idioma converterem, complura adnotavi, tum quod attinet ad auctorem Opusculi, tum ad ea que in ipso Opusculo leguntur, has quoque adnotationes ad te mitto, quibus uti poteris, ut tibi magis pla cuerit. Itaque hoc primum adnotaveram, Euthy mium Zygabenum Opusculi auctorem monasticamı vitam egisse Constantinopoli in monasterio Peri bleptæ, et doctrinæ laude inclaruisse a tempore Alexii | Comneni, cui acceptissimus fuit, et cujus jussu opus composuit inscriptum: Panoplia do gmatica orthodoxæ fidei adversus omnes hæreticos ex Patrum scriptis contexta. Marquardus Frehe rus sub Alexio Euthymium Panopliam concinnasse asseruit; sed erravit profecto foto cœlo, et hoc ex eo facile liquet, quod Anna Com nena celeberrima Alexii | filia luculentam hujus operis mentionem fecerit Hæc Panoplia Latine tantum edita est Venetiis anno 1555 ex versione Petri Francisci Zini Veronensis; quæ versio de inde recusa est Parisiis, ac tandem inserta tom. XIX Bibliothecæ PP. Lugdunensis; et falso eam in Veneta editione textu Græco munitam esse as serit Gerardus Joannes Vossius Textus Græ cus Panopliæ Euthymii typis excusus est primum anno 1710, Tergovisti in Walachia. Porro Zinus in sua Latina versione, quæ Euthymius contra Latinos collegerat, editor vero textus Græci inte gram titulum, qui contra Saracenos est, et quem Grace cum Latina versione Joannis Jacobi Beu reri jam ediderat e cod. ms. Palatino Fridericus Sylburgius in Saracenicis, necnon etiam quædam in primis titulis, ubi de Trinitate disputatur, (hic certe veritus, ne Turcarum offensionem incurreret, ille vero fortassis ne operi auctoritatem et pre tium imminueret) prætermiserunt. Itaque nullam habemus hactenus perfectam Panopliæ Euthymii editionem; quamvis huic adornandæ plures non desint codices in bibliothecis superstites. Insignis inter eos est codex Cæsareus Vindobonensis, quem ipsa Euthymii ætate scriptum putat Lambecius nec minori in pretio fortasse est habendus regius Parisiensis, quem laudat Richardus Simonius et quem a Zini editione in pluribus differre testa tur. Præterea alium codicem præstantissimum ex Oriente secum attulit Michael Eneman Suecus, de quo fuse edisserit Joannes Albertus Fabricius Etiam Bibliotheca Vaticana plures suppeditare pos set codices, utique non spernendos; quos inter notatu dignus præcipue est, qui num. 1447 si In Chronographia. Alexiad. lib. xv, pag. 490, edit. Reg. De Historicis Græcis lib. 11, cap. 27. Tom. V, pag. 51. Bibliothec. select., tom. I, pag. 49. Biblioth. Græca, vol. VII, pag. 461. guatur; etenim Pachomii cujusdam monachi scho lia et adnotationes in Euthyn.ii Panopliam com plectitur. Demum animadvertere juvat Panopliæ titulum xx, ubi de Bogomilis agitur, seorsim descriptum, veluti singularem libellum reperisse in codice Bodleiano Joh. Christophorum Wolfium, et hinc ita illum edidisse Græce et Latine in histo ria Bogomilorum, eruditissimis notis illustratum. Ill. Præter Panopliam, Euthymius multa etiam alia digessit opera, præcipue in sacras Litteras. Commentarium in omnes Psalmos, et in sacræ Scripturæ Cantica Latinum fecit Philippus Saulus episcopus Brugnatensis, et post ejus obitum hane versionem Paulinus Turchius ordinis Prædicato rum vulgavít Veronæ anno 1530, quæ pluries deinde, semper tamen sine Græco textu (a), recusa est. Solummodo præfationem, qua auctor de natura, usu, scopo, multiplici Psalmorum genere, obscu ritate, variisque versionibus Græcis diligenter ad modum disputat, Græce et Latine publici juris fecit Stephanus Moynins