259 S. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. Non accipies usorem filio meo ex filiabus Chananæorum, səd ad domum patris met proficisceris, et de tribu maa uccipies uxorem filio meo (Gen. 24. 37. 38). Sed ne in- 1am historiam in medium afferentes molesti videa- mur, ad finem transeamus. Cum enim retulisset, quo- modo ad fontem adstiterit, quid a puella petierit, quoinodo illa plus quam petitum esset dederit, qno- modo Deus mediator fuerit, cumque omnia diligenter nuntiasset, sermonis finem fecit. His omnibus auditis illi non amplius dubitaverunt, neque neglexerunt rem, sed quasi divinitus instincti, sine mora ei pro- miserunt Aliam. Respondentesque Laban et Bathuel dixerunt : Mandatum hoc egressum est a Deo : Ideo non possumus tuæ postulationi contradicere. En Re- becca, tolle eam el propera, el sit uxor domini tui, sic- ut loquutus est Dominus (Gen. 24. 50. 51 ). Quis non obstupesceret? quis non admiraretur, quanta impedi- menta brevi temporis momento sublata sint ? Etenim vel quod hospes erat, vel quod servus, vel quod igno- tus, vel quod longum esset itineris intervallum, vel quod nec socer, nec sponsus, neque alius ex eorum necessariis notus erat, horum unumquodque per se satis erat impedimenti, quominus hoc connubium suc- cederet: attainen hæc universa facilia sunt reddita, et haud secus quam si notus esset, habitaretque pro- pe, et totam ætatem cum eis versatus fuisset, com- nëserunt sponsam ejus fidei, hac de causa, quod au- spice Deo res agebatur. Sicut enim, si quid co parum favente aggrediamur, etiamsi omnia sint plana et faci- lia, voragines et salebras et innumeras frustrationes obiter offendimus: sic eodem præsente et adjuvante, licet omnia quæ habemus præ manibus, sint inpedi- tissima, plana funt et facilia. Nibil igitur vel facia - mus, vel dicamus, nisi invocato Numine, ut res quas tractainus dirigat, ut ille fecit. pacto adornet nuptias. Num cymbala, fistulas, cho- reas, tympana, tibias secum traxit, reliquasque ap- paratus species? Nihil horum, sed illa sola assumpta abiit, deducente et comitante angelo, quem herus, dam famulum e domo dimitteret, una milli a Deo supplex impetraverat. Atque ita ducebatur sponsa nullis tibiis et citharis occinentibus, sed innumeris Deo caput ornata benedictionibus, vice coronæ pre- tiosiorís quovis diademate. Ducebatur autem non au- ratis amicta vestibus, sed ornata modestia, pietate, hospitalitate,cæterisque virtutibus omnibus. Ducebatur non in carpento camerato, aut apparatu aliquo simili, sed camelo insidens. Nam præter virtutes animi, etiam corpora virginum olim optima fuerunt habitu- dine. Non enim sic educabantur a matribus, ut fit hodic, crebra inter unguenta et balnea, fucuin et pi- gmenta, in mollibus indumentis, aliisque corruptela- rum inodis innumeris, quibus fiant plusquam deret molliculæ : sed modis omnibus dura erat earum edncatio. Quamobrem et corporis nativa florebant pulchritudine, nullis adjutæ externis lenociniis, et valetudine æque felici ac forma fruebantur, nulla in- festante ægritudine, ablegataque omni mollitic. La- 210 bores enim et opera, quibus exercebantur, varia, languorem omnem pellebant, robur autem et sanita- tem lutam eis conciliabant, reddebantque tanto magis maritis gratas et amabiles: sic enim non solum cor- pora, sed et animi in mielins proficiebant. Vecta igitur camelo postquam ad destinatam regionem pervenit, sublatis procul oculis vidit Isaacum, moxque a camelo desiliit. Vides robur ? vides bonam habitu- dinem ? A camelo desiliit. Tantum illi virium una cum modestia supererat. Et ait ad servum : Quis est ille homo qui progressus est in campum ? Respondit servus: Ipse est dominus meus. Tum illa estivo pal- liolo sumpto se obnupsit (Gen. 24. 65). Observa omnis tostari ejus modestiam, quam pudens erat ac vere- cunda. Et accepit eam uxorem Isaac, dilexitque in tantum ut leniret delorem, qui illi ex morte Sarre mutris acciderat ( Gen. 24. 67). Aæc non temere di- cumtur, quod dilexerit eam, quodque pro solamine luctus habuerit, sed ut discas, quibus rebus illa ma- ritum in amorem sui pellexerit, quas domo secumn attulerat. Quis enim talem non adamaret, tam mo- destam, tam honestam, tam hospitaler, humanan., et amabilem, fortem animo et validam corpore? Hæc dixi, ut non audiatis tantum, ant auditis applauda- tis, sed ut etiam æmulemini. Et patres quidem pro- videntiam patriarchæ imitamini, qua usus est in paranda uxore simplici, non pecunias quærens, non splendorem generis, non pulchritudinem corporis, non aliud quidquam præter generositatem animi. - Quomodo erudiendæ filiæ a matribus. - Vos autem matres, date operam ut ad hunc modum educetis vestras filias. Porro sponsi qui eas ducturi sun, ducant cum honestate simili, exterminantes risum, choress, turpiloquium, fistulas, tibias, diabolicum illum apparatum et reliqua hujusmodi, semperque invocantes Deum, ut mediator adsit actionum no- strarum omnium. Si enim res nostras hoc pacto disposuerimus, nullum divortium erit, nulla adulterii suspicio, aut occasio zelotypir, non rixa, non con- tentio, sed multa fruemur pace, multaque concordia, a quibus non aberunt virtutes cæteræ. Sicut enim uxore a marito dissidente nihil sani est in ædibus, etiamısi alioquin res eorum secundo ferantur flatu : ita dum pax constabit et concordia, nihil erit in- suave, etiamsi quotidie tempestates accidant pluri- mæ. Si hoc modo conciliabuntur nuptiæ, perfacile poterimus ad virtutem educare liberos. Ubi enim mater tam honesta fuerit, ac sobria, omnique vir- tute prædita, profecto maritum desiderio sui capict ac devinciet; atque ita habebit eum alacrem adjuto- rem in curandis atque instituendis communibus libe- ris ; simulque Deum ad prospiciendum eis attrahot : quo aspirante tam honesta administrationi domesti- cæ, et exercente puerorum animos, ominia posthac jucunda erunt et felicia, rebus tam bene compositis, et iis qui præsunt sic affectis: poteritque unusquis- que una cum sua domo, videlicet uxore, liberis ac famulis, et præsentem vitam secure peragere, et ad cælorum regnum pervenire : quæ nobis omnibus per 9. Nunc videamus, postquam eam accepit, quo

