κατεσκευάσθη, τοῦ δὲ ἐχθροῦ τῶν ψυχῶν ἡμῶν δι' Δ ἀπάτης ἡμῖν τὸ κακὸν παρεγχέαντος, τὸ ἀγαθὸν χώ ραν οὐκ ἔσχεν· τούτου ἕνεκεν, ὡς ἂν μὴ διαιωνίζῃ ἡμῖν ἡ ἐμφυεῖσα κακία, προνοίᾳ κρείττονι θανάτῳ τὸ σκεῦος πρὸς καιρὸν διαλύεται, ἵνα τῆς κακίας ἐκρυεί- σης ἀναπλασθῇ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ ἀμιγὲς κακίας τῷ ἐξ ἀρχῆς ἀποκαταστῇ βίῳ. Τοῦτο γάρ ἐστιν ἡ ἀνά στασις, ἡ εἰς τὸ ἀρχαῖον τῆς φύσεως ἡμῶν ἀναστοι- χείωσις. Εἰ οὖν ἀμήχανόν ἐστιν ἀναστοιχειωθῆναι πρὸς τὸ κρεῖττον τὴν φύσιν χωρὶς ἀναστάσεως· θα νάτου δὲ προηγησαμένου, ἀνάστασις γενέσθαι οὐ δύναται· ἀγαθὸν ἂν εἴη ὁ θάνατος, ἀρχὴ καὶ ὁδὸς τῆς πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβολῆς ἡμῖν γινόμενος. Οὐκοῦν ἐκβάλωμεν, ἀδελφοί, τὴν λύπην περὶ τῶν κεκοιμημένων, ἣν μόνοι ὑπομένουσιν οἱ μὴ ἔχοντες ἐλπίδα. Ἐλπὶς δὲ ἐστιν ὁ Χριστός· ᾧ ἡ δόξα καὶ Β κράτος, τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΠΛΑΚΙΛΛΑΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑΝ. Ὁ πιστὸς καὶ φρόνιμος οἰκονόμος (ἐκ γὰρ τῶν ἀνεγνωσμένων ἀπὸ τοῦ θείου Εὐαγγελίου προοιμιάζο- μαι), ἐν κατέστησεν ὁ Κύριος ἐπὶ τῆς οἰκίας ταύτης, τοῦ διδόναι ἐν καιρῷ τοῖς οἰκονομουμένοις τὸ σιτομέ τριον, καλῶς ἐν τῷ πρὸ τούτου χρόνῳ καταδικάσας τὴν ἀφωνίαν τῷ λόγῳ, ὁ καλῶς τοῦ μεγέθους τῆς συμφορᾶς ἐπαισθόμενος, καὶ τιμήσας τῇ ἡσυχίᾳ τὸ πένθος, οὐκ οἶδ' ὅπως ἐν τῷ παρόντι συλλόγῳ πάλιν ἐπανάγει τῇ Ἐκκλησίᾳ τὸν λόγον, αὐτὸς ἀναλύων τὴν ἰδίαν κατὰ τοῦ λόγου ψῆφον· καίτοι γε σφόδρα θαυ- μάζων τῆς συνέσεως ἐν πολλοῖς τὸν διδάσκαλον, ἐν τούτῳ μάλιστα πλέον ὑπερεθαύμασα, ὡς καλῶς ἐν τῇ συμφορᾷ τὸν λόγον κατασιγάσαντα. Προσφυές γάρ μοι δοκεῖ καὶ κατάλληλον εἶναι τοῖς πενθοῦσι φάρμα κον ἡ σιγή, τὸ διοιδοῦν τῆς ψυχῆς χρόνῳ καὶ κατη φείᾳ δι' ἡσυχίας ἐκπέπτουσα. Ως εἴ γέ τις ἔτι τὴν • ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. sitatis expiatio. Quandoquidem enim natura nostra a Deo summæ rerum, veluti vas quoddam bono- rum capax ab initio condita est, sed ab inimico animarum nostrarum per fraudem nobis vitio af- fuso, bonum locum non habuit : idcirco ne vitio- sitas nobis inhærens perpetuo duraret, providen- tia meliori morte vas ad tempus dissolvitur, ut ubi vitiositas effluxerit, reformetur genus huma- num, atque integrum ac purum a permistione vi- tiositatis in pristinum vitæ statum restituatur. Id enim resurrectio est, nempe naturæ nostræ in pristinum statum reparatio. Si igitur feri non po- test, ut absque resurrectione natura ad meliorem formam et statum redigatur: ac nisi mors præces- serit, resurrectio fieri non potest: bona res fuerit mors, ut quæ initium ac via mutationis in melius nobis exsistal. Proinde ex animo ejiciamus, fratres, ægritudinem et dolorem dormientium nomine con- tractum, quem soli sustinent, qui spem non habent. Spes autem est Christus: cui gloria et impe- rium, bonos et adoratio in sæcula. Amen. EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA IMPERATRICE. Eodem interprete. · Matth. xxv, sqq. Fidelis et prudens dispensator (nam ab iis quæ ex divino Evangelio recitata sunt', ordior), quem præfecit Dominus huic familiæ, ut det in tempore sibi commissis dimensa ac rata cibaria, cum ante- hac recte continentiam vocis orationi atque silen- tiam indixisset : ut qui recte magnitudine cladis animadversa, luctum silentio honorare vellet : nescio quomodo in præsenti conventu denuo redu- cit Ecclesiæ sermonem, ipse suam adversus ora- tionem sententiam rescindens : et quidem cum in multis rebus vehementer admiror prudentiam ma- gistri, tum in hoc maxime supra modum admira- tus sum, quod recenti clade orationi recte silen- tium indixerit. Aptum enim mihi et conveniens lugentibus remedium, silentium esse videtur quippe dolore æstuantem et effervescentem ani-

γον, δυσαλθέστερον τὸ τῆς λύπης τραῦμα γενήσεται, τῇ μνήμῃ τῶν ἀλγεινῶν οἷόν τισιν ἀκάνθαις ἐπιξαι- νόμενον. Εἰ δὲ μὴ λίαν ἐστὶ τολμηρὸν κἀμέ τι τῶν τοῦ διδασκάλου προσδιορθώσασθαι, τάχα καλῶς ἔσχεν μέχρι τοῦ νῦν κατακρατεῖν ἡμῶν τὴν ἡσυχίαν, ὡς ἂν μὴ πρὸς τὸ πάθος ὁ λόγος καθελκυσθεὶς, τὴν ἀκοὴν ἀνιάσειεν. Οὔπω γὰρ τοσοῦτος ὁ ἐν τῷ μέσῳ χρόνος, ὥστε προσεθίσαι τῷ καλῷ τὴν διάνοιαν. "Ετι νέον ἐν τῇ ψυχῇ τὸ πάθος, τάχα δὲ καὶ ἀεὶ νέον ἔσται τῷ βίῳ τὸ ἄλγημα· ἔτι ταράσσεται ἡμῶν ἡ καρδία, καὶ καθάπερ τις θάλασσα κυματουμένη τῇ λαίλαπι τῆς συμφορᾶς ἐκ βυθῶν ἀναστρέφεται· ἔτι διοιδοῦσιν οἱ λογισμοί, πρὸς τὴν μνήμην τῶν κακῶν ἀναζέοντες. Αστατούσης οὖν τῷ τοιούτῳ κλύδωνι τῆς ψυχῆς, πῶς ἔστι προαγαγεῖν ἐπ᾿ εὐθείας τὸν λόγον, οἷόν τινι καταιγίδι τῷ πάθει τῆς λύπης ἐγχειμαζόμενον ; Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ κελεύοντι πείθεσθαι, οὐκ οἶδα ὅπως τῷ λόγῳ χρήσομαι. Οὐ γὰρ εὑρίσκω τῆς διανοίας τοῦ διδασκάλου καταστοχάσασθαι. Η τάχα βούλεται τι καὶ τῷ πάθει χαρίσασθαι, καὶ τοῖς ἐμπαθεστέροις τῶν λόγων ἀνακινῆσαι τῇ ἐκκλησίᾳ τὸ δάκρυον ; Καὶ εἰ ταῦτα διανοεῖται, ὀρθῶς, κατά γε τὴν ἐμὴν κρίσιν, καὶ τοῦτο ποιεῖ· δεῖ γὰρ πάντως, ὥσπερ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἀγαθῶν προθυμούμεθα, οὕτω καὶ πρὸς τὰ λυ- πηρὰ τῶν συμπιπτόντων οἰκείως ἔχειν. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Ἐκκλησιαστής συμβουλεύει. Καιρός, φησί, τοῦ γελάσαι, καὶ καιρὸς τοῦ κλαῦσαι. Α ψυχὴν τοῦ πάθους ὑποθερμαίνοντος ανακινοίη τὸν λό- Μανθάνομεν γὰρ διὰ τούτων, ὅτι δεῖ καταλλήλως τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τὴν ψυχὴν διατίθεσθαι. Κατὰ ῥοῦν τὰ πράγματα φέρεται; εὔκαιρον τὸ εὐφραίνε- σθαι· μετέπεσε τὸ φαιδρὸν εἰς κατήφειαν, μεταβάλ- λειν προσήκει καὶ τὴν εὐθυμίαν εἰς δάκρυον. Εσπερ γὰρ ὁ γέλως σημεῖον τῆς ἔνδον φαιδρότητος γίνεται, οὕτω καὶ ὁ ἐν τῇ καρδίᾳ πόνος ὑπὸ τῶν θρήνων διερμηνεύεται, καὶ γίνεται τῶν τῆς ψυχῆς τραυμάτων ὥσπερ αἷμα τὸ δάκρυον. Τοῦτο καὶ ἡ Παροιμία Σολομῶντός φησιν, ὅτι Καρδίας εὐφραινομένης, πρόσωπον θάλλει τῆς ψυχῆς δὲ ἐν λύπαις οὔσης, σκυθρωπάζει. Οὐκοῦν ἀνάγκη πᾶσα τῇ διαθέσει τῆς καρδίας συσκυθρωπάσαι τὸν λόγον. Καὶ εἴθε δυνατὸν ἦν τοιούτους ἐξευρείν τινας λόγους, οἵους ὁ μέγας Ἱερεμίας τῇ συμφορᾷ ποτε τῶν Ἰσραηλιτῶν ἐπ εθρήνησεν. Εκείνων γὰρ ἄξια τὰ παρόντα μᾶλλον, ἢ εἴ τι τῶν ἀρχαίων ἐν σκυθρωποῖς μνημονεύεται. Χαλεπὰ τὰ τοῦ Ἰὼβ διηγήματα. ᾿Αλλὰ τί χρὴ πρὸς τοῦτο κακὸν ἀντεξαγαγεῖν μιᾶς οἰκίας εὐαρίθμητα πάθη; Κἂν τὰ μεγάλα καὶ κοινότερα τῶν κακῶν διεξέλθης, σεισμούς, καὶ πολέμους, καὶ ἐπικλύσεις, καὶ χάσματα, μικρὰ καὶ ταῦτα, εἰ πρὸς τὰ παρόντα κρίνοιτο. Διὰ τί; Ὅτι οὐ πάσης αθρόως τῆς οἰκου μένης ἡ κατὰ πόλεμον ἅπτεται συμφορά· ἀλλὰ τὸ μέν τι πολεμεῖται αὐτῆς, τὸ δὲ εἰρηνεύεται μέρος. Τί πάλιν; Η σκηπτὸς ἐπέφλεξεν, ἢ τὸ ὕδωρ ἐπ S. GREGORII NYSSENI B mum spatio temporis ac mærore intercedente per quietem et taciturnitatem mitigat. Nam si quis calamitate etiam nunc animum incendente sermo - nem inferat, moeroris vulnus curatu difficilius fiet, mentione rerum acerbarum veluti spinis quibus- dam laceratum recrudescens. Ac nisi temerarium nimis est, si ego quoque præceptorem in aliqua re corrigere coner, forsitan haud incommodum fuis- -set, usque adhuc silentium nostrum obtinere atque durare, ne ad calamitatem oratio demissa auribus molesta esset. Nondum eninr tantum temporis in- tercessit, quo mens ad malum assuescere potuerit, Adhuc recens in animo clades est : ac - forsitan eliam semper recens erit ætati (nostra) dolor: adhuc turbatur cor nostrum : ac veluti mare · quoddam turbine calamitatis commotum ab imo fundo evertitur, adhuc æstuant cogitationes ad mentionem malorum effervescentes. Cum igitur ejusmodi tempestate animus coinmotus sit, qui fieri potest ut recto cursu oratio procedat veluti procella quadam, affectu doloris jactata? Sed quo- miam jubenti obtemperare oportet, nescio quo ge- mere utar orationis. Non enim excogitare pos- sum quibus conjecturis assequar mentem præce- ptoris. An forsitan etiam aliquid ægritudini indul- gere vult, ac verbis ad affectus concitandos ac- commodatis concioni lacrymas eommovere? Ac si ·ita sentit, recte, meo quidem judicio, etiam hoc facit: oportet enim prorsus sicut oblectari cupinius, et commodis rebus fruimur libenter, ita ad tristes et acerbos quoque casus nos accommodare. Id enim etiam consulit Ecclesiastes, Tempus ess inquit, ridendi, tempus est item flendi ³. Per haec enim discimus, quod ad rem præsen- C tem oporteat etiam animum accommodare. Pro- spere res succedunt, tempestivum est lætari : re- dacta est ałacritas animi ad demissionem; con- verti etiam convenit lætitiam in lacrymas, Quem admodum enim risus signum in anime latemtis alacritatis est : ita etiam dolor in corde delite- scens per fletus et lamentationes significatur : ac vulnerum animi tanquam sanguis lacrymæ sunt, Id etiam Proverbium Salomonis ait : Cordis lætan- tis vullus floret : animi vero tristitia affecti vultus -mæstus ac demissus est³. Proinde prorsus necesse est cum affectione cordis una contrahi atque de- mitti orationem. Atque utinam inveniri possent ejusmodi aliqua verba, quibus magnus quondam Jeremias Israelitarum cladem deflevit! Illis enim D præsentia magis digna sunt, quam si quid aliud ex antiquitate triste memoria tenetur. Res acerbæ atque atroces sunt, quæ narrantur de Job. At quid opus est cum hoc tanto incommodo unius domus numeratu faciles comparare ? Quin etiam si magna magisque communia mala commemoraveris, terræ motus, bella, inundationes, hiatus; parva sunt eliam hac, si cum praesentibus comparentur. Qua- re ? Quia non ad universum statim orbem terrarum clades belli pertinet: sed alia quidem pars ejus • Eccle. iii, 4. • Eccle. vi, 4.

γον, δυσαλθέστερον τὸ τῆς λύπης τραῦμα γενήσεται, τῇ μνήμῃ τῶν ἀλγεινῶν οἷόν τισιν ἀκάνθαις ἐπιξαι- νόμενον. Εἰ δὲ μὴ λίαν ἐστὶ τολμηρὸν κἀμέ τι τῶν τοῦ διδασκάλου προσδιορθώσασθαι, τάχα καλῶς ἔσχεν μέχρι τοῦ νῦν κατακρατεῖν ἡμῶν τὴν ἡσυχίαν, ὡς ἂν μὴ πρὸς τὸ πάθος ὁ λόγος καθελκυσθεὶς, τὴν ἀκοὴν ἀνιάσειεν. Οὔπω γὰρ τοσοῦτος ὁ ἐν τῷ μέσῳ χρόνος, ὥστε προσεθίσαι τῷ καλῷ τὴν διάνοιαν. "Ετι νέον ἐν τῇ ψυχῇ τὸ πάθος, τάχα δὲ καὶ ἀεὶ νέον ἔσται τῷ βίῳ τὸ ἄλγημα· ἔτι ταράσσεται ἡμῶν ἡ καρδία, καὶ καθάπερ τις θάλασσα κυματουμένη τῇ λαίλαπι τῆς συμφορᾶς ἐκ βυθῶν ἀναστρέφεται· ἔτι διοιδοῦσιν οἱ λογισμοί, πρὸς τὴν μνήμην τῶν κακῶν ἀναζέοντες. Αστατούσης οὖν τῷ τοιούτῳ κλύδωνι τῆς ψυχῆς, πῶς ἔστι προαγαγεῖν ἐπ᾿ εὐθείας τὸν λόγον, οἷόν τινι καταιγίδι τῷ πάθει τῆς λύπης ἐγχειμαζόμενον ; Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ κελεύοντι πείθεσθαι, οὐκ οἶδα ὅπως τῷ λόγῳ χρήσομαι. Οὐ γὰρ εὑρίσκω τῆς διανοίας τοῦ διδασκάλου καταστοχάσασθαι. Η τάχα βούλεται τι καὶ τῷ πάθει χαρίσασθαι, καὶ τοῖς ἐμπαθεστέροις τῶν λόγων ἀνακινῆσαι τῇ ἐκκλησίᾳ τὸ δάκρυον ; Καὶ εἰ ταῦτα διανοεῖται, ὀρθῶς, κατά γε τὴν ἐμὴν κρίσιν, καὶ τοῦτο ποιεῖ· δεῖ γὰρ πάντως, ὥσπερ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἀγαθῶν προθυμούμεθα, οὕτω καὶ πρὸς τὰ λυ- πηρὰ τῶν συμπιπτόντων οἰκείως ἔχειν. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Ἐκκλησιαστής συμβουλεύει. Καιρός, φησί, τοῦ γελάσαι, καὶ καιρὸς τοῦ κλαῦσαι. Α ψυχὴν τοῦ πάθους ὑποθερμαίνοντος ανακινοίη τὸν λό- Μανθάνομεν γὰρ διὰ τούτων, ὅτι δεῖ καταλλήλως τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τὴν ψυχὴν διατίθεσθαι. Κατὰ ῥοῦν τὰ πράγματα φέρεται; εὔκαιρον τὸ εὐφραίνε- σθαι· μετέπεσε τὸ φαιδρὸν εἰς κατήφειαν, μεταβάλ- λειν προσήκει καὶ τὴν εὐθυμίαν εἰς δάκρυον. Εσπερ γὰρ ὁ γέλως σημεῖον τῆς ἔνδον φαιδρότητος γίνεται, οὕτω καὶ ὁ ἐν τῇ καρδίᾳ πόνος ὑπὸ τῶν θρήνων διερμηνεύεται, καὶ γίνεται τῶν τῆς ψυχῆς τραυμάτων ὥσπερ αἷμα τὸ δάκρυον. Τοῦτο καὶ ἡ Παροιμία Σολομῶντός φησιν, ὅτι Καρδίας εὐφραινομένης, πρόσωπον θάλλει τῆς ψυχῆς δὲ ἐν λύπαις οὔσης, σκυθρωπάζει. Οὐκοῦν ἀνάγκη πᾶσα τῇ διαθέσει τῆς καρδίας συσκυθρωπάσαι τὸν λόγον. Καὶ εἴθε δυνατὸν ἦν τοιούτους ἐξευρείν τινας λόγους, οἵους ὁ μέγας Ἱερεμίας τῇ συμφορᾷ ποτε τῶν Ἰσραηλιτῶν ἐπ εθρήνησεν. Εκείνων γὰρ ἄξια τὰ παρόντα μᾶλλον, ἢ εἴ τι τῶν ἀρχαίων ἐν σκυθρωποῖς μνημονεύεται. Χαλεπὰ τὰ τοῦ Ἰὼβ διηγήματα. ᾿Αλλὰ τί χρὴ πρὸς τοῦτο κακὸν ἀντεξαγαγεῖν μιᾶς οἰκίας εὐαρίθμητα πάθη; Κἂν τὰ μεγάλα καὶ κοινότερα τῶν κακῶν διεξέλθης, σεισμούς, καὶ πολέμους, καὶ ἐπικλύσεις, καὶ χάσματα, μικρὰ καὶ ταῦτα, εἰ πρὸς τὰ παρόντα κρίνοιτο. Διὰ τί; Ὅτι οὐ πάσης αθρόως τῆς οἰκου μένης ἡ κατὰ πόλεμον ἅπτεται συμφορά· ἀλλὰ τὸ μέν τι πολεμεῖται αὐτῆς, τὸ δὲ εἰρηνεύεται μέρος. Τί πάλιν; Η σκηπτὸς ἐπέφλεξεν, ἢ τὸ ὕδωρ ἐπ S. GREGORII NYSSENI B mum spatio temporis ac mærore intercedente per quietem et taciturnitatem mitigat. Nam si quis calamitate etiam nunc animum incendente sermo - nem inferat, moeroris vulnus curatu difficilius fiet, mentione rerum acerbarum veluti spinis quibus- dam laceratum recrudescens. Ac nisi temerarium nimis est, si ego quoque præceptorem in aliqua re corrigere coner, forsitan haud incommodum fuis- -set, usque adhuc silentium nostrum obtinere atque durare, ne ad calamitatem oratio demissa auribus molesta esset. Nondum eninr tantum temporis in- tercessit, quo mens ad malum assuescere potuerit, Adhuc recens in animo clades est : ac - forsitan eliam semper recens erit ætati (nostra) dolor: adhuc turbatur cor nostrum : ac veluti mare · quoddam turbine calamitatis commotum ab imo fundo evertitur, adhuc æstuant cogitationes ad mentionem malorum effervescentes. Cum igitur ejusmodi tempestate animus coinmotus sit, qui fieri potest ut recto cursu oratio procedat veluti procella quadam, affectu doloris jactata? Sed quo- miam jubenti obtemperare oportet, nescio quo ge- mere utar orationis. Non enim excogitare pos- sum quibus conjecturis assequar mentem præce- ptoris. An forsitan etiam aliquid ægritudini indul- gere vult, ac verbis ad affectus concitandos ac- commodatis concioni lacrymas eommovere? Ac si ·ita sentit, recte, meo quidem judicio, etiam hoc facit: oportet enim prorsus sicut oblectari cupinius, et commodis rebus fruimur libenter, ita ad tristes et acerbos quoque casus nos accommodare. Id enim etiam consulit Ecclesiastes, Tempus ess inquit, ridendi, tempus est item flendi ³. Per haec enim discimus, quod ad rem præsen- C tem oporteat etiam animum accommodare. Pro- spere res succedunt, tempestivum est lætari : re- dacta est ałacritas animi ad demissionem; con- verti etiam convenit lætitiam in lacrymas, Quem admodum enim risus signum in anime latemtis alacritatis est : ita etiam dolor in corde delite- scens per fletus et lamentationes significatur : ac vulnerum animi tanquam sanguis lacrymæ sunt, Id etiam Proverbium Salomonis ait : Cordis lætan- tis vullus floret : animi vero tristitia affecti vultus -mæstus ac demissus est³. Proinde prorsus necesse est cum affectione cordis una contrahi atque de- mitti orationem. Atque utinam inveniri possent ejusmodi aliqua verba, quibus magnus quondam Jeremias Israelitarum cladem deflevit! Illis enim D præsentia magis digna sunt, quam si quid aliud ex antiquitate triste memoria tenetur. Res acerbæ atque atroces sunt, quæ narrantur de Job. At quid opus est cum hoc tanto incommodo unius domus numeratu faciles comparare ? Quin etiam si magna magisque communia mala commemoraveris, terræ motus, bella, inundationes, hiatus; parva sunt eliam hac, si cum praesentibus comparentur. Qua- re ? Quia non ad universum statim orbem terrarum clades belli pertinet: sed alia quidem pars ejus • Eccle. iii, 4. • Eccle. vi, 4.

