PG 17Origen
Scholia on Luke
≣ Whole volume (continuous scroll)Scripture in the FathersSubject indexFull searchNotebook
Printed pages · scan text
diplomatic · TLG-E + khazarzar
Index
⬅ Printed pages
Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 17:312Ἐπειδὴ ὑπέρογκον ἦν τὸ ἐπιχείρημα ἄνθρωπον ὄντα θεοῦ διδασκαλίαν καὶ ῥήματα συγγράφειν, εἰκότως ἀπολογεῖται ἐν τῷ προοιμίῳ. οὐχ ἁπλῶς δὲ πεπιστευμένων εἶπεν, ἀλλὰ «πεπληροφορημένων», τὸ ἀπαράβατον τοῖς λεγομένοις μαρτυρῶν. «πραγμάτων» δέ φησιν, ἐπειδήπερ οὐ κατὰ φαντασίαν κατὰ τοὺς τῶν αἱρετικῶν παῖδας ἐδραματούργησεν Ἰησοῦς τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ παρουσίαν, ἀλλὰ τυγχάνων «ἀλήθεια» πρὸς ἀλήθειαν ἐνήργησε τὰ πράγματα. [παραπλησίως δὲ καὶ Λουκᾶς] ὁ τὸ παρὸν εὐαγγέλιον συγγραψάμενος, προτραπεὶς παρὰ τοῦ κορυφαίου Πέτρου· ὥστε σημαίνει τὸ «ἐπεχείρησαν» τὸ χωρὶς χαρίσματος ἐλθεῖν [ἐπὶ] τὴν ἀναγραφὴν τῶν εὐαγγελίων τινάς, τὸ δὲ «ἀνατάξασθαι» σημαίνει τὸ ἐκθεῖναι, τὸ ἐξηγήσασθαι, τὸ συγγράψαι. «ἀνατάξασθαι» ἀντὶ τοῦ συντάξαι γραφῇ καὶ φανερῶσαι τὸν λόγον Δύνασαι δὲ καὶ ἑτέρως ... εχπλ. παρόντες οἱ μαθηταί. Ὅτι μὲν οὖν παρὰ τῶν αὐτοψίᾳ θεασαμένων καὶ αὐτηκόων γενομένων παρέλαβεν, σαφῶς ὡμολόγησεν εἰπών· «καθὼς παρέδοσαν ὑμῖν οἱ ἀπ’ ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου».
καὶ χρὴ τούτῳ μὲν καὶ Μάρκῳ πείθεσθαι, ὡς ἅπερ ἀκηκόασιν ἀκριβῶς ἀναγραψαμένοις, Ἰωάννῃ δὲ καὶ Ματθαίῳ, ὡς ἅπερ ἑωράκασι γράφουσιν. τὰ οὖν νόμιμα εὐαγγέλια τιμητέον ἐξ ἴσου, μὴ νόμον τὴν ὄψιν τῶν ἑωρακότων τιμώντων, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀκοὴν τῶν ἀκηκοότων· ἀληθεῖς γὰρ ἀληθῶν διάδοχοι καὶ τὸ παραδοθὲν αὐτοῖς φῶς εἰς ἡμᾶς παραπέμπουσιν, ἔπαινον κομιζόμενοι δίκαιον παρ’ ἡμῶν. [διαβεβαιοῦται, ὅτι παρηκολούθησεν ... «πᾶσιν»] τοῖς αὐτόπταις καὶ ὑπηρέταις, ἵνα μὴ τῇδε κἀκεῖσε περιφερόμενος ἀποτραπῇς τῆς εὐθείας ὁδοῦ· οὐ γὰρ ἕτερα κατηχηθείς, ἕτερα νῦν παρὰ τῆσδε τῆς γραφῆς ἐνηχηθήσῃ, ἀλλὰ «περὶ ὧν» τὴν γνῶσιν εἴληφας τελεωτέραν δέξῃ «τὴν ἀσφάλειαν». «Θεοφίλῳ» τινὶ ἔγραψε τὸ «εὐαγγέλιον» ὃς εἷς ἦν τῶν πιστευσάντων καὶ «ζέων τῷ πνεύματι» καὶ ἀπλήστως ἔχων περὶ τὰς τοῦ κυρίου πράξεις τε καὶ λόγους ὅνπερ ἐποίει ἀσφαλέστερον καὶ τὰ νῦν γραφόμενα «Θεόφιλον» δὲ ὀνομάζει πρὸς ὅντινα προσφωνεῖ τὸ παρὸν «εὐαγγέλιον», ἄνδρα πεπιστευκότα, Θεόφιλον φερωνύμως καλούμενον ὃς ἀπλήστως ἔχων περὶ τὰς τοῦ κυρίου πράξεις τε καὶ λόγους ἔγγραφον ᾔτησεν ἔχειν τὸ εὐαγγέλιον·
PG 17:313«ἵνα γινώσκῃ», ὡς αὐτός φησιν, «περὶ ὧν κατηχήθη λόγων τὴν ἀσφάλειαν». Ἐπαγγέλλεται τοίνυν τῆς γνώσεως τὸ βέβαιον, ἵνα ἅπερ ἐκεῖνος ἀκοῇ παρέλαβε, ταῦτα καὶ γράμμασιν ἐντυγχάνων ἀσφαλέστερον κατέχῃ καὶ τὴν πίστιν διατηρῇ. ἐπειδὴ γὰρ ἀκοῇ παρέλαβε ταῦτα, ἀσφαλέστερον αὐτὸν καὶ διὰ γραμμάτων ἐντυγχάνοντα ἐν τῇ πίστει διατηρεῖ. Λόγος ἐστὶ παραγραπτέος Ἰωάννην ἔτι περιόντα βίῳ ἐπὶ Νέρωνος τὰ συγγεγραμμένα εὐαγγέλια συναγαγεῖν καὶ τὰ μὲν ἐγκρῖναι καὶ ἀποδέξασθαι, ὧν οὐδὲν ἡ τοῦ διαβόλου ἐπιβουλὴ καθήψατο, τὰ δὲ ἀπολέξασθαι καὶ καταργῆσαι, ὅσα μὴ τῆς ἀληθείας ἐχόμενα συνέγνω. Ναί, ἔπαινός ἐστι τέλειος τὸ εἶναι δίκαιον «ἐνώπιον τοῦ θεοῦ»· αὐτὸς γὰρ ἐπίσταται καὶ «τῶν ἀνθρώπων τὰς καρδίας μονώτατος». [οἱ γὰρ ἄνθρωποι οὐκ οἴδασι κατ’ ἀξίαν ἐπαινεῖν] πρὸς τὸ φαινόμενον μόνον ὁρῶντες, ἀγνοοῦντες δὲ τὰ κεκρυμμένα, παρ’ οἷς πρὸς τῆς ἀπλανοῦς ἡ πεπλανημένη δόξα πολλάκις εὐημερεῖ, καὶ ἑτέρως μὲν αὐτοί, ἑτέρως δὲ τὸ θεῖον τοὺς βίους δοκιμάζει· οἱ μὲν ἐκ τῶν φανερῶν, τὸ δὲ ἐκ τῶν κατὰ ψυχὴν ἀοράτων λογισμῶν.
[μόνος δὲ ὁ θεὸς οἶδεν ἀξίως καὶ ἐπαινέσαι τὸν ἐπαινετὸν καὶ τοῦ ψεκτοῦ τὴν κρίσιν ἀξίως ποιῆσαι,] ἐπειδὴ βλέπει ἐν τῷ κρυπτῷ καὶ οὐ μόνον τὰς πράξεις, ἀλλὰ καὶ τοὺς λογισμούς· γυμνὴ γὰρ αὐτῷ τῶν πραγμάτων ἡ φύσις θεωρεῖται καὶ ὁ σκοπὸς κατανοεῖται. Ἴσως ἐρεῖ τις, ὅτι τοῦ νόμου λέγοντος· «ἐὰν φυλάξῃς τὰ προστάγματα κυρίου τοῦ θεοῦ σου, πληθυνεῖ τὸν σῖτόν σου καὶ τὸν οἶνόν σου καὶ τὸ ἔλαιόν σου καὶ οὐκ ἔσται ἔν σοι ἄγονος οὐδὲ στεῖρα»· εἰ οὖν «δίκαιοι» οὗτοι, ποῦ ἡ εὐλογία; ὅτι ἔθος τοῖς ἐπὶ μεγάλοις τισὶ προβιβαζομένοις παρὰ θεοῦ ὡς Ἰσαὰκ καὶ Σαμψὼν καὶ Σαμουὴλ ὑπερβαίνειν τὰ κατὰ τὸν νόμον· στειρωτικὴ γὰρ ὠδὶς ἐγγὺς τῆς παρθενικῆς ἐστιν. Διὰ συγκαταβάσεως «ὤφθη» ὁ «ἄγγελος» τῷ Ζαχαρίᾳ· οὐδὲ γὰρ φθαρτοῦ σώματος ὀφθαλμοῖς δύναταί τις ἰδεῖν ἄφθαρτον σῶμα· «ἐκ δεξιῶν» δὲ «ὤφθη» ἑστὼς ὁ «ἄγγελος τοῦ θυσιαστηρίου», ὅτι αἴσια αὐτῷ ἤμελλε προαγγεῖλαι. «τοῦ θυσιαστηρίου» δὲ «τοῦ θυμιάματος» εἶπεν, ἐπειδὴ ἦν καὶ ἕτερον θυσιαστήριον χαλκοῦν τὸ τῶν ὁλοκαρπωμάτων.
PG 17:314Ἐπειδὴ πάντες οἱ ὁρῶντες ἀγγέλους ἐφοβοῦντο, μήπως ὡς μέλλοντες λαβεῖν αὐτῶν τὰς ψυχὰς παρεληλύθεισαν, ὡς καὶ ὁ Μανῶέ φησιν, διὰ τοῦτο λύων αὐτοῦ τὴν ἀγωνίαν «ὁ ἄγγελος εἶπεν» τό· «μὴ φοβοῦ»· οὐ γὰρ μόνον οὐ τελευτᾷς, φησίν, ἔνθα λύπη καὶ δάκρυα, ἀλλὰ καὶ ζῇς καὶ τεκνοποιεῖς καὶ «χαρὰ μεγάλη ἔσται σοι· γεννήσει» γάρ «σοι υἱὸν ἡ Ἐλισάβετ», οὗ οὐ γέγονε «μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν». εἶτά φησιν· «πολλοὶ ἐπὶ τῇ γεννήσει αὐτοῦ χαρήσονται». εἰ γὰρ καὶ μὴ πάντες Ἰουδαῖοι, ἀλλὰ «πολλοὶ» ἐχάρησαν ἐπὶ τῇ παρουσίᾳ τοῦ προδρόμου διαγγέλλοντος τὴν τοῦ σωτῆρος ἐπιδημίαν, τὴν πάντων ἡμῖν γεγονυῖαν τῶν ἀγαθῶν πρόξενον. Τὸ «μέγας» ἐπὶ Ἰσαὰκ καὶ Μωσέως εὑρόντες καὶ νῦν ἐπὶ Ἰωάννου φαμέν, ὅτι ἐμφαίνει οὐ τὸ βλεπόμενον, ἀλλὰ τὸ τῆς ψυχῆς τὸ κατ’ ἀρετήν, ὅ ἐστιν ὁρώμενον κυρίῳ· οὐ πᾶς δὲ «μέγας» εὐδόκιμος, ἀλλ’ ὁ «ἐνώπιον κυρίου μέγας», τοῦτ’ ἔστιν ὁ δίκαιος καὶ πιστός. καὶ διὰ παντὸς τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα πρὸς θεὸν ἀνατείνων καὶ πρὸς αὐτὸν μόνον βλέπων κατὰ τὸν λέγοντα· «πρὸς σὲ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου, τὸν κατοικοῦντα ἐν τῷ οὐρανῷ». Τὸ δέ· «ἐπιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα»·
μετῆλθε δὲ τὰ αὐτὰ καὶ πρὸς Ἰωάννην. ἀλλὰ μὴ [ὡς] ἡ ἀκολουθία τῆς φύσεως βούλεται καρδίας τέκνων ἀκολουθεῖν μᾶλλον πατράσιν, οὐ πατέρας δουλεύειν υἱοῖς· ἀλλ’ ἐπεὶ βούλεται τῷ νέῳ λαῷ δεῖν τὸν ἀρχαῖον ἀκολουθεῖν, ὃς ἐν χώρᾳ ἦν πατέρων, ὁ δὲ δεύτερος καὶ νέος ἐν χώρᾳ υἱῶν»ἀντὶ» γὰρ «τῶν πατέρων σου ἐγεννήθησαν υἱοί σοι»ἀντιστρέφει τὴν ἀκολουθίαν· καὶ γὰρ ἀποκαθιστᾷ τὴν συναγωγὴν ὑπὸ τὴν ἐκκλησίαν. ἑρμηνεύων δέ, τίνες οἱ πατέρες, τίνες δὲ τὰ τέκνα, ἐπιφέρει· «καὶ ἀπειθεῖς ἐν φρονήσει δικαίων». δεῖ γὰρ τοὺς παλαιοὺς παρὰ Ἰουδαίοις τῇ φρονήσει τῶν δικαίων ἀκολουθῆσαι. Ὁ λόγος αἰνίττεται, ὅτι σχεδὸν εἰπεῖν οἱ Ἰουδαῖοι πάντες ἦσαν ἐκ τῆς ὁδοῦ πλανηθέντες τοῦ νόμου καὶ ῥεμβόμενοι περὶ «ἐντάλματα καὶ διδασκαλίας ἀνθρώπων», ἐξ ὧν «πολλοὺς» ἐπέστρεψεν ἡ διδασκαλία Ἰωάννου «ἐπὶ» τὸν Χριστὸν τὸν «κύριον» καὶ «θεὸν» τῶν ὅλων ὅς ἐστιν «ἡ» ἀληθὴς «ὁδός». Λέγεται «δυνάμει Ἡλίας» ὁ Ἰωάννης καὶ ὡς πρόδρομος γεγονὼς τῆς πρώτης τοῦ Χριστοῦ παρουσίας ὡς καὶ ὁ Θεσβίτης τῆς δευτέρας.
PG 17:315λέγεται «ἐν δυνάμει Ἡλίου» ὁ Ἰωάννης, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀσκητὴς καὶ ὡς παρθένος καὶ ὡς ἐν ἐρήμοις τὰ πολλὰ διάγων καὶ ὡς πεπαρρησιασμένως ἐλέγχων τοὺς ἁμαρτάνοντας βασιλεῖς τε καὶ ἰδιώτας. διὸ καὶ εἰκότως ἐκλήθη «δυνάμει Ἡλίας»· οὐ γὰρ ἐναργεῖ πράγματι ἦν Ἡλίας ὁ Ἰωάννης, ὥς φασιν οἱ μετεμψύχωσιν δοξάζοντες, λέγοντες, ὅτι ἡ ψυχὴ Ἡλίου εἰς Ἰωάννην ἦλθεν. πλὴν καὶ ὁ Ἡλίας οὔπω ἀπέθανεν, καὶ οὐ δυνατόν, οὐδὲ κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον, μίαν ψυχὴν ἐν ἑνὶ καιρῷ ἐν δύο σώμασιν ἐνεργεῖν. ἀλλ’ οὐδὲ τοῖς πρὸς μετεμψύχωσιν βουλομένοις τὸ ῥῆμα βιάζεσθαι χώραν δίδωσιν ἡ ἱστορία. ἐτόλμησαν γὰρ πολλοὶ ταύτην ἐπιρρῖψαι τὴν θεωρίαν τῇ τοῦ κυρίου φωνῇ. καὶ εἰ ἦν Ἡλίας ἀποθανών, ἐδίδοτο πρὸς τοῦτο χώρα αὐτοῖς· εἰ δὲ μετὰ σώματος ἀνελήφθη, πῶς ψυχὴ ἡ ἐνσώματος εἰς ἕτερον σῶμα μετεκομίσθη; ἀλλὰ τό· «ἐν πνεύματι», ὡς ἀποδέδοται, ἐν τῷ προφητικῷ λέγει χαρίσματι. Ἔτι ἀπιστήσας ὁ Ζαχαρίας τῷ ἀγγέλλοντι τὴν γένεσιν τῆς δεικνυούσης τὸν λόγον φωνῆς ἀπόλλυσι τὴν φωνήν, [ἀνα]λαμβάνων αὐτὴν καὶ παυόμενος τῆς ἐπιπόνου σιωπῆς, ὅτε γεννᾶται ὁ πρόδρομος, τοῦ λόγου φωνή, καὶ ὅτε γράφει, ὅτι «Ἰωάννης ἐστὶν τὸ ὄνομα αὐτοῦ».
ἐνωτίζεσθαι οὖν δεῖ φωνήν, ἵν’ ὁ νοῦς τὸν ὑπ’ αὐτῆς δεικνύμενον δέξηται λόγον. Προακούσας ἐράσμιον πρᾶγμα ὁ Ζαχαρίας ἑαυτῷ μέλλειν ἔσεσθαι οὐκ ἔσπευσε πρὸ καιροῦ δραμεῖν πρὸς τὸ δοῦναι ὁδὸν τῇ προφητείᾳ, ἀλλ’ ἔμεινε πληρῶσαι τὴν πνευματικὴν λειτουργίαν καὶ οὕτω τῇ προφητείᾳ διὰ τῶν σαρκικῶν ἐξυπηρετήσασθαι, διδάσκων ὅτι δεῖ πάντα δεύτερα ποιεῖσθαι τῆς εἰς θεὸν τιμῆς. Τὸ οὖν ὑπέρβατον οὕτως ἔχει· «ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος πρὸς παρθένον ἐξ οἴκου Δαβίδ, καὶ τὸ ὄνομα τῆς παρθένου Μαριάμ, μεμνηστευμένην ἀνδρί, ᾧ ὄνομα Ἰωσήφ». οὐκ «ἀπεστάλη» δὲ «πρὸς» τὸν Ἰωσὴφ «ὁ ἄγγελος», ἐπειδὴ οὐδὲν ἦν κοινὸν τῷ Ἰωσὴφ πρὸς τὴν τοῦ κυρίου γέννησιν· οὐ γὰρ διὰ τὸ εἶναι αὐτῆς μνηστὴρ ὠνομάσθη ἀνήρ, ἀλλ’ οἰκονομήσαντος τοῦτο διὰ πολλὰ τοῦ θεοῦ, πρῶτον μὲν ἵνα ὑποπτευθῇ παρά τισιν, ὅτι ἐξ αὐτοῦ ἐκύησεν ἡ Μαρία, καὶ μὴ λιθοβοληθῇ ὡς ἐκπαρθενεύσασα, ἔπειτα δὲ καὶ διὰ τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος, ἵνα ἀπατηθεὶς καὶ αὐτὸς οἰηθῇ τὸν Ἰησοῦν ἐκ τοῦ Ἰωσὴφ ὄντα καὶ ὡς ἀνθρώπῳ ἐπίθηται καὶ ἡττηθεὶς πέσῃ, καὶ ἀνακληθῇ τὸ πτῶμα τῆς ἀνθρωπότητος ἐν Χριστῷ καὶ καταβληθῇ ὁ διάβολος. Ἐπειδὴ εἶπεν ὁ θεὸς τῇ Εὔᾳ·
PG 17:316«ἐν λύπαις τέξῃ τέκνα», διὰ τοῦτο λέγει ὁ ἄγγελος· «Χαῖρε, κεχαριτωμένη»· αὕτη γὰρ ἡ χαρὰ λύει ἐκείνην τὴν λύπην· εἰ γὰρ διὰ τὴν τῆς Εὔας κατάραν διέβη ἡ ἀρὰ ἐπὶ πᾶν τὸ τῶν θηλειῶν γένος, οὐκοῦν στοχαστέον, ὅτι διὰ τῆς πρὸς τὴν Μαρίαν εὐλογίας πλατύνεται ἡ χαρὰ ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν παρθένον· «ὁ κύριος μετὰ σοῦ»· ἦν γὰρ μετ’ αὐτῆς ὁ μικρὸν ὕστερον ἐξ αὐτῆς. «ὁ κύριος μετὰ σοῦ»· ἰστέον ὅτι ἅμα τῷ εὐαγγελίσασθαι εὐθὺς συνέλαβεν ἡ παρθένος παραδόξως. Ἐπεὶ «ἐταράχθη» ξένην ἰδοῦσα τὴν τοῦ ἀγγέλου ὄψιν, ἐπιστρέφει ἀπὸ τῆς ταραχῆς καὶ ἀνακτᾶται αὐτὴν εἰπών· «μὴ φοβοῦ Μαριάμ· εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ θεῷ». τὸ μὲν οὖν «εὗρες χάριν» κοινὸν ἦν· εὗρον γὰρ πρὸ αὐτῆς καὶ ἄλλαι «χάριν»· τὸ δ’ εἰπεῖν «συλλήψῃ» οὐκέτι κοινὸν ἦν, ἀλλ’ ἰδιάζον εἰς ἐπαγγελίαν παρθένῳ [ξένον πρᾶγμα]. «Εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ θεῷ», διὸ «μὴ φοβοῦ»· παντὸς γὰρ φόβου ἀφαίρεσις ἡ τοῦ σωτῆρος ἐπιδημία. «Ἔσται δὲ μέγας» οὐχ ὡς Ἰωάννης, ἀλλ’ ὡς δεσπότης καὶ δημιουργὸς καὶ κύριος τοῦ παντός· «μέγας» καὶ ὡς διήκων πανταχοῦ· «μέγας», γάρ φησι Δαυίδ, «ὁ κύριος ἡμῶν καὶ μεγάλη ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ»· οὗτος γὰρ «μέγας» ἀληθῶς.
Τὸ δὲ «ἔσται» καὶ «κληθήσεται» τῇ κατὰ σάρκα πρέπον οἰκονομίᾳ, καὶ τό· «δώσει δὲ αὐτῷ κύριος» τῇ οἰκονομίᾳ ἁρμόττει. εἰ δὲ καὶ λαμβάνειν λέγεται διὰ ταύτην «τὸν θρόνον Δαβίδ», ἀλλ’ ἔστιν ὁ αὐτὸς καὶ βασιλεὺς αἰώνιος θεοπρεπῶς. Ὅτι δὲ οὕτως ἔχει καὶ οὐκ ἐκ σπέρματος ἀνδρὸς εχπλ. τῆς θεοτόκου μνημονευθείσης. Ὡς εὐγνώμων οὖσα ἡ Μαρία ἔφη πρὸς τὸν ἄγγελον· «Ἰδοὺ ἡ δούλη κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου». ὁ δὲ δεξάμενος τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως τῆς παρθένου ἀπῆλθεν ἀπ’ αὐτῆς. ἡ δὲ πρὸς τὴν συγγενίδα ἀπῄει ἀναβαίνουσα «ἐπὶ τὴν ὀρεινὴν μετὰ σπουδῆς», ἀναγκαζομένη ὑπὸ τοῦ πνεύματος, ὃ ἐπεληλύθει αὐτῇ ὑπὸ τῆς δυνάμεως τοῦ ὑψίστου. καὶ ἐπεὶ εἶπεν αὐτῇ ὁ ἄγγελος· «ἰδοὺ ἡ συγγενής σου συνείληφεν», ἐπῆλθεν αὐτῇ συγχαρῆναι, ἐπεὶ καὶ αὐτὴ παρὰ προσδοκίαν συνειλήφει. δι’ ὃ καὶ ἐκ τοῦ τῆς Ἐλισάβετ οἷον πεισθεῖσα· «ἰδού», φησίν, «ἡ δούλη κυρίου». «Ἰδού», φησίν, «ἡ δούλη κυρίου», ὡσεὶ ἔλεγεν· πίναξ εἰμὶ γραφόμενος, ὃ βούλεται ὁ γραφεὺς γραφέτω, ποιείτω ὃ θέλει ὁ τοῦ παντὸς κύριος.
PG 17:317Εἰς πάντα δὲ οὖσα ἐπιεικὴς ἡ παρθένος οὐ μόνον ἀπῆλθεν πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, μὴ τυφωθεῖσα ἐκ τῶν λόγων τοῦ ἀγγέλου, ἀλλὰ καὶ προλαμβάνει ἐν τῷ ἀσπασμῷ τὴν Ἐλισάβετ, τὸ σέβας αὐτῇ ὡς παλαιοτέρᾳ καὶ τάξιν ἐπεχούσῃ μητρὸς ἀπονέμουσα. οὐ γὰρ ἡ Ἐλισάβετ πρώτη, ἀλλ’ ἡ Μαρία «ἠσπάσατο τὴν Ἐλισάβετ». Ὀρεινὴν δὲ ἐκάλεσεν ὁ εὐαγγελιστὴς τοὺς περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ τόπους τῆς Γαλιλαίας ἐπὶ πεδίῳ κειμένης, ἐν ᾗπερ ἡ Ναζαρὲτ ἵδρυται. πόλιν δὲ Ἰούδα [ἐκάλεσε] τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐν ᾗ ὁ Ζαχαρίας κατῴκει διὰ τὸ πλησιάζειν τῷ ἱερῷ. «εἰσῆλθεν» δὲ «εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου», τὰ κατὰ τὴν Ἐλισάβετ μαθεῖν ἐπειγομένη καὶ τὴν [τῶν] πρὸς αὐτὴν εὐαγγελίων βεβαιωθῆναι πίστωσιν. τί δὲ τό· «ἠσπάσατο τὴν Ἐλισάβετ»; ἰστέον ὅτι οὐ φιλήματι, ἀλλὰ φωνῇ· δῆλον ὅτι τῇ συνήθει τοῖς φίλοις προσεφθέγξατο τὴν εἰρήνην ἐπιφωνήσασα τῇ συγγενίδι, ὅπερ ἔθος Ἑβραίοις ἀνέκαθεν, ἢ χαριέστερόν τινα λόγον ἐπιφθεγξαμένη, ὡς εἰώθει τῇ τῶν συνήθων φίλων θέᾳ χαριέντως ἐπιλέγεσθαι. Ὑπῆρξε δὲ τοῦτο Ἰωάννῃ, ὅπερ οὐδενὶ τῶν προφητῶν, διὰ τὸ πλησιάζειν αὐτὸν τῇ Χριστοῦ παρουσίᾳ καὶ προτρέχειν αὐτῆς·
οὐ γὰρ πρότερον τοῦ «ἁγίου πνεύματος ἐπλήσθη», πρὶν ἐπιστῆναι τὴν κυοφοροῦσαν τὸν Χριστόν. πρῶτον δὲ «τὸ βρέφος» ἐπληροῦτο «πνεύματος» καὶ ἐσκίρτα καὶ οὕτως τῇ μητρὶ μετεδίδου, καὶ ἀνεβόα προφητικὰ ἡ Ἐλισάβετ διὰ τὸ κυοφορούμενον ἐν αὐτῇ βρέφος καὶ ἔλεγε τῇ παρθένῳ· «εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν». Οἱονεὶ γὰρ τοῦτό φησιν ἡ Ἐλισάβετ πρὸς τὴν παρθένον· τί μοι τοίνυν πρώτη προσαγορεύεις; μὴ γὰρ ἐγώ εἰμι ἡ τὸν σωτῆρα τίκτουσα; ἐμὲ ἐχρῆν ἐλθεῖν πρὸς σέ· οὐδεμία γὰρ τῆς τοιαύτης χάριτος κοινωνὸς οὔτε γέγονεν οὔτε γενέσθαι δύναται. ἡ ὄντως γὰρ τεκνογονία καὶ ταύτην ἐποίει τιμίαν, ὥσπερ ἡ θεία τεκνογονία τὴν Μαρίαν καὶ τὸ σύμπαν δι’ ἐκείνην γυναικῶν γένος, ὡς λέγει καθ’ ὅλου περὶ γυναικῶν ὁ Παῦλος, ὅτι «σωθήσεται» ἡ γυνὴ «διὰ τῆς τεκνογονίας», τοῦτ’ ἔστι γυνὴ τὸν Χριστὸν ἐτεκνογόνησεν. Καρπὸν δὲ «κοιλίας» εἶπεν κατὰ τὴν παρὰ τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν Δαβὶδ ἐπαγγελίαν τὴν λέγουσαν· «ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τὸν θρόνον σου»·
PG 17:318καλῶς δὲ καρπὸν «κοιλίας» τὸ κύημα τῆς παρθένου ἡ Ἐλισάβετ ὠνόμασε διὰ τὸ μὴ ἐξ ἀνδρὸς εἶναι τὸ κυοφορούμενον, ἀλλ’ ἐκ μόνης τῆς Μαρίας πνεύματος ἁγίου ἐνοικήσαντος ἐν αὐτῇ καὶ τῆς τοῦ «ὑψίστου» δυνάμεως ἐπισκιασάσης αὐτῇ· οἱ γὰρ ἐκ τῶν πατέρων τὴν σπορὰν ἔχοντες ἐκείνων εἰσὶ καρποί, καθὼς καὶ τῷ Δαβὶδ ἐρρήθη· «ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου», τοῦτ’ ἔστιν οἱ πρόγονοι τῆς παρθένου καὶ ἡ παρθένος ἐκ σπορᾶς ἀνδρῶν τοῦ γένους σου γεννηθέντες. Σύμφωνα δὲ φθέγγεται τῷ υἱῷ ἡ Ἐλισάβετ· κἀκεῖνος γὰρ ἀνάξιον ἑαυτὸν τῆς πρὸς τὸν Χριστὸν παραστάσεως ἔλεγεν, οὕτως καὶ αὐτὴ ἀναξίαν ἑαυτὴν τῆς παρουσίας τῆς παρθένου. Μητέρα καλεῖ τὴν ἔτι παρθένον, φθάνουσα προφητικῷ λόγῳ τὴν ἔκβασιν. θεία μὲν οὖν οἰκονομία τὴν Μαρίαν ἤγαγε πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, ἵνα καὶ ἡ μαρτυρία Ἰωάννου ἐκ μήτρας εἰς τὸν κύριον πληρωθῇ διὰ τῆς ἰδίας μητρός. Εἶχε δὲ καὶ ἡ πορεία τῆς παρθένου τὴν οἰκείαν αὐτῆς σπουδήν· ἦλθε γὰρ ὀψομένη τὴν Ἐλισάβετ καὶ τὸ ἐν αὐτῇ παράδοξον κύημα καὶ ἰδεῖν καὶ πιστεύσασθαι, κατὰ τὴν τοῦ ἀγγέλου φωνήν, ἵνα διὰ τούτου ὁ κατ’ αὐτὴν μείζων πιστευθῇ τοκετός, ὁ ἐξ αὐτῆς, φημί, τῆς παρθένου·
καὶ συντρέχει πρὸς τὴν πίστιν ταύτην ὁ λόγος τῆς Ἐλισάβετ λεγούσης· «καὶ μακαρία ἡ πιστεύσασα, ὅτι ἔσται τελείωσις τοῖς λελαλημένοις αὐτῇ παρὰ κυρίου». βεβαιοτέρα γὰρ πρὸς τὴν πίστιν ταύτην ἐκ τούτων ἐγίνετο τῶν ῥημάτων ἡ παρθένος μακαριζομένη, ὅτι ἐπίστευσεν ἀγγέλου τε προσημαίνοντος καὶ τῆς συγγενίδος τὰ παραπλήσια προφητευούσης. Πρῶτον δείκνυσιν, ὅτι πιστεύει τοῖς λεχθεῖσιν αὐτῇ διὰ τοῦ· «μακαρία ἡ πιστεύσασα, ὅτι ἔσται τελείωσις τοῖς λαληθεῖσιν αὐτῇ παρὰ κυρίου», φάσκουσα· «μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν κύριον». ἐπειδὴ γὰρ παρθένος οὖσα ἐν γαστρὶ σωματικῶς παρὰ τὴν κοινὴν συνελάμβανε φύσιν, σωματικῶς μὲν ὡς ἐν σώματι, πνευματικῶς δὲ ὅτι ἄνευ κοινωνίας, ὅμως ἐπειδὴ ἐν σώματι ἐγένετο τὸ παραδόξως οἰκονομούμενον, φησίν· «μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν κύριον». Ἐν τῷ ἐμῷ σώματι θαυμαστὰ ὁ θεὸς ἐπαγγελλόμενος ἐνεργήσει· ἀλλ’ ἄγε μοι, φησίν, ἡ ψυχὴ οὐκ ἔσται ἄκαρπος πρὸς τὸν θεόν· εἰ γὰρ ὁ τοῦ σώματος καρπὸς οὐ τῆς ἐμῆς ἐστι προαιρέσεως κατόρθωμα, ἀλλὰ τοῦ θεοῦ τοῦ θαυματουργοῦντος ἐν ἐμοὶ τὰ ὑπὲρ φύσιν, χρή με καὶ προαιρέσεως καρπὸν προσενέγκαι.
«Ἠγαλλίασε» τοίνυν «τὸ πνεῦμα μου ἐπὶ τῷ θεῷ τῷ σωτῆρι μου». σωτὴρ γάρ μου ἐστὶν ὁ θεὸς σωτῆρα ἐξ ἐμοῦ χαριζόμενος τῷ κόσμῳ· τινὲς δὲ «πνεῦμα» καὶ ψυχὴν τὸ αὐτό φασιν. Εἶτα καὶ τὴν αἰτίαν λέγει τοῦ δεῖν μεγαλύνειν «τὸν κύριον καὶ» τοῦ ἀγαλλιᾶσθαι ἐπ’ αὐτῷ ἐπαγαγοῦσα ὅτι· «ἐπέβλεψεν δὲ τὴν ταπείνωσιν τῆς δούλης αὐτοῦ». τίς γάρ εἰμι ἐγὼ πρὸς τοσοῦτον ἔργον; αὐτὸς «ἐπέβλεψεν», οὐκ ἐγὼ προσεδόκησα· ταπεινὴ γὰρ ἤμην καὶ ἀπερριμμένη, καὶ νῦν ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν μεταβαίνω καὶ εἰς ἄρρητον οἰκονομίαν ἕλκομαι. «Ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με», φησί, «πᾶσαι αἱ γενεαί»· δηλονότι αἱ τῶν πιστευόντων, οὐ σὺ μόνη ἡ Ἐλισάβετ. εἰ γὰρ καὶ τοῖς κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ ἀσυμφανὴς ἦν ὁ τῆς θεοτόκου λόγος, ἀλλὰ νῦν ὁσημέραι ἐπὶ πλείω λαλεῖ καὶ φαίνεται τὸ ἀληθὲς τῶν ὑπ’ αὐτῆς προφητευθέντων. Ἐπειδήπερ ἀπιστήσειεν ἄν τις πρὸς τὴν ἐνέργειαν τῆς συλλήψεως, εἴ γε παρθένος οὖσα συλλάβοι, τῷ ὀνόματι τοῦ δυνατοῦ τὴν ἀπιστίαν ἐκβάλλει, ἵνα τις τῇ δυνάμει τοῦ ἐνεργοῦντος ἀναπέμψῃ τὸ κατόρθωμα καὶ μὴ τὸ κατὰ φύσιν ἐξετάζων ἐκπέσῃ τῆς ἀληθοῦς συγκαταθέσεως τῶν ἀληθῶς γεγενημένων.
PG 17:319«Ἐποίησε» δὲ «κράτος» καὶ τὰ ἑξῆς, ἐπειδὴ τῆς τοῦ θεοῦ χειρός, οὐκ ἀνθρώπου τὸ ἔργον· καὶ βραχίων τοῦ πατρὸς ὁ υἱὸς κατὰ τό· «ἐλυτρώσω ἐν τῷ βραχίονί σου τὸν λαόν σου». Τοὺς αὐτοὺς καὶ «δυνάστας» καλεῖ, οὓς καθελὼν «ὕψωσεν» τοὺς ταπεινώσαντας ἑαυτοὺς «ὑπὸ τὴν κραταιὰν χεῖρα» αὐτοῦ, δεδωκὼς αὐτοῖς «ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεως καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ»· καὶ «πεινῶντας» μὲν τοὺς ἐξ ἐθνῶν, λιμώττοντας θείων λόγων καὶ διδασκαλίας, «ἐνέπλησεν ἀγαθῶν» τῶν τῆς νέας διαθήκης. Ἐνταῦθα καὶ πρὸς «τὸν κατὰ σάρκα Ἰσραὴλ» ἁρμόζει· πολλαὶ γὰρ ἐξ αὐτῶν μυριάδες πιστεύσασαι τῷ κυρίῳ ἐσώθησαν· δύναται δὲ καὶ πρὸς τὸν νοητὸν «Ἰσραὴλ» νοηθῆναι, τὸν ἐν τῷ νοὶ̈ ὁρῶντα θεόντοῦτο γὰρ «Ἰσραὴλ» ἑρμηνεύεταιοἵτινές ἐσμεν οἱ ἐξ ἐθνῶν πιστεύσαντες. Ἐγὼ νομίζω, ὅτι κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν «πληρωθέντος τοῦ χρόνου τοῦ τεκεῖν τὴν Ἐλισάβετ» ἡ Μαρία «εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς» ἀνεχώρησεν·
εἰ γὰρ «τῷ ἑκτῷ μηνὶ» τῆς Ἐλισάβετ «ἀπεστάλη ὁ Γαβριὴλ πρὸς» τὴν «παρθένον εἰς Ναζαρὲτ» εὐαγγελιζόμενος αὐτῇ, ἔδραμε δὲ «εἰς τὴν ὀρεινὴν» πρὸς τὴν ἑαυτῆς συγγενίδα ἡ παρθένος καὶ «ἔμεινεν» ἐκεῖ «ὡσεὶ μῆνας τρεῖς», δῆλον ὅτι «πληρωθέντος τοῦ χρόνου» τῆς συλλήψεως «εἰς τὸν οἶκον» ἑαυτῆς ἀνεχώρησεν. Τίνος δὲ χάριν «ἔμεινεν»; ἴσως καὶ ἐκεῖ τοῦ παραδόξου θεωρῆσαι τὴν ἔκβασιν καὶ ἐπὶ τοῖς καθ’ ἑαυτὴν ἀποροῦσά τε καὶ ἐκπληττομένη καὶ τί δεήσει γενέσθαι βουλευομένη· ἔθος δέ ἐστιν ὑποχωρεῖν τὰς παρθένους, ὅτε μέλλει τίκτειν ἡ ἔγκυος. διὸ ὅτε ἦλθον αἱ ἡμέραι «τοῦ τεκεῖν» τὴν Ἐλισάβετ, ὑπεχώρησεν ἡ Μαρία ὡς παρθένος καίπερ οὖσα ἔγκυος· καὶ ὑποπτευομένη μὲν παρὰ τοῖς οὐκ εἰδόσι τὸ μυστήριον γυνὴ συνειληφυῖα ἐξ ἀνδρός, τῇ δὲ ἀληθείᾳ οὖσα παρθένος καὶ ἀνέπαφος ἀνδρός, ἔγκυος δὲ φύσει καὶ ἀληθείᾳ ὑπὲρ φύσιν καινοπρεπῶς. Ἰωάννης μὲν οὖν χάρις θεοῦ ἑρμηνεύεται, Ζαχαρίας δὲ μνήμη θεοῦ, Ἐλισάβετ θεοῦ μου ὅρκος.
PG 17:320Ἐπειδὴ γὰρ ἑρμηνεύεται Ζαχαρίας μὲν μνήμη θεοῦ, Ἰωάννης δὲ ὁ δεικνύς, μέμνηται δέ τις τοῦ ἀπόντος, δείκνυσι δὲ τὸν παρόντα, διὰ τοῦτο οἱ τοῦ παιδὸς τούτου γεννήτορες οὐκ ἠνέσχοντο αὐτὸν καλεῖν Ζαχαρίαν, ἀλλὰ μᾶλλον Ἰωάννην ὀνομάζειν ἤθελον, διότι ἤμελλεν οὐχὶ μνημονεύειν θεοῦ ὡς ἀπόντος, ἀλλ’ αὐτὸν ἐκεῖνον μονονουχὶ τῷ δακτύλῳ δεικνύειν παρόντα καὶ λέγειν· «ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ θεοῦ». Ὡς γὰρ γεγονὸς λέγει τὸ ἐσόμενον, ἤμελλεν γὰρ τῇ σαρκώσει τοῦ μονογενοῦς ἐπακολουθεῖν τὰ ἀγαθά· «εὐλογητός», γάρ φησι, «κύριος, ὅτι ἐπεσκέψατο»· ἐπισκοπήσαντος γὰρ τοῦ θεοῦ καὶ βουλομένου λυτρώσασθαι τὸν λαὸν αὐτοῦ «ἤγειρε κέρας σωτηρίας ἡμῖν ἐν οἴκῳ Δαβίδ». Ποίας δὲ διαθήκης ἐμνήσθη καὶ ποίου ὅρκου πρὸς τὸν Ἀβραὰμ γενομένου, ἢ πάντως τοῦ· «ἐνευλογηθήσονται ἐν τῷ σπέρματί σου πάντα τὰ ἔθνη»· κἂν γὰρ νῦν τοῦτο γέγονεν, ἀλλ’ ἔκπαλαι προανεφωνήθητοῦτο γάρ ἐστιν τὸ «μνησθῆναι διαθήκης»καὶ ἀδύνατον ἦν μὴ ἐκβῆναι τοὺς λόγους εἰς ἔργον· ὅρκῳ γὰρ ἐβεβαίωσε τὰς ἐπαγγελίας διὰ τὸ ἀπαράβατον, ὅτι πάντως ἔσται· καὶ νῦν οἱ πιστοὶ «ἀφόβως ἐκ χειρὸς» τῶν νοητῶν ῥύονται.
Τὸ δὲ εἶδος τῆς νῦν λατρείας οὐ σφάγια βοῶν καὶ ἄλλων θρεμμάτων ἢ ὀρνέων ἢ λιβανωτοῦ, ἀλλ’ ὁσιότης καὶ δικαιοσύνη, ὁσιότης μὲν πρὸς τὸ θεῖον, δικαιοσύνη δὲ πρὸς ἀνθρώπους· τοιαύταις γὰρ θυσίαις καὶ λατρείαις εὐαρεστεῖται ὁ θεός, ὅταν ἐνδελεχῶς γίνωνται ἕως τῆς τελευταίας ἀναπνοῆς· οὐ γὰρ οἱ ἐπὶ χρόνον τινὰ ἀσκοῦντες οὗτοι δόκιμοι, ἄλλ’ οἵ τινες μέχρι τέλους τὸ αὐτὸ ἐνδείκνυνται. Τὸ δὲ «καὶ σὺ» ἔμφασιν ἔχει ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν· ὥσπερ κἀγὼ καὶ οἱ προφῆται· οὐ πάντη δὲ τὸ ὅμοιον ἐμφαίνει· ἐπάγει γάρ· «προπορεύσῃ γὰρ πρὸ προσώπου κυρίου ἑτοιμάσαι ὁδοὺς αὐτοῦ»· οἱ μὲν γὰρ ἄλλοι λόγῳ ἐκήρυξαν τὸν Χριστόν, σὺ δὲ καὶ ἰδεῖν αὐτὸν ἔχεις καὶ ὑποδεῖξαι τοῖς λαοῖς, καθά τις πιστὸς στρατιώτης· πῶς δὲ «ἑτοιμάσαι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ» φησιν; τὸ ποιῆσαι γνῶναι τοὺς ἀνθρώπους, ὅτι παραγέγονεν ὁ τοῖς πιστοῖς συγχωρῶν τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν. «λαὸν» γὰρ «αὐτοῦ» τοὺς πιστοὺς ὠνόμασεν· τούτοις γὰρ τῆς σωτηρίας παρέσχε τὴν γνῶσιν ἐπιγνῶναι θελήσασιν, οὐκ «ἐξ ἔργων νόμου», ἀλλὰ διὰ τὸ ἄφατον αὐτοῦ ἔλεος. «Στεῖρα» ἡ μήτηρ «καὶ ἀμφότεροι» πρεσβύτεροι οἱ γονεῖς.
PG 17:321τὴν δὲ τοιαύτην γένεσιν ὁ ἀπόστολος κατὰ πνεῦμα εἶναι λέγει ὡς ἐπὶ τοῦ ὁμοίως γεννηθέντος Ἰσαάκ, ὅτι κατὰ πνεῦμα γεγέννηται τοῦτ’ ἔστι κατὰ δύναμιν καὶ χάριν τοῦ πνεύματος. τὸ δὲ «ἐν πνεύματι» γεγονὸς «ἐν πνεύματι» καὶ ηὐξάνετο· τοιοῦτον γὰρ ἔδει εἶναι καὶ τὸν ὑπηρέτην τοῦ κυρίου, τὸν ὑπερβάλλοντα προφήτας πάντας. οὕτω πάντα ξένα τὰ αὐτοῦ· καὶ ἡ τροφὴ ξένη, καὶ ἐκλεκτὸς ἀπὸ κόσμου ἅτε τὸν ὑπὲρ κόσμον μηνύων Χριστόν, καὶ ἐν ἐρήμῳ εὐθύς, ἔξω τῆς ἐν ἀνθρώποις κακίας ἀναστρεφόμενος, ἵνα καὶ ἀξιόπιστος γένηται ταύτην ἐλέγχειν· οὐ πρότερον δὲ τοῖς ἐν πόλεσιν ἐπιχωριάζειν ἤρξατο, εἰ μὴ τὸ ἐν αὐτῷ πνεῦμα δημοσιεῦσαι ἑαυτὸν προετρέψατο. Οἰκονομικώτατα τῆς ἀπογραφῆς ὁ καιρὸς πέπομφεν εἰς Βηθλεὲμ τὴν ἁγίαν παρθένον, ἵν’ ἑτέραν ἴδωμεν προφητείαν ἐκτετελεσμένην· γέγραπται γάρ· «καὶ σύ, Βηθλεὲμ οἶκος τοῦ Ἐφραθά, ὀλιγοστὸς εἶ τοῦ εἶναι ἐν χιλιάσιν Ἰούδα· ἐξ οὗ μοι ἐξελεύσεται τοῦ εἶναι εἰς ἄρχοντα ἐν τῷ Ἰσραήλ· καὶ αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ ἀπ’ ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος». Καὶ τοῦτο δὲ δεῖ εἰδέναι, ὅτι ἐπὶ μὲν τοῦ Ἰωάννου ἀναγέγραπται· «τῇ δὲ Ἐλισάβετ ἐπλήσθη ὁ χρόνος τοῦ τεκεῖν αὐτήν», ἐπὶ δὲ τῆς Μαρίας·
«ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι». οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι πάντη τό· «ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι» τῷ· «ἐπλήσθη ὁ χρόνος». ὁ μὲν γὰρ χρόνος ἔχει καὶ νύκτας, ἐπὶ δὲ τοῦ Ἰησοῦ οὐδαμοῦ νύκτες, ἀλλὰ μόναι ἡμέραι πληροῦνται, ἵνα ἀποτεχθῇ. ἔτι ἡ μὲν Ἐλισάβετ «υἱὸν» γεννᾷ, ἡ δὲ Μαρία «τὸν υἱὸν» μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἵνα ἐμφατικῶς ὁ λόγος διδάξῃ, ὅτι αὕτη μὲν ψιλὸν ἄνθρωπον υἱὸν ἐγέννησεν, ἐκείνη δὲ οὐ ψιλὸν μόνον, ἀλλὰ σαρκωθέντα τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ. διὸ ἐκεῖ μὲν ἐδέησαν τοῦ ἄρθρου ὡς ἐπισήμου τινὸς καὶ ἐνηλλαγμένου παρὰ τοὺς λοιπούς, ὧδε δὲ οὔ. Ὅτι ἐκεῖνοι μὲν ἦσαν διεφθαρμένοι καὶ τῷ φθόνῳ ἤμελλον διαπρίεσθαι, οὗτοι δὲ ἄπλαστοι ἦσαν, τὴν παλαιὰν πολιτείαν ζηλοῦντες τῶν πατριαρχῶν καὶ αὐτοῦ Μωυσέως· ποιμένες γὰρ ἦσαν καὶ οὗτοι. Ποιμέσι πρῶτον ἀποκαλύπτεται τὸ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ὑμνούμενον μυστήριον οἵτινες τύπον ἐπέχουσι τῶν τὰς ἐκκλησίας μελλόντων ποιμαίνειν. καὶ μάλα εἰκότως. αὐτοὺς γὰρ ἔδει τό· «Ἐπὶ γῆς εἰρήνη» κατὰ τὴν πρώτην τάξιν ἀκούειν, οἵτινες ἤμελλον τὴν εἰρήνην ἐπιφωνεῖν παντὶ τῷ τῆς ἐκκλησίας πληρώματι.
PG 17:322τὸ δὲ τῶν ποιμένων πρόσωπον καὶ ἡ δι’ ἀποκαλύψεως αὐτοῖς γενομένη χαρὰ σημαίνει σαφῶς, ὡς ἐπὶ «τὸ πλανώμενον πρόβατον» ἦλθεν «ὁ ποιμὴν ὁ καλός». ποιμένας γὰρ οὐδὲν οὕτως εὐφραίνει, ὡς ἡ τοῦ ἀπολωλότος βοσκήματος εὕρεσις, ὅπερ οὐκ ἦν ἑτέρου τινὸς εὑρεῖν ἢ «τοῦ ἀρχιποιμένος Χριστοῦ». Διὰ μὲν γὰρ τοῦ εἰπεῖν μετ’ ἐπιτάσεως· «ἐν τοῖς ὑψίστοις» ἐνέφηναν τὴν πασῶν ὑψηλοτέραν δόξαν ὀφειλομένην ἀναπέμπεσθαι τῷ Χριστῷ· οὐδενὸς γὰρ ἔστι τῶν «ἐπὶ γῆς» ἀναπέμπειν τὴν ἐπὶ τῇ καταβάσει τοῦ ὑψίστου δοξολογίαν, μόλις δὲ τῶν «ἐν ὕψει» δυνάμεων, αἵτινες διὰ τοῦ ἀνυμνεῖν τὸν ὕψιστον μᾶλλον ὑψοῦνται· καὶ ὡς ὅτι αἱ «ἐν ὑψίστοις» πασῶν τῶν δυνάμεων δύνανται ποσῶς ὑμνολογῆσαι τὸν Χριστόν· ἐπειδὴ δὲ βρέφους αὐτοῦ ὄντος ὕμνουν αὐτὸν αἱ ἄνω δυνάμεις ὡς «ἐν κόλποις» ὄντα «τοῦ πατρός», γέγονε «καὶ ἐπὶ γῆς» τοῦτο· διὰ γὰρ τοῦτο εἶπεν· «καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη καὶ ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία»· ἐπειδὴ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ ἤμελλον εἰς ἑνότητα συνάπτεσθαι, καὶ οἱ ἄνθρωποι ἤμελλον εὐχαριστεῖν τῷ πέμψαντι εἰρήνην καὶ ἀπαλλάξαντι τῆς πρὸς θεὸν ἔχθρας. Ὢ τύπου μυστηρίου θεοπρεποῦς· Βηθλεὲμ γὰρ οἶκος ἄρτου μεθερμηνεύεται.
ποῦ δὲ ἤμελλον οἱ ποιμένες μετὰ τὸ κήρυγμα τῆς εἰρήνης ἢ ἐπὶ τὸν πνευματικὸν οἶκον τοῦ οὐρανίου ἄρτου Χριστοῦ, τοῦτ’ ἔστιν τὴν ἐκκλησίαν ἐπείγεσθαι; ἐν ᾗ μυστικῶς καθ’ ἑκάστην ἱερουργεῖται «ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ἄρτος» καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ; Χριστὸς δέ ἐστιν «ὁ ἄρτος ὁ ζῶν ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς» καὶ δοθεὶς «ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς», ὡς αὐτὸς ἐν εὐαγγελίοις φησίν. Τίνος χάριν οὐκ ἀλλαχοῦ τὸ σημεῖον, ἀλλ’ ἐν τῇ τοῦ αἰδοίου περιτομῇ; ἐπειδὴ δι’ οὗπερ ὀργάνου τὴν εὐπαιδίαν ἔδει γενέσθαι, δι’ αὐτοῦ καὶ τὴν τῆς εὐπαιδίας σημείωσιν ἔδει φαίνεσθαι. ἄλλως τε· καὶ οὐδὲν ἕτερον τῶν ἐν μορίοις ἄχρηστον ὅτι μὴ ἀκροβυστία ἐλογίζετο. Περιτέμνεται ὁ κύριος ὀκταήμερος· Ἰησοῦς ὀνομάζεται, ὃ καὶ προηγόρευται· καὶ οὕτω μετὰ τὴν συμπλήρωσιν τῶν ἡμερῶν ἀνάγεται πρὸς Ἱεροσόλυμα καὶ παρίσταται τῷ κυρίῳ κατὰ τὸν νόμον τὸν λέγοντα, ὅτι «πᾶν ἄρσεν διανοῖγον μήτραν ἅγιον τῷ κυρίῳ κληθήσεται». καὶ τοῦτο μὲν ἐνταῦθα γνῶναι παντός, ὡς αὐτὸς μὲν ὁ ἁγιάζων, αὐτὸς δὲ ὁ ἁγιαζόμενος, ἐκεῖνο δὲ οὐ παντός, ὡς ἐλέγετο μὲν καὶ ἐτελεῖτο ταῦτα κοινῶς, ἐδήλου δέ τι τοῦ φαινομένου βαθύτερον·
PG 17:323προσήγετο γὰρ ὑπὲρ ἄρρηνος πρωτοτόκου καὶ αὐτοῦ προσαγομένου «ζεῦγος τρυγόνων, καὶ δύο νεοσσοὶ περιστερῶν», καὶ οἶμαι διὰ μὲν τῶν τρυγόνων τὸ σῶφρόν τε καὶ φιλέρημον δηλοῦσθαι. Ἀλλ’ ὅπου μὲν σωματικός ἐστι καθαρισμός, Μωυσέως καλεῖ τὸν νόμον, καίπερ διὰ πνεύματος ἁγίου λαληθέντα· ὅπου δὲ παράστασις ἁγίου γίνεται, κυρίου καλεῖ τὸν νόμον. ἐπὶ γοῦν τοῦ πρωτοτόκου τῆς παραστάσεως ἐν νόμῳ κυρίου λέγει τιμῶν τὸ πρωτότοκον. καὶ ὁ μὲν νόμος πᾶν ἀρσενικὸν πρωτότοκον ἅγιον καλεῖ, οὐ μὴν γυναῖκα· οὐδὲ γὰρ γυνὴ ἤμελλε τῷ κόσμῳ σωτὴρ ἀναφαίνεσθαι ὁ Χριστός· διά γ’ οὖν αὐτὸν τὸν μέλλοντα διανοίγειν μήτραν ὁ νόμος οὗτος ἐτέθη. «τοῦ δοῦναι θυσίαν κατὰ τὸ» γεγραμμένον. Τὸ προηγούμενον ἀμνὸς ἐνιαύσιος «εἰς ὁλοκαύτωμα» καὶ νοσσὸς περιστερᾶς ἢ τρυγὼν «περὶ ἁμαρτίας· ἐὰν δὲ μὴ εὑρίσκῃ ἡ χεῖρ» τῆς γυναικὸς «τὸ ἱκανὸν εἰς ἀμνόν, λήμψεται», φησίν, «δύο τρυγόνας ἢ δύο νοσσοὺς περιστερῶν, μίαν εἰς ὁλοκαύτωμα καὶ μίαν περὶ ἁμαρτίας». Οὗτος «ἦν κεχρηματισμένος ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος» μὴ πρότερον τελέσαι τὸν βίον, ἕως «ἂν ἴδῃ τὸν Χριστόν»·
ἐξεδέχετο οὖν ἰδεῖν τὸν Χριστὸν κυρίου πρὶν τελευτῆσαι, ἐξεδέχετο τὴν ἐπαγγελίαν, ἔμενεν ἐν τῷ ναῷ ἔσω ἐκεῖνο λέγων ἐν ἑαυτῷ· ὅπου ἂν γένηται, πάντως ἐνταῦθα ἀπαντᾷ, καὶ δεξάμενος «εἰς τὰς ἀγκάλας» αὐτοῦ τὸν Ἰησοῦν «ηὐλόγησε τὸν θεὸν» λέγων· «νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, δέσποτα». πόθεν «ἀπολύεις»; ἐκ τοῦ βιωτικοῦ σκάμματος· λύτρα γὰρ καὶ δεσμωτήριον ὁ βίος. ὁ γὰρ μέλλων εἰρηνοποιεῖν τὸν κόσμον παρεγένετο, ὁ συνάπτων τὸν οὐρανὸν τῇ γῇ, ὁ κατασκευάζων τὴν γῆν οὐρανὸν διὰ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας. «ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου»· πρότερον μὲν γάρ, φησίν, ἐπίστευον ἐν διανοίᾳ, τῷ λογισμῷ ἐγίνωσκον, νῦν δὲ καὶ τοῖς τῆς σαρκὸς ὀφθαλμοῖς μου τεθέαμαι, ὡς τετελείωμαι· «εἶδον γὰρ τὸ σωτήριόν σου», ὅς ἐστι Χριστός· τοῦτο δὲ ὃ εἶδον οὐ μόνον σωτηρία ἐστὶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ καὶ παντὸς τοῦ κόσμου. τί δὲ εἶδον; «τὸ σωτήριόν σου», φησίν, «ὃ ἡτοίμασας κατὰ πρόσωπον» οὐ τοῦ λαοῦ τοῦ ἑνὸς οὔτε τοῦ Ἰσραὴλ μόνον οὔτε τῶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ «κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν λαῶν». «φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν»· «φῶς» δέ ἐστιν «ἐθνῶν» ὁ Χριστός, ἐπειδὴ τὰ ἐσκοτισμένα ἔθνη ἤμελλεν φωτίσαι τῇ διδασκαλίᾳ·
PG 17:324νῦν γὰρ εἰσεδέξατο ὁ πατὴρ τοὺς ἐξ ἐθνῶν σύνθημα δοὺς αὐτοῖς εἰρήνης, τὴν σωτηρίαν τὴν διὰ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως. «καὶ δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ»· ὧδε «δόξα», ἐκεῖ ἀποκάλυψις· ἐκεῖ γὰρ τοῖς ἔθνεσι διδασκαλίας ἀρχή, ἐνταῦθα δὲ τῷ Ἰσραὴλ ἀκόλουθος ἡ μάθησις· εἴ τις τοίνυν οἶδεν τὸν Χριστόν, οὗτος Ἰσραηλίτης, εἴ τις μὴ οἶδεν, οὔκ ἐστιν Ἰσραηλίτης· «Ἰσραὴλ» γὰρ ἑρμηνεύεται νοῦς ὁρῶν θεόν. «καὶ δόξα λαοῦ σου Ἰσραήλ»· «δόξα» δὲ Ἰουδαίων ἐστὶν τὸ εἰς Χριστὸν πιστεῦσαι τὸν κηρυχθέντα ὑπὸ τῶν προφητῶν· «δόξα» γὰρ τῶν προσδοκώντων ἡ ἀπάντησις τοῦ προσδοκουμένου. Ὅταν λέγῃ Παῦλος· «ὅταν ἀσθενῶ, τότε δυνατός εἰμι», ὁ αὐτὸς ἀσθενεῖ, εἰ καὶ δυνατός ἐστιν, ἀλλ’ ἀσθενεῖ μὲν τῇ σαρκί, δυνατὸς δέ ἐστι τῷ πνεύματι. οὕτως καὶ ὁ κύριος οὐχὶ τοῖς μὲν τοῦ πίπτειν τὰς ἀφορμὰς παρέχει, τοῖς δὲ τοῦ ἀνίστασθαι. οἱ γὰρ πίπτοντες ἀπὸ τῆς στάσεως, ἐν ᾗ ποτε ἦσαν, καταπίπτουσι δηλονότι· οὐδέποτε δὲ εἱστήκει ὁ ἄπιστος χαμαὶ συρόμενος μετὰ τοῦ ὄφεως, ᾧ συνέπεσεν· οὐκ ἔχει οὖν, ὅθεν πέσῃ διὰ τὸ καταβεβλῆσθαι τῇ ἀπιστίᾳ.
Ἐπεὶ δὴ μέχρι τοῦ νῦν οὐ παύονται ζυγομαχοῦντες περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ κυρίου, οἱ μὲν ἀνειληφέναι αὐτὸν σῶμα, οἱ δὲ ἀσώματον αὐτὸν τὴν ἐπιδημίαν διοριζόμενοι, καὶ οἱ μὲν παθητὸν ἐσχηκέναι τὸ σῶμα, οἱ δὲ φαντασίᾳ τινὶ τὴν διὰ τοῦ σώματος οἰκονομίαν πληροῦν, καὶ ἄλλοι χοϊκὸν ἄλλοι δὲ ἐπουράνιον σῶμα, καὶ οἱ μὲν προαιώνιον τὴν ὕπαρξιν, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς παρθένου τὴν ἀρχὴν ἐσχηκέναι, διὰ τοῦτο εἶναι «σημεῖον ἀντιλεγόμενον». Ῥομφαίαν λέγει τὸν λόγον τὸν πειραστικόν, τὸν διϊκνούμενον «ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ» κριτικὸν «ἐνθυμήσεων». Ἔδει δὲ τὸν κύριον «ὑπὲρ παντὸς» γεύσασθαι «θανάτου» καὶ «ἱλαστήριον» γενόμενον τοῦ κόσμου πάντας δικαιῶσαι «ἐν τῷ αὐτοῦ αἵματι». Αἰνίττεται δέ, ὅτι μετὰ τὸν σκανδαλισμὸν τὸν ἐπὶ τῷ σταυρῷ γενόμενον τοῖς μαθηταῖς καὶ τῇ Μαρίᾳ ταχεῖά τις ἴασις ἐπακολουθήσει, βεβαιοῦσα αὐτῶν τὴν καρδίαν εἰς τὴν ἐπ’ αὐτὸν πίστιν· οὕτως γὰρ καὶ Πέτρον ἀντισχόμενον εἴδομεν τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως· τὸ ἀνθρώπινον οὖν σαθρὸν διηλέγχθη, ἵνα τὸ ἰσχυρὸν τοῦ κυρίου δειχθῇ.
PG 17:325Ὡς ἀπαραλείπτως ὑποσχόμενος ὁ εὐαγγελιστὴς πάντα εἰπεῖν οὐδὲ τὸ τῆς Ἄννης παρεσιώπησε πρόσωπον, ἀπὸ δύο προφητῶν τὸ ἀληθὲς συνιστῶν τῶν λαληθέντων περὶ Χριστοῦ· καὶ γὰρ καὶ αὐτὴ ὡς «προφῆτις» πᾶσιν ἔλεγεν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ μέλλων λυτρώσασθαι τὴν Ἱερουσαλήμ, τοῦτ’ ἔστι τὴν τῶν ἐν θεοσεβείᾳ διαπρεπόντων καὶ ἐν γνώσει γραφῶν πόλιν· Ἱερουσαλὴμ γὰρ ὅρασις ὑψίστου ἑρμηνεύεται. Τιμᾷ τὸν μνηστευσάμενον ἡ παρθένος καὶ πατέρα καλεῖ τοῦ Ἰησοῦ· οἶμαι διὰ τρεῖς αἰτίας, ἢ ὅτι ἀνεθρέψατο αὐτόν, ἢ ἵνα ἡ γενεαλογία λόγον ἔχῃ ἐπιτήδειον ἐρχομένη ἐπὶ τὸν Ἰωσὴφ ὡς μνήστορα τῆς παρθένου· ἔθος γὰρ τῇ γραφῇ γυναῖκα μὴ γενεαλογεῖν [ἢ διὰ τὴν ὑποψίαν τῶν Ἰουδαίων νομιζόντων ἐκ πορνείας αὐτὸν γεγενῆσθαι]. Ἤιδει μὲν ἡ παρθένος μὴ τέκνον αὐτὸν εἶναι τοῦ Ἰωσήφ, ἀλλ’ εἰς πατέρα τούτῳ τὸν ἑαυτῆς ἐγκρίνει μνηστῆρα διὰ τὴν τῶν Ἰουδαίων ὑποψίαν, οἰομένων αὐτὸν ἐκ πορνείας γεγεννῆσθαι. διὰ τοῦτο καί φησιν· «τί ὅτι ἐζητεῖτέ με; οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;» καὶ ἐπειδὴ εἶπεν ὅτι «ὁ πατήρ σου κἀγὼ ὀδυνώμενοι ἐζητοῦμέν σε», ὁ σωτὴρ πρὸς τοῦτο λέγει·
«οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με; οὐ συνῆκαν» δὲ «τὸ ῥῆμα, ὃ ἐλάλησεν αὐτοῖς», τὸ περὶ τοῦ ἱεροῦ. Ὅμως, ὅτε «δώδεκα ἐτῶν» γεγονὼς ἦν, ἄνεισιν μὲν ἅμα τοῖς γονεῦσιν εἰς Ἱερουσαλήμ, τὴν ἑορτὴν τοῦ Πάσχα τελεσόμενος. ὡς δὲ ἐκείνη πέρας εἶχεν ἐν ἡμέραις ἑπτὰ τελουμένη, αὐτοὶ μὲν ὑπέστρεφον, Ἰησοῦς δὲ ὑπομένει τούτους λαθών· καὶ οἱ μὲν «ἐζήτουν», ὁ δὲ τριῶν ἡμερῶν ἄδηλος ἦν. Οὐ τῇ πρώτῃ δὲ ἢ τῇ δευτέρᾳ «ηὗρον αὐτόν», ἀλλὰ τῇ τρίτῃ, ὅτε αὐτὸς ἠθέλησεν ἐμφανὴς γενέσθαι τοῖς ζητοῦσιν αὐτόν. ἔχει δὲ καὶ αἴνιγμα ὁ λόγος· ἐν τῷ δωδεκάτῳ ἔτει τρεῖς ἡμέρας κρύπτεται, πρὸ τοῦ πάθους τὸ πάθος καταγγέλλων τὸ ἐπὶ τῶν δώδεκα μαθητῶν, ὅτε δὴ καὶ τούτους ἔλαθε καὶ πάλιν ἀναστὰς ἐφάνη [πρὸ τῶν τριῶν], τὸν τριήμερον κηρύσσων πρὸ τοῦ καιροῦ καιρόν. Διὸ καὶ αὐτὴ ὡς ἐκείνου πατέρα τὸν Ἰωσὴφ ὠνόμασε διὰ τοὺς Ἰουδαίους. αὐτὸς τὴν ὑπόνοιαν ἐκκόπτων ταύτην πάλιν ἔλεγεν· «οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με», πατέρα αὐτοῦ δηλῶν τὸν θεόν, ἀλλ’ οὐ τὸν Ἰωσήφ· «ἐν τοῖς τοῦ πατρὸς» δὲ εἶπεν διὰ τὸν ναόν, ἐν ᾧ ἦν, ὅπου καὶ εὑρέθη ζητούμενος.
«Οὐκ ᾔδειτε, ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;» ἐνταῦθα οἱ ἀπὸ Οὐαλεντίνου ἀκούοντες, ὅτι θεοῦ ἦν ὁ ναὸς καὶ ἦν ἐν ἰδίοις ὁ Χριστός, ὁ καὶ πάλαι διὰ τοῦ νόμου γραφόμενος καὶ ὡς ἐν σκιαῖς καὶ τύποις μορφούμενος, αἰδείσθωσιν λέγοντες, ὅτι οὐχ ὁ Δημιουργὸς οὐδὲ ὁ θεὸς τοῦ νόμου οὐδὲ ὁ θεὸς τοῦ ναοῦ οὗτός ἐστιν ὁ πατὴρ τοῦ Χριστοῦ. [καὶ ποιῶσιν, ὅσα ἐπιτάσσουσι] πλὴν ἐκείνων, ὅσα εἰς θεοσέβειαν βλάπτει· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ «ἔμεινεν» ἐν τῷ ναῷ, ἵνα προτιμήσῃ τὴν θεοσέβειαν καὶ τὸν ἀληθῆ πατέρα αὐτοῦ καὶ θεὸν τῶν κατὰ σάρκα συγγενῶν. Ποῖα δὲ ῥήματα «συνετήρει» ἡ παρθένος ἢ ὅσα ὁ ἄγγελος εἶπε πρὸς αὐτήν, ὅσα οἱ ποιμένες, ὅσα ὁ Συμεὼν καὶ ἡ Ἄννα καὶ ὅσα νῦν αὐτὸς πρὸς αὐτούς· εἰ γὰρ καὶ μὴ τελείως ἔγνωσαν τὰ εἰρημένα παρ’ αὐτοῦ, πλὴν συνῆκεν ἡ θεοτόκος, ὅτι θεῖα ὑπῆρχον καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον. Οὐδὲν γὰρ ὡς ἔτυχεν ἢ λαλούμενον ἢ γινόμενον ἐδέχετο, ἀλλ’ εἶχε «πάντα ἐν» ἑαυτῇ, τὰ μὲν νοοῦσα, τὰ δὲ περιεργαζομένη, εἰδυῖα, ὅτι ἔσται καιρός, καθ’ ὃν τὸ κεκρυμμένον ἐν αὐτῷ φανερωθήσεται.
PG 17:326Ἐν τῷ πρώτῳ καὶ τεσσαρακοστῷ ἔτει Καίσαρος Αὐγούστου ἐγεννήθη ὁ Χριστός, καὶ ἐβασίλευσεν Αὔγουστος ἔτη πεντήκοντα ἕξ, λοιπὰ δέκα πέντε· εἶτα ἐβασίλευσεν μετ’ αὐτὸν Τιβέριος, καὶ τῷ «πεντεκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς Τιβερίου» βασιλείας «ἦλθεν» Ἰωάννης βαπτίζων, ὅτε καὶ ὁ Ἰησοῦς ἐβαπτίσθη «ὢν ἐτῶν ὡσεὶ τριάκοντα», ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς φησιν ὁ εὐαγγελιστής. Ἐμνήσθη δὲ καὶ τῶν ἀρχιερέων Ἄννα καὶ Καϊάφα, ἵνα δείξῃ, ὅτι ἀπὸ τοῦ καιροῦ, καθ’ ὃν ἦλθεν ὁ Ἰωάννης κηρύσσων, ἦσαν οὗτοι ἀρχιερεῖς, ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ ἀρξάμενοι, μείναντες δὲ ἕως τοῦ πάθους τοῦ κυρίου ἐν τῇ ἀρχιερωσύνῃ. φησὶ γὰρ περὶ τοῦ Καϊάφα, ὅτι προεφήτευσεν, εἰπὼν περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι «συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἷς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ», καὶ ἐπήγαγεν εὐθύς· «ἦν γὰρ ἀρχιερεὺς τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου», ἤτοι πρὸ δύο ἐτῶν τοῦ πάθους εἶπεν τοῦτο· τῷ γὰρ τρίτῳ καὶ τριακοστῷ ἔτει μετὰ μῆνας τρεῖς ἔπαθεν ὁ κύριος. Ποῦ δὲ ἔδει τὸν βαπτιστὴν κηρύσσειν ἢ «εἰς τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου», ἵνα ἐάν τις βούληται μετανοεῖν, εὐθέως εὐπορῇ τοῦ ποταμοῦ πρὸς τὸ βαπτίζεσθαι;
