γων, ὡς ἂν οἷός τε ὦ, πᾶσαν τὴν περὶ τούτου αἰτίαν ἐκθήσομαι. Ἔστι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων κατὰ φύσ σιν πολέμιος δύναμίς τις ἐκ τῶν ἐναντίων τῇ ἀγαθῇ φύσει γινωσκομένη. Τούτου δὲ μυρίας μὲν ἔστι τὰς ἀποδείξεις ἐξ ἐναργῶν παραστῆσαι πραγμάτων. Οὐ μὴν ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι τῷ παρόντι καιρῷ πάντα κατὰ τὸ ἀκόλουθον διεξιέναι, δι' ὧν ταῦτα οὕτως ἔχειν πεπίστευται. Τῆς τοίνυν θείας φύσεως ἐν παντὶ ἀγαθῷ νοήματί τε καὶ ὀνόματι θεωρουμένης, παρ' ἧς ἡ ζωή, τὸ φῶς, ἡ ἀλήθεια, τὸ δίκαιόν τε καὶ σου φὸν, καὶ ἄφθαρτον, καὶ πᾶν ὅ τί περ ἔστι κατ' ἔννοιαν λαβεῖν ἀγαθὸν, τοῦτο οὔσης καὶ τοῦτο χαριζομένης, ἡ ἐκ τῶν ἐναντίων γνωριζομένη δύναμις ἐκ πάντων κατὰ τὸ ἀντικείμενον ἑκάστῳ τῶν ἀγαθῶν θεωρουμέ σιν· σας τῶν ἐν γέλωτι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς τιθεμένων, δι᾿ ὀλί Β νων καταλαμβάνεται. "Ωστε ἀντὶ μὲν ζωῆς, θάνατον, τῆς κατὰ τὴν ἀπατηλὴν τῶν δαιμόνων ενέργειαν ἀντὶ δὲ ἀληθείας, ἀπάτην, καὶ ἀνθ' ἑκάστου τῶν βελτιό νων, τὴν ἀντιδιαστελλομένην κακίαν παρ' αὐτοῖς τοῖς ἀνθρώποις ἐπάγεσθαι· εἶναι γὰρ αὐτῇ τοῦτο φίλον, ὅπερ ἂν τῇ φύσει τοῖς ἀνθρώποις ἐπ' ὀλέθρῳ γίνεται. Ὥσπερ δὲ οἱ διὰ τῶν δηλητηρίων κακοποιοῦντες, πολλάκις καὶ μέλιτι τὸ φθεῖρον ἐφηδύνουσι φάρμακον, οὐκ εὐφρᾶναι τῇ γεύσει τὸν βλαπτόμενον σπουδήν ποιούμενοι, ἀλλ' ἐκκλέψαι τὴν τοῦ φθείροντος αἴσθη· οὕτω καὶ ἡ φθοροποιός αὕτη φύσις, σκοπὸν ἔχουσα τῆς ἀγαθῆς φύσεως ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρω πον, ἀγαθῶν τινων πραγμάτων μορφὰς ὑποδύεται, προῤῥήσεσί τισι καὶ ἰατρείαις τὸν ἐγκεκρυμμένον τῆς ἀπάτης λόγον ἐπικαλύπτουσα· ὡς ἂν τούτῳ προσ- έχοντες τὸ δείλαιον τῶν ἀνθρώπων γένος, τοῦτό τε νομίζοντες ἀγαθὸν εἶναι, τοῦ ὄντως κατὰ φύσιν ἀγα θοῦ μηδεμίαν ἔχοιεν ἐπιθυμίαν. Διά τοι τοῦτο καθά- περ ἄν τις προγνώσεως εἶδος διά τινος ἀπάτης προ ειλημμένος τύχη, κατ' ἐκεῖνο καὶ ἡ ἀπατηλὴ τῶν δαι- μόνων ὑπήκουσε δύναμις, ἐν ἡπατοσκοπίαις καὶ οἰωνι σμοῖς, ἐν κληδόσιν, ἐν νεκυίαις ἐν γενεθλιαλογίαις· ἑκάστου τούτων, [ἀλλ'] οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ διαφόρως τὸ ἐφεξῆς προμηνύοντος. Ὥσπερ τοίνυν ὁ τῷ ἔπατι τὸ μέλλον διασημαίνων, ὁ διά τινος κλη δόνος προεικάσας τὸ ἐσόμενον, ἢ ὁ πρὸς τὴν πτῆσιν τοῦ οἰωνοῦ βλέπων, οὐ τῇ τῆς εἰμαρμένης ἀνάγκῃ τὰ τοιαῦτα προαγορεύειν κατεπαγγέλλεται· τὸν αὐτὸν τρόπον μιᾶς οὔσης αἰτίας, καθὼς εἴρηται, τῆς τὸ τοιοῦτο τῆς προῤῥήσεως εἶδος μετιούσης, λέγω δὲ οὐκ ἐπειδή ποτέ τι κατὰ τὸ συμβὰν ἐπετέχθη τῶν εἰρημένων (εἴπερ δὴ ὅλως μὲν ἐπετέχθη), διὰ τούτου ἡ τῆς εἰμαρμένης ἀποδείκνυται δύναμις, ἐπεὶ πᾶν προῤῥήσεως εἶδος, εἰκότως ἂν ἐξ εἱμαρμένης τὴν ἰσχὺν ἔχειν κατασκευάζοιτο. "Ωστε ἡμῖν μίαν μὲν είμαρμένην εἶναι τὸν ὄνειρον· ἑτέραν δὲ τὴν ἐκ παλ μῶν παρατήρησιν· ἄλλην δὲ, ἐξ οἰωνισμῶν, ἢ κλη- δόνων, ή τινων συμβόλων συνισταμένην. Εἰ δὲ οὐδὲν ἐπ' ἐκείνων κωλύει καὶ πρόῤῥησιν εἶναι καὶ εἱμαρ- μένην μὴ εἶναι· οὐδὲ εἴ τις ἐξ ἀριθμοῦ τοῖς γενεθλια- λογοῦσιν ἐπετεύχθη πρόῤῥησις, ἀρκοῦσα γένοιτο ἂν πίστις εἰς τὸ μὴ ῥᾳδίως τὰ τοιαῦτα ἐπιτυγχάνεσθαι. Καίτοι γε οὔτε ἀκριβεῖς τε καὶ ἀναμφίβολοι παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα ἐπαγγελλομένων αἱ προμηνύσεις για S. GREGORII NYSSENI gencri natura hostis, vis quædam bonae naturæ A adversaria. Cujus rei sexcenta eaque evidentia afferri possunt argumenta, sed non arbitror neces- sarium esse in præsenti persequi ordine omnia quibus fidem facere queans. Cum ergo divinæ na- turæ quodvis bonum sive cogitatum sive nomina- tum conveniat, a qua proficiscitur vila, lux, veri- tas, justitia, sapientia, immortalitas, et quidquid boni benevolus animus potest concipere: cum, in- quam, talis sit divina natura, ac talia largiatur, adversariam quamdam vim cuivis bono oppositam esse, omni ex genere colligimus. Quæ proinde loco vitæ mortem, loco veritatis fraudem, loco cujusli- bet boni oppositum malum hominibus irrogat: quippe cui id gratum sit, quod naturæ humanæ exitiosum. Sed quemadmodum qui veneficia exer- cent, letale pharmacum melle reddunt dulce, non eo animo ut comedentis gustatum oblectent, sed ne letale esse sentiatur: sic mortifera illa natura, cum in animo habeat, hominem inducere, ut a bona natura desciscat, bonarum rerum formas induit, ac fraudes tegit: ut miseri mortales ad id intenti, idque bonum esse rati, illius quod natura bonum est, desiderio me teneantur. Quomodo autem acci- dit, ut quis per fraudem aliquam se futuri quid- piam profiteatur prædicturum: sic et fraudulenti dæmones faciunt in jecoris contemplatione, in au- guriis, in ominibus, in manium evocatione, in vali- ciniis ex natali petitis, cum quodlibet horum non eodem sed diverso modo futurum præsignificet. Itaque ut qui ex inspecto jecore, aut ex omine quo piam conjectat, aut ex aspectu volantis avis, non per fati necessitatem ea se prædicere pollice- tur: ita cum hujusce vaticinationis sit unica causa, fraus videlicet et opera dæmonum, quoniam aliquid prænuntiatum aliquando perfectum est (si tamen omnino perfectum est), non continuo fati vis de- monstratur, quia omne vaticinationis genus habere vim suam ex fato jure diceretur. Sic unum falum esset somnium, aliud ex palpitatione, aliud ex au- guriis, vel ominibus, vel quibusdam symbolis con- staret. Quod si in his nibil prohibet quo minus vaticinatio sit sine fato; neque si qui fortuiți even- tus cum prædictione consentiant, satis id fuerit ut probetur, non facile talia contingere. Quanquam p neque certæ et indubitatæ divinationes sunt eorum, qui eam artem profitentur, sed multa sibi effugia pro- vident, ut si contrarius eventus vanitatis eos coar- guat, possint evadere, prolatis rationibus quas præmeditantur. Ex quo efficitur neque scientiam eorum ullam esse, nisi ut in eum qui in hora indi- canda erraverit, culpam conferant erroris, sicque prædictiones ambigue et in utramque partem pa- ratas instituant, ut quidquid evenerit, id prædictum esse videatur. Sæpe enim eximium quid et supra alios eventurum alicui prædixit is qui horam nali- vitatis consideravit: deinde autem cum ille in ex- trema mala ac calamitates non vulgares inciderit, non se aberrasse a prædictione affirmavit vates; C

γων, ὡς ἂν οἷός τε ὦ, πᾶσαν τὴν περὶ τούτου αἰτίαν ἐκθήσομαι. Ἔστι τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων κατὰ φύσ σιν πολέμιος δύναμίς τις ἐκ τῶν ἐναντίων τῇ ἀγαθῇ φύσει γινωσκομένη. Τούτου δὲ μυρίας μὲν ἔστι τὰς ἀποδείξεις ἐξ ἐναργῶν παραστῆσαι πραγμάτων. Οὐ μὴν ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι τῷ παρόντι καιρῷ πάντα κατὰ τὸ ἀκόλουθον διεξιέναι, δι' ὧν ταῦτα οὕτως ἔχειν πεπίστευται. Τῆς τοίνυν θείας φύσεως ἐν παντὶ ἀγαθῷ νοήματί τε καὶ ὀνόματι θεωρουμένης, παρ' ἧς ἡ ζωή, τὸ φῶς, ἡ ἀλήθεια, τὸ δίκαιόν τε καὶ σου φὸν, καὶ ἄφθαρτον, καὶ πᾶν ὅ τί περ ἔστι κατ' ἔννοιαν λαβεῖν ἀγαθὸν, τοῦτο οὔσης καὶ τοῦτο χαριζομένης, ἡ ἐκ τῶν ἐναντίων γνωριζομένη δύναμις ἐκ πάντων κατὰ τὸ ἀντικείμενον ἑκάστῳ τῶν ἀγαθῶν θεωρουμέ σιν· σας τῶν ἐν γέλωτι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς τιθεμένων, δι᾿ ὀλί Β νων καταλαμβάνεται. "Ωστε ἀντὶ μὲν ζωῆς, θάνατον, τῆς κατὰ τὴν ἀπατηλὴν τῶν δαιμόνων ενέργειαν ἀντὶ δὲ ἀληθείας, ἀπάτην, καὶ ἀνθ' ἑκάστου τῶν βελτιό νων, τὴν ἀντιδιαστελλομένην κακίαν παρ' αὐτοῖς τοῖς ἀνθρώποις ἐπάγεσθαι· εἶναι γὰρ αὐτῇ τοῦτο φίλον, ὅπερ ἂν τῇ φύσει τοῖς ἀνθρώποις ἐπ' ὀλέθρῳ γίνεται. Ὥσπερ δὲ οἱ διὰ τῶν δηλητηρίων κακοποιοῦντες, πολλάκις καὶ μέλιτι τὸ φθεῖρον ἐφηδύνουσι φάρμακον, οὐκ εὐφρᾶναι τῇ γεύσει τὸν βλαπτόμενον σπουδήν ποιούμενοι, ἀλλ' ἐκκλέψαι τὴν τοῦ φθείροντος αἴσθη· οὕτω καὶ ἡ φθοροποιός αὕτη φύσις, σκοπὸν ἔχουσα τῆς ἀγαθῆς φύσεως ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρω πον, ἀγαθῶν τινων πραγμάτων μορφὰς ὑποδύεται, προῤῥήσεσί τισι καὶ ἰατρείαις τὸν ἐγκεκρυμμένον τῆς ἀπάτης λόγον ἐπικαλύπτουσα· ὡς ἂν τούτῳ προσ- έχοντες τὸ δείλαιον τῶν ἀνθρώπων γένος, τοῦτό τε νομίζοντες ἀγαθὸν εἶναι, τοῦ ὄντως κατὰ φύσιν ἀγα θοῦ μηδεμίαν ἔχοιεν ἐπιθυμίαν. Διά τοι τοῦτο καθά- περ ἄν τις προγνώσεως εἶδος διά τινος ἀπάτης προ ειλημμένος τύχη, κατ' ἐκεῖνο καὶ ἡ ἀπατηλὴ τῶν δαι- μόνων ὑπήκουσε δύναμις, ἐν ἡπατοσκοπίαις καὶ οἰωνι σμοῖς, ἐν κληδόσιν, ἐν νεκυίαις ἐν γενεθλιαλογίαις· ἑκάστου τούτων, [ἀλλ'] οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλὰ διαφόρως τὸ ἐφεξῆς προμηνύοντος. Ὥσπερ τοίνυν ὁ τῷ ἔπατι τὸ μέλλον διασημαίνων, ὁ διά τινος κλη δόνος προεικάσας τὸ ἐσόμενον, ἢ ὁ πρὸς τὴν πτῆσιν τοῦ οἰωνοῦ βλέπων, οὐ τῇ τῆς εἰμαρμένης ἀνάγκῃ τὰ τοιαῦτα προαγορεύειν κατεπαγγέλλεται· τὸν αὐτὸν τρόπον μιᾶς οὔσης αἰτίας, καθὼς εἴρηται, τῆς τὸ τοιοῦτο τῆς προῤῥήσεως εἶδος μετιούσης, λέγω δὲ οὐκ ἐπειδή ποτέ τι κατὰ τὸ συμβὰν ἐπετέχθη τῶν εἰρημένων (εἴπερ δὴ ὅλως μὲν ἐπετέχθη), διὰ τούτου ἡ τῆς εἰμαρμένης ἀποδείκνυται δύναμις, ἐπεὶ πᾶν προῤῥήσεως εἶδος, εἰκότως ἂν ἐξ εἱμαρμένης τὴν ἰσχὺν ἔχειν κατασκευάζοιτο. "Ωστε ἡμῖν μίαν μὲν είμαρμένην εἶναι τὸν ὄνειρον· ἑτέραν δὲ τὴν ἐκ παλ μῶν παρατήρησιν· ἄλλην δὲ, ἐξ οἰωνισμῶν, ἢ κλη- δόνων, ή τινων συμβόλων συνισταμένην. Εἰ δὲ οὐδὲν ἐπ' ἐκείνων κωλύει καὶ πρόῤῥησιν εἶναι καὶ εἱμαρ- μένην μὴ εἶναι· οὐδὲ εἴ τις ἐξ ἀριθμοῦ τοῖς γενεθλια- λογοῦσιν ἐπετεύχθη πρόῤῥησις, ἀρκοῦσα γένοιτο ἂν πίστις εἰς τὸ μὴ ῥᾳδίως τὰ τοιαῦτα ἐπιτυγχάνεσθαι. Καίτοι γε οὔτε ἀκριβεῖς τε καὶ ἀναμφίβολοι παρὰ τῶν τὰ τοιαῦτα ἐπαγγελλομένων αἱ προμηνύσεις για S. GREGORII NYSSENI gencri natura hostis, vis quædam bonae naturæ A adversaria. Cujus rei sexcenta eaque evidentia afferri possunt argumenta, sed non arbitror neces- sarium esse in præsenti persequi ordine omnia quibus fidem facere queans. Cum ergo divinæ na- turæ quodvis bonum sive cogitatum sive nomina- tum conveniat, a qua proficiscitur vila, lux, veri- tas, justitia, sapientia, immortalitas, et quidquid boni benevolus animus potest concipere: cum, in- quam, talis sit divina natura, ac talia largiatur, adversariam quamdam vim cuivis bono oppositam esse, omni ex genere colligimus. Quæ proinde loco vitæ mortem, loco veritatis fraudem, loco cujusli- bet boni oppositum malum hominibus irrogat: quippe cui id gratum sit, quod naturæ humanæ exitiosum. Sed quemadmodum qui veneficia exer- cent, letale pharmacum melle reddunt dulce, non eo animo ut comedentis gustatum oblectent, sed ne letale esse sentiatur: sic mortifera illa natura, cum in animo habeat, hominem inducere, ut a bona natura desciscat, bonarum rerum formas induit, ac fraudes tegit: ut miseri mortales ad id intenti, idque bonum esse rati, illius quod natura bonum est, desiderio me teneantur. Quomodo autem acci- dit, ut quis per fraudem aliquam se futuri quid- piam profiteatur prædicturum: sic et fraudulenti dæmones faciunt in jecoris contemplatione, in au- guriis, in ominibus, in manium evocatione, in vali- ciniis ex natali petitis, cum quodlibet horum non eodem sed diverso modo futurum præsignificet. Itaque ut qui ex inspecto jecore, aut ex omine quo piam conjectat, aut ex aspectu volantis avis, non per fati necessitatem ea se prædicere pollice- tur: ita cum hujusce vaticinationis sit unica causa, fraus videlicet et opera dæmonum, quoniam aliquid prænuntiatum aliquando perfectum est (si tamen omnino perfectum est), non continuo fati vis de- monstratur, quia omne vaticinationis genus habere vim suam ex fato jure diceretur. Sic unum falum esset somnium, aliud ex palpitatione, aliud ex au- guriis, vel ominibus, vel quibusdam symbolis con- staret. Quod si in his nibil prohibet quo minus vaticinatio sit sine fato; neque si qui fortuiți even- tus cum prædictione consentiant, satis id fuerit ut probetur, non facile talia contingere. Quanquam p neque certæ et indubitatæ divinationes sunt eorum, qui eam artem profitentur, sed multa sibi effugia pro- vident, ut si contrarius eventus vanitatis eos coar- guat, possint evadere, prolatis rationibus quas præmeditantur. Ex quo efficitur neque scientiam eorum ullam esse, nisi ut in eum qui in hora indi- canda erraverit, culpam conferant erroris, sicque prædictiones ambigue et in utramque partem pa- ratas instituant, ut quidquid evenerit, id prædictum esse videatur. Sæpe enim eximium quid et supra alios eventurum alicui prædixit is qui horam nali- vitatis consideravit: deinde autem cum ille in ex- trema mala ac calamitates non vulgares inciderit, non se aberrasse a prædictione affirmavit vates; C

