunt, neque scire aliquid poteris neque discere. LXVIII. Ad hæc Simon: Melius, ait, mihi videtur simpliciter credere, quia Deus est, et quia solum istud quod videmus, sit cœlum in universo mundo. Et Petrus: Non ita, inquit, sed unum quidem confiteri convenit Deum qui vere est; coelos autem esse LXIX. Et Petrus: Noli, inquit, putare nos quod hæc fide sola recipienda esse dicamus, sed et ra tione asserenda. Neque enim tutum est nudæ hæc fidei absque ratione committere, cum utique veri tas ratione non careat. Et ideo " qui hæc ratione munita susceperit, perdere ea nunquam potest, qui vero absque assertionibus ea suscipit simplicis sermonis assensu, neque servare ea tuto potest, ne que si vera sint certus est, quia qui facile credit fa cile et recedit: qui autem rationem quæsivit eorum que credidit, et accepit, quasi vinculis quibusdam rationis ipsius colligatus, nunquam ab his quæ credidit, divelli aut separari potest. Et ideo quanto quis propensior fuerit in expetenda rationc, tanto erit firmior in conservanda fide. LXX. Ad hæc Simon: Magnum est, inquit, quod repromittis ut immensæ lucis æternitas ex lege possit ostendi. Cumque Petrus dixisset: Quando volueris, Simon ait: Quoniam hora jam multa est, crastino astanti mihi et renitenti, si probare potue ris factum esse hunc mundum et animas esse im mortales, habebis ine adjutorem prædicationis tuæ. Et cum hæc dixisset, egressus est, secuta autem est eum ex omni populo, qui cum ipso venerat pars tertia, qui erant quasi mille viri; cæteri vero flexis genibus prostrabant se Petro, super quos ille invo cato Dei nomine, alios dæmonia habentes curavit, alios etiain languentes sanavit, et ita lætantem po pulum dimisit, mandans eis, ut in crastinum diem maturius convenirent. Petrus vero cum recessis sent turbæ, sterni jussit huni sub aere atrii nudo ubi fuerat disputatum, et recubuit una cum illis undecim, ego vero cum aliis quibusdam, qui et ipsi initia audiendi verbi Dei acceperant et erant charissimi, recumbens sumebam cibum. LXXI. Sed benignissimus Petrus considerans, ne forte tristitiam mihi inferret ista sequestratio, ait ad me: Non pro superbia, o Clemens, convivium non ago cum his qui nondum purificati sunt, sed vereor ne forte mihi quidem noceam, ipsis autem 1 Et ideo separari potest desiderantur in utroque cod. Lips. Cælos autem esse. De coelo et cælis multa sancti Patres, atque contraria: sed ea, ut et majo rem Recognitionum partem, quod ad humanas disci plinas potius spectent, quam ad theologiam, notis illustratum non imus.

nihil prosim. Hoc enim pro certo scire te volo, quia tra voluntatem ejus habitat in eo dæmon, et omnis qui idola coluit aliquando, et eos quos pa gani nominant deos, adoravit vel de immolatis eorum degustavit, spiritu immundo non caret; conviva enim factus est dæmonum, et participium sumpsit ejus dæmonis cujus in mente sua speciem, vel ti more vel amore formavit ". Et per hæc mundus non est a spiritu immundo, et ideo purificatione indiget baptismi, ut exeat ab eo spiritus immundus, qui interiores animæ ipsius insedit affectus", et quod est deterius, nec quod intrinsecus lateat indi catur, uti ne publicatus fugetur. LXXII. Amant enim isti spiritus immundi in hærere corporibus hominum, ut ipsorum ministerio cupiditates suas expleant, et ad ea quæ ipsi deside rant inclinantes animæ motus, suis eos parere li bidinibus cogant, ut efficiantur ex integro vasa dæ monum. Ex quibus unus est Simon hic, qui tali quodam morbo comprehensus nec sanari jam po test, quia voluntate et proposito ægrotat. Nec con ideo " si eum quis fugare velit et expellere ab eo, cum sit inseparabilis, et, ut ita dicam, anima jam ejus effectus, videbitur magis necare eum et homicidii crimen incurrere. Nemo ergo vestrum contristetur a convivio nostre separatus, tempore enim aliquo observare debet unusquisque sane quanto ipse voluerit. Parvo enim tempore seque stratur qui cito voluerit baptizari, multo autem qui tardius. Unusquisque ergo in sua habet potestate, breve aut longum pœnitentiæ suæ tempus exi gere, et ideo in vobis est, quando velitis ad nostram convenire mensam, et non in nobis, quibus per missum non est sumere cum aliquo cibum, nisi fuerit baptizatus. Vos ergo magis nos prohibetis a vestro convivio, si ad purificandum moras ha beatis et tardius baptizemini. His dictis cum bene dixisset, cibum sumpsit. Et post hæc cum gratias egisset Deo, ingressus quievit, similiter autem et nos omnes, erat enim jam nox. Cor. x, 20. Quæ sequuntur vocabula usque ad finem hujus cap. desunt in codd. Lips. omnia. 78 Et ideo-crimen incurrere nou inveniuntur in codd. Lips. 1. Interea Petrus gallorum cantibus surgens et rumpant et fatigent prædicatores verbi Dei. Propter excitare nos volens invenit vigilantes, vespertino adhuc lumine perdurante, cumque ex more saluta visset et resedissemus omnes, ita exorsus est: Ni hil est difficilius, fratres mei, quana de veritate apud permisti populi multitudinem disputare. Quod enim est, omnibus ut est dici non licet, propter eos qui maligne et insidiose audiunt; fallere vero non expedit propter eos qui sincere audire desiderant veritatem. Quid ergo faciet cui ad indiscretum populum sermo est; occultet quod verum est? Et quomodo instruet eos qui digni sunt? Sed si meram proferat veritatem his qui salutem consequi non desiderant, illi a quo missus est injuriam facit, a quo et mandatum accepit, ne mittat verborum ejus margaritas ante porcos et canes ", qui adver sum eas argumentis ac sophismatibus reluctantes, ipsas quidem cono intelligentiæ carnalis involvant, latratibus autem suis et responsionibus sordidis quod et ego in plurimis circuitu quodam verbi utens tentare nitebar, ne principalem de sumnia Divini tate intelligentiam minus dignis auribus publica rem. Et post hæc incipiens de Patre et Filio et Spiritu sancto, breviter nobis et evidenter exposuit, ut omnes audientes miraremur quomodo homines, derelicta veritate, conversi sunt ad vanitatem. II. [Hæc Petro dicente 77 Aquila ait; Recte dixisti, propterea nobis dicito quæ veritatis sunt propria. Et Petrus: De quibus vultis interrogate me. Et Aquila ait: De principio et principiis ver bum disputa, et de eo quod reprehendit Simon quasi inconveniens, Filium Dei dici Christum, ne similia plantationibus et cæteris inanimatis pati videatur Deus. Petrus autem videns omnes hoc ipsum volentes audire, omnem rationem ita expo suit III. Principii nomen in multis et diversis Matth. v, 6. Ista que sequuntur usque ad fineni cap. 12, in cod. mss. plerisque iisdem optime note desunt, et tantum habent vel obscuritatis vel erroris ut spuria ea esse et ab hæretico quodam recentioris ætatis intrusa non dubitemus. Et post hæc incipiens... ad vanitatem. Hæc periodus exstat in libris editis et in ms. Reg.;.at in Sorb. et Th. transfertur ad finem cap. 11, ubi eam vide. Hec Petro dicente. Codex Candelerianus hoc caput et sequentia novem continet, quemadmodum Sorbonicus et Thuanus: Carmeliticus autem et ille Petri Petiti Regio similes sunt, librisque impressis. Nec dubium, quin ad illa pertincant quæ Rufinus abstulit, de ingenito Dec genitoque disserta, de Fi lio creato, de aliis nonnullis, periculosa, obscura, intrusa, Eunomiana; quæque veteres Ebionitica censuerunt, Ariana, et addititia. Nescio quis igitur quod a Rufino prætermissum fuerat, sibi sumpsit ut interpretaretur. Vide Clementina, hom. 16, cap. 16. Ista vero usque ad cap. 12 desunt in impressis desumpta autem sunt ex cod. Sorb. et Th. Principii nomen, etc. In marg. ms. Th. hæc leguntur: Caute legi oportet hanc scripturam, quia nescientibus facile error subrepere potest. Usque ad simile signum legere noli. Vid. infra notam ejusdem cod. ad cap. 12.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. nuncupatur rebus, sensibilibus scilicet et intelligi- gnum? Audes autem factum dicere a semetipso bilibus. Sed ne ante experimentam sensibilium ad intelligibilia declinare videamur, decet primo a vi sibilibus incipere, ut de proximo sumentes exem plum iterum ad intelligibilium veniamus compre hensionem. Quo modo sol verbi gratia in princi pium vel principatum diei constitutus est, luna vero e contrario noctis 78; hæc autem ut principa tum gerant constituta sunt, a quo etiam ut essent in principio acceperunt. Qui autem hæc composuit, cœlum et terram prius condidit, præter bæc autem terrestria et inaquosà et volatilia animalia compo suit, arbores quoque et herbas et post hæc homi nem, non ut essent hæc tantum principium sumens, 'sed etiam ut viverent secundum mandatum Dei. Ita ergo multa quidem possunt esse principia, ei autem qui est, principia non sunt. Unum est enim principium et unum sine principio principium, quæ autem post hæc sunt, abusive dicuntur (si quidem dicuntur) principia. Præveniens autem exposui causam bujus exempli, a sensibilibus scilicet ad in telligibilia, ut hac via usi firmam et certam de intelli gibilium traditione possideamus tuitionem. Sine prin cipio ergo dicimus Deum ineffabili providentia de monstrante, qui non a se ipso factus est nec a se ipso genitus; est enim sine principio et ingenitus. Ingeniti autem appellatio non quid sit, nobis intelligere dat, sed quod non est factus; automáropa vero et autoyé vrov, hoc est ipsum sibi Patrem ipsumque sibi Fi lium qui vocaverunt illud quod ingenitum, contu-speciale contingit. meliam facere conati sunt dubiis deservientes ra tionibus. Indigere enim nativitate illud quod erat priusquam nasceretur, parvulorum more intelli gentes putarunt, et illud quod fuerat, pro eo quod fuerit ponentes, quasi per se ipsum factum dicere insania insanierunt, et plantationibus comparare illud quod est ingenitum, ut dæmoniosi ausi sunt. Hic autem omnia in impietate constituta conse quentem habent ignorantiam. Non enim intellexe runt hoc ipsum dicentes et fuisse et non fuisse. Qua tenus enim genuit, fuit, quatenus vero natum est, non fuit, Non fuisse ergo eum constat quatenus natum est, fuisse autem eum constat quatenus ge nuit. Hæc autem utraque dicere simul eumdem sustinuisse, non permittit pietatis professio. illud quod ineffectum est? Putaverunt autem hujus modi cum disciplina se hoc dicere, sicut ebrii, qui umbras pro foveis existimant. Propter quod ante omnia oportet nos immortalium scrutationem fa cientes incipere a Dominicis traditionibus, ubi mor talium conditionem ab immortalibus separans, do cuit nos pericula et tentationes usque ad ipsam mor tem sustinere propter spem bonorum regni, dicens Nolite timere eos qui occidunt corpus, animas autem non possunt occidere, timele autem eum qui potest et corpus et animam perdere in gehennam ". Et vere si non commoritur corpori anima, non utique dividitur nec aliud aliquid patitur de his quæ patitur corpus, verbi gratia influxionem vel defluxionem, tenuitatem Baut crassitudinem, sanitatem vel infirmitatem, absci sionem aut conjunctionem. Sed et in ipsa homi num procreatione nihil committit anima secundum defluxionem, sed in omni quidem motu stat videlicet substantia immutabilis, diverso autem motu ad aliud et aliud corpus incitat pati. Fluit ergo et patitur sub stantialiter corpus, sicuti experimento cognoscitur, post illam natorum coagulationem exinanitione uteri facta, propter crementum infantis impellentis et impulsi velut in luctamine, verbo Conditoris: Quod enim coagulatum est festinat egredi; quod autem coagulavit cupit exponere. Causa vero hæc transfert ipsas passiones ad successionem ejusdem rei, facta autem passione commune periculum sæpius quam IV. Deinde etiam communes cogitationes sollicite a se repellunt tantam blasphemiam, dignum hono rem ingenito deferentes. Quidnam igitur quis inter rogatus dicat eorum qui impie appellaverunt? nisi quia fuit priusquam esset, ipse sibi Pater, qui esse habuit antequam sibi ut esset præstitisset. Abro natup et auroyevhs, hoc est ipse sibi Pater et ipse sibi Filius, qua ratione dicatur, et cum quidem non fuisset quod esset, ante exstans intelligentiæ si V. Sed et omne quod servit muliebribus deside riis, promovetur et præmeditatur naturaliter se cundum uniuscujusque ætatem, verbi causa aliter puer, aliter vero adolescens, aliter autem vir. Nam infans quidem in virtute habet horum operationem, nondum autem in virtute habet etiam animæ mo tus; adolescens vero paratus quidem ad destina tum, nondum vero digestionis habet usum; vir autem conspirans possidet perfectionis propositum. Et non ex illis solis dicendum est, animam im mortalem, corpus vero fluens, sed etiam ex his, quæ ad eam constant in communem personam man datis, quæ ait Dominus: Dictum est antiquis: Non mechaberis; ego autem dico: Nec in aspectum desi derio servies **, nimis caute loquens. Si enim cor pus naturaliter obligatum est femineis commistio nibus, magis autem servire coactum his quæ acce pit, ut esset et in schemate haberet, quod et principale est carnalis procreationis, quo modo quis suspicetur corpori esse dictum: Non macha beris, ego autem dico nec desiderio servies, et non potius ei, quæ libera est substantia, talium passio num potestatem habens laxare vel refrenare secun dum operationem corpus, hic melioris rei manda Gen. 1, 16. "Matth. x, 28. "Matth. v, 27. In schemate. Id est in sexu. Vide Constit. vi, 11. Infra cap. 8.

tum insinuatur? Sic enim et futura sperantes non se dividens, non defluens, non extendens aliquid. irascimur, et furorem cohibemus et mulieres despi cimus spe futurorum sensum sublevantes, ut dixi, non omne quod sumus servile habentes femineis operationibus, sed aliud quidem serviens naturæ quod est corpus, sicut ostendimus, aliud vero liberum, mentem, quod est motus, animæ immor talis. Mementote enim quia hæc corporum sunt passio nes, quas etiam animæ tribuere subterfugimus, timore ne forte immortalitas ei his attributis aufe ratur. Genuit ergo Deus, quod et facturam vocare didicimus hoc ipsum ergo vocare et genitu ram et facturam et reliqua horum vocabulorum, illud quod sine schemate constat genitoris speci VI. His igitur ita se habentibus, vestigium opti- men, ponere permittit. Quibus enim est differentia mum ad intelligibilium comprehensionem invenimus schematum, in ipsis necesse est observanda geni cum Deo dicente. Incedamus ergo per eum sine tura et factura. Manendo ergo genuit Deus, non periculo, utentes animæ immortali gubernaculo, passus divisionem aliquam. Non enim honorabilius, ultra non sinentes irruere passionem carnalem illi est Deo et hoc Ingenito illud quod est, eo quod non immortali et intelligibili substantiæ, honorem tan- est velut genitum. Volens enim non tardam habuit tum unicuique intelligibilium sequestrantes, quan- virtutem ad quod voluit, nec excessit virtus volun tum ei is quem esse vel præesse constat Deo per- tatem; sed secundum mensuram, qualem voluit, mittit. Est enim primum, quod est ingenitum, cui talem et genuit. Si enim manendo, non patiendo, et prophetæ testimonium perhibent: Ego Deus necessitati crassitudinis corpora servientia umbras primus, et ego post hæc, et præter me Deus non exstare faciunt, quanto magis ingenitæ virtuti sub est; hoc vero subauditur esse sine initio et in- sequentem demus Unigenitum voluntate proceden genitum. tem. Sicuti autem rursus præintelliguntur umbris corpora, ita et plus præintelligitur et ingenita sub stantia genitæ, etiam si ex eo quod erat, ut esset accepit. Idcirco igitur vere et genitura et factura et creatura competenter appellatur, quia substan tia non est Ingenitum. Memor sum sane Simonemi accusasse nos blasphemiæ, eo quod diceremus Fi lium Dei Christum, tanquam hominibus et planta tionibus Deum æquantes; vos vero ex desiderio discere festinate. VII. Liemens vero et cæteri interrogaverunt, quid est hoc Ingenitum, audire volentes. Et Petrus animadvertens ait: Non, modicum periculum est de eo, quod sine principio est loqui vel audire, vos vero pro desiderio eorum quæ dicta sunt, immen Gitatem irruere periclitamini; et me boc pati ut video captatis, qui putatis posse mibi de illo quod ineffabile est subripere. Moneo autem vos fratres et conservi, non quid sit quærere, sed quia est tantummodo audire desiderare. Et de hoc plus ali quid dicere non oportet. Est Ingenitum non sola appellatione honorandum, est enim et sine initio; hoc autem sine initio et Ingenitum est Deus, quod a sola opinione eorum quae facta sunt annuntiatur, a se ipso autem comprehenditur. Non enim inve niet aliquid sui primo fuisse, et aliquid postea factum conspicere sui, eo quod sine principio eum esse constet; hæc autem eorum quae facta sunt vi sitatio, propter quod illud quod est ineffabile, ad inquisitionem sui, quod fuerit ante prævidere quam fuerit, spatium non habet; non enim secundatur ab eo qui est ipsius essentiæ curiositas. Novit igitur se ipsum, qui non interrogat se de se ipso. Sed hæc quidem etiam plus quam oportet diximus, amat enim illud quod est Ingenitum, silentio honorari tantummodo. Sine principio ergo hanc substan tiam, secundum quod sentire potuimus, absque pe riculo suscepistis.. VIII. Qui ergo esse non inchoavit prædictus Deus, genuit primogenitum omnis creaturæ, sicuti Deum decuit; non se immutans, non se convertens, non Isa. XLIV, 6. IX. Omnibus autem libenter annuentibus ait Pe.. trus: Manifesta est hujus incredulitatis. via, o Aquila et cæteri. Qui enim pro certo nescierit, opinionem autem usque ad auditum susceperit, credere timet, cum facile possit excusationem ipsius incredulitatis a se abjicere præ gaudio ejus quod promittitur, assumptus publicare illam quam ha buit de eo quod quæritur incredulitatem, cupiditate discendi non dubitat. Sed in secundo de hac re sermo, ne quando abstrahens vos incerta fidei spes excipiatur pro fide in inquisitionem. Ubique autem præferatur nobis Deus et de ipso cogitatus. Ultro inviolabilis exstans Deus ingenitus, operationem que voluntate virginaliter custodivit. Quod autem non est Ingenitum, ultro virgo esse non potest. Factum est enim, tanquam sub tactum genitoris et factoris adductum. Intelligatur autem qualiter Deum decuit Unigenitum generare et primogenitum omnis creaturæ, sed non quasi ex aliquo; hæc enim ani mantium et inanimantium est servitus. Sed nec in operationem veniens ipse sui aliquid genuit; Don enim maneret inviolabilis et impassibilis, operatus Genuit ergo Deus, quod et facturam vocare di dicimus, etc. Sic Ariani révynua, moinua, xeloua confundebant, eaque nomina tribuebant Filio, quem et substantiam genitam solebant appellare. Atque observatum fuit a viris doctis, non abstinuisse ante Arium quosdam antiquos Patres tribus postremis locutionibus, et consimilibus aliis. De substantia ge uita diximus ad Ignatium.

diligunt, cum utique alim habentes notitiam mei, Petrus: Video te sentire quod arguendos sis, et vis me magis diligere deberent. Et ideo ex hoc indi cio, qui habent sensum possunt intelligere, quia magis Petrus magus videri potest, cum mihi, cui ex consuetudine debitus propemodum est, non de fertur affectus, illi autem, cui nullo usu debetur, abundanter expenditur. XIII. Et cum multa hujuscemodi Simon diceret, Petrus salutato ex more populo ita respondit: Suf ficit unicuique, o Simon, ad confutandum con scientia sua; quod si hoc miraris, quod noti non solum te non diligunt sed et oderunt tui, causam disce a me. Cum sis seductor, veritatem te prædi care profiteris, 'ob hoc plures desiderium gerentes discendæ veritatis amicos habuisti. Sed hi ubi con urbane subterfugere certamen; nam quid vidisti me iratum fecisse in te hominem tantum populum decipere cupientem, et cum nihil habeas quod di cas, modestiam simulantem? qui et auctoritate lua jubes, ut quomodo ipse vis et non quomodo ordo postulat, controversia moveatur. Et Simon: Impe rabo mihi ipsi patientia uti ad imperitiam tuam, ut ostendam te quidem velle populum seducere, me autem docere quæ vera sunt. Sed nune omitto de immensa luce discutere, quod interrogo te, hoc mihi responde: Cum Deus fecerit universa, ut tu dicis, unde est malum? Et Petrus: Hoc modo in terrogare non est adversantis, sed discentis. Si ergo vis discere, confitere, et prius te doceam quomodo debeas discere, et cum didiceris audire, tunc jam te incipiam consequenter docere. Si vero non vis discere tanquam sciens omnia, ego prius expono fidem quam prædico, expone et tu quod tibi verum videtur, et cum manifesta fuerit utriusque profes sio, judicetur ab auditoribus cujus nostrum sermo sit veritate subnixus. Et Simon ad hæc respondit Risus mihi est, ecce qui promittit quod me doceat. Verumtamen patiar te et imperitiam tuam atque arrogantiam feram. Confiteor, discere vole, videa mus quomodo me poteris docere. traria in te quam profitebaris viderunt, quia ama tores erant, ut dixi, veritatis, non solum non dili gere te, sed et odisse coeperunt. Non autem statim ab eis desertus es, quia vel pollicebaris adhuc te eis ostendere posse, quod verum est. Donec ergo nondum aderat qui posset ostendere, patiebantur te, abi vero spes eis doctrinæ melioris arrisit, te con temnentes quod melius intelligunt nosse deside rant. Et tu quidem nefariis artibus agens, ab exor dio latere te posse credidisti, sed non lates; urge ris enim et contra spem publicaris, quia non solum ignorasti veritatem, sed nec audire voluisti ab his qui eam sciebant. Si enim audire voluisses, inno tnisset ulique tibi ille sermo ejus qui ait, quia ni hil est occultum quod non agnoscetur, neque opertum lum? Ante enim quam hoc rogares, tres inter quod non rexeletur ** XIV. Hæc et his similia dicente Petro, Simon respondit: Nolo me verbis occupes, Petre, repeto abs te quæ hesterno promiseras; dicebas enim os tendere te posse, quia lex doceat de immensitate lucis æternæ, et quod duo tantum sint coeli et ipsi creati, sed superius esse lucis illius sedem, in qua solus in æternum residet ineffabilis Pater; ad illius vero coeli similitudinem factum esse etiam istud visibile cœlum, quod et transiturum confirmabas. Unum ergo dixisti esse Patrem omnium, quia non possunt duo esse immensi, alioqui neuter eorum immensus erit, quia in eo quo alter subsistit, alteri finem subsistendi facit. Si ergo hæc non tantum polliceris, sed et ostendere potes ex lege, omittens plura loqui hinc incipe. Et Petrus: Si propter te, inquit, qui ad contradicendum tantummodo venis, rogarer de his dicere, nunquam a me unum saltem posses audire sermonem, sed quoniam necesse est agricolam, qui vult bonam terram seminare, non nulla semina perdere aut in petrosis, aut in his quæ ab hominibus conculcanda sunt, vel in dumo sis ac repletis sentibus locis, sicut et Magister no ster exposuit diversitatem propositi uniuscujusque anima' per hæc indicans", non morabor. XV. Tum Simon: Videris mihi, inquit, irasci; quod si est, non necesse est inire conflictum. Et Matth. x, 26. 88 Luc. vIII, 5. XVI. Et Petrus: Si, inquit, vere vis discere, disce hoc primum, quam imperite interrogaveris; ais enim, cum Deus universa creaverit, unde est ma rogandi species præcedebant. Primo, si est malum; secundo, quid sit malum; tertio, cui sit, et unde. Ad hæc Simon: 0 imperitissime, inquit, et ineruditissime, estne hominum quis quam qui non confiteatur, quia sit in hac vita malum? Unde et ego putans te vel communem omnium habere sensum, interrogavi unde sit ma lum, non ut discere voleus, qui omnia sciam, abs te præcipue qui nihil noveris, sed ut te ostendam ignarum esse omnium. Et ne putes quia iratus sum quod ita teeum austerius loquor, miseratio me habet horum qui adsunt, quos tu decipere conaris. Et Petrus ait: Multum malus es, si tantas injurias non iratus facis; sed impossibile est fumum non consurgere, ubi ignis est. Verumtamen dicam, ne te verbis videar occupare, quominus ad ea qua abs te inconvenienter sunt dicta, respondeam. Ais omnes fateri quia sit malum, quod utique falsum est; nam primo omnium quia subsistat malum, universa Hebræorum negat gens. XVII. Et Simon, interrupto ejus sermone: Recte, inquit, faciunt qui dicunt non esse malum. Et Pe trus: Non de hoc nunc proposuimus dicere, sed quia non omnes dicunt esse malum. Secundum autem erat interrogare te, quid est malum, sub stantia, an accidens, an actus? sed et alia multa hujusmodi. Et post hæc, erga quid vel quomodo

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. sit, aut cui sit malum, utrumn Deo an augelis, an Si quidem ut mihi videtur facere vis, ego secundum hominibus, piis an impiis, omnibus an aliquibus, an sibi ipsi, an nulli. Et tunc interrogares unde sit, utrumnam a Deo, an ex nihilo, semperne fuerit, an ex tempore coeperit, utile sit an inutile, et alia multa quæ hujuscemodi propositio exigit. Ad hæc Simon respondit: Ignosce mihi, erravi de prima interrogatione, sed puta me nunc primum interro gare, est malum an non? XVIII. Et Petrus ait: Quomodo interrogas, quasi discere volens an docere, an quæstionis movendæ gratia? Si quidem quasi discere volens, habeo quod te prius doceam, ut per consequentiam et ordinem doctrinæ veniens, ex te ipso intelligas quid sit malum. Si vero ut docens proponis, non indigeo abs te doceri, habeo enim magistrum a quo omnia didici. Quod si quæstionis movendæ et disputandi gratia, uterque nostrum prius quod sibi videtur, exponat et ita certamen habeatur. Neque enim ve rum est ut interroges quasi discere volens, et contradicas ut docens, ut post responsionem meam in tuo judicio sit dicere, si bene an male dixerim. Propter quod non potes in loco contradicentis stans judex esse eorum quæ dicimus; et ideo, ut dixi, si certamen habendum est, uterque nostrum quod sentit exponat, el nobis in conflictu positis religiosi auditores hi justi judices erunt. magistri mei præceptum fieri volo, qui primo om nium Hebrææ genti, quam sciebat habere cogni tionem Dei et quod ipse esset qui fecerit mundum, præcepit, non ut eum quæreret quem sciebat, sed voluntatem ejus justitiamque perquireret sciens", quia in hominum arbitrio positum est, ut hoc quæ rentes inveniant et faciant atque observent ea de quibus judicandi sunt. Et ideo jussit nos quærere, non unde sit malum, ut tu paulo ante requirebas, sed justitiam boni Dei regnumque ejus, et omnia, inquit, hæc adjicientur vobis. Et Simon: Quo niam, inquit, Hebræis ista mandantur velut recte scientibus Deum et opinantibus, quod unusquisque in suo arbitrio habeat agere ea, de quibus judi candus est, mibi autem ab illis discrepat sententia, unde vis ut incipiam? XXI. Tum Petrus: Ego, inquit, suadeo primo quærendum esse, si in potestate nostra est scire unde judicandi simus. Et Simon: Non ita, inquit, sed de Deo, unde et omnes qui præsto sunt audire cupiunt. Et Petrus: Constat ergo apud te, quia est aliquid in arbitrii potestate; fatere hoc tantum si est, et requiramus ut dicis, de Deo. Simon ad liec respondit: Nequaquam. Et Petrus: Si ergo nihil est in nostra potestate, superfluum est nos quærere aliquid de Deo, cum in potestate non sit quæren tibus invenire. Unde bene dixeram hoc primo quæ XIX. Et Simon: Non sibi videtur absurdum ut rendum esse, si est aliquid in arbitrii potestate. imperitus populus de nostris dictis habeat judi- Tum Simon: Non possumus, inquit, ne hoc ipsum cium? Et Petrus: Non ita est, quod enim uni for- quidem intelligere quod dicis, si est aliquid in ar tasse minus liquet, investigari a plurimis poterit, bitrii potestate. At Petrus videus quod ad partem nam sæpe etiam fama vulgi prophetiæ speciem se contentiosiorem declinat, superari metuens, ut tenct. Super hæc autem omnia, præsens hic omnis quasi incertum confundat omnia, respondit: Quo populus amore Dei constrictus hic astat, verique modo ergo scis, quia non est in hominis potestate cognoscendi gratia, et ideo omnes isti quasi unus scire aliquid, cum hoc ipsum scias? habendus est, pro uno eodemque erga amorem ve ritatis affectu, sicut e contrario duo inter se si lissentiant, multi sunt et diversi. Si autem vis indicium capere, quomodo omnis hic populus qui astat quasi unus sit homo, ex silentio ejus ipso et quiete considera, quomodo cum omni patientia ut vides, etiam antequam discant, veritati Dei hono rem deferunt. Nondum enim majorem cultum, quem ei deferre debeant, didicerunt. Propter quod spero de clementia Dei, quod religiosum proposi tum mentis eorum amplectetur erga se, et veritatem prædicanti victoriæ palmam dabit, ut mauifestum eis faciat veritatis præconem. XX. Tum Sinion: De quo, inquit, vis haberi certamen? dic, ut et ego definiam quod mihi vide tur, et ita quæstio incipiat. Et Petrus respondit XXII. Et Simon: Nescio, inquit, si vel hec ipsum sciam; unusquisque enim sicut ei fato de cernitur, vel agit aliquid vel intelligit vel patitur. Tum Petrus: Videte, inquit, fratres, in qua: ab surda deciderit Simon, qui ante meum adventum docebat, quod homines in potestate haberent et sapere et facere quæ vellent, nunc in angustum redactus necessitate verborum, negat esse in ho minis potestate aut sentiendi aliquid aut agendi, et tamen audet se doctoren profiteri. Sed dic, quo modo ergo Deus judicat secundum veritatem unun quemque pro actibus suis, si agere aliquid in po testate non habuit? lloc si teneatur, convulsa sunt omnia, frustra erit studium sectandi meliora, sed ct judices sæculi frustra legibus præsunt et puniunt eos qui male agunt; non enim in sua potestate 88 Vocabula sciens judicandi sunt et quae paulo post sequuntur et opinantibus desunt in utroque cod. Lips. 87 Matth. vi, 35. Neque enim verum est. Akné pro xzióv sot, oratio Attica. Verum est pro justum est, aquum est, oratio Romana. Docent, adductisque judicandus est exemplis firmant grammatici, veteres ac recen tiores. Horatius, Epist. I, vi, 98 Metiri se quemque suo modul ac pede verum est.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. Deus, ita et erunt illa que creat. Neque enim sub lege est virtus Dei, sed lex creaturis suis voluntas ejus est. Respondit et Simon: Revoco te, inquit, ad primam quæstionem, dixisti Deum nunc quidem nulli esse visibilem, cum vero resolutum fuerit cœ lum istud et supernus ille status regni cœlestis obfulserit, tunc eos qui mundi sunt corde ", etiam Deum visuros; quæ sententia contraria est legi, ibi enim scriptum est Deum dixisse: Nemo videbit faciem meam et vivet". mundus iste temporibus, donec animarum quæ per incorruptibilia, sed prout voluerit creator prædestinatæ sunt, ad expletionem ejus numerus impleretur, et tunc istud quidem visibile coclum revolveretur ut liber, illud vero quod est superius appareret, et animæ beatorum corporibus suis red ditæ inducerentur in lucem, impiorum vero animæ pro immundis actibus suis spiritu flammeo circun date, in profundum ignis inexstinguibilis merge rentur, per sæculum expensuræ supplicia. Hæc autem ita esse verus nobis propheta testatus est, de quo si vis agnoscere quia propheta sit, innumeris assertionibus edocebo. Ex his enim quæ ab eo dicta sunt, et nunc singula que dixit implentur; etiam ea quæ futura dixit, creduntur implenda, fides enim futuris ex his quæ jam gesta sunt datur. XXVII. At Simon cui compertum erat, Petrum de prophetiæ titulo dilucide assignare rationem, ex quo quæstio omnis absolvitur, serinonem de hoc fieri declinavit, et respondens ait: Ad ea quæ volo responde mihi et dic,si visibile istud, ut ais, cœlum resolvetur, cur ex initio factum est? Respondit Petrus Propter hominum præsentem hanc factum est vitam, ut esset interjectio quædam et divisio, ne quis forte indignus habitationem coelestium et Dei ipsius sedem videret, quæ his solis qui mundo corde sunt videnda præparantur. Nunc autem, id est agonis tempore, invisibilia esse placuit ea, quæ vincentibus ad præmium destinata sunt. Et Simon ait: Si conditor bonus est et mundus bonus, quomodo bonus bona dissolvet aliquando? Si autem dissolvet quod bonum est, quomodo ipse bonus videbitur? Si autem quasi malum resolvet et de struet, quomodo non videbitur malus qui malum fecit? XXVIII. Petrus ad hæc: Quoniam, inquit, spopon dimus tibi, ne blasphemantem te fugiamus, ipse enim reddes pro his quæ loqueris rationem, pa tienter ferimus. Audi ergo nunc: Coelum istud quod visibile est et pertransit, si quidem propter semetipsum factum esset, haberet fortasse quod dicis aliquid rationis, quia resolvi minime deberet. Si vero propter aliud quid factum est et non propter se, necessario solvetur, ut illud pro quo factumi videtur appareat. Sicut verbi gratia dixerim, testa ovorum quamvis pulchre facta et diligenter formata videatur, necesse est tamen eam frangi et resolvi, ut inde pullus procedat et illud, pro quo totius ovi forma expressa videtur, appareat. Ita ergo et hujus mundi necesse est transire statum, ut status ille sublimior regni coelestis effulgeat. XXIX. Et Simon: Non mihi videtur quia resolvi possit cœlum, quod a Deo factum est. Ab æterno enim æterna fiunt, a corruptibili temporalia et ca dusa. Et Petrus: Non ita est, sed a mortalibus qui dem omnimodis corruptibilia fiunt et temporalia; ab æterno vero non semper corruptibilia neque sem XXX. Et Petrus respondit: His qui legem non ex traditione Moysi legunt, contrarius videtur ser mo meus, sed audi quomodo non sit contrarius. Deus videtur mente non corpore, spiritu non carne. Unde et angeli qui sunt spiritus, vident Deum, et homines ergo donec homines sunt, Deum videre non possunt. Ex resurrectione autem mortuorum, cum facti fuerint sicut angeli, videre poterunt Deum". Et hoc modo non est sermo meus legi contrarius, neque illud quod magister meus dixit Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt ". Futurum enim tempus ostendit, in quo ex homini bus angeli tient, qui in spiritu mentis Deum videbunt. Post hæc autem verba multaque alia his similia, cum juramentis pluribus affirmare Simon coepit dicens: De hoc mihi solo rationem redde, si immortalis est anima, et obsequar in omnibus voluntati tuæ, sed crastino, inquit, nam hodie jsm tardum est. Ubi ergo coepit dicere Petrus, Simon egressus est et cum ipso perpauci ex sodalibus ejus, et hoc præ verecundia. Cæteri vere omnes ad Patrum conversi, geuibus positis, prosternebant se ante eum, ex quibus aliquanti diversis languo ribus astricti aut dæmonibus incursati, oratione Petri sanabantur et discedebant gaudentes, quasi veri Dei doctrinam, simul et misericordiam conse cuti. Cum ergo abscessissent turbæ, et soli fami liares ejus remansissemus cum eo, stratis humi redditis accubuimus solitum unusquisque recogno scens locum, sumptoque cibo cum gratias egisse mus Deo, quievimus. XXXI. Sequenti vero die Petrus ex more ante lucem surgens, jam nos invenit vigilantes et para tos ad audiendum, atque ita exorsus est: Deprecor vos, fratres et conservi mei, ut si quis forte ve strum non potest vigilare, non sibi extorqueat eru bescens præsentiam meam, quia difficilis est subita permutatio, longo autem tempore si paulatim as suefiat, labor non erit quod ex usu venit. Non enim omnes ejusdem institutionis fuimus, licet processu temporis in unam temperari consuetudinem poteri mus; aiunt enim, quod secundum naturæ locum obtineat consuetudo. Testem autem Deum invoco, quod non indignor, si quis forte non potest vigi lare, sed hoc magis, si cum totam quis noctem dor Matth. v, 8. Ibid. "Exod. xxxm, 20. "Matth. xxu, 30. hom. angeli fient qui desunt in codd. Lips. **Matth. v, 8 Vocabb. ez