γον, δυσαλθέστερον τὸ τῆς λύπης τραῦμα γενήσεται, τῇ μνήμῃ τῶν ἀλγεινῶν οἷόν τισιν ἀκάνθαις ἐπιξαι- νόμενον. Εἰ δὲ μὴ λίαν ἐστὶ τολμηρὸν κἀμέ τι τῶν τοῦ διδασκάλου προσδιορθώσασθαι, τάχα καλῶς ἔσχεν μέχρι τοῦ νῦν κατακρατεῖν ἡμῶν τὴν ἡσυχίαν, ὡς ἂν μὴ πρὸς τὸ πάθος ὁ λόγος καθελκυσθεὶς, τὴν ἀκοὴν ἀνιάσειεν. Οὔπω γὰρ τοσοῦτος ὁ ἐν τῷ μέσῳ χρόνος, ὥστε προσεθίσαι τῷ καλῷ τὴν διάνοιαν. "Ετι νέον ἐν τῇ ψυχῇ τὸ πάθος, τάχα δὲ καὶ ἀεὶ νέον ἔσται τῷ βίῳ τὸ ἄλγημα· ἔτι ταράσσεται ἡμῶν ἡ καρδία, καὶ καθάπερ τις θάλασσα κυματουμένη τῇ λαίλαπι τῆς συμφορᾶς ἐκ βυθῶν ἀναστρέφεται· ἔτι διοιδοῦσιν οἱ λογισμοί, πρὸς τὴν μνήμην τῶν κακῶν ἀναζέοντες. Αστατούσης οὖν τῷ τοιούτῳ κλύδωνι τῆς ψυχῆς, πῶς ἔστι προαγαγεῖν ἐπ᾿ εὐθείας τὸν λόγον, οἷόν τινι καταιγίδι τῷ πάθει τῆς λύπης ἐγχειμαζόμενον ; Αλλ' ἐπειδὴ χρὴ κελεύοντι πείθεσθαι, οὐκ οἶδα ὅπως τῷ λόγῳ χρήσομαι. Οὐ γὰρ εὑρίσκω τῆς διανοίας τοῦ διδασκάλου καταστοχάσασθαι. Η τάχα βούλεται τι καὶ τῷ πάθει χαρίσασθαι, καὶ τοῖς ἐμπαθεστέροις τῶν λόγων ἀνακινῆσαι τῇ ἐκκλησίᾳ τὸ δάκρυον ; Καὶ εἰ ταῦτα διανοεῖται, ὀρθῶς, κατά γε τὴν ἐμὴν κρίσιν, καὶ τοῦτο ποιεῖ· δεῖ γὰρ πάντως, ὥσπερ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἀγαθῶν προθυμούμεθα, οὕτω καὶ πρὸς τὰ λυ- πηρὰ τῶν συμπιπτόντων οἰκείως ἔχειν. Τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Ἐκκλησιαστής συμβουλεύει. Καιρός, φησί, τοῦ γελάσαι, καὶ καιρὸς τοῦ κλαῦσαι. Α ψυχὴν τοῦ πάθους ὑποθερμαίνοντος ανακινοίη τὸν λό- Μανθάνομεν γὰρ διὰ τούτων, ὅτι δεῖ καταλλήλως τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τὴν ψυχὴν διατίθεσθαι. Κατὰ ῥοῦν τὰ πράγματα φέρεται; εὔκαιρον τὸ εὐφραίνε- σθαι· μετέπεσε τὸ φαιδρὸν εἰς κατήφειαν, μεταβάλ- λειν προσήκει καὶ τὴν εὐθυμίαν εἰς δάκρυον. Εσπερ γὰρ ὁ γέλως σημεῖον τῆς ἔνδον φαιδρότητος γίνεται, οὕτω καὶ ὁ ἐν τῇ καρδίᾳ πόνος ὑπὸ τῶν θρήνων διερμηνεύεται, καὶ γίνεται τῶν τῆς ψυχῆς τραυμάτων ὥσπερ αἷμα τὸ δάκρυον. Τοῦτο καὶ ἡ Παροιμία Σολομῶντός φησιν, ὅτι Καρδίας εὐφραινομένης, πρόσωπον θάλλει τῆς ψυχῆς δὲ ἐν λύπαις οὔσης, σκυθρωπάζει. Οὐκοῦν ἀνάγκη πᾶσα τῇ διαθέσει τῆς καρδίας συσκυθρωπάσαι τὸν λόγον. Καὶ εἴθε δυνατὸν ἦν τοιούτους ἐξευρείν τινας λόγους, οἵους ὁ μέγας Ἱερεμίας τῇ συμφορᾷ ποτε τῶν Ἰσραηλιτῶν ἐπ εθρήνησεν. Εκείνων γὰρ ἄξια τὰ παρόντα μᾶλλον, ἢ εἴ τι τῶν ἀρχαίων ἐν σκυθρωποῖς μνημονεύεται. Χαλεπὰ τὰ τοῦ Ἰὼβ διηγήματα. ᾿Αλλὰ τί χρὴ πρὸς τοῦτο κακὸν ἀντεξαγαγεῖν μιᾶς οἰκίας εὐαρίθμητα πάθη; Κἂν τὰ μεγάλα καὶ κοινότερα τῶν κακῶν διεξέλθης, σεισμούς, καὶ πολέμους, καὶ ἐπικλύσεις, καὶ χάσματα, μικρὰ καὶ ταῦτα, εἰ πρὸς τὰ παρόντα κρίνοιτο. Διὰ τί; Ὅτι οὐ πάσης αθρόως τῆς οἰκου μένης ἡ κατὰ πόλεμον ἅπτεται συμφορά· ἀλλὰ τὸ μέν τι πολεμεῖται αὐτῆς, τὸ δὲ εἰρηνεύεται μέρος. Τί πάλιν; Η σκηπτὸς ἐπέφλεξεν, ἢ τὸ ὕδωρ ἐπ S. GREGORII NYSSENI B mum spatio temporis ac mærore intercedente per quietem et taciturnitatem mitigat. Nam si quis calamitate etiam nunc animum incendente sermo - nem inferat, moeroris vulnus curatu difficilius fiet, mentione rerum acerbarum veluti spinis quibus- dam laceratum recrudescens. Ac nisi temerarium nimis est, si ego quoque præceptorem in aliqua re corrigere coner, forsitan haud incommodum fuis- -set, usque adhuc silentium nostrum obtinere atque durare, ne ad calamitatem oratio demissa auribus molesta esset. Nondum eninr tantum temporis in- tercessit, quo mens ad malum assuescere potuerit, Adhuc recens in animo clades est : ac - forsitan eliam semper recens erit ætati (nostra) dolor: adhuc turbatur cor nostrum : ac veluti mare · quoddam turbine calamitatis commotum ab imo fundo evertitur, adhuc æstuant cogitationes ad mentionem malorum effervescentes. Cum igitur ejusmodi tempestate animus coinmotus sit, qui fieri potest ut recto cursu oratio procedat veluti procella quadam, affectu doloris jactata? Sed quo- miam jubenti obtemperare oportet, nescio quo ge- mere utar orationis. Non enim excogitare pos- sum quibus conjecturis assequar mentem præce- ptoris. An forsitan etiam aliquid ægritudini indul- gere vult, ac verbis ad affectus concitandos ac- commodatis concioni lacrymas eommovere? Ac si ·ita sentit, recte, meo quidem judicio, etiam hoc facit: oportet enim prorsus sicut oblectari cupinius, et commodis rebus fruimur libenter, ita ad tristes et acerbos quoque casus nos accommodare. Id enim etiam consulit Ecclesiastes, Tempus ess inquit, ridendi, tempus est item flendi ³. Per haec enim discimus, quod ad rem præsen- C tem oporteat etiam animum accommodare. Pro- spere res succedunt, tempestivum est lætari : re- dacta est ałacritas animi ad demissionem; con- verti etiam convenit lætitiam in lacrymas, Quem admodum enim risus signum in anime latemtis alacritatis est : ita etiam dolor in corde delite- scens per fletus et lamentationes significatur : ac vulnerum animi tanquam sanguis lacrymæ sunt, Id etiam Proverbium Salomonis ait : Cordis lætan- tis vullus floret : animi vero tristitia affecti vultus -mæstus ac demissus est³. Proinde prorsus necesse est cum affectione cordis una contrahi atque de- mitti orationem. Atque utinam inveniri possent ejusmodi aliqua verba, quibus magnus quondam Jeremias Israelitarum cladem deflevit! Illis enim D præsentia magis digna sunt, quam si quid aliud ex antiquitate triste memoria tenetur. Res acerbæ atque atroces sunt, quæ narrantur de Job. At quid opus est cum hoc tanto incommodo unius domus numeratu faciles comparare ? Quin etiam si magna magisque communia mala commemoraveris, terræ motus, bella, inundationes, hiatus; parva sunt eliam hac, si cum praesentibus comparentur. Qua- re ? Quia non ad universum statim orbem terrarum clades belli pertinet: sed alia quidem pars ejus • Eccle. iii, 4. • Eccle. vi, 4.

έκλυσεν, ἢ κατεπόθη τῷ χάσματι. Τὸ δὲ παρὸν κακόν Β πάσης ἀθρόως τῆς οἰκουμένης ἐστὶ πληγή. Οὐκ ἔστιν ἔθνος ἐν ἢ πόλιν μίαν ἀπολοφύρασθαι· ἀλλ᾽ ἁρμόζει τάχα τὴν τοῦ Ναβουχοδονόσορ προϊεσθαι φωνήν, ἣν πρὸς τοὺς ὑποχειρίους πεποίηται· ἡμῖν λέγω, λαός, φυλαί, γλῶσσαι. Μᾶλλον δὲ συγχωρήσατέ μοι, προσθεῖναί τι τῷ Ασσυρίῳ κηρύγματι, μεγαλο- φωνότερον ἀνακηρύξαι την συμφορὰν καὶ εἰπεῖν, ὡς ἄν τις ἐπὶ σκηνῆς ἀναβοήσας εἴποι· "Ω πόλεις καὶ δῆμοι, καὶ ἔθνη καὶ σύμπασα γῆ, καὶ τῆς θα λάσσης ὅσον τε πλώϊμον καὶ ὅσον οἰκούμενον· ὦ πάσης τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης ὅσον τῷ σκήπτρῳ τῆς βασιλείας εὐθύνεται, ὦ πάντες οι πανταχόθεν ἄνθρωποι, κοινῇ τῷ πάθει ἐπιστενάξατε, κοινῇ τοῦ θρήνου τὴν συνῳδίαν στήσασθε, κοινῇ τὴν πάντων ζημίαν ἀπολοφύρασθε. "Η βούλεσθε, καθώς ἂν οἷός τε ὦ, καὶ τὴν ζημίαν ὑμῖν διηγήσωμαι; Ἤνεγκεν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς γενεᾷ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἐκβᾶσα τοὺς ἰδίους ὅρους, καὶ τὰ συνήθη μέτρα νικήσασα, ἡ φύσις, μᾶλλον δὲ ὁ τῆς φύσεως Κύριος, ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἐν γυναικείῳ τῷ σώματι, ὑπὲρ πάντα σχεδόν τὰ προλαβόντα τῆς ἀρετῆς ὑποδείγματα, ἐν ᾗ πᾶσα μὲν σώματος, πᾶσα δὲ ψυχῆς ἀρετὴ συνδραμοῦσα, θαῦμα ἄπιστον ἔδειξε τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ, πόσων ἀγαθῶν συνδρομὴν μιᾷ ψυχῇ ἐν ἑνὶ ἐχώρησε σώματι ; Καὶ ὡς ἂν μάλιστα καταφανές ἅπασι γένοιτο τῆς γενεᾶς τὸ εὐτύχημα, ἐπὶ τὸν ὑψηλὸν θρόνον τῆς βα σιλείας ἀνάγεται, ὅπως ἡλίου δίκην ἐκ τοῦ ὑψηλού ἀξιώματος πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ταῖς ἀκτῖσι τῶν ἀρετῶν καταλάμψειεν, καὶ τῷ κατὰ θείαν ψῆφον τῆς οἰκουμένης ἁπάσης προτεταγμένῳ εἰς βίου τε καὶ βασιλείας κοινωνίαν συναρμοσθεῖσα, μακαριστὸν ἐποίει δι' ἑαυτῆς τὸ ὑπήκοον, ὄντως, καθώς φησιν ἡ Γραφὴ, βοηθὸς αὐτῷ πρὸς πᾶν ἀγαθὸν γινομένη. Εἰ φιλανθρωπίας ἦν ὁ καιρὸς, ἢ συνέτρεχεν αὐτῷ πρὸς τὸ ἀγαθὸν τοῦτο, ἢ καὶ προέτρεχεν· ἴσος ἦν ὁ ζυγὸς ἑκατέρωθεν τῇ τῆς φιλανθρωπίας ῥοπῇ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τά τε πρότερον ἀριθμὸν νικῶντα, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος κηρύγματα, ἃ νῦν παρὰ τοῦ κήρυκος τῆς ἀληθείας ἠκούσαμεν. Εἰ τὸ εὐσεβὲς ἐπιζητεῖς, κοινὸς ἦν ἀμφοτέρων ὁ πρὸς εὐσέβειαν δρόμος. Εἰ τὸ προνοητικὸν, εἰ τὸ δίκαιον, εἰ ἄλλο τι τῶν πρὸς τὸ κρείττον σπουδαζομένων· πάντα ἐν ἁμίλλῃ ἦν ἀλλή λους νικᾶν ἐν ταῖς εὐποιίαις φιλονεικούντων, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἡττώμενος. Ἴση τις ἀμφοτέρων ἡ ἐπ' ἀλλήλοις χάρις, ἡ μὲν ἀρετῆς ἄθλον εἶχεν τὸν τῆς οἰκουμένης προτεταγμένον, ὁ δὲ μικρὰν ἡγεῖτο γῆς τε καὶ θα- λάττης τὴν ἐξουσίαν συγκρίσει τοῦ κατ' αὐτὴν εὐω τυχήματος· ἴσας ἀλλήλοις ἀντιπαρεῖχον τὰς εὐφρο σύνας, ἀλλήλους τε βλέποντες καὶ ὑπ' ἀλλήλων ὁρώμενοι· ὁ μὲν τοιοῦτος ὢν οἷός ἐστι (ποῖον γάρ τις κάλλος ὑπὲρ τὸ φαινόμενον δείξειεν; καὶ εἴη γε διαρκέσαι καὶ εἰς ἐκγόνων ζωὴν τὴ ὁρώμενον), την δὲ, οἵα τις ἦν, οὐκ ἔστιν ὑποδεῖξαι τῷ λόγῳ· οὐ γὰρ περιλέλειπται τι αὐτῆς δι' ἀκριβείας παρὰ τῆς τέχνης ὁμοίωμα· ἀλλ᾽ εἰ καί τι γέγονεν ἐν γραφαῖς ἢ ἐν πλάσμασι, πάντα τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἐνδεέστερα. ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. A bello infestatur, alia vero pars pace fruitur. Quid B D pra eam, quæ apparet, ostenderit ? et quidem vel • Dan. 111, 4. rursus? Aut fulmen aliquid concremavit, aut aquæ vis obruit, ab hiatu atque voragine alicubi absor- plio facta est. Ac praesens malum universi prorsus orbis terrarum vulnus est fieri non potest ut una gens, aut urbs una lamentetur, sed convenit forsitan Nabuchodonosoris edere vocem, qua sub- ditos appellat : Vobis dico, populi, tribus, lingua. Imo vero permittite mihi ut adjiciam aliquid As- syrio præconio, ut ampliori voce proclamem ac divulgem cladem ac dicam, ut aliquis in scena ex · clamans dixerit : civitates et populi, et gentes et universa terra, et maris quidquid tum navibus pervium, tumn (gentibus) habitatum est: o omnis nostri orbis quidquid imperii sceptro regitur, o qui ex omnibus partibus confuxistis homines, commu- niter calamitati ingemiscite, communiter lamenta- tionis concentum instituite, communiter omnium jacturam deplorate! An vullis ut, prout potero, etiam detrimentum vobis exponam? Tulit ætate nostra humana natura extra suos terminos egres- sa, consuetisque modis superatis, tulit natura, imo vero naturæ Dominus humanam animam in fe- mineo corpore supra omnia propemodum superiora virtutis exempla, in qua. omnis tum corporis, tum animi virtutis concursu facto, miraculumn incredi- bile vitæ humanæ exhibitum est, quot bonorum concursum una anima in uno corpore continuit ? Atque ut omnibus potissimum perspicua fiat ætatis nostræ felicitas, ad sublime solium regni evehitur, ut solis in modum virtutum radiis e sublimi digni- tate universum orbem illustraret, atque ei, universo orbi terrarum divino arbitrio præpositus esset, ad vitæ pariter et imperii societatem copu- lata, subditos per sese beatos efficeret, cum re- vera, ut inquit Scriptura, auxiliatrix ei esset ad onne bonum. Si humanitatem res postulabat, aut concurrebat cum eo ad hoc bonum, aut etiam præ- currebat par erat utrinque libra propensione hu- manitatis. Ac testimonio sunt orationi cum priora facta innumerabilia, tum præsentis temporis præ- conia, quæ nunc audivimus a præcone veritatis. Si pietatem requiris, communis erat utrisque cur- sus ad pietatem : si providentiam, si justitiam, કાં quid aliud ex iis quæ virtutis nomine bonique con- sequendi causa expetuntur : omnia posita erant in certamine contendentium secum uter ab altero benefactis et officiis vinceretur, nec alteruter erat inferior. Equalis quædam ac par erat utrisque in- ter ipsos mutua gratia commoditasque, illa qui- dem præmium virtutis habebat orbi terrarum præ- positum : hic vero parvi æstimabat terræ marisque arbitrium ac potestatem præ ea felicitate, qua illam nactus erat: pares invicem alter alteri oble- ctationes præbebant, dum et alter alterum videret, et alter ab altero conspiceretur: hic quidem talis, qualis est (qualem enim pulchritudinem quis su- ad nepotum usque vitam duraverit ea, quæ vide- qui