νονται, ἀλλὰ πολλὰς ἑαυτοῖς ἀναχωρήσεις παρα- σκευάζουσιν ἐπὶ τῇ ἐκβάσει, εἰ πρὸς τοὐναντίον ὁ λόγος ἐλέγχοιτο, και τινα προτεχνολογοῦσιν ἑαυτοῖς οἷς τούτων μέλει · ὥστε μὴ τῆς ἐπιστήμης τῷ ἐσφαλ μένῳ, ἀλλὰ τῆς κατὰ τὴν ὥραν σημειώσεως τὴν ἀποτυχίαν λογίζεσθαι, καὶ λοξαὶ ὡς ἐπίπαν καὶ πρὸς τὸ διπλοῦν τῶν ἐκβάσεων επαμφοτερίζουσαι γίνονται παρ' αὐτῶν αἱ προῤῥήσεις, ἵν᾿ ὅπερ ἂν ἐκβῇ, τοῦτο προμεμηνύσθαι δόξῃ. Πολλάκις γὰρ τὸ περιφανές τε καὶ τὸ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ὁ τὴν ὥραν τῆς γενέσεως κατανοήσας ἐμήνυσεν. Εἶτα ἐν ἐξαισίοις τισὶ συμφο ραῖς τούτου γεγονότος, οὐδὲν διεσφάλθαι προαγορεύ- σας διισχυρίσατο. Εἶχε γὰρ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους τὸ πλέον εἰς τὴν τῶν κακῶν μετουσίαν· καὶ τούτων ἡ καθ᾿ ἡμᾶς ἱστορία μάρτυς ἐστίν. Ουάλεντος γὰρ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τῆς τῶν Ῥωμαίων ὄντος ἀρχῆς, ἀπάτη τις τοιαύτη πρὸς τὴν ἄνταρσιν τῆς ἀρχῆς παρεκί- νησε. Καὶ ὁ μὲν ὥρμησεν ἐφόδιον πρὸς τὴν τόλμαν τῶν γενεθλιαλογούντων προαγόρευσιν ἔχων· τὸ δὲ πέρας τῆς ἐγχειρήσεως τοιοῦτον ἐγένετο, ὥστε αὐτὸν τὸν ἐπὶ ταῖς μεγίσταις ἀρχαῖς γνωρισθέντα, ἐν τῷ μεγέθει τῆς συμφορᾶς γενέσθαι διασημότερον· καὶ τοῦτο συνεργία της γενεθλιαλογίας τοῖς πολλοῖς ἐνομίσθη, ὅτι τὸ κατὰ συμφορὰν μέγεθος ἀντὶ τοῦ μεγέθους τῶν ἀγαθῶν τῷ ἀνδρὶ συνηνέχθη. Ἐγὼ δὲ τὸ μὲν πεπλανημένας τὰς περὶ τούτων γίνεσθαι προαγορεύσεις, οὔπω μέγα ποιοῦμαι τεκμήριον τοῦ μὴ ἑστάναι τῆς είμαρμένης τὸν λόγον· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ πολλαῖς καὶ ἄλλαις ἐπινοίαις ἡ ἀπατηλὴ τῶν δαιμόνων δύναμις τὰς προῤῥήσεις σοφίζεται. Καὶ γὰρ καὶ ὕδωρ τι μαντικὸν, παραφορὰς καὶ μανίας τοῖς γευσαμένοις ἐνεργαζόμενον, καὶ πνεῦμα κάτωθεν διά τινος στομίου διεξερχόμενον· ὅπερ εἰ ἐν γυναικείοις γένοιτο σπλάγχνοις ἐξῳδηκένα: τὴν γαστέρα ἐποίει, καὶ τῆς διανοίας ἔκστασιν, καὶ παραφορὰν τοῦ καθεστηκότος εἰργάζετο. "Απερ πάντα, θεῖά τε καὶ μαντικὰ τοῖς ἀπατωμένοις ἐδόκει, τῶν τε ἐξ ἤπατος ἢ πυρὸς ση μείοις τισὶ τὸ μέλλον προεικαζόντων, ἢ τῶν πρὸς τὰς πτήσεις τῶν ὀρνέων, οὐδεὶς ἀνέθηκε τῇ εἱμαρμένη τὴν τῆς προῤῥήσεως δύναμιν· ἀλλά τινι δαιμονία κατακωχῇ τὸ τοιοῦτον λογίζονται. Οὕτω φημὶ, ἢ μὴ εἶναι καθόλου προαγόρευσιν διὰ τὸ πολλοῖς ἐναντιώμασι τὰς προῤῥήσεις ἐλέγχεσθαι, ἢ εἴπερ ἀποδείκνυσι τις αὐτὴν ὡς προλέγουσάν τι τῶν ἐκβησομένων, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου τῶν κατὰ πρόῤῥησιν ἐπιτυγχανομένων καταλαμβάνομεν, τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου τῆς προῤῥήσεως είδους οἰόμεθα χρῆναι νομίζειν. Ισον γὰρ ἐπὶ πάντων τούτ των ἐστὶ, τὸ ἐν τοῖς πλείοσι διαμαρτάνειν, τό τε ἔν τισιν δοκεῖν μὴ ἔξω τῆς τῶν ἐκβησομένων ἀληθείας ἄγειν τὴν πρόῤῥησιν· καὶ τῇ ἀπατηλῇ τῶν δαιμόνων φύσει ὁμοίως, καὶ διὰ ταύτης καὶ πάσης ἐπινοίας ὁ σκοπός κατορθοῦται· τὸ γὰρ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρω- πον τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν βλέπειν, κἀκεῖθεν ἑαυτῷ τὴν τῶν ἀγαθῶν μοῖραν παρασκευάζειν, ἀντὶ παντὸς τοῖς δαίμοσι σπουδάζεται. Τὸ τοίνυν πεπεῖσθαι τοὺς εὐ εξαπατήτους, μὴ ἐπὶ τῷ θείῳ βουλήματι τὰ κατὰ τὸν βίον κεῖσθαι· ἀλλ᾽ ἐπὶ τῇ τοιᾷδε τῶν ἄστρων διαπλοκῇ, καὶ τῇ ἐκεῖθεν ἀποῤῥεούση δυνάμει, πάν- των μάλιστα πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς βλαπτικῆς τῶν δαι- μόνων φύσεως βλέπει. Εἰ οὖν κεχαρισμένον ἐστὶ τοῖς δαίμοσι, τοῦ Θεοῦ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρωπον, ἀφίστησι δὲ ἡ περὶ ταῦτα πλάνη, ἀποδείκνυται σαφῶς δαιμο- νία τίς οὖσα ἐνέργεια, δι' ἀπάτης παρακρουομένη τοὺς πᾶσαν μὲν ἐν τούτοις τὴν δύναμιν εἶναι νομί ζοντας· πρὸς δὲ παντοδύναμον τοῦ Θεοῦ ἐξουσίαν μὴ ἀποβλέποντας. CONTRA FATUM. A nam id quod insigne futurum erat et supra alios, D in adversam ac malam partem eventum fuisse sor- titum idque res nostra memoria gestæ testantur. Valente enim Romanorum imperatore talis fraus et impostura quemdam ad imperium affectandum permovit. Animos illi quidem faciebat audaciorem- que reddebat genethliacorum prædictio, sed exitus conatuum ejusmodi fuit, ut ipse summis magistra- tibus gestis clarus, fieret magnitudine calamitatis insignior: idque patrocinium genethlialogiæ pleris- que visum est, quod res prosperæ viri adversas exæquassent. Verum ego falsis istorum prædictio- nibus ad fatum refellendum non nitor; sed illa po- tius ratione, quod fallaces ac subdoli dæmones multis etiam aliis modis vaticinationes fraudulenter B comminiscuntur. Nam divinatoria quædam aqua epota in mentis errorem et insaniam inducit; et spiritus superne per quoddam orificium permeans, intraque feminea viscera receptus, et utero tumo- rem et menti furorem ac delirium conciliat. Quæ omnia, divina et vaticinia videntur errore deceptis. Quin etiam omnes illi, qui ex jecore aut signis quibusdam ignis, aut ex avium volatu futura con- jectant, vim vaticinii non ad ſatum, sed ad afflatum quemdamı dæmonum referunt. Quare existimo aut non esse omnino vera vati- cinia, quod multis eventibus contrariis convellun- tur; aut si quis ostendat ſatum præsignificare ali- quem futurum eventum, quod in aliis omnibus, ita uti prænuntiata fuerant, evenientibus reperimus, id in hujusmodi quoque vaticinationis genere ne- cessario reperiri censemus. Par enim in his omni- bus est ratio, ut fatidici ubi in plerisque errave- rint, in quibusdam certe futurorum eventuum veri- talem vaticinatione videantur assecuti. Atque in- star fraudulentorum dæmonum in eam rem omnes cogitationes conferunt et curas, ut hominem eo redigant ne oculos ad Deum convertat, ab eoque omnia bona obtineat ; atque adeo consilium, quo homines simplices et fallaciis obnoxii a divina vo- luntate amplectenda revocantur ad ejusmodi astro- rum conjunctionem ac vim inde defluentem, maxime ad malignorum dæmonum spectat scopum. Itaque si jucundum est dæmonibus animos hominum ab amicitia Dei avertere, sicque avertit istarum rerum fallacia perspicuum fit id dæmonum quoddam esse opus, comparatum ad decipiendos eos, qui omnem illam vim hisce rebus contineri opinantur, neque oculos ad Dei summam convertunt pote- statem

νονται, ἀλλὰ πολλὰς ἑαυτοῖς ἀναχωρήσεις παρα- σκευάζουσιν ἐπὶ τῇ ἐκβάσει, εἰ πρὸς τοὐναντίον ὁ λόγος ἐλέγχοιτο, και τινα προτεχνολογοῦσιν ἑαυτοῖς οἷς τούτων μέλει · ὥστε μὴ τῆς ἐπιστήμης τῷ ἐσφαλ μένῳ, ἀλλὰ τῆς κατὰ τὴν ὥραν σημειώσεως τὴν ἀποτυχίαν λογίζεσθαι, καὶ λοξαὶ ὡς ἐπίπαν καὶ πρὸς τὸ διπλοῦν τῶν ἐκβάσεων επαμφοτερίζουσαι γίνονται παρ' αὐτῶν αἱ προῤῥήσεις, ἵν᾿ ὅπερ ἂν ἐκβῇ, τοῦτο προμεμηνύσθαι δόξῃ. Πολλάκις γὰρ τὸ περιφανές τε καὶ τὸ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ὁ τὴν ὥραν τῆς γενέσεως κατανοήσας ἐμήνυσεν. Εἶτα ἐν ἐξαισίοις τισὶ συμφο ραῖς τούτου γεγονότος, οὐδὲν διεσφάλθαι προαγορεύ- σας διισχυρίσατο. Εἶχε γὰρ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους τὸ πλέον εἰς τὴν τῶν κακῶν μετουσίαν· καὶ τούτων ἡ καθ᾿ ἡμᾶς ἱστορία μάρτυς ἐστίν. Ουάλεντος γὰρ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τῆς τῶν Ῥωμαίων ὄντος ἀρχῆς, ἀπάτη τις τοιαύτη πρὸς τὴν ἄνταρσιν τῆς ἀρχῆς παρεκί- νησε. Καὶ ὁ μὲν ὥρμησεν ἐφόδιον πρὸς τὴν τόλμαν τῶν γενεθλιαλογούντων προαγόρευσιν ἔχων· τὸ δὲ πέρας τῆς ἐγχειρήσεως τοιοῦτον ἐγένετο, ὥστε αὐτὸν τὸν ἐπὶ ταῖς μεγίσταις ἀρχαῖς γνωρισθέντα, ἐν τῷ μεγέθει τῆς συμφορᾶς γενέσθαι διασημότερον· καὶ τοῦτο συνεργία της γενεθλιαλογίας τοῖς πολλοῖς ἐνομίσθη, ὅτι τὸ κατὰ συμφορὰν μέγεθος ἀντὶ τοῦ μεγέθους τῶν ἀγαθῶν τῷ ἀνδρὶ συνηνέχθη. Ἐγὼ δὲ τὸ μὲν πεπλανημένας τὰς περὶ τούτων γίνεσθαι προαγορεύσεις, οὔπω μέγα ποιοῦμαι τεκμήριον τοῦ μὴ ἑστάναι τῆς είμαρμένης τὸν λόγον· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ πολλαῖς καὶ ἄλλαις ἐπινοίαις ἡ ἀπατηλὴ τῶν δαιμόνων δύναμις τὰς προῤῥήσεις σοφίζεται. Καὶ γὰρ καὶ ὕδωρ τι μαντικὸν, παραφορὰς καὶ μανίας τοῖς γευσαμένοις ἐνεργαζόμενον, καὶ πνεῦμα κάτωθεν διά τινος στομίου διεξερχόμενον· ὅπερ εἰ ἐν γυναικείοις γένοιτο σπλάγχνοις ἐξῳδηκένα: τὴν γαστέρα ἐποίει, καὶ τῆς διανοίας ἔκστασιν, καὶ παραφορὰν τοῦ καθεστηκότος εἰργάζετο. "Απερ πάντα, θεῖά τε καὶ μαντικὰ τοῖς ἀπατωμένοις ἐδόκει, τῶν τε ἐξ ἤπατος ἢ πυρὸς ση μείοις τισὶ τὸ μέλλον προεικαζόντων, ἢ τῶν πρὸς τὰς πτήσεις τῶν ὀρνέων, οὐδεὶς ἀνέθηκε τῇ εἱμαρμένη τὴν τῆς προῤῥήσεως δύναμιν· ἀλλά τινι δαιμονία κατακωχῇ τὸ τοιοῦτον λογίζονται. Οὕτω φημὶ, ἢ μὴ εἶναι καθόλου προαγόρευσιν διὰ τὸ πολλοῖς ἐναντιώμασι τὰς προῤῥήσεις ἐλέγχεσθαι, ἢ εἴπερ ἀποδείκνυσι τις αὐτὴν ὡς προλέγουσάν τι τῶν ἐκβησομένων, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου τῶν κατὰ πρόῤῥησιν ἐπιτυγχανομένων καταλαμβάνομεν, τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου τῆς προῤῥήσεως είδους οἰόμεθα χρῆναι νομίζειν. Ισον γὰρ ἐπὶ πάντων τούτ των ἐστὶ, τὸ ἐν τοῖς πλείοσι διαμαρτάνειν, τό τε ἔν τισιν δοκεῖν μὴ ἔξω τῆς τῶν ἐκβησομένων ἀληθείας ἄγειν τὴν πρόῤῥησιν· καὶ τῇ ἀπατηλῇ τῶν δαιμόνων φύσει ὁμοίως, καὶ διὰ ταύτης καὶ πάσης ἐπινοίας ὁ σκοπός κατορθοῦται· τὸ γὰρ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρω- πον τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν βλέπειν, κἀκεῖθεν ἑαυτῷ τὴν τῶν ἀγαθῶν μοῖραν παρασκευάζειν, ἀντὶ παντὸς τοῖς δαίμοσι σπουδάζεται. Τὸ τοίνυν πεπεῖσθαι τοὺς εὐ εξαπατήτους, μὴ ἐπὶ τῷ θείῳ βουλήματι τὰ κατὰ τὸν βίον κεῖσθαι· ἀλλ᾽ ἐπὶ τῇ τοιᾷδε τῶν ἄστρων διαπλοκῇ, καὶ τῇ ἐκεῖθεν ἀποῤῥεούση δυνάμει, πάν- των μάλιστα πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς βλαπτικῆς τῶν δαι- μόνων φύσεως βλέπει. Εἰ οὖν κεχαρισμένον ἐστὶ τοῖς δαίμοσι, τοῦ Θεοῦ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρωπον, ἀφίστησι δὲ ἡ περὶ ταῦτα πλάνη, ἀποδείκνυται σαφῶς δαιμο- νία τίς οὖσα ἐνέργεια, δι' ἀπάτης παρακρουομένη τοὺς πᾶσαν μὲν ἐν τούτοις τὴν δύναμιν εἶναι νομί ζοντας· πρὸς δὲ παντοδύναμον τοῦ Θεοῦ ἐξουσίαν μὴ ἀποβλέποντας. CONTRA FATUM. A nam id quod insigne futurum erat et supra alios, D in adversam ac malam partem eventum fuisse sor- titum idque res nostra memoria gestæ testantur. Valente enim Romanorum imperatore talis fraus et impostura quemdam ad imperium affectandum permovit. Animos illi quidem faciebat audaciorem- que reddebat genethliacorum prædictio, sed exitus conatuum ejusmodi fuit, ut ipse summis magistra- tibus gestis clarus, fieret magnitudine calamitatis insignior: idque patrocinium genethlialogiæ pleris- que visum est, quod res prosperæ viri adversas exæquassent. Verum ego falsis istorum prædictio- nibus ad fatum refellendum non nitor; sed illa po- tius ratione, quod fallaces ac subdoli dæmones multis etiam aliis modis vaticinationes fraudulenter B comminiscuntur. Nam divinatoria quædam aqua epota in mentis errorem et insaniam inducit; et spiritus superne per quoddam orificium permeans, intraque feminea viscera receptus, et utero tumo- rem et menti furorem ac delirium conciliat. Quæ omnia, divina et vaticinia videntur errore deceptis. Quin etiam omnes illi, qui ex jecore aut signis quibusdam ignis, aut ex avium volatu futura con- jectant, vim vaticinii non ad ſatum, sed ad afflatum quemdamı dæmonum referunt. Quare existimo aut non esse omnino vera vati- cinia, quod multis eventibus contrariis convellun- tur; aut si quis ostendat ſatum præsignificare ali- quem futurum eventum, quod in aliis omnibus, ita uti prænuntiata fuerant, evenientibus reperimus, id in hujusmodi quoque vaticinationis genere ne- cessario reperiri censemus. Par enim in his omni- bus est ratio, ut fatidici ubi in plerisque errave- rint, in quibusdam certe futurorum eventuum veri- talem vaticinatione videantur assecuti. Atque in- star fraudulentorum dæmonum in eam rem omnes cogitationes conferunt et curas, ut hominem eo redigant ne oculos ad Deum convertat, ab eoque omnia bona obtineat ; atque adeo consilium, quo homines simplices et fallaciis obnoxii a divina vo- luntate amplectenda revocantur ad ejusmodi astro- rum conjunctionem ac vim inde defluentem, maxime ad malignorum dæmonum spectat scopum. Itaque si jucundum est dæmonibus animos hominum ab amicitia Dei avertere, sicque avertit istarum rerum fallacia perspicuum fit id dæmonum quoddam esse opus, comparatum ad decipiendos eos, qui omnem illam vim hisce rebus contineri opinantur, neque oculos ad Dei summam convertunt pote- statem