miat, per diem non replet id quod omisit in nocte. siderat urbem perveniat veritatis. Qui vero impe Necessarium namque est doctrinæ studiis intente et indesinenter operam dare, ut mens nostra Dei solius memoria repleatur, quia mentem quam re pleverit memoria Dei, maligno in ea non dabitur locus. ritus est et quærendi, viam nescit, sicut peregrinus viator, ignorans et errans, si cive et indigena nolit uti duce, sine dubio cum aberraverit a via verita tis, extra vitæ januas remanebit, et ita noctis atræ Lenebris involutus per semitas perditionis incedet. Quia ergo si per ordinem quæ quærenda sunt in quirantur, inveniri facillime possunt, ordinem vero requirendi imperitus ignorat, rectum est ut scienti cedat ignarus et primo quærendi ordinem discat, ut ita demum interrogandi et respondendi inveniat disciplinam. XXXV. Et Simon ad hæc: Non ergo omnium est veritas, sed eorum tantummodo qui artem no verint disputandi, quod utique absurdum est, cuni XXXH. Cum hæc diceret ad nos Petrus, unus quisque nostrum sollicite satisfaciebat ei, quod olim brevi somno satiati vigilaremus, sed vereremur excitare eum, quia nec deceret discipulos magistro imperare; quod tamen pene, o Petre, ausi fueramus præsumere, dum cor nostrum nimio verborum tuo rum desiderio tripudians, somnum penitus fugaret ab oculis. Sed iterum affectus erga te noster obsti tit, et violenter te a nobis non tulit excitari. Tum Petrus Quoniam igitur audiendi, inquit, desiderio æqualiter sit Deus omnium, non omnes æqualiter libenter vos asseritis vigilare, volo vobis ea tantum quæ hesterno sparsim dicta sunt, repetere diligen tius et cum suo ordine explicare. Quod et per sin gulas quasque disputationes diurnas facere dispo no, ut per noctem ubi secretum loci et temporis datur, si quid forte utpote in certamine minus plene dictum est, id integro ordine et linea directa explanationis aperiam. Et post hæc cœpit nobis ostendere quomodo hesterno haberi debuerit dis putatio, et propter contentionem vel imperitiam contradicentis haberi non potuerit, et ideo sola pro fessione usus sit, atque ea quæ ab adversario dice bantur, tantum destruxerit, sua vero neque omnia neque manifeste exposuerit; et singula nobis repe tens integro ordine et plena ratione disseruit. XXXIII. Gum vero jam albesceret dies, egressus ad turbas post orationem solito ad disputandum constitit loco, et videns Simonem in mediis turbis stantem ex more prius salutato populo, ait: Dolori mihi esse fateor de nonnullis hominibus, qui cum ita ad nos veniant ut discant aliquid, ubi eos doce re cœperimus, ipsi rursus magistros se esse profi tentur, et interrogant quidem ut ignorantes, contra dicunt autem ut scientes. Sed fortasse dicat ali quis, quia qui interrogat, ob hoc quidem ut discat interrogat, ubi vero id quod audierit non ei recte dictum videtur, necesse est ut respondeat, et hæc videtur esse contradictio, quæ non est contradictio, sed reinterrogatio. XXXIV. Audiat ergo hæc: Totius doctrinæ di sciplina certum habet ordinem, et sunt quædam quæ prima tradenda sunt, alia vero quæ secundo in loco, et alia tertio, et sic singula quæque per ordinem, quæ utique si per consequentiam tradan tur,manifesta fiunt; extra ordinem vero si proferan tur, etiam contra rationem dicta videbuntur. Et ideo in primis ordo servandus est, si tamen hoc pro posito quæramus, ut possimus quod quærimus in venire. Etenim qui rectum initium viæ acceperit, etiam secundum locum consequenter advertet, et ex secundo tertium facilius inveniet; et quanto eltra processerit, tanto magis ei via agnitionis apertior fiet, usquequo ad ipsam quo tendit et de posse voluntatem ejus agnoscere. Et Petrus: Æqua les, inquit, omnes ab eo facti sunt, et æqualiter cunctis dedit capaces esse veritatis. Verum quod nullus eorum qui nati sunt, eruditus natus sit, sed posterior sit nativitate eruditio, nulli dubium est, Cum igitur nativitas hominum in eo teneat æqui tatem, ut omnes similiter percipiendæ disciplinæ capaces sint, non est in natura, sed in eruditione diversitas. Aut quis nescit, quod ea quæ unus quisque didicit, priusquam disceret, ignorabat? Et Simon: Vere, inquit, dicis. Tum Petrus: Si ergo in his artibus quas usus communis habet, primo discitur, deinde docetur, quanto magis oportet eos qui eruditores se profitentur animarum, primo di Cscere, et ita docere, ne, cum sint ipsi imperiti, ri diculum videatur, si aliis se præstituros scientiam repromittant. Tum Simon: In artibus, inquit, bis quæ usus communis habet, verum est, quod unus quisque nisi didicerit, nesciat, in verbo vero scientiæ statim ut audierit quis, didicit. XXXVI. Et Petrus: Si quidem per ordinem et consequenter audiat, potest scire quod verum est, sed qui emendatioris vitæ regulam conversationis que castioris suscipere recusat, quæ utique sequela est scientiæ veritatis, scire se quod scit, non vult fateri. Sicut etiam nonnullos videmus, qui artibus quas a puero didicerant derelictis, ad alios se actus conferunt, et ut excusatio sit eis desidiæ suæ, cul pare incipiunt artem velut infructuosam. Et Simon Deberent omnes audientes credere verum esse, quod audiunt? Tum Petrus Qui audierint per or dinem sermonem veritatis, contradicere omnino non possunt, sed sciunt verum esse quod dicitur, Bi tamen libenter etiam vitæ instituta suscipiant. Hos vero quos audientes ad bona opera conferre se piget, male agendi libido acquiescere his quæ recta judicant, non sinit. Unde ostenditur posituni esse in auditorum potestate, eligere utrum malint. Quod si omnes qui audiunt, obedirent, natura magis esset necessitas, quæ una omnes ageret via. Sicut enim suaderi quis non potest, ut fiat brevior aut longior, quia non sinit vis naturæ; ita et ad veritatem, si omnes verbo converterentur aut em

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. nes non converterentur, naturæ esset vis, quæ quum videretur, ut justi et injusti uno apud cam cogebat verbo omnes converti aut nullum omnino converti. XXXVII. Et Simen: Doce ergo nos, quid primo oportet discere eum qui veritatem scire desiderat? Et Petrus: Ante omnia, inquit, quæri oportet, quid sit bomini querenti invenire possibile. Necesse est enim judicium Dei in hoc stare, si potuit homo bonum facere, et non fecit; et ideo quærendum est hominibus, si habeant in potestate sua quærentes Invenire quid est bonum, et cum invenerint facere; boc enim est pro quo judicandi sunt. Amplius autem his solum scire fas est prophetam, et me rito; quid enim opus est hominibus scire, quomodo factus sit mundue? Haec enim discenda necessario viderentur, si simile ineundum nobis esset artifi cium. Nunc autem sufficit nobis ad cultum Dei ut sciamus, quia ipse, fecit mundum; quomodo autein fecerit quarendum non est, quia, ut dixi, non nobis imminet, tanquam simile aliquid facturis, artis ipsius scientiam discere. Sed neque pro hoc judi candi sumas, cur non didicerimus quomodo factus sit mundus, sed pro eo tantum, si ignoremus Con ditorem ejus. Sciemus autem conditorem mundi justum et bonum Deum, si eum semitis justitiæ requiramus. Nam si hoc tantum sciamus de eo quod bonus est, hujusmodi scientia non sufficit ad salutem. In præsenti enim tempore, bonitate ejus et beneficiis perfruuntur non solum digni, sed etiam indigni. Si vero non tantum bonum, sed c etiam justin eum credamus, et secundum hoc quod de Deo credimus, in omni vita nostra justitiam teneamus, etiam bonitate ejus in æternum fruemur. Denique Hebræis qui de Deo ita opinabantur, quod solum bonus esset, dicebat Magister noster, ul et justitiam ejus quærerent ", hoc est, ut sci rent eum præsenti quidem tempore bonum esse, at omnes in bonitate ejus vivant, justum vero eum futurum in die judicii, ut dignis præmia æterna restituat, a quibus excludet indignos. XXXVIII. Et Simon: Quomodo potest unum at que idem, et bonum esse et justum? Petrus ait Quia sine justitia, bonum injustum quodammodo videbitur; boni est enim, solem suum et pluviam ex æquo justis et injustis præbere", sed hoc vide retur injustum, si bonos malosque sequali semper sorte censeret, et nisi frugum causa hoc faceret, quibus perfrui æqualiter omnes qui in hoe mundo nati sunt, conveniret. Sed sicut data a Deo pluvia ex æquo et fruges nutrit et lolium, messis autem tempore frumenta quidem congregantur in hor reum, paleæ vero vel lolium igni consumuntur" ita in die judicii cum justi introducentur in re gnum Dei, injusti autem abjicientur foras, tunc etiam justitia Dei ostendetur. Nam si æqualis per maneret perpetuo malis et bonis, jam hoc non so lum bonum non esset, sed et injustum atque ini haberentur ordine meritorum. XXXIX. Et Simon: Unum est de quo mihi velim satisfleri, si immortalis est anima; non enim pos sum onus subire justitiæ, nisi prius de immorta litate animæ sciam, quæ utique-si immortalis non est, nec prædicationis tuæ poterit stare professio. Tum Petrus: Quæramus, inquit, prius, si justus est Deus; quod si claruerit, integer profecto reli gionis ordo constabit. Et Simon: Videris mihi tu qui te jactas disputandi ordinem nosse, nunc contra ordinem respondisse; me enim rogante ut ostendas, si immortalis est anima, tu ais, primo nos quærere oportet si justus est Deus. Et Petrus ait: Valde consequenter et recte se habet. Simon Velim discere. XL. Petrus Audi, inquit, nonnulli bominum blasphemantes Deum et omnem vitam suam iu in justitia et voluptate ducentes, in lectulis suis de functi sunt, consecuti finem vitæ inter suos et honorabilem sepulturam; alii vero Deum colentes et cum omni justitia et sobrietate vitam suam in parcimonia conservantes, pro justitiae observantia in desertis interiere, ita ut. ne sepultura quidem haberentur digni. Ubi est ergo justitia Dei, si anima immortalis non est, quæ vel si impie egerit pœnas in futuro, vel si pie et juste præmia conse quatur? Et Simon ait: lloc utique est quod nos incredulos facit, quia multi bene agentes male pereunt, et rursum multi impie agentes longi temporis vitam cum beatitudine finiunt. XLI. Et Petrus Hoc ipsum, inquit, quod te ad incredulitatem trahit, nobis certam fidem facit, quia judicium erit. Etenim cum certum sit Deum justum esse, necessarium et consequens est aliud esse sæculum, in quo unusquisque pro meritis re cipiens justitiam Dei probet. Quod si nunc omnes homines pro meritis suis reciperent, vere nos fa. lere videbamur dicentes futurum esse judicium, et ideo hoc ipsum quod in præsenti vita non red ditur unicuique pro actibus suis, fidem indubitabi lem facit scientibus Deum esse justuni, quia judi cium erit. Et Simon: Cur ergo mihi non persua detur? Petrus: Quia verum prophetam non audisti dicentem: Quærite primo justitiam ejus, et hæc omnia apponentur vobis ". Et Simon: Indulge, in quit, inibi nolenti primo justitiam quærere, ante quam sciam si immortalis sit anima. Et Petrus Etu mihi hoc unum indulge, quia non possum fa cere aliter quam me propheta veritatis edocuit. Tuin Simon: Certum est, inquit, non posse te as serere quod immortalis sit anima, et ob hoc cavil laris, sciens quia si mortalis probetur, radicitus convellatur religionis istius quam conaris asserere tota professio; et ideo laudo quidem prudentiam tuam, non tamen probo persuasionem; multis enim persuades suscipere religionem et libidinis * Matth. vi, 35. Maub. v, 15. "Mattb. m, 12. "Matth. vi, 35.

subire continentiam, sub spe futurorum bonorum, quibus evenit, ut neque præsentibus perfruantur el decipiantur futuris. Simul enim ut mortui fue rint, etiam anima pariter exstinguetur. XLIV. Et Petrus Dicam ita ut præ cæteris omnibus tibi magis probetur. Responde ergo mihi, quid est quod incredulum magis suadere potest, visus an auditus? Et Simon: Visus: Tum Petrus. Quomodo ergo a me vis discere verbo, quod tibi re ipsa probatur et visu? Et Simon: Nescio, inquit, quomodo dicas. Et Petrus: Si nescis, perge nunc in domum tuam, et ingressus interius cubiculum videbis imaginem positam, continentem pueri vio lenter necati effigiem purpura coopertam, ipsum interroga, et docebit te vel responsione vel visu. Quid enim opus est audire ab eo si immortalis sit anima, cum astare eam videas præsentem? Si enim non esset, nec videri utique poterat. Quod si ne scis quam dico imaginem, hine e vestigio cum aliis domum tuam. XLII. Petrus vero hæc audiens, dentibus fren dens frontemque aiterens manu, el profundo dolore suspirans ait: Astutia serpentis antiqui ad homi num decipiendas animas armatus assistis, et ideo ut serpens sapientior cæteris bestiis, ab initio doctoren te esse professus es. Et rursus, user pens multos introducere deos volebas, super quo confutatus nullum omnino nunc esse asseris Deum. Nam per occasionem nescio cujus ignoti Dei, con ditorem mundi Deum negasti, sed eum vel malam esse, vel multos habere sibi æquales, vel omnino, ut diximus, non esse Deum confirmabas. Post hæc decem viris, ex his qui præsentes sunt, eamus ad cum etiam in hoc superatus fuisses, animam nunc assev ras esse mortalem, uti ne futurorum spe recte justeque vivatur. Nam utique si desperantur futura, quidni si abscidatur misericordia, luxuriæ indulgeatur et voluptatibus, ex quibus omnem consurgere injustitiam constat? Et cum tantæ im pietatis doctrinam miseræ huic introducas morta lium vite, te ipsum pium, me impium vocas, quasi qui homines non sinam sub spe futurorum bono rum arma corripere et impugnare se invicem, diri pere ac subvertere universa et moliri omnia quæ libido dictaverit. Et quis erit istæ vitæ status, qui a te introducitur, ut pugnent homines et impu gnentur, ut irascantur et perturbentur et semper in metu vivant? Necesse est enim eos qui aliis infe runt mala etiam ipsos sperare similia. Videsne te ducem perturbationis et non pacis, iniquitatis et non æquitatis existere? Verum ego, non quasi qui ostendere non possim immortalem esse animam, simulavi iracundiam, sed misereor animabus ho minum, quas tu decipere conaris. Dicam ergo, sed non quasi te cogente; scio enim quomodo dicam, et solus eris qui de hoc non tam persuasione indi geas, quam commonitione; eos autem hoc qui vere ignorant, docebo ut convenit. XLIII. Tuin Simon: Si irasceris, inquit, non in terrogabo nec audire volo. Et Petrus: Tu siquidem nune occasionem quæris subterfugiendi; habes li centiam, et sine occasione cujusquam. Omnes chim audierunt te nihil recte dicentem, nec po Luisse aliquid confirmare, sed ob hoc tantum inter rogasse ut contradiceres, quod quivis facere potest. Quid enim difficile est post evidentes assertiones respondere, nihil dixisti. Ut autem scias quia pos *sum tibi uno sermone ostendere, quod immortalis est anima, interrogabo te verbum quod omnes no runt, responde mihi, el uno sermone immortalem esse comprobabo. Tum Simon, qui Jam occasionens sibi visus fuerat invenisse ex iracundia Petri ut discederet, restitit pro eo quod mirum ei aliquid promittebatur, et ait: Interroga me, ut tibi respon deam quod omnes norunt, et audiam uno ut polli citus es sermone, quomodo, anima immortalis sit? XLV. At Simon hæc audiens et conscientia per cussus, colore mutato exsanguis effectus est; ex timuit enim ne forte si negaret perscrutaretur doinus ejus, aut ne indignans Petrus manifestius eum proderet, et omnibus quis esset innotesceret, ita respondit: Obsecro te, Petre, per illum bonumi Deum qui in te est, ut vincas malitiam quæ in e est, suscipe me ad poenitentiam et habebis me ad jutorem prædicationis tuæ. Nunc enim vere rebus ipsis didici, quia Dei veri propheta es, et ideo se creta hominum solus atque arcana cognoscis. Et Petrus ait: Videtis, fratres, Simonem pœnitentiam quærentem, paulo post videbitis eum rursus ad in fidelitatem suam reverti. Putans enim me prophe tam esse, pro eo quod publicavi mala ejus, quæ in secretis habebat et in occultis, pœnitentiam se acturum promisit; me autem mentiri fas non est, neque ut infidelis hic salvetur aut non salvetur, ego fallere debeo. Testor enim cœlum et terram, quia non prophetice dixi, quæ dixi vel quæ, quan tum possibile erat, turbis audientibus indicavi, sed a quibusdam qui tunc ei socii fuerant in operibus suis, nunc autem conversi sunt ad fidem nostram, quid ei in secreto gestum sit, didici; cognita ergo non præcognita locutus sum. XLVI. Simon vero ut hæc audivit maledictis his et conviciis aggreditur Petrum, dicens: 0 nefan dissime omnium et dolosissime, cui victoriam for tuna, non veritas dedit. Verum ego non pro penu ria scientiæ pœnitentiam petii, sed ut tu, putans me per poenitentiam discipulum tuum fore, omnia secreta professionis tuæ concrederes mihi, ut ita demum te cunctis agnitis confutarem. Sed ut calli dus intellexisti quam ob causam pœnitudinem si mulassem, et acquievisti tanquam meum non intelli gens dolum, ut prius me apud populum exponeres, quasi imperitum, tum deinde prævidens, quod ego ita populo expositus necesse habeo indignari et confiteri me non vere poenitudinem gerere, præve nisti, ut diceres me ad infidelitatem meam post poenitentiam regressurum, ut omni ex parte vicisse videreris, et si permanerem in poenitentia quam

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT. OPERA DUBIA. professus fueram, et si non permanerem, ut tu magis deflendus est Simon, quod vas electionis fa sapiens credereris, qui ista prævideris, ego autem deceptus viderer, quia tuum non prævidi dolum; In vero meum prævidens, calliditate usus circuni scripsisti me. Sed, ut dixi, fortunæ est, non verita tis ista victoria, scio tamen cur ego ista non præ viderim, quia astans locutus sum tibi per bonita ten meam, et patienter egi tecum. Nunc autem tibi ostendam divinitatis meæ potentiam, ut repente procidas et adores me. XLVII. Ego sum prima virtus, qui semper et sine initio sum. Ingressus autem uterum Rachel, natus sum ut homo ex ea, quo ab hominibus videri pos sem; ego per aerem volavi, igni commistus unum corpus effectus sum, statuas moveri feci, animavi exanima, lapides panes feci, de moute in montem volavi, transmeavi, manibus angelorum sustentatus ad terras descendi. Hæc non solum feci, sed et nunc facere possum, ut rebus ipsis probem omnibus, quia ego sum Filius Dei stans in æternum, et credentes mibi similiter stare in perpetuum faciam Tua autem verba vana sunt omnia, nec ullum potes opus stendere veritatis, sicut et ille qui misit to magus, qui nec se ipsum potuit liberare de crucis poena. XLVIII. His dictis a Simone, Petrus respondit Ne agas aliena, tu enim quod sis magus ex ipsis quæ gessisti, confessus es et manifestatus, noster autem magister qui est Filius Dei et hominis, ma nifeste bonus est; quod autem vere sit Filius Dei, quibus oportuit, dictum est et dicetur. Tu autem si non vis confiteri quod magus es, cum omni hac turba pergamus ad domum tuam, et tunc apparebit quis sit magus: Hæc autem Petro dicente, Simon blasphe miis et maledictis agere coepit, ut seditione facta, perturbatis omnibus argui non posset, el Petrus quasi blasphemiæ causa secedens, victus videretur. Sed perstitit et arguere eum vehementius cœpit. ctus est maligno; quod utique non fuisset, nisi potestatem in eum pro peccatis prioribus accepis set. Nam inde quid dicam, quod et Jesu nostro cre diderat, et quod immortales esse animas sibi ipse persuasit? Quamvis in eo ludatur a dæmonibus, tamen persuasit sibi, quod pueri violenter necati habeat animam ministrantem sibi ad quæcunque voluerit; in quo vere, ut dixi, a dæmonibus illudi tur. Et ideo ego secundum ea quæ ipsi videbantur locutus sum ad eum; nam et a Judæis didicit, quia sit judicium et ultio proferenda adversum eos, qui contra veram fidem veniunt nec poenitudinem ge runt; sed isti sunt quibus malignus tanquam per fectis in sceleribus apparet, ut decipiat eos, ne aliquando ad pœnitentiam convertantur. L. Vos ergo qui ad Dominum convertimini per pœnitentiam, curvate ei genua. Hæc cum dixisset. omnis multitudo genua flexit Deo. Et Petrus respi ciens ad cœlum, cum lacrymis orabat super eos, ut Deus pro sua bonitate suscipere eos dignaretur confugientes ad se. Et postquam oravit et præcepit ut posterà die maturius convenirent, multitudinem missam fecit Tum deinde secundum consue tudinem, cibo sumpto, quievimus. LI. Igitur Petrus solita noctis hora consurgens, invenit nos vigilantes, et cum ex more salutans consedisset, primus Niceta ait: Si permittis, mi domine Petre, habeo quod rogem. Et Petrus: Per mitto, inquit, non solum tibi sed et omnibus, et non Csolum modo sed et semper, ut unusquisque quod eum movet, el partem quam dolet in animo fatea tar, ut possit consequi medicinam. Quæ enim si lentio conteguntur nec innotescunt nobis, velut multi temporis vitia difficile curantur, et ideo quo niam tacentibus non facile potest medela oppor tumi el necessarii sermonis adhiberi, proferre de bet unusquisque in quo animus per ignorantiam. languet; tacenti vero dare remedium solius est Dei; possumus autem et nos, sed circuitu multi temporis. Necesse est enim ut sermo doctrinæ ab initio per ordinem currens, et singulis quibusque quæstionibus obvians cuncta aperiat, et cuncta dissolvat et perveniat etiam ad hoc quod unusquis que in animo suo requirit; sed hoc, ut dixi, per multum tempus fieri potest. Nunc autem quod de sideras roga. XLIX. Tunc populus indignatus Simonem atrio ejectum extra januam domus pepulit, eumque de pulsum unus secutus est solus. Facto autem silentio Petrus alloqui populum hoc modo coepit: Patien ter, fratres, malos ferre debetis, scientes quia Deus cum possit eos excidere, patitur tamen durare usque ad præstitutam diem, in qua de omnibus ju dicium fiet; quomodo ergo nos non patiemur, quos p patitur Deus? Cur autem non forti animo illatas ab eis toleramus injurias, cum suas ille qui potest omnia non ulciscatur, ut et ipsius honitas, et ma lorum noscatur impietas? Verum si non invenisset Simonen, malignus ministrum sibi, invenisset alium sine dubio; necesse est enim sæculo huic venire scandala; væ tamen illi per quem veniunt 100. Et ideo LII. Et Niceta ait: Uberes tibi gratias ago, o clementissime Petre, verum hoc est quod discere cupio: Cur Simon qui adversatur Deo, facere tanta hæc et talia potuit? Non enim mentitus est aliquid ex his, quae se fecisse professus est. Ad hæc bea 100 Matth. XVIII, 7. 'Act. v, 13. Primus Nicela et quæ sequuntur vocabula usque ad illa cap. 63 exortus est et, etc. in cod. Lips. desunt; nec male quidem, ut videtur. Et credentes mihi, similiter stare in perpe Luum faciam. Hinc Menander Simonis discipulus, cos jui baptismum suum acceperant, dicebat immorta les permansuros. Multitudinem missam fecit. Risum tenere non potui, cum pro his, in impostore pseudo-Abdia legi, sacrificium fecit, quasi scriptum esset duntaxat, missam fecit.

Qui ergo non vult inquirere quod sibi utile est, malus est, in tantum ut malitia sua ipsum imple tatis principem superet. Ille enim bonitate Dei ab utitur ad propositum malitiæ suæ, et sibi placet; hic autem salutis suæ bona negligit, ut perditione sui malo placeat. Lus Petrus ita respondit: Deus qui unus et verus autem Deus æternus, e. indemutabilis permanens. est, Primogenito suo amicos bonos et fideles insti tuit præparare; sciens autem quia boni esse non possunt, nisi habeant in potestate sensum quo fiant boni, ut ex suo proposito hoc sint quod vo lunt, alioqui non possunt esse vere boni, si non proposito sed necessitate tenerentur in bono, po testatem dedit unicuique arbitrii sui, ut hoc esse possit quod vult. Et rursum prævidens quia ista po testas arbitrii, alios quidem faceret eligere bona, alios vero mala, et per hoc in duos ordines neces sario propagandum esset hominum genus, unicui que ordini concessit et locum et regem, quem vel let eligere; bonus enim rex bonis gaudet, et mali gnus malis. Et quamvis hæc tibi, o Clemens, in eo tractatu, quem de præfinitione et fine disserueram, plenius exposuerim, tamen et nunc requirenti Ni cetæ manifestare me convenit quæ sit ratio, quod Simon qui contra Deum sentit, tanta facere mira bilia potuit. LIII. Igitur primo omnium, malus esse judicatur apud Deum is, qui requirere non vult, quod sibi expedit. Quomodo enim talis iste alium diliget, qui semetipsum non diligit? Aut cui non iste inimicus erit, qui sibi ipsi amicus esse non potuit? Ut ergo distinguerentur qui bona et qui eligunt mala, Deus quod utile est occultavit hominibus, id est, posses sionem regni coelorum, eamque velut thesaurum secretum reposuit et abscondit, ut ad eam non fa cile quis possit virtute et scientia pervenire proc pria, famam tamen ejus, diversis nominibus et opi nionibus per generationes singulas ad omnium per duxit auditum, ut si qui forte essent amatores bo ni, audientes quod sibi esset utile et salutare re quirerent et invenirent; requirerent autem non a semetipsis, sed ab eo qui occultavit, darique sibi accedendi aditum et viam scientiæ precarentur, quæ illis solis panditur qui eam super omnia mun di hujus diligerent bona, nec alio quis pacto vel intelligere eam possit etiamsi prudentissimus vide retur; hi vero, qui neglexissent quod sibi utile et salutare esset inquirere, tanquam se ipsos odio ha bentes et semetipsis inimici fraudarentur ejus bo nis, velut qui diligerent mala. LIV. Oportet ergo bonos diligere eam super om nia, id est, super divitias, gloriam, requiem, pa rentes, propinquos, amicos et omne quod in hoe mundo est. Qui vero perfecte diligit possessionem hanc regni coelorum, abjiciet sine dubio omnem malæ consuetudinis usum, negligentiam, desidiam, malitiam, iram, cunctaque his similia. Nam si quid horum prætuleris ei, tanquam qui plus dilexeris propriæ libidinis vitia quam Deum, ad possessionem regni coelestis pervenire non poteris, quia et vere stultum est, aliquid plus amare quam Deum. Sive enim parentes sunt, moriuntur; sive propinqui, non permanent; sive amici, mutantur. Solus est * Exod. VII, VIII. Exod. vi, 19. * Exod. XII. LV. Propter hos ergo, qui salutis suæ neglectu placent malo, et eos qui studio utilitatis suæ pla cere cupiunt bono, paria quædam ad tentationem præsenti huic sæculo statuta sunt decem, secun dum numerum decem plagarum quæ illatæ sunt Egypto. Cum enim Moyses secundum præceptum Dei peteret a Pharaone, ut emitteret populum, et ad testimonium coelestis imperii signa ostenderet, projecta in terram virga conversa est in serpen tem. Cumque ob hæc Pharao non vellet acquie scere, utpote habens arbitrii libertatem, rursum magi similia signa facere visi sunt, permittente Deo, ut propositum regis probaretur ex. arbitrii libertate, si magis crederet signis Moysi qui a Deo missus est, quam his quæ magi videbantur potius facere, quam faciebant; quos ipsos utique nomine intelligere debuerat non esse operarios veritatis, quod non a Deo missi sed magi appellabantur, sicut et traditio indicat. Denique usque ad aliquem locum visi sunt habere certamen, el post hæc con fessi de se cessere meliori. Inducitur ergo plaga vltima, interitus primitivorum, et tunc Moyses" jubetur populum conspersione sanguinis conse crare, atque ita magna cum prece oblatis etiam muneribus, cum populo rogatur abscedere. LVI. Simili ergo modo etiam nunc per me video geri. Sicut enim Lunc Moyse hortante regem ut crederet Deo, obsistebant magi quasi ostentatione similium signorum, et a salute incredulos prohibe bant, ita et nunc cum ego exierim docere omnes gentes ut credant vero Deo, Simon Magus resistit, eadem agens adversum me, quæ et illi tunc egerunt adversum Moysen, ut si qui sunt ex gentibus, qui non recto judicio utuntur, appareant, salventur autem qui signorum rectum discrimen habuerint. Ilæc dicente Petro, Niceta respondit: Obsecro te, ut si quid ad memoriam venit, permittas mihi pro ferre. Tum Petrus delectatus super studio discipu lorum: Dic, inquit, quod vis. LVII. Et Niceta ait: Quid peccavere Ægyptii, si non crediderunt Moysi, cum et magi similia signa fecerint, etiamsi viderentur potius fieri quam veri tate fierent? Nam et si ego fuissem tunc, ex eo quod magi similia faciebant, nonne aut Moysen magum credidissem, aut magos quæ ostendebant, divinitus facere putassem? quia non mihi verisimile videre tur, licet per phantasiam, eadem tamen effici a ma gis posse, quæ ille qui a Deo missus est, perpetra bat. Et nunc ergo quid peccant hi qui Simoni cre dunt, cum videant eum tanta facere mirabilia? Aut

LXII. At Petrus: Quis est, qui assiduus sit erga doctrinam et studiose singula quæque perquirat, nisi qui animam suam diligit ad salutem et omnibus remuntiat hujus mundi negotiis, ut soli verbo Dei vacet, quem solum prudentem judicat verus pro pheta, vendentem omnia quæ sua sunt, et ementen uuam veram margaritam, et intelligentem quæ sit differentia a temporalibus ad æterna, parvis ad magna, hominibus ad Deum? Intelligit enim quæ sit æterna spes apud verum et bonum Deum. Quis au tein est qui diligit Deum, nisi qui sapientiam ejus cognovit? quemodo autem quis agnoscere poterit sapientiam Dei, nisi assiduus sit ad audiendum verbum ejus?. ex quo accidit ut amorem ejus con cipiat et digno eum honore. veneretur, hymnis el orationibus ad eum fusis, et in his libentissime re quiescens, summumque deputans detrimentum, si quando aliquid aliud vel ad momentum temporis Joquatur aut agat, quia revera nec potest anima quæ Dei amore repleta est, aliud aliquid intueri nisi quod ad Deum pertinet, nec satiari potest præ amore ejus, ea quæ ipsi scit esse placita meditando. Hi vero qui affectum ejus minime concepere, nec illu minatam charitatem ejus gerunt mente, velut in te nebris positi lucem videre non possunt. Et ideo etiam priusquam incipiant acquirere de Deo, quasi labore oppressi statim deficiunt, ac tædio repleti continuo a propria consuetudine rapiuntur ad ea verba quibus delectantur. Nam de Deo audire ali quid talibus tædiosum est et molestum, pro eo ut G divi, quia mens eorum nullam dulcedinem divinæ charitatis accepit. inquit, te omnibus divitiis repletum, si huc redire placuerit, et pluribus fultum ministeriis mittam. Hæc ego audiens, et nihil in eo secundum hanc pro fessionem videns, sed magum et deceptorem esse intelligens, respondi: Quæso te, ignosce mihi, quia pedes doleo, et propterea exire a Cæsarea non va leo; præterea est mihi uxor, sunt parvuli liberi, quos relinquere omnino non possum At ille hæc audiens et ignavia me incusans, profectus est con tra Doram dicens: Cum audieris quanta mihi glorin erit in urbe Roma, pcenitebit te. Et post hæc ipsc quidem, ut aiebat, Romam petiit, ego autem confe stim redii buc, orans ut me suscipias ad pœniten tiam, quia ab eo deceptus sum. LXIII. Hæc Petro dicente dies exortus est, et ecce veniens quidam ex discipulis Simonis clama bat dicens: Obsecro te, Petre, suscipe me miserum a Mago Simone deceptum, cui ego velut cœlesti Deo intendebam, pro his quæ ab eo fieri mirabilibus videbam. Auditis tamen sermonibus luis coepit jam mihi home videri, el quidem malus. Verumtamen cum hinc exiret, ego eum subsecutus sum solus, nondum enim ad liquidum impietates ejus agnove ram. Cum autem vidisset me subsequentem, beatum me dicens perduxit ad domum suam, circa medium vero noctis ait ad me: Omnium te hominum faciam meliorem, si volueris usque ad finem perseverare mecum; cui cum promisisse, exegit a me juramen tum perseverantiæ, eoque accepto imposuit super humeros meos polluta quædam el exsecrabilia se creta sua ut portarem, et sequi me jussit. Ubi vero ventum est ad mare, navigium quod forte aderat ingressus, id a cervicibus meis quod portare me jusserat, sumpsit. Et paulo post egressus nibil ex tulit, certum quod in mare id jecerat. Rogabat au tem me, ut cum ipso proficiscerer, dicens se Romam petere, ibi enim in tantum placiturum, ut Deus pu tetur et divinis publice donetur honoribus. Tunc, LXIV. Cum hæc dixisset is qui a Simone regres sus est, jussit eum Petrus in atrio residere. Proce dens autem ipse et turbas plurimas videns, multo plures quam superioribus diebus, stetit in loco so lito et ostendens eum qui venerat, sermonem facere hoc modo coepit: Iste, fratres, quem ostendo vobis, paulo ante venit ad me, de Simonis inibi malis ar tibus nuntians, quomodo ipsam sceleris sui offici nam projecerit in profundum, non quasi poenitentia ductus, sed metuens ne deprehensus publicis legi bus subjaceret. Rogabat autem hunc, ut dicit, uu nera pollicens immensa, secum manere. Quem cum suadere minime potuisset, tanquam ignavum incre pans dereliquit, ipse Romam petens. Cumque hæc Petrus indicasset turbis, ipse qui regressus à Si mone fuerat, publice stans singula quæque cœpit populo exponere de sceleribus Simonis. Et cum graviter ferrent de his, quae audiebant per artes magicas gesta a Simone, ait Petrus LXV. Nolite, fratres, graviter ferre de his quæ transacta sunt, sed observate de futuris; quæ enim transierunt jam finita sunt, quæ vero imminent pe riculosa sunt his qui incurrerint; scandala enim nunquam deerunt hnic mundo donec permittitur inimico agere pro voluntate sua, ut prudentes qui que et intelligentes astutias ejus suscitatos sibi ab eo superent agones, hi vero qui negligunt discere quæ ad salutem pertinent animæ suæ, justis ab eo deceptionibus capiantur. Quia ergo ut ipsi audistis, Simon egressus est aures gentilium qui ad salutem vocati sunt prævenire, necesse est et me vestigia ejus insequi, ut si quid forte ab illo disputatum fuerit, corrigatur a nobis. Sed quoniam justum est de vobis majorem sollicitudinem geri, qui jam intra muros vitæ continemini, quia quod acquisitum est si pereat, damnum infert, quod autem nondum si quidem inveniri potuerit, lucrum est, si minus hoc solum damni est quod lucrum factum non est; ut ergo et vos magis ac magis in veritate firmemini, et gentes quæ ad salutem vocantur non usquequa que possint nequitia Simonis præveniri, cogitavi Zacchæum vobis ordinare pastorem, ego vero ips * Matth. xii, 46. Cumque hac Petrus, et quæ sequuntur vocabula, bus capiantur, desunt in codd. Lipss. Matth. xvIII, 7; Luc. xvi, 1. leguntur in codd. Lipss. usque ad illa cap. 65: deceptioni Quod autem-factum non est nou

vel si quæ sunt hujusmodi persona, quibus propter Deum deferri solatium convenit Interea per dies singulos disputans et docens, prepositum tempus in doctrinæ labore complevit. Et eum ad venisset dies festus, super decem millia baptizati sunt. LXX. Igitur statuto die cum stetissent ante relinquens quos non oportet, vel uxorem fidelem, Petrum, Ne arbitreris, aiunt, Petre, parvum nobis indici mororem, quod fraudamur non audientes te per menses tres; sed quoniam hoc expedit agere quod tu jubes, obediemus promptissime; semper ergo vultum tuum in nostro corde retinentes sicut jussisti alacres proficiscimur. At ille oratione pro eis ad Dominum fusa emisit eos. Et cum profecti fuissent illi duodecim qui præmissi sunt, Petrus ingressus ex more in loco disputationis stetit. Con venerat autem populi multitudo, copiosior nume rus quam solebat, et omnes cum lacrymis intueban tur eum, pro eo quod pridie ab eo audissent, pro fecturum se Simonis gratia. Sed et ipse lacrymantes eos videns similia patiebatur, licet conaretur occul tare et inhibere lacrymas; prodebatur tamen ex tremore vocis et interruptione sermonis, quod simili angeretur affectu. LXXI. Verumtamen manu confricans frontem, Equo animo, inquit, estote, fratres, et misericordes animas vestras consilii ratione solamini, referentes omnia ad Deum, cujus solius implenda et in omni bus præferenda voluntas est. Nam si verbi gratia ponamus, quod pro affecta quem erga vos gerimus, contra voluntatem ejus agentes resideamus vobis cum, nunquid non potest missa in me morte, pro fectionem mihi a vobis indicere longiorem? Et ideo melius est ut hanc breviorem cuin voluntate ipsius impleamus, utpote quibus definitum est in omni bus.obedire Deo; unde et vos debetis simili obe dientia parere ei, quippe qui etiam me non alia ex causa, nisi pro ipsius amore diligatis. Ut ergo amici Dei, voluntati ejus obtemperate; sed et vos ipsi probate quod justum est. Nunquid non impium vi debatur, si cum vos Simon deciperet, ego non venissem ad vos detentus a fratribus qui erant in Hierusalem, et quidem cum haberetis apud vos Zacchæum, virum bonum et in sermone expedi tum? Ita ergo et nunc impium judicate, si cum ex ferit Simon ad gentes impugnandas, quibus nullus omnino defensor est, ego non subsequar detentus a vobis. Propter quod observemus, ne forte affectu injusto voluntatem maligni faciamus LXXII. Interim tribus, ut dixi, mensibus per manebo apud vos; estote assidui ad audiendum verbum, et consummatis his, si qui possunt et volunt sequi nos, permittitur eis salva pietate. Quod autem dico salva pietate, hoc est, ne quem discessu suo contristet qui contristari non debet, vel parentes LXXIII. In illis autem diebus epistola mittitur a fratribus qui præcesserant, in qua Simonis scelera continebantur, quomodo per civitates deciperet turbas et Petrum per singula laceraret, ut cum forte advenisset, nullus ei accommodaret auditum. Asserebat enim eum magum esse et sine Deo, injuriosum, callidum, imperitum et impossibilia profitentem. Mortuos enim resurrecturos asserit, quod est, inquit, impossibile. Si qui vero eum con futare velit, occultis ab eo insidiis perimitur per satellites ejus; propter quod, inquit, et ego cum eum superassem el triumphassem, insidias ejus veritus fugi, ne forte maleficiis me perimeret aut mortem meam per insidias elocaret. Indicabant au tem maxime eum apud Tripolim demorari. LXXIV. Igitur Petrus epistolam recitari populo jubet, et post lectionem allocutus eos de omnibus plenissime instruxit, præcipue tamen ut obedirent Zacchæo, quem 'ordinavit eis episcopum. Sed el presbyteros et diaconos populo, et ipsis nibilomi nus populum commendavit. Simulque denuntiaus quod apud Tripolim hiematurus esset, Commendo vos, inquit, gratiæ Dei, crastino cum voluntate Domini profecturus. Per totos" autem tres menses quos apud Cæsaream doctrinæ causa exegimus, quæcunque apud populum disserebat per diem, bæc nobis secreto lucubrantibus secum plenius et per fectius explanabat, tanquam fidelioribus ac sibi li quido probatis. Simul et imperat mihi, quia intel lexit me studiosius quæ audirem memoria commen dare, libris singula quæque quæ niemoratu digna videbantur comprehendere et mittere ad te, mi do mine Jacobe, sicut et feci parens ejus præceptis. LXXV. Primus ergo liber ex his quos prius misi ad te continet de vero propheta et de proprie tate intelligentiæ legis, secundum id quod Moysi traditio docet. Secundus de principio continet, Dutrum unum sit principium, an multa, et quod nou ignoret Hebræorum lex, quid sit immensitas. Ter tius, de Deo et his quæ ab eo instituta-sunt. Quar tus, quod cum multi dicantur dii, unus sit verus Deus secundum testimonia Scripturarum. Quintus, 10 Vel si quæ-convenit desunt in cod. utroque Lips. "Per totos-esse non poterat (cap. 75) non legal tur in codd. Lipss. Primus ergo liber ex his quos prius misi ad te, etc. Igitur decem illi libri antea ad Jacobum missi (si unquam in rerum natura exstitere) dis tingui debent ab istis decem Recognitionum libris, qui nunc ad eumdem Jacobum post eos scribuntur. Et tamen hoc loco in margine codicis RR. PP. Carmelitarum legitur: Distinctiones librorum de cem præsentis operis. Eumdemque errorem secutus videtur tum scriptor ms. Sorbonici, toti namque Operi ea lemmata præponit; tum ms. Thuani exa rator, qui similiter illa præfixit, ac præterea ex isto capite 75 libri tertii sustulit.