έκλυσεν, ἢ κατεπόθη τῷ χάσματι. Τὸ δὲ παρὸν κακόν Β πάσης ἀθρόως τῆς οἰκουμένης ἐστὶ πληγή. Οὐκ ἔστιν ἔθνος ἐν ἢ πόλιν μίαν ἀπολοφύρασθαι· ἀλλ᾽ ἁρμόζει τάχα τὴν τοῦ Ναβουχοδονόσορ προϊεσθαι φωνήν, ἣν πρὸς τοὺς ὑποχειρίους πεποίηται· ἡμῖν λέγω, λαός, φυλαί, γλῶσσαι. Μᾶλλον δὲ συγχωρήσατέ μοι, προσθεῖναί τι τῷ Ασσυρίῳ κηρύγματι, μεγαλο- φωνότερον ἀνακηρύξαι την συμφορὰν καὶ εἰπεῖν, ὡς ἄν τις ἐπὶ σκηνῆς ἀναβοήσας εἴποι· "Ω πόλεις καὶ δῆμοι, καὶ ἔθνη καὶ σύμπασα γῆ, καὶ τῆς θα λάσσης ὅσον τε πλώϊμον καὶ ὅσον οἰκούμενον· ὦ πάσης τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης ὅσον τῷ σκήπτρῳ τῆς βασιλείας εὐθύνεται, ὦ πάντες οι πανταχόθεν ἄνθρωποι, κοινῇ τῷ πάθει ἐπιστενάξατε, κοινῇ τοῦ θρήνου τὴν συνῳδίαν στήσασθε, κοινῇ τὴν πάντων ζημίαν ἀπολοφύρασθε. "Η βούλεσθε, καθώς ἂν οἷός τε ὦ, καὶ τὴν ζημίαν ὑμῖν διηγήσωμαι; Ἤνεγκεν ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς γενεᾷ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἐκβᾶσα τοὺς ἰδίους ὅρους, καὶ τὰ συνήθη μέτρα νικήσασα, ἡ φύσις, μᾶλλον δὲ ὁ τῆς φύσεως Κύριος, ἀνθρωπίνην ψυχὴν ἐν γυναικείῳ τῷ σώματι, ὑπὲρ πάντα σχεδόν τὰ προλαβόντα τῆς ἀρετῆς ὑποδείγματα, ἐν ᾗ πᾶσα μὲν σώματος, πᾶσα δὲ ψυχῆς ἀρετὴ συνδραμοῦσα, θαῦμα ἄπιστον ἔδειξε τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ, πόσων ἀγαθῶν συνδρομὴν μιᾷ ψυχῇ ἐν ἑνὶ ἐχώρησε σώματι ; Καὶ ὡς ἂν μάλιστα καταφανές ἅπασι γένοιτο τῆς γενεᾶς τὸ εὐτύχημα, ἐπὶ τὸν ὑψηλὸν θρόνον τῆς βα σιλείας ἀνάγεται, ὅπως ἡλίου δίκην ἐκ τοῦ ὑψηλού ἀξιώματος πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ταῖς ἀκτῖσι τῶν ἀρετῶν καταλάμψειεν, καὶ τῷ κατὰ θείαν ψῆφον τῆς οἰκουμένης ἁπάσης προτεταγμένῳ εἰς βίου τε καὶ βασιλείας κοινωνίαν συναρμοσθεῖσα, μακαριστὸν ἐποίει δι' ἑαυτῆς τὸ ὑπήκοον, ὄντως, καθώς φησιν ἡ Γραφὴ, βοηθὸς αὐτῷ πρὸς πᾶν ἀγαθὸν γινομένη. Εἰ φιλανθρωπίας ἦν ὁ καιρὸς, ἢ συνέτρεχεν αὐτῷ πρὸς τὸ ἀγαθὸν τοῦτο, ἢ καὶ προέτρεχεν· ἴσος ἦν ὁ ζυγὸς ἑκατέρωθεν τῇ τῆς φιλανθρωπίας ῥοπῇ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τά τε πρότερον ἀριθμὸν νικῶντα, καὶ τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος κηρύγματα, ἃ νῦν παρὰ τοῦ κήρυκος τῆς ἀληθείας ἠκούσαμεν. Εἰ τὸ εὐσεβὲς ἐπιζητεῖς, κοινὸς ἦν ἀμφοτέρων ὁ πρὸς εὐσέβειαν δρόμος. Εἰ τὸ προνοητικὸν, εἰ τὸ δίκαιον, εἰ ἄλλο τι τῶν πρὸς τὸ κρείττον σπουδαζομένων· πάντα ἐν ἁμίλλῃ ἦν ἀλλή λους νικᾶν ἐν ταῖς εὐποιίαις φιλονεικούντων, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἡττώμενος. Ἴση τις ἀμφοτέρων ἡ ἐπ' ἀλλήλοις χάρις, ἡ μὲν ἀρετῆς ἄθλον εἶχεν τὸν τῆς οἰκουμένης προτεταγμένον, ὁ δὲ μικρὰν ἡγεῖτο γῆς τε καὶ θα- λάττης τὴν ἐξουσίαν συγκρίσει τοῦ κατ' αὐτὴν εὐω τυχήματος· ἴσας ἀλλήλοις ἀντιπαρεῖχον τὰς εὐφρο σύνας, ἀλλήλους τε βλέποντες καὶ ὑπ' ἀλλήλων ὁρώμενοι· ὁ μὲν τοιοῦτος ὢν οἷός ἐστι (ποῖον γάρ τις κάλλος ὑπὲρ τὸ φαινόμενον δείξειεν; καὶ εἴη γε διαρκέσαι καὶ εἰς ἐκγόνων ζωὴν τὴ ὁρώμενον), την δὲ, οἵα τις ἦν, οὐκ ἔστιν ὑποδεῖξαι τῷ λόγῳ· οὐ γὰρ περιλέλειπται τι αὐτῆς δι' ἀκριβείας παρὰ τῆς τέχνης ὁμοίωμα· ἀλλ᾽ εἰ καί τι γέγονεν ἐν γραφαῖς ἢ ἐν πλάσμασι, πάντα τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἐνδεέστερα. ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. A bello infestatur, alia vero pars pace fruitur. Quid B D pra eam, quæ apparet, ostenderit ? et quidem vel • Dan. 111, 4. rursus? Aut fulmen aliquid concremavit, aut aquæ vis obruit, ab hiatu atque voragine alicubi absor- plio facta est. Ac praesens malum universi prorsus orbis terrarum vulnus est fieri non potest ut una gens, aut urbs una lamentetur, sed convenit forsitan Nabuchodonosoris edere vocem, qua sub- ditos appellat : Vobis dico, populi, tribus, lingua. Imo vero permittite mihi ut adjiciam aliquid As- syrio præconio, ut ampliori voce proclamem ac divulgem cladem ac dicam, ut aliquis in scena ex · clamans dixerit : civitates et populi, et gentes et universa terra, et maris quidquid tum navibus pervium, tumn (gentibus) habitatum est: o omnis nostri orbis quidquid imperii sceptro regitur, o qui ex omnibus partibus confuxistis homines, commu- niter calamitati ingemiscite, communiter lamenta- tionis concentum instituite, communiter omnium jacturam deplorate! An vullis ut, prout potero, etiam detrimentum vobis exponam? Tulit ætate nostra humana natura extra suos terminos egres- sa, consuetisque modis superatis, tulit natura, imo vero naturæ Dominus humanam animam in fe- mineo corpore supra omnia propemodum superiora virtutis exempla, in qua. omnis tum corporis, tum animi virtutis concursu facto, miraculumn incredi- bile vitæ humanæ exhibitum est, quot bonorum concursum una anima in uno corpore continuit ? Atque ut omnibus potissimum perspicua fiat ætatis nostræ felicitas, ad sublime solium regni evehitur, ut solis in modum virtutum radiis e sublimi digni- tate universum orbem illustraret, atque ei, universo orbi terrarum divino arbitrio præpositus esset, ad vitæ pariter et imperii societatem copu- lata, subditos per sese beatos efficeret, cum re- vera, ut inquit Scriptura, auxiliatrix ei esset ad onne bonum. Si humanitatem res postulabat, aut concurrebat cum eo ad hoc bonum, aut etiam præ- currebat par erat utrinque libra propensione hu- manitatis. Ac testimonio sunt orationi cum priora facta innumerabilia, tum præsentis temporis præ- conia, quæ nunc audivimus a præcone veritatis. Si pietatem requiris, communis erat utrisque cur- sus ad pietatem : si providentiam, si justitiam, કાં quid aliud ex iis quæ virtutis nomine bonique con- sequendi causa expetuntur : omnia posita erant in certamine contendentium secum uter ab altero benefactis et officiis vinceretur, nec alteruter erat inferior. Equalis quædam ac par erat utrisque in- ter ipsos mutua gratia commoditasque, illa qui- dem præmium virtutis habebat orbi terrarum præ- positum : hic vero parvi æstimabat terræ marisque arbitrium ac potestatem præ ea felicitate, qua illam nactus erat: pares invicem alter alteri oble- ctationes præbebant, dum et alter alterum videret, et alter ab altero conspiceretur: hic quidem talis, qualis est (qualem enim pulchritudinem quis su- ad nepotum usque vitam duraverit ea, quæ vide- qui

Τοιαῦτα καὶ μέχρι τούτου τὰ διηγήματα· τὰ δὲ ἐπὶ τούτοις οἷα ; Πάλιν βαῖν ἀναγκάζομαι. Καί μοι σύγγνωτε ὑπερβοῶντι τὸ πάθος. Ο Θράκη, τὸ φευκτὸν ὄνομα ! Το δυστυχές χωρίον, ἔθνος ἐκ συμ φορῶν γνωριζόμενον ! "Ω πρότερον μὲν πολεμίῳ πυρὶ ταῖς τῶν βαρβάρων ἐπιδρομαῖς δῃωθεῖσα, νῦν δὲ τὸ κεφάλαιον τῆς κοινῆς συμφορᾶς ἐν ἑαυτῇ δεξαμένη· ἐκεῖθεν τὸ ἀγαθὸν ἀναρπάζεται, ἐκεῖ ὁ φθόνος κατὰ τῆς βασιλείας εκώμασεν, ἐκεῖ γέγονεν τὸ τῆς οἰκου μένης ναυάγιον, ἐκεῖ καθάπερ ἐν κλύδωνι τῷ προβόλῳ προσπταίσαντες, τῷ τῆς λύπης βυθῷ καταδύημεν ! Ο πονηρᾶς ἐκδημίας ἐκείνης, ἢ τὴν ὑποστροφὴν οὐκ ἀπέδωκεν ! Ὢ πικρῶν ὑδάτων, ὧν τὰς πηγὰς ἐπεπό θησεν, ὡς οὐκ ὤφειλεν ! ' χωρίον, ἐν ᾧ τὸ πάθος ἐγένετο, διὰ τὸ πάθος τῇ σκοτομήνῃ ἐπώνυμον. Ακούω γὰρ κατὰ τὴν πάτριον αὐτῶν γλῶσσαν Σκό- του μιν τὸν τόπον επονομάζεσθαι· ἐκεῖ ἐσκοτίσθη & λύχνος, ἐκεῖ κατεσβέσθη τὸ φέγγος, ἐκεῖ αἱ ἀκτῖνες τῶν ἀρετῶν ἡμαυρώθησαν, οίχεται τῆς βασιλείας τὸ ἐγκαλλώπισμα, τὸ τῆς δικαιοσύνης πηδάλιον, ἡ τῆς φιλανθρωπίας εἰκὼν, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ ἀρχέτυπον· ἀφηρέθη τῆς φιλανδρίας ὁ τύπος, τὸ ἁγνὸν τῆς σω φροσύνης ἀνάθημα, ἡ εὐπρόσιτος σεμνότης, ἡ ἀκατα φρόνητος ημερότης, ἡ ὑψηλὴ ταπεινοφροσύνη, ἡ πεπαρρησιασμένη αἰδὼς, ἡ σύμμικτος τῶν ἀγαθῶν ἁρμονία· οἴχεται ὁ τῆς πίστεως ζῆλος, ὁ τῆς Ἐκκλη σίας στύλος, ὁ τῶν θυσιαστηρίων κόσμος, ὁ τῶν πενομένων πλοῦτος, ἡ πολυαρχὴς δεξιά, ὁ κοινὸς τῶν καταπονουμένων λιμήν. Πενθείτω ή παρθενία, θρηνεί τω ἡ χηρεία, ὀδυρέσθω ἡ ὀρφανία, γνώτωσαν τί εἶχον ὅτε οὐκ ἔχουσιν. Μᾶλλον δὲ τί χρή με κατά μέρη καὶ τάξεις διαιρεῖν τὸν θρῆνον; Στεναζέτω πᾶσα ἡ γενεὰ, βύθιον ἐκ μέσης καρδίας τὸν στεναγμὸν ἀνα- πέμπουσα· συμπενθείτω καὶ ἡ ἱερωσύνη αυτή, τὸν κοινὸν κόσμον τοῦ φθόνου ἀποσυλήσαντος. 'Αρα μὴ τολμηρὸν τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν, τό, Ινα τί ἀπώσω, ὁ Θεὸς, εἰς τέλος, καὶ διωργίσθη ό θυμός σου ἐπὶ πρόβατα νομῆς σου; Ποίων ἁμαρτημάτων τὰς δίκας ἐκτιννύομεν; Ὑπὲρ τίνος ταῖς ἐπαλλήλοις τῶν συμφορῶν μαστιζόμεθα; Η τάχα διὰ τὸ πλεονάσαι τὴν ἀσέβειαν τῶν ποικίλων αἱρέσεων, αὐτὴ καθ᾿ ἡμῶν ἡ ψῆφος ἐκράτησεν; Ορᾶτε γὰρ οἷοις κακοῖς ἐν βραχεῖ συνηνέχθημεν χρόνῳ. Οὔπω ἐπὶ τῇ προτέρα πληγῇ ἀναπνεύσαντες, οὔπω τὸ δάκρυον τῶν ὀφθαλ μῶν ἀποψήσαντες, πάλιν ἐν τοσαύτῃ γεγόναμεν συμφορᾷ. Τότε τὸ νεοθαλὲς ἄνθος ἀπωδυνάμεθα, νῦν αὐτὸ τὸ ἔρνος, ἀφ᾽ οὗ τὸ ἄνθος ἐβλάσθησαν· τότε τὴν ἐλπισθεῖσαν ὥραν, νῦν τὴν ἀκμάσασαν· τότε τὸ προσδοκώμενον ἀγαθὸν, νῦν τὸ ἐν πείρα γενόμενον. "Αρά μοι συγγνώσεσθε, ἀδελφοί, εἴ τι διὰ τὸ πάθος παραληρήσαιμι ; Τάχα, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις τῷ ἡμετέρῳ κακῷ συνεστέναξεν. Υπομνήσω δὲ τῶν γεγονότων ὑμᾶς, καὶ οἶμαι τους πολλοὺς τοῖς λεγομένοις συνθήσεσθαι· Ὅτε χρυσῷ καὶ πορφυρίδι κεκαλυμμένη ἐπὶ τὴν πόλιν ἡ βασιλις Ο Β S. GREGORII NYSSENI tur, pulchritudo), illa vero qualis quædam esset, non potest demonstrari oratione: non enim exstat ejus aliquod simulacrum, quod per artem exacte elaboratum sit, sed si quod etiam depictum vel ef- fictum est, omnia a veritate procul absunt. . C Ejusmodi etiam usque adhuc sunt ea quæ narran- ▲ tur: quæ sequuntur qualia ? Rursus clamare cogor. Ac mihi ignoscite propter incommodum clamando ex- tra modum egredienti. Thracia, fugiendum no- men! O infelix prædium, gens cladibus nobilitata ! O prius quidem hostili igni barbarorum incursio- nis vastata, nunc vero caput ac summam com- munis calamitatis in te recipiens, illinc bonum abripitur, illic invidia adversus imperium grassata ac debacchata est, illic orbis terrarum naufra- gium factum est, illic tanquam turbine correpti ad scopulum impingentes in fundum tristitiæ atque mcroris demersi sumus! O malam illam peregri- nationem, quæ rèditum denegavit ! O aquas amaras quarum fontes utinam non desiderasset! O præ- dium, in quo clades accidit, propter cladem ab obscura nocte cognomen sortitum Audio enim, patria eorum lingua Scaloumin, a tenebris scilicet, locum illum cognominari; illic obtenebrata est Jucerna illic exstinctus est splendor, illic ra- dii virtutum obscurati sunt, periit imperii orna- mentum, justitia gubernaculum, humanitatis imago, imo vero ipsa principalis humanitatis forma ; maritalis amoris figura atque exemplum ablatum est, castum continentiæ atque sobrieta- tis et pudicitiæ donarium, facilis aditu gravitas, non contemnenda facilitas et mansuetudo: alta animi humilitas atque modestia, pudor ingenuus, promiscua bonorum harmonia: periit fidei zelus et studium, Ecclesiæ columna, altarium ornatus, pauperum divitiæ, multis subministrando sufli- ciens dextra, communis jactatorum et aflicto rum portus. Lugeat virginitas, lamentetur vi. duitas, ploret orbitas, cognoscant quid habuerint, postquam habere desierunt. Imo vero quid attinet me in partes et ordines dividere lamentationem ? Ingemiscat omnis ætas, profundum e medio corde gemitum edens: una lugeat etiam sacerdotium ipsum, quoniam invidia communem ornatum de- traxit. Nunquid temerarium fuerit Prophetæ di- ctum illud proferre ? Quare repulisti, Deus, in f. nem? et concitatus est furor tuus adversus oves pascuæ tuæ³? Quorum peccatorum pœnas luimus ? Qua de causa ? Cujus rei nomine aliis super aliis cladibus alligimur et castigamur? An forsitan D propterea quod abundat impietas variarum hære- seon, hæc adversum nos sententia obtinuit ? Vi- dete enim quibus in exiguo tempore malis con- ficlati simus. Nondum a priore clade respiravi- mus, nondum lacrymas ab oculis abstersimus, rursus in tantam incidimus calamitatem. Tunc te- nerum florem deploravimus, nunc ipsum ramum, unde los germinavit et enatus est: tunc spera- ium decorem, nunc eum qui viguit: tunc bonum quod exspectabatur, nunc id, cujus periculum fa- • Psal. LXXIII, 1.