259 S. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. Non accipies usorem filio meo ex filiabus Chananæorum, səd ad domum patris met proficisceris, et de tribu maa uccipies uxorem filio meo (Gen. 24. 37. 38). Sed ne in- 1am historiam in medium afferentes molesti videa- mur, ad finem transeamus. Cum enim retulisset, quo- modo ad fontem adstiterit, quid a puella petierit, quoinodo illa plus quam petitum esset dederit, qno- modo Deus mediator fuerit, cumque omnia diligenter nuntiasset, sermonis finem fecit. His omnibus auditis illi non amplius dubitaverunt, neque neglexerunt rem, sed quasi divinitus instincti, sine mora ei pro- miserunt Aliam. Respondentesque Laban et Bathuel dixerunt : Mandatum hoc egressum est a Deo : Ideo non possumus tuæ postulationi contradicere. En Re- becca, tolle eam el propera, el sit uxor domini tui, sic- ut loquutus est Dominus (Gen. 24. 50. 51 ). Quis non obstupesceret? quis non admiraretur, quanta impedi- menta brevi temporis momento sublata sint ? Etenim vel quod hospes erat, vel quod servus, vel quod igno- tus, vel quod longum esset itineris intervallum, vel quod nec socer, nec sponsus, neque alius ex eorum necessariis notus erat, horum unumquodque per se satis erat impedimenti, quominus hoc connubium suc- cederet: attainen hæc universa facilia sunt reddita, et haud secus quam si notus esset, habitaretque pro- pe, et totam ætatem cum eis versatus fuisset, com- nëserunt sponsam ejus fidei, hac de causa, quod au- spice Deo res agebatur. Sicut enim, si quid co parum favente aggrediamur, etiamsi omnia sint plana et faci- lia, voragines et salebras et innumeras frustrationes obiter offendimus: sic eodem præsente et adjuvante, licet omnia quæ habemus præ manibus, sint inpedi- tissima, plana funt et facilia. Nibil igitur vel facia - mus, vel dicamus, nisi invocato Numine, ut res quas tractainus dirigat, ut ille fecit. pacto adornet nuptias. Num cymbala, fistulas, cho- reas, tympana, tibias secum traxit, reliquasque ap- paratus species? Nihil horum, sed illa sola assumpta abiit, deducente et comitante angelo, quem herus, dam famulum e domo dimitteret, una milli a Deo supplex impetraverat. Atque ita ducebatur sponsa nullis tibiis et citharis occinentibus, sed innumeris Deo caput ornata benedictionibus, vice coronæ pre- tiosiorís quovis diademate. Ducebatur autem non au- ratis amicta vestibus, sed ornata modestia, pietate, hospitalitate,cæterisque virtutibus omnibus. Ducebatur non in carpento camerato, aut apparatu aliquo simili, sed camelo insidens. Nam præter virtutes animi, etiam corpora virginum olim optima fuerunt habitu- dine. Non enim sic educabantur a matribus, ut fit hodic, crebra inter unguenta et balnea, fucuin et pi- gmenta, in mollibus indumentis, aliisque corruptela- rum inodis innumeris, quibus fiant plusquam deret molliculæ : sed modis omnibus dura erat earum edncatio. Quamobrem et corporis nativa florebant pulchritudine, nullis adjutæ externis lenociniis, et valetudine æque felici ac forma fruebantur, nulla in- festante ægritudine, ablegataque omni mollitic. La- 210 bores enim et opera, quibus exercebantur, varia, languorem omnem pellebant, robur autem et sanita- tem lutam eis conciliabant, reddebantque tanto magis maritis gratas et amabiles: sic enim non solum cor- pora, sed et animi in mielins proficiebant. Vecta igitur camelo postquam ad destinatam regionem pervenit, sublatis procul oculis vidit Isaacum, moxque a camelo desiliit. Vides robur ? vides bonam habitu- dinem ? A camelo desiliit. Tantum illi virium una cum modestia supererat. Et ait ad servum : Quis est ille homo qui progressus est in campum ? Respondit servus: Ipse est dominus meus. Tum illa estivo pal- liolo sumpto se obnupsit (Gen. 24. 65). Observa omnis tostari ejus modestiam, quam pudens erat ac vere- cunda. Et accepit eam uxorem Isaac, dilexitque in tantum ut leniret delorem, qui illi ex morte Sarre mutris acciderat ( Gen. 24. 67). Aæc non temere di- cumtur, quod dilexerit eam, quodque pro solamine luctus habuerit, sed ut discas, quibus rebus illa ma- ritum in amorem sui pellexerit, quas domo secumn attulerat. Quis enim talem non adamaret, tam mo- destam, tam honestam, tam hospitaler, humanan., et amabilem, fortem animo et validam corpore? Hæc dixi, ut non audiatis tantum, ant auditis applauda- tis, sed ut etiam æmulemini. Et patres quidem pro- videntiam patriarchæ imitamini, qua usus est in paranda uxore simplici, non pecunias quærens, non splendorem generis, non pulchritudinem corporis, non aliud quidquam præter generositatem animi. - Quomodo erudiendæ filiæ a matribus. - Vos autem matres, date operam ut ad hunc modum educetis vestras filias. Porro sponsi qui eas ducturi sun, ducant cum honestate simili, exterminantes risum, choress, turpiloquium, fistulas, tibias, diabolicum illum apparatum et reliqua hujusmodi, semperque invocantes Deum, ut mediator adsit actionum no- strarum omnium. Si enim res nostras hoc pacto disposuerimus, nullum divortium erit, nulla adulterii suspicio, aut occasio zelotypir, non rixa, non con- tentio, sed multa fruemur pace, multaque concordia, a quibus non aberunt virtutes cæteræ. Sicut enim uxore a marito dissidente nihil sani est in ædibus, etiamısi alioquin res eorum secundo ferantur flatu : ita dum pax constabit et concordia, nihil erit in- suave, etiamsi quotidie tempestates accidant pluri- mæ. Si hoc modo conciliabuntur nuptiæ, perfacile poterimus ad virtutem educare liberos. Ubi enim mater tam honesta fuerit, ac sobria, omnique vir- tute prædita, profecto maritum desiderio sui capict ac devinciet; atque ita habebit eum alacrem adjuto- rem in curandis atque instituendis communibus libe- ris ; simulque Deum ad prospiciendum eis attrahot : quo aspirante tam honesta administrationi domesti- cæ, et exercente puerorum animos, ominia posthac jucunda erunt et felicia, rebus tam bene compositis, et iis qui præsunt sic affectis: poteritque unusquis- que una cum sua domo, videlicet uxore, liberis ac famulis, et præsentem vitam secure peragere, et ad cælorum regnum pervenire : quæ nobis omnibus per 9. Nunc videamus, postquam eam accepit, quo

