ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΕΡΙ ΦΙΛΟΠΤΩΧΙΑΣ ΛΟΓΟΣ Β'. Α Λόγος εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου· Εφ' ὅσον Η ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων, καὶ τὰ ἑξῆς. Ετι πρὸς τῷ θεάματι τῆς φοβερᾶς τοῦ βασιλέως επιφανείας εἰμὶ, ἣν ὑπογράφει τὸ Εὐαγγέλιον. Ετι κατέπτηχεν ή ψυχή, πρὸς τὸν φόβον τῶν εἰρημένων ἐνατενίζουσα· ὡς καθορῶσα τρόπον τινὰ αὐτόν τε τὸν οὐρανῶν βασιλέα, καθώς φησιν ὁ λόγος, ἐπὶ τοῦ θρόνου τῆς δόξης φοβερῶς προκαθήμενον· καὶ τὸν μεγαλοπρεπή θρόνον ἐκεῖνον· ὅστις ποτὲ καὶ ὁ θρό νος ἐστὶν ὁ χωρῶν ἐν ἑαυτῷ τὸν ἀχώρητον· τάς τε ἀπείρους τῶν ἀγγέλων μυριάδας ἐκείνας, ἐν κύκλῳ τὸν βασιλέα περιεστώσας· αὐτόν τε τὸν μέγαν καὶ φοβερὸν βασιλέα, ἐκ τῆς ἀφράστου δόξης ἐπὶ τὴν ἀνθρωπίνην κατακύπτοντα φύσιν, καὶ πᾶν γένος ἀνθρώπων τῶν ἀφ᾽ οὗ γεγόνασιν ἄνθρωποι, καὶ μέσ χρι τῆς φοβερᾶς ἐμφανείας ἐκείνης εὑρισκομένων, ἀθροίζοντά τε πρὸς ἑαυτὸν, καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν τῶν βεβιωμένων ἑκάστῳ τὴν κρίσιν ἐπάγοντα, τοῖς μὲν δεξιᾷ τῇ προαιρέσει συζήσασι τὰ δεξιὰ, καθὼς εἴ- ρηται, χαριζόμενον, τοῖς δὲ σκαιοῖς τε καὶ ἀποβλή τοις, τὴν κατάλληλον τοῖς βεβιωμένοις ἀποκληροῦντα ψῆφον· ἐπιλέγοντα ἑκατέροις, τοῖς μὲν τὴν γλυκεῖαν καὶ ἀγαθὴν ἐκείνην φωνὴν, ὅτι Δεῦτε, οἱ εὐλογη μένοι τοῦ Πατρός μου· τοῖς δὲ τὴν φρικώδη καὶ φοβερὰν ἀπειλὴν, ὅτι Πορεύεσθε, οἱ κατηραμένοι. Οὕτω δέ μοι τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν τῶν ἀνεγνωσμένων φόβον διατεθείσης, ὡς πρὸς αὐτοῖς δοκεῖν εἶναι τοῖς πράγμασι. Καὶ τῶν παρόντων ἐπαισθάνεσθαι μηδενὸς, οὐδεμίαν ὁ νοῦς ἄγει σχολήν, πρὸς ἄλλο τι βλέπειν τῶν προκειμένων εἰς ἐξέτασίν τε καὶ θεωρίαν τῷ λόγῳ· καίτοι γε οὐ μικρὰ ταῦτά ἐστιν, οὐδὲ ὀλίγης ζητήσεως ἄξια, τὸ γνῶναι πῶς ἔρχεται ὁ ἀεὶ παρών. Ἰδοὺ γὰρ, φησί, μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας· καὶ εἰ μεθ' ἡμῶν εἶναι πε πίστευται, πῶς ἤξειν ὡς οὐ παρὼν ἐπαγγέλλεται ; εἰ DE S. GREGORII NYSSENI EJUSDEM S. GREGORII PAUPERIBUS AMANDIS ORATIO II. Francisco Zino interprete. - In en Evangelii verba : Quatenus uni ex his fecistis", et qua sequuntur. Adhuc in formidolosi magni illius regis adventus nobis ab Evangelio descripti contemplatione deti- neor. Adhuc attente consideranti metum, quem in- Jicit ca commemoratio, refugit horretque animus. Nam coelestem ipsum regem in throno majestatis, ut ibi describitur, terribili quodam modo præsiden- Lemn mihi videor intueri. Magnificum illum thronum, quicunque thronus ille sit, eum qui nullo coercetur loco, continentem cerno. Innumerabilia angelorum regem constipantium millia video. Magnum quin etiam ipsum ac formidandum regem aspieio, ex immensa gloria in naturam humanam despicientem, et universa genera hominum, quicunque ex eo tem- pore, quo primum generari homines coeperunt, usque ad metuendi illius adventus diem reperian- tur, ad se congregantem, singulisque ex institutæ et anteacta vitæ ratione et neritis, vel præmia dan- tem, vel irrogantem supplicia, illis qui recte san- cteque vixerint, ad dexteram partem, ut dictum est, collocatis : qui vero fagitiose et improbe, ad sinistram positis, et condemnatis. Utrosque autem diversa tamen ratione appellantem audio. Alios enim dulcissimis illis ac faustissimis verbis allo- quitur: Venite, benedicli Patris mei ; alios horribili ac metuenda illa comminatione : Ile, maledicli, in ignem æternum. Sic autem mihi hæc legenti et con- sideranti affectus et perterrefactus est animus, ut [ ea non legi, sed fieri, non pronuntiari, sed agi quodammodo existimem, jamque non audire, sed ] plane rebus ipsis interesse mihi videor. Itaque præe- sentium nihil amplius sentio, nec menti vacat respi- cere ad aliud quidquam eorum, quæ mihi ad explorandum et contemplandum proposita sunt, Matth. xxv, sqq. B C

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΕΡΙ ΦΙΛΟΠΤΩΧΙΑΣ ΛΟΓΟΣ Β'. Α Λόγος εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου· Εφ' ὅσον Η ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων, καὶ τὰ ἑξῆς. Ετι πρὸς τῷ θεάματι τῆς φοβερᾶς τοῦ βασιλέως επιφανείας εἰμὶ, ἣν ὑπογράφει τὸ Εὐαγγέλιον. Ετι κατέπτηχεν ή ψυχή, πρὸς τὸν φόβον τῶν εἰρημένων ἐνατενίζουσα· ὡς καθορῶσα τρόπον τινὰ αὐτόν τε τὸν οὐρανῶν βασιλέα, καθώς φησιν ὁ λόγος, ἐπὶ τοῦ θρόνου τῆς δόξης φοβερῶς προκαθήμενον· καὶ τὸν μεγαλοπρεπή θρόνον ἐκεῖνον· ὅστις ποτὲ καὶ ὁ θρό νος ἐστὶν ὁ χωρῶν ἐν ἑαυτῷ τὸν ἀχώρητον· τάς τε ἀπείρους τῶν ἀγγέλων μυριάδας ἐκείνας, ἐν κύκλῳ τὸν βασιλέα περιεστώσας· αὐτόν τε τὸν μέγαν καὶ φοβερὸν βασιλέα, ἐκ τῆς ἀφράστου δόξης ἐπὶ τὴν ἀνθρωπίνην κατακύπτοντα φύσιν, καὶ πᾶν γένος ἀνθρώπων τῶν ἀφ᾽ οὗ γεγόνασιν ἄνθρωποι, καὶ μέσ χρι τῆς φοβερᾶς ἐμφανείας ἐκείνης εὑρισκομένων, ἀθροίζοντά τε πρὸς ἑαυτὸν, καὶ κατὰ τὴν ἀξίαν τῶν βεβιωμένων ἑκάστῳ τὴν κρίσιν ἐπάγοντα, τοῖς μὲν δεξιᾷ τῇ προαιρέσει συζήσασι τὰ δεξιὰ, καθὼς εἴ- ρηται, χαριζόμενον, τοῖς δὲ σκαιοῖς τε καὶ ἀποβλή τοις, τὴν κατάλληλον τοῖς βεβιωμένοις ἀποκληροῦντα ψῆφον· ἐπιλέγοντα ἑκατέροις, τοῖς μὲν τὴν γλυκεῖαν καὶ ἀγαθὴν ἐκείνην φωνὴν, ὅτι Δεῦτε, οἱ εὐλογη μένοι τοῦ Πατρός μου· τοῖς δὲ τὴν φρικώδη καὶ φοβερὰν ἀπειλὴν, ὅτι Πορεύεσθε, οἱ κατηραμένοι. Οὕτω δέ μοι τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν τῶν ἀνεγνωσμένων φόβον διατεθείσης, ὡς πρὸς αὐτοῖς δοκεῖν εἶναι τοῖς πράγμασι. Καὶ τῶν παρόντων ἐπαισθάνεσθαι μηδενὸς, οὐδεμίαν ὁ νοῦς ἄγει σχολήν, πρὸς ἄλλο τι βλέπειν τῶν προκειμένων εἰς ἐξέτασίν τε καὶ θεωρίαν τῷ λόγῳ· καίτοι γε οὐ μικρὰ ταῦτά ἐστιν, οὐδὲ ὀλίγης ζητήσεως ἄξια, τὸ γνῶναι πῶς ἔρχεται ὁ ἀεὶ παρών. Ἰδοὺ γὰρ, φησί, μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας· καὶ εἰ μεθ' ἡμῶν εἶναι πε πίστευται, πῶς ἤξειν ὡς οὐ παρὼν ἐπαγγέλλεται ; εἰ DE S. GREGORII NYSSENI EJUSDEM S. GREGORII PAUPERIBUS AMANDIS ORATIO II. Francisco Zino interprete. - In en Evangelii verba : Quatenus uni ex his fecistis", et qua sequuntur. Adhuc in formidolosi magni illius regis adventus nobis ab Evangelio descripti contemplatione deti- neor. Adhuc attente consideranti metum, quem in- Jicit ca commemoratio, refugit horretque animus. Nam coelestem ipsum regem in throno majestatis, ut ibi describitur, terribili quodam modo præsiden- Lemn mihi videor intueri. Magnificum illum thronum, quicunque thronus ille sit, eum qui nullo coercetur loco, continentem cerno. Innumerabilia angelorum regem constipantium millia video. Magnum quin etiam ipsum ac formidandum regem aspieio, ex immensa gloria in naturam humanam despicientem, et universa genera hominum, quicunque ex eo tem- pore, quo primum generari homines coeperunt, usque ad metuendi illius adventus diem reperian- tur, ad se congregantem, singulisque ex institutæ et anteacta vitæ ratione et neritis, vel præmia dan- tem, vel irrogantem supplicia, illis qui recte san- cteque vixerint, ad dexteram partem, ut dictum est, collocatis : qui vero fagitiose et improbe, ad sinistram positis, et condemnatis. Utrosque autem diversa tamen ratione appellantem audio. Alios enim dulcissimis illis ac faustissimis verbis allo- quitur: Venite, benedicli Patris mei ; alios horribili ac metuenda illa comminatione : Ile, maledicli, in ignem æternum. Sic autem mihi hæc legenti et con- sideranti affectus et perterrefactus est animus, ut [ ea non legi, sed fieri, non pronuntiari, sed agi quodammodo existimem, jamque non audire, sed ] plane rebus ipsis interesse mihi videor. Itaque præe- sentium nihil amplius sentio, nec menti vacat respi- cere ad aliud quidquam eorum, quæ mihi ad explorandum et contemplandum proposita sunt, Matth. xxv, sqq. B C

γὰρ ἐν αὐτῷ ζωμέν τε καὶ κινούμεθα καὶ ἑσμὲν, Α καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, οὐδεμία μηχανὴ τοῦ περιδεδραγμένου τῶν πάντων τοὺς ἐν αὐτῷ κατεχο- μένους τοπικῶς ἀποστήσει· ὥστε ἢ νῦν μὴ παρεῖναι τοῖς ἐμπεριεχομένοις, ἢ χρόνοις ὕστερον παρέσεσθαι ποτε προσδοκήσαι. Τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ ἀσωμάτου καθ- έδρα; καὶ ἡ τοῦ ἀοράτου εμφάνεια; καὶ ἡ τοῦ ἀσχηματίστου μορφή; καὶ ἡ τοῦ ἀχωρήτου ἐν τῷ θρόνῳ περιγραφή; καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ὡς μεί- ξονα ἢ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν, ὑπερθήσομαι. Οπως δ' ἂν μὴ εἰς τὴν τῶν ἀποβλήτων απωσθείημεν τάξιν, πρὸς τοῦτο, καθὼς ἂν οἷός τε ὦ, πρὸς τὸ κοινὸν κέρδος τρέψω τὸν λόγον. Σφόδρα γὰρ, ἀδελφοί, σφόδρα πρὸς τὴν ἀπειλὴν κατεπτόημαι· καὶ οὐκ ἀρνοῦμα τῆς ψυχῆς μου τὸ πάθος. Ἐβουλόμην δ' ἂν καὶ ὑμᾶς μὴ καταφρονητικῶς ἔχειν τῶν φόβων. Β Μακάριος γὰρ ὅς καταπτήσσει πάντα δι᾽ εὐλάβειαν. Ὁ δὲ καταφρονῶν πράγματος, καταφρονηθήσεται ὑπ' αὐτοῦ, φησί που τῆς σοφίας ὁ λόγος. Οὐκοῦν πρὸ τῆς ὥρας τῶν κακῶν, τὸ μὴ ἐν πείρᾳ τῶν σκυ- θρωπῶν γενέσθαι φροντίσωμεν. Τίς δὲ ἡ ἀπαλλαγή τῶν φοβερῶν; Το ταύτην τοῦ βίου τὴν ὁδὸν ἑλέσθαι, ὴν νῦν ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ λόγος, τὴν πρόσφατον ὄντως καὶ ζῶσαν. ο Τίς δὲ ἡ ὁδός ; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ἤμην, καὶ γυμνὸς καὶ ἀσθενὴς, καὶ ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιή σατε. Καὶ διὰ τοῦτο, φησί, Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου. Τί διὰ τούτων μανθάνομεν; Ότι εὐλογία μέν ἐστιν, ἡ τῶν ἐντολῶν ἐπιμέλεια· κατ- άρα δὲ, ἡ περὶ τὰς ἐντολὰς ῥαθυμία. Αγαπήσωμεν τὴν εὐλογίαν, καὶ φύγωμεν τὴν κατάραν. Εφ' ἡμῖν γάρ ἐστιν ἑλέσθαι ἢ μὴ ἑλέσθαι κατ' ἐξουσίαν ἑκά- τερον· πρὸς ὅ τι γὰρ ἂν τῇ προθυμίᾳ ῥέψωμεν, ἐν ἐκείνῳ ἐσόμεθα. Οὐκοῦν οἰκειωσώμεθα τὸν τῆς εὐλο γίας Κύριον, τὸν ἑαυτῷ τὴν περὶ τοὺς δεομένους σπουδὴν λογιζόμενον· καὶ μάλιστα νῦν, ὅτε πολλὴν Έχει κατὰ τὸν παρόντα βίον ὕλην ἡ ἐντολή. Καὶ πολλοὶ μὲν οἱ τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς· πολλοὶ δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ σώματος ἔχουσιν ἐνδεῶς, ἐκ τῆς πονηρᾶς ἀῤῥωστίας δαπανηθέντες. Οὐκοῦν ἐν τῇ περὶ τούτους σπουδῇ, τὴν ἀγαθὴν ἐπαγγελίαν ἑαυτοῖς κατορθώ- σωμεν· λέγω δὲ σαφῶς οὕτωσὶ περὶ τῶν ἐκ τῆς χα- λεπῆς νόσου διαλωβηθέντων. "Οσῳ γὰρ μείζων ἐστὶ τούτων ἡ ἀῤῥωστία, τοσούτῳ δηλονότι καὶ πλείων ή εὐλογία τοῖς τὸ ἐπίπονον τῆς ἐντολῆς κατορθώσασι. Τί οὖν χρὴ πράττειν; Μὴ ἀντιβαίνειν τῇ διατάξει τοῦ Πνεύματος. Αὕτη δέ ἐστι, τὸ μὴ ἀλλοτριοῦσθαι τῶν κοινωνούντων τῆς φύσεως· μηδὲ μιμεῖσθαι τοὺς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κατηγορηθέντας ἐκείνους, τὸν ἱερέα λέγω καὶ τὸν Λευΐτην, ἀσυμπαθῶς παραδρα- DE PAUPERIBUS AMANDIS. quamvis ea profecto nec parva sint, nec exiguam indagationem requirant ; quomodo videlicet venire intelligatur, qui semper adest, præsertim cum ipse dicat Ecce vobiscum sum omnibus diebus [usque ad consummationem sæculi ] ; et si nobiscum csse creditur, quomodo venturus, tanquam non adsit, existimetur? Si enim in ipso (ut inquit Apostolus) vivimus, movemur, et sumus ", nullo modo fieri potest, ut ab illo, qui complectitur omnia, ii, quos ipse comprehendit, loco discludantur, ita ut aut nunc minime adsit bis qui ab ipso continentur, aut post aliquod tempus ad futurus exspectetur. Præterea, quæ possit esse illius aut sedes, aut pra sentia, aut forma, aut in throno circumscriptio, qui et corpore caret, et videri non potest, et for- mam nullam habet, et ubique sic adest, ut nusquamn concludi secludive possit. Hæc igitur et cætera id genus tanquam majora, quam ut a nobis in pra- sentia explicari valeant, omittemus, et communis utilitatis gratia illuc orationem nostram converte- mus, ut, quo pacto fieri possit, ne redigamur in reproborum ordinem, pro viribus ostendamus. Equidem, ut ingenue fatear perturbationem animi mei, vehementer, fratres, vehementer illa com- minatione conterritus sum. Hoc autem timore vos item affici velim neque eum ulla ratione de- spicere. Beatus enim vir qui veretur omnia per metum, ut quodam loco inquit Sapiens "; qui autem contemnit rem, contemnetur ab ea. Priusquam igitur irruant mala, demus operam diligenter, ne nobis hæc tristia necesse sit experiri. Verum quonam modo ea declinabimus? hoc nimirum, ut eam vivendi rationem et viam, quam in præsentia Scriptura nobis ostendit, quæ nunc viget, et vere vivit, ingrediamur. Quænam est hæc ratio ? quænam hæc via? Esu- rivi, silivi, hospes eram, et nudus, et infirmus, et in carcere. Quatenus uni eorum fecistis, mihi fecistis. Id- circo, Venite,inquit, benedicti Patris mei. Quid ex his discimus? Benedictionem ac summum bonum in di- ligentia, et observantia mandatorum positum esse; maledictionem et malorum extremum ex desidia mandatorumque despicientia proficisci. Illam igi- tur amplectamur, hanc fugiamus, quando in nostra manu situm est, ut, utram volumus, adipiscamur. Ad quod enim egregia animni alacritate propende- rimus, in eo futuri sumus. Quare benedictionis Dominum, qui perinde nobis acceptum laturus est quidquid studii et officii in pauperes contulerimus, ac si in ipsum contulissemus, conciliemus nobis et D obstringamus, præsertim hoc tempore, quo nobis, dum vivimus, magna exsequendi mandat: facultas præbetur, multique sunt, qui rebus necessariis, multi, qui et ipso corpore indigeant, ab ipsa vi morbi confecti atque consumpti. Sic igitur nos in hac re, hoc est, ut planius loquat, & iis qui morbo gravissimo mutilati sunt, fovendis curan- disque studiose diligenterque geramus, ut præcia- rum illud promissum præmium assequamur. Quo enim gravior in his morbus reperitur, eo majus præmium laboriosum illud mandati munus obeun- tes manet. Quid igitur faciendum est? illud utique ** Matth. xxvi, 20. Act. XVII, 28. Prov. xxviii, 14.

γὰρ ἐν αὐτῷ ζωμέν τε καὶ κινούμεθα καὶ ἑσμὲν, Α καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, οὐδεμία μηχανὴ τοῦ περιδεδραγμένου τῶν πάντων τοὺς ἐν αὐτῷ κατεχο- μένους τοπικῶς ἀποστήσει· ὥστε ἢ νῦν μὴ παρεῖναι τοῖς ἐμπεριεχομένοις, ἢ χρόνοις ὕστερον παρέσεσθαι ποτε προσδοκήσαι. Τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ ἀσωμάτου καθ- έδρα; καὶ ἡ τοῦ ἀοράτου εμφάνεια; καὶ ἡ τοῦ ἀσχηματίστου μορφή; καὶ ἡ τοῦ ἀχωρήτου ἐν τῷ θρόνῳ περιγραφή; καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ὡς μεί- ξονα ἢ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν, ὑπερθήσομαι. Οπως δ' ἂν μὴ εἰς τὴν τῶν ἀποβλήτων απωσθείημεν τάξιν, πρὸς τοῦτο, καθὼς ἂν οἷός τε ὦ, πρὸς τὸ κοινὸν κέρδος τρέψω τὸν λόγον. Σφόδρα γὰρ, ἀδελφοί, σφόδρα πρὸς τὴν ἀπειλὴν κατεπτόημαι· καὶ οὐκ ἀρνοῦμα τῆς ψυχῆς μου τὸ πάθος. Ἐβουλόμην δ' ἂν καὶ ὑμᾶς μὴ καταφρονητικῶς ἔχειν τῶν φόβων. Β Μακάριος γὰρ ὅς καταπτήσσει πάντα δι᾽ εὐλάβειαν. Ὁ δὲ καταφρονῶν πράγματος, καταφρονηθήσεται ὑπ' αὐτοῦ, φησί που τῆς σοφίας ὁ λόγος. Οὐκοῦν πρὸ τῆς ὥρας τῶν κακῶν, τὸ μὴ ἐν πείρᾳ τῶν σκυ- θρωπῶν γενέσθαι φροντίσωμεν. Τίς δὲ ἡ ἀπαλλαγή τῶν φοβερῶν; Το ταύτην τοῦ βίου τὴν ὁδὸν ἑλέσθαι, ὴν νῦν ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ λόγος, τὴν πρόσφατον ὄντως καὶ ζῶσαν. ο Τίς δὲ ἡ ὁδός ; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ἤμην, καὶ γυμνὸς καὶ ἀσθενὴς, καὶ ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιή σατε. Καὶ διὰ τοῦτο, φησί, Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου. Τί διὰ τούτων μανθάνομεν; Ότι εὐλογία μέν ἐστιν, ἡ τῶν ἐντολῶν ἐπιμέλεια· κατ- άρα δὲ, ἡ περὶ τὰς ἐντολὰς ῥαθυμία. Αγαπήσωμεν τὴν εὐλογίαν, καὶ φύγωμεν τὴν κατάραν. Εφ' ἡμῖν γάρ ἐστιν ἑλέσθαι ἢ μὴ ἑλέσθαι κατ' ἐξουσίαν ἑκά- τερον· πρὸς ὅ τι γὰρ ἂν τῇ προθυμίᾳ ῥέψωμεν, ἐν ἐκείνῳ ἐσόμεθα. Οὐκοῦν οἰκειωσώμεθα τὸν τῆς εὐλο γίας Κύριον, τὸν ἑαυτῷ τὴν περὶ τοὺς δεομένους σπουδὴν λογιζόμενον· καὶ μάλιστα νῦν, ὅτε πολλὴν Έχει κατὰ τὸν παρόντα βίον ὕλην ἡ ἐντολή. Καὶ πολλοὶ μὲν οἱ τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς· πολλοὶ δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ σώματος ἔχουσιν ἐνδεῶς, ἐκ τῆς πονηρᾶς ἀῤῥωστίας δαπανηθέντες. Οὐκοῦν ἐν τῇ περὶ τούτους σπουδῇ, τὴν ἀγαθὴν ἐπαγγελίαν ἑαυτοῖς κατορθώ- σωμεν· λέγω δὲ σαφῶς οὕτωσὶ περὶ τῶν ἐκ τῆς χα- λεπῆς νόσου διαλωβηθέντων. "Οσῳ γὰρ μείζων ἐστὶ τούτων ἡ ἀῤῥωστία, τοσούτῳ δηλονότι καὶ πλείων ή εὐλογία τοῖς τὸ ἐπίπονον τῆς ἐντολῆς κατορθώσασι. Τί οὖν χρὴ πράττειν; Μὴ ἀντιβαίνειν τῇ διατάξει τοῦ Πνεύματος. Αὕτη δέ ἐστι, τὸ μὴ ἀλλοτριοῦσθαι τῶν κοινωνούντων τῆς φύσεως· μηδὲ μιμεῖσθαι τοὺς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κατηγορηθέντας ἐκείνους, τὸν ἱερέα λέγω καὶ τὸν Λευΐτην, ἀσυμπαθῶς παραδρα- DE PAUPERIBUS AMANDIS. quamvis ea profecto nec parva sint, nec exiguam indagationem requirant ; quomodo videlicet venire intelligatur, qui semper adest, præsertim cum ipse dicat Ecce vobiscum sum omnibus diebus [usque ad consummationem sæculi ] ; et si nobiscum csse creditur, quomodo venturus, tanquam non adsit, existimetur? Si enim in ipso (ut inquit Apostolus) vivimus, movemur, et sumus ", nullo modo fieri potest, ut ab illo, qui complectitur omnia, ii, quos ipse comprehendit, loco discludantur, ita ut aut nunc minime adsit bis qui ab ipso continentur, aut post aliquod tempus ad futurus exspectetur. Præterea, quæ possit esse illius aut sedes, aut pra sentia, aut forma, aut in throno circumscriptio, qui et corpore caret, et videri non potest, et for- mam nullam habet, et ubique sic adest, ut nusquamn concludi secludive possit. Hæc igitur et cætera id genus tanquam majora, quam ut a nobis in pra- sentia explicari valeant, omittemus, et communis utilitatis gratia illuc orationem nostram converte- mus, ut, quo pacto fieri possit, ne redigamur in reproborum ordinem, pro viribus ostendamus. Equidem, ut ingenue fatear perturbationem animi mei, vehementer, fratres, vehementer illa com- minatione conterritus sum. Hoc autem timore vos item affici velim neque eum ulla ratione de- spicere. Beatus enim vir qui veretur omnia per metum, ut quodam loco inquit Sapiens "; qui autem contemnit rem, contemnetur ab ea. Priusquam igitur irruant mala, demus operam diligenter, ne nobis hæc tristia necesse sit experiri. Verum quonam modo ea declinabimus? hoc nimirum, ut eam vivendi rationem et viam, quam in præsentia Scriptura nobis ostendit, quæ nunc viget, et vere vivit, ingrediamur. Quænam est hæc ratio ? quænam hæc via? Esu- rivi, silivi, hospes eram, et nudus, et infirmus, et in carcere. Quatenus uni eorum fecistis, mihi fecistis. Id- circo, Venite,inquit, benedicti Patris mei. Quid ex his discimus? Benedictionem ac summum bonum in di- ligentia, et observantia mandatorum positum esse; maledictionem et malorum extremum ex desidia mandatorumque despicientia proficisci. Illam igi- tur amplectamur, hanc fugiamus, quando in nostra manu situm est, ut, utram volumus, adipiscamur. Ad quod enim egregia animni alacritate propende- rimus, in eo futuri sumus. Quare benedictionis Dominum, qui perinde nobis acceptum laturus est quidquid studii et officii in pauperes contulerimus, ac si in ipsum contulissemus, conciliemus nobis et D obstringamus, præsertim hoc tempore, quo nobis, dum vivimus, magna exsequendi mandat: facultas præbetur, multique sunt, qui rebus necessariis, multi, qui et ipso corpore indigeant, ab ipsa vi morbi confecti atque consumpti. Sic igitur nos in hac re, hoc est, ut planius loquat, & iis qui morbo gravissimo mutilati sunt, fovendis curan- disque studiose diligenterque geramus, ut præcia- rum illud promissum præmium assequamur. Quo enim gravior in his morbus reperitur, eo majus præmium laboriosum illud mandati munus obeun- tes manet. Quid igitur faciendum est? illud utique ** Matth. xxvi, 20. Act. XVII, 28. Prov. xxviii, 14.