Τοιαῦτα καὶ μέχρι τούτου τὰ διηγήματα· τὰ δὲ ἐπὶ τούτοις οἷα ; Πάλιν βαῖν ἀναγκάζομαι. Καί μοι σύγγνωτε ὑπερβοῶντι τὸ πάθος. Ο Θράκη, τὸ φευκτὸν ὄνομα ! Το δυστυχές χωρίον, ἔθνος ἐκ συμ φορῶν γνωριζόμενον ! "Ω πρότερον μὲν πολεμίῳ πυρὶ ταῖς τῶν βαρβάρων ἐπιδρομαῖς δῃωθεῖσα, νῦν δὲ τὸ κεφάλαιον τῆς κοινῆς συμφορᾶς ἐν ἑαυτῇ δεξαμένη· ἐκεῖθεν τὸ ἀγαθὸν ἀναρπάζεται, ἐκεῖ ὁ φθόνος κατὰ τῆς βασιλείας εκώμασεν, ἐκεῖ γέγονεν τὸ τῆς οἰκου μένης ναυάγιον, ἐκεῖ καθάπερ ἐν κλύδωνι τῷ προβόλῳ προσπταίσαντες, τῷ τῆς λύπης βυθῷ καταδύημεν ! Ο πονηρᾶς ἐκδημίας ἐκείνης, ἢ τὴν ὑποστροφὴν οὐκ ἀπέδωκεν ! Ὢ πικρῶν ὑδάτων, ὧν τὰς πηγὰς ἐπεπό θησεν, ὡς οὐκ ὤφειλεν ! ' χωρίον, ἐν ᾧ τὸ πάθος ἐγένετο, διὰ τὸ πάθος τῇ σκοτομήνῃ ἐπώνυμον. Ακούω γὰρ κατὰ τὴν πάτριον αὐτῶν γλῶσσαν Σκό- του μιν τὸν τόπον επονομάζεσθαι· ἐκεῖ ἐσκοτίσθη & λύχνος, ἐκεῖ κατεσβέσθη τὸ φέγγος, ἐκεῖ αἱ ἀκτῖνες τῶν ἀρετῶν ἡμαυρώθησαν, οίχεται τῆς βασιλείας τὸ ἐγκαλλώπισμα, τὸ τῆς δικαιοσύνης πηδάλιον, ἡ τῆς φιλανθρωπίας εἰκὼν, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ ἀρχέτυπον· ἀφηρέθη τῆς φιλανδρίας ὁ τύπος, τὸ ἁγνὸν τῆς σω φροσύνης ἀνάθημα, ἡ εὐπρόσιτος σεμνότης, ἡ ἀκατα φρόνητος ημερότης, ἡ ὑψηλὴ ταπεινοφροσύνη, ἡ πεπαρρησιασμένη αἰδὼς, ἡ σύμμικτος τῶν ἀγαθῶν ἁρμονία· οἴχεται ὁ τῆς πίστεως ζῆλος, ὁ τῆς Ἐκκλη σίας στύλος, ὁ τῶν θυσιαστηρίων κόσμος, ὁ τῶν πενομένων πλοῦτος, ἡ πολυαρχὴς δεξιά, ὁ κοινὸς τῶν καταπονουμένων λιμήν. Πενθείτω ή παρθενία, θρηνεί τω ἡ χηρεία, ὀδυρέσθω ἡ ὀρφανία, γνώτωσαν τί εἶχον ὅτε οὐκ ἔχουσιν. Μᾶλλον δὲ τί χρή με κατά μέρη καὶ τάξεις διαιρεῖν τὸν θρῆνον; Στεναζέτω πᾶσα ἡ γενεὰ, βύθιον ἐκ μέσης καρδίας τὸν στεναγμὸν ἀνα- πέμπουσα· συμπενθείτω καὶ ἡ ἱερωσύνη αυτή, τὸν κοινὸν κόσμον τοῦ φθόνου ἀποσυλήσαντος. 'Αρα μὴ τολμηρὸν τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν, τό, Ινα τί ἀπώσω, ὁ Θεὸς, εἰς τέλος, καὶ διωργίσθη ό θυμός σου ἐπὶ πρόβατα νομῆς σου; Ποίων ἁμαρτημάτων τὰς δίκας ἐκτιννύομεν; Ὑπὲρ τίνος ταῖς ἐπαλλήλοις τῶν συμφορῶν μαστιζόμεθα; Η τάχα διὰ τὸ πλεονάσαι τὴν ἀσέβειαν τῶν ποικίλων αἱρέσεων, αὐτὴ καθ᾿ ἡμῶν ἡ ψῆφος ἐκράτησεν; Ορᾶτε γὰρ οἷοις κακοῖς ἐν βραχεῖ συνηνέχθημεν χρόνῳ. Οὔπω ἐπὶ τῇ προτέρα πληγῇ ἀναπνεύσαντες, οὔπω τὸ δάκρυον τῶν ὀφθαλ μῶν ἀποψήσαντες, πάλιν ἐν τοσαύτῃ γεγόναμεν συμφορᾷ. Τότε τὸ νεοθαλὲς ἄνθος ἀπωδυνάμεθα, νῦν αὐτὸ τὸ ἔρνος, ἀφ᾽ οὗ τὸ ἄνθος ἐβλάσθησαν· τότε τὴν ἐλπισθεῖσαν ὥραν, νῦν τὴν ἀκμάσασαν· τότε τὸ προσδοκώμενον ἀγαθὸν, νῦν τὸ ἐν πείρα γενόμενον. "Αρά μοι συγγνώσεσθε, ἀδελφοί, εἴ τι διὰ τὸ πάθος παραληρήσαιμι ; Τάχα, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις τῷ ἡμετέρῳ κακῷ συνεστέναξεν. Υπομνήσω δὲ τῶν γεγονότων ὑμᾶς, καὶ οἶμαι τους πολλοὺς τοῖς λεγομένοις συνθήσεσθαι· Ὅτε χρυσῷ καὶ πορφυρίδι κεκαλυμμένη ἐπὶ τὴν πόλιν ἡ βασιλις Ο Β S. GREGORII NYSSENI tur, pulchritudo), illa vero qualis quædam esset, non potest demonstrari oratione: non enim exstat ejus aliquod simulacrum, quod per artem exacte elaboratum sit, sed si quod etiam depictum vel ef- fictum est, omnia a veritate procul absunt. . C Ejusmodi etiam usque adhuc sunt ea quæ narran- ▲ tur: quæ sequuntur qualia ? Rursus clamare cogor. Ac mihi ignoscite propter incommodum clamando ex- tra modum egredienti. Thracia, fugiendum no- men! O infelix prædium, gens cladibus nobilitata ! O prius quidem hostili igni barbarorum incursio- nis vastata, nunc vero caput ac summam com- munis calamitatis in te recipiens, illinc bonum abripitur, illic invidia adversus imperium grassata ac debacchata est, illic orbis terrarum naufra- gium factum est, illic tanquam turbine correpti ad scopulum impingentes in fundum tristitiæ atque mcroris demersi sumus! O malam illam peregri- nationem, quæ rèditum denegavit ! O aquas amaras quarum fontes utinam non desiderasset! O præ- dium, in quo clades accidit, propter cladem ab obscura nocte cognomen sortitum Audio enim, patria eorum lingua Scaloumin, a tenebris scilicet, locum illum cognominari; illic obtenebrata est Jucerna illic exstinctus est splendor, illic ra- dii virtutum obscurati sunt, periit imperii orna- mentum, justitia gubernaculum, humanitatis imago, imo vero ipsa principalis humanitatis forma ; maritalis amoris figura atque exemplum ablatum est, castum continentiæ atque sobrieta- tis et pudicitiæ donarium, facilis aditu gravitas, non contemnenda facilitas et mansuetudo: alta animi humilitas atque modestia, pudor ingenuus, promiscua bonorum harmonia: periit fidei zelus et studium, Ecclesiæ columna, altarium ornatus, pauperum divitiæ, multis subministrando sufli- ciens dextra, communis jactatorum et aflicto rum portus. Lugeat virginitas, lamentetur vi. duitas, ploret orbitas, cognoscant quid habuerint, postquam habere desierunt. Imo vero quid attinet me in partes et ordines dividere lamentationem ? Ingemiscat omnis ætas, profundum e medio corde gemitum edens: una lugeat etiam sacerdotium ipsum, quoniam invidia communem ornatum de- traxit. Nunquid temerarium fuerit Prophetæ di- ctum illud proferre ? Quare repulisti, Deus, in f. nem? et concitatus est furor tuus adversus oves pascuæ tuæ³? Quorum peccatorum pœnas luimus ? Qua de causa ? Cujus rei nomine aliis super aliis cladibus alligimur et castigamur? An forsitan D propterea quod abundat impietas variarum hære- seon, hæc adversum nos sententia obtinuit ? Vi- dete enim quibus in exiguo tempore malis con- ficlati simus. Nondum a priore clade respiravi- mus, nondum lacrymas ab oculis abstersimus, rursus in tantam incidimus calamitatem. Tunc te- nerum florem deploravimus, nunc ipsum ramum, unde los germinavit et enatus est: tunc spera- ium decorem, nunc eum qui viguit: tunc bonum quod exspectabatur, nunc id, cujus periculum fa- • Psal. LXXIII, 1.

Τοιαῦτα καὶ μέχρι τούτου τὰ διηγήματα· τὰ δὲ ἐπὶ τούτοις οἷα ; Πάλιν βαῖν ἀναγκάζομαι. Καί μοι σύγγνωτε ὑπερβοῶντι τὸ πάθος. Ο Θράκη, τὸ φευκτὸν ὄνομα ! Το δυστυχές χωρίον, ἔθνος ἐκ συμ φορῶν γνωριζόμενον ! "Ω πρότερον μὲν πολεμίῳ πυρὶ ταῖς τῶν βαρβάρων ἐπιδρομαῖς δῃωθεῖσα, νῦν δὲ τὸ κεφάλαιον τῆς κοινῆς συμφορᾶς ἐν ἑαυτῇ δεξαμένη· ἐκεῖθεν τὸ ἀγαθὸν ἀναρπάζεται, ἐκεῖ ὁ φθόνος κατὰ τῆς βασιλείας εκώμασεν, ἐκεῖ γέγονεν τὸ τῆς οἰκου μένης ναυάγιον, ἐκεῖ καθάπερ ἐν κλύδωνι τῷ προβόλῳ προσπταίσαντες, τῷ τῆς λύπης βυθῷ καταδύημεν ! Ο πονηρᾶς ἐκδημίας ἐκείνης, ἢ τὴν ὑποστροφὴν οὐκ ἀπέδωκεν ! Ὢ πικρῶν ὑδάτων, ὧν τὰς πηγὰς ἐπεπό θησεν, ὡς οὐκ ὤφειλεν ! ' χωρίον, ἐν ᾧ τὸ πάθος ἐγένετο, διὰ τὸ πάθος τῇ σκοτομήνῃ ἐπώνυμον. Ακούω γὰρ κατὰ τὴν πάτριον αὐτῶν γλῶσσαν Σκό- του μιν τὸν τόπον επονομάζεσθαι· ἐκεῖ ἐσκοτίσθη & λύχνος, ἐκεῖ κατεσβέσθη τὸ φέγγος, ἐκεῖ αἱ ἀκτῖνες τῶν ἀρετῶν ἡμαυρώθησαν, οίχεται τῆς βασιλείας τὸ ἐγκαλλώπισμα, τὸ τῆς δικαιοσύνης πηδάλιον, ἡ τῆς φιλανθρωπίας εἰκὼν, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ ἀρχέτυπον· ἀφηρέθη τῆς φιλανδρίας ὁ τύπος, τὸ ἁγνὸν τῆς σω φροσύνης ἀνάθημα, ἡ εὐπρόσιτος σεμνότης, ἡ ἀκατα φρόνητος ημερότης, ἡ ὑψηλὴ ταπεινοφροσύνη, ἡ πεπαρρησιασμένη αἰδὼς, ἡ σύμμικτος τῶν ἀγαθῶν ἁρμονία· οἴχεται ὁ τῆς πίστεως ζῆλος, ὁ τῆς Ἐκκλη σίας στύλος, ὁ τῶν θυσιαστηρίων κόσμος, ὁ τῶν πενομένων πλοῦτος, ἡ πολυαρχὴς δεξιά, ὁ κοινὸς τῶν καταπονουμένων λιμήν. Πενθείτω ή παρθενία, θρηνεί τω ἡ χηρεία, ὀδυρέσθω ἡ ὀρφανία, γνώτωσαν τί εἶχον ὅτε οὐκ ἔχουσιν. Μᾶλλον δὲ τί χρή με κατά μέρη καὶ τάξεις διαιρεῖν τὸν θρῆνον; Στεναζέτω πᾶσα ἡ γενεὰ, βύθιον ἐκ μέσης καρδίας τὸν στεναγμὸν ἀνα- πέμπουσα· συμπενθείτω καὶ ἡ ἱερωσύνη αυτή, τὸν κοινὸν κόσμον τοῦ φθόνου ἀποσυλήσαντος. 'Αρα μὴ τολμηρὸν τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν, τό, Ινα τί ἀπώσω, ὁ Θεὸς, εἰς τέλος, καὶ διωργίσθη ό θυμός σου ἐπὶ πρόβατα νομῆς σου; Ποίων ἁμαρτημάτων τὰς δίκας ἐκτιννύομεν; Ὑπὲρ τίνος ταῖς ἐπαλλήλοις τῶν συμφορῶν μαστιζόμεθα; Η τάχα διὰ τὸ πλεονάσαι τὴν ἀσέβειαν τῶν ποικίλων αἱρέσεων, αὐτὴ καθ᾿ ἡμῶν ἡ ψῆφος ἐκράτησεν; Ορᾶτε γὰρ οἷοις κακοῖς ἐν βραχεῖ συνηνέχθημεν χρόνῳ. Οὔπω ἐπὶ τῇ προτέρα πληγῇ ἀναπνεύσαντες, οὔπω τὸ δάκρυον τῶν ὀφθαλ μῶν ἀποψήσαντες, πάλιν ἐν τοσαύτῃ γεγόναμεν συμφορᾷ. Τότε τὸ νεοθαλὲς ἄνθος ἀπωδυνάμεθα, νῦν αὐτὸ τὸ ἔρνος, ἀφ᾽ οὗ τὸ ἄνθος ἐβλάσθησαν· τότε τὴν ἐλπισθεῖσαν ὥραν, νῦν τὴν ἀκμάσασαν· τότε τὸ προσδοκώμενον ἀγαθὸν, νῦν τὸ ἐν πείρα γενόμενον. "Αρά μοι συγγνώσεσθε, ἀδελφοί, εἴ τι διὰ τὸ πάθος παραληρήσαιμι ; Τάχα, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος, καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις τῷ ἡμετέρῳ κακῷ συνεστέναξεν. Υπομνήσω δὲ τῶν γεγονότων ὑμᾶς, καὶ οἶμαι τους πολλοὺς τοῖς λεγομένοις συνθήσεσθαι· Ὅτε χρυσῷ καὶ πορφυρίδι κεκαλυμμένη ἐπὶ τὴν πόλιν ἡ βασιλις Ο Β S. GREGORII NYSSENI tur, pulchritudo), illa vero qualis quædam esset, non potest demonstrari oratione: non enim exstat ejus aliquod simulacrum, quod per artem exacte elaboratum sit, sed si quod etiam depictum vel ef- fictum est, omnia a veritate procul absunt. . C Ejusmodi etiam usque adhuc sunt ea quæ narran- ▲ tur: quæ sequuntur qualia ? Rursus clamare cogor. Ac mihi ignoscite propter incommodum clamando ex- tra modum egredienti. Thracia, fugiendum no- men! O infelix prædium, gens cladibus nobilitata ! O prius quidem hostili igni barbarorum incursio- nis vastata, nunc vero caput ac summam com- munis calamitatis in te recipiens, illinc bonum abripitur, illic invidia adversus imperium grassata ac debacchata est, illic orbis terrarum naufra- gium factum est, illic tanquam turbine correpti ad scopulum impingentes in fundum tristitiæ atque mcroris demersi sumus! O malam illam peregri- nationem, quæ rèditum denegavit ! O aquas amaras quarum fontes utinam non desiderasset! O præ- dium, in quo clades accidit, propter cladem ab obscura nocte cognomen sortitum Audio enim, patria eorum lingua Scaloumin, a tenebris scilicet, locum illum cognominari; illic obtenebrata est Jucerna illic exstinctus est splendor, illic ra- dii virtutum obscurati sunt, periit imperii orna- mentum, justitia gubernaculum, humanitatis imago, imo vero ipsa principalis humanitatis forma ; maritalis amoris figura atque exemplum ablatum est, castum continentiæ atque sobrieta- tis et pudicitiæ donarium, facilis aditu gravitas, non contemnenda facilitas et mansuetudo: alta animi humilitas atque modestia, pudor ingenuus, promiscua bonorum harmonia: periit fidei zelus et studium, Ecclesiæ columna, altarium ornatus, pauperum divitiæ, multis subministrando sufli- ciens dextra, communis jactatorum et aflicto rum portus. Lugeat virginitas, lamentetur vi. duitas, ploret orbitas, cognoscant quid habuerint, postquam habere desierunt. Imo vero quid attinet me in partes et ordines dividere lamentationem ? Ingemiscat omnis ætas, profundum e medio corde gemitum edens: una lugeat etiam sacerdotium ipsum, quoniam invidia communem ornatum de- traxit. Nunquid temerarium fuerit Prophetæ di- ctum illud proferre ? Quare repulisti, Deus, in f. nem? et concitatus est furor tuus adversus oves pascuæ tuæ³? Quorum peccatorum pœnas luimus ? Qua de causa ? Cujus rei nomine aliis super aliis cladibus alligimur et castigamur? An forsitan D propterea quod abundat impietas variarum hære- seon, hæc adversum nos sententia obtinuit ? Vi- dete enim quibus in exiguo tempore malis con- ficlati simus. Nondum a priore clade respiravi- mus, nondum lacrymas ab oculis abstersimus, rursus in tantam incidimus calamitatem. Tunc te- nerum florem deploravimus, nunc ipsum ramum, unde los germinavit et enatus est: tunc spera- ium decorem, nunc eum qui viguit: tunc bonum quod exspectabatur, nunc id, cujus periculum fa- • Psal. LXXIII, 1.