ἄλλως τε Ἰορδάνης ἑρμηνεύεται καταβαίνων, ἐφ’ ὃ κατέβη ὁ ποταμὸς τοῦ θεοῦ, τὸ ἀληθινὸν πόμα, τὸ τῆς ζωῆς ὕδωρ, ὁ Χριστός. κηρύσσει δὲ «βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν» τίνι ἢ τῷ μηκέτι ἁμαρτάνοντι; τὸ μὲν γὰρ Χριστοῦ βάπτισμα τελείως ἔχει ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ἐξ αὐτοῦ τοῦ βαπτίζεσθαι· τὸ δὲ Ἰωάννου, εἰ καὶ εἶχεν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ διὰ μετανοίας· ἀτελὲς γὰρ ἦν, εἰ καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν βαπτισμάτων τελειότερον ὑπῆρχεν. ἐπειδὴ δὲ ὁ Ἰωάννης πρόδρομος ἦν ἑτέρου λόγου, εἰκότως «φωνὴ» ὠνόμασται, οὐ λόγος· παράγει γὰρ τὸν Ἡσαί̈αν τὸν λόγον βεβαιῶν καὶ φησίν, ὡς γέγραπται· «φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ». Τοῦτο δέ φησιν ὡς ἂν Ἡσαίου αὐτοῦ ἀκούοντος τῶν λόγων Ἰωάννου· [ἀπόλεκτος γὰρ ἦν εἰς ἀποστολὴν Ἰωάννης καὶ τέλειος τῶν προφητῶν] «Ἐν τῇ ἐρήμῳ» δὲ εἰκότως, ὅτι ἡ ἔρημος ἤμελλεν ὑπακούειν, ἡ δὲ πόλις ἀπειθεῖν· ἔρημον δὲ τὴν ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν φησίν. Μόνος δὲ οὗτος εχπλ. προφητικὰ τοὺς εὐαγγελιστάς.
PG 17:327Φασὶ δὲ τὴν ἔχιδναν ἐν τῷ συλλαμβάνειν ἀναιρεῖν τὸν ἐξ οὗ συλλαμβάνει ἄρρενα, οὗ ἡ σπορὰ αὐξάνουσα τὴν συλλαβοῦσαν ἀναιρεῖ, καὶ οὕτως εἰς φῶς ἐξέρχεται, διαρρήξασα τῆς μητρὸς τὴν γαστέρα, ποινὴν ὥσπερ τοῦ διαφθαρέντος πατρός· πατρολῶον οὖν καὶ μητρολῶον τῆς ἐχίδνης τὸ γέννημα. τοιοῦτοι καὶ οἱ Ἰουδαῖοι τοὺς πνευματικοὺς αὐτῶν πατέρας καὶ διδασκάλους διαφθείροντες χερσίν. Εἰκότως τοίνυν «γεννήματα ἐχιδνῶν» πάντας τοὺς ἀπίστους καλεῖ· ὁ γὰρ μὴ καταλιμπάνων τὰ ἐν αὐτῷ ἔθη οὐ μόνον οὐ λαμβάνει καλῶς τὸ βάπτισμα, ἀλλ’ ἔστι γέννημα ἐχίδνης, ἐν ἑαυτῷ τὸν ἰὸν τῆς πονηρίας ἔχων. Οἱ μέντοι κατ’ ἀναλογίαν τοῦ πλήθους καὶ τοῦ μεγέθους τῶν προημαρτημένων ἐργαζόμενοι τὸ ἀγαθὸν ποιοῦσι «καρποὺς» τοῦ πνεύματος «ἀξίους τῆς μετανοίας», δι’ οὓς οἱ πρότερον γενόμενοι «γεννήματα ἐχιδνῶν» μεταβαλόντες γίνονται «υἱοὶ τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρός». Νόει δὲ καὶ τελώνας τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις, αἵτινες καθέζονται ἐν τοῖς τέρμασι τοῦ βίου ἡμῶν, ἐὰν εὕρωσί τινα ἔχοντά τι τῶν αὐτοῖς προσηκόντων ὅ ἐστιν ἁμαρτίαν, αὐτὸν κατέχουσι ὅλον εἰς τὸ τιμωρηθῆναι ἀνθ’ ὧν ἔπραξεν. Οὐκ ἄκαιρον παραθέσθαι ... εχπλ.
καθ’ ἑαυτόν, υἱὸν τοῦ θεοῦ. «Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει»· θεοπρεπὲς ἀξίωμα μεμαρτύρηκε τῷ Χριστῷ· τίς γὰρ ὁ εἰς ἅγιον πνεῦμα βαπτίζων τοὺς ἀνθρώπους, τίς δὲ ὁ τοὺς ἀπειθήσαντας τῷ εὐαγγελίῳ βαπτίσων ὡς κριτὴς τῷ «πυρὶ» τῆς γεέννης; ἆρα οὐχ ὡς θεὸς ὁ Χριστός; κ. λ Οὐ γὰρ ὁ ἄνεμος, εἴτουν ὁ πειρασμὸς νικήσας τινὰ ἄχυρον αὐτὸν ποιεῖ, τοῦτ’ ἔστιν κοῦφον καὶ ἄπιστον, ἀλλ’ ὄντα τοιοῦτον ἐλέγχει. κἂν πειρασμόν τις ὑπομείνῃ, οὐχ ὁ πειρασμὸς αὐτὸν πεποίηκε πιστὸν καὶ ὑπομονητικόν, ἀλλ’ οὖσαν ἐν αὐτῷ δύναμιν ὑπομονητικὴν ἐφανέρωσεν. ξ οὐχὶ ποιοῦντες πιστὸν ἢ ἄπιστον τὸν πειραζόμενον, ἀλλ’ ἐλέγχοντες [δ ηατ δαφϋρ δεν σατζ οὗτοι γὰρ ἐλέγχουσι τὸν γνήσιον ἐν πίστει καὶ τὸν ἄλλως ἔχοντα.] Ὅτι δὲ τοῦτό ἐστιν, ἔνθεν ἐστὶν σημειώσασθαι· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ ἔτει, καθ’ ὃ ὁ Ἰωάννης ἦλθε βαπτίσων, ἐν ᾧ καὶ ἀπετμήθη ὑπὸ Ἡρώδου, ἀμφότεροι ἦσαν ἄρχοντες τετράρχαι, ὁ μὲν Ἡρώδης τῆς Γαλιλαίας, ὁ δὲ Φίλιππος τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος χώρας. Τοιοῦτον δέ τι ἐστὶ νοεῖν ἐπὶ τῷ πειρασμῷ τοῦ κυρίου·
PG 17:328μαθὼν γὰρ τοῦ πονηροῦ τὴν ἔννοιαν ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον, ἐπείνασεν ἑκών, ἐκείνου νομίζοντος διὰ τροφῆς αὐτὸν δύνασθαι καθάπερ τὸν Ἀδὰμ ἀπατᾶν, εἰ πεινάσειεν. καὶ πρὸς τὴν ἔννοιαν ἐκείνου πάλιν ἀνῆλθεν εἰς τὸ πτερύγιον· εἰ δὲ καὶ εἰς τὸ ὄρος, φησίν, ἀνήνεγκα τοῦτον, ἐδείκνυον [ἂν] αὐτῷ «πάσας τὰς βασιλείας τῆς γῆς», ὅθεν ἀνῆλθεν ἑκών. οὕτω καὶ πάλαι ὁ θεὸς ὁρῶν αὐτὸν σκοποῦντα ὡς· εἰ δυνατὸν ἦν ὄφιν λαλῆσαι, προσῆλθον ἂν δι’ αὐτοῦ εἰς ἀπάτην τοῖς πρωτοπλάστοις, συνεχώρησε τοῦτο, παρασκευάσας λαλῆσαι τὸ ἴδιον δημιούργημα· ἐπειδὴ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ τὴν τῶν τοσούτων ἀναίρεσιν συνεχώρησεν ἐκείνου σκοποῦντος ὡς· εἰ συνεχωρήθη, ἤλεγχον [ἂν] αὐτοῦ τὴν ἐπίπλαστον ἀρετήν, ἣν ἔχειν διὰ τὸν πλοῦτον δοκεῖ· ὁ γὰρ ἐκεῖ διάλογος τοιαύτην ἔχει τὴν δύναμιν σαφηνείας ἕνεκα, τῆς γραφῆς τῷ σχήματι τοῦ λόγου τὰς ἐννοίας λογοποιούσης. Ὁ Μᾶρκος καὶ ὁ Λουκᾶς εἶπον, ὅτι «ἐν τεσσαράκοντα ἡμέραις ἦν πειραζόμενος», ὡς εἶναι δῆλον, ὅτι ἐν ἐκείναις μὲν πόρρωθεν αὐτὸν ἐπείραζεν δι’ ὕπνου, δι’ ἀκηδίας, διὰ δειλίας καὶ τῶν τοιούτων. ἐπεὶ δὲ ἔγνω πεινάσαντα, λοιπὸν προσῆλθεν ἐγγὺς καὶ φανερῶς προσβάλλει.
καὶ σκόπει, τί ποιεῖ. ἤκουσε καὶ παρὰ τοῦ Ἰωάννου καὶ παρὰ τῆς ἐνεχθείσης ἄνωθεν φωνῆς, ὅτι «οὗτός ἐστιν [υἱὸς] τοῦ θεοῦ», καὶ ἀγνοῶν, ὅτι «ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ» ἐνηνθρώπησεν ἔλαθε γὰρ αὐτὸν ἡ ἀπόρρητος ἐνανθρώπησιςὑπέλαβεν, ὅτι ἄνθρωπος ὢν ηὐδοκήθη τῷ θεῷ διὰ τὰς ἀρετὰς αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν ἐφθόνησεν αὐτῷ τῆς τηλικαύτης τιμῆς, ὥσπερ καὶ τῷ παλαιῷ Ἀδάμ, καὶ ἔσπευσεν ὥσπερ ἐκεῖνον ἐκβαλεῖν καὶ τοῦτον αὐτῆς. διὸ καὶ προσελθὼν ἐγγὺς πρώτην προσάγει πεῖραν τῆς γαστριμαργίας, δι’ ἧς εἷλε καὶ τὸν πρῶτον Ἀδάμ. καὶ ἐπεὶ οὐδαμοῦ βρώσιμόν τι ἦν διὰ τὴν ἄγαν ἐρημίαν, ἐγίνωσκε δὲ τῇ πείνῃ τὸν ἄρτον εἶναι κατάλληλον, αὐτὸς μὲν οὐ προσφέρει, διότι οὐκ ἤμελλεν αὐτὸν παρὰ τοῦ πολεμουμένου λαβεῖν ὁ Χριστός, ἐπιτάσσει δὲ αὐτῷ ποιῆσαι τοὺς ὑποδεικνυμένους λίθους ἄρτους. καὶ ἵνα μὴ νοήσῃ τὴν ἐπιβουλὴν ὁ Χριστός, ὅρα μηχανὴν καὶ πονηρίας ὑπερβολήν· οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, ὅτι· ποίησον τοὺς λίθους ἄρτους, ἀλλὰ προσέταξε τό· «εἰ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ», ἵνα δείξῃ, ὅτι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ εἶναι αὐτὸν υἱὸν θεοῦ ζητεῖ γενέσθαι τοῦτο·
PG 17:329ᾤετο γάρ, ὅτι παρακνηθήσεται τῷ λόγῳ, καθάπερ ὀνειδισθεὶς ἐπὶ τῷ μὴ εἶναι «υἱὸς θεοῦ», καὶ ἀγνοῶν τὸν δόλον μεταβαλεῖ τοὺς λίθους εἰς ἄρτους, ὡς ἔχων ἐκ θεοῦ δύναμιν, καὶ λοιπὸν ἰδὼν αὐτοὺς πάνυ πεινῶν ἡττηθήσεται τῆς γαστρός. ἀλλ’ οὐκ ἔλαθε τὸν «δρασσόμενον τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν»· ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν· «γέγραπται· οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος» καὶ τὰ ἑξῆς, συνεὶς τὴν πανουργίαν αὐτοῦ. τὸ μὲν ἐπιζητηθὲν σημεῖον οὐκ ἐποίησεν, διότι τὰ σημεῖα δι’ ὠφέλειαν τῶν ὁρώντων εἴωθε γίνεσθαι, ὁ δὲ διάβολος οὐδὲν ἤμελλεν ἐντεῦθεν ὠφεληθῆναι· καὶ γὰρ ὕστερον ἰδὼν πάντα, ὅσα ἐποίησεν ὁ Χριστός, οὐδὲν μετεβλήθη. πρὸς δὲ τὸν κεκρυμμένον αὐτοῦ σκοπὸν ἀπολογεῖται καὶ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Δευτερονομίου γραφῆς ἐπιστομίζει αὐτὸν ὡσανεὶ λέγων· τί μοι ποιεῖν ἄρτους ἐκ λίθων ἐπιτάσσεις; πάντως διὰ τὴν συνέχουσάν με πεῖναν, ἵνα φανέντων δελεασθῶ· «ἀλλ’ οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος». ἀλλ’ ἔστι καὶ ἕτερος τρόπος τροφῆς· καὶ γὰρ «πᾶν ῥῆμα ἐκπορευόμενον διὰ στόματος θεοῦ» ἐπὶ τὸν πεινῶντα δίκην τροφῆς συνέχει τὴν ζωὴν αὐτοῦ καὶ ἀρκεῖ αὐτῷ.
οὕτως μακροθύμως ἀπεκρούσατο τὴν τῆς γαστριμαργίας μηχανήν. Εἰπὼν δὲ ὁ εὐαγγελιστὴς ὅτι «ἔδειξεν αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τῆς οἰκουμένης ἐν στιγμῇ χρόνου», ἀντὶ τοῦ· διέγραψε τῷ λόγῳ τὴν οἰκουμένην, φησί, καὶ ὥσπερ τρόπον τινὰ ἐν τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ ὑπεδείκνυεν ὡς ᾤετο· οὐδὲν ἠγνόει ὁ πάντα ποιήσας. εἰ γὰρ μὴ τοῦτό ἐστι, πῶς ἠδύνατο αὐτὸς τοὺς τῶν περάτων τόπους εἰς ἕνα τόπον πρὸς θεωρίαν σωματικὴν ἀγαγεῖν; οἷον φέρε εἰπεῖν τὴν Περσῶν ἡγεμονίαν ἢ τὴν Ἰνδῶν, τοῦ κόσμου οὖν παντὸς τὴν δόξαν ἐδείκνυε καὶ πάσας «τὰς βασιλείας», ἀλλ’ «ἐδείκνυεν αὐτῷ τὰς βασιλείας τοῦ κόσμου», τίνα τρόπον ἰσχύει αὐτῶν βασιλεύειν, ὅθεν ὡς ψιλὸν ἄνθρωπον προέτρεπεν ἐπὶ τοῦτο, βουλόμενος καὶ αὐτοῦ ὡς καὶ τῶν λοιπῶν περιγενέσθαι. Νομίζω δὲ αὐτόθεν καθαίρεσιν μᾶλλον εἶναι τῆς δόξης τοῦ Ἰησοῦ ἤπερ σύστασιν τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, τὸ δεῖσθαι αὐτὸν ἀγγέλων θεοῦ αἰρόντων αὐτὸν «ἐπὶ» τῶν «χειρῶν» ὑπὲρ τοῦ μὴ προσκόψαι «πρὸς λίθον τὸν πόδα αὐτοῦ». ἐπεὶ δὲ εἰκός τινας εχπλ.
PG 17:330καὶ ψευδοῦς λόγου αὐτὸς γὰρ αἰχμαλώτους ὄντας ἐρρύσατο τὸν ἀποστάτην τύραννον καθελών, τοῦτ’ ἔστι τὸν Σατανᾶν αὐτὸς ἐνήστραψε τὸ νοητὸν καὶ θεῖον καὶ οὐράνιον φῶς τοῖς ἐσκοτισμένην ἔχουσι τὴν καρδίαν, καθὼς αὐτός φησιν, ὅτι «ἐγὼ φῶς εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἐλήλυθα»· αὐτὸς ἀπέλυσε δεσμῶν, δηλονότι τῶν εἰς ἁμαρτίαν, τοὺς συντεθραυσμένην ἔχοντας τὴν καρδίαν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν αὐτὸς ὑπέδειξε ζωὴν καὶ τὴν δικαίαν ἠπείλησε κρίσιν, αὐτὸς ἐκήρυξεν «ἐνιαυτὸν κυρίου δεκτόν», καθ’ ὃν τὸ κήρυγμα τοῦ σωτῆρος ἐγένετο· «ἐνιαυτὸν» γὰρ «δεκτὸν» τὴν προτέραν αὐτοῦ οἶμαι λέγεσθαι παρουσίαν· «ἡμέραν» δὲ «ἀνταποδόσεως» τὴν τῆς κρίσεως ἡμέραν. αὐτὸς ἐκήρυξεν «ἐνιαυτὸν κυρίου» δεκτὸν οὗ ὁ πάνσοφος Παῦλος μνημονεύει λέγων· «ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας». «καὶ τοῖς αἰχμαλώτοις ἄφεσιν»· τίνας δὲ αἰχμαλώτους φησὶν ἢ τοὺς αὐτοὺς οὓς πρώην αἰχμαλωτευθέντας καὶ δεσμευθέντας ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἐλθὼν ὁ Χριστὸς καὶ καθελὼν τὸν ἀποστάτην καὶ ἀλαζόνα τύραννον τὸν Σατανᾶν ἠλευθέρωσε τῆς αἰχμαλωσίας· τοὺς αὐτοὺς καὶ τυφλοὺς καὶ «τεθραυσμένους» φησίν·
αὐτὸς γὰρ ἐξήστραψε τοῖς ἐσκοτισμένην ἔχουσι τὴν διάνοιαν τὸ νοητὸν φῶς· ἀφῆκεν τε ἤγουν ἀπέλυσε δεσμῶν τῶν τῆς ἁμαρτίας τοὺς «τεθραυσμένους» καὶ συντετριμμένους τῇ καρδίᾳ, τοῦτ’ ἔστιν τοὺς συντριβέντας ὑπὸ τοῦ βάρους τῆς ἁμαρτίας ἢ τοὺς ταπεινοὺς τῷ πνεύματι· οἷς καὶ κηρύσσει «ἐνιαυτὸν κυρίου δεκτόν». ποῖος δὲ οὗτός ἐστιν; ἢ καθ’ ὃν τὸ κήρυγμα τοῦ σωτῆρος ἐγένετο ἢ καθ’ ὃν ὁ ἀμνὸς ὁ ἀληθινὸς ὑπὲρ τῆς ἁμαρτίας τοῦ κόσμου προσεφέρετο. [Ἐφίστησι τῇ τοῦ Σίμωνος οἰκίᾳ ὁ σωτὴρ καὶ εὑρίσκει «πυρέττουσαν τὴν αὐτοῦ πενθεράν·] «καὶ ἐπιστὰς ἐπετίμησε τῷ πυρετῷ καὶ ἀφῆκεν αὐτήν». μήποτε οὖν ἐν μὲν τῷ· «ἀφῆκεν αὐτὴν ὁ πυρετὸς» εἰρημένῳ ὑπὸ Ματθαίου καὶ Μάρκου καὶ ὅλῃ τῇ φράσει οὐδὲν ὡς περὶ ζῴου ἐμφαίνηται τοῦ τὸν πυρετὸν ἐνεργοῦντος. ἐν δὲ τῷ· «ἐπιστὰς ἐπάνω αὐτῆς ἐπετίμησε τῷ πυρετῷ καὶ ἀφῆκεν αὐτὴν» εἰρημένῳ ὑπὸ Λουκᾶ οὐκ οἶδα εἰ μὴ ἀναγκασθησόμεθα τὸ ἐπιτιμώμενον καὶ ἀφιὲν ζῷον εἰπεῖν μὴ χωροῦν τὴν τοῦ ἐπιτιμῶντος ἐνέργειαν. ἄψυχον γὰρ καὶ μὴ αἰσθανόμενον ἐπιτιμίας ἐπιτιμᾶσθαι οὐκ εὔλογον λέγειν.
PG 17:331οὐδὲν δὲ θαυμαστὸν εἶναί τινας κακωτικὰς τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος δυνάμεις, καὶ οὐ πάντως κατηγορήσωμεν τῆς ψυχῆς τῶν πασχόντων ὡς ἐκ τούτων βλαπτομένης· οὐδὲ γάρ, ἐπεὶ ἔπαισε τὸν Ἰὼβ ἕλκει πονηρῷ λαβὼν ὁ διάβολος τὴν ἐξουσίαν εἰς τὸ διὰ τοῦ σώματος πειράσαι αὐτόν, περὶ τοῦτο κατηγορητέος ὁ Ἰώβ, ἀθλήσας καὶ γενναίως ὑπομείνας τὴν πληγήν. μόνον εἴη λέγεσθαι, εἴ ποτε κατὰ σωματικοὺς πειραζόμεθα πόνους, τό· «ἀλλὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μὴ ἅψῃ», ὡς καὶ ὁ κύριος ἐπιτιμῶν ἰᾶται τοὺς [κακῶς] ἔχοντας. «ἐπετίμησεν» ἀντὶ τοῦ· ἐπέταξεν. Περὶ δυσμὰς δὲ τούτους προσῆγον ἤτοι μεθ’ ἡμέραν· αἰσχυνόμενοι, ἢ τοὺς Φαρισαίους φοβούμενοι, ἢ καὶ περὶ ἕτερα ἀσχολούμενοι, ἢ τάχα νομίζοντες μὴ ἐξεῖναι θεραπεύειν ἐν σαββάτῳ· ἐπεσημήνατο γὰρ ὁ εὐαγγελιστὴς ὅτι «ἦν διδάσκων αὐτοὺς ἐν σαββάτῳ» διὰ τοῦτο περὶ δύσιν ἡλίου τοὺς κακῶς ἔχοντας προσέφερον οἱ προσήκοντες, ὁ δὲ «αὐτοὺς ἐθεράπευσεν». Ὁ δὲ «εἱστήκει παρὰ τὴν λίμνην Γενησαρέτ» ἢ καὶ κατὰ Ματθαῖον καὶ Μᾶρκον, «περιεπάτει παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας»·
καὶ δόξαιεν μὲν ἐναντία λέγειν οἱ εὐαγγελισταί, πλὴν ὁ ἐπιχειρῶν ἀπὸ τῆς γραφῆς τοιαῦτα δύναται εἰς τὸν τόπον τοῦτον λέγειν· εἰ τὰ συστήματα τῶν ὑδάτων ἐκάλεσε θαλάσσας ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς κοσμοποιί̈ας ὁ θεός, συστήματα δὲ τῶν ὑδάτων εἰσὶ καὶ ὁ ποταμοί, κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ οὗτοί εἰσι θάλασσαι· ὥσπερ καὶ ἡ γλυκυτάτη καὶ ποτιμωτάτη Γενησαρὲτ λίμνη, ἡ νῦν καλουμένη Τιβεριὰς θάλασσα ἐν τοῖς εὐαγγελίοις, μάλιστα ἐπεὶ καὶ αὐτὴ σύστημά ἐστιν ὑδάτων. ἔστι δὲ ἡ Γενησαρὲτ χώρα τῆς μερίδος τοῦ Χαναναίου, ἐν ᾗ ἐποιχόμενος τὰ πρὸς θάλασσαν ὁ κύριος εὗρε τοὺς περὶ Πέτρον καὶ Ἰωάννην καὶ ἐπανεκαλέσατο αὐτοὺς μετὰ τὴν ἄγραν τῶν ἰχθύων, ὄντας τὸ πρότερον Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ μαθητάς. Ἱστορικῶς δέ· μετὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ ὀρνιθίου εχπλ. διὰ δὲ τῶν ὀφρύων, ἅπασαν οἴησιν. Τὸ δὲ τὸ στόμα κεκαλύφθαι δηλοῖ, ὅτι χρὴ ἑαυτὸν καταδικάζειν τῇ σιωπῇ· μέχρις ἂν ὑποστρέψας καθαρίσῃ ἑαυτόν· οὐκ ἄκαιρον δὲ χρήσασθαι τῷ ῥητῷ πρὸς τοὺς ἐνόχους ἁμαρτίαις, καὶ περὶ τῶν θείων διδάσκειν προῃρημένους.
Εἰ δὲ βούλει, ζῶντα χρῶτα τὸν λόγον λάμβανε, οὗ μὴ παρόντος τῇ ψυχῇ, ὁτιποτοῦν ἐὰν γένηται, ἀνέγκλητος ὁ ἁμαρτάνων, ἀλόγου φέρων κατάστασιν· εἰ δὲ παρείη λόγος, ὑπεύθυνος. τί οὖν τὸ καθ’ ὅλου τοῦ σώματος γίνεσθαι τὴν ἁφήν; μήποτε τροπικῶς φρενίτιδας ἢ μελαγχολίας δηλοῖ ἢ τὴν ἐν τῇ βρεφῶν ἡλικίᾳ κατάστασιν; μὴ βοηθοῦντος γὰρ τότε λόγου μηδὲ παρούσης αἰσθήσεως πᾶν τὸ πραχθὲν ἢ λεχθὲν οὐχ ἁμάρτημα, ἀλλ’ ὅτε πάρεστιν αἴσθησις. λεκτέον δὲ καὶ οὕτως· κατὰ διττὸν τρόπον εὐαρεστοῦμεν θεῷ· εἰ γὰρ ζῶμεν θεῷ, μηδὲν ἔστω νεκρὸν ἐν ἡμῖν, εἰ ἀπεθάνομεν τῇ ἁμαρτίᾳ, μηδὲν αὐτῆς ἔστω ζῶν ἐν ἡμῖν· ζῶντες γὰρ ἐν αὐτῷ τὴν ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας παραιτώμεθα νέκρωσιν, ἀποθανόντες δὲ κόσμῳ μὴ πρὸς τὰ πάθη παλινδρομήσωμεν. ἀποθνῄσκομεν δὲ τῇ ἁμαρτίᾳ νεκροῦντες τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς· «οἵτινες δὲ ἀπεθάνομεν τῇ ἁμαρτίᾳ, πῶς ἔτι ζήσομεν αὐτῇ;» μολυσμὸς ἄρα τοῦτο κἂν ἐπὶ σμικρὸν γένηται καὶ κατὰ νόμον ἀκάθαρτον, ὥσπερ καθαρὸν τὸ τῆς ἁμαρτίας τεθνάναι καθόλου· «μικρὰ γάρ» φησι «ζύμη ὅλον τὸ φύραμα ζυμοῖ».
PG 17:332τινὲς δὲ ἀκάθαρτον νεκρότητα τὴν ἀπὸ κακίας εἶπον καὶ διαθέσεως, οἷον ἐξ ἀκολασίας ἢ ἀδικίας, καθαρὰν δὲ τὴν μὴ διακρίνουσάν τι σωματικόν, ὃ μὴ κατὰ κακίαν γίνηται· οὐ γάμον ἀλλόφυλον, εἰ μὴ ἐξ ἀσελγείας· οὐ βρῶμα, εἰ μὴ ἐξ ἀκρασίας· οὐκ ἐργασίαν σαββατικήν, εἰ μὴ τὴν ἐπὶ κέρδει. κατὰ δέ τινας πάλιν τὸν ὁλόλεπρον ὁ νόμος καθαρίζει, δεικνὺς ὡς ὁ θεὸς τὸ ποικίλον μισεῖ· σαφέστερον δὲ προϊὼν τοῦτο δηλοῖ ἐν τῷ· «τὸν ἀμπελῶνα σου οὐ κατασπερεῖς διάφορον· καὶ ἱμάτιον ἐκ δύο ὑφασμένον κίβδηλον· καὶ τὰ κτήνη σου οὐ κατοχεύσεις ἑτεροζύγῳ», πανταχοῦ προτιμῶν τὴν ἁπλότητα· ἥτις καὶ ἐν τῷ ὁλολέπρῳ θεωρεῖται. «Ἐξῆλθεν» οὖν, φησίν, «καὶ ἐθεάσατο τελώνην καλούμενον Λευί̈ν»· ἔστι δὲ οὗτος Ματθαῖος ὁ εὐαγγελιστής. Μᾶρκος μὲν καὶ Λουκᾶς τὸ ὄνομα αὐτοῦ κρύπτουσι τῇ προτέρᾳ προσηγορίᾳ, ὁ δὲ Ματθαῖος τὸ ἑαυτοῦ φανερὸν ποιεῖται ὄνομα λέγων· «ἐθεάσατο Ματθαῖον τὸν τελώνην». ταῦτα δὲ λέγει, ἵνα ἡμεῖς, θαυμάσαντες τὴν τέχνην τοῦ ἰατρεύσαντος αὐτὸν θεοῦ, πιστεύωμεν εἰς αὐτὸν ἀκριβέστατα. Γέλωτα ἐπαγγέλλεται τὸν ἀπὸ χαρᾶς καὶ ἱλαρότητος ὡς καὶ ἐν τῷ Ἰώβ φησιν· «ἀληθινὸν στόμα ἐμπλήσει γέλωτος»·
τάχα δὲ διὰ τοῦτο καὶ εἷς τῶν πατριαρχῶν γέλως λέγεται τὴν θείαν ἱλαρότητα σημαίνοντος τοῦ ὀνόματος. Τῶν πλουσίων ὁ σπόρος ἐπ’ ἀκάνθας ἔπεσε συμπνιγόμενος καὶ «οἱ βουλόμενοι πλουτεῖν ἐμπίπτουσιν εἰς πειρασμὸν», οἷς παράγγελται «μὴ ὑψηλοφρονεῖν μηδὲ ἠλπικέναι ἐπὶ πλούτου ἀδηλότητι», διό· «μὴ φοβοῦ ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος» καὶ «πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ μὴ προστίθεσθε καρδίαν» καὶ «αἱρετώτερον ὄνομα καλὸν ἢ πλοῦτος πολύς»· ὁ πλούσιος γοῦν μετὰ ἔξοδον κολάσεται καὶ πλουσίῳ λέγεται· «ἄφρων, τῇ νυκτὶ ταύτῃ τὴν ψυχήν σου ἀπαιτοῦσιν ἀπὸ σοῦ». «Δένδρον ἀγαθὸν» τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, «δένδρον πονηρὸν» ὁ διάβολος καὶ οἱ τούτου ὑπηρέται. ὁ οὖν ἔχων τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τοὺς τούτου καρποὺς ἐπιδείκνυται, οὓς ἀπαριθμεῖται ὁ ἀπόστολος λέγων· «ὁ καρπὸς τοῦ πνεύματός ἐστιν· ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πραότης, ἐγκράτεια»· ὁ δὲ δύναμιν ἀντικειμένην ἔχων τῆς ἀτιμίας τὰ πάθη ἀκάνθας καὶ τριβόλους καρποφορεῖ. Ἡ μὲν οὖν τελειοτέρα ψυχή, καλῶς λατρεύσασα τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ, παρρησίαν ἔχει ἐπ’ αὐτὴν ἐλθεῖν τὴν κεφαλήνκεφαλὴ δὲ Χριστοῦ ὁ θεός·
PG 17:333ὥστε καταχέαι μύρον αὐτῆς καὶ εὐωδίαν τῇ δόξῃ τοῦ θεοῦ περιποιῆσαι· δοξάζεται γὰρ ὁ θεὸς διὰ τῆς εὐωδίας τοῦ βίου τῶν δικαίων. ἡ δὲ ἀτελεστέρα γυνὴ καὶ ψυχὴ περὶ τοὺς πόδας καὶ τὰ ταπεινότερα στρέφεται, ἧς ἐγγὺς ἐσμὲν ἡμεῖς· οὐδὲ γὰρ μετενοήσαμεν ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων ἡμῶν· ποῦ ἡμῶν τὰ δάκρυα, ποῦ ὁ κλαυθμός, ἵνα κἂν παρὰ τοὺς πόδας Ἰησοῦ ἐλθεῖν δυνηθῶμεν; ἐπ’ αὐτὴν γὰρ οὔπω δυνάμεθα φθάσαι τὴν κεφαλήν. ἀγαπητὸν δὲ μετὰ τὰ ἁμαρτήματα φέρειν μετανοίας εὐωδίαν, ἵνα τις δυνηθῇ ἡ δευτέρα εἶναι, ἡ τοὺς πόδας ἀλείφουσα, ἀλλὰ μὴ τὴν κεφαλήν, τοῦτ’ ἔστιν ἡ μὴ ἁπτομένη τῶν τελεωτέρων καὶ ὑψηλοτέρων, ἀλλὰ τῶν ἄκρων καὶ τελευταίων. Τίνα διαφορὰν ἔχει ταῦτα εχπλ. ῥήσεις τε σοφῶν καὶ αἰνίγματα. Ὁμοίωμα καὶ παραβολὴ τὴν διαφοράν εχπλ. τὸ οὖν πρὸς τοὺς μαθητὰς λεγόμενον ὁμοίωσις λέγοιτ’ ἄν, ὡς τὸ περὶ τοῦ θησαυροῦ· παραβολὴ δὲ τὰ πρὸς τοὺς ὄχλους, ὡς ὁ τοῦ σπόρου λόγος. Καθ’ ἑτέραν δὲ ἐκδοχὴν εἴη ἂν εχπλ. θελήμασι τοῖς αὐτοῦ. Οἵ γε μὴ περὶ μαργαριτῶν εχπλ. τὴν γνῶσιν τοῦ Χριστοῦ. Ἔτι σαγήνη ἐστὶν ἡ ἐκ τῶν παλαιῶν εχπλ. τὴν κάμινον τοῦ πυρός. Οὐ περὶ αἰσθητοῦ λύχνου, ἀλλὰ νοητοῦ ταῦτα λέγεται·
οὐκ ἂν γὰρ τοῦτον «ἅψας» τις καλύψαι «σκεύει ἢ ὑποκάτω κλίνης» θείη, «ἀλλ’ ἐπὶ» τῆς ἐν αὐτῷ «λυχνίας». εἴη δ’ ἂν σκεύη μὲν οἰκίας αἱ τῆς ψυχῆς δυνάμεις· κλίνη δὲ τὸ σῶμα· «εἰσπορευόμενοι» δὲ οἱ ἀκροαταὶ τοῦ μεταδιδόντος· λυχνία δὲ τὸ ἡγεμονικὸν τόπος οὖσα τοῦ λόγου ἤγουν τὸ στόμα ἡνίκα τις αὐτὸ ἀνοίξει λόγῳ θεοῦκαθ’ ἑκάτερον γὰρ ὄψονται «τὸ φῶς» οἱ πρὸς θεὸν τὴν εἴςοδον ποιησάμενοι ἄνθρωποι»φῶς» δὲ ἣν ἐφώτισεν ἑαυτῷ γνῶσιν. Ὅ γε μὴν βουλόμενος τὸν λύχνον ἐφαρμόζειν τοῖς τελειωτάτοις τῶν τοῦ Ἰησοῦ μαθητῶν δυσωπήσει ἡμᾶς ἀπὸ τῶν περὶ Ἰωάννου εἰρημένων, ὅτι «ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος ὁ καιόμενος καὶ φαίνων»· ἀλλὰ καὶ «ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς» ἀναφερόμενος ἐπὶ τὸν ἐν ἑκάστῳ νοῦν. ἀλλὰ καὶ τό· «ἔστωσαν ὑμῶν οἱ λύχνοι καιόμενοι» πρὸς πάντας εἴρηται τοὺς μαθητὰς τοῦ Ἰησοῦ. οὐ δεῖ τοίνυν τὸν ἅψαντα λύχνον ἐν ψυχῇ λογικὸν κρύπτειν αὐτόν, ἀλλ’ ἐπιτιθέναι λυχνίᾳ, ἧς σύμβολον Μωϋσῆς «ἀπέθετο ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ μαρτυρίου».
PG 17:334μοδίῳ μὲν γὰρ σιτομετρείσθωσαν ὑπὸ τοῦ «πιστοῦ [καὶ] φρονίμου οἰκονόμου» οἱ σύνδουλοι, βλεπέτωσαν δὲ τὰς αὐγὰς τοῦ λύχνου ἐπικειμένου τῇ λυχνίᾳ καὶ εἰς φανερὸν διὰ λόγου προσαγομένου «οἱ ἐν τῇ οἰκίᾳ πάντες», τοῦτ’ ἔστιν οἱ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ. ἀλλ’ οὐδὲ «ὑπὸ τὴν κλίνην» τιθέασι τὸν λύχνον, ἔνθα τις ἀναπαύεται, οὐδὲ ἄλλου τινος «σκεύους ὑποκάτω»· τοῦτο γὰρ ὁ ποιῶν οὐ προνοεῖται τῶν εἰσπορευομένων εἰς τὴν οἰκίαν, οἷς δεῖ τίθεσθαι τὸν λύχνον. οἱ τῷ «ἀληθινῷ φωτὶ» καὶ λόγῳ τῷ λαμπρῷ καὶ ταῖς ἀκτῖσι τῆς σοφίας ἀνάπτοντες τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν, φύσιν ἔχοντα, καθ’ ἣν κατεσκεύασεν αὐτὸν ὁ Δημιουργός, λύχνου δέονται τῆς ἀπὸ τοῦ λόγου καὶ σοφίας καὶ τῆς ἀληθείας τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἀνάψεως. καὶ νομιστέον τὴν ἔστωσαν ὑμῶν οἱ λύχνοι καιόμενοι ἐντολὴν πληροῦσθαι ὑπὸ τῶν προνοουμένων ἔχειν ἐν τῇ ψυχῇ τὸν νοῦν διορατικώτατον καὶ μετέχοντα τοῦ εἰπόντος· «ἐγὼ φῶς εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα». οἱ γὰρ καίοντες τὸν «λύχνον» καὶ τιθέντες «ἐπὶ τὴν λυχνίαν», ἵνα λάμπῃ «πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ», προτρέψονται καὶ τοὺς «ἐν τῇ οἰκίᾳ» βλέποντας τὴν τοῦ λύχνου λαμπρότητα καὶ αὐτοὺς καίειν τὴν ἑαυτῶν λυχνίαν.
Τάχα δὲ «λύχνον» ἑαυτὸν καλεῖ ὁ κύριος, πᾶσι λάμποντα τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ, λέγω τῷδε τῷ κόσμῳ, ὡς κατὰ φύσιν θεὸς ὑπάρχων καὶ σὰρξ κατ’ οἰκονομίαν γενόμενος, οἷα δὴ φῶς κατ’ οὐσίαν λύχνου δίκην ἀπεριγράφως διὰ μέσης ψυχῆς ὡς διὰ θρυαλλίδος πῦρ τῷ τῆς σαρκὸς ὀστράκῳ κρατούμενος. «λυχνίαν» δὲ ὀνομάζει τὴν ἁγίαν ἐκκλησίαν, ἐφ’ ἧς τῷ κηρύγματι λάμπων ὁ τοῦ θεοῦ λόγος πάντας τοὺς ἐν τῷδε τῷ κόσμῳ ὡς ἐν οἰκίᾳ τινι τυγχάνοντας καταφωτίζει ταῖς ἀκτῖσι τῆς ἀληθείας, τὰς πάντων διανοίας θείας πληρῶν ἐπιγνώσεως. «μόδιον» δὲ συμβολικῶς κέκληκε τὴν συναγωγὴν τῶν Ἰουδαίων καὶ τὴν σωματικὴν τοῦ νόμου λατρείαν τῶν πάλαι ἐν τῷ γράμματι συμβόλων παντελῶς ἀδιάγνωστον ἔχουσαν τὸ φῶς τῆς ἐν νοήμασιν ἀληθοῦς ἐπιγνώσεως· ὑφ’ ὃν μόδιον κρατεῖσθαι ὁ λόγος οὐ βούλεται, τῷ ὕψει ἐπικεῖσθαι θέλων καὶ τῷ μεγέθει τοῦ κάλλους τῆς ἐκκλησίας. Πάντας γὰρ ἂν τῷ γράμματι τοῦ νόμου καθάπερ μοδίῳ κρατούμενος ἐστέρησε φωτὸς ἀϊδίου, μὴ διδοὺς θεωρίαν πνευματικὴν τοῖς τὴν αἴσθησιν ὡς ἀπατηλὴν ἐκδύσασθαι σπεύδουσιν. «ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν τίθεται»·
PG 17:335λέγω δὲ τὴν ἐκκλησίαν ἤγουν τὴν ἐν πνεύματι λογικὴν λατρείαν, ἵνα πάντας φωτίσῃ, διδάσκων τοὺς ἐν παντὶ τῷ κόσμῳ λόγῳ ζῆν μόνῳ καὶ πολιτεύεσθαι. μὴ τοίνυν τὸν θεῖον λύχνον, ἤγουν τὸν φωτιστικὸν λόγον, ἀνάπτοντες διὰ θεωρίας καὶ πράξεως ὑπὸ μόδιον θήσομεν, ἵνα μὴ κατακριθῶμεν ὡς περιγράφοντες τῷ γράμματι τὴν τῆς σοφίας ἀπερίληπτον δύναμιν· «ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν», φημὶ τὴν ἁγίαν ἐκκλησίαν ἐν τῷ ὕψει τῆς ἀληθοῦς θεωρίας, πᾶσι τὸ φῶς τῶν θείων δογμάτων πυρσεύουσαν [ἀλλὰ περὶ τούτων καὶ ἐν τῷ Ματθαίῳ εἴρηται· διὸ καὶ περιττὸν ἐνταῦθα μηκύνειν]. Πέμπει αὐτὸν «εἰς τὸν οἶκον» αὐτοῦ· οὐ γὰρ τοσοῦτον μέτρον δυνάμεως εἶχεν ὁ ἀνήρ, ἵνα πρὸς τὸ καθίσαι «παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ ἱματισμένος» χωρήσῃ καὶ τὸ «εἶναι σὺν αὐτῷ». τῶν δὲ ἀπὸ τῆς περιχώρου τὴν Ἰησοῦ παρουσίαν οὐ χωρούντων οὐδὲν ἧττον προενοήσατο τῆς τῶν δυναμένων ἐκεῖ ἀκούειν σωτηρίας, τὸν αὐτάρκως παρακαθίσαντα τοῖς ποσὶν αὐτοῦ ἀπολύσας, ἵνα διδάσκῃ, ἃ «ἐποίησεν» αὐτῷ «ὁ θεός»· εἶεν δ’ ἄν τινες τοῦ τοιούτου ἀκροαταὶ καὶ μαθηταί, πλείονα μὲν οὐ χωρήσαντος, ἐξ ὀλίγων δὲ ὧν εἴληφε κηρύςσοντος.
ἀναφέροις δ’ ἂν τὸν λόγον καὶ ἐπὶ τὴν ἀνθρώπου φύσιν τοῦ ἔξω Ἰσραήλ, δι’ ὃν καταπλεῖ Ἰησοῦς ἐπὶ τὴν χώραν τῶν Γεργεσηνῶν καὶ πρὸς ὃν ἔξεισιν Ἰησοῦς ἐπὶ τὴν γῆν. «ἱμάτιον» δέ, φησίν, «οὐκ ἐνεδιδύσκετο» ὁ ἄνθρωπος· οὐκ ἐνεδύσατο γὰρ τὸ καλύπτον αὐτοῦ τὴν ἀσχημοσύνην· «καὶ ἐν οἴκῳ οὐκ ἔμενεν»· οὐ γὰρ ἦν ὡς Ἰακὼβ «ἄνθρωπος ἄπλαστος οἰκῶν οἰκίαν»· διὸ καὶ τοῦτον «αὐτὸν ἀπέλυσε λέγων· ὑπόστρεφε εἰς τὸν οἶκόν σου». καὶ «ἐν τοῖς μνήμασιν ἔμενεν», οὐ μετὰ τῶν ζώντων, μετὰ νεκρῶν δέ· «ἦν δέ», φησίν, «ἀγέλη χοίρων ἱκανῶν βοσκομένη ἐν τῷ ὄρει»· μήποτε δὲ χοῖροι οὐ βόσκονται ἐν τῷ ὄρει, πῶς οὖν «κατὰ τοῦ κρημνοῦ ὥρμησεν ἡ ἀγέλη»; μή ποτε οὖν οἱ φιλήδονοι καὶ γαστρὶ καὶ τοῖς ὑπὸ γαστέρα φίλοι, ὅπου τὰ μνημεῖα, καὶ πλησίον τοῦ λεγεῶνος τῶν δαιμόνων βόσκονται; ἀγαθότητι δὲ Ἰησοῦς τὴν ζωὴν τῶν χοίρων ἀφανίζει ἐν τῷ ὕδατι καὶ τῶν φιληδόνων καὶ φιλοσωμάτων κακῶν ἐμποδίζει τῇ ἀναπνοῇ διὰ δαιμόνων. τάχα καὶ σωφρονεῖ ὁ τοιοῦτος· εἴ τις δὲ σωφρονεῖ, παρὰ τῷ Ἰησοῦ ἐστίν, ἀλλ’ ὁ ἀρχόμενος σωφρονεῖν «παρὰ τοὺς πόδας» ἐστὶν αὐτοῦ.
PG 17:336Πλὴν ἀλλὰ τοιαύτη μὲν ἡ τοῦ θαύματος ἱστορία, χρὴ δὲ ἴσως καὶ ἰσχνότερον αὐτὴν θεωρῆσαι καὶ ὑψηλότερον. οἱ μὲν οὖν ἁπλούστεροι καὶ ἀκεραιότεροι θαυμαζέτωσαν τὰ μεγαλεῖα τοῦ θεοῦ κατὰ ταῦτα· οἰκοδομεῖ γὰρ καὶ σωματικῶς νοούμενα. οἱ δὲ δυνάμενοι διαβαίνειν ἐπὶ τὸ βλέπειν, ὅτι καὶ «ταῦτα τυπικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις, ἐγράφη δὲ δι’ ἡμᾶς», εὐξάμενοι τῷ θεῷ αἰτήσωμεν λόγον ἐλθεῖν τὸν σαφηνίζοντα καὶ ταῦτα, πῶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τὴν ἀρχισυναγώγου θυγατέρα προηγουμένως ἀπῄει, οὐ πρὸς τὴν αἱμορροοῦσαν καὶ ἐν τῇ ὁδῷ αὐτῷ ἀπαντῶσαν, καὶ ὅτι προηγουμένως ἀπιόντος αὐτοῦ πρὸς ἐκείνην πρώτη αὕτη θεραπεύεται. ἦλθε γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ προηγουμένως μὲν πρὸς τὴν τοῦ ἀρχισυναγώγου θυγατέρα, τὴν τῶν Ἰουδαίων συναγωγήν, καὶ εὗρεν αὐτὴν νοσοῦσαν καὶ ἀποθανοῦσαν· τὰ γὰρ παραπτώματα τοῦ Ἰσραὴλ πεποίηκεν αὐτὴν ἀποθανεῖν. ἡ δὲ αἱμορροοῦσα, ἡ ἐν τῇ ὁδῷ, ἡ ἀκαθαρσίας πεπληρωμένη, ἡ ῥέουσα «οὐκ ἐν καιρῷ ἀφέδρου», ἀλλ’ ἀεὶ αἱμορροοῦσα καὶ νοσοῦσα τὴν φοινικὴν ἁμαρτίαν, ἡ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησία, αὕτη πρὸ ἐκείνης πιστεύει τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ.
καὶ ἐκεῖ μὲν οὗτος ἀπέρχεται, αὕτη δὲ ἀκολουθοῦσα κἂν «κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ» ἅψασθαι θέλει. ὁ δὲ Λουκᾶς, ὃ μὴ εἶπε Ματθαῖος, προσέθηκεν, ὅτι δωδεκαετὴς ἦν ἡ τοῦ ἀρχισυναγώγου θυγάτηρ καὶ ἡ αἱμορροοῦσα δώδεκα ἔτη εἶχεν αἱμορροοῦσα· οὐκοῦν ἅμα τῇ γενέσει ἐκείνης αὕτη αἱμορροεῖ. ἐν ἀπειθείᾳ γάρ ἐστιν ἐκείνη, ὅσον χρόνον ζῇ ἡ συναγωγή, καὶ ὁ αὐτὸς ὅρος τοῦ χρόνου τοῦ τέλους ἐκείνης καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς σωτηρίας ταύτης ἐστίν. δώδεκα γὰρ ἐτῶν ἐκείνη ἀποθνῄσκει, καὶ δώδεκα ἐτῶν τοῦ πάθους αὕτη πιστεύσασα θεραπεύεται, «ἥτις οὐκ ἴσχυσεν ὑπ’ οὐδενὸς» τῶν ἰατρῶν «θεραπευθῆναι»· πολλοὶ γὰρ ἰατροὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ὑπέσχοντο θεραπεῦσαι. ἐὰν ἴδῃς τοὺς φιλοσοφοῦντας ἐπαγγελλομένους ἀλήθειαν, ἰατροί εἰσι θεραπεῦσαι πειρώμενοι. ἀλλ’ αὕτη δαπανήσασα τὰ παρ’ ἑαυτῆς πάντα «οὐκ ἴσχυσεν ὑπ’ οὐδενὸς» τῶν ἰατρῶν «θεραπευθῆναι»· ἁψαμένη δὲ τοῦ κρασπέδου Ἰησοῦ τοῦ μόνου ψυχῶν καὶ σωμάτων ἰατροῦ διὰ τῆς ἐμπύρου καὶ θερμῆς πίστεως ἰάθη παραχρῆμα.
PG 17:337ἐὰν ἴδωμεν τὴν πίστιν ἡμῶν τὴν εἰς Χριστὸν Ἰησοῦν καὶ νοήσωμεν, πηλίκος ἐστὶν ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ καὶ τίνος ἡψάμεθα αὐτοῦ, ὀψόμεθα, ὅτι πρὸς σύγκρισιν τῶν ἐν αὐτῷ κρασπέδων κρασπέδου ἡψάμεθα. ἀλλ’ ὅμως τὸ κράσπεδον θεραπεύει ἡμᾶς καὶ ποιεῖ ἡμᾶς ἀκούειν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ· «θύγατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε»· καὶ ἐὰν θεραπευθῶμεν, καὶ ἡ θυγάτηρ ἀναστήσεται τοῦ ἀρχισυναγώγου· «ὅταν» γάρ φησι «τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ, τότε πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται». Καὶ οἱ μὲν μαθηταὶ αὐτοῦ ἥψαντο καὶ ἐψηλάφησαν αὐτόν, ἡ δὲ αἱμορροοῦσα οὐκ αὐτοῦ, οὐ γὰρ ἐτόλμα, ἀλλὰ τοῦ κρασπέδου δι’ εὐλάβειαν. Μάστιξ γὰρ ἦν ἡ αἱμόρροια· οὕτως ἐρεῖς καὶ τὰ ἄλλα πάθη τὰ σωματικὰ μάστιγας εἶναι θεοῦ, διὰ τῶν τοιούτων τοὺς ἀξίους τῆς ἑαυτοῦ παιδείας μαστιγοῦντος· «μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱόν, ὃν παραδέχεται»· διὸ ἔλεγε τῷ παραλυτικῷ, καὶ αὐτὸν μάστιγος ἀπολύσας· «ἴδε ὑγιὴς γέγονας, μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χεῖρόν τί σοι γένηται». πρότερον μὲν οὐκ ἐτόλμα δι’ εὐλάβειαν ἄντικρυς ἀπαντᾶν καὶ περὶ θεραπείας ἀξιοῦν, ζητουμένη δὲ ἀπαντᾷ πρεπόντως, ἔμφοβός τε καὶ εὐλαβὴς καὶ τὸ σέβας ἁρμόττον προσφέρουσα·
καὶ τὴν ὁμολογίαν τῆς ἰάσεως εἰς ἐμφανὲς πᾶσι ποιεῖται, οὐ τῷ πάντα εἰδότι, ἀλλὰ τοῖς ἀγνοοῦσιν, αἰσθήσει τὴν ἴασιν ἐπεγνωκυῖα. λέγει γὰρ καὶ τοῦτο ὁ Μᾶρκος, ὅτι «ἔγνω τῷ σώματι, ὅτι ἰᾶται ἀπὸ τῆς μάστιγος». κἀνταῦθα δὲ ἣν ἐκ τῆς ἐπαφῆς ἔλαβεν ἡ γυνὴ θεραπείαν ταύτην καὶ διὰ τοῦ λόγου ἐβεβαίωσεν ὁ σωτὴρ εἰπών· «πορεύου εἰς εἰρήνην· καὶ ἴσθι ὑγιὴς ἀπὸ τῆς μάστιγός σου». καὶ ὑγίαινε πρῶτον τῇ πίστει τὴν ψυχήν, εἶτα δὲ καὶ τὸ σῶμα. Ἆρα πρὸ τούτων πέμπων τοὺς δώδεκα εχπλ. ἀναστάντα μαθηταί. Ἔστι τις ἁμαρτία ψυχῆς θάνατος, ἣν ὁ Ἰωάννης «ἁμαρτίαν πρὸς θάνατον» λέγει· καὶ ἔστιν ἁμαρτία ψυχῆς ἀσθένεια καὶ ἔστιν ἁμαρτία ψυχῆς ζημία, ὡς ἐνταῦθα εἴρηται τὸ «ζημιωθείς», καὶ παρὰ τῷ ἀποστόλῳ τό· «εἴ τινος [τὸ] ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται». [ταῦτα Ὠριγένης εἰπὼν τὴν διαφορὰν οὐ προσέθηκεν.] Ὁ δὲ Ματθαῖός φησιν εχπλ. φεύγετε εἰς τὴν ἑτέραν. Κατὰ δὲ ἀναγωγὴν εχπλ. τρέφοντες ἑκάστην φυλήν. Ἐρωτᾷ δὲ οὐκ ἀγνοῶν εχπλ. ἀστεῖον αὔξωμεν. Τάχα δὲ καὶ οἱ μὲν Ἰωάννην εχπλ. συμβολικὰ αὐτοῦ ἀνειλήφασιν. Πυνθάνεται δὲ τῶν μαθητῶν εχπλ. εἰσελεύσονται ἐν αὐτῇ. Ἑτέρως δὲ ἀρνεῖταί τις ἑαυτόν εχπλ.
ἐν τῷ κατορθοῦν σωζομένην. Ταῦτα ἐπὶ Πέτρον καὶ Ἰάκωβον εχπλ. τῆς μεταμορφώσεως αὐτοῦ. Εἰ δὲ χρή τι καὶ περιεργότερον εχπλ. προφητεύων ἐπηγγείλατο. «Ἐγένετο δὲ μετὰ τοὺς λόγους τούτους ὡσεὶ ἡμέραι ὀκτώ»· Ματθαῖος μὲν «ἓξ» λέγει μήτε τὴν ἡμέραν ἐν ᾗ ἐλέχθη μήτε τὴν ἐν ᾗ μετεβλήθη ψηφίσας, ἀλλὰ μόνας τὰς ἓξ τὰς μέσας· οὗτος δὲ ὅλας συνῆψεν. Ζητήσωμεν πῶς ὁ μὲν Λουκᾶς φησιν· «ἐγένοντο δὲ μετὰ τοὺς λόγους τούτους ὡσεὶ ἡμέραι ὀκτώ», ὁ δὲ Μᾶρκος· «ὡσεὶ μεθ’ ἡμέρας ἕξ». ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ τῷ· «ἐγένοντο ὡσεὶ ἡμέραι ὀκτώ», ὁ Λουκᾶς μετρεῖ καὶ ταύτην τὴν ἡμέραν, [καὶ] ἐν ᾗ γίνεται, Μᾶρκος δὲ μετρεῖ τὰς μέσας μόνας, καὶ οὐκ ἔστι διαφωνία πρὸς τὸ ῥητόν· ἀλλ’ εἴποιμι ἂν ἀνάγων τὸν λόγον, ὅτι οὐκ εἰκῇ, ὃ ἐπηγγείλατο ὁ σωτήρ, οὐκ εὐθέως, ἀλλὰ μεθ’ ἡμέρας ἓξ πεποίηκεν. σύμβολον δὲ αἱ ἓξ ἡμέραι τῆς κοσμοποιί̈ας, τοῦτ’ ἐστιν μετὰ τὸν κόσμον τοῦτον. τότε γὰρ ἀναβιβάζει ὁ Ἰησοῦς «εἰς τὸ ὄρος τὸ ὑψηλόν», ἐὰν ᾖ τις Πέτρος ἢ Ἰακωβὸς ἢ Ἰωάννης· ἄλλος γὰρ οὐδεὶς ἀναβαίνει παρὰ τοὺς τρεῖς, ἵνα ἴδῃ τὴν μεταμόρφωσιν Ἰησοῦ καὶ τοὺς ὀφθέντας ἐν δόξῃ Μωϋσῆν καὶ Ἡλίαν.
PG 17:338Ἡ ἐν τῷ ὄρει μεταμόρφωσις παραδειχθεῖσα τοῖς μαθηταῖς τῆς μελλούσης τοῦ σωτῆρος δόξης ὑπόδειγμα ἐδήλου· καὶ σωματικῶς ἐπεδείκνυτο πρὸς τὸ καὶ τοῖς θνητοῖς αὐτῶν εἰς θέαν ὑποπεσεῖν ὀφθαλμοῖς, εἰ καὶ τὴν ὑπερβολὴν οὐκ ἤνεγκαν τῆς λαμπρότητος καὶ οὕτως ἄκρατον καὶ οὐ φορητὴν οὖσαν τοῖς ἡμετέροις ὄμμασιν· ὅτι δὲ ἡ τῇ οὐσίᾳ τῇ θείᾳ πρέπουσα δόξα πάσῃ γενητῇ φύσει ἀθέατός ἐστι καὶ ἀπρόσιτος, ἔδειξαν οἱ μαθηταὶ μηδὲ ταύτην αὐτὴν τὴν παραδειχθεῖσαν αὐτοῖς ἐπὶ τοῦ ὄρους σωματικὴν ὄψιν δυνηθέντες ἐνεγκεῖν, ἀλλὰ καταπεσόντες εἰς γῆν· τότε δέ τις ὁρᾷ τὸν λόγον μεταμορφούμενον ἐνδόξως, ὅτε συνάνεισί τε αὐτῷ καὶ συνυψοῦται καὶ ὁρᾷ αὐτὸν ὡς αὐτολόγον καὶ ὡς ἀρχιερέα κοινολογούμενον καὶ εὐχόμενον τῷ πατρί. ἐπειδὴ δὲ οὔπω τελείως τὸ σῶμα εἰς ἀφθαρσίαν ἀμετάθετον ἀγαγὼν ἦν, ὤφθη μετὰ τῶν φθαρτῶν ἱματίων λάμψας σὺν αὐτοῖς· ὅταν γὰρ ἀναστῶσιν οἱ δίκαιοι ἐν δόξῃ ἐν τῇ δευτέρᾳ Χριστοῦ παρουσίᾳ, οὐ μέλλουσιν ἔχειν ἱμάτια αἰσθητά, ἀλλὰ λαμπραί τινες περιβολαὶ περιβληθήσονται αὐτοῖς.
ὡς δὲ τὸ τούτων εἶδος οὐκ ἐγένετο ἕτερον παρὰ τὸ τῆς μεταμορφώσεως, οὕτως ἐν τῇ ἀναστάσει πολλῷ ἐνδοξότερον τὸ περὶ τοὺς ἁγίους εἶδος ἔσται, παρ’ ὃ εἶχον ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, οὐχ ἕτερον δέ. οἱ δὲ περὶ Ἰησοῦν ἐνδόξως ὤφθησαν τοῖς μαθηταῖς, Μωϋσῆς μὲν τοῦ νόμου τὸ πρόσωπον δηλῶν, Ἡλίας δὲ τῶν προφητῶν· αὐτὸς γὰρ ἦν ὁ νόμου καὶ προφητῶν κύριος. ὁ τοίνυν νοήσας τὸν πνευματικὸν νόμον καὶ τὴν ἐν τοῖς προφήταις «ἐν μυστηρίῳ ἀποκεκρυμμένην σοφίαν» ὁρᾷ Μωϋσῆν καὶ Ἡλίαν «ἐν δόξῃ». Καὶ συνομιλοῦσιν ἀλλήλοις, ὅ ἐστι σύμφωνα ἑαυτοῖς λαλοῦσι· τοὺς ἐν τῇ παλαιᾷ δὲ συνῆψε τοῖς ἀποστόλοις παραδεικνύς, ὅτι ἐν τῇ δευτέρᾳ παρουσίᾳ Χριστοῦ πάντες συναφθήσονται οἱ δίκαιοι. Καὶ τοίνυν ἵνα καὶ ἐπαναλαβὼν εχπλ. καὶ τὸ πάθος τὸ ἅγιον. Ἐπεὶ γὰρ ἐν ἓξ ἡμέραις εχπλ. τῷ βλέποντι θεωρούμενον. Μὴ φέροντες τὴν τῆς φωνῆς δύναμιν εχπλ. ἐκεῖ ἐμφανίζεσθαι πολλοῖς. Ὠριγένης εἰς τό· «ἰδοὺ ἄνδρες δύο συνελάλουν» Ἄξιον ἐπιστῆσαι εχπλ. οἷς ἡτοίμασται, διὰ τούτους λελέχθαι.
PG 17:339Ἀκούσας ὅτι μέλλει παθεῖν ὁ Χριστός, καὶ νομίσας καιρὸν εὑρεῖν τοῦ εἰπεῖν, ἃ οὐκ ἤθελε γενέσθαι, ᾔτει τὸν κύριον ἄνω μεῖναι ἐν τῷ ὄρει διηνεκῶς, ἵνα μὴ κατελθόντα εὕρωσιν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι καὶ ἀποκτείνωσιν, ἀγνοῶν τὰ ἐκ τοῦ πάθους καὶ τῆς ἀναστάσεως μέλλοντα ἔσεσθαι πᾶσιν ἀγαθά. «ταῦτα δὲ αὐτοῦ λέγοντος νεφέλη ἐπεσκίασεν αὐτούς», τὸ περίεργον διακόπτουσα τοῦ ὑπὲρ δύναμιν τὴν ἑαυτῶν ζητεῖν τι, καὶ διὰ τούτου προδιατυπῶν, ὅτι μέλλουσι πάντες οἱ ἅγιοι οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας καὶ οἱ μετὰ τὴν ἐπιδημίαν ἅμα γενέσθαι, καὶ ὅτι εἰς τὰς αὐτὰς σκηνὰς ἀνάγουσι νόμος καὶ προφῆται καὶ εὐαγγέλιον, τρεῖς μὲν ἀριθμούμεναι, πρὸς ἓν δὲ τέλος ὁρῶσαι, καὶ ὅτι ἐν τῇ ἀναστάσει μέλλουσιν «ἁρπαγῆναι ἐν νεφέλαις» οἱ ἅγιοι «εἰς ἀπάντησιν τοῦ κυρίου καὶ σὺν αὐτῷ εἶναι» διηνεκῶς. Ἡ δὲ ἐκ τῆς νεφέλης εχπλ. ὅθεν ἐληλύθεισαν. Οὐδὲ βούλεται Ἰησοῦς λεχθῆναι τὰ τῆς δόξης αὐτοῦ πρὸ τῆς μετὰ τὸ πάθος δόξης αὐτοῦ· ἐβλάβησαν γὰρ ἂν οἱ ἀκούοντες καὶ μάλιστα οἱ ὄχλοι τὸν οὕτω δεδοξασμένον θεωροῦντες σταυρούμενον. οὐ τοίνυν φθονήσαντες ἔκρυψαν, ἀλλ’ ὡς φοβηθέντες, μὴ ἀπιστηθῶσιν. φησὶ γὰρ ὁ Λουκᾶς·
«καὶ αὐτοὶ ἐσίγησαν καὶ οὐδενὶ ἀπήγγειλαν ἐν ἐκείναις ταῖς ἡμέραις οὐδὲν ὧν ἑωράκασιν». πότε οὖν «ἀπήγγειλαν»; μετὰ τὴν ἀνάληψιν, μετὰ τὴν τοῦ πνεύματος παρουσίαν· τότε γὰρ ἐπλήσθησαν παρρησίας καὶ πνεύματος κατηξιώθησαν καὶ τὴν ἀπὸ τῶν σημείων εἶχον φωνὴν συνηγοροῦσαν αὐτοῖς, καὶ πάντα ὅσα ἔλεγον λοιπὸν εὐπαράδεκτα ἦν. Ἐπιβλεπτέον δὲ τούτοις ὑψηλότερον εχπλ. ἐν τοῖς κλάδοις τῆς τοιαύτης πίστεως. Ὑπὸ τίνος δὲ ἄρα μέλλει παραδίδοσθαι; εχπλ. ἐφ’ ἡμᾶς φῶς τοῦ θεοῦ. Τοῦτο τοίνυν φησίν· εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐ νοεῖτε τοὺς λόγους τούτους, ἐν καιρῷ αὐτοὺς νοήσετε τὴν ἄγνοιαν ἀποθέμενοι, ἐπὰν τελείως ἐπιστρέψητε πρός με καὶ περιαιρεθῆτε τὸ κάλυμμα, ὅπερ ἐν αὐτῷ τῷ πάθει περιελῶ ἀφ’ ὑμῶν, οὗ σύμβολον ὄψεσθε καταπέτασμα τοῦ ναοῦ ἐσχισμένον, τάχα δὲ καὶ καθόλου ἐν τοῖς μανθάνουσι πρῶτον δεῖ ἀγνοεῖσθαι τοὺς λόγους τῶν παραδιδομένων καὶ παρακεκαλύφθαι τὰ ῥήματα, ἵν’ ὕστερον μετὰ τὸ ἀποθέσθαι τοὺς ἀκροατὰς εἰς τὰ ὦτα ἑαυτῶν τοὺς λόγους ἡ σαφήνεια φανερωθῇ μετατιθεμένων τῶν λόγων ἀπὸ τῶν ὤτων εἰς τὴν καρδίαν.
PG 17:340ὅρα γοῦν ὅτι καὶ αὐτοῖς τοῖς μαθηταῖς πρότερον ἐν παραβολαῖς ἐλάλει ἀκούουσι μετὰ τῶν ἔξω, εἶτα μετὰ τοῦτο «κατ’ ἰδίαν» αὐτοῖς «ἐπέλυε πάντα»· καὶ ἡμεῖς δὲ πολλάκις τὰς γραφὰς καταμελετήσαντες καὶ μηδαμῶς αὐτὰς συνέντες οἱονεὶ ἀναβλέπομεν ἐν τῇ συνεχεῖ μελέτῃ, κατὰ βραχὺ ἐλλάμποντος «ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν» τοῦ λόγου «πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης αὐτοῦ», ὅς ἐστι Χριστός. τὸ δὲ «μέλλει παραδίδοσθαι» παρὰ Ματθαίῳ καὶ Λουκᾷ γεγραμμένον οὐ παρίστησι σαφῶς τὸ ὑπὸ τίνος; διόπερ ὡς ἔφαμεν ὁ μέν τις ἐρεῖ· ὑπὸ τοῦ Ἰούδα, ὁ δέ· ὑπὸ τοῦ λαοῦ· ἡμεῖς δὲ ἐπείπερ Ἰούδας καὶ ὁ λαὸς ἄνθρωποι ἦσαν, ἐφιστῶμεν, μήποτε βέλτιόν ἐστι κατακολουθήσαντας ἡμᾶς Παύλῳ λέγοντι περὶ τοῦ πατρός, ὅς γε «τοῦ ἰδίου υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ’ ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν αὐτόν», φάσκειν τῷ «παραδεδόσθαι» λείπειν τό· ὑπὸ τοῦ θεοῦ. ἐνθάδε δὲ γενόμενος ζητήσεις, εἰ ταὐτὸ σημαινόμενόν ἐστι τοῦ «παραδεδόσθαι» τασσομένου ἐπὶ Ἰούδα καὶ ἐπὶ τοῦ θεοῦ· ὁ μὲν οὖν τις φάσκων ταὐτὸν εἶναι τῇ προθέσει δώσει τὴν διαφοράν, καθ’ ἣν ὁ μὲν Ἰούδας ἅτε ἀργυρίου αὐτὸν παραδιδοὺς ἐπιβουλευτικῶς παρέδωκεν αὐτόν, ὁ δὲ πατὴρ εὐεργετικῶς.