S. CLEMENTIS I RCM. PCNT. OPERA DUBIA. quod duo sint coeli, quorum unum sit istud visi- posita est, justa sit et perfecta, et quæ sola possit bile firmamentum quod et transibit, aliud vero æternum et invisibile. Sextus, de bono et malo et quod bono cuncta subjiciantur a Patre, malum au tem quare et quomodo, et unde sit, et quod coope retur quidem bono, sed non proposito bono; et quæ sint signa boni, quæ vero mali, et quæ sit dif ferentia dualitatis et conjugationis. Septimus, quæ sint, quæ prosecuti sunt duodecim apostoli apud populum in templo. Octavus, de verbis Domini que sibi videntur esse contraria, sed non sunt, et quæ sit horum absolutio. Nonus, quia lex que a Deo facere pacem. Decimus, de nativitate hominum carnali et de generatione quæ est per baptismum, et que sit in homine carnalis seminis successio, et quæ animæ ejus ratio, et quomodo in ipsa est li bertas arbitrii; quæ quoniam non est ingenita sed facta est, immobilis a beno esse non poterat. De his ergo singulis quæ apud Cæsaream disserta sunt a Petro, jubente, ut dixi, ipso decem conscripta ad te transmisi volumina. Nos autem die postera, ut statulum fuerat, cum aliquantis qui Petrum sequi decreverant fidelibus viris, a Cæsarea proficiscimur. derio quod erga Petrum conceperant, non solum hospitiis sed et omni humanitate suscepti sint, in tantum ut et contristarentur aliquanti, quibus de fuere quos susciperent; ita enim omnes parates fuisse, ut si multo plures venissent, adhne tam. suscipiendos magis quam suscipientes fuisse delu turos. 1. Profecti a Cæsarea ut Tripolim pergeremus, tribus qui præmissi sunt, quia a civibus pro desi apnd Doram breve oppidum primam fecimus man sionem, quia nec longe aberat. Et omnes pene qui per sermonem Petri crediderant, divelli ab eo satis ægre habebant, sed pariter incedentes, dum iterum videre, iterum complecti juvat, iterum conferre sermonem, ad diversorium pervenimus. Sequenti vero die venimus Ptolomaidem, ubi decem dies de morati cum aliquanti verbum Dei recepissent, non nullis eorum, qui attentiores videbantur et diutius detinere nos doctrinæ gratia cupiebant, Tripolim si hoc velint, ut sequerentur indicavimus. Similiter et apud Tyrum ac Sidonem et Berylmn fecimus, et his qui plenius desiderabant audire sermonem, apud Tripolim nobis biemandum denuntiavimus. Igitur cum ex singulis civitatibus studiosi quique comitarentur Petrum, electorum multitudo plurima ingredimur Tripolim. Continuo autem ante portas civitatis fr. tres qui præmissi fuerant, occurrunt et suscipientes nos adducunt per hospitia, quæ præ paraverant. Commotio autem et concursus pluri mus fiebat in civitate, desiderantium videre Pe trum. II. Et cum venissemus ad domum Maronis, in qua Petro fuerat præparatum, conversus ad turbas, post diem crastinum sermonem se ad eos promisit facturum. Igitur qui præmissi fuerant fratres, omni bus qui nobiscum venerant hospitia dividunt. Pe trus vero Maronis domum ingressus cum rogaretur cibum sumere, nequaquam se facturum respondit, nisi prius scisset, si omnes qui eum fuerant comi tati hospitiis requiescerent. Comperit autem a fra III. Super his Petrus valde delectatus, collauda vil et benedixit eos ae secum manere jussit. Ipse vero cum lavisset in mari cibo sumpto quievit in vespera. Et ex more pullorum cantibus surgens, vespertine adhuc lumine perdurante, cunctos inve nit vigilantes; eramus autem omnes cum eo sede eim, Petrus et ego Clemens, Niceta et Aquila, et illi qui præcesserant duodecim. Salutans itaque us solebat Petrus ait: Hodie quia aliis occupati non sumus, nobis simus. Es ego quidem vobis, quæ apud Cæsaream post digressum vestrum gesta sunt, enarrabo; vos autem mihi quæ hic a Simone perpetrata sunt, indicate. Et cum de his ab alter utro sermo ederetur, illucescente die ingressi qui dam de familiaribus nuntiant Petro, quod Simon ubi eam didicisset ingressum, per noctem profectus esset Syriam tendens. Turbæ autem diem hane, inquiunt, quam interposuisti eis, desiderio tiri longissimum sibi esse tempus opinantur, deniqne non ferentes stant ante januam, inter se invicem de his quæ audire cupiunt conferentes, et te ante præfinitum tempus omnimodis se visuros sperant, quantoque magis dies clarescit multitudines colli guntur, et audituros se sermonem tuum, nescio Ipse vero cum lavisset in mari. Vide omnino S. Epiphanium, hæresi 50, num. 2, 15, 21, et ab eo monitus, Ebionitica hæc et similia quæ non raro occurrunt in Recognitionibus, Epitome et Clemen tinis, caute legito. Alias lavare manus, faciem, os, pedes, totum corpus, certis diebus, aut singulis, aut sæpius in d'e, ac definitis horis, idque post Somnum, post concubitum, ante et post cibum, ante preces, ante reconciliationem in poenitentia, ante sumptionem Eucharistiæ: hæc, inquam, om nia, ad consuetudines ritusque gentium et Eccle siarum pertinentia, quemadmodum notum est satis, pietatem non lædunt, imo adjuvare possunt, si ad bonum finem dirigantur, nec superstitiose ac vel uti ad salutem necessaria usurpentur.

6. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. tum, quæ perpetrate fuerant, fama pertraxerat. At divina. Et ita factum est, ut cultum Dei quem pro Petrás manu quiescere populum docens, et turbas In tranquillitate componens ", hoc modo fecit exordium VIII. Incipienti de vero Dei cultu facere sermo nem necessarium mihi videtur, eos qui nondum de hoc aliquid scientiæ consecuti sunt, primo om nium docere, per omnia inculpabilem ponendam esse divinam Providentiam, per quam mundus re gitur et gubernatur. Hunc autem nobis exordii ti tulum dedit præsentis operis ratio, et eorum quos Dei virtus sanavit occasio, ut ostendamus, quod recta ratione quamplurimi a diversis dæmonibus obtinentur, ut per hoc appareat justitia Dei. Inve nietur enim omnium pene malorum mater esse ignorantia. Sed jam veniamus ad causam. IX. Deus cum fecisset hominem ad imaginem et similitudinem suam, operi suo spiramen quoddam et odorem suæ divinitatis inseruit, ut per hoc par ticipes facti mortales Unigeniti ejus, per ipsum etiam amici Dei et filii adoptionis existerent; unde el qua via id possint adipisci, ipse eos ut propheta verus edocuit, sciens quibus actibus hominum dele claretur Pater. Unus itaque apud homines tunc Dei cultus erat, mens pura et spiritus incorruptus. Et ob hoc omnis creatura humano generi foedus inviolabile conservabat. Ob reverentiam namque Creatoris nulla ægritudo in eos, nullum vitium corporis, nulla ciborum dominata corruptio est, ex quo fie bat, ut mille annorum ætas in fragilitatem non incideret senectutis.. bonis neglexerant, recuperarent pro malis, et co gitationes in Deum quas perverterat indulgentia, emendaret afflictio. Sic ergo divina Providentia hoc esse utilius hominibus videns, vias benigni tatis et abundantia, tanquam quæ læderent, sab trahit ab hominibus, et vexationis iter ac tribula tionis inducit. XII. Sed ut ostenderet quia hæc pro ingratis agerentur, unum quemdam ex illis qui primitus coeperant esse mortales, quod eum gratiæ suæ non immemorem vidit, et quia speravit invocare nomen Domini ad immortales transtulit, ca teris qui in tantum ingrati exstitere, ut nec labo ribus et tribulationibus emendari et corrigi pos sint, gravissima morte damnatis. Invenit tamen et inter ipsos unum quemdam cum domo sua justum, quem reservaret, præcepto ei dato ut fabricaret arcam, et in ea, cum diluvio cuncta necarentur, ipse cum bis quibus præceptum fuerat, posset evadere, quo impiis inundationem aquarum per emptis purificationem mundus acciperet, et is qui ad posteritatem generis fuerat reservatus, per aquam mundus effectus, mundum denuo repararet. X. Sed ubi vita laboris expers bonorum perse verantiam non putavit divina largitione, sed rerum forte concessam, et sine allo sudore divinæ amo nitatis deliciis perfrui, naturæ debitum et non Dei bonitatis munus accepit. In contrarias per hæc homines el impias cogitationes otio docente per veniunt, putantes deorum sibi vitam nullis labori bus nullisque meritis natam. Hinc proficiunt in deterius, ut neque providentia Dei mundum regi crederent, neque virtutibus esse aliquem locum, quandoquidem semetipsos scirent nullis prius bonis operibus assignatis otii ac delíciarum summam te nere, et amicos Dei absque ullis laboribus haberi. XI. Justissimo itaque Dei judicio in hujusmodi cogitationum vanitate languentibus, labores et af fictiones pro remedio conferuntur. Ubi ergo adfuit labor ac tribulatio, deliciarum et amoenitatis ex clusi sunt loco. Terra autem coepit nihil eis sine labore producere; et tunc conversa in hominibus cogitatio, creatoris sui requirere commonetur auxilium, et orationibus ac votis præsidia invitare XIII. Sed his omnibus gestis rursus homines ad impietatem vertuntur, et propter hoc a Deo poni. tur lex quæ vivendi modum doceret; sed processu temporis, Dei quidem cultus et justitia ab infideli bus et impiis corrumpitur, sicut paulo post aper tius ostendemus. Perversæ autem et erraticæ reli giones introducuntur, quibus se plurima pars ho minum per occasionem feriarum et solemnitatum dederunt, potus instaurantes et convivia, tibias que ac fistulas et citharas ac diversa genera mu sicorum sectantes, et semetipsos per omnia temu lentiæ ac luxuriæ propinantes. Hine omnis error accepit originem, hinc lucos et aras, hinc coronas et victimas reperere, et post ebrietatem quasi lymphaticis motibus agi; ex hoc jam potestas da moniis data ingrediendi hujuscemodi mentes, at choros ducere insanos et Baccho furere viderentur; hinc fremere dentibus, et mugire de profundis vi sceribus inventum, hinc terribilis vultus et ferus in hominibus aspectus, ut is quem temulentia subverterat ac dæmon instigaverat, numine reple tus a deceptis et errantibus crederentur. XIV. Unde cum tam multæ in hunc mundum falsæ et erraticæ religiones essent introductæ, missi sumus nos deferentes vobis tanquam boni nego tiatores, a patribus traditum et conservatum veri Dei cultum, cujus quasi semina quædam vobis hæc verba respergimus, et in vestro judicio poni 10 Quæ sequuntur vocabula usque ad finem cap. 36, desunt in codd. Lipss.; cohærent autem antecedentia cum iis, quæ cap. 37 leguntur, hoc modo: componens, cum aliqua lucutus esset, præcepit al postera die, etc. Et quia speravit invocare nomen Domini, Vel confundit Henochum cum_Euoso; seu potius illi applicat quod de hoc dictum fuerat Genes. IV, 26, justa I.XX interpretes.

Anima enim cum venerit ad fidem Dei, cœlestis aquæ virtutem consequitur, per quam dæmonem tanquam scintillam ignis exstinguat. mus quod rectum videtur eligere. Si enim reci- fide credunt, absque ulla remoratione discedunt. piatis quæ nostra sunt, non solum ipsi incursiones dæmonis effugere, sed et ex aliis eas effugare po teritis, simul et æternorum bonorum præmia con sequemini. Qui autem contemnpserint recipere quæ dicuntur a nobis, in præsenti quidem vita diversis dæmonibus et ægritudinum vitiis subjacebunt, post excessum autem corporis etiam animæ eorum cruciabuntur in perpetuum. Deus enim non solum bonus, sed et justus est; nam si semper bonus sit et nunquam justus, ut reddat unicuique pro gestis suis, bonum invenietur injustum. Injustum nam que est, si ita apud eum habeatur impius, sicut et pius. XV. Igitur dæmones, sicut paulo ante diximus, cum occasionibus acceptis ingerere se potuerunt per malos et turpes actus corporibus hominum, si multo tempore permanent in eis per negligentiam ipsorum, quia animæ suæ quod est utile non re quirunt, necessario cogunt eos habitantium in se dæmonum de reliquo facere voluntates. Quod au tem est omnium deterius, in consummatione sæ culi, cum dæmon ille igni tradetur æterno, neces sario et anima quæ ei paruit, cum ipso æternis ignibus cruciabitur, una cum corpore suo quod polluit. XVI. Dæmones autem habere desiderium immer gendi se corporibus hominum hæc causa est. Spi ritus sunt habentes propositum conversum ad malitiam; per cibos ergo et potus immoderatos ac libidinem perurgent homines ad peccatum; cos ta men qui peccandi propositum gerunt, qui dum videntur necessaria naturæ velle complere, non tenentes modum per nimietatem, ingrediendi in semetipsos dæmonibus faciunt locum. Donec au tem naturæ mensura servatur et modus legitimus custoditur, Dei clementia ingrediendi in hourines non eis tribuit facultatem. Ubi vero aut mens ad impietatem declinaverit, aut corpus immoderatis cibis ac potibus adimplebitur, tanquam voluntate et proposito eorum qui se ita negligunt invitati, quasi adversum eos qui a Deo positam legem sol verint, accipiunt facultatem. XVIII. Est ergo fidei mensura, quæ si integra sit, ex integro de anima dæmonem fugat; si vero minus aliquid habeat, residet adhuc aliquid de portione dæmonis in portione infidelitatis, et est plurimus labor, ut intelligat anima quando aut qualiter, si plene aut minus plene ex se fugatus sit dæmon. Si enim in aliqua parte resederit, cum tempus inveniet, cogitationes subjicit cordibus ho minum, et illi nescientes unde hæc veniant, sug gestionibus dæmonum quasi animæ suæ sensibus credunt. Suggerunt ergo aliis occasione corporce necessitatis delicias sequi, aliorum iracundiam excusant per abundantiam fellis, aliorum insaniam nigri fellis vehementia colorant, sed et stultitiam quorumdam pro multitudine phlegmatis extenuant. Quod etsi ita esset, tamen hæc singula molesta corpori esse non possent, nisi ex ciborum potuum que nimietate, qui cum justo amplius sumun tur, abundantia eorum quam decoquere naturalis non sufficit calor, crudescit in venenum quoddam, idque visceribus venisque omnibus sentine in mo dum redundans, motus corporis insanos reddit et turpes. Propter quod in omnibus est obtinenda parcimonia, ut neque dæmonibus locus detur, ne que anima ab eis obsessa una cum ipsis tradatur cæternis ignibus crucianda. XVII. Videtis ergo quantum valeat agnitio Dei et divinæ religionis observantia, quæ non solum defendit credentes ab incursionibus dæmonii, ve rum et imperare eos facit his qui cæteris domi nantur. Et ideo necessarium vobis est, qui estis ex gentibus, confugere ad Deum et observare vos ab omni immunditia, ut expulsis dæmonibus Dei ha bitatio fiat in vobis. Simul et orationibus commen date vos Deo, et interpellate eum adversum im pudentiam dæmonum; credentes enim quæcunque petieritis, accipietis *. Sed et ipsi dæmones quanto viderint fidem crescere in homine, tanto ab en re fugiunt in ea solum parte residentes, in qua adhuc aliquid infidelitatis resederit; ab his vero qui plena ** Matth. XXI, 22. XIX. Est et alius error dæmonum, quem subji ciunt sensibus hominum, ut putent se ab his qui dicuntur dii perpeti quæ patiuntur, quo per hæc, sacrificia offerentes et munera, quasi repropitian tes eos, cultum falsæ religionis affirment, nos vero refugiant qui pro salute eorum satagimus, ut ab errore liberentur; sed hoc, ut dixi, faciunt ignorantes quod dæmones ista sibi suggerant, ne salventur. Est ergò in potestate uniuscujusque, quia liberi arbitrii factus est homo, utrum nobis velit audire ad vitam, an dæmonibus ad interitum. Aliis etiam dæmones in visu per diversas imagines apparentes, interdum minas intendunt, interdum sanitates incommoditatibus pollicentur, ut bis quos decipiunt deorum nihilominus de se inserant opi nionem, et quod sint dæmones ignoretur. Sed nos non latent, scientes mysterium creaturæ, et quam ob causam dæmonibus hæc agere in præsenti sæ culo permittatur, ut vel transformari eis liceat in quas volunt imagines, vel suggerere pravas engila tiones, vel inserere se per cibos et potum sibi con secratum mentibus vel corporibus eorum, qui ex eo sumpserint, vel ad idoli alicujus venerationem somnia vana confingere. XX. Et tamen quis ita sine sensu invenitur, cui persuaderi debeat, ut idolum colat, sive illud ex auro sive ex quolibet metallo factum sit? Cui non

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. facultas eis concessa videretur. Nune autem ubi aliquando vera, aliquando falsa dicuntur, debe mus agnoscere, ut superius dixi, dæmonum et non Dei esse responsa, apud quem mendacium nun quam est. palam est id esse illud metallum, quod artifex vo- agendi tantum adversum nos, et nihil loquendi luit? Quomodo ergo inesse ibi divinitas putanda est, quod si noluisset artifex, omnino non esset? aut quomodo inde futura sibi annuntiari sperent, ubi nec præsentium aliquis intellectus est? Quam vis etiamsi aliquid divinarent, non continuo dii haberi possent; quia aliud est divinatio, aliud divi nitas. Nam et Pythones divinare videntur, et non continuo dii sunt, denique a Christianis homini bus effugantur et quomodo Deus est, qui fu gatur ab homine? Sed dicis fortasse: quid quod sanitates efficiunt, et quomodo quis curetur osten dunt? Hac ratione colendi sunt etiam medici ut dii, multos enim sanant, et quanto quis peritior fuerit, tanto plures sanabit. XXI. Unde constat, istos cum sint dæmonici spi ritus, et multo citius scire aliqua et multo perfe etins; non enim ad discendum tarditate corporis degravantur. Et ideo que medici longo tempore et labore plurimo assequntur, hæc illi tanquam spi ritus, absque mora ulla et absque difficultate co gnoscunt. Non ergo mirum est, si plus aliquid quam homines sciunt; sed hoc intuendum est, quod ea quæ sciunt, non ad salutem sed ad de eeptionem proferunt animarum, ut per hæc eas cultum false religionis edoceant. Sed Deus, ne tantæ deceptionis error lateret et errantibus ipse causa videretur existere, qui tantum eis licere per misit, ut per divinationes, per curationes et per somnia decipere homines possint, clementiæ suæ remedium providit hominibus, et distinctionem falsi verique scire cupientibus in propatulo posuit. Est ergo ista distinctio Quod a vero Deo di citur sive per prophetas, sive per visiones diver sas, semper verum est: quod autem a dæmonibus prædicitur, non semper verum est. Est ergo evi dentis indicii, non a vero Deo dici ea, in quibus aliquando mendacium est, in veritate enim nun quam mendacium est, in his autem qui mentiun tur, potest aliquando et veritatis aliquid admis ceri, per quod mendacia condiantur. XXIII. Quod si curiosius quis progrediens dicat Quid enim opus erat hujusmodi mala a Deo fieri, quibus ad subvertendas mentes humanas tanta esset intentio? Hæc proponenti respondebimus: requi rendum esse primo omnium, si est aliquid in substantia malum. Et quamvis sufficeret dicere ad eum, quia non est conveniens ut creatura judicet Creatorem, sed illius est judicare opus alienum qui aut similis artificii aut similis potentiæ est; tamen ne circuitionibus utamur, absolute dicimus in sub stantia nihil esse mali. Quod si ita est, substan tiarum conditor frustra culpatur? XXIV. Sed occurres mihi et dices: Etiamsi ex arbitrii libertate in hoc ventum est, hunquid igno rabat ille qui creabat eos, quod in malum declina turi essent quos creabat? Oportuit ergo nec creari eos, quos deviaturos ab itinere justitiæ prævidebat.. Audiant ad hæc qui ita proponunt, quod hujusce modi assertionibus illud voluit ostendere, cur non malitia eorum qui nondum erant, bonitatem vice rit Creatoris. Si enim volens implere numerum et mensuram creationis suæ, extimuisset eorum qui futuri erant malitiam, et quasi qui aliam nullam invenire viam remedii ac medicinæ potuisset, nisi hoc solum ut retraheret se a proposito creandi, ne sibi ascriberetur malitia eorum qui futuri erant; quid aliud per hæc doceretur, nisi indigna passio et indecora fragilitas Conditoris, qui ita perti.. muerit eorum actus qui nondum erant, ut a pro posita conditione cessaret? XXV. Sed his procul amotis illud animo contem plemur, quia Deus universitatis conditor conditio nis suæ futuras differentias prævidens, unicuique creaturæ secundum proprios motus, quos ex arbi trii libertate proferebat, prospexit et prævidit di versos ordines atque officia differentia, ut cum unius essent substantiæ omnes secundum creaturæ ra tionem, esset tamen diversitas in ordinibus et officiis secundum proprios animorum motus, ex arbitrii libertate proferendos. Prævidebat ergo fu turas in creaturis culpas, et justitiæ ejus ratio poscebat, ut emendationis causa culpas poena sé queretur. Oportuit ergo esse et poenarum mini stros, quos tamen libertas arbitrii in hunc ordi nem traheret; præter hæc autem et debuerunt XXII. Quod si dicat aliquis: Quid enim opus erat hoc ipsum, ut eis permitteretur vel aliquando verum dicere, et per hoc tantum errorem morta libus introduci, audiat ad hæc: Si eis nunquam fuisset indultum veri aliquid dicere, omnino nec prædicerent aliquid; non prædicentes autem, nec quod essent dæmones cognoscerentur. Quod si ignorarentur esse dæmones in hoc mundo, agonis noatri et certaminis nos causa latuisset, et pate remur palam quæ geruntur in occulto: quippe si Christianis hominibus effugantur. Lege Ac forum xvi, 16 et seq., ibique interpretes. Est ergo ista distinctio, etc. Hinc auctor Ope ris imperfecti in Matthæum, alius a Joanne Chry sostomo, hum. 19, ad cap. vII, vers. 22: Ergo prophetant in Romine Christi, in spiritu autem dia boli. Quales sunt divinatores. Sed sic discernuntur quoniam diabolus interdum verum dicit, sanctus au tem Spiritus nunquam interdum mentitur. Conces sum est autem diabolo el interdum veritatem dicere, ut mendacium suum rara veritate commendet. Si au tem nuneam diceret verum, nec ad tentationem po teral sufficere, vel proficere seductio ejus. Vide Herma mandatum 10.

ctantur, adjutis, religio Dei quae per continentiam viribus, tamen dicit huic vade, et vadit, et alii veni, sobrietatemque constabat, rarescere inter homines atque aboleri propemodum cœpit. XXXI. Nam cum ex initio homines, utpote ju slum et omnia contuentem Deum colentes, neque peccare auderent neque injuriam facere proximis suis, certi quod uniuscujusque actus et motus aspiceret Deus: ubi religionis cultus ad simulacra exanima conversus est, tanquam de quibus certi essent, quod neque viderent neque audirent neque moverentur in aliquo, licenter peccare et in omne facinus progredi coepere, quippe qui nihil pati ve rerentur ab his quos colebant ut deos. Hinc bello rum rabies exarsit, hinc prædæ, rapina, captivi tates, et libertas in servitutem redacta, prout quis que potuit libidini et cupiditati sua satisfecit, quamvis satisfacere cupiditati nulla vis possit. Sic ul enim ignis quanto magis ligna acceperit, tanto amplius accenditur et invalescit, ita et cupiditatis rabies, per ea quæ adipiscitur, auctior et vehemen tior efficitur. et venit, et alii fac hoc, et facit ", boc autem po test non propria virtute, sed Cæsaris metu: ita delis quisque dæmonibus imperat, etiamsi videan tur illi multo esse hominibus fortiores, non propter suam virtutem, sed propter Dei qui eos subjecit potestatem. Nam et quod diximus, ut Caesar apud omnes milites et in omnibus castris atque in omni regno timeatur, cum sit unus et fortassis exiguus viribus, nonnisi potestate Dei agitur, qui timorem dat omnibus ut uni obtemperent. XXXIV. Hoc sane scire vos volumus quod de mon, nisi quis voluntatibus ejus se sponte subdi derit, potestatem adversum hominem non habet. Unde et ipse qui est princeps malitiæ, ad hunc quem diximus a Deo destinatum regem pacis ac cessit tentans, et polliceri ei coepit omnem gloriam mundi, quod cum aliis obtulisset decipiendi causa, adoratum se noverat. Impius et immemor sui, quod est proprium et speciale malitiæ, adorandum se ab eo præsumebat, a quo se noverat destruendum. Dominus ergo noster unius Dei cultum confirmans, respondit ei: Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies "; qua responsione deterritus, et metuens ne unius et veri Dei repara retur vera religio, festinat continuo emittere in hunc mundum pseudoprophetas et pseudoaposto los falsosque doctores, qui sub nomine quidem Chri sti loquerentur, dæmonis autem facerent volun XXXII. Propter quod incipite jam meliore intelle ctu vobismetipsis resistere in his quæ non recte capitis, si quo forte modo reparare in vobis ac re stituere possitis illam, quæ ex initio mortalibus a Deo tradita est, religionis puritatem et inocentiam vitæ, ut per eam vobis etiam spes bonorum im mortalium reparetur; et agatis gratias largitori omnium pátri, per eum quem posuit regem pacis et thesaurum ineffabilium bonorum, ut in præsentitatem. quidem tempore diluantur peccata vestra per aquam fontis, aut fluminis, aut etiam maris, in vocato super vos trino beatitudinis nomine, ut per hoc non solum fugentur, si intra vos habitant spi ritus maligni, verum etiam cum destiteritis a peccatis, et tota fide totaque mentis puritate Deo credideritis, etiam ex aliis vos malignos spiritus et dæmones effugetis, atque a passionibus et languo ribus alios liberare possitis. Ipsi enim dæmones sciunt et agnoscunt eos qui se tradiderint Deo, et Interdum sola eorum præsentià propelluntur, sicut paulo ante vidistis, quomodo cum vocem tantum salutationis fecissemus ad vos, continuo dæmones propter honorem religionis nostræ exclamare cœ perunt, et ne parum quidem temporis potuerunt ferre præsentiam nostram. XXXIII. Nunquid nos alterius sumus naturæ su perioris alicujus, et propterea nos dæmones ti ment? Unius ejusdem vobiscum naturæ sumus, sed religione differimus. Quod et si vos esse vultis, non invidemus, quin potius et hortamur certosque esse vos volumus, quod cum fuerit in vobis eadem qquæ in nobis est fides et religio ac vitæ innocen tia, remunerante Deo fidem vestram, erit par vobis atque eadem etiam contra dæmones potestas et virtus. Sicut enim is qui acceperit sub se mi lites, etiamsi ipse inferior, et illi superiores sint XXXV. Propter quod observate cautius, ut nulli doctorum credatis, nisi qui Jacobi fratris Domini ex Hierusalem detulerit testimonium, vel ejus qui cunque post ipsum fuerit. Nisi enim quis illuc ascenderit, et ibi fuerit probatus quod sit doctor idoneus et fidelis ad prædicandum Christi verbum; nisi, inquam, inde detulerit testimonium, recipien dus omnino non est; sed neque propheta, neque apostolus in hoc tempore speretur a vobis aliquis alius præter nos. Unus enim est verus propheta, cujus nos duodecim apostoli verba prædicamus. Ipse enim est annus Dei acceptus, nos apostolos habens duodecim menses". Qua autem causa vel mundus ipse factus sit, vel diversitates quæ sunt Din eo acciderint, et cur ad reparationem ejus ve niens Dominus noster, elegerit nos duodecim apo stolos et miserit, alias latius explanabitur. In terim nos jussit exire ad prædicandum et invitare vos ad cœnam Regis cœlestis, quam præparavit Pater in nuptiis Filii sui, et ut demus vobis indu-. menta nuptialia", quod est gratia baptismi, quam qui fuerit consecutus, tanquam vestimentum mun dum, cum quo ei ingrediendum est ad cœnam regis, observare debet, ne peccato aliqua ex parte maculetur, et ob hoc tanquam indignus et reprobus abjiciatur. XXXVI. Causæ autem quibus maculetur istud Matth. vin, 9. "Matth. v, 10. Luc. IV, 19. Matth. xx11, 2-14.

quirit intentius et discere non desinit, usquequo cognoscat, si est vere aliud sæculum, in quo bonis præmia præparata sunt; et cum certus de hoc fue rit, gratias agens Deo, quod sibi veritatis lumen ostenderit, de cætero dirigit actus suos in omnibus operibus bonis, quorum sibi in futuro mercedem certus est præparatam, per omnia demirans et stu pens cæterorum hominum errores, et quod ante oculos positam veritatem nemo videat. Ipse tamen gaudens super divitiis sapientiæ quas invenit, in satiabiliter eis perfrui cupit et exercitio bonorum operum delectatur, festinans ad sæculum futurum mundo corde et pura conscientia pervenire, ubi etiam videre Deum regem omnium possit. IV. Ex his ergo omnibus colligitur, quod origo latur bonorum sibi doctrinam fuisse delatam, re totius mali ab ignorantia descendat, et ipsa sit ma lorum omnium mater, quæ incuria quidem et ignavia gignitur, negligentia vero alitur et augetur alque in sensibus hominum radicatur, quam si quis forte doceat effugandam, velut antiquis et hæredi tariis sedibus moleste et indignanter avellitur. Et ideo paululum laborandum nobis est, ut indagantes ignorantiæ præsumptiones scientiæ ratione rese cemus, in his præcipue qui in aliquibus minus re clis opinionibus præventi sunt, per quas quasi sub specie alicujus scientiæ, ignorantia in eis vehemen tius radicata est; nihil enim gravius quam si id quod ignorat quis, scire se credat, et defendat ve rum esse quod falsum est, quod tale est, quale si quis ebrius sobrium se putet et agat quidem cun cta ut ebrius, sobrium se tamen et ipse putet et dici a cæteris velit. Ita sunt ergo et hi qui ignoran tes quod verum est, speciem tamen alicujus scien tiæ tenent, et mala quasi bona gerunt, atque ad perniciem quasi ad salutem festinant. V. Propter quod ante omnia properandum est ad agnitionem veritatis, ut possimus quasi lumine no bis inde succenso, errorum tenebras depellere; grande enim malum est, ut diximus, ignorantia; sed quia substantiam non habet, facile ab his qui studiosi sunt, effugatur. Non enim aliud est quidem ignorantia, nisi non agnovisse quod expedit; ubi autem agnoveris, perit ignorantia. Quæri ergo ma gnopere debet veritatis agnitio, quam nemo alius potest assignare, nisi verus propheta. Hæc enim porta est vitæ volentibus ingredi, et iter operum bonorum pergentibus ad civitatem salutis. VI. Si quis sane andiens sermonem veri pro phetæ, velit recipere aut nolit, et amplecti onus ejus, id est mandata vitæ, habet in sua potestate; liberi enim sumus arbitrii. Nam si hoc esset, ut audientes eum jam non haberent in potestate aliud facere quam audierant, vis erat quædam naturæ, per quam liberum non esset ad aliam nigrare sen tentiam. Aul si rursus ex audientibus nullus om nino reciperet, et hoc naturæ vis erat, quæ unum aliquid fieri cogeret, et alteri parti non daret lo eum. Nunc autem quia liberum est animo, in quam velit partem declinare judicium suum, et quam pro baverit eligere viam, constat evidenter inesse homi nibus arbitrii libertatem. VII. Igitur priusquam audiat quis quod ei expe dit, certum est quia ignorat, et ignorans vult et desiderat quod non expedit agere, propter quod pro hoc non judicatur. Cum vero audierit causas erroris sui, et rationem veritatis acceperit, tunc si permanserit in his erroribus quibus dudum fuerat præventus, recte jam vocabitur ad judicium poenas daturus, cur vitæ ejus spatium quod ad bene vi vendum accepit, in ludibriis consumpsit errorum. Qui vero audiens hæc libenter accipit, et gratu **Matth. v, 21. c VIII. His autem omnibus carere nos et fraudari, sola facit ignorantia. Dum enim ignorant homines quantum boni habeat scientia, ignorantiæ malum de se non patiuntur excludi; nesciunt enim quanta sit in horum permutatione diversitas. Propter quod consilium do unicuique discentium, libenter præ bere aurem verbo Dei, et cum amore veritatis au dire quæ dicimus, ut mens optimo semine susce pto, per bonos actus lætos afferat fructus. Nam si me docente ea quæ ad salutem pertinent, recipere quis abnuit, et animo pravis opinionibus occupato obsistere nititur, non ex nobis, sed ex semetipso habebit pereundi causam. Debet enim justo judicio examinare quæ dicimus, et intelligere quia verba loquimur veritatis, ut cognitis his quæ sunt ut sunt, et in bonis actibus dirigens vitam suam, re gni coelorum possit particeps inveniri, subjiciens sibi carnis desideria, et dominus eorum factus, ut ita demum etiam ipse fiat dominatoris omnium ju cunda possessio. IX. Nam qui permanet in malo et servus est mali, non potest effici portio boni, donec permanet in malo, quia ab initio, ut ante diximus, duo regna statuit Deus, et potestatem dedit unicuique homi num, ut illius regni fiat portio, cui se ad obedien dum ipse subjecerit. Et quia definitum est apud Deum, non posse unum hominem utriusque regni esse servum, omni studio date operam, in boni re gis foedus ac jura concurrere. Propter hoc denique verus propheta cum esset præsens nobiscum, et quosdain ex divitibus negligentes erga Dei cultum videret, hujus rei ita aperuit veritatem: Nemo potest, inquit, duobus dominis servire, non potestis Deo servire et mammona "; mammona patria eo rum voce divitias vocans. X. Hic ergo est verus propheta, qui in Judæa pobis apparuit ut audistis; qui stans publice sola jussione faciebat cæcos videre, surdos audire, fn gabat dæmones, ægris sanitatem reddebat et mor tuis vitam. Cumque nihil ei esset impossibile, etiam cogitationes hominum pervidebat, quod nulli est possibile nisi soli Deo. Hic annuntiavit regnuma

S CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. ipse subjecerit ". Dei, cui nos de omnibus quæ dicebat, tanquam vero ipse dixit, quia unusquisque illius at servus cui se propheta credimus, firmitatem fidei nostre non so lum ex verbis ejus, sed et ex operibus assumentes. quia et dicta legis, quæ ante multas generationes de præsentia ejus exposuerant, in ipso consignabantur, et imagines gestorum Moysi et ante ipsum patriar che Jacob, ipsius per omnia typum ferebant. Tem pus quoque adventus ejus, boc est, ipsum in quo venerat, f.edictum ab eis constat, et super omnia quod esset a gentibus exspectandus, sacris litteris comprehensum est, quæ in eo pariter universa com pléta sunt. XI. Quod autem Judæorum propheta prædixit eum a gentibus exspectandum ", supra nodum in eo fidem veri confirmat. Si enim dixisset a Judæis exspectandum, non aliquid eximium prophetasse videretur, quod a contribuli populo et a propria gente speraretur is, cujus adventus ad salutem mundi fuerat repromissus; videretur enim magis consequentia ratio esse, ut hoc fieret, quam magni ficentia prophetalis. Nunc autem cum prophetæ di cunt, omnem illam spem quæ de salute mundi re promittitur, et novitatem regni quæ instituenda per Christum est, atque omnia quæ de eo indicantur, ad gentes esse transferenda, jam non secundum consequentiam rerum, sed incredibili quodam va sicinationis evenly magnificentia prophetica con firmatur. Judæi uamque ex initio adfore aliquando hunc viruan per quem cuncta repararentur, ve rissima traditione susceperant, et quotidie meditan Les ac prospicientes, quando ejus fieret adventus, ubi adesse eum viderunt et signa ac prodigia, sicut de eo scriptum fuerat, adimplentem, invidia exce cati agnoscere nequiverunt præsentem, in cujus spe ketabantur absentis; intelleximus tamen pauci nos qui ab eo electi sumus. XII. Hoc autem providentia Dei factum est, ut agnitio boni hujus etiam gentibus traderetur, et hi qui nunquam de eo audierant nec a prophetis di dicerant, agnoscerent eum, illi vero qui quotidianis meditationibus agnoverant, ignorarent. Ecce enim per vos nunc qui præsentes estis, et desideratis au dire doctrinam fidei ejus et agnoscere quis, el quo modo, el qualis sit ejus adventus, prophetica veri tas alimpletur. Hoc est enim quod prædixeruat prophetæ, quia a vobis quærendus esset, qui de co nunquam audistis 3. Et ideo videntes in vobis ipsis prophetica dicta compleri, huic uni recte creditis, bunc recte exspectatis, de hoc recte inquiritis, ut non solum exspectetis eum, sed et bæreditatem re gni ejus credentes consequamini, secundum quod XIHI.. Propterea ergo evigilate, et Dominum Deum que nostrum vobis ascribite, Dominum qui et coeli ac terræ Dominus est, et ad ipsius vos imaginem ac similitudinem reformate, sicut ipse verus propheta docet, dicens: Estote misericordes sicut et Pater vester cœlestis misericors est, qui oriri facit solem suum super bonos et malos, et pluit super justos et injustos". Hunc ergo imitamini et hunc timete, sic ut mandatum datur hominibus: Dominum Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies". Expedit enina vobis huic uni Domino servire, ut per ipsum.co gnoscentes unum Deum, a multis quos inutiliter timebatis, liberemini. Qui enim creatorem omnium non timet Deum, sed eos limet quos ipse manibus suis fecit, quid nisi vano et inutili semetipsum obnoxium facit timori? vilioremque se et abjectio rem reddit quam sunt illa ipsa, quorum timorem mente concepit. Quin potius per bonitatem ejus qui vos invitat, redite ad priorem nobilitatem vestram, et ex bonis actibus, quod ipsius creatoris vestri imaginem portetis, ostendite, ut ex contemplatione similitudinis ipsius etiam filii ejus esse creda mini. XIV. Incipite ergo a sensibus vestris abjicere va nas idolorum species atque inutiles et inanes timo res, ut simul etiam conditionem possitis iniquæ servitutis effugere. Domini etenim vestri effecti sunt illi, qui ne servi quidem utiles vobis esse potuissent. Quomodo enim simulacra exanima vel ad servitu tem vobis viderentur idonea, cum neque audiant, neque videant, neque aliquid sentiant? nisi quod ipsa saltem materia ex qua facta sunt, sive auri, sive, argenti, vel etiam æris ant ligni, cum possit vobis ad usus necessarios prodesse, vos ex ea formando deos, otiosam per omnia eam atque inutilem reddi distis. Nos ergo annuntiamus vobis verum Dei cultum, simulque monemus et hortamur cultores, ut per bonos actus imitentur eum quem colunt, et ad imaginem ac similitudinem ejus, ut superius dixi mus, redire festinent. XV. Velim autem dicerent mihi hi qui idola co lunt, si optant similes fieri his quos colunt. Vullne Daliquis vestrum sic videre quomodo illi vident? et sic audire quomodo illi audiunt? sic habere seusum quomodo illi habent? Absit hoc ab unoquoque au dientium; hoc enim maledictum potius et convicium credendum est homini, qui imaginein Dei in se gerit, etiamsi similitudinem perdidit. Quales ergo dii habendi sunt isti, quos imitari exsecrabile sit Luc. VI, 56; Matth. v, 45. "Deut. vi, 13; ** Gen. XLIX, 10. "Isa. Lxv, 1. "Joan. VIII, 34. Matth. v, 10. Hoc enim maledictum potius et convicium credendum est. Qui solet appellari Eusebius Emise nus, homilia quod idola coli non debeant: Dic mihi, cum lignum veneraris ac lapidem, si tibi diceretur Talis sis qualis deus tuus; nunquid non convicium crederes? nunquid non injurias computares? Et illum te nor pudet venerari, cujus te nolles similitudinem dici, cui te erubesceres comparari? Et illi tribuis Dei cultum, cui te assimilari gravissimum putares esse maledictum?

cultoribus suis. quorum similitudinem habere con- stiones, qui quasi per prudentiam decipit vos, et tumelia est? Quid ergo? Solvite simulacra inutilia, et facile vasa utilia solvite otiosam pigramque materiam, et facile humano usui apta ministeria. Sed non sinunt, inquit, leges humanæ. Bene, quia humanæ leges, et non ipsorum virtus. Quomodo ergo dii sunt qui humanis legibus et non suis viribus defenduntur? sicque et a furibus canum vigiliis et claustrorum munitionibus conservantur, et hoc si fuerint argentea vel aurea vel etiam ærea; nam la pidea et fictilia ipsa sui vilitate muniuntur, nemo enim lapideum aut fictilem deum furatur. Unde miserabiliores videntur hi, quibus pretiosius me tallum pericula viciniora conquirit. Qui ergo furari possunt, qui ab hominibus custodiri, qui conflari et appendi et malleis cædi, isti hominibus sensum ha bentibus dii debent videri? velut ratione quadam serpit per sensus vestros, atque ab ipso vertice incipiens per interiores dila. bitur medullas, luerum magnum computans dece ptionem vestram. Interserit ergo sensibus vestris opiniones quorumcunque deorum, tantum ut vos ab unius Dei revocet fide, sciens peccatum vestrum suum esse solatium. Ille enim pro nequitia sua ab initio terram edere condemnatus est, propter eum quem de terra assumptum, iterum resolvi fecit in terram, usque ad tempus quo animæ vestræ per ignem traductæ reparentur, sicut alias de hoc ple nius edocebimus. Ex ipso ergo sunt omnes errores el ambiguitates, quibus ab unius Dei fide et oredu litate conturbamini. XVIII. Et primo omnium subjicit cogitationibus hominum, ut ne audiant verba veritatis, per quæ malorum ignorantiam fugent. Et hoc facit quasi occasione alterius scientiæ, asseverans eis illam opinionem qua utuntur plurimi, ut putent se reos futuros non esse si in ignorantia fuerint, nec reddi turos esse rationem pro his quæ non audierint, et ideo a verbo declinare eos suadet auditum. Sed ac cipite contra hæc ipsa per semetipsam ignorantia validissimum venenum est, quod sufficiat animam, nulla extrinsecus quæsita adjectione, perimere. Et ideo nemo est qui ignorans, per hoc quod ignorat, evadat, sed certum est quod intereat. Naturaliter enim peccatorum vis interimit peccatorem. Sed quoniam judicium rationabile erit, tam ignorantiæ, quam uniuscujusque peccati causa el origo require tur. Is ergo qui scire noluit quomodo possit venire ad vitam, sed maluit ignorare ne per hoc reus fieri videretur, ex hoc ipso jam, quasi qui scierit et ha buerit scientiam, judicatur. Agnovit enim quid esset quod nolebat audire, et nihil ei conferet ad excusa tionem serpentis artificio quæsita calliditas; cum eo enim erit ei ratio quem non latet cor. Ut autem scias quia ignorantia per semetipsam general inter itum, anima cum discesserit a corpore, si talis exeat quæ ignoret eum a quo creata est, a quo in hoc mundo omnia quæ usibus suis erant necessaria consecuta est, tanquam ingrata et infidelis a regni ejus luce projicitur. XVI. O in quantam miseriam mortalium decidit intelligentia! Nam si mortuos timere summæ stul titiæ ducitur, quid judicemus de his qui deterius aliquid, quam sunt mortui, timent? ista enim simu lacra nec in mortuorum numero habenda sunt, quia nunquam vixerunt. Præferenda sunt eis etiam se pulera mortuorum, quoniam, licet nunc mortui sunt, habuerunt tamen aliquando vitam; isti autem quos colitis, nec eam quidem quæ est in omnibus teter rima, ranarum ac bubonum vitam aliquando gesse runt. Sed quid opus est de his plura memorare, cum sufficiat dicere ei qui adorat ea: Non vides quia quem adoras, non videt? audi quia quem adoras, non audit, et intellige quia non intelligit; opus enim mortalis manus est, et necessario sensu ca ret. Tu ergo adoras insensibilem, cum unusquisque habens sensum, nec ea quidem credat adoranda, que a Deo facta sunt et habent sensum id est soiem et lunam, vel stellas, omniaque quæ in coelo sunt et super terram. Justuni enim putant, non ea quæ pro mundi ministerio facta sunt, sed ipsorum et mundi totius Creatorem debere venerari; gau dent enim etiam hæc, cum ille adoratur et colitur, nec libenter accipiunt, ut honor Creatoris creaturæ deferatur. Exceptus enim est Dei solius cultus, qui solus increatus est, omnia autem cætera factura ejus sunt. Sicut ergo proprium est ejus qui solus non est factus, Deum esse, ita omne quod factum est, Deus vere non est. XIX. Subjicit iterum nequissimus serpens aliam hominibus opinionem, quam plures vestrum pro ferre solent: Unum esse et nos dicimus Deum, qui est omnium Dominus; sed et isti, inquiunt, dii XVII. Ante omnia ergo intelligere debetis dece ptionem serpentis antiqui et callidas ejus sugge Solvile simulacra inutilia, et facite vasa uti lia. Huic germanus est locus Commodiani, instru tione 20 E: deos audetis æramine dicere fusos. Solveritis eos magis in vascula vobis. Et habent sensun. Astra animata esse pauci Patrum existimaverunt, secuti philosophos. Item plerique Hebræorum. Contra, Constitutionum scri ptor, lib. vi, cap. 46, et reliqui. Junge cum hoc loco loca Clementinorum, x, 9; 1, 35. Ac relege mccum insignia hæc Spicilegii 11, pag. 371: Ha bemus sane libellos sex sancti Hilarii episcopi Picta viensis, quos de Græco Origenis in Latinum vertit; sed non omnia secundum ordinem libri sancti Job exposuit. Et satis miror hominem doctissimum et sanctum, ut de stellis nænias Origenis transferret. Mihi, sanctissime Pater, nullo pacio suaderi potest, ut credam astra cæli spiritus rationales, quæ neque cum angelis, neque cum hominibus facta esse Scri plura sancta declarat. Sunt verba Liciniani epi scopi, ad Gregorium papam.

S, CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. sunt. Sicut enim unus est Cæsar, et habet sub se diebamus. Et Petrus: Ridetis, inquit, vos aliorum multos judices, verbi gratia præfectos, consules, tribunos et cæteras potestates, simili arbitramur modo, cum unus sit major omnium Deus, etiam istos ad similitudinem earum quas diximus, pote statum ordinalos esse in hoc mundo deos, illi quidem majori subjectos, nos tamen et quæ in hoc mundo sunt dispensantes. Audite ergo ad hæc, quomodo in his ipsis quæ ad deceptionem propo nitis, veritatis rationibus confutemini. Dicitis quia locum Cæsaris teneat Deus, judicum vero ejus et potestatum speciem servent hi qui dicuntur dii; servate ergo, ut proposuistis, exemplum Cæsaris, et scitote quia sicut nulli ex judicibus vel admini stratoribus Cæsaris, id est præfectis, vel procon sulibus, vel ducibus, vel tribunis, fas est Cæsaris nomen imponi; alioquin et ille qui susceperit et illi qui detulerint, pariter interibunt: ita et de boc debetis advertere, quod si quis nomen Dei alicui quam præter ipsum imposuerit, et ille receperit, unum eumdemque sortientur interitum, multo de Leriore sorte quam ministri Cæsaris Hic enim qui deliquit in Cæsarem, interitum suscipiet temporalem; qui vero in unum qui solus et verus est Deus delinquit, in sæculum luet pœnas, et merito, ut qui nomen quod est unicam injuriosa conditione violaverit. dedecora, quia longa consuetudine propria non vi detis. Nam Ægyptiorum quidem stultitiam merito ridetis, qui muta animalia, ipsi cum sint rationabi les, colunt. Audite tamen quomodo et illi vos irri deant, aiunt enim Nos viventia colimus animalia, licet moritura, vos vero quæ nunquam omnino vixere, hæc colitis et adoratis. Addunt præterea etiam illud, figuras esse et allegorias virtutum qua rumdam, quibus adjutricibus regatur hominum ge nus; sed pudoris perfugio hæc et nonnulla his si milia connectentes, errorem suum velare nituntur. Sed non est nunc tempus Egyptiis respondere, et derelicta cura præsentium, absentium medicari languores. Certum namque indicium est vos ab Bhujusmodi ægritudine haberi alienos, qui eam non doluistis ut propriam, sed risistis ut alienam. XXII. Sed redeamus ad vos, quibus placet haberi Deum ut Cæsarem, deos autem ut ministros et pro curatores Cæsaris; sequimini me attentius, et modo vobis ostendam latebras serpentis, in argu menti hujus curvis anfractibus collocatas. Certum apud omnes esse debet, et indubitatum, Deo, quia a nullo factus est sed ipse fecit universa, nihil ex facturis suis posse coæquari; neque enim ita quis irrationalis inveniri potest, qui putet quod conferri possit factura factori. Si ergo humana mens non solum ratione sed et naturali quodam motu, recte hanc opinionem tenet, illud dici Deum, cui conferri XX. Quamvis hoc ipsum, Deus, non nomen sit Dei sed hominibus interim vocabulum istud quasi pro nomine ejus concessum est; quod tamen, ut dixi, cum contumeliose tractatur, ad veri ejus caut exæquari nihil potest, sed quod cunctis emineat nominis refertur injuriam. Denique veteres Egy ptiorum qui de cœlesti cursu et astrorum na tura rationem sibi visi sunt reperisse, obsidente sensus eorum dæmone, omnibus nihilominus con tumeliis nomen incommunicabile subjecerunt. Nain alii eorum bovem, qui Apis dicitur, colendum tra didere, alii hircum, alii cattas nonnulli ibim, quidam serpentem, piscem quoque, et cæpas, et cloacas, crepitus ventris pro numinibus ha bendos esse docuerunt, et alia innumerabilia quæ pudet etiam nominare. et cuncta præcellat: quomodo nomen illud quod super omnia esse creditur, recte his creditur dari, quos ad ministerium et procurationem humanæ vitæ putatis esse dispositos? Sed et illud addemus mundus hic sine dubio factus est et est corruptibi lis, sicut etiam postmodum latius ostendemus; in terim et factum eum et corruptibilem constat. Si ergo mundus Deus dici non potest, et recte non potest quia corruptibilis est, quomodo partes mundi Dei nomen accipient? quod enim totus non potest esse mundus, multo magis non erit pars ejus. Igi XXI. Hæc dicente Petro, riserunt omnes qui au- tur si redeamus ad exemplum Cæsaris, videte quam Quamvis hoc ipsum, Deus, non nomen sit Dei. Deum Deique naturam nomine carere doctrina est Patrum, et opinio philosophorum. Testimonia omittimus, ubique obvia. Veteres Egyptiorum, etc. Sideralis scientiæ inventionem Egyptiis multi, alii aliis assignant uti fere variatur in rerum repertoribus: quorum enumerationes exhibent codices Regii 919. 1769, 2216 duas.Eas habes in Append. Monum., n. 4, infra. Alii cattas. Fuit cultus felis, generalis Egyptiorum omnium religio, teste Strabone lib. xvII. Fuit et peculiaris quorumdam ut Bubastitarum. Boubastos enim ex Stephano, vox Ægyptiaca alou pay significat et in urbe Bubasto sive Babasti, sepeliebantur feles, inquit Herodotus in Euterpe nec non erat Dianæ templum, que el Bubastis no anen accepit, estque luna. Fabulantur autem Dia nam in Gigantomachia se in cattum transform:isse, discere est ab lygino. Leges etiam apud Plu tarchum, libro De Iside et Osiride, convenientias physicas felem inter et lunam. Capas el cloacas, crepitus ventris. De cæpe, superstitio est longe notissima: quæ (ut discimus ex Hieronymo, 11 adversus Jovinianum, 6, et ad Isai.e caput XLVI; Luciano in Jove tragado, ac Sexto Em pirico Pyrrhonianurum Hypotyposeon lib. 111, c. 24) proprie ad Pelusiotas pertinebat. De cloacis vero (oxstoúc appellat scriptor Clementinorum) nihil nunc succurrit, quod ad Ægyptios spectet. Nam Cloacina dea, et Deus Stercutus, aut Sterculus, Stercutias, Sterculius, sive Sterces, Romanorum sunt numina. Denique circa ultimum notarunt critici loca Festi in Prohibere comitia; Theophili Antiocheni lib. 1 ad Axtolycum; Minucii Felicis in Octavio; Origenis tom. V contra Celsum; Lactantii, v, 20; Hieronymi ad Isaiæ cap. XLVI; et Cæsarii dialogo 1. respons. ad interrog. 14. Quibus addentur nunc Clementine, lib. x, cap. 16

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. annuntiare possumus veritatem? Quæ sunt, aliter quam sunt, proferre nescimus. Quod si taceamus, causam vobis perniciose ignorantiæ nos dabimus, et satisfaciemus latenti intra vos et obsidenti sensus vestros serpenti, qui hæc vobis callide suggerit, ut semper vos inimicos facial Deo. Sed nos ad hoc missi sumus, ut prodamus vobis latebras ejus, et absolventes inimicitias reconciliemus vos Deo, ut ad ipsum convertamini et placeatis ei in operibus bonis. Inimicitiæ namque sunt homini ad Deum, irrationabilis et impius sensus pravumque propo situm, maxime cum videtur sibi scire aliquid et est in ignorantia. Ubi autem abjectis his eademn vobis placere coeperint quæ Deo placent, et eadem displicere vobis, atque ea coeperitis velle quæ vult. Deus, tunc vere amici ejus dicemini. enim hoc, quale si quis æger ad medelam sui me- vobis dicemus quæ in re sunt? nunquid tacentes dicuin pariter et venenarios invitet, cum illi nocere quidem possint, curare non possint, verus autem medicus venenis illorum recuset sua medicamenta miscere, ne aut pernicies bono aut sanitas nocen tibus ascribatur. Diels: Ergo indignatur aut invidet Deus, st cum ipse benefaciat, aliis gratiæ referan tur? Etiamsi non indignetur, non vult tamen er roris auctor existere, ut sui operis beneficio inani Idolo fides detur. Quid certe tam impium, tam in gratum, quam a Dee beneficium consequi, et red Jere lignis ac lapidibus gratiam? Propter quod expergiscimini et intelligite salutem vestram; Deus enim nullius indiget, neque aliquid requirit, neque in aliquo læditur, sed nos sumus qui aut juvamur aut lædimur in eo quod grati aut ingrati sumus. Nam Deo quid confertur ex laudibus nostris? aut quid aufertur ex blasphemiis? nisi quod Deus ani mam sibi gratias agentem, proximain sibi et fami liarem facit, ingratam vero malus possidet dæmon. XXVII. Sed et illud scire vos volo, quod adver sum hujusmodi animas non ipse Deus per se ultio nem profert, sed universa creatura ejus insurgit et poenas de impiis sumit; et quamvis in præsenti sæculo Dei bonitas æqualiter piis et impiis mundi lucem ac terræ ministeria largiatur, tamen nen absque dolore sui lucem sol impiis præbet, cætera que elementa exhibent servitutem. Denique inter dum etiam contra bonitatem Conditoris, fatigata sceleribus impiorum vincuntur elementa, et indè est quod aut terræ fructus corrumpitur, aut aeris temperies temeratur, aut supra modum ardor so lis incenditur, vel imbrium ac frigorum vis im mensa diffunditur. Inde lues, el fames, et mortis facies diversa percurrit, festinat enim creatura in impios movere vindictam. Dei tamen bonitas re primit eam, et ab indignatione impiorum refrenat, ac suæ misericordiæ obedire cogit, magis quam peccatis hominum et sceleribus inflammari; exspe clat enim patientia Dei, dum in hoc corpore sunt, hominum conversionem. XXIX. Sed fortassis aliqui ex vobis dicent: Nibil curæ est Deo de rebus humanis, et cujus ne ad no titiam quidem possumus pervenire, quomodo ad amicitias perveniemus? Quod Deus curam gerat humanarum rerum, ipsius mundi gubernatio testis est, cui sol quotidie deservit, cui imbres mini strant, cui fontes, flumina,. ventique et omnia fa miulantur elementa, quæ quanto notiora hominibus videntur, tanto curam Dei esse erga homines indi cant. Nisi enim potestate Excelsi, nunquam potiora inferioribus ministrarent; et per hoc non solum curam Deus erga homines, sed grandem quemdam habere docetur affectum, quorum ministerio tam præclara mancipavit elementa. Quod autem etiam ad amicitias Dei perveniant homines, exemplo no bis sunt hi quorum precibus tantum induisit ", ut clauderet imbribus crelum cum vellent, et rursuni cum peterent relaxaret; et multa alia voluntatem suam facientibus præstitit, quæ non nisi amicissi mis præstarentur. Sed dices: Quid enim læditur Deus, si et ista colantur a nobis? Si quis vestrum honorem patri debitum, a quo plurima beneficia consecutus est, alii deferat, et alienum atque extra neum quasi patrem colat, non tibi videtur impius existere in patrem, et exhæredatione dignissimus? XXX. Alii dicunt: Impium est si non cola mus ea quæ nobis tradita sunt a patribus nostris, XXVIII. Quod si qui ad exitum vitæ in impietate perstiterint, tum jam discedens anima quæ immor talis est, pro impietatis suæ perseverantia luet poe nas. Immortales namque sunt etiam impiorum ani- Det religioneni prævaricamur a majoribus datam. mæ, quas ipsi fortasse velint pariter cum corpori bus suis finiri sed non ita est, perferunt enim ignis æterni sine fine supplicia, et ad perni ciem sui naturam non habent moriendi. Sed for tasse dicetis mibi: Terres nos, Petre. Et quomodo 28 Ill Reg. XVII, XVI; Jac. v, 17, 18. Hac ratione, si cujus pater latro fuit, aut si cujus leno, a patribus sibi traditam consuetudinem mu tare non debet, nec ad meliorem viam a paternis erroribus revocari, et impium ducitur, si quis non cum parentibus peccet, aut non cum ipsis impius Quas ipsi fortasse velint pariter cum corpo ribus suis finiri. Eleganter, ut solet, Minucius Fe lix Nec ignoro plerosque conscientia meritorum, ni hil se esse post mortem magis optare quam credere. Malunt enim exstingui penitus, quam ad supplicia reparari. Ad quem locum doctus interpres apponit consimilem Hieruclis in Carmina Pythagorica. Alii dicunt: Impium est, etc. Clementin. XI, 13. Videnda omnino Epistola S. Nili 32, lib. 11.

litatis sunt operentur, et ad omnia vos quibus ipsi delectantur, subigant obedire? permittente revera hoc Deo pati vos ab eis justo quodam Judicio, ut ex ipso dedecore actuum sensuumque vestrorum intel ligatis, quam indignum sit dæmonibus et non Deo esse subjectos. Hinc et ad indecoros et foedos actus per amicitias dæmonum pervenitur; hinc usque ad ipsius vitæ perniciem vel per flammam libidinis ac ceditur, vel per iracundiæ rabiem aut nimietatem tristitiæ pervenitur, ut sæpe notum est, etiam manus sibi intulisse nonnullos; quod, ut diximus, justa quadam Dei sententia fleri ab his non prohibetur, ut et quibus se subdiderint, intelligant, et quem de seruerint recognoscant. perseveret. Alii dicunt: Non debemus molesti esse quid nisi quæ libidinis, quæ injustitiæ, quæ crude Deo, et ipsum semper aut miseriarum querelis, aut petitionum nostrarum necessitatibus onerare. Quam stulta et absque omni sale responsio! Molestum Deo putas, si ei pro beneficiis suis gratias agas, cui molestum non putas, si pro ipsius muneribus, lignis et lapidibus gratias referas? Et quomodo, cum forte imber longa serenitate suspenditur, om nes ad cœlum oculos tendimus, et ab omnipotente Deo pluviarum munera flagitamus, omnesque cum parvulis, ad Deum fusis precibus, miserationes ipsius exoramus? Sed revera ingratæ animæ cum impetraverint, cito obliviscuntur; collectis enim messibus aut vindemiis, continuo ad surda et mula simulacra primitias frugum deferunt, et pro his quæ Deus concessit, in templis aut lucis vota per solvunt, et ibi sacrificia dæmoniis offerunt, atque accepta gratia permutant gratiæ largitorem. XXXI. Sed quidam dicunt: Hæc lætitiæ gratia et ad relevandos animos instituta, et ad hoc inventa, ut humana mens aliquantulum curis et moeroribus relaxetur. Videte quomodo ipsi accusatores estis eorum quæ geritis. Si hæc levandi mororis et læ titiæ capienda causa reperta sunt, quomodo in lucis et silvis invocationes dæmonum fiunt? quomodo in sani rotatus hominum, sectionesque membrorum, et abscisiones verendorum? quomodo in his furor rabidus concipitur? quomodo invitatur insania? quomodo mulieres sparsis crinibus furibundæ ja ctantur? unde stridor et fremitus dentium? unde mugitus cordis et viscerum, et omnia illa quæ vel simulata, vel etiam ministerio dæmonum compagi nata, ad terrorem stultorum et ignorantium homi num proferuntur? hæc levandi animi gratia fiunt, an potius opprimendi? Nondum sentitis neque intelligi tis latentis intra vos serpentis hæc esse consilia? qui vos per irrationabiles errorum suggestiones a ra tione veritatis abducit, ut vos libidinis et concupis centiæ ac totius dedecoris servos teneat ac ministros. XXXII. Sed ego clara vos omnes prædicationis voce contestor, quod e contrario religio Dei ad so brietatem vos revocat et pudicitiam, a luxuria ac furore jubet esse continentes, et per patientiam ac mansuetudinem resecare lapsus iracundiæ, propriis esse contentos, et virtute parcimoniæ, ne egestate quidem compulsos aliena diripere, sed in omnibus servare justitiam, ab idolorum vos immolatione pe nitus removere; per næc enim invitatis dæmones ad vosmetipsos, et introeundi eis aditum sponte præbetis, et ex hoc jam vel furoris causas vel illi elli amoris accipitis. XXXIII. Hinc omnis impietatis origo descendit, une homicidia, adulteria, furta, et seminarium ma lorum omnium flagitiorumque concipitur, dum pro lanis libaminibus et odoribus indulgetis, ac locum dominandi in vos el jus quodammodo obtinendi ma lignis spiritibus ualis. Ingressi enim sensus vestros, XXXIV. Sed dicet aliquis: Passiones istæ inter dum accidunt etiam his qui Deum colunt. Non est verum; etenim nos illum Dei dicimus esse culto rem, qui voluntatem Dei facit et legis præcepta cu stodit. Apud Deum enim non ille qui apud homines Judæus dicitur, Judæus est, neque qui gentilis vo catur, ille gentilis est ", sed qui Deo credens legem impleverit ac voluntatem ejus fecerit, etiamsi non sit circumcisus. Verus Dei cultor est is, qui non so lum ipse a passionibus liber est, verum et alios at eis liberos reddit, etiamsi sint ita graves ut monti bus coæquentur; per fidem qua credit Deo, trans fert eas, sed et montes vere cum arboribus suis, si necesse sit, per fidem transfert ". Qui autem vide tur quidem colere Deum, sed neque fide plena neque operibus mandatorum munitur, sed est peccator, pro peccatis locum dedit in semetipso passionibus, que ad poenam peccantium constituteæ sunt a Deo, ut ab eis per illata supplicia exigant dehita pecca torum, et purgatiores eos ad judicium illud om nium generale perducant, si tamen castigationem eorum non deserat fides. Nam infidelium castigatio in præsenti vita judicium est, quo alieni existere incipiunt a futuris bonis; Deum vero colentium ca stigatio cum pro peccatis quæ acciderint eis infer tur, commissi ab eis exigit debitum, ut prævenien tes judicium in præsenti sæculo peccati debitum sol vant, et liberentur vel ex parte media ab æternis, quæ illic præparatæ sunt, pœnis. XXXV. Sed hæc ita esse non recipit, qui non cre dit futurum esse judicium Dei, et ob hoc præsentis sæculi voluptatibus obligatus, ab æternis excluditur bonis. Et ideo nos non negligimus prædicare vobis, quæ saluti vestræ scimus esse necessaria, et qui sit verus Dei cultus ostendere, ut credentes Deo per opera bona possitis una nobiscum futuri sæculi hæ redes existere. Quod si nondum apud vos certum est, vera esse quæ dicimus, interim pro hoc primo non debetis ægre accipere et infesti esse, quia quæ puta mus bona, hæc vobis annuntiamus, et quod nobis salutare esse credimus, hoc etiam vobis conferre non invidemus, omni, ut dixi, studio laborantes, quo Rom. 11, 28; Apoc. 1, 9. 7 Matth. xvi, 19; Luc. XVII, 6.