259 S. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. Non accipies usorem filio meo ex filiabus Chananæorum, səd ad domum patris met proficisceris, et de tribu maa uccipies uxorem filio meo (Gen. 24. 37. 38). Sed ne in- 1am historiam in medium afferentes molesti videa- mur, ad finem transeamus. Cum enim retulisset, quo- modo ad fontem adstiterit, quid a puella petierit, quoinodo illa plus quam petitum esset dederit, qno- modo Deus mediator fuerit, cumque omnia diligenter nuntiasset, sermonis finem fecit. His omnibus auditis illi non amplius dubitaverunt, neque neglexerunt rem, sed quasi divinitus instincti, sine mora ei pro- miserunt Aliam. Respondentesque Laban et Bathuel dixerunt : Mandatum hoc egressum est a Deo : Ideo non possumus tuæ postulationi contradicere. En Re- becca, tolle eam el propera, el sit uxor domini tui, sic- ut loquutus est Dominus (Gen. 24. 50. 51 ). Quis non obstupesceret? quis non admiraretur, quanta impedi- menta brevi temporis momento sublata sint ? Etenim vel quod hospes erat, vel quod servus, vel quod igno- tus, vel quod longum esset itineris intervallum, vel quod nec socer, nec sponsus, neque alius ex eorum necessariis notus erat, horum unumquodque per se satis erat impedimenti, quominus hoc connubium suc- cederet: attainen hæc universa facilia sunt reddita, et haud secus quam si notus esset, habitaretque pro- pe, et totam ætatem cum eis versatus fuisset, com- nëserunt sponsam ejus fidei, hac de causa, quod au- spice Deo res agebatur. Sicut enim, si quid co parum favente aggrediamur, etiamsi omnia sint plana et faci- lia, voragines et salebras et innumeras frustrationes obiter offendimus: sic eodem præsente et adjuvante, licet omnia quæ habemus præ manibus, sint inpedi- tissima, plana funt et facilia. Nibil igitur vel facia - mus, vel dicamus, nisi invocato Numine, ut res quas tractainus dirigat, ut ille fecit. pacto adornet nuptias. Num cymbala, fistulas, cho- reas, tympana, tibias secum traxit, reliquasque ap- paratus species? Nihil horum, sed illa sola assumpta abiit, deducente et comitante angelo, quem herus, dam famulum e domo dimitteret, una milli a Deo supplex impetraverat. Atque ita ducebatur sponsa nullis tibiis et citharis occinentibus, sed innumeris Deo caput ornata benedictionibus, vice coronæ pre- tiosiorís quovis diademate. Ducebatur autem non au- ratis amicta vestibus, sed ornata modestia, pietate, hospitalitate,cæterisque virtutibus omnibus. Ducebatur non in carpento camerato, aut apparatu aliquo simili, sed camelo insidens. Nam præter virtutes animi, etiam corpora virginum olim optima fuerunt habitu- dine. Non enim sic educabantur a matribus, ut fit hodic, crebra inter unguenta et balnea, fucuin et pi- gmenta, in mollibus indumentis, aliisque corruptela- rum inodis innumeris, quibus fiant plusquam deret molliculæ : sed modis omnibus dura erat earum edncatio. Quamobrem et corporis nativa florebant pulchritudine, nullis adjutæ externis lenociniis, et valetudine æque felici ac forma fruebantur, nulla in- festante ægritudine, ablegataque omni mollitic. La- 210 bores enim et opera, quibus exercebantur, varia, languorem omnem pellebant, robur autem et sanita- tem lutam eis conciliabant, reddebantque tanto magis maritis gratas et amabiles: sic enim non solum cor- pora, sed et animi in mielins proficiebant. Vecta igitur camelo postquam ad destinatam regionem pervenit, sublatis procul oculis vidit Isaacum, moxque a camelo desiliit. Vides robur ? vides bonam habitu- dinem ? A camelo desiliit. Tantum illi virium una cum modestia supererat. Et ait ad servum : Quis est ille homo qui progressus est in campum ? Respondit servus: Ipse est dominus meus. Tum illa estivo pal- liolo sumpto se obnupsit (Gen. 24. 65). Observa omnis tostari ejus modestiam, quam pudens erat ac vere- cunda. Et accepit eam uxorem Isaac, dilexitque in tantum ut leniret delorem, qui illi ex morte Sarre mutris acciderat ( Gen. 24. 67). Aæc non temere di- cumtur, quod dilexerit eam, quodque pro solamine luctus habuerit, sed ut discas, quibus rebus illa ma- ritum in amorem sui pellexerit, quas domo secumn attulerat. Quis enim talem non adamaret, tam mo- destam, tam honestam, tam hospitaler, humanan., et amabilem, fortem animo et validam corpore? Hæc dixi, ut non audiatis tantum, ant auditis applauda- tis, sed ut etiam æmulemini. Et patres quidem pro- videntiam patriarchæ imitamini, qua usus est in paranda uxore simplici, non pecunias quærens, non splendorem generis, non pulchritudinem corporis, non aliud quidquam præter generositatem animi. - Quomodo erudiendæ filiæ a matribus. - Vos autem matres, date operam ut ad hunc modum educetis vestras filias. Porro sponsi qui eas ducturi sun, ducant cum honestate simili, exterminantes risum, choress, turpiloquium, fistulas, tibias, diabolicum illum apparatum et reliqua hujusmodi, semperque invocantes Deum, ut mediator adsit actionum no- strarum omnium. Si enim res nostras hoc pacto disposuerimus, nullum divortium erit, nulla adulterii suspicio, aut occasio zelotypir, non rixa, non con- tentio, sed multa fruemur pace, multaque concordia, a quibus non aberunt virtutes cæteræ. Sicut enim uxore a marito dissidente nihil sani est in ædibus, etiamısi alioquin res eorum secundo ferantur flatu : ita dum pax constabit et concordia, nihil erit in- suave, etiamsi quotidie tempestates accidant pluri- mæ. Si hoc modo conciliabuntur nuptiæ, perfacile poterimus ad virtutem educare liberos. Ubi enim mater tam honesta fuerit, ac sobria, omnique vir- tute prædita, profecto maritum desiderio sui capict ac devinciet; atque ita habebit eum alacrem adjuto- rem in curandis atque instituendis communibus libe- ris ; simulque Deum ad prospiciendum eis attrahot : quo aspirante tam honesta administrationi domesti- cæ, et exercente puerorum animos, ominia posthac jucunda erunt et felicia, rebus tam bene compositis, et iis qui præsunt sic affectis: poteritque unusquis- que una cum sua domo, videlicet uxore, liberis ac famulis, et præsentem vitam secure peragere, et ad cælorum regnum pervenire : quæ nobis omnibus per 9. Nunc videamus, postquam eam accepit, quo