νονται, ἀλλὰ πολλὰς ἑαυτοῖς ἀναχωρήσεις παρα- σκευάζουσιν ἐπὶ τῇ ἐκβάσει, εἰ πρὸς τοὐναντίον ὁ λόγος ἐλέγχοιτο, και τινα προτεχνολογοῦσιν ἑαυτοῖς οἷς τούτων μέλει · ὥστε μὴ τῆς ἐπιστήμης τῷ ἐσφαλ μένῳ, ἀλλὰ τῆς κατὰ τὴν ὥραν σημειώσεως τὴν ἀποτυχίαν λογίζεσθαι, καὶ λοξαὶ ὡς ἐπίπαν καὶ πρὸς τὸ διπλοῦν τῶν ἐκβάσεων επαμφοτερίζουσαι γίνονται παρ' αὐτῶν αἱ προῤῥήσεις, ἵν᾿ ὅπερ ἂν ἐκβῇ, τοῦτο προμεμηνύσθαι δόξῃ. Πολλάκις γὰρ τὸ περιφανές τε καὶ τὸ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ὁ τὴν ὥραν τῆς γενέσεως κατανοήσας ἐμήνυσεν. Εἶτα ἐν ἐξαισίοις τισὶ συμφο ραῖς τούτου γεγονότος, οὐδὲν διεσφάλθαι προαγορεύ- σας διισχυρίσατο. Εἶχε γὰρ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους τὸ πλέον εἰς τὴν τῶν κακῶν μετουσίαν· καὶ τούτων ἡ καθ᾿ ἡμᾶς ἱστορία μάρτυς ἐστίν. Ουάλεντος γὰρ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τῆς τῶν Ῥωμαίων ὄντος ἀρχῆς, ἀπάτη τις τοιαύτη πρὸς τὴν ἄνταρσιν τῆς ἀρχῆς παρεκί- νησε. Καὶ ὁ μὲν ὥρμησεν ἐφόδιον πρὸς τὴν τόλμαν τῶν γενεθλιαλογούντων προαγόρευσιν ἔχων· τὸ δὲ πέρας τῆς ἐγχειρήσεως τοιοῦτον ἐγένετο, ὥστε αὐτὸν τὸν ἐπὶ ταῖς μεγίσταις ἀρχαῖς γνωρισθέντα, ἐν τῷ μεγέθει τῆς συμφορᾶς γενέσθαι διασημότερον· καὶ τοῦτο συνεργία της γενεθλιαλογίας τοῖς πολλοῖς ἐνομίσθη, ὅτι τὸ κατὰ συμφορὰν μέγεθος ἀντὶ τοῦ μεγέθους τῶν ἀγαθῶν τῷ ἀνδρὶ συνηνέχθη. Ἐγὼ δὲ τὸ μὲν πεπλανημένας τὰς περὶ τούτων γίνεσθαι προαγορεύσεις, οὔπω μέγα ποιοῦμαι τεκμήριον τοῦ μὴ ἑστάναι τῆς είμαρμένης τὸν λόγον· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ πολλαῖς καὶ ἄλλαις ἐπινοίαις ἡ ἀπατηλὴ τῶν δαιμόνων δύναμις τὰς προῤῥήσεις σοφίζεται. Καὶ γὰρ καὶ ὕδωρ τι μαντικὸν, παραφορὰς καὶ μανίας τοῖς γευσαμένοις ἐνεργαζόμενον, καὶ πνεῦμα κάτωθεν διά τινος στομίου διεξερχόμενον· ὅπερ εἰ ἐν γυναικείοις γένοιτο σπλάγχνοις ἐξῳδηκένα: τὴν γαστέρα ἐποίει, καὶ τῆς διανοίας ἔκστασιν, καὶ παραφορὰν τοῦ καθεστηκότος εἰργάζετο. "Απερ πάντα, θεῖά τε καὶ μαντικὰ τοῖς ἀπατωμένοις ἐδόκει, τῶν τε ἐξ ἤπατος ἢ πυρὸς ση μείοις τισὶ τὸ μέλλον προεικαζόντων, ἢ τῶν πρὸς τὰς πτήσεις τῶν ὀρνέων, οὐδεὶς ἀνέθηκε τῇ εἱμαρμένη τὴν τῆς προῤῥήσεως δύναμιν· ἀλλά τινι δαιμονία κατακωχῇ τὸ τοιοῦτον λογίζονται. Οὕτω φημὶ, ἢ μὴ εἶναι καθόλου προαγόρευσιν διὰ τὸ πολλοῖς ἐναντιώμασι τὰς προῤῥήσεις ἐλέγχεσθαι, ἢ εἴπερ ἀποδείκνυσι τις αὐτὴν ὡς προλέγουσάν τι τῶν ἐκβησομένων, ὅπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου τῶν κατὰ πρόῤῥησιν ἐπιτυγχανομένων καταλαμβάνομεν, τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ τοιούτου τῆς προῤῥήσεως είδους οἰόμεθα χρῆναι νομίζειν. Ισον γὰρ ἐπὶ πάντων τούτ των ἐστὶ, τὸ ἐν τοῖς πλείοσι διαμαρτάνειν, τό τε ἔν τισιν δοκεῖν μὴ ἔξω τῆς τῶν ἐκβησομένων ἀληθείας ἄγειν τὴν πρόῤῥησιν· καὶ τῇ ἀπατηλῇ τῶν δαιμόνων φύσει ὁμοίως, καὶ διὰ ταύτης καὶ πάσης ἐπινοίας ὁ σκοπός κατορθοῦται· τὸ γὰρ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρω- πον τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν βλέπειν, κἀκεῖθεν ἑαυτῷ τὴν τῶν ἀγαθῶν μοῖραν παρασκευάζειν, ἀντὶ παντὸς τοῖς δαίμοσι σπουδάζεται. Τὸ τοίνυν πεπεῖσθαι τοὺς εὐ εξαπατήτους, μὴ ἐπὶ τῷ θείῳ βουλήματι τὰ κατὰ τὸν βίον κεῖσθαι· ἀλλ᾽ ἐπὶ τῇ τοιᾷδε τῶν ἄστρων διαπλοκῇ, καὶ τῇ ἐκεῖθεν ἀποῤῥεούση δυνάμει, πάν- των μάλιστα πρὸς τὸν σκοπὸν τῆς βλαπτικῆς τῶν δαι- μόνων φύσεως βλέπει. Εἰ οὖν κεχαρισμένον ἐστὶ τοῖς δαίμοσι, τοῦ Θεοῦ ἀποστῆσαι τὸν ἄνθρωπον, ἀφίστησι δὲ ἡ περὶ ταῦτα πλάνη, ἀποδείκνυται σαφῶς δαιμο- νία τίς οὖσα ἐνέργεια, δι' ἀπάτης παρακρουομένη τοὺς πᾶσαν μὲν ἐν τούτοις τὴν δύναμιν εἶναι νομί ζοντας· πρὸς δὲ παντοδύναμον τοῦ Θεοῦ ἐξουσίαν μὴ ἀποβλέποντας. CONTRA FATUM. A nam id quod insigne futurum erat et supra alios, D in adversam ac malam partem eventum fuisse sor- titum idque res nostra memoria gestæ testantur. Valente enim Romanorum imperatore talis fraus et impostura quemdam ad imperium affectandum permovit. Animos illi quidem faciebat audaciorem- que reddebat genethliacorum prædictio, sed exitus conatuum ejusmodi fuit, ut ipse summis magistra- tibus gestis clarus, fieret magnitudine calamitatis insignior: idque patrocinium genethlialogiæ pleris- que visum est, quod res prosperæ viri adversas exæquassent. Verum ego falsis istorum prædictio- nibus ad fatum refellendum non nitor; sed illa po- tius ratione, quod fallaces ac subdoli dæmones multis etiam aliis modis vaticinationes fraudulenter B comminiscuntur. Nam divinatoria quædam aqua epota in mentis errorem et insaniam inducit; et spiritus superne per quoddam orificium permeans, intraque feminea viscera receptus, et utero tumo- rem et menti furorem ac delirium conciliat. Quæ omnia, divina et vaticinia videntur errore deceptis. Quin etiam omnes illi, qui ex jecore aut signis quibusdam ignis, aut ex avium volatu futura con- jectant, vim vaticinii non ad ſatum, sed ad afflatum quemdamı dæmonum referunt. Quare existimo aut non esse omnino vera vati- cinia, quod multis eventibus contrariis convellun- tur; aut si quis ostendat ſatum præsignificare ali- quem futurum eventum, quod in aliis omnibus, ita uti prænuntiata fuerant, evenientibus reperimus, id in hujusmodi quoque vaticinationis genere ne- cessario reperiri censemus. Par enim in his omni- bus est ratio, ut fatidici ubi in plerisque errave- rint, in quibusdam certe futurorum eventuum veri- talem vaticinatione videantur assecuti. Atque in- star fraudulentorum dæmonum in eam rem omnes cogitationes conferunt et curas, ut hominem eo redigant ne oculos ad Deum convertat, ab eoque omnia bona obtineat ; atque adeo consilium, quo homines simplices et fallaciis obnoxii a divina vo- luntate amplectenda revocantur ad ejusmodi astro- rum conjunctionem ac vim inde defluentem, maxime ad malignorum dæmonum spectat scopum. Itaque si jucundum est dæmonibus animos hominum ab amicitia Dei avertere, sicque avertit istarum rerum fallacia perspicuum fit id dæmonum quoddam esse opus, comparatum ad decipiendos eos, qui omnem illam vim hisce rebus contineri opinantur, neque oculos ad Dei summam convertunt pote- statem

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΕΚ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ. Εo Β Εἰ τὸ Θεὸς ὄνομα προσώπων δηλωτικὸν ὑπῆρχε, τρία πρόσωπα λέγοντες, ἐξ ἀνάγκης ἂν τρεῖς ἐλέγο μεν θεούς· εἰ δὲ Θεὸς ὄνομα οὐσίας σημαντικόν ἐστι, μίαν οὐσίαν ὁμολογοῦντες τῆς ἁγίας Τριάδος, ἕνα Θεὸν εἰκότως δοξάζομεν· ἐπεὶ μιᾶς ουσίας ἐν ὄνομα τὸ Θεός ἐστι. Διὸ καὶ ἀκολούθως τῇ τε οὐσίᾳ καὶ τῷ ὀνόματι, εἷς ἐστι Θεός, οὐ τρεῖς. Οὔτε γὰρ Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν φαμεν, ὥσπερ λέγομεν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἐπὶ τοῖς ὀνόμασι τοῖς τῶν προσώπων σημαντικοίς συμπλέκοντες τὸν καὶ σύνο δεσμον. Διὰ τὸ μὴ ταὐτὰ εἶναι τὰ πρόσωπα, ἑτεροῖα δὲ μᾶλλον, καὶ διαφέροντα ἀλλήλων κατὰ τὴν τῶν ονομάτων σημασίαν. Τῷ δὲ Θεὸς ὀνόματι δηλωτικῷ τῆς οὐσίας ὄντι ἔκ τινος ἰδιώματος προσόντος αὐτῆς, οὐ συνάπτομεν τὸν καὶ σύνδεσμον, ὥστε λέγειν ἡμᾶς, Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν· ἐπείπερ ἡ αὐτὴ ἐπ᾿ οὐσία ἢ ἐστι τὰ πρόσωπα, καὶ ἦν σημαίνει τὸ Θεὸς ὄνομα διὸ καὶ ὁ αὐτὸς ὁ Θεός. Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπιδηλώσει τοῦ αὐτοῦ οὐ συμπλέκεται ποτε. Εἰ δὲ λέγομεν Πα- τέρα Θεὸν, καὶ Υἱὸν Θεὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεόν, ἢ Θεὸν Πατέρα, καὶ Θεὸν Υἱόν, καὶ Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον, τὸν καὶ σύνδεσμον κατ' ἔννοιαν τοῖς τῶν προσω ώπων ὀνόμασι συνάπτομεν. Οἷον, Πατέρι, Υἱῷ, ἁγίω Πνεύματι, ἵνα ᾗ Πατήρ, Υιός, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τουτέστι πρόσωπον, καὶ πρόσωπον, καὶ πρόσωπον. Διὸ καὶ τρία πρόσωπα. Τὸ δὲ Θεὸς ὄνομα, ἀπολύτως καὶ ὡσαύτως κατηγορεῖται ἑκάστου τῶν προσώπων ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, ὥστε μὴ δύνασθαι ἡμᾶς λέ γειν Θεὸν, καὶ Θεὸν, καὶ Θεόν· ἀλλὰ νοεῖν τὸ ὄνομα τρίτον μὲν λεγόμενον τῇ φωνῇ, διὰ τὰ ὑποκείμενα πρόσωπα, προβαλλόμενον δὲ τῇ δευτερώσει καὶ τῇ τριτώσει, ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, διὰ τὸ μὴ ἕτερον καὶ ἕτερον εἶναι Θεόν. Οὐ γὰρ καθὸ τὴν ἑτερότητα σώζει Πατὴρ πρὸς Υἱὸν, κατὰ τοῦτο Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὕτω γὰρ οὐκ ἂν Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ γὰρ ἐπεὶ Πατὴρ ὁ Πατὴρ, διὰ τοῦτο καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ· ἐπεὶ μὴ Πατὴρ ὁ Υἱὸς, οὐ Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ δὲ Θεὸς ὁ Υἱὸς, οὐκ ἐπεὶ γιός. Ομοίως καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπεὶ Πατὴρ, Θεός· ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐσία τοιάδε, εἷς ἐστι Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός S. GREGORII NYSSENI EJUSDEM S. GREGORII TRACTATUS ADVERSUS GRÆCOS EX COMMUNIBUS NOTIONIBUS. Federicus Morellus inter. Reg. Latine vertit. Eo Si nomen hoc Deus personarum significativum A esset, cum tres personas dicimus, ex necessitate tres diceremus deos; quod si Deus essentie denola- tivum nomen est, dum unam essentiam confitemur sanctæ Trinitatis, unum Deum merito glorificamus, quia unius substantiæ unum nomen, Deus est. Id- circo congruenter et substantiæ et nomini, unus est Deus, et non tres. Neque enim Deum et Deum et Deum dicimus, velut dicimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, nominibus quæ personas significant, connectentes (et) conjunctionem. quod non eædem sint personæ, sed diversæ potius, et a se invicem pro siguifcatu nominum differen- tes. Verum nomini (Deus) quod significativum est essentiæ ex aliqua proprietate, quæ ipse inest, non conjungimus copulam (et) ut dicamus, Deum et Deum et Deum : quia eadem est essentia, quæ per- sona sunt, et quam nonien hoc (Deus) significat, propterea quod etiam idem ipse Deus: idem vero adjecta declaratione ipsius non connectitur unquam. Quod si dicimus Patrem Deum, et Filium Deum, et Spiritum sanctum Deum, vel Deum Patrem, et Deun Filium, et Deum Spiritum sanctum, notio- nem personarum nominibus copulamus, nempe Patri, Filio, sancto Spiritui, ut sit Pater, Filius et Spiritus sanctus, hoc est persona el persona et per- sona. Idcirco et tres sunt personæ. Nomen autein học (Deus) absolute et eodem modo praedicatur de una- quaque personarum, absque conjunctione (et), ita ut non possimus dicere Deum et Deum et Deum; sed intelligere nomen tertio quidem dictum voce, : propter personas subjectas, propositum vero se- cunda et tertia repetitione absque conjunctione (et), quia non alius atque alius Deus est. Non enim quatenus Pater diversam proprietatem suam servat apud Filium, juxta hoc Deus est Pater: namque ita non Deus esset Filius; sed enim si quia Pater est Pater, propterea et Deus Pater, quoniam non Pater Filius, non Deus Filius: si C ☐