S. CLEMENTIS ROM. PONT. OPERA DUBIA. cohæredes vos bonorum, quæ ipsi nobis eventura tione, atque ita turbas dimisit, admonens ut ad au credimus, habeamus. Utrum autem pro certo vera sint quæ annuntiamus vobis, non aliter scire poteri tis, nisi ut obedientes his quæ mandantur, ipso re rum exitu et beatitudinis certissimo fine doceamini. XXXVI. Et ideo etiamsi latens intrinsecus ser pens sensus vestros mille depravandi artibus occu pet, et impedimenta mille subjiciat, quibus a saln tari doctrina vestrum declinet auditum, eo magis obsistere ei debelis, et spretis ejus suggestionibus ad audiendum a nobis verbum suscipiendamque doctrinam frequentius convenire, quia nemo potest discere aliquid qui non docetur. Cumque hæc dixis set, jussit sibi eos qui languoribus vel dæmonibus urgebantur offerri, et imposuit eis manus cum ora diendum verbum diebus quibus inibi demoraturus esset, frequentarent. Igitur ubi turbæ abscessere, Petrus aquis quæ in horto fluebant corpus diluens una cuin cæteris volentibus, humi sterni jussit sub arbore quadam cujus umbra erat plurima, et re cumbere nos secundum ordinem apud Cæsaream statutum præcepit. Atque ita cibo sumpto, Hebræo rum ritu gratias agens Deo, quia adhuc aliquantu lum diei supererat, jubet nos de quibus velimus percontari. Cumque essemus omnes cum eo vigin ti, unicuique de quo quærere voluit explanavit, qui rum singula quæque libellis comprehensa tibi ante jam misi. Vespere autem jam facto ingressi hospi tium cum ipso, suis quique locis requievimus. 1. Ubi vero rarescentibus tenebris primum dies cœpit proferre crepusculum, Petrus orationis gra tia hortum ingressus, et inde egrediens atque ingre diens velut excusare nobis videbatur, quod tardius solito evigilans venisset ad nos. Aiebat ergo: Ubi veris tempus longiorem fecerit diem, necesse est ut nox brevior fiat; si quis ergo studiorum causa no ctis aliquid occupare desiderat, non in omni tem pore easdem horas observare debet ad vigilandum, sed eadem temporis spatia, sive brevior sive longior sit nox,dormiendo consumere, et curare magnopere, ne præsumens ex his spatiis quæ habere ad studen dum solet, addat somno et vigilandi tempus immi nuat. Observandum namque et illud est, ne forte si nondum decoctis cibis interrumpatur somnus, in digestum corpus aggravet mentem, et crudos adhuc exhalans spiritus interiorem sensum confusum red dat ac turbidum. Rectum ergo est ut competenti etiam pars ista quiete foveatur, quo possit sufficien ter his quæ sibi debentur corpus expletis, justum in reliquis menti exhibere ministerium. et ideo festinandum est ad salutem, ne forte cun ctantem mors repentina præveniat. III. Et ob hoc acrius intendendum est, ut dum est temporis spatium, collecta make consuetudinis vilia resecentur. Quod non aliter facere poteritis, nisi ut irascamini quodammodo adversum vosmetipsos pro his quæ inutiliter gessistis ac turpiter. Hæc enim est justa et necessaria iracundia, qua unusquisque in his quibus erravit et perperam gessit, indignatur et semetipsum incusat, ex qua indignatione accen ditur in nobis ignis quidam, qui velut agro sterili immissus, consumptis et excoctis radicibus pessi me voluptatis, bono semini verbi Dei fecundiorem cordis præparat glebam. Puto autem quod satis dignas habeatis causas iracundiæ, ex quibus justis simus ignis iste coalescat, si consideretis in quan tos vos errores deduxit ignorantiæ malum, quantos que lapsus et quanta præcipitia ad peccandum de dit, a quantis vos bonis abstraxit et in quæ præci pitavit mala, et quod est super omnia gravius, quod vos in futuro sæculo æternis poenis obnoxios fecit. Nonne pro his omnibus, ubi vobis veritatis lumen obfulsit, ignis justissimæ indignationis accenditur, et iracundiæ Deo placita intra vos consurgit incen germen, si quod forte intra vos male concupiscen tiæ pullulavit? II. Et cum hæc dixisset, plurimis jam consueto in borti loco ad audiendum congregatis, processit Petrus, et salutatis ex more turbis dicere hoc modo cœpit: Quoniam quidem, sicut terra a cultore ne-dium, quo consumatur et radicitus intereal omne gleeta spinas et tribulos necessario produçit, ita sensus vester longi temporis incuria, multas et noxias opiniones rerum et intelligentias falsa scien tize germinavit; opus est nunc multa diligentia ad excolendum rus mentis vestræ, ut id sermo veri tatis, qui est verus et diligens cordis colonus, assi duis excolat disciplinis. Vestrum ergo est præbere ei obedientiam, et occupationes ac sollicitudines su perfluas amputare, ne bonum verbi semen enecet noxium germen. Potest enim fleri, ut multi tempo ris negligentiam brevis et assidua reparet diligentia; incertum namque est uniuscujusque vitae tempus, IV. Unde et ipse qui misit nos, cum venisset et omnem mundum vidisset ad malitiam declinasse, non continuo pacem ei in erroribus posito dedit, ne eum confirmaret in malis, sed ignorantiæ ejus rui nis scientiam veritatis opposuit, ut, si forte resipi scerent et lumen veritatis aspicerent, deceptos se et in præcipitia erroris abstractos merito dolerent, et iracundiæ salutaris ignem adversum deceptricem sui conciperent ignorantiam. Ob hoc itaque dicebat Ignem veni mittere in terram, et quam volo ut accen Quæ cap. 4-14 in edd. leguntur, desunt in codd. mss. Lipss.

sis sive injustus, baptismus tibi per omnia neces- et Deum colentibus observetur. In tantum autem ca sarius est. Justo quidem, ut adimpleatur in eo per fectio et regeneretur Deo; injusto vero, ut pecca torum quæ gessit in ignorantia remissio concedatur. Omnibus ergo festinandum est sine mora renasci Deo, quia incertus est uniuscujusque exitus vitæ. X. Cum autem regeneratus fueris per aquam, ex operibus bonis ostende in te similitudinem ejus, qui te genuit Patris. Agnovisti enim Deum, honora patrem; honor autem ejus est, ut ita vivas sicut ipse vult. Vult autem te ita vivere, ut homicidium, adulterium nescias,odium, avaritiam fugias, iram, su perbiam, jactantiam respuas, et exsecreris invidiam, cæteraque his similia penitus a te ducas aliena. Est sane propria quædam nostræ religionis observantia, quæ non tam imponitur hominibus, quam proprie ab unoquoque Deum colente causa puritatis expeti tur. Castimoniæ dico causa, cujus species multæ sunt; sed primo ut observet unusquisque, ne men struatæ mulieri misceatur, hoc enim exsecrabile duxit lex Dei. Quod etsi lex de his non admonuisset, nos ut canthari libenter volveremur in stercore? De bemus amplius aliquid habere animalibus, utpote rationabiles homines et cœlestium sensuum capaces, quibus summi studii esse debet, ab omni inquina mento cordis conscientiam custodire. XI. Bonum est autem et puritati conveniens, etiam corpus aqua diluere. Bonum vero dico, non quasi principale illud in quo mens purificatur, sed quod sequela sit illius boni hoc in quo caro dilui tur. Sic enim et Magister noster quosdam Phari- c sæorum et Scribarum, qui videbantur esse cæteris meliores et a vulgo separati, increpabat, dicens eos hypocritas, quia ea solum quæ hominibus videban tur, purificabant, corda vero quæ solus Deus aspi cit, inquinata relinquebant et sordida. Ad quosdam ergo ex ipsis, non ad omnes dicebat: Ve vobis, Scri bæ et Pharisæi hypocrita, quia mundatis calicis et puropsidis quod deforis est, intus autem plena sunt sordibus. Pharisæe cæce, emunda prius quod intus est, et quod deforis est erit mundum". Vere enim si mens mundetur luce scientiæ, cum ipsa fue rit munda ac splendida, tunc etiam ejus qui defo ris est hominis ipsa necessario curam gerit, id est carnis suæ, ut et ipsa purificetur. Ubi autem ista quæ deforis est purificatio carnis negligitur, certum est ibi neque de puritate mentis, ac munditia cordis curam geri. Ita ergo fit, ut is quidem qui intrinse cus mundus est, mundetur sine dubio et extrinse cus, non semper autem is qui mundatur extrinsecus, etiam intrinsecus mundus est, videlicet cum agit hæc ut omnibus placeat. XII. Sed et illa species castimoniæ observanda est, ut ne passim et libidinis solius causa feminis coeatur, sed posteritatis reparandæ gratia. Quæ ob servantia cum in nonnullis etiam pecudibus invenia tur, pudoris est si non ab hominibus rationabilibus Matth. xxm, 25, 26. XI, 32; Matth. xii, 41. stimonia verum Dei cultum tenentibus,per has quas supra diximus aliasque horum similes.species conser vanda est, ut etiam apud eos qui a diabolo adhuc in erroribus detinentur, attentius observetur; est enim apud illos nonnulla observantia castimoniæ. Quid ergo, quod errantes custodiebatis, hoc non obser vabitis emendati? XIII. Sed fortasse dicet aliquis vestrum: Oportet ergo nos omnia quæ fecimus dum coleremus idola, custodire? Non omnia; sed quæcunque bene fiebant, hæc etiam nunc convenit observare, quia si quid recte fit ab his qui in errore sunt, certum est id a veritate sumptum. Quia et si quid in vera religione non recte fit, non est dubium quin ab errore mu tuatum sit; bonum namque etiamsi ab errantibus gestum fuerit, bonum est, et malum etiamsi ab his qui veritatem sequuntur gestum fuerit, maluni est. Aut nunquid ita desipiemus, ut si videamus eum qui idola colit esse sobrium, nos qui Deum colimus, sobrii esse recusemus, ne eadem facere, quæ ille qui colit idola, videamur? Non ita est, sed sit nobis studium, ut si illi qui errant, homicidium non fa ciunt, nos ne irascamur quidem; et si illi adulte rium non admittunt, nos ne concupiscamus quidem alienam mulierem; si illi amant proximos suos, nos diligamus etiam inimicos nostros;; si illi mutuo dant his qui habent unde reddant, nos etiam bis demus a quibus recipere non speramus. Et per om nia nos qui æterni sæculi hæreditatem speramus, debemus præcellere eos qui præsens tantum sæcu lum norunt, scientes quia, si opera illorum nostris operibus collata, in die judicii similia inveniantur ac paria, confusio nobis erit, quod æquales inveni mur in operibus his qui propter ignorantiam con demnantur, et nullam spem futuri sæculi habuerunt. XIV. Et vere digna confusio est, ubi nihil amplius gessimus ab his quibus amplius intelleximus. Quod si confusio nobis erit æquales eis inveniri in operi bus bonis, quid erit nobis, si inferiores nos ac de teriores examinatio futura reperiat? Audite ergo quomodo de his nos ipse verus Propheta docuerit; ad eos enim qui negligunt audire verba sapientiæ, ita ait: Regina austri surget in judicio cum genera tione hac et condemnabit eam, quia venit a finibus terræ audire sapientiam Salomonis, et ecce plus quam Salomon hic, et non audiunt. Ad eos vero qui de malis actibus gerere poenitentiam detrectabant, ita ait: Viri Ninivitæ surgent in judicio cum genera tione hac et condemnabunt eam, quia pænitentiam egerunt in prædicatione Jone, et ecce plus quam Jonas hic.Vides ergo quomodo eos qui erudie bantur ex lege,adductis ad exemplum illis qui ex gen tili ignorantia veniebant, et ostendens eos nec illis æquales esse qui in errore posili videbantur, ex ipsa tantum comparatione condemnat. Ex quibus omni bus sermo quem proposuimus approbatur, ut casti Matth. v, 21, 22, 28; Luc. vi, 27, Matth. x1,42; Luc. XI, 31. Luc.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. monia, quæ aliquatenus etiam ab his qui in errore præcedendum fuerant ordinati, proficisci Antiochiam sunt positi custoditur, multo purius et attentius per singulas quasque, sicut supra ostendimus, species a nobis qui veritatem sequimur teneatur, eo magis quo apud nos observantiæ ejus præmia æterna po sita sunt. XV. Hæc et his similia cum dixisset, turbas dimi sit, et ex more cum familiaribus suis cibo sumpto quievit. Hoc autem modo per tres continuos menses cum verbum Dei doceret et plurimos converteret ad fidem, ad ultimum jejunare me jussit, et post je junium in fontibus qui contigui habentur mari, perennis aquæ mihi baptismum dedit. Cumque pro regenerationis gratia divinitus mihi collata, feriati cum fratribus læti egissemus, Petrus eos qui ad jubet atque ibi tres alios exspectare menses. Quibus profectis, ipse eos qui fidem Domini plene recepe rant, deducens ad fontes quos mari contiguos supra diximus baptizavit, et eucharistiam frangens cum eis, Maronem qui eum hospitio receperat perfectum jam in omnibus, constituit eis episcopum, et duo decim cum eo presbyteros, simulque diaconos or dinat. Instituit etiam ordinem viduarum atque omnia Ecclesiæ ministeria disponit, universosque admonet Maroni episcopo in omnibus quæ præci peret obedire. Et ita cunctis competenter dispositis, cum trium mensium tempus fuisset expletum, va ledicentes his qui erant apud Tripolim, Antiochiam proficiscimur. insequar vos. Opperiemini autem me ad proximum portæ civitatis stabulum, et inde iterum similiter, cum dies ibi aliquot transegerimus, præcedetis me ad ulteriores civitates; et hoc vos facere per singulas cupio, declinandæ quantum in nobis est invidiæ gra tia, et ut fratres qui nobiscum sunt, vestri providentia per singulas civitates parata invenientes hospitia, minus vagari videantur. 1. Egressi tandem etiam Tripolim Phoenicis ur- triduum quantum ad propositum meum spectat. bem, primam in Ortosiade haud procul a Tripoli fecimus mansionem, ubi sequenti quoque die re morati, quia omnes pene qui Domino crediderant, dum divelli a Petro nequeunt, illo usque secuți sunt; inde Antharadum venimus. Sed quod multi nos comitarentur, ait Petrus ad Nicetam simul atque Aquilam. Quoniam quidem plurimæ fratrum turbæ nobiscum sunt, et ingredientes singulas quasque urbes non parum invidie contrahimus, videtur mihi providendum, ut neque ipsis ingratum sit si prohi beantur sequi, neque nobis pompe alicujus excitet malignus invidiam. Censeo itaque te Nicetam atque Aquilam præcedere nos cum ipsis, ita ut etiam vos in duas partes divisam multitudinem ducatis, ut sparsim magis quam sub una congregatione iter agentes, singulas quasque introeamus gentium civi tates. H. Scio autem quia triste vobis videtur, quod videmini a me duorum saltem dierum spatio sepa rari; credite mihi, quia qua mensura diligitis me, decuplo amplior mihi quoque erga vos affectus est, sed si pro affectu, quem adinvicem gerimus, non faciamus quæ convenientia et honesta sunt, irra tionabilis hujusmodi amor videbitur. Et ideo ne quaquam titulo charitatis imminuto, quæ utilia videntur ac necessaria procuremus, maxime cum nullus dies possit intercedere, quo non disputatio nibus meis interesse possitis. Per singulas enim quasque nobiliores provinciarum civitates proposui, sicut etiam vos scitis, ternis docendi gratia residere mensibus. Nunc ergo Laodiciam, quæ est urbs proxima, præcedite me, et ego post biduum aut Verum, etc. Præponuntur in codice PP. Car raelitarum hæc intrusa: In oct. [pro sept.] sancti Glementis. Ego Clemens dum essem cum beatissimo III. Hæc dicente Petro, necessario acquiescunt, dicentes: Non valde nos contristat hoc agere quia a te jubemur, qui omnia et bene agere et bene con sulere per Christi providentiam electus es, sed et una die aut si multum biduo, quamvis grande sit, in hoc omni spatio non videre dominum nostrum Petrum, tamen tolerabile est. Consideramus enim quid patiantur illi duodecim fratres nostri, qui præcedunt nos, et mensem pene integrum ex tribus mensibus, quibus per unamquamque urbem resides. tanto bono auditus tui visionisque fraudantur. Ut ergo jubes, quia recte omnia jubes, agere non me rabimur. Et his dictis præcessere, acceptis man datis, ut extra urbem alloquerentur fratres qui secum iter agebant, ne constipati et quasi cum tumultu, sed sparsim et in binos divisi ingrediantur civitates. IV. Verum ubi illi profecti sunt, ego Clemens valde gavisus sum quod me secum esse fecit, et aio ad eum: Deo gratias ago, quod me non præmi sisti cum aliis, nam tristitia interissem. Tum Petrus Et quid fiet, inquit, si necessitas exegerit mitti te aliquo doctrinæ gratia? separatus a me pro utilitate morieris? nec tibimetipsi imperabis ferre patienter Petro apostolo, quodam die dixi ad eum: Gratias ago Deo, quod me non permittas separari a te; nam tristitia interissem.

tium,.cogitavi. tissimus, acquiescit, sed monuit nos, cum naven alius sane filius quatenos patri maneret ad sola descendissemus, non una omnes concurrere ad vi dendum; nolo enim, inquit, notari vos a turba. Cum erge die postera navi sub momento horæ ve nissemus ad insulam, continuo ad locum in quo erant columnæ mirabiles, properamus. Erant autem in æde quadam positae, in qua Phidiae opera per magnifica habebantur, quibus intento unusquisque nostrum detinebatur aspectu, XIII. Petrus vero ubi solas columnas miratus est viteas, nequaquam raptus picturæ gratia, egressus vidit pro foribus mulierculam quamdam stipem ab introeuntibus deposcentem; quain attentius consi derans ait: Dic, mulier, quod tibi membrum corpo ris deest, quod huic te injuriæ subjecisti ut stipen petas, et non potius manibus tuis quas a Deo acce pisti operans cibum quæras? At illa suspirans. ait Utinam mihi quidem essent manus quæ moveri possent, nunc autem species tantum servata est manuum, nam ipsæ sunt emortuæ, et meis morsibus debiles et sine sensu redditæ. Et Petrus: Quæ, in quit, fuit causa, ut hoc tibi tantum mali ipsa con ferres? Ignavia, inquit, nec aliud quidquam; si enim fuisset in me aliquid virtutis, potui vel præci pitio uti vel profundo maris injicere memetipsam, et finem dare doloribus meis. XIV. Tum Petrus: Ecquid putas, ait, mulier, quod qui semetipsos perimunt, a suppliciis liberantur? nisi quia majoribus subjacent poenis animæ eorum qui sibi ipsis intulerint manus. At illa: Utinam, inquit, istud mihi certum fieret, quia vivunt animæ in inferno, libenter amplecterer etiam poenas ferre mortis illatæ, tantum ut dulces mibi natos horam saltem unam viderem. Et Petrus: Quid tantum is Lud est, quod te tani gravi afficit tristitia, scire ve lim. Si enim doceres me causam, possem tili et ego evidenter ostendere, o mulier, quod in inferno vivant animæ, et pro præcipitio, vel profundo pos sens tibi dare medicamentum aliquod, ut sine cru ciatu valeas vitam finire. XV. Tunc mulier promissione hac gratanter ac cepta coepit dicere: Genus quidem mihi et patria quæ sit, nec credi facile, nec dici necessarium puto, sed causam tantum sufficit doloris exponere, cur morsibus meis meas ipsa debiles reddiderim manus, Ego generosis orta parentibus et potentis adæque viri sortita matrimonium, duos suscepi geminos liberos et post hos unum alium. Sed frater viri mei illicito in me amore vehementer exarsit. mihi autem cum super omnia cura esset pudicitiæ, et neque tanto sceleri acquiescere neque viro vellem flagitium fratris aperire, cogitavi quatenus et ego impolluta evaderem, et fratrem inimicum et ho stem non facerem fratri, ne genus omne quod erat nobilis familiae in opprobrium darem. Patria ergo et urbe cum duobus meis geminis discedere statui, donec incestus amor conquiesceret, quem forte præsentize meæ palparet et inflammaret aspectus; XVI Sed ut hæc ita feri possent, somnium fluxi, quasi assistente mihi per visum quodam nu mine et dicente, ut confestim eum geminis meis Urbe discederem et tandiu abessem,, donec.redire me ipse præciperet; quod si non facerem, cum liberis omnibus me pariter perituram. Et ita fa ctum est. Statim enim ut somnium viro enarravi, extimuit, et socialis mihi duobus filiis, servis quo que et ancillis, pecunia etiam abundanti data, na vigare Athenas jubet ubi simul et erudire liberos possem, mansura, inquit, ibi usquequo visum fue rit ei qui præcepit exire, ut redeas ad nos. Interea navigans una cum meis natis ventorum violentia ad hos infelix nocturno naufragio depulsa sum.lo cos, et cum omnes interissent, arreptam me cru delem supra saxum quoddam vehementior fluctus ejecit, ubi cum sederem ea sola spe qua meos possem forte natos invenire, in profundum me non præcipitavi, tunc cum adhuc perturbata anima et doloribus ebria facere hoe et audebat et po terat. XVII. Verum ubi dies exortus est, et ego cum clamore et ululatu infelicium natorum circumspi cerem sicubi vel ejecta possim videre cadavera, miseratione commoti quidam. ex his qui me vide rant, primo per pelagus, tum etiam circa littora requirunt, si quen forte de meis infantibus in venirent. Sed ubi nusquam ullus inventus est, mi serantes me mulieres loci consolari cœperunt, enar rantes singula suas quæque miserias, ut ex simi litudine calamitatum solatium caperem; quod me magis contristabat, non enim tale mihi erat inge nium, ut aliorum mala mea esse solatia ducerem. Et cum me multæ hospitio cuperent recipere, una quædam paupercula hic habitans extorsit mihi tu gurio ejus succedere, dicens Juisse sibi virum nautam eumque in mari adolescentem defunctum, sibique ex eo die cum multi eam accipere in con jugium cuperent, amore viri viduitatem fuisse cha riorem. Erunt ergo, inquit, nobis communia, quæ cunque manibus nostris operantes quærere pole rimus. XVIII. Et ne longa ac minus utili narratione utar, libenter habitavi cum ea propter affectum fl dei quam servaverat viro. Sed non multo post mili infelici, laceratæ dudum morsibus, resolutæ sunt manus, et illa quæ me susceperat, incurrit para lysin et doni in lecto jacet. Illarum autem mulierum quæ prius miserabantur, refrixit affectus; nos ambæ debiles, ego ut vides sedeo stipem petens, et si quid forte quæsiere fit unus duarum infeli cium cibus. Ecce jam quæ mea sunt sufficienter audisti, tu nunc quid moraris implere quod promi seras, et dare medicamentum quo possit absque cruciatu, ut ais, utraque nostrum miserabilis vitæ sortem finire? XIX. Hæc dicente muliere, multa Petrus cogita

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. tione distractus velut attonitus stabat, et ego Cle mens superveniens, Dudum, inquam, per omnia discurrens quærebam te, et nunc quid facimus? At ille præcepit mihi ut ad naviculam præcederem, ibi me, inquit, opperire, et quia contradici ei non poterat, quod jussit implevi. Ipse vero, ut mihi cuncta posterius enarravit, suspicione quadam pul satus requirebat a muliere genus et patriam simul et nomina filiorum, quæ si mibi, inquit, dixeris, dabo continuo medicamentum. At illa quasi vim sustinens, quia neque fateri hæc volebat et medi camenti cupida erat, finxit alia ex aliis, et ait se quidem esse Ephesiam, virum autem Siculum, sed et filiorum nomina similiter immutavit. Tum Petrus putans eam verum respondisse ait: Heu! mulier, putabam, inquit, grande aliquod gaudium hodierna nobis die oriturum, suspicabar enim te esse quam dam mulierem, de qua similia quædam nuper ad fidem didici. At illa adjurabat eum dicens: Rogo te ut indices mihi quæ ista sit, ut sciam, si est ulla inter mulieres me infelicior. XX. Tum Petrus fallere nesciens et miseratione commotus cœpit dicere: Est quidam adolescens in ter eos qui me sequuntur religionis et sectæ gra tia, Romanus civis, qui mihi enarravit quod patrem habuerit et duos geminos fratres, ex quibus nullus el superest. Mater, inquit, mea sicut a patre didici, somnium vidit, ut Romana urbe ad tempus exce deret cum duobus geminis natis, ne forte exitiali Interitu deperirent; quæ cum discessisset nusquam terrarum ultra comparuit. Pater vero suus post hæc ad inquisitionem uxoris ac filiorum profectus nec ipse invenitur. c XXII. Et tenens manum ejus Petrus adducebat eam ad navem. Quem ego videns manum dantem mulieri ridere coepi, accedens tamen honoris ejus gratia, pro ipso cepi velle subjicere manum meam et sustentare mulierem; simul autem ut manum ejus contigi, ululatu ingenti reddito in amplexus meos irruit, et maternis me consectari osculis cœ pit. At ego ignorans omne negotium quasi insa nientem mulierem repellebam, simul et, cum vere cundia licet, indignabar tamen quodammodo ad versum Petrum. XXIII. At ille: Desine, inquit, quid agis, o fili Clemens? noli repellere tuam matrem. Ego vero ubi hæc audivi, continuo lacrymis suffusus concidi supra jacentem matrem et osculari eam cœpi. Si mul enim ut audivi, paulatim vultum ejus revoca bam ad memoriam et notior mihi intuenti tanto magis fiebat. Multitudo interim conveniebat plu rima, audiens quod mulier quæ ad stipem petendam sedebat, recognita esset a filio suo viro, quodam bono. Et cum velimus confestim enavigare ex in sula, mater ait ad me: Fili dulcissime, rectum est ut valedicam mulierculæ quæ me suscepit, est enim egens et paralytica, jacens in lectulo. Quibus audi tis Petrus et omnes qui aderant, admirati sunt bo nitatem ac prudentiam feminæ, et continuo jussit Petrus abire quosdam et deferre mulierem in le ctulo ubi jacebat. Cumque fuisset allata et in me dio turbæ astantis posita, in conspectu omnium Petrus ait: Si veritatis ego sum præco, ad confir mandam fidem horum omnium qui assistunt, ut sciant et credant quia unus est Deus qui cœlum fe cit ac terram, in nomine Jesu Christi Filii ejus, surgat hæc mulier. Et statim ut hæc dixisset, sur rexit sana et procidit ad pedes Petri, atque amicam suam ac familiarem osculis petens, percontabatur ab ea quid istud esset negotii. At illa breviter omnem ei ordinem agnitionis exposuit, ita ut etiam turbæ astantes mirarentur. XXI. Hæc cum dixisset Petrus, mulier stupore percussa corruit. Tum Petrus continere eam et consolari cœpit, ac requirere quid esset causæ aut quid pateretur. At illa vix aliquando spiritum re vocans, ac semetipsam ad gaudii quod sperabat magnitudinem reparans simulque affricans vultum, Hic, inquit, est quem dicis adolescens? At Petrus XXIV. Tum Petrus de fide Dei ac religionis bi rem intellexit, Dic, inquit, mihi tu prior, nam institutis, quod ad se pertinebat, in quantum tempus videre eum non poteris. Tum illa: Ego, inquit, sum patiebatur locutus ad turbas, addit etiam hoc, ut si adolescentis mater. Et Petrus: Quod ei nomen est? quis vellet de his diligentius noscere, Antiochiam At illa: Clemens, ait. Petrus: Ipse est, et ipse erat, veniret, ubi tribus, inquit, mensibus statuimus re qui paulo ante mecum loquebatur et quem jussi ad sidere et quæ ad salutem pertinent edocere. Si enim, navein præcedere. Tum illa procidens ad pedes inquit, negotiandi causa aut militandi patriam re Petri rogare cœpit, ut festinaret ad navem. Et linquunt homines ac parentes, et longas peregrina Petrus: Si mihi, inquit, servas fidem ut facias tiones subire non metuunt, pro vita æterna tribus quod dico. At illa: Omnia, inquit, facio; tantum saltem mensibus peregrinari, cur onerosum videa mihi ostende unicum meum natum, puto enim me tur ac difficile? Cumque hæc et alia his similia per ipsum et geminos meos videre. Et Petrus: Cum dixisset, ego mulieri quæ susceperat matrem et videris, inquit, eum, modo interim dissimula pau- sanitatem receperat per Petrum, mille drachmas lulum, usquequo egrediamur ab insula. Ita, inquit, donavit præsentibus cunctis commendavi eam faciam. cuidam viro bono, primario illius oppidi, qui et li Tum Petrus. Ante hæc miraculum sanatæ Mauhidia videtur excidisse e codicibus: quod ha bes Clementin. x, 23, Epit. 91, quodque lectum forsitan fuit a pseudo-Abdia. Ait enim lib. 1: Tum apprehensis Petrus manibus ejus sanavit eas.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. hæc Petrus dixit, mater nimio gaudio intercepta corruit, et tandem aliquando reparata atque in se metipsam regressa, ait: Obsecro vos, dulcissimi filii, dicite mihi, quæ acciderint vobis post illam feralem et crudelissimam noctem. et Faustus. Sed et ab initio cum narrare cœpisti, poterunt et una tecum etiam nos audiemus. Ubi statim in suspicionem incidimus, ne forte ad nos pertinerent quæ dicebantur; rursus tamen consi derantes multa similia accidere in vita hominum, reticuimus, licet cor nostrum spe aliqua pulsaretur. Aspiciebamus ergo ad finem sermonis, ut, si ad in tegrum de nobis esse constaret, tum fateremur. Et cum hæc dixissent, lacrymantes ingrediebantur ad matrem. Quam cum reperissent quiescentem et complecti vellent, prohibuit Petrus dicens: Sinite me prius præparare animos matris et ita vos offerre ei, ne forte multo et subito gaudio mente excidat et sensus ejus turbetur, maxime quia nunc etiam somno occupata stupet. XXIX. Igitur ubi mater exsurrexit e somno, XXXII. Tum Niceta cœpit dicere: In illa nocte, o mater, cum navis fuisset resoluta et nos inniten les fragmento cuidam tabularum per pelagus jacta remur, viri quidam quibus per profundum latroci nari artificium est, repertos imposuerunt nos naviculæ suæ, et remis undarum vortices superan tes, diversis itineribus Cæsaream Stratonis per duxerunt, ibique affligentes nos fame, verberibus, metu, uti ne quod esset in vero proderemus, im alloqui eam Petrus cœpit dicens: Scire te volo, mutatis etiam nominibus nostris vendiderunt nos mulier, religionis nostræ observantiam. Nos unum colimus Deum qui fecit mundum, hujus et legem servamus, qua mandat in primis ipsum colendum et nomen ejus venerandum, parentes honorandos, pudicitiam justitiamque servandam. Sed et illud observamus, mensam cum gentilibus non habere communem, nisi cum crediderint et recepta veri tate baptizati fuerint, ac trina quadam beati nomi nis invocatione consecrati, et tunc cum eis cibum sumimus. Alioquin etiam si pater aut mater sint, auf uxor aut filii aut fratres, non possumus cum els mensam habere communem. Quia ergo religio nis causa præcipua hoc facimus, non libi injurio sum videatur, quod non potest filius tuus una te cum sumere cibum, usquequo eadem tibi sit quæ illi sententia fidei. XXX. Quibus illa auditis, Et quid, inquit, vetat hodie me baptizari? quæ etiam priusquam te vide rem, illos quos dicunt deos penitus aversata sum, quod mihi frequenter et pene quotidie sacrificanti sibi præstare potuerunt nibil. Nam de pudicitia quid dicam? cum me neque tune delicia deceperint, neque nunc egestas peccare compulerit. Satis au tem puto innotuisse tibi, quantus mihi exinde fue rit amor pudicitiæ, quæ ut evaderem illiciti amoris insidias somnium finxi, ut cum duobus meis genii nis peregrinarer, et hune solum filium meum Cle mentem ad solatium patri reliqui. Si enim mihi duo vix sufficiebant, quanto magis contristasset patrem, si nullum penitus habuisset? Erat enim miser grandi affectu erga filios, ita ut vix ei somnii auctoritas extorqueret, Faustinum et Faustum Cle imentis hujus fratres mihi concedere, et ipse solo contentus esset Clemente. XXXI. Hæc illa cum diceret, ultra non ferentes fratres mei irruunt in complexus matris cum multis lacrymis, et osculantur eam. At illa: Quid vult, in quit, hoc esse? Tum Petrus: Nolo turberis, mulier, constans esto; isti sunt Faustinus et Faustus filii tui quos in profundo perisse dicebas; quomodo au tem vivant et quomodo in illa horribili nocte de profundo evaserint, et quemadmodum alius ipsorum Niceta et alius Aquila dicatur, ipsi tibi exponere cuidam viduæ, honestæ admodum feminæ, Justæ nomine; quæ cum emisset, habuit loco filiorum, ita ut etiam Græcis nos litteris et liberalibus atten tissime erudiret. Ubi vero adolevimus, etiam philo sophorum studiis operam dedimus, quo possemus religionis divinæ dogmata philosophicis disputatio nibus asserentes confulare gentiles. XXXII. Simoni autem cuidam mago qui nobis. cum una educatus est, pro amicitiis et puerili con suetudine adhæsimus, ita ut pene ab eo decipi possemus. Fertur enim in religione nostra sermo de propheta quodam, cujus ab omnibus qui religioni huic deserviunt speraretur adventus, per quem im Imortalis et beata vita credentibus danda promitti tur. Hunc ergo nos putabamus esse Simonem. Sed hæc tibi, mater, opportunius exponentur. Nos inte rim cum pene jam deciperemur a Simone, quidam collega domini mei Petri, Zaccheus nomine, monuit ne falleremur a mago, sed obtulit nos advenienti Petro ut ab ipso quæ erant sana et perfecta doce remur; quod et tibi optamus evenire, sicut et nobis concessit Deus, ut possimus etiam cibum et mensam habere communem. Hinc ergo fuit, mater, quod nos a piratis raplos, tu in mari defunctos esse cre didisti. XXXIV. Cum hæc dixisset Niceta, mater nostra procidit ad pedes Petri, rogans et obsecrans, ut et seipsam et hospitam suam evocaret sine mora ac baptizaret, uti ne una, inquit, die damnum patiar consortii et societatis natorum meorum. Similiter autem et nos filii ejus rogabamus Petrum. At ille Quid putatis, inquit, quia ego immisericors sum solus, et nolo vos matris convivio sociari? Sed ne cesse est eam vel una die jejunare prius et ita ba plizari, et hoc quia sermonem ab ea quemdam au divi, per quem mihi fides ejus claruit et qui indicium dedit credulitatis ejus, alioqui multis eam diebus oportebat ante instrui et doceri. XXXV. Et ego: Quæso te, inquam, domine mi Petre, dic quis est iste sermo quem dicis dedisse tibi indicium fidei ejus? Et Petrus Ille sermo est quo rogavit, ut et hospita sua cujus beneficiis vi cem reddere desiderat, simul baptizetur cum ipsa.