259 S. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. Non accipies usorem filio meo ex filiabus Chananæorum, səd ad domum patris met proficisceris, et de tribu maa uccipies uxorem filio meo (Gen. 24. 37. 38). Sed ne in- 1am historiam in medium afferentes molesti videa- mur, ad finem transeamus. Cum enim retulisset, quo- modo ad fontem adstiterit, quid a puella petierit, quoinodo illa plus quam petitum esset dederit, qno- modo Deus mediator fuerit, cumque omnia diligenter nuntiasset, sermonis finem fecit. His omnibus auditis illi non amplius dubitaverunt, neque neglexerunt rem, sed quasi divinitus instincti, sine mora ei pro- miserunt Aliam. Respondentesque Laban et Bathuel dixerunt : Mandatum hoc egressum est a Deo : Ideo non possumus tuæ postulationi contradicere. En Re- becca, tolle eam el propera, el sit uxor domini tui, sic- ut loquutus est Dominus (Gen. 24. 50. 51 ). Quis non obstupesceret? quis non admiraretur, quanta impedi- menta brevi temporis momento sublata sint ? Etenim vel quod hospes erat, vel quod servus, vel quod igno- tus, vel quod longum esset itineris intervallum, vel quod nec socer, nec sponsus, neque alius ex eorum necessariis notus erat, horum unumquodque per se satis erat impedimenti, quominus hoc connubium suc- cederet: attainen hæc universa facilia sunt reddita, et haud secus quam si notus esset, habitaretque pro- pe, et totam ætatem cum eis versatus fuisset, com- nëserunt sponsam ejus fidei, hac de causa, quod au- spice Deo res agebatur. Sicut enim, si quid co parum favente aggrediamur, etiamsi omnia sint plana et faci- lia, voragines et salebras et innumeras frustrationes obiter offendimus: sic eodem præsente et adjuvante, licet omnia quæ habemus præ manibus, sint inpedi- tissima, plana funt et facilia. Nibil igitur vel facia - mus, vel dicamus, nisi invocato Numine, ut res quas tractainus dirigat, ut ille fecit. pacto adornet nuptias. Num cymbala, fistulas, cho- reas, tympana, tibias secum traxit, reliquasque ap- paratus species? Nihil horum, sed illa sola assumpta abiit, deducente et comitante angelo, quem herus, dam famulum e domo dimitteret, una milli a Deo supplex impetraverat. Atque ita ducebatur sponsa nullis tibiis et citharis occinentibus, sed innumeris Deo caput ornata benedictionibus, vice coronæ pre- tiosiorís quovis diademate. Ducebatur autem non au- ratis amicta vestibus, sed ornata modestia, pietate, hospitalitate,cæterisque virtutibus omnibus. Ducebatur non in carpento camerato, aut apparatu aliquo simili, sed camelo insidens. Nam præter virtutes animi, etiam corpora virginum olim optima fuerunt habitu- dine. Non enim sic educabantur a matribus, ut fit hodic, crebra inter unguenta et balnea, fucuin et pi- gmenta, in mollibus indumentis, aliisque corruptela- rum inodis innumeris, quibus fiant plusquam deret molliculæ : sed modis omnibus dura erat earum edncatio. Quamobrem et corporis nativa florebant pulchritudine, nullis adjutæ externis lenociniis, et valetudine æque felici ac forma fruebantur, nulla in- festante ægritudine, ablegataque omni mollitic. La- 210 bores enim et opera, quibus exercebantur, varia, languorem omnem pellebant, robur autem et sanita- tem lutam eis conciliabant, reddebantque tanto magis maritis gratas et amabiles: sic enim non solum cor- pora, sed et animi in mielins proficiebant. Vecta igitur camelo postquam ad destinatam regionem pervenit, sublatis procul oculis vidit Isaacum, moxque a camelo desiliit. Vides robur ? vides bonam habitu- dinem ? A camelo desiliit. Tantum illi virium una cum modestia supererat. Et ait ad servum : Quis est ille homo qui progressus est in campum ? Respondit servus: Ipse est dominus meus. Tum illa estivo pal- liolo sumpto se obnupsit (Gen. 24. 65). Observa omnis tostari ejus modestiam, quam pudens erat ac vere- cunda. Et accepit eam uxorem Isaac, dilexitque in tantum ut leniret delorem, qui illi ex morte Sarre mutris acciderat ( Gen. 24. 67). Aæc non temere di- cumtur, quod dilexerit eam, quodque pro solamine luctus habuerit, sed ut discas, quibus rebus illa ma- ritum in amorem sui pellexerit, quas domo secumn attulerat. Quis enim talem non adamaret, tam mo- destam, tam honestam, tam hospitaler, humanan., et amabilem, fortem animo et validam corpore? Hæc dixi, ut non audiatis tantum, ant auditis applauda- tis, sed ut etiam æmulemini. Et patres quidem pro- videntiam patriarchæ imitamini, qua usus est in paranda uxore simplici, non pecunias quærens, non splendorem generis, non pulchritudinem corporis, non aliud quidquam præter generositatem animi. - Quomodo erudiendæ filiæ a matribus. - Vos autem matres, date operam ut ad hunc modum educetis vestras filias. Porro sponsi qui eas ducturi sun, ducant cum honestate simili, exterminantes risum, choress, turpiloquium, fistulas, tibias, diabolicum illum apparatum et reliqua hujusmodi, semperque invocantes Deum, ut mediator adsit actionum no- strarum omnium. Si enim res nostras hoc pacto disposuerimus, nullum divortium erit, nulla adulterii suspicio, aut occasio zelotypir, non rixa, non con- tentio, sed multa fruemur pace, multaque concordia, a quibus non aberunt virtutes cæteræ. Sicut enim uxore a marito dissidente nihil sani est in ædibus, etiamısi alioquin res eorum secundo ferantur flatu : ita dum pax constabit et concordia, nihil erit in- suave, etiamsi quotidie tempestates accidant pluri- mæ. Si hoc modo conciliabuntur nuptiæ, perfacile poterimus ad virtutem educare liberos. Ubi enim mater tam honesta fuerit, ac sobria, omnique vir- tute prædita, profecto maritum desiderio sui capict ac devinciet; atque ita habebit eum alacrem adjuto- rem in curandis atque instituendis communibus libe- ris ; simulque Deum ad prospiciendum eis attrahot : quo aspirante tam honesta administrationi domesti- cæ, et exercente puerorum animos, ominia posthac jucunda erunt et felicia, rebus tam bene compositis, et iis qui præsunt sic affectis: poteritque unusquis- que una cum sua domo, videlicet uxore, liberis ac famulis, et præsentem vitam secure peragere, et ad cælorum regnum pervenire : quæ nobis omnibus per 9. Nunc videamus, postquam eam accepit, quo