Scripsit etiam Com. mentarium in quatuor Evangelia ex Chrysostomo, aliis que Patribus concinnatum, ex quo ioca quædam Grace edidit Richardus Simonius et quem inte grum habemus tantummodo Latinum ex versione Joannis Hentenii, editum Lovanii anno 1544, ac deinde recusum iterum iterumque diversis in locis. Græcus hujus Commentarii textus exstat in codice Vaticano 665, mancus tamen, quia duos tantum priores evangelistas complectitur Matthæum et Marcum. Explanatio quædam in Canticum Zacha riæ, quæ in codice Vaticano 669 sub Euthymii nomine descripta reperitur, an pars sit Commen tarii in Evangelium Lucæ, an potius aliud pecu liare opusculum mibi nunc certo non constat. Item in epistolas Pauli Commentarium ex Patribus studiose Euthymius collegit, cujus Græcus codex in eadem Vaticana bibliotheca num. 636 notatus asservatur. Is nec Grace, nec Latine editus est, nisi pauca quædam excipias, quæ ex Commentario in Epistolam ad Timotheum affert ex eodem forte codice Leo Allatius Tandem Epistolas etiam Catholicas suo Commentario adornaveral, teste Guillelmo Caveio sed ejus nullus mihi Gra cus codex innotescit. IV. Hisce libris, qui Euthymii sacram eruditio nem testantur, plures accedunt, ex quibus ejus elucet ingenium et eloquentia. Etenim disputatio nem quamdam edidit de fide cum Saraceno philo sopho in urbe Cappadocia Melitene habitam, quam Var. Sacr., tom. I. pag. 150. Hist. critic. Novi Testam. lib. 1, pag. 110, 145; lib. 11, pag. 84. De interstitiis Ordin. apud Græcos, p. 196. Histor. litter. scriptor. ccclesiast., pag. 567. (a) Prodierat tamen Venetiis anno 1765, cum Theophylacti operibus, et bæc scribebat Fogginius Romæ 1783 |

sticam vitam profitebantur, tantamque sanctitatis speclem exterius simulabant, ut quasi omnis per fectionis cultores viderentur. Hanc eorum vitæ ra tionem ad vivum et eleganter describit oculata testis Anna Comnena cujus tamen verba modo hic afferre non vacat. IX. Inquirendum est potius quomodo impia Bo gomilorum dogmata Peribleptæ monachos infece rint. Equidem in ea sum sententia, Bogomilos in unum quoddam collegium coalnisse, in quo mo nasticum vitæ institutum profiteri simularent, Causam cur ita sentiondum suspicor præbet mihi primum Christopolitarum nomen, quod eorum so cictati fecerunt; ac deinde Annæ Commenæ narratio, scribentis Basilium novæ hujus sectæ auctorem duodecim sibi discipulos adjunxisse, ques et apostolos, al Manetis exemplum, nomina verat. Ex hac enim narratione statim subit opi nio, eos non commune'n cum aliis monachis vitam egisse, sed inter se tantum iniisse societatem; eo magis quod quasdam etiam discipulas iis fuisse immistas ab eadem Anna aflìrinatur. At vero pa tefacta demum Bogomilorum hæresi ac hypocrisi, et Basilio, jussu Alexii Comueni, in Ilippodromo regiæ urbis exusto, impia hæc societas dissoluta est ac dispersa, ejusque errores damnati. Attamen sicuti quotidie usuvenire conspicimus, ut si quando error aliquis menti cujuspiam insederit, non facile animus ab eo retrabitur, ita de Bogomilis accidit. Nam sex et viginti annos postquam eorum hære sis damnata fuerat, Nipho quidam monachus illam rursus innovare jam cœperat, non paucis in suam sententiam pertractis. Quod cum delatum esset ad Manuelem Comnenum Alexii ex filio Joanne nepotem, qui tunc imperabat, synodum Constan tinopoli cogi jussit, ut Niphonis causa discutere tur. Congregata ea synodus fuit anno 1144, pridie Idus Octobris, in Thomaite seu patriarchali tri clinio, præsidente Michaele Oxita patriarcha, ae Manuele Comneno