γὰρ ἐν αὐτῷ ζωμέν τε καὶ κινούμεθα καὶ ἑσμὲν, Α καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, οὐδεμία μηχανὴ τοῦ περιδεδραγμένου τῶν πάντων τοὺς ἐν αὐτῷ κατεχο- μένους τοπικῶς ἀποστήσει· ὥστε ἢ νῦν μὴ παρεῖναι τοῖς ἐμπεριεχομένοις, ἢ χρόνοις ὕστερον παρέσεσθαι ποτε προσδοκήσαι. Τίς δὲ καὶ ἡ τοῦ ἀσωμάτου καθ- έδρα; καὶ ἡ τοῦ ἀοράτου εμφάνεια; καὶ ἡ τοῦ ἀσχηματίστου μορφή; καὶ ἡ τοῦ ἀχωρήτου ἐν τῷ θρόνῳ περιγραφή; καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ὡς μεί- ξονα ἢ κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν, ὑπερθήσομαι. Οπως δ' ἂν μὴ εἰς τὴν τῶν ἀποβλήτων απωσθείημεν τάξιν, πρὸς τοῦτο, καθὼς ἂν οἷός τε ὦ, πρὸς τὸ κοινὸν κέρδος τρέψω τὸν λόγον. Σφόδρα γὰρ, ἀδελφοί, σφόδρα πρὸς τὴν ἀπειλὴν κατεπτόημαι· καὶ οὐκ ἀρνοῦμα τῆς ψυχῆς μου τὸ πάθος. Ἐβουλόμην δ' ἂν καὶ ὑμᾶς μὴ καταφρονητικῶς ἔχειν τῶν φόβων. Β Μακάριος γὰρ ὅς καταπτήσσει πάντα δι᾽ εὐλάβειαν. Ὁ δὲ καταφρονῶν πράγματος, καταφρονηθήσεται ὑπ' αὐτοῦ, φησί που τῆς σοφίας ὁ λόγος. Οὐκοῦν πρὸ τῆς ὥρας τῶν κακῶν, τὸ μὴ ἐν πείρᾳ τῶν σκυ- θρωπῶν γενέσθαι φροντίσωμεν. Τίς δὲ ἡ ἀπαλλαγή τῶν φοβερῶν; Το ταύτην τοῦ βίου τὴν ὁδὸν ἑλέσθαι, ὴν νῦν ὑπέδειξεν ἡμῖν ὁ λόγος, τὴν πρόσφατον ὄντως καὶ ζῶσαν. ο Τίς δὲ ἡ ὁδός ; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ἤμην, καὶ γυμνὸς καὶ ἀσθενὴς, καὶ ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιή σατε. Καὶ διὰ τοῦτο, φησί, Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου. Τί διὰ τούτων μανθάνομεν; Ότι εὐλογία μέν ἐστιν, ἡ τῶν ἐντολῶν ἐπιμέλεια· κατ- άρα δὲ, ἡ περὶ τὰς ἐντολὰς ῥαθυμία. Αγαπήσωμεν τὴν εὐλογίαν, καὶ φύγωμεν τὴν κατάραν. Εφ' ἡμῖν γάρ ἐστιν ἑλέσθαι ἢ μὴ ἑλέσθαι κατ' ἐξουσίαν ἑκά- τερον· πρὸς ὅ τι γὰρ ἂν τῇ προθυμίᾳ ῥέψωμεν, ἐν ἐκείνῳ ἐσόμεθα. Οὐκοῦν οἰκειωσώμεθα τὸν τῆς εὐλο γίας Κύριον, τὸν ἑαυτῷ τὴν περὶ τοὺς δεομένους σπουδὴν λογιζόμενον· καὶ μάλιστα νῦν, ὅτε πολλὴν Έχει κατὰ τὸν παρόντα βίον ὕλην ἡ ἐντολή. Καὶ πολλοὶ μὲν οἱ τῶν ἀναγκαίων ἐνδεεῖς· πολλοὶ δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ σώματος ἔχουσιν ἐνδεῶς, ἐκ τῆς πονηρᾶς ἀῤῥωστίας δαπανηθέντες. Οὐκοῦν ἐν τῇ περὶ τούτους σπουδῇ, τὴν ἀγαθὴν ἐπαγγελίαν ἑαυτοῖς κατορθώ- σωμεν· λέγω δὲ σαφῶς οὕτωσὶ περὶ τῶν ἐκ τῆς χα- λεπῆς νόσου διαλωβηθέντων. "Οσῳ γὰρ μείζων ἐστὶ τούτων ἡ ἀῤῥωστία, τοσούτῳ δηλονότι καὶ πλείων ή εὐλογία τοῖς τὸ ἐπίπονον τῆς ἐντολῆς κατορθώσασι. Τί οὖν χρὴ πράττειν; Μὴ ἀντιβαίνειν τῇ διατάξει τοῦ Πνεύματος. Αὕτη δέ ἐστι, τὸ μὴ ἀλλοτριοῦσθαι τῶν κοινωνούντων τῆς φύσεως· μηδὲ μιμεῖσθαι τοὺς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κατηγορηθέντας ἐκείνους, τὸν ἱερέα λέγω καὶ τὸν Λευΐτην, ἀσυμπαθῶς παραδρα- DE PAUPERIBUS AMANDIS. quamvis ea profecto nec parva sint, nec exiguam indagationem requirant ; quomodo videlicet venire intelligatur, qui semper adest, præsertim cum ipse dicat Ecce vobiscum sum omnibus diebus [usque ad consummationem sæculi ] ; et si nobiscum csse creditur, quomodo venturus, tanquam non adsit, existimetur? Si enim in ipso (ut inquit Apostolus) vivimus, movemur, et sumus ", nullo modo fieri potest, ut ab illo, qui complectitur omnia, ii, quos ipse comprehendit, loco discludantur, ita ut aut nunc minime adsit bis qui ab ipso continentur, aut post aliquod tempus ad futurus exspectetur. Præterea, quæ possit esse illius aut sedes, aut pra sentia, aut forma, aut in throno circumscriptio, qui et corpore caret, et videri non potest, et for- mam nullam habet, et ubique sic adest, ut nusquamn concludi secludive possit. Hæc igitur et cætera id genus tanquam majora, quam ut a nobis in pra- sentia explicari valeant, omittemus, et communis utilitatis gratia illuc orationem nostram converte- mus, ut, quo pacto fieri possit, ne redigamur in reproborum ordinem, pro viribus ostendamus. Equidem, ut ingenue fatear perturbationem animi mei, vehementer, fratres, vehementer illa com- minatione conterritus sum. Hoc autem timore vos item affici velim neque eum ulla ratione de- spicere. Beatus enim vir qui veretur omnia per metum, ut quodam loco inquit Sapiens "; qui autem contemnit rem, contemnetur ab ea. Priusquam igitur irruant mala, demus operam diligenter, ne nobis hæc tristia necesse sit experiri. Verum quonam modo ea declinabimus? hoc nimirum, ut eam vivendi rationem et viam, quam in præsentia Scriptura nobis ostendit, quæ nunc viget, et vere vivit, ingrediamur. Quænam est hæc ratio ? quænam hæc via? Esu- rivi, silivi, hospes eram, et nudus, et infirmus, et in carcere. Quatenus uni eorum fecistis, mihi fecistis. Id- circo, Venite,inquit, benedicti Patris mei. Quid ex his discimus? Benedictionem ac summum bonum in di- ligentia, et observantia mandatorum positum esse; maledictionem et malorum extremum ex desidia mandatorumque despicientia proficisci. Illam igi- tur amplectamur, hanc fugiamus, quando in nostra manu situm est, ut, utram volumus, adipiscamur. Ad quod enim egregia animni alacritate propende- rimus, in eo futuri sumus. Quare benedictionis Dominum, qui perinde nobis acceptum laturus est quidquid studii et officii in pauperes contulerimus, ac si in ipsum contulissemus, conciliemus nobis et D obstringamus, præsertim hoc tempore, quo nobis, dum vivimus, magna exsequendi mandat: facultas præbetur, multique sunt, qui rebus necessariis, multi, qui et ipso corpore indigeant, ab ipsa vi morbi confecti atque consumpti. Sic igitur nos in hac re, hoc est, ut planius loquat, & iis qui morbo gravissimo mutilati sunt, fovendis curan- disque studiose diligenterque geramus, ut præcia- rum illud promissum præmium assequamur. Quo enim gravior in his morbus reperitur, eo majus præmium laboriosum illud mandati munus obeun- tes manet. Quid igitur faciendum est? illud utique ** Matth. xxvi, 20. Act. XVII, 28. Prov. xxviii, 14.

Λ μόντας τὸν ἐλέου δεόμενον ἐκεῖνον, ὅν φησι τὸ δι Β ήγημα ὑπὸ τῶν λῃστῶν ἡμιθανῆ γενέσθαι. Εἰ γὰρ ἐκεῖνοι ὑπαίτιοι, μὴ ἐπιστραφέντες πρὸς τὰς πληγάς ἐν γυμνῷ τῷ σώματι διοιδούσας· πῶς ἡμεῖς ἀνεύ- Ουνοι, τοὺς ὑπαιτίους μιμούμενοι; καίτοι τί τοσοῦ- τον ἦν ἐπὶ τοῦ τοῖς λῃσταῖς παραπεπτωκότος θεά σασθαι, οἷόν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἑαλωκότων τῷ πάθει τὸ θέαμα; Ορᾶς ἄνθρωπον, διὰ τῆς πονηρᾶς ἀρρω στίας εἰς τετραπόδου σχῆμα μεταπλασσόμενον, ἀντὶ ὁπλῆς καὶ ὀνύχων, ξύλα ταῖς παλάμαις ὑπολαμβανό μενον, καινὸν ἴχνος ταῖς ἀνθρωπίναις ὁδοῖς ἐπιβάλο λοντα· τίς ἂν ἐκ τοῦ ἴχνους ἐπιγνοίη, ὅτι ἄνθρωπος τους τοιούτους τύπους ένεσημήνατο τῇ πορείᾳ; "Αν- Ορωπος, ὁ τῷ σχήματι ὄρθιος, ὁ εἰς οὐρανὸν βλέπων, ὁ τὰς χεῖρας πρὸς τὴν τῶν ἔργων υπηρεσίαν παρὰ τῆς φύσεως ἔχων, οὗτος εἰς τὴν γῆν κλίνεται, καὶ τετράποδον γίνεται, καὶ μικρὸν ἀποδεῖ τοῦ ἄλογος εἶναι. Ἐν δασεῖ καὶ βραγχῶντι τῷ ἄσθματι, βιαίως ἔνδοθεν ἀπὸ τῶν σπλάγχνων ὑποβρυχόμενος· μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τολμήσαντα εἰπεῖν, καὶ τῶν ἀλόγων γινό- μενος ἀθλιώτερος. Τὰ μὲν γὰρ τὸν ἀπὸ γενέσεως χαρακτῆρα μέχρι παντὸς ὡς τὰ πολλὰ διεσώσατο· καὶ οὐδὲν τούτων ἔκ τινος συμφορᾶς τοιαύτης, εἰς ἕτερόν τινα χαρακτῆρα μετεκινήθη. Οὑτοσὶ δὲ, ὥσπερ ἀλλαχθείσης τῆς φύσεως, ἄλλο τι φαίνεται, καὶ οὐ τὸ σύνηθες ζῶον· αἱ χεῖρες αὐτῷ τὴν τῶν ποδῶν χρήσιν καταλαμβάνουσι· τὰ γόνατα βάσις γίνονται, αἱ δὲ κατὰ φύσιν βάσεις, καὶ τὰ σφυρά, ἢ παντελῶς ἀποῤῥέουσιν, ἢ ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐφολκίων εἰκῆ παρηρτημένα, κατὰ τὸ συμβὰν ἐπισύρεται. Ἐν τοιού - τοις τοίνυν βλέπων τὸν ἄνθρωπον, οὐκ αἰδῇ τὴν συγγένειαν; οὐκ ἐλεεῖς τὸν ὁμόφυλον; ἀλλὰ βδε λύσσῃ τὴν συμφοράν, καὶ μισεῖς τὸν ἱκέτην, ὥσπερ θηρίου τινὸς προσβολὴν τὸν προσεγγισμὸν ἀποφεύ γων; Καίτοι ἔδει εὐγνωμόνως ἀναλογίζεσθαι, ὅτι σοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἄγγελος ἄπτεται, καὶ ἀσώματος τε καὶ ἄῦλος ὢν, τὸν σαρκὶ καὶ αἵματι εγκεκραμέ- νον οὐκ ἐβδελύξατο. Τί δὲ ἀγγέλους λέγω; αὐτὸς ὁ τῶν ἀγγέλων Κύριος, ὁ τῆς οὐρανίας μακαριότητος βασιλεὺς διὰ σὲ ἄνθρωπος γέγονε, καὶ τὸ δυσώδες τοῦτο καὶ ῥυπαρὸν σαρκίον, μετὰ τῆς ἐνδεδεμένης ἐν αὐτῷ ψυχῆς, ἑαυτῷ περιέθηκεν, ἵνα τὰ τὰ πάθη διά τῆς ἰδίας ἐπαφῆς ἐξιάσηται; Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς ὢν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀῤῥωστήσαντι, φεύγεις τὸν ὁμογενή. Με, ἀδελφέ, μὴ ἀρεσάτω σοι ἡ βουλὴ ἡ κακή. Γνῶθι τίς ὢν, περὶ τίνων βουλεύῃ· ὅτι περὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος, οὐδὲν ἰδιάζον ἐν σεαυτῷ παρὰ τὴν κοινὴν κεκτημένος φύσιν. Μὴ προαποφαίνου τοῦ μέλλοντος. Ἐν ᾧ γὰρ καταψηφίζῃ τοῦ πάθους, τέως ἐν ἀλλοτρίῳ σώματι φαινομένου, αόριστον κατὰ πάσης τῆς φύσεως ἐκ- φέρεις ἀπόφασιν· μετέχεις δὲ καὶ σὺ τῆς φύσεως παραπλησίως τοῖς πᾶσιν. Οὐκοῦν ὡς ὑπὲρ κοινοῦ τοῦ πράγματος ὁ λόγος ἔστω. S. GREGORII NISSENΙ ut sancti Spiritus voluntali ne resistamus; ea au- teni est, ut eos, qui eadem natura præditi sunt, tanquam alienos non evitemus, neque imitemur reprehensos illos in Evangelio, sacerdotem et levi- tam dico, qui miserabilem illum, quem historia a latronibus semimortuum relictumn tradit, nulla comnoti commiseratione præterierunt. Nam si coarguuntur illi quod ad plagas in nudo corpore intumescentes non respexerint, quomodo nos, qui reos illos imitamur, non in eamdem reprehensio- nem incurremus? neque enim profecto tam mise- randum spectaculum præbuit ille, qui in latrones inciderat, ut præbent bi, qui ejusmodi oppressi sunt calamitate. Vides hominem ex improbitate morbi in quadrupedis formam commutatum, et ungulae atque unguium loco ligna manibus induisse, atque ita novum vestigii genus humanis semitis imprimentem. Quis ex ea forma queat agnoscere, bominis gressu ejusmodi esse facta vestigia? Homo eo corporis habitu et figura formatus, ut rectus in cœlum aspiciat, cui manuum instrumentum ad res agendas patura dedit, incurvatur in terram, et quadrupes fit, et parum abest quin rationis expers esse videatur. Cum difficultate spiritum tra- hit, irraucescit, et ex intimis visceribus fremitus elicit, ipsis etiam rationis expertibus animalibus effectus (liceat audacter id dicere) calamitosior: siquidem illa, quam ab ipso ortu formam acccpe- runt, eam ad finem usque conservant; nec ullum ex iis propter aliquem morbum ex ea forma in aliam convertitur. Hic auten, tanquam commu- tala natura, non id amplius, quod erat, sed aliud quoddam animal videtur esse. Pedum illi munere funguntur manus; genua præbent plantarum usum. Nam ipse plantæ naturales, et tali, aut plane defi- ciunt, aut veluti scaphæ quæ-lam extrinsecus te- mere navibus admotæ, fortuito trahuntur. In his tu hominem cernis, nec sanguinis conjunctionem revereris ? nec miseraris propinquum ? sed aver- saris calamitatem, et odio supplicem prosequeris ? Hominis accessum tanquam feræ alicujus impetum declinas? Atqui, ne id faceres, debebas vel ea co- gitatione prohiberi : nempe angelum a corpore materiaque liberum, te, quamvis sis homo, tamen attingere, nec carne et sanguine mistum atque D concretum aspernari. Quid autem angelos dico? cum ipse Dominus angelorum, ipse coelestis beati- tudinis rex propter te factus sit homo, et sordidas istas abjectasque carnis exuviolas una cum anima, quæ ipsis erat induta, sibi circumdederit, ut alia- ctu suo tuis ægritudinibus mederetur? Tu vero, qui natura idem es cum ægrotante, fugis ejusdem generis hominem. Ne tibi, frater, ne, obsecro, pla- ceat tibi consilium pravum. Qui sis, et de quibus consulas, considera : homo nimirum, de homini- bus, qui nihil in te proprium, et a natura communi sejunctum obtines. Futuris de rebus ne pra- judicium facias. Dum enim affectionem in alieno corpore conspicuam damnas, incertam de tota natura sententiam promuntias. Ejus autem naturæ tu quoque particeps es, ut reliqui omnes. Quapro- pter tanquam communi de re consulatur. Luc x, sqq. C

Λ μόντας τὸν ἐλέου δεόμενον ἐκεῖνον, ὅν φησι τὸ δι Β ήγημα ὑπὸ τῶν λῃστῶν ἡμιθανῆ γενέσθαι. Εἰ γὰρ ἐκεῖνοι ὑπαίτιοι, μὴ ἐπιστραφέντες πρὸς τὰς πληγάς ἐν γυμνῷ τῷ σώματι διοιδούσας· πῶς ἡμεῖς ἀνεύ- Ουνοι, τοὺς ὑπαιτίους μιμούμενοι; καίτοι τί τοσοῦ- τον ἦν ἐπὶ τοῦ τοῖς λῃσταῖς παραπεπτωκότος θεά σασθαι, οἷόν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἑαλωκότων τῷ πάθει τὸ θέαμα; Ορᾶς ἄνθρωπον, διὰ τῆς πονηρᾶς ἀρρω στίας εἰς τετραπόδου σχῆμα μεταπλασσόμενον, ἀντὶ ὁπλῆς καὶ ὀνύχων, ξύλα ταῖς παλάμαις ὑπολαμβανό μενον, καινὸν ἴχνος ταῖς ἀνθρωπίναις ὁδοῖς ἐπιβάλο λοντα· τίς ἂν ἐκ τοῦ ἴχνους ἐπιγνοίη, ὅτι ἄνθρωπος τους τοιούτους τύπους ένεσημήνατο τῇ πορείᾳ; "Αν- Ορωπος, ὁ τῷ σχήματι ὄρθιος, ὁ εἰς οὐρανὸν βλέπων, ὁ τὰς χεῖρας πρὸς τὴν τῶν ἔργων υπηρεσίαν παρὰ τῆς φύσεως ἔχων, οὗτος εἰς τὴν γῆν κλίνεται, καὶ τετράποδον γίνεται, καὶ μικρὸν ἀποδεῖ τοῦ ἄλογος εἶναι. Ἐν δασεῖ καὶ βραγχῶντι τῷ ἄσθματι, βιαίως ἔνδοθεν ἀπὸ τῶν σπλάγχνων ὑποβρυχόμενος· μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τολμήσαντα εἰπεῖν, καὶ τῶν ἀλόγων γινό- μενος ἀθλιώτερος. Τὰ μὲν γὰρ τὸν ἀπὸ γενέσεως χαρακτῆρα μέχρι παντὸς ὡς τὰ πολλὰ διεσώσατο· καὶ οὐδὲν τούτων ἔκ τινος συμφορᾶς τοιαύτης, εἰς ἕτερόν τινα χαρακτῆρα μετεκινήθη. Οὑτοσὶ δὲ, ὥσπερ ἀλλαχθείσης τῆς φύσεως, ἄλλο τι φαίνεται, καὶ οὐ τὸ σύνηθες ζῶον· αἱ χεῖρες αὐτῷ τὴν τῶν ποδῶν χρήσιν καταλαμβάνουσι· τὰ γόνατα βάσις γίνονται, αἱ δὲ κατὰ φύσιν βάσεις, καὶ τὰ σφυρά, ἢ παντελῶς ἀποῤῥέουσιν, ἢ ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐφολκίων εἰκῆ παρηρτημένα, κατὰ τὸ συμβὰν ἐπισύρεται. Ἐν τοιού - τοις τοίνυν βλέπων τὸν ἄνθρωπον, οὐκ αἰδῇ τὴν συγγένειαν; οὐκ ἐλεεῖς τὸν ὁμόφυλον; ἀλλὰ βδε λύσσῃ τὴν συμφοράν, καὶ μισεῖς τὸν ἱκέτην, ὥσπερ θηρίου τινὸς προσβολὴν τὸν προσεγγισμὸν ἀποφεύ γων; Καίτοι ἔδει εὐγνωμόνως ἀναλογίζεσθαι, ὅτι σοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἄγγελος ἄπτεται, καὶ ἀσώματος τε καὶ ἄῦλος ὢν, τὸν σαρκὶ καὶ αἵματι εγκεκραμέ- νον οὐκ ἐβδελύξατο. Τί δὲ ἀγγέλους λέγω; αὐτὸς ὁ τῶν ἀγγέλων Κύριος, ὁ τῆς οὐρανίας μακαριότητος βασιλεὺς διὰ σὲ ἄνθρωπος γέγονε, καὶ τὸ δυσώδες τοῦτο καὶ ῥυπαρὸν σαρκίον, μετὰ τῆς ἐνδεδεμένης ἐν αὐτῷ ψυχῆς, ἑαυτῷ περιέθηκεν, ἵνα τὰ τὰ πάθη διά τῆς ἰδίας ἐπαφῆς ἐξιάσηται; Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς ὢν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀῤῥωστήσαντι, φεύγεις τὸν ὁμογενή. Με, ἀδελφέ, μὴ ἀρεσάτω σοι ἡ βουλὴ ἡ κακή. Γνῶθι τίς ὢν, περὶ τίνων βουλεύῃ· ὅτι περὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος, οὐδὲν ἰδιάζον ἐν σεαυτῷ παρὰ τὴν κοινὴν κεκτημένος φύσιν. Μὴ προαποφαίνου τοῦ μέλλοντος. Ἐν ᾧ γὰρ καταψηφίζῃ τοῦ πάθους, τέως ἐν ἀλλοτρίῳ σώματι φαινομένου, αόριστον κατὰ πάσης τῆς φύσεως ἐκ- φέρεις ἀπόφασιν· μετέχεις δὲ καὶ σὺ τῆς φύσεως παραπλησίως τοῖς πᾶσιν. Οὐκοῦν ὡς ὑπὲρ κοινοῦ τοῦ πράγματος ὁ λόγος ἔστω. S. GREGORII NISSENΙ ut sancti Spiritus voluntali ne resistamus; ea au- teni est, ut eos, qui eadem natura præditi sunt, tanquam alienos non evitemus, neque imitemur reprehensos illos in Evangelio, sacerdotem et levi- tam dico, qui miserabilem illum, quem historia a latronibus semimortuum relictumn tradit, nulla comnoti commiseratione præterierunt. Nam si coarguuntur illi quod ad plagas in nudo corpore intumescentes non respexerint, quomodo nos, qui reos illos imitamur, non in eamdem reprehensio- nem incurremus? neque enim profecto tam mise- randum spectaculum præbuit ille, qui in latrones inciderat, ut præbent bi, qui ejusmodi oppressi sunt calamitate. Vides hominem ex improbitate morbi in quadrupedis formam commutatum, et ungulae atque unguium loco ligna manibus induisse, atque ita novum vestigii genus humanis semitis imprimentem. Quis ex ea forma queat agnoscere, bominis gressu ejusmodi esse facta vestigia? Homo eo corporis habitu et figura formatus, ut rectus in cœlum aspiciat, cui manuum instrumentum ad res agendas patura dedit, incurvatur in terram, et quadrupes fit, et parum abest quin rationis expers esse videatur. Cum difficultate spiritum tra- hit, irraucescit, et ex intimis visceribus fremitus elicit, ipsis etiam rationis expertibus animalibus effectus (liceat audacter id dicere) calamitosior: siquidem illa, quam ab ipso ortu formam acccpe- runt, eam ad finem usque conservant; nec ullum ex iis propter aliquem morbum ex ea forma in aliam convertitur. Hic auten, tanquam commu- tala natura, non id amplius, quod erat, sed aliud quoddam animal videtur esse. Pedum illi munere funguntur manus; genua præbent plantarum usum. Nam ipse plantæ naturales, et tali, aut plane defi- ciunt, aut veluti scaphæ quæ-lam extrinsecus te- mere navibus admotæ, fortuito trahuntur. In his tu hominem cernis, nec sanguinis conjunctionem revereris ? nec miseraris propinquum ? sed aver- saris calamitatem, et odio supplicem prosequeris ? Hominis accessum tanquam feræ alicujus impetum declinas? Atqui, ne id faceres, debebas vel ea co- gitatione prohiberi : nempe angelum a corpore materiaque liberum, te, quamvis sis homo, tamen attingere, nec carne et sanguine mistum atque D concretum aspernari. Quid autem angelos dico? cum ipse Dominus angelorum, ipse coelestis beati- tudinis rex propter te factus sit homo, et sordidas istas abjectasque carnis exuviolas una cum anima, quæ ipsis erat induta, sibi circumdederit, ut alia- ctu suo tuis ægritudinibus mederetur? Tu vero, qui natura idem es cum ægrotante, fugis ejusdem generis hominem. Ne tibi, frater, ne, obsecro, pla- ceat tibi consilium pravum. Qui sis, et de quibus consulas, considera : homo nimirum, de homini- bus, qui nihil in te proprium, et a natura communi sejunctum obtines. Futuris de rebus ne pra- judicium facias. Dum enim affectionem in alieno corpore conspicuam damnas, incertam de tota natura sententiam promuntias. Ejus autem naturæ tu quoque particeps es, ut reliqui omnes. Quapro- pter tanquam communi de re consulatur. Luc x, sqq. C