Non autem rogaret, ut illi quam diligit præstaretur jam machatus est eam in corde suo. Et his addidit hæc gratia, nisi credidisset quod magnum aliquod in baptismate munus esset. Unde et ego "o repre hendo plurimos qui cum ipsi baptizentur et cre dant, nihil tamen dignum fide agunt cum his quos diligunt, id est uxoribus vel filiis vel amicis, quos non ad hoc hortantur quod ipsi assecuti sunt, si quidem vere crediderint quod æterna vita per hoc donatur. Denique si eos ægrotare videant aut peri culo alicui carnaliter subjacere, dolent et lugent, quia in hoc certi sunt eis imminere perniciem. Ita ergo, si et de hoc certi essent quod qui Deum non colunt, manet eos poena ignis æterni, quando ces sarent monentes et cohortantes? Aut si obsiste rent, quomodo non lugerent eos et plangerent, corti æterna eis imminere supplicia? Nunc ergo illam quidem mulierem evocabimus postmodum, et videbimus si amat fidem religionis nostræ, et prout consequens fuerit agemus. Hæc autem quoniam fide liter sensit de baptismo, jejunet vel una die ante baptismum. Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum et abjice abs te; expedit enim tibi ut unum membrorum tuorum pereat, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam ignis ". Non dixit: scandalizavit te, ut posteaquam peccaveris tunc abjicias causam peccati. sed: si scandalizat te, hoc est, ut antequam pécces, causam peccati provocantis te et irritantis abscidas. Nequis autem vestrum putet, fratres, quod membro rum amputationem mandaverit Dominus: propositum in hoc vult resecari, non membra et causas quæ ad peccandum illiciant, quo cogitatio nostra aspectus vehiculo subvecta, ad amorem Dei sensibus corpo reis invisa contendat, nec carnalibus oculis, velut lascivientibus equis et extra mandatorum viam currum declinare cupientibus, relaxet frena et ha benas indulgeat; sed revocet aspectum corporis ad arbitrium mentis, et oculos nostros quos Deus operis sui inspectores esse voluit et testes, non patiatur fieri lenones mali desiderii. Et ideo cedant legi Dei Lam corporei sensus quam interna cogitatio, et illius voluntati ministrent cujus se opera esse intelligunt. XXXVI. At illa cum juramento satisfaciebat præ sente uxore domini mei Petri, quia ex quo recogno- XXXVIII. Igitur ut ordo mysterii poscebal el ra verit filium, præ multo gaudio cibum capere om- tio, die postera baptizatur in mari, et regressa ad Mino nequiverit, nisl hesterna die calicem aquae hospitium omnibus consequenter mysteriis religio solum biberit. Testabatur autem et uxor Petri, di- nis imbuitur. Aderamus autem et nos filii sui, Ni cens ita esse. Et Aquila ait: Quid ergo obstat cur cela et Aquila et ego Clemens. Et post hæc simul non baptizetur? Tum Petrus subridens: Sed non cum ea prandimus, et simul glorificavimus Deum, est, inquit, hoc jejunium baptismi, quod non pro- referentes gratias studiis et doctrinæ Petri, qui no pter baptismum jejunatum est. Et Niceta: Sed forte,bis ostendit per occasionem matris, quomodo pudi inquit, volens Deus matrem nostram nec una diecitiæ bonum non pereat apud Deum, sicut e contra agnitis nobis separari a consortio mensæ nostræ, rio impudicitia, inquit, etiamsi non statim, tamen præordinavit hoc ut ante jejunaret. Sicut enim pu- licet tarde non effugit poenam. In tantum autema dieisiam servavit in ignorantia, ut proficeret ei ad pudicitia, inquit, Deo placita est, ut etiam his qui baptismi gratiam, ita jejunavit antequam sciret je- in errore sunt positi, nonnibil gratiæ in præsenti junii rationem, ut proficeret ei ad baptismum, et conferat vita. Nam futura beatitudo iHis solum re statim ab initio agnitionis nostræ nobiscum pariter posita est, qui per gratiam baptismi pudicitiam mensæ consortio frueretur. justitiamque servaverint. Denique exemplo est huic rei etiam hoc, quod erga matrem vestram gestum est, cui salus hæc omnis pro mercede pudicitiæ reparata est, ad quam custodiendam et conservan dam non suffieit sola continentia, sed ubi senserit quis insidias et deceptionem parari, continuo sicut ab ignis impetu aut incursu canis rabidi refugiat, nec confidat quod hujusmodi insidias possit facile aliquis philosophando aut palpando cohibere; sed, ut dixi, effugiendum est et longe abscedendum, sicut fecit et vestra mater vere et integre bonum diligens pudicitiæ. Propter quod et conservala vo bis est ac vos illi, insuper autem et æternæ vitæ agnitione donata. Cum hæc et multa alia his simi lia dixisset, vespere facto requievimus. XXXVII. Tum Petrus: Non nos, inquit, vineat malignus occasione accepta per affectum matris, sed magis vos et ego vobiscum hodie jejunemus cum ipsa, et crastino baptizabitur neque enim justum est ad gratiam personæ alicujos et amicitiæ, resolvi et extenuari præcepta veritatis. Non ergo pigeat nos magis laborare cum illa, quia omne mandatum præterire peccatum est. Doceamus autem sensus nostros corporales qui extrinsecus sunt, servire interioribus sensibus, et non interiores sensus, qui quæ Dei sunt sapiunt, ebgamus sequi exteriores, qui quæ carnis sunt sapiunt. Propter hoc enim et Dominus mandatum dedit, dicens Quicunque viderit mulierem ad concupiscendam eam, p Unde et ego-imminere supplicia non leguntur in codd. Lipss. Propter hoc-lenones mali desiderii desunt in codd. Lipss. Matth. v, 28, 29. Vos et ego vobiscum hodie jejunemus cum psa, etc. Sie lib. x, cap. ult. Petrus patrem Cle mentis baptizaturus, indicit jejunium omni plebl quo de ritu in Apologia 2 Justini Martyris, p. 93.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. I. Postera autem die Petrus mane assumptis fra- mus ipse incipit, nec contemptum senis habuit, tribus meis et me, descendit ad portum, ut in mari lavaremus, et post hoc ad locum quemdam secre tiorem secessimus orationis gratia. Senex autem quidam pauper, et ut apparebat ex habitu opera rius, curiose ex occulto observare nos cœpit, ut videret quid ageremus in secreto positi. Cuinque nos orantes vidisset, exspectavit donec exiremus, et salutans nos ait: Si non ægre accipitis, et quasi curiosum me aut importunum notatis, velim vo biscum conferre sermonem, quia habens misera tionem vestri, sub specie veritatis errare vos nol lem et habere metum de his quæ non sunt; aut si putatis esse aliquid veri, tradite etiam mihi. Si ergo patienter accipitis, possum vos paucis edocere quæ recta sunt; si vero molestum, pergani et meos actus agam. Cui Petrus respondit: Dic age quod tibi videtur bonum, et libenter accipimus sive id verum sive etiam falsum sit; amplectendus enim es, quia quod tibi bonum videtur, tanquam pater pro filiis sollicitus commonere voluisti. neque despexit quod vilis ei amictus esset et sordi dus. Ait ergo: Quoniam quidem videris mihi vir eruditus esse et misericors ex eo quod adisti nos, et quod tibi bonum videbatur celatum nobis esse noluisti, volumus et nos tibi quæ nobis bona et recta creduntur exponere, quæ si tibi minus vera videbuntur, etiam tu nostrum erga te bonum pro positum libenter suscipe, sicut et nos tuum. Et cum hæc diceret Petrus, plurima multitudo convenit. Tum senex: Fortassis, inquit, contristat vos præ sentia multitudinis. Et Petrus: Nequaquam, inquit, nisi hoc solum vereor, ne forte disputantibus nobis cum palam facta fuerit veritas tu verecundiam pa tiaris pro præsentia multitudinis cedere et acquie scere his quæ vera dici intellexeris. Ad hæc senex ait: Ego non ita stultus consenui, ut intelligens quod verum est, abnuam id ad vulgi gratiam. IV. Cœpit ergo Petrus dicere: Videntur mihi hi, qui loquuntur verbum veritatis et qui illuminant animas hominum, similes esse radiis solis, qui ut processerint et apparuerint mundo, celari ultra aut occultari nullatenus possunt, dum non tam viden tur ab hominibus, qnam videre omnibus præstant. Unde et bene a quodam dictum est ad veritatis præcones: Vos estis lux mundi, et non potest civi tas abscondi supra montem posita, neque accendunt lucernam et ponunt eam sub modio, sed super can delabrum ut omnibus luceat qui in domo sunt". Et II. Tum senior cœpit dicere: In mari vos lavisse vidi, et post hoc ad secretum secessisse locum; observans ergo de occulto quid in secreto ageretis, orantes inspexi; miseratus igitur errorem vestrum, opperiri cœpi, usquequo egressos alloquerer et docerem, ne erretis in hujusmodi observantia, quia neque Deus est neque cultus hic aliquis est, neque providentia in mundo, sed fortuitus casus et gene sis agunt omnia, sicut ego ex meipso manifestis-senex: Bene valde dixit, quisquis ille est. Sed ex sime comperi in disciplina matheseos præ cæteris eruditus. Nolite ergo errare; sive enim oretis, sive non oretis, quod genesis vestra continet, hoc erit vobis. Et ego Clemens nescio quid corde pulsabar, multa quasi nota mihi recolens in eo; bene enim ait quidam, quia quod ex aliquo natum est, etiamsi multo tempore abfuerit, nunquam tamen scintilla propinquitatis exstinguitur. Copi ergo interrogare ab eo, quis et unde esset, vel quomodo ortus. At ille ad hæc respondere nolens: Quid, ait, hoc per tinet ad ea quæ dixi vobis? Sed primo, si videtur, sermo de his quæ proposuimus habeatur, et post hæc si ita res poposcerit, nomen et genus ac patriam V. Ad hæc cum Petrus respondere vellet, Niceta et cætera quæ hæc sequuntur, invicem nobis ut præveniens ait: Indulgeat mihi dominus meus Pe amici amicis poterimus aperire. Mirabamur tamen p trus ad hæc respondere, et non videatur protervum omnes eloquentiam viri, el gravitatem morum quod juvenis cum sene conflictum habeam, sed ut tianquillitatemque sermonis. Ill. Petrus autem sensim sermocinando ince dens, opportunum ad colloquendum prospicit lo cum. Et cum pervidisset juxta portum recessum quemdam secretum, residere nos fecit, et ita pri Matth. v, 14, 45. ponat aliquis vestrum, quod sibi sequendum vide tur, ut ad certum prospectum emittamus sermones nostros. Non enim sufficit ad inveniendam verita teni destruere ea, quæ e diverso dicuntur, sed et ipsum proferre in medium, quod possit qui e di verso est impugnare. Ut ergo partium sit æqua congressio, rectum mihi videtur ut prius, quid uterque nostrum defendat, enuntiet; el si placet, ipse primus incipiam. Ego dico, non secundum Dei providentiam gubernari mundum, quia multa in eo injuste et inordinate geri videmus, sed genesim dico esse, quæ omnia agit et continet. filius cum patre colloquar. Et senex: Non solum tu, inquit, fili, quod tibi videtur ut prosequaris volo, sed et si qui ex sodalibus tuis, si qui etiam de astantibus videtur scire aliquid, incunctanter proferat, libenter accipimus; collatio enim pluri

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA etiam plura sint, vel innumera ex quibus mundus semper veniunt, et rebus quarum jam mensura in constat, omni ex parte, qui plura in unum college rit et rursus collecta in diversas species duxerit, ostenditur Deus, et probatur per hæc non potuisse machinam mundi sine opifice et provisore constare. XVI. Sed et hoc ipso quod in conjunctione ele mentorum, deficiente altero aut abundante, cætera resolvuntur et concidunt, ostenditur ex nihilo ea accepisse principium. Nam verbi gratia si deficiat in aliquo humor, nec aridum stabit; humore enim pascitur aridum sicut et frigus calido, in quibus, ut diximus, si alterum deficiat, penitus cuncta sol vuntur, et in hoc originis suæ qua ex nihilo facta sunt, produntur indicia. Quod si materia ipsa pro batur esse facta, quomodo partes ejus et species ex quibus mundus constat, videbuntur infecte? Sed de materia el qualitatibus non est nunc dicendi locus; hoc solum docuisse sufficiat, Deum esse omnium conditorem, quia neque si solidum et connexum fuit corpus ex quo mundus constat, dirimi et discerni sine conditore, neque si ex diversis et discretis parti bus in unum collectum est, congregari et misceri sine artifice potuit. Igitur si mundi conditor Deus esse tam evidenter ostenditur, qui erit Epicuro locus introducendi atomos, et asserendi quod ex corpu sculis insensibilibus non solum sensibilia corpora, sed et mentes intellectuales ac rationales fiant? tegra constat, adduntur, quomodo stare universitas potest, cum tam immensis ponderibus nova semper pondera cumulentur? Sed et illud requiro, si pau latim coeuntibus corpusculis exstruebatur hic quem videmus ambitus cœli, quomodo non in eo illico cum consurgeret corruit? si quidem hians machinæ ipsius summitas, nullis suffulta repagulis stringe retur. Sicut enim qui ædificiorum tholos in circu lum instruunt, nisi conclusionem medii verticis strinxerint, universum pariter solvitur; ita et mundi circulus, quem tam decora spécie collectum videmus, si non subito et sub uno divinæ virtutis rotalu potentia conditoris effectus est, sed paulatim concurrentibus atomis et instruentibus, non ut ratio petebat, sed ut fortuitus incidisset eventus, quo modo non prius quam colligi posset et concludi, dilapsus est et dissolutus? Ad hæc etiam illud re quiro, quod sit munimen, super quod tam immensæ molis jacta sint fundamenta? Et rursus illud ipsum quod dixeris munimen, super quid jaceat? Et item illud aliud, super quid? et eousque interrogando pro grediar, donec responsio ad nihil et inane perveniat. XIX. Quod si dicat aliquis, quia atomi igneæ qualitatis conjunctæ sibi corpus unum fecerunt, et quia ignis qualitas non deorsum sed sursum tendit, impositam mundi molem ad superiora semper nitens ignisnatura subvectat; ad hæc respondebimus: Quo modo potuerunt atomi igneæ qualitatis, quæ semper ad superiora contendunt, in inferiora descendere, et in profundo ac sub omnia demerso inveniri loco? Cum utique graviores quæque, id est terrenæ vel humidæ qualitates præveniant, ut diximus, leviores, unde et cœlum velut superiorum fabricam igneis atomis, quæ et leviores sunt et sursum semper fu giunt, asserunt structam. Neque ergo fundamenta ignis aut alia ulla habere mundus potest, neque atomis gravioribus cum levioribus, id est his quæ deorsum semper præcipitantur et his quæ semper sursum fugiunt, societas aut compaginatio ulia con veniat. Igitur quod impossibile sit ex atomorum conjunctione corpora mundi solidari, sufficienter dictum, el quod non potuerint insensibilia corpora, etiamsi ulla ratione coire et connecti potuissent, XVII. Sed dices, ut Epicuro visum est: Continua tiones atomorum indesinenti cursu venientium, per immensa et sine fine tempora miscentium se atque in unum conglobantium, corpora solida efficiuntur. Non venio ad hæc, ut rem fabulosam et inepte com positam dicam; videamus magis si qualecunque istud est, potest stare quod dicitur. Aiunt enim corpuscula ipsa quæ atomos appellant diversis esse qualitatibus, et alia quidem humida et ob hoc gravia ac deorsum tendentia, alia vero arida et ter rena atque ob hoc nihilominus gravia, alia autem ignea et ob hoc sursum semper nitentia, alia vero frigida et ob hoc pigra et semper media. Quomodo ergo cum alia semper sursum tendant utpote ignea, et alia semper deorsum utpote humida et arida, alia vero media et non æquali cursu incedant, coire simul potuerunt et unum corpus efficere? Si quis enim de superioribus, verbi gratia minutissimas formas dare corporibus, et mensuras, membra Gin paleas, et ad eamdem magnitudinem minutissimi plumbi particulas deorsum jaciat, nunquid poterunt quamvis æquales sint magnitudine, leves paleæ partes plumbi particulas consequi? longe enim ve locius ad imum graviora perveniunt. Ita ergo et atomi, etiamsi magnitudine æquales sint, pondere tamen inæquales, nunquam poterunt quæ leves sunt consequi graviores; quod si consequi non possunt, sine dubio nec misteri nec corpus efficere. gere, vel qualitates efficere, vel exprimere quanti tates; que utique omnia inodulatione sui, manum testantur artificis et opus rationis ostendunt, quam rationem ego Verbum et Deum appello. XX. Sed dicet aliquis hæc a natura fieri. Jam in hoc de nomine controversia est. Cum enim constet mentis esse et rationis opus, hoc quod tu naturam vocas, ego Deum conditorem voco; constat nec po tuisse nec posse vel corporum species tam neces XVII. Tum deinde si indesinenter feruntur et sariis distinctionibus institutas, vel animorum sen Aiunt enim corpuscula ipsa que atomos ap pellant, etc. Non hoc dicebat Epicurus; imo atoniis tribuebat solummodo figuram, magnitudinem et pondus.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. nt mollitie sui palpet et foveat cordis vigorem, in et quare tam tarde? Hoc possis obtendere etiamsi quo videtur vita consistere, vita dico, non anima. Nam quid dicam de substantia sanguinis, qui velut fluvius ex fonte procedens, et uno prius alveo in vectus tum deinde per innumeras venas, quasi per areas derivatus, totam humani corporis terram vitalibus rigat fluentis, jecoris opere ministratus, quod ad efficaciam digestionis ciborum, atque in sanguinem mutandorum in dextro latere jacet. In sinistro vero splenis est locus, qui trahere ad se et purgare quodammodo sordes sanguinis possit. XXXI. Intestinorum quoque ratio quanta est! quæ idcirco longis nexibus in circulorum ordinata sunt modum, ut susceptas digestiones ciborum paulatim egerant, quo neque ad subitum inanes efficiant locos, et his qui superadditi fuerint non impediantur cibis. Membranæ autem in modum id circo facta sunt, ut ex ipsis ea quæ extrinsecus sunt, humorem sensim suscipiant, qui neque su bito effusus exinaniret interna, neque densiore cute prohibitus, arida quæ extrinsecus habentur effi ceret, et totam hominis fabricam sitis necessitate turbaret. XXXII. Porro vero feminea positio, et vulvæ si Bus ad recipiendum germen et confovendum vivifi candumque commodissimus, quem non ratione et prudentia effecta esse quæ facta sunt, suadeat, quod in ea solum parte membrorum a virili specie fe mina discrepat, qua posteritas sala suscipitur et fovetur, et rursus virilis habitus ea tantummode membrorum parte immutatur, qua ei vis serendi et generandi hominis inest? Et in hoc magnum quidem testimonium Providentiæ datur, ex neces saria diversitate membrorum, sed ibi majus, ubi in habitus similitudine, usus diversitas et officii va rietas invenitur. Nam mamille viris æque sunt ac feminis, sed feminarum solæ sunt quæ lactis mu nere replentur, ut statim ubi genuerint, apta sibi parvulus inveniat nutrimenta. Quod si tanta ratione videmus in homine membra disposita, ut in cæte ris omnibus similis habitus videatur, in his tan tummodo discrepent, in quibus usus diversitatem requirit, et neque in viro aliquid superfluum aut egens, neque in femina quod desit videamus vel quod abundet, quis ex his omnibus non eviden ter agnoscat rationis opus et sapientiam Condi toris? XXXIII. His astipulatur etiam cæterorum ani malium rationabilis diversitas, et suo quodque' usui ministerioque conveniens. Hæc testatur et arbo rum varietas herbarumque diversitas, tam specie variala quam succis. Hæc asserit et permutatio temporum in quatuor distincta vicissitudines, et certis horis, diebus, mensibus, annum circulus claudens, et ne unam quidem horam statutæ rationis excedens; hine denique etiam mundi ipsius ætas, certa et stabili ratione, concepto annorum numero censetur. ante factus fuisset; diceres enim, Cur non et ante hoc? et ita immensa sæcula transcendens semper possis requirere, cur non et ante hoc? Sed nobis nunc sermo non de eo est [cur non sit ante factus quam factus est], sed si omnino factus est. Si enim factum constat, necessario potentis et summi arti ficis opus est; quod si constat, quando eum facere voluerit, sapientis artificis arbitrio judicioque re linquendum est. Nisi videatur tibi omnis hæc sa pientia, quæ tam immanem mundi machinam struxit, et singulis quibusque rebus formas et spe cies dedit, quarum habitum non decori solum con venientem, sed et futuris usibus aptissimum et ne cessarium poneret, hoc eam solum fugerit, quo tam magnificæ conditionis opportunum tempus assume ret. Est apud illum profecto certa ratio, sunt evi dentes cause, cur et quando et qualiter fecerit mun dum, quas hominibus, quibus hæc quæ ante oculos posita sunt et de ejus providentia contestantur, in quirere et intelligere pigrum fuit, aperiri. utique non oportuit; quæ enim in occulto habentur et intra sapientiæ sensus, velut intra regios thesauros recondita sunt, nemini patent, nisi his qui ab illo didicerint, apud quem signata sunt hæc et repo sita. Deus ergo est qui fecit omnia, et ipse a ne mine factus est. Qui autem naturam pro Deo nomi nant, et per naturam facta esse cuncta testantur, latet eos appellationis suæ error. Si enim naturam irrationabilem putant, stultissimum est rationabi lem facturam ab irrationabili factore progredi. Si vero ratio est, id est logos, per quam facta constat universa, superfluo nomen immutant, ubi de Condi toris ratione profitentur. Ad hæc si quid habes, Pa ter, prosequere. XXXV. Hæc cum Niceta dixisset, senex ita. respondit: Tu quidem, fili, prudenter et forti:er proseculus es, in tantum ut melius dici posse de Providentia non putem. Sed quoniam hora janı mulla est, crastino ad hæc quæ prosecutus es, respondere aliqua volo, de quibus si mihi satisfe ceris gratiæ me fateor debitorem. Et his a sene di clis, surrexit Petrus. Quidam vero ex astantibus Laodicensium primus rogabat Petrum et nos, ut se nis indumenta quæ habebat sordida et scissa mu taret; quem Petrus et nos amplexi, et collaudautes pro honesta et optima voluntate sua, dicebamus Quia nec nos ita insipientes sumus et impii, ut cui tam pretiosa verba concredimus, non multo magis etiam hæc quæ ad usus corporeos sunt necessaria præbeamus, quæ eum et libenter suscepturum cre dimus, tanquam a filiis patrem, sed et tectum nobis et vitam communem fore credimus. Hæc cum nos diceremus, et ille primarius civitatis summa vi et blandimentis plurimis avellere a nobis cuperet se nem, nos vero eo vehementius retineremus, omnis populus acclamavit ut illud magis fiat, quod ipsi placet seni; et cum silentium factum fuisset, senex XXXIV. Seil diees, Quando mundus factus est, juramento prævenit, dicens: Hodie apud nullum

manebo neque ab aliquo quidquam suscipiam, uti ne mam possidens, cur in occulto lates et verecundia alterius dilectio alterius tristitia fiat; hæc enim postmodum si visum fuerit, fieri possunt, contegeris? accede huc magis, et quæ tibi videntur exsequere. XXXIX, Ubi bæc dixit Petrus, statim turbæ lo cum dare cœperunt seni. Cumque accessisset, it coepit: Eorum quæ die hesterno prosecutus est ju venis, etiamsi verba non memini, sensum tamen et ordinem teneo, et ideo necessarium puto propter eos qui hesterno non adfuerunt, anacephalæosin facere eorum quæ dicta sunt, et breviter cuncta repetere, ut etiamsi me aliquid effugerit, ab eo qui prosecutus est præsente commonear. Hic ergo fuit hesternæ disputationis sensus, quod omnia quæ vi dentur, quoniam certa mensura et arte formaque XXXVI. Et cum hæc dixisset senex, Petrus ait ad primarium civitatis: Quoniam nostri præsentia bonam voluntatem tuam ostendist!, tristem te non oportet abscedere, sed accipiemus abs te gratiam pro gratia, domum tuam nobis ostende, et præpara eam ut crastino disputatio quæ futura est ibi ha beatur, et si qui volunt adesse ad audiendum per mittantur. Quæ cum audisset primus civitatis valde gavisus est, sed et omnis populus libenter audivit. Cumque discessissent turbæ, domum suam osten dit; discedere autem et senex coepit. Ego tamen uni ex pedissequis meis imperavi clam subsequi vesti-ac specie constant, sine dubio a sapiente virtute gium senis, et discere ubi maneret. Nos autem cum redissemus ad hospitium, enarravimus omnia fratribus quæ nobis cum sene habita sunt, et ita ex more cibo sumpto requievimus. XXXVII. Die autem postera Petrus mature sur gens suscitavit nos, et perreximus pariter ad locum secretum, in quo et pridie orationis causa fuera mus; atque indé post orationem dum veniremus ad constitutam domum, in itinere monebat nos, dicens Audite me, conservi dilectissimi, bonum est ut unusquisque vestrum secundum quod potest, prosit accedentibus ad fidem religionis nostræ, et ideo non vos pigeat secundum sapientiam, quæ vobis per Dei providentiam collata est disserentes, instruere ignaros et docere, ita tamen ut his quæ a me audistis et tradita sunt vobis, vestri tantum sermonis eloquentiam societis. Nec aliquid pro prium et quod vobis non est traditum proloqua mini, etiamsi vobis verisimile videatur, sed ea, ut . dixi, quæ ipse a vero propheta suscepta vobis tradidi, prosequamini, etiamsi minus plenæ asser tionis esse videbuntur. Hinc enim sæpe contingit declinare quosdamn a veritate, dum speciem sibi ve rioris et validioris veritatis, propriis cogitationibus reperisse se credunt. XXXVIII. His a Petro dictis libenter annuimus, dicentes ei, nihil nos acturos, nisi quod ipsi vide retur. Tum ille: Ut ergo, inquit, sine periculo exer ceamini, me coram disputate singuli, ita ut unus alii succedat ac suas unusquisque explicet quæstio nes. Nunc ergo quoniam hesterno die Niceta suffi cienter disseruit, hodie sermonem faciat Aquila, et post Aquilam Clemens, inde ego, si tamen etiam me res poposcerit aliquid addere. Interea dum hujusce modi sermones cædimus, ad domum ventum est in qua suscipiens nos paterfamilias, introducit ad lo cum quemdam in similitudinem theatri collectum et pulchre exædificatum, in quo turbas plurimas ex tempore noctis opperientes nos reperimus, inter quos et senex qui pridie nobiscum disputaverat. Itaque medium habentes Petrum ingredimur etiam nos, cireumspicientes sicubi cerneremus senem; quem prior Petrus videns in medio turbæ latitan tem evocavit ad se, dicens: Clariorem multis aui facta esse [credenda sunt; quod si mens et ratio est quæ hæc condidit, consequens esse] ut rationis ipsius providentia mundus regatur, etiamsi nobis ea quæ geruntur in mundo, minus recte geri vi deantur. Consequitur autem, ut si creator omnium Deus est ac mens, sit etiam justus; quod si justus est, necessario judicat; si judicat, necesse est ut homines de suis actibus judicentur; et si de actibus suis unusquisque judicatur, erit ergo inter justos et peccatores justum quandoque discrimen. Hæc fuit, ut opinor, totius verbi continentia. XL. Si ergo ostendi potest quod mens ac ratio cuncta condiderit, consequens est et ea quæ se quuntur ratione et providentia geri. Si vero natura imprudens et eæca gignit universa, perimitur sine dubio judicii ratio, nec discussio peceatorum ac benéfactorum remuneratio sperabitur, ubi judex non est. Quia ergo omnia in hoc pendent et huic capiti adhærent, non indignemini, si forte paulo latius discuti hæc et pertractari voluero. In hoc enim mihi ad omnia quæ proponuntur, velut prima janua clauditur, et ideo hanc mihi ante omnia ape riri volo. Nunc ergo audite quae doceo, et respon deat mihi si quis vestrum volet; non enim erubescam discere, si audiero quod verum est, et recte dicenti acquiescere. Igitur hesterno a te habitus sermo, qui asserebat quod arte et mensura el ratione cun cta constarent, non valde me suadet, mentem ra tionemque esse quæ fecerit, mundum; multa enim Dhabeo, quae ostendam competenti mensura at forma et specie constare, nec tamen per mentem condita ac rationem. Tum præterea video multa incondite, inconsequenter, injuste geri in mundo, et sine ge nesis cursu nihil fieri posse; quod post omnia etiam ex me ipso manifestissime approbabo. XLI. Hæc cum senex diceret, Aquila respondit Quoniam ipse proposuisti, ut ad ea quæ diceres ba beret copiam respondendi qui velit, concedit mibi frater meus Niceta hodie facere sermonem. Et se nex: Prosequere, ait, fili, ut vis. Et Aquila respon dit: Promisisti quod ostenderes multa esse in mundo, que formam ac speciem æquali ratione collectam gerant, quæ tamen constet non effici per conditorem Deum. Nunc ergo quod promisisti,

certis distinctionibus et ordinatis movetur; ex ipso etiam tremoris languor advenerit, et quod hæc ab enim sunt horæ, ex ipso dies cum ascenderit, ex initio fuerit vindicta parricidii **. ipso etiam nox cum occiderit, ex ipso menses et anni numerantur, ex ipso vicissitudines temporum flunt, dum ad superiora conscendens ver tempe rat, ubi autem ad summum coeli venerit, æstivos accendit calores; decidens rursus autumni tempe riem reddit, ubi vero ad inferiorem redierit circu lum, ex glaciali compage cœli rigorem nobis hiberni frigoris derelinquit. XLVI. Sed de his alias latius disseremus. Nunc interim, cum sit iste minister bonus, ad vicissitu dines temporum moderandas, tamen ubi secundum voluntatem Dei correptio mortalibus datur, incan descit acrius et urit mundum vehementioribus flammis. Similiter et lanæ cursus, atque hæc quæ imperitis videtur inordinata permutatio, incremen tis frugum et pecudum omniumque animantium commoda est; augmentis enim ejus detrimentisque mira quadam Providentiæ arte omne quod gignitur, alitur et crescit, de quibus latius prosequi posse mus et aperire de singulis rationem, nisi nos pro positæ quæstionis ordo revocaret. His tamen ipsis eisdemque ministeriis quibus gignuntur, aluntur, augentur universa; cum fuerit justa aliqua ex causa ordinis instituti mutata temperies, corru ptio oritur et intemperantia, ut in homines, sic ut supra diximus, castigatio Dei voluntate pro cedat. XLVIII. Nam ab origine mundi nihil horum fuit, sed ex impietate hominum initium mala ista sum psere, et inde semper crescentibus iniquitatibus et malorum numerus crevit. Sed idcirco divina Provi dentia judicium erga omnes statuit, quia præsens sæculum non erat tale, in quo unusquisque possit pro meritis dispensari. Non ergo ex his, quæ pro peccatis hominum mundo acciderunt malis, illa contemplanda sunt, quæ ab initio cum nullæ mali causæ existerent, bene et ordinate instituta sunt. Denique ad indicium eorum quæ ab initio fuere, in veniuntur nonnullæ gentes alienæ ab hujusmodi malis. Nam Seres quia caste vivunt, expertes habentur horum omnium, quia neque post conce ptum adiri ultra apud eos feminam fas est, neque cum purgatur; carnibus ibi immundis nemo vesci tur, sacrificia nemo novit, secundum justitiam om nes sibi ipsis judices fiunt. Idcirco igitur neque ca stigantur istis plagis quas supra diximus, et pluri mum temporis in vita durantes, absque ægritudine finiunt vitam. Nos autem miseri, velut cum serpen tibus pessimis habitantes ", cum hominibus dico iniquis, perferimus necessario cum ipsis afflictio num plagas in hoc mundo, sed spem gerimus ex consolatione futurorum bonorum. XLIX. Si propter iniquitates, inquit senex, 2lio rum cruciantur etiam justi, oportuit Deum tanquam provisorem jubere hominibus, ut non facerent ea, ex quibus necesse esset cum injustis affligi etiam justos, aut si facerent emendationem aliquam, aut purificationem mundo adhiberent. Jussit, inquit Aquila, Deus hæc et dedit præcepta per prophetas, quomodo homines vivere deberent; sed et hæc con tempserunt, imo vero et eos si qui forte observare cupiebant, diversis injuriis amixerunt, donec etiam ipsos a proposita observatione dejicerent, et ad in credulitatis nihilominus verterent turbam sibique similes efficerent. XLVII. Sed fortasse dices: Quid, quod in ista communi castigatione similia impii patiuntur et pii? Verum est, etiam nos fatemur; sed piis casti gatio ad profectum cedit, ut in præsenti vita afli cli purgatiores veniant ad futuram, in qua per petua eis requies præparata est, simul autem ut et impii aliquantulum ex ipsorum castigatione profi ciant, aut justa in eos feratur judicii futuri sen tentia, cum in eisdem castigationibus justi quidem gratias egerint Deo, injusti autem blasphemave rint. Igitur cum in duas partes rerum dividatur opinio, quod alia per ordinem, alia contra ordinem fiant: ex his quidem quæ secundum ordinem sunt, oportuit credi esse Providentiam; de his vero quæ contra ordinem geruntur, causas requirere ab his, qui eas per doctrinam propheticam didicere; qui- reservavit, et cum eo omnium seminum omniuni bus enim innotescere potuit sermo propheticus, sciunt quando et ob quam causam ærugo, grando, pestilentia, et horum similia per singulas quasque generationes exorta sint, et ex quibus peccatis hæc ad vindictam data sint, unde humano generi causa tristitiæ, unde gemitus ac dolores acciderint, unde ** Gen. iv, 12 in LXX. "Ezech. 11, 6. L. Propterea denique ab initio cum fuisset om nis terra maculata peccatis, Deus diluvium mundo induxit, quod vos sub Deucalione faetum dicitis, et tunc unum quemdam justum cum filiis suis in arca que animantium genus. Et tamen etiam qui ex ipsis nati sunt, tempore intercedente, rursus similia prio ribus agunt; oblivioni enim quæ acciderant data sunt, ita ut posteri ne hoc ipsum quidem crederent, quod diluvium factum est. Unde et statuit Deus in præsenti seculo ultra non fieri diluvium, alioqui Seres. Quos ex lectione Strabonis, Plinii, Melæ, Solini, Luciani, Ammiani Marcellini, Orige nis, Eusebii, Cesarii, Cedreni, Eustathii, etc., di scimus celebres exstitisse tum salubritate et vitæ diuturnitate ad trecentos annos producte, tum lau dibus lenitatis, quietis, frugalitatis, castimonia, justitiæ ac pietatis. Quo magis mirandum scribi a S. Epiphanio in Expositione fidei, n. 10, apud Se ras, virorum consuetudinem fuisse muliebriter vi vere, feminarum vero viriliter. Scilicet attribuit Epiphanius Seribus quod ad Gelos pertinet; de qui bus infra lib. ix, cap. 22.

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. secundum rationem peccatorum necesse erat etiam apostolis pseudoapostoli, et doctoribus falsi docto per singulas generationes hoc fieri infidelitatis gra tia; sed magis indulsit per singulas gentes angelos quosdam agere principatum qui malis gaudent, qui bus tamen ea conditione potestas adversum unum quemque mortalium data est, si prius se ipse quis peccando eis fecisset obnoxium, donec adveniret ille qui bonis gaudet, et compleretur per ipsum nu merus justorum, et per omnem mundum crescente multitudine piorum, aliqua ex parte reprimeretur Impietas et innotesceret omnibus, quia omne quod bonum est a Dee fit. LI. Ex arbitrii autem libertate unusquisque ho minum dum incredulus est de futuris, per malos actus incurrit in mala. Et hæc sunt quæ videntur in mundo contra ordinem geri, quibus causas, ut essent, infidelitas dedit. Miranda igitur per omnia est divinæ Providentia dispensatio, quæ his qui initio fuerint, bonam quidem viam vitæ incedenti bus, bonis incorruptibilibus dedit perfrui; ubi vero peccaverunt [mali originem peccato pariente sum pserunt, et unicuique bono quasi quodam conjugii foedere ex parte peccati sociatum est malum, quo niam quidem humano sanguine terra polluta est, et aræ dæmonibus succense, aerem quoque ipsum in cesto sacrificiorum fumo temerarunt, et ita demum corrupta prius elementa hominibus corruptelæ vi tlum, velut radices ramis ac fructibus tradiderunt. LII. Vide ergo in hoe, ut dixi, quam juste vitiatis rebus Providentia divina succurrit, ut quoniam bo nis Dei, mala quæ ex peccato originem sumpserant sociata sunt, duabus his partibus duos principes poneret, et ei qui bonis gaudet-bonorum ordinem, qui ad fidem providentiæ suæ credentes adduceret, statuit, ei vero qui mális gaudet, ea quæ contra or dinem et inutiliter geruntur, ex quibus sine dubio etiam providentiæ fides in dubium veniat; et habita est per hoc a justo Deo justa divisio. Hinc ergo est, quod cum ordinatus astrorum cursus Adem faciat manu artificis conditum mundum, rursum contur batio aeris, aura pestilens, fulminum vagi ignes, Providentiæ opus refellant. Habent enim, ut dixi mus, singula quæque bona, contraria et conjuncta sibi mala, ut fecundis imbribus grando inimica est, ut rori placido rubiginis est sociata corruptio, ut ventis lenibus procellarum turbines juncti sunt, fructuosis arboribus infructuosa, herbis utilibus noxia, animalibus mitibus fera et perniciosa can nexa sunt. Hæc autem omnia posita sunt a Deo, pro eo quod hominibus voluntas arbitrii a bonorum proposito discessit et declinavit ad mala. LIII. Igitur in omnibus mundi rebus habetur ista divisio, et sicut sunt pii, ita et impii, ut sunt pro phetæ, ita et falsi prophetæ; sed et apud gentilèr sunt philosophi, sunt et falsi philosophi; Judeo rum quoque circumcisionem Arabicæ gentes aliæ que plurimæ ad ministerium suæ impietatis imitati sunt. Sic et divino cultui est contrarius dæmonum cultus, et baptismo baptismus, et legi leges, et res. Et inde est unde apud philosophos alii asserunt providentiam, alii negant, alii unum Deum, alii Plures defendunt. Usque ad hoc res denique acces sit, ut cum verbo Dei fugentur dæmones, per quod esse Providentia declaratur, invenerit ars magica ad infidelitatem confirmandam, quomodo etiam hoc ex contrariis imitetur. Sic serpentum venena miti gare carminibus inventum, et verbo ac potestati Dei contrarias inducere sanitates. Angelis quoque Dei contraria reperit ars magica ministeria, anima rum suscitationes contra hæc et figmenta dæmo num ponens. Et ne multa enumerando sermonem longius traham, nihil omnino est quod fidem Provi dentiæ faciat, et non habeat econtrario aliud ad in fidelitatem paratum; et ideo qui ignorant istam di visionem rerum, pro his quæ a semetipsis discor dant in mundo, non putant esse Providentiam. Sed tu, Pater, quasi vir sapiens ex ista divisionė elige partem; quæ ordinem servat et fidem providentice facit, et non solum sequaris illam partem, quæ contra ordinem currit et Providentiæ derogal fidem. LIV. Ad hæc senex respondit: Da mihi viam, fili, qua possim ex duobus istis ordinibus, quorum alter asserit, alter refutat Providentiam, unum ali quem in meis sensibus confirmare. Rectum, inquit Aquila, habenti judicium facile discrimen est: nam et hoc ipsum quod ais, ordo et inordinatio, ab ar tifice fleri potest, a natura vero insensibili non po test; nam verbi gratia ponamus de excelsa rupe abruptum saxum in præceps ferri, idque illisum solo in multa fragmenta comminui, nunquid evenire ullo modo potest, ut in illa multitudine fragmentorum inveniatur unum saltem fragmentum, in quo per fecta aliqua species per omnia habeatur ac forma Et senex respondit: Non potest. Quod si adsit, in quit Aquila, signorum artifex, excisum de monte saxum manu artifici et sensu rationabili formare in quam velit speciem potest. Et senex: Verum, in quit, istud est. Ergo, ait Aquila, ubi sensus nor est rationabilis, nulla species ex integro formari potest, ubi autem sensus est artifex, ibi et forma et informitas esse potest: verbi gratia, si excidat e monte saxum artifex cui formam velit imponere, necesse est ut id primo informe cædat et barba rum, tum deinde paulatim excudens et ad libram suæ artis exsculpens, exprimat formam quam mente conceperit. Ita ergo ex informitate vel deformitate, artificis manu pervenitur ad formam, et utrumque ab artifice procedit; simili igitur modo et ea quæ in mundo geruntur, per artificis providentiam fiunt, etiamsi minus ordinata videantur. Et ideo quia tibi dus istæ innotuerunt viæ, earumque accepisti di visiones, fuge infidelitatis viam, ne forte perducat te ad illum principem qui malis gaudet, sequere fl dei viam, ut pervenire passis ad regem illum qui bonis hominibus gaudet. LV. Ad hæc senex respondit: Cur autem ot princeps ille qui malis gaudet factus est, et unde