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΕΚ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ. Εo Β Εἰ τὸ Θεὸς ὄνομα προσώπων δηλωτικὸν ὑπῆρχε, τρία πρόσωπα λέγοντες, ἐξ ἀνάγκης ἂν τρεῖς ἐλέγο μεν θεούς· εἰ δὲ Θεὸς ὄνομα οὐσίας σημαντικόν ἐστι, μίαν οὐσίαν ὁμολογοῦντες τῆς ἁγίας Τριάδος, ἕνα Θεὸν εἰκότως δοξάζομεν· ἐπεὶ μιᾶς ουσίας ἐν ὄνομα τὸ Θεός ἐστι. Διὸ καὶ ἀκολούθως τῇ τε οὐσίᾳ καὶ τῷ ὀνόματι, εἷς ἐστι Θεός, οὐ τρεῖς. Οὔτε γὰρ Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν φαμεν, ὥσπερ λέγομεν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἐπὶ τοῖς ὀνόμασι τοῖς τῶν προσώπων σημαντικοίς συμπλέκοντες τὸν καὶ σύνο δεσμον. Διὰ τὸ μὴ ταὐτὰ εἶναι τὰ πρόσωπα, ἑτεροῖα δὲ μᾶλλον, καὶ διαφέροντα ἀλλήλων κατὰ τὴν τῶν ονομάτων σημασίαν. Τῷ δὲ Θεὸς ὀνόματι δηλωτικῷ τῆς οὐσίας ὄντι ἔκ τινος ἰδιώματος προσόντος αὐτῆς, οὐ συνάπτομεν τὸν καὶ σύνδεσμον, ὥστε λέγειν ἡμᾶς, Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν· ἐπείπερ ἡ αὐτὴ ἐπ᾿ οὐσία ἢ ἐστι τὰ πρόσωπα, καὶ ἦν σημαίνει τὸ Θεὸς ὄνομα διὸ καὶ ὁ αὐτὸς ὁ Θεός. Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπιδηλώσει τοῦ αὐτοῦ οὐ συμπλέκεται ποτε. Εἰ δὲ λέγομεν Πα- τέρα Θεὸν, καὶ Υἱὸν Θεὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεόν, ἢ Θεὸν Πατέρα, καὶ Θεὸν Υἱόν, καὶ Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον, τὸν καὶ σύνδεσμον κατ' ἔννοιαν τοῖς τῶν προσω ώπων ὀνόμασι συνάπτομεν. Οἷον, Πατέρι, Υἱῷ, ἁγίω Πνεύματι, ἵνα ᾗ Πατήρ, Υιός, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τουτέστι πρόσωπον, καὶ πρόσωπον, καὶ πρόσωπον. Διὸ καὶ τρία πρόσωπα. Τὸ δὲ Θεὸς ὄνομα, ἀπολύτως καὶ ὡσαύτως κατηγορεῖται ἑκάστου τῶν προσώπων ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, ὥστε μὴ δύνασθαι ἡμᾶς λέ γειν Θεὸν, καὶ Θεὸν, καὶ Θεόν· ἀλλὰ νοεῖν τὸ ὄνομα τρίτον μὲν λεγόμενον τῇ φωνῇ, διὰ τὰ ὑποκείμενα πρόσωπα, προβαλλόμενον δὲ τῇ δευτερώσει καὶ τῇ τριτώσει, ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, διὰ τὸ μὴ ἕτερον καὶ ἕτερον εἶναι Θεόν. Οὐ γὰρ καθὸ τὴν ἑτερότητα σώζει Πατὴρ πρὸς Υἱὸν, κατὰ τοῦτο Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὕτω γὰρ οὐκ ἂν Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ γὰρ ἐπεὶ Πατὴρ ὁ Πατὴρ, διὰ τοῦτο καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ· ἐπεὶ μὴ Πατὴρ ὁ Υἱὸς, οὐ Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ δὲ Θεὸς ὁ Υἱὸς, οὐκ ἐπεὶ γιός. Ομοίως καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπεὶ Πατὴρ, Θεός· ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐσία τοιάδε, εἷς ἐστι Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός S. GREGORII NYSSENI EJUSDEM S. GREGORII TRACTATUS ADVERSUS GRÆCOS EX COMMUNIBUS NOTIONIBUS. Federicus Morellus inter. Reg. Latine vertit. Eo Si nomen hoc Deus personarum significativum A esset, cum tres personas dicimus, ex necessitate tres diceremus deos; quod si Deus essentie denola- tivum nomen est, dum unam essentiam confitemur sanctæ Trinitatis, unum Deum merito glorificamus, quia unius substantiæ unum nomen, Deus est. Id- circo congruenter et substantiæ et nomini, unus est Deus, et non tres. Neque enim Deum et Deum et Deum dicimus, velut dicimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, nominibus quæ personas significant, connectentes (et) conjunctionem. quod non eædem sint personæ, sed diversæ potius, et a se invicem pro siguifcatu nominum differen- tes. Verum nomini (Deus) quod significativum est essentiæ ex aliqua proprietate, quæ ipse inest, non conjungimus copulam (et) ut dicamus, Deum et Deum et Deum : quia eadem est essentia, quæ per- sona sunt, et quam nonien hoc (Deus) significat, propterea quod etiam idem ipse Deus: idem vero adjecta declaratione ipsius non connectitur unquam. Quod si dicimus Patrem Deum, et Filium Deum, et Spiritum sanctum Deum, vel Deum Patrem, et Deun Filium, et Deum Spiritum sanctum, notio- nem personarum nominibus copulamus, nempe Patri, Filio, sancto Spiritui, ut sit Pater, Filius et Spiritus sanctus, hoc est persona el persona et per- sona. Idcirco et tres sunt personæ. Nomen autein học (Deus) absolute et eodem modo praedicatur de una- quaque personarum, absque conjunctione (et), ita ut non possimus dicere Deum et Deum et Deum; sed intelligere nomen tertio quidem dictum voce, : propter personas subjectas, propositum vero se- cunda et tertia repetitione absque conjunctione (et), quia non alius atque alius Deus est. Non enim quatenus Pater diversam proprietatem suam servat apud Filium, juxta hoc Deus est Pater: namque ita non Deus esset Filius; sed enim si quia Pater est Pater, propterea et Deus Pater, quoniam non Pater Filius, non Deus Filius: si C ☐

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΕΚ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ. Εo Β Εἰ τὸ Θεὸς ὄνομα προσώπων δηλωτικὸν ὑπῆρχε, τρία πρόσωπα λέγοντες, ἐξ ἀνάγκης ἂν τρεῖς ἐλέγο μεν θεούς· εἰ δὲ Θεὸς ὄνομα οὐσίας σημαντικόν ἐστι, μίαν οὐσίαν ὁμολογοῦντες τῆς ἁγίας Τριάδος, ἕνα Θεὸν εἰκότως δοξάζομεν· ἐπεὶ μιᾶς ουσίας ἐν ὄνομα τὸ Θεός ἐστι. Διὸ καὶ ἀκολούθως τῇ τε οὐσίᾳ καὶ τῷ ὀνόματι, εἷς ἐστι Θεός, οὐ τρεῖς. Οὔτε γὰρ Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν φαμεν, ὥσπερ λέγομεν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἐπὶ τοῖς ὀνόμασι τοῖς τῶν προσώπων σημαντικοίς συμπλέκοντες τὸν καὶ σύνο δεσμον. Διὰ τὸ μὴ ταὐτὰ εἶναι τὰ πρόσωπα, ἑτεροῖα δὲ μᾶλλον, καὶ διαφέροντα ἀλλήλων κατὰ τὴν τῶν ονομάτων σημασίαν. Τῷ δὲ Θεὸς ὀνόματι δηλωτικῷ τῆς οὐσίας ὄντι ἔκ τινος ἰδιώματος προσόντος αὐτῆς, οὐ συνάπτομεν τὸν καὶ σύνδεσμον, ὥστε λέγειν ἡμᾶς, Θεὸν καὶ Θεὸν καὶ Θεόν· ἐπείπερ ἡ αὐτὴ ἐπ᾿ οὐσία ἢ ἐστι τὰ πρόσωπα, καὶ ἦν σημαίνει τὸ Θεὸς ὄνομα διὸ καὶ ὁ αὐτὸς ὁ Θεός. Ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπιδηλώσει τοῦ αὐτοῦ οὐ συμπλέκεται ποτε. Εἰ δὲ λέγομεν Πα- τέρα Θεὸν, καὶ Υἱὸν Θεὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεόν, ἢ Θεὸν Πατέρα, καὶ Θεὸν Υἱόν, καὶ Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον, τὸν καὶ σύνδεσμον κατ' ἔννοιαν τοῖς τῶν προσω ώπων ὀνόμασι συνάπτομεν. Οἷον, Πατέρι, Υἱῷ, ἁγίω Πνεύματι, ἵνα ᾗ Πατήρ, Υιός, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τουτέστι πρόσωπον, καὶ πρόσωπον, καὶ πρόσωπον. Διὸ καὶ τρία πρόσωπα. Τὸ δὲ Θεὸς ὄνομα, ἀπολύτως καὶ ὡσαύτως κατηγορεῖται ἑκάστου τῶν προσώπων ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, ὥστε μὴ δύνασθαι ἡμᾶς λέ γειν Θεὸν, καὶ Θεὸν, καὶ Θεόν· ἀλλὰ νοεῖν τὸ ὄνομα τρίτον μὲν λεγόμενον τῇ φωνῇ, διὰ τὰ ὑποκείμενα πρόσωπα, προβαλλόμενον δὲ τῇ δευτερώσει καὶ τῇ τριτώσει, ἄνευ τοῦ καὶ συνδέσμου, διὰ τὸ μὴ ἕτερον καὶ ἕτερον εἶναι Θεόν. Οὐ γὰρ καθὸ τὴν ἑτερότητα σώζει Πατὴρ πρὸς Υἱὸν, κατὰ τοῦτο Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὕτω γὰρ οὐκ ἂν Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ γὰρ ἐπεὶ Πατὴρ ὁ Πατὴρ, διὰ τοῦτο καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ· ἐπεὶ μὴ Πατὴρ ὁ Υἱὸς, οὐ Θεὸς ὁ Υἱός· εἰ δὲ Θεὸς ὁ Υἱὸς, οὐκ ἐπεὶ γιός. Ομοίως καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπεὶ Πατὴρ, Θεός· ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐσία τοιάδε, εἷς ἐστι Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός S. GREGORII NYSSENI EJUSDEM S. GREGORII TRACTATUS ADVERSUS GRÆCOS EX COMMUNIBUS NOTIONIBUS. Federicus Morellus inter. Reg. Latine vertit. Eo Si nomen hoc Deus personarum significativum A esset, cum tres personas dicimus, ex necessitate tres diceremus deos; quod si Deus essentie denola- tivum nomen est, dum unam essentiam confitemur sanctæ Trinitatis, unum Deum merito glorificamus, quia unius substantiæ unum nomen, Deus est. Id- circo congruenter et substantiæ et nomini, unus est Deus, et non tres. Neque enim Deum et Deum et Deum dicimus, velut dicimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, nominibus quæ personas significant, connectentes (et) conjunctionem. quod non eædem sint personæ, sed diversæ potius, et a se invicem pro siguifcatu nominum differen- tes. Verum nomini (Deus) quod significativum est essentiæ ex aliqua proprietate, quæ ipse inest, non conjungimus copulam (et) ut dicamus, Deum et Deum et Deum : quia eadem est essentia, quæ per- sona sunt, et quam nonien hoc (Deus) significat, propterea quod etiam idem ipse Deus: idem vero adjecta declaratione ipsius non connectitur unquam. Quod si dicimus Patrem Deum, et Filium Deum, et Spiritum sanctum Deum, vel Deum Patrem, et Deun Filium, et Deum Spiritum sanctum, notio- nem personarum nominibus copulamus, nempe Patri, Filio, sancto Spiritui, ut sit Pater, Filius et Spiritus sanctus, hoc est persona el persona et per- sona. Idcirco et tres sunt personæ. Nomen autein học (Deus) absolute et eodem modo praedicatur de una- quaque personarum, absque conjunctione (et), ita ut non possimus dicere Deum et Deum et Deum; sed intelligere nomen tertio quidem dictum voce, : propter personas subjectas, propositum vero se- cunda et tertia repetitione absque conjunctione (et), quia non alius atque alius Deus est. Non enim quatenus Pater diversam proprietatem suam servat apud Filium, juxta hoc Deus est Pater: namque ita non Deus esset Filius; sed enim si quia Pater est Pater, propterea et Deus Pater, quoniam non Pater Filius, non Deus Filius: si C ☐

Β Θεός. Καὶ δι' ἣν αἰτίαν Πατὴρ Θεὸς, καὶ Υἱὸς Θεὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεός· μὴ διαιρουμένης δὲ τῆς οὐσίας ἐν ἑκάστῳ τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τρεῖς εἶναι οὐσίας κατὰ τὰ πρόσωπα, δῆλον ὅτι οὔτε τὸ ὄνομα διαιρεθή- σεται ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν, οὔτε τὸ Θεὸς εἰς τὸ εἶναι τρεῖς θεούς· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐσία ὁ Πατήρ, οὐσία ὁ Υἱός, οὐσία τὸ ἅγιον Πνεῦμα· καὶ οὐ τρεῖς οὐσίαι· οὕτω καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱὸς, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ τρεῖς θεοί. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ ὁ αὐ τός· ἐπεὶ καὶ μία ουσία ἡ αὐτή· εἰ καὶ ἕκαστον τῶν προσώπων λέγεται, καὶ ἐνούσιον καὶ Θεός· καὶ γὰρ ἀνάγκη τρεῖς λέγειν οὐσίας Πατέρος καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ἐπεὶ οὐσία τῶν προσώπων ἕκαστον ὅπερ ἐστὶν ἀλόγιστον· οὐδὲ γὰρ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς οὐσίας φαμέν· ἀλλὰ μίαν καὶ μίαν λέγοντες οὐσίαν, ἧς ἐστι Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα ἀκολούθως φαμὲν Θεόν· εἰ καὶ τῶν προσώπων καὶ ἐνούσιον καὶ Θεὸν εἶναι πιστεύου μεν. "Ωσπερ γὰρ τῷ διαφέρειν τὸν Πατέρα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρία φαμὲν πρόσωπα οὕτως ἐπεὶ μὴ διαφέρουσι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἔστι κατ' αὐτὴν τῶν προσώπων ταυτότης, ἔσται πάντως καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα. Δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν, ἐπεὶ ἀκατάληπτον, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιωμάτων προσόντος αὐτῇ λαμβανό μενον, παραδηλοῦν αὐτήν. Ἔστι γὰρ ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἧς Πατήρ, Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα ἐποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν καὶ αὐτὰ τὰ κρύφια. Ἐντεῦθεν εἰλημμένον τὸ Θεὸς όνομα κυρίως λεγόμενον σημαίνει τὴν οὐσίαν ἐκείνην. Μιᾶς τοιγαροῦν ὑπαρχούσης τῆς τοιαύτης ουσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτὴν ὀνόματος ( φημὶ δὴ τοῦ Θεός)· εἷς κυρίως ἔσται Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως· ἐπεὶ μὴ πρόσωπον δηλοῖ τὸ Θεὸς, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν. Εἰ γὰρ πρόσωπον ἐδήλου τὸ Θεὸς, ἂν καὶ μόνον τῶν προσώπων ἐλέγετο Θεός, ὅπερ ἐσημαίνετο τῷ τοιῷδε ὀνόματι· ὥσπερ οὖν καὶ Πατὴρ, μόνος ὁ Πατήρ λέγεται, διὰ τὸ προσώπου δηλωτικὸν εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα Εἰ δὲ φαίη τις ὅτι Πέτρον και Παῦλον καὶ Βαρ- νάβαν φαμὲν τρεῖς οὐσίας, μερικάς δηλονότι, τουτο ἐστιν ἰδικὰς (τοῦτο γὰρ κυριώτατον εἰπεῖν), ὅτι μερι- κὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἰδικὴν λέγοντες, οὐδὲν ἕτερον τη μάναι βουλόμεθα, ἢ ἄτομον, ὅπερ ἐστὶ πρόσωπον. Προσώποις δὲ οὐχ ἕπεται τὸ Θεὸς, καθώς δέδεικται. Τί οὖν λεκτέον πρὸς ἐκεῖνο, ὅτι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς φαμεν ἀνθρώπους; Οὐχ ὡς ταῦτα πρόσωπα, πρόσωπα δὲ τῷ σημαντικῷ ὀνόματι τῆς κρινῆς οὐσίας οὐ σημαίνεται. Οὐδὲ ἡ μερικὴ λεγομένη ήτοι ἰδικὴ οὐσία, ταὐτὸν αὐτὴ τῷ προσώπῳ, τίνος χάριν τρεῖς ἀνθρώπους φαμέν, αὐτοὺς μιᾶς οὐσίας ὑπάρχοντας, ἧς ἐστι τὸ ἄνθρωπος δηλωτικόν ; Εἰ μήτε διὰ τὰ πρόσωπα, μήτε διὰ τὸ λέγεσθαι μερι κὴν οὐσίαν, ἤτοι ἰδικήν, εκφωνούμεν, τοῦτό φαμεν ότι καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τοῦτο λέγομεν, διά τινα συνήθειαν ἐξ ἀναγκαίων αἰτιῶν κρατήσα- DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A vero Deus Filius, non quia Filius : similiter etiam c C Pater, nou quoniam Pater, Deus; verum quia essentia talis unus est Pater, et Filius Deus : et quam ob causam Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. Cum autem non dividatur essentia in unaquaque personarum, ita ut tres sint essentiæ secundum personas, videlicet neque nomen dividetur, quod significat essentiam; ne- que Deus, ut sint tres dii : sed sicut substantia Pater, substantia Filius, substantia Spiritus san- ctus, et non tres substantiæ : sic etiam Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; non tres dii. Nam unus Deus et idem, quia una etiam substantia eadem; etsi quæque persona dicatur, et essentia subsistens et Deus; etenim necesse esset tres dicere substantias Patris et Filii et Spiritus sancti, quoniam substantia est unaquæque persa- narum, quod a ratione alienum est. Neque enim Petrum et Paulum et Barnabam tres substantias dicimus; sed unam et unam dicentes substantiam, quæ est Pater et Filius et Spiritus sanctus, unum consequenter dicimus Deum : tametsi unamquam- que personam consubstantialem et Deum esse cre- dimus. Nam quemadmodum, eo quod differat Pater a Filio et Spiritu sancto tres asserimus personas : itidem quia non differunt secundum substantiam, sed est juxta ipsam personarum identitas: erit etiam omnino secundum nomen [Deus], quippe boc substantiam declarandi vim habet: non quod quid ipsa sit repræsentet, siquidem incomprehensibi- lis est, sed ab aliqua proprietatum, quæ ipsi inest, sumptum eam designat. Est enim proprietas sem- piternæ substantiæ, cujus Pater, Filius et sanctus Spiritus, omnia intueri, et contemplari et cogno- scere, etiam ea quæ occulta sunt. Inde acceptum nomen Deus proprie dictum, substantiam illam significat. Quamobrem cum una ejusmodi substan- tia exsistat; itemque nomen unum quo ipsa de- claratur, nempe [Deus], unus proprie Deus erit congruenter rationi essentiæ : siquidem Deus personam non declarat, sed substantiam. Etenim Deus personam indicaret, una et sola ex personís diceretur Deus, quæ tali nomine significaretur; sicut nimirum Pater solus dicitur Pater, quia nomen istud personam signandi vim habet. Quod si quis dixerit, quod Petrum et Paulum et Barnabam dicimus tres substantias particulares, p videlicet proprias (hoe enimn est maximne proprie loqui), quia particularem substantiam, hoc est propriam dicentes, nihil aliud significare volumus, quam individuam, quod est persona; atque Deus non designat personas, ut probatum est: quid igi- tur dicendum est ad illud, quod Petrum et Paulum et Barnabam tres dicimus homines? non ut hæ perso- næ sunt; personæ autem significativo nomine commu- nis substantiæ non signantur. Neque ea quæ parti- cularis dicitur, sive peculiaris et propria substantia; quia idem ipsa est cum persona : qua de causa tres ho- mines dicimus, cum ipsi unius substantiæ exsistant, quam nonien hoc homo designat : siquidem neque propter personas, neque eo quod dicatur particularis substantia, nimirum propria, enuntiamus : hoc