259 S. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. Non accipies usorem filio meo ex filiabus Chananæorum, səd ad domum patris met proficisceris, et de tribu maa uccipies uxorem filio meo (Gen. 24. 37. 38). Sed ne in- 1am historiam in medium afferentes molesti videa- mur, ad finem transeamus. Cum enim retulisset, quo- modo ad fontem adstiterit, quid a puella petierit, quoinodo illa plus quam petitum esset dederit, qno- modo Deus mediator fuerit, cumque omnia diligenter nuntiasset, sermonis finem fecit. His omnibus auditis illi non amplius dubitaverunt, neque neglexerunt rem, sed quasi divinitus instincti, sine mora ei pro- miserunt Aliam. Respondentesque Laban et Bathuel dixerunt : Mandatum hoc egressum est a Deo : Ideo non possumus tuæ postulationi contradicere. En Re- becca, tolle eam el propera, el sit uxor domini tui, sic- ut loquutus est Dominus (Gen. 24. 50. 51 ). Quis non obstupesceret? quis non admiraretur, quanta impedi- menta brevi temporis momento sublata sint ? Etenim vel quod hospes erat, vel quod servus, vel quod igno- tus, vel quod longum esset itineris intervallum, vel quod nec socer, nec sponsus, neque alius ex eorum necessariis notus erat, horum unumquodque per se satis erat impedimenti, quominus hoc connubium suc- cederet: attainen hæc universa facilia sunt reddita, et haud secus quam si notus esset, habitaretque pro- pe, et totam ætatem cum eis versatus fuisset, com- nëserunt sponsam ejus fidei, hac de causa, quod au- spice Deo res agebatur. Sicut enim, si quid co parum favente aggrediamur, etiamsi omnia sint plana et faci- lia, voragines et salebras et innumeras frustrationes obiter offendimus: sic eodem præsente et adjuvante, licet omnia quæ habemus præ manibus, sint inpedi- tissima, plana funt et facilia. Nibil igitur vel facia - mus, vel dicamus, nisi invocato Numine, ut res quas tractainus dirigat, ut ille fecit. pacto adornet nuptias. Num cymbala, fistulas, cho- reas, tympana, tibias secum traxit, reliquasque ap- paratus species? Nihil horum, sed illa sola assumpta abiit, deducente et comitante angelo, quem herus, dam famulum e domo dimitteret, una milli a Deo supplex impetraverat. Atque ita ducebatur sponsa nullis tibiis et citharis occinentibus, sed innumeris Deo caput ornata benedictionibus, vice coronæ pre- tiosiorís quovis diademate. Ducebatur autem non au- ratis amicta vestibus, sed ornata modestia, pietate, hospitalitate,cæterisque virtutibus omnibus. Ducebatur non in carpento camerato, aut apparatu aliquo simili, sed camelo insidens. Nam præter virtutes animi, etiam corpora virginum olim optima fuerunt habitu- dine. Non enim sic educabantur a matribus, ut fit hodic, crebra inter unguenta et balnea, fucuin et pi- gmenta, in mollibus indumentis, aliisque corruptela- rum inodis innumeris, quibus fiant plusquam deret molliculæ : sed modis omnibus dura erat earum edncatio. Quamobrem et corporis nativa florebant pulchritudine, nullis adjutæ externis lenociniis, et valetudine æque felici ac forma fruebantur, nulla in- festante ægritudine, ablegataque omni mollitic. La- 210 bores enim et opera, quibus exercebantur, varia, languorem omnem pellebant, robur autem et sanita- tem lutam eis conciliabant, reddebantque tanto magis maritis gratas et amabiles: sic enim non solum cor- pora, sed et animi in mielins proficiebant. Vecta igitur camelo postquam ad destinatam regionem pervenit, sublatis procul oculis vidit Isaacum, moxque a camelo desiliit. Vides robur ? vides bonam habitu- dinem ? A camelo desiliit. Tantum illi virium una cum modestia supererat. Et ait ad servum : Quis est ille homo qui progressus est in campum ? Respondit servus: Ipse est dominus meus. Tum illa estivo pal- liolo sumpto se obnupsit (Gen. 24. 65). Observa omnis tostari ejus modestiam, quam pudens erat ac vere- cunda. Et accepit eam uxorem Isaac, dilexitque in tantum ut leniret delorem, qui illi ex morte Sarre mutris acciderat ( Gen. 24. 67). Aæc non temere di- cumtur, quod dilexerit eam, quodque pro solamine luctus habuerit, sed ut discas, quibus rebus illa ma- ritum in amorem sui pellexerit, quas domo secumn attulerat. Quis enim talem non adamaret, tam mo- destam, tam honestam, tam hospitaler, humanan., et amabilem, fortem animo et validam corpore? Hæc dixi, ut non audiatis tantum, ant auditis applauda- tis, sed ut etiam æmulemini. Et patres quidem pro- videntiam patriarchæ imitamini, qua usus est in paranda uxore simplici, non pecunias quærens, non splendorem generis, non pulchritudinem corporis, non aliud quidquam præter generositatem animi. - Quomodo erudiendæ filiæ a matribus. - Vos autem matres, date operam ut ad hunc modum educetis vestras filias. Porro sponsi qui eas ducturi sun, ducant cum honestate simili, exterminantes risum, choress, turpiloquium, fistulas, tibias, diabolicum illum apparatum et reliqua hujusmodi, semperque invocantes Deum, ut mediator adsit actionum no- strarum omnium. Si enim res nostras hoc pacto disposuerimus, nullum divortium erit, nulla adulterii suspicio, aut occasio zelotypir, non rixa, non con- tentio, sed multa fruemur pace, multaque concordia, a quibus non aberunt virtutes cæteræ. Sicut enim uxore a marito dissidente nihil sani est in ædibus, etiamısi alioquin res eorum secundo ferantur flatu : ita dum pax constabit et concordia, nihil erit in- suave, etiamsi quotidie tempestates accidant pluri- mæ. Si hoc modo conciliabuntur nuptiæ, perfacile poterimus ad virtutem educare liberos. Ubi enim mater tam honesta fuerit, ac sobria, omnique vir- tute prædita, profecto maritum desiderio sui capict ac devinciet; atque ita habebit eum alacrem adjuto- rem in curandis atque instituendis communibus libe- ris ; simulque Deum ad prospiciendum eis attrahot : quo aspirante tam honesta administrationi domesti- cæ, et exercente puerorum animos, ominia posthac jucunda erunt et felicia, rebus tam bene compositis, et iis qui præsunt sic affectis: poteritque unusquis- que una cum sua domo, videlicet uxore, liberis ac famulis, et præsentem vitam secure peragere, et ad cælorum regnum pervenire : quæ nobis omnibus per 9. Nunc videamus, postquam eam accepit, quo

