Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 3:997ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ [ ι. ] [ 1 ] Τριὰς ὑπερούσιε καὶ ὑπέρθεε καὶ ὑπεράγαθε, τῆς Χριστιανῶν ἔφορε θεοσοφίας, ἴθυνον ἡμᾶς ἐπὶ τὴν τῶν μυστικῶν λογίων ὑπεράγνωστον καὶ ὑπερφαῆ καὶ ἀκροτάτην κορυφήν· ἔνθα τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀπόλυτα καὶ ἄτρεπτα τῆς θεολογίας μυστήρια κατὰ τὸν ὑπέρφωτον ἐγκεκάλυπται τῆς κρυφιομύστου σιγῆς γνόφον, ἐν τῷ σκοτεινοτάτῳ τὸ ὑπερφανέστατον ὑπερλάμποντα καὶ ἐν τῷ πάμπαν ἀναφεῖ καὶ ἀοράτῳ τῶν ὑπερκάλων ἀγλαϊῶν ὑπερπληροῦντα τοὺς ἀνομμάτους νόας. Ἐμοὶ μὲν οὖν ταῦτα ηὔχθω· σὺ δέ, ὦ φίλε Τιμόθεε, τῇ περὶ τὰ μυστικὰ θεάματα συντόνῳ διατριβῇ καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀπόλειπε καὶ τὰς νοερὰς ἐνεργείας καὶ πάντα αἰσθητὰ καὶ νοητὰ καὶ πάντα οὐκ ὄντα καὶ ὄντα καὶ πρὸς τὴν ἕνωσιν, ὡς ἐφικτόν, ἀγνώστως ἀνατάθητι τοῦ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν καὶ γνῶσιν· τῇ γὰρ ἑαυτοῦ καὶ πάντων ἀσχέτῳ καὶ ἀπολύτῳ καθαρῶς ἐκστάσει πρὸς τὸν ὑπερούσιον τοῦ θείου σκότους ἀκτῖνα, πάντα ἀφελὼν καὶ ἐκ πάντων ἀπολυθείς, ἀναχθήσῃ. [ 2 ] Τούτων δὲ ὅρα, ὅπως μηδεὶς τῶν ἀμυήτων ἐπακούσῃ·
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'. Τίς ὁ θεῖος γνόφος. Τριὰς ὑπερούσιε, καὶ ὑπέρθες, καὶ ὑπεράγαθε, τῆς Χριστιανῶν ἔφορε θεοσοφίας, ίθυνον ἡμᾶς ἐπὶ τὴν τῶν μυστικῶν λογίων ὑπεράγνωστον, καὶ ὑπερφα, καὶ ἀκροτάτην κορυφήν, ἔνθα τὰ ἁπλᾶ, καὶ ἀπόλυτα, καὶ ἄτρεπτα τῆς θεολογίας μυστήρια, κατὰ τὸν ὑπέρ φωτον ἐγκεκάλυπται * τῆς κρυφιομύτου σιγῆς γνό- φον, ἐν τῷ σκοτεινοτάτῳ τὸ ὑπερφανέστατον ὑπερ- λάμποντα, καὶ ἐν τῷ πάμπαν ἀναφεῖ καὶ ἀοράτῳ τῶν ὑπερκάλων ἀγλαΐῶν ὑπερπληροῦντα τοὺς ἀνομ- μάτους νόας. Ἐμοὶ μὲν οὖν ταῦτα ηὔχθω· σὺ δὲ 79, ὦ φίλε Τιμόθεε, τῇ περὶ τὰ μυστικά θεάματα συν- τόνῳ διατριβῇ καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀπόλειπε, καὶ τὰς νοερὰς ἐνεργείας 13, καὶ πάντα αἰσθητὰ καὶ νοητά, καὶ πάντα οὐκ ὄντα καὶ ὄντα, καὶ πρὸς τὴν ἕνωσιν, ὡς ἐφικτόν, ἀγνώστως ἀνατάθητι τοῦ ὑπὲρ πᾶσαν οὐ σίαν καὶ γνῶσιν· τῇ γὰρ ἑαυτοῦ καὶ πάντων ἀσχέτῳ τι ἐκκαλύπτεται, γάρ. τὰ αἰσθητὰς ἐναργείας, DE MYSTICA THEOLOGIA, CAP. I. SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ DE MYSTICA THEOLOGIA AD TIMOTHEUM interprete Balthasare Corderio, Societatis Jesu doctore theologo. A CAPUT I. Quænam sit divina caligo. SYNOPSIS CAPITIS. assurgendum esse. 11. Ostendit quomodo in divinis procedendum sit per affirmationes et negationes. III. Que sit compendiosa et prolixa theologia. Quæ item caligo sit, et quomodo ad eam ingrediendum. § I. ita Cyparissiotus. Trinitas supernaturalis, et supraquam divina et supraquam bona theosophia Christianorum præses, dirigenos ad mysticorum oraculorum plus quam in- demonstrabile, et plus quam lucenset summum fasti- gium, ubi simplicia, et absoluta, et immutabilia theo - logia mysteria, aperiuntur in caligine plus quam In- cente silentii arcana docentis, quæ in obscuritate te- nebricosissima plusquam clarissime superlucet, et in omnimoda intangibilitate atque invisibilitate, præ- pulchris splendoribus mentes oculis captas super- adimplet. Hæc quidem mea sint vota ; tu vero, chare Timothee, in mysticis contemplationibus, intenta exercitatione, et sensus relinque, et intel- lectuales operationes, et sensibilia, et intelligibilia omnia, et ea quæ sunt et quæ non sunt universa, ut ad unionem ejus, qui supra essentiam et scien VARIE LECTIONES. Cl. 1. Invocata SS. Trinitate, docet, ad mysticam contemplationem, nostri rerumque omnium abdicatione
PG 3:1005τούτους δέ φημι τοὺς ἐν τοῖς οὖσιν ἐνισχημένους καὶ οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ὄντα ὑπερουσίως εἶναι φανταζομένους, ἀλλ’ οἰομένους εἰδέναι τῇ καθ’ αὑτοὺς γνώσει τὸν θέμενον σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ. Εἰ δὲ ὑπὲρ τούτους εἰσὶν αἱ θεῖαι μυσταγωγίαι, τί ἄν τις φαίη περὶ τῶν μᾶλλον ἀμύστων, ὅσοι τὴν πάντων ὑπερκειμένην αἰτίαν καὶ ἐκ τῶν ἐν τοῖς οὖσιν ἐσχάτων χαρακτηρίζουσιν καὶ οὐδὲν αὐτὴν ὑπερέχειν φασὶ τῶν πλαττομένων αὐτοῖς ἀθέων καὶ πολυειδῶν μορφωμάτων; Δέον ἐπ’ αὐτῇ καὶ πάσας τὰς τῶν ὄντων τιθέναι καὶ καταφάσκειν θέσεις, ὡς πάντων αἰτίᾳ, καὶ πάσας αὐτὰς κυριώτερον ἀποφάσκειν, ὡς ὑπὲρ πάντα ὑπερούσῃ, καὶ μὴ οἴεσθαι τὰς ἀποφάσεις ἀντικειμένας εἶναι ταῖς καταφάσεσιν, ἀλλὰ πολὺ πρότερον αὐτὴν ὑπὲρ τὰς στερήσεις εἶναι τὴν ὑπὲρ πᾶσαν καὶ ἀφαίρεσιν καὶ θέσιν.