Β Θεός. Καὶ δι' ἣν αἰτίαν Πατὴρ Θεὸς, καὶ Υἱὸς Θεὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεός· μὴ διαιρουμένης δὲ τῆς οὐσίας ἐν ἑκάστῳ τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τρεῖς εἶναι οὐσίας κατὰ τὰ πρόσωπα, δῆλον ὅτι οὔτε τὸ ὄνομα διαιρεθή- σεται ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν, οὔτε τὸ Θεὸς εἰς τὸ εἶναι τρεῖς θεούς· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐσία ὁ Πατήρ, οὐσία ὁ Υἱός, οὐσία τὸ ἅγιον Πνεῦμα· καὶ οὐ τρεῖς οὐσίαι· οὕτω καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱὸς, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ τρεῖς θεοί. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ ὁ αὐ τός· ἐπεὶ καὶ μία ουσία ἡ αὐτή· εἰ καὶ ἕκαστον τῶν προσώπων λέγεται, καὶ ἐνούσιον καὶ Θεός· καὶ γὰρ ἀνάγκη τρεῖς λέγειν οὐσίας Πατέρος καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ἐπεὶ οὐσία τῶν προσώπων ἕκαστον ὅπερ ἐστὶν ἀλόγιστον· οὐδὲ γὰρ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς οὐσίας φαμέν· ἀλλὰ μίαν καὶ μίαν λέγοντες οὐσίαν, ἧς ἐστι Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα ἀκολούθως φαμὲν Θεόν· εἰ καὶ τῶν προσώπων καὶ ἐνούσιον καὶ Θεὸν εἶναι πιστεύου μεν. "Ωσπερ γὰρ τῷ διαφέρειν τὸν Πατέρα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρία φαμὲν πρόσωπα οὕτως ἐπεὶ μὴ διαφέρουσι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἔστι κατ' αὐτὴν τῶν προσώπων ταυτότης, ἔσται πάντως καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα. Δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν, ἐπεὶ ἀκατάληπτον, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιωμάτων προσόντος αὐτῇ λαμβανό μενον, παραδηλοῦν αὐτήν. Ἔστι γὰρ ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἧς Πατήρ, Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα ἐποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν καὶ αὐτὰ τὰ κρύφια. Ἐντεῦθεν εἰλημμένον τὸ Θεὸς όνομα κυρίως λεγόμενον σημαίνει τὴν οὐσίαν ἐκείνην. Μιᾶς τοιγαροῦν ὑπαρχούσης τῆς τοιαύτης ουσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτὴν ὀνόματος ( φημὶ δὴ τοῦ Θεός)· εἷς κυρίως ἔσται Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως· ἐπεὶ μὴ πρόσωπον δηλοῖ τὸ Θεὸς, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν. Εἰ γὰρ πρόσωπον ἐδήλου τὸ Θεὸς, ἂν καὶ μόνον τῶν προσώπων ἐλέγετο Θεός, ὅπερ ἐσημαίνετο τῷ τοιῷδε ὀνόματι· ὥσπερ οὖν καὶ Πατὴρ, μόνος ὁ Πατήρ λέγεται, διὰ τὸ προσώπου δηλωτικὸν εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα Εἰ δὲ φαίη τις ὅτι Πέτρον και Παῦλον καὶ Βαρ- νάβαν φαμὲν τρεῖς οὐσίας, μερικάς δηλονότι, τουτο ἐστιν ἰδικὰς (τοῦτο γὰρ κυριώτατον εἰπεῖν), ὅτι μερι- κὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἰδικὴν λέγοντες, οὐδὲν ἕτερον τη μάναι βουλόμεθα, ἢ ἄτομον, ὅπερ ἐστὶ πρόσωπον. Προσώποις δὲ οὐχ ἕπεται τὸ Θεὸς, καθώς δέδεικται. Τί οὖν λεκτέον πρὸς ἐκεῖνο, ὅτι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς φαμεν ἀνθρώπους; Οὐχ ὡς ταῦτα πρόσωπα, πρόσωπα δὲ τῷ σημαντικῷ ὀνόματι τῆς κρινῆς οὐσίας οὐ σημαίνεται. Οὐδὲ ἡ μερικὴ λεγομένη ήτοι ἰδικὴ οὐσία, ταὐτὸν αὐτὴ τῷ προσώπῳ, τίνος χάριν τρεῖς ἀνθρώπους φαμέν, αὐτοὺς μιᾶς οὐσίας ὑπάρχοντας, ἧς ἐστι τὸ ἄνθρωπος δηλωτικόν ; Εἰ μήτε διὰ τὰ πρόσωπα, μήτε διὰ τὸ λέγεσθαι μερι κὴν οὐσίαν, ἤτοι ἰδικήν, εκφωνούμεν, τοῦτό φαμεν ότι καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τοῦτο λέγομεν, διά τινα συνήθειαν ἐξ ἀναγκαίων αἰτιῶν κρατήσα- DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A vero Deus Filius, non quia Filius : similiter etiam c C Pater, nou quoniam Pater, Deus; verum quia essentia talis unus est Pater, et Filius Deus : et quam ob causam Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. Cum autem non dividatur essentia in unaquaque personarum, ita ut tres sint essentiæ secundum personas, videlicet neque nomen dividetur, quod significat essentiam; ne- que Deus, ut sint tres dii : sed sicut substantia Pater, substantia Filius, substantia Spiritus san- ctus, et non tres substantiæ : sic etiam Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; non tres dii. Nam unus Deus et idem, quia una etiam substantia eadem; etsi quæque persona dicatur, et essentia subsistens et Deus; etenim necesse esset tres dicere substantias Patris et Filii et Spiritus sancti, quoniam substantia est unaquæque persa- narum, quod a ratione alienum est. Neque enim Petrum et Paulum et Barnabam tres substantias dicimus; sed unam et unam dicentes substantiam, quæ est Pater et Filius et Spiritus sanctus, unum consequenter dicimus Deum : tametsi unamquam- que personam consubstantialem et Deum esse cre- dimus. Nam quemadmodum, eo quod differat Pater a Filio et Spiritu sancto tres asserimus personas : itidem quia non differunt secundum substantiam, sed est juxta ipsam personarum identitas: erit etiam omnino secundum nomen [Deus], quippe boc substantiam declarandi vim habet: non quod quid ipsa sit repræsentet, siquidem incomprehensibi- lis est, sed ab aliqua proprietatum, quæ ipsi inest, sumptum eam designat. Est enim proprietas sem- piternæ substantiæ, cujus Pater, Filius et sanctus Spiritus, omnia intueri, et contemplari et cogno- scere, etiam ea quæ occulta sunt. Inde acceptum nomen Deus proprie dictum, substantiam illam significat. Quamobrem cum una ejusmodi substan- tia exsistat; itemque nomen unum quo ipsa de- claratur, nempe [Deus], unus proprie Deus erit congruenter rationi essentiæ : siquidem Deus personam non declarat, sed substantiam. Etenim Deus personam indicaret, una et sola ex personís diceretur Deus, quæ tali nomine significaretur; sicut nimirum Pater solus dicitur Pater, quia nomen istud personam signandi vim habet. Quod si quis dixerit, quod Petrum et Paulum et Barnabam dicimus tres substantias particulares, p videlicet proprias (hoe enimn est maximne proprie loqui), quia particularem substantiam, hoc est propriam dicentes, nihil aliud significare volumus, quam individuam, quod est persona; atque Deus non designat personas, ut probatum est: quid igi- tur dicendum est ad illud, quod Petrum et Paulum et Barnabam tres dicimus homines? non ut hæ perso- næ sunt; personæ autem significativo nomine commu- nis substantiæ non signantur. Neque ea quæ parti- cularis dicitur, sive peculiaris et propria substantia; quia idem ipsa est cum persona : qua de causa tres ho- mines dicimus, cum ipsi unius substantiæ exsistant, quam nonien hoc homo designat : siquidem neque propter personas, neque eo quod dicatur particularis substantia, nimirum propria, enuntiamus : hoc

Β Θεός. Καὶ δι' ἣν αἰτίαν Πατὴρ Θεὸς, καὶ Υἱὸς Θεὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεός· μὴ διαιρουμένης δὲ τῆς οὐσίας ἐν ἑκάστῳ τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τρεῖς εἶναι οὐσίας κατὰ τὰ πρόσωπα, δῆλον ὅτι οὔτε τὸ ὄνομα διαιρεθή- σεται ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν, οὔτε τὸ Θεὸς εἰς τὸ εἶναι τρεῖς θεούς· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐσία ὁ Πατήρ, οὐσία ὁ Υἱός, οὐσία τὸ ἅγιον Πνεῦμα· καὶ οὐ τρεῖς οὐσίαι· οὕτω καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱὸς, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ τρεῖς θεοί. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ ὁ αὐ τός· ἐπεὶ καὶ μία ουσία ἡ αὐτή· εἰ καὶ ἕκαστον τῶν προσώπων λέγεται, καὶ ἐνούσιον καὶ Θεός· καὶ γὰρ ἀνάγκη τρεῖς λέγειν οὐσίας Πατέρος καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ἐπεὶ οὐσία τῶν προσώπων ἕκαστον ὅπερ ἐστὶν ἀλόγιστον· οὐδὲ γὰρ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς οὐσίας φαμέν· ἀλλὰ μίαν καὶ μίαν λέγοντες οὐσίαν, ἧς ἐστι Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα ἀκολούθως φαμὲν Θεόν· εἰ καὶ τῶν προσώπων καὶ ἐνούσιον καὶ Θεὸν εἶναι πιστεύου μεν. "Ωσπερ γὰρ τῷ διαφέρειν τὸν Πατέρα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρία φαμὲν πρόσωπα οὕτως ἐπεὶ μὴ διαφέρουσι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἔστι κατ' αὐτὴν τῶν προσώπων ταυτότης, ἔσται πάντως καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα. Δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν, ἐπεὶ ἀκατάληπτον, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιωμάτων προσόντος αὐτῇ λαμβανό μενον, παραδηλοῦν αὐτήν. Ἔστι γὰρ ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἧς Πατήρ, Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα ἐποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν καὶ αὐτὰ τὰ κρύφια. Ἐντεῦθεν εἰλημμένον τὸ Θεὸς όνομα κυρίως λεγόμενον σημαίνει τὴν οὐσίαν ἐκείνην. Μιᾶς τοιγαροῦν ὑπαρχούσης τῆς τοιαύτης ουσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτὴν ὀνόματος ( φημὶ δὴ τοῦ Θεός)· εἷς κυρίως ἔσται Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως· ἐπεὶ μὴ πρόσωπον δηλοῖ τὸ Θεὸς, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν. Εἰ γὰρ πρόσωπον ἐδήλου τὸ Θεὸς, ἂν καὶ μόνον τῶν προσώπων ἐλέγετο Θεός, ὅπερ ἐσημαίνετο τῷ τοιῷδε ὀνόματι· ὥσπερ οὖν καὶ Πατὴρ, μόνος ὁ Πατήρ λέγεται, διὰ τὸ προσώπου δηλωτικὸν εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα Εἰ δὲ φαίη τις ὅτι Πέτρον και Παῦλον καὶ Βαρ- νάβαν φαμὲν τρεῖς οὐσίας, μερικάς δηλονότι, τουτο ἐστιν ἰδικὰς (τοῦτο γὰρ κυριώτατον εἰπεῖν), ὅτι μερι- κὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἰδικὴν λέγοντες, οὐδὲν ἕτερον τη μάναι βουλόμεθα, ἢ ἄτομον, ὅπερ ἐστὶ πρόσωπον. Προσώποις δὲ οὐχ ἕπεται τὸ Θεὸς, καθώς δέδεικται. Τί οὖν λεκτέον πρὸς ἐκεῖνο, ὅτι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς φαμεν ἀνθρώπους; Οὐχ ὡς ταῦτα πρόσωπα, πρόσωπα δὲ τῷ σημαντικῷ ὀνόματι τῆς κρινῆς οὐσίας οὐ σημαίνεται. Οὐδὲ ἡ μερικὴ λεγομένη ήτοι ἰδικὴ οὐσία, ταὐτὸν αὐτὴ τῷ προσώπῳ, τίνος χάριν τρεῖς ἀνθρώπους φαμέν, αὐτοὺς μιᾶς οὐσίας ὑπάρχοντας, ἧς ἐστι τὸ ἄνθρωπος δηλωτικόν ; Εἰ μήτε διὰ τὰ πρόσωπα, μήτε διὰ τὸ λέγεσθαι μερι κὴν οὐσίαν, ἤτοι ἰδικήν, εκφωνούμεν, τοῦτό φαμεν ότι καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τοῦτο λέγομεν, διά τινα συνήθειαν ἐξ ἀναγκαίων αἰτιῶν κρατήσα- DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A vero Deus Filius, non quia Filius : similiter etiam c C Pater, nou quoniam Pater, Deus; verum quia essentia talis unus est Pater, et Filius Deus : et quam ob causam Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. Cum autem non dividatur essentia in unaquaque personarum, ita ut tres sint essentiæ secundum personas, videlicet neque nomen dividetur, quod significat essentiam; ne- que Deus, ut sint tres dii : sed sicut substantia Pater, substantia Filius, substantia Spiritus san- ctus, et non tres substantiæ : sic etiam Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; non tres dii. Nam unus Deus et idem, quia una etiam substantia eadem; etsi quæque persona dicatur, et essentia subsistens et Deus; etenim necesse esset tres dicere substantias Patris et Filii et Spiritus sancti, quoniam substantia est unaquæque persa- narum, quod a ratione alienum est. Neque enim Petrum et Paulum et Barnabam tres substantias dicimus; sed unam et unam dicentes substantiam, quæ est Pater et Filius et Spiritus sanctus, unum consequenter dicimus Deum : tametsi unamquam- que personam consubstantialem et Deum esse cre- dimus. Nam quemadmodum, eo quod differat Pater a Filio et Spiritu sancto tres asserimus personas : itidem quia non differunt secundum substantiam, sed est juxta ipsam personarum identitas: erit etiam omnino secundum nomen [Deus], quippe boc substantiam declarandi vim habet: non quod quid ipsa sit repræsentet, siquidem incomprehensibi- lis est, sed ab aliqua proprietatum, quæ ipsi inest, sumptum eam designat. Est enim proprietas sem- piternæ substantiæ, cujus Pater, Filius et sanctus Spiritus, omnia intueri, et contemplari et cogno- scere, etiam ea quæ occulta sunt. Inde acceptum nomen Deus proprie dictum, substantiam illam significat. Quamobrem cum una ejusmodi substan- tia exsistat; itemque nomen unum quo ipsa de- claratur, nempe [Deus], unus proprie Deus erit congruenter rationi essentiæ : siquidem Deus personam non declarat, sed substantiam. Etenim Deus personam indicaret, una et sola ex personís diceretur Deus, quæ tali nomine significaretur; sicut nimirum Pater solus dicitur Pater, quia nomen istud personam signandi vim habet. Quod si quis dixerit, quod Petrum et Paulum et Barnabam dicimus tres substantias particulares, p videlicet proprias (hoe enimn est maximne proprie loqui), quia particularem substantiam, hoc est propriam dicentes, nihil aliud significare volumus, quam individuam, quod est persona; atque Deus non designat personas, ut probatum est: quid igi- tur dicendum est ad illud, quod Petrum et Paulum et Barnabam tres dicimus homines? non ut hæ perso- næ sunt; personæ autem significativo nomine commu- nis substantiæ non signantur. Neque ea quæ parti- cularis dicitur, sive peculiaris et propria substantia; quia idem ipsa est cum persona : qua de causa tres ho- mines dicimus, cum ipsi unius substantiæ exsistant, quam nonien hoc homo designat : siquidem neque propter personas, neque eo quod dicatur particularis substantia, nimirum propria, enuntiamus : hoc

Β Θεός. Καὶ δι' ἣν αἰτίαν Πατὴρ Θεὸς, καὶ Υἱὸς Θεὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεός· μὴ διαιρουμένης δὲ τῆς οὐσίας ἐν ἑκάστῳ τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τρεῖς εἶναι οὐσίας κατὰ τὰ πρόσωπα, δῆλον ὅτι οὔτε τὸ ὄνομα διαιρεθή- σεται ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν, οὔτε τὸ Θεὸς εἰς τὸ εἶναι τρεῖς θεούς· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐσία ὁ Πατήρ, οὐσία ὁ Υἱός, οὐσία τὸ ἅγιον Πνεῦμα· καὶ οὐ τρεῖς οὐσίαι· οὕτω καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱὸς, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ τρεῖς θεοί. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ ὁ αὐ τός· ἐπεὶ καὶ μία ουσία ἡ αὐτή· εἰ καὶ ἕκαστον τῶν προσώπων λέγεται, καὶ ἐνούσιον καὶ Θεός· καὶ γὰρ ἀνάγκη τρεῖς λέγειν οὐσίας Πατέρος καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ἐπεὶ οὐσία τῶν προσώπων ἕκαστον ὅπερ ἐστὶν ἀλόγιστον· οὐδὲ γὰρ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς οὐσίας φαμέν· ἀλλὰ μίαν καὶ μίαν λέγοντες οὐσίαν, ἧς ἐστι Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα ἀκολούθως φαμὲν Θεόν· εἰ καὶ τῶν προσώπων καὶ ἐνούσιον καὶ Θεὸν εἶναι πιστεύου μεν. "Ωσπερ γὰρ τῷ διαφέρειν τὸν Πατέρα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρία φαμὲν πρόσωπα οὕτως ἐπεὶ μὴ διαφέρουσι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἔστι κατ' αὐτὴν τῶν προσώπων ταυτότης, ἔσται πάντως καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα. Δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν, ἐπεὶ ἀκατάληπτον, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιωμάτων προσόντος αὐτῇ λαμβανό μενον, παραδηλοῦν αὐτήν. Ἔστι γὰρ ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἧς Πατήρ, Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα ἐποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν καὶ αὐτὰ τὰ κρύφια. Ἐντεῦθεν εἰλημμένον τὸ Θεὸς όνομα κυρίως λεγόμενον σημαίνει τὴν οὐσίαν ἐκείνην. Μιᾶς τοιγαροῦν ὑπαρχούσης τῆς τοιαύτης ουσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτὴν ὀνόματος ( φημὶ δὴ τοῦ Θεός)· εἷς κυρίως ἔσται Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως· ἐπεὶ μὴ πρόσωπον δηλοῖ τὸ Θεὸς, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν. Εἰ γὰρ πρόσωπον ἐδήλου τὸ Θεὸς, ἂν καὶ μόνον τῶν προσώπων ἐλέγετο Θεός, ὅπερ ἐσημαίνετο τῷ τοιῷδε ὀνόματι· ὥσπερ οὖν καὶ Πατὴρ, μόνος ὁ Πατήρ λέγεται, διὰ τὸ προσώπου δηλωτικὸν εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα Εἰ δὲ φαίη τις ὅτι Πέτρον και Παῦλον καὶ Βαρ- νάβαν φαμὲν τρεῖς οὐσίας, μερικάς δηλονότι, τουτο ἐστιν ἰδικὰς (τοῦτο γὰρ κυριώτατον εἰπεῖν), ὅτι μερι- κὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἰδικὴν λέγοντες, οὐδὲν ἕτερον τη μάναι βουλόμεθα, ἢ ἄτομον, ὅπερ ἐστὶ πρόσωπον. Προσώποις δὲ οὐχ ἕπεται τὸ Θεὸς, καθώς δέδεικται. Τί οὖν λεκτέον πρὸς ἐκεῖνο, ὅτι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς φαμεν ἀνθρώπους; Οὐχ ὡς ταῦτα πρόσωπα, πρόσωπα δὲ τῷ σημαντικῷ ὀνόματι τῆς κρινῆς οὐσίας οὐ σημαίνεται. Οὐδὲ ἡ μερικὴ λεγομένη ήτοι ἰδικὴ οὐσία, ταὐτὸν αὐτὴ τῷ προσώπῳ, τίνος χάριν τρεῖς ἀνθρώπους φαμέν, αὐτοὺς μιᾶς οὐσίας ὑπάρχοντας, ἧς ἐστι τὸ ἄνθρωπος δηλωτικόν ; Εἰ μήτε διὰ τὰ πρόσωπα, μήτε διὰ τὸ λέγεσθαι μερι κὴν οὐσίαν, ἤτοι ἰδικήν, εκφωνούμεν, τοῦτό φαμεν ότι καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τοῦτο λέγομεν, διά τινα συνήθειαν ἐξ ἀναγκαίων αἰτιῶν κρατήσα- DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A vero Deus Filius, non quia Filius : similiter etiam c C Pater, nou quoniam Pater, Deus; verum quia essentia talis unus est Pater, et Filius Deus : et quam ob causam Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. Cum autem non dividatur essentia in unaquaque personarum, ita ut tres sint essentiæ secundum personas, videlicet neque nomen dividetur, quod significat essentiam; ne- que Deus, ut sint tres dii : sed sicut substantia Pater, substantia Filius, substantia Spiritus san- ctus, et non tres substantiæ : sic etiam Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; non tres dii. Nam unus Deus et idem, quia una etiam substantia eadem; etsi quæque persona dicatur, et essentia subsistens et Deus; etenim necesse esset tres dicere substantias Patris et Filii et Spiritus sancti, quoniam substantia est unaquæque persa- narum, quod a ratione alienum est. Neque enim Petrum et Paulum et Barnabam tres substantias dicimus; sed unam et unam dicentes substantiam, quæ est Pater et Filius et Spiritus sanctus, unum consequenter dicimus Deum : tametsi unamquam- que personam consubstantialem et Deum esse cre- dimus. Nam quemadmodum, eo quod differat Pater a Filio et Spiritu sancto tres asserimus personas : itidem quia non differunt secundum substantiam, sed est juxta ipsam personarum identitas: erit etiam omnino secundum nomen [Deus], quippe boc substantiam declarandi vim habet: non quod quid ipsa sit repræsentet, siquidem incomprehensibi- lis est, sed ab aliqua proprietatum, quæ ipsi inest, sumptum eam designat. Est enim proprietas sem- piternæ substantiæ, cujus Pater, Filius et sanctus Spiritus, omnia intueri, et contemplari et cogno- scere, etiam ea quæ occulta sunt. Inde acceptum nomen Deus proprie dictum, substantiam illam significat. Quamobrem cum una ejusmodi substan- tia exsistat; itemque nomen unum quo ipsa de- claratur, nempe [Deus], unus proprie Deus erit congruenter rationi essentiæ : siquidem Deus personam non declarat, sed substantiam. Etenim Deus personam indicaret, una et sola ex personís diceretur Deus, quæ tali nomine significaretur; sicut nimirum Pater solus dicitur Pater, quia nomen istud personam signandi vim habet. Quod si quis dixerit, quod Petrum et Paulum et Barnabam dicimus tres substantias particulares, p videlicet proprias (hoe enimn est maximne proprie loqui), quia particularem substantiam, hoc est propriam dicentes, nihil aliud significare volumus, quam individuam, quod est persona; atque Deus non designat personas, ut probatum est: quid igi- tur dicendum est ad illud, quod Petrum et Paulum et Barnabam tres dicimus homines? non ut hæ perso- næ sunt; personæ autem significativo nomine commu- nis substantiæ non signantur. Neque ea quæ parti- cularis dicitur, sive peculiaris et propria substantia; quia idem ipsa est cum persona : qua de causa tres ho- mines dicimus, cum ipsi unius substantiæ exsistant, quam nonien hoc homo designat : siquidem neque propter personas, neque eo quod dicatur particularis substantia, nimirum propria, enuntiamus : hoc