imperatore, pluribusque epi scopis et optimatibus assidentibus, qui accersito Niphone, et de ejus sententiis perquisito, cum male eum in fide sentire deprehendissent, in mo nasterium Peribleptæ interim relegandum cen suere, monentes abbatem, cæterosque monachos, ut neque ipsi cum eo colloquerentur, neque cuivis extra monasterium degenti ad eum aditus permit terent. Res tamen non cessit ex voto. Nipho enim, arrepta occasione, cum quibusdam Peribleptæ mo nachis paulatim cœpit instituere colloquia, et hæ reseos suæ virus eis propinare; ob quain causam ejusden synodi Patres, ne pestis illa monachorum mentes depasceret, Niphonem monasterio extra clum, ac igne et aqua interdictum longius exsulare Alexiad. lib. xv, pag. 486. Ibid., pag, 847. De utriusq. Eccles. consens. lib. 11, cap. 12, pag. 680, et seqq. Vid. Annam Comn. Alexiad. lib. xv, pag. 487. coegerunt. Utrumque synodale decretum, quo bæc acta constitutaque fuerunt, Græce et Latine edidit Leo Allatius Quamobrem non male, ut arbi tror, conjicere quis poterit, tum primum ex Nipho nis consuetudine quosdam Peribleptæ monachos Bogomilorum errores fuisse amplexos. X. Quanam vero ratione Euthymius horum mo nachorum pravitatem detexerit, eorumque delira menta didicerit, ipse in boc libello longius enar randum aggreditur. Atque hic adnotes· velim, Euthymium, ut melius rem totam cognosceret, imitatum fuisse Alexium Comnenum, qui Basilium comiter in palatio excepit simulans cordi sibi esso ejns dogmata ediscere, ut ille impietatis suæ vg. menum confidentius evomeret Porro præci puum Bogomilorum dogma totum ex Manetis dn ctrina desumptum erat; duo enim principia, quo rum unum esset bonum, alterum malum, astruc bant. Principium malum Dei nomine decorabant, ac divinis percolebant honoribus, ut in hoc libello innuit Euthymius, ac luculentius afrinat in Pano plia ubi inquit Bogomilos dæmonem Filio Verbo natu majorem, præstantioremque, utpote Primogenitum, credidisse. In-urgit hic adversus Euthymium Beausobrius in sua, quam digessit Manichæorum historia nimisque impudenter asserit, eum dolo malo tantam Bogomilis impieta tem tribuisse. Nemini enim, ut ipse inquit, erit persuasum, Christianam sectam, quæ cruci et imaginibus omnem cultum præstare renuebat, Sa tanam Verbo præstantiorem credidisse. At vero totunt Beausobrii s●phisma corruit, si advertamus Manichæos, quorum germen erant Bogomili, cruei, Deiparæ, et imaginibus cultum ideo denegasse, quia illum tanquam idololatriam impie respue bant. Etehim sacrilega hæc secta Christum ex Maria Virgine nec gigni, nec nasci potuisse affir mabat, quia si vere genitus, natusque fuisset, non nisi per Satanæ vincula carni illigari potuisset. Ex quo eodem principio statuebaut quoque, Christi mortem non veram, sed fallacem, et simulatam fuisse. Plura hanc in rein congessit contra Beau sobrium ipsum in Alphabeto Tibetano vir longe doctissimus Augustinus Antonius Georgius Ex his autem facile quisque intelligit, pseudo christianam illam sectam nec Deiparam, nec cruceru venerari ullo modo debuisse, quia Christus nec in Virgine carnem susceperat, nec in crucis ligno vere obierat. Idipsum sentiebant etiam de sanctis cum Christo in cœlis regnantibus, quos item tan quam idololatrarum inventa aversabantur. Contra vero quis non videt, ideo tantam erga Satanam ha buisse reverentiam, quod is tanquam Deus habitus apud illos fuerit, tantaque præditus potentia, uk Titul. xxını. § 6. Histoire critique de Manichée, etc. lib, ut, cap. 5, §6 pag. 524. Pag. 207, 208.