Λ μόντας τὸν ἐλέου δεόμενον ἐκεῖνον, ὅν φησι τὸ δι Β ήγημα ὑπὸ τῶν λῃστῶν ἡμιθανῆ γενέσθαι. Εἰ γὰρ ἐκεῖνοι ὑπαίτιοι, μὴ ἐπιστραφέντες πρὸς τὰς πληγάς ἐν γυμνῷ τῷ σώματι διοιδούσας· πῶς ἡμεῖς ἀνεύ- Ουνοι, τοὺς ὑπαιτίους μιμούμενοι; καίτοι τί τοσοῦ- τον ἦν ἐπὶ τοῦ τοῖς λῃσταῖς παραπεπτωκότος θεά σασθαι, οἷόν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἑαλωκότων τῷ πάθει τὸ θέαμα; Ορᾶς ἄνθρωπον, διὰ τῆς πονηρᾶς ἀρρω στίας εἰς τετραπόδου σχῆμα μεταπλασσόμενον, ἀντὶ ὁπλῆς καὶ ὀνύχων, ξύλα ταῖς παλάμαις ὑπολαμβανό μενον, καινὸν ἴχνος ταῖς ἀνθρωπίναις ὁδοῖς ἐπιβάλο λοντα· τίς ἂν ἐκ τοῦ ἴχνους ἐπιγνοίη, ὅτι ἄνθρωπος τους τοιούτους τύπους ένεσημήνατο τῇ πορείᾳ; "Αν- Ορωπος, ὁ τῷ σχήματι ὄρθιος, ὁ εἰς οὐρανὸν βλέπων, ὁ τὰς χεῖρας πρὸς τὴν τῶν ἔργων υπηρεσίαν παρὰ τῆς φύσεως ἔχων, οὗτος εἰς τὴν γῆν κλίνεται, καὶ τετράποδον γίνεται, καὶ μικρὸν ἀποδεῖ τοῦ ἄλογος εἶναι. Ἐν δασεῖ καὶ βραγχῶντι τῷ ἄσθματι, βιαίως ἔνδοθεν ἀπὸ τῶν σπλάγχνων ὑποβρυχόμενος· μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τολμήσαντα εἰπεῖν, καὶ τῶν ἀλόγων γινό- μενος ἀθλιώτερος. Τὰ μὲν γὰρ τὸν ἀπὸ γενέσεως χαρακτῆρα μέχρι παντὸς ὡς τὰ πολλὰ διεσώσατο· καὶ οὐδὲν τούτων ἔκ τινος συμφορᾶς τοιαύτης, εἰς ἕτερόν τινα χαρακτῆρα μετεκινήθη. Οὑτοσὶ δὲ, ὥσπερ ἀλλαχθείσης τῆς φύσεως, ἄλλο τι φαίνεται, καὶ οὐ τὸ σύνηθες ζῶον· αἱ χεῖρες αὐτῷ τὴν τῶν ποδῶν χρήσιν καταλαμβάνουσι· τὰ γόνατα βάσις γίνονται, αἱ δὲ κατὰ φύσιν βάσεις, καὶ τὰ σφυρά, ἢ παντελῶς ἀποῤῥέουσιν, ἢ ὥς τι τῶν ἔξωθεν ἐφολκίων εἰκῆ παρηρτημένα, κατὰ τὸ συμβὰν ἐπισύρεται. Ἐν τοιού - τοις τοίνυν βλέπων τὸν ἄνθρωπον, οὐκ αἰδῇ τὴν συγγένειαν; οὐκ ἐλεεῖς τὸν ὁμόφυλον; ἀλλὰ βδε λύσσῃ τὴν συμφοράν, καὶ μισεῖς τὸν ἱκέτην, ὥσπερ θηρίου τινὸς προσβολὴν τὸν προσεγγισμὸν ἀποφεύ γων; Καίτοι ἔδει εὐγνωμόνως ἀναλογίζεσθαι, ὅτι σοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἄγγελος ἄπτεται, καὶ ἀσώματος τε καὶ ἄῦλος ὢν, τὸν σαρκὶ καὶ αἵματι εγκεκραμέ- νον οὐκ ἐβδελύξατο. Τί δὲ ἀγγέλους λέγω; αὐτὸς ὁ τῶν ἀγγέλων Κύριος, ὁ τῆς οὐρανίας μακαριότητος βασιλεὺς διὰ σὲ ἄνθρωπος γέγονε, καὶ τὸ δυσώδες τοῦτο καὶ ῥυπαρὸν σαρκίον, μετὰ τῆς ἐνδεδεμένης ἐν αὐτῷ ψυχῆς, ἑαυτῷ περιέθηκεν, ἵνα τὰ τὰ πάθη διά τῆς ἰδίας ἐπαφῆς ἐξιάσηται; Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς ὢν κατὰ τὴν φύσιν τῷ ἀῤῥωστήσαντι, φεύγεις τὸν ὁμογενή. Με, ἀδελφέ, μὴ ἀρεσάτω σοι ἡ βουλὴ ἡ κακή. Γνῶθι τίς ὢν, περὶ τίνων βουλεύῃ· ὅτι περὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωπος, οὐδὲν ἰδιάζον ἐν σεαυτῷ παρὰ τὴν κοινὴν κεκτημένος φύσιν. Μὴ προαποφαίνου τοῦ μέλλοντος. Ἐν ᾧ γὰρ καταψηφίζῃ τοῦ πάθους, τέως ἐν ἀλλοτρίῳ σώματι φαινομένου, αόριστον κατὰ πάσης τῆς φύσεως ἐκ- φέρεις ἀπόφασιν· μετέχεις δὲ καὶ σὺ τῆς φύσεως παραπλησίως τοῖς πᾶσιν. Οὐκοῦν ὡς ὑπὲρ κοινοῦ τοῦ πράγματος ὁ λόγος ἔστω. S. GREGORII NISSENΙ ut sancti Spiritus voluntali ne resistamus; ea au- teni est, ut eos, qui eadem natura præditi sunt, tanquam alienos non evitemus, neque imitemur reprehensos illos in Evangelio, sacerdotem et levi- tam dico, qui miserabilem illum, quem historia a latronibus semimortuum relictumn tradit, nulla comnoti commiseratione præterierunt. Nam si coarguuntur illi quod ad plagas in nudo corpore intumescentes non respexerint, quomodo nos, qui reos illos imitamur, non in eamdem reprehensio- nem incurremus? neque enim profecto tam mise- randum spectaculum præbuit ille, qui in latrones inciderat, ut præbent bi, qui ejusmodi oppressi sunt calamitate. Vides hominem ex improbitate morbi in quadrupedis formam commutatum, et ungulae atque unguium loco ligna manibus induisse, atque ita novum vestigii genus humanis semitis imprimentem. Quis ex ea forma queat agnoscere, bominis gressu ejusmodi esse facta vestigia? Homo eo corporis habitu et figura formatus, ut rectus in cœlum aspiciat, cui manuum instrumentum ad res agendas patura dedit, incurvatur in terram, et quadrupes fit, et parum abest quin rationis expers esse videatur. Cum difficultate spiritum tra- hit, irraucescit, et ex intimis visceribus fremitus elicit, ipsis etiam rationis expertibus animalibus effectus (liceat audacter id dicere) calamitosior: siquidem illa, quam ab ipso ortu formam acccpe- runt, eam ad finem usque conservant; nec ullum ex iis propter aliquem morbum ex ea forma in aliam convertitur. Hic auten, tanquam commu- tala natura, non id amplius, quod erat, sed aliud quoddam animal videtur esse. Pedum illi munere funguntur manus; genua præbent plantarum usum. Nam ipse plantæ naturales, et tali, aut plane defi- ciunt, aut veluti scaphæ quæ-lam extrinsecus te- mere navibus admotæ, fortuito trahuntur. In his tu hominem cernis, nec sanguinis conjunctionem revereris ? nec miseraris propinquum ? sed aver- saris calamitatem, et odio supplicem prosequeris ? Hominis accessum tanquam feræ alicujus impetum declinas? Atqui, ne id faceres, debebas vel ea co- gitatione prohiberi : nempe angelum a corpore materiaque liberum, te, quamvis sis homo, tamen attingere, nec carne et sanguine mistum atque D concretum aspernari. Quid autem angelos dico? cum ipse Dominus angelorum, ipse coelestis beati- tudinis rex propter te factus sit homo, et sordidas istas abjectasque carnis exuviolas una cum anima, quæ ipsis erat induta, sibi circumdederit, ut alia- ctu suo tuis ægritudinibus mederetur? Tu vero, qui natura idem es cum ægrotante, fugis ejusdem generis hominem. Ne tibi, frater, ne, obsecro, pla- ceat tibi consilium pravum. Qui sis, et de quibus consulas, considera : homo nimirum, de homini- bus, qui nihil in te proprium, et a natura communi sejunctum obtines. Futuris de rebus ne pra- judicium facias. Dum enim affectionem in alieno corpore conspicuam damnas, incertam de tota natura sententiam promuntias. Ejus autem naturæ tu quoque particeps es, ut reliqui omnes. Quapro- pter tanquam communi de re consulatur. Luc x, sqq. C

Διὰ τί τοίνυν οὐδείς σοι τῶν φαινομένων οίκτος Α εἰσέρχεται ; υρᾷς ἀνθρώπους νομάδας ώσπερεί τα βοσκήματα πρὸς τὴν τῆς τροφῆς χρείαν ἐσκεδασμέ νους · ῥακία περικεκτημένα, τοῦτο ἡ ἐσθής· βακτηρία ἐν ταῖς χερσί, τοῦτο ὅπλον, τοῦτο ἔχημα· οὐδὲ αὐτὴ δικτύλοις κατεχομένη, αλλά τισιν ὀχάνοις πρὸς τὰς παλάμας συνδεδεμένη· πήρα ῥωγαλέα, καὶ ἄρτου τρύφος· εὐρῶτι καὶ σηπεδόνι διεφθαρμένον· ἡ ἑστία, ὁ οἶκος, ἡ στιβὰς, ἡ κλίνη, τὸ ταμιεῖον, ἡ τράπεζα, πᾶσα ἡ τοῦ βίου παρασκευή, ἡ πήρα ἐστίν. Εἶτα, οὐ λογίζῃ, τίς ὁ ἐν τούτοις ὤν; Οτι ἄνθρωπος, ὁ κατ' εἰ κόνα Θεοῦ γεγονώς, ὁ κυριεύειν τῆς γῆς τεταγμένος, ὁ ὑποχείριον τὴν τῶν ἀλόγων ὑπηρεσίαν ἔχων· οὗτος εἰς τοῦτο συμφορᾶς καὶ μεταβολῆς προῆλθεν, ὥστε ἀμφίβολον τὸ φαινόμενον εἶναι, οὔτε ἀνθρώπου και Παρῶς, οὔτε τινὸς ἄλλου τῶν ζώων εναργή φέρων Β · ἐφ' ἑαυτοῦ τὰ γνωρίσματα. Ἐὰν πρὸς ἄνθρωπον εἰκάσῃς, ἀρνεῖται τὴν ἀμορφίαν ὁ χαρακτὴρ ὁ ἄνω θρώπινος· ἐὰν πρὸς τὰ ἄλογα τρέψῃς τὴν εἶχα σίαν, οὐδὲ ἐκεῖνα τὴν ὁμοιότητα τοῦ φαινομένου προσίεται. Μόνοι τοιοῦτοι πρὸς μόνους ἑαυτοὺς βλέ- ποντες, καὶ μετ' ἀλλήλων ἀγελαζόμενοι, διὰ τὴν ὁμοιοτροπίαν τοῦ πάθους· οἱ τοῖς μὲν ἄλλοις βδε λυκτοὶ γινόμενοι, ἀλλήλους δὲ ὑπ' ἀνάγκης οὐ βδε λυσσόμενοι. Πανταχόθεν γὰρ ἐξειργόμενοι, ἴδιος γίνεται δῆμος, πρὸς ἀλλήλους συῤῥέοντες. Ορᾷς τοὺς ἀτερπεῖς χορευτάς, τον γοερὸν καὶ κατεστυ- γνωσμένον τοῦτον χορόν; Πῶς ἐμπομπεύουσι τοῖς ἑαυτῶν δυστυχήμασι; Πῶς θεατρίζουσιν ἐν αὐτοῖς ἀσχημονοῦσαν τὴν φύσιν, ὥσπερ τινὲς θαυματο- ποιοὶ τὰς πολυτρόπους ἀῤῥωστίας τοῖς συνιοῦσιν ἐπιδεικνύμενοι ; Ποιηταὶ γοερῶν μελωδημάτων, μελο- ποιοὶ τῶν πονηρῶν ἐκείνων ᾀσμάτων· τραγῳδοί τῆς κενῆς ταύτης καὶ δυστυχούς τραγῳδίας, οὐκ ἀλλοτρίοις τραγῳδήμασι πρὸς τὰ πάθη χρώμενοι· ἀλλὰ διὰ τῶν οἰκείων κακῶν τὴν σκηνὴν πληροῦντες. Οἷα τὰ σχή- ματα ! οἷα τὰ διηγήματα ! Τί δὲ λεγόντων ἀκούομεν ; Πῶς παρὰ τῶν γεννησαμένων ἀπώσθησαν ἐπ᾿ οὐδενὶ ἀδικήματι ; Πῶς ἀπελαύνονται συλλόγων κοινῶν, ἑορ τῶν τε καὶ πανηγύρεων, ὥσπερ ἀνδροφόνοι τινὲς, ἢ πατραλοίαι, τῇ ἀειφυγίᾳ κατάκριτοι, μᾶλλον δὲ κατ κείνων παραπολύ δυστυχέστεροι· εἶχε τοῖς ἀνδροφό νοις μὲν ἔξεστιν, ἀλλαχοῦ μεταστασιν μετὰ ἀνθρώ- πων ζῇν· οὗτοι δὲ μόνοι τῶν πάντων ἀπανταχόθεν ἀπείργονται, ὡς κοινοί τινες ἀποδεδειγμένοι πολέ- μιοι· οὐ στέγης μιᾶς, οὐ τραπέζης κοινῆς, οὐ χρήσ σεως σκευῶν ἀξιούμενοι. Καὶ οὔπω τοῦτο δεινόν· ἀλλ᾽ οὐδὲ πηγαὶ βρύουσι τούτοις πρὸς τοὺς ἀνθρώ- τους κοιναὶ, οὐδὲ ποταμοὶ πιστεύονται οὐδὲν ἐφέλο κεσθαι τοῦ τῆς ἁῤῥωστίας μολύσματος. Κἂν κύων λάψῃ τοῦ ὕδατος τῇ αἱμοβόρῳ γλώσσῃ, οὐκ ἐνομίσθη βδελυκτὸν διὰ τὸ θηρίον τὸ ὕδωρ· ἐὰν ὁ ἄῤῥωστος προσεγγίσῃ τῷ ὕδατι, εὐθὺς ἀπεκηρύχθη καὶ τὸ ὕδωρ διὰ τὸν ἄνθρωπον. Ταῦτα διεξέρχονται, ταῦτα ὀδύρονται· διὰ τοῦτο ρίπτουσιν ἑαυτοὺς κατ' ἀνάγε την πρὸς τῶν ἀνθρώπων οἱ δείλαιοι, ἱκέται παντὸς τοῦ παρατυγχάνοντος γινόμενοι. Πολλάκις ἐπεδά- χρυσα τῷ σκυθρωπῷ τούτῳ θεάματι, πολλάκις πρὸς αὐτὴν τὴν φύσιν ἀπεδυσπέτησα· καὶ νῦν πρὸς τῇ DE PAUPERIBUS AMANDIS. G D Cur igitur, quæ in aliis vides misera et calami- tosa, non ea te æque ad commiserandum adducunt, ac si in te ipso conspiceres? Vides homines no- mades et vagos, tanquam pecora ad comparanda cibaria dissipatos. His vestimenta sunt lacerata, ex attritis centonibus consuta, in manibus baculus, non ab ipsis digitis comprehensus, sed loris qui- busdam ad palmas alligatus. Hoc illi pro gladio, hoc pro vehiculo utuntur : sacculus adest, et fru- stum panis situ carieque confectum. Pera rimosa ; in hac illis et focus, et domus, et stragulum, et lectulus, et penu, et mensa, oninis denique sup- pelles vitæ in hac pera consistit. At tu hæc aspi cis, et quis in illis sit, minime cogitas. Hic enim, si nescis, est homo, factus ad imaginem Dei. Huic, ut terræ dominetur concessum est ; huic in reli- qua animalia datum imperium. Eo tamen calami- tate redactus est, atque sic inversus est, ut, quid- nan sit, ambigatur. Nam neque hominis plane, neque aliorum animantium cujusquam indicia præ se fert. Si cum homine conferas, effigies humana respuit eam deformitatem; si cum rationis exper- tibus animalibus, ea quoque similitudinem ejus- modi non admittunt. Soli igitur ad se ipsos solos respiciunt, et miseriæ similitudine inter se con- gregantur. Qui ab aliis despiciuntur, se ipsi præ necessitate non despiciunt. Undique expulsi con- fluant unum in locum, et proprium quemdam po- pulum conficiunt. Vides homines injucundos de- bilem tristemque chorum eficientes. At vero ut ipsis sese quodammodo jactitant calamitatibus? Ut in se ipsis naturam ostentant deturpatam? Ut varios convenientibus tanquam præstigiatores qui- dam morbos demonstrant? Poetæ carminum lu- cluosorun, tristium narrationum inventores, gra- vium illarum modulatores cantionum, auctores novæ istius miseræque tragœdiæ, in qua non ex alienis, sed ex propriis calamitatibus exempla su- munt ad permovendos animos, atque ita sibi au- dientiam faciunt : O quæ figure, bone Deus, quæ narrationes! quid ipsos dicentes audinius? Quo- modo ab illis, qui ipsos procrearunt, nulla sua culpa rejecti sunt? Quomodo expelluntur e civi- tatibus? Quomodo ex colloquiis communibus, ex publicis festisque conventibus extruduntur, tan…. quam homicidæ, tanquam parricidæ exsilio perpe- tuo mulctati, imo quam illi longe infeliciores! Siquidem homicidis solum vertentibus licet alibi cum hominibus vivere. At isti omnium soli tan- quam communes declarati hostes undique extur- bantur ut canes. Quid? quod eodem tecto, eadem mensa, eodem vasorum usu judicantur indigni? Quid? quod quasi hæc salis gravia non sint, arcen- tur a fontibus, qui reliquis hominibus sunt com- munes? Ipsa quin etiam ſlumina creduntur ipsorum agritudine coinquinari. Si lingua cruenta canis aquam lamberit, non eam idcirco respuunt bomt- nes : at si ad illam æger accesserit, continuo pro- pter hominem ipsa quoque aqua detestabilis præ-

Διὰ τί τοίνυν οὐδείς σοι τῶν φαινομένων οίκτος Α εἰσέρχεται ; υρᾷς ἀνθρώπους νομάδας ώσπερεί τα βοσκήματα πρὸς τὴν τῆς τροφῆς χρείαν ἐσκεδασμέ νους · ῥακία περικεκτημένα, τοῦτο ἡ ἐσθής· βακτηρία ἐν ταῖς χερσί, τοῦτο ὅπλον, τοῦτο ἔχημα· οὐδὲ αὐτὴ δικτύλοις κατεχομένη, αλλά τισιν ὀχάνοις πρὸς τὰς παλάμας συνδεδεμένη· πήρα ῥωγαλέα, καὶ ἄρτου τρύφος· εὐρῶτι καὶ σηπεδόνι διεφθαρμένον· ἡ ἑστία, ὁ οἶκος, ἡ στιβὰς, ἡ κλίνη, τὸ ταμιεῖον, ἡ τράπεζα, πᾶσα ἡ τοῦ βίου παρασκευή, ἡ πήρα ἐστίν. Εἶτα, οὐ λογίζῃ, τίς ὁ ἐν τούτοις ὤν; Οτι ἄνθρωπος, ὁ κατ' εἰ κόνα Θεοῦ γεγονώς, ὁ κυριεύειν τῆς γῆς τεταγμένος, ὁ ὑποχείριον τὴν τῶν ἀλόγων ὑπηρεσίαν ἔχων· οὗτος εἰς τοῦτο συμφορᾶς καὶ μεταβολῆς προῆλθεν, ὥστε ἀμφίβολον τὸ φαινόμενον εἶναι, οὔτε ἀνθρώπου και Παρῶς, οὔτε τινὸς ἄλλου τῶν ζώων εναργή φέρων Β · ἐφ' ἑαυτοῦ τὰ γνωρίσματα. Ἐὰν πρὸς ἄνθρωπον εἰκάσῃς, ἀρνεῖται τὴν ἀμορφίαν ὁ χαρακτὴρ ὁ ἄνω θρώπινος· ἐὰν πρὸς τὰ ἄλογα τρέψῃς τὴν εἶχα σίαν, οὐδὲ ἐκεῖνα τὴν ὁμοιότητα τοῦ φαινομένου προσίεται. Μόνοι τοιοῦτοι πρὸς μόνους ἑαυτοὺς βλέ- ποντες, καὶ μετ' ἀλλήλων ἀγελαζόμενοι, διὰ τὴν ὁμοιοτροπίαν τοῦ πάθους· οἱ τοῖς μὲν ἄλλοις βδε λυκτοὶ γινόμενοι, ἀλλήλους δὲ ὑπ' ἀνάγκης οὐ βδε λυσσόμενοι. Πανταχόθεν γὰρ ἐξειργόμενοι, ἴδιος γίνεται δῆμος, πρὸς ἀλλήλους συῤῥέοντες. Ορᾷς τοὺς ἀτερπεῖς χορευτάς, τον γοερὸν καὶ κατεστυ- γνωσμένον τοῦτον χορόν; Πῶς ἐμπομπεύουσι τοῖς ἑαυτῶν δυστυχήμασι; Πῶς θεατρίζουσιν ἐν αὐτοῖς ἀσχημονοῦσαν τὴν φύσιν, ὥσπερ τινὲς θαυματο- ποιοὶ τὰς πολυτρόπους ἀῤῥωστίας τοῖς συνιοῦσιν ἐπιδεικνύμενοι ; Ποιηταὶ γοερῶν μελωδημάτων, μελο- ποιοὶ τῶν πονηρῶν ἐκείνων ᾀσμάτων· τραγῳδοί τῆς κενῆς ταύτης καὶ δυστυχούς τραγῳδίας, οὐκ ἀλλοτρίοις τραγῳδήμασι πρὸς τὰ πάθη χρώμενοι· ἀλλὰ διὰ τῶν οἰκείων κακῶν τὴν σκηνὴν πληροῦντες. Οἷα τὰ σχή- ματα ! οἷα τὰ διηγήματα ! Τί δὲ λεγόντων ἀκούομεν ; Πῶς παρὰ τῶν γεννησαμένων ἀπώσθησαν ἐπ᾿ οὐδενὶ ἀδικήματι ; Πῶς ἀπελαύνονται συλλόγων κοινῶν, ἑορ τῶν τε καὶ πανηγύρεων, ὥσπερ ἀνδροφόνοι τινὲς, ἢ πατραλοίαι, τῇ ἀειφυγίᾳ κατάκριτοι, μᾶλλον δὲ κατ κείνων παραπολύ δυστυχέστεροι· εἶχε τοῖς ἀνδροφό νοις μὲν ἔξεστιν, ἀλλαχοῦ μεταστασιν μετὰ ἀνθρώ- πων ζῇν· οὗτοι δὲ μόνοι τῶν πάντων ἀπανταχόθεν ἀπείργονται, ὡς κοινοί τινες ἀποδεδειγμένοι πολέ- μιοι· οὐ στέγης μιᾶς, οὐ τραπέζης κοινῆς, οὐ χρήσ σεως σκευῶν ἀξιούμενοι. Καὶ οὔπω τοῦτο δεινόν· ἀλλ᾽ οὐδὲ πηγαὶ βρύουσι τούτοις πρὸς τοὺς ἀνθρώ- τους κοιναὶ, οὐδὲ ποταμοὶ πιστεύονται οὐδὲν ἐφέλο κεσθαι τοῦ τῆς ἁῤῥωστίας μολύσματος. Κἂν κύων λάψῃ τοῦ ὕδατος τῇ αἱμοβόρῳ γλώσσῃ, οὐκ ἐνομίσθη βδελυκτὸν διὰ τὸ θηρίον τὸ ὕδωρ· ἐὰν ὁ ἄῤῥωστος προσεγγίσῃ τῷ ὕδατι, εὐθὺς ἀπεκηρύχθη καὶ τὸ ὕδωρ διὰ τὸν ἄνθρωπον. Ταῦτα διεξέρχονται, ταῦτα ὀδύρονται· διὰ τοῦτο ρίπτουσιν ἑαυτοὺς κατ' ἀνάγε την πρὸς τῶν ἀνθρώπων οἱ δείλαιοι, ἱκέται παντὸς τοῦ παρατυγχάνοντος γινόμενοι. Πολλάκις ἐπεδά- χρυσα τῷ σκυθρωπῷ τούτῳ θεάματι, πολλάκις πρὸς αὐτὴν τὴν φύσιν ἀπεδυσπέτησα· καὶ νῦν πρὸς τῇ DE PAUPERIBUS AMANDIS. G D Cur igitur, quæ in aliis vides misera et calami- tosa, non ea te æque ad commiserandum adducunt, ac si in te ipso conspiceres? Vides homines no- mades et vagos, tanquam pecora ad comparanda cibaria dissipatos. His vestimenta sunt lacerata, ex attritis centonibus consuta, in manibus baculus, non ab ipsis digitis comprehensus, sed loris qui- busdam ad palmas alligatus. Hoc illi pro gladio, hoc pro vehiculo utuntur : sacculus adest, et fru- stum panis situ carieque confectum. Pera rimosa ; in hac illis et focus, et domus, et stragulum, et lectulus, et penu, et mensa, oninis denique sup- pelles vitæ in hac pera consistit. At tu hæc aspi cis, et quis in illis sit, minime cogitas. Hic enim, si nescis, est homo, factus ad imaginem Dei. Huic, ut terræ dominetur concessum est ; huic in reli- qua animalia datum imperium. Eo tamen calami- tate redactus est, atque sic inversus est, ut, quid- nan sit, ambigatur. Nam neque hominis plane, neque aliorum animantium cujusquam indicia præ se fert. Si cum homine conferas, effigies humana respuit eam deformitatem; si cum rationis exper- tibus animalibus, ea quoque similitudinem ejus- modi non admittunt. Soli igitur ad se ipsos solos respiciunt, et miseriæ similitudine inter se con- gregantur. Qui ab aliis despiciuntur, se ipsi præ necessitate non despiciunt. Undique expulsi con- fluant unum in locum, et proprium quemdam po- pulum conficiunt. Vides homines injucundos de- bilem tristemque chorum eficientes. At vero ut ipsis sese quodammodo jactitant calamitatibus? Ut in se ipsis naturam ostentant deturpatam? Ut varios convenientibus tanquam præstigiatores qui- dam morbos demonstrant? Poetæ carminum lu- cluosorun, tristium narrationum inventores, gra- vium illarum modulatores cantionum, auctores novæ istius miseræque tragœdiæ, in qua non ex alienis, sed ex propriis calamitatibus exempla su- munt ad permovendos animos, atque ita sibi au- dientiam faciunt : O quæ figure, bone Deus, quæ narrationes! quid ipsos dicentes audinius? Quo- modo ab illis, qui ipsos procrearunt, nulla sua culpa rejecti sunt? Quomodo expelluntur e civi- tatibus? Quomodo ex colloquiis communibus, ex publicis festisque conventibus extruduntur, tan…. quam homicidæ, tanquam parricidæ exsilio perpe- tuo mulctati, imo quam illi longe infeliciores! Siquidem homicidis solum vertentibus licet alibi cum hominibus vivere. At isti omnium soli tan- quam communes declarati hostes undique extur- bantur ut canes. Quid? quod eodem tecto, eadem mensa, eodem vasorum usu judicantur indigni? Quid? quod quasi hæc salis gravia non sint, arcen- tur a fontibus, qui reliquis hominibus sunt com- munes? Ipsa quin etiam ſlumina creduntur ipsorum agritudine coinquinari. Si lingua cruenta canis aquam lamberit, non eam idcirco respuunt bomt- nes : at si ad illam æger accesserit, continuo pro- pter hominem ipsa quoque aqua detestabilis præ-