Β Θεός. Καὶ δι' ἣν αἰτίαν Πατὴρ Θεὸς, καὶ Υἱὸς Θεὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον Θεός· μὴ διαιρουμένης δὲ τῆς οὐσίας ἐν ἑκάστῳ τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τρεῖς εἶναι οὐσίας κατὰ τὰ πρόσωπα, δῆλον ὅτι οὔτε τὸ ὄνομα διαιρεθή- σεται ὅπερ σημαίνει τὴν οὐσίαν, οὔτε τὸ Θεὸς εἰς τὸ εἶναι τρεῖς θεούς· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐσία ὁ Πατήρ, οὐσία ὁ Υἱός, οὐσία τὸ ἅγιον Πνεῦμα· καὶ οὐ τρεῖς οὐσίαι· οὕτω καὶ Θεὸς ὁ Πατήρ, Θεὸς ὁ Υἱὸς, Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ τρεῖς θεοί. Εἷς γὰρ Θεὸς καὶ ὁ αὐ τός· ἐπεὶ καὶ μία ουσία ἡ αὐτή· εἰ καὶ ἕκαστον τῶν προσώπων λέγεται, καὶ ἐνούσιον καὶ Θεός· καὶ γὰρ ἀνάγκη τρεῖς λέγειν οὐσίας Πατέρος καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· ἐπεὶ οὐσία τῶν προσώπων ἕκαστον ὅπερ ἐστὶν ἀλόγιστον· οὐδὲ γὰρ Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς οὐσίας φαμέν· ἀλλὰ μίαν καὶ μίαν λέγοντες οὐσίαν, ἧς ἐστι Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα ἀκολούθως φαμὲν Θεόν· εἰ καὶ τῶν προσώπων καὶ ἐνούσιον καὶ Θεὸν εἶναι πιστεύου μεν. "Ωσπερ γὰρ τῷ διαφέρειν τὸν Πατέρα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τρία φαμὲν πρόσωπα οὕτως ἐπεὶ μὴ διαφέρουσι κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἔστι κατ' αὐτὴν τῶν προσώπων ταυτότης, ἔσται πάντως καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα. Δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν, ἐπεὶ ἀκατάληπτον, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιωμάτων προσόντος αὐτῇ λαμβανό μενον, παραδηλοῦν αὐτήν. Ἔστι γὰρ ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἧς Πατήρ, Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα ἐποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν καὶ αὐτὰ τὰ κρύφια. Ἐντεῦθεν εἰλημμένον τὸ Θεὸς όνομα κυρίως λεγόμενον σημαίνει τὴν οὐσίαν ἐκείνην. Μιᾶς τοιγαροῦν ὑπαρχούσης τῆς τοιαύτης ουσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτὴν ὀνόματος ( φημὶ δὴ τοῦ Θεός)· εἷς κυρίως ἔσται Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως· ἐπεὶ μὴ πρόσωπον δηλοῖ τὸ Θεὸς, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν. Εἰ γὰρ πρόσωπον ἐδήλου τὸ Θεὸς, ἂν καὶ μόνον τῶν προσώπων ἐλέγετο Θεός, ὅπερ ἐσημαίνετο τῷ τοιῷδε ὀνόματι· ὥσπερ οὖν καὶ Πατὴρ, μόνος ὁ Πατήρ λέγεται, διὰ τὸ προσώπου δηλωτικὸν εἶναι τοῦτο τὸ ὄνομα Εἰ δὲ φαίη τις ὅτι Πέτρον και Παῦλον καὶ Βαρ- νάβαν φαμὲν τρεῖς οὐσίας, μερικάς δηλονότι, τουτο ἐστιν ἰδικὰς (τοῦτο γὰρ κυριώτατον εἰπεῖν), ὅτι μερι- κὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἰδικὴν λέγοντες, οὐδὲν ἕτερον τη μάναι βουλόμεθα, ἢ ἄτομον, ὅπερ ἐστὶ πρόσωπον. Προσώποις δὲ οὐχ ἕπεται τὸ Θεὸς, καθώς δέδεικται. Τί οὖν λεκτέον πρὸς ἐκεῖνο, ὅτι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν, τρεῖς φαμεν ἀνθρώπους; Οὐχ ὡς ταῦτα πρόσωπα, πρόσωπα δὲ τῷ σημαντικῷ ὀνόματι τῆς κρινῆς οὐσίας οὐ σημαίνεται. Οὐδὲ ἡ μερικὴ λεγομένη ήτοι ἰδικὴ οὐσία, ταὐτὸν αὐτὴ τῷ προσώπῳ, τίνος χάριν τρεῖς ἀνθρώπους φαμέν, αὐτοὺς μιᾶς οὐσίας ὑπάρχοντας, ἧς ἐστι τὸ ἄνθρωπος δηλωτικόν ; Εἰ μήτε διὰ τὰ πρόσωπα, μήτε διὰ τὸ λέγεσθαι μερι κὴν οὐσίαν, ἤτοι ἰδικήν, εκφωνούμεν, τοῦτό φαμεν ότι καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τοῦτο λέγομεν, διά τινα συνήθειαν ἐξ ἀναγκαίων αἰτιῶν κρατήσα- DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A vero Deus Filius, non quia Filius : similiter etiam c C Pater, nou quoniam Pater, Deus; verum quia essentia talis unus est Pater, et Filius Deus : et quam ob causam Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus. Cum autem non dividatur essentia in unaquaque personarum, ita ut tres sint essentiæ secundum personas, videlicet neque nomen dividetur, quod significat essentiam; ne- que Deus, ut sint tres dii : sed sicut substantia Pater, substantia Filius, substantia Spiritus san- ctus, et non tres substantiæ : sic etiam Deus Pa- ter, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; non tres dii. Nam unus Deus et idem, quia una etiam substantia eadem; etsi quæque persona dicatur, et essentia subsistens et Deus; etenim necesse esset tres dicere substantias Patris et Filii et Spiritus sancti, quoniam substantia est unaquæque persa- narum, quod a ratione alienum est. Neque enim Petrum et Paulum et Barnabam tres substantias dicimus; sed unam et unam dicentes substantiam, quæ est Pater et Filius et Spiritus sanctus, unum consequenter dicimus Deum : tametsi unamquam- que personam consubstantialem et Deum esse cre- dimus. Nam quemadmodum, eo quod differat Pater a Filio et Spiritu sancto tres asserimus personas : itidem quia non differunt secundum substantiam, sed est juxta ipsam personarum identitas: erit etiam omnino secundum nomen [Deus], quippe boc substantiam declarandi vim habet: non quod quid ipsa sit repræsentet, siquidem incomprehensibi- lis est, sed ab aliqua proprietatum, quæ ipsi inest, sumptum eam designat. Est enim proprietas sem- piternæ substantiæ, cujus Pater, Filius et sanctus Spiritus, omnia intueri, et contemplari et cogno- scere, etiam ea quæ occulta sunt. Inde acceptum nomen Deus proprie dictum, substantiam illam significat. Quamobrem cum una ejusmodi substan- tia exsistat; itemque nomen unum quo ipsa de- claratur, nempe [Deus], unus proprie Deus erit congruenter rationi essentiæ : siquidem Deus personam non declarat, sed substantiam. Etenim Deus personam indicaret, una et sola ex personís diceretur Deus, quæ tali nomine significaretur; sicut nimirum Pater solus dicitur Pater, quia nomen istud personam signandi vim habet. Quod si quis dixerit, quod Petrum et Paulum et Barnabam dicimus tres substantias particulares, p videlicet proprias (hoe enimn est maximne proprie loqui), quia particularem substantiam, hoc est propriam dicentes, nihil aliud significare volumus, quam individuam, quod est persona; atque Deus non designat personas, ut probatum est: quid igi- tur dicendum est ad illud, quod Petrum et Paulum et Barnabam tres dicimus homines? non ut hæ perso- næ sunt; personæ autem significativo nomine commu- nis substantiæ non signantur. Neque ea quæ parti- cularis dicitur, sive peculiaris et propria substantia; quia idem ipsa est cum persona : qua de causa tres ho- mines dicimus, cum ipsi unius substantiæ exsistant, quam nonien hoc homo designat : siquidem neque propter personas, neque eo quod dicatur particularis substantia, nimirum propria, enuntiamus : hoc

Α σαν τῶν μὴ ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος θεωρουμένων. Β Εἰσὶ δὲ αὗται· ὄρος τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἀεὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἀτόμοις ήτοι προσώποις θεωρεῖται. Τῶν μὲν γὰρ προτέρων τελευτώντων, ἕτερα ἀντ᾿ αὐτῶν συν- ίσταται· καὶ πάλιν τῶν αὐτῶν πολλάκις μενόντων ἄλλα τινὰ ἐπιγίνεται· ὡς ποτὲ μὲν ἐν τούτοις, ποτὲ δὲ ἐν ἐκείνοις, καὶ ποτὲ μὲν ἐν πλείοσι, ποτὲ δὲ ἐν ἐλάττοσι θεωρεῖσθαι· καὶ ἐπὶ τῆς ἀφαιρέσεως, τῆς τε ἀποβιώσεως καὶ γεννήσεως τῶν ἀτόμων, ἐν οἷς θεωρεῖται ὁ τοῦ ἀνθρώπου ὄρος, ἀναγκαζόμεθα καὶ πολλοὺς λέγειν ἀνθρώπους καὶ ὀλίγους, τῇ τροπῇ καὶ ἀλλοιώσει τῶν προσώπων ἐκκρουσθείσης τῆς κοινῆς συνηθείας, καὶ παρὰ αὐτὸν τὸν τῆς οὐ σίας λόγον· ὥστε συναριθμεῖν τοῖς προσώποις τινὰ τρόπον καὶ οὐσίας. Ἐπὶ δὲ τῆς ἁγίας Τριάδος οὐδὲν τοιοῦτον συμβαίνει ποτέ, διὰ τὸ τὰ αὐτὰ πρόσωπα, καὶ οὐχ ἕτερα καὶ ἕτερα λέγεσθαι, κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως ἔχοντα· μήτε προσθήκην τινὰ δέχεσθαι αὐτὴν εἰς τετράδα· μήτε μείωσιν, τὴν εἰς δυάδα· οὔτε γὰρ γεννᾶται ἢ ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πατέρος ἢ ἐξ ἑνὸς τῶν προσώπων, ὥστε καὶ τετράδα εἶναί ποτε τὴν Τριάδα· οὔτε τελευτᾷ ποτε ἓν τῶν τριῶν τούτων προσώπων, ὥστε δυάδα τὴν Τριάδα γίνεσθαι. Προσθήκης δὲ καὶ μειώσεως, τροπῆς τε καὶ ἀλλοιώσεως μηδεμιᾶς ποτε γινομένης τοῖς τρισ. προσώποις, άτοπον πρὸς τοῖς τρισὶ προσώποις καὶ τρεῖς λέγειν θεούς. Πάλιν τὰ τοῦ ἀνθρώπου πρόσωπα πάντα, οὐκ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ προσώπου κατὰ τὸ προσο εχὲς ἔχει τὸ εἶναι· ἀλλὰ τὰ μὲν ἐκ τούτου· τὰ δὲ ἐξ ἐκείνου εἰς πολλὰ καὶ διάφορα εἶναι πρὸς τοῖς αἰτια- τοῖς καὶ τὰ αἰτια· ἐπὶ δὲ τῆς ἁγίας Τριάδος, οὐχ οὕτως. Εν γὰρ καὶ τὸ αὐτὸ πρόσωπον τοῦ Πατέρος, ἐξ οὗ ὁ Υἱὸς γεννᾶται, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπο ρεύεται. Διὸ καὶ κυρίως τὸν ἕνα αἴτιον ὄντα τῶν αὐτ τοῦ αἰτιατῶν, ἕνα Θεόν φαμεν· ἐπεὶ καὶ συνυπάρχει αὐτοῖς. Οὔτε γὰρ χρόνῳ διαιρεῖται ἀλλήλων τὰ πρόσο ωπα τῆς θεότητος, οὔτε τόπι, οὐ βουλῇ, οὐκ ἐπιτη- δεύματι, οὐκ ἐνεργείᾳ, οὐ πάθει οὐδενὶ τῶν τοιούτων, οἷόπερ θεωρεῖται ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων· ἡ μόνον ὅτι ὁ Πατήρ, Πατήρ ἐστι, καὶ οὐχ Υἱός· Υἱός, Υἱός ἐστι καὶ οὐ Πατήρ· ὁμοίως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐδὲ Πατήρ, οὐδὲ Υἱός. Διόπερ οὐδεμία ἀνάγκη παρα σκευάζει ἡμᾶς τρεῖς θεοὺς εἰπεῖν τὰ τρία πρόσωπα, ὥσπερ ἐφ' ἡμῶν πολλοὺς ἀνθρώπους φαμὲν τὰ πολλὰ πρόσωπα διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας, καὶ οὐ κατὰ λύ γον ἀναγκαῖον τὸ αὐτὸν κατὰ αὑτὸν, ἓν καὶ πολλὰ οὐ δυνατὸν εἶναι. Ἔστι δὲ καὶ Πέτρος, καὶ Παῦλος, καὶ Βαρνάβας, κατὰ τὸ, ἄνθρωπος, εἰς ἄνθρωπος, καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ τοῦτο, κατὰ τὸν ἄνθρωπος, πολλοὶ οὐ δύνανται εἶναι. Λέγονται δὲ πολλοὶ ἄνθρωποι κατα- χρηστικῶς, καὶ οὐ κυρίως· τὸ δὲ καταχρηστικῶς λε γόμενον, οὐκ ἂν τοῖς εὖ φρονοῦσι τοῦ κυρίως προτι- μηθείη. Διὸ οὐ λεκτέον ἐπὶ τῶν τριῶν προσώπων τῆς θείας οὐσίας τρεῖς θεοὺς εἶναι, κατὰ τὸ Θεός· εἷς δὲ Θεὸς καὶ ὁ αὐτὸς διὰ τὴν ταυτότητα τῆς οὐσίας ἧς ἐστι Θεὸς σημαντικόν, καθὼς εἴπομεν. S. GREGORII NYSSENI asserimus quod abusive et non proprie hoc di- cimus; propter consuetudinem quamdam quæ ne- cessariis de causis obtinuit adversus ea quæ non in sancta Trinitate considerantur : sunt autem ejusmodi definitio hominis quæ non semper in ipsis individuis, sive personis spectatur. Etenim prioribus morientibus, alia individua ipsorum loco construuntur : ac rursus iisdem sæpenumero manen- tibus, alia quædam superveniunt : ita ut aliquando in his, aliquando in illis, interdum in pluribus, inter- dum in paucioribus considerentur: itemque in detra- ctione, exitu vitæ et procreatione individuorum, in quibus hominis definitio spectatur, cogimur etiamı multos dicere homines, et paucos, nutatione et va- riatione seu alteratione personarum, expulsa commu- ni consuetudine, et præter ipsam rationem essentire, ut cum personis connumerentur quodammodo sub- stantiæ. In sancta vero Trinitate nihil unquam ejusmodi usuvenit, eo quod eædem personæ, et non aliæ atque aliæ dicantur, sed ad idem eo- demque modo se habeant, neque incrementum ullum ipsa Trinitas admittat, ut ad tetradem ac- cedat, neque diminutionem, ut ad dyada redigatur: neque enim generatur aut procedit a Patre vel ex una e personis, adeo ut Trinitas etiam tetras sit aliquando; neque interit unquam una ex tribus his personis, ut Trinitas fiat dyas. Jam vero cum nulla accretio nec diminutio, nec conversio atque alteratio unquam fiat tribus personis, absurdum esset super tribus personis etiam tres dicere deos. Rursus hominis personæ omnes non ab eadem per- sona secundum continuum habent esse : verum hæc quidem ex illa, hæc autem ex illa in multa et diversa esse super causatis etiam causas: ve- rum in sancta Trinitate non ita se res habet; nam una et eadem persona Patris, ex quo Filius generatur et Spiritus sanctus procedit. Quocirca etiam proprie unum auctorem corum quæ a se ut causa dependent, unum Deum asserimus : quan- doquidem una etiam cum ipsis exsistit. Neque enim tempore dividuntur a se invicem personæ deitatis, neque loco, neque voluntate consiliove, neque insti- tuto, neque operatione, neque affectione ulla ejusmodi quæ consideratur in hominibus, sed duntaxat quia Pater, Pater est, et non Filius, Filius, Filius est,etnon D Pater: similiter ctiam Spiritus sanctus, neque Pater, neque Filius est. Quapropter nulla necessitas urget nos ad dicendnm tres deos esse personas tres: quem- admodum in nobis multos homines dicimus multas personas, propter eas quas diximus causas, et non juxta rationem necessariam, quod idem est per se, unum et multa non potest esse. Est etiam Petrus et Paulus et Barnabas secundum hominem, unus homo;, et secundum hoc ipsum, quatenus homo, multi non possunt esse dicuntur autem multi homines abu- sive ac non proprie : quod vero per abusionem dicitur, haudquaquam apud eos qui sapiunt præponitur ei quod proprie. Quocirca minime pro- fitendum est in tribus personis divinæ essentiæ, tres deos esse, quatenus Deus: unus vero et idem Deus propter identitatem substantiæ, cujus vò Deus est significativum, ut dictum est a nobis. C i