ἐκομίζετο (κλίνη δὲ ἦν ἡ κομίζουσα), καὶ πᾶσα ἀξία, καὶ ἡλικία πᾶσα προχεθεῖσα τοῦ ἄστεος, ἀπεστενο - χώρει διὰ τοῦ πλήθους τὸ ὕπαιθρον· πάντων ἐκ ποδῶν, καὶ τῶν ὑπερεχόντων τοῖς ἀξιώμασιν, προ- πομπευόντων τοῦ πάθους· μέμνησθε πάντως όπως ὁ ἥλιος ταῖς νεφέλαις τὰς ἀκτῖνας ἑαυτοῦ συνεκάλυψεν, ὡς ἂν μὴ ἴδοι τάχα καθαρῷ τῷ φωτὶ μετὰ τοιούτου σχήματος εἰσελαύνουσαν τὴν βασιλίδα τῇ πόλει, οὐκ ἐπὶ ἁρματός τινος, ἢ χρυσοδέτου ἀπήνης, κατὰ τὸν βασίλειον κόσμον, τοῖς δορυφόροις ἀγαλλομένην, ἀλλ᾽ ἐν σορῷ κεκαλυμμένην, ἐπικρυπτομένην τὸ εἶδος ἐκεῖνο τῷ σκυθρωπῷ προκαλύμματι· θέαμα δεινόν τε καὶ ἐλεεινὸν, δακρύων ἀφορμὴ προκειμένη τοῖς ἐντυγχάνουσιν· ἦν ἅπας τῶν συνειλεγμένων, ὁ ἔπηλύς τε καὶ ὁ ἐγχώριος, οὐκ εὐφημίαις, ἀλλὰ θρήνοις εἰσιοῦσαν ἐδέχετο. Τότε καὶ ὁ ἀὴρ πενθικῶς ἐσχυ- Β θρώπασεν, οἷον ἱμάτιόν τι πενθικὸν τὸν ζόφον περιο βαλλόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ νεφέλαι, καθώς δυνατὸν αὐταῖς ἦν, ἐπεδάκρυον, ἀπαλὰς ψεκάδας ἀντὶ δα- κρύων ἐπαφιεῖσαι τῷ πάθει. Η ταῦτα μὲν ὄντως λῆρός ἐστι, καὶ οὐδὲ λέγειν ἄξιον; Εἰ γάρ τι καὶ γέγονεν ἐν τῇ κτίσει τοιοῦτον, οἷον ἐπισημῆναι τὴν συμφοράν, οὐ παρὰ τῆς κτί σεως γέγονε πάντως, ἀλλὰ παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως, τιμῶντος δι' ὧν ἐποίει τῆς ὁσίας τὸν θάνα- τον. Τίμιος γάρ, φησὶν, ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ. Εἶδον δὲ ἐγὼ τότε ἕτερον. θέαμα τῶν εἰρημένων παραδοξότερον. Εἶδον διπλοῦν ὅμ- βρον, τὸν μὲν ἐκ τοῦ ἀέρος, τὸν δὲ ἐκ τῶν δακρύων ἐπὶ τὴν γῆν καταῤῥέοντα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐξ ὀφθαλμῶν. ὑετὲς τοῦ ἐκ τῶν νεφῶν ἐνδεέστερος. Εν γάρ τοσ αὐταις μυριάσιν τῶν συμπαρόντων, οὐκ ἦν ὀφθαλμὸς ὁ μὴ καταβρέχων τὴν γῆν ταῖς τῶν δακρύων στα γόσιν. Ἀλλ᾿ οὐ καλῶς τάχα τῆς τοῦ διδασκάλου γνώμης ἐστοχασάμεθα, πλέον ἢ ἔδει τοῖς σκυθρωποῖς ἐμβαθύναντες. Ἴσως γὰρ βούλεται θεραπεῦσαι μᾶλ λον ἢ ἀνιᾶσαι τὴν ἀκοήν· ἡμεῖς δὲ τὸ ἐναντίον νῦν πεποιήκαμεν. "Ωσπερ ἂν εἴ τις ἰατρὸς τραυματίαν λαβὼν, μὴ μόνον ἀμελοίη τῆς θεραπείας, ἀλλὰ καὶ βρωτικοῖς τισι φαρμάκοις προσεπιτρίβει τὸν ὀδυνώ- μενον. Οὐκοῦν ἐπαντλητέον τὸν ἐλαιώδη λόγον τῇ διοιδούσῃ πληγῇ. Οἶδεν γὰρ καὶ ἡ εὐαγγελικὴ ἱατρεία τῇ στύψει τοῦ οἴνου καταμιγνύειν τὸ ἔλαιον. Ἐπικλί νωμεν οὖν ὑμῖν, παρὰ τῆς Γραφῆς λαβόντες τὸν τοῦ ἐλαίου καμψάκην, ὡς ἔστι δυνατόν, τὸ σκυθρωπὸν τῶν εἰρημένων εἰς παραμυθίαν παλινῳδήσαντες. Αλλά μοι μηδεὶς ἀπιστείτω τῷ λεγομένω, κἂν πα ράδοξον ᾖ- Εστιν, ἀδελφοί, τὸ ἀγαθὸν, ὃ ζητοῦμεν, ἔστι, καὶ οὐκ ἀπόλωλεν. Μᾶλλον δὲ μικρότερον εἶπον τῆς ἀληθείας. Οὐ μόνον γὰρ ἔστι τὸ ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ ἐν ὑψηλοτέροις ἢ πρότερον. Τὴν βασιλίδα ζητεῖς ; Εντοῖς βασιλείοις τὴν διαγωγήν ἔχει. Αλλ' ὀφθαλμῷ ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. modo propter cladem ineptus sim et absurda lo- quar? Forsitan, ut inquit Apostolus C, etiam ips: creatura nostro incommodo ingemuit. Atque eo- rum quæ acciderunt, vobis memoriam renovabo ac plerosque opinor iis, quæ dicantur, assensuros esse. Cum auro purpureaque veste velata impera- trix in urbem portaretur (lectica autem erat, qua portabatur), atque omni ordine, omni ætate ex urbe profusa, quidquid soli aeri aperto expositum esset, præ multitudine nimis angustum videretur, atque omnes etiam dignitate excellentes pedibus funus prosequerentur: meministis prorsus, ut sol nebulis suos radios obtegeret, ue forsitan puro lut- mine videret imperatricem cum ejusmodi habitu in A ctum est. An ignoscetis mihi, fratres, si quo urbem invectam, non in curru quodam, aut rheda auro revincta pro regio ornatu satellitibus stipan- tibus lætam, sed in loculo tectam, formam illam tristi velamento occultatam, spectaculum acerbum pariter ac miserabile, quæ omnibus occurrentibus lacrymarum materies proposita esset : quam omnis populus qui confluxerat, tam peregrinus quam dome- sticus, non faustis acclamationibus, sed lamentationibus introeuntem excipiebat. Tunc etiam aer lugubrem in modum tristis fuit, tanquam pallio quodam lugubri, caligine se induens atque circumdans. Quin etiam nubes, prout ab ipsis fieri poterat, illacrymabantur, molles ac tenues pluviæ guttaset rores luctui lacrymarum loco superfundentes. C An hæc quidem deliramenta ac nugæ revera sunt, ac ne digna quidem, quæ dicantur? Nam etiamsi ejusmodi quid accidit in creatura, quod cladem indicaret et insignem efficeret, prorsus a creatura factum non est; sed a creaturæ Domino, per ea quæ faciebat, sanctæ mortem honorante. Honorata enim est, inquit ille, coram Domino mors sanctorum ejus 1. Vidi autem ego tunc aliud spe- ctaculum modo dictis magis inopinatum admirabi- liusque : vidi duplicem imbrem, unum quidem ex aere, alterum vero ex oculis lacrymantium ad terram defluentem, ac non erat minor pluvia ocu- lorum, quam is qui e nubibus profluebat. In tot millibus enim qui simul aderant, nullus erat ocu- lus qui terram lacrymarum guttis non irrigaret. Verum haud recta fortasse conjectura ad mentem præceptoris assequendam usi sumus, et ita a sen- tentia ejus aberravimus, quippe rebus acerbis ac tristibus diutius quam oportet immorati. Forsitan enim curare potius, quam molestia aures afficere D vult, nos vero contrarium nunc fecimus. Veluti si Rom. viii, 22. Psal. cxv, 14. quis medicus acceptum saucium non modo curare negligat, verum etiam exedentibus quibusdam et consumendi vim habentibus medicamentis insuper miserum doloribus affligat atque conficiat. Proinde intumescenti vulneri effundenda est oratio, quæ sicut oleum, leniendi mitigandique vim habeat. Solet enim etiam evangelica medicina vini astrictivæ naturæ oleum admiscere. Convertamus igitur vobis, oleario a sacra Scriptura vase sumpto, quoad ejus fieri potest, prioribus contraria in medium afferen- tes, acerbitatem atque mœstitiam eorum quæ dicta

ἐκομίζετο (κλίνη δὲ ἦν ἡ κομίζουσα), καὶ πᾶσα ἀξία, καὶ ἡλικία πᾶσα προχεθεῖσα τοῦ ἄστεος, ἀπεστενο - χώρει διὰ τοῦ πλήθους τὸ ὕπαιθρον· πάντων ἐκ ποδῶν, καὶ τῶν ὑπερεχόντων τοῖς ἀξιώμασιν, προ- πομπευόντων τοῦ πάθους· μέμνησθε πάντως όπως ὁ ἥλιος ταῖς νεφέλαις τὰς ἀκτῖνας ἑαυτοῦ συνεκάλυψεν, ὡς ἂν μὴ ἴδοι τάχα καθαρῷ τῷ φωτὶ μετὰ τοιούτου σχήματος εἰσελαύνουσαν τὴν βασιλίδα τῇ πόλει, οὐκ ἐπὶ ἁρματός τινος, ἢ χρυσοδέτου ἀπήνης, κατὰ τὸν βασίλειον κόσμον, τοῖς δορυφόροις ἀγαλλομένην, ἀλλ᾽ ἐν σορῷ κεκαλυμμένην, ἐπικρυπτομένην τὸ εἶδος ἐκεῖνο τῷ σκυθρωπῷ προκαλύμματι· θέαμα δεινόν τε καὶ ἐλεεινὸν, δακρύων ἀφορμὴ προκειμένη τοῖς ἐντυγχάνουσιν· ἦν ἅπας τῶν συνειλεγμένων, ὁ ἔπηλύς τε καὶ ὁ ἐγχώριος, οὐκ εὐφημίαις, ἀλλὰ θρήνοις εἰσιοῦσαν ἐδέχετο. Τότε καὶ ὁ ἀὴρ πενθικῶς ἐσχυ- Β θρώπασεν, οἷον ἱμάτιόν τι πενθικὸν τὸν ζόφον περιο βαλλόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ αἱ νεφέλαι, καθώς δυνατὸν αὐταῖς ἦν, ἐπεδάκρυον, ἀπαλὰς ψεκάδας ἀντὶ δα- κρύων ἐπαφιεῖσαι τῷ πάθει. Η ταῦτα μὲν ὄντως λῆρός ἐστι, καὶ οὐδὲ λέγειν ἄξιον; Εἰ γάρ τι καὶ γέγονεν ἐν τῇ κτίσει τοιοῦτον, οἷον ἐπισημῆναι τὴν συμφοράν, οὐ παρὰ τῆς κτί σεως γέγονε πάντως, ἀλλὰ παρὰ τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως, τιμῶντος δι' ὧν ἐποίει τῆς ὁσίας τὸν θάνα- τον. Τίμιος γάρ, φησὶν, ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ. Εἶδον δὲ ἐγὼ τότε ἕτερον. θέαμα τῶν εἰρημένων παραδοξότερον. Εἶδον διπλοῦν ὅμ- βρον, τὸν μὲν ἐκ τοῦ ἀέρος, τὸν δὲ ἐκ τῶν δακρύων ἐπὶ τὴν γῆν καταῤῥέοντα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐξ ὀφθαλμῶν. ὑετὲς τοῦ ἐκ τῶν νεφῶν ἐνδεέστερος. Εν γάρ τοσ αὐταις μυριάσιν τῶν συμπαρόντων, οὐκ ἦν ὀφθαλμὸς ὁ μὴ καταβρέχων τὴν γῆν ταῖς τῶν δακρύων στα γόσιν. Ἀλλ᾿ οὐ καλῶς τάχα τῆς τοῦ διδασκάλου γνώμης ἐστοχασάμεθα, πλέον ἢ ἔδει τοῖς σκυθρωποῖς ἐμβαθύναντες. Ἴσως γὰρ βούλεται θεραπεῦσαι μᾶλ λον ἢ ἀνιᾶσαι τὴν ἀκοήν· ἡμεῖς δὲ τὸ ἐναντίον νῦν πεποιήκαμεν. "Ωσπερ ἂν εἴ τις ἰατρὸς τραυματίαν λαβὼν, μὴ μόνον ἀμελοίη τῆς θεραπείας, ἀλλὰ καὶ βρωτικοῖς τισι φαρμάκοις προσεπιτρίβει τὸν ὀδυνώ- μενον. Οὐκοῦν ἐπαντλητέον τὸν ἐλαιώδη λόγον τῇ διοιδούσῃ πληγῇ. Οἶδεν γὰρ καὶ ἡ εὐαγγελικὴ ἱατρεία τῇ στύψει τοῦ οἴνου καταμιγνύειν τὸ ἔλαιον. Ἐπικλί νωμεν οὖν ὑμῖν, παρὰ τῆς Γραφῆς λαβόντες τὸν τοῦ ἐλαίου καμψάκην, ὡς ἔστι δυνατόν, τὸ σκυθρωπὸν τῶν εἰρημένων εἰς παραμυθίαν παλινῳδήσαντες. Αλλά μοι μηδεὶς ἀπιστείτω τῷ λεγομένω, κἂν πα ράδοξον ᾖ- Εστιν, ἀδελφοί, τὸ ἀγαθὸν, ὃ ζητοῦμεν, ἔστι, καὶ οὐκ ἀπόλωλεν. Μᾶλλον δὲ μικρότερον εἶπον τῆς ἀληθείας. Οὐ μόνον γὰρ ἔστι τὸ ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ ἐν ὑψηλοτέροις ἢ πρότερον. Τὴν βασιλίδα ζητεῖς ; Εντοῖς βασιλείοις τὴν διαγωγήν ἔχει. Αλλ' ὀφθαλμῷ ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. modo propter cladem ineptus sim et absurda lo- quar? Forsitan, ut inquit Apostolus C, etiam ips: creatura nostro incommodo ingemuit. Atque eo- rum quæ acciderunt, vobis memoriam renovabo ac plerosque opinor iis, quæ dicantur, assensuros esse. Cum auro purpureaque veste velata impera- trix in urbem portaretur (lectica autem erat, qua portabatur), atque omni ordine, omni ætate ex urbe profusa, quidquid soli aeri aperto expositum esset, præ multitudine nimis angustum videretur, atque omnes etiam dignitate excellentes pedibus funus prosequerentur: meministis prorsus, ut sol nebulis suos radios obtegeret, ue forsitan puro lut- mine videret imperatricem cum ejusmodi habitu in A ctum est. An ignoscetis mihi, fratres, si quo urbem invectam, non in curru quodam, aut rheda auro revincta pro regio ornatu satellitibus stipan- tibus lætam, sed in loculo tectam, formam illam tristi velamento occultatam, spectaculum acerbum pariter ac miserabile, quæ omnibus occurrentibus lacrymarum materies proposita esset : quam omnis populus qui confluxerat, tam peregrinus quam dome- sticus, non faustis acclamationibus, sed lamentationibus introeuntem excipiebat. Tunc etiam aer lugubrem in modum tristis fuit, tanquam pallio quodam lugubri, caligine se induens atque circumdans. Quin etiam nubes, prout ab ipsis fieri poterat, illacrymabantur, molles ac tenues pluviæ guttaset rores luctui lacrymarum loco superfundentes. C An hæc quidem deliramenta ac nugæ revera sunt, ac ne digna quidem, quæ dicantur? Nam etiamsi ejusmodi quid accidit in creatura, quod cladem indicaret et insignem efficeret, prorsus a creatura factum non est; sed a creaturæ Domino, per ea quæ faciebat, sanctæ mortem honorante. Honorata enim est, inquit ille, coram Domino mors sanctorum ejus 1. Vidi autem ego tunc aliud spe- ctaculum modo dictis magis inopinatum admirabi- liusque : vidi duplicem imbrem, unum quidem ex aere, alterum vero ex oculis lacrymantium ad terram defluentem, ac non erat minor pluvia ocu- lorum, quam is qui e nubibus profluebat. In tot millibus enim qui simul aderant, nullus erat ocu- lus qui terram lacrymarum guttis non irrigaret. Verum haud recta fortasse conjectura ad mentem præceptoris assequendam usi sumus, et ita a sen- tentia ejus aberravimus, quippe rebus acerbis ac tristibus diutius quam oportet immorati. Forsitan enim curare potius, quam molestia aures afficere D vult, nos vero contrarium nunc fecimus. Veluti si Rom. viii, 22. Psal. cxv, 14. quis medicus acceptum saucium non modo curare negligat, verum etiam exedentibus quibusdam et consumendi vim habentibus medicamentis insuper miserum doloribus affligat atque conficiat. Proinde intumescenti vulneri effundenda est oratio, quæ sicut oleum, leniendi mitigandique vim habeat. Solet enim etiam evangelica medicina vini astrictivæ naturæ oleum admiscere. Convertamus igitur vobis, oleario a sacra Scriptura vase sumpto, quoad ejus fieri potest, prioribus contraria in medium afferen- tes, acerbitatem atque mœstitiam eorum quæ dicta

γνῶναι τοῦτο ποθεῖς; Οὐκ ἔξεστί σοι βασιλίδος θέαν περιεργάζεσθαι. Φοβερὰ περὶ αὐτὴν ἡ τῶν δορυφόρων φρουρά· οὐ τούτων λέγω τῶν δορυφόρων, οἷς σίδηρος τὸ ὅπλον ἐστὶν, ἀλλὰ τῶν τῇ φλογίνῃ ρομφαία καθώ ωπλισμένων, ὧν τὸ εἶδος ἀνθρώπων ὄψεις οὐχ ὑποδέ χεται. Ἐν οἷς ἀποῤῥήτοις τῆς βασιλείας ἡ οίκησις, τότε ὄψει, ὅταν καὶ σὺ προκύψῃς τοῦ σώματος· οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως ἐντὸς τῶν ἀδύτων τῆς βασιλείας γενέσθαι, μὴ διασχόντα τὸ τῆς σαρκὸς παραπέτασμα. Η κρείττον οίει τὸ διὰ σαρκὸς μετέχειν τοῦ βίου; Οὐκοῦν παιδευσάτω σε ὁ θεῖος Απόστολος, ὁ τῶν ἀῤῥήτων τοῦ παραδείσου μετεσχηκώς μυστηρίων. Τί λέγει περὶ τῆς ὧδε ζωῆς, τάχα ἐκ τοῦ κοινοῦ τῶν ἀν- θρώπων φθεγγόμενος; Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος ! Τις με ρύσεται ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; Διὰ τί τοῦτο λέγει; Ὅτι τὸ ἀναλῦσαι, καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι, πολλῷ κρεῖττόν φησιν. Τί δὲ ὁ μέγας Δαβίδ, ὁ τοσαύτῃ δυναστεία κομῶν, ὁ πάντα πρὸς ἡδονὴν καὶ κατ' ἐξουσίαν εἰς ἀπόλαυσιν ἔχων ; Οὐ στενοχωρεῖται τῷ βίῳ; Οὐ φυλακὴν ὀνομάζει την ὧδε ζωήν; Οὐ βοᾷ πρὸς τὸν Κύριον· Ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου ; Οὐ πρὸς τὴν παράτασιν τῆς ζωῆς δυσχεραίνει, Οίμοι, λέγων, ὅτι ἡ παροιμία μου ἐμακρύνθη! Η οὐκ ᾔδεισαν διακρῖναι οἱ ἅγιοι τὸ καλὸν ἐκ τοῦ χείρονος, καὶ διὰ τοῦτο προτιμο τέραν ᾤοντο τῇ ψυχῇ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ἔξοδον ; Σὺ δὲ, τί καλὸν, εἰπέ μοι, παρὰ τὸν βίον ὁρᾷς; Κατα- νόησον ἐν τίσιν ἡ ζωὴ θεωρεῖται. Οὐ λέγω στε τὴν τοῦ προφήτου φωνήν, ὅτι πᾶσα σὰρξ χόρτος. Σεμνύνει γὰρ ἐκεῖνος μᾶλλον τῷ ὑποδείγματι τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα. Τάχα γὰρ κρεῖττον ἦν χόρτον εἶναι μᾶλλον, ἢ ὅπερ ἐστί. Διὰ τί; Ότι οὐδεμίαν ὁ χόρτος ἐκ φύσεως ἀηδίαν ἔχει· ἡ δὲ σὰρξ ἡμῶν, ὀσμῆς ἐστιν ἐργαστήριον, ἅπαν τὸ ληφθὲν εἰς δια φθορὰν ἀχρειοῦσα. Τὸ δὲ τὸν ἅπαντα χρόνον ὑπο κεῖσθαι τῇ τῆς γαστρὸς λειτουργία, ποίας τιμωρίας οὐκ ἔστιν ἀνιαρώτερον; Ορᾶτε γὰρ τοῦτον τὸν διηνεκή φορολόγον, τὴν γαστέρα λέγω, ὅτην επάγει καθ' ἡμέραν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπαιτήσεως; Ο καν ποτε πλέον τοῦ τεταγμένου προκαταβάλωμεν, οὐδὲν 1ο τοῦ ἐφεξῆς χρέους προεξετίσαμεν· καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἐν τῷ μύλωνι ταλαιπωρούντων ζώων κεκαλυμ μένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς, τὴν τοῦ βίου μύλην περιερχό μεθα, ἀεὶ διὰ τῶν ὁμοίων περιχωροῦντες, καὶ ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἀναστρέφοντες. Εἴπω σοι τὴν κυκλικήν ταύτην περίοδον, ὄρεξις, κόρος, ὕπνος, ἐγρήγορσις, κένωσις, πλήρωσις. Αεὶ ἀπ' ἐκείνων ταῦτα, καὶ ἀπὸ τούτων ἐκεῖνα· καὶ πάλιν ταῦτα, καὶ οὐδέποτε κύκλῳ περιιόντες παυόμεθα, ἕως ἂν ἔξω τοῦ μύλωνος γεν νώμεθα. Καλῶς ὁ Σολομὼν πίθον τετρημένον καὶ οἶκον ἀλλότριον ὀνομάζει τὸν ὧδε βίον. Οντως γὰρ ἀλλότριος οἶκος, καὶ οὐχ ἡμέτερος, ὅτι οὐκ ἐφ' ἡμῖν ΧΑΙΣ, 5. S. GREGORII NYSSENI sunt, in consolationem. Sed nemo, quæso, Adem A sermoni deroget, etiamsi præter opinionem accidal, a communi sententia discrepet, atque diversus sit. Salvum, fratres, est bonum, quod quærinius, sal- vum est, et non periit. Imo vero minus dixi, quam veritas habet. Non modo enim salvum bonum est, verum etiam est in sublimioribus, quam prius. Jinperatricem quæris? In palatio domicilium habet. At oculo hoc cognoscere desideras. Non licet tibi supervacuam operam sumere in hoc, ut reginam spectes. Terribilis circum eam armigerorum custo- dia est: non horum, inquam, armigerorum, quibus ferrea sunt arma, sed eorum qui flammeo gladio armati sunt: quorum speciem visus hominum non sustinet, in quibus arcanis regni est magnificentia, tunc videbis, cum et ipse e corpore eminens prospexeris: non enim aliter intra adyla atque pene- tralia regni pervenire licet, nisi carnis velo diducto. c An præstabilius putas per carnem vita frui? B Proinde doceat te divinus Apostolus, qui arcano- rum paradisi mysteriorum particeps fuit. Quid dicit de hac vita? forsitan ex communi hominum loquens persona Miser ego homo ! quis me eripiet ex hoc corpore morti obnoxio' ? Quare hoc dicit? Quoniam resolvi, et esse cum Christo longe melius esse dicit '. Quid item magnus ille David, qui tanto principatu florebat, qui omnia, quæ pertinent ad voluptatem fruendam, abunde habebat ? Non an- gitur vita? non custodiam nominat hanc vitam ? An non clamat ad Dominum: Educ e custodia animam meam ? An non productione vitæ gravatur, et ofenditur? Heu mihi, dicens, quoniam inquili natus meus prolongatus est"! An non noverant sancti discernere bonum a malo, et jdcirco animæ præstabiliorem esse putabant exitum e corpore ? Tu vero, quid boni, quæso, in vita vides ? Consi- dera quibus in rebus vita spectetur. Non profero tibi vocem prophetæ dicentis : Omnis caro fenum13. Ornat enim ille et honestat magis ea similitudine miseriam naturæ: forsitan enim melius esset fe- mum eam esse potius quam id quod est. Quare? quia nullam a natura injucunditatem fenum habet; caro vero nostra tetri odoris est officina, quidquid acceperit corrumpendo inutile reddens. Quod vero supplicium est æque grave, atque omni tempore ministerio ventris obnoxium esse? Videte enin hunc perpetuum tributi exactorem, ventrem dico, quantam quotidie necessitatem afferat exactionis? Cui etiamsi aliquando amplius quam statutum et D ordinatum sit, ante dependerimus, nihil de inse- quenti debito ante solvendo deduximus : quemad- modum animalia quæ in pistrino labore conficiun- tur, tectis oculis vitæ molam circuimus, semper per similia obambulantes, et ad cadem revertentes. Dicam tibi hunc ambitum circularem : appetitus est, satietas, somnus, vigilia, evacuatio, repletio : semper ab illis hæc, et ab his illa, et rursus hæc, ac nunquam in orbem obambulare desinimus, donec extra molendinum evaserimus. Recte Salomon dolium perforatum, et domum alienam nominat hanc vitam. Vere enim aliena domus est, et non * II Cor. x, sqq. 'Rom. vii, 24. Philipp. 1, 6. Isa. 23. Psal. cxli, 8. Psal.