Β Α μνήμη συγχέομαι. Εἶδον πάθος ἐλεεινόν, εἶδον θέαμα δακρύων πλῆρες· πρόκεινται κατὰ τὰς ὁδοὺς τῶν παριόντων ἄνθρωποι· μᾶλλον δὲ οὐκέτι ἄνθρωποι, ἀλλὰ τῶν ποτε ἀνθρώπων ἄθλια λείψανα, συμβόλων τινῶν καὶ γνωρισμάτων εἰς τὸ πιστευθῆναι δεόμενοι. Οὐ γὰρ ἔχουσιν ἀπὸ τῶν τῆς φύσεως χαρακτήρων ἐπιγινώσκεσθαι ἄνθρωποι, μόνοι τῶν πάντων ἑαυ τοὺς μισοῦντες, μόνοι τὴν γενέθλιον ἡμέραν διὰ κατάρας ἄγοντες, μισοῦσι γὰρ εἰκότως τὴν ἡμέραν ἐκείνην, τὴν ἄρξασαν αὐτοῖς τῆς τοιαύτης ζωής. *Ανθρωποι, οἳ καὶ ὀνομάζειν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῆς κοι νῆς προσηγορίας αἰσχύνονται· ὡς ἂν μὴ τῇ κοινωνία τοῦ ὀνόματος τὴν κοινὴν φύσιν δι' ἑαυτῶν καθυβρί σειαν· ο μωγαῖς ἀεὶ συζῶντες, ἅπαυστον τῶν θρή νων τὴν ὑπόθεσιν ἔχοντες. Ἕως γὰρ ἂν ἑαυτοὺς βλέπωσιν, ἀεὶ τὰς τοῦ θρηνεῖν ἔχουσιν ἀφορμάς· ἀποροῦντες, ὅ τι καὶ μᾶλλον οδύρονται, τὰ μηκέτι ὄντα τοῦ σώματος, ἢ τὰ λειπόμενα· ὅσα προανήλω σεν ἡ νέσος, ἢ ὅσα τῇ νόσῳ λείπεται· ὅτι βλέπου- σιν ἐφ' ἑαυτῶν τὰ τοιαῦτα, ἢ ὅτι οὐδὲ βλέπειν ἰσχύου σιν, ἀμαυρωθείσης ἐν τῷ πάθει τῆς ὄψεως· ὅτι τοιαῦτα ἔχουσι περὶ ἑαυτῶν διηγεῖσθαι, ἢ ὅτι οὐδὲ διηγεῖσθαι τὰ πάθη δύνανται, τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ πάν θους ἀφηρημένοι· ὅτι τοιαύτῃ χρώνται τροφή, ή ὅτι οὐδὲ ἐκείνην εὐκόλως ἡ νόσος τῇ διαφθορᾷ τῶν περὶ τὸ στόμα μορίων ἐμποδιζούσης τῆς βρώσεως ὅτι ἐν αἰσθήσει τὰ τῶν νεκρῶν δυστυχοῦσιν, ἢ ὅτι καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν προσαφῄρηνται. Ποῦ γὰρ παρ' ἐκείνοις ἡ ὅρασις; Ποῦ ἡ ἔσφρησις; Ποῦ δὲ ἡ αφή; Ποῦ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητηρίων, ἃ κατ' ὀλέ- γον νεμομένου τοῦ πάθους ἡ σηπεδὼν ἐπιβόσκεται ; Διὰ ταῦτα κατὰ πάντας ἀλῶνται τους τόπους, καθά περ τὰ ἄλογα· πρὸς τὴν ἀφθονωτέραν νομήν μετεξ- ανιστάμενοι· ἐφόδιον τῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐμπορίας. τὴν συμφορὰν περιφέροντες, καὶ πᾶσι τὴν νόσον ἀνθ' ἱκετηρίας προτείνοντες. Καὶ τῶν χειραγωγούντων δι' ἀῤῥωστίαν δεόμενοι, καὶ ἀλλήλους διὰ τὴν ἀπο ρίαν ὑποστηρίζοντες. Καθ' ἑαυτὸν γὰρ ἕκαστος ἀσθε νοῦντες, ἔρεισμα τῷ ἑτέρῳ γίνονται τοῖς ἀλλήλων μέλεσιν ἀντὶ τῶν λειπόντων χρώμενοι. Οὐ γὰρ καθ' ἕνα φαίνονται· ἀλλά τι ἔχει καὶ ἡ ταλαιπωρία σοφὸν εἰς τὴν τοῦ βίου ἐπίνοιαν, τὸ μετ' ἀλλήλων αὐτοὺς θέλειν ὁρᾶσθαι. (ντες γὰρ καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστος ἐλεεινοί, ὡς ἂν μᾶλλον συμπαθεστέρους τοὺς ἀνθρώ- τους ποιήσειαν, προσθήκη του πάθους ἀλλήλοις γί- νονται, τὸν πονηρὸν τῷ κοινῷ συνεισφέροντες ἔρανον, ἄλλος δι' ἄλλης τινός συμφορᾶς ἔλεον ἑαυτοῖς ἐραν!- ζοντες. Ὁ μὲν χεῖρας Ακρωτηριασμένας προτείνων, ἄλλος γαστέρα προδεικνύων φλεγμαίνουσαν, καὶ πρός- ωπον ἠχρειωμένον ἕτερος, καὶ ἄλλος τὸ σκέλος ἀπο- σηπόμενον· ὁ δὲ ὁ ἂν τύχοι τοῦ σώματος απογυμνώ σας, ἐν ἐκείνῳ τὸ πάθος ἔδειξεν. Τί οὖν ; ἄρα ἐξαρκεί τοσοῦτον πρὸς τὸ μηδὲν εἰς τὸν τῆς φύσεως νόμον ἐξαμαρτείν, αὐτὸ τοῦτο τὸ τραγῳδεῖν τὰ πάθη τῆς φύσεως, καὶ λόγῳ διασκευάζειν τὴν νόσον, S. GREGORII NYSSENI dicatur. Ilæc enarrant, hæc deplorant : ob hæc ne- cessario se ad hominum pedes abjiciunt miseri, et omnibus occurrentibus supplicant. Sæpe tristi spe- ctaculo illacrymavi; sæpe de natura conquestus sum, et ea me recordatio memoriaque nunc etiam movet atque perturbat. Vidi ægritudinem mise- randam; vidi spectaculum plenum lacrymarum ; juxta vias celebres, et a prætereuntibus frequen- tatas jacent homines, imo ne homines quidem, sed infelices hominum reliquiæ, signis et indiciis ali- quibus indigentes, ut se homines esse fidem fa- ciant. Neque enim ex naturæ notis quidquam est reliquum, ut agnosci possint. Hi soli ex omnibus se ipsos oderunt, soli diem suum natalem exse- crantur, ac jure quidem detestantur illum diem, qui talis vitæ principium fuit. Homines qui se B communi appellatione nominare erubescunt, ne ex ipsa nominis communione naturam communem dedecorent. Semper in miseriis vitam degunt; per- petuam luctus materiam habent. Quandiu enim se ipsos aspiciunt, tandiu lugendi habent occasionem. Dubitant autem quas magis deplorent corporis parles, casne, quæ non adsunt amplius, an illas, quæ supersunt. Quas morbus absumpsit, an quæ morbo relictæ sunt absumende. Dolendumne magis sit, quod in se ipsis eas miserias cernant, an quod eas adempta etiam morbo videndi facultate, in- tueri non possint. Quod talia de se narrare queant, an quod sibi ab ipso morbo erepta etiam voce, ne illa quidem valeant explicare. Quod tali vescantur cibo, an quod ne illo quidem commode vesci pos- sint, impedita propter oris corruptas a morbo particulas edendi potestate. Quod sentiendo ea quæ mortuorum sunt propria, perpetiantur, an quod ipsis etiam sensibus spoliati sint. Ubi enim illis aut videndi, aut odorandi, aut tangendi vis? Ubi reliquoruin sensuuni sedes, quas paulatim depa- scente morbo ulcus arrodit? Per omnia igitur va- gantur loca, ad uberiorem pastum, ut animalia rationis expertia, identidem se transferentes. Oc- casionem ad negotiandum comparandaque cibaria circumferunt calamitatem, et supplicationis loco morbum omnibus ostendunt. Propter ægritudinem autem ministris egent, a quibus manu ducantur, sed ob inopiam sese vicissim confirmant. Sic enim D alter alterius utitur membris pro iis quæ sibi de- sunt, ut, qui per se singuli sunt imbecilli, mutua illa accessione fulciantur. Itaque in hominum con- spectum sigillatim non veniunt, sed (adeo egestas etiam ad parandum victum ingeniosos et solertes facil) universi atque inter se congregati conspici volunt. Inde Git, ut, cum singuli miserabiles sint, hominibus ita conjuncti magis miserandi coadjuvandique videantur. Aliquid enim quisque in com- mune confert, et alius ex alia calamitate misericordiam comparat. Hic prætendit mutilatas nus; ille tumidum ventrem ostendit, alius dilaniatam faciem: crus putrescens alius. Qua denique quisque ægrotat corporis parte, eam denudat, et suam miseriam ostentat. Quid ergo faciendum est nobis, ut nihil in na- turæ legem peccasse videamur? satisne sit, eorum affectiones deplorare, et oratione morbum extollere C ma-

Β Α μνήμη συγχέομαι. Εἶδον πάθος ἐλεεινόν, εἶδον θέαμα δακρύων πλῆρες· πρόκεινται κατὰ τὰς ὁδοὺς τῶν παριόντων ἄνθρωποι· μᾶλλον δὲ οὐκέτι ἄνθρωποι, ἀλλὰ τῶν ποτε ἀνθρώπων ἄθλια λείψανα, συμβόλων τινῶν καὶ γνωρισμάτων εἰς τὸ πιστευθῆναι δεόμενοι. Οὐ γὰρ ἔχουσιν ἀπὸ τῶν τῆς φύσεως χαρακτήρων ἐπιγινώσκεσθαι ἄνθρωποι, μόνοι τῶν πάντων ἑαυ τοὺς μισοῦντες, μόνοι τὴν γενέθλιον ἡμέραν διὰ κατάρας ἄγοντες, μισοῦσι γὰρ εἰκότως τὴν ἡμέραν ἐκείνην, τὴν ἄρξασαν αὐτοῖς τῆς τοιαύτης ζωής. *Ανθρωποι, οἳ καὶ ὀνομάζειν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῆς κοι νῆς προσηγορίας αἰσχύνονται· ὡς ἂν μὴ τῇ κοινωνία τοῦ ὀνόματος τὴν κοινὴν φύσιν δι' ἑαυτῶν καθυβρί σειαν· ο μωγαῖς ἀεὶ συζῶντες, ἅπαυστον τῶν θρή νων τὴν ὑπόθεσιν ἔχοντες. Ἕως γὰρ ἂν ἑαυτοὺς βλέπωσιν, ἀεὶ τὰς τοῦ θρηνεῖν ἔχουσιν ἀφορμάς· ἀποροῦντες, ὅ τι καὶ μᾶλλον οδύρονται, τὰ μηκέτι ὄντα τοῦ σώματος, ἢ τὰ λειπόμενα· ὅσα προανήλω σεν ἡ νέσος, ἢ ὅσα τῇ νόσῳ λείπεται· ὅτι βλέπου- σιν ἐφ' ἑαυτῶν τὰ τοιαῦτα, ἢ ὅτι οὐδὲ βλέπειν ἰσχύου σιν, ἀμαυρωθείσης ἐν τῷ πάθει τῆς ὄψεως· ὅτι τοιαῦτα ἔχουσι περὶ ἑαυτῶν διηγεῖσθαι, ἢ ὅτι οὐδὲ διηγεῖσθαι τὰ πάθη δύνανται, τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ πάν θους ἀφηρημένοι· ὅτι τοιαύτῃ χρώνται τροφή, ή ὅτι οὐδὲ ἐκείνην εὐκόλως ἡ νόσος τῇ διαφθορᾷ τῶν περὶ τὸ στόμα μορίων ἐμποδιζούσης τῆς βρώσεως ὅτι ἐν αἰσθήσει τὰ τῶν νεκρῶν δυστυχοῦσιν, ἢ ὅτι καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν προσαφῄρηνται. Ποῦ γὰρ παρ' ἐκείνοις ἡ ὅρασις; Ποῦ ἡ ἔσφρησις; Ποῦ δὲ ἡ αφή; Ποῦ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητηρίων, ἃ κατ' ὀλέ- γον νεμομένου τοῦ πάθους ἡ σηπεδὼν ἐπιβόσκεται ; Διὰ ταῦτα κατὰ πάντας ἀλῶνται τους τόπους, καθά περ τὰ ἄλογα· πρὸς τὴν ἀφθονωτέραν νομήν μετεξ- ανιστάμενοι· ἐφόδιον τῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐμπορίας. τὴν συμφορὰν περιφέροντες, καὶ πᾶσι τὴν νόσον ἀνθ' ἱκετηρίας προτείνοντες. Καὶ τῶν χειραγωγούντων δι' ἀῤῥωστίαν δεόμενοι, καὶ ἀλλήλους διὰ τὴν ἀπο ρίαν ὑποστηρίζοντες. Καθ' ἑαυτὸν γὰρ ἕκαστος ἀσθε νοῦντες, ἔρεισμα τῷ ἑτέρῳ γίνονται τοῖς ἀλλήλων μέλεσιν ἀντὶ τῶν λειπόντων χρώμενοι. Οὐ γὰρ καθ' ἕνα φαίνονται· ἀλλά τι ἔχει καὶ ἡ ταλαιπωρία σοφὸν εἰς τὴν τοῦ βίου ἐπίνοιαν, τὸ μετ' ἀλλήλων αὐτοὺς θέλειν ὁρᾶσθαι. (ντες γὰρ καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστος ἐλεεινοί, ὡς ἂν μᾶλλον συμπαθεστέρους τοὺς ἀνθρώ- τους ποιήσειαν, προσθήκη του πάθους ἀλλήλοις γί- νονται, τὸν πονηρὸν τῷ κοινῷ συνεισφέροντες ἔρανον, ἄλλος δι' ἄλλης τινός συμφορᾶς ἔλεον ἑαυτοῖς ἐραν!- ζοντες. Ὁ μὲν χεῖρας Ακρωτηριασμένας προτείνων, ἄλλος γαστέρα προδεικνύων φλεγμαίνουσαν, καὶ πρός- ωπον ἠχρειωμένον ἕτερος, καὶ ἄλλος τὸ σκέλος ἀπο- σηπόμενον· ὁ δὲ ὁ ἂν τύχοι τοῦ σώματος απογυμνώ σας, ἐν ἐκείνῳ τὸ πάθος ἔδειξεν. Τί οὖν ; ἄρα ἐξαρκεί τοσοῦτον πρὸς τὸ μηδὲν εἰς τὸν τῆς φύσεως νόμον ἐξαμαρτείν, αὐτὸ τοῦτο τὸ τραγῳδεῖν τὰ πάθη τῆς φύσεως, καὶ λόγῳ διασκευάζειν τὴν νόσον, S. GREGORII NYSSENI dicatur. Ilæc enarrant, hæc deplorant : ob hæc ne- cessario se ad hominum pedes abjiciunt miseri, et omnibus occurrentibus supplicant. Sæpe tristi spe- ctaculo illacrymavi; sæpe de natura conquestus sum, et ea me recordatio memoriaque nunc etiam movet atque perturbat. Vidi ægritudinem mise- randam; vidi spectaculum plenum lacrymarum ; juxta vias celebres, et a prætereuntibus frequen- tatas jacent homines, imo ne homines quidem, sed infelices hominum reliquiæ, signis et indiciis ali- quibus indigentes, ut se homines esse fidem fa- ciant. Neque enim ex naturæ notis quidquam est reliquum, ut agnosci possint. Hi soli ex omnibus se ipsos oderunt, soli diem suum natalem exse- crantur, ac jure quidem detestantur illum diem, qui talis vitæ principium fuit. Homines qui se B communi appellatione nominare erubescunt, ne ex ipsa nominis communione naturam communem dedecorent. Semper in miseriis vitam degunt; per- petuam luctus materiam habent. Quandiu enim se ipsos aspiciunt, tandiu lugendi habent occasionem. Dubitant autem quas magis deplorent corporis parles, casne, quæ non adsunt amplius, an illas, quæ supersunt. Quas morbus absumpsit, an quæ morbo relictæ sunt absumende. Dolendumne magis sit, quod in se ipsis eas miserias cernant, an quod eas adempta etiam morbo videndi facultate, in- tueri non possint. Quod talia de se narrare queant, an quod sibi ab ipso morbo erepta etiam voce, ne illa quidem valeant explicare. Quod tali vescantur cibo, an quod ne illo quidem commode vesci pos- sint, impedita propter oris corruptas a morbo particulas edendi potestate. Quod sentiendo ea quæ mortuorum sunt propria, perpetiantur, an quod ipsis etiam sensibus spoliati sint. Ubi enim illis aut videndi, aut odorandi, aut tangendi vis? Ubi reliquoruin sensuuni sedes, quas paulatim depa- scente morbo ulcus arrodit? Per omnia igitur va- gantur loca, ad uberiorem pastum, ut animalia rationis expertia, identidem se transferentes. Oc- casionem ad negotiandum comparandaque cibaria circumferunt calamitatem, et supplicationis loco morbum omnibus ostendunt. Propter ægritudinem autem ministris egent, a quibus manu ducantur, sed ob inopiam sese vicissim confirmant. Sic enim D alter alterius utitur membris pro iis quæ sibi de- sunt, ut, qui per se singuli sunt imbecilli, mutua illa accessione fulciantur. Itaque in hominum con- spectum sigillatim non veniunt, sed (adeo egestas etiam ad parandum victum ingeniosos et solertes facil) universi atque inter se congregati conspici volunt. Inde Git, ut, cum singuli miserabiles sint, hominibus ita conjuncti magis miserandi coadjuvandique videantur. Aliquid enim quisque in com- mune confert, et alius ex alia calamitate misericordiam comparat. Hic prætendit mutilatas nus; ille tumidum ventrem ostendit, alius dilaniatam faciem: crus putrescens alius. Qua denique quisque ægrotat corporis parte, eam denudat, et suam miseriam ostentat. Quid ergo faciendum est nobis, ut nihil in na- turæ legem peccasse videamur? satisne sit, eorum affectiones deplorare, et oratione morbum extollere C ma-