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA, sponderint, debet. minibus qui desiderium gerunt agnoscendi quod mum credi eis de omnibus quibus dixerint et re sibi expedit, suadeo ut requirant verum Prophetam, quia ipse solus est, qui novit omnia, et scit quid et LXI. Etenim consideremus diligentius opus di quomodo unusquisque querat. Inest enim intra vinæ Providentiæ. Nam quod philosophi introduxe uniuscujusque nostrum mentem, sed in illis qui- runt verba subtilia quædam et difficilia, ita ut ne dem, qui desiderium Dei agnitionis et justitiæ ejus ipsa quidem vocabula sermonum nota esse omnibus nullum gerunt, otiatur, in his vero qui quod animæ possent et intelligibilia, Deus eos qui sibi artifices suæ expedit quærunt, operatur ct scientiæ lumen verborum videbantur, per omnia imperitos erga accendit. Propter quod primo omnium hunc requi- agnitionem veritatis ostendit. Simplex enim est et rite, quem si non inveneritis, ab alio vos agnituros manifesta ac brevis rerum scientia, quæ per verum aliquid non speretis. Invenitur autem cito ab his qui prophetam traditur, quam isti per devia incedentes veritatis amore perquirunt, et quorum anima præ- et scrupeas verborum difficultates, tota ignorave occupata non tenetur in malitia. Adest enim his qui runt via. Igitur verecundis et simplicibus mentibus, eum in innocentia spiritus sui desiderant, qui per cum viderint fieri quæ prædicta sunt, satis abun patientiam sustinent, et suspiria de profundo cor- deque sufficit, ut de certissima præscientia certis dis veritatis amore producunt; fugit autem male- simam scientiam capiant, et de cætero requiescant volas mentes, quia ut propheta cognoscit cogita- evidenti agnitione veritatis assumpta; cætera omnia tiones uniuscujusque. Et ideo nemo putet eum per æstimatione tractantur, in quibus firmum nihil prudentiam suam invenire posse, nisi, ut supra dixi- esse potest. Quis enim sermo est, qui non reci mus, mentem suam omni nequitia vacuam effecerit, piat contradictionem? et quæ argumentatio est, atque agnitionis ejus desiderium purum et fidele quæ non possit alia argumentatione subverti? Et conceperit. Ubi enim talem se quis præparaverit, inde est quod ad nullum finem scientiæ et agni ipse ut propheta, videns præparatam mentem sponte tionis per hujusmodi disputationem pervenire ho se adhibet ad agnoscendum. mines possunt, priusque finem vitæ inveniunt quam quæstionum. LX. Si quis igitur vult omnia discere, non per LXII. Et ideo cum in his omnia habeantur in singula discutiens; neque enim poterit, cum sit certa, ad verum prophetam veniendum est, quem mortalis, Dei investigare consilium et ipsam im Deus Pater volens ab omnibus diligi, hæc quæ ho mensitatem perscrutari: sed si discere, ut dixi- mines induxerunt, in quibus nihil potest appre mus, omnia desiderat, verum prophetam requirat. hendi, voluit penitus exstinguere, ut eo magis iste Quem cum invenerit, non quæstionibus et disputa- quæreretur, et quem illi obcluserant, hic homi tionibus neque argumentis cum eo agat, sed si nibus viam veritatis aperiret. Propter hunc enim quid responderit, si quid pronuntiaverit, hoc cer- Deus etiam mundum fecit et ab ipso mundus reple tum esse non potest dubitari. Et ideo quæratur tur, unde et quærentibus se adest ubique, eliamsi verus propheta ante omnia, et ejus verba tenean in ultimis terræ finibus quæratur. Si vero non pure tur; in quibus illud tantummodo discutiendum eum quis nec sancte neque fideliter quærat, intra unicuique est, ut satisfaciat sibi si vere prophetica ipsum quidem est, quia ubique est et intra sensus ejus verba sunt, id est, si indubitatam fidem con- omnium invenitur; sed, ut supra diximus, infide tinent futurorum, si tempora definita consignant, libus dormit et absens habetur his, a quibus esse si rerum ordinem servant, si non quæ prima sunt, non creditur. Cumque hæc et alia hujusmodi Petrus novissima, et quæ in novissimis gesta sunt, prima de vero propheta prosecutus esset, turbas dimisit, narrarunt, si nihil versutum, nihil magica arte ad senem vero cum rogasset plurimum permanere no decipiendum compositum continent, aut si non biscum, obtinere non potuit, sed et ipse discessit, quæ aliis revelata sunt, ad se transtulerit admistis alia die sicut placuerat rediturus. Et post hæc nos mendaciis. Et cum his omnibus recto judicio dis- una cum Petro ingressi hospitium, cibo et quiete cussis, verba constiterit esse prophetica, ita de- solito utimur. f. Sequenti die Petrus una nobiscum mature ad locum, in quo pridie habita fuerat disputatio, pro peravit, atque ibi cum plurimas jam ad audiendum convenisse turbas et senem cum eis videret, ait ad eum: Hesterna die, o senex, cum Clemente pla cuerat ut hodie sermo fieret, et aut tu ostenderes nihil extra genesim fieri, aut Clemens doceret ge nesim non esse [sed in nobis et in nostra potestate haberi quæ gerimus]. Ad hæc senex respondit: Et quid placuerit memini, et tua verba teneo quæ post pactiones locutus es, quibus docuisti impos sibile esse homini scire aliquid, nisi a vero Pro 61 Sap. 1, 4. "In codd. Lipss. omissis iis, quæ usque ad cap. 16 med. sequuntur, sic legitur: Locu tus es. Deinde prosecutus senex adjecit: Certum est mihi et bene novi quia compaginatione, etc.

pneta didicerit. Et Petrus: Nescis, inquit, quo- mentes hominum corrumpit ac violat, et a deside modo dixerim, sed nunc te ego commonebo, de rio veri Sponsi seducens, illicit ad aliena desideria. voluntate dixi et consilio Dei, quam habuit prius quam mundus esset, et quo consilio fecerit mun dum, tempora statuerit, legem dederit, justis ad bonorum remunerationem futurum sæculum promi serit, injustis poenas ex judicii sententia statuerit; hoc ego dixi consilium, et hanc voluntatem Dei ab hominibus inveniri non posse, quia nemo hominum potest sensum Dei conjecturis et æstimatione col ligere, nisi propheta ab eo missus enuntiet. Non ergo de quibuscunque disciplinis aut studiis dixi, quia inveniri sine propheta aut sciri non possint; quippe qui sciam et artificia et disciplinas sciri et exerceri ab hominibus, quas hon a vero propheta, sed a magistris hominibus didicerint. II. Quoniam ergo te professus es gnarum esse positionis siderum et stellarum cursus, ex quibus convinceres Clementem quod genesi omnia subja ceant, aut ab ipso disceres quod per Providentiam reguntur universa, et est etiam aliquid in nobis, hoc expedire vos convenit. Ad hæc senex respondit Jam quidem necessarium non erat hujusmodi mo vere quæstiones, si possibile esset nobis a vero pro phela discere et audire definita sententia, quia sit aliquid in nobis et in arbitrii positum libertate; valde enim me sermo tuus movit hesternus, in quo de virtute prophetica disputasti. Unde et ego assentio et contirmo sententiam tuam, quia nihil potest ab homine certum indubitatumque cognosci, cui et exiguum vitæ tempus est et breve ac tenue spira meu, quo retineri videtur in vita. Verumtamen quo niam priusquam de prophetica virtute aliquid au direm, pollicitus videor Clementi, ut ostenderem, quia omnia subjecta sunt genesi, aut ab ipso disce rem, quia est aliquid et in nobis, præstet mihi ipse in hoc gratiam ut primus incipiat et quæ objici pos sunt, proponat et absolvat; ego enim, ex quo pau cis a te audivi de virtute prophetiæ, magnitudinem præscientiæ considerans obstupui, fateor, nec om nino recipiendum quidquam censeo, quod conje cturis et æstimatione colligitur. III. Et cum hæc senex dixisset, ego Clemens di cere ita coepi: Deus per Filium suum creavit mun dum tanquam duplicem domum, interjectu firma menti hujus quod coelum appellatur distinctam, et in superiori quidem angelicas babitare virtutes, in isto autem visibili mundo nasci hominum multitu dinem dedit, ex quibus eligeret amicos Filio suo, cum quibus lætaretur, et qui ei tanquam sponso ut dilecta sponsa pararentur. Verum usque ad nuptia rum tempus, quod est præsentia sæculi venturi, statuit virtutem quamdam, quæ ex his quæ in hoc mundo nascuntur, eligat et custodiat meliores, ac servet Filio suo sequestratos in loco quodam mundi qui extra peccatum est, in quo jam sunt aliquanti, qui ibi velut sponsa, ut dixi, decora ad sponsi præ sentiam præparantur. Nam mundi hujus et præsen tis temporis princeps adultero similis est, qui IV. Sed dicet aliquis: Quid ergo necesse erat istum principem fieri, qui a vero principe nientes hominum declinaret? Quoniam Deus qui, ut dixi, Filio suo amicos voluit præparare, non eos tales esse voluit, qui necessitate naturæ aliud quid esse non possent, sed qui arbitrio suo et voluntate boni esse desiderarent; quia nec laudabile est, quod non est desiderabile, nec bonum judicatur, quod non proposito expetitur: nihil enim laudis est id esse, a quo te mutari naturæ necessitas non sinal. Pro videntia ergo Dei hominum multitudinem nasci in hoc mundo voluit, ut ex pluribus eligerentur qui justam diligerent vitam. Et quia præsentem mun dum prævidit non aliter posse nisi diversitate et inæqualitate constare, secundum præsentium rerum diversitates unicuique menti libertatem motuum dedit, et hunc principem posuit, quo ea quæ con traria videntur agitante, electio meliorum virtutis opere constaret. V. Sed ut planius fiat quod dicimus, per singula ex ponemus.Nunquid omnes, verbi gratia, oportebat esse in hoc mundo reges, aut principes, aut dominos, aut pædagogos, aut legisperitos, aut geometras, aut aurifices, aut pistores, aut fabros, aut grammaticos, aut divites, aut agricolas, aut olitores, aut piscatores aut pauperes? hæc certum est quia omnes esse non poterant. Omnia tamen hæc officia et multo plura præsens vita hominum requirit, et sine his transigi non potest; est ergo necessaria in hoe mundo inæ. qualitas. Non enim potest esse rex, nisi habeat quos regat et quibus imperet, neque potest esse domi nus, nisi habeat cui dominetur, et cætera similiter. VJ. Sciens ergo Conditor a nullo sponte veniri ad agonem, dum refugitur labor, hoc est ad exercen das artes istas quas supra diximus, per quas vel justitia uniuscujusque vel misericordia manifestari potest, corpus homini fecit, quod famem et sitim et frigus reciperet, ut reficiendi corporis causa com pulsi homines, ad omnes quas supra exposuimus artes victus necessitate descenderent. Cibi enim et potus atque indumenti gratia, singulas quasque artes expetere edocemur. Et hic jam uniuscujusque men lis propositum declaratur, utrum necessitatem fa mis et frigoris per furta et homicidia ac perjuria sarciat, perque alia hujusmodi scelera, an justi tiam, misericordiam, continentiamque custodiens, artis studio et manuum labore imminentis neces sitatis expleat ministerium. Si enim cum justitia et pietate ac misericordia necessitatem corporis trans igat, velut propositi agonis victor, amicus Filii Dei et electus abscedit; si vero per fraudes, per iniqui tates et scelera concupiscentiis deservit corporali bus, principis hujus mundi atque omnium dæmonum amicus efficitur, a quibus etiam hoc edocetur, ut stellarum cursibus malorum suorum ascribat erro res, quos nonnisi proposito ac voluntate delegit. Etenim artes, cogente, ut diximus, cibi ac potus

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. victoriæ et meritum præmiorum. voluptate, discuntur et exercentur; quæ voluptas, sunt, ut ex earum certamine oriatur justis palma cum accesserit unicuique veritatis agnitio, infirmior efficitur succedente parcinionia. Quantus enim sumptus est, aqua et pane utentibus et hunc a Deo sperantibus? IX. Ex istis ergo accidit interdum, ut si qui in continenter egerint, et non tantum obsistere quam cedere atque in semetipsis dare eis voluerint lo cum, noxia earum aspiratione generetur intempe rata et vitiosa progenies. Dum enim totum libidini indulgetur et observatio nulla coeundi est, illo rum sine dubio dæmonum, quibus hæc perurgen tibus fiunt, vitia et fragilitates suscipit importuna generatio. Et ideo pro hujusmodi vitiis natorum obnoxii erunt parentes, qui legem servare concu bitus noluerunt, licet sint et aliæ causæ secretiores, quibus his malis obnoxiæ efficiuntur animæ, quas nuuc proferre temporis non est. Tamen oportet nerandi observantiam sumat et immunditiæ causas declinet, ut possit mundum esse quod gignitur. Neque enim fas est, ut in plantandis quidemi virgultis vel in seminandis frugibus opportunum tempus quæratur, terra purgetur atque omnia quæ convenit præparentur, ne forte semen jactum lædatur et pereat, et in solo homine, qui est su per hæc omnia, serendi observatio nulla habeatur, nulla cautela. VII. Est ergo, ut diximus, necessaria quædam in dispensatione inundi inæqualitas, dum omnes qui dem homines non omnia possunt scire vel implere artificia, usu tamen et ministerio omnium pene omnes indigent, et ob hoc necesse est alium ope rari, alium operanti præbere mercedem, alium ser vire, alium dominari, alium regi, alium regere. Sed banc inæqualitatem quæ mortalium vitam necessa rio subsecuta est, divina Providentia in occasionem justitiæ, misericordiæ humanitatisque convertit, ut dum hæc inter homines aguntur, sit unicuique unumquemque agnoscere legem Dei, ut ex ea ge causa juste agendi cum eo, cui merces operis ex solvenda est, et faciendi misericordiam cum eo, qui, debilitate fortassis aut penuria intercedente, debi tum solvere non potest, sed et humane agendi cum bis qui conditione videntur obnoxii, mansuetudi nem quoque conservandi erga subjectos, et omnia prorsus gerendi secundum legem Dei. Dedit enim legem, juvans per hoc humanas mentes, ut facilius erga unumquodque qualiter agi deberet, adverte rent, qua via effugerent malum et qua ad futura tenderent bona, et ut in aqua regenerati per opera bona, ignem vetustæ nativitatis exstinguerent. Prima enim nostra nativitas per ignem concupiscentiæ descendit, et ideo dispensatione divina secunda hæc per aquam introducitur, quæ restinguat ignis na turam, et cœlesti spiritu anima illuminata metum primæ nativitatis abjiciat, si tamen ita de reli quo vivat, ut nullas omnino mundi hujus voluptates requirat, sed sit tanquam peregrinus et advena 63, atque alterius civitatis civis. c VIII. Sed fortasse dicas, quia in his quidem, in quibus naturalis necessitas exigit artium operum que ministerium, potest unusquisque habere in potestate, servare justitiam et modum vel desideriis vel actibus quem velit imponere; quid de ægritu dinibus dicemus et infirmitatibus, quæ accidunt hominibus, et quod dæmonibus nonnulli urgentur et febribus et frigoribus, nonnulli etiam furore aguntur et mente excidunt; et omnia illa, quæ in numeris casibus premunt mortalium genus? Ad hæc dicemus, si consideret quis totius mysterii rationem, hæc illis quæ supra exposuimus, justiora esse pronuntiabit. Deus enim hominibus naturam dedit, per quam et doceri possint de bono et ob sistere malo, id est, ut et artes possint discere et obsistere voluptatibus, ac præferre in omnibus le gem Dei, et ob hoc virtutes quasdam contrarias oberrare mundum hunc et obluctari nobiscum per misit, propter causas quæ jam superius dictæ ** Psal. XXXVIII, 13. X. Sed quid, quod nonnulli, inquit, cum in prima ætate absque vitio fuerint corporali, pro cessu temporis incurrunt hæc mala, ita ut ali quanti etiam violenter præcipitentur in mortem? Etiam de his vicina et pene eadem ratio est; illæ enim, quas diximus contrarias humano generi po testates, ad uniuscujusque cor per multas et di versas concupiscentias invitantur quodammodo et ingrediendi accipiunt locum, estque hæc in illis vis et potestas, quæ hortetur et incitet tantum, non quæ cogal et perficiat. Si ergo quis acquiescat eis, ut etiam agat ea quæ male desiderat, consensus sni et actus mercedem perditionis et pessimæ mor tis inveniet. Si vero futurum judicium cogitans, metu ipso fuerit repressus et revocaverit se, ne actu impleat quod mala cogitatione concepit, effu giet non solum perniciem præsentem, sed et futura supplicia. Omnis enim causa peccati similis videtur esse stuppæ pice oblitæ, quæ ubi calorem ignis acceperit statim inflammatur: hujus vero ignis in cendium opera esse dæmonum intelliguntur. Si ergo inveniatur quis peccatis et concupiscentiis tanquam pice oblitus, ignis ei facillime domina tur. Si vero non peccati pice, sed aqua purificatio nis et regenerationis infusa sit stuppa, ignis in ea dæmonum non valebit accendi. XI. Sed dicet aliquis: Et quid faciemus jam nos quos contigit peccatis sicut pice oblitos? Respon debo: Nihil aliud nisi ut festinetis ablui, quo ex purgetur a vobis ignis materia per invocationem Et coelesti spiritu anima illuminata. Forte ut, quemadmodum correctum cernitur in ms. Regis atque habet editio Coloniensis.

sancti nominis, et de reliquo futuri judicii metu scit quomodo et quare peccet qui pec.at, et quæ concupiscentias refrenetis, atque adversarias pote states, cum forte ad sensus vestros accesserint, tota obstinatione pellatis. Sed dicis: Si in amorem quis inciderit, quomodo se poterit continere, etiamsi ante oculos suos ipsum ignis fluvium quem Pyriphlege thonta nominant, videat? Hæc excusatio est eorum qui converti ad poenitentiam nolunt. Denique nunc nolo Pyriphlegethonta adducas in medium; homi num tibi propone poenas, et vide quantum valeat metus; potestne quisquam, cum pro amoris cri mine ad supplicium ducitur et ad stipitem colliga tur urendus in illo tempore ejus quam ama vit vel desiderium capere vel speciem ante oculos proponere? Nequaquam, inquies. Vides ergo, quia præsens metus resecat iniqua desideria. Quod si credentes Deo, et futurum judicium pœnamque ignis æterni confitentes non se continent a pecca to, certum est quod non plena fide credunt: si enim certa sit fides, certus fit et timor; si vero minus aliquid est in fide, relaxatur et metus, et tunc lo cum inveniunt introeundi contrariæ potestates, quarum persuasionibus cum acquieverint, necesse est ut et potestati earum obnoxii fiant et ipsis per suadentibus agantur ad præcipitia peccati. unumquemque causa ducat ad peccatum. Hoc tanien generaliter agnoscendum est; quod si qui non ita mente, ut actibus mali sunt, nec proposito incitati ad peccandum devolvuntur, his velocior et magis in præ Benti vita redditur poena; ubique enim et semper Deus prout competere judicat, unicuique pro acti bus suis reddit. Eorum vero qui proposito exercent malitiam, ita ut interdum etiam in eos sæviant, a quibus bona consecuti sunt, et nullam recorda tionem capiunt ad poenitentiam, differt pœnas in futurum; non enim merentur isti, sicut illi de qui bus supra diximus, in præsenti vita scelerum suo. rum finire vindictam, sed permittitur eis præsens tempus implere ut volunt, quia emendatio eorum non est jam talis, quæ temporalibus indigeat ca stigationibus, sed quæ æterni ignis in inferno exi gat poenas, quorum animæ ibi poenitentiam quæ rent, ubi invenire non poterunt. XII. Igitur astrologi, ignorantes hujusmodi my steria, putant stellarum cursibus ista contingere, unde et his qui accedunt ad eos, ut de futuris ali quid consulant, respondentes falluntur in pluri mis; nec mirum, non enim sunt prophetæ, sed usu multi temporis, auctores errorum perfugium quoddam in his quibus decipiebantur inveniunt, et climacteras quosdam introducunt, ut de rebus in certis scientiam fingant. Climacteras enim dicunt quasi periculi tempus in quo interdum peri matur quis, interdum non perimatur; ignorantes quod non stellarum cursus hæc, sed dæmonum ge rit operatio, qui ad astrologiæ errorem confirman dum deservientes, calculis mathesis decipiunt ho mines ad peccandum, ut cum, vel Deo permittente vel legibus exigentibus, peccati dederint poenas, verum dixisse videatur astrologus. Et tamen fal luntur etiam in hoc; si enim cito conversi fuerint ad pœnitentiam, et futuræ pœnæ recordationem conceperint ac metum, conversis ad Deum per gratiam baptismi resolvitur poena mortis. XIII. Sed dicet quis Multi et homicidium et adulterium et alia scelera commiserunt, et nihil mali passi sunt. Hoc quidem raro accidit homini bus, tamen nescientibus consilium Dei frequenter videtur accidere; Deus autem qui novit universa, XIV. Quod si in hac vita positi illas quas ibi pa tientur poenas, ante oculos posuissent, refrenas sent utique desideria et nullo pacto decidissent in peccatum. Multum enim potest sensus in anima ad resecandas omnes ejus cupiditates, maxime cum coelestium scientiam ceperit, per quam lumine veritatis accepto, ab omni obscuritate malorum actuum declinabit. Sicut enim sol omnes stellas splandore sui fulgoris obtundit et contegit, ita et mens per scientiæ lucem omnes concupiscentias animæ inefficaces reddit et otiosas, futuri judicii memoriam super eas tanquam radios suos emit tens, ita ut ne apparere quidem ultra in anima queant. XV. Quod autem timor Dei multum valeat ad reprimendas concupiscentias, cape humani timoris exemplum. Quotusquisque est, qui non inter ho mines concupiscat aliena? et tamen metu pœnæ quæ legibus statuta est, refrenatur et continentius agit. Regi propter metum gentes subjacent et ar malus paret exercitus. Servi cum sint validiores dominis suis, propter metum tamen imperia per ferunt dominorum. Bestiæ ipsæ feræ, metu mile scunt: tauri validissimi jugo colla submittunt, et immanes elephanti magistris obtemperant per ti morem. Sed cur humanis utamur exemplis, cum 'D etiam divina non desint? Nonne terra ipsa sub præcepti metu permanet, quod etiam motu sui et tremore testatur? Mare statutum terminum servat, angeli pacem custodiunt, stellæ or dinem tenent et fluvii meatus, dæmones quo que certum est timore in fugam verti. Et ne per Cum pro amoris crimine ad supplicium duci tur, et ad stipitem colligatur urendus. Julius Capito linus de Macrino: Adulterii reos semper vivos simul incendit, junctis corporibus. Nota postea variam le ctionem etiam codicis Regii, quem, ad puerorum stuprum spectantem, de quo flammis vindicibus ex piando Valentiniani lex exstat in codice Theodo siano. Climacteras enim dicunt, quasi periculi tem pus. Vide quos hac in re citat doctissimus Savaro ad Sidonii epist. 14, lib. vi, nec non Nili abbatis epistolam 258, lib. 11.

singulis obsistere et repugnare habet in natura sua mens, cum ei obfulserit veritatis agnitio, per quam scientiam timor futuri judicii datur, qui sit idoneus animæ gubernator et qui eam possit a concupis centiarum præcipitiis revocare. Quia ergo sint hæc in nostra potestate, sufficienter dictum est. XXXII. Nunc et tu senex, si quid habes quod ad hæc respondeas, incipe. Senex ad hæc: Ple nissime, ait, ostendisti, fili; sed ego, sicut dixi ex initio, omni huic incomparabili assertioni tuæ, a propria conscientia prohibeor accommodare con sensum. Novi enim et meam genesim et conjugis meæ, et scio ea quæ unicuique, nostrum dictabat genesis accidisse, et ab his quæ rebus et operi bus comperta sunt mihi, nunc verbis transferri non possum. Denique quoniam te apprime imbutum vi deo in hujuscemodi disciplinis, audi conjugis meæ thema, et invenies schema cujus exitus accidit. Habuit enim Martem cum Venere super centrum, Lunam vero in occasu in domibus Martis et fini bus Saturni, quod schema adulteras facit et ser vos proprios amare, in peregrinatione et in aquis defungi, quod et ita factum est; incidit namque in amorem servi, et periculum simul atque oppro brium metuens fugit cum ipso, et peregre profe cta ubi amori suo satisfecit, periit in mari. tibi hodie conjugem tuam cum tribus vestris li beris viventem pudicissime traditurum; et jan nunc accipe fidem rerum ex eo, quod omnem cau sam multo diligentius scio quam tu, cunctaque tibi per ordinem quæ gesta sunt enarrabo, ut et tu cognoscas et qui præsentes sunt discant. XXXV. Et cum hæc dixisset, conversus ad tur bas ita cœpit: Hic quem videtis, o viri, in hac veste pauperrima, Romanæ urbis est civis, ex ge mere ipsius Cæsaris descendens; nomen ei Fausti nianus, uxorem quoque nobilissimam Matthidiam nomine sortitus est, ex qua tres filios suscepit, quorum duo gemini, unus autem qui erat junior, cui nomen Clemens, hic est. Et cum hoc dixisset, digito me ostendit. Gemini autem filii ejus sunt isti, Niceta et Aquila, quorum alius Faustinus vo cabatur prius, et alius Faustus. Simul auteni ut nomina nostra enuntiavit Petrus, senex resolutis membris omnibus, quasi interceptus concidit. Nos autem filii irruentes super eum, complectebamur et osculabamur, verentes simul ne spiritum revo care non posset. Et cum hæc fierent, populus qui dem admiratione ipsa olistupefactus est. XXXVI. Petrus autem surgere nos a complexi bus patris, ne eum necaremus jubet, et ipse ap prehensa manu ejus, quasi de somno quodam pro fundo elevans eum et paululum recreans, omnia quæ gesta fuerant secundum veritatem coepit exponere quomodo frater ejus in amorem inciderit Matthidiæ, XXXIII. Et ego respondi: Unde scis quia pere gre servo suo sociata est et in ejus consortio po sita defungitur? Et senex: Certissime, inquit, scio, revera non quia nupserit servo, quippe quiet illa cum esset pudicissima, illicitum fratris amo neque hoc quidem quod eum amaret agnoveram, sed postquam profecta est, frater meus mihi enar ravit, dicens, quod primo quidem ipsum adamas set; sed ille quia erat honestus, utpote frater, noluit torum fratris incesti macula polluere. Sed illa et me verens, et opprobrium non ferens infelix (neque enim imputandum ei est, quod eam gene sis facere compulit), finxit somnium et ait ad me Astitit mihi quidam per visum, qui jussit me cum duobus geminis meis sine mora ex Urbe proficisci. Hæc ergo cum audissem, pro salute ejus filiorum que sollicitus, confestim ipsam et liberos exire fecl; unum qui erat junior, mihi retinui; hoc enim eum qui responsa in somnis dederat, permisisse dicebat. XXXIV. Tum ego Clemens, intelligens quod ipse fortassis esset pater meus, lacrymis oppletus sum; fratres quoque meos volentes prosilire et aperire rem, prohibuit Petrus dicens: Quiescite quoadus que mihi placuerit. Respondens ergo Petrus ait ad senem: Quod nomen erat juniori filio tuo? At ille ait: Clemens. Et Petrus: Si tibi, inquit, ho die conjugem tuam castissimam consignavero cum tribus aliis tuis, credis quia potest pudica mens motus irrationabiles superare, et quod omnia quæ a uobis dicta sunt, vera sint et genesis nihil sit? Et senex: Sient impossibile est, inquit, te exhi bere quod promisisti, ita impossibile est extra ge nesim fieri aliquid. Tum Petrus: Testes, inquit, habere volo omnes hos qui præsentes sunt, me p rem viro indicare noluerit, ne vel bellum fratribus vel opprobrium generi indiceret, sed sapienter somnium finxerit, quo ex Urbe juberetur excedere eum geminis filiis, juniore apud patrem relicto; utque navigantes naufragium vi tempestatis incur rerint, et ad insulam Antaradum nomine expulsi, Matthidia quidem supra saxum quoddam fluctu jactante projecta sit, gemini vero liberi rapti a piratis et Cæsaream perducti, religiosa cuidam fe minæ venundati sint, quæ eos in filiorum loco habens liberaliter educaverit et erudiri fecerit, eorumque nomina piratæ immutaverint et Nicetam alium, alium Aquilam vocitaverint; utque post hæc studiorum et consuetudinis causa Simoni ad hæserint, atque ab eo, ubi magum et deceptorem vi derunt, aversi accesserint ad Zacchæum, et ut post hæc sociati sunt sibi; sed et Clemens quomodo ex Urbe agnoscendæ veritatis causa profectus, per Bar nabæ notitiam Cæsaream venerit sibique innotuerit et adhæserit, utque ab eo sit de fide religionis edo ctus; sed et qualiter apud Antaradum mendicantem repererit et recognoverit matrem, utque omnis in sula in ejus recognitione gavisa sit, et de pudicissi mæ hospitæ contubernio atque ejus per semetipsum collata sanitate, et de liberalitate Clementis in eos qui erga matrem benefici exstiterant; utque post hæc Nioeta et Aquila requirentes quænam esset pe regrina muller, eum audissent a Clemente omne negotium, se esse gemines ejus Allos Faustinum

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. exclamaverunt et Faustum, omnemque historiam conclave clausa, effugato a se dæmone et ostiis quæ eos egerit patefecerint; utque post hæc matri cautius, ne subito gaudio interciperetur, ipso insi nuante, oblati sint, Petro. XXXVII. Sed cum hæc in auditu senis narratione gratissima turbis exponeret Petrus, ita ut audien tes gestorum miraculis et humanitatis miseratione lacrymarent, nescio unde audiens mater de reco gnitione patris, cursu concito irruit in medium nostri, cum clamore dicens: Ubi est meus vir, meus dominus Faustinianus, qui tam multis tempo ribus affligitur, ambulans per urbes singulas et me quærens? Hæc cum illa quasi amens clamaret et circumspiceret, senex accurrens cum multis lacry mis amplecti et constringere eam coepit. Et cum hæc gererentur, Petrus rogavit turbas ut discede rent, dicens inverecundum esse ultra persistere, sed dandum eis locum familiarius invicem se vi dendi; crastino autem hic, inquit, si qui vestrum volunt, conveniant ad audiendum verbum. patefactis cum catenis suis veniens procidit ad pedes Petri, dicens: Rectum est, mi domine, ut agas hodie hic salutaria mea et non contristes neque me neque parentes meos. Petro autem re quirente catenarum sermonumque ejus causam, parentes præter spem læti effecti de filiæ sanitate, velut stupore quodam attoniti ipsi quidem dicere nequeunt, astantes autem famuli aiunt: Hæc a septimo ætatis anno a dæmone occupata, omnes qui accedere tentassent ad eam, scindere, dila niare morsibus, etiam disrumpere, et hoc per vi ginti annos usque ad præsens facere nunquam de stitit, nec ab aliquo potuit curari, sed ne ac cedere ad eam quisquam valebat; multos enim inutiles reddidit, alios et peremit, omnibus enim viris validior erat, sine dubio viribus dæmonis nisa. Nunc autem, ut vides, ex præsentia tua dæmon quidem fugit, ostia vero quæ summo cum muni mento clausa fuerant, aperta sunt, et ipsa sana stat ante te rogans, ut diem salutarium suorum letum et ipsi et parentibus facias, et maneas apud eos. Hæc cum ita unus ex famulis enarrasset, et ipsa catena de manibus ejus ac pedibus fuissent sponte resolutæ, Petrus certus quod per ipsum sanitas hæc reddita sit puellæ, acquievit manere apud eos. Sed et illos qui remanserant in hospitio una cum uxore sua transire jussit, et unusquis que acceptis seorsum cubiculis mansimus., atque ex more cibo sumpto redditisque laudibus Deo, XXXVIII. His a Petro dictis secesserunt turbe, et cum vellemus nos quoque ire ad hospitium, do minus domus ait ad nos: Turpe est et impium tales ac tantos viros manere in stabulo, cum ego omnem pene domum vacantem habeam, lectosque stratos quamplurimos et quæ necessaria sunt pa rata. Sed Petro contradicente, uxor patrisfamilias una cum liberis suis prostrabat se ante eum et exorabat dicens: Obsecro te, mane apud nos. Sed ne sic quidem acquiescebat Petrus, donec filia eo rum qui rogabant, ab immundo spiritu temporibus suis singuli requievimus locis. multis vexata el catenis vincta, quæ fuerat intra 1. Mane autem, exorto sole, ego Clemens et Ni eeta atque Aquila una cum Petro venimus ad locum in quo pater simul cum matre requiescebat; et cum adhuc eos dormientes reperissemus, pro fori bus consedimus, ubi Petrus talibus apud nos ser monibus utitur: Audite me, dilectissimi conservi, scio quia grandem habetis affectum erga patrem vestrum, vereor ergo ne ante tempus eum perur geatis jugum religionis suscipere, nondum ad id paratum, ad quod forte pro vestri gratia videatur acquiescere. Sed hoc non est firmum; quod enim propter homines fit, probabile non est et cito dila bitur. Ideoque videtur mihi, ut concedatis ei anno uno vivere pro arbitrio, in quo potest iter agens nobiscum, dum nos alios docemus, etiam ipse sim pliciter audire; et audiens, siquidem agnoscendæ veritatis rectum propositum gerit, ipse rogabit ut suscipiat religionis jugum, aut si non placet ei re cipere, permaneat amicus. Hi enim qui non id ex corde suscipiunt, cum coeperint ferre non posse, non solum abjiciunt quod susceperant, sed quasi pro excusatione infirmitatis suæ, incipiunt viam religionis blasphemare, et male loqui de his quos nequaquam sequi aut imitari potuerunt. II. Ad hæc Niceta respondit: Non contradico, domine mi Petre, rectis et bonis consiliis tuis, sed dicere aliquid volo, ut per hoc discam quod nescio. Quid si intra annum hunc, quo differri eum jubes, moriatur pater noster? descendet in infernum va cuus et cruciandus in æternum. Tum Petrus: Am plector, inquit, benignum erga patrem propositum tuum, et ignosco tibi de his quæ ignoras. Quid enim censes, quia si quis putatur juste vixisse, iste con tinuo salvabitur? Non putas eum discutiendum ab eo qui occulta hominum novit, quomodo juste vi xerit, ne forte ritu gentilium institutis eorum Salutaria mea. Ta owrheta. Res satis nota vel mediocriter eruditis. Gentilium, hoc est duocvv, non 'Evwv.

S. CLEMENTIS 1 ROM. PONT. OPERA DUBIA. quoniam quidem cupio me inclinare ad bene agen dum, et non possum bene agere, nisi prius didi cero quid sit bonum; quod si intelligere potuero, ex ipso etiam quid sit malum, hoc est huic contra rium, advertam. VI. Verum ad hæc quæ dixi, unum e vobis re spondere volo, non Petrum; non enini dignum est, ab illo verba et doctrinam cum quæstionibus ca pere, sed ille si quid pronuntiaverit, hoc absque aliqua retractatione teneatur. Et ideo ipse nobis servetur quasi arbiter, ut sicubi disputatio nostra exitum non invenerit, ipse quod sibi visum fuerit pronuntians, indubitatum finem rebus dubiis im ponat. Et nunc ergo possem sola ejus sententia contentus credere, si quid ei videretur, quod et ad ultimum faciam; volo tamen prius videre, si est possibile disputando invenire quod quæritur. Pla cel ergo ut Clemens primus incipiat, et ostendat, si est aliquid in substantia et actibus bonum vel malum. VII. Ad hæc ego respondi: Quoniam quidem a me vis discere, si est aliquid natura aut actu bo num vel malum, an potius usu præventis hominibus bona quædam et alia videntur mala, pro eo quod divisionem inter se rerum fecere communium, quæ deberent, ut ais, ita esse communia, ut aer et splendor solis; puto quod non debeam tibi aliunde assertiones adhibere, nisi ex his disciplinis quibus ipse uteris et quas ipse confirmas, et indubitata tibi sint quæ dicuntur. Omnium elementorum et stellarum certos ponitis fines, quasque stellas di eitis in quibusdam absque noxa coire sicut in con jugiis, in aliis vero noxie misceri sicut in adulteriis. Et dicitis quædam generalia esse omnium, quæ dam vero non omnium neque generalia. Sed ne prolixa disputatio fiat, breviter et de re dicam. Terra quæ arida est, conjugio et admistione indiget aquæ, ut possit generare fructus, sine quibus vita hominibus non est; est ergo hæc legitima conjun etio. Econtra si aut pruinæ frigus terræ misceatur aut calor aquis, hujusmodi conjunctio corruptelam facit; et hoc in talibus adulterium est. quæ mala esse apud neminem dubitantur. Non tibi videtur malum esse febris, incendium, seditio, rul na, cædes, vincula, supplicia, dolores, luctus, et his similia? Et pater: Verum est, inquit, fili, hæc mala esse et valde mala; aut certe qui negat hæc esse mala, patiatur ea. IX. Et ego respondi: Quia ergo cum eo mihi ser mo est, qui in astrologica disciplina eruditus est, secundum ipsam tecum agam, ut de his quæ tibi in usu sunt accipiens rationem, citius acquiescas. Audi nunc ergo. Confessus es mala esse ea qua supra diximus, id est febres, incendia, et his simi lia; hæc secundum vos amalitiosis stellis fieri di cuntur, id est ab humido Saturno et calido Marte; horum vero contraria a benignis fieri stellis, Bid est a temperato Jove et humida Venere; aut non ita est? Et pater respondit: Ita est, fili, nec aliter fieri potest. Tum ego: Quia ergo a bonis stellis, Jove dico et Venere, bona fieri dicitis, videamus unaquæque malarum stellarum cum admista fuerit bonis, quid est quod efficit; et illud esse intelliga mus malum. Etenim nuptias facere Venerem po nitis; quæ si Jovem habeat in schemate suo, pu dicas efficiat, Jove autem non respiciente, si ad fuerit Mars, corrumpi nuptias per adulterium pro nuntiatis. Et pater: Ita se, inquit, habet. Ego re spondi: Ergo malum est adulterium, quandoqui dem ex malarum stellarum admistione committitur; et ut compendiosius explicemus, omnia quæ dicitis ex malarum admistione stellarum bonas perpell stellas, mala esse sine dubio pronuntianda sunt. Istæ ergo stelle quarum admistione diximus febres, incendia, et cætera his similia effici mala, ipsæ se cundum vos etiam homicidia, adulteria, furta ope rantur, protervos etiam et stolidos ipsæc efficiunt. VIII. Et pater respondit: Sed sicut elementorum vel stellarum inconsonæ conjunctionis statim pro ditur noxa, ita deberet et adulterium statim ostendi quam malum est. Et ego aio: Hoc mibi primo con firma, si, ut etiam ipse confessus es, ex incongrua et inconsona admistione efficiuntur mala, et istud in consequentibus requiretur. Et pater ait: Ut se habet rei natura, ita ais, fili. Tum ego respondi Quia ergo discere cupis de his, vide quanta sint X. Et pater: Vere, inquit, breviter el incompa rabiliter ostendisti, quia sint mala in actibus, sed hoc adhuc velim discere, quomodo juste judicat Deus eos qui peccant, sicut vos dicitis, si peccare eos genesis cogit? Tum ego respondi: Vereor di cere tibi aliquid, pater, quia in omni te honore haberi a me decet, alioquin erat quod possim dí cere si deceret. Et pater ait: Dic quod tibi occur rit, fili, etiamsi injuriosum videtur; non enim tu, sed quæstionis ratio injuriam facit, sicut pudica mulier intemperanti viro, si pro salute indignetur et honestate. Et ego respondi: Si prima quæque inter nos confirmata et confessa non bene retinea mus, sed semper quæ definita sunt resolvantur per oblivionem, videbimur telam texere Penelopes, ea quæ texuimus resolventes; et ideo debemus aut non Humido Saturno. Idem de Saturno, humidam stellam esse, sentiunt Clemens Alexandrinus Strom. v, p. 564; Nonnus Atovuotaxwv lib. xvitt, p. 500; Servius ad Georgic. 1, 12, 13, et Platonici quidam apud Macrobium lib. t in Somnium Scipionis c. 11. Verum Julio Firmico lib. 11, c. 10, est: Saturnus natura quidem frigidus et siccus, ex accidenti vero quandoque humidus. Eidemque Koovy tribuit Enpov perptepov Proclus lib. 1 in Tetrabiblum Pole mæl c. 4.

8. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. cymbala et tympanorum sonitus, exprimuntur imagines. De abscisione vero Saturni, quæ major erit probatio veritatis, quam ut in honorem dei sui, simili infelicitatis sorte abscindantur etiam cultores? Cum ergo hæc manifeste cernantur, quis tam exigui sensus, imo tam stolidi invenietur, cui non palam sit, hæc magis vera esse de infelicibus diis, quæ infeliciores cultores etiam corporum suo rum vulneribus et abscisione testantur? ergo modo per allegoriam Cronum quidem, qui est vorantis, et occullati pueri per Corybantuin et Saturnus, tempus esse, ut diximus, tradunt, Rheam materiam, Aiden, id est Orcum, inferni profundum, Neptunum aquam, Jovem ætherem, id est caloris elementum, Venerem venustatem rerum, Cupidi nem concupiscentiam, quæ inest rebus omnibus, per quam posteritas reparatur, vel etiam rerum ratio quæ sapienter inspecta delectat. Hera, id est Juno, aer iste medius, qui de coelo usque ad terram des cendit, ponitur. Dianæ, quam ipsam Proserpinam dicunt, aerem inferne tradunt. Apollinem ipsum etiam solem dicunt, circumeuntem polum; Mercu rium verbum, quo ratio de singulis quibusque reddatur; Martem intemperatum ignem, qui cuncta consumat. Sed ne singula enumerando immore mur, ad hane allegoriæ speciem de unoquoque eorum quos colunt, hi quibus secretior de talibus inest peritia, honestas sibi videntur et justas red dere rationes. XXXVIII. Quod si, ut dicunt, hæc ita honeste et pie gesta tam inhonesto ritu ministrantur et impio, sacrilegus profecto est, quisquis ille vel ex initio hæc tradidit, vel nunc male tradita persistit im plere. Quid autem et de libris dicimus poetarum? Nonne oportuerat eos, si honesta et pia deorum gesta turpibus fabulis infamarunt, abjici protinus atque in ignem dari, ne persuaderent teneræ adhue ælati puerorum, Jovem ipsum deorum principem, parricidam erga parentes, incestum erga sorores et filias, impurum etiam in pueros exstitisse, Vene rem cum Marte adulteros, et omnia illa quæ jam superius dicta sunt? Aut quid tibi videtur, domine mi Petre? XXXV. Hæc cum Niceta dixisset, Aquila respon dit: Valde mihi videtur, quisquis ille est auctor et inventor horum, impius exstitisse, si hæc quæ grata et honesta videntur abscondit, et superstitio nis suæ ritum in dedecorosis et turpibus observan tiis collocavit, cum ea quæ secundum litteram scripta sunt, manifeste inhonesta sint et turpia, et tota religionis eorum observantia in ipsis constet, ut per bujusmodi scelera et impietates deos suos quos colunt, doceant imitari. Nam in istis allego riis quæ eis utilitas erit? quæ quamvis honesta fuisset erroris assertio, haud facile quisquam qui finguntur, nullus tamen ex eis aut usus ad cultum pervenit aut ad mores emendatio XXXVI. Unde magis constat, quod prudentes viri cum viderent communem superstitionem tam probrosam esse, tam turpem, nec tamen corrigendi modum aliquem vel scientiam didicissent, quibus potuerunt argumentis et interpretationibus conati sunt res inhonestas honesto sermone velare, et non, ut dicunt, honestas rationes inhonestis fabulis oc cultare; quod si esset, nunquam utique ipsa eo rum simulacra atque ipsæ de eis picturæ cum suis vitiis et criminibus formarentur. Non cycnus adul ter Ledæ, nec taurus formaretur Europe, et in mille monstra eum, quem putant meliorem omni bus, verterent. Quod utique si magni et sapientes qui sunt apud eos viri, fictum scirent esse, non verum, nonne impietatis arguerent et sacrilegii eos, qui ad injuriam deoruin hujusmodi aut picturam ponerent aut sculperent simulacra? Denique regem temporis sui depingant in bovis forma, vel anseris, vel formicæ, vel vulturis, et scribant super regis sui nomen, atque hujusmodi vel statuam vel imaginem collocent; et injuriam facti sentient et vindicta magnitudinem. XXXVII. Sed quoniam vera hæc magis sunt, quæ publica turpitudo testatur, et ad excusationem a viris prudentibus sermonibus honestis quæsita sunt et concinnata velamina, idcirco non solum non prohibentur, sed et ipsis mysteriis Saturni filios de XXXIX. Tunc ille respondit: Certus esto, dulcis sime Aquila, quia omnia per bonam Dei providen tiam gesta sunt, ut non solum infirma et fragilis, verum et turpis esset causa quæ futura erat con traria veritati. Si enim validior et verisimilior in eo deceptus esset, ad iter veritatis rediret. Si enim nunc, cum tam multa probra et dedecora de diis gentium proferuntur, vix aliquis turpem dere linquit errorem, quanto magis si esset ibi aliquid honestum et verisimile? Difficulter namque trans fertur animus ab his, in quibus a prima ætate præventus est; et ob hoc, ut dixi, divina Providen tia factum est ut erroris substantia et infirma esset et turpis. Sed et cætera omnia simili modo compe tenter et commode dispensat divina Providentia, licet nobis ignorantibus rerum causas bonæ et op time dispensationis divinæ non liqueat ratio. XL. Cum hæc Petrus dixisset, ego Clemens Nicetam rogabam, ut aliqua de allegoriis gentilium quas diligenter attigerat, agnoscendi gratia expone ret; utile enim est, ut quando cum gentilibus dispu tamus, etiam ista nos minime lateant. Et Niceta Si, inquit, permittit dominus meus Petrus, possum dicere. Tum Petrus: Hodie, inquit, permisi vobis dicere adversum gentiles, ut nostis. Et Niceta ait Dic ergo, Clemens, de quibus audire velis. Cui ego aio: Quomodo tradunt de deorum coena gentiles, quam in Pelei nuptiis habuerunt et Thetidis, quem dicunt esse Paridem pastorem, et quas ponunt Ju nonem, Minervam et Venerem, quæ apud eum judicantur, quemve Mercurium, vel quod malum, et cætera quæ per ordinem consequuntur, enarra nobis. XLI. Tum Niceta: Coenæ deorum causa hoe

modo se habet. Convivium mundum tradunt, dis- tia attigit, ad assertionem veri dogmatis conferat, cumbendi ordinem deorum stellarum positionem; ita tamen ut ubi vera didicit, falsa et simulata quos Hesiodus coeli et terræ primos filios nominat, declinet. in quibus sex mares et sex feminas ad duodecim XLIII. Et cum hæc dixisset, ad patrem nostrum signorum numerum referunt, quæ universum cir- respiciens, ait: Tu ergo, senex, si quidem saluti cumeunt mundum. Dapes autem convivii rationes animæ tuæ consulis, ut cum corpore fuerit resoluta, esse et causas rerum tradunt dulces et concupis- pro brevi hac conversione requiem inveniat sem cibiles, quæ qualiter regatur et gubernetur hic piternam, require de quibusvis et consule, ut pos mundus, ex signorum positione et astrorum cursi- sis si quid in te est dubitationis abjicere. Incertum bus colliguntur. Ad libertatis tamen convivii modum enim est etiam juvenibus vitae tempus, senibus dicunt ista constare, pro eo quod potestatem habeat autem jam nec incertum est; non enim dubitatur, uniuscujusque sensus, si velit degustare aliquid ex quin quantumcunque est quod putatur superesse, bujusmodi scientia aut si nolit; et sicut in convivio breve sit. Et ideo tam juvenes quam senes oportet nemo cogitur, sed vescendi libertas penes unum de conversione et pænitentia valde esse sollicitos, quemque est, ita et philosophandi ratio pendet in voluntatis arbitrio. Discordiam concupiscentiamnamentis dignissimis, id est dogmatibus veritatis, et satagere ut de reliquo ornent animam suam or carnis dicunt, quæ insurgit adversum propositum decore pudicitiæ, splendore justitiæ, candore pie mentis et philosophandi impedit studium; ideo tatis, aliisque omnibus quibus comptam decet esse denique et tempus illud esse aiunt, in quo de nu- rationabilem mentem; tum præterea declinare a ptiis agitur. Peleum vero et Thetidem nympham, consortiis inhonestis et infidelibus, et societates aridum et humidum ponunt elementum, ex quorum habere fidelium atque illos frequentare conventus, admistione substantia corporum constat. Mercu- in quibus de pudicitia, de justitia, de pietate tra rium verbum esse tradunt, per quod sensui doc- ctatur; orare semper Deum ex corde et ab ipso trina confertur, Junonem pudicitiam, Minervam petere quæ decet a Deo posci; ipsi gratias agere, fortitudinem, Venerem libidinem dicunt, Paridem veram poenitudinem gerere præteritorum gestorum; sensum. Si ergo, aiunt, accidat in homine barba- aliquantulum etiam, si possibile est, per miseri rum esse et imperitum sensum, et rectum judicium cordias pauperum juvare poenitentiam; per hæc nescientem, spreta pudicitia et virtute, libidini pal- enim facilior venia dabitur et indulgenti citius mam, quod est malum, dabit, per quod non solum indulgebitur. sibi, sed et civibus et universæ genti subversio et pernicies aderit. Hæc ergo licet illis componere ex qualibet materia visum sit, tamen aptari ad omnem hominem possunt, quia si quis pastoralem et rusticum atque imperitum habeat sensum nec velit erudiri, ubi corporis calor de libidinis suavitate suggesserit, continuo, spretis studiorum virtutibus et scientiæ bonis, ad voluptates corporis animum confert, Et hinc est unde impacata bella consurgunt, urbes ruunt, patriæ concidunt, sicut et Paris, rapta He lena, ad mutuum Græcos et barbaros armavit exilium. XLII. Et Petrus, collaudans prosecutionem ejus, ait: Multas, ut video, ingeniosi homines ex his quæ legunt verisimilitudines capiunt, et ideo diligenter observandum est, ut lex Dei cum legitur, non se cundum proprii ingenii intelligentiam legatur. Sunt enim multa verba in Scripturis divinis, quæ possunt trabi ad eum sensum, quem sibi unusquisque sponte præsumpsit; quod fieri non oportet. Non enim sensum quem extrinsecus attuleris alienum et extra neum debes quærere, quem ex Scripturarum au etoritate confirmes, sed ex ipsis Scripturis sensum capere veritatis; et ideo oportet ab eo intelligen tiam discere Scripturarum, qui eam a majoribus secundum veritatem sibi traditam servat, ut et ipse possit ea quæ recte suscepit, competenter as serere. Cum enim ex divinis Scripturis integram quis susceperit et firmam regulam veritatis, absur dum non erit, si aliquid etiam ex eruditione com muni ac de liberalibus studiis, quæ forte in pueri XLIV. Quod si provectioris ætatis sit is qui ad Deo, quod postquam fractus est omnis impetus poenitentiam venit, eo magis gratias agere debet concupiscentiæ carnalis, scientia veritatis accepta, nulla ei imminet pugna certaminis, per quam iu surgentes adversus animum reprimat corporis voluptates. Superest ergo in agnitione veritatis et misericordiæ operibus exerceri, ut afferat fructus dignos pœnitentiæ, nec putet quia in temporis lon gitudine documentum conversionis ostenditur, et non in devotionis ac propositi firmitate. Deo enim manifestæ sunt mentes, qui non temporum ratio nem colligit, sed animorum: ipse enim probat, si quis agnita veritatis prædicatione non distulit neque tempus negligendo consumpsit, sed statim et si di ci potest eodem momento, præterita perhorrescens, futurorum desiderium coepit et in amorem regni coelestis exarsit. XLV. Propter quod nemo vestrum ultra dissimu let nec retro respiciat, sed ad Evangelium regni Dei libenter accedat. Non dicat pauper, quia cum dives factus fuero, tunc convertar; non requirit a te Deus pecuniam, sed animum misericordem et piam mentem. Neque dives conversionem suam dif ferat pro sollicitudine sæculari, dum cogitat quo modo dispenset abundantiam frugum; neque dicat intra semetipsum, Quid faciam, ubi recòndam fru ctus meos? Neque dicat animæ suæ, Habes mulle bona reposita in annos multos, epulare, læstare; nam dicetur ei: Stulte, hac nocte auferetur abs te

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA.' nit, perturbationem menti non infert, sed unus, ut ita dixerim, idemque affectus est, qui et bonis præ mia et malis retribuit poenam; nam si bonis et ma lis bona restituat, et simili remuneratione erga pios utatur et impios, injustus potius quam bonus vide bitur. anima tua, et quæ præparasti cujus erunt "?Itaque rectum consilium perdat; illa vero quæ malos pu festinet ad pœnitentiam omnis ætas, omnis sexus, omnisque conditio, ut vitam consequatur æternam. Juvenes quidem in eo grati sint, quod in ipso im petu desideriorum cervices suas jugo subjiciunt disciplinæ. Senes et ipsi laudabiles, quia multi tem poris consuetudinem, in qua male præventi sunt, pro Dei timore commutant. XLVI. Nemo ergo differat, nemo cunctetur; quæ enim causa cunctandi est ad bene agendum? aut ti mes, ne cum bene feceris, ibi remunerationem non invenias ut putasti? Et quid senties detrimenti si bene feceris gratis, nonne etiam sola in his suflice ret conscientia? Quod si inveneris ut præsumis, nonne pro parvis magna, et pro temporalibus æterna recipies? verum ego hæc propter incredulos dixi. Nos autem quæ prædicamus, ita se habent, quia nec aliter esse possunt, quæ prophetica voce pro missa sunt. XLIX. Sed ais: nec Deus debuit facere malum. Verum dicis; neque fecit. Sed qui ab eo creati sunt, dum judicandos se esse non credunt, indul gentes voluptatibus suis, a pietate et justitia devo luti sunt. Sed dices: Si justum est punire malos, statim ut male agunt puniri debent. Tu quidem bene festinas; sed ille qui æternus est et quem nihil la tet, quanto nullus ei finis, tante et prolixa patien lia est, et non ad velocitatem vindictæ, sed ad sa lutis respicit causas; delectatur enim non tam morte, quam conversione peccantis". Iden denique et sanctum baptisma largitus est hominibus, ad quod si quis venire festinet, et de reliquo maneat emendatus, delentur ex eo omnia peccata, quæ per ignorantiam commissa sunt. L. Nam philosophi quid contulerunt vitæ morta lium, dicendo hominibus non irasei Deum? nempe ut docerent eos nullum habere vindicta alicujus vel judicii metum, et per hoc tota peccantibus frena laxarent. Aut quid illi humanum genus juva. runt, qui dixerunt nor. esse Deum, sed casu omnia et fortuito agi? nonne ut hæc audientes homines et XLVII. Si quis vero cupit examussim veritatem nostræ prædicationis agnoscere, conveniat ad au diendum, et quid sit verus propheta cognoscat, et tunc demum omnis in eo cessabit ambiguitas; si ta men non obstinatis animis resistat his, quæ vera esse compererit. Sunt enim quidam qui quolibet modo ad hoc tantum respiciunt ut vincant, et laudem pro hoc magis quam salutem quærant, quibus non eve niat vel dici aliquid, ne et sermo nobilis patiatur injuriam, et injuriæ suæ reum æterna morte con demnet. Quid enim est in quo adversari prædica- arbitrantes nullum esse judicem, nullum proviso tioni nostræ quis debeat? aut in quo contra veri honestique fidem sermo prædicationis nostræ de prehenditur? qui dicit honorandum esse Deum et Patrem omnium conditorem, ejusque Filium, qui solus eum et voluntatem ejus novit, cuique soli de omnibus credendum est quæ præcepit; solus enim est lex et legislator et judex justus, cujus lex decer nit honor: ndum esse Deum Dominum omnium per vitam sobriam, castam, justam, misericordem, et in ipso solo omnem collocandam spem. rem rerum, ad omne facinus, quod vel furor vel avaritia vel libido dictasset, neminem verendo præcipites agerentur? Nam illi multum revera juve runt mortalium vitam, qui dixerunt nihil posse sine genesi fieri, scilicet ut unusquisque peccati sul causam genesi ascribens, semetipsum in sceleribus suis pronuntiaret innoxium, dum crimen suum nom pœnitendo diluit, sed fatum culpando congeminat. Nam de illis quid dicam philosophis, qui deos co lendos esse introduxerunt. et tales deos, quales XLVIII. Sed dicet aliquis, etiam a philosophis paulo ante audistis? Quid fuit aliud decernere, nisi hujusmodi præcepta dari. Nihil est simile; nam de ut vitia, nisi ut crimina, nisi nt flagitia colerentur? justitia quidem ab eis et sobrietate mandatur, sed Pudet miseretque me vestri, si creditis quod indi remuneratorem Deum gestorum bonorum malorum- gna hæc essent et impia atque exsecrabilia, aut que non norunt, et ideo leges et præcepta eorum non deprehendistis hactenus, aut deprehensa et accusatorem tantummodo publicum vitant, conscien- intellecta mala pro bonis et optimis coluistis. tiam vero purificare non possunt. Quid enim timeat in occulto peccare, qui occultorum esse arbitrum et judicem nescit? Addunt præterea philosophi in præceptis suis, etiam deos qui sunt dæmones hono randos, quod solum, etiamsi in aliis probabiles vi derentur, gravissimæ eos potest impietatis arguere et propriis condemnare sententiis, qui unum quidem esse pronuntiant Deum, pro assentatione tamen er roris humani plures mandent colendos. Ajunt autem et illud philosophi, Deum non irasci, nescientes quid dicant. Ira enim mala est, ubi mentem turbat, ut "Luc. XII, 17, 19, 20. "Ezech. XVIII, 33 LI. Tum præterea et illud quale est, quod præ sumpserunt nonnulli philosophorum vel de Deo lo qui, cum sint mortales, et opinione sola de invisi bilibus dicere vel de mundi origine, ubi non ade rant cum fieret, vel de fine ejus vel de animarum in infernis dispensatione et judicio, nescientes quia præsentia quidem et visibilia nosse hominis est ra tionabilis, præterita vero et futura et invisibilia scire, solius propheticæ præscientiæ est. Non ergo hæc conjecturis et opinionibus colligenda sunt, in quibus valde falluntur homines, sed fide propheticæ

5 CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA. cum Simone loquereris. Et pater: Peccavi, inquit, fateor. Tum Anubion: Et ego, inquit, cum ipso rogo et deprecor te, ut ignoscas seni, viro bono et generoso; seductus est infelix et ludibrio factus a nominato mago; dicam enim quomodo res gesta est Ubi venit ad salutandos nos, contigit ut in ipsa hora circumstaremus Simonem, audientes eum di centem quod fugere velit in ipsa nocte; audisse enim se, quod venerint quidam etiam ad hanc Lao diciæ civitatem, qui eum ex præcepto imperatoris comprehenderent; velle autem se in hunc qui nuper ingressus est Faustinianum omnem convertere fu rorem. Et ait ad nos: Tantum, inquit, vos facite eum coenare nobiscum, et ego unguentum quoddam essemus exponimus, ne si quid posset, ut juvaret tibi amicos a puero fuisse dixeras, non tamen ut hortamur. Tum ille promptissime repromittit se eum protinus fugaturum, si tamen consilio ejus etiam nos adniteremur. Cumque nos polliceremur impigre cuncta gesturos, ait: Cæsar in urbe Roma et per provincias maleficos inquiri jussit ac perimi, ex quibus plurimi jam perempti sunt. Ego igitur di vulgabo per amicos, me ut istum magum caperem venisse, et ob hoc missum a Cæsare, quo etiam hic cam cæteris suis sociis puniatur. Vestri ergo qui cum ipso sunt occulte quasi undecunque audierint, indicent ei quod ego ad ipsum capiendum missus sim, et certum est, quod cum audierit, fugiat aut si vos aliquid melius videtis, dicite. Quid plura? ita factum est a nostris qui cum ipso erant, explorandi gratia simulati. Ubi didicit Simon ventum esse ad componam, quo conatus perungat faciem suam, ut se, tanquam ingens sibi beneficium collatum ab eis accipiens, in fugam versus est. Discedens igitur ex Antiochia, cum Athenodoro huc venit si ut audi vimus. LVI. Hoc ergo visum est nobis omnibus qui præ cessimus, ut interim nunc non ascendas Antiochiam, usquequo videamus si illo discedente odium quod de te populo seminavit, aliqua ex parte vacuetur. Cuni hæc insinuasset is qui de Antiochia venerat, Petrus respiciens ad patrem nostrum ait: Fausti niane, a Simone Mago transformatus est vultus tuus, sicut apparet; putans enim quod a Cæsare quæreretur ad pœnam, territus fugit et suum vul tum tibi imposuit, si forte tu pro ipso capereris et ad mortem duci posses, ut filiis tuis tristitiam mo veret. Pater vero ubi hæc audivit, cum lacrymis exclamans: Recte, inquit, æstimasti, Petre, nam et Anubion quia mihi valde amicus erat, sub mysterio quodam mihi indicare coeperat de insidiis ejus, sed infelix nou credebam, quia nihil in eum commise ram mali. LVII. Cumque omnes una cum patre tristitia et lacrymis ageremur, interea et Anubion venit ad nos, indicans nobis Simonem fugisse per noctem, Ju dæam petentem. Videns autem patrem nostrum plangentem et lamentantem se ac dicentem: Infeli cem me, qui eum magum audiens non credebam; quid mihi misero accidit, ut una die recognitus ab uxore et filiis, lætari non potuerim cum eis, sed ad priores miserias quas in errore pertuli, revolutus sim? Mater autem multo gravius sparsis et lacera tis crinibus plangebat; nos quoque in permutatione vultus patris stupentes quasi attoniti eramus et amentes, nec quid ret esset intelligere poteramus. Sed et Anubion omnes nos ita videns affligi, velut mutus stabat. Tunc Petrus nos intuens filios ejus Rit: Mibi credite, quod hic ipse est pater vester; propter quod et moneo vos, ut quasi patrem serve tis eum. Dabit enim Deus occasionem aliquam, qua deposito Simonis vultu evidentem patris vestri, id est suam, recuperare possit effigiem. LVIII. Et ad patrem conversus ait: Ego tibi per miseram salutare Appionem et Anubionem, quos ex eo meum vultum omnibus habere videatur; vos autem herbæ cujusdam succo facies perungemni prius, ut non fallamini de immutatione vultus ejus, ita ut, exceptis vobis, aliis omnibus Simon esse vi deatur. LIX. Et cum ille hæc diceret aio ad eum: Et quid tibi ex hoc facto confertur lucri? Tum Simon Primo, inquit, ut ipsum comprehendant qui me quærunt, et me desinant quærere. Si vero punitus fuerit a Cæsare, ut luctum maximum habeant filii sui, qui, me derelicto, confugerunt ad Petrum et sunt modo adjutores ipsius. Ego autem confiteor tibi, Petre, quod verum est; timui tunc Faustiniano indicare hæc, sed neque. spatium nobis ipse Simon dedit, ut possemus secretius loqui et plenius ei con silium Simonis aperire. Interea circa mediam noc tem, Simon Judæam petens aufugit. Deduxit autem eum Athenodorus et Appion, ego autem simulavi inæqualitatem corporis, ut domi remanens facerem hunc velocius ad vos redire, si forte possit aliquo modo occultari apud vos, ne ab his qui Simonem quærunt comprehensus, ad Cæsarem perducatur et. pereat gratis, et nunc sollicitus pro ipso veni viders 'eum el redire antequam superveniant illi, qui dedu xerunt Simonem. Et conversus ad nos Anubion ait Ego Anubion patris vestri verum vultum video revera, quia perunctus sum prius ab ipso Simone sicut nar ravi vobis, ut oculis meis vera Faustiniani facies appa reret, unde satis stupeo et admiror artem Simonis Magi, quod vos stantes modo non agnoscitis patrem vestrum. Flentibus autem patre et matre ac nobis omnibus pro his quæ acciderant, molus miseratione etiam Anubion flebat. LX. Tum Petrus, misericordia permotus, restita turum se promittit faciem patris nostri, dicens ad eum: Audi, Faustiniane, cum nobis prius utilitatis aliquid contulerit error iste transformati vultus ini et ministraverit ad ea quæ volumus, tunc ego ve ram tibi vultus tui imaginem reddam, si tamen prius que a me tihi fuerint imperata, profligaveris. Cum que pater meus impleturum se cuncta quæ juberet omni promitteret nisu, tantum ut propriam recupe raret effigiem, Petrus ita coepit: Ipaa auribus tuis

S. CLEMENTIS I ROM. PONT. OPERA DUBIA ejus a quo missus est curat, et dæmonas fugat, ac cæcos illuminat, et paralyticis salutem reddit, et mortuos suscitat. eis suspicionem dare, quod ab ipsis quærendus ne crederetis Petro, qui et languentes in nomine esset senex, ut timerent et fugerent, copi juvare consilium ejus et aio ad Appionem: Audi, charis sime Appion, nos quod bonum credimus, etiam patri tradere volumus; quod si noluerit recipere, sed magis, ut dicis, exhorrescens nos fugit, aspe rum sit fortasse quod dico, nec nos de eo curamus. Et cum hæc dixissem, quasi exsecrantes crudelita tem meam discedunt, vestigia Simonis, ut sequenti die compertmus, insequentes. LXV. Interea cum Petrus ex more quotidie po pulum doceret et virtutes multas ac sanitates effi ceret, post dies decem venit quidam nostrorum ab Antiochia missus a patre, annuntians nobis quo modo publice staret pater, Simonem quidem qui in vultu videbatur, accusans, Petrum vero immensis laudibus præferens et omni populo commendans ac desiderabilem faciens, ita ut omnes ex ejus ser mone mutati desiderarent eum videre; multos au tem tantum in Petri amorem venisse, ut sevirent in patrem quasi in Simonem, et manus ei vellent injicere, velut qui tantum mali commisisset in Pe trum; propter quod, aiebat, appropera, ne forte perimatur; in timore enim magno positus velo citer misit me, ut sine mora venias, quo viventem eum occupes, simul et crescenti erga tui deside rium civitati opportunus appareas. Alebat etiam quomodo mox ut urbem Antiochiam pater ingressus esset, quasi ad Simonem omnis populus ad eum collectus est, et coepit omnibus confiteri publice secundum ea quæ populi restauratio flagitabat; nam quicunque omnes simul nobiles et diversi si mul divites ac pauperes convenissent, sperantes aliqua ab eo more solito prodigia posse fieri, omnes bac voce alloquitur LXVI. Diu est quod me Simonem infelicissimum bominum patientia divina sustinet; nam quidquid in me mirati estis, non veritatis ministerio, sed dæmonum mendaciis et artibus gestum est, ut ve stram fidem everterem et meam animam condem narem. Confiteor me omnia de Petro fuisse men titum; ille eniin neque. magus neque homicida un quam fuit, sed a Deo ad salutem vestrum omniuin missus est, quem si ex hac bora contemnendum putaveritis, certum sit apud vos quod possit ipsa civitas vestra repente deperire. Quæ autem causa sit, ut hæc vobis ultro confitear: ab angelo Dei hac nocte vehementer correptus sum, et cur ei inimicus exstiterim, vehementissime flagellatus. Deprecor ergo vos, ut si ego ipse ex hac hora aperueno os meum contra eum, projiciatis me ab aspectu ve stro; ille enim immundus dæmon saluti hominum inimicus per os meum contra ipsum loquitur, ne per eum vos pertingatis ad vitam. Quid enim ars magica per me vobis potuit virtutis ostendere? Canes feci æreos latrare et statuas inoveri, figuras mutari hominum et subito ab aspectibus bominum absentari; et per hæc debuistis artem magicam exsecrari, quæ ut vobis miraculum inane præten derem, animas vestras diabolicis laqueis innodabat, LXVH. Hæc et his similia multa eo prosequente, exsecrari eum coepit populus, et dabant fletum et gemitum, quia peccassent in Petrum credentes eum esse magum el impium. Eodem vero die ad vespe ram restituta est in Faustiniano facies propria, e abscessit ab eo aspectus Simonis Magi. Audiens autem Simon vultum suum in eo ad Petri gloriam profecisse, festinus prævenit Petrum et agere cu piens arte sua, ut a Faustiniano ejus similitudo recederet, cum jam hoc juxta verbum apostoli sui Christus implesset. Videntes autem Niceta et Aquila post prædicationem necessariam paternam faciem restitutam, gratias agentes Deo, non eum permise runt ulterius alloqui populum. LXVIII. Simon autem coepit licet occulte per amicos suos et familiares ambulare, et amplius Petro derogare quam antea. Tunc omnes exspuentes in faciem ejus, expulerunt eum de civitate, dicen tes: Tu eris reus mortis tuæ, si ulterius locutus contra Petrum huc tibi credideris esse veniendum. Quibus cognitis, Petrus postera die convenire po pulos jubet, et uno ex his qui sequebantur eum or dinato eis episcopo, aliis etiam presbyteris, bapti zatis queque plurimis, et omnibus qui erant vexati langueribus vel dæmonibus, sanitati redditis, de moratus ibi aliud triduum, cunctis rite compositis, valedicens eis, proficiscitur a Laodicia multum de siderabilis Antiochensium plebi; et coepit per Nice tam et Aquilam tota civitas audire, quia Petrus adventaret. Omnis autem populus Antiochiæ civi tatis audiens Petrum venire, occurrerunt ei, et pene omnes majores natu et nobiles, cinere as persi in capite, poenitentiam agentes, qui contra prædicationem ejus magum Simonem suscepis sens. LXIX. Hæc et his similia prosequentes, offerunt ei vexatos languoribus et damoniis fatigatos, para lyticos quoque et diversa pericula patientes; et erat infinita multitudo simul languentium. Quos videns Petrus non solum poenitudinem agere, quod de eo male sensissent per Simonem, verum et tam inte gram fidem exhibere Deo, ut etiam omnes diversas ægritudines patientes crederent per eum posse sal vari, expandit ad coelum manus suas, et cum la crymis orationem effundens, gratias referens Deo dicebat: Benedico te, Pater prædicande, qui omne verbum et promissum Filii tui adimplere dignaris, ut cognoscat omnis creatura, quia tu solus Deus in coelo et in terra, LXX. Hæc et his similia dicens, ascendit in emi nentiori loco et jussit ante se poni omnem multiin dinem ægrotantium, quos omnes hac voce allocutus est; Similem vobis hominem-me esse videntes, no lite putare quod a me possitis recuperare salutem vestram, sed per eum qui de coelo descendens, os tendit credentibus sibi integram animæ et corporis

medicinam; unde vox vestra testem habeat hunc omnem populum, quia ex toto corde creditis in Do mino Jesu Christo, ut sciant etiam se ipsos ab ipso posse salvari. Cumque omnis multitudo infirman sium una voce clamaret, hunc esse verum Deum quem Petrus annuntiat, subito immensum lumen gratiæ Dei in medio plebis apparuit, et coeperunt paralytici currere ad pedes Petri sani, cæci recu perato visu clamare, claudi restaurato gressu gra tias agere, languentes recepta sanitate gaudere, nonnulli etiam solo flatu viventes jam sine sensu et sine voce recuperati sunt, omnes quoque luna tici et pleni dæmoniis liberati sunt. LXXI. Tantam itaque Spiritus sanctus in illa die gratiam suæ virtutis ostendit, ut omnes a minimo usque ad maximum una voce confiterentur Domi num; et ne multis immorer, intra septem dies plus quam decem millia hominum credentes Deo bapti zati sunt et sanctificatione consecrati, ita ut omni aviditatis desiderio Theophilus qui erat cunctis potentibus in civitate sublimior, domus suæ ingen tem basilicam ecclesiæ nomine consecraret, in qua Petro apostolo constituta est ab omni populo ca thedra et omnis multitudo quotidie ad audien dum verbum conveniens, credebat sanse doctrinæ quam sanitatum efficacitas affirmabat. LXXII. Tum ego Clemens cum fratribus meis et matre patrem alloquimur, utrum aliquæ infidelitatis in eo reliquiæ remansissent. At ille: Venite, ait, et videbitis coram Petro, quantum in me fidei creverit incrementum. Tunc accedens Faustinianus, pro cidit ad pedes Petri dicens: Semina verbi tui quæ ager meæ mentis accepit, jam nata sunt, atque ita ad fecundam maturitatem provecta sunt, ut nihil desit, nisi ut a paleis me spiritali illa tua deseces falce et reponas me in horreo Dominico, faciens me mensæ divinæ participem. Tum Petrus cum omni alacritate apprehendens manum ejus, tradidit eum mihi Clementi et fratribus meis, dicens: Sicut tibi patri filios restituit Deus, ita et patrem filii resti tuunt Deo. Indixit autem jejunium omni plebi, et veniente die Dominica baptizavit eum, atque in medio popuio ex conversione ejus materiam su mens, omnes casus ejus exposuit, ita ut omnis ci vitas quasi angelum eum susciperet, et non mino rem ei gratiam quam apostolo exhiberet.[ Quibus cognitis, Petrus postera die convenire populos ju bet, et uno ex his qui sequebantur eum, ordinato episcopo, et aliis presbyteris, plurimum quoque po pulum baptizavit, omnesque qui erant vexati lan guoribus sanitati restituit.] "Addita legitur hæc periodus in cod. antiquissimo Bodlej. num. 405, ap. Grabium in Spicileg. SS. Patr., t. 1, p. 299. Theophilus. Qui magna temporum confusione chiæ monstratur cathedra B. Petri. Inveni quoque septimus Antiochiae episcopus esse putatur a Guil lelmo Tyrio lib. iv Historic belli sacri cap. 9, et a Jac. de Vitriaco cap. 32 Historia Hierosolymitana, Petro Apostolo constituta est ab omni populo cathedra. De hac Antiochena Petri cathedra, ejus que festo agunt Martyrologia ad 22 Februarii, Le genda Sanctorum cap. 44; Gemma animæ lib. 11, cap. 26; Ivo Carnotensis, aliique. In Itinerario Willebrandi ab Oldenborg; In hac Ecclesia Antio hunc titulum in catalogo mss. ecclesiæ S. Petri Bellovacensis: Sermo S. Clementis papa in Petri apostolorum principis sessione, qua cathedrum in stauravit Antiochiæ. Eum autem catalogum debeo viro natalibus ac virtutibus illustri Antonio Vioni Herovallio, cujus indefessum pro re litteraria pro movenda et pro demerendis litteratis studium om nes hodie prædicant, omnes mirantur, nulla ætas non celebrabit atque demirabitur.