ἔτι πρόσχες πῶς εἴρηται, ἵνα μὴ αἴσθωνται αὐτό· ὥσπερ γάρ ἐστιν ἐν αἰσθήσει τὸ μὴ αἰσθάνεσθαι πολλάκις τῶν αἰσθητῶν κατὰ πάθος γινόμενον, οὕτως ἔστι καὶ ἢ κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν ἀναισθητεῖν λόγων καὶ ῥήματος ἢ δυσαισθητεῖν. ἐπεὶ δὲ «φόβος κυρίου ἀρχὴ αἰσθήσεως», μήποτε ὁ φόβος, ὃν ἐφοβήθησαν οἱ μαθηταί, ὡς φαῦλος ἀπὸ τῆς ἐν αὐτοῖς ἀγνοίας τοῦ ῥήματος γέγονε, καὶ τοῦ παρακαλύμματος ἐμποδίζοντος αὐτοῖς διὰ τῆς ἐπερωτήσεως μαθεῖν· ὁ γὰρ οἰκονομῶν τὴν ἄγνοιαν καὶ παρακαλύπτων ἀπ’ αὐτῶν τὸ ῥῆμα ἑώρα ἀπὸ τῆς ἐπερωτήσεως, εἰ ἀπεκρίνατο ἐπερωτώμενος ὁ σωτήρ, περιαιρεθησομένους τὴν ἄγνοιαν καὶ τὸ παρακάλυμμα. ἅμα δὲ καὶ σύγκρινον, ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν παραβολῶν «ἠρώτων αὐτὸν κατ’ ἰδίαν οἱ μαθηταὶ» καὶ οὐκ «ἐφοβοῦντο ἐπερωτῆσαι»· νῦν δὲ «ἐφοβήθησαν αὐτὸν ἐπερωτῆσαι περὶ τοῦ ῥήματος τούτου», οἰκονομοῦντός τι τοῦ τὴν ἄγνοιαν ἐμποιοῦντος καὶ τὴν παρακάλυψιν ἐν αὐτοῖς. ἐταμιεύετο δὲ εἰς ἐπιτήδειον καιρὸν τὴν περιαίρεσιν τῆς ἀγνοίας καὶ τοῦ παρακαλύμματος, μέλλων «παραδίδοσθαι εἰς χεῖρας ἀνθρώπων». Ἐπεὶ ἀχώριστός ἐστιν ὁ υἱὸς εχπλ. καὶ ἀπόνηρον παιδίον. Οἵαν γὰρ τὸ παιδίον ἐκ τῆς γεννήσεως εχπλ.
PG 17:341γέγονεν εἰς τὰ παιδία. Εἰ μὲν οὖν ἕτοιμος εἶ, ὦ οὗτος, ὁμοίως ἐμοὶ οὐκ ἔχοντι «ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι», αἱρήσῃ διὰ τὴν ἐμὴν διδασκαλίαν τὸ ἀκατάστατον ἐνταῦθα ἐλπίδι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, [ἐπ’ οὐδενὶ] τὴν ἀνάπαυσιν ἐνταῦθα μὴ προσδοκῶν, ἀλλ’ ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλλοντι. οἱ γὰρ ἐμοὶ μαθηταὶ δικαιοσύνην ἀσκοῦντες «ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἕξουσιν»· «πονηροὶ δὲ καὶ γόητες», ἀλώπεξι καὶ πετεινοῖς οὐρανοῦ παραβαλλόμενοι ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, «προκόψουσι πλανῶντες καὶ πλανώμενοι». μάλιστα δὲ ἁρμόζει πρὸς τό· «ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι» τὸ «ἀστατοῦμεν» ὑπὸ Παύλου, ἐν ᾧ Χριστὸς ἐλάλει, ῥηθέν. Ὃ δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· εἰ μὴ τῶν πετεινῶν καὶ θηρίων ἤτοι τῶν δαιμόνων σαυτὸν ἀπαλλάξεις, οὐ δύναμαι ἐν σοὶ καταλῦσαι οὔτε σὺ τοιοῦτος ὢν δύνασαι τὸ ἀποστολικὸν ἀξίωμα λαβεῖν. Ὑψηλότερον δέ· ὅτε ἐτεθνήκει τῷ νεανίσκῳ ὁ πατὴρ καὶ ἦν νεκρός, τότε ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ἐκλήθη.
νομίζω δὲ ὅτι, ὥσπερ ὁ κόσμος Παύλῳ ἐσταύρωτο καὶ νεκρὸς ἦν, ἐπεὶ τέθνηκεν αὐτῷ τὰ τοῦ κόσμου πράγματα, μηκέτι αὐτὰ σκοποῦντι ὡς «βλεπόμενα καὶ πρόσκαιρα», οὕτως ἑκάστῳ δικαίῳ τέθνηκεν ὁ διάβολος, ὅστις αὐτῷ ἔζη ἁμαρτάνοντι· πᾶς γὰρ «ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγένηται», παντὶ δὲ ἁμαρτάνοντι καὶ σκοποῦντι τὰ τῇδε ζῇ ὁ πονηρὸς πατήρ. παντὶ δέ, ᾧ τέθνηκεν ὁ πονηρός, λέγοιτ’ ἂν ὑπὸ τοῦ σωτῆρος τό· «ἀκολούθει μοι». καὶ τάχα τοιοῦτόν ἐστι μυστικῶς νοούμενον τὸ δεῖν μισεῖσθαι ὑφ’ ἡμῶν τὸν πατέρα, εἰ μέλλοιμεν ἄξιοι ἔσεσθαι τοῦ Ἰησοῦ. τὸ δέ· «τοὺς νεκροὺς θάψαι» τοὺς ἑαυτῶν νεκροὺς ἀλληγορεῖται μόνον· θάπτουσι γάρ πως νεκροὶ «τοὺς ἑαυτῶν νεκροὺς» ἐν ἑαυτοῖς, τάφοι καὶ μνημεῖα αὐτῶν γενόμενοι. τέλεον δὲ καταλείπει τὸν νεκρὸν καὶ οὐδαμῶς ἔτι αὐτοῦ ἅπτεται ὁ πειθόμενος τῷ Ἰησοῦ· οἶδε γὰρ ὅτι ὁ ἁπτόμενος νεκροῦ μολύνεται. Ἕκαστος ἡμῶν ἑαυτοῦ ἀρότης ἐστὶν γῆν ἔχων τὴν ἰδίαν ψυχήν, ἣν ὀφείλει νεοῦν ἀρότρῳ λογικῷ συναγαγὼν τοὺς βοῦς τοὺς ἐργάτας ἀπὸ τῶν γραφῶν τῶν καθαρῶν·
PG 17:342τότε γὰρ νέαν ποιήσει τὴν ὑπὸ πολλῆς ἀργίας τῆς ἐν τῷ παρελθόντι χρόνῳ παλαιωθεῖσαν ψυχὴν καὶ πολλὴν ἐξενεγκοῦσαν κακίαν καὶ ἔργα ἄκαρπα, ἃ ἐκτεμὼν τῷ ἀρότρῳ τοῦ λόγου καὶ ποιήσας νέωμα σπερεῖ ἀπὸ τῆς θείας διδασκαλίας σπέρματα νομικά, προφητικά, εὐαγγελικά, μεμνημένος καὶ μελετῶν αὐτά. διό φησι καὶ διὰ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου ὁ τῶν ὅλων θεός· «νεώσατε ἑαυτοῖς νεώματα, καὶ μὴ σπείρετε ἐπ’ ἀκάνθαις»· οὐ γάρ ἐστι θεῖον ἁπλῶς δέξασθαι σπόρον καὶ καρποφορῆσαι, μὴ πρότερον ἐκκαθάραντας τὰς ψυχὰς καὶ πᾶν ἐκβαλόντας πάθος καὶ τὰς βιωτικὰς μερίμνας καὶ ἡδονάς, αἵ εἰσιν αἱ ἄκανθαι· διό φησιν· «ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν». Ἀλλ’ ὁ μὲν Λουκᾶς ταῦτα περὶ τῶν ἑβδομήκοντά φησιν, ὁ δὲ Μᾶρκος λέγει, ὅτι «προσκαλεσάμενος τοὺς δώδεκα, ἀπέστειλεν ἀνὰ δύο δύο, δοὺς αὐτοῖς ἐξουσίαν πνευμάτων ἀκαθάρτων». τοῦτο δὲ τὸ «ἀνὰ δύο» ὑπηρετεῖσθαι τῷ λόγῳ βουλήματι θεοῦ ἔοικεν εἶναι ἀρχαῖον ἀπὸ Μωϋσέως καὶ Ἀαρὼν ἐν τῷ «ἐξελθεῖν» τὸν λαὸν «ἐκ γῆς Αἰγύπτου»· ἐξήγαγε γὰρ τὸν Ἰσραὴλ ὁ θεὸς «ἐν χειρὶ Μωϋσέως καὶ Ἀαρών».
καὶ «Ἰησοῦς δὲ ὁ τοῦ Ναυὴ καὶ Χαλὲβ ὁ τοῦ Ἰεφονή», οἱ ἀμφότεροι ὁμονοήσαντες, κατέστειλαν τὸν λαὸν παροξυνόμενον ὑπὸ τῶν δέκα· καὶ Ἐλδὰδ καὶ Μωδὰδ ἀμφότεροι προεφήτευον ἐν τῇ σκηνῇ ὁμονοήσαντες. ἀλλὰ καὶ ὕστερον Παῦλον καὶ Βαρνάβαν ἐξαπέστειλεν εἰς τὰ ἔθνη, καὶ παράδειγμά γε οἱ τοιοῦτοι ἦσαν τῶν συμφωνούντων «δύο ἐπὶ τῆς γῆς». ἐφαρμόσεις δὲ τούτοις καὶ τό· «ἀδελφὸς ὑπὸ ἀδελφοῦ βοηθούμενος, ὡς πόλις ὀχυρά», καὶ τό· «ἀγαθοὶ οἱ δύο ὑπὲρ τὸν ἕνα». τὸ δὲ κατὰ δύο τετάχθαι καὶ τοὺς δώδεκα ἐμφαίνει ἐν τῷ καταλόγῳ αὐτῶν ὁ Ματθαῖος, κατὰ συζυγίαν αὐτοὺς τάξας. Ὥσπερ εὐεργετεῖτε σώματα, οὕτω διδάσκοντες σώσατε ψυχάς. βασιλείαν τοῦ θεοῦ ἑαυτὸν λέγει νῦν, ὡς βασιλέα καὶ θεόν· «ἤγγικεν», φησίν, καὶ ἤδη ἐπιδημήσει ὑμῖν· ἄξιοι γίνεσθε, ἑτοιμάζεσθε εἰς ὑποδοχήν. διαφορὰν δὲ οἰκίας καὶ πόλεως καὶ ἐν Ψαλμοῖς οἶμαι εἰρῆσθαι, ἐν τῷ· «ἐὰν μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον καὶ ἐὰν μὴ κύριος φυλάξῃ πόλιν, εἰς μάτην ἠγρύπνησεν ὁ φυλάσσων»· ἔνθα παρατήρει, ὅτι τὸ μὲν ἔτι οἰκοδομούμενον οἶκος ὠνομάσθη, τὸ δὲ ἤδη φυλακῆς καὶ φρουρᾶς ἄξιον πόλις· διὸ ἐπὶ τῆς μείζονος οἰκίας πόλεως τό· «δέχονται ὑμᾶς» ἔταξεν.
PG 17:343Τοῦτό φησιν· εἴπατε, ὅτι· τῶν ἁμαρτημάτων ὑμῶν ὁ κονιορτὸς δικαίως ἂν εἰς ὑμᾶς ἐπανέλθοι. ἐχρῆν οὖν ἀνειλῆφθαι τὸν κονιορτὸν ἀπὸ τῶν δυναμένων αὐτὸν ἀποπλύνασθαι, ἵνα μήτε οἱ ἀκροαταὶ ἔχωσιν αὐτὸν μήτε αὐτοὶ βλαβῶσιν ὑπ’ αὐτοῦ. Παρατήρει δέ, ὅτι αἱ μὴ παραδεχόμεναι τοὺς ἀποστόλους καὶ τὴν ὑγιῆ διδασκαλίαν πόλεις ἔχουσι πλατείας ἀνάλογον τῷ· «πλατεῖα ἡ πύλη καὶ εὐρύχωρος ἡ ὁδὸς ἡ ἄγουσα εἰς τὴν ἀπώλειαν καὶ πολλοί εἰσιν οἱ διερχόμενοι δι’ αὐτῆς». ἰστέον δὲ ὅτι ἡ μὴ δεχομένη τοὺς ἀποστόλους πόλις γῆς ἐπαιρομένης θολώδη καὶ πνιγώδη τὸν ἀέρα ποιούσης πληροῦται· ἡ δὲ δεχομένη ἤτοι οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἔχει κονιορτὸν ἢ ἔχουσα ἔν τισιν ἁμαρτίαις ἀποτίθεται αὐτὸν καθαιρομένη ὑπ’ αὐτῶν. Βούλεται δὲ ἀποκαλύψαι ὡς λόγος οὐκ ἀλόγως, καὶ ὡς σοφία σοφῶς, καὶ ὡς δικαιοσύνη δικαίως, καὶ κατὰ ἀξίαν τοὺς καιροὺς τοῦ ἀποκαλύπτειν καὶ τὰ μέτρα τῆς ἀποκαλύψεως ἐπιστάμενος. ἀποκαλύπτει δὲ περιαιρῶν τὸ ἐπικείμενον τῇ καρδίᾳ κάλυμμα καὶ τὸ «σκότος», ὃ ἔθετο «ἀποκρυφὴν αὐτοῦ»· οὕτω γὰρ δυνήσεταί τις ὡς Μωϋσῆς «εἰσελθεῖν εἰς τὸν γνόφον, οὗ ἦν ὁ θεός».
ἐπειδὴ δὲ ἐντεῦθεν οἴονται οἱ ἑτερόδοξοι κατασκευάζειν τὸ ἀσεβὲς αὐτῶν δόγμα, ὡς ἄρα ἄγνωστον ὄντα τὸν πατέρα Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῖς ἐν τῇ παλαιᾷ ἁγίοις, λεκτέον πρὸς αὐτούς, ὅτι τό· «ᾧ ἂν βούληται ὁ υἱὸς ἀποκαλύψαι» οὐκ ἐπὶ τὸν μέλλοντα μόνον ἀναφέρεται χρόνον, ἀφ’ οὗ ταῦτα εἶπεν ἡμῖν ὁ σωτήρ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὸν παρεληλυθότα· τὸ γὰρ «ἀποκαλύψαι» ἀορίστου ἐστὶ χρόνου ἀναφερόμενον ἐπί τινα τῶν παρεληλυθότων. χρηστέον δὲ πρὸς αὐτοὺς καὶ γραφῇ [τῇ] λεγούσῃ· «Ἀβραὰμ ὁ πατὴρ ὑμῶν ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμήν· καὶ εἶδε καὶ ἐχάρη»· τῶν δὲ ἀκουόντων ταῦτα λεγόντων· «πεντήκοντα οὔπω ἔχεις ἔτη καὶ Ἀβραὰμ ἑώρακας», φησὶν ὁ σωτήρ· «ἀμὴν λέγω ὑμῖν, πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι ἐγώ εἰμι»· οὐκοῦν ὁ ταῦτα εἰπὼν ἐμπαρέσχεν ἑαυτὸν τῷ Ἀβραὰμ τότε, ἵνα ἐκεῖνος ἴδῃ τηνικάδε αὐτοῦ τὴν ἡμέραν. εἰ δὲ μὴ βούλονται δέξασθαι τὴν «ἀποκαλύψαι» λέξιν ἐπὶ παρεληλυθότος, ῥητέον πρὸς αὐτοὺς καὶ τοῦτο, ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ γινώσκειν τῷ πιστεύειν· «ᾧ μὲν γὰρ διὰ τοῦ πνεύματος δίδοται λόγος γνώσεως, ἑτέρῳ δὲ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ πνεύματι».
PG 17:344εἶεν [ἂν] οὖν τινες καὶ κατὰ τούτους πιστεύοντες μέν, οὐ μὴν καὶ γινώσκοντες· δεδόσθω οὖν κατ’ αὐτούς, ὅτι οὐκ ἔγνω τὸν πατέρα ὁ Ἀβραάμ, ἀλλ’ ὅτι μόνον ἐπίστευσεν· οὐ γὰρ ὁ γινώσκων αὐτόν, καθὸ θεός ἐστι καὶ καθὸ πατήρ ἐστι, γινώσκει. καὶ οἱ πολλοὶ γοῦν ἔχουσιν ἔννοιαν θεοῦ δημιουργοῦ, οὐ μὴν ὁμολογοῦσιν αὐτὸν υἱοῦ πατέρα. Ἡ γὰρ αἴσθησις τῆς παρούσης ἐνδείας παρασκευὴ τῆς ἐπιγινομένης πληρώσεως γίνεται· ὁ δὲ οὐκ αἰσθανόμενος, ὡς ἐνδεῶς ἔχει τοῦ ὄντως καλοῦ, διὰ τὸ δοκοῦν αὐτῷ παρεῖναι καλόν, ἐνδεὴς εἰκότως τοῦ ἀληθινοῦ καλοῦ καταλείπεται. ταύτην οὖν καὶ εὐδοκίαν πατρὸς δηλοῖ Χριστός, ἣν καὶ πάλαι διὰ τοῦ προφήτου θεὸς ἔλεγεν· «ἐπὶ τίνα ἐπιβλέψω, ἀλλ’ ἢ ἐπὶ τὸν πρᾶον καὶ ἥσυχον καὶ τρέμοντα διὰ παντὸς τοὺς λόγους μου»· ὥστε οὐκ ἀφροσύνην ὑπὲρ σοφίαν ἐτίμησεν ὁ θεός, ἀλλὰ ταπεινοφροσύνην ὑπερηφανίας προετίμησε καὶ τὸν ἀποφράξαντα τὴν εὐεργεσίαν ἑαυτῷ διὰ τῆς ἀναισθησίας εἰκότως κατέλιπεν. ὁ οὖν ταπεινόφρων καὶ νήπιος φησίν· σύ με δίδαξον τὴν κατὰ σαυτὸν ἀλήθειαν· ἐγὼ γὰρ παρὰ ἀνθρώπου οὐ δύναμαι μαθεῖν, ἐὰν μὴ παρὰ σοῦ μάθω. τίς γὰρ ὀφείλει διδάσκειν περὶ θεοῦ ἢ θεός;
ἄνωθεν τοίνυν ἡ ἀποκάλυψις μετὰ τὴν κατ’ ἀξίαν πρόθεσιν. Οὐ μακρὰν δὲ τοῦ· «πάντα μοι παρεδόθη ὑπὸ τοῦ πατρός μου» ἐστὶ καὶ τό· «ἐδόθη μοι πᾶσα ἐξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς». καὶ διὰ τοῦτο αὐτῷ δίδοται «πᾶσα ἐξουσία», ἵνα «εἰρηνοποιήσῃ διὰ τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ εἴτε τὰ ἐπὶ τῆς γῆς εἴτε τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς». οὐδέπω μὲν οὖν τὰ πάντα εἰρηνοποίησεν, ὡς δῆλον ἐκ τοῦ ἔτι τὸν ἀπὸ τῆς κακίας ὑπάρχειν πόλεμον· ἔσται δὲ πάντως ἡ τελεία εἰρήνη. δικαιότατα δὲ «πάντα» παραδέδωκεν αὐτῷ ὁ πατήρ, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ υἱὸς παρεδόθη «ὑπὲρ πάντων», «ὅς ἐστι σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν» καὶ «ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου». παρεδόθη δὲ καθ’ ὃ γέγονεν ἄνθρωπος, «ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται ὅτι κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν θεοῦ πατρός, ἀμήν». Διὰ τί δὲ «μακάριοι οἱ ὀφθαλμοὶ» τῶν μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ εἰσιν, ἐπεὶ «πολλοὶ προφῆται ἠθέλησαν ἰδεῖν», ἃ εἶδον οὗτοι, «οὐκ εἶδον» δέ, «καὶ ἀκοῦσαι», ἃ ἤκουσαν, «καὶ οὐκ ἤκουσαν»; τὸν δὲ τούτων νοῦν ἴδωμεν·
νομίζουσιν οἱ ἁπλούστεροι, ὅτι· πολλοὶ προφῆται προφητεύοντες τὰ περὶ ἐμοῦ ἠθέλησαν γενέσθαι κατὰ τοὺς ἐμοὺς χρόνους, ὥστε «ἰδεῖν, ἃ βλέπετε, καὶ ἀκοῦσαι, ἃ ἀκούετε»· ἀλλ’ οὐκ εὐτύχησαν φθάσαι εἰς τοὺς καιροὺς τούτους, ἐν οἷς ὑμεῖς τούτων ἠξιώθητε. τίς δὲ ἡ ἀποκλήρωσις τοὺς πολλοὺς μὲν προφήτας τούτων ἐπιτεθυμηκέναι, μὴ καὶ πάντας δέ; μήποτ’ οὖν, ὡς ἤδη ἀποδεδώκαμεν περὶ τοῦ Ἀβραάμ, ὅτι «εἶδε τὴν ἡμέραν Χριστοῦ καὶ ἠγαλλιάσατο», παραπλήσιον γέγονε καὶ ἐπ’ ἄλλων προφητῶν καὶ δικαίων, οὐ πολλῶν, ἀλλ’ ὀλίγων, ἐπὶ τὴν θέαν πεφθακότων καὶ ἐπὶ τὴν σύνεσιν, ὧν οἱ Ἰησοῦ μαθηταὶ ἠκροάσαντο; οὗτοι οὖν ἅτε ἰδόντες, ἃ εἶδον οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἀκούσαντες, ἃ ἤκουσαν οἱ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταί, οὐκ ἐπεθύμησαν, ὅτι εἶχον «ὡς οἱ μὴ ἔχοντες»· ἄλλοι δὲ γεγόνασι προφῆται καὶ δίκαιοι, ἐλάττονες τῆς ἐν τοῖς ἀποστόλοις θεωρίας καὶ συνέσεως, οἵτινες οὐκ ἔτυχον τῆς ἐπιθυμίας. νῦν μὲν οὖν μακαρίζονται ὀφθαλμοὶ καὶ τὰ λοιπὰ οἶμαι μακάρια μέλη τῶν ἁγίων, ὡς ἔχεσθαί τινος λόγου καὶ τό· «μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασά σε, καὶ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας».
PG 17:345πῶς δὲ οὐ μακάριοι καὶ «οἱ πόδες» οἱ μὴ προσκόψαντες μηδὲ σαλευθέντες, ἀλλ’ «ὡραῖοι τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθά»· καὶ μακάριαι αἱ χεῖρες, ὧν «ἡ ἔπαρσις θυσία ἑσπερινή», καὶ ὧν ἡ ἔπαρσις νίκη μὲν τοῦ Ἰσραήλ, ἧττα δὲ τοῦ Ἀμαλήκ· καὶ μακαρία ἡ κοιλία, ἀφ’ ἧς «ποταμοὶ ῥέουσιν ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον»· καὶ μακάρια γόνατα τὰ «ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ καμπτόμενα», μακαρία δὲ καὶ γλῶσσα ἡ «ἐξομολογουμένη, ὅτι κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν θεοῦ πατρός»· μακάριον δὲ καὶ «στόμα» τὸ διακονούμενον λόγῳ θεοῦ καὶ «μυκτήρ», δι’ ὃν λέγεται· «ὀπίσω σου εἰς ὀσμὴν μύρων σου δραμοῦμεν». [ταῦτα εἴρηται μὲν Ὠριγένει· εἰ δέ τῳ δοκεῖ σπουδαῖα, δοκείτω· ἐμοὶ γὰρ οὐκ ἀρέσκει ὡς ἀντιλογίας ἔχοντα.] Ταῦτα δὲ εἴρηται πρὸς τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνου καὶ Βασιλείδου καὶ τοὺς ἀπὸ Μαρκίωνοςἔχουσι γὰρ καὶ αὐτοὶ τὰς λέξεις ἐν τῷ καθ’ ἑαυτοὺς εὐαγγελίῳκαὶ φήσομεν πρὸς αὐτούς· ὁ μαρτυρήσας τῷ· ὅτι «ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου» τὴν ἐντολὴν ἀπὸ τοῦ νόμου εἰρηκότι οὐ περὶ ἄλλου ἢ περὶ τοῦ Δημιουργοῦ εἰρημένον καὶ φήσας ἐπὶ τούτοις αὐτῷ·
«ὀρθῶς ἀπεκρίθης», τί ἄλλο βούλεται ἡμᾶς πράσσειν ὑπὲρ τοῦ ζῆσαι τὴν αἰώνιον ζωὴν ἢ ἀγαπᾶν τὸν θεὸν τὸν ἐν νόμῳ καὶ προφήταις «ἐν ὅλῃ καρδίᾳ καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ»; Ἐπαινεθεὶς μέντοι ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ὁ νομικὸς ὡς καλὴν ἀπόκρισιν ἐποιήσατο, τὴν ἀλαζονείαν ἐξέρρηξεν, οὐδένα εἶναι πλησίον αὐτοῦ τιθέμενος, ὡς οὐδενὸς ὄντος αὐτῷ κατὰ τὴν δικαιοσύνην ἐφαμίλλου· μόνον γὰρ ἐνόμιζε πλησίον εἶναι τὸν δίκαιον τῷ δικαίῳ, τὸν ὑψηλὸν τῷ ὑψηλῷ κατ’ ἀρετὴν ἐφάμιλλον. ταῦτα δὲ φρονῶν, οἷα ἐκεῖνος ὁ Φαρισαῖος ὁ λέγων· «Οὐκ εἰμὶ ὡς οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων», οὐκ εἰδώς, ὡς τοῦτο διαφθείρει τὴν δικαιοσύνην τὸ μὴ ἐξ ἀγάπης, ὃ πράττει, ποιεῖν· ἐνδεὴς οὖν καὶ οὗτος τῆς ἀγάπης ἁλίσκεται πάντως μὲν καὶ τῆς πρὸς θεὸν οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς γε πρὸς τὸν πλησίον, ἐμφανῶς, ὅπου οὐδὲ εἶναί τινα πλησίον ἑαυτοῦ λογίζεται· δῆλον δὲ ὅτι «τὸν ἀδελφὸν οὐκ ἀγαπῶν ὃν ἑώρακεν οὐ δύναται θεὸν ἀγαπᾶν ὃν οὐχ ἑώρακεν». Διαγράψωμεν τοίνυν ὡς ἐν βραχεῖ λόγῳ τὴν ἔννοιαν τῆς παραβολῆς·
PG 17:346ἀνάγεται ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν Ἀδὰμ ἤτοι εἰς τὸν περὶ ἀνθρώπου καὶ τῆς προηγουμένης αὐτοῦ ζωῆς καὶ τῆς διὰ παρακοῆς καθόδου λόγον· ἡ δὲ Ἱερουσαλὴμ εἰς τὸν παράδεισον [ἢ] εἰς τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ· ἡ δὲ Ἱεριχὼ εἰς τὸν κόσμον· οἱ δὲ λῃσταὶ εἰς τὰς ἀντικειμένας ἐνεργείας ἤτοι τοὺς δαίμονας ἢ τοὺς πρὸ Χριστοῦ ἐλθόντας ψευδοδιδασκάλους· τὰ τραύματα εἰς τὴν παρακοὴν καὶ τὰς ἁμαρτίας· ἡ δὲ τῶν ἱματίων ἀφαίρεσις εἰς τὴν τῆς ἀφθαρσίας καὶ ἀθανασίας γύμνωσιν καὶ ἁπάσης ἀρετῆς στέρησιν· τὸ δὲ ἡμιθανῆ καταλιπεῖν τὸν ἄνθρωπον δηλοῖ τὸ εἰς ἥμισυ τῆς φύσεως προχωρῆσαι τὸν θάνατονἀθάνατος γὰρ ἡ ψυχή· ὁ ἱερεὺς εἰς τὸν νόμον· ὁ Λευί̈της εἰς τὸν προφητικὸν λόγον· ὁ Σαμαρείτης εἰς Χριστόν, τὸν ἐκ Μαρίας σάρκα φορέσαντα· τὸ κτῆνος εἰς τὸ σῶμα Χριστοῦ· ὁ οἶνος εἰς τὸν διδασκαλικὸν καὶ ἐπιστύφοντα λόγον· τὸ ἔλαιον εἰς τὸν τῆς φιλανθρωπίας καὶ ἐλέους ἤτοι εὐσπλαγχνίας λόγον· τὸ πανδοχεῖον εἰς τὴν ἐκκλησίαν· ὁ πανδοχεὺς εἰς ἀποστόλους καὶ τοὺς τούτων διαδόχους ἐπισκόπους καὶ διδασκάλους τῶν ἐκκλησιῶν ἢ τοὺς τῆς ἐκκλησίας ἐπιστατοῦντας ἀγγέλους·
τὰ δύο δηνάρια εἰς τὰς δύο διαθήκας, τὴν παλαιὰν καὶ τὴν καινὴν ἤτοι τὴν εἰς θεὸν ἀγάπην καὶ τὴν εἰς τὸν πλησίον ἢ εἰς τὴν περὶ πατρὸς καὶ υἱοῦ γνῶσιν· ἡ ἐπάνοδος τοῦ Σαμαρέως ἡ δευτέρα Χριστοῦ ἐπιφάνεια. ζωισξηεν 190, 3 πλησίον υνδ 4 Τοῦτο στεητ ιν ξ δερ ωοηλ εξητε σατζ ὡς ὁ θεὸς τοῖς φύσει μακρὰν ἡμῖν ἐγγίζει· «θεὸς» γὰρ «ἐγγίζων εἰμί, φησὶν κύριος»· καὶ Χριστὸς ἡμῖν ἐγγίζει ταπεινώσας ἑαυτόν. «Ἄνθρωπός κτλ.», τὴν ἄνωθεν κάθοδον τοῦ ἀνθρώπου αἰνιττόμενος τοῦτό φησιν, ἥτις διὰ τῆς τοῦ Ἀδὰμ παραβάσεως ἀπὸ τῆς ... τοῦ παραδείσου διατριβῆς, Ἱερουσαλὴμ εὐκαίρως ὀνομασθείσης ... πρὸς τὸν Ἱεριχὼ τὴν κοίλην καὶ χθαμαλήν ... κατωλίσθησε ... λῃστὰς δὲ λέγει τὸ τῶν ἀγρίων δαιμόνων σύστημα, οἵτινες ... τὰ τῆς ἁμαρτίας τραύματα καταλιπόντες ἐν αὐτῷ ἀπῆλθον ... τῆς Λευϊτικῆς ἱερωσύνης ὁ νόμος ἐστὶν εἰσηγητής, διὰ τοῦ ἱερέως καὶ τοῦ Λευί̈του τὴν ἀνωφελῆ τοῦ νόμου σημαίνει πάροδον· ... τοῦτον μετὰ τοῦ σώματος, ὅπερ ἐστὶν ὑποζύγιον ... ὅθεν καὶ οἶνον τοῖς ἕλκεσιν ἐπαντλῶν τὸν διδασκαλικὸν λόγον καὶ ἐπιστύφοντα, ἐλαίῳ τοῦτον ἐκέρασεν ...
PG 17:347εἰς πανδοχεῖον δὲ ἀπήγαγε, τουτέστιν εἰς τὴν ἐκκλησίαν τὴν πάντων γενομένην δεκτικὴν καὶ χωρητικήν· ... ἐπέχουσι δὲ τοῦ πανδόχου τύπον οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ μετ’ αὐτοὺς ποιμένες καὶ διδάσκαλοι, οἷς εἰς οὐρανοὺς ἀνιὼν ἔδωκεν ὁ δεσπότης Χριστὸς δύο δηνάρια, προνοεῖν ἐπιμελῶς τοῦ ἠρρωστηκότος ἐγκελευσάμενος καὶ προσθείς· «ὡς ἐὰν κτλ.» δύο δὲ δηνάρια τὰς δύο διαθήκας φησί, παλαιὰν καὶ καινήν, ἀμφοτέρας οὔσας τοῦ θεοῦ ... Κατέλυσε μὲν οὖν ὁ σωτὴρ παρὰ γυναιξὶν ἁγίαις ἔν τινι κώμῃ, ἧς τὸ ὄνομα Λουκᾶς μὲν παρασιωπᾷ, Ἰωάννης δὲ σαφηνίζει, τὴν Βηθανίαν εἰπών. Εἰκότως γοῦν ἐκλάβοις Μάρθαν μὲν εἰς τὴν πρᾶξιν, Μαρίαν δὲ εἰς τὴν θεωρίαν. συμπεριαιρεῖται γὰρ τῷ πρακτικῷ τὸ τῆς ἀγάπης μυστήριον, εἰ μὴ πρὸς τὸ θεωρεῖν ἕληταί τις τὸ διδάσκειν καὶ προτρέπειν ἐπὶ πρᾶξιν· οὔτε γὰρ πρᾶξις οὔτε θεωρία ἄνευ θατέρου. μᾶλλον μὲν οὖν λεκτέον, ὅτι ἡ Μάρθα σωματικώτερον ὑπεδέξατο τὸν λόγον ἐν τῇ ἑαυτῆς οἰκίᾳ τῇ ψυχῇ, ἡ δὲ Μαρία πνευματικῶς ἤκουεν αὐτοῦ καὶ «περὶ πόδας» οὖσα, καθ’ ὃ τὰ μὲν ἐν εἰσαγωγῇ κατ’ οἰκονομίαν παραδιδόμενα τοῦ καταργήσαντος «τὰ τοῦ νηπίου» ἀφαιρεῖται, τὰ δ’ ὡς τέλεια οὐκέτι.
δύναται δὲ Μάρθα μὲν εἶναι καὶ ἡ ἐκ περιτομῆς συναγωγὴ εἰς τὰ ἴδια ὅρια δεξαμένη τὸν Ἰησοῦν, περισπωμένη περὶ τὴν ἐκ τοῦ γράμματος τοῦ νόμου πολλὴν λατρείαν, Μαρία δὲ ἡ ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησία «τὴν ἀγαθὴν» τοῦ «πνευματικοῦ νόμου» «μερίδα» ἐκλεξαμένη ἀναφαίρετον καὶ μὴ «καταργουμένην» ὡς ἡ ἐπὶ τοῦ προσώπου Μωυσέως δόξα, ὀλίγα τὰ χρήσιμα ἐκ τοῦ νόμου ἐπιλέξασα ἢ πάντα ἀναφέρουσα εἰς ἓν τὸ «ἀγαπήσεις». καὶ εἰς μὲν τό· «ἑνός ἐστι χρεία» χρήσῃ τό· «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν», εἰς δὲ τὸ· «ὀλίγων ἐστὶν» «τὰς ἐντολὰς οἶδας· οὐ μοιχεύσεις· οὐ φονεύσεις» καὶ τὰ ἑξῆς. ἔτι δύναται Μάρθα μὲν εἶναι οἱ ἐκ περιτομῆς πιστοὶ καὶ ἰουδαί̈ζοντες, φυλάττοντες ἰουδαϊκῶς τὰ τοῦ νόμου, Μαρία δὲ οἱ τούτων ἀπηλλαγμένοι καὶ «ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖοι» καὶ μόνοις τοῖς Ἰησοῦ ποσὶ προσκαθεζόμενοι, οἱ «τὰ ἄνω ζητοῦντες, οὐ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς»· διαφόρως γὰρ ἐπιβάλλων εὑρήσεις Μάρθαν μὲν σωματικωτέραν καὶ «περὶ πολλὰ» εἰλουμένην, Μαρίαν δὲ τῇ θεωρίᾳ μόνῃ καὶ τοῖς πνευματικοῖς προσανέχουσαν.
PG 17:348Εἶτα ἵνα δείξῃ ἔτι αὐτὸν προτρέπειν ἐπὶ τὴν περὶ τῆς εὐχῆς διδασκαλίαν, τοιαύτην προσφέρει ἀξίωσιν, ὅτι καὶ Ἰωάννης, περὶ οὗ ἡμᾶς ἐδίδαξας, ὅτι «μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν αὐτοῦ οὐδείς ἐστιν», τῆς περὶ τὴν εὐχὴν οὐκ ἠμέλει διδασκαλίας· καὶ ὅτι· τὸ πῶς «προσεύξασθαι, καθὸ δεῖ, οὐκ οἴδαμεν»· καὶ ὅτι· ἐνετείλω ἡμῖν αἰτεῖν τὰ μεγάλα καὶ τὰ αἰώνια· πόθεν οὖν ἡμῖν ἐστιν εἰδέναι ταῦτα ἢ ἀπὸ σοῦ τοῦ θεοῦ καὶ σωτῆρος ἡμῶν; Ἡ αὐτή ἐστι τῇ ἐν τῷ Ματθαίῳ προσευχῇ, διὸ καὶ ἐπιτομώτερον ἐνταῦθα εἴρηται· ἢ βέλτιον διαφόρους νομίζεσθαι τὰς προσευχάς, κοινά τινα ἐχούσας μέρη. τότε δὲ «γίνεται τὸ θέλημα» τοῦ θεοῦ «ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς», ὅταν μηδὲν πράττωμεν παρὰ τὸ θέλημα αὐτοῦ. πῶς δὲ ὁ εἰπὼν δεῖν αἰτεῖν οὐράνια καὶ μεγάλα περὶ ἄρτου αἰτεῖν κελεύει; «ἄρτον» οὖν τὸ ἀληθινὸν νοητέον καὶ πνευματικόν. Οἶμαι δέ, ὅτι οὐδεὶς ἂν λέγοι τῷ θεῷ τὸ «πάτερ», μὴ πεπληρωμένος τοῦ τῆς «υἱοθεσίας πνεύματος», καὶ υἱὸς δοξάζων πατέρα λέγοι ἂν «πάτερ», φυλάξας δὲ καὶ τὴν ἐντολὴν τὴν λέγουσαν·
«ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους». ἔτι γεννᾶταί τις ἐκ τοῦ θεοῦ «ποιῶν δικαιοσύνην»· καὶ γεννώμενος λέγοι ἂν «σπέρμα ἐν ἑαυτῷ» τοῦ θεοῦ λαβών, διὰ τὸ «μηκέτι δύνασθαι ἁμαρτάνειν», τὸ «πάτερ»· ἔτι γεννᾶταί τις ἐκ θεοῦ, «οὐκ ἐκ σπορᾶς φθαρτῆς, ἀλλὰ διὰ λόγου ζῶντος θεοῦ καὶ μένοντος», καθ’ ἃ γέγραπται· φησὶ γὰρ Ἰωάννης· «ὅσοι δὲ ἔλαβον αὐτόν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα θεοῦ γενέσθαι, τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκὸς οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός, ἀλλ’ ἐκ θεοῦ ἐγεννήθησαν». τοῦτο δέ φησιν οὐκ εἰς φύσιν ἡμᾶς ἀνάγων θεοῦ, ἀλλὰ χάριτος μεταδιδοὺς καὶ τὸ ἑαυτοῦ ἀξίωμα ἡμῖν χαριζόμενος. λέγει γὰρ ἡμᾶς καλεῖν πατέρα τὸν θεόν. εἶτα Ματθαῖος μὲν ἐπιφέρει τῷ· «πάτερ ἡμῶν» τό· «ἐν τοῖς οὐρανοῖς», ἅτε περὶ βασιλείας διαλεγόμενος οὐρανῶν καὶ πάντας τοὺς παρόντας διδάσκειν διηγούμενος τὸν σωτῆρα μετὰ τοὺς μακαρισμοὺς καὶ τὸν περὶ τῆς προσευχῆς λόγον.
PG 17:349Λουκᾶς δὲ περὶ βασιλείας διδάσκων θεοῦ ἐν ὅλῳ τῷ κατ’ αὐτὸν εὐαγγελίῳ ἐσιώπησε τό· «ἐν τοῖς οὐρανοῖς», ὡς ὑψηλότερον καὶ τόπου κρεῖττον τὸ θεῖον εἶναι διδάσκων καὶ ἰδίᾳ τοῖς μαθηταῖς ὡς ὑψηλοτέροις τῶν λοιπῶν τὸν Χριστὸν ὑφηγούμενον τὸν τῆς εὐχῆς λόγον, οὐδὲ τό· «ῥυσθῆναι ἀπὸ τοῦ πονηροῦ» ἐπιφέροντα, καθὰ Ματθαῖός φησιν. Ἢ τάχα, εἰ ἡ θεὸς ὀνομασία ὑπὸ τῶν ἀποπιπτόντων τῆς ἀληθείας τάσσεται ἐπὶ τῶν γλυπτῶν καὶ τῶν δαιμονίων ἢ καὶ «τῆς κτίσεως παρὰ τὸν κτίσαντα», οὐδέπω ἡγιάσθη «τὸ ὄνομα» τοῦ θεοῦ οὐδὲ κεχώρισται, ὧν χρὴ αὐτὸν κεχωρίσθαι. διδάσκει οὖν ἡμᾶς εὔχεσθαι τάχιον τὸ χρηστὸν γενέσθαι τέλος, ἵνα ἐφαρμοσθῇ τῷ κυρίῳ ὡς «μόνῳ ἀληθινῷ θεῷ» ἡ θεὸς προσηγορία. σαφῶς δὲ ταύτῃ τῇ ἐκδοχῇ ἐφαρμόζειν δυνάμεθα καὶ τὸ ἑξῆς· ποῖον δὴ τοῦτο; «ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου». Μηκέτι κατ’ ἐμοῦ «βασιλευέτω ὁ θάνατος», μηδ’ ἀγέτω με δι’ ἁμαρτίας αἰχμάλωτον, ἀλλ’ «ἐλθέτω ἐπ’ ἐμὲ ἡ βασιλεία σου», ἵνα εἰς τὸ μὴ ὂν ὑποχωρήσῃ τὰ νῦν κρατοῦντα καὶ βασιλεύοντα πάθη· ταῦτα δ’ ἄν τις αἰτοίη καὶ ἐπὶ τῆς καθ’ ἕνα γενομένης βασιλείας.
«Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου», ἵνα καταργηθῇ μὲν «πᾶσα ἀρχὴ καὶ ἐξουσία καὶ δύναμις», ἔτι δὲ καὶ πᾶσα βασιλεία τοῦ κόσμου, καὶ ἡ βασιλεύουσα ἐν τοῖς θνητοῖς ἡμῶν σώμασιν ἁμαρτία, πάντων δὲ τούτων βασιλεύσῃ ὁ θεός. Ἡ λέξις ἡ «ἐπιούσιος» παρ’ οὐδενὶ εχπλ. τοιγαροῦν ὁ ἄρτος ἐστίν. Οὕτω καὶ Ὠριγένης, ὅς φησιν ὅτι πᾶσα τροφὴ εχπλ. ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. Ἐπεὶ δὲ οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος ἔχουσι τὴν λέξιν οὕτως· «τὸν ἄρτον σου τὸν ἐπιούσιον δίδου ἡμῖν τὸ καθ’ ἡμέραν», ἐπαπορήσωμεν αὐτοῖς, ἀλληγορίας καὶ ἀναγωγὰς φεύγουσιν· τίς ἐστιν ὁ ἄρτος τοῦ θεοῦ; εἰ μὲν γάρ, ὡς ἀποδεδώκαμεν, διηγήσονται, δηλονότι ἀλληγοροῦσιν· εἰ δὲ τὸν σωματικὸν ἄρτον ὑπολήψονται, πῶς οὗτος τοῦ κατ’ αὐτούς ἐστιν ἀγαθοῦ; ἀναγκαίως δὲ καὶ τὸ «καθ’ ἡμέραν» πρόσκειται. οἱονεὶ γὰρ ἐπισκευαστή ἐστιν ἡμῶν ἡ ζωὴ ἡ ἀληθινή, ἵνα κατὰ θεὸν ζήσῃ «ὁ ἔσω ἄνθρωπος». Ἐμφατικώτερον δὲ τὸ «καθ’ ἡμέραν» τοῦ παρὰ Ματθαίῳ «σήμερον». καὶ γὰρ ὁ ἔσω ἄνθρωπος, ὃς κυρίως οὐσία [ἐστίν], μὴ τυχὼν ζῶντος ἄρτου ἐχθρῷ ζωῆς θανάτῳ γίνεται, ὡς τὸ σῶμα μὴ τρεφόμενον.
PG 17:350ταπεινοὶ δὲ οἱ νομίζοντες περὶ σωματικοῦ ἄρτου λέγειν τὸν διδάσκοντα μὴ μεριμνᾶν «περὶ τῆς αὔριον», μάλιστα εἰ «τὸν ἐπιούσιον» ἀντὶ τοῦ «τὸν ἐπιόντα» καὶ «ἐπερχόμενον» λαμβάνουσιν. τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τοῦ εἰπεῖν· «οὐ γὰρ οἶδας, τί τέξεται ἡ ἐπιοῦσα», τοῦτ’ ἔστιν ἡ αὔριον ἡ ἐπερχομένη· οἱ δὲ τοῦ Μάνεντος ἢ ἀλληγορήσουσιν, ὃ μὴ εἴωθεν, ἢ τὸν τοῦ Δημιουργοῦ ἄρτον αἰτήσουσιν. Τὸ μὲν οὖν· «τίς ἐξ ὑμῶν» πρὸς τοὺς μαθητὰς λέγεται, τὸ δέ· «ἕξει φίλον», ἵνα εἴπῃ τὸν θεὸν φίλον τυγχάνοντα τοῖς ἁγίοις, ὡς [τῷ] Μωϋσῇ καὶ τῷ Ἀβραάμ. τάχα δὲ καὶ «μεσονύκτιον» ὁ «συνεσταλμένος» οὗτός ἐστι «καιρὸς» τοῦ βίου, ὅτε ὁ ὀλοθρευτὴς εἰσέρχεται εἰς πᾶσαν οἰκίαν τῆς ἐν κόσμῳ Αἰγύπτου, ἔνθα μὴ κέχρισται ἡ φλιὰ τῶν θυρῶν τῷ τοῦ Χριστοῦ αἵματι. αἰτεῖ δὲ ὁ μαθητὴς τὸν φίλον «τρεῖς ἄρτους», βουλόμενος θρέψαι τῇ περὶ τῆς τριάδος θεολογίᾳ τὸν γινόμενον πρὸς αὐτὸν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ, καθά φησιν· «ἐκτὸς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν». ἀλλὰ πῶς ἔσωθεν ἀποκρίνεται ὁ φίλος λέγων· «μή μοι κόπους πάρεχε»;
ζητήσεις δέ, μήποτε «οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι» τοὺς ἑαυτῶν κόπους παρέχωμεν τῷ σωτῆρι, διὸ «τὰς ἀσθενείας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται»· ἢ ὥσπερ τῷδε μὲν ὑπνοῖ ὁ θεός, ἄλλῳ δὲ ἁμαρτάνοντι ὀργίζεσθαι λέγεται, οὕτω καὶ κόπους ἔχειν ἀπὸ τοῦ παρέχοντος αὐτῷ. Πλὴν ἀληθοῦς οὔσης τῆς τοῦ σωτῆρος θέσεως λεγούσης· «αἰτεῖτε καὶ δοθήσεται ὑμῖν», ἣν καὶ πιστοῦται διὰ τοῦ φάναι· «πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει», ζητήσαι ἄν τις, πῶς τινες εὐχόμενοι οὐκ ἀκούονται. πρὸς ὃ λεκτέον, ὅτι ὁ ὁδῷ τῇ ἀκολούθῳ ἐπὶ τὸ αἰτεῖν ἐρχόμενος, οὐδὲν παραλείψας τῶν συντελούντων πρὸς τὸ τυχεῖν τῶν σπουδαζομένων, πάντως λήψεται, ὃ παρεκάλεσε δοθῆναι αὐτῷ· εἰ δέ τις ἔξω χωρήσας τοῦ σκοποῦ τῆς παραδοθείσης αἰτήσεως δόξει αἰτεῖν, οὐκ αἰτῶν ὃν δεῖ τρόπον, οὐδ’ ὅλως αἰτεῖ· διὸ μὴ λαμβάνοντος αὐτοῦ οὐ ψευδοποιεῖται τό· «πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει». καὶ γὰρ διδασκάλου λέγοντος· «πᾶς ὁ προσιών μοι μαθημάτων ἕνεκα ἕξει αὐτῶν» ἐπιστήμην, τὸ προσιέναι τῷ διδασκάλῳ πραγματικῶς ἐκλαμβάνομεν, τοῦτ’ ἔστι μετὰ τοῦ συντόνως προσέχειν τοῖς παρὰ τοῦ διδασκάλου, μετὰ τοῦ ἀσκεῖν καὶ μελετᾶν αὐτά. τῷ δὲ μὴ οὕτω προσιόντι λεκτέον·
οὐ προσῆλθες αὐτῷ ὡς προετρέψατο, ὃ φανερώτερον ποιῶν Ἰάκωβος γράφων τὴν ἐπιστολήν φησιν· «τινὲς δοκοῦντες αἰτεῖν οὐ λαμβάνουσι, κακῶς αἰτούμενοι ἡδονῶν ματαίων ἕνεκα». ἀλλ’ ἐρεῖ τις· καὶ μὴν ὑπὲρ γνώσεως θείας καὶ ἀναλήψεως ἀρετῶν αἰτούμενοί τινες οὐ λαμβάνουσιν. πρὸς ὃν λεκτέον, ὅτι οὐ καθ’ αὑτὰ τὰ ἀγαθὰ λαβεῖν ἠξίωσαν, ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ ἐπαινεῖσθαι δι’ αὐτά· ἔστι δὲ φιληδόνων, καὶ τὸ χαίρειν ἐπαίνοις· ὅθεν καὶ τούτοις οὐ δίδοται, ἐπεὶ εἰς ἡδονὰς καταδαπανῆσαι θέλουσι τὰ περὶ ὧν ἀξιοῦσιν. Σὺ δὲ ὅρα, εἰ «ἄρτος» εχπλ. λαοῖς τοῖς Αἰθίοψιν»οὔτε ἁπλῶς ἀντὶ τοῦ τροφίμου καὶ ὠφελοῦντος, τὰ ἄβρωτα καὶ βλάπτοντα. Τί ἐστι τὸ «διέρχεσθαι τὸ πνεῦμα» τὸ πονηρὸν «δι’ ἀνύδρων τόπων, ζητοῦν ἀνάπαυσιν καὶ μὴ εὑρίσκον»; ἄνυδροι τόποι ὑπῆρχον οἱ ἐξ ἐθνῶν τὸ πρότερον, νυνὶ δὲ πεπλήρωνται ὕδατος θείου καὶ οὐκέτι παρέχουσιν ἀνάπαυσιν αὐτῷ. ποιεῖται τοίνυν ἐπιστροφὴν πρὸς τὸ πρότερον αὐτοῦ δοχεῖον, τοὺς ἐξ Ἰσραήλ, ὁ Σατανᾶς·
PG 17:351οὗτοι γὰρ ἐν Αἰγύπτῳ ὄντες, ἔνοικον ἦν αὐτοῖς τὸ πνεῦμα τὸ πονηρὸν διὰ τὸ ἤθεσί τε καὶ νόμοις τῶν Αἰγυπτίων συναναστρέφεσθαι, ἐπειδὴ δὲ λελύτρωνται διὰ Μωϋσέως ἐλέει θεοῦ, [ἐξῆλθεν]. νῦν δὲ ἐπειδὴ οὐ πεπιστεύκασιν εἰς Χριστόν, ἀλλ’ ἀπώσαντο τὸν λυτρωτήν, ἐπεπήδησεν πάλιν ἐπ’ αὐτοὺς «τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα», καὶ ὡς εὗρεν αὐτοὺς οὐκέτι θεῖον ἔχοντας ἐν αὐτοῖς οὐδέν, ἀλλ’ ἐρήμους ὄντας καὶ σχολάζοντας αὐτῷ πρὸς ἐνοίκησιν, κατῳκήσατο δηλαδὴ μετὰ πάσης αὐτοῦ τῆς δυνάμεως. τοῦτο γὰρ φαίνεται δηλοῦν «ἑπτὰ» λέγων «ἕτερα πνεύματα» μετ’ αὐτοῦ, καθάπερ εἴωθεν ἐπὶ πλήθους ὀνομάζειν ἡ θεία γραφὴ τὸν τοσοῦτον ἀριθμόν, ἐπειδὰν λέγῃ, ὅτι «στεῖρα ἔτεκεν ἑπτὰ καὶ ἡ πολλὴ ἐν τέκνοις ἠσθένησεν». οὐδὲ γὰρ «τὸ πνεῦμα» τὸ «ἀκάθαρτον», ὁποῖον ἔσχον ἐν Αἰγύπτῳ, τοιοῦτο ἔχουσιν οἱ «εἰς τὸν υἱόν μου ἀπιστήσαντες», πεπλήρωνται δὲ καὶ ἄλλων πνευμάτων πονηρῶν, καὶ γέγονεν αὐτοῖς «τὰ ἔσχατα χείρονα τῶν πρώτων»· χείρονα γὰρ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ νῦν πάσχουσιν, ἐπειδήπερ εἰς Ἰησοῦν Χριστὸν οὐ πεπιστεύκασιν, ἀλλὰ «τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς ἀπέκτειναν», ὅθεν ἐστερήθησαν τῆς ζωῆς.
καὶ οὐκέτι λέγει ἐν αὐτοῖς προφήτης, τάδε λέγει κύριος, οὐκέτι σημεῖον ἐν αὐτοῖς, οὐκέτι τέρας, οὐκέτι σημεῖον ἐπιφανείας καὶ παρουσίας τοῦ θεοῦ· μεταβέβηκε γὰρ τὰ ἀγαθὰ ἐφ’ ἡμᾶς τοὺς ἐξ ἐθνῶν, κατὰ τὸν τοῦ Ἰησοῦ λόγον εἰρηκότος· «ἀρθήσεται ἀπ’ αὐτῶν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς». ἡμεῖς ἐσμὲν τὸ ἔθνος, οἷς ἐδόθη «ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ», ἡ εὐαγγελικὴ πολιτεία. Δοκεῖ γάρ μοι ἐν τῷ· «ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς» τοιοῦτόν τι ἀποφαίνεσθαι· τὸ διορατικὸν ἐν τῇ ὅλῃ ψυχῇ, ἐν τῷ ὅλῳ ἀνθρώπῳ ὁ νοῦς ἐστιν. ἵνα δὲ τούτου ἐπιμέλειαν ποιώμεθα, εἴρηται τό· «ἔστωσαν ὑμῖν οἱ λύχνοι καιόμενοι»· οἱονεὶ γὰρ ἅπτομεν τὸν ἐν ἡμῖν λύχνον, ἐπιμέλειαν τῆς ἐν ἡμῖν νοητικῆς δυνάμεως ποιούμενοι. τοιοῦτόν ἐστι καὶ τό· «οὐδεὶς λύχνον ἅψας εἰς τὴν κρύπτην τίθησιν, ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν»· ἅπτουσι γὰρ λύχνον οἷς μέλει σοφίας καὶ λόγου καὶ τῆς περὶ τὰ θεῖα γυμνασίας, ἵνα γένωνται τέλειοι, οὐκ ἄλλως ἐγγινομένης τῆς τελειότητός τινι ἢ ἐκ τῆς κατὰ τὰ θεῖα αἰσθητήρια καὶ νοητὰ γυμνασίας ὅπερ σαφὲς ἐποίει Παῦλος λέγων·
PG 17:352«τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεὰ τροφὴ τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἐχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ»· οὗτοί εἰσιν οἷς δύναται λαλεῖσθαι ἡ τοῖς τελείοις λαλουμένη σοφία, περὶ ἧς φησιν· «σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις». ὀφθαλμόν γε μὴν κυρίως φησὶν τὸν ἐν ἡμῖν νοῦν, περὶ ὅν ἐστιν ἡ ἀρχὴ ἐν μόνῳ τῷ σπουδαίῳ τῆς ἁπλότητος, μηδεμίαν ἔχοντι διπλόην καὶ δόλον καὶ σχίσιν καὶ διάστασιν καὶ μερισμὸν ἐν αὐτῷ· ἐν δὲ τῷ φαύλῳ τῆς πονηρίας καὶ παντὸς ἁμαρτήματος. ἐπίσκεψαι δέ, εἰ δύνασαι τροπολογῆσαι ἀκολούθως τῷ «ὀφθαλμῷ» καὶ τὸ «σῶμα», ὥστε ἤτοι τὴν ὅλην ψυχήν, κἂν μὴ σωματικὴ τυγχάνῃ, φάσκειν νῦν λέγεσθαι τὸ σῶμανοῦν γὰρ ἐν ψυχῇ ἀνθρώπου ὁ θεὸς ἐποίησεν ἢ τὸ λοιπὸν παρὰ τὸν νοῦν, τοῦτ’ ἔστι τὸ σύνθετον ἐκ τῆς λοιπῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, λέγειν εἶναι τὸ σῶμα. φωτίζεται γὰρ ὑπὸ τοῦ νοῦ κυρίως μὲν ὅλη ψυχή, εἴποι δ’ ἄν τις, ὅτι φθάνει καὶ ἐπὶ τὸ σῶμα τοῦ νοῦ ἤτοι ἁπλότηςἀγόμενον ὑπ’ αὐτοῦἢ πονηρία, χρώμενον αὐτῷ ὀργανικῶς εἰς ἁμαρτίαν. καὶ μὴ θαυμάσῃς δέ, εἰ ἐν τῷ·
«ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς» τροπολογικῶς τὸ σῶμα ἐπὶ τῆς ψυχῆς λαμβάνομεν, καίτοι γε τῷ ἰδίῳ λόγῳ οὔσης ἀοράτου καὶ ἀσωμάτουκατὰ γὰρ τὴν εἰκόνα γέγονε τοῦ ἀοράτου θεοῦ, ἐπείπερ τροπολογικῶς καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς εὑρίσκομεν ὁμωνύμως τοῖς σωματικοῖς μέρεσιν οὐκ οὔσας «σώματα» ὀνομαζομένας. ἐν γὰρ τῷ· «φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου» οὐ σωματικοὶ δηλοῦνται ὀφθαλμοί, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ· «προσέθηκέ μοι ὠτίον» οὐ περὶ σωμάτων ἐστὶν ὁ λόγος, οὐδ’ ὅταν λέγῃ· «ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω». ἐν δὲ τῷ Ἄισματι τῆς νύμφης, ἤτοι ἐπὶ τὴν τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴν ἀναγομένης νυμφίῳ κοινωνούσης τῷ Χριστῷ ἢ ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν, καὶ «τρίχωμα» ἰδίως καὶ «ὀδόντες» καὶ «χείλη» καὶ «μῆλον» καὶ «τράχηλος» καὶ «μαστοὶ» ἐπαινοῦνται ὑπὸ τοῦ νυμφίου, ἀναγομένων τούτων, ἐὰν περὶ ψυχῆς ἑρμηνεύηται, ἐπὶ τὰς δυνάμεις αὐτῆς. εὕροις δ’ ἂν καὶ τό· «ὁ πούς μου οὐ μὴ προσκόψῃ» ἀναφερόμενον ἐπὶ τὴν πορευτικὴν τῆς ψυχῆς δύναμιν. πολλὰ δ’ ἂν καὶ αὐτὸς εὑρήσεις τοιαῦτα ἐπιστήσας τῇ γραφῇ κείμενα, ἀφ’ ὧν δυνήσῃ μὴ προσκόψαι τῇ ἀποδόσει τοῦ πῶς τὸ σῶμα εἴρηται ἐν τῷ·
PG 17:353«ὁ λύχνος τοῦ σώματος ἐστὶν ὁ ὀφθαλμὸς» καὶ τοῖς ἐν τῷ τόπῳ ὁμοίοις. εὑρήσεις δὲ ἐν ταῖς Παροιμίαις τὸ «αἴσθησιν θείαν» ἐν ἐπαγγελίᾳ λεγόμενον, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῆς μὴ «θείας αἰσθήσεως». οὐ «θεία» μὲν γὰρ «αἴσθησις», ἧς καὶ τὰ ἄλογα ζῷα κεκοινώνηκεν, ὁρῶντα καὶ ἀκούοντα, γευόμενά τε καὶ ὀσφραινόμενα καὶ ἁπτόμενα· «θεῖα» δὲ ἧς οὐδὲ πάντες ἄνθρωποι μετέχουσιν, ἀλλ’ οἱ τοιαῦτα ποιήσαντες, οἷς ἐπιφέρεται τό· «αἴσθησιν θείαν εὑρήσεις». διόπερ μὴ θαυμάσῃς, εἰ καὶ τὸ τοῦ «σώματος» ὄνομα ἀνάλογον τοῖς ὀνόμασι τῶν μερῶν τοῦ σώματος ἀναγομένοις ἐπὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς ἐπὶ ὅλην ἀναφέρεται τὴν ψυχὴν ἐν τῷ· «ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμός». οὐ φαμὲν δὲ ταῦτα ὡς πανταχοῦ τῆς ὀνομασίας τοῦ σώματος τροπολογουμένης· ἴσμεν γὰρ καὶ ἐπὶ ἄλλων τετάχθαι τὸ τοῦ «σώματος» ὄνομα, ὡς ἐν τῷ· «μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτεννόντων τὸ σῶμα», καί· «ὑμεῖς ἐστε σῶμα Χριστοῦ». Τοῦ δὲ ἐφεξῆς ῥητοῦ τοιοῦτον εἶναι τὸν λόγον νομίζω· εἴπερ οὖν διὰ τό·
«τὸ σῶμά σου φωτεινὸν» γεγονέναι, φωτισθέντος ὑπὸ τοῦ λύχνου τοῦ σώματος, μηδέν ἐστιν ἐν σοὶ μέρος ἔτι σκοτεινόν, μηδαμῶς ἁμαρτάνοντι ἔτι, οὕτως ἔσται φωτεινὸν τὸ ὅλον σῶμα, ὡς παραβάλλεσθαι τὰς αὐγὰς αὐτοῦ λύχνῳ ἐν φωτιζούσῃ ἀστραπῇ, κἂν φωτίζῃ, οὐ σκότος λύοντι. ἀστραπῇ μὲν γὰρ ἔοικε λαμπροτάτῃ ὁ ἀπὸ τοῦ νοῦ φωτισμός, λύχνῳ δὲ ἐν ἀστραπῇ φωτιζούσῃ τὸ ἐν τῷ σώματι φῶς, πεφυκότι εἶναι σκότος, ἀγομένῳ, ὅπου ὁ νοῦς βούλεται. εἰ οὖν τῶν ἐν ἀμαθίᾳ καὶ ἀγνοίᾳ ὁ νοῦς τῇ φύσει φῶς τυγχάνων σκότος ἐστίν, πάντως καὶ ὅλον τὸ σῶμα, τοῦτ’ ἔστι τὸ παθητικὸν μέρος τῆς ψυχῆς, ὅπερ ἐστὶ τὸ θυμικὸν καὶ ἐπιθυμητικόν, πολλῷ μᾶλλον σκότος ἐστίν. «Σκόπει οὖν μὴ τὸ φῶς τὸ ἐν σοὶ σκότος ἐστίν»· ἐξὸν οὖν ἦν ὑμῖν, φησίν, καθαρὸν κατασκευάζειν τὸν νοῦν καὶ διὰ τοῦτο καταλαμπρύνειν ἑαυτῶν τούς τε λόγους καὶ τὰς πράξεις. ὑμεῖς δὲ τουναντίον ποιεῖτε, ὅθεν χρὴ προάγειν φῶς, ἐντεῦθεν προάγετε σκότος, ἐκ πονηρῶν ἐννοιῶν τὸν φθόνον ἔχοντες. Διὸ τῆς Ἐλισάβετ καὶ τοῦ παιδὸς εχπλ. τὸ αἷμα τῷ αἵματι. Ζαχαρίαν εὑρίσκομεν ἐν ταῖς Βασιλείαις εχπλ. τὸν πατέρα τοῦ πατρός.
PG 17:354Ἢ τοίνυν περὶ τοῦ καιροῦ ἐκείνου τοῦτο λέγει, ὅτε «κρινεῖ ὁ θεὸς τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων» καὶ «φωτιεῖ τὰ κρυπτὰ τοῦ σκότους καὶ φανερώσει τὰς βουλὰς τῶν καρδιῶν»· ἢ ἐκεῖνό φησιν ὅτι, ὅσῳ πειρᾶταί τις καλύπτειν τὰ καλὰ τῇ κατηγορίᾳ, κατὰ φύσιν τὸ καλὸν ἀκάλυπτόν ἐστιν. Τήρει δέ, ὅτι οὐ πτῶσιν στρουθίου ἐπὶ τῆς γῆς εἶπεν, ὡς ὁ Ματθαῖος· πέντε δὲ στρουθία νῦν τοῦ δικαίου τὰς αἰσθήσεις αἰνίττεται, αἳ τῶν μετεώρων καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον αἰσθάνονται, ὁρῶσαι τὰ θεῖα, ἀκούουσαι φωνῆς θεοῦ, γευόμεναι «ζῶντος ἄρτου», ὀσφραινόμεναι Χριστοῦ μύρων εὐωδίας, «ἐλαίου ἀγαλλιάσεως», ἁπτόμεναι λόγου ζῶντος, αἵ τινες, ἐξευτελιζόμεναι ὑπὸ τῶν «τὰ τοῦ πνεύματος» μωρίαν καὶ εὔωνα κρινόντων, «οὔκ εἰσιν ἐπιλελησμέναι ἐνώπιον τοῦ θεοῦ»· εἰ δὲ ὁ λόγος ἐπράθη τριάκοντα ἀργυρίοις, οὐ θαυμαστόν, εἰ καὶ θεῖαι αἰσθήσεις δύο ἀσσαρίων. τὸ μέντοι ἐμφαῖνον ῥητόν, μηδὲ τὸ ἐλάχιστον στρουθίον «ἐπιλελησμένον» εἶναι «ἐνώπιον τοῦ θεοῦ», συνεξέτασον τοῖς ἐμφαίνουσι ῥητοῖς, ἐπιλανθάνεσθαί τινων τὸν θεὸν δι’ ἁμαρτίας αὐτῶν.
ῥητῶς μὲν οὖν τὸ λεπτομερὲς τῆς προνοίας καὶ ἡ μέχρι τῶν λεπτῶν γνῶσις ἐν τούτοις δηλοῦται, νοητῶς δὲ πίπτει ἐπὶ τῆς γῆς οἷα στρουθία τὸ φρόνημα, ἐπὰν δέον ἄνω φέρεσθαι, τὰ κάτω ζητῇ τοῖς τῆς σαρκὸς ἐνεχομένον κακοῖς, παραδοθὲν «εἰς πάθη ἀτιμίας» καὶ τὸ ἐλεύθερον μετὰ τοῦ τιμίου ἀπολωλεκός· τοιοῦτος δὲ ὁ ὑπὸ τοῦ λόγου μετεωρισθεὶς καὶ τὰ γήϊνα φρονήσας. κατὰ δὲ τὸ ῥητὸν πάλιν, τό· «οὐ πεσεῖται ἐπὶ τὴν γῆν ἄνευ τοῦ πατρὸς ὑμῶν» οὐ τὴν βούλησιν δείκνυσιν, ἀλλὰ τὴν πρόγνωσιν· τῶν γὰρ γινομένων ἃ μὲν κατὰ βούλησιν γίνεται, ἃ δὲ κατ’ εὐδοκίαν, ἃ δὲ κατὰ συγχώρησιν. «Ἔχεις πολλὰ ἀγαθὰ κείμενα»· ὡς γὰρ κάτω κείμενος ἔλεγεν, «ἔχεις ἀγαθὰ κείμενα εἰς ἔτη πολλὰ» ἐν τῇ περὶ τῶν ἀγαθῶν πλανώμενος κρίσει· ἠγνόει γάρ, ὅτι τὰ ὄντως ἀγαθὰ οὐκ ἐν τῇ κατηραμένῃ γῇ, ἀλλ’ ἐν οὐρανῷ. ἔνθα οὐκ «εἰς ἔτη πολλά», ἀλλὰ εἰς ἀπεράντους αἰῶνας ἡ τῶν μακαρίων ἐστὶν ἀνάπαυσις καὶ εὐφροσύνη ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Πέμπει γὰρ εχπλ. Χριστῷ Ἰησοῦ. Τῶν ἐν ἁγνείᾳ ζώντων «αἱ ὀσφύες ἐζωσμέναι» εἰσίν·