Β Α μνήμη συγχέομαι. Εἶδον πάθος ἐλεεινόν, εἶδον θέαμα δακρύων πλῆρες· πρόκεινται κατὰ τὰς ὁδοὺς τῶν παριόντων ἄνθρωποι· μᾶλλον δὲ οὐκέτι ἄνθρωποι, ἀλλὰ τῶν ποτε ἀνθρώπων ἄθλια λείψανα, συμβόλων τινῶν καὶ γνωρισμάτων εἰς τὸ πιστευθῆναι δεόμενοι. Οὐ γὰρ ἔχουσιν ἀπὸ τῶν τῆς φύσεως χαρακτήρων ἐπιγινώσκεσθαι ἄνθρωποι, μόνοι τῶν πάντων ἑαυ τοὺς μισοῦντες, μόνοι τὴν γενέθλιον ἡμέραν διὰ κατάρας ἄγοντες, μισοῦσι γὰρ εἰκότως τὴν ἡμέραν ἐκείνην, τὴν ἄρξασαν αὐτοῖς τῆς τοιαύτης ζωής. *Ανθρωποι, οἳ καὶ ὀνομάζειν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῆς κοι νῆς προσηγορίας αἰσχύνονται· ὡς ἂν μὴ τῇ κοινωνία τοῦ ὀνόματος τὴν κοινὴν φύσιν δι' ἑαυτῶν καθυβρί σειαν· ο μωγαῖς ἀεὶ συζῶντες, ἅπαυστον τῶν θρή νων τὴν ὑπόθεσιν ἔχοντες. Ἕως γὰρ ἂν ἑαυτοὺς βλέπωσιν, ἀεὶ τὰς τοῦ θρηνεῖν ἔχουσιν ἀφορμάς· ἀποροῦντες, ὅ τι καὶ μᾶλλον οδύρονται, τὰ μηκέτι ὄντα τοῦ σώματος, ἢ τὰ λειπόμενα· ὅσα προανήλω σεν ἡ νέσος, ἢ ὅσα τῇ νόσῳ λείπεται· ὅτι βλέπου- σιν ἐφ' ἑαυτῶν τὰ τοιαῦτα, ἢ ὅτι οὐδὲ βλέπειν ἰσχύου σιν, ἀμαυρωθείσης ἐν τῷ πάθει τῆς ὄψεως· ὅτι τοιαῦτα ἔχουσι περὶ ἑαυτῶν διηγεῖσθαι, ἢ ὅτι οὐδὲ διηγεῖσθαι τὰ πάθη δύνανται, τὴν φωνὴν ἐκ τοῦ πάν θους ἀφηρημένοι· ὅτι τοιαύτῃ χρώνται τροφή, ή ὅτι οὐδὲ ἐκείνην εὐκόλως ἡ νόσος τῇ διαφθορᾷ τῶν περὶ τὸ στόμα μορίων ἐμποδιζούσης τῆς βρώσεως ὅτι ἐν αἰσθήσει τὰ τῶν νεκρῶν δυστυχοῦσιν, ἢ ὅτι καὶ τῶν αἰσθήσεων αὐτῶν προσαφῄρηνται. Ποῦ γὰρ παρ' ἐκείνοις ἡ ὅρασις; Ποῦ ἡ ἔσφρησις; Ποῦ δὲ ἡ αφή; Ποῦ δὲ τὰ λοιπὰ τῶν αἰσθητηρίων, ἃ κατ' ὀλέ- γον νεμομένου τοῦ πάθους ἡ σηπεδὼν ἐπιβόσκεται ; Διὰ ταῦτα κατὰ πάντας ἀλῶνται τους τόπους, καθά περ τὰ ἄλογα· πρὸς τὴν ἀφθονωτέραν νομήν μετεξ- ανιστάμενοι· ἐφόδιον τῆς κατὰ τὴν τροφὴν ἐμπορίας. τὴν συμφορὰν περιφέροντες, καὶ πᾶσι τὴν νόσον ἀνθ' ἱκετηρίας προτείνοντες. Καὶ τῶν χειραγωγούντων δι' ἀῤῥωστίαν δεόμενοι, καὶ ἀλλήλους διὰ τὴν ἀπο ρίαν ὑποστηρίζοντες. Καθ' ἑαυτὸν γὰρ ἕκαστος ἀσθε νοῦντες, ἔρεισμα τῷ ἑτέρῳ γίνονται τοῖς ἀλλήλων μέλεσιν ἀντὶ τῶν λειπόντων χρώμενοι. Οὐ γὰρ καθ' ἕνα φαίνονται· ἀλλά τι ἔχει καὶ ἡ ταλαιπωρία σοφὸν εἰς τὴν τοῦ βίου ἐπίνοιαν, τὸ μετ' ἀλλήλων αὐτοὺς θέλειν ὁρᾶσθαι. (ντες γὰρ καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστος ἐλεεινοί, ὡς ἂν μᾶλλον συμπαθεστέρους τοὺς ἀνθρώ- τους ποιήσειαν, προσθήκη του πάθους ἀλλήλοις γί- νονται, τὸν πονηρὸν τῷ κοινῷ συνεισφέροντες ἔρανον, ἄλλος δι' ἄλλης τινός συμφορᾶς ἔλεον ἑαυτοῖς ἐραν!- ζοντες. Ὁ μὲν χεῖρας Ακρωτηριασμένας προτείνων, ἄλλος γαστέρα προδεικνύων φλεγμαίνουσαν, καὶ πρός- ωπον ἠχρειωμένον ἕτερος, καὶ ἄλλος τὸ σκέλος ἀπο- σηπόμενον· ὁ δὲ ὁ ἂν τύχοι τοῦ σώματος απογυμνώ σας, ἐν ἐκείνῳ τὸ πάθος ἔδειξεν. Τί οὖν ; ἄρα ἐξαρκεί τοσοῦτον πρὸς τὸ μηδὲν εἰς τὸν τῆς φύσεως νόμον ἐξαμαρτείν, αὐτὸ τοῦτο τὸ τραγῳδεῖν τὰ πάθη τῆς φύσεως, καὶ λόγῳ διασκευάζειν τὴν νόσον, S. GREGORII NYSSENI dicatur. Ilæc enarrant, hæc deplorant : ob hæc ne- cessario se ad hominum pedes abjiciunt miseri, et omnibus occurrentibus supplicant. Sæpe tristi spe- ctaculo illacrymavi; sæpe de natura conquestus sum, et ea me recordatio memoriaque nunc etiam movet atque perturbat. Vidi ægritudinem mise- randam; vidi spectaculum plenum lacrymarum ; juxta vias celebres, et a prætereuntibus frequen- tatas jacent homines, imo ne homines quidem, sed infelices hominum reliquiæ, signis et indiciis ali- quibus indigentes, ut se homines esse fidem fa- ciant. Neque enim ex naturæ notis quidquam est reliquum, ut agnosci possint. Hi soli ex omnibus se ipsos oderunt, soli diem suum natalem exse- crantur, ac jure quidem detestantur illum diem, qui talis vitæ principium fuit. Homines qui se B communi appellatione nominare erubescunt, ne ex ipsa nominis communione naturam communem dedecorent. Semper in miseriis vitam degunt; per- petuam luctus materiam habent. Quandiu enim se ipsos aspiciunt, tandiu lugendi habent occasionem. Dubitant autem quas magis deplorent corporis parles, casne, quæ non adsunt amplius, an illas, quæ supersunt. Quas morbus absumpsit, an quæ morbo relictæ sunt absumende. Dolendumne magis sit, quod in se ipsis eas miserias cernant, an quod eas adempta etiam morbo videndi facultate, in- tueri non possint. Quod talia de se narrare queant, an quod sibi ab ipso morbo erepta etiam voce, ne illa quidem valeant explicare. Quod tali vescantur cibo, an quod ne illo quidem commode vesci pos- sint, impedita propter oris corruptas a morbo particulas edendi potestate. Quod sentiendo ea quæ mortuorum sunt propria, perpetiantur, an quod ipsis etiam sensibus spoliati sint. Ubi enim illis aut videndi, aut odorandi, aut tangendi vis? Ubi reliquoruin sensuuni sedes, quas paulatim depa- scente morbo ulcus arrodit? Per omnia igitur va- gantur loca, ad uberiorem pastum, ut animalia rationis expertia, identidem se transferentes. Oc- casionem ad negotiandum comparandaque cibaria circumferunt calamitatem, et supplicationis loco morbum omnibus ostendunt. Propter ægritudinem autem ministris egent, a quibus manu ducantur, sed ob inopiam sese vicissim confirmant. Sic enim D alter alterius utitur membris pro iis quæ sibi de- sunt, ut, qui per se singuli sunt imbecilli, mutua illa accessione fulciantur. Itaque in hominum con- spectum sigillatim non veniunt, sed (adeo egestas etiam ad parandum victum ingeniosos et solertes facil) universi atque inter se congregati conspici volunt. Inde Git, ut, cum singuli miserabiles sint, hominibus ita conjuncti magis miserandi coadjuvandique videantur. Aliquid enim quisque in com- mune confert, et alius ex alia calamitate misericordiam comparat. Hic prætendit mutilatas nus; ille tumidum ventrem ostendit, alius dilaniatam faciem: crus putrescens alius. Qua denique quisque ægrotat corporis parte, eam denudat, et suam miseriam ostentat. Quid ergo faciendum est nobis, ut nihil in na- turæ legem peccasse videamur? satisne sit, eorum affectiones deplorare, et oratione morbum extollere C ma-

καὶ πρὸς τὴν μνήμην παθαίνεσθαι; Η τινος ἡμῖν καὶ Α ἔργου χρεία τοῦ ἐπιδεικνυμένου πρὸς τοὺς τοιούτους τὸ συμπαθὲς καὶ φιλάλληλον; "Ο γάρ εἰσιν αἱ σκιογρα φίαι πρὸς τὰ ὄντως πράγματα. τοῦτο οἱ λόγοι διεζευ γμένοι τῶν ἔργων. Οὐ γὰρ ἐν τῷ λέγειν φησὶν ὁ Κύριος εἶναι τὴν σωτηρίαν· ἀλλ᾽ ἐν τῷ ποιεῖν τὰ ἔργα τῆς σωτηρίας. Οὐκοῦν ἀντιληπτέον ἡμῖν αὐτοῖς τῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἐντολῆς. Μὴ γὰρ δὴ τοῦτο λεγέτω τις, ὡς ἱκανόν ἐστι πόῤῥω που τῆς ἡμετέρας ζωῆς, ἐπί τινος ἐσχατιᾶς ἀποικισθεῖσι τὴν τροφὴν χορηγεῖν. Η γὰρ τοιαύτη γνώμη, οὐχὶ ἐλέου τινὸς καὶ συμπα θείας ἀπόδειξιν ἔχει· ἀλλά τις εὐπρόσωπός ἐστιν ἐπί- νοια, τοῦ παντελῶς τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἡμετέρας ἐξορισθῆναι ζωῆς. Εἶτα οὐκ αἰσχυνόμεθα τὸν ἡμῶν αὐτῶν βίον, εἰ χοίρους, καὶ κύνας όμωροφίους ποιού- μεθα; Οὐδὲ τῆς κοίτης ἑαυτοῦ πολλάκις ἀπείργει ὁ κυνηγέτης τὸν σκύλακα. Οἶδε καὶ φιλήματι τὸν μόν σχον ὁ γεωργός δεξιώσασθαι. Καὶ οὔπω τοῦτο πολύ ἀλλὰ ταῖς ἰδίαις χερσὶ νίπτει τοὺς πόδας τοῦ ὄνου δ ὁδοιπόρος, καὶ βάλλει τὴν χεῖρα, καὶ ὑποκαθαίρει την κόπρον, καὶ τῆς εὐνῆς ἐπιμελεῖται· τὸν δὲ ὁμογενῆ καὶ ὁμόφυλον, ἀτιμότερον καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν ποιησόμεθα ; Μὴ ταῦτα, μὴ, ἀδελφοί· μὴ κυρωθήτω αὕτη κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἡ ψῆφος. Μνησθῆναι προσ ήκει, τίνες ὄντες περὶ τίνων βουλευόμεθα· ὅτι περὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωποι, οὐδὲν ἰδιάζον παρὰ τὴν κοινὴν φύσιν ἐφ' ἑαυτῶν ἔχοντες. Μία πᾶσιν ἐπὶ τὸν βίον ἡ εἴσοδος· εἷς ὁ τῆς ζωῆς ἅπασι τρόπος, βρῶσις καὶ πόσις· ἡ τοῦ ζῆν ἐνέργεια ὁμοιότροπος· ἡ κατασκευή τῶν σωμάτων μία, καὶ ἡ καταστροφὴ τοῦ βίου ἅπαν τὸ σύνθετον εἰς διάλυσιν ἔρχεται. Οὐδὲν τῶν συνεστώ των παγίαν ἔχει τὴν σύστασιν· πομφόλυγος δίκην ἐπ' ὀλίγου ἡμῶν τῷ πνεύματι περιτεθέντος τοῦ σώ ματος· εἶτα ἀπέσβημεν, οὐδὲν ἔχνος τοῦ προσκαίρου τούτου φυσήματος καταλιπόντες τῷ βίῳ. Ἐν στήλαις καὶ λίθοις καὶ ἐπιγραφαῖς τὰ μνημόσυνα· καὶ οὐδὲ ταῦτα εἰσαεὶ διαρκοῦντα. Ταῦτα τοίνυν ἐπὶ σεαυτοῦ λογιζόμενος, Μὴ ὑψηλοφρόνει, καθώς φησιν ὁ Ἀπό στόλος, ἀλλὰ φοβοῦ· ἄδηλον εἰ μὴ σαυτῷ νομοθετείς τὴν ἀπήνειαν. Φεύγεις, είπέ μοι, τὸν ἀῤῥωστήσαντα; Τί ἐγκαλεῖν ἔχων; "Οτι διέφθαρται τὸ ὑγρὸν ἐν ἐκείνῳ, και τις σηπεδονώδης χυμός ἐγκατεσπάρη τῷ αἵματι, τῆς μελαίνης χολῆς τῷ ὑγρῷ παρεγχεθείσης; Ταῦτα γὰρ ἔστιν ἰατρῶν ἀκούειν, φυσιολογούντων τὰ πάθη. Τί οὖν ἀδικεῖ ὁ ἄνθρωπος, εἰ ρευστὴ οὐσία οὖσα ἡ φύσις καὶ ἄστατος, ἐπὶ τὸ εἶδος τοῦτο τῆς ἀρρωστίας παρωλίσθησεν ; Σὺ δὲ οὐχ ὁρᾷς καὶ ἐπὶ τῶν ὑγιαινόν των σωμάτων, ὅτι τἆλλα τις εὐπαθῶν, φλυκτία πολ- λάκις ἢ ἀνθρακίῳ, ή τινι τοιούτῳ συνηνέχθη πάθει, ἐκθερμανθείσης πέρα τοῦ δέοντος περὶ τὸ μέρος τῆς ὑγρασίας, καὶ διὰ τοῦτο φλεγμονήν τε καὶ ἔρευθος καί τινα πυαλώδη διαφθοράν παθούσης ; Τί οὖν ; Μὴ πολεμοῦμεν τῷ ἀῤῥωστήσαντι τῆς σαρκὸς μέρει ; Τὸ ἐναντίον μὲν οὖν, ἅπαν τὸ ὑγιαῖνον τοῦ σώματος πρὸς τὴν τοῦ νενοσηκότος τρέπομεν θεραπείαν. Οὐκοῦν οὐ τὸ πάθος βδελυκτόν. Η γὰρ ἂν καὶ ἐφ' ἡμῶν αὐτῶν, τοῦ μέρους πονέσαντος, τὸ ὑγιαῖνον ἠλλοτριοῦτο τῆς Β DE PAUPERIBUS AMANDIS. atque ipsa commemoratione commoveri ? all necesse est, ut facto etiam aliquo misericordiam et bene- volentiam erga illos nostram declaremus? Sic est profecto. Nam quæ proportio est inter res veras et adumbratas picturas, eamdem obtinent verba, si ab operibus sejungantur. Non enim in verbis sa- lutem consistere dicit Dominus, sed in salutis operibus faciendis ". Quamobren, quod nobis ipsorum causa mandatum est, id oportet ut ipsimet exsequamur. Neque enim illud omnino quispiam dicat, esse satis, si procul a nobis in extremam aliquam nostræ regionis partem, tanquam in colo- niam deductis alimenta suppeditentur. Ea namque sententia nullam veræ clementiæ et commiseratio- nis significationem habet, sed sub ea misericordiæ specie illud consilium latet, ut homines e vita no- stra prorsus exterminentur. Deinde nostræ nos vi- vendi consuetudinis non pudet? qui sues, et canes contubernales habeamus, adeo ut ne suo quidem lectulo venator catulum arceat, et agricola vitulum exosculetur et propriis manibus viator asini pedes lavet, et curandis vulneribus medicas manus adhi- beat, stercusque auferat, et cubile substernat, eos autein, qui generis necessitudine nobis conjuncti sunt, ipsis etiam rationis expertibus animalibus postponamus? Ne flant hæc, quæso, ne fiant, o fratres. Ea sententia adversus homines rata ne ha- beatur. Opera pretium est meminisse, qui sumus, de quibus consilium capiamus. Nempe de homini- bus homines, qui nihil proprium, et a natura com- C muni sejunctum possidemus. Unus omnibus in hanc vitam introitus, idem omnibus vitæ modus edendi, bibendi, vivendi similis ratio, eadem corporum constructio, idem e vita exitus 7. Omnia enim com- posita dissolvuntur, et ad interitum veniunt. Nihil eorum quæ mista concretaque sunt, semper eodem statu manet. Exiguum ad tempus bullarum instar spiritui nostro circumjectum est corpus. Mox autem exstinguimur, nullo hujus tumoris in vita relicto vestigio, in columnis, et lapidibus, et titulis monu- menta, ac ne illa quidem sempiterna. Hæc igitur tecum ipse reputans, Noli altum sapere, scripsit Αpostolus, sed time ". Incertum est, an in te ipsum statuas savitiæ legem. Egrotantemne fugis? Dic, amabo, ecquid præterens, id facis ? An quia in illo corruptus est humnor, et putridus quidam succus, atra bile cum ipso humore confusa, sanguinem in- fecit ? Has enim causas medici, cum de morbis dis- serunt, afferre solent. Quodnam igitur est hominis crimen, si naturæ materia mobilis et inconstans ad illud ægritudinis genus defluxit? Tu vero non cernis in ipsis etiam valentium corporibus sæpe contingere, ut qui cætera sanus est, inflammatione, aut carbunculo, aut ejusmodi aliquo morbo corripia- tur, incensa supra quam opus sit, circa membrum aut partem aliquam materia humida et idcirco in tumorem, et ruborem, et putridam saniem con- D Matth., 22; Luc. vi, 46. sqq. Sap. VII. 6. Rom. x1, 20. ThruROITS OF LIQUORE LIDAIRISA

καὶ πρὸς τὴν μνήμην παθαίνεσθαι; Η τινος ἡμῖν καὶ Α ἔργου χρεία τοῦ ἐπιδεικνυμένου πρὸς τοὺς τοιούτους τὸ συμπαθὲς καὶ φιλάλληλον; "Ο γάρ εἰσιν αἱ σκιογρα φίαι πρὸς τὰ ὄντως πράγματα. τοῦτο οἱ λόγοι διεζευ γμένοι τῶν ἔργων. Οὐ γὰρ ἐν τῷ λέγειν φησὶν ὁ Κύριος εἶναι τὴν σωτηρίαν· ἀλλ᾽ ἐν τῷ ποιεῖν τὰ ἔργα τῆς σωτηρίας. Οὐκοῦν ἀντιληπτέον ἡμῖν αὐτοῖς τῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἐντολῆς. Μὴ γὰρ δὴ τοῦτο λεγέτω τις, ὡς ἱκανόν ἐστι πόῤῥω που τῆς ἡμετέρας ζωῆς, ἐπί τινος ἐσχατιᾶς ἀποικισθεῖσι τὴν τροφὴν χορηγεῖν. Η γὰρ τοιαύτη γνώμη, οὐχὶ ἐλέου τινὸς καὶ συμπα θείας ἀπόδειξιν ἔχει· ἀλλά τις εὐπρόσωπός ἐστιν ἐπί- νοια, τοῦ παντελῶς τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἡμετέρας ἐξορισθῆναι ζωῆς. Εἶτα οὐκ αἰσχυνόμεθα τὸν ἡμῶν αὐτῶν βίον, εἰ χοίρους, καὶ κύνας όμωροφίους ποιού- μεθα; Οὐδὲ τῆς κοίτης ἑαυτοῦ πολλάκις ἀπείργει ὁ κυνηγέτης τὸν σκύλακα. Οἶδε καὶ φιλήματι τὸν μόν σχον ὁ γεωργός δεξιώσασθαι. Καὶ οὔπω τοῦτο πολύ ἀλλὰ ταῖς ἰδίαις χερσὶ νίπτει τοὺς πόδας τοῦ ὄνου δ ὁδοιπόρος, καὶ βάλλει τὴν χεῖρα, καὶ ὑποκαθαίρει την κόπρον, καὶ τῆς εὐνῆς ἐπιμελεῖται· τὸν δὲ ὁμογενῆ καὶ ὁμόφυλον, ἀτιμότερον καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν ποιησόμεθα ; Μὴ ταῦτα, μὴ, ἀδελφοί· μὴ κυρωθήτω αὕτη κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἡ ψῆφος. Μνησθῆναι προσ ήκει, τίνες ὄντες περὶ τίνων βουλευόμεθα· ὅτι περὶ ἀνθρώπων, ἄνθρωποι, οὐδὲν ἰδιάζον παρὰ τὴν κοινὴν φύσιν ἐφ' ἑαυτῶν ἔχοντες. Μία πᾶσιν ἐπὶ τὸν βίον ἡ εἴσοδος· εἷς ὁ τῆς ζωῆς ἅπασι τρόπος, βρῶσις καὶ πόσις· ἡ τοῦ ζῆν ἐνέργεια ὁμοιότροπος· ἡ κατασκευή τῶν σωμάτων μία, καὶ ἡ καταστροφὴ τοῦ βίου ἅπαν τὸ σύνθετον εἰς διάλυσιν ἔρχεται. Οὐδὲν τῶν συνεστώ των παγίαν ἔχει τὴν σύστασιν· πομφόλυγος δίκην ἐπ' ὀλίγου ἡμῶν τῷ πνεύματι περιτεθέντος τοῦ σώ ματος· εἶτα ἀπέσβημεν, οὐδὲν ἔχνος τοῦ προσκαίρου τούτου φυσήματος καταλιπόντες τῷ βίῳ. Ἐν στήλαις καὶ λίθοις καὶ ἐπιγραφαῖς τὰ μνημόσυνα· καὶ οὐδὲ ταῦτα εἰσαεὶ διαρκοῦντα. Ταῦτα τοίνυν ἐπὶ σεαυτοῦ λογιζόμενος, Μὴ ὑψηλοφρόνει, καθώς φησιν ὁ Ἀπό στόλος, ἀλλὰ φοβοῦ· ἄδηλον εἰ μὴ σαυτῷ νομοθετείς τὴν ἀπήνειαν. Φεύγεις, είπέ μοι, τὸν ἀῤῥωστήσαντα; Τί ἐγκαλεῖν ἔχων; "Οτι διέφθαρται τὸ ὑγρὸν ἐν ἐκείνῳ, και τις σηπεδονώδης χυμός ἐγκατεσπάρη τῷ αἵματι, τῆς μελαίνης χολῆς τῷ ὑγρῷ παρεγχεθείσης; Ταῦτα γὰρ ἔστιν ἰατρῶν ἀκούειν, φυσιολογούντων τὰ πάθη. Τί οὖν ἀδικεῖ ὁ ἄνθρωπος, εἰ ρευστὴ οὐσία οὖσα ἡ φύσις καὶ ἄστατος, ἐπὶ τὸ εἶδος τοῦτο τῆς ἀρρωστίας παρωλίσθησεν ; Σὺ δὲ οὐχ ὁρᾷς καὶ ἐπὶ τῶν ὑγιαινόν των σωμάτων, ὅτι τἆλλα τις εὐπαθῶν, φλυκτία πολ- λάκις ἢ ἀνθρακίῳ, ή τινι τοιούτῳ συνηνέχθη πάθει, ἐκθερμανθείσης πέρα τοῦ δέοντος περὶ τὸ μέρος τῆς ὑγρασίας, καὶ διὰ τοῦτο φλεγμονήν τε καὶ ἔρευθος καί τινα πυαλώδη διαφθοράν παθούσης ; Τί οὖν ; Μὴ πολεμοῦμεν τῷ ἀῤῥωστήσαντι τῆς σαρκὸς μέρει ; Τὸ ἐναντίον μὲν οὖν, ἅπαν τὸ ὑγιαῖνον τοῦ σώματος πρὸς τὴν τοῦ νενοσηκότος τρέπομεν θεραπείαν. Οὐκοῦν οὐ τὸ πάθος βδελυκτόν. Η γὰρ ἂν καὶ ἐφ' ἡμῶν αὐτῶν, τοῦ μέρους πονέσαντος, τὸ ὑγιαῖνον ἠλλοτριοῦτο τῆς Β DE PAUPERIBUS AMANDIS. atque ipsa commemoratione commoveri ? all necesse est, ut facto etiam aliquo misericordiam et bene- volentiam erga illos nostram declaremus? Sic est profecto. Nam quæ proportio est inter res veras et adumbratas picturas, eamdem obtinent verba, si ab operibus sejungantur. Non enim in verbis sa- lutem consistere dicit Dominus, sed in salutis operibus faciendis ". Quamobren, quod nobis ipsorum causa mandatum est, id oportet ut ipsimet exsequamur. Neque enim illud omnino quispiam dicat, esse satis, si procul a nobis in extremam aliquam nostræ regionis partem, tanquam in colo- niam deductis alimenta suppeditentur. Ea namque sententia nullam veræ clementiæ et commiseratio- nis significationem habet, sed sub ea misericordiæ specie illud consilium latet, ut homines e vita no- stra prorsus exterminentur. Deinde nostræ nos vi- vendi consuetudinis non pudet? qui sues, et canes contubernales habeamus, adeo ut ne suo quidem lectulo venator catulum arceat, et agricola vitulum exosculetur et propriis manibus viator asini pedes lavet, et curandis vulneribus medicas manus adhi- beat, stercusque auferat, et cubile substernat, eos autein, qui generis necessitudine nobis conjuncti sunt, ipsis etiam rationis expertibus animalibus postponamus? Ne flant hæc, quæso, ne fiant, o fratres. Ea sententia adversus homines rata ne ha- beatur. Opera pretium est meminisse, qui sumus, de quibus consilium capiamus. Nempe de homini- bus homines, qui nihil proprium, et a natura com- C muni sejunctum possidemus. Unus omnibus in hanc vitam introitus, idem omnibus vitæ modus edendi, bibendi, vivendi similis ratio, eadem corporum constructio, idem e vita exitus 7. Omnia enim com- posita dissolvuntur, et ad interitum veniunt. Nihil eorum quæ mista concretaque sunt, semper eodem statu manet. Exiguum ad tempus bullarum instar spiritui nostro circumjectum est corpus. Mox autem exstinguimur, nullo hujus tumoris in vita relicto vestigio, in columnis, et lapidibus, et titulis monu- menta, ac ne illa quidem sempiterna. Hæc igitur tecum ipse reputans, Noli altum sapere, scripsit Αpostolus, sed time ". Incertum est, an in te ipsum statuas savitiæ legem. Egrotantemne fugis? Dic, amabo, ecquid præterens, id facis ? An quia in illo corruptus est humnor, et putridus quidam succus, atra bile cum ipso humore confusa, sanguinem in- fecit ? Has enim causas medici, cum de morbis dis- serunt, afferre solent. Quodnam igitur est hominis crimen, si naturæ materia mobilis et inconstans ad illud ægritudinis genus defluxit? Tu vero non cernis in ipsis etiam valentium corporibus sæpe contingere, ut qui cætera sanus est, inflammatione, aut carbunculo, aut ejusmodi aliquo morbo corripia- tur, incensa supra quam opus sit, circa membrum aut partem aliquam materia humida et idcirco in tumorem, et ruborem, et putridam saniem con- D Matth., 22; Luc. vi, 46. sqq. Sap. VII. 6. Rom. x1, 20. ThruROITS OF LIQUORE LIDAIRISA