eidem mundi hujus opificium, hominisque creatio nem tribuerint? Negavit certe callidus Calvinia nus, Manichæos unquam principen tenebrarum Dei nomine honorasse, at quam immerito id fe cerit, laudatus Georgius satis edocuit. XI. Præstat modo praecipuum Beausobrii argu mentum exponere, quo nititur demonstrare, Bogo milos dum Satanam Verbo natu majorem dixerunt, recte in fide sensisse, Euthymiunque hujus sen tentiæ sensum ex industria pervertisse, ut inde tantam adversus eos calumniam confingeret. Duæ sunt, inquit, sententiæ, quas aliqui veteres scri ptores catholici secuti sunt; prima scilicet quod divinum Verbum hypostasim propriam habuerit primum a mundi creatione, altera, quod Satanas et angeli pluribus ante mundum hunc visibilem sæculis exstiterint. Itaque cum Bogomilis placuerit angelorum creationem ante mundum statuere, cum que Verbum divinum in mundi creatione hypo stasim propriam habere cœperit, inde concludit, quod sine hæresi ii affirmare potuerunt, Satanam Verbo natu majorem esse. Hoc tamen Calviniani hominis deliramentum, quod prima fronte sim plicioribus fortasse posset fucum facere, si paulo perpendamus, nullius prorsus est roboris. Atque, ut ab eo exordiar, quod absque ulla religionis in juria affirmari posset, angelos nempe pluribus ante mundum hunc visibilem sæculis fuisse creatos, ei ultro concedam. Quod vero ad alterain sententiam áttinet, quam pro catholica confidenter obtrudit, notandum est per veteres illos scriptores catholi cos Tatianum potissimum et Athenagoram desi gnare voluisse, quasi eorum fuerit opinio, ut credidit etiam Petavius Verbum divinum non ante mundi creationem propriam hypostasim ba buisse. At, licet obscurius veteres hi Patres de Verbi generatione locuti sint, nunquam tamen quid quam dixerunt, quod ejus divinitati, æternitati et. personalitati possit officere. Ac revera quod ad Tatianum pertinet, ait sane, in principio Verbum fuisse in Patre, utique ut in persona consubstan tiali, cum quo omnia sustentabat; quibus in verbis manifesto ejus divinitatem atque æternitatem osten dit. Dum vero addit, quod Verbum ex Patre pro dierit quando ad mundi creationem progressum est, intelligit, quod Deus per Filium omnibus pa ternis ideis etattributis instructum omnia creaverit. Ac quamvis inter Verbi progressionem rerumque creationem necessariam ponat connexionem, tamen juxta eunidem Tatianum ita Verbum a Patre in rerum creatione progressum est, ut ab eo abscissum et separatuin non fuerit, quia si abscissum fuisset, Pater &hoyog foret. Itaque falso omnino asseritur, Tatianum sensisse, divinum Verbum hypostasim propriam habuisse in mundi creatione: nam id Histoire critique de Manichée lib. 111, pag. 25. De Trinit. lib. 1, cap. 3. Quæst. 63. tantum astruit, Verbum illud, quod ab æterno in Patre omnia sustentabat, tum in rerum creatione ex Patre prodiisse, quia omnia peripsum facta sunt. Eadem fere ratione Athenagoras quoque de Verbi divinitate disseruit. Dicit enim quod Deus, cum sit mens æterna, habuit ab æterno in seipso Ver bum, utpote ab æterno rationalis: et quod hoc Verbum prodierit, ut omnium creatarum rerum idea, et operatio exsisteret. Constat autem voluisse Athenagoram hisce in verbis hoc solum docere, per Verbum res omnes creatas esse, quoniam Filius aliquo modo dici potest Dei ratio, mens. sapientia, et operativa potentia, quæ primum in rerum creatione exterius prodiit. Hanc sententiam probavit quoque S. Augustinus, ubi illud Joannis In principio erat Verbum exponens: Hoc loco, in quit melius Verbum interpretumur, ut signifi cetur non solum ad Patrem respectus, sed ad illa eliam, quæ per Verbum facta sunt, operativa polentia. Habuit