γνῶναι τοῦτο ποθεῖς; Οὐκ ἔξεστί σοι βασιλίδος θέαν περιεργάζεσθαι. Φοβερὰ περὶ αὐτὴν ἡ τῶν δορυφόρων φρουρά· οὐ τούτων λέγω τῶν δορυφόρων, οἷς σίδηρος τὸ ὅπλον ἐστὶν, ἀλλὰ τῶν τῇ φλογίνῃ ρομφαία καθώ ωπλισμένων, ὧν τὸ εἶδος ἀνθρώπων ὄψεις οὐχ ὑποδέ χεται. Ἐν οἷς ἀποῤῥήτοις τῆς βασιλείας ἡ οίκησις, τότε ὄψει, ὅταν καὶ σὺ προκύψῃς τοῦ σώματος· οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως ἐντὸς τῶν ἀδύτων τῆς βασιλείας γενέσθαι, μὴ διασχόντα τὸ τῆς σαρκὸς παραπέτασμα. Η κρείττον οίει τὸ διὰ σαρκὸς μετέχειν τοῦ βίου; Οὐκοῦν παιδευσάτω σε ὁ θεῖος Απόστολος, ὁ τῶν ἀῤῥήτων τοῦ παραδείσου μετεσχηκώς μυστηρίων. Τί λέγει περὶ τῆς ὧδε ζωῆς, τάχα ἐκ τοῦ κοινοῦ τῶν ἀν- θρώπων φθεγγόμενος; Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος ! Τις με ρύσεται ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; Διὰ τί τοῦτο λέγει; Ὅτι τὸ ἀναλῦσαι, καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι, πολλῷ κρεῖττόν φησιν. Τί δὲ ὁ μέγας Δαβίδ, ὁ τοσαύτῃ δυναστεία κομῶν, ὁ πάντα πρὸς ἡδονὴν καὶ κατ' ἐξουσίαν εἰς ἀπόλαυσιν ἔχων ; Οὐ στενοχωρεῖται τῷ βίῳ; Οὐ φυλακὴν ὀνομάζει την ὧδε ζωήν; Οὐ βοᾷ πρὸς τὸν Κύριον· Ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου ; Οὐ πρὸς τὴν παράτασιν τῆς ζωῆς δυσχεραίνει, Οίμοι, λέγων, ὅτι ἡ παροιμία μου ἐμακρύνθη! Η οὐκ ᾔδεισαν διακρῖναι οἱ ἅγιοι τὸ καλὸν ἐκ τοῦ χείρονος, καὶ διὰ τοῦτο προτιμο τέραν ᾤοντο τῇ ψυχῇ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ἔξοδον ; Σὺ δὲ, τί καλὸν, εἰπέ μοι, παρὰ τὸν βίον ὁρᾷς; Κατα- νόησον ἐν τίσιν ἡ ζωὴ θεωρεῖται. Οὐ λέγω στε τὴν τοῦ προφήτου φωνήν, ὅτι πᾶσα σὰρξ χόρτος. Σεμνύνει γὰρ ἐκεῖνος μᾶλλον τῷ ὑποδείγματι τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα. Τάχα γὰρ κρεῖττον ἦν χόρτον εἶναι μᾶλλον, ἢ ὅπερ ἐστί. Διὰ τί; Ότι οὐδεμίαν ὁ χόρτος ἐκ φύσεως ἀηδίαν ἔχει· ἡ δὲ σὰρξ ἡμῶν, ὀσμῆς ἐστιν ἐργαστήριον, ἅπαν τὸ ληφθὲν εἰς δια φθορὰν ἀχρειοῦσα. Τὸ δὲ τὸν ἅπαντα χρόνον ὑπο κεῖσθαι τῇ τῆς γαστρὸς λειτουργία, ποίας τιμωρίας οὐκ ἔστιν ἀνιαρώτερον; Ορᾶτε γὰρ τοῦτον τὸν διηνεκή φορολόγον, τὴν γαστέρα λέγω, ὅτην επάγει καθ' ἡμέραν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπαιτήσεως; Ο καν ποτε πλέον τοῦ τεταγμένου προκαταβάλωμεν, οὐδὲν 1ο τοῦ ἐφεξῆς χρέους προεξετίσαμεν· καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἐν τῷ μύλωνι ταλαιπωρούντων ζώων κεκαλυμ μένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς, τὴν τοῦ βίου μύλην περιερχό μεθα, ἀεὶ διὰ τῶν ὁμοίων περιχωροῦντες, καὶ ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἀναστρέφοντες. Εἴπω σοι τὴν κυκλικήν ταύτην περίοδον, ὄρεξις, κόρος, ὕπνος, ἐγρήγορσις, κένωσις, πλήρωσις. Αεὶ ἀπ' ἐκείνων ταῦτα, καὶ ἀπὸ τούτων ἐκεῖνα· καὶ πάλιν ταῦτα, καὶ οὐδέποτε κύκλῳ περιιόντες παυόμεθα, ἕως ἂν ἔξω τοῦ μύλωνος γεν νώμεθα. Καλῶς ὁ Σολομὼν πίθον τετρημένον καὶ οἶκον ἀλλότριον ὀνομάζει τὸν ὧδε βίον. Οντως γὰρ ἀλλότριος οἶκος, καὶ οὐχ ἡμέτερος, ὅτι οὐκ ἐφ' ἡμῖν ΧΑΙΣ, 5. S. GREGORII NYSSENI sunt, in consolationem. Sed nemo, quæso, Adem A sermoni deroget, etiamsi præter opinionem accidal, a communi sententia discrepet, atque diversus sit. Salvum, fratres, est bonum, quod quærinius, sal- vum est, et non periit. Imo vero minus dixi, quam veritas habet. Non modo enim salvum bonum est, verum etiam est in sublimioribus, quam prius. Jinperatricem quæris? In palatio domicilium habet. At oculo hoc cognoscere desideras. Non licet tibi supervacuam operam sumere in hoc, ut reginam spectes. Terribilis circum eam armigerorum custo- dia est: non horum, inquam, armigerorum, quibus ferrea sunt arma, sed eorum qui flammeo gladio armati sunt: quorum speciem visus hominum non sustinet, in quibus arcanis regni est magnificentia, tunc videbis, cum et ipse e corpore eminens prospexeris: non enim aliter intra adyla atque pene- tralia regni pervenire licet, nisi carnis velo diducto. c An præstabilius putas per carnem vita frui? B Proinde doceat te divinus Apostolus, qui arcano- rum paradisi mysteriorum particeps fuit. Quid dicit de hac vita? forsitan ex communi hominum loquens persona Miser ego homo ! quis me eripiet ex hoc corpore morti obnoxio' ? Quare hoc dicit? Quoniam resolvi, et esse cum Christo longe melius esse dicit '. Quid item magnus ille David, qui tanto principatu florebat, qui omnia, quæ pertinent ad voluptatem fruendam, abunde habebat ? Non an- gitur vita? non custodiam nominat hanc vitam ? An non clamat ad Dominum: Educ e custodia animam meam ? An non productione vitæ gravatur, et ofenditur? Heu mihi, dicens, quoniam inquili natus meus prolongatus est"! An non noverant sancti discernere bonum a malo, et jdcirco animæ præstabiliorem esse putabant exitum e corpore ? Tu vero, quid boni, quæso, in vita vides ? Consi- dera quibus in rebus vita spectetur. Non profero tibi vocem prophetæ dicentis : Omnis caro fenum13. Ornat enim ille et honestat magis ea similitudine miseriam naturæ: forsitan enim melius esset fe- mum eam esse potius quam id quod est. Quare? quia nullam a natura injucunditatem fenum habet; caro vero nostra tetri odoris est officina, quidquid acceperit corrumpendo inutile reddens. Quod vero supplicium est æque grave, atque omni tempore ministerio ventris obnoxium esse? Videte enin hunc perpetuum tributi exactorem, ventrem dico, quantam quotidie necessitatem afferat exactionis? Cui etiamsi aliquando amplius quam statutum et D ordinatum sit, ante dependerimus, nihil de inse- quenti debito ante solvendo deduximus : quemad- modum animalia quæ in pistrino labore conficiun- tur, tectis oculis vitæ molam circuimus, semper per similia obambulantes, et ad cadem revertentes. Dicam tibi hunc ambitum circularem : appetitus est, satietas, somnus, vigilia, evacuatio, repletio : semper ab illis hæc, et ab his illa, et rursus hæc, ac nunquam in orbem obambulare desinimus, donec extra molendinum evaserimus. Recte Salomon dolium perforatum, et domum alienam nominat hanc vitam. Vere enim aliena domus est, et non * II Cor. x, sqq. 'Rom. vii, 24. Philipp. 1, 6. Isa. 23. Psal. cxli, 8. Psal.

γνῶναι τοῦτο ποθεῖς; Οὐκ ἔξεστί σοι βασιλίδος θέαν περιεργάζεσθαι. Φοβερὰ περὶ αὐτὴν ἡ τῶν δορυφόρων φρουρά· οὐ τούτων λέγω τῶν δορυφόρων, οἷς σίδηρος τὸ ὅπλον ἐστὶν, ἀλλὰ τῶν τῇ φλογίνῃ ρομφαία καθώ ωπλισμένων, ὧν τὸ εἶδος ἀνθρώπων ὄψεις οὐχ ὑποδέ χεται. Ἐν οἷς ἀποῤῥήτοις τῆς βασιλείας ἡ οίκησις, τότε ὄψει, ὅταν καὶ σὺ προκύψῃς τοῦ σώματος· οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως ἐντὸς τῶν ἀδύτων τῆς βασιλείας γενέσθαι, μὴ διασχόντα τὸ τῆς σαρκὸς παραπέτασμα. Η κρείττον οίει τὸ διὰ σαρκὸς μετέχειν τοῦ βίου; Οὐκοῦν παιδευσάτω σε ὁ θεῖος Απόστολος, ὁ τῶν ἀῤῥήτων τοῦ παραδείσου μετεσχηκώς μυστηρίων. Τί λέγει περὶ τῆς ὧδε ζωῆς, τάχα ἐκ τοῦ κοινοῦ τῶν ἀν- θρώπων φθεγγόμενος; Ταλαίπωρος ἐγὼ ἄνθρωπος ! Τις με ρύσεται ἀπὸ τοῦ σώματος τοῦ θανάτου τούτου; Διὰ τί τοῦτο λέγει; Ὅτι τὸ ἀναλῦσαι, καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι, πολλῷ κρεῖττόν φησιν. Τί δὲ ὁ μέγας Δαβίδ, ὁ τοσαύτῃ δυναστεία κομῶν, ὁ πάντα πρὸς ἡδονὴν καὶ κατ' ἐξουσίαν εἰς ἀπόλαυσιν ἔχων ; Οὐ στενοχωρεῖται τῷ βίῳ; Οὐ φυλακὴν ὀνομάζει την ὧδε ζωήν; Οὐ βοᾷ πρὸς τὸν Κύριον· Ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου ; Οὐ πρὸς τὴν παράτασιν τῆς ζωῆς δυσχεραίνει, Οίμοι, λέγων, ὅτι ἡ παροιμία μου ἐμακρύνθη! Η οὐκ ᾔδεισαν διακρῖναι οἱ ἅγιοι τὸ καλὸν ἐκ τοῦ χείρονος, καὶ διὰ τοῦτο προτιμο τέραν ᾤοντο τῇ ψυχῇ τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ἔξοδον ; Σὺ δὲ, τί καλὸν, εἰπέ μοι, παρὰ τὸν βίον ὁρᾷς; Κατα- νόησον ἐν τίσιν ἡ ζωὴ θεωρεῖται. Οὐ λέγω στε τὴν τοῦ προφήτου φωνήν, ὅτι πᾶσα σὰρξ χόρτος. Σεμνύνει γὰρ ἐκεῖνος μᾶλλον τῷ ὑποδείγματι τὴν τῆς φύσεως ἀθλιότητα. Τάχα γὰρ κρεῖττον ἦν χόρτον εἶναι μᾶλλον, ἢ ὅπερ ἐστί. Διὰ τί; Ότι οὐδεμίαν ὁ χόρτος ἐκ φύσεως ἀηδίαν ἔχει· ἡ δὲ σὰρξ ἡμῶν, ὀσμῆς ἐστιν ἐργαστήριον, ἅπαν τὸ ληφθὲν εἰς δια φθορὰν ἀχρειοῦσα. Τὸ δὲ τὸν ἅπαντα χρόνον ὑπο κεῖσθαι τῇ τῆς γαστρὸς λειτουργία, ποίας τιμωρίας οὐκ ἔστιν ἀνιαρώτερον; Ορᾶτε γὰρ τοῦτον τὸν διηνεκή φορολόγον, τὴν γαστέρα λέγω, ὅτην επάγει καθ' ἡμέραν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀπαιτήσεως; Ο καν ποτε πλέον τοῦ τεταγμένου προκαταβάλωμεν, οὐδὲν 1ο τοῦ ἐφεξῆς χρέους προεξετίσαμεν· καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἐν τῷ μύλωνι ταλαιπωρούντων ζώων κεκαλυμ μένοις τοῖς ὀφθαλμοῖς, τὴν τοῦ βίου μύλην περιερχό μεθα, ἀεὶ διὰ τῶν ὁμοίων περιχωροῦντες, καὶ ἐπὶ τὰ αὐτὰ ἀναστρέφοντες. Εἴπω σοι τὴν κυκλικήν ταύτην περίοδον, ὄρεξις, κόρος, ὕπνος, ἐγρήγορσις, κένωσις, πλήρωσις. Αεὶ ἀπ' ἐκείνων ταῦτα, καὶ ἀπὸ τούτων ἐκεῖνα· καὶ πάλιν ταῦτα, καὶ οὐδέποτε κύκλῳ περιιόντες παυόμεθα, ἕως ἂν ἔξω τοῦ μύλωνος γεν νώμεθα. Καλῶς ὁ Σολομὼν πίθον τετρημένον καὶ οἶκον ἀλλότριον ὀνομάζει τὸν ὧδε βίον. Οντως γὰρ ἀλλότριος οἶκος, καὶ οὐχ ἡμέτερος, ὅτι οὐκ ἐφ' ἡμῖν ΧΑΙΣ, 5. S. GREGORII NYSSENI sunt, in consolationem. Sed nemo, quæso, Adem A sermoni deroget, etiamsi præter opinionem accidal, a communi sententia discrepet, atque diversus sit. Salvum, fratres, est bonum, quod quærinius, sal- vum est, et non periit. Imo vero minus dixi, quam veritas habet. Non modo enim salvum bonum est, verum etiam est in sublimioribus, quam prius. Jinperatricem quæris? In palatio domicilium habet. At oculo hoc cognoscere desideras. Non licet tibi supervacuam operam sumere in hoc, ut reginam spectes. Terribilis circum eam armigerorum custo- dia est: non horum, inquam, armigerorum, quibus ferrea sunt arma, sed eorum qui flammeo gladio armati sunt: quorum speciem visus hominum non sustinet, in quibus arcanis regni est magnificentia, tunc videbis, cum et ipse e corpore eminens prospexeris: non enim aliter intra adyla atque pene- tralia regni pervenire licet, nisi carnis velo diducto. c An præstabilius putas per carnem vita frui? B Proinde doceat te divinus Apostolus, qui arcano- rum paradisi mysteriorum particeps fuit. Quid dicit de hac vita? forsitan ex communi hominum loquens persona Miser ego homo ! quis me eripiet ex hoc corpore morti obnoxio' ? Quare hoc dicit? Quoniam resolvi, et esse cum Christo longe melius esse dicit '. Quid item magnus ille David, qui tanto principatu florebat, qui omnia, quæ pertinent ad voluptatem fruendam, abunde habebat ? Non an- gitur vita? non custodiam nominat hanc vitam ? An non clamat ad Dominum: Educ e custodia animam meam ? An non productione vitæ gravatur, et ofenditur? Heu mihi, dicens, quoniam inquili natus meus prolongatus est"! An non noverant sancti discernere bonum a malo, et jdcirco animæ præstabiliorem esse putabant exitum e corpore ? Tu vero, quid boni, quæso, in vita vides ? Consi- dera quibus in rebus vita spectetur. Non profero tibi vocem prophetæ dicentis : Omnis caro fenum13. Ornat enim ille et honestat magis ea similitudine miseriam naturæ: forsitan enim melius esset fe- mum eam esse potius quam id quod est. Quare? quia nullam a natura injucunditatem fenum habet; caro vero nostra tetri odoris est officina, quidquid acceperit corrumpendo inutile reddens. Quod vero supplicium est æque grave, atque omni tempore ministerio ventris obnoxium esse? Videte enin hunc perpetuum tributi exactorem, ventrem dico, quantam quotidie necessitatem afferat exactionis? Cui etiamsi aliquando amplius quam statutum et D ordinatum sit, ante dependerimus, nihil de inse- quenti debito ante solvendo deduximus : quemad- modum animalia quæ in pistrino labore conficiun- tur, tectis oculis vitæ molam circuimus, semper per similia obambulantes, et ad cadem revertentes. Dicam tibi hunc ambitum circularem : appetitus est, satietas, somnus, vigilia, evacuatio, repletio : semper ab illis hæc, et ab his illa, et rursus hæc, ac nunquam in orbem obambulare desinimus, donec extra molendinum evaserimus. Recte Salomon dolium perforatum, et domum alienam nominat hanc vitam. Vere enim aliena domus est, et non * II Cor. x, sqq. 'Rom. vii, 24. Philipp. 1, 6. Isa. 23. Psal. cxli, 8. Psal.