PG 17:355ἐπειδὴ δὲ καὶ νὺξ ὁ βίος ἡμῶν, λύχνου δεόμεθα, ὅς ἐστι νοῦς ὀφθαλμὸς ὢν ψυχῆς, καὶ εἰ ἐν τῷ «ἔσω ἀνθρώπῳ» ἐστὶν ἐγρήγορσις, εὐλόγως τὰ πολλὰ ἢ πάντα ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἐγρηγόρσεως ἡμῖν δεῖ, διά τε τοὺς ἐφεδρεύοντας, «ἀρχὰς» δὴ λέγω «καὶ ἐξουσίας», πρὸς ἃ «ἡ πάλη», «ἵνα εὕρωμεν τῷ κυρίῳ τόπον, σκήνωμα τῷ θεῷ Ἰακώβ», ἔστι δ’ ὅτε, ἵνα ἀνοίξωμεν κρούσαντι τῷ δεσπότῃ. τήρει δέ, ὅτι καὶ ὁ τοῦ ἐγρηγορέναι μισθὸς δίδοται· «περιζώσεται», γάρ φησιν, ἔστι δὲ «διεζωσμένος τὴν ὀσφύν» κατὰ τό· «ἐνεδύσατο κύριος δύναμιν καὶ περιεζώσατο», ἐν ᾗ κατ’ ἀξίαν ἕκαστον «ἀνακλινεῖ» καὶ κατ’ ἀξίαν ἑκάστῳ «διακονήσει», ἀποδιδοὺς «ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ». Ἔστι μέντοι ὕπνος καὶ ἐγρήγορσις, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ «ἔξω ἀνθρώπου» καὶ ἐπὶ τοῦ «ἔσω». καὶ ἀπαιτούμεθα μὲν ἐγρηγορέναι, καθό φησιν ὁ σωτήρ· «γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, ἵνα μὴ εἰσέλθητε εἰς πειρασμόν», καὶ ἐν Παροιμίαις λέγεται· «μὴ δῷς ὕπνον σοῖς ὄμμασι μηδὲ νυσταγμὸν σοῖς βλεφάροις», κοιμᾶσθαι δέ, ὅτε ὁ μὲν σωτὴρ λέγει· «καθεύδετε τὸ λοιπὸν καὶ ἀναπαύεσθε», ὁ δὲ Σολομῶν· «ἐὰν γὰρ κάθῃ, ἄφοβος ἔσῃ· ἐὰν δὲ καθεύδῃς, ἡδέως ὑπνώσεις·
καὶ οὐ φοβηθήσῃ πτόησιν ἐπελθοῦσάν σοι». Πλὴν τὰ πολλὰ ἢ καὶ τὰ πάντα ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἀγρυπνητέον ἐστίν, πῇ μὲν διὰ τὸ ἐφεδρεύειν τοὺς πολεμίους, ὄντας οὐχ «αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλ’ ἐξουσίας καὶ κοσμοκράτορας τοῦ κόσμου τούτου καὶ πνευματικὰ τῆς πονηρίας», ἵν’ ἐκ τοῦ ἐγρηγορέναι «σῳζώμεθα ὥσπερ δορκαὶ ἐκ βρόχων καὶ ὥσπερ ὄρνεον ἐν παγίδος», καὶ ἵνα τὰς ὀσφύας περιζωσάμενοι καὶ τοὺς λύχνους ἀναπτομένους ἔχοντες «ὅμοιοι» γενώμεθα «ἀνθρώποις προςδεχομένοις τὸν κύριον ἑαυτῶν, ἵνα ἐλθόντος καὶ κρούσαντος εὐθέως ἀνοίξωμεν αὐτῷ». καὶ πρόσχες, εἰ μὴ λόγον ἔχει διὰ τὴν πρώτην καὶ δευτέραν καὶ τρίτην φυλακὴν τῆς νυκτὸς ἢ καὶ τετάρτην, ἵνα ἐν πᾶσι γρηγορώμεθα, εἰρῆσθαι καὶ παρὰ τῷ Σολομῶντι τό· «πάσῃ φυλακῇ τήρει σὴν καρδίαν». Διὰ τοῦτο δὲ οἶμαι «περιζώσεται» ὁ Χριστός, μέλλων ἀνακλίνειν, οὓς εὑρήσει γρηγοροῦντας, ἐπείπερ κατὰ τὸν Ἡσαί̈αν «ἔσται δικαιοσύνῃ ἐζωσμένος τὴν ὀσφῦν». τί δὲ τό· «παρελθὼν διακονήσει αὐτοῖς»; καὶ ὅρα, εἰ δύνασαι δύο διακονίας εἰπεῖν, μίαν μὲν τὴν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, καθ’ ἣν εἶπεν·
PG 17:356«κἀγώ εἰμι ἐν μέσῳ ὑμῶν οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ’ ὡς ὁ διακονῶν», ἑτέραν δέ, περὶ ἧς νυνί φησιν· «καὶ ἐὰν ἔλθῃ ἐν τῇ δευτέρᾳ φυλακῇ, καὶ ἐν τῇ τρίτῃ φυλακῇ ἔλθῃ καὶ εὕρῃ οὕτως, μακάριοί εἰσιν οἱ δοῦλοι ἐκεῖνοι». Ἔτι ἑκάστου τῇ ψυχῇ ὁ κλέπτης ἐπιβουλεύων ἔρχεται καὶ ὁ τοῦ θεοῦ λόγος τοὺς ἑαυτοῦ φυλάσσων ἐπιφαίνεται. διὰ τοῦτο γρηγόρησον, ἵν’ εἰ μὲν «ὁ κλέπτης» ἔλθοι ἐγρηγορότα εὑρὼν τὸν οἰκοδεσπότην, μὴ διορύξῃ «αὐτοῦ τὸν οἶκον», εἰ δὲ «ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου» παραγένοιτο, ἵνα κρούσαντι αὐτῷ «εὐθέως» ἀνοίξῃ· ἐὰν γὰρ καθεύδοντα εὕρῃ καὶ κρούσῃ κἀκεῖνος μὴ ἀνοίξῃ, ἄπεισι καταλιμπάνων αὐτόν. ἑξῆς δὲ τῷ βίῳ τούτῳ ὁ γρηγορήσας ἐν αὐτῷ «ἡδέως ὑπνώσει καὶ οὐ πτοηθήσεται πτόησιν ἐπελθοῦσαν». οὕτω «Δαβὶδ ἐκοιμήθη μετὰ τῶν πατέρων αὐτοῦ» καὶ οἱ καθεξῆς, ὅπερ ἐπ’ οὐδενὸς τῶν ἀπ’ ἀλλοτρίου σπέρματος τῶν ἁγίων ἀναγεγραμμένον μέχρι τοῦ παρόντος εὕρομεν, ὡς τάχα καὶ διὰ τοῦτο λέγειν τὸν ἀπόστολον· «οὐ πάντες κοιμηθησόμεθα». εἰ πάντες κοιμηθησόμεθα, «μακάριοι τοίνυν οἱ δοῦλοι, οὓς ἐλθὼν ὁ κύριος εὕρῃ γρηγοροῦντας», ἵνα χωρὶς ὑπερθέσεως δῷ αὐτοῖς τὸν μισθόν, «δικαιοσύνῃ ἐζωσμένος τὴν ὀσφῦν».
ἐφίσταται δὲ τῷ καιρῷ τοῦ ἀπαιτηθήσεσθαί τινα τὴν ψυχήν, ὁποῖος ποτ’ ἂν ᾖ. εἰ γὰρ ἐπέστη τῷ εἰπόντι· «καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας καὶ μείζονας ποιήσω», καὶ «εἶπεν αὐτῷ· ἄφρον, ταύτῃ τῇ νυκτὶ τὴν ψυχήν σου ἀπαιτοῦσιν ἀπὸ σοῦ», πόσῳ μᾶλλον τοῖς μακαρίοις καὶ ἁγίοις ἐπιστήσεται μετὰ «τὸ ἀναλῦσαι» σὺν κυρίῳ ἐσομένοις; Δοκεῖ δέ μοι νῦν τοῦ «πιστὸς» καὶ τοῦ «φρόνιμος» ἀκούειν οὔτε ἐπὶ μίαν τῶν ἀρετῶν, πίστιν ἰδίως λεγομένην κατὰ τὴν γραφήν, ἀναφέροντα τὸ «πιστὸς» οὔτε ἐφ’ ἑτέραν τὸ «φρόνιμος», καθὰ πάντως ὁ πιστὸς φρόνιμός ἐστι καὶ ἀνάπαλιν ὁ φρόνιμος πιστός, τῷ ἀντακολουθεῖν τὰς ἀρετάς. ἀλλ’ ὥσπερ τὸ «φρόνιμος» ὄνομα κεῖταί ποτε οὐ κατὰ τὸν πεπεισμένον ἀρετῇ τῇ φρονήσει, ἀλλ’ εἰς παράστασιν τοῦ ἐντρεχοῦς, ὃν δυνατόν ποτε καὶ φαῦλον εἶναι, καθὸ καὶ «ὁ ὄφις ἦν φρονιμώτατος πάντων τῶν θηρίων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς», οὕτω καὶ νῦν ὁ πιστὸς οὐ τέλειος τῷ τὴν πρόθεσιν αὐτῷ νενευκέναι πρὸς τὴν εἰς θεὸν πίστιν· κατὰ τοῦτο δὲ δυνατὸν μήτε πάντων τὸν πιστὸν φρόνιμον εἶναι, μήτε τὸν φρόνιμον πιστόν. ὅτι δὲ καὶ κατ’ αὐτὰ τὰ θεῖα γράμματά ἐστι φρόνιμος, οὐ πιστὸς δὲ καὶ ὁ οἰκονόμος, ἐντεῦθεν δῆλον·
οὐ γὰρ πιστοῦ ἦν τὸ διασκορπίζειν τὰ ὑπάρχοντα τοῦ πλουσίου καὶ τὸ προσκαλέσασθαι ἕκαστον τῶν χρεωφειλετῶν τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ τὸ χρέος μειοῦν. καὶ ὅτι μὲν οὐ πιστὸς ἦν, σαφῶς φαίνεται, ὅτι δὲ καὶ κατά τι σημαινόμενον φρόνιμος ἐτύγχανε, δῆλον· ἐπαινεῖ γὰρ ὁ κύριος τὸ ἐντρεχὲς αὐτοῦ, ψέγων αὐτοῦ τὸ ἄπιστον καὶ διὰ τοῦτο λέγων αὐτῷ· «οὐ δυνήσῃ ἔτι οἰκονομεῖν». καὶ τάχα ἐν τοῖς πλήθεσιν ἀρκεῖ τισι πρὸς σωτηρίαν ἡ ὡς προείπομεν πίστις, ἐν δὲ τοῖς οἰκονόμοις ἀμφοτέρων χρεία, καὶ τοῦ πιστοῦ καὶ τοῦ φρονίμου· μὴ ὢν γὰρ τοιοῦτος, οὐ δυνήσεται θεωρῆσαι καὶ τὸν καιρὸν τῆς δόσεως τοῦ σιτομετρίου πρὸς τοὺς ὑποχειρίους καὶ τὸ ἁρμόζον ἑκάστῳ. ἐπεὶ οὖν πολλοί εἰσιν οἰκονόμοι τῶν ἐκκλησιῶν πιστοὶ μέν, οὐ μὴν καὶ φρόνιμοι καί τινες τοὐναντίον, διὰ τοῦτο ἐπαπορητικῶς προὐνέγκατο τὴν φωνὴν ὁ κύριος ὑπὲρ τοῦ τρανότατα ἐμφῆναι τὸ σπάνιον καὶ δυσεύρετον τῶν ἅμα πιστῶν καὶ φρονίμων οἰκονόμων·
PG 17:357τόν γε μὴν εὑρεθέντα κατέστησεν ὁ κύριος ἐπὶ τῶν θεραπόντων αὐτοῦ, ὡς καὶ τὸν Ἰούδαν ὁ σωτὴρ ἐξελέξατο, οὐκ ἀγνοῶν μὲν τὸ ὕστερον ἀπαντησόμενον, συγχρώμενος δὲ αὐτοῦ τῷ πρὸ τῆς παραβάσεως χρόνῳ καὶ τῇ τότε ὁδευούσῃ ἐπ’ ἀρετὴν προαιρέσει εἰς τὸ τῆς ἀποστολικῆς διακονίας ἔργον. μεῖζον δὲ τὸ ἀποκείμενον ἀγαθὸν τῷ πιστῷ καὶ φρονίμῳ παρὰ τὸ λεγόμενον πρὸς τὸν δεκαπλασιάσαντα τὴν μνᾶν ἢ πενταπλασιάσαντα· καὶ οὐ θαυμαστόν, ὅπου γε καὶ τῶν παρὰ τούτους διαφερόντων μεῖζον· ὡρισμέναι γὰρ πόλεις τοῖς τὰς μνᾶς ἐπεξεργασαμένοις παραδίδονται, πλήθη δὲ τοῖς τὰ τάλαντα διπλασιάσασιν. πολλῷ δὲ μεῖζον καὶ τούτων ἐστὶ τὸ μὴ μόνον ἐπὶ πολλῶν καθίστασθαι, ἀλλ’ «ἐπὶ πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσι» τῷ κυρίῳ, ὅπερ ἀπόκειται τῷ πιστῷ καὶ φρονίμῳ οἰκονόμῳ, ἄξιον ἑαυτὸν πάντων τῶν ὑπαρχόντων [διὰ] τῆς πίστεως καταστήσαντι. ζητήσεις δὲ εἰ πλειόνων εὑρισκομένων πιστῶν καὶ φρονίμων ἕκαστον αὐτῶν δυνατὸν «ἐπὶ πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσι» τοῦ κυρίου καθίστασθαι· εἰ γὰρ «ἐπὶ πᾶσι», πῶς ἕτερος χώραν ἔχει ἐπὶ τοῖς δέκα πόλεσι καὶ μᾶλλον εἰ πλείους; διὸ εἰς προτροπὴν εἰρήσθω.
Τὸ παρὰ τοῦ Δανιὴλ εἰρημένον πρὸς θάτερον τῶν κατειπόντων τῆς ἁγίας Σωσάννης πρεσβυτέρων· «ἤδη γὰρ ὁ ἄγγελος τοῦ θεοῦ λαβών», φασίν, «παρὰ τοῦ θεοῦ σχίσει σε μέσον», ἑρμηνεύων Ὠριγένης λέγει γενήσεσθαι πάντως αὐτῷ τοῦτο ἐν τῇ κρίσει κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ κυρίου, ὅτι «καὶ διχοτομήσει αὐτόν»· Ἀμμώνιος δὲ τὸ αὐτὸ ἑρμηνεύων προφητικὸν κεφάλαιον κτλ. ... Ἐπειδὴ δὲ τὰ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ πρόσωπα ἕξ ἐστι, ῥητέον, ὅτι τὸ ἓν πρόσωπον, τὸ τῆς νύμφης, τέμνεται εἰς δύο, εἰς νύμφην καὶ θυγατέρα ἐν τῷ πρὸς τὴν μητέρα καὶ τὴν πενθερὰν διαμάχεσθαι τὴν αὐτήν· καὶ οὕτως ἀπαντᾷ τρεῖς ἐπὶ δυσὶ καὶ δύο ἐπὶ τρισὶ διαμάχεσθαι. πρὸς ἀναγωγὴν δέ· ὡς ἐν ἑνὶ οἴκῳ τῷ ἀνθρώπῳ αἱ πέντε αἰσθήσεις, πρὶν μὲν ἐλθεῖν αὐταῖς τὸν λόγον, ὁμονοοῦσιν ἐν ταῖς ἡδοναῖς, ἐπιδημήσαντος δ’ αὐτοῦ μερίζονται· δύο μὲν αἱ φιλοσοφώτεραι, ὅρασις, δι’ ἧς ὁρῶντες κόσμον καὶ τὴν τάξιν αὐτοῦ θαυμάζομεν τὸν κτίστην, καὶ ἀκοή, δι’ ἧς μαθητευόμεθα τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ, ἔπειτα τὰς λοιπὰς τρεῖς· γεῦσιν, ὄσφρησιν, ἁφήν, τὰς ἀνδραποδώδεις καὶ οὐ πεφυκυίας πρὸς φιλοσοφίαν, αἱ δὲ τρεῖς ἐπὶ τὰς δύο ἀντιπράττουσι μᾶλλον. τὸ οὖν·
PG 17:358«διαμερισθήσεται πατὴρ ἐπὶ υἱῷ» ἀφ’ ἑτέρας ἀρχῆς ἀναγνωστέον, οὐκ ἐχόμενα τῶν πρώτων, ὃ ῥητῶς μὲν τὸν τῶν πιστῶν ἀπὸ τῶν ἀπίστων δηλοῖ μερισμόν. συμβολικῶς δὲ «πατὴρ» νοῦς μερίζεται «ἐπὶ υἱῷ» μοχθηρῷ λογισμῷ μὴ συγκατατιθέμενος αὐτῷ· «καὶ υἱὸς ἐπὶ πατρί», ὁ τὸν ἀποθανόντα μὴ θάπτων πατέρα· «μήτηρ ἐπὶ θυγατρί», ψυχὴ τὸν μοχθηρὸν αὐτῆς οὐκ ἀποδεχομένη καρπόν· «θυγάτηρ ἐπὶ μητέρα», τὴν ὕλην ἡ μηκέτι ἑνουμένη αὐτῇ ψυχή· «πενθερὰ ἐπὶ νύμφην», ἡ τοῦ νόμου ἀνδρὸς τῆς ὑπ’ αὐτῷ ψυχῆς μήτηρ, λέγω δὴ τὸ ἅγιον πνεῦμα, καταλιπὸν τὸν ἐκ περιτομῆς λαόν· «νύμφη ἐπὶ τὴν πενθεράν», ὁ διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν λαὸς χωρισθεὶς τοῦ πνεύματος. Ἔοικε συκῇ παραβάλλεινπάντα τὰ ἔθνη· ἄλλως τε· συκῆ ἦν ἡ ἀνθρωπότηςἐκτεμὼν αὐτούς. ἡ οὖν πρώτη ἀθέτησιςχάριτι παραίτησις. ἄλλοι δὲ τὸ τρισσῶς καὶ ἀπόβλητος γέγονεν. ἕτερον δὲ τέταρτον νοῆσαι τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως χρόνον, καθ’ ὃν νύττει καὶ περιορύττει τὸν Ἰσραήλ, καταθερμαίνων αὐτόν, ἵνα ζέοντας τῷ πνεύματι ἀποτελέσῃ. ἐπειδὴ δὲ μετὰ τοσαύτας ἀπειλὰς ἔμειναν ἄκαρποι, ἐξεκόπη ἡ συκῆ καὶ ἐνεκεντρίσθη τὰ ἔθνη «εἰς τὴν ἐκείνων ῥίζαν»· ἔμεινε γὰρ ἡ ῥίζα·
ἢ γεωργὸν δεῖ νοῆσαι ἄγγελόν τινα παρὰ θεοῦ προσταχθέντα προί̈στασθαι τῆς Ἱερουσαλήμ, ἣ καὶ συκῇ ἀκάρπῳ παραβάλλεται. Διαγράψωμεν οὖν καὶ ὡς ἐν συντόμῳ τὸν λόγον· συκῆ ἤτοι ἡ πόλις Ἱερουσαλήμ ἢ ἡ τῶν Ἰουδαίων συναγωγή ἢ ἡ ἀνθρωπότης πᾶσα· οἰκοδεσπότης, οὗ τινος καὶ ἡ συκῆ ἦν, ὁ θεὸς καὶ πατήρ ἤτοι αὐτὸς ὁ σωτήρ· ὁ δὲ ἀμπελουργὸς ὁ υἱὸς τοῦ θεοῦ. τρίτον δὲ λέγει ἐληλυθέναι αὐτόν, τοῦτ’ ἔστι διὰ Μωϋσέως, διὰ τῶν προφητῶν, δι’ ἑαυτοῦ· ἤτοι πρῶτον ἔτος, καθ’ ὃ πρῶτον τῷ Ἀδὰμ ἐνετείλατο λέγων· «ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φάγῃ» καὶ τὰ ἑξῆς· δεύτερον, καθ’ ὃ ἐν τῷ νόμῳ διὰ Μωϋσέως τῷ Ἰσραὴλ δέδωκεν ἐντολάς· τρίτον, καθ’ ὃ αὐτὸς δι’ ἑαυτοῦ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ τὸν τέλειον δέδωκε νόμον. ἢ πρῶτον ἔτος φησίν, καθ’ ὃν ἦν Μωϋσῆς καὶ Ἀαρών· δεύτερον, καθ’ ὃν ἦν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυὴ καὶ οἱ κριταί· τρίτον δέ, καθ’ ὃν γεγόνασιν «οἱ προφῆται μέχρις Ἰωάννου» τοῦ βαπτιστοῦ· τέταρτον τὸν τῆς ἐνανθρωπήσεως χρόνον, καθ’ ὃν αὐτὸς διὰ τοῦ εὐαγγελίου τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν πᾶσιν εὐηγγελίσατο.
PG 17:359Ἑτέρως ἔστι λαβεῖν τὴν μὲν γυναῖκα εἰς τὴν ἐκκλησίαν, τὴν δὲ ζύμην εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον, σάτα δὲ τρία σῶμα, πνεῦμα, ψυχήν. ἁγιάζεται δὲ ταῦτα τῇ ζύμῃ τοῦ ἁγίου πνεύματος, ὥστε γενέσθαι πρὸς τὸ ἅγιον πνεῦμα ἓν φύραμα, ἵν’ «ὁλόκληρον ἡμῶν τὸ σῶμα καὶ τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχὴ ἀμέμπτως τηρηθείῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ», ὥς φησιν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Τὰ πέντε ταῦτα διαστήματα εχπλ. οἱ Χριστοῦ γνώριμοι. Τάχα μὲν οὖν ἅπας ὁ τῶν ἀνθρώπων εχπλ. τῆς σωτηρίας μισθός. Δι’ οὗ δοκεῖ μοι τὸ γνώρισμα εχπλ. βασιλείαν ἀναφέρεται. Ἀλλ’ οὕτω μὲν κατὰ τὸ ῥητὸν κελευόμεθα μὴ φίλους καλεῖν καὶ γείτονας, ἀλλὰ «πτωχοὺς καὶ ἀναπήρους, χωλοὺς καὶ τυφλούς». εἰ δὲ μὴ οἰκονομικῶς καὶ ὡς ἐν παραβολαῖς λέγει ταῦτα, ἵνα καὶ οἱ ἀκεραιότεροι ὡς ἐγχωρεῖ ὠφελῶνται ταῦτα, καὶ ἀποτρέπει τῶν καθηκόντων· οὐ σοφοῦ γὰρ [ἔστι] πτωχοὺς μὴ πιστοὺς καλεῖν ἢ φίλους πιστοὺς πτωχοὺς μὴ καλεῖν.
τάχα οὖν μυστικῶς φίλοι οἱ χαίροντες λόγῳ τοῖς τῆς ἀληθείας δόγμασιν, ἀδελφοὶ οἱ ἔχοντες ἀδελφὰ δόγματα, συγγενεῖς οἱ πορρώτεροι μέν, πλησιάζειν δ’ ἡμῖν θέλοντες ἐν δόγμασιν, γείτονες οἱ μὴ πάντη μακρὰν ἔχοντες τὰ οἰκοδομήματα τῶν ἡμετέρων δογμάτων. κατὰ κοινοῦ μὲν οὖν «πλουσίους» ἀκουστέον· ὁ δὲ πλουτῶν ἐν οἷς οἴεται ἀληθέσι δόγμασι, κληθεὶς ἐπὶ τὸν ὄντως ἀληθῆ λόγον, ἀντιλέγων τῇ ἀληθείᾳ οἷον ἀντικαλεῖ τὸν διδάσκοντα· ἐπεὶ δὲ «οὐ πολλοὶ» μὲν ἐν ἡμῖν «σοφοί», τινὲς δέ, ζητητέον εἰ καὶ τούτους κλητέον· οἱ μὲν γὰρ ἀκροάσεις καταγγέλλοντες «πλουσίους» καὶ οὐ πτωχοὺς καλοῦσιν, ὁ δὲ πρὸς δόξαν ἀληθῆ διακονῶν τῷ λόγῳ κενοδοξίας ἀπήλλακται. «κάλει» δὲ «πτωχούς», φησίν, τοῦτ’ ἔστιν ἀπόρους λόγων, ἵνα πλουτίσῃς, «ἀναπήρους», τοῦτ’ ἔστιν βεβλαμμένους τὸ φρόνημα, ἵνα ὑγιάσῃς, «χωλοὺς» τοὺς σκάζοντας τῷ λόγῳ, ἵν’ «ὀρθὰς τροχιὰς» ποιῶσι, «τυφλοὺς» τοὺς τὸ θεωρητικὸν μὴ ἔχοντας, ἵνα βλέπωσι τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. τὸ δέ· «οὐκ ἔχουσιν ἀνταποδοῦναί σοι» ἴσον ἐστὶν τῷ· οὐκ ἴσασι πρὸς ἐρώτησιν ἢ ἀπόκρισιν διεξάγειν λόγον καὶ διαλεκτικῶς.
PG 17:360«ἄριστον» μὲν γὰρ οἱ εἰσαγωγικοὶ λόγοι ἢ ἠθικοὶ ἢ τὰ παλαιὰ λόγια, «δεῖπνον» δὲ οἱ ἐν προκοπῇ λόγοι μυστικοὶ ἢ οἱ τῆς νέας διαθήκης. «ἀνάστασιν» δὲ «δικαίων» ἐνταῦθα λέγει, ἣν Ἰωάννης πρώτην ἐν [τῇ] Ἀποκαλύψει φησίν. [Εἰκὸς δή που τὸν ἄνθρωπονοἰκονομίας. πολυπραγμονήσωμεν δέ· τίς εἴητὴν κλῆσιν.] Καὶ «ἄνθρωπος» μὲν ἀπὸ φιλανθρωπίας ἀναγορευόμενος ὁ θεὸς καὶ πατὴρ τοῖς μήπω δυναμένοις φαγεῖν ἄριστον ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ θεοῦ ὡς «ἄνθρωπος δεῖπνον» ποιεῖ· καὶ «μέγα»· ὑπερβέβηκε γὰρ τὸ «ἄριστον»· ἄριστον μὲν γὰρ οἱ εἰσαγωγικοὶ λόγοι ἢ ἠθικοί· ἢ τὰ παλαιὰ λόγια· «δεῖπνον» δὲ οἱ ἐν προκοπῇ λόγοι μυστικοί· ἢ οἱ τῆς νέας διαθήκης· ὥρα δὲ «τοῦ δείπνου» ἡ παρουσία αὐτοῦ· δοῦλος δὲ ἀποστελλόμενος ὁ Χριστὸς διὰ τὸ εἰς πάντων κλῆσιν δουλεῦσαι τῷ πατρί· «οὐ γὰρ ἦλθεν διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι» καί· «ἐγώ εἰμι ἐν μέσῳ ὑμῶν ὡς ὁ διακονῶν», «μορφὴν δούλου λαβών». Ἐκλήθησαν μὲν ὡς ἐντρεχεῖς ἀπὸ φύσεως, τρισὶ δὲ τρόποις ἀποπίπτουσι τῆς κλήσεως, φαντασίᾳ δογμάτων κρεισσόνων ὡς νοητῶν, διώξει αἰσθητῶν καὶ οὐ νοητῶν, φιληδονίᾳ.
οἱ μὲν γὰρ ἀγρὸν ἀγοράσαντές εἰσιν, οἳ καὶ παραιτοῦνται τὸ δεῖπνον, οἳ παραλαβόντες δόγματα ἕτερα τῆς θειότητος πολλὴν ἔχοντα πιθανότητα καὶ ποικιλίαν τοῦ λόγου, οἳ καὶ καταφρουνοῦσι τοῦ ἀγροῦ, τοῦ ἔχοντος ἐν ἑαυτῷ «θησαυρὸν» καὶ δυνάμεις. ὁ οὖν μὴ ἰδὼν μηδὲ δοκιμάσας ὃν ἐκτᾶτο λόγον, διὰ τὸ προειλῆφθαι ἐξ ἀνάγκης καὶ οὐχ ἑκουσίως, ἐξέρχεται ἐκ τοῦ δείπνου καὶ τοῦ κεκληκότος, τάχα δὲ καὶ ἑαυτοῦ. τὸ δέ· «ἐρωτῶ σε» φασίν, ὡς λόγῳ μόνῳ αἰδούμενοι τὸν κεκληκότα. Ὁ δὲ ζεύγη βοῶν ἀγοράσας πέντε οὐδ’ οὕτως ἐδοκίμασεν ἐξ ἀρχῆς ἃ ἐώνηται· ἔστι δὲ ὁ τῆς νοητῆς καταφρονῶν φύσεως, περὶ δὲ τὰ αἰσθητὰ φιλοσοφῶν ὡς Ἰουδαῖοι Ἐβιωναῖοι· οὐχ ἑπτὰ ἑπτὰ ὡς καθαρὰ λαμβάνων αὐτά, δύο δὲ δύο ὡς τὰ ἀκάθαρτα εἰσῆλθεν εἰς τὴν κιβωτόν, τοῦ σωτῆρος κτίζοντος «εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον τοὺς δύο» καὶ λέγοντος· «ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν». εἰ δὲ δύο ἀριθμός ἐστι ὕλης, οὗτος καὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ ὑλικὰ τιμᾷ. διὸ καὶ οὗτος παρῄτηται τὸ νοητὸν δεῖπνον· ὅθεν καὶ ἔν τισιν ἀντὶ τοῦ· «ἐρωτῶ σε» «καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναμαι ἐλθεῖν» κεῖται. οἱ γὰρ αἱρῶντες τὰ αἰσθητά φασι μὴ δύνασθαι ἀσώματον καταλαβεῖν.
PG 17:361ὁ δὲ ἕτερός ἐστιν ὁ εἰπών· «γυναῖκα ἔγημα», ὁ δοκῶν εὑρηκέναι σοφίαν καὶ ταύτης κοινωνήσας παραιτούμενος τὴν ἀληθῆ ἢ ὁ τῇ σαρκὶ ἑνούμενος, φιλήδονος μᾶλλον ἢ φιλόθεος· «οἱ δὲ ἐν σαρκὶ ὄντες θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται». Τὸ μὲν οὖν ὁλοσχερὲς τῆς παραβολῆς οὕτως. Ἐκλάβοις δὲ καὶ ἄλλως κατὰ τὸν τόπον. Ὅσον ἄνθρωποί ἐσμεν εχπλ. ἐν συναγωγῇ θεῶν. Οὗτοι τὰ ἔθνη εἰσὶν ἐν πλατείαις μὲν ὡς τὴν εὐρύχωρον βαδίζοντες ὁδόν, βιοῦντες ἄνευ διδαχῆς καὶ δογμάτων· ἐν δὲ ῥύμαις οἱ συστέλλοντες τὴν κακίαν οἵᾳ δήποτε προφάσει· πόλις δὲ νῦν ὁ περίγειος κόσμος· πτωχοὶ δὲ καὶ ἀνάπηροι καὶ τυφλοὶ «τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου καὶ ἀγενῆ καὶ ἀσθενῆ». οἱ δὲ λοιποὶ οἱ ἐξ ἐσχάτων ἀπὸ τῶν ὁδῶν καὶ φραγμῶν καλούμενοι τρίτοι οὗτοί εἰσιν αἱ ἐν Ἅιδου ψυχαὶπολλοὶ γὰρ ὁδοὶ τῶν ἐξελθόντων τὸν βίον τοῦτον αἷς ἐκήρυξε μετὰ τὴν ἀπόθεσιν τοῦ σώματος ὁ σωτήρ· φιλάνθρωπος δὲ ὢν ἀνάγκῃ προσάγει τοὺς οὐκέτι αὐτεξουσίους. Ὁ πύργος ἀνάστημα ἔχων καὶ δίαρμα καὶ ὕψος εἴη ἂν ὁ περὶ θεοῦ λόγος· αἰνίττεται οὖν διὰ τῆς παραβολῆς, ὅτι μέλλων θεολογεῖν σκόπησον εἰ δύνασαι ἀρξάμενος.
πάντα ἀπαιτεῖ ὁ λόγος εἰς θεολογίαν τελειῶσαι, ἵνα μὴ ἀρξάμενος τῶν τῆς θεοσεβείας δογμάτων ἀτελῆ καταλίπῃς τὸν περὶ θεοῦ λόγον καὶ στεφάνην αὐτῷ μὴ ἐποικοδομήσῃς· εἰ γὰρ στεφάνην οὐκ ἐπῳκοδόμησεν, πεσεῖταί τις ἀπὸ τοῦ πύργου καὶ ἀποθανεῖται. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως τὸ ἐπιθυμεῖν, κορεσθῆναι τὸν ἄσωτον ἐκ τῶν κερατίων. ἡ λογικὴ φύσις ἐν ἀλογίᾳ γενομένη ἐπιθυμεῖ, κἂν μὴ ἐν κρείττοσι λόγοις, ἐν ὁποίοις γοῦν καταντῆσαι. ἐπεὶ δὲ τὰ κεράτια γλυκάζει μὲν καὶ πιαίνει τὸ σῶμα, τῷ δὲ σκυβάλῳ οὐ δίδωσιν ὁδόν, εἶεν ἂν ταῦτα φιλού̈λων καὶ φιλοσωμάτων λόγοι πιθανοί, τὴν ἡδονὴν λεγόντων ἀγαθόν, «κνηθομένων τὴν ἀκοὴν καὶ ἐπὶ τοὺς μύθους ἐκτρεπομένων». «καὶ οὐδεὶς ἐδίδου»· τοῖς γὰρ εὐφυέσι τὰ σαθρὰ μαθήματα οὐ παραδιδόασιν οἱ φαῦλοι, ἵνα μὴ ἐλέγχωνται. ἄλλως τε οἱ τῶν ἔξωθεν λόγοι ἄτροφοι καὶ τὸ χωρητικὸν καὶ ἀναδοτικὸν τῶν λογικῶν τροφῶν ἐμπλῆσαι οὐ δύνανται. Καταλιπὼν τὰ οὐράνια προσέθηκα τὸ ἀσεβῆσαι πρός σε· τὴν ἀνθρωπίνην ἀθλιότητα δείκνυσιν ὁ λόγος ἱστορικῶς διηγούμενος τὴν ἀποφοίτησιν αὐτοῦ καὶ τὴν ἀτοπίαν.
PG 17:362οὐ πρότερον δὲ αὐτὸν ἐπανάγει πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς εὐκληρίαν, πρὶν αἴσθησιν αὐτὸν τῆς παρούσης λαβεῖν συμφορᾶς καὶ εἰς ἑαυτὸν ἐλθεῖν καὶ μελετῆσαι τὰ τῆς μεταμελείας ῥήματα· φησὶ γὰρ «ἥμαρτον» καὶ τὰ ἑξῆς, οὐκ ἂν προσθεὶς τῇ ἐξομολογήσει τὴν «εἰς τὸν οὐρανὸν» ἁμαρτίαν, μὴ πεπεισμένος ἑαυτοῦ πατρίδα εἶναι τὸν οὐρανόν, ὃν καταλιπὼν ἐπλημμέλησεν. διὰ τοῦτο καὶ εὐπρόσιτον αὐτῷ τὸν πατέρα ἡ μελέτη τῆς τοιαύτης ἐξομολογήσεως ἀπεργάζεται ὥστε καὶ προσδραμεῖν αὐτῷ καὶ φιλήματι τὸν τράχηλον δεξιώσασθαι. Εἰ δὲ χρὴ τὸν τόπον καὶ ὑψηλότερον θεωρῆσαι, προκατάρχεται λόγων ἠθικῶν μὲν οἷον τροφῆς ἐν τῷ «φαγόντες», ἐποπτικῶν δὲ οἷον ποτοῦ ἐν τῷ «εὐφρανθῶμεν»· «οἶνος» γὰρ «ἀρχὴ εὐφροσύνης», ὡς γέγραπται. Τὸ τῆς «συμφωνίας» ὄνομα κυρίως τάσσεται ἐπὶ τῶν κατὰ μουσικὴν ἐν φωναῖς ἁρμονιῶν· καὶ εἰσί γε παρὰ τοῖς μουσικοῖς φθόγγοι φθόγγοις σύμφωνοι καὶ ἄλλοις διάφωνοι. οἶδε δὲ καὶ ἡ εὐαγγελικὴ γραφὴ τὸ ὄνομα ἐπὶ τῶν κατὰ μουσικὴν [ἁρμονιῶν] τεταγμένον, ὡς ἐνταῦθα.
ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ τοῦ Δανιὴλ βίβλῳ ἀναγέγραπται κελεύων ὁ Ναβουχοδονοσόρ, ἡνίκα ἂν ἀκούσωσιν οἱ ἡθροισμένοι «τῆς φωνῆς τῆς σάλπιγγος, σύριγγός τε καὶ κιθάρας, σαμβύκης τε καὶ ψαλτηρίου καὶ συμφωνίας καὶ παντὸς γένους μουσικῶν, πίπτοντας προσκυνεῖν τῇ εἰκόνι τῇ χρυσῇ». «ὅτι ὑγιαίνοντα αὐτὸν ἀπέλαβον»· ὑγιαίνοντα ὡς ἀποβαλόντα τὴν νόσον διὰ τῆς μετανοίας. Ἐπεὶ δὲ ἀρετὴν εἶναι τὴν φρόνησιν εχπλ. οὐρανοὺς ἡτοίμασεν ὁ κύριος. Μία κεραία οὐ παρ’ Ἕλλησι μόνον ἐστὶ τὸ ἰῶτα, ἀλλὰ καὶ παρ’ Ἑβραίοις τὸ παρ’ αὐτοῖς καλούμενον ἰώθ. δύναται δὲ τὸ «ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία» συμβολικῶς λέγεσθαι ὁ Ἰησοῦς, ἐπείπερ ἡ ἀρχὴ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ οὐ παρ’ Ἕλλησι μόνον, ἀλλὰ καὶ παρ’ Ἑβραίοις ἀπὸ τοῦ ἰὼθ γράφεται· καὶ ἔστιν οὕτως τὸ «ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία» ὁ Ἰησοῦς, ὁ λόγος τοῦ θεοῦ ἐν τῷ νόμῳ, οὐ παρερχόμενος αὐτόν, «ἕως ἂν πάντα γένηται», καὶ οὐχὶ πίπτων· πίπτει γὰρ ἐπὶ σωτηρίᾳ, ἵνα «καρπὸν πολὺν» φέρῃ, ἀλλὰ πίπτων εὐκοπωτέρου ὄντος «τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν παρελθεῖν» ἢ περὶ τοῦτον ἐν τῷ νόμῳ τυγχάνοντα «μίαν κεραίαν πεσεῖν»·
PG 17:363«πεσὼν» δὲ «εἰς τὴν γῆν» ἀπέθανεν, ἵνα πλείονα καρπὸν φέρῃ, οὐ νικηθείς, ἀλλὰ «ταπεινώσας ἑαυτὸν καὶ γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ». «Ἄνθρωπός τις ἦν πλούσιος»· ἐπειδὴ οὐκ ἐδόκει κρεῖττον εἶναι κατὰ τὸ Σολομώντειον «ὄνομα καλὸν ἢ πλοῦτον πολύν», ἀλλὰ τοὐναντίον πλοῦτον ἔχειν πολὺν ἢ ὄνομα καλόν, διὰ τοῦτο ἐξ ὧν ἠγαπήκει καλεῖται, πλούσιος προσαγορευόμενος, οὐχ ὅσιος οὐδὲ δίκαιος· ὁ δὲ πένης ἅτε μηδὲν ἔχων [ἐν] τῷ κόσμῳ τούτῳ ψιλῷ ὀνόματι Λάζαρος καλεῖται. ἀλλ’ ὅρα πῶς τοῦ πλουσίου τὰ χαρακτηριστικὰ τίθησιν ὁ πάντων σωτὴρ ἰδιώματα· «καὶ ἐνεδιδύσκετο», γάρ φησιν, «πορφύραν καὶ βύσσον εὐφραινόμενος καθ’ ἡμέραν λαμπρῶς»· καὶ οὐδὲ τὸ κύριον αὐτοῦ τίθησιν ὄνομα, ἀλλ’· «ἄνθρωπός τις ἦν» φησίν, ἵν’ ἐν τῷ κοινῷ μὲν φέρῃ τὸ ἄδηλον, ἐν τῷ ἀδήλῳ δὲ τὸ κοινὸν εἰσάγῃ καθυβριζόμενον. ἀλλ’ ἐπὶ τῶν δικαίων οὐχ οὕτως, ἀλλὰ πῶς; «ἄνθρωπός τις ἦν», φησίν, «ἐν χώρᾳ τῇ Αὐσίτιδι, ὄνομα αὐτῷ Ἰώβ», καὶ «ἄνθρωπος ἦν ἐν Ἱερουσαλήμ, ᾧ ὄνομα Συμεών». ὅτου χάριν; ὅτι περὶ μὲν τοῦ ἐπάγει·
«καὶ ἦν ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἄμεμπτος, ἄκακος, δίκαιος, ἀληθινός, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος», περὶ δὲ τοῦ· «καὶ ὁ ἄνθρωπος οὗτος δίκαιος καὶ εὐλαβὴς προσδεχόμενος παράκλησιν τοῦ Ἰσραήλ, καὶ πνεῦμα θεοῦ ἅγιον ἦν αὐτῷ». ἦν μὲν γὰρ καὶ Ἰὼβ πλούσιος, ἀλλ’ οὐ τρυφῇ καὶ ἀσπλαγχνίᾳ συζῶν, ἀλλὰ φιλοστόργῳ γνώμῃ παντὶ ἐνδεεῖ ὁ οἶκος αὐτοῦ ἠνέῳκτο, καὶ ἀδικῶν μὲν οὐδένα, ἀδικουμένοις δὲ μᾶλλον βοηθῶν καὶ χήραις καὶ ὀρφανοῖς τὰ πρὸς ζωὴν χορηγῶν· [ταῦ]τα γὰρ τὰ τῶν δικαίων πλουσίων δικαιώματα. Ἠβουλήθη τις ἀθετῆσαι τὴν περὶ τοῦ πλουσίου καὶ τοῦ πένητος διήγησιν κατ’ ἄγνοιαν τοῦ εὐαγγελίου οὕτως ἐπαπορῶν· εἰ γὰρ ἀνέκειτό, φησιν, εἰς τὸν κόλπον τοῦ Ἀβραὰμ ὁ Λάζαρος, ἕτερος πρὸ τοῦ τοῦτον ἐξελθεῖν τὸν βίον ἀνέκειτο ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἀβραὰμ καὶ πρὶν ἐκεῖνον ἄλλος, ἀλλὰ καὶ ἄλλου, φησίν, δικαίου ἐξελθόντος ὁ πτωχὸς ὑπαναστήσεται. οὐ γὰρ ἑώρα τὸν κόλπον τοῦ Ἀβραὰμ ὁ περὶ τούτων ἐπαπορῶν, καὶ ὅτι δυνατόν ἐστι μυρίους ἐν τῷ κόλπῳ τοῦ Ἀβραὰμ ἅμα ἀναπαύεσθαι κοινωνοῦντας τῶν ἀποκαλυφθέντων αὐτῷ.
καὶ γὰρ καὶ Ἰωάννης ὁ ἀγαπητός, εἰ καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν ἐν τῷ δείπνῳ «εἰς τὸν κόλπον τοῦ Ἰησοῦ» ἀνέκειτο, τοῦ γέρως τούτου ἀξιωθεὶς ὡς ἐξαιρέτου ἀγάπης κριθεὶς ἄξιος τῆς παρὰ τοῦ διδασκάλου, ἀλλὰ τοῦτο συμβολικῶς παρίστησιν, ὅτι τῷ λόγῳ Ἰωάννης ἀνακείμενος καὶ τοῖς μυστικωτέροις ἐναναπαυόμενος, ἀνέκειτο ἐν τοῖς κόλποις τοῦ λόγου, ἀνάλογον τῷ καὶ αὐτὸν εἶναι τὸν «μονογενῆ» λόγον «ἐν τοῖς κόλποις τοῦ πατρός» ἀναγεγράφθαι. Καί γε τοὺς περὶ λέπρας νόμους εχπλ. ἡ λέπρα ἐξαφανισθῇ. Δύναται δὲ σημαίνεσθαι καὶ τὰ δύο εχπλ. ὡς ἀνάξια ἀφιεμένη. οἱ δ’ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον δύο ἐν τῷ ἀγρῷ, ὁ τοῦ σπουδαίου νοῦς καὶ ὁ τοῦ φαύλου, ἕτεροι τούτων εἰσίν. Ἐξελέγχεται δὲ ἐν τῷ λόγῳ Μαρκιωνιστῶν [τε] παράνοια [καὶ Μανιχαίων], οἳ τὸν νόμον ἀλλότριον εἶναί φασι Χριστοῦ. φησὶ γὰρ ὁ Μᾶρκος, ὅτι «ἐμβλέψας αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς ἠγάπησεν αὐτόν»· οὐκ ἂν δὲ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀλλοτρίου πληρώσει ἠγάπησε τὸν περὶ ταύτης παρρησιασάμενον. ζήτησιν δὲ κινεῖ, πῶς ἠγαπήθη ὁ μὴ μέλλων ἀκολουθεῖν ἐπὶ τὴν ζωήν.
PG 17:364ἔστι δὲ ἐπὶ μὲν τοῖς προτέροις ἀγάπης ἄξιος ὁ τὰ τοῦ νόμου φυλάξας, καὶ ταῦτα ἐκ νεότητος, τῇ δὲ πρὸς τὸ τέλειον ὀλιγωρίᾳ τὴν ἐπὶ τοῖς πρόσθεν ἀγάπην οὐκ εἴασε γενέσθαι τελείαν, ὥσπερ οὐδὲ τὴν τελειότητα ἐδέξατο. διόπερ ὁ Παῦλος ἀτελὲς ἅπαν τὸ ἐν νόμῳ καταλαβὼν ἐπὶ τὴν τελειότητα ἔσπευσεν. «Ἐπορεύθη εἰς χώραν μακρὰν λαβεῖν ἑαυτῷ βασιλείαν» ὁ Χριστὸς μετὰ τὴν ἀνάληψιν· ὑποστρέφει δὲ ἐν τῇ δευτέρᾳ παρουσίᾳ· ὅρα δὲ εἰ δύνανται οἱ δέκα δοῦλοι εἶναι οἱ δέκα ἀπόστολοι· Ἰούδαν γὰρ προδότην ὑπεξαιροῦμεν καὶ «Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν Ἰωάννου» οὐ πραγματευσάμενον διὰ τὸ τάχιον ἀνῃρῆσθαι ὑπὸ Ἡρώδου «μαχαίρᾳ». Ὑπὲρ γὰρ ὅλου τοῦ βίου ἡμῶν οἱ πάντες κριθησόμεθα τότε, ἡνίκα λόγου συναιρομένου ἀχθήσεται εἰς μέσον καὶ «πᾶν ῥῆμα ἀργόν, ὃ ἐὰν λαλήσωσιν οἱ ἄνθρωποι», ἀλλὰ καὶ εἴ ποτέ τις «ἐπότισε ποτήριον ὕδατος ψυχροῦ μόνον εἰς ὄνομα μαθητοῦ». καὶ ταῦτα ἔσται, ἡνίκα τὸ παρὰ τῷ Δανιὴλ γεγραμμένον γένηται, τό· «βίβλοι ἀνεῴχθησαν, καὶ κριτήριον ἐκάθισεν»·
οἱονεὶ γὰρ πάντων τῶν λελαλημένων ἡμῖν καὶ τῶν πεπραγμένων καὶ τῶν νενοημένων ἀναγραφή τις γίνεται, καὶ θείᾳ δυνάμει πᾶν κρυπτὸν ἡμῶν φανερωθήσεται καὶ πᾶν κεκαλυμμένον ἀποκαλυφθήσεται· «τοὺς γὰρ πάντας ἡμᾶς παραστῆναι δεῖ ἔμπροσθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν εἴτε ἀγαθὸν εἴτε φαῦλον». μηδεὶς δὲ οἰέσθω μακρῶν τινων αἰώνων δεήσειν τῷ τοσούτῳ τῶν πάντων καὶ ὑπὲρ πάσης τῆς ἐνταῦθα ζωῆς λογοθεσίῳ· ἀθρόως γὰρ βουληθεὶς ὁ θεὸς ἀναρριπίσαι ἐν ταῖς πάντων μνήμαις τὰ παρ’ ὅλον τὸν βίον γεγενημένα καλὰ ἢ φαῦλα ποιήσει τοῦτο ἀφάτῳ δυνάμει καὶ ὑπομνήσει ἕκαστον ὧν ἔπραξεν, ἵνα συναισθηθέντες ὧν πεποιήκαμεν καταλάβωμεν, δι’ ἃ κολαζόμεθα ἢ τιμώμεθα. τολμητέον γὰρ καὶ λεκτέον, ὅτι ὁ τῆς προσδοκωμένης κρίσεως καιρὸς οὐ δεῖται χρόνων· ἀλλ’ ὡς ἡ ἀνάστασις γίνεσθαι λέγεται «ἐν ἀτόμῳ, ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ», οὕτως οἶμαι καὶ ἡ κρίσις. ἐν ταύτῃ μὲν οὖν τῇ παραβολῇ δέκα δοῦλοι εὑρίσκονται δέκα λαβόντες μνᾶς, ἕκαστος ἀνὰ μίαν, ἐν ἑτέρᾳ δὲ ὁ μὲν πέντε τάλαντα, ὁ δὲ δύο, ὁ δὲ ἕν· ἀλλαχοῦ δὲ ὀφείλεται ὁ μὲν πεντακοσίων, ὁ δὲ πεντήκοντα δηναρίων.
PG 17:365εἴ τις δὲ κατανοήσει τὸ ποικίλον τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς καὶ τὰς πολλῷ διαφερούσας ἀλλήλων εὐφυί̈ας καὶ ἀφυί̈ας εἰς πλείονας τῶν ἀρετῶν ἢ ἐλάττονας, καὶ τάσδε τὰς ἀρετὰς ἢ τάσδε, τάχα ἂν ἐννοήσαι, πῶς ἑκάστη ψυχὴ ἐλήλυθε, μετὰ τίνων τοῦ οἰκοδεσπότου νομισμάτων ἀναφαινομένων μετὰ τῆς τοῦ λόγου συμπληρώσεως καὶ τῆς ἑξῆς τῇ συμπληρώσει τοῦ λόγου ἐπιμελείας καὶ ἀσκήσεως πρὸς τὰ δέοντα. Ὅρα ὅτι οὐ πάντῃ ἀπέκλεισε τὸν πλούσιον εχπλ. καὶ τὰ τῆς λογιζομένης. Ἐκεῖνα δεῖ ἀποδιδόναι Καίσαρι, τὰ μηδὲν τὴν εὐσέβειαν παραβλάπτοντα· εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν βασιλεῦσιν ὑποτάσσεσθαι προσετάγημεν καὶ πάσῃ ἀρχῇ ὑπερεχούσῃ. καὶ ἁπλῶς εἴ τι μὲν ἀπάτης εἴδωλον, τοῦτο τῷ δημιουργῷ τῆς κακίας ἐπιρριπτέον, εἴ τι δὲ ἀρετῆς σύμβολον, τοῦτο θεῷ ἀναθετέον· τὸ δὲ ἐντελὲς ἐν τῷ Ματθαίῳ εἴρηται. «Ἄρατε οὖν», φησὶν τοῖς παρεστῶσιν, «ἀπ’ αὐτοῦ τὴν μνᾶν», τοῦτ’ ἔστιν τὴν χάριν τοῦ ἁγίου πνεύματος, ἐπειδὴ οὐ δύναται ταύτην ἔχων κολασθῆναι εἰ μὴ πρῶτον ταύτης γυμνωθῇ, «καὶ δότε τῷ τὰς δέκα μνὰς ἔχοντι». ἀντιχαρίζεται γὰρ ἡμῖν ὁ θεὸς τὰ ἀγαθὰ μετὰ προσθήκης·
τῷ γὰρ ποιήσαντι «τὴν» μίαν «μνᾶν» δέκα ἀντεχαρίσατο «τὰς δέκα μνᾶς», προσθεὶς αὐταῖς καὶ ἄλλην μνᾶν τὴν τοῦ μὴ ἐργαζομένου. Ὁ μὲν γὰρ ἔχων, φησίν, ἀρετὴν ἐκ πόνων καὶ ἱδρώτων καὶ προσθήκην λαμβάνει παρὰ θεοῦ, οἷον [τῷ] πίστιν ἔχοντι τὴν ἐκ τοῦ ἐφ’ ἡμῖν, δοθήσεται χάρισμα πίστεως, καὶ ἁπλῶς τῷ ἔχοντι [τι] τῶν ἐκ κατασκευῆς φυσικῶς ἐνυπαρχόντων αὐτῷ βελτιωθὲν προσοχῇ καὶ ἐπιμελείᾳ τὸ ἐνδέον ἀπὸ θεοῦ δοθήσεται· ὁ δὲ πονηρὸς καὶ μὴ μεταδιδοὺς εἰς πολλοὺς λόγον, οὗτος ἀποστερεῖται, οὗ εἶχεν, καὶ τιμωρεῖται. Οἱ δύο μαθηταὶ ἤτοι Πέτρος καὶ Παῦλος εχπλ. εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ. Ἔργον γάρ ἐστι τῶν λυόντων τὸν δεδεμένον πῶλον μαθητῶν ἀγαγεῖν λελυμένον πρὸς τὸν Ἰησοῦν καὶ τὰ ἑαυτῶν ἱμάτια, ἐν οἷς ἐκοσμοῦντο, τοῦτ’ ἔστι τὰς πράξεις καὶ τοὺς λόγους, τὰ πλείονα ἐπιρρῖψαι τῷ πώλῳ καὶ μετὰ ταῦτα ἐπιβιβάσαι καὶ ἐνιδρύσαι αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν καὶ πάλιν ὑποστρῶσαι τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ, ἵν’ ἱματίων μαθητικῶν ἐπιβαίνῃ ὁ λελυμένος πῶλος, ᾧ ἐπιβέβηκεν ὁ Ἰησοῦς. Τοῦ μὲν γὰρ πλήθους «τῶν μαθητῶν μεγάλῃ» αἰνούντων «φωνῇ τὸν θεὸν» σιωπῶσιν οἱ λίθοι·
PG 17:366σιωπησάντων δὲ τοῦ πλήθους τῶν μαθητῶν, ὅπερ, «ἐὰν ἔλθῃ ἡ ἀποστασία», γίνεται, «οἱ λίθοι» κεκράξουσιν. Λίθοι δὲ ποῖοι ἢ οἱ μὴ γενόμενοι τέκνα τοῦ Ἀβραάμ; Τίνες δὲ οἱ λίθοι, περὶ ὧν εἴρηται μὴ ἀδυνατεῖν τῷ θεῷ «ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Ἀβραάμ»; Ἐν τῇ «ἀπὸ μέρους» πωρώσει τοῦ Ἰσραὴλ γενομένῃ, ἕως «τὸ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ», κρύπτεται μὲν ἀπὸ ὀφθαλμῶν τῆς Ἱερουσαλὴμ «τὰ πρὸς εἰρήνην» αὐτῇ, δι’ ὃ οὐκ ἔγνω αὐτὰ καὶ τοῦτο ἐν τῇ τῆς Ἰησοῦ ἐπιδημίας ἡμέρᾳ· ἔρχονται δὲ ἡμέραι ἐπ’ αὐτὴν ὅτε «παρεμβαλοῦσιν οἱ ἐχθροὶ» αὐτῆς «χάρακα» ἐπ’ αὐτῆς καὶ τὰ ἑξῆς. ὁ δὲ νοῦς τοῦ ῥητοῦ· ἐπειδὴ οὐκ ἔγνως τὴν εἰρήνην σου, ἐμέ, οὕτως παρεδόθης τοῖς ἐχθροῖς σου· νῦν δὲ ἐπειδὴ εἰρήνη «ἀπεκρύβη ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν σου»· καὶ οὐδὲν εἰρηνικὸν φρονεῖς οὐδὲ ἀγαπᾷς τὸ γινόμενον, ἀλλὰ πρὸς ἀντιλογίαν βλέπεις, «ἥξουσιν ἡμέραι ἐπί σε», ἐν αἷς σου κυριεύσουσιν [οἱ] ἐχθροί σου» καὶ πρὸ τῶν αἰσθητῶν οἱ νοητοί· ἑάλωσαν γὰρ ἔξωθεν μὲν ὑπὸ Ῥωμαίων, ἔσωθεν δὲ ὑπὸ τῶν ἀκαθάρτων δαιμόνων. μετὰ γὰρ τριάκοντα πέντε ἔτη τῆς ἀναλήψεως τοῦ Χριστοῦ ἑάλω ἡ πόλις ὑπὸ Ῥωμαίων.
Ἴδιον δὲ πωλούντων τὸ μὲν ἀπὸ τῆς τέχνης τοῦ θεοῦ διδόναι ἢ καὶ τὰ ἄλλως εἰς τὸν βίον χρήσιμα, τὰ δὲ ἀνθρώπων καθ’ ἑαυτὰ εἰς οὐδὲν χρήσιμα λαμβάνειν. Φασὶ γὰρ ἑπτὰ ἀδελφοὺς μιᾷ γυναικὶ γάμου νόμῳ συναφθῆναι, δηλονότι ἑνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τοῦ ἑτέρου ἀποβιοῦντος νομίμως συναπτομένη· ἔσχατον δέ φασι καὶ τὴν γυναῖκα ἀποθανεῖν. Τὸ «ὡς ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἐν οὐρανῷ» [φησιν], οὐχ ὅτι τοὺς ἀνθρώπους ἔσεσθαι ἐν οὐρανῷ λέγει, ἀλλ’ ὡς τοὺς οὐρανίους ἀγγέλους, καθὰ δὴ καὶ Μᾶρκος ἔφρασε λέγων· «ἀλλ’ εἰσὶν ὡς ἄγγελοι ἐν τοῖς οὐρανοῖς»· ὥσπερ γὰρ τὸ ἀγγελικὸν πλῆθος πολὺ μὲν ὄν, οὐ μὴν ἐκ γενέσεως αὐξηθέν, ἀλλ’ ἐκ δημιουργίας ὑπάρχον, οὕτω δὴ καὶ τὸ ἀνιστάμενον πλῆθος. Ἴσμεν δέ, ὅτι καὶ πρὸς τὴν λέξιν ταύτην οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος καὶ Οὐαλεντίνου ἔτι διαμάχονται εἰς ψυχὰς ἀνάγοντες τὸν λόγον· ταύτας γὰρ ζῆν καὶ περὶ τούτων εἰρηκέναι τὸν κύριον ὡς τούτων ὄντος θεοῦ τοῦ θεοῦ. οὐδέπω δὲ Σαδδουκαίοις περὶ ψυχῶν ἦν ἡ ἀντιλογία, ἀλλὰ περὶ σωμάτων, ὥστε περὶ τούτων ἡ ἀπόκρισις.
PG 17:367λέγεται δὲ τότε ἀνίστασθαι ὁ νεκρός, ὅτε μετὰ σώματος ἡ ψυχή, οὐχ ὡς ἐν τῷ μεταξὺ τῆς ψυχῆς διαλελυμένης, ἀλλ’ ὡς ἀπρακτούσης καὶ τὰ τῆς ζωῆς ἴδια, ὅσα μετὰ σώματος, οὐκ ἐχούσης· ἓν γάρ τι τὸ συναμφότερόν ἐστιν, ἄνθρωπος καὶ ἡ ζωὴ κοινή, καὶ ἑκατέρων δεῖ πρὸς τὸ τὴν ἐκ θανάτου ζωὴν πάλιν συστῆναι. Διὰ τί δὲ εἶχον ἀνάγκην ἀπολῦσαι ἕνα κακοῦργον κατὰ τὴν ἑορτήν; εἰκὸς ἄρτι ὑποσπόνδων γενομένων Ῥωμαίοις Ἰουδαίων τὸ κεχαρισμένον αὐτοῖς ἐν τῇ ἑορτῇ συγχωρεῖσθαι. καὶ Σαοὺλ δὲ συγχωρήσας τῷ λαῷ τὸν Ἰωνάθαν δηλοῖ πάτριον αὐτοῖς τὸ τοιοῦτο. Οἱ τὰ λῃστῶν φρονοῦντες καὶ ποιοῦντες Ἰουδαῖοι καὶ «λῃστῶν σπήλαιον» τὸν οἶκον τοῦ θεοῦ πεποιηκότες καὶ διὰ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἐκβληθέντες περὶ μὲν τοῦ λῃστοῦ Βαραββᾶ ἐβόων· «ἀπόλυσον ἡμῖν τὸν Βαραββᾶν», περὶ δὲ τοῦ τῆς οἰκουμένης σωτῆρος· «σταύρου, σταύρου αὐτόν». διόπερ μέχρι σήμερον οἱ Ἰουδαῖοι Ἰησοῦν μὲν οὐκ ἔχουσινοὐ γὰρ πεπιστεύκασιν εἰς τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ, ἔχουσι δὲ μεθ’ ἑαυτῶν τὸν ἀπὸ «τῶν πνευματικῶν τῆς πονηρίας» Βαραββᾶν τὸν λῃστήν, ὃν ἤδη κεκρατημένον καὶ εἰς φυλακὴν βεβλημένον καθ’ ἑαυτῶν ἠξίωσαν ἀπολυθῆναι.
διὰ τοῦτο ἄρχει τῶν ἀπίστων Ἰουδαίων Βαραββᾶς ὁ λῃστής. Ὁ μὲν Ματθαῖος παρατρέχων εἶπεν εχπλ. «ἐν τῷ παραδείσῳ». Οὕτως δέ τινας ἐτάραξεν ὡς ἀσύμφωνον τὸ εἰρημένον, ὥστε αὐτοὺς τολμῆσαι ὑπονοῆσαι προστεθεῖσθαι τῷ εὐαγγελίῳ ὑπό τινων ῥᾳδιουργούντων αὐτὸ τό· «σήμερον μετ’ ἐμοῦ ἔσῃ ἐν τῷ παραδείσῳ»· ἡμεῖς δέ φαμεν ἁπλούστερον μέν, ὅτι τάχα, πρὶν ἀπελθεῖν εἰς τὴν λεγομένην καρδίαν τῆς γῆς, ἀποκατέστησεν εἰς τὸν παράδεισον τοῦ θεοῦ τὸν πιστεύσαντα λῃστήν. Περὶ ταύτης τῆς ἐκλείψεως εχπλ. ἐκρεμάσθη τῆς ἕκτης ἡμέρας, ἵνα τὸν ἐν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ γεγονότα καὶ τῇ ἕκτῃ ὥρᾳ τοῦ παραδείσου ἐκπεσόντα πάλιν ἀνακαλέσηται. Ἰωάννης μὲν οὖν οὐδὲ ἐμνήσθη τούτου, Ματθαῖος τε καὶ Μᾶρκος οὔτε ἥλιον οὔτε ἔκλειψιν ὠνόμασεν. Λουκᾶς δὲ εἰπών· «τοῦ ἡλίου ἐκλείποντος» τάχα τὸ περὶ ἡμᾶς πάθος δηλοῖ, εἴτε σκοτεινῆς νεφέλης ἢ νεφῶν ὑποδραμουσῶν τὰς φθανούσας ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν γῆν ἡλιακὰς ἀκτῖνας ἢ τοῦ ἐκεῖσε ἀέρος παχυνθέντος συμπενθοῦντος καὶ αὐτοῦ τῷ γεγονότι, ὥσπερ ἡ περὶ τὴν Ἰουδαίαν γῆ καὶ αἱ πέτραι καὶ τὰ μνημεῖα· πολλαχοῦ γὰρ ἡ γραφὴ πάσαν γῆν τὴν Ἰουδαίαν ὀνομάζει·
PG 17:368[τοῦτο δὲ γέγονεν, ἵν’ εἰδεῖεν ὅτι αὐτός ἐστιν ἐκεῖνος ὁ ἀπηρτημένος τοῦ ξύλου ὁ σύνοπλον τὴν κτίσιν λαβών, ὅτε «τοῖς Αἰγυπτίοις πεπολέμηκε δι’ αὐτοὺς» καὶ τὸ ἡλιακὸν ἐκλέλοιπε φῶς καὶ ἁπάσης τῆς αὐτῶν χώρας κατεσκεδάσθη τὸ σκότος]. Ἔοικε δέ τι καὶ ἕτερον ὑπεμφαίνειν ἡμῖν τὸ γεγενημένον, τὸ τὰ κρυπτὰ τοῦ νόμου ἐν Χριστῷ διὰ τοῦ πάθους αὐτοῦ ἀποκαλύπτεσθαι· τὸ γὰρ καταπέτασμα κατακρύπτον ἔσω τὰ ἅγια τῶν ἁγίων ἐνστάντος καιροῦ, καθ’ ὃν ἔδει συστέλλεσθαι τὴν τοῦ νόμου σκιάν, περιρρηγνύμενον ἀνεῳχθῆναι δηλοῖ τὰ ἅγια τῶν ἁγίων τοῖς διὰ πίστεως τῆς εἰς Χριστὸν δεδικαιωμένοις δεικνύντος ὥσπερ αὐτὰ τοῦ θεοῦ τοῖς ἀξίοις, ἵνα λοιπὸν εἴργοντος οὐδενὸς εἰς τὴν ἐσωτέραν τρέχωμεν σκηνήν· δύο δὲ ὄντων καταπετασμάτων τοῦ τε ἔνδον καὶ τοῦ ἔξω ζητήσεις πότερον «ἐσχίσθη». «Καὶ φωνήσας φωνῇ μεγάλῃ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· πάτερ εἰς χεῖράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου, καὶ ταῦτα εἰπὼν ἐξέπνευσεν». τοῦτό φησιν τὴν ἡμετέραν ἔκπνευσιν διὰ τῶν ῥημάτων τούτων ἁγιάσαι βουλόμενος, ἵνα καὶ ἡμεῖς τὸν τῇδε βίον ἀπολιμπάνοντες «εἰς χεῖρας» τοῦ ἐπουρανίου πατρὸς τὰ πνεύματα παραπέμπωμεν.
Αὕτη ἡ φωνή, ἣν ἔκραξεν ἐπὶ τῷ σταυρῷ· «εἰς χεῖράς σου παρατίθημι τὸ πνεῦμά μου», διδάσκει, ὅτι αἱ τῶν ἁγίων ψυχαὶ οὐκέτι εἰς ᾅδου κατακλείονται, καθὰ καὶ πρῴην, ἀλλὰ παρὰ τῷ θεῷ εἰσιν, τούτου γεγονότος ὡς ἐν ἀπαρχῇ ἐν Χριστῷ· κάτω γὰρ ἦν ἡ χώρησις καὶ ἡ κατοχὴ τῶν ψυχῶν, ἀλλὰ ταύτην τὴν κάτω πορείαν ὁ κύριος εἰς τὰ ἄνω μετέστησε δι’ ἑαυτοῦ. [ἐπειδὴ γὰρ ἐν αὐτῷ τὸ ἀπλημμελὲς ἡ ἀνθρώπου φύσις εὑρέθη πλουτήσασα, κεκαινοτόμηκεν ἡμῖν τὸ πέμπεσθαι «εἰς χεῖρας θεοῦ ζῶντος» τὰς σωμάτων ἀπαλλασσομένας ψυχάς, καὶ τοῦτο εἰδὼς ὁ ἅγιος ἔφη Στέφανος· «κύριε Ἰησοῦ, δέξαι τὸ πνεῦμά μου».] τὸ δὲ «παρατίθημι» τὸ ἑκούσιον διδάσκει τοῦ πάθους καὶ δείκνυσιν, ὅτι οὐκ ἀπόλλυται· [ἐδήλου γὰρ τὸ «παραθήσομαι», ὅτι πάλιν αὐτὴν ἀπολήψεται]. Τίς μὲν ἡ δόξα τοῦ σώματος τοῦ κυρίου, ἧς καὶ ὁ Παῦλος μέμνηται, παρεδείχθη τοῖς μαθηταῖς ἐν τῇ μεταμορφώσει ἐπὶ τοῦ ὄρους· ἐπεὶ δὲ ἐχρῆν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐμφανισθῆναι τοῖς τε ἀποστόλοις καὶ τοῖς πεντακοσίοις μαθηταῖς εἰς πίστευσιν τῆς ἀναστάσεως, ὡς ἐχώρουν ἰδεῖν, ἐθεάθη· [καὶ] ὁποῖον ᾔδεσαν αὐτὸν πρὶν παθεῖν, δεικνὺς αὐτοῖς καὶ τὰς ἐκ τῶν παθῶν οὐλάς.
PG 17:369ὅρα δέ, ὅτι καὶ ἀποδημῶν εἰρήνην αὐτοῖς ἀφῆκεν, ὡς ὁ Ἰωάννης ἔγραψεν· καὶ αὖθις ἐπιδημήσας εἰρήνην δίδωσι, τὸ γλυκὺ καὶ πρᾶγμα καὶ ὄνομα. [ἑτέρως δέ·] Σίμων καὶ Κλεόπας ὁμολογοῦντες ἐπὶ τοῖς λόγοις τοῦ σωτῆρος τό· «ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν» καὶ τὰ ἑξῆς δηλοῦσιν, ὅτι οἱ ἀπὸ ἀγάπης τῆς πρὸς τοὺς ἀκούοντας ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ἀπαγγελλόμενοι λόγοι ἐχούσης φλόγα πυρὸς ἔκαιον, ἀνάπτοντες τὴν καρδίαν τῶν ἀκουόντων πρὸς ἀγάπην θεοῦ. Τοιοῦτον δέ τι καὶ περὶ τοῦ Ἀαρὼν ἐν τῷ Λευϊτικῷ γέγραπται, ὅτι «ἐξάρας τὰς χεῖρας αὐτοῦ ἐπὶ τὸν λαὸν ηὐλόγησεν αὐτούς». ὑπολαμβάνω δὲ ἐνθάδε αἰνίσσεσθαι τὸν λόγον, ὅτι δεῖ τὸν εὐλογοῦντά τινα κεκοσμῆσθαι ἐν ἔργοις διαφέρουσι καὶ ἐπηρμένοις παρὰ τοὺς πολλούς· αἱ γὰρ χεῖρες Ἀαρὼν ἄνω ἐξαίρονται, ὅτε μέλλει εὐλογεῖν τὸν λαόν. ὡς εἴπερ τις κάτω ἔχοι τὰς χεῖρας εἰς τὰ γήϊνα, οὐκ ἂν ἀνύσαι βουλόμενος εὐλογεῖν τινα, ὥσπερ οὐδὲ κάτω κείμεναι αἱ Μωυσέως χεῖρες ὠφέλουν τὸν λαόν, ἀλλ’ ὅτε ἐπήροντο. τούτου σύμβολον ἦν καὶ ἡ ἔπαρσις τῶν χειρῶν τοῦ σωτῆρος· ταῖς γὰρ ὑπὲρ ἄνθρωπον πράξεσιν ὕψωσεν αὑτοῦ τὰς χεῖρας καὶ ἔσωσε τοὺς πιστεύοντας.
τάχα τοίνυν πᾶς ὁ ταῖς πράξεσιν ἐπηρμένος ἐσταύρωται, καὶ κατὰ τοῦτο ἔλεγε Παῦλος· «ἐγὼ κόσμῳ ἐσταύρωμαι κἀμοὶ κόσμος», τοῦτ’ ἔστιν· νενόηταί μοι ὁ λόγος ὁ περὶ κόσμου καὶ ἐπῆρται καὶ οὐκέτι κεῖται κάτω· τῷ γὰρ μὴ συνέντι τὸν λόγον τῆς κοσμοποιί̈ας ὁ λόγος οὐκ ἐσταύρωται. καλὸν γὰρ εἶναι ἡγοῦμαι τὸ μυστικῶς σταυροῦσθαι, ὃ καὶ Παῦλος πέπονθε, Χριστῷ συνεσταυρωμένος, καὶ ὁ κόσμος ἔσχεν ὡς πρὸς τὸν Παύλου νοῦν ἐπηρμένος καὶ νενοημένος αὐτῷ. ἄλλως δὲ ἐπαίρει τὰς χεῖρας ὁ κύριος, δύναμιν τάχα τοῖς μαθηταῖς ἐντιθεὶς διὰ τῆς εὐλογίας.
Second witness · khazarzar edition