τῶν τοιούτων ἡμᾶς ἀφιστῶσα; Τίς αὕτη; Τὸ μὴ φο βεῖσθαι τὴν ἀπειλὴν τοῦ εἰπόντος, ὅτι Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον· ἐφ' ὅσον γὰρ οὐκ ἐποιήσατε ἐνὶ τούτων, φησίν, οὐδὲ ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ γὰρ ταῦτα οὕτως ἔχειν ᾤοντο, οὐκ ἂν τοιαύτην ἔσχον περὶ τῶν ἀῤῥωστούντων γνώμην, ὥστε ἀπ ωθεῖσθαι ἀφ' ἑαυτῶν, καὶ μολυσμὸν οἴεσθαι τοῦ ἡμε τέρου βίου, τὴν περὶ τοὺς ταλαιπωρουμένους σπου δήν. Οὐκοῦν εἰ πιστὸν ἡγούμεθα τὸν ἐπαγγειλάμενον, ἀντιληπτέον ἂν εἴη τῶν ἐντολῶν, ὧν ἄνευ οὐκ ἔστι τῶν ἐλπιζομένων ἀξιωθῆναι. Ξένος, καὶ γυμνός, καὶ τροφῆς ἐνδεής, ἀσθενῶν καὶ κατάκλειστος, καὶ πάντα σοι οὗτός ἐστιν, ὅσα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ προείρηται· ἀλήτης καὶ γυμνός περιέρχεται, γυμνὸς δὲ καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπιδεής, διὰ τὴν ἐπακολουθοῦσαν τῷ πά- θει πενίαν. Ο γὰρ μήτε τι τῶν οίκοθεν ἔχων, μήτε μισθωτός γενέσθαι δυνάμενος, ἐξ ἀνάγκης πάντως ἄπορος τῶν πρὸς τὴν ζωὴν ἐπιτηδείων ἐστίν· δεσμώ της τε ὑπὸ τῆς ἀῤῥωστίας πεπεδημένος. Οὐκοῦν ὅλον τὸ πλήρωμα τῶν ἐντολῶν ἐν τούτοις ἔχεις πλη ρούμενον, καὶ αὐτὸν τὸν τῶν ὅλων Κύριον υπόχρεων σοι διὰ τῆς εἰς τοῦτον φιλανθρωπίας γινόμενον. Τί οὖν φιλονεικεῖς κατὰ τῆς ἰδίας ζωῆς; Τὸ γὰρ σύνοικον ἑαυτῷ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων μὴ ἐθελῆσαι ἔχειν, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ καθ᾿ ἑαυτοῦ τινα ἰσχυρὸν γενέσθαι. Ὡς γὰρ διὰ τῆς έντολῆς εἰτοικίζεται, οὕτω διὰ τῆς ἀπηνείας ἀπο χωρίζεται. "Αρατε, φησί, τον ζυγόν μου ἐφ' ὑμᾶς ζυ ὸν δὲ λέγει, τὴν τῶν ἐντολῶν ἐργασίαν. Ὑπακού- σωμεν τῷ κελεύοντι, γενώμεθα τοῦ Χριστοῦ ὑπολύ- γιον, ταῖς ζεύγλαις τῆς ἀγάπης ἑαυτοὺς ἐνδήσαντες. Μὴ ἀποσεισώμεθα τὸν τοιοῦτον ζυγόν χρηστός ἐστιν, ελαφρός ἐστιν· οὐ τρίβει τὸν αὐχένα τοῦ ὑπελθόντος, ἀλλὰ λεαίνει. Σπείρωμεν ἐπ' ευλογίαις, φησὶν ὁ Παι λος, ἵνα καὶ ἐπ' ευλογίαις θερίσωμεν. Πολύχους στάχυς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀναβλαστήσει σπορᾶς. Βαθύ τῶν ἐντολῶν τοῦ Κυρίου τὸ λήϊον· ὑψηλὰ τὰ τῆς εὐο λογίας γεννήματα. θεραπείας τοῦ κάμνοντος. ᾿Αλλὰ τίς ἐστιν αἰτία, ή Βούλει μαθεῖν εἰς ὅσον ἀνατείνεται ὕψος τῶν γεν νημάτων ἡ αύξησις ; Αὐτῶν τῶν οὐρανίων ὑψωμάτων ἐφάπτεται. Οσα γὰρ ἂν τούτοις ποιήσῃς, τοῖς οὐρα νίοις θησαυροῖς καρποφορεῖς. Μὴ ἀπελπίσῃς τῶν λεγα- μένων· μὴ εὐκαταφρόνητον λογίσῃ τῶν τοιούτων τὴν φιλίαν. Η χεὶρ ἠκροτηρίασται, ἀλλ' οὐ πρὸς συμ μαχίαν. Ο τοῖς ἡχρείωται, ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸν οὐ κωλύεται τρέχειν. Ο ὀφθαλμὸς ἐξεῤῥύη, ἀλλὰ βλέπει διὰ τῆς ψυχῆς τὰ ἀγαθὰ τὰ ἀθέατα. Μὴ τοίνυν τὴν ἀμορφίαν κατανόει τοῦ σώματος. Μικρὸν ἀνάμεινον, καὶ ὄψει τὸ παντὸς θαύματος ἀπιστότερον. Οὐ γὰρ ἔσα περὶ τὴν ὁευστὴν φύσιν συμβέβηκε, ταῦτα καὶ εἰσαε: παραμένει. Αλλ' ὅταν ἐλευθερωθῇ τῆς πρὸς τὸ φθαρ- τόν τε καὶ γήϊνον συμπλοκῆς ἡ ψυχή, τότε τῷ ἰδίῳ κάλλει ἐνωραΐζεται. Τεκμήριον δὲ, οὐκ ἐβδελύξατο τοῦ πτωχοῦ τὴν χεῖρα μετὰ τὸν βίον τοῦτον ὁ τρυφη S. GREGORI NYSSENI versa? Quando igitur sic affecti sumus, camme carnis A partem ægrotantem aversamur, an contra potius reliquas corporis partes sanas omnes ad illius la- borantis curationen, convertimus? Non igitur de testabilis est morbus : alioquin in nobis etiam ipsis ab ea parte curanda, quæ morbo affecta est, sanæ partes abhorrerent. Quid ergo nos ab illis disjun- git ? quid tandem est ? Illud profecto, quod non ti- memus minas illius, qui dicit: Discedite a me in ignem æternum : quatenus enim uni ex his non feci. stis, nec mihi fecistis. Si enim haec ita habere arbi- trarentur, nunquam adduci in eam sententiam pos- sent, ut ægrotantes a se repellerent, nec studium, quod in calamitosos impenderetur, vitæ nostræ contagium existimarent. Quamobrem si tidelem eum qui promisit, arbitramur, mandatis illius, sine B quibus digni promissis ejus esse non possumus, obtemperemus. Hospes, nudus, indigens cibo, infir- mus,in carcere clausus, et omnia quae commemo- rantur in Evangelio, in hoc misero tibi proposita sunt. Vagus oberrat et nudus, infirmus, et propter inopiam, quæ morbum ipsum consequitur, rerum egens necessariarum. Qui enim nec domi habet unde alatur, nec aliunde labore potest quæstum fa- cere, huic utique desunt ea, quæ vilæ usus requi- rit. Vinctus autem propterea est, quoniam morbi vinculis constringitur. Itaque mandatorum omnium summam in hoc expletam habes, et ipsum omnium Dominum ob ea quæ benigne ipsi præstiteris, obstri- ctum et obligatum 72. Curigitur in tuæ vitæ perniciem niteris ? Qui enim rerum omnium Dominum amicum habere non vult, is sibi ipse gravis est inimicus. Quemadmodum autem mandati observantia conci- liatur, sic abalienatur crudelitate. Tollile (inquit) jugum meum super vos 73. Mandatorum observantiam jugum appellat; jubenti pareamus. Elliciamur ju- mentum Christi, induentes vincula charitatis. Tale jugum ne detrectemus, ne excutiamus, suave est, leve est. Subeuntis cervicem non atterit, sed demulcet. Seminemus in benedictionibus, inquit Apostolus, ut etiam in benedictionibus metamus". Multiplex spica ex tali semente pullulabit. Ampla est Domini mandatorum seges, sublimes benedictionis stirpes. Vis intelligere, in quantam altitudinem extollatur harum stirpium incrementum? Ipsos cœli vertices attingunt. Quidquid enim in hos contuleris, in cœli thesauris conditum invenies. Ne diffidas iis quæ dicta sunt, neve horum amicitiam contemnendam C putes. Manus quidem ipsorum sunt mutilata, sed D ad ferendum auxilium non imbecillæ. Pedes inutiles effecti sunt, sed currere ad Deum non prohibentur. Effluit lux oculorum, sed animo cernunt illa bona quæ oculorum acies intueri non potest. Quamobrem corporis deformitatem ne despicias. Parumper ex- specta, et quod superet omnnis miraculi fidem, in- tueberis. Non enim quæcunque materiæ fluxæ con- tingunt, eadem in perpetuum manent; sed quando anima hujus caduci terrenique carceris nexu soluta est, tune propria splendet pulchritudine. Hoc all- Prov. xix, 17. Matth. xt, 29. Cor. ix, 6.

τῶν τοιούτων ἡμᾶς ἀφιστῶσα; Τίς αὕτη; Τὸ μὴ φο βεῖσθαι τὴν ἀπειλὴν τοῦ εἰπόντος, ὅτι Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον· ἐφ' ὅσον γὰρ οὐκ ἐποιήσατε ἐνὶ τούτων, φησίν, οὐδὲ ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ γὰρ ταῦτα οὕτως ἔχειν ᾤοντο, οὐκ ἂν τοιαύτην ἔσχον περὶ τῶν ἀῤῥωστούντων γνώμην, ὥστε ἀπ ωθεῖσθαι ἀφ' ἑαυτῶν, καὶ μολυσμὸν οἴεσθαι τοῦ ἡμε τέρου βίου, τὴν περὶ τοὺς ταλαιπωρουμένους σπου δήν. Οὐκοῦν εἰ πιστὸν ἡγούμεθα τὸν ἐπαγγειλάμενον, ἀντιληπτέον ἂν εἴη τῶν ἐντολῶν, ὧν ἄνευ οὐκ ἔστι τῶν ἐλπιζομένων ἀξιωθῆναι. Ξένος, καὶ γυμνός, καὶ τροφῆς ἐνδεής, ἀσθενῶν καὶ κατάκλειστος, καὶ πάντα σοι οὗτός ἐστιν, ὅσα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ προείρηται· ἀλήτης καὶ γυμνός περιέρχεται, γυμνὸς δὲ καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπιδεής, διὰ τὴν ἐπακολουθοῦσαν τῷ πά- θει πενίαν. Ο γὰρ μήτε τι τῶν οίκοθεν ἔχων, μήτε μισθωτός γενέσθαι δυνάμενος, ἐξ ἀνάγκης πάντως ἄπορος τῶν πρὸς τὴν ζωὴν ἐπιτηδείων ἐστίν· δεσμώ της τε ὑπὸ τῆς ἀῤῥωστίας πεπεδημένος. Οὐκοῦν ὅλον τὸ πλήρωμα τῶν ἐντολῶν ἐν τούτοις ἔχεις πλη ρούμενον, καὶ αὐτὸν τὸν τῶν ὅλων Κύριον υπόχρεων σοι διὰ τῆς εἰς τοῦτον φιλανθρωπίας γινόμενον. Τί οὖν φιλονεικεῖς κατὰ τῆς ἰδίας ζωῆς; Τὸ γὰρ σύνοικον ἑαυτῷ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων μὴ ἐθελῆσαι ἔχειν, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ καθ᾿ ἑαυτοῦ τινα ἰσχυρὸν γενέσθαι. Ὡς γὰρ διὰ τῆς έντολῆς εἰτοικίζεται, οὕτω διὰ τῆς ἀπηνείας ἀπο χωρίζεται. "Αρατε, φησί, τον ζυγόν μου ἐφ' ὑμᾶς ζυ ὸν δὲ λέγει, τὴν τῶν ἐντολῶν ἐργασίαν. Ὑπακού- σωμεν τῷ κελεύοντι, γενώμεθα τοῦ Χριστοῦ ὑπολύ- γιον, ταῖς ζεύγλαις τῆς ἀγάπης ἑαυτοὺς ἐνδήσαντες. Μὴ ἀποσεισώμεθα τὸν τοιοῦτον ζυγόν χρηστός ἐστιν, ελαφρός ἐστιν· οὐ τρίβει τὸν αὐχένα τοῦ ὑπελθόντος, ἀλλὰ λεαίνει. Σπείρωμεν ἐπ' ευλογίαις, φησὶν ὁ Παι λος, ἵνα καὶ ἐπ' ευλογίαις θερίσωμεν. Πολύχους στάχυς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀναβλαστήσει σπορᾶς. Βαθύ τῶν ἐντολῶν τοῦ Κυρίου τὸ λήϊον· ὑψηλὰ τὰ τῆς εὐο λογίας γεννήματα. θεραπείας τοῦ κάμνοντος. ᾿Αλλὰ τίς ἐστιν αἰτία, ή Βούλει μαθεῖν εἰς ὅσον ἀνατείνεται ὕψος τῶν γεν νημάτων ἡ αύξησις ; Αὐτῶν τῶν οὐρανίων ὑψωμάτων ἐφάπτεται. Οσα γὰρ ἂν τούτοις ποιήσῃς, τοῖς οὐρα νίοις θησαυροῖς καρποφορεῖς. Μὴ ἀπελπίσῃς τῶν λεγα- μένων· μὴ εὐκαταφρόνητον λογίσῃ τῶν τοιούτων τὴν φιλίαν. Η χεὶρ ἠκροτηρίασται, ἀλλ' οὐ πρὸς συμ μαχίαν. Ο τοῖς ἡχρείωται, ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸν οὐ κωλύεται τρέχειν. Ο ὀφθαλμὸς ἐξεῤῥύη, ἀλλὰ βλέπει διὰ τῆς ψυχῆς τὰ ἀγαθὰ τὰ ἀθέατα. Μὴ τοίνυν τὴν ἀμορφίαν κατανόει τοῦ σώματος. Μικρὸν ἀνάμεινον, καὶ ὄψει τὸ παντὸς θαύματος ἀπιστότερον. Οὐ γὰρ ἔσα περὶ τὴν ὁευστὴν φύσιν συμβέβηκε, ταῦτα καὶ εἰσαε: παραμένει. Αλλ' ὅταν ἐλευθερωθῇ τῆς πρὸς τὸ φθαρ- τόν τε καὶ γήϊνον συμπλοκῆς ἡ ψυχή, τότε τῷ ἰδίῳ κάλλει ἐνωραΐζεται. Τεκμήριον δὲ, οὐκ ἐβδελύξατο τοῦ πτωχοῦ τὴν χεῖρα μετὰ τὸν βίον τοῦτον ὁ τρυφη S. GREGORI NYSSENI versa? Quando igitur sic affecti sumus, camme carnis A partem ægrotantem aversamur, an contra potius reliquas corporis partes sanas omnes ad illius la- borantis curationen, convertimus? Non igitur de testabilis est morbus : alioquin in nobis etiam ipsis ab ea parte curanda, quæ morbo affecta est, sanæ partes abhorrerent. Quid ergo nos ab illis disjun- git ? quid tandem est ? Illud profecto, quod non ti- memus minas illius, qui dicit: Discedite a me in ignem æternum : quatenus enim uni ex his non feci. stis, nec mihi fecistis. Si enim haec ita habere arbi- trarentur, nunquam adduci in eam sententiam pos- sent, ut ægrotantes a se repellerent, nec studium, quod in calamitosos impenderetur, vitæ nostræ contagium existimarent. Quamobrem si tidelem eum qui promisit, arbitramur, mandatis illius, sine B quibus digni promissis ejus esse non possumus, obtemperemus. Hospes, nudus, indigens cibo, infir- mus,in carcere clausus, et omnia quae commemo- rantur in Evangelio, in hoc misero tibi proposita sunt. Vagus oberrat et nudus, infirmus, et propter inopiam, quæ morbum ipsum consequitur, rerum egens necessariarum. Qui enim nec domi habet unde alatur, nec aliunde labore potest quæstum fa- cere, huic utique desunt ea, quæ vilæ usus requi- rit. Vinctus autem propterea est, quoniam morbi vinculis constringitur. Itaque mandatorum omnium summam in hoc expletam habes, et ipsum omnium Dominum ob ea quæ benigne ipsi præstiteris, obstri- ctum et obligatum 72. Curigitur in tuæ vitæ perniciem niteris ? Qui enim rerum omnium Dominum amicum habere non vult, is sibi ipse gravis est inimicus. Quemadmodum autem mandati observantia conci- liatur, sic abalienatur crudelitate. Tollile (inquit) jugum meum super vos 73. Mandatorum observantiam jugum appellat; jubenti pareamus. Elliciamur ju- mentum Christi, induentes vincula charitatis. Tale jugum ne detrectemus, ne excutiamus, suave est, leve est. Subeuntis cervicem non atterit, sed demulcet. Seminemus in benedictionibus, inquit Apostolus, ut etiam in benedictionibus metamus". Multiplex spica ex tali semente pullulabit. Ampla est Domini mandatorum seges, sublimes benedictionis stirpes. Vis intelligere, in quantam altitudinem extollatur harum stirpium incrementum? Ipsos cœli vertices attingunt. Quidquid enim in hos contuleris, in cœli thesauris conditum invenies. Ne diffidas iis quæ dicta sunt, neve horum amicitiam contemnendam C putes. Manus quidem ipsorum sunt mutilata, sed D ad ferendum auxilium non imbecillæ. Pedes inutiles effecti sunt, sed currere ad Deum non prohibentur. Effluit lux oculorum, sed animo cernunt illa bona quæ oculorum acies intueri non potest. Quamobrem corporis deformitatem ne despicias. Parumper ex- specta, et quod superet omnnis miraculi fidem, in- tueberis. Non enim quæcunque materiæ fluxæ con- tingunt, eadem in perpetuum manent; sed quando anima hujus caduci terrenique carceris nexu soluta est, tune propria splendet pulchritudine. Hoc all- Prov. xix, 17. Matth. xt, 29. Cor. ix, 6.

τῶν τοιούτων ἡμᾶς ἀφιστῶσα; Τίς αὕτη; Τὸ μὴ φο βεῖσθαι τὴν ἀπειλὴν τοῦ εἰπόντος, ὅτι Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον· ἐφ' ὅσον γὰρ οὐκ ἐποιήσατε ἐνὶ τούτων, φησίν, οὐδὲ ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ γὰρ ταῦτα οὕτως ἔχειν ᾤοντο, οὐκ ἂν τοιαύτην ἔσχον περὶ τῶν ἀῤῥωστούντων γνώμην, ὥστε ἀπ ωθεῖσθαι ἀφ' ἑαυτῶν, καὶ μολυσμὸν οἴεσθαι τοῦ ἡμε τέρου βίου, τὴν περὶ τοὺς ταλαιπωρουμένους σπου δήν. Οὐκοῦν εἰ πιστὸν ἡγούμεθα τὸν ἐπαγγειλάμενον, ἀντιληπτέον ἂν εἴη τῶν ἐντολῶν, ὧν ἄνευ οὐκ ἔστι τῶν ἐλπιζομένων ἀξιωθῆναι. Ξένος, καὶ γυμνός, καὶ τροφῆς ἐνδεής, ἀσθενῶν καὶ κατάκλειστος, καὶ πάντα σοι οὗτός ἐστιν, ὅσα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ προείρηται· ἀλήτης καὶ γυμνός περιέρχεται, γυμνὸς δὲ καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπιδεής, διὰ τὴν ἐπακολουθοῦσαν τῷ πά- θει πενίαν. Ο γὰρ μήτε τι τῶν οίκοθεν ἔχων, μήτε μισθωτός γενέσθαι δυνάμενος, ἐξ ἀνάγκης πάντως ἄπορος τῶν πρὸς τὴν ζωὴν ἐπιτηδείων ἐστίν· δεσμώ της τε ὑπὸ τῆς ἀῤῥωστίας πεπεδημένος. Οὐκοῦν ὅλον τὸ πλήρωμα τῶν ἐντολῶν ἐν τούτοις ἔχεις πλη ρούμενον, καὶ αὐτὸν τὸν τῶν ὅλων Κύριον υπόχρεων σοι διὰ τῆς εἰς τοῦτον φιλανθρωπίας γινόμενον. Τί οὖν φιλονεικεῖς κατὰ τῆς ἰδίας ζωῆς; Τὸ γὰρ σύνοικον ἑαυτῷ τὸν Θεὸν τῶν ὅλων μὴ ἐθελῆσαι ἔχειν, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, ἢ καθ᾿ ἑαυτοῦ τινα ἰσχυρὸν γενέσθαι. Ὡς γὰρ διὰ τῆς έντολῆς εἰτοικίζεται, οὕτω διὰ τῆς ἀπηνείας ἀπο χωρίζεται. "Αρατε, φησί, τον ζυγόν μου ἐφ' ὑμᾶς ζυ ὸν δὲ λέγει, τὴν τῶν ἐντολῶν ἐργασίαν. Ὑπακού- σωμεν τῷ κελεύοντι, γενώμεθα τοῦ Χριστοῦ ὑπολύ- γιον, ταῖς ζεύγλαις τῆς ἀγάπης ἑαυτοὺς ἐνδήσαντες. Μὴ ἀποσεισώμεθα τὸν τοιοῦτον ζυγόν χρηστός ἐστιν, ελαφρός ἐστιν· οὐ τρίβει τὸν αὐχένα τοῦ ὑπελθόντος, ἀλλὰ λεαίνει. Σπείρωμεν ἐπ' ευλογίαις, φησὶν ὁ Παι λος, ἵνα καὶ ἐπ' ευλογίαις θερίσωμεν. Πολύχους στάχυς ἐκ τῆς τοιαύτης ἀναβλαστήσει σπορᾶς. Βαθύ τῶν ἐντολῶν τοῦ Κυρίου τὸ λήϊον· ὑψηλὰ τὰ τῆς εὐο λογίας γεννήματα. θεραπείας τοῦ κάμνοντος. ᾿Αλλὰ τίς ἐστιν αἰτία, ή Βούλει μαθεῖν εἰς ὅσον ἀνατείνεται ὕψος τῶν γεν νημάτων ἡ αύξησις ; Αὐτῶν τῶν οὐρανίων ὑψωμάτων ἐφάπτεται. Οσα γὰρ ἂν τούτοις ποιήσῃς, τοῖς οὐρα νίοις θησαυροῖς καρποφορεῖς. Μὴ ἀπελπίσῃς τῶν λεγα- μένων· μὴ εὐκαταφρόνητον λογίσῃ τῶν τοιούτων τὴν φιλίαν. Η χεὶρ ἠκροτηρίασται, ἀλλ' οὐ πρὸς συμ μαχίαν. Ο τοῖς ἡχρείωται, ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸν οὐ κωλύεται τρέχειν. Ο ὀφθαλμὸς ἐξεῤῥύη, ἀλλὰ βλέπει διὰ τῆς ψυχῆς τὰ ἀγαθὰ τὰ ἀθέατα. Μὴ τοίνυν τὴν ἀμορφίαν κατανόει τοῦ σώματος. Μικρὸν ἀνάμεινον, καὶ ὄψει τὸ παντὸς θαύματος ἀπιστότερον. Οὐ γὰρ ἔσα περὶ τὴν ὁευστὴν φύσιν συμβέβηκε, ταῦτα καὶ εἰσαε: παραμένει. Αλλ' ὅταν ἐλευθερωθῇ τῆς πρὸς τὸ φθαρ- τόν τε καὶ γήϊνον συμπλοκῆς ἡ ψυχή, τότε τῷ ἰδίῳ κάλλει ἐνωραΐζεται. Τεκμήριον δὲ, οὐκ ἐβδελύξατο τοῦ πτωχοῦ τὴν χεῖρα μετὰ τὸν βίον τοῦτον ὁ τρυφη S. GREGORI NYSSENI versa? Quando igitur sic affecti sumus, camme carnis A partem ægrotantem aversamur, an contra potius reliquas corporis partes sanas omnes ad illius la- borantis curationen, convertimus? Non igitur de testabilis est morbus : alioquin in nobis etiam ipsis ab ea parte curanda, quæ morbo affecta est, sanæ partes abhorrerent. Quid ergo nos ab illis disjun- git ? quid tandem est ? Illud profecto, quod non ti- memus minas illius, qui dicit: Discedite a me in ignem æternum : quatenus enim uni ex his non feci. stis, nec mihi fecistis. Si enim haec ita habere arbi- trarentur, nunquam adduci in eam sententiam pos- sent, ut ægrotantes a se repellerent, nec studium, quod in calamitosos impenderetur, vitæ nostræ contagium existimarent. Quamobrem si tidelem eum qui promisit, arbitramur, mandatis illius, sine B quibus digni promissis ejus esse non possumus, obtemperemus. Hospes, nudus, indigens cibo, infir- mus,in carcere clausus, et omnia quae commemo- rantur in Evangelio, in hoc misero tibi proposita sunt. Vagus oberrat et nudus, infirmus, et propter inopiam, quæ morbum ipsum consequitur, rerum egens necessariarum. Qui enim nec domi habet unde alatur, nec aliunde labore potest quæstum fa- cere, huic utique desunt ea, quæ vilæ usus requi- rit. Vinctus autem propterea est, quoniam morbi vinculis constringitur. Itaque mandatorum omnium summam in hoc expletam habes, et ipsum omnium Dominum ob ea quæ benigne ipsi præstiteris, obstri- ctum et obligatum 72. Curigitur in tuæ vitæ perniciem niteris ? Qui enim rerum omnium Dominum amicum habere non vult, is sibi ipse gravis est inimicus. Quemadmodum autem mandati observantia conci- liatur, sic abalienatur crudelitate. Tollile (inquit) jugum meum super vos 73. Mandatorum observantiam jugum appellat; jubenti pareamus. Elliciamur ju- mentum Christi, induentes vincula charitatis. Tale jugum ne detrectemus, ne excutiamus, suave est, leve est. Subeuntis cervicem non atterit, sed demulcet. Seminemus in benedictionibus, inquit Apostolus, ut etiam in benedictionibus metamus". Multiplex spica ex tali semente pullulabit. Ampla est Domini mandatorum seges, sublimes benedictionis stirpes. Vis intelligere, in quantam altitudinem extollatur harum stirpium incrementum? Ipsos cœli vertices attingunt. Quidquid enim in hos contuleris, in cœli thesauris conditum invenies. Ne diffidas iis quæ dicta sunt, neve horum amicitiam contemnendam C putes. Manus quidem ipsorum sunt mutilata, sed D ad ferendum auxilium non imbecillæ. Pedes inutiles effecti sunt, sed currere ad Deum non prohibentur. Effluit lux oculorum, sed animo cernunt illa bona quæ oculorum acies intueri non potest. Quamobrem corporis deformitatem ne despicias. Parumper ex- specta, et quod superet omnnis miraculi fidem, in- tueberis. Non enim quæcunque materiæ fluxæ con- tingunt, eadem in perpetuum manent; sed quando anima hujus caduci terrenique carceris nexu soluta est, tune propria splendet pulchritudine. Hoc all- Prov. xix, 17. Matth. xt, 29. Cor. ix, 6.