ἐστιν ἢ ὅτε βουλόμεθα, ἢ ἐφ' ὅσον ἐπιποθοῦμεν ἐν αὐτῷ εἶναι· ἀλλὰ καὶ εἰσαγόμεθα ὡς οὐκ οἴδαμεν, καὶ ἐξοικιζόμεθα ὅτε οὐκ οἴδαμεν. Τὸ δὲ τοῦ πίθου αἴνιγμα νοήσεις, ἐὰν εἰς τὸ ἀπλήρωτον τῶν ἐπιθυ- μιῶν ἀποβλέψης. Ορᾶς πῶς ἐπαντλοῦσιν ἑαυτοῖς οἱ ἄνθρωποι τὰς τιμὰς, τὰς δυναστείας, τὰς δόξας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα; ἀλλ᾽ ὑποῤῥεῖ τὸ βαλλόμενον, καὶ οὐ παραμένει τῷ ἔχοντι· ἡ μὲν γὰρ περὶ τὴν δόξαν, καὶ τὴν δυναστείαν καὶ τὴν τιμὴν σπουδή πάντοτε ἐνεργεῖται· ὁ δὲ τῆς ἐπιθυμίας πίθος μένει απλή- ρωτος. Τί δὲ ἡ φιλοχρηματία; οὐκ ἀληθῶς πίθος τετρημένος ἐστὶν, ὅλῳ τῷ πυθμένι ῥέων, ᾧ καν πᾶσαν ἐπαντλήσῃς τὴν θάλασσαν, πληρωθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει ; Τί οὖν λυπηρὸν, εἰ τῶν τοῦ βίου κακῶν ἡ μακαρία κεχώρισται, καὶ ὥσπερ τινὰ λήμην τὸν τοῦ σώματος βύπον ἀποβαλοῦσα, καθαρᾷ τῇ ψυχῇ πρὸς τὴν ἀκή- ρατον ζωὴν μετανίσταται, ἐν ᾗ ἀπάτη οὐ πολιτεύε- ται, διαβολὴ οὐ πιστεύεται, κολακεία χώραν οὐκ ἔχει, ψεῦδος οὐ καταμίγνυται, ηδονή τε καὶ λύπη, καὶ φόβος καὶ θάρτος, καὶ πενία καὶ πλοῦτος, καὶ δουλεία καὶ κυριότης, καὶ πᾶσα ἡ τοιαύτη τοῦ βίου ἀνωμαλία ὡς πορρωτάτω τῆς ζωῆς ἐκείνης ἐξώρισται; Απέδρα ἐκεῖθεν, καθώς φησιν ὁ προφήτης, ὀδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός. Ἀντὶ δὲ τούτων τί; Απάθεια, μα καριότης, κακοῦ παντὸς ἀλλοτρίωσις, ἀγγέλων όμι- λία, τῶν ἀοράτων θεωρία, Θεοῦ μετουσία, εὐφροσύνη τέλος οὐκ ἔχουσα. "Αρ οὖν λυπεῖσθαι προσήκει περὶ τῆς βασιλίδος, μαθόντας οἷα ἀνθ' οίων ἠλλάξατο ; Κατα έλιπε βασιλείαν γηίνην, ἀλλὰ τὴν οὐράνιον κατέλαβεν ἀπέθετο τὸν ἐκ λίθων στέφανον, ἀλλὰ τὸν τῆς δόξης περιεθήκατο· ἀπεδύσατο τὴν πορφυρίδα, ἀλλὰ Χρι στὸν ἐνεδύσατο. Τοῦτό ἐστι τὸ βασιλικὴν ὄντως καὶ τίμιον ἔνδυμα. Τὴν ὧδε πορφύραν ἀκούω αἵματι κόχλου τινὸς θαλασσίας φοινίσσεσθαι· τὴν δὲ ἄνω πορ- φύραν, τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα λάμπειν ποιεῖ. Εἶδες ὅσον ἐν τῷ ἐνδύματι τὸ διάφορον. Βούλει πεισθῆναι ὅτι ἐν ἐκείνοις ἐστίν; Ανάγνωθι τὸ Εὐαγγέλιον· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου (φησὶν ταῦτα πρὸς τοὺς δεξιοὺς ὁ κριτής), κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμα- σμένην ὑμῖν βασιλείαν· τὴν παρὰ τίνος ήτοιμα- σμένην; "Ην ἑαυτοῖς, φησὶ, διὰ τῶν ἔργων προητοι- μάσατε. Πῶς; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ήμην, γυμνός, ἀσθενὴς, ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ οὖν ἡ περὶ ταῦτα σπουδὴ βασιλείας πρόξενος γίνεται, άρι- θμήσατε, εἴπερ δυνατόν ἐστιν ἐξαριθμήσασθαι, πόσοι τοῖς ἐνδύμασι τοῖς παρ' αὐτῆς ἐσκεπάθησαν! πόσοι τῇ μεγάλῃ ἐκείνῃ δεξιᾷ διετράφησαν! πόσοι τῶν κατακλείστων οὐκ ἐπισκέψεως μόνον, ἀλλὰ καὶ παν- τελοῦς ἀφέσεως ἠξιώθησαν ! Εἰ δὲ τὸ ἐπισκέψασθαι τὸν κατάκλειστον προξενεί βασιλείαν· τὸ ἐλευθερῶσαι τῆς τιμωρίας δηλαδή πλείονος τιμῆς ἄξιον, εἴπερ τι βασιλείας ἐστὶν ἀνώτερον. Αλλ' οὐ μέχρι τούτων ἐστὶν ἐκείνης ὁ ἔπαινος. Παρέρχεται γὰρ καὶ τὰ προσ- 1* ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. A nostra, quoniam in nostra potestate non est, vel B C Isa. xxxv, 10. is Matth. xxν, sqq. quando volumus, vel quandiu desideramus, in ea esse: quin etiam nescimus quemadmodum intro- ducamur, neque novimus quando migrare jubea- mur. Porro dolii ænigma atque involucrum intel- liges, si ad inexplebiles et insatiabiles cupiditates respexeris. Vides, ut homines sibi semper affun- dant et aggerant honores, potentatus, glorias, et omnia ejusmodi? At quod immittitur, elluit, et non permanet in eo quo continetur; nam studium quidem gloriæ, potentatus et honoris semper exer- cetur et viget, sed cupiditatis dolium inexplebile manet. Quid item pecuniæ studium? An non vere dolium perforatum est, toto fundo perfluens ? cui si vel totum mare affundas, ea natura est, ut ex- pleri non possit. Quid igitur molestum et acerbum est, si a vitæ malis beata ista segregata est, et veluti lena quadam, corporis sordibus abjectis, pura anima ad immortalem et incorruptam vitam transit? in qua fraus non exercetur: calumniæ non credi- tur adulatio locum non habet; mendacium non immiscetur; voluptas item et ægritudo, metus et fiducia, paupertas et divitia, servitus et domina- tio, omnisque talis vitæ inæqualitas quam lon- gissime ab illa vita remota est. Aufugit illinc, ut inquit propheta 's, dolor et molestia, et gemitus. Pro bis vero quid? Impatibilitas et malorum in- commodorumque vacuitas, beatitudo, ab omni malo alienatio, angelorum consuetudo, invisibilium contemplatio, societas cum Deo, lætitia finem non habens. Nunquid igitur mærere convenit de regina edoctos quæ quibus commutaverit? Reliquit re- gnum terrestre, ac cœleste assecuta est: deposuit coronam lapidibus ornatam, at gloriæ corona se circumdedit: exuit vestem purpuream, at Christum induit. Hoc est vere regium ac pretiosum indumen- tum. Hanc terrenam purpuram audio sanguine conchæ cujusdam marinæ rubescere. At supernæ purpuræ Christi sanguis splendorem et florem addit. Vidisti quanta sit in indumento differentia atque præstantia. Vis tibi fidem feri quod illis rebus fruatur? Lege Evangelium: Venite, bencdicti Pa- tris mei, inquit (hæc ad dexteros Judex), possidete paratum vobis regnum s. Quod a quo paratum ? Quod vobis ipsi, inquit, per opera præparavistis. Quomodo? Esuricbam, sitiebam, peregrinus eram, nudus, infirmus, in carcere. Quatenus fecistis uni de his minimis, mihi fecistis. Si igitur ejusmodi rerum studium regni conciliandi vim habet : nu- merate, si modo enumerari possunt, quot homines indumentis ab illa suppeditatis cooperti sint ; quot a magna illa dextra alimenta acceperint; quot in carcerem conclusi non modo ab ea visitati, verum etiam penitus dimissionem assecuti sint! Quod si visitare conclusum, regnum conciliat : liberare pœna nimirum majori præmio dignum est, si modo "

ἐστιν ἢ ὅτε βουλόμεθα, ἢ ἐφ' ὅσον ἐπιποθοῦμεν ἐν αὐτῷ εἶναι· ἀλλὰ καὶ εἰσαγόμεθα ὡς οὐκ οἴδαμεν, καὶ ἐξοικιζόμεθα ὅτε οὐκ οἴδαμεν. Τὸ δὲ τοῦ πίθου αἴνιγμα νοήσεις, ἐὰν εἰς τὸ ἀπλήρωτον τῶν ἐπιθυ- μιῶν ἀποβλέψης. Ορᾶς πῶς ἐπαντλοῦσιν ἑαυτοῖς οἱ ἄνθρωποι τὰς τιμὰς, τὰς δυναστείας, τὰς δόξας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα; ἀλλ᾽ ὑποῤῥεῖ τὸ βαλλόμενον, καὶ οὐ παραμένει τῷ ἔχοντι· ἡ μὲν γὰρ περὶ τὴν δόξαν, καὶ τὴν δυναστείαν καὶ τὴν τιμὴν σπουδή πάντοτε ἐνεργεῖται· ὁ δὲ τῆς ἐπιθυμίας πίθος μένει απλή- ρωτος. Τί δὲ ἡ φιλοχρηματία; οὐκ ἀληθῶς πίθος τετρημένος ἐστὶν, ὅλῳ τῷ πυθμένι ῥέων, ᾧ καν πᾶσαν ἐπαντλήσῃς τὴν θάλασσαν, πληρωθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει ; Τί οὖν λυπηρὸν, εἰ τῶν τοῦ βίου κακῶν ἡ μακαρία κεχώρισται, καὶ ὥσπερ τινὰ λήμην τὸν τοῦ σώματος βύπον ἀποβαλοῦσα, καθαρᾷ τῇ ψυχῇ πρὸς τὴν ἀκή- ρατον ζωὴν μετανίσταται, ἐν ᾗ ἀπάτη οὐ πολιτεύε- ται, διαβολὴ οὐ πιστεύεται, κολακεία χώραν οὐκ ἔχει, ψεῦδος οὐ καταμίγνυται, ηδονή τε καὶ λύπη, καὶ φόβος καὶ θάρτος, καὶ πενία καὶ πλοῦτος, καὶ δουλεία καὶ κυριότης, καὶ πᾶσα ἡ τοιαύτη τοῦ βίου ἀνωμαλία ὡς πορρωτάτω τῆς ζωῆς ἐκείνης ἐξώρισται; Απέδρα ἐκεῖθεν, καθώς φησιν ὁ προφήτης, ὀδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός. Ἀντὶ δὲ τούτων τί; Απάθεια, μα καριότης, κακοῦ παντὸς ἀλλοτρίωσις, ἀγγέλων όμι- λία, τῶν ἀοράτων θεωρία, Θεοῦ μετουσία, εὐφροσύνη τέλος οὐκ ἔχουσα. "Αρ οὖν λυπεῖσθαι προσήκει περὶ τῆς βασιλίδος, μαθόντας οἷα ἀνθ' οίων ἠλλάξατο ; Κατα έλιπε βασιλείαν γηίνην, ἀλλὰ τὴν οὐράνιον κατέλαβεν ἀπέθετο τὸν ἐκ λίθων στέφανον, ἀλλὰ τὸν τῆς δόξης περιεθήκατο· ἀπεδύσατο τὴν πορφυρίδα, ἀλλὰ Χρι στὸν ἐνεδύσατο. Τοῦτό ἐστι τὸ βασιλικὴν ὄντως καὶ τίμιον ἔνδυμα. Τὴν ὧδε πορφύραν ἀκούω αἵματι κόχλου τινὸς θαλασσίας φοινίσσεσθαι· τὴν δὲ ἄνω πορ- φύραν, τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα λάμπειν ποιεῖ. Εἶδες ὅσον ἐν τῷ ἐνδύματι τὸ διάφορον. Βούλει πεισθῆναι ὅτι ἐν ἐκείνοις ἐστίν; Ανάγνωθι τὸ Εὐαγγέλιον· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου (φησὶν ταῦτα πρὸς τοὺς δεξιοὺς ὁ κριτής), κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμα- σμένην ὑμῖν βασιλείαν· τὴν παρὰ τίνος ήτοιμα- σμένην; "Ην ἑαυτοῖς, φησὶ, διὰ τῶν ἔργων προητοι- μάσατε. Πῶς; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ήμην, γυμνός, ἀσθενὴς, ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ οὖν ἡ περὶ ταῦτα σπουδὴ βασιλείας πρόξενος γίνεται, άρι- θμήσατε, εἴπερ δυνατόν ἐστιν ἐξαριθμήσασθαι, πόσοι τοῖς ἐνδύμασι τοῖς παρ' αὐτῆς ἐσκεπάθησαν! πόσοι τῇ μεγάλῃ ἐκείνῃ δεξιᾷ διετράφησαν! πόσοι τῶν κατακλείστων οὐκ ἐπισκέψεως μόνον, ἀλλὰ καὶ παν- τελοῦς ἀφέσεως ἠξιώθησαν ! Εἰ δὲ τὸ ἐπισκέψασθαι τὸν κατάκλειστον προξενεί βασιλείαν· τὸ ἐλευθερῶσαι τῆς τιμωρίας δηλαδή πλείονος τιμῆς ἄξιον, εἴπερ τι βασιλείας ἐστὶν ἀνώτερον. Αλλ' οὐ μέχρι τούτων ἐστὶν ἐκείνης ὁ ἔπαινος. Παρέρχεται γὰρ καὶ τὰ προσ- 1* ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. A nostra, quoniam in nostra potestate non est, vel B C Isa. xxxv, 10. is Matth. xxν, sqq. quando volumus, vel quandiu desideramus, in ea esse: quin etiam nescimus quemadmodum intro- ducamur, neque novimus quando migrare jubea- mur. Porro dolii ænigma atque involucrum intel- liges, si ad inexplebiles et insatiabiles cupiditates respexeris. Vides, ut homines sibi semper affun- dant et aggerant honores, potentatus, glorias, et omnia ejusmodi? At quod immittitur, elluit, et non permanet in eo quo continetur; nam studium quidem gloriæ, potentatus et honoris semper exer- cetur et viget, sed cupiditatis dolium inexplebile manet. Quid item pecuniæ studium? An non vere dolium perforatum est, toto fundo perfluens ? cui si vel totum mare affundas, ea natura est, ut ex- pleri non possit. Quid igitur molestum et acerbum est, si a vitæ malis beata ista segregata est, et veluti lena quadam, corporis sordibus abjectis, pura anima ad immortalem et incorruptam vitam transit? in qua fraus non exercetur: calumniæ non credi- tur adulatio locum non habet; mendacium non immiscetur; voluptas item et ægritudo, metus et fiducia, paupertas et divitia, servitus et domina- tio, omnisque talis vitæ inæqualitas quam lon- gissime ab illa vita remota est. Aufugit illinc, ut inquit propheta 's, dolor et molestia, et gemitus. Pro bis vero quid? Impatibilitas et malorum in- commodorumque vacuitas, beatitudo, ab omni malo alienatio, angelorum consuetudo, invisibilium contemplatio, societas cum Deo, lætitia finem non habens. Nunquid igitur mærere convenit de regina edoctos quæ quibus commutaverit? Reliquit re- gnum terrestre, ac cœleste assecuta est: deposuit coronam lapidibus ornatam, at gloriæ corona se circumdedit: exuit vestem purpuream, at Christum induit. Hoc est vere regium ac pretiosum indumen- tum. Hanc terrenam purpuram audio sanguine conchæ cujusdam marinæ rubescere. At supernæ purpuræ Christi sanguis splendorem et florem addit. Vidisti quanta sit in indumento differentia atque præstantia. Vis tibi fidem feri quod illis rebus fruatur? Lege Evangelium: Venite, bencdicti Pa- tris mei, inquit (hæc ad dexteros Judex), possidete paratum vobis regnum s. Quod a quo paratum ? Quod vobis ipsi, inquit, per opera præparavistis. Quomodo? Esuricbam, sitiebam, peregrinus eram, nudus, infirmus, in carcere. Quatenus fecistis uni de his minimis, mihi fecistis. Si igitur ejusmodi rerum studium regni conciliandi vim habet : nu- merate, si modo enumerari possunt, quot homines indumentis ab illa suppeditatis cooperti sint ; quot a magna illa dextra alimenta acceperint; quot in carcerem conclusi non modo ab ea visitati, verum etiam penitus dimissionem assecuti sint! Quod si visitare conclusum, regnum conciliat : liberare pœna nimirum majori præmio dignum est, si modo "