Scholia in Lucam ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. 17.312 ΚΕΦ. Αʹ. Στίχ. αʹ. Ἐπειδὴ πολλοὶ ἐπεχείρησαν ἀνατάξα σθαι διήγησιν περὶ τῶν πεπληροφορημένων ἡμῖν πραγμάτων. Ἐπειδὴ ὑπέρογκον ἦν τὸ ἐπιχείρημα, ἄνθρωπον ὄντα, Θεοῦ διδασκαλίαν καὶ ῥήματα συγγράφειν, εἰκότως ἀπολογεῖται ἐν τῷ προοιμίῳ. Ὥσπερ δὲ ἐν τῷ πάλαι λαῷ πολλοὶ προφητείαν ἐπηγγέλλοντο, ἀλλὰ τούτων τινὲς μὲν ἦσαν ψευδοπροφῆται, τινὲς δὲ ἀληθῶς προφῆται· καὶ ἦν χάρισμα διάκρισις πνευμάτων, ἀφ' οὗ χαρίσματος ἐκρίνετο ὁ ἀληθὴς προφήτης καὶ ὁ ψευδοπροφήτης· οὕτω καὶ νῦν ἐν τῇ καινῇ διαθήκῃ, τὰ Εὐαγγέλια πολλοὶ ἠθέλησαν γρά ψαι. Ἀλλ' οἱ δόκιμοι τραπεζῖται οὐ πάντα ἔκριναν, ἀλλά τινα ἐξ αὐτῶν ἐξελέξαντο. Τάχα δὲ καὶ τὸ, ἐπεχείρησαν, λεληθυῖαν ἔχει κατηγορίαν τῶν προ πετῶς καὶ χωρὶς χαρίσματος ἐλθόντων ἐπὶ τὴν ἀναγραφὴν τῶν Εὐαγγελίων. Ματθαῖος γὰρ οὐκ ἐπεχείρησεν, ἀλλ' ἔγραψεν ἐξ ἁγίου κινούμενος Πνεύ ματος· ὁμοίως καὶ Μάρκος, καὶ Ἰωάννης παραπλη σίως, καὶ Λουκᾶς. Τὸ μέντοι ἐπιγεγραμμένον κατὰ Αἰγυπτίους Εὐαγγέλιον, καὶ τὸ ἐπιγεγραμμένον τῶν δώδεκα Εὐαγγέλιον, οἱ συγγράψαντες ἐπεχείρησαν. Φέρεται δὲ καὶ τὸ κατὰ Θωμᾶν Εὐαγγέλιον. Ἤδη δὲ ἐτόλμησε καὶ Βασιλείδης συγγράψαι κατὰ Βασιλεί δην Εὐαγγέλιον. Πολλοὶ μὲν οὖν ἐπεχείρησαν καὶ τὸ κατὰ Ματθίαν, καὶ ἄλλα πλείονα. Ἀλλὰ τὰ τέσσαρα μόνα προκρίνει ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία. Οὐχ ἁπλῶς δὲ εἶπε πεπιστευμένων, ἀλλὰ πεπληροφορημένων, τὸ ἀπαράβατον τοῖς λεγομένοις μαρτυρῶν. Πραγμάτων δὲ εἶπεν, ἀναιρῶν τὴν αἵρεσιν τῶν κατὰ φαντασίαν λεγόντων τὰ διὰ τοῦ Σωτῆρος γεγενῆσθαι, καὶ τὴν σάρκωσιν αὐτοῦ. Περὶ τῶν πεπληροφορημένων δὲ εἰπὼν, τὴν διάθεσιν αὐτοῦ ἐμφαίνει. Πεπληροφόρητο γὰρ, καὶ οὐδὲν ἐδίσταζε, πότερον οὕτως ἔχει, ἢ οὔ. Ὅτι δὲ παρὰ τῶν αὐτοψίᾳ θεασαμένων καὶ αὐτ ηκόων παρέλαβε, σαφῶς ὡμολόγησεν εἰπών· Καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ' ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπ ηρέται γενόμενοι τοῦ Λόγου. Διαβεβαιοῦται δὲ, ὅτι ἄνωθεν παρηκολούθησεν, οὔ τισι τῶν εἰρημένων, ἀλλὰ πᾶσι. Εἰκὸς δὲ ὑπολαμβάνειν τινὰς, ὅτι Θεοφίλῳ τινὶ 17.313 ἔγραψε τὸ Εὐαγγέλιον, ὃς εἷς ἦν τῶν πεπιστευκότων, οὕτως ζέων τῷ πνεύματι, καὶ ἀπλήστως ἔχων περὶ τὰς τοῦ Κυρίου πράξεις τε καὶ λόγους· ὅνπερ ἐποίει ἀσφαλέστερον καὶ τὰ νῦν γραφόμενα. Ἄλλος δέ φη σιν· Ὅτι ἐὰν πάντες τοιοῦτοι ὦμεν, ὡς ἀγαπᾶσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ φιλεῖσθαι, Θεόφιλοί ἐσμεν. Οὐκ ἂν δέ τις εἴη Θεόφιλος ἀσθενής· πᾶς γὰρ Θεόφιλος κρά τιστός ἐστιν ἔχων τὸ κράτος καὶ τὴν δύναμιν τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Λόγου αὐτοῦ, καὶ οὕτως ἐπιγνώσε ται εἰς τὴν περὶ ὧν κατηχήθη λόγων ἀσφάλειαν. Ἐπαγγέλλεται τοίνυν τῆς γνώσεως τὸ βέβαιον, ἵνα ἅπερ ἐκεῖνος ἀκοῇ παρέλαβε, ταῦτα καὶ γράμμασιν ἐντυγχάνων ἀσφαλέστερον τὴν πίστιν διατηρῇ. Ἐν τῇ Ἐξόδῳ γέγραπται, Ὅτι ὁ λαὸς ἑώρακε τὴν φωνὴν τοῦ Κυρίου, καίτοιγε φωνὴ οὐ βλέπεται, ἀλλ' ἀκούεται· ἵνα δηλωθῇ παραδόξως, ὅτι ἡ τοῦ Θεοῦ φωνὴ βλέπεται οἷς βλέπεται. Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ οὐχ ἡ φωνὴ βλέπεται, ἀλλ' ὁ κρείτ των τῆς φωνῆς Λόγος. Διὰ τοῦτο, Καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ' ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενό μενοι τοῦ Λόγου. Εἰ γὰρ τὸ ἑωρακέναι τὸν Κύριον κατὰ σῶμα αὐτόπτην τούτου γενέσθαι ἦν· καὶ Πιλά τος αὐτόπτης ἦν τοῦ Λόγου, καταδικάζων αὐτὸν, καὶ Ἰούδας ὁ προδότης, καὶ πάντες οἱ λέγοντες· Σταύ ρωσον, σταύρωσον αὐτόν. Τὸ οὖν εἰδέναι τὸν Λό γον ἐκεῖ ἐνοεῖτο, ὅπου ἔλεγεν ὁ Σωτήρ· Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα, τὸν πέμψαντά με. Καὶ λεληθότως δὲ καλὸν μάθημα διδάσκει ἡμᾶς ὁ Λουκᾶς ἐνταῦθα, ὅτι τινῶν μὲν θεωρημάτων τὸ τέλος ἡ θεω ρία