1005 DE MYSTICA THEOLOGIA, CAP. I.-CORDERII NOTÆ. 1006 Posuit tenebras latibulum suum. Quin et Chaldaicæ, Ægyptiacæ, et Pythagorica theologie mysticæ stu- diosis Deus quoque caligo est et habetur non quod ullas tenebras in se admittat (Deus enim lur est, et tenebræ in eo non sunt uile :) sed potius quia suapte natura lux est infinita et inaccessibilis. Hoc. ut observat Cresollus noster, lib, in Mystagogi,544 cap. 9, sapientes omnium temporum sacri et profani viderunt, qui clarissimo testimonio sunt professi, nimium quantum esse difficile Deum invenire, ut ex Platone prodit Lactantius lib. 1 Institut., cap. 8, indicari autem in vulgus et explicari nulla ratione posse. Quod Hebraei significare cupientes, nomen Dei aiunt esse apontov, avexquvntov, inexplicabile, dici et nominari non posse, a quibus opinor capientes Ægyptii, principem Deum suum nuncupavere Amun, quem Græci Latinique dicunt Ammonem, quod nomen ait Manethos significare occultum sive occultationem. Hinc Saite inter illos sapientiæ nomine celebrati, in propylaeo templi Minervæ nobilem illam inscriptionem posuerant: Meum peplum nemo unquam mortalium detexit. Justinus Martyr Adhortatione ad gentes, ait Armonem philosophum ea causa Deum nominasse máyzpupov, prorsus occultum. Unde factum, ut omnes saneti Patres cum D. Damasceno lib. 1, De fide, cap. 15, communi animorum consensione Deum vocent axatártov, incomprehensibilem. Secunda ratio est, quod unio hujusmodi cognitionis seu intellectionis (que Dionysio lux est) in seipsa expers sit, utpote supra omnem affirmationem et negationem exsistens, non omnem cognitionem, tum in sensu tum in intellecta impediens, pro eo tempore quo est, uti in fine capitis hujus docet. Vocal tamen Onappa, plusquam lucentem, ne quis existimet meram esse obscuritatem, sed revera potius lucem maximam, et supersplen lidam, id est quæ maximo, et supra quam cogitari possit splendore animam im- pleat; quæ tamen lux ob nimium sui splendorem mentis aciem ac lumen hebetet atque obscuret; non se- cus ac solis splendor pupillis imbecillioribus lumen visumque aufert, quin et noctuae oculis nox est, et caligo. Deus enim cum lux perfectissima sit, ubi amplius et efficacius se menti nostræ expandit atque aper- it, magis eumdem præpotenti splendore sno offuscat et obstupefacit, ut ultra nil videat, juxta illud: 'Mi- rabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, et non potero ad eam 8. Aliam rationem affert Marsilius Ficinus, vulique caliginem dici, quatenas animus per negationes quas- dam hucusque processit, negando videlicet Deuin esse hanc ant istam, aut illam rem; lumen vero vocari, quia non aliter de Deo, quam ita negando perspicuam consequimur veritatem. Et huic proposito locum Psalmi ejusdem non incongrue accommodal: Sicut tenebræ ejus, ita et lumen ejus, et nox iananam dies illuminabitur b. Ex his omnibus (inquit ibidem Hersentius) apparet, quam apte S. Dionysius cum summa luce tenebras conjunxerit. Non enim tantum caliginem seu obscuritatem dicere debuit, nec tantum lucem maximam, quia horum unico non satis hujus divini gradus proprietatem expressisset, quapropter utramque debuit copulare. Mox autem ubi constituit Deum hoc modo mystice in animam illapsum, vel ipsam cum Deo, qui inaccessibilis lux est, conjunctionem, supremam caliginem nuncupari, quod facultates cognitioni deditas sic obfuscaret et obtenebraret, ut nil concipere nil eloqui possent. Eamdem ayns yvógov, caliginem si- lentii vocat, quod quasi silentium quoddam in animi facultatibus efficiat. Quin etiam posset respectu sni ipsius caligo silentii nuncupari; quod nimirum unio hæc, ut ab omni cognitione, locutione, motuque libera est, ita summam pacem ac profundum silentium in se habeat. Denique silentium dicitur, quia omnem af- firmationem et negationem longe multumque transcendit. Ne autem silentium istud otiosum aut inane esse videretur, lucemque obfuscando, ail lucis suscipere aut conferre putaretur, xpupio pústny, arcanorum mystam, vocat composito maxime eflicaci, quod tam in activa quam in passiva significatione sumi potest. Nam et mystes dicitur cum qui sacris initiatur, et arcana sacra suscipit ac serval, tum etiam is qui sacra tradit, dicit, ac revelat ut potaywyós. Utro modo accipias, præclarum sensum reddit. Si enim passive sumpseris, silentium istud arcanorum mystam esse dicit, quatenus anima ad illud silentium redacta, ipsum per se arcanum divinum in se suscipit: (qua ratione Proclus, in suis ad Platonis Theologiam commen tariis, contemplationem illustrat comparatione mystarum qui religiosis arcanis seu sacris initiantur.) Si vero active accipias, qui sensus omnibus interpretibus placuit, significat silentium istud esse rerum my- sticarum veluti doctoren, initiatorem ac pædagogum. Nam in alio theologiæ genere homo divinitus inspi- ratus sacrorum initiator exsistit; in hoc vero mystico, divinorum oraculorum doctor ac rector est divinumi silentium, sive ipse Deus cum summa pace et silentio animæ conjunctus. Deinde in aliis theologicis in- stitutionibus aliud est doctor, aliud id quod docetur; hic vero Deus ipse et docet et docetur; docet, inquam, prout se animæ patefacit et conjungit; docetur autem atque agnoscitur per ipsam animæ cum divina es- sentia uniouem seu conjunctionem, de qua regius Psaltes ait: Gustale et videte quoniam suavis est Domi- nus i. Non dixit, Videte el gustate, quod in alio contemplationis genere dicendum erat, in quo gustus seu affectus spiritualis a cognitione 545 oritur: sed gustate et videte, quia ab ipso Dei, prout in seipso est, gustu et experimento mystica contemplatio exsurgit. Cæterum, adverte cum eodem llersentio (ex quo hæc attuli) S. Dionysium, ut hoc silentium arcanæ loquela seu interioris doctrinæ, cujus ipsemet solus Deus auctor sit, minime expers esse ostenderet, significanter xpugtopústny, id est arcana docens, appellasse. Plura de contemplatione Dei in caligine qui volet, videat aped Joannem de Jesu Maria in libello De my- stica theologia, et apud Thomam de Jesu lib. 1 Divine orationis, cap. 2 et 3, 0zodioaxtov Rusbrochium, qui Gropádny, pront Spiritus suggerebat mirifice, illam in Operibus suis explicat. Mirum autem quid hic de caligine illa subinfert sanctus Dionysius, quod in obscuritate tenebricosissima plusquam clarissime superluceat, et in omnimoda intangibilitate alque invisibilitate, præpulchris splendoribus mentes ocalis captas superadimpleat. Hoc pulchre, uti cætera, sic explicat Hersentius, ut toxotetVOTά sw, tenebricosissima, oppositum sit to úmeppaivéotatov, plusquam clarissimum: el dopáry, invisibilitate. únépxalat ayhatat, præpulchri splendores respondeant. Splendores autem ipsam divinam essentiam ejus. demque proprietates interpretatur, quæ sub ratione lucis in animam illabuntur, eamque illustrant; vel etiam ipsius divinæ essentiæ, sive divinarum personarum in seipsis cognitionem, quantum ad omnia cognosci possunt, nimirum perfecta cum ipsius nuone. Splendores autem pulchritudinis nomine allicit, ea ratione qua Platonici (quorum primas Dionysius noster merito sibi vindicat, utpote Platonis non tan tum sectator accuratissimus, sed Christianissimus emendator) pulchri nomine splendorem ac manifesta tionem intelligunt. Apissime igitur Dionysius hoc loco divinis splendoribus, qui sunt ipsæeniet essentia divinæ proprietates, pulchritudinis nomen tribuit; quippe illis, seu ipsorum in animam transfusione atque unione Deus ipse, quod est summum bonum, præstantissimo modo cognoscitur. Præpulchros autem • Psal. XVI, 12. Joan. 1, 5. Psal. cxxxv, 6. Ibid., 12. i Psal. xxx. 9.
PG 3:1014[ 3 ] Οὕτω γοῦν ὁ θεῖος Βαρθολομαῖός φησι καὶ πολλὴν τὴν θεολογίαν εἶναι καὶ ἐλαχίστην καὶ τὸ Εὐαγγέλιον πλατὺ καὶ μέγα καὶ αὖθις συντετμημένον, ἐμοὶ δοκεῖν ἐκεῖνο ὑπερφυῶς ἐννοήσας, ὅτι καὶ πολύλογός ἐστιν ἡ ἀγαθὴ πάντων αἰτία καὶ βραχύλεκτος ἅμα καὶ ἄλογος, ὡς οὔτε λόγον οὔτε νόησιν ἔχουσα, διὰ τὸ πάντων αὐτὴν ὑπερουσίως ὑπερκειμένην εἶναι καὶ μόνοις ἀπερικαλύπτως καὶ ἀληθῶς ἐκφαινομένην τοῖς καὶ τὰ ἐναγῆ πάντα καὶ τὰ καθαρὰ διαβαίνουσι καὶ πᾶσαν πασῶν ἁγίων ἀκροτήτων ἀνάβασιν ὑπερβαίνουσι καὶ πάντα τὰ θεῖα φῶτα καὶ ἤχους καὶ λόγους οὐρανίους ἀπολιμπάνουσι καὶ εἰς τὸν γνόφον εἰσδυομένοις, οὗ ὄντως ἐστίν, ὡς τὰ λόγιά φησιν, ὁ πάντων ἐπέκεινα. Καὶ γὰρ οὐχ ἁπλῶς ὁ θεῖος Μωϋσῆς ἀποκαθαρθῆναι πρῶτον αὐτὸς κελεύεται καὶ αὖθις τῶν μὴ τοιούτων ἀφορισθῆναι καὶ μετὰ πᾶσαν ἀποκάθαρσιν ἀκούει τῶν πολυφώνων σαλπίγγων καὶ ὁρᾷ φῶτα πολλὰ καθαρὰς ἀπαστράπτοντα καὶ πολυχύτους ἀκτῖνας· εἶτα τῶν πολλῶν ἀφορίζεται καὶ μετὰ τῶν ἐκκρίτων ἱερέων ἐπὶ τὴν ἀκρότητα τῶν θείων ἀναβάσεων φθάνει. Κἀν τούτοις αὐτῷ μὲν οὐ συγγίνεται τῷ θεῷ, θεωρεῖ δὲ οὐκ αὐτόν (ἀθέατος γάρ), ἀλλὰ τὸν τόπον, οὗ ἔστη.