Εἰ δὲ λέγοι τις· Καὶ πῶς ἡ Γραφή συναριθμεῖ τρεῖς ἄνδρας κατὰ περιουσίαν ; ὁράτω ὅτι Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα διδοῦσα ἡ Γραφὴ καὶ Θεὸν Λόγον, Θεὸν μὴ Λόγον, τουτέστι, Θεὸν Πατέρα, Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον Θεὸν παραδιδοῦσα, καθόλου παραιτείται τρεῖς θεοὺς εἰπεῖν, ἀσέβειαν ἡγουμένη τὴν πολυθεῖαν, καὶ ἕνα Θεὸν διόλου κηρύττουσα, μήτε τὰ πρόσωπα συμφύ- ρουσα, μήτε τὴν θεότητα διαιροῦσα· φυλάττουσα δὲ μᾶλλον ταυτότητα θεότητος ἐν ἰδιότησιν ὑποστά σεων, ἢ ὡς τριῶν προσώπων. Εἰ δὲ βούλεται ὁ τοιαῦτα λέγων μαθεῖν τὸ ἀληθὲς, γινωσκέτω ὡς τρεῖς λέγει ή Γραφή - καίπερ ἕνα ἄνθρωπον τους σύμπαντας για νώσκουσα, κατὰ τὸν "Ανθρωπος ώσει χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· οἷα τροφὸς ἀγαθὴ, καὶ ἴδια βρέφη τοὺς ἀνθρώπους λογιζομένη· καὶ ἐνίοτε αὐτοῖς συμ- ψελλίζουσα, καὶ χρωμένη ὁμοίως ἐκείνοις τῶν ὀνο μάτων τισὶν, οὐ παραγινώσκουσα τὸ τέλειον. Ἡ αὐτὴ γὰρ καὶ ὦτα, καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ λοιπὰ δὴ μόρια σώματος ἔχειν λέγουσα τὸν Θεὸν, οὐ δόγμα το τοιοῦτο παραδίδωσι, σύνθετον ὁριζομένη τὸ Θεῖον · ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἡμετέρων, πρὸς ἀναγωγὴν τῶν μὴ ἀμέσως ἐπὶ τὰ ἀσώματα χωρεῖν δυναμένων, τὰ δόγματα ἐκτίθεται· Πνεῦμα λέγουσα τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ πανταχοῦ ἔνθα τις πορευθείη παρεῖναι τὸ ἁπλοῦν αὐτοῦ καὶ ἀπερί- γραφον, ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσα. Οὕτω καὶ τρεῖς ἄνδρας λέγουσα διὰ συνήθειαν, ἵνα μὴ ξενίζῃ τὸ κοινὸν καὶ ἐν χρήσει τῶν πολλῶν ὑπάρχον. Καὶ ἕνα φησὶ δι' ἀκρίβειαν, ἵνα μὴ παρασαλεύῃ τὸ τέλος, καὶ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων θεωρουμένη. Καὶ τὸ μὲν ἡγού- μεθα συγκατάβασιν ἐπὶ χρησίμῳ καὶ συμφέροντι τῶν νηπιωδεστέρων γεγενημένον· τὸ δὲ ὁριζόμεθα δόγμα ἐπὶ βεβαιώσει καὶ παραδόσει τῆς τελειότητος ἐκτιθέ μενον. ᾿Αλλὰ πάλιν φασί τινες ὅτι, ὥσπερ λέγομεν· Υπόστασις ὑποστάσεως, ἡ ὑπόστασις, οὐδὲν διαφέρει καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ὑπόστασις αἱ πᾶσαι ὑποστά σεις · καὶ ὥσπερ οὐσία, οὐσίας οὐδὲν διαφέρει· καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ουσία αἱ πᾶσαι οὐσίαι· οὕτως ἂν εἴποιμεν, Θεὸς Θεοῦ οὐδὲν διαφέρει · καὶ οὐ διὰ τοῦτο εἰς Θεός, αἱ τρεῖς ὑποστάσεις, καθ᾽ ὧν τὸ Θεὸς κατηγορεῖται. Καὶ πάλιν, "Ανθρωπος ἀνθρώπου οὐδὲν διαφέρει, λέγοντες, οὐκ ἀναιροῦμεν τὸ τρεῖς ἀνθρώ- πους εἶναι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν. Δια- φέρει γὰρ οὐσία οὐσίας· καὶ οὐ καθὸ οὐσία, ἀλλὰ καθὸ τοιάδε οὐσία· καὶ ὑπόστασις ὑποστάσεως, καθὸ το άδε ὑπόστασις, καὶ ἄνθρωπος ἀνθρώπου ή τοιόσδε ἄνθρωπος. Καὶ πάλιν Θεὸς Θεοῦ ᾖ τοιόσδε Θεός· τὸ δὲ τοιόσδε ή τοιόσδε, ἐπὶ δύο ἢ καὶ πλειόνων είωθεν λέ- γεσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ἡμεῖς δὲ δείξομεν σόφισμα τὸ πᾶν εἶναι, αὐτοῖς τοῖς εἰρημένοις κε- χρημένοι, καὶ δεικνύντες μὴ δεῖν, τοιόνδε Θεὸν καὶ τοιήνδε, ἢ τοιόνδε ἄνθρωπον καὶ τοιόνδε λέγειν· ἀλλ' ἢ ἄρα τοιάνδε ὑπόστασιν Θεοῦ καὶ τοιάνδε ὑπόστασιν ἀνθρώπου. Πολλὰς γὰρ ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς ἀνθρώ που, καὶ τρεῖς ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς Θεοῦ φαμεν δι- καίως. Τὸ μὲν οὖν τοιόνδε λεγόμενον, διακρίναι βού λεταί τί τινος κοινωνοῦντος κατ' ἐκεῖνο τοὔνομα, ᾧ τὸ τοιήνδε προστίθεται· οἷον ζῶον τοιόνδε φαμὲν τὸν ἄνθρωπον, διακρῖναι αὐτὸν βουλόμενοι τοῦ ἵππου, DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A D C Quod si quis dicat, Et quomodo Scriptura tres viros connumerat ex abundantia? videat quod Filium et sanctum Spiritum tradens Scriptura, et Deum Verbum et Deum non Verbum, hoc est Deum Patrem, Deum Spiritum sanctum: Deum tradens profitensque omnino recusat tres deos di- cere, impietatem censens deorum multitudinem, et unum Deum ubique promulgans, neque per- sonas confundens, neque divinitatem dividens, imo divinitatis identitatem conservans in proprie- tatibus bypostaticis trium personarum. Quod si qui hæc dicit verum discere vult, cognoscat Scri- pluram tres dicere, tametsi unum hominem omne genus humanum cognoscat, juxta illud, Homo tan- quam ſenum dies ejus, veluti nutrix bona, et pro- prios fetus homines singulos reputat : et cum ipsis interdum balbutiens, et * pariter nonnulla ex illis vocabula ad unum exhibens, non parum videns ignoransve quod perfectum est. Nam eadem sacra Scriptura, et aures, et oculos ac reliquos utique artus, et particulas corporis Deum habere dicens, non doctrinam ejusmodi tradit, ut compositamı definiat divinitatem, sed modo prædicto transla- tione ducta a rebus nostris ad elevationem eorum, qui non absque medio quodam ad incorporea accedere possunt, exponit decreta : dum Spiri tum dicit Deum esse, et quocunque locorum quie- scit, simplicem et nullis cancellis circumscriptam ejus naturam adesse nos edocet: similiter etiam tres viros dicens ex more, uti ne peregrinum novumque appareat quod commune et quod vulgo usitatum est. Unum autem dicit accurato dicendi genere ne transiliat finem ac limitem, etiam in rerum natura considerata. Itemque ut illud qui- dem existimemus condescensum, ad id quod expedit et confert iis qui imbecilliori sunt ingenio ac- commodatum; hoc vero statuamus decretum esse ad confirmationem et traditionem perfectionis ex- positum. Sed rursus aiunt quidem quemadmodum cum dicimus Persona personæ persona est, nihil differt, et non propterea una persona est omnes hypostases ; et veluti essentia nihil differt ab es- sentia, et non ideo una substantia omnes sub- stantiæ sunt: sic etiam dicere possemus, Deus a Deo nihil difert, et non propterea unus Deus, tres sunt persona de quibus Deus prædicatur : et rursus, Homo homini nihil interest, dicentes, non tollimus tres homines esse Petrum et Paulum et Barnabam. Sed enim differt substantia a substantia: et non quatenus substantia, sed quatenus talis quædam substantia est : et hypostasis ab hypostasi differt, quatenus talis quædam subsistentia est, et homo ab homine qua talis quidam homo est: itemque Deus a Deo quatenus talis Deus: ut vero dicatur, talis aut talis, de duobus atque pluribus dici con- suevit : verum isthæc quidem illi : nos autem osten- demus totum istud captiosum et commentitium esse iis ipsis quæ dicta sunt ad usum adhibitis, et non oportere talen Deum et talem, aut talem

Εἰ δὲ λέγοι τις· Καὶ πῶς ἡ Γραφή συναριθμεῖ τρεῖς ἄνδρας κατὰ περιουσίαν ; ὁράτω ὅτι Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα διδοῦσα ἡ Γραφὴ καὶ Θεὸν Λόγον, Θεὸν μὴ Λόγον, τουτέστι, Θεὸν Πατέρα, Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον Θεὸν παραδιδοῦσα, καθόλου παραιτείται τρεῖς θεοὺς εἰπεῖν, ἀσέβειαν ἡγουμένη τὴν πολυθεῖαν, καὶ ἕνα Θεὸν διόλου κηρύττουσα, μήτε τὰ πρόσωπα συμφύ- ρουσα, μήτε τὴν θεότητα διαιροῦσα· φυλάττουσα δὲ μᾶλλον ταυτότητα θεότητος ἐν ἰδιότησιν ὑποστά σεων, ἢ ὡς τριῶν προσώπων. Εἰ δὲ βούλεται ὁ τοιαῦτα λέγων μαθεῖν τὸ ἀληθὲς, γινωσκέτω ὡς τρεῖς λέγει ή Γραφή - καίπερ ἕνα ἄνθρωπον τους σύμπαντας για νώσκουσα, κατὰ τὸν "Ανθρωπος ώσει χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· οἷα τροφὸς ἀγαθὴ, καὶ ἴδια βρέφη τοὺς ἀνθρώπους λογιζομένη· καὶ ἐνίοτε αὐτοῖς συμ- ψελλίζουσα, καὶ χρωμένη ὁμοίως ἐκείνοις τῶν ὀνο μάτων τισὶν, οὐ παραγινώσκουσα τὸ τέλειον. Ἡ αὐτὴ γὰρ καὶ ὦτα, καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ λοιπὰ δὴ μόρια σώματος ἔχειν λέγουσα τὸν Θεὸν, οὐ δόγμα το τοιοῦτο παραδίδωσι, σύνθετον ὁριζομένη τὸ Θεῖον · ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἡμετέρων, πρὸς ἀναγωγὴν τῶν μὴ ἀμέσως ἐπὶ τὰ ἀσώματα χωρεῖν δυναμένων, τὰ δόγματα ἐκτίθεται· Πνεῦμα λέγουσα τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ πανταχοῦ ἔνθα τις πορευθείη παρεῖναι τὸ ἁπλοῦν αὐτοῦ καὶ ἀπερί- γραφον, ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσα. Οὕτω καὶ τρεῖς ἄνδρας λέγουσα διὰ συνήθειαν, ἵνα μὴ ξενίζῃ τὸ κοινὸν καὶ ἐν χρήσει τῶν πολλῶν ὑπάρχον. Καὶ ἕνα φησὶ δι' ἀκρίβειαν, ἵνα μὴ παρασαλεύῃ τὸ τέλος, καὶ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων θεωρουμένη. Καὶ τὸ μὲν ἡγού- μεθα συγκατάβασιν ἐπὶ χρησίμῳ καὶ συμφέροντι τῶν νηπιωδεστέρων γεγενημένον· τὸ δὲ ὁριζόμεθα δόγμα ἐπὶ βεβαιώσει καὶ παραδόσει τῆς τελειότητος ἐκτιθέ μενον. ᾿Αλλὰ πάλιν φασί τινες ὅτι, ὥσπερ λέγομεν· Υπόστασις ὑποστάσεως, ἡ ὑπόστασις, οὐδὲν διαφέρει καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ὑπόστασις αἱ πᾶσαι ὑποστά σεις · καὶ ὥσπερ οὐσία, οὐσίας οὐδὲν διαφέρει· καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ουσία αἱ πᾶσαι οὐσίαι· οὕτως ἂν εἴποιμεν, Θεὸς Θεοῦ οὐδὲν διαφέρει · καὶ οὐ διὰ τοῦτο εἰς Θεός, αἱ τρεῖς ὑποστάσεις, καθ᾽ ὧν τὸ Θεὸς κατηγορεῖται. Καὶ πάλιν, "Ανθρωπος ἀνθρώπου οὐδὲν διαφέρει, λέγοντες, οὐκ ἀναιροῦμεν τὸ τρεῖς ἀνθρώ- πους εἶναι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν. Δια- φέρει γὰρ οὐσία οὐσίας· καὶ οὐ καθὸ οὐσία, ἀλλὰ καθὸ τοιάδε οὐσία· καὶ ὑπόστασις ὑποστάσεως, καθὸ το άδε ὑπόστασις, καὶ ἄνθρωπος ἀνθρώπου ή τοιόσδε ἄνθρωπος. Καὶ πάλιν Θεὸς Θεοῦ ᾖ τοιόσδε Θεός· τὸ δὲ τοιόσδε ή τοιόσδε, ἐπὶ δύο ἢ καὶ πλειόνων είωθεν λέ- γεσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ἡμεῖς δὲ δείξομεν σόφισμα τὸ πᾶν εἶναι, αὐτοῖς τοῖς εἰρημένοις κε- χρημένοι, καὶ δεικνύντες μὴ δεῖν, τοιόνδε Θεὸν καὶ τοιήνδε, ἢ τοιόνδε ἄνθρωπον καὶ τοιόνδε λέγειν· ἀλλ' ἢ ἄρα τοιάνδε ὑπόστασιν Θεοῦ καὶ τοιάνδε ὑπόστασιν ἀνθρώπου. Πολλὰς γὰρ ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς ἀνθρώ που, καὶ τρεῖς ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς Θεοῦ φαμεν δι- καίως. Τὸ μὲν οὖν τοιόνδε λεγόμενον, διακρίναι βού λεταί τί τινος κοινωνοῦντος κατ' ἐκεῖνο τοὔνομα, ᾧ τὸ τοιήνδε προστίθεται· οἷον ζῶον τοιόνδε φαμὲν τὸν ἄνθρωπον, διακρῖναι αὐτὸν βουλόμενοι τοῦ ἵππου, DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A D C Quod si quis dicat, Et quomodo Scriptura tres viros connumerat ex abundantia? videat quod Filium et sanctum Spiritum tradens Scriptura, et Deum Verbum et Deum non Verbum, hoc est Deum Patrem, Deum Spiritum sanctum: Deum tradens profitensque omnino recusat tres deos di- cere, impietatem censens deorum multitudinem, et unum Deum ubique promulgans, neque per- sonas confundens, neque divinitatem dividens, imo divinitatis identitatem conservans in proprie- tatibus bypostaticis trium personarum. Quod si qui hæc dicit verum discere vult, cognoscat Scri- pluram tres dicere, tametsi unum hominem omne genus humanum cognoscat, juxta illud, Homo tan- quam ſenum dies ejus, veluti nutrix bona, et pro- prios fetus homines singulos reputat : et cum ipsis interdum balbutiens, et * pariter nonnulla ex illis vocabula ad unum exhibens, non parum videns ignoransve quod perfectum est. Nam eadem sacra Scriptura, et aures, et oculos ac reliquos utique artus, et particulas corporis Deum habere dicens, non doctrinam ejusmodi tradit, ut compositamı definiat divinitatem, sed modo prædicto transla- tione ducta a rebus nostris ad elevationem eorum, qui non absque medio quodam ad incorporea accedere possunt, exponit decreta : dum Spiri tum dicit Deum esse, et quocunque locorum quie- scit, simplicem et nullis cancellis circumscriptam ejus naturam adesse nos edocet: similiter etiam tres viros dicens ex more, uti ne peregrinum novumque appareat quod commune et quod vulgo usitatum est. Unum autem dicit accurato dicendi genere ne transiliat finem ac limitem, etiam in rerum natura considerata. Itemque ut illud qui- dem existimemus condescensum, ad id quod expedit et confert iis qui imbecilliori sunt ingenio ac- commodatum; hoc vero statuamus decretum esse ad confirmationem et traditionem perfectionis ex- positum. Sed rursus aiunt quidem quemadmodum cum dicimus Persona personæ persona est, nihil differt, et non propterea una persona est omnes hypostases ; et veluti essentia nihil differt ab es- sentia, et non ideo una substantia omnes sub- stantiæ sunt: sic etiam dicere possemus, Deus a Deo nihil difert, et non propterea unus Deus, tres sunt persona de quibus Deus prædicatur : et rursus, Homo homini nihil interest, dicentes, non tollimus tres homines esse Petrum et Paulum et Barnabam. Sed enim differt substantia a substantia: et non quatenus substantia, sed quatenus talis quædam substantia est : et hypostasis ab hypostasi differt, quatenus talis quædam subsistentia est, et homo ab homine qua talis quidam homo est: itemque Deus a Deo quatenus talis Deus: ut vero dicatur, talis aut talis, de duobus atque pluribus dici con- suevit : verum isthæc quidem illi : nos autem osten- demus totum istud captiosum et commentitium esse iis ipsis quæ dicta sunt ad usum adhibitis, et non oportere talen Deum et talem, aut talem