1

ἐστί· τινῶν δὲ θεωρημάτων τὸ τέλος ἡ πρᾶξίς ἐστι. Διὰ γὰρ τοῦ, αὐτόπται, δηλοῖ τὸ θεωρητικὸν, διὰ δὲ τοῦ ὑπηρέται, τὸ πραγματικόν. Δύνασαι δὲ καὶ ἑτέρως ἐκλαβεῖν τὸ, ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ Λό γου· ἤτοι τοῦ διδασκαλικοῦ λόγου, ὃν παρεδίδου ὁ Σωτήρ· ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου, ᾧ καὶ ἐξυπηρέ τησαν παρόντες οἱ μαθηταί. Τὴν διάθεσιν ἑαυτοῦ ὁ Λουκᾶς ἐμφαίνει. Πεπλη ροφόρητο γὰρ, καὶ ἐν οὐδενὶ ἐδίσταζε, πότερον οὕτως ἔχει, ἢ οὔ. Τοῦτο δὲ γίνεται περὶ τοὺς βεβαίως πι στεύοντας. Καὶ γὰρ ὁ Ἀπόστολος περὶ τῶν βεβαίων φησίν· Ἵνα ἦτε ἐῤῥιζωμένοι καὶ τεθεμελιωμένοι τῇ πίστει. Οὐδὲν γὰρ οὕτω πληροφορεῖ, ὡς νοῦς καὶ λόγος. Ὄψις γὰρ οὐ πληροφορεῖ· ἐπεὶ οὐκ ἀπὸ ση μείων καὶ τεράτων ὁρατῶν κρίνεται τὰ πράγματα· ἀλλὰ λόγῳ κρίνεται, ποῖα τἀληθῆ, καὶ ποῖα τὰ ψευδῆ. Πραγμάτων δέ φησιν, ἐπειδήπερ οὑ κατὰ φαντασίαν, κατὰ τοὺς τῶν αἱρετικῶν παῖδας, ἐδραματούργη σεν Ἰησοῦς τὴν ἔνσαρκον αὑτοῦ παρουσίαν· ἀλλὰ τυγχάνων ἀλήθεια, πρὸς ἀλήθειαν ἐνήργησε τὰ πράγματα. Στίχ. γʹ. Καθεξῆς σοι γράψαι, κράτιστε Θεόφιλε. Στίχ. δʹ. Ἵνα ἐπιγνῷς περὶ ὧν κατηχήθης λόγων τὴν ἀσφάλειαν. Στίχ. εʹ. Ἐγένετο ἐν ταῖς ἡμέραις Ἡρώδου τοῦ βασιλέως τῆς Ἰουδαίας ἱερεύς τις ὀνόματι Ζα χαρίας ἐξ ἐφημερίας Ἀβιά· καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἐκ τῶν θυγατέρων Ἀαρὼν, καὶ τὸ ὄνομα αὐτῆς Ἐλισάβετ. 17.316 Στίχ. ʹ. Ἦσαν δὲ δίκαιοι ἀμφότεροι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Εἰκὸς ὑπολαμβάνειν, ὅτι Θεοφίλῳ τινὶ ἔγραψε τὸ Εὐαγγέλιον, ὃς εἷς ἦν τῶν πεπιστευκότων, οὕτω ζέων τῷ πνεύματι, καὶ ἀπλήστως ἔχων περὶ τὰς τοῦ Κυ ρίου πράξεις τε καὶ λόγους· ὅνπερ ἐποίει ἀσφαλέστερον καὶ τὰ νῦν γραφόμενα. Πάντες ἐὰν τοιοῦτοι ὦμεν, ὡς ἀγαπᾶσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ φιλεῖσθαι, Θεό φιλοί ἐσμεν. Καὶ οὐκ ἄν τις εἴη Θεόφιλος ἀσθενής. Ὥσπερ γὰρ γέγραπται ἐπὶ τοῦ λαοῦ ἐξερχομένου ἐκ τῆς Αἰγύπτου· Οὐκ ἦν ἐν ταῖς φυλαῖς αὐτῶν ἀσθε νῶν· οὕτως εἴποιμι ἂν, ὅτι πᾶς Θεόφιλος κράτιστός ἐστιν, ἔχων τὸ κράτος καὶ τὴν δύναμιν, τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Λόγου αὐτοῦ. Καὶ οὕτως ἐπιγνώσεταί τις περὶ ὧν κατηχήθη λόγων τὴν ἀσφάλειαν, συνεὶς τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου. Ἐπαγγέλλεται τοίνυν τῆς γνώσεως τὸ βέβαιον, ἵνα ἅπερ ἐκεῖνος ἀκοῇ παρέλαβε, ταῦτα καὶ γράμμασιν ἐντυγχάνων ἀσφαλέστερον κατ έχῃ, καὶ τὴν πίστιν διατηρῇ. Τὸ εἶναι δίκαιον ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ἔπαινός ἐστι τέλειος. Αὐτὸς γὰρ ἐπίσταται τὰς καρδίας τῶν ἀν θρώπων μονώτατος. Ἐνδέχεται γὰρ κατὰ μὲν τὸ φαι νόμενον δίκαιον εἶναί τινα ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων, κατὰ δὲ τὸ κρυπτὸν τῆς καρδίας μὴ εἶναι τοιοῦτον, ἐμφωλεύοντας κεκτημένος λογισμοὺς πονηρούς. Τοιοῦ τον καὶ τὸ παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ· Ὧν ὁ ἔπαινος οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ. Οἱ γὰρ ἄνθρωποι οὐκ ἀξίως ἐπαινοῦσι, τὸ φαινόμενον μόνον βλέποντες· ὁ δὲ Θεὸς καὶ τοῦ ψεκτοῦ τὴν κρίσιν, καὶ τοῦ ἐπαινε τοῦ τὸν ἔπαινον ἀξίως ποιεῖ. Στίχ. ʹ. Πορευόμενοι ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι τοῦ Κυρίου ἄμεμπτοι. Στίχ. ζʹ. Καὶ οὐκ ἦν αὐτοῖς τέκνον· καθότι Ἐλι σάβετ ἦν στείρα, καὶ ἀμφότεροι προβεβηκότες ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν ἦσαν. Στίχ. ηʹ. Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ ἱερατεύειν αὐτὸν ἐν τῇ τάξει τῆς ἐφημερίας αὐτοῦ, ἔναντι τοῦ Θεοῦ, Στίχ. θʹ. Κατὰ τὸ ἔθος τῆς ἱερατείας· ἔλαχε τοῦ θυμιάσαι, εἰσελθὼν εἰς τὸν ναὸν τοῦ Κυρίου. Στίχ. ιʹ. Καὶ πᾶν τὸ πλῆθος ἦν τοῦ λαοῦ προσ ευχόμενον ἔξω τῇ ὥρᾳ τοῦ θυμιάματος. Ἴσως ἐρεῖ τις· Διὰ τί πρόκειται τούτοις τὸ, ἄμεμ πτοι; ἤρκει γὰρ αὐτοῖς πορεύεσθαι ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς τοῦ Θεοῦ καὶ δικαιώμασιν· εἰ μὴ ἄρα ἐστὶ πορεύεσθαι ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς, οὐκ ἀμέμπτως δέ. Φημὶ δὲ οὖν πρὸς αὐτὸν, ὅτι, εἰ μὴ ἦν τοῦτο, οὐκ ἂν ἐλέγετο· Δικαίως τὸ δίκαιον διώξεις. Ἐπὰν οὖν ποιῶμεν τὰς ἐντολὰς, ὥστε καὶ ἐν τῷ συνειδότι ῥύπον κενοδοξίας, ἢ ἀνθρωπαρεσκείας, ἢ ἑτέρου τινὸς τοιού του ἔχειν, ποιοῦμεν τὰς ἐντολὰς ἀμέμπτως. Στίχ. ιαʹ. Ὤφθη δὲ αὐτῷ ἄγγελος Κυρίου ἑστὼς ἐκ δεξιῶν τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ θυμιάματος. Στίχ. ιβʹ. Καὶ ἐταράχθη Ζαχαρίας ἰδών· καὶ φό βος ἐπέπεσεν ἐπ' αὐτόν. Στίχ. ιγʹ. Εἶπε δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ ἄγγελος· Μὴ φο βοῦ, Ζαχαρία, διότι ἐσηκούσθη ἡ δέησίς σου, καὶ ἡ γυνή σου Ἐλισάβετ γεννήσει υἱόν σοι, καὶ

2

καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰωάννην. 17.317 Στίχ. ιδʹ. Καὶ ἔσται χαρά σοι καὶ ἀγαλλίασις· καὶ πολλοὶ ἐπὶ τῇ γεννήσει αὐτοῦ χαρήσονται. Διὰ συγκαταβάσεως ὤφθη ἄγγελος τῷ Ζαχα ρίᾳ. Οὐδὲ γὰρ φθαρτοῦ σώματος ὀφθαλμοῖς δύναταί τις ἰδεῖν ἄφθαρτον σῶμα. Ἐκ δεξιῶν δὲ ὤφθη ἑστὼς ὁ ἄγγελος τοῦ θυσιαστηρίου, ὅτι αἴσια αὐτῷ ἔμελλε προαγγεῖλαι. Ἐταράχθη δὲ Ζαχαρίας ἰδών. Ξενίζουσα γὰρ ἡ ὄψις ἀνθρώπῳ φαινομένη οὐκ ἔστιν ὑπομονη τική. Ἀλλ' ὅμως ἐπιστρέφει ἀπὸ τῆς ταραχῆς τὸν Ζαχαρίαν ὁ ἄγγελος, καὶ ἀνακτᾶται αὐτὸν, εἰπών· Μὴ φοβοῦ, Ζαχαρία. Ἴσθι, ὅτι οὐ παντὶ φαίνεται ὁ Θεὸς ἢ οἱ ἄγγε λοι, ἀλλὰ τοῖς καθαρὰν ἔχουσι τὴν καρδίαν, καὶ ἀξίοις τοῦ βλέπειν. Εὑρίσκεται γὰρ τοῖς μὴ πειράζουσιν αὐτὸν, ἐμφανίζεται δὲ τοῖς μὴ ἀπιστοῦσιν αὐτῷ. Τοῦ αὐτοῦ. Ἐπειδὴ πάντες οἱ ὁρῶντες ἀγγέλους ἐφοβοῦντο, μήπως ὡς μέλλοντες λαβεῖν αὐτῶν τὰς ψυχὰς παρεληλύθασιν, ὡς καὶ ὁ Μανωέ φησι· διὰ τοῦτο λύων αὐτοῦ τὴν ἀγωνίαν ὁ ἄγγελος, εἶπε τό· Μὴ φοβοῦ. Οὐ γὰρ μόνον οὐ τελευτᾷς, ἔνθα λύπη καὶ δάκρυα, ἀλλὰ καὶ ζῇς καὶ τεκνοποιεῖς, καὶ χαρὰ μεγάλη ἔσται σοι· Γεννήσει γάρ σοι υἱὸν ἡ Ἐλισάβετ, οὗ οὐ γέγονε μείζων ἐν γεννητοῖς τῶν γυναι κῶν. Εἶτά φησι· Καὶ πολλοὶ ἐπὶ τῇ γεννήσει αὐτοῦ χαρήσονται. Εἰ γὰρ καὶ μὴ πάντες Ἰουδαῖοι, ἀλλὰ πολλοὶ ἐχάρησαν ἐπὶ τῇ παρουσίᾳ τοῦ προδρόμου διαγγέλλοντος τὴν τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίαν. Κατὰ τὴν θεωρίαν, ἡ σιωπὴ τῶν Προφητῶν ἐστιν ἐν τῷ πάλαι λαῷ τοῦ Θεοῦ. Οὐκέτι γὰρ Θεὸς λαλεῖ αὐτοῖς, ἀλλὰ μεταβέβηκεν ὁ ἐν ἀρχῇ λόγος πρὸς ἡμᾶς. Καὶ παρ' ἡμῖν οὐ σιωπᾷ, παρ' ἐκείνοις δὲ σεσιώπηκε. Διὰ τοῦτο σιωπᾷ ὁ προφήτης Ζαχαρίας. Τὸ δὲ διανεύειν μένοντα κωφόν. Στίχ. κβʹ. Ἐξελθὼν δὲ οὐκ ἠδύνατο λαλῆσαι αὐ τοῖς, καὶ ἐπέγνωσαν, ὅτι ὀπτασίαν ἑώρακεν ἐν τῷ ναῷ. Καὶ αὐτὸς ἦν διανεύων αὐτοῖς, καὶ δι έμενε κωφός. Στίχ. κγʹ. Καὶ ἐγένετο, ὡς ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι τῆς λειτουργίας αὐτοῦ, ἀπῆλθεν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ. Στίχ. κδʹ. Μετὰ δὲ ταύτας τὰς ἡμέρας συνέλαβεν ἡ Ἐλισάβετ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ περιέκρυβεν ἑαυτὴν μῆνας πέντε, λέγουσα· Στίχ. κεʹ. Ὅτι οὕτως πεποίηκεν ὁ Κύριος ἐν ἡμέ ραις, αἷς ἐπεῖδεν ἀφελεῖν τὸ ὄνειδός μου ἐν ἀν θρώποις. Στίχ. κ ʹ. Ἐν δὲ τῷ μηνὶ τῷ ἕκτῳ ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς πόλιν τῆς Γαλιλαίας, ᾗ ὄνομα Ναζαρὲτ, Στίχ. κζʹ. Πρὸς παρθένον μεμνηστευμένην ἀνδρὶ, ᾧ ὄνομα Ἰωσὴφ, ἐξ οἴκου Δαυῒδ, καὶ τὸ ὄνομα τῆς παρθένου Μαριάμ. Τί δὲ διένευεν αὐτοῖς; προακούσας ἐράσμιον πρᾶ γμα ἑαυτῷ μέλλειν ἔσεσθαι, οὐκ ἔσπευσε πρὸ καιροῦ 17.320 δραμεῖν, ἀλλ' ἔμεινε πληρῶσαι τὴν λειτουργίαν· δι δάσκων, ὅτι δεῖ πάντα δεύτερα ποιεῖσθαι τῆς εἰς Θεὸν τιμῆς. Οἰκονομικώτατα δὲ περιέκρυβεν ἑαυτὴν ἡ Ἐλισάβετ, ἕως οὗ ἐγνώσθη ἡ γαστὴρ αὐτῆς, καὶ ἀναμφίβολον ἦν τὸ πρᾶγμα· ἵνα ἐξ ἀκοῆς μὴ βουλόμενοι πεισθῆναι οἱ ἀκούοντες ταῦτα, τῷ αὐτῷ ἐγκλήματι ὑποπτεύσωσιν, ᾧ καὶ Ζαχαρίας. Τὸ ὑπερβατὸν οὕτως ἔχει· Ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος πρὸς παρθένον ἐξ οἴκου Δαυῒδ, καὶ τὸ ὄνομα τῆς παρθένου Μαριὰμ, μεμνηστευμένην ἀνδρὶ, ᾧ ὄνομα Ἰωσήφ. Οὐκ ἀπεστάλη δὲ πρὸς Ἰωσὴφ ὁ ἄγγελος· ἐπειδὴ οὐδὲν ἦν κοινὸν τῷ Ἰωσὴφ πρὸς τὴν τοῦ Κυρίου γέννησιν. Ὡς δὴ ἀρξαμένης τῆς ἁμαρ τίας ἀπὸ γυναικὸς, οὕτω καὶ τὰ ἀγαθὰ ἀπὸ γυναικὸς ἔδει ἄρξασθαι. Στίχ. λδʹ. Εἶπε δὲ Μαριὰμ πρὸς τὸν ἄγγελον· Πῶς ἔσται τοῦτο; ἐπεὶ τὸν ἄνδρα οὐ γινώσκω. Στίχ. λεʹ. Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἄγγελος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὸ, εὗρες χάριν, κοινὸν ἦν. Εὗρον γὰρ πρὸ αὐτῆς καὶ ἄλλαι χάριν. Τὸ δ' εἰπεῖν, συλλήψῃ, οὐκέτι κοινὸν ἦν, ἀλλ' ἰδιάζον εἰς ἐπαγγελίαν παρθένῳ ξένον πρᾶγμα. Εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ Θεῷ. Διὸ, μὴ φοβοῦ. Παντὸς γὰρ φόβου ἀφαίρεσις ἡ τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημία. Στίχ. λ ʹ. Καὶ ἰδοὺ ἡ Ἐλισάβετ ἡ συγγενής σου, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἤκουσεν ὁ Πρόδρομος, τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κινούμενος, τὸν ἀσπασμὸν Μαρίας, ὃν ὑπέλαβεν ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ ὁ Χριστὸς, καὶ ἐσκίρτα ἐν ἀγαλλιάσει ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρὸς, εἰς ἔμφασιν χαρᾶς καὶ προφητείας δήλωσιν. Οἱονεὶ γὰρ ἔκτοτε αὐτὸν ἤρξατο προφήτην ποιεῖν ὁ Ἰησοῦς, ἔνδον αὐτῷ παρασχὼν τοῦ μυστηρίου τὴν δήλωσιν. Ἐπειδὴ δὲ οὐκ

3

ἔδωκε λαλεῖν τοῖς ἐμβρύοις διὰ τὸ ἄωρον, σπεύ δοντι τῷ Βαπτιστῇ κηρύξαι τὸν Λυτρωτὴν, ἔχρησεν ἡ μήτηρ τοῦ σώματος ὄργανον· οὐ γὰρ Πνεύματος ἁγίου πρότερον ἐνεπλήσθη, πρὶν ἐπιστῆναι τὴν κυο φορήσασαν Χριστόν. Πρῶτον δὲ τὸ βρέφος ἐπληροῦτο Πνεύματος, καὶ ἐσκίρτα· καὶ εἶθ' οὕτως τῇ μητρὶ μετεδίδου, καὶ ἀνεβόα προφητικὰ ἡ Ἐλισάβετ διὰ τὸ κυοφορούμενον ἐν αὐτῇ βρέφος. Τοῦ αὐτοῦ. Ὁ μὲν λαὸς οὐκ οἶδε τὸν Σωτῆρα ποι οῦντα σημεῖα καὶ τέρατα· ὁ δὲ Ἰωάννης ἔτι ἐν τῇ κοιλίᾳ ὢν σκιρτᾷ, ἡνίκα ἦλθεν ἡ μήτηρ Ἰησοῦ. Ἰδοὺ γὰρ, φησὶν, ὡς ἐγένετο ὁ ἀσπασμός σου εἰς τὰ ὦτά μου, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν ἀγαλλιάσει ἐν τῇ κοιλίᾳ μου. Ἔδει τὴν μακαρίαν ταύτην Μαριὰμ, μετὰ τὴν τοῦ Γαβριὴλ ἐπιδημίαν, ἀναβαίνουσαν ἀναβῆναι ἐπὶ τὴν ὀρεινήν. Μετὰ σπουδῆς δὲ ἐπορεύετο ἀγομένη ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῇ Πνεύματος, ὃ ἐπεληλύθει αὐτῇ, καὶ τῆς δυνάμεως τοῦ Ὑψίστου, τῆς ἐπισκιάσης αὐτῇ. Ὥσπερ ἤρξατο ἡ ἁμαρτία ἀπὸ γυναικὸς, καὶ 17.321 μετὰ τοῦτο ἔφθασεν ἐπὶ τὸν ἄνδρα· οὕτω καὶ τὰ ἀγαθὰ ἀπὸ τῶν γυναικῶν ἤρξατο, ἵν' ἀπεντραπῶσιν αἱ γυναῖκες τὴν ἀσθένειαν, καὶ τὰ γυναικεῖα ἀποθέ μεναι, ζηλώσωσι τοὺς βίους τῶν μακαρίων τούτων. Στίχ. μγʹ. Καὶ πόθεν μοι τοῦτο δῆλον, ἵνα ἔλθῃ ἡ μήτηρ, καὶ τὰ ἑξῆς. Τοῦ αὐτοῦ. Σύμφωνα τῷ υἱῷ φθέγγεται ἡ Ἐλισά βετ, ἀναξίαν ἑαυτὴν τῆς παρουσίας τῆς Θεοτόκου λέγουσα, ὥσπερ καὶ Ἰωάννης τῆς πρὸς τὸν Χριστὸν παραστάσεως. Τί γάρ μοι, φησὶ, τηλικοῦτον πέπρα κται ἀγαθὸν, ἵνα ἡ μήτηρ τοῦ Κυρίου μου ἔλθῃ πρός με; Μητέρα καλεῖ τὴν ἔτι παρθένον, φθάνουσα προ φητικῷ λόγῳ τὴν ἔκβασιν. Θεία μὲν οὖν οἰκονομία τὴν μαρτυρίαν ἤγαγε πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, ἵνα καὶ ἡ μαρτυρία Ἰωάννου ἐκ μήτρας εἰς τὸν Κύριον διὰ τῆς ἰδίας μητρὸς Ἐλισάβετ πληροφορηθῇ, καὶ ἵνα κατὰ τὴν τοῦ ἀγγέλου φωνὴν ὀψομένη τὴν Ἐλισάβετ, καὶ τὸ ἐν αὐτῇ παράδοξον κύημα, διὰ τούτου καὶ τὸ μεῖζον πιστεύσῃ, τουτέστι τὸν ἐξ αὐτῆς φημι τῆς παρ θένου ἄσπορον τοκετόν. Καὶ συντρέχει πρὸς τὴν πί στιν ταύτην καὶ ὁ λόγος ὁ τῆς Ἐλισάβετ, λεγούσης· Καὶ μακαρία ἡ πιστεύσασα, ὅτι ἔσται τελείωσις τοῖς λελαλημένοις αὐτῇ παρὰ Κυρίου. Βεβαιοτέρα γὰρ πρὸς τὴν πίστιν ἐκ τούτων ἐγίνετο τῶν ῥημάτων ἡ παρθένος, μακαριζομένη, ὅτι ἐπίστευσεν, ἀγγέλου τε προσημαίνοντος, καὶ τῆς συγγενίδος παραπλησίως προφητευούσης. Τοῦ αὐτοῦ. Ἴδωμεν λοιπὸν παρθενικὴν προφη τείαν. Στίχ. μ ʹ. Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κυρίον. Πῶς ἡ ψυχή μου μεγαλύνει τὸν Κύριον, κατανοη τέον. Ἐὰν ἀξίως πολιτευώμεθα κατ' εἰκόνα τοῦ κτί σαντος ἡμᾶς, καὶ ὁμοιωθῶμεν τῷ πρωτοτύπῳ, κατὰ τὸ δυνατὸν, δι' ἀγαθῶν ἔργων, μεγαλύνομεν τὸν Κύ ριον λόγοις, ἔργοις, νοήμασι. Σμικρύνει δέ τις αὐτὸν ἀναλόγως, κατὰ τὴν κακίαν τὴν ἐνυπάρχουσαν αὐτῷ. Τῆς οὖν Μαρίας ἡ ψυχὴ ἐμεγάλυνε τὸν Κύριον, τὸ δὲ πνεῦμα αὐτῆς ἠγαλλιάσατο ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρι. Πρῶτον ἐμεγάλυνεν ἡ ψυχὴ αὐτῆς, εἶτα ἠγαλλιάσατο τὸ πνεῦμα αὐτῆς. Παρατηρήσασθαι δεῖ ἐν ὅλῃ τῇ Παλαιᾷ καὶ τῇ Καινῇ Γραφῇ, εἴ πού ἐστιν εὑρεῖν ἐπὶ ἁμαρτωλῶν γενέσεως εἰρημένον τό· Ἐπλήσθη ὁ χρόνος τοῦ τεκεῖν. Οὐκ ἂν γάρ τις εὕροι, ὡς οἶμαι· ἀλλ' ὅπου ὠνόμασται, ὅτι δίκαιός ἐστιν ὁ γεννώμενος. Καὶ τοῦτο δὲ καὶ τὰ λοιπά. Ἡ Ἐλισάβετ, προφῆτις οὖσα, καὶ τὴν γενομένην τῷ ἀνδρὶ ἀποκάλυψιν μὴ ἀκούσασα, τῷ Πνεύματι ἁγίῳ τὴν παρὰ τοῦ ἀγγέλου ῥηθεῖσαν προσηγορίαν, καὶ Ἰωάννην ἔφασκε τὸ παιδίον ὀνομάσεσθαι. Ὡς δὲ καὶ παρὰ τοῦ πατρὸς ἠξίουν μαθεῖν, καὶ διένευον αὐτῷ, ὡς μὴ ἀκούοντι ἢ λαλῆσαι δυναμένῳ· λαβὼν δέλτιον ἔγραψε συμφώνως τῇ ἑαυτοῦ γυναικὶ τοῦ παιδὸς τὴν προσηγορίαν, ὡς πάντας ἐπὶ τούτων ἐκ πλήττεσθαι. Εἶτά φησιν· Ἀνεῴχθη δὲ τὸ στόμα αὐτοῦ. Μετὰ τὸ γράψαι δηλονότι ἐν δέλτῳ, ὅτι Ἰωάν 17.324 νης ἔσται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἐλύθη ἡ δεδεμένη φωνή. Καὶ ἀπέλαβε τὴν ἑαυτοῦ γλῶσσαν, οὐκέτι καθὰ πά λαι δεδεμένην τῇ ἀπιστίᾳ, ἀλλ' εὐλογοῦσαν τὸν Θεὸν, καὶ προφητεύουσαν τὰ ἀναγεγραμμένα. Περισσόν ἐστι τὸ λέγειν, καὶ τὰ λοιπά. Ὡς οἶμαι καὶ οἱ πατέρες ἡμῶν, Ἀβραὰμ, καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ, καὶ ὅλος ὁ χορὸς τῶν ἁγίων αὐτοῦ προφητῶν καὶ δικαίων, ἀπήλαυσαν τῆς

4

παρουσίας τοῦ Χριστοῦ. Εἰ γὰρ εἰρηνοποίησε διὰ τοῦ αἵματος τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ τά τε ἐν τῇ γῇ καὶ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ, κατὰ τὸν θεῖον Ἀπόστολον, τί ὀκνεῖς παρα δέξασθαι, ὅτι καὶ πρὸς τοὺς πατέρας ἡ ἐπισκοπὴ, καὶ τοῦτο ἡ εἰς τὸν ᾅδην αὐτοῦ ἄφιξις ἐπραγματεύ σατο διὰ τὸ ἀνεξιχνίαστον αὐτοῦ ἔλεος; Τοῦτο δὲ, εἰ καὶ νῦν γέγονεν, ἀλλ' ἔκπαλαι προανεφωνήθη· καὶ ἀδύνατον ἦν μὴ ἐκβῆναι αὐτοὺς λόγους εἰς ἔργον. Ὅρκῳ γὰρ ἐβεβαίωσε τὰς ἐπαγγελίας διὰ τὸ ἀπα ράβατον, ὅτι πάντως ἔσται. Καὶ νῦν οἱ πιστοὶ ἀφόβως ἐκ χειρὸς τῶν νοητῶν ἐχθρῶν ῥύονται. Πολλάκις ῥύονταί τινες, καὶ τὰ λοιπά. Οὐκ εἰς τὴν τῶν Ἰουδαίων συναγωγὴν εἰς Ἱεροσόλυμα πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ γραμματεῖς καὶ Φαρι σαίους ἀπέρχεται ὁ ἄγγελος· ἀλλὰ ποιμένας εὑρίσκει ἀγραυλοῦντας, καὶ φυλάσσοντας φυλακὰς τῆς νυκτὸς ἐπὶ τὴν ποίμνην αὐτῶν· τούτοις γὰρ εὐαγ γελίζεται τοῦ Σωτῆρος τὴν γέννησιν. Οὗτοι μὲν γὰρ ἄπλαστοι ἦσαν, τὴν παλαιὰν πολιτείαν ζηλοῦντες τῶν πατριαρχῶν. Ποιμένες γὰρ ἦσαν καὶ οὗτοι, οἳ καὶ δραμόντες τοῖς ἑτέροις καὶ ἀπήγγελλον. Ἐκεῖνοι γὰρ διεφθαρμένοι ὄντες τῷ φθόνῳ, ἔμελλον κρύπτειν τὸ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας μυστήριον. Μόνος γὰρ οὗτος διήνοιξε μήτραν ἐκ παρθένου τεχθείς. Οὐδὲν γὰρ τῆς μήτρας ἐκείνης ἥψατο πρὸ Χριστοῦ. Πάντα δὲ τὰ πρωτότοκα, εἰ καὶ πρωτότοκά ἐστιν, ἀλλ' οὐ διανοίγουσιν αὐτὰ πρῶτα τὴν μήτραν, ἀλλ' ὁ σύμβιος. Μήπως καταλέλοιπεν αὐτούς. Ὀδυνώμενοι οὖν ἐζήτουν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ ζητοῦντες αὐτὸν, οὐχ εὗρον ἐν τοῖς συγγενέσιν· ὑπὲρ γὰρ τὴν συγγένειαν αὐτῶν ἦν. ΚΕΦ. Βʹ. Στίχ. μθʹ. Οὐκ ᾔδειτε, ὅτι ἐν τοῖς τοῦ Πατρὸς ἔδει εἶναί με; Ὡς πρὸς ῥητὸν ὁπλισώμεθα κατὰ τῶν ἀθέων αἱ ρέσεων, λεγουσῶν, ὅτι οὐχ ὁ δημιουργὸς Πατὴρ Ἰη σοῦ Χριστοῦ, οὐδὲ ὁ Θεὸς τοῦ νόμου, οὐδὲ ὁ Θεὸς τοῦ ναοῦ, οὗτός ἐστιν ὁ Πατὴρ τοῦ Χριστοῦ. Τῆς γὰρ φω νῆς αὐτοῦ ἀκούοντες οἱ ἀπὸ Οὐαλεντίνου, αἰδείσθω σαν, λέγοντος· Ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με, εἰ προσίενται τὸ ῥητόν. Ἆρα γὰρ οὕτως ἦσαν ἀσύνετοι, ὡς μὴ συνιέναι, ὅ τι ἔλεγεν· Ἐν τοῖς τοῦ Πατρὸς, ἀντὶ τοῦ· Ἐν τῷ ναῷ, Ἢ μήποτέ τι μυστή 17.325 ριον αἰνίττεται· Εἴ τις ὑμῶν τοῦ Πατρός ἐστιν, ἔχει τὸν Χριστὸν ἐν ἑαυτῷ; Μᾶλλον γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁρῶν ἔμψυχον ναὸν, τὸν καλόν τε καὶ ἀγαθὸν, ἢ τὸν ναὸν ἐκεῖνον· ἐξῆλθε γὰρ ἀπὸ τοῦ ναοῦ ἐκείνου εἰπών· Ἀφίεται ὑμῖν ὁ οἶκος ὑμῶν, καὶ ἀπῆλθεν ἐπὶ τὸν ναὸν τοῦ Πατρὸς, τὰς Ἐκκλησίας τὰς πανταχοῦ. Στίχ. ναʹ. Καὶ ἦν ὑποτασσόμενος αὐτοῖς, καὶ τὰ λοιπά. Ἐπὶ μὲν τῷ παρὰ Ἰουδαίοις μόνοις κηρυσσο μένῳ προφητικῷ ἀναγράφεται βασιλείας μόνον Ἰου δαίων· Ὅρασις γὰρ, φησὶν, ἣν εἶδεν Ἡσαΐας κατὰ τῆς Ἰουδαίας, καὶ κατὰ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐν βασιλείᾳ Ὀζίου, καὶ Ἰωάθαν καὶ Ἀχὰζ, καὶ Ἐζχίου· καὶ οὐδένα ἄλλον οἶδα βασιλέα ἀναγεγραμμέ νον ἐν τῷ χρόνῳ τῆς προφητείας ἢ τὸν τῆς Ἰουδαίας· ἐπί τινων δὲ προφητειῶν καὶ τὸν βασιλέα τοῦ Ἰσ ραήλ. Ὅτε δὲ ἔμελλε τὸ μυστήριον τοῦ Εὐαγγελίου Ἰωάννης κηρύσσειν, ἀναγέγραπται οὐχὶ Ἰουδαίας μόνος βασιλεὺς Ἡρώδης, οὐδὲ Ῥωμαίων μόνος Τιβέριος. ΚΕΦ. Γʹ. Εἰ μὲν οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν μόνοι ἔμελλον σώζε σθαι, πάντη δὲ ἀποκέκλεισται ἡ σωτηρία τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ, ἤρκει τὸ, Ἐν ἔτει ιεʹ τῆς ἡγεμονίας Τιβερίου Καίσαρος· ἐπειδὴ δὲ δεῖ καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς Γαλι λαίας, καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτι δος, καὶ Ἀβιλινῆς πιστεύειν, διὰ τοῦτο ἀναγράφονται καὶ αὗται αἱ βασιλεῖαι. Ἐμνήσθη δὲ καὶ τῶν ἀρχιε ρέων Ἄννα καὶ Καϊάφα, ἵνα δείξῃ, ὅτι ἀπὸ τοῦ και ροῦ, καθ' ὃν ἦλθεν ὁ Ἰωάννης κηρύσσων, ἦσαν οὗτοι ἀρχιερεῖς ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ ἀρξάμενοι, μείναντες δὲ ἕως τοῦ πάθους τοῦ Κυρίου ἐν τῇ ἀρχιερωσύνῃ. Τοῦ αὐτοῦ. Οὐδέποτε γέγονε ῥῆμα Θεοῦ ἐπί τινα τῶν προφητῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Ἐπειδὴ δὲ ἔμελλε πολ λὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον εἶναι ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα, διὰ τοῦτο ἐγένετο ῥῆμα Θεοῦ ἐπὶ Ἰωάννην ἐν τῇ ἐρήμῳ. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, ἐκ περισσοῦ ἐποίει κηρύσσων ἐν τῇ ἐρήμῳ. Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου· ποῦ γὰρ ἔδει τὸν Βα πτιστὴν προέρχεσθαι, ἢ εἰς τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορ δάνου, ἵνα, ἐάν τις βούληται μετανοεῖν, εὐθέως εὐ πορήσῃ τοῦ

5

ποταμοῦ; Καταβαίνων γάρ ἐστιν ὡς ἀλη θῶς ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ, τὸ ὕδωρ τὸ ἀληθινὸν, τὸ ὕ δωρ τὸ σωτήριον. Καὶ κηρύσσει, φησὶν, εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν βάπτισμα. Εἰς ἄφεσιν δὲ ἁμαρτιῶν, τίνι; ἢ τῷ μηκέτι ἁμαρτάνοντι. Εἶτα τὸν Ἡσαΐαν παρ ίστησι τοῦτο αὐτὸ βοῶντα; Τί γάρ; φησι Φωνὴ βο ῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. Τοῦτο δέ φησιν· ὡς ἂν Ἡσαΐου αὐτοῦ ἀκούοντος τῶν λόγων Ἰωάννου. Ἐπίλεκτος γὰρ ἦν εἰς ἀποστολὴν Ἰωάννης, καὶ τέλειος προφη τῶν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ Ἰωάννης πρόδρομος ἦν τοῦ Λόγου, εἰκότως φωνὴ ὠνόμασται, οὐ λόγος. Προλαμβάνει γὰρ ἡ φωνὴ τὸν λόγον. Τὸ δέ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν 17.328 Κυρίου, τί ἐστιν, εἰ μὴ ἀντὶ τοῦ, Εὐτρεπίσθητε πρὸς παραδοχὴν ὧν ἂν βούλοιτο νομοθετεῖν; Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, ἀντὶ τοῦ, Παύσασθε ποιεῖν τὰ διεστραμμένα. Φάραγξ ἐστὶ βαθεῖα καὶ κοίλη πᾶς ἄπιστος, ὃς, πιστεύσας εἰς Χριστὸν, πληροῦται τῶν τοῦ Πνεύ ματος καρπῶν, τουτέστι τῶν ἀρετῶν. Ὄρος δὲ καὶ βουνὸς ταπεινωθείς ἐστιν ὁ τῶν Ἰουδαίων ὑψηλό φρων λαός ...... Ἢ ὄρη καὶ βουνοὶ αἱ ἀντικεί μεναι δυνάμεις, αἳ διὰ τῆς Χριστοῦ ἐπιμελείας ἐτα πεινώθησαν· φάραγγες δὲ οἱ ἄνθρωποι, οἳ πεπλή ρωνται ἔργοις ἀγαθοῖς. Τραχὺς ἦν ἡμῶν ὁ βίος, καὶ ἀνώμαλος ὁ λόγος. Ἐλθὼν δὲ ὁ Κύριος ἡμῶν λεῖα πάντα πεποίηκε. Καὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἐθνῶν ταῦτα γεγένηται· ἐπὶ δὲ τοῦ λαοῦ καθαιρεθέντος τὸ πᾶν ὄρος καὶ βουνὸς ταπεινωθήσε ται. Ὄρος γὰρ ἦν ποτε καὶ βουνός· καθῃρέθησαν δὲ καὶ τεταπείνωνται. Εἰκότως γεννήματα ἐχιδνῶν πάντας τοὺς ἀπί στους καλεῖ. Ὁ γὰρ μὴ καταλιμπάνων τὰ ἐν αὑτῷ ἔθη, οὐ λαμβάνει καλῶς τὸ βάπτισμα· ἀλλ' ἔτι γέννη μα ἐχίδνης, ἐν ἑαυτῷ τὸν ἰὸν τῆς πονηρίας ἔχων. Τοῦ αὐτοῦ. Λίθους ὀνομάζει τοὺς ἐθνικοὺς, τοὺς λι θίνην ἔχοντας καρδίαν, καὶ ἐκ πολλῆς ἀναισθησίας τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα δουλεύοντας, καὶ λίθους προσ κυνοῦντας. Προφητεύει τοίνυν τὴν καθαίρεσιν ἐκείνου τοῦ λαοῦ καὶ τὴν κλῆσιν τῶν ἐθνῶν. Ἐκείνοις γὰρ αὐ χοῦσι τὸν Ἀβραάμ φησι· Μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυ τοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν Ἀβραάμ· τὰ δέ γε ἔθνη δύνασθαι τὸν Θεὸν ποιῆσαι τέκνα τοῦ Ἀβραάμ. Ποίων λίθων; Οὐ λίθους ἐδείκνυεν ἀψύχους, ἀλλ' ἀνθρώπους ἀναισθήτους ὄντας λίθους, ἐπειδήπερ λίθοις προσεκύνουν. Καὶ ἐγένετο ἐπ' αὐτῶν τὸ γε γραμμένον· Ὅμοιοι αὐτῶν γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτοῖς. Ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν λίθων γέγραπται ἐν τῇ ᾠδῇ τῇ ἐν τῇ Ἐξόδῳ· Ἀπολιθωθήτωσαν τὰ ἔθνη, ἕως οὗ παρέλθῃ ὁ λαὸς οὗτος, ὃν ἐκτήσω· ὡς δῆλον, ὅτι με τὰ τὸ παρελθεῖν τὸν λαὸν μηκέτι ἀπολιθωθείησαν. Στίχ. ιʹ. Καὶ ἐπηρώτων αὐτὸν οἱ ὄχλοι, λέγοντες· Τί οὖν ποιήσομεν; Στίχ. ιαʹ. Ἀποκριθεὶς δὲ λέγει αὐτοῖς· Ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι. Ὃ λέγουσι, τοιοῦτόν ἐστι· Τὰ δεδομένα ἡμῖν ἐκ Μωϋσέως καὶ τῶν πατέρων ἔθη περὶ θυσιῶν, ἃ περὶ ῥαντιστηρίων ποιήσομεν, ἢ ἑτέρας ἡμῖν πολιτείας εἰσ άγεις ὁδόν; Εἰ γὰρ οὐδὲν ἡμᾶς τὰ Ἰουδαϊκὰ ὠφε λεῖ, εἰπὲ ἡμῖν, τί χρὴ ποιεῖν; Οὐ γὰρ ἴσμεν ἑτέρας πολιτείας ὁδόν. Τί οὖν ὁ Βαπτιστής; Μὴ τολμῶν ὡς οἰκέτης ἀποκινῆσαι τὴν σκιὰν, καὶ τὴν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ λατρείαν εἰσαγαγεῖν, ἄγει αὐτοὺς ἐπὶ τὸ πλήρωμα τοῦ νόμου, τουτέστι τὴν ἀγάπην, ἧς ὁ καρ πὸς τὸ κοινωνικὸν εἶναι καὶ εὐμετάδοτον, καὶ φιλό πτωχον. Ἦν γὰρ τοῖς Ἰουδαίοις ἐπὶ ἀδελφῶν ἀγαπήσει καύχησις, καὶ τὸ τῆς φιλοπτωχίας ἐξαίρετον· τὸ 17.329 μὲν ὁλόκληρον τοῦ Εὐαγγελίου οὐκ ἔχουσα, ἀρχὴν δὲ τῆς Καινῆς Διαθήκης εἰσάγουσα. Τρία πράγματα εἰσάγει, καὶ τὰ λοιπά. ΚΕΦ. Αʹ. Στίχ. κβʹ. Βλέπε τὸν τύπον ἐν τῷ Ζαχαρίᾳ. Ἐκβαλόντες γὰρ τὸν λόγον ἐφ' ἑαυτῶν, καὶ μὴ δυνάμενοι περὶ μη δενὸς λόγον ἀποδοῦναι νομικοῦ ἢ προφητικοῦ λόγου, κωφοὶ καὶ ἄλογοι μένουσι. Στίχ. ξγʹ. Καὶ αἰτήσας πινακίδιον ἔγραψεν, Ἰωάννης ἐστὶν τοὔνομα αὐτοῦ. Ἐπειδὴ γὰρ ἑρμηνεύεται Ζαχαρίας μὲν μνήμη Θεοῦ, Ἰωάννης δὲ ὁ δεικνύς· μέμνηται δέ τις τοῦ ἀπόντος, δείκνυσι δὲ τὰ παρόντα· διὰ τοῦτο οἱ τοῦ παιδὸς τούτου γεννήτορες οὐκ ἀνέσχον αὐτὸν καλεῖν Ζαχαρίαν, ἀλλὰ μᾶλλον Ἰωάννην ὀνομάζειν ἤθελον. Διότι ἔμελλεν μονονουχὶ μνημονεύειν Θεοῦ ὡς ἀπόν τος, ἀλλ' αὐτὸν ἐκεῖνον τῷ