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 2 JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCHIEP. CONSTANTINOP. eorum beneplacitum fuit Deɔ: prostrati enim sunt in deserto. Hæc autem figuræ nostri fuere, ut non simus concupiscentes mulorum, sicut et illi concupiverunt; no- que idololatra simus, sicut quidam illorum, sicut scri - plum est : Sedit populus manducare et bibere, el sur- rezerunt ludere. Neque fornicemur, sicut quidam il- lorum jornicati sunt, el ceciderunt uno die, viginti tria millia. Neque tentemus Christum, sicut quidam illorum tentaverunt, el a serpentibus perierunt. Neque murmu- remus, sicut quidam illorum murmuraverunt, et perie- runt ab exterminatore (1 Cor. 10. 1-10; Exod. 32.6). Videntur quidem hæc manifesta esse; sed diligenter advertentibus dubitationem afferunt non vulgarem. Etenim primo quæritur, cur veteres memoret histo- rias: el qua consequentia, cum de iis disputasset, quæ idolis sunt immolata, in hanc inciderit narratio- nem, ea afferens in medium, quæ in deserto contigo- runt. Neque enim temere vel fortuito casu sanctus ille loquitur, sed cum magna consequentia, et accu- ratam semper servat dictorum consonantiam. Cur ergo et unde in hanc incidit historiam? Increpabat eos, qui temere et sine examine ad idola ingredicban- tur, deque polluta mensa degustabant, atque idolo- thyta contingebant: et cum ostendisset ipsos bine duplici damno affici, cum et infirmis offendiculo sent, et ipsi d:rmonum participes essent: ct cum` per prædicta satis illorum animos coercuisset, docuisset- que, oportere fidelem non sua tantum respicere, sed etiam ea, quæ aliorum multorum sunt, volens ipsis timorem addere, veteres historias commemorat. Quia enim illi altum sapiebant, utpote fideles, et ab errore liberati, atque scientiam assequuti, et ineffabilium mysteriorum participes effecti, ad regnumque cælo- rum vocati : declarare volens eorum nullam esse uti- litatem, nisi adesset vita tantæ gratiæ consona, ex veteri historia ipsos erudit. - Testamenti verbis utatur potius quam Novi. Præterita gesta futurorum prædictionibus fidem faciunt.-At hoc ipsum multas complectitur quæstiones. Cur non ex verbis Christi in Evangelio positis cum ipsis disputet? cur non gehennam memoret, non tenebras exteriores, non venenatum vermem, non vincula perpetua, non ignem paratum diabolo et angelis ejus, non stridorem dentium, et alia inenarrabilia supplicia ? Si enim ter- rere voluit, a gravioribus id faciendum oportuit, non autem ab iis, quæ in deserto contigerunt. Illi enim, etiamsi plexi sint, at mitiore et temporanea pœna, atque una tantum die; hi autem immortali ac graviori sunt supplicio plectendi. Cur ergo illos non ex hisce terruit, neque Christi dicta commemoravit ? Poterat enim illis dicere, Nolo vos ignorare, fratres, quas leges Christus posuerit iis, qui cum fidem habeai.t, vitam tamen optimam non exhibent. Etenim eos etiam, qui miracula patrabant et prophetiæ dono fulgebant, exclusit a regno cælorum, dicens: Multi dioent mihi in die illa, Domine, Domine, nonne in no- mine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo prophela- vimus, et virtutes multas fecimus? Et tunc confitebor • 244 eis, Recedite a me, non novi vos, qui operamini iniqus- tatem (Matth. 7. 22. 23). Et virgines quoque non de fide et dogmatibus arguens, sed de perversa vita, et inhumanitate et crudelitate, exclusit e thalamo nu- pliali (Matth. 25. 10-12); illum vero qui sordidis in- dutus erat vestibus, ideo vinctum ejecit (Matth. 2. 11 – 13) : non quod dogmata recta non teneret, sed quod vitam sordidam et impuram egisset; illos item, quos abduci jussit in ignem paratum diabolo et ange- lis ejus (Matth. 25. 41), non propterea illo misit, quod a fide excidissent, sed quod nullius umquam nfiserti essent. Hæc omnia et similia commemorare poterat, ac dicere, Nolo vos ignorare, fratres, hos omnes baptismum esse consequutos et mysteriorum participes effectos, multam exhibuisse fidem, scien- tiam habuisse perfectam; sed quia vitam fidei conso- nam non instituerunt, a regno exclusos, et igni tra- ditos fuisse. Cur ergo hæc non dixit, sed his missis omnibus, sic loquutus est: Nolo autem vos ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube fuerunt, et ea commemorans, quæ ad Moysem spectabant, quæ ad gratiam pertinebant tacuit ? Non temere nec sine causa sic agit; multa quippe sapientia plenus erat. Sed cur, et propter quid ? Duabus hisce de causis ; ut videlicet illos tangeret, simulque ostenderet, ina- guam esse cognationem Vetus inter et Novum Testa- mentum. Quoniam enim multi sunt, qui nec gehen- nam nec supplicium esse putant, sed autumant Deum simpliciter, ut metum et temperantiam induceret, hæc comminatum esse, vermem immortalem, ignem inexstinguibilem; tenebras exteriores, sed non pas- sunt præteritis fidem negare. Nam quæ facta sunt, quo pacto quis dicere possit non facta esse ? lis quippe quæ non visa, nec in opus educta sunt, multi non credant; iis autem quæ facta sunt, et ad finem deducta, quantumvis perversus et improbus quis fue- rit, ne quidem si velit, poterit fidem negare. Ab iis ergo, quæ in confesso apud omnes sunt, utpote fa- cta, quorum etiam reliquiæ manent, vult eos de ro- cto Dei judicio feri certiores; ac si diceret : Si non putas esse gehennam, neque pœnam, neque suppli- cium, sed Deum frustra comminatum esse, præterita repetens, futuris etiam crede. Si enim is ipse est Deus, qui et præterita et pra:sentia dispensat; iten.- que ea quæ sub Veteri Lege, et ea quæ in statu gra- tiæ, sicut revera idem et ipso est, qua ratione illos quidem peccantes castigavit et poenis subjecit, nos vero qui paria, imo multo graviora admisimus, inul- tos dimittet ? Quæro igitur, annon Judæi fornicati sunt et plexi sunt? annon murmuraverunt, et supplicio sunt affecti ? Id confiteri necesse est. Quomodo ergo qui illos affecit pœna, te paria ausum præteribit ? Id sane non est rationi consonum³. At hic non dedisti poenas? Ideo maxime crede gehennam esse auque supplicium, quia hic non dedisti pœnas. Nisi enim posthac aliquod supplicium futurum esset, neqna- * Eavn. in margine hæc addit, illos quidem propter pec- cata plectere, nos vero quamvis illorum quæ multo graviora sunt reos non plectere. 2. Cur Paulus de poenis peccatorum loquens Veteris

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.