ergo Verbum propriam ac distinctam by postasim ab æterno dum omnia cum Patre su stentabat, sed in rerum creatione patuit quodam modo, quia omnia per Verbum facta sunt. Ad hæc, ut magis eluceat infelix Beausobrii vafrities, anim advertere juvat, quod etiam admisso hoc errore, Verbum propriam habuisse hypostasim ex rerum creatione, necnon illa sententia angelos ante mun dum creatos esse, nullatenus sequeretur anteriorem fuisse huic hypostasi Satanam; tunc enim Verbum non in mundi, sed in angelorum creatione hypo stasim habuisset, quia tunc extra Patrem prodiisset ac proinde semper Verbi hypostasis angelorum creationem præcessisset. XII. Cartera Bogomilicæ secta placita memorat in hoc libello Euthymius, neque est opus de sin gulis disserere. Fortassis distinction illa Euthymius refutaverat, sed in codice Vaticano solum super sunt argumenta, quibus urget Bogomilos in en, quod pertinet ad mortuorum resurrectionem. Ut autem eam certe futuram probet, opponit primum hæretico fidei Nicænæ symbolum trecentorum de cem et octo Patrum auctoritate firmatum; deinde vero concilium Chalcedonense, cujus auctoritati ut magis fidem conciliet, miraculum quoddam de scribit a Deo patratum per S. Euphemiam martyrem, in cujus basilica hujus concilii Patres ab impera tore Marciano congregati fuerunt. Complures scri ptores ejusdem miraculi meminere, sed alii ipsius concilii tempore, alii absoluto demum concilio illud evenisse narrant. Posteriorem sententiam secuti sunt Michael Glycas ac Zonaras: scribunt enim quod cum Eutychis Dioscorique fautores decreta concilii subsannarent, ejusque auctoritatem non veritate, sed potentia imperatoris niti dicerent, atque ita pravitatem sententiæ suæ stabilire cona Annal. Par. 1v, pag. 263. Annal. lib. xiii, cap. 25.

rentur, Anatolius patriarcha, adversariis convoca tis, proposuit ut unaquæque pars propriæ fidci symbołum libello inscriberet, et in loculo S. Eu phemiæ uterque libellus deponeretur, ut gloriosa hæc martyr de veritate rectæ fidei judicium ferret ac testimonium. Hoc autem consilium cum et hæreticis placuisset, remoto lapide, qui loculum claudebat, duo libelli supra sanctæ martyris pectus positi sunt, et deinde loculus non modo iterum clansus, sed etiam utriusque partis sigillis munitus et obsignatus. Post triduum cum convenissent imperatore etiam præsente, aperto loculo, hære ticorum libellus ad pedes martyris projectus, alter vero in manu ejus dextra inventus est. Verum ne huic Zonare Glycæque narrationi protinus fidem nostrain præstemus prohibet Evagrii, aliorumque, qui de concilio Chalcedonensi scripsere, silentium; cum minus certe probabile videatur rem adeo mira bilem, ac recordatione digníssimam tum demum tot a concilio elapsis sæculis primum innotuisse. At vero magis procul dubio a veritate abhorret Theodori Besti, et Constantini Tii episcopi opinio, quanı Euthymius quoque amplexus est, qui hoc miraculum ipsius concilii tempore operatum fuisse afirmant. Ut enim egregie animadvertit Baronius si hoc fidei experimentum a concilii Patribus tentatum fuisset, sane acta tunc diligenter conscripta tantum hoc miraculuin nullo modo si luissent. Accedit insuper, quod nunquam Patres in œcumenicis conciliis ex miraculis quæsierunt do ginatum veritatem, quam ex divinis imprimis Scri pturis, et antiquis Ecclesiæ traditionibus, ac demum ex sanctorum Patrum assertionibus quærere, pro ponere, affirmare, atque stabilire consueverunt. Quapropter eruditis viris libenter assentior, qui opinati sunt học, miraculum posterioribus sæculis fuisse omnino confictum, piamque banc fabellam ex ipsis concilii actis nou bene intellectis proflu xisse. Patres namque