1013 DE MYSTICA THEOLOGIA, CAP. I. - PARAPHR. PACHYMERÆ 1012 bis, sed ratione diversa. Paucis vero verbis agi ubi de Deo loquitur, sub ca ratione qua refertur ad creaturas, el creaturæ ad ipsum, uti fit in libro De divinis nominibus. Nullis denique verbis utitur, quando ulterius res creatas ad Deum non refert, neque vicissim Deum ad ipsas, sed tanquam Deus creala on- nia, et relationes omnes ad creata, in seipso transcendat, nih 1 de Deo affirmat atque negat, sed religioso silentio Deum, ut par est, colit. Tunc demum ait sanctus Dionysius mentem omnem omnium sanctorum fastigiorum ascensum transcendendo in caliginem absorberi, ubi Marsilius Ficinus per fastigia seu cacu- mina, intelligit naturas ad unitatem reductas, sed easdem universim consideratas, quas tres esse ail; scilicet corporalem, animalem, intellectualem, quarum cogitationem et affectum debeat auima plurimum superare, ut ipsum in seipso bonum adinveniat. Hersentius vero magis mystice, per sancla cacumina dicit intelligi eminentiores divinæ contemplationis ac vitæ spiritalis gradus, quibus competat nomen san- ctitatis, eo quod hanc efficiant aut certe adaugeant. Et idcirco ait sanctum Dionysium sanctorum fastigio- ram ascensum nominasse, quia nimirum in rebus gratiæ ac divine contemplationis quasi gradibus ascen- dendum, et quidem semper ascendendum est, juxta illud: Beatus vir cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde disposuit 1. Et, Justorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem ". Cæterum hos divine contemplationis gradus, omnesque vitæ interioris actus ac perfectiones anima con- templatrix transcendere debet, ut ad mysticam et perfectam cum Deo communicationem perveniat. Ut sensus sit : Qualemcunque anima divinarum rerum cognitionem consecuta fuerit, qualemcunque perfe- etionis interioris statum attigerit, debet tamen longe multumque supra hæc evehi, ut Deo intime et supra mentem conjungatur. In His autein quæ sanctus Dionysius subjungit de Moyse in nubem ingresso recte notat llersentius, historiam illam non tanquam exemplum præmissorum afferri (non enim Scriptura narrat in caliginem illam mysticam, de qua hoc libro sermo est, Moysem ingressum fuisse, aut quod idem est, Deo superessentialiter fuisse conjunctum; sed tantum nubem, quæ montem operuerat, subiisse, in qua Deus habitasse dicitur) sed tanquam allegoriam pulcherrimam et appositissimam iis quæ tractantur illustrandis recenseri. Ac primum quidem per purgationem illam 550 Moysis, designat animam, quæ ad vitæ interioris apicem tendit, debere primum peccato mori, carnis pravos motus vincere, hisque omnibus purgari quantum in se est. Gradum autem hunc qui vitæ spiritalis primus est, et in quo maxime mortificationi incumbendum, viri spiritales vitam seu viam purgativam vocant; quam Pythagorici primam et quasi præcipuam philosophize suæ partem statuerunt. Per lumina autem et sonos, via illuminativa intelligitur, in qua Dei el divinarum rerum contemplationibus exercentur animæ spiritales, multisque luminibus ac sonis revelationum atque illustrationum a Deo exceptis adaugentur, multis verbis intellectualibus ad Deum emissis, et vicissim multis a Deo immissis in via Dei progrediuntur, et paulatim a multis segregantur, dum a creatarum re- rum non solum intelligentia, sed multo magis affectu sejunguntur atque secedunt. Quod autem Moyses cum selectis sacerdotibus montem ascendat, solusque caliginem ingrediatur, insinuat, paucorum esse ad mystica fastigia conscendere, siquidem omnes e plebe purgati quidem sunt, et omnes sonitum buccinas audiverunt, et fulgura viderunt, paucis tamen concessum fuit in montem ascendere, Deumque intueri. Sic plures quoque in via purgativa degunt, pauciores vero in illuminativa, paucissimum vero ad unitivam perveniunt. Moyses enim solus (ut habetur Exodi cap. xx) accessit ad caliginem in qua eral Deus, quam historian sanctus Dionysius accommodat mystico theologo, qui semota et veluti a tergo relicta intelle- ctuali cognitione, in mysticæ unionis sinum recipitur, ubi est perfecta caligo ignorationis, quæ in seipsa nullam intellectualem lucem aut cognitionem admittit et vere, mystica est, quia intima et occulta, sie ut nulla mens rationem ejus valeat comprehendere. PARAPHRASIS PACHYMERE (53). Ο μὲν ἱερὸς Διονύσιος τοῦ Περὶ θείων ὀνομάτων A λόγου προέταξε τὸν Περὶ θεολογικῶν ὑποτυπώσεων, προθεωρίαν τῶν σποράδην ἐν τῇ Γραφῇ περὶ Θεοῦ εἰρημένων· ὑπέταξε δὲ τὸν Περὶ συμβολικῆς θεολο- γίας, ἐν ᾧ ἐδίδαξε, τίνες αἱ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐπὶ τὰ θεῖα μετωνυμίαι, καὶ τὰ ἑξῆς πολυλογώτερα τῶν Περὶ θεολογικῶν ὑποτυπώσεων, καὶ θείων ὀνο μάτων ὑπάρχοντα, δι' αἰτίαν, ἣν ἐν τῷ τρίτῳ κεφα λαίῳ τοῦ Περὶ μυστικῆς θεολογίας φησί. Μετὰ γοῦν τοῦτον, ἐκείνου ἤρξατο. Μηδεὶς οὖν οἰέσθω τὸν Περὶ συμβολικῆς θεολογίας, ἐφ᾽ ἂν μετὰ τὸν Περὶ θείων ὀνομάτων μετελεύσεσθαί φησι, τὸν Περὶ μυστικῆς θεολογίας εἶναι, ἀλλὰ μετ' ἐκεῖνον τοῦτον ἔστω συν- τετάχθαι τῷ πατρὶ· μὴ εὑρισκομένου δὲ νῦν ἐκείνου, 6 Περὶ μυστικῆς θεολογίας ἐνθάδε τέτακται. § 1. Επειδήπερ Περὶ μυστικῆς θεολογίας μέλλει διαλαβεῖν, τῆς ἀπολύτου λέγω παντὸς συμβόλου τε καὶ ὀνόματος, καὶ διά τε τῆς πάντων νοητῶν ἀπολύσεως, καὶ τῆς πασῶν νοήσεων αποπαύσεως συναγομένης, 1 Psal. LXXXII, 6. m Prov. iv, 18. B Divus quidem Dionysius, libro suo De divinis no- minibus praemiserat illum De heologicis informatio- nibus, ceu prævium aspectum eorum quæ sparsim in Scriptura de Deo dicta sunt; subjunxerat vero librum De symbolica theologia, in quo docuerat, quænam a sensilibus ad divina translationes essent, etc., quæ scripta De theologicis informationibus, ac Divinis nominibus prolixiora erant, ob causam, quam in tertio capite De mystica theologia tradit, post illos itaque tractatus, hunc auspicatus est. Nemo igitur librum illum De symbolica theologia, ad quem, post illum De divinis nominibus, se trans- ire dicit, existimet hunc esse De mystica theologia, sed post illum sciat istum a sancto Patre composi tum fuisse, qui cum modo non reperiatur, hic De mystica theologia hoc loco subjungitur. §1. Cum De mystica theologia, ab omni inquam sy:::- bolo nomineque absoluta, et omnium intellectilium absolutione, omniumque cogitationum cessatione collecta, dicturus esset, quam in aliis quoque ab in- (53) Vide Scholia S. Maxim. tom. II, cap. 1 Myst. theol.
PG 3:1022(Τοῦτο δὲ οἶμαι σημαίνειν τὸ τὰ θειότατα καὶ ἀκρότατα τῶν ὁρωμένων καὶ νοουμένων ὑποθετικούς τινας εἶναι λόγους τῶν ὑποβεβλημένων τῷ πάντα ὑπερέχοντι, δι’ ὧν ἡ ὑπὲρ πᾶσαν ἐπίνοιαν αὐτοῦ παρουσία δείκνυται ταῖς νοηταῖς ἀκρότησι τῶν ἁγιωτάτων αὐτοῦ τόπων ἐπιβατεύουσα). Καὶ τότε καὶ αὐτῶν ἀπολύεται τῶν ὁρωμένων καὶ τῶν ὁρώντων καὶ εἰς τὸν γνόφον τῆς ἀγνωσίας εἰσδύνει τὸν ὄντως μυστικόν, καθ’ ὃν ἀπομύει πάσας τὰς γνωστικὰς ἀντιλήψεις, καὶ ἐν τῷ πάμπαν ἀναφεῖ καὶ ἀοράτῳ γίγνεται, πᾶς ὢν τοῦ πάντων ἐπέκεινα καὶ οὐδενός, οὔτε ἑαυτοῦ οὔτε ἑτέρου, τῷ παντελῶς δὲ ἀγνώστῳ τῇ πάσης γνώσεως ἀνενεργησίᾳ κατὰ τὸ κρεῖττον ἑνούμενος καὶ τῷ μηδὲν γινώσκειν ὑπὲρ νοῦν γινώσκων. [ ιι.