243 ἦλθεν καινὴν καὶ παράδοξον, τὸ μάννα λέγω. Καὶ πάλιν ὥσπερ σὺ παράδοξον ἔχεις πότον, τὸ αἷμα τὸ σωτήριον, οὕτω κἀκεῖνοι παράδοξον ἔσχον τοῦ πόμα τος τὴν φύσιν, οὐ πηγὰς εὑρόντες, οὐδὲ ποταμούς ξέοντας, ἀλλ' ἀπὸ πέτρας σκληρᾶς καὶ ἀνύδρου πολ λὴν δεξάμενοι ναμάτων δαψίλειαν. Διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ πνευματικὴν ἐκάλεσεν, οὐκ ἐπειδὴ τῇ φύσει τοιοῦτον ἦν, ἀλλὰ ἐπειδὴ τῷ τρόπῳ τῆς χορηγίας τοιοῦτον ἐγένετο. Οὐ γὰρ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν αὐτοῖς ἐδί ἔοτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ στρατηγοῦντο; αὐτῶν Θεοῦ. Ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸ διορθούμενος ἔλεγεν. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε· Καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον, ὕδωρ δὲ ἦν τὸ πινόμενον, βου- λόμενος δεῖξαι, ὅτι διὰ τοῦτο Πνευματικὸν εἶπεν, οὐ διὰ τὴν φύσιν τοῦ ὕδατος, ἀλλὰ διὰ τὸν τῆς χορη γίας τρόπον, ἐπήγαγεν· ἔπινον γὰρ ἐκ τῆς πνευ ματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν Χριστός. Οὐχὶ ἡ φύσις τοῦ λίθου, φησὶν, ἀλλ᾽ ἡ δύνα- μις τοῦ ἐνεργοῦντος Θεοῦ τὰς πηγὰς ἐκείνας ἡφίει. ε'. Ἐνταῦθα καὶ τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως αἴρε σιν ἀνέσπασε πρόβειζον. Εἰ γὰρ ὁ Χριστὸς ἦν ὁ πάντα ἐνεργῶν ἐκεῖνα, πῶς αὐτὸν ἐκ τότε εἶναι λέγουσιν, ἐξ οὗ Μαρία αὐτὸν ἔτεκεν; Οταν γὰρ πρὸ μὲν τῆς Μαρίας τὰ κατὰ τὴν ἔρημον φαίνεται συμβάντα, ἐκεῖνα δὲ πάντα ὁ Χριστὸς ἦν πεποιηκὼς κατὰ τὴν του Παύλου φωνὴν, ἀνάγκη καὶ πρὸ τοῦ τόκου τούτων, καὶ πρὸ τῶν ὠδίνων αὐτὸν εἶναι τούτων· οὐ γὰρ δή- που ὁ μὴ ὧν ἐνεργεῖν ἔμελλεν οὕτω θαυμαστὰ καὶ παράδοξα πράγματα. Ὥσπερ δὲ εἰπὼν, ὅτι πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, τὴν εὐγένειαν τῆς Ἐκκλησίας· ἐδήλωσεν ἄνωθεν προδιατυπουμένην· οὕτως εἰπὼν, Τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, τὸ αὐτὸ τοῦτο πάλιν ᾐνίξατο. Καθάπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐχ ἑτέρου μὲν σώματος ὁ πλούσιος, ἑτέρου δὲ ὁ πένης, οὐδὲ ἑτέρου μὲν οὗτος αἵματος, ἑτέρου δὲ ἐκεῖνος· οὕτω καὶ τότε, οὐχ ἕτερον μὲν ὁ πλούσιος ἐλάμβανε μάννα, ἕτερον δὲ ὁ πένης· οὐδὲ ἑτέρας μὲν ἐκεῖνος μετέσχε πηγῆς, ἑτέρας δὲ οὗτος καταδεεστέρα; ἀλλὰ ὥσπερ νῦν ἡ αὐτὴ τράπεζα, τὸ αὐτὸ ποτήριον, * αὐτὴ τροφὴ ἅπασι πρόκειται τοῖς ἐνταῦθα εἰσιου- σιν· οὕτω καὶ τότε τὸ αὐτὸ μάννα, ἡ αὐτὴ πηγὴ ἅπας: προύκειτο. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ παράδοξον, ἐπε χείρησαν ποτέ τινες κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον πλέον συλλέξας τοῦ δέοντος, καὶ οὐδὲν ἀπώναντο τῆς πλεο- νεξίας. ᾿Αλλ' ἕως μὲν τὴν ἰσότητα ἐτίμων, ἔμενε τὸ μάννα μάννα ἄν· ἐπειδὴ δὲ πλεονεκτεῖν ἐπεθύμησαν, ἡ πλεονεξία τὸ μάννα σκώληκα ἐποίησε· καίτοι γε ού μετὰ τῆς τῶν ἄλλων [237] ζημίας τοῦτο ἐποίουν· οὐ γὰρ δὴ ἐκ τῆς τοῦ πλησίον ἁρπάζοντες τροφῆς, οὕτως αὐτοὶ πλέον συνέλεγον, ἀλλ' ὅμως ἐπειδὴ τοῦ πλείο- νος ἐπεθύμησαν, κατεγνώσθησαν. Εἰ γὰρ καὶ μηδὲν τὸν πλησίον ἡδίκουν, ἀλλ' ἑαυτοὺς τὰ μέγιστα κατα έβλαπτον, πρὸς πλεονεξίαν τῷ τρόπῳ τῆς συλλογῆς ταύτης συνεθιζόμενοι. Ὥστε ὁμοῦ τὸ αὐτὸ καὶ τροφὴ ἦν καὶ θεογνωσίας διδασκαλία· ὁμοῦ καὶ τὰ σώματα ἔτρεφε, καὶ τὴν ψυχὴν ἐπαίδευεν· οὐκ ἔτρεφε δὲ μό νον, ἀλλὰ καὶ πόνων ἀπήλλαττεν. Οὐ γὰρ ἔδει ζεύξαι βοῦς, οὔτε ἄροτρον ἑλκύσαι, οὐδὲ ἀνατεμεῖν αύλακας, οὐδὲ ἐνιαυτὸν ἀναμεῖναι, ἀλλ᾽ ἐσχεδιασμένην εἶχον την τράπεζαν, πρόσφατον καὶ νεαρὰν καὶ ἐφήμερον· καὶ τὸ εὐαγγελικὴν ἐκεῖνο παράγγελμα διὰ τῶν ἔργων αὐτοὺς ἐπαίδευε, τὸ μὴ μεριμνᾶν εἰς τὴν αὔριον · οὐδὲ γὰρ ὄφελος ἀπὸ τῆς μερίμνης ταύτης ἐγένετο. Εἰ γάρ τις πλέον συνέλεξε, διεφθείρετο καὶ ἀπώλλυτο, καὶ πλεονεξίας ἔλεγχος τὸ γινόμενον μόνον ἦν. Εἶτα ἵνα μὴ κατὰ φύσεως ἀκολουθίαν εἶναι νομίζωσιν ἐκεῖνοι τὸν ὄμβρον, ἐν ἡμέρᾳ σαββάτου οὐδὲν τοιοῦτον 250 ἐγίνετο, τοῦ Θεοῦ ταῦτα ἀμφότερα αὐτοὺς διδάσκον