ἐστιν ἢ ὅτε βουλόμεθα, ἢ ἐφ' ὅσον ἐπιποθοῦμεν ἐν αὐτῷ εἶναι· ἀλλὰ καὶ εἰσαγόμεθα ὡς οὐκ οἴδαμεν, καὶ ἐξοικιζόμεθα ὅτε οὐκ οἴδαμεν. Τὸ δὲ τοῦ πίθου αἴνιγμα νοήσεις, ἐὰν εἰς τὸ ἀπλήρωτον τῶν ἐπιθυ- μιῶν ἀποβλέψης. Ορᾶς πῶς ἐπαντλοῦσιν ἑαυτοῖς οἱ ἄνθρωποι τὰς τιμὰς, τὰς δυναστείας, τὰς δόξας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα; ἀλλ᾽ ὑποῤῥεῖ τὸ βαλλόμενον, καὶ οὐ παραμένει τῷ ἔχοντι· ἡ μὲν γὰρ περὶ τὴν δόξαν, καὶ τὴν δυναστείαν καὶ τὴν τιμὴν σπουδή πάντοτε ἐνεργεῖται· ὁ δὲ τῆς ἐπιθυμίας πίθος μένει απλή- ρωτος. Τί δὲ ἡ φιλοχρηματία; οὐκ ἀληθῶς πίθος τετρημένος ἐστὶν, ὅλῳ τῷ πυθμένι ῥέων, ᾧ καν πᾶσαν ἐπαντλήσῃς τὴν θάλασσαν, πληρωθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει ; Τί οὖν λυπηρὸν, εἰ τῶν τοῦ βίου κακῶν ἡ μακαρία κεχώρισται, καὶ ὥσπερ τινὰ λήμην τὸν τοῦ σώματος βύπον ἀποβαλοῦσα, καθαρᾷ τῇ ψυχῇ πρὸς τὴν ἀκή- ρατον ζωὴν μετανίσταται, ἐν ᾗ ἀπάτη οὐ πολιτεύε- ται, διαβολὴ οὐ πιστεύεται, κολακεία χώραν οὐκ ἔχει, ψεῦδος οὐ καταμίγνυται, ηδονή τε καὶ λύπη, καὶ φόβος καὶ θάρτος, καὶ πενία καὶ πλοῦτος, καὶ δουλεία καὶ κυριότης, καὶ πᾶσα ἡ τοιαύτη τοῦ βίου ἀνωμαλία ὡς πορρωτάτω τῆς ζωῆς ἐκείνης ἐξώρισται; Απέδρα ἐκεῖθεν, καθώς φησιν ὁ προφήτης, ὀδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός. Ἀντὶ δὲ τούτων τί; Απάθεια, μα καριότης, κακοῦ παντὸς ἀλλοτρίωσις, ἀγγέλων όμι- λία, τῶν ἀοράτων θεωρία, Θεοῦ μετουσία, εὐφροσύνη τέλος οὐκ ἔχουσα. "Αρ οὖν λυπεῖσθαι προσήκει περὶ τῆς βασιλίδος, μαθόντας οἷα ἀνθ' οίων ἠλλάξατο ; Κατα έλιπε βασιλείαν γηίνην, ἀλλὰ τὴν οὐράνιον κατέλαβεν ἀπέθετο τὸν ἐκ λίθων στέφανον, ἀλλὰ τὸν τῆς δόξης περιεθήκατο· ἀπεδύσατο τὴν πορφυρίδα, ἀλλὰ Χρι στὸν ἐνεδύσατο. Τοῦτό ἐστι τὸ βασιλικὴν ὄντως καὶ τίμιον ἔνδυμα. Τὴν ὧδε πορφύραν ἀκούω αἵματι κόχλου τινὸς θαλασσίας φοινίσσεσθαι· τὴν δὲ ἄνω πορ- φύραν, τὸ τοῦ Χριστοῦ αἷμα λάμπειν ποιεῖ. Εἶδες ὅσον ἐν τῷ ἐνδύματι τὸ διάφορον. Βούλει πεισθῆναι ὅτι ἐν ἐκείνοις ἐστίν; Ανάγνωθι τὸ Εὐαγγέλιον· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου (φησὶν ταῦτα πρὸς τοὺς δεξιοὺς ὁ κριτής), κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμα- σμένην ὑμῖν βασιλείαν· τὴν παρὰ τίνος ήτοιμα- σμένην; "Ην ἑαυτοῖς, φησὶ, διὰ τῶν ἔργων προητοι- μάσατε. Πῶς; Ἐπείνων, ἐδίψων, ξένος ήμην, γυμνός, ἀσθενὴς, ἐν φυλακῇ. Εφ' ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τούτων τῶν ἐλαχίστων, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Εἰ οὖν ἡ περὶ ταῦτα σπουδὴ βασιλείας πρόξενος γίνεται, άρι- θμήσατε, εἴπερ δυνατόν ἐστιν ἐξαριθμήσασθαι, πόσοι τοῖς ἐνδύμασι τοῖς παρ' αὐτῆς ἐσκεπάθησαν! πόσοι τῇ μεγάλῃ ἐκείνῃ δεξιᾷ διετράφησαν! πόσοι τῶν κατακλείστων οὐκ ἐπισκέψεως μόνον, ἀλλὰ καὶ παν- τελοῦς ἀφέσεως ἠξιώθησαν ! Εἰ δὲ τὸ ἐπισκέψασθαι τὸν κατάκλειστον προξενεί βασιλείαν· τὸ ἐλευθερῶσαι τῆς τιμωρίας δηλαδή πλείονος τιμῆς ἄξιον, εἴπερ τι βασιλείας ἐστὶν ἀνώτερον. Αλλ' οὐ μέχρι τούτων ἐστὶν ἐκείνης ὁ ἔπαινος. Παρέρχεται γὰρ καὶ τὰ προσ- 1* ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. A nostra, quoniam in nostra potestate non est, vel B C Isa. xxxv, 10. is Matth. xxν, sqq. quando volumus, vel quandiu desideramus, in ea esse: quin etiam nescimus quemadmodum intro- ducamur, neque novimus quando migrare jubea- mur. Porro dolii ænigma atque involucrum intel- liges, si ad inexplebiles et insatiabiles cupiditates respexeris. Vides, ut homines sibi semper affun- dant et aggerant honores, potentatus, glorias, et omnia ejusmodi? At quod immittitur, elluit, et non permanet in eo quo continetur; nam studium quidem gloriæ, potentatus et honoris semper exer- cetur et viget, sed cupiditatis dolium inexplebile manet. Quid item pecuniæ studium? An non vere dolium perforatum est, toto fundo perfluens ? cui si vel totum mare affundas, ea natura est, ut ex- pleri non possit. Quid igitur molestum et acerbum est, si a vitæ malis beata ista segregata est, et veluti lena quadam, corporis sordibus abjectis, pura anima ad immortalem et incorruptam vitam transit? in qua fraus non exercetur: calumniæ non credi- tur adulatio locum non habet; mendacium non immiscetur; voluptas item et ægritudo, metus et fiducia, paupertas et divitia, servitus et domina- tio, omnisque talis vitæ inæqualitas quam lon- gissime ab illa vita remota est. Aufugit illinc, ut inquit propheta 's, dolor et molestia, et gemitus. Pro bis vero quid? Impatibilitas et malorum in- commodorumque vacuitas, beatitudo, ab omni malo alienatio, angelorum consuetudo, invisibilium contemplatio, societas cum Deo, lætitia finem non habens. Nunquid igitur mærere convenit de regina edoctos quæ quibus commutaverit? Reliquit re- gnum terrestre, ac cœleste assecuta est: deposuit coronam lapidibus ornatam, at gloriæ corona se circumdedit: exuit vestem purpuream, at Christum induit. Hoc est vere regium ac pretiosum indumen- tum. Hanc terrenam purpuram audio sanguine conchæ cujusdam marinæ rubescere. At supernæ purpuræ Christi sanguis splendorem et florem addit. Vidisti quanta sit in indumento differentia atque præstantia. Vis tibi fidem feri quod illis rebus fruatur? Lege Evangelium: Venite, bencdicti Pa- tris mei, inquit (hæc ad dexteros Judex), possidete paratum vobis regnum s. Quod a quo paratum ? Quod vobis ipsi, inquit, per opera præparavistis. Quomodo? Esuricbam, sitiebam, peregrinus eram, nudus, infirmus, in carcere. Quatenus fecistis uni de his minimis, mihi fecistis. Si igitur ejusmodi rerum studium regni conciliandi vim habet : nu- merate, si modo enumerari possunt, quot homines indumentis ab illa suppeditatis cooperti sint ; quot a magna illa dextra alimenta acceperint; quot in carcerem conclusi non modo ab ea visitati, verum etiam penitus dimissionem assecuti sint! Quod si visitare conclusum, regnum conciliat : liberare pœna nimirum majori præmio dignum est, si modo "

τεταγμένα τοῖς κατορθώμασιν. Πόσοι δι' ἐκείνην τὴν τῆς ἀναστάσεως χάριν ἐφ' ἑαυτῶν ἐγνώρισαν, ο? τοῖς νόμοις ἀποθανόντες, καὶ τὴν ἐπὶ θανάτῳ ψῆφον δεξά μενοι, πάλιν δι' αὐτῆς εἰς τὴν ζωὴν ἀνεκλήθησαν ! Ἐν ὀφθαλμοῖς, τῶν εἰρημένων ή μαρτυρία. Εἶδες παρά τὸ θυσιαστήριον ἀπογνόντα τὴν σωτηρίαν μειράκιον. Εἶδες γύναιον ἐπὶ κατακρίσει ἀδελφοῦ ὀδυρόμενον, τοῦ τὰ ἀγαθὰ τῇ Ἐκκλησίᾳ κηρύσσοντος, ὅπως τῇ μνήμῃ τῆς βασιλίδος ἡ σκυθρωπή τοῦ θανάτου ψῆφος εἰς ζωὴν ἀναλύεται. 'Αρα καὶ μόνον ταῦτα; τὴν δὲ ταπεινοφροσύνην που θήσομεν, ἣν προτιμοτέραν ή Γραφὴ ποιεῖται παντὸς τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν κατορθώματ τος; "Ητις συνηνιοχοῦσα τῷ μεγάλῳ βασιλεῖ τὴν τοσαύτην ἀρχὴν, πάσης δυναστείας ὑποκυπτούσης, τοιούτων ἐθνῶν ὑποτελούντων, γῆς τε καὶ θαλάττης. ἐκ τῶν οἰκείων ἑκατέρας δορυφορούσης, οὐκ ἔδωκε καθ' ἑαυτῆς τῷ τύφῳ ἀεὶ πρὸς ἑαυτὴν, οὐκ εἰς τὰ ἔξω ἑαυτῆς ἀποβλέπουσα· διὰ τοῦτο τοῦ μακαρισμού γίνεται κληρονόμος, διὰ τῆς προσκαίρου ταπεινοφρο σύνης τὸ ἀληθινὸν ὕψος ἐμπορευσαμένη. Εἴπω τι καὶ τῆς φιλανδρίας τεκμήριον· Έδει πάντως, διαλυομένης της σωματικής συζυγίας, και τὰ τίμια τῶν προσόντων αὐτῆς ἀγαθῶν ἐλθεῖν εἰς διαίρεσιν. Πῶς οὖν ἐποιήσατο τὴν διανομήν; Τριῶν ὄντων τέκνων (ταῦτα γὰρ τῶν ἀγαθῶν τὰ κεφά λαια), τοὺς ἄρρενας τῷ πατρὶ προσκατέλιπεν, ὥστε εἶναι αὐτοῦ τῆς βασιλείας ερείσματα· τῆς δὲ ἰδίας μερίδος μόνην τὴν θυγατέρα ἀποπεποίηται. Ορος πῶς εὐγνώμων τε καὶ φιλόστοργος, ἐν τοῖς τιμίοις τὸ πλέον τῷ ἀνδρὶ συγχωρήσασα ; Αλλ' μάλιστα παρ' ἡμῶν λέγεσθαι χρή, τοῦτο προσθείς καταπαύσω τὸν λόγον· Τὸ τῶν εἰδώλων μῖσος κοινὸν πάντων ἐστὶ τῶν μετεχόντων τῆς πίστεως· ἀλλ' ἐκείνης ἐξαίρε τον, τὸ τὴν Ἀρειανὴν ἀπιστίαν ὁμοίως τῇ εἰδω- λολατρεία βδελύττεσθαι. Τοὺς γὰρ ἐν τῇ κτίσει τὸ Θεῖον εἶναι νομίζοντας, οὐδὲν ἐλάττονα σέβειν ᾤετο τῶν εἰδωλοποιούντων τάς ύλας, καλῶς καὶ εὐσεβῶς τοῦτο κρίνουσα. Ο γὰρ τὸ κτίσμα προσκυνῶν, κἂν ἐπ' ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ τοῦτο ποιεῖ, εἰδωλολάτρης ἐστὶ, Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Διὰ τοῦτο μαθοῦσα, ὅτι οὐκ ἔστι Θεὸς πρόσφατος, μίαν προσεκύνει θεότητα, τὴν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ δοξαζομέ νην. Ταύτῃ ἐνηυξήθη τῇ πίστει, ταύτῃ ἐνήκμασε, ταύτῃ τὸ πνεῦμα παρακατέθετο· ὑπὸ ταύτης προσ- ήχθη τῷ κόλπῳ τοῦ πατρὸς τῆς πίστεως ᾿Αβραάμ παρὰ τὴν τοῦ παραδείσου πηγὴν (ἧς ἡ ῥανὶς ἐπὶ τοὺς ἀπίστους οὐκ ἔρχεται), ὑπὸ τὴν σκιὰν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς τοῦ πεφυτευμένου παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδά των, ὧν καὶ ἡμεῖς ἀξιωθείημεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. S. GREGORIJ NYSSENI aliquid regno praestantius et excellentius est. Verum & non hic consistit illius laus. Nam etiam ultra man- data recte factis progreditur, quot propter illam resurrectionis gratiam in sese agnoverunt? qui legibus mortui, et capitis damnati, rursus per eam ad vitam revocati sunt? In oculis est di- clorum testimonium. Vidisti juxta altare, qui salu- tem desperaverat, adolescentulum. Vidisti mulier- culam ob damnationem fratris lamentantem. Au- divisti ex eo, qui bona Ecclesiæ prædicabat, ut in memoriam reginæ tristis sententia mortifera in vitam resoluta sit. An etiam hæc sola? Auimi vero demissionem ubi collocabimus? Quam Scriptura prefert omni preclaro atque cum virtute conjuncto facinori? Quæ cum tantum imperium una cuin magno imperatore moderaretur, omni potentatu se submittente, tot gentibus subditis et tributariis, cum terra pariter ac mare suis utraque copiis sti- parent eam atque foverent: superbiæ adversum se aditum non dedit, semper ad seipsam, non ad bona sua externa respiciens, propterea beatitudinis hæres humilitate vera celsitudine quæsita. B C Dicam etiam aliquod maritalis amoris indicium et argumentum. Οportebat omnino, soluto corporali conjugio, etiam pretiosa bona quibus abundabat, venire in divisionem. Quomodo igitur fecit distribu- tionem ? Cuin tres essent liberi (hæc enim bonorum capita sunt qui virilis sexus essent, apud patrem reliquit, qui regno ejus præsidio essent: ad suam vero partem solam filiam pertinere existimavit. Vides quanto candore atque æquitate animi pariter ac indulgentia sit usa, quæ in rebus pretiosis ma- jorem partem viro concesserit? Gæterum quod maxime a nobis dici oportet, ubi adjecero, ser- moni finem imponam. Simulacrorum odium com- mune est omnium qui fidei participes sunt: sed ejus præcipuum, quod Arianam infidelitatem simi- liter atque simulacrorum cultum abominabatur. Nam eos, qui in creatura numen divinum esse existimarent, nihilo minora colere atque venerari putabat, quam qui ex materia simulacra efficiunt : ac recte et pie ita judicabat. Nam qui creaturam adorat, etiamsi in nomine Christi id facit, simula- crorum cuitor est, Christi nomen simulacro impo- neus. Idcirco, cum didicisset quod non sit Deus recens et novus, unam deitatem adorabat, quæ in D Patre, et Filio, et Spiritu sancto glorificatur. In hac fide crevit, in hac viguit, apud hanc spiritum deposuit ab hac oblata est sinui Patris fidei Abra- bami juxta fontem paradisi: cujus humor et gutta ad infideles non manat: sub umbra ligni vitæ quod plantatum est juxta decursus aquarum, qui- bus rebus etiam nos digni habeamur, per Christum Jesum Dominum nostrum: cui gloria in sæcula. Amen. exsistit, pro temporaria animi demissione atque

τεταγμένα τοῖς κατορθώμασιν. Πόσοι δι' ἐκείνην τὴν τῆς ἀναστάσεως χάριν ἐφ' ἑαυτῶν ἐγνώρισαν, ο? τοῖς νόμοις ἀποθανόντες, καὶ τὴν ἐπὶ θανάτῳ ψῆφον δεξά μενοι, πάλιν δι' αὐτῆς εἰς τὴν ζωὴν ἀνεκλήθησαν ! Ἐν ὀφθαλμοῖς, τῶν εἰρημένων ή μαρτυρία. Εἶδες παρά τὸ θυσιαστήριον ἀπογνόντα τὴν σωτηρίαν μειράκιον. Εἶδες γύναιον ἐπὶ κατακρίσει ἀδελφοῦ ὀδυρόμενον, τοῦ τὰ ἀγαθὰ τῇ Ἐκκλησίᾳ κηρύσσοντος, ὅπως τῇ μνήμῃ τῆς βασιλίδος ἡ σκυθρωπή τοῦ θανάτου ψῆφος εἰς ζωὴν ἀναλύεται. 'Αρα καὶ μόνον ταῦτα; τὴν δὲ ταπεινοφροσύνην που θήσομεν, ἣν προτιμοτέραν ή Γραφὴ ποιεῖται παντὸς τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν κατορθώματ τος; "Ητις συνηνιοχοῦσα τῷ μεγάλῳ βασιλεῖ τὴν τοσαύτην ἀρχὴν, πάσης δυναστείας ὑποκυπτούσης, τοιούτων ἐθνῶν ὑποτελούντων, γῆς τε καὶ θαλάττης. ἐκ τῶν οἰκείων ἑκατέρας δορυφορούσης, οὐκ ἔδωκε καθ' ἑαυτῆς τῷ τύφῳ ἀεὶ πρὸς ἑαυτὴν, οὐκ εἰς τὰ ἔξω ἑαυτῆς ἀποβλέπουσα· διὰ τοῦτο τοῦ μακαρισμού γίνεται κληρονόμος, διὰ τῆς προσκαίρου ταπεινοφρο σύνης τὸ ἀληθινὸν ὕψος ἐμπορευσαμένη. Εἴπω τι καὶ τῆς φιλανδρίας τεκμήριον· Έδει πάντως, διαλυομένης της σωματικής συζυγίας, και τὰ τίμια τῶν προσόντων αὐτῆς ἀγαθῶν ἐλθεῖν εἰς διαίρεσιν. Πῶς οὖν ἐποιήσατο τὴν διανομήν; Τριῶν ὄντων τέκνων (ταῦτα γὰρ τῶν ἀγαθῶν τὰ κεφά λαια), τοὺς ἄρρενας τῷ πατρὶ προσκατέλιπεν, ὥστε εἶναι αὐτοῦ τῆς βασιλείας ερείσματα· τῆς δὲ ἰδίας μερίδος μόνην τὴν θυγατέρα ἀποπεποίηται. Ορος πῶς εὐγνώμων τε καὶ φιλόστοργος, ἐν τοῖς τιμίοις τὸ πλέον τῷ ἀνδρὶ συγχωρήσασα ; Αλλ' μάλιστα παρ' ἡμῶν λέγεσθαι χρή, τοῦτο προσθείς καταπαύσω τὸν λόγον· Τὸ τῶν εἰδώλων μῖσος κοινὸν πάντων ἐστὶ τῶν μετεχόντων τῆς πίστεως· ἀλλ' ἐκείνης ἐξαίρε τον, τὸ τὴν Ἀρειανὴν ἀπιστίαν ὁμοίως τῇ εἰδω- λολατρεία βδελύττεσθαι. Τοὺς γὰρ ἐν τῇ κτίσει τὸ Θεῖον εἶναι νομίζοντας, οὐδὲν ἐλάττονα σέβειν ᾤετο τῶν εἰδωλοποιούντων τάς ύλας, καλῶς καὶ εὐσεβῶς τοῦτο κρίνουσα. Ο γὰρ τὸ κτίσμα προσκυνῶν, κἂν ἐπ' ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ τοῦτο ποιεῖ, εἰδωλολάτρης ἐστὶ, Χριστοῦ ὄνομα τῷ εἰδώλῳ θέμενος. Διὰ τοῦτο μαθοῦσα, ὅτι οὐκ ἔστι Θεὸς πρόσφατος, μίαν προσεκύνει θεότητα, τὴν ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ δοξαζομέ νην. Ταύτῃ ἐνηυξήθη τῇ πίστει, ταύτῃ ἐνήκμασε, ταύτῃ τὸ πνεῦμα παρακατέθετο· ὑπὸ ταύτης προσ- ήχθη τῷ κόλπῳ τοῦ πατρὸς τῆς πίστεως ᾿Αβραάμ παρὰ τὴν τοῦ παραδείσου πηγὴν (ἧς ἡ ῥανὶς ἐπὶ τοὺς ἀπίστους οὐκ ἔρχεται), ὑπὸ τὴν σκιὰν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς τοῦ πεφυτευμένου παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδά των, ὧν καὶ ἡμεῖς ἀξιωθείημεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. S. GREGORIJ NYSSENI aliquid regno praestantius et excellentius est. Verum & non hic consistit illius laus. Nam etiam ultra man- data recte factis progreditur, quot propter illam resurrectionis gratiam in sese agnoverunt? qui legibus mortui, et capitis damnati, rursus per eam ad vitam revocati sunt? In oculis est di- clorum testimonium. Vidisti juxta altare, qui salu- tem desperaverat, adolescentulum. Vidisti mulier- culam ob damnationem fratris lamentantem. Au- divisti ex eo, qui bona Ecclesiæ prædicabat, ut in memoriam reginæ tristis sententia mortifera in vitam resoluta sit. An etiam hæc sola? Auimi vero demissionem ubi collocabimus? Quam Scriptura prefert omni preclaro atque cum virtute conjuncto facinori? Quæ cum tantum imperium una cuin magno imperatore moderaretur, omni potentatu se submittente, tot gentibus subditis et tributariis, cum terra pariter ac mare suis utraque copiis sti- parent eam atque foverent: superbiæ adversum se aditum non dedit, semper ad seipsam, non ad bona sua externa respiciens, propterea beatitudinis hæres humilitate vera celsitudine quæsita. B C Dicam etiam aliquod maritalis amoris indicium et argumentum. Οportebat omnino, soluto corporali conjugio, etiam pretiosa bona quibus abundabat, venire in divisionem. Quomodo igitur fecit distribu- tionem ? Cuin tres essent liberi (hæc enim bonorum capita sunt qui virilis sexus essent, apud patrem reliquit, qui regno ejus præsidio essent: ad suam vero partem solam filiam pertinere existimavit. Vides quanto candore atque æquitate animi pariter ac indulgentia sit usa, quæ in rebus pretiosis ma- jorem partem viro concesserit? Gæterum quod maxime a nobis dici oportet, ubi adjecero, ser- moni finem imponam. Simulacrorum odium com- mune est omnium qui fidei participes sunt: sed ejus præcipuum, quod Arianam infidelitatem simi- liter atque simulacrorum cultum abominabatur. Nam eos, qui in creatura numen divinum esse existimarent, nihilo minora colere atque venerari putabat, quam qui ex materia simulacra efficiunt : ac recte et pie ita judicabat. Nam qui creaturam adorat, etiamsi in nomine Christi id facit, simula- crorum cuitor est, Christi nomen simulacro impo- neus. Idcirco, cum didicisset quod non sit Deus recens et novus, unam deitatem adorabat, quæ in D Patre, et Filio, et Spiritu sancto glorificatur. In hac fide crevit, in hac viguit, apud hanc spiritum deposuit ab hac oblata est sinui Patris fidei Abra- bami juxta fontem paradisi: cujus humor et gutta ad infideles non manat: sub umbra ligni vitæ quod plantatum est juxta decursus aquarum, qui- bus rebus etiam nos digni habeamur, per Christum Jesum Dominum nostrum: cui gloria in sæcula. Amen. exsistit, pro temporaria animi demissione atque