πράγματος ἀπεμφαίνον. Πῶς γὰρ στενὸν τὸ πᾶσαν σαγηνεῦσαν τὴν οἰκουμένην; καὶ πῶς μικρὸν τὸ περιέχον τὸ μέγα τῆς εὐσεβείας μυστήριον; Τοῦτο γοῦν ἐγένετο, ὡς οἶμαι, δι᾿ εὐλάβειαν. Εν τισι δὲ εὕρηται τὸ καὶ αὖθις συντετμημένον. Τὸ δὲ προτέ- ρως κώλον ὁ ἅγιος ἐξηγούμενος λέγει, ὅτι ἐμοὶ δο- κεῖ, ὡς ἐκεῖνο ἐννοήσας ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, ταῦτα ἐφθέγξατο, ὅτι ἡ αἰτία πάντων, καὶ πολλῶν δέεται λόγων, καὶ ἄλογος καὶ βραχύλεκτός ἐστιν· οὐδὲ γὰρ λόγον ἔχει ἢ νόησιν παραστατικὴν τῆς οἰκείας φύσεως. Τὸ δὲ πολύλογος προπαροξυτόνως, πολυλόγος γὰρ ὁ πολλὰ λέγων, πολύλογος δὲ ὁ πολλῶν λόγων δεό- πολύλογος μενος· ὡς πρωτότοκος προπαροξυτόνως ὁ πρῶτος τεχθείς· πρωτοτόκος δὲ παροξυτόνως ή πρώτως πολυλόγος τεκοῦσα γυνή, ὡς καὶ Ὅμηρος δηλοί· πολύλογος πρωτότοκος πρωτοτόκος Πρωτοτόκος Κινύρη, οὐ πρὶν εἰδυῖα τόκοιο. Εἰπὼν οὖν, ὅτι οὔτε λόγον ἔχει οὔτε νόησιν, ἐπεξ ηγούμενος λέγει, οὐ διὰ τὸ μηδαμή μηδαμῶς εἶναι, ἀλλὰ διὰ τὸ ὑπερεκτείνεσθαι ὑπερουσίως, καὶ μόνοις ἐκφαίνεσθαι τοῖς διαβαίνουσιν ἐπίσης καὶ τὰ μυσαρά καὶ τὰ καθαρά, καὶ ὑπερβαίνουσι πᾶσαν ἀκρότητα, καὶ ἀπολιμπάνουσι καὶ πάντα φῶτα, δηλονότι πᾶσαν γνώ- σιν, καὶ πάντας ἤχους καὶ λόγους, δηλονότι τὰ περὶ Θεοῦ ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰρημένα. Οὐρανίους δὲ λέγει τούτους ὡς μὴ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην καὶ γηΐνην ἐπί- νοιαν, ἀλλὰ κατὰ θείαν ἐπίπνοιαν καὶ λεχθέντας, καὶ παραδοθέντας, καὶ εἰσδυομένους εἰς τὸν θεῖον τῆς ἀγνωσίας γνόφον, οὗ ἐστιν ὁ πάντων ἐπέκεινα. Ορα δὲ, πῶς εἶπε· τοῖς διαβαίνουσι καὶ τὰ ἐναγῇ καὶ τὰ καθαρά, ὅτι καὶ τὰ ἡμέτερα καθαρὰ πρὸς τὴν θείαν ἐκείνην παραβαλλόμενα καθαρότητα, ἐναγῆ λογίζον- " ται, κατὰ τὸ εἰρημένον· Πᾶσα δικαιοσύνη ἀνθρώ- που, ὡς ῥάκος αποκαθημένης, τῇ θείᾳ πάντως δικαιοσύνῃ παραβαλλομένη, ἧς οὐκ ἔστιν ἀριθμός. Ορα δὲ καὶ τὸ, Πᾶσαν ἀκρότητα ὑπερβῆναι καὶ απ σθητῶν καὶ νοητῶν μὴ μόνον ὡσανεὶ αὐτὰ τὰ πρά- γματα, ἀλλὰ καὶ τὴν τούτων ἀκρότητα. ᾿Ακρότητας γὰρ ἐκάλουν οἱ παλαιοὶ ἑκάστης οὐσίας τὸ καθαρώτα τον, ἐξ οὗ ἤρτηται προσεχώς, τουτέστιν ἐχομένως, ἡ οὐσία. Ως ψυχῆς ἀκρότης ὁ νοῦς· καὶ ἔρωτος ὁ τῶν ἀναβεβηκότων διάπυρος πόθῳ· καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς Ιεραρχίας τὸ ἐγγὺς συντεῖνον ἀϋλίας. Ὡς πάλιν ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν, πυρὸς τὸ λαμπρότατον, καὶ ὕδατος τὸ ἀχνῶδες, καὶ τὰ λοιπὰ ἀναλόγως. Παρακελεύεται τοιγαροῦν ὁ λόγος καὶ αὐτῶν τῶν ἁγίων ἀκροτήτων τὴν ἀνάβασιν ὑπερβῆναι, καὶ οὕτω καταλαβεῖν τὸν τόπον ἐν ᾧ ὁ Θεὸς, ὅ καὶ ἐπὶ Μωϋσέως γέγονε. Ση μείωσαι τὴν τάξιν τῶν τελεσθέντων ἐπὶ Μωϋσῇ, πρὶν ἀξιωθῆναι εἰς τὸν γνόφον εἰσελθεῖν. Πρῶτον γὰρ ἀπεκαθάρθη, καὶ οὕτω τῶν ἄλλων ἀφωρίσθη. Μεθ' δ γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων τῶν σαλπίγγων ἀκήκος, καὶ τὰ θεῖα φῶτα κατείδεν, ἀφορίζεται, καὶ μετὰ τῶν ἱερέων ἵσταται· καὶ εἰς τὸν θεῖον γνόφον εἰσδύς, τὸν Θεὸν μὲν οὐχ ὁρᾷ, (Θεὸν γὰρ οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε), τὸν τόπον δὲ ἐν ᾧ ἔστη ἐξ οὗ δηλοῦται, τὰ τῶν νοο DE MYSTICA THEOLOGIA, CAP. I. - PARAPHR. PACHYMER.E. A modo ab hoc Patre, propter ipsius rei dissimilitu- dinem. Quomodo enim angustum sit, quod totum mundum capit? et quomodo parvum id, quod magnum pietatis mysterium complectitur? loc utique factum est, uti puto, propter religionem. In quibusdam vero iterum reperitur concisum. Priorem autem periodum hic sanctus explicans, ait, ut mibi videtur, quasi divinus Apostolus illud intelligens, hae dixerit; quoniam omnium causa multis etiam verbis opus habet, et nullo et brevi verbo dicitur; caret enim verbo el conceptu pro- μriam ejus naturam explicante autem scribitur cum accentu in antepenultima, nam cum accentu in penultima, est multa dicens, vero multis verbis indi- gens: sicut etiam accentu in antepenultima, est qui primo paritur, vero in penultima, mulier quæ primo parit, uti etiam Homerus declarat : C p Isai. Lx15, 6. Nunc primum pariens Cinyre, prius macia parte. Cum itaque dixisset, quod neque sermonen ha- beret neque conceptum, id explicans ait, non quasi nullo modo sit, sed quod supraessentialiter omnibus antecellat, et solis iis appareat, quæ cun- cla, quæ impura, quæque pura sunt, pertranseunt, et qui omnem verticem transcendunt, omniaque lumiua, id est oinnem notionem, omnesque sors ac sermones, eorum videlicet que de Deo in Sori- pluris dicta sunt, relinquunt. Vocal autem hos cœlestes, tanquam non secundum humanam terre- namque intelligentiam, sed secundum divinam iuspi- rationem, et dictos et traditos et divina illa iguo- rationis caligine involutos, ubi est is qui omnibus superior exsistit, Observa vero, quomodo dixit: lis qui tam impura quam pura pertranseunt, quoniam illa etiam quæ apud nos pura sunt, cum divina ita puritate comparata, immunda reputantur, juxta quod dictum est : Omnis justitia hominis quasi pannus menstruata °, cum divina omnino justi- tia comparata, cujus non est numerus. Observa item illud : Qui omnem verticem transcendunt, cum sensilium, tum intellectilium, non solum qa- dammodo res ipsas, verum etiam earun summitates. Summitates enim veteres appellabant id quod in quali- bet essentia purissimum exsistit, ex quo assidue seu continenter essentia dependeat. Sic animæ verlex seu summitas est mens, et amoris, qui supernorum desiderio succenditur; et nostra hierarchia, il quod proxime intendit immaterialitatem. Sic rur- sum in sensilibus, iguis, id quod lucidissimum; et aquæ, id quod tenuissimum est, et catera propor tione sua. Hortatur itaque hic seruo, sanctorum quoque verticum ascensum superare, et sic locum apprehendere in quo est Deus, id quod etiam Moysi accidit. Nota ordinem eorum quæ Moysi con- tigerunt, priusquam diguus est habitus in cali- ginem ingredi. Primun enim expiatus fuit, et sic ab aliis segregatus. Ubi enim una cum aliis tubas audivisset, et divina lumina vidisset, segre