Chalcedonenses, absoluto concilio, ut ostenderent omnia, quæ in concilio feliciter gesta fuerant, patrocinio et auspiciis S. Euphemiæ esse referenda, ita in litteris ad S. Leo nem pontificem datis loquuntur Deus enim eral qui operabatur, el quæ suo thalamo concilium coronavil ornata decore victoria Euphemia: quæ tanquam propriam confessionem fidei definitionem suscipiens a nobis, suo sponso per piissimum impe ratorem, el amicam Christi Augustam obtulit, omnem quidem perturbationem contrariorum sedans, veritatis autem confessionem roborans, ul amicam, el manu, ac lingua universorum decretis pro demonstratione subscribens. Præterea observandum est quoque, pictores veteres, ut hoc ipsum Euphemiæ martyris erga concilium patrocinium exprimerent, eam volu:nen manu tenentem quandoque in tabulis ef finxisse, tanquam fidei professionem Patrum Chal an historia inventionis, etc. num. 1x. Ad annum 451, num. 112. cedonensium Deo offerentem; etenim probabile valde videtur quod hujusmodi etiam picturæ Græcis sequioris ævi miraculum illud comminiscendi præ buerint argumentum. XIII. Nec falsum est minus aliud, quod Euthy mius statim subdit, S. Basilii miraculum, etsi om nibus manifestum asserat. Ejus summa hæc est. Cum Ariani Valentis imperatoris freti potentia, ex Nicæna ecclesia catholicos militari manu ejecis sent, orthodoxus populus ad S. Basilium accurrit multo clamore imperatoris injuriam expostulans, ob quam causam imperatorem Valentem ille adiit, ac tanta cum eloquentia tanquam violati juris reuni libere increpavit, ut imperator rei judicium ipsi S. Basilio commiserit. Reversus itaque S. Basilius Nicæam pactum cum Arianis firmavit, ut clausis ecclesiæ januis, sigilloque obsignatis, utri populo post triduuin eæ sponte patuissent, is ecclesia po tiretur. Cum autem Ariani tres dies noctesque precando insumpsissent, sed inde supplices ad ecclesiam incassum progressi essent, tunc Basi lins templum S. Diomedis martyris extra civi tatem oraturus ingressus est, et expleta nocte pervigili populum ad urbem reduxit; et cum ad ecclesiam accessisset, clausæ obsignatæque ejus fores statim aperte sunt tanquam vehementi aura pulsæ, et ad muros illisæ. Hæc est historia, quam pro certa et inconcussa in medium afferre non dubitat Euthymius, sed quæ profecto nimis imbecillo nititur fundamento. Scriptor Græcus, qui primus miraculi bujus meminit, est auctor Vitæ S. Basilii, quæ sæculo viii, vel potius 1x prodiit. Fuere quidem nonnulli, qui hanc Vitam S. Am philochio Iconiensi episcopo, ipsique Basilio fami liarissimo facile tribuerunt, quia in mss. codici bus sub Amphilochii nomine reperitur descripta, et quia certo scimus S. Amphilochium episcopum Iconiensem quoddam encomium S. Basilii posteris reliquisse. Verum encomium hoc ad nos usque pervenit, et ab hac víta stylo differt, et rebus. Quare communis criticorum est sententia, Amphilochium Vitæ S. Basilii scriptorem post tempora longa ab ætate sancti doctoris vixisse, et res non a se visas, sed in vulgus sparsas sine delectu descri psisse, et fortasse Amphilochii nomen sibi as sumpsisse, ut operi suo auctoritatem conciliaret et fidem. Communi huic judicio adversatus est Franciscus Combeſisius, cui hanc quoque Vitam S. Basilii S. Amphilochio episcopo placuit vindicare; compulsus est tamen et ipse fateri fuisse illam monachis, per quorum manus decursu temporum transiit, interpolatam, et vulgaribus traditionibus, ni mavis etiam confictis ad ornatum mirificis narrationibus commistam, et auctam. Græcum hujus Vitæ textum Latine reddidit Ursus, S. R. E. subdiaconus, Anastasio Bibliothecario coævụs; et Inter Epist. S. Leonis Magni, ep. 98, tom. 1.