τος, ὅτι ἐν ταῖς προτέραις ημέραις αὐτὸς ἐνήργοι τὸν θαυμαστὸν τοῦτον καὶ παράδοξον ὑετὸν, καὶ ὅτι κατά τὴν ἡμέραν ἐκείνην διὰ τοῦτο ἐπεῖχεν, ἵνα καὶ ἄκον - τες παιδεύονται του σαββάτου τὴν ἡμέραν ἀργεῖν. Οὐκ ἐπὶ τῆς τροφῆς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἐν δυμάτων, καὶ ἐπὶ τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἐπὶ τῶν 12- λων ἁπάντων, δι' αὐτῶν τῶν ἔργων ἦν ἰδεῖν τὰ τῶν ἀποστόλων παραγγέλματα εκτελούμενα. Οὐδὲ γὰρ οἰκίαν εἶχον, οὐ τράπεζαν, οὐ κλίνην, οὐχ ἱμάτιον δεύτερον, οὐχ ὑποδήματα, τοῦ Θεοῦ οὕτως οικονομή σαντος. Ορα πόση τῆς Παλαιᾶς πρὸς τὴν Καινὴν συγγένεια. Ωσπερ γὰρ τοὺς ἀποστόλους ἐσχημάτιζαν ὁ Χριστὸς ὕστερον τῶν ἀναγκαίων ἕνεκεν, οὕτω πως κἀκείνοις ὁ τῆς πολιτείας ἐῤῥυθμίζετο ο τρόπος, καὶ ἡ κτίσις ἅπασα πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκείνων παρε σκευάζετο. Καὶ τίνος ένεκεν ταῦτα ἐγένετο, φησί ; Εμελλεν αὐτοὺς εἰς ἕνα συγκλείειν τῆς οἰκουμένης τόπον, καὶ κελεύειν ἐκεῖ διηνεκῶς αὐτὸν θεραπεύειν, καὶ μήτε ναὸν, μήτε βωμὸν ἀλλαχοῦ που τῆς οἰκου μένης ἱδρῦσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀναθήματα καὶ θυσίας ἐκεῖ φέρειν, καὶ ἑορτὰς ἐπιτελεῖν, καὶ τὸν νόμον ἀναγι νώσκειν, καὶ πάντα τὰ ἄλλα τὰ τῆς ἁγιαστίας έχε πληροῦν ἐκείνης. Ιν' οὖν μὴ τῷ διωρισμένῳ τῆς θε ραπείας τρόπῳ καὶ τὴν πρόνοιαν αὐτοῦ συγκεκλεί σθαι ἐκεῖ νομίζωσι, καὶ μερικὸν αὐτὸν εἶναι Θεόν, προλαβὼν τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπὶ τῆς ἀλλοτρίας ἐπέ- δειξεν, ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔνθα ούτ δεὶς ἦν ὁ θεραπεύων, ἔνθα οὐδεὶς ἦν ὁ προσκυνῶν· καὶ πρὸς τὰ ἐναντία ἡ κτίσις ὑπηρετεῖτο, δι' ὧν ἐποίει, τὴν ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ δημιουργίαν καὶ τοὺς ἀγνωμονοῦντας αὐτῷ λογίζεσθαι πείθουσα. Καὶ γὰρ ἡ θάλασσα τοὺς μὲν ἀπέπνιγε, τοὺς δὲ διέσωζε· καὶ ὁ ἀὴρ νῦν μὲν κατέφερε χάλαζαν, καὶ τοὺς βαρβά ρους ἀπώλλυ 5, νῦν δὲ κατέφερε μάννα, καὶ τοὺς Ἰου δαίους διέτρεφε. Πάλιν ἡ γῆ νῦν μὲν σκνίπας ἐπὶ κυλάσει τῶν πολεμίων, νῦν δὲ ὀρτυγομήτραν [258] ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν οἰκείων ἐξέφερε. Κακείνοις μὲν ἐν ἡμέρᾳ σκότος, τούτοις δὲ ἐν νυκτὶ φῶς ἐγίνετο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν τὸν Νεῖλον ἔχοντες παραῤῥέοντα, διο ψει καὶ αὐχμῷ διεφθείροντο· οὗτοι δὲ ἐν ἐρήμῳ ξηρᾷ καὶ αὐχμώδει στρατοπεδεύοντες, πολλῆς ἀπέ- λαυον ὑδάτων δαψιλείας· καὶ τοὺς μὲν βάτραχοι κατηγωνίζοντο, τούτους δὲ οὐδὲ οἱ γίγαντες ἐκεῖ χει- ρώσασθαι ἴσχυον. δ. Ἀλλὰ τίνος ἕνεκεν τούτων ὑμᾶς ἀνέμνησεν ὁ μακάριος Παῦλος ; Διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν ἐξ ἀρχῆς εἶπον ὑμῖν, ἵνα μάθῃς ὅτι οὔτε βάπτισμα, οὔτε ἁμαρτημάτ των ἄφεσις, οὐ γνώσις, οὐ μυστηρίων κοινωνία, οὐ τράπεζα ἱερά, οὐχ ἡ ἀπόλαυσις τοῦ σώματος, οὐχ ἡ κοινωνία τοῦ αἵματος, οὐκ ἄλλο τούτων οὐδὲν ἡμᾶς ὠφελῆσαι δυνήσεται, ἐὰν μὴ βίον ὀρθὸν, καὶ θαυμα στὸν, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀπηλλαγμένον ἔχωμεν. Οτι γὰρ διὰ τοῦτο τούτων ἀνέμνησε, καταλέξας τὸν τύπον τοῦ βαπτίσματος, τὸν διὰ τῆς θαλάσσης καὶ τῆς νεφέλης, τὸν τύπον τῶν μυστηρίων, τὸν διὰ τοῦ μάννα καὶ τῆς πέτρας προδιέγραψεν ἐν τῇ Παλαιά, καὶ εἰπὼν, ὅτι πάντες τὸ αὐτὸ βρώμα πνευματι- κὸν ἔφαγον, καὶ τὸ αὐτὸ πέρα πνευματικὸν ἔπιον, ἐπήγαγε λέγων· 'Αλλ' οὐκ ἐν τοῖς πλείοσιν αὐτῶν εὐδόκησεν ὁ Θεός. Μετά τοσαῦτα καὶ τηλικαύτα τι; Κατεστρώθησαν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τίνος οὖν ἔνεκα θαύματα, φησὶν, οὐκ ἠγάπησεν αὐτοὺς ὁ Θεός. Αλλά ταῦτα λέγεις ἡμῖν, ὦ Παῦλε; Ταῦτα δὲ τύπος ἡμῖν· ἐγενήθησαν εἰς τὸ μὴ γενέσθαι ἡμᾶς ἐπιθυμητά κακῶν, καθὼς κἀκεῖνοι ἐπεθύμησαν, μηδὲ εἰδω • Αλί κἀκείνοις... ἐῤῥυθμίζετο. Alit κακείνους... ελεύθε μιζε. Priorem lectionem secutus est interpres velus. b Duo mss. απώλυεν. Εditi απώλλυ. 8. JOANNIS CHRYSOSTOMI ARCH'EP. CONSTANTINOP.