Β τὴς ἐκεῖνος πλούσιος· ἀλλ᾽ ἠξίου γενέσθαι αὐτῷ τὸν ποτε διεφθορότα τοῦ πτωχοῦ δάκτυλον, τῆς τοῦ ὕδατος στα γόνος διάκονον· ἐπιθυμῶν αὐτῇ τῇ γλώσσῃ τὴν περὶ τὸν δάκτυλον ικμάδα τοῦ πτωχοῦ περιλάψαι οὐκ ἂν τοῦτο ἐπιθυμήσας, εἰ τὴν ἐκ τοῦ σώματος ἀηδίαν τῷ χαρακτῆρι τῆς ψυχῆς ἐνεώρα. Οσα εἰκὸς ἦν μάτην παλινωδεῖν ἐν τῇ μεταβολῇ τοῦ βίου τὸν πλούσιον· πόσα μακαρίζειν τῆς ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ δυσ- κληρίας τὸν πένητα · πόσα καταμέμφεσθαι τὴν ἑαυ τοῦ λῆξιν, ὡς ἐπὶ κακῷ τῆς ψυχῆς ἀποκληρωθεῖσαν τῷ πλούτῳ· εἰ δὲ δὴ καὶ ἀναβιῶναι πάλιν ἐξῆν, ἐν τίσιν ἂν ἐδέξατο πάλιν γενέσθαι; "Αρ' ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον τοῦτον εὐδαιμονοῦσιν, ἢ δυσκληροῦσιν; Αλλ' οὐκ ἄδηλον ὅτι προτίμησε τῶν δυσημερούντων τὸν κλῆρον. Αξιοῖ γὰρ γενέσθαι μηνυτήν τοῖς ἀδελφοῖς ἐκ τῶν νεκρῶν τινά· ὡς ἂν μὴ κἀκεῖνοι τῇ ὑπερη- φανίᾳ τοῦ πλούτου βλαβέντες, ἐν τῇ τρυφῇ τῆς σαρ κὸς ἐπὶ τὸ αὐτὸ χάσμα τοῦ ᾅδου κατενεχθῶσι, διὰ τοῦ λείου τῆς ἡδονῆς ὀλισθήσαντες. Τί οὖν οὐ σωφρονι ζόμεθα τοῖς τοιούτοις τῶν διηγημάτων ; Τί οὐκ ἐμπο ρευόμεθα τὴν καλὴν ἐμπορίαν, ἣν συμβουλεύει ὁ θεῖος Απόστολος; Τὸ ὑμῶν περίσσευμα, φησὶν, εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα· ὡς ἂν τὸ περισσὸν τῆς ἐκεί- των ἀνέσεως, ἐν τῷ μετὰ ταῦτα βίῳ καὶ ὑμῖν πρὸς σωτηρίαν ἀρκέσειεν. Εἰ τοίνυν βουλόμεθα λα- βεῖν τι χρηστόν, προλαβόντες παράσχωμεν· εἰ ἀν- εθῆναι μετὰ ταῦτα, νῦν ἀναπαύσωμεν· εἰ δεχθῆναι παρ' αὐτῶν εἰς τὰς αἰωνίους σκηνάς, νῦν αὐτοὺς ἐν ταῖς ἡμετέραις καταδεξώμεθα· εἰ θεραπευθῆναι τῶν ἁμαρτιῶν τὰ τραύματα, τοῦτο καὶ αὐτοὶ τοῖς σώμασι τῶν κεκακωμένων ποιήσωμεν. Μακάριοι γὰρ οἱ ἐλεή μονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται. ᾿Αλλ' ἴσως ἐρεῖ τις, ἀγαθὴν μὲν εἰς ὕστερον εἶναι τὴν ἐντολήν· νυνὶ δὲ μετάδοσιν τινα καὶ κοινωνίαν τοῦ πάθους διευλαβεῖται· καὶ διὰ τὸ μὴ παθεῖν τι τῶν ἀδουλήτων, φεύγειν οἴεται χρῆναι τὸν προσεγγισμόν τῶν τοιούτων. Λόγοι ταῦτα, καὶ προφάσεις, καὶ πλά- σματα, καὶ τῆς περὶ τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ ῥαθυμίας εὐπρόσωπά τινα προκαλύμματα. Τὸ δ' ἀληθὲς, οὐχ οὕτως ἔχει. Οὐδεὶς γὰρ ἔπεστι φόβος τῇ τῆς ἐντολῆς Εργασία. Μηδεὶς κακῷ τὸ κακὸν θεραπευέτω. Πόσους γὰρ ἔστιν ἰδεῖν ἐκ νεότητος καὶ μέχρι γήρως ταῖς θε ραπείαις τούτων ἀποσχολάζοντας, καὶ οὐδέν τι τῆς κατὰ φύσιν εὐεξίας τοῦ σώματος διὰ τῆς τοιαύτης σπουδῆς ἀμαυρώσαντας; Οὐδὲ γὰρ εἰκός ἐστι γενέ- σθαι ταῦτα. Αλλ' ἐπειδή τινα τῶν νοσημάτων, οἷον αἱ λοιμώδεις ἐπιφοραὶ, καὶ ὅσα τοιαῦτα τῆς ἔξωθεν αἰτίας ηρτημένα, ὅταν ἐκ διαφθορᾶς ἀέρος ἢ ὕδατος γίνηται, ὕποπτα τοῖς πολλοῖς ἐστιν, ὡς ἐκ τῶν προ- εαλωκότων καὶ πρὸς τοὺς προσεγγίζοντας διαβαίνοντα, οὐδὲ ἐκεῖ τοῦ πάθους, ὡς οἶμαι, τῷ ὑγιαίνοντι τὴν ἀμξωστίαν ἐκ διαδόσεως ἐμποιοῦντος· ἀλλὰ τῆς κοι νῆς ἐπιφορᾶς τὴν ὁμοιότητα τοῦ ἀῤῥωστήματος ἐπ- αγούσης, ἔσχεν αἰτίαν ἡ νόσος ἐκ τῶν προεαλωκότων καὶ εἰς τοὺς λοιπούς διαβαίνουσα. Ἐνταῦθα δὲ ἔνδο- DE PAUPERIBUS AMANDIS. A tem vel inde conjicito, quod post hanc vitam non c despexit pauperis manum voluptarius ille dives, quin etiam optavit, ut, qui olim corruptus erat, pauperis digitus, sibi aquæ guttam ministraret, cupiens ipsa lingua stillantem ipsius digitum cir- cumlambere, id neutiquam desideraturus, si ex corpore provenientem tristem illam turpitudinem in animæ quoque forma conspexisset. Quam multa in ea vitæ commutatione verisimile est divitem re- cantasse? Quam multis nominibus beatum existi- masse pauperem illum propter angustias, quibu. oppressus fuerat in hac vita? Quot modis fortunam suam, cui in perniciem animæ divitiæ datæ fue- rant, incusasse ? Quod si reviviscere licuisset, quidnam data optione fuisse creditis electurum ? In eorumme esse numero, qui in hac vita beati cen- sentur, an in eorum potius, qui miseri judicantur? Non est dubium, quin infelicium conditionem fue- git accepturus; orat enim, ut ad fratres nuntius ex mortuis mittatur aliquis, ne ipsi quoque divitiarum splendore elati ac tumidi, et propter lubricum vo- luptatis prolapsi, ¡n eumdem inferni hiatum atque voraginem detrudantur. Cur igitur ejusmodi exem- plis admoniti nondum resipiscimus ? Cur præclarumn illud negotiationis genus, ut consulit Apostolus, non exercenus? Vestra, inquit 76, copia eorum inopiam sustentet, ut eorum opes in ea quæ post secutura est vita, vobis ad salutem opitulentur. Si quid igitur benignitatis percipere volumus, bene merendo an- tevertamus ; si posthaec relici, eos in praesentia re- creemus; si ab illis in æterna recipi tabernacula”. nunc eos in nostra recipiamus; si peccatorum no- strorum vulnera curari, illorum corporum plagis idem præstemus. Beati enim misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur™ª. I Cor. VII, 14. " * Luc. xvi, sqq. D sibi At aliquis fortasse dicet, utile quidem in poste- rum esse mandatum : sed hoc tempore sibi adhi- bendam esse cautionem, ne ejusdem morbi conta- gione contaminetur. Atque ita ne temeritatis panas det, et aliquid eorum, quæ nollet, perpetiatur, eorum congressum ac consuetudinem vitandam pu- tal. Nuge sunt hæ, et excusationes fielæ ac con- mentitie, quibus veluti quibusdam integumentis inertia ad conficienda mandata Dei protegitur. Non autem ita se res habet. Nullus enim in exsequendo mandato timor inest. Nemo malo malum curet. Quot enim homines licet videre, qui jam inde a pueritia ad ipsam usque senectutem suam in ejusmodi cu- ratione operam collocarunt, neque tamen ob id stu- dium bona ipsorum habitudo corporum naturalis est ullo modo facta deterior? Neque vero ulla pro- babili ratione id fieri potest. Cæterum quoniam aliquando sæviunt quædam morborum genera, ut pestilentiæ, et alia ejusmodi, quæ ex causis exter- nis pendent, quæ videlicet aere aquave corrupta generantur; hæc autem tanquam ab illis, qui prius correpti sunt, eos qui appropinquent, invadant at- que coinquinent, multis suspecta sunt: quanquam Luc. xvi, 9. Matth. Digitized by V. Google

Β τὴς ἐκεῖνος πλούσιος· ἀλλ᾽ ἠξίου γενέσθαι αὐτῷ τὸν ποτε διεφθορότα τοῦ πτωχοῦ δάκτυλον, τῆς τοῦ ὕδατος στα γόνος διάκονον· ἐπιθυμῶν αὐτῇ τῇ γλώσσῃ τὴν περὶ τὸν δάκτυλον ικμάδα τοῦ πτωχοῦ περιλάψαι οὐκ ἂν τοῦτο ἐπιθυμήσας, εἰ τὴν ἐκ τοῦ σώματος ἀηδίαν τῷ χαρακτῆρι τῆς ψυχῆς ἐνεώρα. Οσα εἰκὸς ἦν μάτην παλινωδεῖν ἐν τῇ μεταβολῇ τοῦ βίου τὸν πλούσιον· πόσα μακαρίζειν τῆς ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ δυσ- κληρίας τὸν πένητα · πόσα καταμέμφεσθαι τὴν ἑαυ τοῦ λῆξιν, ὡς ἐπὶ κακῷ τῆς ψυχῆς ἀποκληρωθεῖσαν τῷ πλούτῳ· εἰ δὲ δὴ καὶ ἀναβιῶναι πάλιν ἐξῆν, ἐν τίσιν ἂν ἐδέξατο πάλιν γενέσθαι; "Αρ' ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον τοῦτον εὐδαιμονοῦσιν, ἢ δυσκληροῦσιν; Αλλ' οὐκ ἄδηλον ὅτι προτίμησε τῶν δυσημερούντων τὸν κλῆρον. Αξιοῖ γὰρ γενέσθαι μηνυτήν τοῖς ἀδελφοῖς ἐκ τῶν νεκρῶν τινά· ὡς ἂν μὴ κἀκεῖνοι τῇ ὑπερη- φανίᾳ τοῦ πλούτου βλαβέντες, ἐν τῇ τρυφῇ τῆς σαρ κὸς ἐπὶ τὸ αὐτὸ χάσμα τοῦ ᾅδου κατενεχθῶσι, διὰ τοῦ λείου τῆς ἡδονῆς ὀλισθήσαντες. Τί οὖν οὐ σωφρονι ζόμεθα τοῖς τοιούτοις τῶν διηγημάτων ; Τί οὐκ ἐμπο ρευόμεθα τὴν καλὴν ἐμπορίαν, ἣν συμβουλεύει ὁ θεῖος Απόστολος; Τὸ ὑμῶν περίσσευμα, φησὶν, εἰς τὸ ἐκείνων ὑστέρημα· ὡς ἂν τὸ περισσὸν τῆς ἐκεί- των ἀνέσεως, ἐν τῷ μετὰ ταῦτα βίῳ καὶ ὑμῖν πρὸς σωτηρίαν ἀρκέσειεν. Εἰ τοίνυν βουλόμεθα λα- βεῖν τι χρηστόν, προλαβόντες παράσχωμεν· εἰ ἀν- εθῆναι μετὰ ταῦτα, νῦν ἀναπαύσωμεν· εἰ δεχθῆναι παρ' αὐτῶν εἰς τὰς αἰωνίους σκηνάς, νῦν αὐτοὺς ἐν ταῖς ἡμετέραις καταδεξώμεθα· εἰ θεραπευθῆναι τῶν ἁμαρτιῶν τὰ τραύματα, τοῦτο καὶ αὐτοὶ τοῖς σώμασι τῶν κεκακωμένων ποιήσωμεν. Μακάριοι γὰρ οἱ ἐλεή μονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται. ᾿Αλλ' ἴσως ἐρεῖ τις, ἀγαθὴν μὲν εἰς ὕστερον εἶναι τὴν ἐντολήν· νυνὶ δὲ μετάδοσιν τινα καὶ κοινωνίαν τοῦ πάθους διευλαβεῖται· καὶ διὰ τὸ μὴ παθεῖν τι τῶν ἀδουλήτων, φεύγειν οἴεται χρῆναι τὸν προσεγγισμόν τῶν τοιούτων. Λόγοι ταῦτα, καὶ προφάσεις, καὶ πλά- σματα, καὶ τῆς περὶ τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ ῥαθυμίας εὐπρόσωπά τινα προκαλύμματα. Τὸ δ' ἀληθὲς, οὐχ οὕτως ἔχει. Οὐδεὶς γὰρ ἔπεστι φόβος τῇ τῆς ἐντολῆς Εργασία. Μηδεὶς κακῷ τὸ κακὸν θεραπευέτω. Πόσους γὰρ ἔστιν ἰδεῖν ἐκ νεότητος καὶ μέχρι γήρως ταῖς θε ραπείαις τούτων ἀποσχολάζοντας, καὶ οὐδέν τι τῆς κατὰ φύσιν εὐεξίας τοῦ σώματος διὰ τῆς τοιαύτης σπουδῆς ἀμαυρώσαντας; Οὐδὲ γὰρ εἰκός ἐστι γενέ- σθαι ταῦτα. Αλλ' ἐπειδή τινα τῶν νοσημάτων, οἷον αἱ λοιμώδεις ἐπιφοραὶ, καὶ ὅσα τοιαῦτα τῆς ἔξωθεν αἰτίας ηρτημένα, ὅταν ἐκ διαφθορᾶς ἀέρος ἢ ὕδατος γίνηται, ὕποπτα τοῖς πολλοῖς ἐστιν, ὡς ἐκ τῶν προ- εαλωκότων καὶ πρὸς τοὺς προσεγγίζοντας διαβαίνοντα, οὐδὲ ἐκεῖ τοῦ πάθους, ὡς οἶμαι, τῷ ὑγιαίνοντι τὴν ἀμξωστίαν ἐκ διαδόσεως ἐμποιοῦντος· ἀλλὰ τῆς κοι νῆς ἐπιφορᾶς τὴν ὁμοιότητα τοῦ ἀῤῥωστήματος ἐπ- αγούσης, ἔσχεν αἰτίαν ἡ νόσος ἐκ τῶν προεαλωκότων καὶ εἰς τοὺς λοιπούς διαβαίνουσα. Ἐνταῦθα δὲ ἔνδο- DE PAUPERIBUS AMANDIS. A tem vel inde conjicito, quod post hanc vitam non c despexit pauperis manum voluptarius ille dives, quin etiam optavit, ut, qui olim corruptus erat, pauperis digitus, sibi aquæ guttam ministraret, cupiens ipsa lingua stillantem ipsius digitum cir- cumlambere, id neutiquam desideraturus, si ex corpore provenientem tristem illam turpitudinem in animæ quoque forma conspexisset. Quam multa in ea vitæ commutatione verisimile est divitem re- cantasse? Quam multis nominibus beatum existi- masse pauperem illum propter angustias, quibu. oppressus fuerat in hac vita? Quot modis fortunam suam, cui in perniciem animæ divitiæ datæ fue- rant, incusasse ? Quod si reviviscere licuisset, quidnam data optione fuisse creditis electurum ? In eorumme esse numero, qui in hac vita beati cen- sentur, an in eorum potius, qui miseri judicantur? Non est dubium, quin infelicium conditionem fue- git accepturus; orat enim, ut ad fratres nuntius ex mortuis mittatur aliquis, ne ipsi quoque divitiarum splendore elati ac tumidi, et propter lubricum vo- luptatis prolapsi, ¡n eumdem inferni hiatum atque voraginem detrudantur. Cur igitur ejusmodi exem- plis admoniti nondum resipiscimus ? Cur præclarumn illud negotiationis genus, ut consulit Apostolus, non exercenus? Vestra, inquit 76, copia eorum inopiam sustentet, ut eorum opes in ea quæ post secutura est vita, vobis ad salutem opitulentur. Si quid igitur benignitatis percipere volumus, bene merendo an- tevertamus ; si posthaec relici, eos in praesentia re- creemus; si ab illis in æterna recipi tabernacula”. nunc eos in nostra recipiamus; si peccatorum no- strorum vulnera curari, illorum corporum plagis idem præstemus. Beati enim misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur™ª. I Cor. VII, 14. " * Luc. xvi, sqq. D sibi At aliquis fortasse dicet, utile quidem in poste- rum esse mandatum : sed hoc tempore sibi adhi- bendam esse cautionem, ne ejusdem morbi conta- gione contaminetur. Atque ita ne temeritatis panas det, et aliquid eorum, quæ nollet, perpetiatur, eorum congressum ac consuetudinem vitandam pu- tal. Nuge sunt hæ, et excusationes fielæ ac con- mentitie, quibus veluti quibusdam integumentis inertia ad conficienda mandata Dei protegitur. Non autem ita se res habet. Nullus enim in exsequendo mandato timor inest. Nemo malo malum curet. Quot enim homines licet videre, qui jam inde a pueritia ad ipsam usque senectutem suam in ejusmodi cu- ratione operam collocarunt, neque tamen ob id stu- dium bona ipsorum habitudo corporum naturalis est ullo modo facta deterior? Neque vero ulla pro- babili ratione id fieri potest. Cæterum quoniam aliquando sæviunt quædam morborum genera, ut pestilentiæ, et alia ejusmodi, quæ ex causis exter- nis pendent, quæ videlicet aere aquave corrupta generantur; hæc autem tanquam ab illis, qui prius correpti sunt, eos qui appropinquent, invadant at- que coinquinent, multis suspecta sunt: quanquam Luc. xvi, 9. Matth. Digitized by V. Google

σκευῆς, καί τινα τοῦ αἵματος ἐκ τῆς παρεγχύσεως τῶν φθοροποιῶν χυμῶν διαφθορὰν ὑπομένοντος, ἐν τῷ κάμνοντι τὸ πάθος περιορίζεται· καὶ ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχει, πάρεστι καὶ ἀπὸ τούτου μαθεῖν. Μή τις ἀπὸ τῶν εὐεκτούντων τοῖς ἀῤῥωστοῦσι κοινωνία τῆς κρείττονος ἕξεως γίνεται, κἂν σφόδρα λιπαρῶς τῇ θεραπεία προσμένωσιν; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Οὕτως οὖν εἰκὸς καὶ τὸ ἔμπαλιν, μηδὲ ἀπὸ τῶν ἀσθενούντων πρὸς τοὺς εὐεχτοῦντας μεταβαίνειν τὸ πάθος. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν κέρδος τῆς ἐντολῆς τοσοῦτον, ὥστε βασιλείαν οὐρανῶν δι' αὐτῆς ἑτοιμάζεσθαι, ζημία δὲ πρόσεστιν αὐτοῖς οὐδεμία τῷ σώματι τοῦ θεραπεύον- τος· τί τὸ κωλύον ἐστὶ λοιπὸν, ἐνεργὸν εἶναι τὴν ἐν τολὴν τῆς ἀγάπης; Α δεν συνισταμένης τῆς τοῦ τοιούτου πάθους κατα Β΄ Αλλ' ἐπίπονον λέγεις εἶναι τὸ βιάσασθαι φυσικῶς τὰ τοιαῦτα μυσαττομένην τῶν πολλῶν τὴν ἕξιν; Και λῶς· συντίθεμαι τῷ λόγῳ, ὅτι ἐπίπονον. Τί δὲ ἄλλο τῶν κατ' ἀρετὴν τελουμένων ἄπονον δείξεις ; πολλοὺς ἱδρῶτας καὶ πόνους τῶν οὐρανίων ἐλπίδων προσέταξε νόμος, καὶ δυσπόρευτον τὴν ἐπὶ τὴν ζωὴν ὁδὸν τοῖς ἀνθρώποις ὑπέδειξε, τοῖς ἐπιπόνοις καὶ τραχυτέροις τῶν ἐπιτηδευμάτων ἁπανταχόθεν ἀποστενώσας. Στενή γὰρ καὶ τεθλιμμένη, φησὶν, ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Τί οὖν; Διὰ τοῦτο τῆς ἐλπίδος ἐκείνης τῶν ἀγαθῶν ἀμελήσωμεν, ὅτι μὴ μετὰ ῥᾳστώνης ἔξεστι κτήσασθαι ; Ερωτήσωμεν τὴν νεότητα, εἰ μὴ ἐπίπονος ἡ σωφροσύνη δοκεῖ, ἢ τὸ ἀναίδην ταῖς ἐπι- θυμίαις κεχρῆσθαι, τῆς ἐγκρατούς διαγωγῆς μὴ πολύ ποθεινότερον. "Αρ' οὖν διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἡδύ τε καὶ εὐπετὲς ἀνθεξόμεθα, πρὸς δὲ τὸ τραχὺ τῆς ἀρετῆς ἀποκνήσομεν; Οὐ ταῦτα δοκεῖ τῷ τῆς ζωῆς νομοθέτη, τῷ τὴν πλατείαν καὶ κατωφερῆ καὶ εὐρύχωρον ὁδὸν κατὰ τὸν βίον κωλύσαντι. Εισέλθετε γάρ, φησί, διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης. Οὐκοῦν καὶ ἐνταῦθα ἓν τῶν διὰ πόνου κατορθουμένων καὶ τοῦτο νομίσω μεν, τὸ ἀγαγεῖν εἰς συνήθειαν ἀποξενουμένην τοῦ βίου τὴν ἐντολὴν, καὶ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων ἀποστροφὴν τῇ ἐπιμονῇ τοῦ πράγματος θεραπεύσω μεν. Δεινὴ γάρ ἐστιν ἡ συνήθεια καὶ τοῖς δυσκολω τέροις εἶναι δοκοῦσιν ἡδονήν τινα διὰ τῆς ἐπιμονής ἐνεργάσασθαι. Μή τοίνυν λεγέτω τις, ὡς ἐπίπονον, ἀλλ' ὅτι ἐπωφελὲς τοῖς μετιοῦσι τὸ κατορθούμενον. Καὶ ἐπειδὴ μέγα τὸ κέρδος, ὑπεροπτέον τοῦ πόνου, διὰ τὸ κέρδος. Ηδὺ δὲ τῷ χρόνῳ τὸ τέως ἐπίσ πονον διὰ τῆς συνηθείας γενήσεται. Εἰ δὲ δεῖ καὶ τοῦτο προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ παρ' αὐτὸν τοῦτον τὸν βίον ἐπωφελής ἐστι τοῖς ὑγιαίνουσιν ἡ πρὸς ἀτυχοῦντας συμπάθεια· καλὸς γάρ ἐστι τοῖς νοῦν ἔχουσιν ἔρανος ἐλέου, ἐν ταῖς ἑτέρων δυσπρα- γίαις προαποκείμενος. Ἐπειδὴ γὰρ μιᾷ φύσει διοι- κεῖται πᾶν τὸ ἀνθρώπινον, καὶ οὐδὲν ἔχει οὐδεὶς τῆς διηνεκούς εὐπραγίας βεβαιόν τι παρ' ἑαυτῷ τὸ ἐνέ- χυρον· διὰ παντὸς προσήκει μεμνῆσθαι τοῦ εὐαγγε S. GREGORII NYSSENI . mico quidem judicio neque affectio illa ex succes- sione sanis morbum dispertitur, sed communis pestilentiæ sævitia morbi similitudinem afferente morbus inde generatus est, et ab illis qui primi correpti sunt ad reliquos serpsit. At hic quoniam affectionis vis intus contrabitur et consistit, et ex tabificorum humorum permistione quodammodo sanguis corrumpitur, in ægrotante solum hæret et circumscribitur affectio. lloc auten sic habere, il- lud indicium sit. Qui morbo laborant, aliquidne melioris habitudinis acquirunt ex consuetudine et familiaritate eorum, qui commoda feruntur valetu- dine, quamvis curentur ab eis diligentissime? Nibil omnino. Sic igitur e contrario fieri par est, ut nihil ex ægrotantibus ad recte valentes incommodi perveniat. Quare, cum tanta mandati utilitas sit, ut inde regnum cœlorum comparetur; in eo autem exercendo nullum periculum, ut corpus detrimenti quidquam accipiat, quid impedimento est, quomi- nus ipsum charitatis mandatum excolatur? B C Difficile, et magni laboris est, inquies, ut homi- nes ad hæc, a quibus naturaliter et instinctione quadam animi abhorrent, amplectenda pertrahan- tur. Belle, rationem admitto, et laboriosum esse confiteor. Verum quidnam eorum quæ ex virtute perficiuntur, a labore vacuum ostendes? Sudores et labores multos rerum cœlestium spei lex divina proposuit, arduamque ad vitam ducentem viam hominibus demonstravit, eamque laboriosissimis ac difficillimis quibusque documentis peranguste re- ferciens undique coarctavit. Angusta enim est porta, et arcta, inquit, est via quæ ducit ad vitam. Quid ergo? Illamne summi boni spem idcirco contemne- mus, quod ad illud ignavis et inertibus aspirare non licet? Interrogemus adolescentes, utrum laboriosius sit, sobrie, caste et continenter vivere, an re- laxare habenas cupiditati, et solute ac libere con- quisitis undique voluptatibus frui; et hæc an illa vivendi ratio suavior, et magis optanda videatur. Quid ipsi sint responsuri nemini dubium est. Nos ergo propterea id, quod jucundum et facile est complectemur; virtute autem, quod difficilis labo- riosaque sit, per ignaviam deficiemus ? Atqui illi qui vitæ leges tulit, ista non probantur. Proinde spatiosa illa deorsum ad perniciem tendente nobis interdicta via. Intrate, inquit, per angustam et ar- clam portam. Unum igitur ex illis institutis, quæ recte per laborem exercentur, et hoc existimemus, ut rejectum e vita atque exoletum mandatum in consuetudinem inducamus, et naturalem offensio- nem, atque fastidium animi, quo ab illo abhorre- mus, exercitationis assiduitate leniamus, et emen- demus. Magna enim est consuetudinis vis, et rebus eliam difficilioribus solet voluptatem quandam aspergere. Quamobrem ne quis amplius mandatum esse difficile ac laboriosum objiciat ; sed potius omnes utile ac fructuosum illud recte oleuntibus fateantur. Et quoniam apparet lucri magnitudo, labor omnis alacriter suscipiatur. Nam quod prin- Matth. vii, is 549. D