PG 3:1030] Κατὰ τοῦτον ἡμεῖς γενέσθαι τὸν ὑπέρφωτον εὐχόμεθα γνόφον καὶ δι’ ἀβλεψίας καὶ ἀγνωσίας ἰδεῖν καὶ γνῶναι τὸν ὑπὲρ θέαν καὶ γνῶσιν αὐτῷ τῷ μὴ ἰδεῖν μηδὲ γνῶναιτοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄντως ἰδεῖν καὶ γνῶναι καὶ τὸν ὑπερούσιον ὑπερουσίως ὑμνῆσαι διὰ τῆς πάντων τῶν ὄντων ἀφαιρέσεως, ὥσπερ οἱ αὐτοφυὲς ἄγαλμα ποιοῦντες ἐξαιροῦντες πάντα τὰ ἐπιπροσθοῦντα τῇ καθαρᾷ τοῦ κρυφίου θέᾳ κωλύματα καὶ αὐτὸ ἐφ’ ἑαυτοῦ τῇ ἀφαιρέσει μόνῃ τὸ ἀποκεκρυμμένον ἀναφαίνοντες κάλλος. Χρὴ δέ, ὡς οἶμαι, τὰς ἀφαιρέσεις ἐναντίως ταῖς θέσεσιν ὑμνῆσαι· καὶ γὰρ ἐκείνας μὲν ἀπὸ τῶν πρωτίστων ἀρχόμενοι καὶ διὰ μέσων ἐπὶ τὰ ἔσχατα κατιόντες ἐτίθεμεν· ἐνταῦθα δὲ ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἐπὶ τὰ ἀρχικώτατα τὰς γνῶμεν ἐκείνην τὴν ἀγνωσίαν τὴν ὑπὸ πάντων τῶν γνωστῶν ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι περικεκαλυμμένην καὶ τὸν ὑπερούσιον ἐκεῖνον ἴδωμεν γνόφον τὸν ὑπὸ παντὸς τοῦ ἐν τοῖς οὖσι φωτὸς ἀποκρυπτόμενον. [ ιιι. ] Ἐν μὲν οὖν ταῖς Θεολογικαῖς Ὑποτυπώσεσι τὰ κυριώτατα τῆς καταφατικῆς θεολογίας ὑμνήσαμεν, πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις ἑνικὴ λέγεται, πῶς τριαδική· τίς ἡ κατ’ αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε καὶ υἱότης·
παρ αὐτοῦ ἐλλάμπεσθαι. "Η ἐγὰρ οὐχὶ καὶ ἐνταῦθα ἐπὶ τῆς ἡμετέρας δράσεως ἀμυδρῶς πως τελεῖται τοῦτο, ὅτε τινὶ προκατειλημμένοι πόθῳ, καὶ ἰδεῖν αὐτὸ ἐφιέμενοι, αἴφνης επιστάντος τοῦ ποθουμένου, ἡ ἡμετέρα ἐπὶ τούτῳ συνάγεται ὅρασις, οὐ μερικῶς ἐνεργοῦσα, ἀλλ' ὁλικῶς, καὶ κατὰ τοῦτο ἀκινητί ζουσα ; πολλάκις δὲ καί τινες τῇ ἰδίᾳ χειρὶ καταψῶ- σι τοὺς ὀφθαλμοὺς, τὰ ὁρατικὸν ὡσανεί διεγείροντες. Η πόθεν αἱ ἐκστάσεις καὶ ἐκπλήξεις, εἰ μὴ ὁ νοῦς συμπάσχων τοῖς ἔξωθεν εἰς ἑαυτὸν ὁλικῶς συστρέ- φεται, καὶ τὰς μερικὰς νοήσεις ἀποθέμενος, ὁλικῶς ἀκινητίζει πρὸς τῷ πράγματι ὅλος γινόμενος; καὶ διὰ τοῦτο ἐξεστηκὼς ὁ ἄνθρωπος φαίνεται. Δεῖ γὰρ εἰδέναι, ὅτι μίμημα τοῦ παντὸς ὁ νοῦς φέρει. Το γοῦν πᾶν κατὰ τὰ μέρη κινούμενόν ἐστιν ἐν τῷ νῦν γενέσθαι, τυχὸν τοῦτο τὸ μέρος ἐν τῇ δύσει, ὅπερ Β πρὸ τοῦ κατὰ τὴν ἀνατολὴν ἦν, καὶ ἄλλο ἀλλαχοῦ· καὶ οὕτως ἐπὶ πᾶσι τοῖς μέρεσι, καθ᾿ ἣν δὴ καὶ κι νεῖσθαι ὁ οὐρανὸς λέγεται, κατὰ δὲ τὸ ὅλον ἀκίνη- της μένει ἐν ἑαυτῷ, ὡς ἐν ἰδίῳ τόπῳ στρεφόμενος. Διὰ τοῦτο καὶ τὸν νοῦν ἐλέγομεν, τὰς μερικὰς νοή- σεις ἀποτιθέμενον, ὁλικῶς ἀκινητίζειν. Εἰ γοῦν ἐπὶ τοῖς παρ' ἡμῖν οὕτως, τί ἄν τις φαίη ἐπ' ἐκείνης τῆς θείας καλλονῆς, καὶ ὑπὲρ εἴποι τις ἂν καὶ νοήσοι; Ανάγνωθι εἰς τοῦτο καὶ τὴν πρὸς Δωρόθεον ἐπιστολὴν τοῦ ἁγίου, ὡς ἂν ποσῶς σαφηνισθείη σοι, τίς καὶ ὁποία ἐστὶν ἡ ἐν ἀγνωσίᾳ γνῶσις. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄντως. ἰδεῖν, τὸ μὴ ἰδεῖν· καὶ τὸ γνῶναι, τὸ μὴ γνῶναι, καὶ οὕτω τὸν ὑπερούσιον καταλλήλως τῇ αὐτοῦ ὑπερουσιότητι ὑμνῆσαι. Πῶς, ἐκ τῆς τῶν ἁπάντων ἀφαιρέσεως. Μὴ γὰρ ἔχοντες θετικῶς κατ᾽ ἀξίαν εἰπεῖν, διὰ τὸ μηδὲν τῶν ἁπάντων προσ φυὲς αὐτῷ ἐννοεῖν ὑμνοῦμεν ἐξ ἀφαιρέσεως τῶν ἁπάντων, καὶ ποιοῦμεν ὅπερ ποιοῦσι καὶ οἱ αὐτοφυὲς ἄγαλμα διαγλύφοντες· ἐκεῖνοι γὰρ, ἐξαιροῦντες τὰ περιττά, αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ τὸ ἀποκεκρυμμένον ἀνα φαίνουσι κάλλος. Αὐτοφυὲς γὰρ ἄγαλμά φησιν, ὅ για νεται ἐν ὕλῃ ἀτμήτῳ, οἷον ἐν πέτρᾳ ὁλοκλήρῳ, ἐν ᾗ τις γλύψεις τι ζώδιον, ὡς δηλοῖ καὶ Εὐριπίδης ἐν ᾿Ανδρομέδα ", Εξ αὐτομόρφου λαίνων τειχισμά- των σοφῆς ἄγαλμα χειρός, λέγων. Αὐτόμορφον γὰρ ἄγαλμα τὸ τῆς πέτρας αὐτοφυὲς εἶπεν. ᾿Αλλὰ καὶ ὅταν μέρος τις δένδρου γλύψας ἑστῶτος καὶ ἀν θοῦντος ποιήσῃ τι, ὥς φησιν Ομηρος τὸν Οδυσσέα ποιῆσαι, ὅτε ἐν δένδρῳ κατέστησε καὶ ἔγλυψε κλίνην αὐτοφυῇ. Αλλοι δὲ τὰς τιμίας λίθους ἀγάλματα λέ- γουσιν, ὅταν δηλαδὴ ἡ σμάραγδος, ἀποκαθαρθεῖσα τοῦ περιέχοντος αὐτὴν γεώδους καὶ περιττοῦ, ἀνα- φανῇ ἄγαλμα, τουτέστιν ἀγλάϊσμα. Μάλιστα δὲ τὸ τοιοῦτον ἁρμόσει τῷ προκειμένῳ ἢ τὸ πρότερον. Θέ σεις μέντοι εἰσὶν ὅσα οἰκείως ἐπὶ Θεοῦ λέγεται ὅ τι ἐστίν, οἷον τὸ ὤν, τὸ ζῶν, τὸ φῶς, καὶ τὰ ἄλλα. ᾿Αφαιρέσεις δὲ, ὅσα ὡς ἀλλότρια Θεοῦ ἀποφάσκονται, οἷον ὅτι οὐ σῶμα ὁ Θεὸς, οὐ ψυχὴ, οὐδέ τι τῶν γνω- στῶν ἢ νοήσει ὑποπιπτόντων. Περὶ γοῦν τῶν τοιού- των θέσεων καὶ ἀφαιρέσεων ὁ Πατὴρ λέγων, εὑρί- αὐτόμορφον ἄγαλμα ἄγαλμα, ἀγλάϊσμα Ανδρομάχη. οf DE MYSTICA THEOLOGIA, CAP. II. PARAPER. PACHYMERE. A optimam sui partem unita, statum quodammodo et C s immobilitatem obtinens, dum ab ipso illustratur. Nunquid enim etiam hic in nostra visione hoc ob scure quodammodo fit, quando, aliquo desi- derio præoccupati, et id ipsum videre gestientes, re desiderata jam presente, illico nostra visio in ipsa colligitur, non partialiter sed totaliter intenta, atque adeo immota ? Quin etiam saepenumero non- mulli manu sua oculos obstruunt, videndi vim quo- dammodo excitantes. Unde etiam exstases et sui- pores, nisi quod mens extrinsecus deficiens, in se- metipsam tota convertitur, et partiales intellectiones deserens, totaliter quiescit, in rem amalam tota translata? unde etiam homo videtur totus extra se positus. Sciendum enim, mentem universi hujus similitudinem prae se ferre. Siquidem universum se cundum partes movetur in eo quod nunc fit, ita ut v. g. pars illa sit in Occidente, quæ antea in Orien te, et alia alibi ; et sic de omnibus partibus, se- cundum quas utique moveri quoque cœlum dicitur, quoniam secundum se totum immobile manet in seipso, tanquam in proprio loco conversum. Ilcirco etiam dicebamus mentem, partialibus intellectio- nibus sepositis, totaliter quiescere. Cum hoc itaque in rebus nostris sic se habeat, quid dixerit quis de divina ista pulchritudine, quam nec effari nec men- te concipere quisquam potest? Lege etiam super hac re epistolam hujus sancti ad Dorotheum, ut aliquo modo tibi declaretur, quae et qualis cogni tio sit ista ignoratio. Illud enim non videre, vers est videre; et istud ignorare, vere est nosse, atque ita suprasubstantialem congrue pro sua suprasub- stantialitate collaudare. Quomodo hoc ? ex omnium ablatione. Cum enim non possimus quidpiam po- sitive pro ejus dignitate dicere, eo quod ex omni- bus rebus nihil quod ipsi affine sit excogitare va- leamus, celebramus ipsum ex omnium ablatione, idemque fcimus quod sculptores, qui nativam ali- quam statuam dedolant, qui superflua auferendo, latentem in ipsa formam manifestant. Genuinam enim statuam vocat, quæ ft in maleria non de - secta, ut in lapide adhuc integro, in quo quis scul pat aliquod animalculum, ut declarat Euripides in Andromeda 97, dicens: Ex lapideis propria natu- rali forma constantibus muris, docta simulacrum manus, nam seu per se forma- tam statuam, vocal formam petrae naturalem. Quin etiam quando quis partem arboris consistentis et forentis insculpserit, sicut dicit Homerus Ulyssem fecisse, quando in arbore constituit et sculpsit lectum naturalem. Alii vero pretiosos la- pides vocant simulacra, quando videlicet smara guus ab omni materia terrestri circumjacente ex- purgatus, exhibet id est seu splendidum ornamentum. Magis autem id ad pro- positum spectat, quam prius ; siquidem positiones VARIE LECTIONES. D of Amiromache.