Εἰ δὲ λέγοι τις· Καὶ πῶς ἡ Γραφή συναριθμεῖ τρεῖς ἄνδρας κατὰ περιουσίαν ; ὁράτω ὅτι Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα διδοῦσα ἡ Γραφὴ καὶ Θεὸν Λόγον, Θεὸν μὴ Λόγον, τουτέστι, Θεὸν Πατέρα, Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον Θεὸν παραδιδοῦσα, καθόλου παραιτείται τρεῖς θεοὺς εἰπεῖν, ἀσέβειαν ἡγουμένη τὴν πολυθεῖαν, καὶ ἕνα Θεὸν διόλου κηρύττουσα, μήτε τὰ πρόσωπα συμφύ- ρουσα, μήτε τὴν θεότητα διαιροῦσα· φυλάττουσα δὲ μᾶλλον ταυτότητα θεότητος ἐν ἰδιότησιν ὑποστά σεων, ἢ ὡς τριῶν προσώπων. Εἰ δὲ βούλεται ὁ τοιαῦτα λέγων μαθεῖν τὸ ἀληθὲς, γινωσκέτω ὡς τρεῖς λέγει ή Γραφή - καίπερ ἕνα ἄνθρωπον τους σύμπαντας για νώσκουσα, κατὰ τὸν "Ανθρωπος ώσει χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· οἷα τροφὸς ἀγαθὴ, καὶ ἴδια βρέφη τοὺς ἀνθρώπους λογιζομένη· καὶ ἐνίοτε αὐτοῖς συμ- ψελλίζουσα, καὶ χρωμένη ὁμοίως ἐκείνοις τῶν ὀνο μάτων τισὶν, οὐ παραγινώσκουσα τὸ τέλειον. Ἡ αὐτὴ γὰρ καὶ ὦτα, καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ λοιπὰ δὴ μόρια σώματος ἔχειν λέγουσα τὸν Θεὸν, οὐ δόγμα το τοιοῦτο παραδίδωσι, σύνθετον ὁριζομένη τὸ Θεῖον · ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἡμετέρων, πρὸς ἀναγωγὴν τῶν μὴ ἀμέσως ἐπὶ τὰ ἀσώματα χωρεῖν δυναμένων, τὰ δόγματα ἐκτίθεται· Πνεῦμα λέγουσα τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ πανταχοῦ ἔνθα τις πορευθείη παρεῖναι τὸ ἁπλοῦν αὐτοῦ καὶ ἀπερί- γραφον, ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσα. Οὕτω καὶ τρεῖς ἄνδρας λέγουσα διὰ συνήθειαν, ἵνα μὴ ξενίζῃ τὸ κοινὸν καὶ ἐν χρήσει τῶν πολλῶν ὑπάρχον. Καὶ ἕνα φησὶ δι' ἀκρίβειαν, ἵνα μὴ παρασαλεύῃ τὸ τέλος, καὶ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων θεωρουμένη. Καὶ τὸ μὲν ἡγού- μεθα συγκατάβασιν ἐπὶ χρησίμῳ καὶ συμφέροντι τῶν νηπιωδεστέρων γεγενημένον· τὸ δὲ ὁριζόμεθα δόγμα ἐπὶ βεβαιώσει καὶ παραδόσει τῆς τελειότητος ἐκτιθέ μενον. ᾿Αλλὰ πάλιν φασί τινες ὅτι, ὥσπερ λέγομεν· Υπόστασις ὑποστάσεως, ἡ ὑπόστασις, οὐδὲν διαφέρει καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ὑπόστασις αἱ πᾶσαι ὑποστά σεις · καὶ ὥσπερ οὐσία, οὐσίας οὐδὲν διαφέρει· καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ουσία αἱ πᾶσαι οὐσίαι· οὕτως ἂν εἴποιμεν, Θεὸς Θεοῦ οὐδὲν διαφέρει · καὶ οὐ διὰ τοῦτο εἰς Θεός, αἱ τρεῖς ὑποστάσεις, καθ᾽ ὧν τὸ Θεὸς κατηγορεῖται. Καὶ πάλιν, "Ανθρωπος ἀνθρώπου οὐδὲν διαφέρει, λέγοντες, οὐκ ἀναιροῦμεν τὸ τρεῖς ἀνθρώ- πους εἶναι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν. Δια- φέρει γὰρ οὐσία οὐσίας· καὶ οὐ καθὸ οὐσία, ἀλλὰ καθὸ τοιάδε οὐσία· καὶ ὑπόστασις ὑποστάσεως, καθὸ το άδε ὑπόστασις, καὶ ἄνθρωπος ἀνθρώπου ή τοιόσδε ἄνθρωπος. Καὶ πάλιν Θεὸς Θεοῦ ᾖ τοιόσδε Θεός· τὸ δὲ τοιόσδε ή τοιόσδε, ἐπὶ δύο ἢ καὶ πλειόνων είωθεν λέ- γεσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ἡμεῖς δὲ δείξομεν σόφισμα τὸ πᾶν εἶναι, αὐτοῖς τοῖς εἰρημένοις κε- χρημένοι, καὶ δεικνύντες μὴ δεῖν, τοιόνδε Θεὸν καὶ τοιήνδε, ἢ τοιόνδε ἄνθρωπον καὶ τοιόνδε λέγειν· ἀλλ' ἢ ἄρα τοιάνδε ὑπόστασιν Θεοῦ καὶ τοιάνδε ὑπόστασιν ἀνθρώπου. Πολλὰς γὰρ ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς ἀνθρώ που, καὶ τρεῖς ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς Θεοῦ φαμεν δι- καίως. Τὸ μὲν οὖν τοιόνδε λεγόμενον, διακρίναι βού λεταί τί τινος κοινωνοῦντος κατ' ἐκεῖνο τοὔνομα, ᾧ τὸ τοιήνδε προστίθεται· οἷον ζῶον τοιόνδε φαμὲν τὸν ἄνθρωπον, διακρῖναι αὐτὸν βουλόμενοι τοῦ ἵππου, DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A D C Quod si quis dicat, Et quomodo Scriptura tres viros connumerat ex abundantia? videat quod Filium et sanctum Spiritum tradens Scriptura, et Deum Verbum et Deum non Verbum, hoc est Deum Patrem, Deum Spiritum sanctum: Deum tradens profitensque omnino recusat tres deos di- cere, impietatem censens deorum multitudinem, et unum Deum ubique promulgans, neque per- sonas confundens, neque divinitatem dividens, imo divinitatis identitatem conservans in proprie- tatibus bypostaticis trium personarum. Quod si qui hæc dicit verum discere vult, cognoscat Scri- pluram tres dicere, tametsi unum hominem omne genus humanum cognoscat, juxta illud, Homo tan- quam ſenum dies ejus, veluti nutrix bona, et pro- prios fetus homines singulos reputat : et cum ipsis interdum balbutiens, et * pariter nonnulla ex illis vocabula ad unum exhibens, non parum videns ignoransve quod perfectum est. Nam eadem sacra Scriptura, et aures, et oculos ac reliquos utique artus, et particulas corporis Deum habere dicens, non doctrinam ejusmodi tradit, ut compositamı definiat divinitatem, sed modo prædicto transla- tione ducta a rebus nostris ad elevationem eorum, qui non absque medio quodam ad incorporea accedere possunt, exponit decreta : dum Spiri tum dicit Deum esse, et quocunque locorum quie- scit, simplicem et nullis cancellis circumscriptam ejus naturam adesse nos edocet: similiter etiam tres viros dicens ex more, uti ne peregrinum novumque appareat quod commune et quod vulgo usitatum est. Unum autem dicit accurato dicendi genere ne transiliat finem ac limitem, etiam in rerum natura considerata. Itemque ut illud qui- dem existimemus condescensum, ad id quod expedit et confert iis qui imbecilliori sunt ingenio ac- commodatum; hoc vero statuamus decretum esse ad confirmationem et traditionem perfectionis ex- positum. Sed rursus aiunt quidem quemadmodum cum dicimus Persona personæ persona est, nihil differt, et non propterea una persona est omnes hypostases ; et veluti essentia nihil differt ab es- sentia, et non ideo una substantia omnes sub- stantiæ sunt: sic etiam dicere possemus, Deus a Deo nihil difert, et non propterea unus Deus, tres sunt persona de quibus Deus prædicatur : et rursus, Homo homini nihil interest, dicentes, non tollimus tres homines esse Petrum et Paulum et Barnabam. Sed enim differt substantia a substantia: et non quatenus substantia, sed quatenus talis quædam substantia est : et hypostasis ab hypostasi differt, quatenus talis quædam subsistentia est, et homo ab homine qua talis quidam homo est: itemque Deus a Deo quatenus talis Deus: ut vero dicatur, talis aut talis, de duobus atque pluribus dici con- suevit : verum isthæc quidem illi : nos autem osten- demus totum istud captiosum et commentitium esse iis ipsis quæ dicta sunt ad usum adhibitis, et non oportere talen Deum et talem, aut talem

Εἰ δὲ λέγοι τις· Καὶ πῶς ἡ Γραφή συναριθμεῖ τρεῖς ἄνδρας κατὰ περιουσίαν ; ὁράτω ὅτι Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα διδοῦσα ἡ Γραφὴ καὶ Θεὸν Λόγον, Θεὸν μὴ Λόγον, τουτέστι, Θεὸν Πατέρα, Θεὸν Πνεῦμα ἅγιον Θεὸν παραδιδοῦσα, καθόλου παραιτείται τρεῖς θεοὺς εἰπεῖν, ἀσέβειαν ἡγουμένη τὴν πολυθεῖαν, καὶ ἕνα Θεὸν διόλου κηρύττουσα, μήτε τὰ πρόσωπα συμφύ- ρουσα, μήτε τὴν θεότητα διαιροῦσα· φυλάττουσα δὲ μᾶλλον ταυτότητα θεότητος ἐν ἰδιότησιν ὑποστά σεων, ἢ ὡς τριῶν προσώπων. Εἰ δὲ βούλεται ὁ τοιαῦτα λέγων μαθεῖν τὸ ἀληθὲς, γινωσκέτω ὡς τρεῖς λέγει ή Γραφή - καίπερ ἕνα ἄνθρωπον τους σύμπαντας για νώσκουσα, κατὰ τὸν "Ανθρωπος ώσει χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ· οἷα τροφὸς ἀγαθὴ, καὶ ἴδια βρέφη τοὺς ἀνθρώπους λογιζομένη· καὶ ἐνίοτε αὐτοῖς συμ- ψελλίζουσα, καὶ χρωμένη ὁμοίως ἐκείνοις τῶν ὀνο μάτων τισὶν, οὐ παραγινώσκουσα τὸ τέλειον. Ἡ αὐτὴ γὰρ καὶ ὦτα, καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ λοιπὰ δὴ μόρια σώματος ἔχειν λέγουσα τὸν Θεὸν, οὐ δόγμα το τοιοῦτο παραδίδωσι, σύνθετον ὁριζομένη τὸ Θεῖον · ἀλλὰ κατὰ τὸν εἰρημένον τρόπον ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἡμετέρων, πρὸς ἀναγωγὴν τῶν μὴ ἀμέσως ἐπὶ τὰ ἀσώματα χωρεῖν δυναμένων, τὰ δόγματα ἐκτίθεται· Πνεῦμα λέγουσα τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ πανταχοῦ ἔνθα τις πορευθείη παρεῖναι τὸ ἁπλοῦν αὐτοῦ καὶ ἀπερί- γραφον, ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσα. Οὕτω καὶ τρεῖς ἄνδρας λέγουσα διὰ συνήθειαν, ἵνα μὴ ξενίζῃ τὸ κοινὸν καὶ ἐν χρήσει τῶν πολλῶν ὑπάρχον. Καὶ ἕνα φησὶ δι' ἀκρίβειαν, ἵνα μὴ παρασαλεύῃ τὸ τέλος, καὶ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων θεωρουμένη. Καὶ τὸ μὲν ἡγού- μεθα συγκατάβασιν ἐπὶ χρησίμῳ καὶ συμφέροντι τῶν νηπιωδεστέρων γεγενημένον· τὸ δὲ ὁριζόμεθα δόγμα ἐπὶ βεβαιώσει καὶ παραδόσει τῆς τελειότητος ἐκτιθέ μενον. ᾿Αλλὰ πάλιν φασί τινες ὅτι, ὥσπερ λέγομεν· Υπόστασις ὑποστάσεως, ἡ ὑπόστασις, οὐδὲν διαφέρει καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ὑπόστασις αἱ πᾶσαι ὑποστά σεις · καὶ ὥσπερ οὐσία, οὐσίας οὐδὲν διαφέρει· καὶ οὐ παρὰ τοῦτο μία ουσία αἱ πᾶσαι οὐσίαι· οὕτως ἂν εἴποιμεν, Θεὸς Θεοῦ οὐδὲν διαφέρει · καὶ οὐ διὰ τοῦτο εἰς Θεός, αἱ τρεῖς ὑποστάσεις, καθ᾽ ὧν τὸ Θεὸς κατηγορεῖται. Καὶ πάλιν, "Ανθρωπος ἀνθρώπου οὐδὲν διαφέρει, λέγοντες, οὐκ ἀναιροῦμεν τὸ τρεῖς ἀνθρώ- πους εἶναι Πέτρον καὶ Παῦλον καὶ Βαρνάβαν. Δια- φέρει γὰρ οὐσία οὐσίας· καὶ οὐ καθὸ οὐσία, ἀλλὰ καθὸ τοιάδε οὐσία· καὶ ὑπόστασις ὑποστάσεως, καθὸ το άδε ὑπόστασις, καὶ ἄνθρωπος ἀνθρώπου ή τοιόσδε ἄνθρωπος. Καὶ πάλιν Θεὸς Θεοῦ ᾖ τοιόσδε Θεός· τὸ δὲ τοιόσδε ή τοιόσδε, ἐπὶ δύο ἢ καὶ πλειόνων είωθεν λέ- γεσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι· ἡμεῖς δὲ δείξομεν σόφισμα τὸ πᾶν εἶναι, αὐτοῖς τοῖς εἰρημένοις κε- χρημένοι, καὶ δεικνύντες μὴ δεῖν, τοιόνδε Θεὸν καὶ τοιήνδε, ἢ τοιόνδε ἄνθρωπον καὶ τοιόνδε λέγειν· ἀλλ' ἢ ἄρα τοιάνδε ὑπόστασιν Θεοῦ καὶ τοιάνδε ὑπόστασιν ἀνθρώπου. Πολλὰς γὰρ ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς ἀνθρώ που, καὶ τρεῖς ὑποστάσεις τοῦ ἑνὸς Θεοῦ φαμεν δι- καίως. Τὸ μὲν οὖν τοιόνδε λεγόμενον, διακρίναι βού λεταί τί τινος κοινωνοῦντος κατ' ἐκεῖνο τοὔνομα, ᾧ τὸ τοιήνδε προστίθεται· οἷον ζῶον τοιόνδε φαμὲν τὸν ἄνθρωπον, διακρῖναι αὐτὸν βουλόμενοι τοῦ ἵππου, DE COMMUNIBUS NOTIONIBUS. A D C Quod si quis dicat, Et quomodo Scriptura tres viros connumerat ex abundantia? videat quod Filium et sanctum Spiritum tradens Scriptura, et Deum Verbum et Deum non Verbum, hoc est Deum Patrem, Deum Spiritum sanctum: Deum tradens profitensque omnino recusat tres deos di- cere, impietatem censens deorum multitudinem, et unum Deum ubique promulgans, neque per- sonas confundens, neque divinitatem dividens, imo divinitatis identitatem conservans in proprie- tatibus bypostaticis trium personarum. Quod si qui hæc dicit verum discere vult, cognoscat Scri- pluram tres dicere, tametsi unum hominem omne genus humanum cognoscat, juxta illud, Homo tan- quam ſenum dies ejus, veluti nutrix bona, et pro- prios fetus homines singulos reputat : et cum ipsis interdum balbutiens, et * pariter nonnulla ex illis vocabula ad unum exhibens, non parum videns ignoransve quod perfectum est. Nam eadem sacra Scriptura, et aures, et oculos ac reliquos utique artus, et particulas corporis Deum habere dicens, non doctrinam ejusmodi tradit, ut compositamı definiat divinitatem, sed modo prædicto transla- tione ducta a rebus nostris ad elevationem eorum, qui non absque medio quodam ad incorporea accedere possunt, exponit decreta : dum Spiri tum dicit Deum esse, et quocunque locorum quie- scit, simplicem et nullis cancellis circumscriptam ejus naturam adesse nos edocet: similiter etiam tres viros dicens ex more, uti ne peregrinum novumque appareat quod commune et quod vulgo usitatum est. Unum autem dicit accurato dicendi genere ne transiliat finem ac limitem, etiam in rerum natura considerata. Itemque ut illud qui- dem existimemus condescensum, ad id quod expedit et confert iis qui imbecilliori sunt ingenio ac- commodatum; hoc vero statuamus decretum esse ad confirmationem et traditionem perfectionis ex- positum. Sed rursus aiunt quidem quemadmodum cum dicimus Persona personæ persona est, nihil differt, et non propterea una persona est omnes hypostases ; et veluti essentia nihil differt ab es- sentia, et non ideo una substantia omnes sub- stantiæ sunt: sic etiam dicere possemus, Deus a Deo nihil difert, et non propterea unus Deus, tres sunt persona de quibus Deus prædicatur : et rursus, Homo homini nihil interest, dicentes, non tollimus tres homines esse Petrum et Paulum et Barnabam. Sed enim differt substantia a substantia: et non quatenus substantia, sed quatenus talis quædam substantia est : et hypostasis ab hypostasi differt, quatenus talis quædam subsistentia est, et homo ab homine qua talis quidam homo est: itemque Deus a Deo quatenus talis Deus: ut vero dicatur, talis aut talis, de duobus atque pluribus dici con- suevit : verum isthæc quidem illi : nos autem osten- demus totum istud captiosum et commentitium esse iis ipsis quæ dicta sunt ad usum adhibitis, et non oportere talen Deum et talem, aut talem