6

δακτύλῳ δεικνύειν παρ όντα καὶ λέγειν· Ἴδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ. Ἤδει μὲν ἡ παναγία Παρθένος, μὴ τέκνον αὐτὸν εἶναι τοῦ Ἰωσὴφ, ἀλλ' εἰς πρόσωπα τούτων τὸν ἑαυ τῆς ἐγκρίνει μνηστῆρα διὰ τὴν τῶν Ἰουδαίων ὑπ οψίαν, οἰομένων αὐτὸν ἐκ πορνείας γεγεννῆσθαι. Ἁπλούστερον μὲν οὖν λέγοιτο ἂν, ὅτι ἐτίμησεν αὐ τὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῇ τοῦ πατρὸς προσηγορίᾳ καὶ τὰ λοιπά ..., μήπως αὐτοὺς καταλέλοι πεν. Ὁ δὲ Κύριος, ἀφεὶς ἀνθρωπίνην δοῦναι ἀπό κρισιν, θείαν δίδωσι, παρεμφαίνων, ὅτι Θεὸς εἴη σεσαρκωμένος. Ἢ τοίνυν οὕτω νοήσεις· ὅτι ὄρη μὲν καὶ βουνοὶ αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις διὰ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ἐταπεινώθησαν· αἱ δὲ φάραγγες οἱ ἄνθρωποι πε πλήρωνται ἐπ' ἔργοις ἀγαθοῖς. Γεγένηται δὲ πάντα σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν. Ἕκαστος γὰρ ἡμῶν σκολιὸς ἦν. Ἐν μὲν τοίνυν τῇ Χριστοῦ ἐπιδημίᾳ τῇ γενομένῃ εἰς τὴν ψυχὴν γίνεται τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν. Καὶ πάλιν τραχὺς ἦν ἡμῶν ὁ βίος, καὶ ὁ λόγος ἀνώμαλος· ἐλθὼν δὲ ὁ Κύριος, λεῖα πάντα πεποίηκε. ΚΕΦ. Γʹ. Στίχ. αʹ. Ἐν ἔτει πέντε καὶ δεκάτῳ τῆς ἡγεμο νίας Τιβερίου Καίσαρος. Ἐπὶ μὲν οὖν τῷ παρὰ Ἰουδαίοις μόνοις κηρυσσο μένῳ λόγῳ προφητικῷ βασιλεία μόνον Ἰουδαίας ἀνα γράφεται. Ὅρασις γὰρ, φησὶν, ἣν εἶδεν ὁ Ἡσαΐας ἐν ἡμέραις Ὀζίου καὶ Ἰωάθαν καὶ Ἀχὰζ, οἳ ἐβασίλευσαν τῆς Ἰούδα. Ἐπὶ δὲ τῷ μυστηρίῳ τοῦ 17.332 Εὐαγγελίου μέλλοντι ἐν ὅλῳ κόσμῳ κηρύσσεσθαι ἡγε μονία Τιβερίου Καίσαρος ἀναγράφεται, ὃς ἐδόκει ὅλου τοῦ κόσμου εἶναι βασιλεύς. Καὶ εἰ μὲν οἱ ἀπὸ ἐθνῶν μόνοι ἤμελλον σώζεσθαι, παντὶ δὲ ἀπεκέκλει στο ἡ σωτηρία τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ, ἤρκει τὸ μνη σθῆναι μόνον Τιβερίου. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας καὶ Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος πι στεύειν, διὰ τοῦτο ἀναγράφονται αὗται αἱ βασιλεῖαι, ἤτοι τετραρχίαι. Οὐδέποτε δὲ γέγονε ῥῆμα Θεοῦ ἐπί τινα τῶν προφητῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ, εἰ μὴ νῦν μόνον διά τινα μυστικὴν θεωρίαν. Ἐπειδὴ γὰρ ἔμελλε πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον εἶναι, τουτ έστι τῆς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας, ἤπερ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα, τὸν νόμον τῆς Ἰουδαίων συναγωγῆς φημι. Τὸ δὲ εἰπεῖν, ὅτι Ἐγένετο ῥῆμα Θεοῦ πρὸς Ἰωάννην, τουτέστι πρόσταγμα. Στίχ. γʹ. Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου. Ποῦ ἔδει τὸν Βαπτιστὴν περιέρχεσθαι ἢ εἰς τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, ἵνα, ἐάν τις βούλοιτο με τανοεῖν, εὐθέως εὐπορήσῃ τοῦ ποταμοῦ; ἑρμηνεύεται δὲ Ἰορδάνης καταβαίνων. Καταβαίνων γάρ ἐστιν ἀληθῶς ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ, τὸ ὕδωρ τὸ ἀληθινὸν, τὸ ὕδωρ τὸ σωτήριον. Στίχ. ζʹ. Φασὶ δὲ τὴν ἔχιδναν ἐν τῷ συλλαμβάνειν ἀναι ρεῖν τὸν ἐξ οὗ συλλαμβάνει ἄῤῥενα· οὗ ἡ σπορὰ αὐ ξάνουσα, τὴν συλλαβοῦσαν ἀναιρεῖ καὶ οὕτως εἰς φῶς ἐξέρχεται, διαῤῥήξασα τῆς μητρὸς τὴν γαστέρα, ποι νὴν ὥσπερ τοῦ διαφθαρέντος πατρός ........ Τοι οῦτοι καὶ οἱ Ἰουδαῖοι, τοὺς πνευματικοὺς αὐτῶν πα τέρας καὶ διδασκάλους διαφθείροντες χερσίν. Εἴρηται περὶ τούτων ἐν τῷ Ματθαίῳ πλατύτερον. ΚΕΦ. Δʹ. Στίχ. θʹ. Καὶ ἤγαγεν αὐτὸν εἰς Ἱερουσαλὴμ, καὶ ἔστησεν αὐτὸν ἐπὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ἱεροῦ. Ὅρα δὲ πῶς κακούργως διὰ τῆς χρήσεως τῶν Γραφῶν θέλει καθελεῖν τὴν δόξαν Κυρίου, ὡς δεομέ νου ἀγγελικῆς βοηθείας, ὡς μέλλοντος προσκόπτειν, εἰ μὴ ἄγγελοι αὐτῷ βοηθεῖεν. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ Χρι στοῦ εἴρηται ἡ χρῆσις τοῦ ψαλμοῦ. Οὐ γὰρ δεῖται ἀγγέλων ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης. Ἐγὼ δὲ τὸ ἀνά παλίν φημι πρὸς σὲ, ὦ διάβολε, εἰ μὴ Ἰησοῦς βοη θήσει τοῖς ἀγγέλοις, προσκόπτουσι. Καὶ σὺ διὰ τοῦτο πέπτωκας ἐξ οὐρανοῦ, ἐπειδὴ αὐτάρκη ἐνόμισας ἑαυτὸν εἶναι, καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς τοῦ Ἰησοῦ βοηθείας. Ἵνα δὲ γνῷς μὴ περὶ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι τὰ ἀναγεγραμμένα, ἀλλ' εἰς δίκαιον ἄνδρα ταῦτα ἀναφέ ρεσθαι, ἄκουε· Γέγραπται γάρ· Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ Ὑψίστου, ἐν σκέπει τοῦ Θεοῦ τοῦ οὐρανοῦ αὐλισθήσεται. Τοῦτο δικαίῳ μᾶλλον ἁρ μόζει ἢ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ· καὶ αὖθις· Πεσεῖται ἐκ τοῦ κλίτους σου χιλιὰς, καὶ μυριὰς, καὶ τὰ ἑξῆς, ἃ καὶ αὐτὰ ἐπὶ τὸν δίκαιον ἀνάγεται. Στίχ. μʹ. Δύναντος δὲ τοῦ ἡλίου, πάντες ὅσοι εἶχον ἀσθενοῦντας νόσοις ποικίλαις, ἤγαγον 17.333 αὐτοὺς πρὸς αὐτόν. Ὁ δὲ ἐνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τὰς χεῖρας ἐπιθεὶς, ἐθεράπευσεν αὐτούς. Περὶ δυσμὰς δὲ τούτους προσῆγον, ἤτοι μεθ' ἡμέ

7

ραν, αἰσχυνόμενοι, ἢ τοὺς Φαρισαίους φοβούμενοι, καὶ περὶ ἕτερα ἀσχολούμενοι, ἢ τάχα νομίζοντες ἐξεῖναι θεραπεύειν Σαββάτῳ. Ἐπεσημήνατο γὰρ ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι ἦν διδάσκων αὐτοὺς ἐν Σαβ βάτῳ. Διὰ τοῦτο περὶ δύσιν ἡλίου τοὺς κακῶς ἔχον τας προσέφερον οἱ προσήκοντες· ὁ δὲ αὐτοὺς ἐθερά πευσε. ΚΕΦ. Ζʹ. Στίχ. κβʹ. Ἱστορικῶς δέ· Μετὰ τὴν ἀποστολὴν τοῦ ὀρνι θίου, πρῶτον τὰ ἱμάτια πλύνεται ὁ καθαρισθεὶς, εἶτα πᾶσαν τρίχα ξυρᾶται, καὶ ἐπὶ τούτοις λούεται ὕδατι, μεθ' ὃ ἐπιφέρεται τὸ, Καθαρὸς ἔσται. Εἴη δ' ἂν τὰ ἱμάτια πολιτεία μὴ πάντως κακῶς ὑφασμένη, ἐπεὶ κἂν ἀπέθετο ταῦτα. Τρίχα δὲ τὰ ἐξανθήσαντα νεκρὰ τῇ ψυχῇ, αἷς ἐναντίαι αἰτοῦσι Σαμουὴλ, καὶ τῶν Ναζιραίων καὶ αὐτῶν μαθητῶν ἠριθμημέ ναι. Τῶν γὰρ Ναζιραίων σίδηρος ἐπὶ τὴν κεφαλὴν οὐκ ἀνέβαινε. Πάνθ' ὅσα ἂν ποιῶσιν εὐοδούμενα πραττόντων, ὡς μηδὲ φύλλα αὐτῶν καρποφορούντων ἀποῤῥεῖν. Ἤδη δὲ ἀπὸ τοῦ σώματος ὕδατι τὸν μο λυσμὸν ἀποτίθεται, τοῦ βαπτίσματος ἐν τούτῳ δη λουμένου. Μετὰ δὲ τοῦτο τῆς μὲν παρεμβολῆς ἄξιος γίνεται, εἰς δὲ τὸν ἴδιον οἶκον οὐκ εἴσεισιν ἕως ἡμε ρῶν ἑπτὰ, καὶ τοῦ πάλιν ξυρανθῆναι τὴν κεφαλήν. Διὰ τὰ τῶν δογμάτων κεραιωδέστερα, καὶ τὴν γνῶσιν ἀποθέσθαι, τὰ τοῦ ἀνδρὸς ἁμαρτήματα· διὰ δὲ τῶν ὀφρύων, ἅπασαν οἴησιν. Διὰ τί δὲ τοῦ λεπροῦ ἀκάλυπτον εἶναι τὴν κε φαλήν; Ἵνα γνώριμος ᾖ, καὶ μὴ μεταλαγχάνωσι τῆς ἀκαθαρσίας οἱ πλάζοντες. Τὸ δὲ στόμα κεκα λύφθαι δηλοῖ, ὅτι χρὴ ἑαυτὸν καταδικάζειν τῇ σιωπῇ, μέχρις ἂν ὑποστρέψας καθαρισθῇ. Κατὰ δέ τινας πάλιν, τὸν ὁλὸ λεπρὸν ὀνομά σας, καθαρίζει· δεικνὺς, ὡς ὁ Θεὸς τὸ ποικίλον μι σεῖ. Σαφέστερον δὲ προϊὼν τοῦτο δηλοῖ ἐν τῷ· Τὸν ἀμπελῶνά σου οὐ κατασπερεῖς διάφορα. Καὶ ἱμάτιον ἐκ δύο ὑφασμένον. Καὶ τὰ κτήνη σου οὐ κατοχετεύσεις ἑτεροζύγῳ. Πανταχοῦ προτιμῶν τὴν ἁπλότητα, ἥτις ἐν τῷ ὁλολέπρῳ θεωρεῖται. ΚΕΦ. Ηʹ. Στίχ. ι ʹ. Οὐδεὶς λύχνον ἅψας καλύπτει αὐτὸν σκεύει, ἢ ὑποκάτω κλίνης τίθησιν, ἀλλ' ἐπὶ λυχνίας, ἵνα οἱ εἰσπορευόμενοι βλέπωσι τὸ φῶς. Στίχ. ιζʹ. Οὐ γάρ ἐστι κρυπτὸν, ὃ οὐ φανερὸν γενήσεται· οὐδὲ ἀπόκρυφον, ὃ οὐ γνωσθήσε ται, καὶ εἰς φανερὸν ἔλθῃ. Στίχ. ιηʹ. Βλέπετε οὖν πῶς ἀκούετε. Ὃς γὰρ ἂν 17.336 ἔχῃ, δοθήσεται αὐτῷ· καὶ ὃς ἂν μὴ ἔχῃ, καὶ ὃ δοκεῖ ἔχειν, ἀρθήσεται ἀπ' αὐτοῦ. Ὅ γε μὴν βουλόμενος τὸν λύχνον ἐφαρμόζειν τοῖς πλειοτάτοις τῶν μαθητῶν τοῦ Ἰησοῦ δυσωπήσει ἡμᾶς ἀπὸ τῶν περὶ Ἰωάννου εἰρημένων· Ὅτι ἐκεῖνος ἦν ὁ λύχνος, ὁ καιόμενος καὶ φαίνων. Ἀλλὰ ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς, ἀνα φερόμενος ἐπὶ τὸν ἐν ἑκάστῳ νοῦν. Ἀλλὰ καὶ τό· Ἔστωσαν ὑμῶν οἱ λύχνοι καιόμενοι, πρὸς πάν τας εἴρηται τοὺς μαθητὰς τοῦ Ἰησοῦ. Οὐ δεῖ τοίνυν τὸν ἅψαντα λύχνον ἐν ψυχῇ λογικῇ κρύπτειν αὐτὸν, ἀλλ' ἐπιτιθέναι λυχνίᾳ· ἧς σύμβολον Μωσῆς ἀπέθετο ἐν τῇ σκηνῇ μαρτυρίου. Μοδίῳ μὲν γὰρ σιτομετρή σθωσαν ὑπὸ τοῦ πιστοῦ καὶ φρονίμου οἰκέτου οἱ σύν δουλοι· βλεπέτωσαν δὲ τὰς αὐγὰς τοῦ λύχνου ἐπι κειμένου τῇ λυχνίᾳ, ἤγουν τῇ Ἐκκλησίᾳ πάντων. Ἀλλ' οὐδὲ ὑπὸ τὴν κλίνην τιθέασι τὸν λύχνον, ἔνθα τις ἀναπαύεται, οὐδὲ ἄλλου τινὸς σκεύους ὑπο κάτω. Τοῦτο γὰρ ὁ ποιῶν οὐ προνοεῖται τοῖς εἰσπο ρευομένοις εἰς τὴν οἰκίαν· οἷς δεῖ τιθέναι τὸν λύχνον οἱ τῷ ἀληθινῷ φωτὶ καὶ λόγῳ τῷ λαμπρῷ, καὶ ταῖς ἀκτῖσι τῆς σοφίας ἀνάπτοντες τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν, φύσιν ἔχοντα καθ' ἣν κατεσκεύασεν αὐτὸν ὁ δημι ουργὸς, λύχνου δεομένου τῆς ἀπὸ τῶν προνοουμέ νων ἔχειν ἐν τῇ ψυχῇ τὸν νοῦν διορατικώτατον, καὶ μετέχοντα τοῦ εἰπόντος· Ἐγὼ φῶς εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα. Οἱ γὰρ καίοντες τὸν λύχνον, καὶ τιθέντες ἐπὶ τὴν λυχνίαν ἵνα λάμπῃ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ, προ τρέψονται τοὺς ἐν τῇ οἰκίᾳ βλέποντας τὴν τοῦ λύχνου λαμπρότητα καὶ αὐτοὺς καίειν τὴν ἑαυτῶν λυχνίαν. Στίχ. ληʹ. Ἀπέλυσε δὲ αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς λέγων· Στίχ. λθʹ. Ὑπόστρεφε εἰς τὸν οἶκόν σου, καὶ δι ηγοῦ ὅσα ἐποίησέ σοι ὁ Θεός. Καὶ ἀπῆλθε, καθ' ὅλην τὴν πόλιν κηρύσσων ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς. Πέμπει αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον. Οὐ γὰρ τοσοῦτο μέ τρον εἶχεν ὁ ἀνὴρ, ἵνα πρὸς τὸ καθῆσθαι παρὰ τοὺς πόδας Ἰησοῦ ἱματισμένος χωρήσῃ. Καὶ τῷ εἶναι σὺν αὐτῷ, τῶν

8

ἀπὸ τῆς περιχώρου τὴν Ἰησοῦ παρουσίαν οὐ χωρούντων, οὐδὲν ἧττον προενοήσατο τῆς τῶν δυ ναμένων ἐκεῖ σωτηρίας, τὸν αὐτάρκως παρακαθί σαντα τοῖς ποσὶν αὐτοῦ ἀπολύσας, ἵνα διδάσκῃ ἃ ἐποίησεν αὐτῷ ὁ Θεός. Εἶεν δ' ἄν τινες τοῦ τοιούτου ἀκροασταὶ καὶ μαθηταὶ, πλείονα μὲν οὐ χωρήσαν τος ἐξ ὀλίγων ὧν εἴληφε κηρύσσοντος. Ἀναφέροις δ' ἂν τὸν λόγον καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν, τοῦ ἔξω Ἰσραὴλ, δι' ὃν καταπλεῖ Ἰησοῦς ἐπὶ τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνῶν, καὶ πρὸς ὃν ἔξεισιν ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τὴν γῆν. Ἱμάτιον δὲ, φησὶν, οὐκ ἐνεδιδύσκετο ὁ ἄνθρωπος. Οὐκ ἐνεδύσατο γὰρ τὸ καλύπτον αὐτοῦ τὴν ἀσχημοσύνην. Καὶ ἐν οἰκίᾳ οὐκ ἔμενεν. Οὐ γὰρ ἦν, ὡς Ἰακὼβ, ἄνθρωπος ἄπλαστος οἰκῶν οἰκίαν. Διὸ καὶ αὐτὸν τοῦτον ἀπέλυσε, λέγων· Ὑπόστρεφε εἰς τὸν οἶκόν σου. Καὶ ἐν τοῖς μνήμασιν ἔμενεν, οὐ μετὰ ζώντων, μετὰ νεκρῶν δέ. Ἦν δὲ, φησὶν, ἀγέλη χοίρων ἱκανῶν βοσκομένων ἐν τῷ ὄρει. Μήποτε δὲ χοῖροι οὐ βόσκονται ἐν τῷ ὄρει. Πῶς οὖν 17.337 μετὰ τοῦ κρημνοῦ ὥρμησεν ἡ ἀγέλη; Μήποτε οὖν οἱ φιλήδονοι, καὶ γαστρὸς καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα φίλοι, ὅπου τὰ μνημεῖα καὶ πλησίον τοῦ λεγεῶνος τῶν δαι μόνων βόσκονται· ἀγαθότητι δὲ Ἰησοῦς τὴν τῶν δαι μόνων ἀφανίζει σὺν τοῖς χοίροις ἐν τῷ ὕδατι ἀγέλην, καὶ τῶν φιληδόνων καὶ φιλοσωμάτων κακῶν ἐμπο δίζει τῇ ἀναπνοῇ διὰ δαιμόνων τάχα, καὶ σωφρονεῖ ὁ τοιοῦτος; Εἴ τίς τε σωφρονεῖ, παρὰ τῷ Ἰησοῦ ἐστιν· ἀλλ' ὁ ἀρχόμενος σωφρονεῖν παρὰ τοὺς πόδας αὐτοῦ ἐστιν. Στίχ. μηʹ. Εἶπε δὲ πρὸς τὴν γυναῖκα· Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε. Πορεύου εἰς εἰρήνην. Ἡ μὲν οὖν πλειοτέρα ψυχὴ, καλῶς λατρεύσασα τῷ Λόγῳ τοῦ Θεοῦ, παῤῥησίαν ἔχει ἐπ' αὐτὴν τὴν κεφα λὴν ἐλθεῖν· κεφαλὴ δὲ Χριστοῦ ὁ Θεός· ὥστε κα ταχέαι μύρον αὐτῆς, καὶ εὐωδίαν τῇ δόξῃ τοῦ Θεοῦ πεποιῆσθαι. Δοξάζεται δὲ ὁ Θεὸς διὰ τῆς εὐωδίας τοῦ βίου τῶν δικαίων. Ἡ δὲ ἀτελεστέρα γυνὴ καὶ ψυχὴ παρὰ τοὺς πόδας καὶ τὰ ταπεινότερα στρέφεται, ἧς ἐγγύς ἐσμεν ἡμεῖς. Οὐδὲ γὰρ μετενοήσαμεν ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων ἡμῶν. Ποῦ ἡμῶν τὰ δάκρυα; ποῦ ὁ κλαυθμός; ἵνα κἂν παρὰ τοὺς πόδας Ἰησοῦ ἐλθεῖν δυνηθῶμεν. Ἐπ' αὐτὴν γὰρ οὔπω δυνάμεθα φθάσαι τὴν κεφαλήν. Ἀγαπητὸν δὲ μετὰ τὰ ἁμαρτήματα φέρειν μετανοίας εὐωδίαν, ἵνα τις δυνηθείη δευτέρως εἶναι ἡ τοὺς πόδας ἀλείφουσα, ἀλλὰ μὴ τὴν κεφαλήν· τουτέστιν ἡ μὴ ἁπτομένη τῶν τελεωτέρων καὶ ὑψη λοτέρων, ἀλλὰ τῶν ἄκρων καὶ τελευταίων. Στίχ. νβʹ. Ἔκλαιον δὲ πάντες, καὶ ἐκόπτοντο αὐ τήν. Ὁ δὲ εἶπε· Μὴ κλαίετε· Οὐκ ἀπέθανεν, ἀλλὰ καθεύδει. Στίχ. νγʹ. Καὶ κατεγέλων αὐτοῦ, εἰδότες ὅτι ἀπ έθανε. Πλὴν ἀλλὰ τοιαύτη μὲν ἡ τοῦ θαύματος ἱστο ρία. Χρὴ δὲ ἴσως καὶ ἰσχνότερον αὐτὴν θεωρῆσαι καὶ ὑψηλότερον. Οἱ μὲν οὖν ἁπλούστεροι καὶ ἀκεραιότε ροι θαυμαζέτωσαν τὰ μεγαλεῖα τοῦ Θεοῦ κατὰ ταῦτα· οἰκοδομεῖ γὰρ καὶ σωματικῶς νοούμενα· οἱ δὲ δυνά μενοι διαβαίνειν ἐπὶ τὸ βλέπειν, ὅτι καὶ ταῦτα τυ πικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις, ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς, εὐξάμενοι τῷ Θεῷ, αἰτήσωμεν λόγον τὸν σαφηνίζον τα καὶ ταῦτα. Πῶς ὁ Ἰησοῦς πρὸς τὴν ἀρχισυναγώγου θυγατέρα προηγουμένως ἄπεισιν, οὐ πρὸς τὴν αἱμοῤῥοοῦσαν· καὶ ἐν τῇ ὁδῷ αὐτῷ ἀπαντῶσα πρώτη αὐτὴ θερα πεύεται; ἦλθε γὰρ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ προηγουμένως εἰς τὴν Ἰουδαίων συναγωγὴν, καὶ εὗρεν αὐτὴν νο σοῦσαν καὶ ἀποθανοῦσαν. Τὰ γὰρ παραπτώματα τοῦ Ἰσραὴλ πεποίηκεν αὐτὴν ἀποθανεῖν. Ἡ δὲ αἱμοῤῥοοῦσα, ἡ ἐν τῇ ὁδῷ, ἡ ἀκαθαρσίας πεπληρωμένη, ἡ ῥέουσα οὐκ ἐν καιρῷ ἀφέδρου, ἀλλ' ἀεὶ αἱμοῤῥοοῦσα καὶ νοσοῦσα, αὐτὴ πρὸ ἐκείνης πιστεύσει τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐκεῖ μὲν οὗτος ἀπέρχεται, αὐτὴ δὲ τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου ἅψασθαι θέλει. Ὁ δὲ Λουκᾶς ὃ μὴ εἶπε Ματθαῖος προσέθηκεν, ὅτι δωδε καετὴς ἦν ἡ τοῦ ἀρχισυναγώγου θυγάτηρ, καὶ ἡ αἱ 17.340 μοῤῥοοῦσα δώδεκα ἔτη εἶχεν αἱμοῤῥοοῦσα· οὐκοῦν ἅμα τῇ γενέσει ἐκείνῃ αὕτη αἱμοῤῥοεῖ. Ἐν ἀπαθείᾳ γάρ ἐστιν ἐκείνη ὅσον χρόνον ζῇ ἡ συναγωγή· καὶ ὁ αὐτὸς ὅρος τοῦ χρόνου τοῦ τέλους ἐκείνης καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς σωτηρίας ταύτης ἐστί. Δώδεκα ἐτῶν ἐκείνη ἀποθνήσκει, καὶ δώδεκα ἐτῶν αὕτη τοῦ πάθους πι στεύσασα θεραπεύεται, ἥτις οὐκ ἴσχυσεν ὑπ' οὐδενὸς τῶν ἰατρῶν

9

θεραπευθῆναι. Πολλοὶ γὰρ ἰατροὶ τοὺς ἀπὸ ἐθνῶν ὑπέσχοντο θεραπεῦσαι. Ἐὰν ἴδῃς τοὺς φιλοσοφοῦντας ἐπαγγελλομένους ἀλήθειαν, ἰατροί εἰσι θεραπεῦσαι πειρώμενοι. Ἀλλ' αὐτοὺς δαπανήσασα τὰ παρ' ἑαυτῆς πάντα, οὐκ ἴσχυσεν ὑπ' οὐδενὸς τῶν ἰατρῶν θεραπευθῆναι. Ἥψατο δὲ τοῦ κρασπέδου τοῦ Ἰησοῦ διὰ πίστεως, καὶ ἰάθη. Ἐὰν ἴδωμεν τὴν πίστιν ἡμῶν τὴν εἰς Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ νοήσωμεν πηλίκος ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ τίνος ἡψάμεθα αὐτοῦ, ὀψόμεθα, ὅτι πρὸς σύγκρισιν τῶν ἐν αὐτῷ κρασπέδων κρασπέδου ἡψάμεθα. Τοῦτο τὸ κράσπεδον θεραπεύει ἡμᾶς, καὶ ποιεῖ ἀκούειν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ· Θύγατερ, ἡ πίστις σου σέσωκέ σε, καὶ θεραπευ θῶμεν. Καὶ ἡ θυγάτηρ ἀναστήσεται τοῦ ἀρχισυναγώ γου. Ὅταν γὰρ τὸ πλῆθος τῶν ἐθνῶν εἰσέλθῃ, τότε πᾶς Ἰσραὴλ σωθήσεται. ΚΕΦ. Θʹ. Στίχ. κζʹ. Λέγω δὲ ὑμῖν ἀληθῶς· Εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἳ οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Ταῦτα ἐπὶ Πέτρον καὶ Ἰάκωβον καὶ Ἰωάννην τινὲς ἀναφέρουσι, συναναβάντες εἰς τὸ ὑψηλὸν ὄρος Χριστῷ, οἳ καὶ θανάτου οὐκ ἐγεύσαντο, πρὸ τοῦ ἰδεῖν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐλθόντα ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐ τοῦ, ἤτοι ἐν τῇ δόξῃ τῆς μεταμορφώσεως αὐτοῦ. Εἰ δὲ χρή τι καὶ περιεργότερον εἰπεῖν περί τε τοῦ ἑστάναι μετὰ Ἰησοῦ, καὶ περὶ τοῦ γεύεσθαι θανάτου· ἦσάν τινες ἑστῶτες ὅπου Ἰησοῦς, ἐρηρεισμένοι τῇ ψυχῇ παρ' αὐτῷ. Ἦν αὐτοῖς ἡ στάσις συγγενὴς τῇ τοῦ Μωσῆ. Κἀγὼ γὰρ, φησὶν ὁ Μωϋσῆς, ἔστην ἐν τῷ ὄρει ἡμέρας τεσσαράκοντα καὶ νύκτας τεσσαρά κοντα, ἀξιωθεὶς ἀκοῦσαι· καὶ σὺ δὲ αὐτοῦ στῆθι μετ' ἐμοῦ. Ὀλίγοι δὲ καὶ φίλοι Θεοῦ, ὅσοι τὴν στάσιν ἐν τῷ καλῷ ἔχουσιν, ὡς ὁ Βαπτιστὴς αὐτὸς περὶ αὑτοῦ λέγει· Ὁ δὲ φίλος τοῦ νυμφίου ἑστὼς χαρᾷ χαί ρει. Καὶ οἱ ἑστηκότες γοῦν παρὰ τῷ Λόγῳ ἔχουσι κατὰ τὴν στάσιν διαφοράς. Διὸ οὐ πάντες οἱ ἑστῶ τες παρὰ τῷ Σωτῆρι, ἀλλά τινες αὐτῶν, ὡς βέλτιον ἑστηκότες, οὐ γεύονται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν ἀνθρώποις ἐπιδημήσαντα Λόγον, καὶ διὰ τοῦτο Υἱὸν ἀνθρώπου χρηματίζοντα, ἐρχόμενον ἐν τῇ αὑτοῦ βα σιλείᾳ. Οὐ γὰρ ἀεὶ ἐν τῇ αὑτοῦ βασιλείᾳ ἔρχεται, ὡς ἐπὶ τοῖς εἰσαγομένοις, οἳ καὶ μὴ ἔχειν αὐτὸν εἶδος ἢ κάλλος λέξαιεν ἄν. Τοῖς δὲ τελείοις, κατὰ τὸν Δαυῒδ, ὡραῖος φαίνεται κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἔστιν οὖν βασιλικώτατον ἀξίωμα τῷ Λόγῳ, βλεπόμενόν τισι τῶν ἑστηκότων παρὰ τῷ Ἰησοῦ, ἀκολουθεῖν αὐτῷ δυνηθεῖσιν, ἀναβαίνοντι εἰς τὸ ὑψηλὸν τῆς φανερώσεως αὐτοῦ ὄρος· οὗ τις ἀξιοῦ 17.341 ται Πέτρος ὢν, καὶ τὸ ἄσειστον ἔχων ἐν τῇ πίστει· ἢ υἱοὶ ἰροτῶν, οἳ καὶ θανάτου οὐ γεύονται, ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ. Ζωὴ δὲ ὁ Χριστός. Ὁ δὲ ταύτης ἐχθρὸς θάνατος, καὶ ὁ δι' ἁμαρτίας, ἢ ἑτέρως νοούμενος. Ὧν τὸ ἕτε ρον δι' ὧν ἕκαστος ἡμῶν πράττει ἐκλέγεται. Ὥσπερ οὖν ὁ Χριστὸς ἄρτος ἐστὶ ζῶν, οὕτως ὁ ἐχθρὸς αὐ τοῦ θάνατος ἄρτος ἐστὶ νεκρός. Πᾶσα δὲ λογικὴ ψυχὴ θατέρῳ τούτων τρέφεται· ἡ μὲν γευομένη τού των μόνον, ἡ δὲ καὶ ἐπὶ πλεῖστον ἐσθίουσα. Καὶ τάχα οἱ μὲν σπανίως καὶ μικρὰ ἁμαρτάνοντες μόνον γεύονται θανάτου· οἱ δὲ ἀρετὴν ἀνειληφότες οὐδὲ γεύονται αὐτοῦ, ἀλλ' ἀεὶ ἄρτον τρέφονται ζῶντα. Πέ τρῳ οὖν, οὗ πύλαι μὴ κατίσχυσαν ᾅδου, ἀκόλουθον ἦν τούτου μὴ γεύεσθαι. Τότε γάρ τις γεύεται θανά του, ὅτε πύλαι ᾅδου κατισχύσουσιν αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ τοῖς τῆς βροντῆς υἱοῖς, γεννηθεῖσιν ἀπὸ βροντῆς ἀν θρωπίνου χρήματος, ἀδύνατον ἦν θανάτου γεύσασθαι, τοῦ σφόδρα πόῤῥω τῆς μητρὸς αὐτῶν βροντῆς. Τὸ δὲ, ἕως, ἐνταῦθα δηλοῖ τὸν κατεπείγοντα περὶ τοῦ δηλουμένου χρόνον, οὐ περιοριζόμενον, ὥστε γε νέσθαι μετὰ τὸ ἕως τὸ ἐν αὐτῷ τῷ δηλουμένῳ· ὡς τό· Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι ἕως τῆς συν τελείας τοῦ αἰῶνος. Οὐκ ἐγεύσαντο γοῦν οὐδ' οἱ ἀπόστολοι τοῦ προηρημένου νοητοῦ θανάτου μετὰ τὸ ἰδεῖν τὴν τῶν τηλικούτων ἀγαθῶν θεωρίαν. Ἐπεὶ δὲ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς εἴρηται· Τίς ἐστιν ἄνθρωπος ὃς ζήσει, καὶ οὐκ ὄψεται θάνατον; καὶ, Ἐλθέτω δὴ θάνατος ἐπ' αὐτούς· καὶ ἔν τινι τῶν προφητῶν· Κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας· ἐν δὲ τῇ Ἀποκαλύψει· Ὁ θάνατος καὶ ὁ ᾅδης ἀκολουθεῖ τισι· μήποτε ἔλαττον κακόν ἐστι τὸ

10

ἰδεῖν θάνατον, τούτου δὲ μεῖζον τὸ γεύσασθαι αὐτοῦ, τού του δὲ ἔτι χεῖρον τὸ ἀκολουθεῖν τινι θάνατον; καὶ οὐ μόνον ἀκολουθεῖν, ἀλλὰ καὶ ἤδη ἐλθεῖν ἐπ' αὐτὸν, καὶ καταλαβεῖν ἐκεῖνον, ᾧ πρότερον ἠκολούθει; Τὸ δὲ καταποθῆναι ὑπὸ τοῦ θανάτου πάντων δοκεῖ μοι βαρύτερον εἶναι τῶν εἰρημένων. Καὶ ἐπιστήσας τοῖς λεγομένοις καὶ τῇ διαφορᾷ τῶν ἁμαρτανομένων, οὐκ ὀκνήσεις, οἶμαι, παραδέξασθαι τοιαῦτά τινα νενοῆσθαι τῷ ἐνεργήσαντι ταῦτα γραφῆναι ἐν τοῖς λογίοις τοῦ Θεοῦ Πνεύματι. Τί δὲ δηλοῦται ἐν τῷ ἰδεῖν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ, καὶ ἐν τῇ δόξῃ αὐ τοῦ; καὶ τί σημαίνει τὸ, Ἐληλυθυῖαν ἐν δυνάμει, παρὰ Μάρκου ῥηθέν; Τὰ εἴτε ἐκλαμπόμενα ταῖς καρ δίαις ἡμῶν, εἴτε ζητοῦσιν εὑρισκόμενα, εἴτε ὑποσιόντα τοὺς λογισμοὺς ἡμῶν, σαφέστερον ἐκθη σόμεθα. Ὁ θεωρῶν καὶ καταλαμβάνων τὴν τοῦ λόγου ὑπεροχὴν λύοντος καὶ διελέγχοντος πάσας τὰς ὑπὸ 17.344 τῶν ψευδῶν μὲν, ἐπαγγελλομένων δὲ ἀλήθειαν πιθα νότητας, βλέπει τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ ἰδίᾳ βασιλείᾳ. Εἰ δὲ καὶ τὰ ἴδια τρανώτερον παραστήσαντα βλέπει, βλέποι ἂν αὐτοῦ πρὸς τὴν βασιλείαν καὶ τὴν δόξαν. Καὶ ὁ τοιοῦτός γε ἐν ἑαυτῷ βλέποι ἂν τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν ἐληλυθυῖαν ἐν δυ νάμει· καὶ τοῦτο βλέποι ἂν, ὡς οὐδαμῶς ἔτι ὑπὸ ἁμαρτίας βασιλευόμενος, τῆς βασιλευούσης ἐν θνητῷ σώματι τῶν ἁμαρτανόντων, ἀλλ' ἀεὶ τεταγμένος ὑπὸ βασιλεῖ τῷ τῶν ὅλων Θεῷ· οὗ ἡ βασιλεία δυνάμει μὲν ἐντὸς ἡμῶν ἐστιν, ἐνεργείᾳ δὲ, ὡς ὠνόμασεν ὁ Μάρ κος, ἐντὸς τῶν τελείων μόνον. Στίχ. κηʹ. Ἐγένετο δὲ μετὰ τοὺς λόγους τούτους, ὡς ἡμέραι ὀκτώ· καὶ παραλαβὼν Πέτρον καὶ Ἰωάννην καὶ Ἰάκωβον, ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος προσεύξασθαι. Στίχ. κθʹ. Καὶ ἐγένετο, ἐν τῷ προσεύξασθαι αὐτὸν, τὸ εἶδος τοῦ προσώπου αὐτοῦ ἕτερον, καὶ ὁ ἱματισμὸς αὐτοῦ λευκὸς ἐξαστράπτων. Στίχ. λʹ. Καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωσῆς καὶ Ἡλίας. Στίχ. λαʹ. Οἳ ὀφθέντες ἐν δόξῃ ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ, ἣν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ. Ἀλλὰ τοιοῦτον μὲν τὸ πρᾶγμα καὶ θαῦμα, τὸ τῆς μεταμορφώσεως. Εἰ δὲ χρὴ ἐπαναβεβηκότα λόγον εἰ πεῖν, οὐ μάτην μεθ' ἓξ ἡμέρας ὁ Μάρκος καὶ ὁ Ματ θαῖός φησιν ἀνελθεῖν τὸν Ἰησοῦν εἰς τὸ ὄρος σὺν τοῖς μαθηταῖς. Ἀλλ' ἐπεὶ ἐν ἓξ ἡμέραις τελείῳ ἀριθμῷ ὁ σύμπας κόσμος γεγένηται· ὁ πάντα τὰ τοῦ κόσμου ὑπερβαίνων πράγματα, βλέπων δὲ ἑστῶτα μόνον καὶ αἰώνια, οὗτος μεθ' ἓξ ἡμέρας παρειλῆφθαι δηλοῦται τοῦ Ἰησοῦ. Ὁ γὰρ ταύτας ὑπερβὰς βλέπει τὸν Ἰησοῦν τόνδ' οὐδενὶ τῶν κάτω μεταμορφούμενον, μεταμορφωθέντα ἔμπροσθεν αὐτοῦ. Φαίνεται γὰρ ὁ Λόγος διαφόρους ἔχων μορφὰς, ἑκάστῳ ὡς χωρεῖ· καὶ τοῖς μὲν οὐκ ἔχει εἶδος, τοῖς δὲ ὡραῖός ἐστι κάλλει. Τοῖς μὲν μὴ ἀναβαίνουσι διὰ τῶν ἐπαναβεβηκότων ἔργων, καὶ δι' αὐτῶν ἐπὶ τὸ ὑψηλὸν τῆς σοφίας ὄρος, ἁπλούστερον νοεῖται, καὶ κατὰ σάρκα γινώσκεται. Τοῖς τελείοις θεολογεῖται, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ μορφῇ κατὰ τὴν γνῶσιν αὐτῶν θεωρεῖται, λάμπει δὲ καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος τοῖς τέκνοις φωτὸς καὶ ἡμέρας, δικαιοσύνης ἥλιος εἶναι φανερούμενος. Ἀλλὰ καὶ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ τοῖς ἀναχθεῖσιν ὑπ' αὐτοῦ εἰς τὸ ὑψηλὸν ὄρος φαίνεται λευκὰ ὡς τὸ φῶς· ἅπερ εἰσὶν αἱ λέξεις, καὶ ἃ ἐνεδύσατο τῶν Εὐαγγελίων γράμματα, οἶμαι δ' ὅτι καὶ τὰ ἀπὸ τῆς Γραφῆς τῶν ἀποστόλων δηλούμενα. Ἐπὰν οὖν ἴδῃς τινὰ τὴν περὶ τοῦ Ἰησοῦ θεολογίαν ἀκριβοῦντα, καὶ τὴν λέξιν τῶν Εὐαγγελίων πᾶσαν σαφηνίζοντα, μὴ ὄκνει τῷ τοιούτῳ φάσκειν, γεγονέναι τὰ ἱμάτια τοῦ Ἰησοῦ λευκὰ ὡς τὸ φῶς. Τῷ δ' οὕτως ἰδόντι τὸν Ἰησοῦν ὀφθεῖεν ἂν Μωσῆς ὁ νό μος, καὶ Ἡλίας ὁ προφητικὸς λόγος, κοινολογούμε νοι πρὸς τὸν Ἰησοῦν. Ὁ δὲ ἰδὼν τὴν Μωσέως δόξαν, νοήσας τὸν πνευματικὸν νόμον, ὡς ἕνα πρὸς τὸν Ἰη σοῦν λόγον, καὶ τὴν ἐν τοῖς προφήταις ἐν μυστηρίῳ ἀποκεκρυμμένην σοφίαν, εἶδε Μωσῆν καὶ Ἡλίαν ἐν δόξῃ, ὅτε εἶδεν αὐτοὺς μετὰ Ἰησοῦν. 17.345 Στίχ. λεʹ. Καὶ φωνὴ ἐγένετο ἐκ τῆς νεφέλης, λέ γουσα· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός· αὐτοῦ ἀκούετε. Στίχ. λ ʹ. Καὶ ἐν τῷ γενέσθαι τὴν φωνὴν, εὑρέθη Ἰησοῦς μόνος. Ἡ δὲ ἐκ τῆς νεφέλης φωνὴ τάχα

11

μὲν Μωϋσεῖ καὶ Ἡλίᾳ λέγει· Οὗτός ἐστι· τάχα δὲ καὶ τοῖς μαθηταῖς. Ἧς ἀκούσαντες, καὶ ταύτην τὴν δόξαν μὴ φέροντες, ἔπεσον ἐπὶ πρόσωπον ταπεινωθέντες ὑπὸ τὴν κρα ταιὰν χεῖρα τοῦ Θεοῦ, σφόδρα φοβηθέντες, εἰδότες τὸ λεχθὲν πρὸς Μωϋσῆν· Οὐ γὰρ ὄψεται ἄνθρωπος τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. Ἐπάραντες δὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς, μόνον εἶδον τὸν Ἰησοῦν. Ἓν γὰρ, οἶμαι, γέγονε Μωσῆς ὁ νόμος, καὶ Ἡλίας ἡ προφητεία, Ἰησοῦ τῷ Εὐαγγελίῳ. Καὶ οὐχ ὥσπερ ἦσαν πρότερον τρεῖς μεμενήκασι. Ταῦτα δέ μοι νόει μυστικώτερον. Πρὸς γὰρ τὸ ὑψηλὸν τοῦ γράμματος βούλημα, Μωϋ σῆς καὶ Ἠλίας ὀφθέντες ἐν δόξῃ, καὶ συλλαλήσαν τες τῷ Ἰησοῦ, ἀπεληλύθασιν ὅθεν ἐληλύθεισαν. Οὐδὲ γὰρ βλέπεται ὁ Ἰησοῦς λεχθῆναι τὰ τῆς δόξης αὐτοῦ· ἐβλάβησαν γὰρ ἂν οἱ ἀκούοντες, καὶ μάλιστα οἱ ὄχλοι, τὸν οὕτω δεδοξασμένον θεωροῦντες σταυρού μενον. Οὐ τοίνυν φθονήσαντες ἔκρυψαν, ἀλλ' ὡς φο βηθέντες μὴ ἀπιστηθῶσι. Τότε οὖν ἀπήγγειλαν, μετὰ τὴν ἀνάληψιν, μετὰ τὴν τοῦ Πνεύματος παρουσίαν. Ὅτε γὰρ ἐπλήσθησαν παῤῥησίας, καὶ Πνεύματος ἠξιώθησαν, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν σημείων εἶχον φωνὴν συνηγοροῦσαν αὐτοῖς, καὶ πάντα ὅσα ἔλεγον, εὐπαράδεκτα ἦν. Στίχ. μβʹ. Ἐπετίμησε δὲ ὁ Ἰησοῦς τῷ πνεύματι τῷ ἀκαθάρτῳ, καὶ ἰάσατο τὸν παῖδα, καὶ ἀπ έδωκεν αὐτὸν τῷ πατρὶ αὐτοῦ. Ἐπιβλεπτέον δὲ τούτοις ὑψηλότερον, καὶ ση μειωτέον, ὅτι οἱ πάσχοντες, ἢ οἱ τῶν πασχόντων οἰ κεῖοι, μετὰ τῶν ὄχλων εἰσὶν, ἐφ' οὓς κάτεισιν ὁ Ἰησοῦς ἀπὸ τῶν ὑψηλῶν, τὰ ὑπὲρ τούτους οἰκονομήσας, ἐπὶ τοῦ ὄρους ἀναβῆναι μὴ δυναμένους πρὸς αὐτὸν διὰ κατεχούσας τὰς ψυχὰς αὐτῶν νόσους, θεραπεύσων αὐτούς. Ἐξεταστέον δὲ ἐπὶ τίνων νοσημάτων οἱ πάσχοντες ἀξιοῦσι, πιστεύοντες περὶ τῆς αὐτῶν θε ραπείας, ἢ αὐτοῦ, ἢ τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου ἁψάμενοι. Ἐπὶ τίνων δὲ ἀξιοῦσι περὶ αὐτῶν ἕτεροι· ὡς ὁ ἑκατόνταρχος ὁ περὶ παιδὸς, καὶ ὁ βασιλικὸς περὶ υἱοῦ, καὶ ὁ ἀρχισυνάγωγος περὶ θυγατρός· καὶ ἡ Χαναναία, καὶ νῦν ὁ γονυπετῶν αὐτὸν ἄνθρωπος περὶ υἱοῦ σεληνιαζομένου. Καὶ πότε ἀφ' ἑαυτοῦ ὁ Σωτὴρ μὴ ἀξιωθεὶς ἰᾶται· ὡς τὸν παράλυτον ἐπὶ τῇ προβατικῇ. Αὗται γὰρ, ἀλλήλων ἀντεξετασθεῖσαι, πολλὰ τῷ δυναμένῳ ἀκούειν τῆς ἐν μυστηρίῳ Θεοῦ κεκρυμμένης σοφίας παραστήσουσι δόγματα περί τε τῶν διαφόρων περὶ τὰς ψυχὰς συμπτωμάτων, καὶ περὶ τοῦ τρόπου τῆς θεραπείας αὐτῶν. Ὡς γὰρ πᾶσαν νόσον καὶ μαλακίαν, ἃς ὁ Χριστὸς ἐν τοῖς ὄχλοις πρὶν ἰάσατο, ἀναφέρεις εὐλόγως ἐπὶ τὰ πάθη τὰ ἐν ταῖς ψυχαῖς, οὕτως τούτοις ἀναλογίζου τοῖς τε χωλοῖς καὶ κωφοῖς ἐξετασθῆναι καὶ τὰ περὶ τοῦ σεληνιαζομένου. Ἔστι γὰρ τουτὶ τὸ πάθος ἐπιτι θέμενον μὲν ἔν τισιν ὥραις, ἀφιστάμενον δὲ ἐν πλείο 17.348 σιν, ἐν αἷς οὐδὲν διαφέρει ὁ πεπονθὼς ὑγιαίνων τε. Καὶ ψυχαὶ γοῦν τινες ὑγιαίνειν μὲν ἐν σωφροσύνῃ τάχα νομίζονται, καὶ βιοῦν ὡς ὁ λόγος βούλεται· εἶτα ἔσθ' ὅτε καταπίπτουσιν ὑπὸ τῶν παθῶν ἀπὸ τοῦ ἑστηκέναι δοκεῖν ..... περὶ τὴν ἀπάτην τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ ταῖς λοιπαῖς ἐπιθυμίαις. Οὗτοι, πνευματι κῶς εἰπεῖν, σεληνιάζονται, καταβαλλόμενοι ὑπὸ τῶν ἐν τοῖς ἐνδομυχοῦσι πάθεσι πνευματικῶν τῆς πονη ρίας, πίπτουσιν εἰς τὸ πῦρ τῶν πυρώσεων· ἐνίοτε δὲ εἰς τὸ ὕδωρ, ὅτε ὁ βασιλεὺς πάντων τῶν ἐν τοῖς ὕδασι δρακόντων, καταβάλλων αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ ἐλεύθερον δοκεῖν ἀναπνεῖν, ἐπὶ τὸ εἴκειν εἰς τὰ βάθη τῶν κυμάτων τῆς θαλάσσης τοῦ τῶν ἀνθρώπων βίου. Ταύτῃ τῇ διηγήσει συμβαλεῖται ἡμῖν ὁ λέγων ἐν τῇ Σοφίᾳ, περὶ μὲν τῆς τοῦ δικαίου ὁμαλότητος· Διή γησις εὐσεβοῦς διὰ παντὸς σοφία· περὶ δὲ τῶν ἀποδεδομένων· Ὁ δὲ ἄφρων ὡς σελήνη ἀλλοιοῦται. Καὶ ἔστι καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἰδεῖν ὁρμὰς συνεπι σπᾶσθαι δυναμένας πρὸς ἔπαινον τοὺς μὴ ἐφιστάντας αὐτῶν τῷ ἀνερματίστῳ, ὥστε εἰπεῖν ἂν οἱονεὶ πανσέ ληνον εἶναι ἐν αὐτοῖς, ἢ παρ' ὀλίγον πανσέληνον. Ἴδοις δ' ἂν πάλιν μιμούμενον τὸ δόξαν εἶναι ἐν αὐτοῖς φῶς· οὐχὶ φῶς ἡμερινὸν τυγχάνον, ἀλλὰ φῶς νυκτερι νὸν, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον λῆγον, ἕως μηδὲ δοκεῖν φῶς εἶναι ἐπιβλεπόμενον ἐν αὐτοῖς γένηται. Εἰ οὖν πᾶσα ψυχὴ ὑπ' ἀγγέλῳ τέτακται, ὁ τοῦ σεληνιαζο μένου πατὴρ ἂν οὗτος ἀξιῶν ὡς περὶ υἱοῦ τὸν Ἰη

12

σοῦν, ὡς μὴ δυνηθέντα ἀπὸ ὑποδεεστέρου λόγου τῶν μαθητῶν θεραπευθῆναι ὑπὸ τοῦ πάθους. Ἔστι δὲ ἄλαλον καὶ κωφὸν δαιμόνιον αἱ ἄλογοι πρὸς τὸ δοκοῦν καλὸν ὁρμαὶ, ὑπὸ τοῦ λόγου ἐκβαλλόμεναι, ἃς αὐτὸς ἐποίει ἀλόγῳ φορᾷ, νομιζόμεναι ὑπὸ τῶν βλεπόντων κατὰ λόγον ταῦτα πράττειν τῆς Ἰησοῦ διδασκαλίας. Δυσίατον δὲ τοῦτο τὸ πάθος, καὶ ἰσχυρὸν δοκεῖ καλῶς πεπρᾶχθαι τὰ μὴ καλῶς, καὶ ἔστιν οὕτως ἐν τοῖς τοιούτοις μεγάλη ἡ τοιαύτη ἐνέργεια, ὥστε ταύτην ὄρει παραβάλλεσθαι, δεομένη ἵνα μετατεθῇ ἀπὸ τοῦ πάσχοντος διὰ πάσης πίστεως τοῦ θερα πεύοντος. Ἔστι δὲ ἡ πᾶσα πίστις παραβαλλομένη κόκκῳ σινάπεως· ἐπεὶ ἐξουθενεῖται μὲν παρὰ τῶν ἀνθρώπων ἡ πίστις, καὶ βραχύτατόν ἐστι, καὶ εὐτε λὲς εἶναι φαίνεται· τυχοῦσα δὲ γῆς ἀγαθῆς, τουτέστι ψυχῆς, γίνεται δένδρον μέγα· ὥστε οὐδὲν μὲν τῶν ἀπτέρων, τὰ δὲ ἐπτερωμένα πνευματικῶς πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνοῦν δύνασθαι ἐν τοῖς κλάδοις τῆς τοιαύτης πίστεως. Στίχ. μγʹ. Πάντων δὲ θαυμαζόντων ἐπὶ πᾶσιν, οἷς ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, εἶπε πρὸς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ. Στίχ. μδʹ. Θέσθε ὑμεῖς εἰς τὰ ὦτα ὑμῶν τοὺς λό γους τούτους. Ὁ γὰρ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου μέλλει παραδίδοσθαι εἰς χεῖρας ἀνθρώπων. Ὑπὸ τίνος ἄρα μέλλει παραδίδοσθαι; Ὁ μὲν Ἀπόστολός φησι παραδεδόσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱὸν, ἑκώς· Ὅς γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν αὐτὸν, ὑπὲρ 17.349 ὅλου τοῦ κόσμου πεισόμενον, ἵνα ἄρῃ αὐτοῦ τὴν ἁμαρτίαν· ἐρεῖς δὲ καὶ ὑπὸ τοῦ διαβόλου παραδεδό σθαι αὐτὸν, ὑφ' οὗ παραδίδονται τοῖς αἰχμαλωτεύσασι τὰ ζεύγη καὶ οἱ ὄνοι τοῦ Ἰὼβ, εἶτα τοῖς ἱππεῦσιν αἱ κάμηλοι, τῷ πυρὶ τὰ πρόβατα, τῷ ἐξ ἐρήμου πνεύ ματι αἱ τούτου θυγατέρες καὶ οἱ υἱοί. Ἔστω οὖν πρῶτον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς παραδεδομένος ὁ Υἱὸς εἰς χεῖρας ἀνθρώπων· εἶτα ὑπὸ τοῦ Ἰούδα, εἰς ὃν μετὰ τὸ ψωμίον εἰσῆλθεν ὁ Σατανᾶς ἀρχικώτερον τοῦ Ἰούδα παραδιδοὺς αὐτόν. Ἀλλ' ὁ μὲν Πατὴρ τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο φιλανθρωπίᾳ τῇ πρὸς ἡμᾶς καὶ χρηστότητι· ὁ δὲ Ἰούδας μοχθηρίᾳ προαιρέσεως. Θανατωθεὶς δὲ, τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, ἤτοι τῆς ἁμαρτίας, διάβολον κατήργησε. Θάνατος γὰρ ἡ ἁμαρτία κυρίως, κατὰ τό· Ψυχὴ ἁμαρτάνου σα, αὐτὴ ἀποθανεῖται. Καὶ οἱ μὲν ἄρχοντες παρ έστησαν κατὰ τοῦ Χριστοῦ, ἡμεῖς δὲ ὠφεληθέντες τῷ ἐκεῖνον ἀπεκτάσθαι, φαμὲν τό· Διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν. Σύμμορφοι γὰρ γεγονότες τῷ θα νάτῳ τοῦ Χριστοῦ, οὐκέτι ἐσμὲν ὑπὸ τοὺς δεσμοὺς τῶν ἐναντίων· ἀλλ' αὐτοὶ μᾶλλον ἐκγελῶνται παρὰ τοῦ κατοικοῦντος ἐν οὐρανοῖς Πατρὸς, καὶ ὑπὸ τοῦ Κυρίου μυκτηρίζονται. Ἀναστὰς γὰρ συμμόρ φους ἡμᾶς πεποίηκε καὶ τῆς αὑτοῦ ἀναστάσεως, οὐκέτι καθεζομένους ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου, διὰ τὸ ἀνατεῖλαι ἐφ' ἡμᾶς φῶς τοῦ Θεοῦ. Στίχ. νζʹ. Ἐγένετο δὲ πορευομένων αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ, εἶπέ τις πρὸς αὐτόν· Ἀκολουθήσω σοι ὅπου ἐὰν ἀπέρχῃ, Κύριε. Στίχ. νηʹ. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Αἱ ἀλώπεκες φωλεοὺς ἔχουσι, καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ ἔχουσι κατασκηνώσεις· ὁ δὲ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώ που οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνῃ. Εἰ μὲν οὖν ἕτοιμος εἶ αὐτὸς ὁμοίως ἐμοὶ οὐκ ἔχον τι ποῦ τὴν κεφαλὴν κλῖναι, αἱρήσῃ διὰ τὴν ἐμὴν δι δασκαλίαν τὸ ἀκατάστατον ἐνταῦθα ἐλπίδι τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, ἐπ' οὐδενὶ τὴν ἀνάπαυσιν ἐνταῦθα μὴ προσδοκῶν, ἀλλ' ἐν τῷ μέλλοντι. Οἱ γὰρ ἐμοὶ μα θηταὶ, δικαιοσύνην ἀσκοῦντες, ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ θλίψιν ἕξουσι· πονηροὶ δὲ καὶ γόητες, ἀλώπεξι καὶ πετεινοῖς οὐρανοῦ παραβαλλόμενοι, ἐν τῷ βίῳ τούτῳ προκόψουσι πλανῶντες καὶ πλανώμενοι. Ὑψηλότερον δέ· Ὅτε ἐτεθνήκει τῷ νεανίσκῳ ὁ πατὴρ καὶ ἦν νεκρὸς, τότε ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἐκλήθη. Νομιστέον δὲ, ὅτι, ὥσπερ ὁ κόσμος Παύλῳ ἐσταύρωται καὶ νεκρὸς ἦν, ἐπεὶ τεθνήκει αὐτῷ τὰ τοῦ κόσμου πράγματα, μηκέτι αὐτὰ σκοποῦντι ὡς βλεπόμενα καὶ πρόσκαιρα· οὕτως ἑκάστῳ δικαίῳ τέθνηκε ὁ διάβολος, ὅστις αὐτῷ ἔζη ἁμαρτάνοντι. Πᾶς γὰρ ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ διαβόλου γεγέννηται· παντὶ δὲ ἁμαρτάνοντι καὶ σκοποῦντι τὰ τῇδε ζῇ ὁ πονηρὸς πατήρ. Παντὶ δὲ, ᾧ τέθνηκε ὁ πονηρὸς, λέγοιτ' ἂν ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ τὸ, Ἀκολούθει μοι. Καὶ τάχα τοιοῦ τόν ἐστι