PG 3:1039τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ πνεύματος θεολογία· πῶς ἐκ τοῦ ἀύ̈λου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ τὰ ἐγκάρδια τῆς ἀγαθότητος ἐξέφυ φῶτα καὶ τῆς ἐν αὐτῷ καὶ ἐν ἑαυτοῖς καὶ ἐν ἀλλήλοις συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκφοίτητα· πῶς ὁ ὑπερούσιος Ἰησοῦς ἀνθρωποφυϊκαῖς ἀληθείαις οὐσίωται καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς τῶν λογίων ἐκπεφασμένα κατὰ τὰς Θεολογικὰς Ὑποτυπώσεις ὕμνηται. Ἐν δὲ τῷ Περὶ Θείων Ὀνομάτων , πῶς ἀγαθὸς ὀνομάζεται, πῶς ὤν, πῶς ζωὴ καὶ σοφία καὶ δύναμις καὶ ὅσα ἄλλα τῆς νοητῆς ἐστι θεωνυμίας. Ἐν δὲ τῇ Συμβολικῇ Θεολογίᾳ , τίνες αἱ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐπὶ τὰ θεῖα μετωνυμίαι, τίνες αἱ θεῖαι μορφαί, τίνα τὰ θεῖα σχήματα καὶ μέρη καὶ ὄργανα, τίνες οἱ θεῖοι τόποι καὶ κόσμοι, τίνες οἱ θυμοί, τίνες αἱ λῦπαι καὶ αἱ μήνιδες, τίνες αἱ μέθαι καὶ αἱ κραιπάλαι, τίνες οἱ ὅρκοι καὶ τίνες αἱ ἀραί, τίνες οἱ ὕπνοι καὶ τίνες αἱ ἐγρηγόρσεις καὶ ὅσαι ἄλλαι τῆς συμβολικῆς εἰσι θεοτυπίας ἱερόπλαστοι μορφώσεις. Καί σε οἴομαι συνεωρακέναι, πῶς πολυλογώτερα μᾶλλόν ἐστι τὰ ἔσχατα τῶν πρώτων·
Α λον σοφία ἢ πνεῦμα. Τοῦτο γοῦν ἐστι τὸ ἄρχεσθαι ὑπὸ τῶν πρωτίστων, ἐπὶ τῶν θέσεων, ὅτι μᾶλλον νοοῦνται τὰ πρώτιστα ἐπὶ Θεοῦ, ἢ τὰ ἔσχατα. Ἐπι δὲ τῶν ἀφαιρέσεων τὸ ἐναντίον, οὕτως· Οὐ μεθύ σκεται ὁ Θεὸς, οὐ μηνιᾷ, οὐ λέγεται, οὐ νοεῖται. Το οὐ μεθύσκεται, ἔσχατον· ἔστι γὰρ καὶ ἀνθρώπων. Τὸ οὐ νοεῖται, οἰκεῖον καὶ πρώτιστον. Ἔστι τοίνυν τὸ μὴ λόγῳ λέγεσθαι τὸν Θεὸν, καὶ τὸ μὴ νοεῖσθαι, οἰκειό τερον Θεῷ μᾶλλον ἢ τὸ μὴ κραιπαλᾶν, μηδὲ ὀργίζει σθαι· ταῦτα γὰρ καὶ ἀνθρώποις οἰκεῖα, καὶ διὰ τοῦτο ἔσχατα. Καὶ ὅμως ἐκ τῶν ἐσχάτων τῆς ἀφαιρέσεως ἀρχόμεθα, οἷον · Μᾶλλον οὐ μεθύει ὁ Θεὸς, ἢ οὐ λέ γεται · καὶ μᾶλλον οὐ μηνιᾷ ἢ οὐ νοεῖται. Ὥσπερ γοῦν ἐπὶ τῶν θέσεων τὰ οἰκεῖα τὸ μᾶλλον εἶχον, καὶ μᾶλλον Θεὸς ἐλέγομεν ἢ ἀήρ, καὶ μᾶλλον ἀγαθὸς ἢ πνεῦμα· οὕτως ἐνταῦθα τὸ μᾶλλον τὰ ἔσχατα ἔχου σιν, ὅτι ἀφαιρεματικῶς λέγομεν, οἷον μᾶλλον οὐ κραιπαλᾷ ἢ οὐ νοεῖται, καὶ τὰ λοιπά. Κραιπάλη δέ ἐστιν ἡ πολλὴ μέθη καὶ σφοδροτάτη, οἷον καραπάλη τις οὖσα, ὅ ἐστι τὸ κάρα ἤτοι τὴν κεφαλὴν πάλλουσα, καὶ πάνυ κινοῦσα· μῆνις δὲ οὐχ ἡ τυχοῦσα ὀργὴ, ἀλλ᾽ ἡ ἐπίμονος. Ποῦ δὲ ἀὴρ ἐλέχθη, καὶ ποῦ λίθος ; Λίθος μὲν παρὰ τῷ Δαυΐδ, καθὼς καὶ ὁ Κύριος περὶ ἑαυτοῦ ἐξηγεῖται λέγων· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε ἐν ταῖς Γραφαῖς· Λίθον ἂν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδο ποῦντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλὴν γωνίας ; καὶ πάλιν παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ· 'Η δὲ πέτρα ἦν ὁ Χρι Ο στός· ἀὴρ δὲ κατὰ τὸ ἐν ταῖς Βασιλείαις εἰρημέν καραπάλη, τὸ κάρα, νον· Καὶ ἰδοὺ αὖρα λεπτή, καὶ ἐκεῖ Κύριος. πάλλουσα, μῆνις ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δ'. *Οτι οὐδὲν τῶν αἰσθητῶν ὁ παντὸς αἰσθητοῦ καθ' ὑπεροχὴν αἴτιος. Λέγομεν οὖν, ὡς ἡ πάντων αἰτία, ὑπὲρ πάντα οὖσα, οὔτε ἀνούσιός ἐστιν, οὔτε ἄζωος, οὔτε ἄλογος, οὔτε ἄνους, οὐδὲ σῶμά ἐστιν· οὔτε σχῆμα, οὔτε εί δος, οὔτε ποιότητα, ἢ ποσότητα, ἢ ὄγκον ἔχει· οὐδὲ ἐν τόπῳ ἐστὶν, οὔτε ὁρᾶται, οὔτε ἐπαφὴν αἰσθητὴν ἔχει· οὐδὲ αἰσθάνεται, οὔτε αἰσθητή ἐστιν, οὐδὲ ἀταξίαν ἔχει καὶ ταραχήν, ὑπὸ παθῶν ὑλικῶν ἐνω οχλουμένη· οὔτε ἀδύναμός ἐστιν ', αἰσθητοῖς ὑπο κειμένη συμπτώμασιν, οὔτε ἐν ἐνδείᾳ ἐστὶ φωτός, οὐδὲ ἀλλοίωσιν, ἢ φθοράν, ἢ μερισμὸν, ἢ στέρησιν, ἢ ῥεῦσιν, οὔτε ἄλλο τι τῶν αἰσθητῶν, οἴτε ἐστὶν, οὔτε ἔχει. • ἀδύνατός ἐστιν, S. DIONYSII AREOPAGITÆ B cemur. Dicimus, nos in positionibus quidem usos esse enuntiativa, id est definitiva et quasi demon- strativa affirmatione, ut Deum esse, vitam esse, bonitatem esse, vel aerem, vel lapidem, vel ignem, vel spiritum, vel similia. Priora utique Deo magis propria sunt, magisque naturalia ; siquidem magis vita est quam aer, et magis Deus quain lapis, et magis bonitas quam ignis, et magis sapientia quam spiritus. Hoc itaque est inchoare a primis in positio- nibus, quoniam magis intelliguntur in Deo prima quam postrema. In ablationibus vero contra hoc nodo : Non inebriatur Deus, non irascitur, non dici- tur, non intelligitur. lllud : Non inebriatur, est ulti- num,fest enim etiam hominum. Non intelligitur vero, proprium et primum. Illud itaque Deum sermone non efferri, et mente non concipi, magis proprium est Deo quam non crapulari, neque irasci : siquidem haec etiam hominibus propria sunt, atque idcirco ultima. Et similiter incipimus, ab extremis ablationis, v. gr. Magis Deus non inebriatur quam non dicatur, et magis non irascitur quam non intel- ligatur. Quemadmodum igitur in positionibus quæ propria sunt admittebant magis, et magis diceba- mus Deum quam aerem; et magis bonum quan spiritum, ita hic etiam extrema magis habent, quoniam etiam abstractive dicimus, verbi gratia, Magis non crapulatur quam non intelligatur, et cetera. Crapula autem est copiosa et vehementis. sima ebrietas, veluti id est seu caput, quatiens, plurimumque movens : autem non est, quæcunque ira, sed permanens. Ubi autem aer dictus est, et ubi lapis? Lapis quidem a Davide 7, sicut etiam Dominus de seipso explicat, aiens: Nunquid legistis in Scripturis Lapidem quem reprobaverunt ædificantes, hie factus est in caput anguli ? Et iterum ab Apostolo: Petra autem erat Christus a, Aer vero juxta quod dictum est in libris Regum: Et ecce aura tenuis, et ibi Dominus b. CAPUT IV. Quod nihil rerum sensibilium sit is, qui omnis rei sensilis secundum excellentiam est auctor. SYNOPSIS CAPITIS. Exempla ponit negantis theologiæ, et ostendit quomodo nihil sensile Deo competat. Dicimus ergo, causam omnium, et que supra on D nia est, nec essentiæ, nec vitæ, nec rationis, nec mentis expertem esse, neque corpus exsistere, ne- que figuram, neque qualitatem aut quantitatem aut molem habere, neque in loco esse, neque videri, neque tactum sensilem habere, neque sentire, nec sub sensum cadere, nec inordinationem admittere aut perturbationem a passionibus materialibus ex- citatam, nec imbecillem esse et sensilibus casibus obnoxium; neque lucis indigum exsistere, neque mutationem aut corruptionem, neque fluxum, neque quidquam sunt, vel esse, vel habere. Psal. cxvi, 29. z Luc. xx, 17. a Cor. x, 4. b Ill Reg. xix, 12. VARIE LECTIONES. Valia lectio in D. nolulur,
PG 3:1047καὶ γὰρ ἐχρῆν τὰς Θεολογικὰς Ὑποτυπώσεις καὶ τὴν τῶν Θείων Ὀνομάτων ἀνάπτυξιν βραχυλογώτερα εἶναι τῆς Συμβολικῆς Θεολογίας . Ἐπείπερ ὅσῳ πρὸς τὸ ἄναντες ἀνανεύομεν, τοσοῦτον οἱ λόγοι ταῖς συνόψεσι τῶν νοητῶν περιστέλλονται· καθάπερ καὶ νῦν εἰς τὸν ὑπὲρ νοῦν εἰσδύνοντες γνόφον οὐ βραχυλογίαν, ἀλλ’ ἀλογίαν παντελῆ καὶ ἀνοησίαν εὑρήσομεν. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ τοῦ ἄνω πρὸς τὰ ἔσχατα κατιὼν ὁ λόγος κατὰ τὸ ποσὸν τῆς καθόδου πρὸς ἀνάλογον πλῆθος ηὐρύνετο· νῦν δὲ ἀπὸ τῶν κάτω πρὸς τὸ ὑπερκείμενον ἀνιὼν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνόδου συστέλλεται καὶ μετὰ πᾶσαν ἄνοδον ὅλως ἄφωνος ἔσται καὶ ὅλως ἑνωθήσεται τῷ ἀφθέγκτῳ. Διὰ τί δὲ ὅλως, φῄς, ἀπὸ τοῦ πρωτίστου θέμενοι τὰς θείας θέσεις ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἀρχόμεθα τῆς θείας ἀφαιρέσεως; Ὅτι τὸ ὑπὲρ πᾶσαν τιθέντας θέσιν ἀπὸ τοῦ μᾶλλον αὐτῷ συγγενεστέρου τὴν ὑποθετικὴν κατάφασιν ἐχρῆν τιθέναι· τὸ δὲ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἀφαιροῦντας ἀπὸ τῶν μᾶλλον αὐτοῦ διεστηκότων ἀφαιρεῖν. Ἢ οὐχὶ μᾶλλόν ἐστι ζωὴ καὶ ἀγαθότης ἢ ἀὴρ καὶ λίθος; Καὶ μᾶλλον οὐ κραιπαλᾷ καὶ οὐ μηνιᾷ ἢ οὐ λέγεται οὐδὲ νοεῖται; [ ι.