σκευῆς, καί τινα τοῦ αἵματος ἐκ τῆς παρεγχύσεως τῶν φθοροποιῶν χυμῶν διαφθορὰν ὑπομένοντος, ἐν τῷ κάμνοντι τὸ πάθος περιορίζεται· καὶ ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχει, πάρεστι καὶ ἀπὸ τούτου μαθεῖν. Μή τις ἀπὸ τῶν εὐεκτούντων τοῖς ἀῤῥωστοῦσι κοινωνία τῆς κρείττονος ἕξεως γίνεται, κἂν σφόδρα λιπαρῶς τῇ θεραπεία προσμένωσιν; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Οὕτως οὖν εἰκὸς καὶ τὸ ἔμπαλιν, μηδὲ ἀπὸ τῶν ἀσθενούντων πρὸς τοὺς εὐεχτοῦντας μεταβαίνειν τὸ πάθος. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν κέρδος τῆς ἐντολῆς τοσοῦτον, ὥστε βασιλείαν οὐρανῶν δι' αὐτῆς ἑτοιμάζεσθαι, ζημία δὲ πρόσεστιν αὐτοῖς οὐδεμία τῷ σώματι τοῦ θεραπεύον- τος· τί τὸ κωλύον ἐστὶ λοιπὸν, ἐνεργὸν εἶναι τὴν ἐν τολὴν τῆς ἀγάπης; Α δεν συνισταμένης τῆς τοῦ τοιούτου πάθους κατα Β΄ Αλλ' ἐπίπονον λέγεις εἶναι τὸ βιάσασθαι φυσικῶς τὰ τοιαῦτα μυσαττομένην τῶν πολλῶν τὴν ἕξιν; Και λῶς· συντίθεμαι τῷ λόγῳ, ὅτι ἐπίπονον. Τί δὲ ἄλλο τῶν κατ' ἀρετὴν τελουμένων ἄπονον δείξεις ; πολλοὺς ἱδρῶτας καὶ πόνους τῶν οὐρανίων ἐλπίδων προσέταξε νόμος, καὶ δυσπόρευτον τὴν ἐπὶ τὴν ζωὴν ὁδὸν τοῖς ἀνθρώποις ὑπέδειξε, τοῖς ἐπιπόνοις καὶ τραχυτέροις τῶν ἐπιτηδευμάτων ἁπανταχόθεν ἀποστενώσας. Στενή γὰρ καὶ τεθλιμμένη, φησὶν, ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Τί οὖν; Διὰ τοῦτο τῆς ἐλπίδος ἐκείνης τῶν ἀγαθῶν ἀμελήσωμεν, ὅτι μὴ μετὰ ῥᾳστώνης ἔξεστι κτήσασθαι ; Ερωτήσωμεν τὴν νεότητα, εἰ μὴ ἐπίπονος ἡ σωφροσύνη δοκεῖ, ἢ τὸ ἀναίδην ταῖς ἐπι- θυμίαις κεχρῆσθαι, τῆς ἐγκρατούς διαγωγῆς μὴ πολύ ποθεινότερον. "Αρ' οὖν διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἡδύ τε καὶ εὐπετὲς ἀνθεξόμεθα, πρὸς δὲ τὸ τραχὺ τῆς ἀρετῆς ἀποκνήσομεν; Οὐ ταῦτα δοκεῖ τῷ τῆς ζωῆς νομοθέτη, τῷ τὴν πλατείαν καὶ κατωφερῆ καὶ εὐρύχωρον ὁδὸν κατὰ τὸν βίον κωλύσαντι. Εισέλθετε γάρ, φησί, διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης. Οὐκοῦν καὶ ἐνταῦθα ἓν τῶν διὰ πόνου κατορθουμένων καὶ τοῦτο νομίσω μεν, τὸ ἀγαγεῖν εἰς συνήθειαν ἀποξενουμένην τοῦ βίου τὴν ἐντολὴν, καὶ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων ἀποστροφὴν τῇ ἐπιμονῇ τοῦ πράγματος θεραπεύσω μεν. Δεινὴ γάρ ἐστιν ἡ συνήθεια καὶ τοῖς δυσκολω τέροις εἶναι δοκοῦσιν ἡδονήν τινα διὰ τῆς ἐπιμονής ἐνεργάσασθαι. Μή τοίνυν λεγέτω τις, ὡς ἐπίπονον, ἀλλ' ὅτι ἐπωφελὲς τοῖς μετιοῦσι τὸ κατορθούμενον. Καὶ ἐπειδὴ μέγα τὸ κέρδος, ὑπεροπτέον τοῦ πόνου, διὰ τὸ κέρδος. Ηδὺ δὲ τῷ χρόνῳ τὸ τέως ἐπίσ πονον διὰ τῆς συνηθείας γενήσεται. Εἰ δὲ δεῖ καὶ τοῦτο προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ παρ' αὐτὸν τοῦτον τὸν βίον ἐπωφελής ἐστι τοῖς ὑγιαίνουσιν ἡ πρὸς ἀτυχοῦντας συμπάθεια· καλὸς γάρ ἐστι τοῖς νοῦν ἔχουσιν ἔρανος ἐλέου, ἐν ταῖς ἑτέρων δυσπρα- γίαις προαποκείμενος. Ἐπειδὴ γὰρ μιᾷ φύσει διοι- κεῖται πᾶν τὸ ἀνθρώπινον, καὶ οὐδὲν ἔχει οὐδεὶς τῆς διηνεκούς εὐπραγίας βεβαιόν τι παρ' ἑαυτῷ τὸ ἐνέ- χυρον· διὰ παντὸς προσήκει μεμνῆσθαι τοῦ εὐαγγε S. GREGORII NYSSENI . mico quidem judicio neque affectio illa ex succes- sione sanis morbum dispertitur, sed communis pestilentiæ sævitia morbi similitudinem afferente morbus inde generatus est, et ab illis qui primi correpti sunt ad reliquos serpsit. At hic quoniam affectionis vis intus contrabitur et consistit, et ex tabificorum humorum permistione quodammodo sanguis corrumpitur, in ægrotante solum hæret et circumscribitur affectio. lloc auten sic habere, il- lud indicium sit. Qui morbo laborant, aliquidne melioris habitudinis acquirunt ex consuetudine et familiaritate eorum, qui commoda feruntur valetu- dine, quamvis curentur ab eis diligentissime? Nibil omnino. Sic igitur e contrario fieri par est, ut nihil ex ægrotantibus ad recte valentes incommodi perveniat. Quare, cum tanta mandati utilitas sit, ut inde regnum cœlorum comparetur; in eo autem exercendo nullum periculum, ut corpus detrimenti quidquam accipiat, quid impedimento est, quomi- nus ipsum charitatis mandatum excolatur? B C Difficile, et magni laboris est, inquies, ut homi- nes ad hæc, a quibus naturaliter et instinctione quadam animi abhorrent, amplectenda pertrahan- tur. Belle, rationem admitto, et laboriosum esse confiteor. Verum quidnam eorum quæ ex virtute perficiuntur, a labore vacuum ostendes? Sudores et labores multos rerum cœlestium spei lex divina proposuit, arduamque ad vitam ducentem viam hominibus demonstravit, eamque laboriosissimis ac difficillimis quibusque documentis peranguste re- ferciens undique coarctavit. Angusta enim est porta, et arcta, inquit, est via quæ ducit ad vitam. Quid ergo? Illamne summi boni spem idcirco contemne- mus, quod ad illud ignavis et inertibus aspirare non licet? Interrogemus adolescentes, utrum laboriosius sit, sobrie, caste et continenter vivere, an re- laxare habenas cupiditati, et solute ac libere con- quisitis undique voluptatibus frui; et hæc an illa vivendi ratio suavior, et magis optanda videatur. Quid ipsi sint responsuri nemini dubium est. Nos ergo propterea id, quod jucundum et facile est complectemur; virtute autem, quod difficilis labo- riosaque sit, per ignaviam deficiemus ? Atqui illi qui vitæ leges tulit, ista non probantur. Proinde spatiosa illa deorsum ad perniciem tendente nobis interdicta via. Intrate, inquit, per angustam et ar- clam portam. Unum igitur ex illis institutis, quæ recte per laborem exercentur, et hoc existimemus, ut rejectum e vita atque exoletum mandatum in consuetudinem inducamus, et naturalem offensio- nem, atque fastidium animi, quo ab illo abhorre- mus, exercitationis assiduitate leniamus, et emen- demus. Magna enim est consuetudinis vis, et rebus eliam difficilioribus solet voluptatem quandam aspergere. Quamobrem ne quis amplius mandatum esse difficile ac laboriosum objiciat ; sed potius omnes utile ac fructuosum illud recte oleuntibus fateantur. Et quoniam apparet lucri magnitudo, labor omnis alacriter suscipiatur. Nam quod prin- Matth. vii, is 549. D

σκευῆς, καί τινα τοῦ αἵματος ἐκ τῆς παρεγχύσεως τῶν φθοροποιῶν χυμῶν διαφθορὰν ὑπομένοντος, ἐν τῷ κάμνοντι τὸ πάθος περιορίζεται· καὶ ὅτι ταῦτα οὕτως ἔχει, πάρεστι καὶ ἀπὸ τούτου μαθεῖν. Μή τις ἀπὸ τῶν εὐεκτούντων τοῖς ἀῤῥωστοῦσι κοινωνία τῆς κρείττονος ἕξεως γίνεται, κἂν σφόδρα λιπαρῶς τῇ θεραπεία προσμένωσιν; Οὐκ ἔστι ταῦτα. Οὕτως οὖν εἰκὸς καὶ τὸ ἔμπαλιν, μηδὲ ἀπὸ τῶν ἀσθενούντων πρὸς τοὺς εὐεχτοῦντας μεταβαίνειν τὸ πάθος. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν κέρδος τῆς ἐντολῆς τοσοῦτον, ὥστε βασιλείαν οὐρανῶν δι' αὐτῆς ἑτοιμάζεσθαι, ζημία δὲ πρόσεστιν αὐτοῖς οὐδεμία τῷ σώματι τοῦ θεραπεύον- τος· τί τὸ κωλύον ἐστὶ λοιπὸν, ἐνεργὸν εἶναι τὴν ἐν τολὴν τῆς ἀγάπης; Α δεν συνισταμένης τῆς τοῦ τοιούτου πάθους κατα Β΄ Αλλ' ἐπίπονον λέγεις εἶναι τὸ βιάσασθαι φυσικῶς τὰ τοιαῦτα μυσαττομένην τῶν πολλῶν τὴν ἕξιν; Και λῶς· συντίθεμαι τῷ λόγῳ, ὅτι ἐπίπονον. Τί δὲ ἄλλο τῶν κατ' ἀρετὴν τελουμένων ἄπονον δείξεις ; πολλοὺς ἱδρῶτας καὶ πόνους τῶν οὐρανίων ἐλπίδων προσέταξε νόμος, καὶ δυσπόρευτον τὴν ἐπὶ τὴν ζωὴν ὁδὸν τοῖς ἀνθρώποις ὑπέδειξε, τοῖς ἐπιπόνοις καὶ τραχυτέροις τῶν ἐπιτηδευμάτων ἁπανταχόθεν ἀποστενώσας. Στενή γὰρ καὶ τεθλιμμένη, φησὶν, ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Τί οὖν; Διὰ τοῦτο τῆς ἐλπίδος ἐκείνης τῶν ἀγαθῶν ἀμελήσωμεν, ὅτι μὴ μετὰ ῥᾳστώνης ἔξεστι κτήσασθαι ; Ερωτήσωμεν τὴν νεότητα, εἰ μὴ ἐπίπονος ἡ σωφροσύνη δοκεῖ, ἢ τὸ ἀναίδην ταῖς ἐπι- θυμίαις κεχρῆσθαι, τῆς ἐγκρατούς διαγωγῆς μὴ πολύ ποθεινότερον. "Αρ' οὖν διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἡδύ τε καὶ εὐπετὲς ἀνθεξόμεθα, πρὸς δὲ τὸ τραχὺ τῆς ἀρετῆς ἀποκνήσομεν; Οὐ ταῦτα δοκεῖ τῷ τῆς ζωῆς νομοθέτη, τῷ τὴν πλατείαν καὶ κατωφερῆ καὶ εὐρύχωρον ὁδὸν κατὰ τὸν βίον κωλύσαντι. Εισέλθετε γάρ, φησί, διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης. Οὐκοῦν καὶ ἐνταῦθα ἓν τῶν διὰ πόνου κατορθουμένων καὶ τοῦτο νομίσω μεν, τὸ ἀγαγεῖν εἰς συνήθειαν ἀποξενουμένην τοῦ βίου τὴν ἐντολὴν, καὶ τὴν φυσικὴν τῶν ὑγιαινόντων ἀποστροφὴν τῇ ἐπιμονῇ τοῦ πράγματος θεραπεύσω μεν. Δεινὴ γάρ ἐστιν ἡ συνήθεια καὶ τοῖς δυσκολω τέροις εἶναι δοκοῦσιν ἡδονήν τινα διὰ τῆς ἐπιμονής ἐνεργάσασθαι. Μή τοίνυν λεγέτω τις, ὡς ἐπίπονον, ἀλλ' ὅτι ἐπωφελὲς τοῖς μετιοῦσι τὸ κατορθούμενον. Καὶ ἐπειδὴ μέγα τὸ κέρδος, ὑπεροπτέον τοῦ πόνου, διὰ τὸ κέρδος. Ηδὺ δὲ τῷ χρόνῳ τὸ τέως ἐπίσ πονον διὰ τῆς συνηθείας γενήσεται. Εἰ δὲ δεῖ καὶ τοῦτο προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ παρ' αὐτὸν τοῦτον τὸν βίον ἐπωφελής ἐστι τοῖς ὑγιαίνουσιν ἡ πρὸς ἀτυχοῦντας συμπάθεια· καλὸς γάρ ἐστι τοῖς νοῦν ἔχουσιν ἔρανος ἐλέου, ἐν ταῖς ἑτέρων δυσπρα- γίαις προαποκείμενος. Ἐπειδὴ γὰρ μιᾷ φύσει διοι- κεῖται πᾶν τὸ ἀνθρώπινον, καὶ οὐδὲν ἔχει οὐδεὶς τῆς διηνεκούς εὐπραγίας βεβαιόν τι παρ' ἑαυτῷ τὸ ἐνέ- χυρον· διὰ παντὸς προσήκει μεμνῆσθαι τοῦ εὐαγγε S. GREGORII NYSSENI . mico quidem judicio neque affectio illa ex succes- sione sanis morbum dispertitur, sed communis pestilentiæ sævitia morbi similitudinem afferente morbus inde generatus est, et ab illis qui primi correpti sunt ad reliquos serpsit. At hic quoniam affectionis vis intus contrabitur et consistit, et ex tabificorum humorum permistione quodammodo sanguis corrumpitur, in ægrotante solum hæret et circumscribitur affectio. lloc auten sic habere, il- lud indicium sit. Qui morbo laborant, aliquidne melioris habitudinis acquirunt ex consuetudine et familiaritate eorum, qui commoda feruntur valetu- dine, quamvis curentur ab eis diligentissime? Nibil omnino. Sic igitur e contrario fieri par est, ut nihil ex ægrotantibus ad recte valentes incommodi perveniat. Quare, cum tanta mandati utilitas sit, ut inde regnum cœlorum comparetur; in eo autem exercendo nullum periculum, ut corpus detrimenti quidquam accipiat, quid impedimento est, quomi- nus ipsum charitatis mandatum excolatur? B C Difficile, et magni laboris est, inquies, ut homi- nes ad hæc, a quibus naturaliter et instinctione quadam animi abhorrent, amplectenda pertrahan- tur. Belle, rationem admitto, et laboriosum esse confiteor. Verum quidnam eorum quæ ex virtute perficiuntur, a labore vacuum ostendes? Sudores et labores multos rerum cœlestium spei lex divina proposuit, arduamque ad vitam ducentem viam hominibus demonstravit, eamque laboriosissimis ac difficillimis quibusque documentis peranguste re- ferciens undique coarctavit. Angusta enim est porta, et arcta, inquit, est via quæ ducit ad vitam. Quid ergo? Illamne summi boni spem idcirco contemne- mus, quod ad illud ignavis et inertibus aspirare non licet? Interrogemus adolescentes, utrum laboriosius sit, sobrie, caste et continenter vivere, an re- laxare habenas cupiditati, et solute ac libere con- quisitis undique voluptatibus frui; et hæc an illa vivendi ratio suavior, et magis optanda videatur. Quid ipsi sint responsuri nemini dubium est. Nos ergo propterea id, quod jucundum et facile est complectemur; virtute autem, quod difficilis labo- riosaque sit, per ignaviam deficiemus ? Atqui illi qui vitæ leges tulit, ista non probantur. Proinde spatiosa illa deorsum ad perniciem tendente nobis interdicta via. Intrate, inquit, per angustam et ar- clam portam. Unum igitur ex illis institutis, quæ recte per laborem exercentur, et hoc existimemus, ut rejectum e vita atque exoletum mandatum in consuetudinem inducamus, et naturalem offensio- nem, atque fastidium animi, quo ab illo abhorre- mus, exercitationis assiduitate leniamus, et emen- demus. Magna enim est consuetudinis vis, et rebus eliam difficilioribus solet voluptatem quandam aspergere. Quamobrem ne quis amplius mandatum esse difficile ac laboriosum objiciat ; sed potius omnes utile ac fructuosum illud recte oleuntibus fateantur. Et quoniam apparet lucri magnitudo, labor omnis alacriter suscipiatur. Nam quod prin- Matth. vii, is 549. D

CONTRA FORNICARIOS. λικού παραγγέλματος, τοῦ συμβουλεύοντος, ἅπερ ἂν θέλωμεν ἵνα ποιῶσιν ἡμῖν οἱ ἄνθρωποι, ταῦτα ποιεῖν. Εως τοίνυν εὐπλοεῖς, ὄρεξον χεῖρα τῷ ναυαγήσαντί. miΚοινὴ ἡ θάλασσα, κοινὸν τὸ κλυδώνιον, κοινὴ τῶν frúκυμάτων ή ταραχή· ἔφαλοι καὶ σπιλάδες καὶ σκόπε- λοι, καὶ τὰ λοιπὰ τῆς τοῦ βίου ναυαγίας κατὰ ἴσον παρέχει τοῖς ναυτιλλομένοις τὸν φόβον. Εως ἀπαθής εἴ, ἕως ἀκινδύνως διαπλέεις τοῦ βίου τὴν θάλασσαν, μὴ παρέλθῃς ἀνηλεῶς τὸν προσπταίσαντα. Τίς ἐγγυη- τῆς σοι τῆς διηνεκούς εὐπλοΐας; Οὔπω κατῆρας εἰς τὸν λιμένα τῆς ἀναπαύσεως· οὔπω τῶν κυμάτων ἐκτὸς ἔστηκας· οὔπω σοι βέβηκεν ἐπὶ σταθεροῦ ἡ ζωή. Ετι διὰ τοῦ βίου πελάγιος. Οἷον σεαυτὸν δείξεις τῷ δυστυχήσαντι, τοιούτους παρασκευάσεις σεαυτῷ τοὺς συμπλέοντας. Ἀλλὰ πάντες καταντήσαιμεν εἰς τὸν λιμένα τῆς ἀναπαύσεως, τῷ ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς τὴν προκειμένην τοῦ βίου ναυτιλίαν διευδιάζοντες. Παρείη δὲ ἡμῖν ἡ διὰ τῶν ἐντολῶν ἐργασία, καὶ τὸ ἀγάπης πηδάλιον· δι' ὧν εὐθυνόμενοι, καταλά βωμεν τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας, ἐν ᾗ ἡ πόλις ἐστὶν μεγάλη, ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργός ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟ, Ο ΔΕ ΠΟΡΝΕΥΩΝ, ΕΙΣ ΤΟ ΙΔΙΟΝ ΣΩΜΑ ΑΜΑΡΤΑΝΕΣ Φοβερὰ τῆς ἀποστολικῆς παραγγελίας ή σάλπιγξ, πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα τῆς εὐσεβείας μαρτυρουμένη στρατόν, μάλιστα δὲ τῶν τῆς αἰσχρότητος βαράθρων ἐκλιπαρεῖ δὲ τὸν θεὸν τῶν ἐπιλοίπων ἡμερῶν διδαχθῆναι τὸν ἀριθμόν, ἵνα πρὸς τὰ ἔργα τῆς ἐξόδου παρασκευάσηται, μὴ ταραχθῇ δὲ ἀθρόον ὡς ἀνέτοιμος ὁδοιπόρος μεταξὺ βαδίζων καὶ τὰ ἀναγκαῖα τῶν ἐφοδίων περιζητῶν. φησὶ γοῦν οὕτως· Γνώρισόν μοι, κύριε, τὸ πέρας μου καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν μου τίς ἐστιν, ἵνα γνῶ, τί ὑστερῶ ἐγώ. ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐδὲν ἐνώπιόν σου. βλέπε ψυχῆς ἀγαθῆς μέριμναν συνετήν, καὶ ταῦτα ἐν βασιλικῷ ἀξιώματι. ἐνοπτρίζεται γὰρ τὸν βασιλέα τῶν βασιλέων καὶ τὸν κριτὴν τῶν κριτῶν καὶ ζητεῖ τὸν τέλειον κόσμον τῶν ἐντολῶν κομισάμενος ἀπελθεῖν ἄρτιος καὶ ἀνελλιπὴς τῆς ζωῆς τῆς ἐκεῖσε πολίτης, ἧς γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν. δι’ ὧν εὐθυνόμενοι καταλάβοιμεν τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας, ἐν ᾗ ἡ πόλις ἐστὶν ἡ μεγάλη, ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργός ἐστιν ὁ θεὸς ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. ἀμήν. cipio molestum et arduum videtur, id ipse dies et consuetudo facile ac jucundum efficiet. Jam vero si iis, quæ dicta sunt, volumus aliquid adjungere, sericordiam erga calamitosos in hac item vita giferam esse reperiemus. Nemo est enim qui sapiat, quin tanquam egregium præmium ante reconditum putet id, quod in alterius calamitatibus humaniter et benigne confertur. Quoniam enim humaña omnia moderatur una eademque natura; et sibi perpetuo prosperas et secundas res fore, certum est nemini in omni vita evangelicum illud præceptum expedit meminisse, ut, quæ volumus faciant nobis homiφέρῃ nes, eadem faciamus. Quandiu ergo feliciter navigas, illi manum porrigito, qui naufragium fecit; commune est mare, tempestas communis, communis fuctuum perturbatio, saxa sub undis latentia, syrles, scopuli, et omnia denique hujus vitæ navigationis incommoda parem cunctis naviτῆς gantibus metum injiciunt. Dum integer es, dum vitæ pelagus tuto pertransis, në inhumane præἡ tereas eum qui prius navem illisit. Quis ibi sponsor, ut felicem navigationem perpetuo sis habiturus? Nondum in portum quietis appus listi ". Nondum extra fluctuum periculum es constitutus. Tibi nondum in loco tuto constitit vita. Adhuc in vitæ pelago jactaris obnoxius tempestati. Qualem erga naufragum te præstiteris, tales erga te eos, qui simul navigant, experieris. Omnes igitur in quietis portum secundo sancti Spiritus afflatu provehi contendamus. Adsit diligens mandatorum exercitatio, et gubernaculum charftatis! Quibus adjuti tandem promissionis terram assequamur, in qua sita est magna illa civitas, ru< jus architectus et ædificator est Christus Deus noster, cui gloria in æternum. Amen. ** Psal. cvi, 19. EJUSDEM S. GREGORII. IN ILLUD QUI FORNICATUR, IN PROPRIUM CORPUS PECCAT. Gentiano Herveto interprete. Graecus textus editus est ex apographo Casareæ bibliothecæ cum altero Patricii Junii oblato PATROL. GR. XLVI. Terribilis tuba apostolici præcepti, multa qui dem etiam alia testificans exercituí pietatis, maxime eos expellens a baráthro turpitudinis, et nunc et emendato, cujus variæ lectiones in textil inter uncos inclusæ. 489' CONTRA FORNICARIOS. cipio molestum et arduum videtur, id ipse dies et consuetudo facile ac jucundum efficiet. Jam vero si iis, quæ dicta sunt, volumus aliquid adjungere, sericordiam erga calamitosos in hac item vita giferam esse reperiemus. Nemo est enim qui sapiat, quin tanquam egregium præmium ante reconditum putet id, quod in alterius calamitatibus humaniter et benigne confertur. Quoniam enim humaña omnia moderatur una eademque natura; et sibi perpetuo prosperas et secundas res fore, certum est nemini: in omni vita evangelicum illud præceptum expedit meminisse, ut, quæ volumus faciant nobis homiφέρῃ nes, eadem faciamus. Quandiu ergo feliciter navigas, illi manum porrigito, qui naufragium fecit; commune est mare, tempestas communis, communis fuctuum perturbatio, saxa sub undis latentia, syrles, scopuli, et omnia denique hujus vitæ navigationis incommoda parem cunctis naviτῆς gantibus metum injiciunt. Dum integer es, dum vitæ pelagus tuto pertransis, në inhumane præἡ tereas eum qui prius navem illisit. Quis ibi sponsor, ut felicem navigationem perpetuo sis habiturus? Nondum in portum quietis appus listi ". Nondum extra fluctuum periculum es constitutus. Tibi nondum in loco tuto constitit vita. Adhuc in vitæ pelago jactaris obnoxius tempestati. Qualem erga naufragum te præstiteris, tales erga te eos, qui simul navigant, experieris. Omnes igitur in quietis portum secundo sancti Spiritus afflatu provehi contendamus. Adsit diligens mandatorum exercitatio, et gubernaculum charftatis! Quibus adjuti tandem promissionis terram assequamur, in qua sita est magna illa civitas, ru< jus architectus et ædificator est Christus Deus noster, cui gloria in æternum. Amen. ** Psal. cvi, 19. EJUSDEM S. GREGORII. IN ILLUD QUI FORNICATUR, IN PROPRIUM CORPUS PECCAT. Gentiano Herveto interprete. Graecus textus editus est ex apographo Casareæ bibliothecæ cum altero Patricii Junii oblato PATROL. GR. XLVI. Terribilis tuba apostolici præcepti, multa qui dem etiam alia testificans exercituí pietatis, maxime eos expellens a baráthro turpitudinis, et વ nunc et emendato, cujus variæ lectiones in textil inter uncos inclusæ.