13

μυστικῶς νοούμενον τὸ δεῖν μισεῖσθαι ὑφ' ἡμῶν τὸν πατέρα, εἰ μέλλοιμεν ἄξιοι ἔσεσθαι τοῦ Ἰησοῦ. Τὸ δὲ, Τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νε κροὺς, ἀλληγορεῖται μόνον. Θάπτουσι γάρ πως νεκροὶ τοὺς ἑαυτῶν νεκροὺς ἐν ἑαυτοῖς, τάφοι καὶ μνημεῖα 17.352 αὐτῶν γενόμενοι. Τέλεον δὲ καταλείπει τὸν νεκρὸν, καὶ οὐδαμῶς ἔτι αὐτοῦ ἅπτεται ὁ πειθόμενος τῷ Ἰη σοῦ· οἶδε γὰρ, ὡς ὁ ἁπτόμενος νεκροῦ μολύνεται. Ἀλλ' ὁ μὲν Λουκᾶς ταῦτα περὶ τῶν εὐδοκιμωτέρων φησίν· ὁ δὲ Μάρκος λέγει, ὅτι παρακαλεσάμενος τοὺς δώδεκα, ἀπέστειλεν ἀνὰ δύο δύο, δοὺς αὐτοῖς ἐξουσίαν πνευμάτων ἀκαθάρτων. Τοῦτο δὲ, ἀνὰ δύο ὑπηρετεῖσθαι τῷ λόγῳ βουλήματι Θεοῦ, ἔοικεν εἶναι ἀρχαῖον ἀπὸ Μωσέως καὶ Ἀαρὼν, ἐν τῷ ἐξελ θεῖν τὸν λαὸν ἐκ τῆς Αἰγύπτου. Ἐξήγαγε γὰρ τὸν Ἰσραὴλ ὁ Θεὸς ἐν χειρὶ Μωσέως καὶ Ἀαρών. Καὶ Ἰησοῦς δὲ ὁ τοῦ Ναυῆ, καὶ Χαλὲβ ὁ τοῦ Ἰεφονῆ, οἱ ἀμφότεροι ὁμονοήσαντες κατέστειλαν τὸν λαὸν παρ οξυνόμενον ὑπὸ τῶν δέκα. Καὶ Ἐλδὰδ καὶ Μελδὰδ, ἀμφότεροι προεφήτευον ἐν τῇ σκηνῇ ὁμονοήσαντες. Ἀλλὰ καὶ ὕστερον Παῦλον καὶ Βαρνάβαν ἐξαπέστει λεν εἰς τὰ ἔθνη, καὶ παραδείγματε οἱ τοιοῦτοι ἦσαν τῶν συμφωνούντων δύο ἐπὶ τῆς γῆς. Ἐφαρμόσει δὲ τούτοις καὶ τό· Ἀδελφὸς ὑπὸ ἀδελφοῦ βοηθούμενος, ὡς πόλις ὀχυρά· καὶ τό· Ἀγαθοὶ οἱ δύο ὑπὲρ τὸν ἕνα. Τὸ δὲ κατὰ δύο τετάχθαι καὶ τοὺς δώδεκα ἐμ φαίνει ἐν τῷ καταλόγῳ αὐτῶν ὁ Ματθαῖος, κατὰ συζυγίαν αὐτοὺς τάξας. Ὥσπερ δὲ ὁ γεωργὸς ζεῦγος βοῶν κατέχων ἐργάζεται τὴν γῆν, οὕτως ὁ Κύριος δύο δύο ἀποστόλους ζεύξας ἀπέστειλεν αὐτοὺς, μετ' αὐτῶν ἐργαζόμενος τὴν γῆν τῶν ἀκουόντων ἐν ἀληθείᾳ καὶ πιστευόντων. ΚΕΦ. Ιʹ. Στίχ. ιʹ. Εἰς ἣν δ' ἂν πόλιν εἰσέρχησθε, καὶ μὴ δέχονται ὑμᾶς, ἐξελθόντες εἰς τὰς πλατείας αὐτῆς, εἴπατε· Στίχ. ιαʹ. Καὶ τὸν κονιορτὸν, τὸν κολληθέντα ἡμῖν ἐκ τῆς πόλεως ὑμῶν, ἀπομαξόμεθα ὑμῖν Τῶν γὰρ ἁμαρτημάτων ὑμῶν ὁ κονιορτὸς δικαίως ἂν εἰς ὑμᾶς ἐπανέλθῃ. Ἁπλούστερον δέ· Βούλετα, τὸ, Ἐκτινάξατε τὸν κονιορτὸν, ἢ ὥστε δεῖξαι, ὅτι οὐδὲν ἔλαβον παρ' αὐτῶν, ἢ ὥστε εἰς μαρτύριον αὐ τοῖς γενέσθαι τῆς μακρᾶς ὁδοιπορίας, ἣν ἐστείλατο δι' αὐτούς. Παρατήρει δὲ, ὅτι αἱ μὴ παραδεχόμεναι τοὺς ἀποστόλους καὶ τὴν ὑγιῆ διδασκαλίαν πόλεις, ἔχουσι πλατείας· ἀναλόγως τῇ πλατείᾳ ἡ πύλη, καὶ εὐρύχωρος ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ἀπ ώλειαν, καὶ πολλοί εἰσιν οἱ ἐρχόμενοι δι' αὐτῆς. Στίχ. ληʹ. Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ πορεύεσθαι αὐτοὺς, καὶ αὐτὸς εἰσῆλθεν εἰς κώμην τινά. Γυνὴ δέ τις ὀνόματι Μάρθα ὑπεδέξατο αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς. Στίχ. λθʹ. Καὶ τῇδε ἦν ἀδελφὴ καλουμένη Μαρία, ἣ, καὶ παρακαθίσασα παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ, ἤκουε τὸν λόγον αὐτοῦ. Στίχ. μʹ. Ἡ δὲ Μάρθα περιεσπάσατο περὶ πολ λὴν διακονίαν. Ἐπιστᾶσα δὲ εἶπεν· Κύριε, οὐ μέλει σοι ὅτι ἡ ἀδελφή μου μόνη κατέλιπε διακονεῖν; Εἰπὲ οὖν αὐτῇ, ἵνα μοι συναντιλά βηται. Στίχ. μαʹ. Ἀποκριθεὶς δὲ εἶπεν ὁ Ἰησοῦς· Μάρθα, Μάρθα, μεριμνᾷς καὶ τυρβάζῃ περὶ πολλά· ἑνὸς δέ ἐστι χρεία. 17.353 Στίχ. μβʹ. Μαρία δὲ τὴν ἀγαθὴν μερίδα ἐξελέ ξατο, ἥτις οὐκ ἀφαιρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς. Εἰς μὲν οὖν τὸ, Ἑνός ἐστι χρεία, τὸ Ἀγαπήσεις, χρήσιμον, τὸν πλησίον σου ὡς ἑαυτόν· εἰς δὲ τὸ, Ὀλίγων ἐστὶ χρεία, παραθήσεις τό· Οὐ κλέψεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις, καὶ εἴ τι ἄλλο ὁμοίως εἴρηται. Ἐκλάβῃ δὲ Μάρθαν μὲν εἰς τὴν πρᾶξιν, Μαρίαν δὲ εἰς τὴν θεωρίαν. Ἢ τὴν μὲν εἰς τὴν Ἰουδαίαν, τὴν δὲ εἰς τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν. Ἢ Μάρθαν μὲν εἰς τοὺς ἐκ περιτομῆς πιστεύσαντας καὶ φυλάττοντας Ἰουδαϊκῶς τὰ τοῦ νόμου, Μαρίαν δὲ τοὺς τούτων ἀπηλλαγμένους, καὶ μόνοις τοῖς Ἰη σοῦ ποσὶ προσκαθεζομένους. Διαφόρως γὰρ ἐπιβάλ λων, εὑρήσεις Μάρθαν μὲν σωματικωτέραν, καὶ περὶ πολλὰ εἱλουμένην, Μαρίαν δὲ τῇ θεωρίᾳ μόνῃ, καὶ τοῖς πνευματικοῖς προσανέχουσαν. ΚΕΦ. ΙΑʹ. Στίχ. βʹ. Πάτερ ἡμῶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἁγια σθήτω τὸ ὄνομά σου· ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου. Οἶμαι δὲ, ὅτι οὐδεὶς λέγοι τῷ Θεῷ τὸ Πάτερ, μὴ πεπληρωμένος τοῦ τῆς υἱοθεσίας πνεύματος· καὶ Υἱὸς δοξάζων Πατέρα λέγοι ἂν Πάτερ· φυλάξας δὲ τὴν ἐντολὴν, τὴν λέγουσαν· Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν διωκόντων ὑμᾶς, ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ

14

Πατρὸς ὑμῶν, τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου. Ἵνα καταργηθῇ μὲν πᾶσα ἀρχὴ καὶ ἐξουσία καὶ δύναμις, ἔτι δὲ καὶ πᾶσα βασιλεία τοῦ κόσμου, καὶ ἡ βασιλεύουσα ἐν τοῖς θνη τοῖς ἡμῶν σώμασιν ἁμαρτία· πάντων δὲ τούτων βα σιλεύσῃ ὁ Θεός. Στίχ. γʹ. Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δίδου. Ἀναγκαίως δὲ καὶ τὸ καθ' ἡμέραν πρόσκειται. Οἱονεὶ γὰρ ἐπισκευαστή ἐστιν ἡμῶν ἡ ζωὴ ἡ ἀληθινὴ, ἵνα κατὰ Θεὸν ζήσῃ ὁ ἔσω ἄνθρωπος. Στίχ. εʹ, ʹ, ζʹ. Τὸ μὲν οὖν, Τίς ἐξ ὑμῶν, πρὸς τοὺς μαθητὰς λέ γεται· τὸ δὲ, ἕξει φίλον, ἵνα εἴπῃ τὸν Θεὸν φίλον τυγχάνοντα τοῖς ἁγίοις, ὡς Μωϋσῇ καὶ τῷ Ἀβραάμ. Τάχα δὲ καὶ μεσονύκτιον ὁ συνεσταλμένος οὗτός ἐστι καιρὸς τοῦ βίου, ὅτε ὀλοθρευτὴς εἰσέρχεται εἰς πᾶσαν οἰκίαν τῆς ἐν κόσμῳ Αἰγύπτου, ἔνθα μὴ κέχρισται ἡ φλιὰ τῷ τοῦ Χριστοῦ αἵματι. Αἰτεῖ δὲ ὁ μαθητὴς τὸν φίλον τρεῖς ἄρτους, βουλόμενος θρέψαι τῇ περὶ Τριά δος θεολογίᾳ τὸν γενόμενον πρὸς αὐτὸν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ, καθά φησιν· Ἐκτὸς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιῆσαι οὐδέν. Ἀλλὰ πῶς ἀποκρίνεται ἔσωθεν ὁ φίλος λέ γων· Μή μοι κόπον πάρεχε; Ζητήσεις δὲ, μήποτε οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι τοὺς ἑαυτῶν κόπους παρέχωσι τῷ Σωτῆρι. Διὸ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν φέ ρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται. Ἢ ὥσπερ τῷδε μὴ ὑπνοῖ ὁ Θεὸς, ἄλλῳ δὲ ἁμαρτάνοντι ὀργίζεσθαι λέγε ται· οὕτω καὶ κόπον ἔχειν ἀπὸ τοῦ παρέχοντος αὐτῷ. Σὺ δὲ ὅρα, εἰ ἄρτος μὲν ἡ ἀναγκαία τῆς ψυχῆς 17.356 ἐν γνώσει τροφὴ, ἧς ἄνευ οὐκ ἔστι σώζεσθαι· οἷον ὁ περὶ τοῦ, πῶς βιωτέον ἀκριβὴς λόγος· ἰχθὺς δὲ ἢ οἷον ὄψον φιλομάθεια· οἷον τὸ εἰδέναι σύστασιν κό σμου, ἐνέργειαν στοιχείων, ἀρχὴν καὶ τέλος καὶ με σότητα χρόνων, καὶ ὅσα ἑξῆς ἡ σοφία καταλέγει. Οὕ τως οὖν ἀντὶ ἄρτου λίθον οὐ δίδωσιν ὁ Θεὸς, ὃν ὁ διά βολος ἐβούλετο ὑπὸ Ἰησοῦ ἐσθίεσθαι· οὔτε ἀντὶ ἰχθύος ὄφιν, ὃν ἐσθίουσιν οἱ ἀνάξιοι τοῦ ἰχθύας ἐσθίειν Αἰθίοπες. Ἐκεῖ γὰρ, φησὶν ὁ Ψαλμῳδὸς, σὺ συνέθλασας τὴν κεφαλὴν τοῦ δράκοντος ἐπὶ τοῦ ὕδατος, ἔδωκας αὐτὸν βρῶμα λαοῖς τοῖς Αἰθίοψιν· οὔτε ἁπλῶς ἀντὶ τροφίμου καὶ ὠφελοῦντος τὰ ἄβρωτα καὶ βλάπτοντα. Στίχ. λδʹ. Ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλ μός. Ὅταν οὖν ὁ ὀφθαλμός σου ἁπλοῦς ᾖ, καὶ ὅλον τὸ σῶμά σου φωτεινόν ἐστιν. Ἐπὰν δὲ πονηρὸς ᾖ, καὶ τὸ σῶμά σου σκοτεινόν. Στίχ. λεʹ. Σκόπει οὖν, μὴ τὸ φῶς τὸ ἐν σοὶ σκό τος ἐστίν. Στίχ. λ ʹ. Εἰ οὖν τὸ σῶμά σου φωτεινὸν, μὴ ἔχον μέρος σκοτεινὸν, ἔσται φωτεινὸν ὅλον, ὡς ὅταν ὁ λύχνος τῇ ἀστραπῇ φωτίζεται. Τοῦ δὲ ἐφεξῆς ῥητοῦ τοιοῦτον εἶναι τὸν λόγον νο μίζω· Εἴπερ διὰ τὸ σῶμά σου φωτεινὸν γεγονέναι, φωτισθέντος ὑπὸ τοῦ λύχνου τοῦ σώματος, μηδέν ἐστιν ἐν σοὶ μέρος ἔτι σκοτεινὸν, μηδαμῶς ἁμαρτά νοντι ἔτι, οὕτως ἔσται φωτεινὸν τὸ ὅλον σῶμα, ὡς παραβάλλεσθαι τὰς αὐγὰς αὐτοῦ λύχνῳ ἐν φωτιζούσῃ ἀστραπῇ κἀν φωτισμῷ τὸ σκότος λύοντι. Ἀστραπῇ μὲν γὰρ ἔοικε λαμπροτάτῃ ὁ ἀπὸ τοῦ νοῦ φωτισμός· λύχνῳ δὲ ἐν ἀστραπῇ τὸ ἐν τῷ σώματι φῶς, πεφυ κότι εἶναι σκότος, ἀγομένῳ, ὅπου ὁ νοῦς βούλεται. Στίχ. ναʹ. Ἀπὸ τοῦ αἵματος Ἄβελ ἕως τοῦ αἵματος Ζαχαρίου. Διὸ τῆς Ἐλισάβετ καὶ τοῦ παιδὸς ἀποτυχόντες οἱ δήμιοι, καὶ τοῦ Ζαχαρίου τὸν θυμὸν ἀφιᾶσιν, ὡς λόγος. Κατ' αὐτὸ τοῦτο γοῦν καὶ διὰ τὴν παρθέ νον Μαρίαν μετὰ τὸ γεννῆσαι τὸν Σωτῆρα ἡμῶν. Ἐλ θοῦσα γὰρ προσκυνῆσαι, ἔστη ἐν τῷ τόπῳ τῶν παρ θένων. Καὶ κωλυόντων τῶν εἰδότων αὐτὴν γεννήσα σαν, ὁ Ζαχαρίας ἔλεγε τοῖς κωλύουσιν, ἀξίαν αὐτὴν εἶναι τοῦ τόπου τῶν παρθένων, ἔτι παρθένον οὖσαν. Ὡς οὖν σαφῶς παρανομοῦντα ἀπέκτειναν μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου, λειτουργοῦντα καὶ θύοντα τῷ Θεῷ, καὶ ἀναμιγνύουσι τὸ αἷμα τῷ αἵματι. ΚΕΦ. ΙΒʹ. Στίχ. ʹ. Οὐχὶ πέντε στρουθία πωλεῖται ἀσσα ρίων δυοῖν καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐκ ἔστιν ἐπιλε λησμένον ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ; Στίχ. ζʹ. Ἀλλὰ καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς ὑμῶν πᾶσαι ἠρίθμηνται. Μὴ οὖν φοβεῖσθε. Πολλῶν στρουθίων διαφέρετε. Τήρει δὲ, ὅτι οὐ πτῶσιν στρουθίου ἐπὶ τῆς γῆς εἶπεν, ὡς ὁ Ματθαῖος. Πέντε δὲ στρουθία νῦν τὰς αἰσθήσεις τοῦ δικαίου αἰνίττεται· αἳ τῶν μετεώρων 17.357 καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον αἰσθάνονται, ὁρῶσαι τὰ θεῖα, ἀκούουσαι φωνῆς Θεοῦ, γευόμεναι ζῶντος

15

ἄρτου, ὀσφραινόμεναι Χριστοῦ μύρων εὐωδίας, ἐλαίου ἀγαλ λιάσεως, ἁπτόμεναι λόγου ζῶντος· αἵτινες, ἐξευτελι ζόμεναι ὑπὸ τῶν τὰ πνεύματος μωρίαν καὶ εὔω κρινόντων, οὔκ εἰσιν ἐπιλελησμέναι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Τὸ μέντοι ἐμφαῖνον ῥητὸν, μηδὲ τὸ ἐλάχιστον στρουθίον ἐπιλελησμένον εἶναι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, συνεξέτασον τοῖς ἐμφαίνουσι ῥητοῖς, ἐπιλανθάνεσθαί τινων τὸν Θεὸν δι' ἁμαρτίαν αὐτῶν. Ῥητῶς μὲν οὖν τὸ λεπτομερὲς τῆς Προνοίας, καὶ ἡ μέχρι τῶν λεπτῶν γνῶσις, ἐν τούτοις δηλοῦται· νοητῶς δὲ πίπτει ἐπὶ τῆς γῆς, οἷα στρουθία, τὸ φρόνιμον. Ἐπὰν δὲ ἄνω φέρεσθε, τὰ κάτω ζητεῖ τοῖς τῆς σαρκὸς ἐνεχο μένοις κακοῖς, παραδοθὲν εἰς πάθος ἀτιμίας, καὶ τὸ ἐλεύθερον μετὰ τοῦ τιμίου ἀπολελωκός. Τοιοῦτος δὲ ὁ ὑπὸ τοῦ λόγου μετεωρισθεὶς, καὶ τὰ γήϊνα φρονή σας. Κατὰ δὲ τὸ ῥητὸν πάλιν, τό· Οὐ πεσεῖται ἐπὶ τὴν γῆν ἄνευ τοῦ Πατρὸς ὑμῶν, οὐ τὴν βούλησιν δείκνυσιν, ἀλλὰ τὴν πρόγνωσιν. Τῶν γὰρ γινομένων, ἃ μὲν κατὰ βούλησιν γίνεται, ἃ δὲ κατ' εὐδοκίαν, ἃ δὲ κατὰ συγχώρησιν. ΚΕΦ. ΙΓʹ. Στίχ. κʹ. Πάλιν οὖν εἶπε· Τίνι ὁμοιώσω τὴν βα σιλείαν τοῦ Θεοῦ; Στίχ. καʹ. Ὁμοία ἐστὶ ζύμῃ, ἣν λαβοῦσα γυνὴ ἔκρυψεν εἰς ἀλεύρου σάτα τρία, ἕως οὗ ἐζυμώθη ὅλον. Ἑτέρως ἐστὶ λαβεῖν, τὴν μὲν γυναῖκα εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, τὴν δὲ ζύμην εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Σάτα δὲ τρία, σῶμα, πνεῦμα, ψυχήν. Ἁγιάζεται δὲ ταῦτα τῇ ζύμῃ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὥστε γενέσθαι πρὸς τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἓν φύραμα. Ἔτι ζύμην τὴν ἀπὸ τοῦ σπόρου τελεσιουργηθεῖσαν δύναμιν ὁ Σωτὴρ ὀνομάζει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦτον αἰνιξάμενος τὸν τρόπον. Ὁ γοῦν τῆς οὐρανίου βασιλείας λόγος, μετὰ τὴν πρώτην ἐν ἀνθρώποις σπορὰν αὐξηθεὶς, καρπὸν ἀποδοὺς ἐντελῆ, τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἐπιχορη γίαν τοῖς διὰ τῶν πρώτων ὠφελουμένοις παρέχει, ζύμης δίκην φύραμα ζυμούσης. Γυνὴ δὲ ταύτην, ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ, εἰς ἀλεύρου σάτα τρία ἐγκρύπτει. Τοῖς γοῦν πορισαμένοις ἐκ πολλῆς ἐπιμελείας καὶ τῆς τοῦ σπόρου γεωργίας ἀλεύρου σάτα τρία, δόγματα, θείαν γνῶσιν τὴν περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία τὸ ἅγιον Πνεῦμα χο ρηγεῖ. Ἡ δ' αὐτὴ, καθ' ἑτέραν διάνοιαν, πάντα τὸν ἐκ Θεοῦ ἄνθρωπον ἐκ σώματος καὶ ψυχῆς καὶ πνεύ ματος συνεστῶτα, τῇ ἐπιχορηγίᾳ τῆς θείας ἐμπνεύ σεως, ζύμην ἐγκρύπτουσα, τὴν ἐξ αὐτῆς ὠφέλειαν, εἰς ἀλεύρου σάτα τρία τὰ νενοημένα, ἕως οὗ ζυμωθῇ ὅλον. Οὗτος γοῦν, τῇ μετοχῇ τῆς οὐρανίου ζύμης ποιωθεὶς καὶ ζυμωθεὶς, οὐράνιος καὶ πνευματικὸς χρηματίσεται ἄνθρωπος, καὶ νέον φύραμα, ὡς ὂν μιᾶς κράσεως γενομένης τῶν τριῶν ἀλεύρων ἀποδε δομένων, καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς ἐμπνεύσεως τοῦ ἁγίου 17.360 Πνεύματος. Καὶ δὴ νέος ἄρτος καὶ πνευματικὸς γε νόμενοι κατὰ τὸν Ἀπόστολον, ὅς φησιν· Εἷς ἄρτος καὶ ἓν σῶμά ἐσμεν οἱ πολλοὶ, εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν ἀναληψόμεθα τοῦ ζωοποιοῦ τῶν ὄλων ἄρτου, ὃς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβέβηκεν, ἑαυτῷ παραπλησίους καὶ ἡμᾶς ἀπεργασάμενος. Εὖ δὲ γυναικὶ ἀφομοιώσω τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ ἐν τούτοις· Χριστὸς δέ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία, καταλλήλως τῷ τῆς ζύμης ὑποδείγματι. Ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς παραβολῆς τοῦ σπόρου, γεωργοῦ πρόσωπον καὶ σπορέως εἰσῆγεν, οὐκ ἂν εὐλόγως ἐν ἐκείνοις μνημονευθείσης γυναικὸς, οὔτε κἀνταῦθα ἐπὶ ζύμης φερομένης εἰς ἀλεύρου σάτα τρία, οἰκειοῦται ἡ παραβολὴ, γυναικὶ ἀρτοποιου μένῃ τὸν ἐξ ἐκείνης ὠνομασμένον σπορέα ἀπεικάσαι. Στίχ. κθʹ. Καὶ ἥξουσιν ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυ σμῶν καὶ βοῤῥᾶ καὶ νότου, καὶ ἀνακλιθήσον ται ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ. Παρὰ δὲ τῷ Ματθαίῳ καὶ παραβολὴ πλέκεται, δι' ἧς καλοῦνται ὡς εἰς ἀμπελῶνα εἰς τὰς ἐντολὰς ἐρ γάται διάφοροι ἐν διαφόροις ἡλικίαις, ὡς ἐν πρωΐᾳ, καὶ περὶ τρίτην, καὶ ἕκτην καὶ ἐνάτην καὶ ἑνδεκάτην ὥραν. Τάχα μὲν οὖν ἅπας ὁ τῶν ἀνθρώπων βίος ἐστὶν ἡ κατὰ τὴν παραβολὴν ἡμέρα. Καὶ οἱ μὲν ἐκ παίδων καὶ πρώτης ἡλικίας κληθέντες οἱ ἅμα τῇ ἕῳ μισθω θέντες εἰσὶ παρὰ τοῦ δεσπότου· οἱ δὲ μετὰ τὸ μειρά κιον οἱ ἀπὸ τῆς τρίτης ὥρας· οἱ δὲ μετὰ τὸν ἐν νεό τητι καύσωνα καὶ τὸ βάρος ἐπὶ τὴν θεοσέβειαν ἀγό μενοι πρεσβύται οἱ περὶ τὴν ἐνάτην· οἱ δὲ πρὸς αὐτῇ τῇ ἐξόδῳ γέροντες ἤδη δηλοῦνται διὰ

16

τῆς ἑνδεκάτης. Καὶ ἐπεὶ προαίρεσις, οὐ χρόνος, ἐξετάζεται, ὃν ἐν πίστει πεποίηκέ τις· διὰ τοῦτο τοῖς ἐξ οὗ κέκληνται τὰ ἐπιβάλλοντα πεποιηκόσι δίδοται ὁ ἴσος τῆς σωτη ρίας μισθός· τὸ συλαθὲν κατ' ἀρχὰς ὑπὸ τοῦ πο νηροῦ δι' ἀπάτης κατὰ τὴν τῆς ἐντολῆς παράβασιν πνὶξ τῆς θείας καὶ βασιλικωτάτης εἰκόνος δη νάριον, δι' οὗ δοκεῖ μοι τὸ γνώρισμα τῆς βασιλείας αὐτῆς ὑποφαίνειν, ὅτι βασιλέως ἐντετυπωμένην εἰ κόνα τοῦ δηναρίου τὸ χάραγμα σημαίνει. Ἐπειδὴ τοίνυν πάντας τοὺς ἐπὶ τὸν ἀμπελῶνα, καὶ τὸ τῆς θεοσεβείας πολίτευμα παρελθόντας, μιᾶς τε καὶ τῆς αὐτῆς ἐργασίας ἁψαμένους, τῆς αὐτῆς βασιλείας μετασχεῖν ἦν δίκαιον· τούτου χάριν εἰκότως τοῖς πᾶσι τῆς Βασιλείας τὸ σύμβολον τὸ δηνάριον ἀποδίδοται· ὧν οἱ μὲν ἐν νεότητι ἐκλήθησαν, οἱ δὲ ἀμφὶ τὴν τοῦ νεα νίου ἡλικίαν, οἱ δὲ περὶ τὸν μέσον τοῦ ἀνθρώπου ζωῆς χρόνον, οἱ δὲ τὸν ἄνδρα τέλειον ἤδη καὶ ὑπερβεβη κότα ἀνειληφότες· οἱ δὲ κατὰ τὸν πρεσβύτην αὐτὸν γηραλέοι λοιπὸν, καὶ περὶ δυσμὰς ἔχοντες τοῦ βίου. Εἴποι δ' ἄν τις καὶ ἑτέρως ἐξηγούμενος ἐφαρμότ τειν τὰ τῆς παραβολῆς δηλούμενα, τοῖς ἀνέκαθεν ἐκ πρώτης τοῦ βίου συστάσεως μέχρι συντελείας τοῦ αἰῶνος καταξιουμένοις τῆς ἐνθέου κλήσεως. Ὥστε ἅμα πρωὶ κεκλῆσθαι λέγειν ἐπὶ τὴν τῆς θεο σεβείας ἐργασίαν τοὺς κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ βίου 17.361 πρώτους διασωθέντας· δευτέρους δὲ τοὺς ἀμφὶ τὸν Ἐνὼχ καὶ Νῶε· τοὺς περὶ τὴν τρίτην τοὺς ἀμφὶ τὸν Ἀβραάμ· τοὺς δὲ περὶ τὴν ἕκτην τοὺς ἐν τοῖς χρό νοις τῶν προφητῶν· τοὺς δὲ περὶ τὴν ἑνδεκάτην τοὺς μετὰ τὴν σωτήριον θεοφάνειαν. Οὓς δὴ πάντας καταξιωθήσεσθαι ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ μισθοῦ κατὰ τὸ δηνάριον δεδηλωμένους, ὥσπερ εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν ἀναφέρεται. Τὰ πάντα ταῦτα διαστήματα ἰσάριθμα ταῖς αἰ σθήσεσι. Καὶ ἁφὴ μὲν ἔστιν ἡ πρώτη κλῆσις· ὅθεν εἴρηται περὶ τοῦ φυτοῦ, Οὐ μὴ ἅψησθε αὐτοῦ· ὄσφρησις δὲ κατὰ τὴν δευτέραν· ὅθεν ἐπὶ τοῦ Νῶε ὠσφράνθη Κύριος ὀσμὴν εὐωδίας· γεῦσις δὲ κατὰ τὸν Ἀβραάμ· διὸ καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἐγκρυ φίας παρατίθησι καὶ μόσχον· ἀκοὴ δὲ ἐπὶ Μωϋσέως, ὅτε ἀκουστὴ γέγονεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἡ φωνὴ τοῦ Θεοῦ· ὅρασις δὲ ἡ πασῶν τῶν αἰσθήσεων τιμιωτέρα, κατὰ τὴν τοῦ Χριστοῦ ἐπιδημίαν· ὅτε ἑωράκασι τὸν Χριστὸν τοῖς μακαρίοις ὀφθαλμοῖς. Ὀψία δὲ ἡ συντέλεια τοῦ αἰῶνος, ὅτε οἱ ἐργάται οἱ ἔσχατοι πρῶτοι τὸν μισθὸν λαμβάνουσιν. Οἱ γὰρ πρότερον μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν. Πρῶτοι γὰρ τὸν μισθὸν ἀπολή ψεσθαι προσδοκῶμεν οἱ Χριστοῦ γνώριμοι. ΚΕΦ. ΙΔʹ. Στίχ. ιβʹ· Ἔλεγε καὶ τῷ κεκληκότι αὐτόν· Ὅταν ποιῇς ἄριστον ἢ δεῖπνον, μὴ φώνει τοὺς φί λους σου, μηδὲ τοὺς ἀδελφούς σου, μηδὲ τοὺς συγγενεῖς σου, μηδὲ γείτονας πλουσίους· μή ποτε καὶ αὐτοὶ ἀντικαλέσωσι, καὶ γένηταί σοι ἀνταπόδομα. Στίχ. ιγʹ. Ἀλλ' ὅταν ποιῇς δοχὴν, κάλει πτωχοὺς, ἀναπήρους, χωλοὺς, τυφλούς. Στίχ. ιδʹ. Καὶ μακάριος ἔσῃ, ὅταν οὐκ ἔχωσιν ἀνταποδοῦναί σοι. Ἀνταποδοθήσεται γάρ σοι ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων. Ἀλλ' οὔτε μὲν κατὰ τὸ ῥητὸν κελευόμεθα μὴ φί λους καλεῖν καὶ γείτονας, ἀλλὰ πτωχοὺς καὶ ἀναπή ρους, χωλοὺς καὶ τυφλούς. Μυστικῶς δὲ τάχα φίλοι μὲν εἶεν ἂν οἱ χαίροντες καθ' ἡμᾶς τοῖς τῆς ἀλη θείας δόγμασιν· ἀδελφοὶ δὲ οἱ ἔχοντες ἀδελφὰ δόγμα τα· συγγενεῖς οἱ πλησιάζειν ἡμῖν κατὰ ταῦτα θέ λοντες· γείτονες οἱ μὴ πάντα μακρὰν τῶν ἡμετέρων δογμάτων ἐσκηνωμένοι. Κατὰ κοινοῦ δὲ τὸ πλου σίους ἀκουστέον. Οἱ μὲν οὖν ἀκροάσεις καταγέλλον τες πλουσίους καὶ πτωχοὺς καλοῦσιν· ὁ δὲ πρὸς δόξαν ἀληθῆ διακονῶν τῷ λόγῳ κενοδοξίας ἀπήλλα κται. Καλεῖ δὲ πτωχοὺς, τουτέστιν ἀπείρους λόγων, ἵνα πλουτίσῃ· ἀναπήρους, τουτέστι βεβλαμμένους τὸ φρόνημα, ἵνα ὑγιάσῃ· χωλοὺς τοὺς σκάζοντας τῷ λόγῳ, ἵνα ὀρθὰς τροχιὰς ποιῶσι· τυφλοὺς τοὺς τὸ θεωρητικὸν μὴ ἔχοντας, ἵνα βλέπωσι τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. Τὸ δὲ, Οὐκ ἔχουσιν ἀνταποδοῦναί σοι, ἴσον ἐστὶ τῷ· Οὐκ ἴσασι πρὸς ἐρώτησιν ἢ ἀπόκρισιν διεξάγειν λόγον, καὶ διαλεκτικῶς. Στίχ. ιηʹ. Καὶ ἤρξαντο ἀπὸ μιᾶς παραιτεῖσθαι 17.364 πάντες· τουτέστιν, ὡς ἐξ ἑνὸς συνθήματος. Ὁ πρῶτος εἶπεν

17

αὐτῷ· Ἀγρὸν ἠγόρασα, καὶ ἔχω ἀνάγκην ἐξελθεῖν, καὶ ἰδεῖν αὐτόν. Ἐρωτῶ σε, ἔχε με παρῃτημένον. Στίχ. ιθʹ. Καὶ ἕτερος εἶπε· Ζεύγη βοῶν ἠγόρασα πέντε, καὶ πορεύομαι δοκιμάσαι αὐτά. Ἐρωτῶ σε, ἔχε με παρῃτημένον. Στίχ. κʹ. Καὶ ἕτερος εἶπε Γυναῖκα ἔγημα, καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναμαι ἐλθεῖν. Ἁπλῶς δὲ τρισὶ τρόποις ἀποπίπτουσί τινες τῆς κλήσεως· φαντασίᾳ δογμάτων κρειττόνων, διώξει αἰσθητῶν, καὶ φιληδονίᾳ. Οἱ μὲν γὰρ ἀγρὸν ἀγορά σαντές εἰσιν οἳ καὶ παραιτοῦνται τὸ δεῖπνον, οἱ πα ραλαβόντες δόγματα ἕτερα τῆς θεότητος, πολλὴν ἔχοντα τὴν πιθανότητα, καὶ τὴν ποικιλίαν τοῦ λόγου· οἳ καὶ καταφρονοῦσι τοῦ ἀγροῦ, τοῦ ἔχοντος ἐν ἑαυτῷ ἀγρὸν καὶ δυνάμεις. Ὁ οὖν μὴ ἰδὼν μηδὲ δοκιμάσας ὃν ἐκτήσατο λόγον διὰ τὸ προειλῆφθαι, ἐξ ἀνάγκης καὶ οὐχ ἑκουσίως ἐξέρχεται ἐκ τοῦ δεί πνου, καὶ τοῦ κεκληκότος, τάχα δὲ καὶ ἑαυτοῦ. Τὸ δὲ Ἐρωτῶ σέ φησιν, ὡς λόγῳ μόνῳ αἰδούμενος τὸν κεκληκότα. Ὁ δὲ ζεύγη βοῶν ἀγοράσας πέντε, οὗτός ἐστιν ὁ τῆς νοητῆς καταφρονῶν φύσεως, περὶ δὲ τὰ αἰσθητὰ φιλοχωρῶν· οὐδ' οὗτος ἐδοκίμασεν ἐξ ἀρχῆς ἃ ἐώ νηνται. Εἰ ὁ δύο ἀριθμὸς ἐπὶ ὕλας τάσσεται, οὗτος τὰ ὑλικὰ ἐτίμησε· διὸ καὶ οὗτος τὸ νοητὸν δεῖπνον παρῄτηται. Ὁ δὲ ἕτερός ἐστιν ὁ εἰπών· Γυναῖκα ἔγημα, ὁ δοκῶν εὑρηκέναι σοφίαν, καὶ ταύτης κοι νωνήσει παραιτούμενος τὴν ἀληθῆ· ἢ ὁ τῇ σαρκὶ ἑνούμενος, φιλήδονος μᾶλλον ἢ φιλόθεος. Τὸ μὲν οὖν ὁλοσχερὲς τῆς παραβολῆς οὕτως· ἔκλαβε δὲ καὶ ἄλ λως τὰ κατὰ τὸν τόπον, ὅσον ἄνθρωποί ἐσμεν, καὶ τὸν πλοῦτον τῆς τοῦ Θεοῦ χρηστότητος οὐ συμφέρει γινώσκειν ἡμῖν. Ἀναγκαίως ὁ Θεὸς ἀνθρώπῳ ὁμοιοῦται, ἵν' ὡς ἀνθρώποις λαλήσῃ, μὴ χωροῦσιν οἰκονομηθῆναι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πάντα, μένοντος τοῦ Θεοῦ. Καὶ τότε παύ σεται ὁμοιούμενος ἀνθρώπῳ, ὅταν, παυσάμενοι ἔρι δος, ζήλου καὶ τῶν λοιπῶν κακῶν, καὶ τοῦ κατ' ἄνθρωπον περιπατεῖν, ἀξιωθῶμεν ἀκοῦσαι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ· Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστουπάντες. Πέπαυται δὲ καὶ ἄλλα πολλὰ καλούμενος, ὧν ἁμαρτωλὸς χρῄζει ἄνθρωπος, πάνθηρ καὶ λέων, καὶ ἄρκτος, ὡς ἐν τοῖς προφήταις γέγραπται. Οὕτως ἀκούω καὶ τοῦ· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον. Τῷ γὰρ οὐκ ὄντι ἀξίῳ καταναλίσκεσθαι φῶς ἐστι κατὰ τὸν Ἰωάννην λέγοντα· Ὁ Θεὸς ἡμῶν φῶς ἐστι. Καὶ αὖθις· Οὔπω, φησὶν, ἐφανερώθη τί ἐσόμεθα· οἴδαμεν δὲ, ὅτι, ἐὰν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσό μεθα, ὅτι ὀψόμεθα αὐτὸν καθώς ἐστιν. Εἰ γὰρ καὶ ἀξιωθῶμεν βλέψαι νῦν τὸν Θεὸν τῷ νῷ καὶ τῇ καρδίᾳ, οὐ βλέπομεν αὐτὸν καθώς ἐστιν, ἀλλὰ κα θὼς διὰ τὴν ἡμετέραν οἰκονομίαν ἡμῶν γίνεται· ἐν δὲ τῇ ἀποκαταστάσει πάντων, ὧν ἐλάλησε διὰ στό ματος τῶν ἁγίων αὐτοῦ, ὀψόμεθα οὐχ ὡς νῦν ὃ οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ὡς πρέπει τότε, ὅ ἐστι. Παρ' ἡμῖν μὲν οὖν τοῖς ἀνθρώποις ἀνθρώπῳ ὡμοιώθη· παρὰ δὲ 17.365 τοῖς ἑαυτοὺς ἀποθεώσασι Θεῷ· Ὁ Θεὸς γάρ ἐστι, φησὶν, ἐν συναγωγῇ θεῶν. ΚΕΦ. ΙΕʹ. Στίχ. κγʹ. Καὶ ἐνέγκαντες τὸν μόσχον τὸν σιτευ τὸν, καὶ φαγόντες εὐφρανθῶμεν. Εἰ δὲ χρὴ τὸν τόπον καὶ ὑψηλότερον θεωρῆσαι, προκατάρχεται λόγων, ἠθικῶν μὲν, οἷον τροφῆς, ἐν τῷ φαγόντες, ἐποπτικῶν δὲ, οἷον ποτοῦ, ἐν τῷ εὐφρανθῶμεν. Οἶνος γὰρ ἀρχὴ εὐφροσύνης, ὡς γέγραπται. ΚΕΦ. Ι ʹ. Στίχ. ιζʹ. Εὐκοπώτερον δέ ἐστι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν παρελθεῖν, ἢ τοῦ νόμου μίαν κεραίαν πεσεῖν. Ἔτι μία κεραία οὐ παρ' Ἕλλησι μόνον ἐστὶ τὸ ἰῶτα, ἀλλὰ καὶ παρ' Ἑβραίοις τὸ παρ' αὐτοῖς κα λούμενον ἰώθ. Δύναται δὲ ἰῶτα συμβολικῶς λέγεσθαι Ἰησοῦς, ἐπείπερ ἡ ἀρχὴ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ καὶ παρ' Ἕλλησι καὶ παρ' Ἑβραίοις ἀπὸ τοῦ ἰὼθ γράφεται. Ἔστι τοίνυν ἐν τῷ νόμῳ ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ μὴ παρερχόμενος αὐτὸν, μηδὲ πρότερον πίπτων, ἕως ἂν πάντα γένηται· τότε δὲ πίπτων, ἵνα πλείονα καρπὸν φέρῃ· οὐ νικηθεὶς, ἀλλὰ ταπεινώσας ἑαυ τὸν, καὶ γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θα νάτου δὲ σταυροῦ. ΚΕΦ. ΙΖʹ. Στίχ. ιβʹ. Καὶ εἰσερχομένου αὐτοῦ εἴς τινα κώμην, ἀπήντησαν αὐτῷ δέκα λεπροὶ ἄνδρες, οἳ ἔστη σαν πόῤῥωθεν. Στίχ. ιγʹ· Καὶ αὐτοὶ ἦραν φωνὴν, λέγοντες· Ἰη σοῦ ἐπιστάτα, ἐλέησον ἡμᾶς. Καί γε τοὺς περὶ λέπρας νόμους ὑπολαμβάνῃς δή τινα τῆς ψυχῆς διαγραφὴν διάφορον. Τίς γὰρ οὐκ ἂν ἀπορήσαι ὁρῶν, ὅτι πὴ μὲν ἡ λέπρα ἀκάθαρτον ποιεῖ τὸν ἄνθρωπον

18

ἐγγενομένη χρωτὶ ζῶντι, πὴ δὲ πᾶσαν ἀκαθαρσίαν ἀπολύει ὅλον λεπρὸν γεγονότα. Τότε γὰρ ἀκάθαρτος εἶναι λογίζεται, ὅτε χρὼς ζῶν, μετὰ τὸ ὁλόλεπρον γεγονότα, μιαίνεται τοῦ ζῶντος χρωτὸς τὴν ἐξ ὅλων λέπραν ....... εἶναι λεγο μένην. Ἡγοῦμαι γὰρ τὴν λέπραν ἀντὶ ἀλόγων λαμβάνεσθαι τῆς ψυχῆς παθημάτων, τὸν δὲ ζῶντα χρῶτα ἀντὶ τῆς λογικῆς καταστάσεως. Δοκεῖ οὖν μοι μυστήριον παρέχειν ὁ λόγος. Ἐν γὰρ τῇ τῶν βρεφῶν ἡλικίᾳ ἀνέγκλητός ἐστιν ἡ ψυχὴ, τῆς ἀλο γίας ἀπολύουσα αὑτὴν παντὸς ψόγου. Ἐὰν δὲ ὀφθῇ χρὼς ζῶν ἐν αὐτῇ, ὅ ἐστιν, ἐὰν ἄρχηται τοῦ λόγου ὑποφύωσις, τότε ἀρχὴ τῆς ἁμαρτίας ὑφίσταται, ἕως ἐπικρατήσηται τοῦ χρωτὸς τοῦ ζῶντος, τουτέστι, τοῦ λόγου αὐξάνοντος καὶ τελειουμένου, ὅλος γένη ται ὁ χρὼς ζῶν, καὶ τέλεον ἡ λέπρα ἐξαφανισθῇ. ΚΕΦ. ΙΗʹ. Στίχ. κʹ. Τὰς ἐντολὰς οἶδας· Μὴ μοιχεύσῃς, μὴ φονεύσῃς, μὴ κλέψῃς, καὶ μὴ ψευδομαρτυρή σεις. Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου. Ἐξελέγχεται δὲ ἐν τῷ λόγῳ Μαρκιωνιστῶν τε παράνοια καὶ Μανιχαίων, οἳ τὸν νόμον ἀλλότριον εἶναί φασι Χριστοῦ. Φησὶ γὰρ ὁ Μάρκος, ὅτι ἐμ 17.368 βλέψας αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς ἠγάπησεν αὐτόν. Οὐκ ἂν δὲ ἐπὶ τῇ τοῦ ἀλλοτρίου πληρώσει ἠγάπησε τὸν περὶ ταῦτα παῤῥησιασάμενον. Ζήτησιν δὲ κινεῖ πῶς ἠγαπήθη ὁ μὴ μέλλων ἀκολουθεῖν ἐπὶ τὴν ζωήν. Ἔστι δὲ ἐπὶ μὲν τοῖς προτέροις ἀγάπης ἄξιος ὁ τὰ τοῦ νόμου φυλάξας· τῇ δὲ πρὸς τὸ τέλειον ὀλιγωρίᾳ τὴν ἐπὶ τοῖς πρόσθεν ἀγάπην οὐκ εἴασα γενέσθαι τελείαν. ΚΕΦ. ΙΘʹ. Στίχ. κθʹ. Καὶ ἐγένετο ὡς ἤγγισεν εἰς Βηθφαγῆ καὶ Βηθανίαν, πρὸς τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ἐλαιῶν, ἀπέστειλε δύο τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, Στίχ. λʹ. Εἰπών· Ὑπάγετε εἰς τὴν κατέναντι κώ μην, ἐν ᾗ, εἰσπορευόμενοι, εὑρήσετε πῶλον δεδεμένον, ἐφ' ὃν οὐδείς ποτε ἀνθρώπων ἐκά θισε. Λύοντες αὐτὸν, ἀγάγετε. Στίχ. λαʹ. Καὶ ἐάν τις ὑμᾶς ἐρωτᾷ· Διὰ τί λύετε; οὕτως ἐρεῖτε αὐτῷ· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Στίχ. λβʹ. Ἀπελθόντες δὲ οἱ ἀπεσταλμένοι, εὗρον καθὼς εἶπεν αὐτοῖς. Στίχ. λγʹ. Λυόντων δὲ αὐτῶν τὸν πῶλον, εἶπον οἱ κύριοι αὐτοῦ πρὸς αὐτούς· Τί λύετε τὸν πῶλον; Στίχ. λδʹ. Οἱ δὲ εἶπον· Ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει Στίχ. λεʹ. Καὶ ἦγον αὐτὸν πρὸς Ἰησοῦν. Ὅπου γὰρ ὑπακοὴ καὶ ἱερὸς τόπος, ἐκεῖ ὁ Κύριος τοὺς ἀποστόλους λύσοντας πῶλον δεδεμένον, ἐφ' ὃν οὐδέποτε Μωϋσέως λόγος ἢ Ἡσαΐου, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν προφητῶν ἐκάθισεν. Ὅτε δὲ ἦλθεν ὁ Χριστὸς, ὁ φύσει καὶ μόνος Κύριος, σιγῶσιν οἱ πολλοὶ πρὸ τοῦ κυριευθῆναι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος κύριοι. Ὅταν γάρ τις τῇ κακίᾳ δουλεύῃ, πολλῶν παθῶν δοῦλός ἐστι· τοῦ δὲ κυρίου ἅπαξ γενομένου, οὐ δύναται πολλοὺς κυρίους ἔχειν. Στίχ. λεʹ. Καὶ ἐπιῤῥίψας τις ἑαυτῶν τὰ ἱμάτια ἐπὶ τὸν πῶλον, ἐπεβίβασε τὸν Ἰησοῦν Στίχ. λ ʹ. Πορευομένου δὲ αὐτοῦ, ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Λαμβάνουσι μέντοι τὸν λόγον οἱ μαθηταὶ, καὶ ἐπικαθίζουσι ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀκουόντων. Κοσμοῦσι δὲ ἡμᾶς καὶ αἱ καλαὶ πράξεις τῶν ἀποστόλων ἐπικείμεναι ἡμῖν. Θέλουσι γὰρ καὶ πατῶμεν αὐτῶν τὰ ἱμάτια, ἐξετάζοντες τοὺς ἀποστολικοὺς λόγους. ΚΕΦ. Κʹ. Στίχ. ιθʹ. Καὶ ἐζήτησαν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμ ματεῖς ἐπιβαλεῖν ἐπ' αὐτὸν τὰς χεῖρας ἐν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ, καὶ ἐφοβήθησαν· ἔγνωσαν γὰρ, ὅτι πρὸς αὐτοὺς τὴν παραβολὴν εἶπεν. Στίχ. κʹ. Καὶ παρατηρήσαντες ἀπέστειλαν ἐγκα θέτους, ὑποκρινομένους ἑαυτοὺς δικαίους εἶναι, ἵνα ἐπιλάβωνται αὐτοῦ λόγου, εἰς τὸ παραδοῦ ναι αὐτὸν τῇ ἀρχῇ καὶ τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ ἡγου μένου. Στίχ. καʹ. Καὶ ἐπηρώτησαν αὐτὸν λέγοντες· Δι δάσκαλε, οἴδαμεν ὅτι ὀρθῶς λέγεις καὶ διδά σκεις, καὶ οὐ λαμβάνεις πρόσωπον, ἀλλ' ἐπ' ἀληθείας τὴν ὁδὸν τοῦ Θεοῦ διδάσκεις. Στίχ. κβʹ. Ἔξεστιν ἡμῖν Καίσαρι φόρον δοῦναι, ἢ οὔ; 17.369 Στίχ. κγʹ. Κατανοήσας δὲ αὐτῶν τὴν πανουργίαν, εἶπε πρὸς αὐτούς· Τί με πειράζετε; Στίχ. κδʹ. Ἐπιδείξατέ μοι δηνάριον. Τίνος ἔχει εἰκόνα καὶ ἐπιγραφήν; Ἀποκριθέντες δὲ εἶπον· Καίσαρος. Στίχ. κεʹ. Ἀποκριθεὶς δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἀπόδοτε τὰ Καίσαρος Καίσαρι, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ. Στίχ. κ ʹ. Καὶ οὐκ ἴσχυσαν ἐπιλαβέσθαι αὐτοῦ ῥήματα ἐναντίον τοῦ λαοῦ, καὶ θαυμάσαντες ἐπὶ τῇ ἀποκρίσει αὐτοῦ, ἐσίγησαν. Ὑψηλότερον δέ· Ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἐν τῇ Γενέσει γέγραπται, κατ' εἰκόνα Θεοῦ

19 γέγονεν. Ὕστερον δὲ διὰ τὴν αὐτοῦ παρακοὴν ἀνέλαβε καὶ εἰκόνα χοϊκήν. Ὥσπερ δὲ τὸ νόμισμα εἰκόνα ἔχει τοῦ βασιλεύοντος τῶν ἐθνῶν, οὕτως ὁ ποιῶν τὰ ἔργα τοῦ Παντοκράτορος τὴν εἰκόνα αὐτοῦ φορεῖ, ἣν παραινεῖ ὁ Σωτὴρ ἀποδιδόναι καὶ ἀποτίθεσθαι, καὶ φορεῖν τὴν ἐξ ἀρχῆς γενομένην εἰκόνα. Ἀκολούθως τούτοις καὶ ὁ Παῦλός φησιν· Ὡς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτω φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Τοῦτο οὖν δηλοῖ τό· Ἀπόδοτε τὰ Καίσαρος Καίσαρι, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ.

Continue reading PG 17: Scholia in Canticum canticorum →≣ entire volume
Index
Page scan enlarged

Notebook

Full View