Α οὔτε σμικρότης, οὔτε ἰσότης, οὔτε ἀνισότης, οὔτε Β ὁμοιότης ἢ ἀνομοιότης· οὔτε ἔστηκεν, οὔτε κινεῖται, οὔτε ἡσυχίαν ἄγει, οὔτε ἔχει δύναμιν, οὔτε δύναμίς ἐστιν, οὔτε φῶς· οὔτε ζῇ, οὔτε ζωή ἐστιν· οὐδὲ οὐσία ἐστὶν, οὔτε αἰών, οὔτε χρόνος· οὐδὲ ἐπαφὴ ἐστιν αὐτ τῆς νοητή· οὔτε ἐπιστήμη, οὔτε ἀλήθειά ἐστιν· οὐδὲ βασιλεία, οὔτε σοφία· οὐδὲ ἕν, οὐδὲ ἑνότης, οὐδὲ θεότης, ἢ ἀγαθότης, οὐδὲ πνεῦμά ἐστιν ὡς ἡμᾶς εἰδέναι· οὔτε υἱότης, οὔτε πατρότης, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν ἡμῖν ἢ ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων συνεγνωσμένων· οὐδέ τι τῶν οὐκ ἔν- των, οὐδέ τι τῶν ὄντων ἐστὶν, οὐδὲ τὰ ὄντα αὐτὴν γινώσκει ᾗ αὐτή ἐστιν· οὐδὲ αὐτὴ γινώσκει τὰ ὄντα ᾗ ὄντα ἐστίν· οὐδὲ λόγος αὐτῆς ἐστιν, οὔτε ὄνομα, οὔτε γνῶσις· οὐδὲ σκότος ἐστὶν, οὐδὲ φῶς· οὔτε πλά νη, οὔτε ἀλήθεια· οὐδέ ἐστιν αὐτῆς καθόλου θέσις, οὔτε ἀφαίρεσις· ἀλλὰ τῶν μετ' αὐτὴν τὰς θέσεις καὶ ἀφαιρέσεις ποιοῦντες αὐτὴν, οὔτε τίθεμεν, οὔτε ἀφαιροῦμεν· ἐπεὶ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν θέσιν ἐστὶν ἡ παν τελὴς καὶ ἑνιαία τῶν πάντων αἰτία, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἡ ὑπεροχὴ τοῦ πάντων ἁπλῶς ἀπολελυμένου καὶ ἐπέκεινα τῶν ὅλων. ἁπάντων, δ. Ρ S. DIONYSII AREOPAGITÆ tur vel intelligitur; neque numerus est, neque ordo, neque magnitudo, neque parvitas, neque æqualitas, neque similitudo, neque dissimilitudo; neque stat, neque movetur, neque quiescit, neque habet poten- tiam ; nec est potentia, neque lumen, neque vivit, neque vita est, neque substantia est, neque seculum, neque tempus, nec est ejus tactio intellectilis, ne- que scientia, neque veritas est, neque regnum, ne- que sapientia, nec unum, nec unitas, neque divi- nitas, neque bonitas, neque spiritus est, ut nos spiritum cognoscimus; nec est filiatio, neque pa- teritus, nec aliud quidquam eorum, quæ nobis, aut ulli eorum qui sunt, cognita sunt; neque ali- quid eorum quæ non sunt, neque quae sunt; neque quæ sunt eam cognoscunt quatenus est, nec ipsa cognoscit quae sunt quatenus sunt; nec est illi ra- tio, neque nomen, neque cognitio; neque tenebra est, neque lumen, nec error, neque veritas; nec est ejus in universum positio, nec ablatio; imo cum carum, quae post ipsam sunt, positiones et ablatio- nes facimus, ipsam neque ponimus, neque tollimus: quia supra omnem positionem est perfecta; et singularis omnium causa; el supra ominem ablationem exsuperatio omnium simpliciter abstracta, et ultra omnia. ADNOTATIONES CORDERII. Pro meliori horum intelligentia, consulenda sunt in Generalioribus observationibus, octava el nona, que ex Lessio notavimus; apud quem etiam vide caput secundum, libro primo De perfectionibus divinis, ubi agit de Dei incomprehensibilitate Nec anima est, neque mens. Per animam tanquam per partem hominis principalem, designat hominem ; per mentem vero angelum intelligit, qui definitur vous Suv, id'est mens viva, scilicet ob intelligendi præcel- lentiam præ cæteris creaturis. Unde a philosophis angeli xar' toxiv intelligentiæ nuncupantur. Vult ita- que dicere Deum neque hominem esse neque angelum, atque adeo neque imaginationem vel opinionem, vel rationem, vel intelligentiam habere, qui sunt quatuor gradus cognitionis. Atque inter illos infimus quidem est imaginatio, quæ est rerum sensui subjectarum sensibilis et interna repræsentatio. Hanc sequitur, et in ea fundamentum habet opinio, quæ est assensio debilis animæ rationis, probabilitate quidem nixa, sed non omnino expers formidinis. Tertium locum tenet ratio, id est scientia, quæ ratiocinatione seu demonstra- tione oritur. Quartum denique et supremum gradum obtiuet mens seu intelligentia, quæ est pura et simplex rerum contemplatio; qualis angelorum propria est, et de speciali quadam Dei gratia in spiritua- Jibus quibusdam viris ac mysticis theologis quandoque reperitur. Hos igitur omnes cognoscendi modos hic a Deo removet, qui omnino alia ratione intelligit quidquid intelligit, scilicet seipso, nullo interve- niente actu a se distincto, ut verbo dicam, incomprehense. Hinc neque sermo est, quo scilicet homines loquuntur, neque intelligentia, quali utuntur angeli; neque dicitur, vel intelligitur, quippe innominabilis et inintelligibilis, ut sæpe dictum est. Pulchre Synesius hymno quarto de Deo trino et uno, Deum Patrem invocans, ait, Ilátep ayvwots vów, äppte hayop, el Arnobius libro primo, De quo, inquit, nihil dici et exprimi mortalium potis est significatione verborum, qui ut intelligaris, tacendum est; atque ut per umbrain te possit errans investigare suspicio, nihil est omnino metuendum. Non est mirum, si ignoraris; majoris admirationis est, si sciaris. Quin et argute Augustinus libro primo De doctriną christiana capite quinto et sexto: Diximusne, inquit, aliquid et sonuimus aliquid dignum Deo? Imo vero me nihil aliud quam di- cere voluisse sentio. Si autem dixi, non est hoc quod dicere volui. Hloc unde scio, nisi quia Deus ineffi- bilis est? Quod autem a me dictum est, si ineffabile esset? at per hoc ne ineffabilis quidem dicendus est Deus, quia et hoc cum dicitur, aliquid dicitur; et fit nescio que pugna verborum; quoniam si illud est inellabile quod dici non potest, non est ineffabile quod vel ineffabile dici potest; quæ pugna verborum silentio cavenda potius, quam voce paranda est. Neque numerus est. Quia per se nnitas, et solus vera unitas, a qua omnis numerus, cum sit supra nu- merum. Neque ordo, cum hic sit inter diversa, Deus antem perfectissime unus et idem Deus, ita ut nec in personis divinis sit ullus ordo dignitatis, sed tantum originis et processionis. Neque magnitudo, neque parvitas, neque æqualitas, neque similitudo, neque stat, neque movetur, neque quiescit. De hisce singulis consule capul nonum De divinis nominibus, el ibidem nostras adnotationes. Neque habet potentiam, neque est potentia. Vide de his quæ dicta sunt capite octavo el decimo De divinis nominibus. Neque lumen, ne- que vila est; vide ibidem caput sextum. Neque substantia est; vide ibidem caput quintum. Neque sacu- tum, neque tempus; vide ibidem caput decimam. Neque est ejus tactio intellectilis, neque scientia, neque veritas est; vide ibidem caput septimum. Neque regnum; vide ibidem caput duodecimum. Neque sapien- tia; vide ibidem caput sextum. Nec unum, nec unitas; vide ibidem caput tertium decimum. Neque divinitas, neque bonitas. De his vide De divinis nominibus caput duodecimum et quartum. Nota, inquit sanctus Maximus, quod neque divinitas substantia est Dei (scilicet prout à nobis concipi- VARLE LECTIONES.
PG 3:1056] Λέγομεν οὖν, ὡς ἡ πάντων αἰτία καὶ ὑπὲρ πάντα οὖσα οὔτε ἀνούσιός ἐστιν οὔτε ἄζωος, οὔτε ἄλογος οὔτε ἄνους· οὐδὲ σῶμά ἐστιν οὔτε σχῆμα, οὔτε εἶδος οὔτε ποιότητα ἢ ποσότητα ἢ ὄγκον ἔχει· οὐδὲ ἐν τόπῳ ἐστὶν οὔτε ὁρᾶται οὔτε ἐπαφὴν αἰσθητὴν ἔχει· οὐδὲ αἰσθάνεται οὔτε αἰσθητή ἐστιν· οὐδὲ ἀταξίαν ἔχει καὶ ταραχήν, ὑπὸ παθῶν ὑλικῶν ἐνοχλουμένη, οὔτε ἀδύναμός ἐστιν, αἰσθητοῖς ὑποκειμένη συμπτώμασιν, οὔτε ἐν ἐνδείᾳ ἐστὶ φωτός· οὐδὲ ἀλλοίωσιν ἢ φθορὰν ἢ μερισμὸν ἢ στέρησιν ἢ ῥεῦσιν οὔτε ἄλλο τι τῶν αἰσθητῶν οὔτε ἐστὶν οὔτε ἔχει. [ . ] Αὖθις δὲ ἀνιόντες λέγομεν, ὡς οὔτε ψυχή ἐστιν οὔτε νοῦς, οὔτε φαντασίαν ἢ δόξαν ἢ λόγον ἢ νόησιν ἔχει· οὐδὲ λόγος ἐστὶν οὔτε νόησις, οὔτε λέγεται οὔτε νοεῖται· οὔτε ἀριθμός ἐστιν οὔτε τάξις, οὔτε μέγεθος οὔτε σμικρότης, οὔτε ἰσότης οὔτε ἀνισότης, οὔτε ὁμοιότης ἢ ἀνομοιότης· οὔτε ἕστηκεν οὔτε κινεῖται οὔτε ἡσυχίαν ἄγει· οὐδὲ ἔχει δύναμιν οὔτε δύναμίς ἐστιν οὔτε φῶς· οὔτε ζῇ οὔτε ζωή ἐστιν· οὔτε οὐσία ἐστὶν οὔτε αἰὼν οὔτε χρόνος·
1055 S. DIONYSII AREOPAGIT 1056 Dei similitudinem gerant, eminentiora, quæ illi similiora sunt, excellentiam ejus magis commendant), tertio, prout cognoscitur, magis elongatus ac eminens a cunctis creatis, et ab omnibus quæ resplendent et sunt in iHis. Unde in Divinis nominibus sanctus Dionysius ait, cognosci Deum ex omnium causalitate, et excessu, et remotione. In hoc demum cognitionis profectu maxime juvatur mens humana, dum natu- rale lumen ipsius confortatur supernaturali lumine fidei, ac doni sapientiæ, et intellectus, ac nova illu stratione superna, quæ per mentis puritatem, et probam conversationem acquiruntur; per quæ omnia mens in contemplatione supra se elevatur, in quantum cognoscit Deum esse supra omne quod apprehen dit. Verumtamen quia ad ejus essentiam videndam pertingere nequit, dicitur in seipsa quasi reflecti ab illius lumine superexcellenti, juxta illud Geneseos: Vidi Deum facie ad faciem b; quocirca scribit sanctus Gregorius Visus animæ dum in Deum intenditur, immensitatis illius coruscatione reverbe- ratur. > Ex his certum censetur, quod in cognitione Dei per propriam speciem atque essentiam ipse super- præstantissimus Deus a beatis clare et objective, quidditative et intuitive cognoscatur; non tamen sim- pliciter comprehensive, id est non tam clare ac plene, sicut ex natura sua cognoscibilis est. Etenim sicut infinitæ est actualitatis, entitatis ac perfectionis, ita et infinitæ cognoscibilitatis; sicque sibi soli comprehensibilis et cognitus est, a qua comprehensione omnes beati infinite deficiunt; attamen plenarie contentantur et quietantur, quoniam vident illum sicuti est, et tota illorum naturalis capacitas im- pleta est, et superimpleta. Hinc et comprehensores vocantor. At vero in contemplatione Dei in præsenti vita, per allirmativa de ipso proprie non metaphorice dicta (de quibus in libro De divinis nominibus agitur) cognoscitur Deus modo prafata, quia est; attamen ob- jective et immediate, ita ut non sit medium per quod in ratione objecti, sit tamen medium per quod in ratione specici intelligibilis; quia per formas similitudinesque creatas, et non clare in seipso cognoscitur, La nt ipsius essentia sit quod et quo, id est objectum et species per quam. In contemplatione autem seu visione mystica theologiæ, qua Deus per omnium ablationem et abnega- onem cognoscitur, clarius et sublimius noscitur et videtur, quam in contemplatione prædicta per allir- mationes, ideo et objective, non tamen quid est, sed quia est, attamen per appropinquationem grandem ad notitiam quidditatis. Cæterum in hac contemplatione dicitur apex mentis et intelligentiæ vertex Deo uniri tanquam omnino ignoto, et in omnimoda caligine versari, nihilque penitus de illo cognoscere, non quod ab illius inspectione omnimode vacet (præsertim cum ista sit altissima, clarissima, perfectissima ac profundissima Deitatis contemplatio, cognitio, el visio huic vitæ possibilis, ut ipsemet magnus Dio- nysius, et expositores ipsius testantur), sed quia in bac contemplativa, et sapientiosissima ac ferventis- sima unione cum Deo mens acutissime et limpidissime conspicit, quam superincomprehensibilis, et su- persplendidissimus, et superluminosissimus, et superpulcherrimus, et superamabilissimus, et supergau- diosissimus sit ipse Dominus Deus omnipotens, et immensus, atque 579 quam infinite et indicibiliter a plena illius cognitione et beatifica ejus fruitione ac visione faciali, immeutate ac clare intuitiva distet, deticial et occumbat. Ideo præe admiratione et amore deficit et defluit a seipsa, gandiose quoque ac dulciter absor betur, obdormit, et quiescit in superdilectissimo Deo, creatore, salvatore ac miseratore, imo et super- gratiosissimo suo sponso, totius beatitudinis suæ superpiissimo fonte, omnipotentissima et liberalissima causa. Nec refert, sanctum Thomam (58) in hujus quæstiouis determinatione, sicut et alibi sæpe, attir- mare, intellectum nostrum intelligere non posse nisi speculando phantasmata. (Intellectus, enim inquit, noster secundum statum viæ babet habitudinem determinatam ad phantasmata, quoniam comparatur ad ea sicut visus ad colores; phantasmata autem ab exterioribus formis abstrahuntur, idcirco non potest Deum in hoc statu per essentiam ipsius cognoscere, nec per aliquam speciem spi- ritalem quæ sit Dei similitudo, propter ipsius intellectus connaturalitatem ad phantasmata. >) Nam idem sanctus doctor alibi congruentius altirmat, ac bene probat in Summa contra gentiles, animam rationalem adhuc manentem in corpore, quantum ad vires suas inorganicas, immateriales, intelle- clivas, supremas, super corpus esse elevatam, et per se subsistere, nec quoad totum suum esse comprehensam a corpore. Nec enim potentiæ ejus sunt nobiliores aut elevatiores quam sua essentia (ut Proclus insolubiliter probat); ergo vires illæ superiores jam actuate scientia competenti et intelligibili forma, agere queunt ex sua natura sine communione et conversione ad corporale phan- asma, et absque adminiculo virium sensitivarum, cum modus agendi sequatur modum essendi, et proprietas actionis naturam agentis. Præterea, si istud negetur, non poterit naturali ratione ostendi immortalitas animæ (cujus oppa- situm sanctus Thomas sæpius scripsit ). Nam et philosophus (59) libro De anima dicit: Si anima rationalis in hac vita non habet aliquam operationem liberam, propriam ac separatam a corpore, non potest extra corpus subsistere si autem habet actionem hujusmodi, polest a corpore separari. Quod si dixeris, quod separata babeat alium modum essendi, ergo et operandi; jam præsupponis quod restat probandum. Adde quod in ipsa scientia rei, et intelligibili specici ejus, sufficienter re- luceat natura objecti, etiam purius et illimitatius quam si species illa ad phantasmata retorqueatur ; ergo per speciem illam purjus cernit, quod et experimento docetur in his qui interdum omnino abstrahuntur a corpore. Neque his obstat quod sanctus Dionysius cap. 1 Coelestis hierarchiæ dicat, fieri non posse ut aliter divino-principalis ille radius nobis illucescat, nisi sacrorum varietate operimentorum anagogice obvelatus, obis quoque paterna providentia connaturaliter ac proprie sit accommodatus ; quia boc intelligendum est quantum ad primam intellectus informationem, juxta quod philosophus ait: Intelligentem oportet phantasmata speculari. Sed hæc locum minime habent in mystica contem- platione, ad quam cap. hujus libri Timotheum instituens ait: Tu vero, o chure Timothee, circa mystica spectacula intensa exercitatione, et sensus relinque, et intellectuales operationes, et sen- sibilia el intelligibilia emnia, et ea quæ sunt, et quae non sunt omnia,, ut ad unionem ejus qui supra omnem essentiam et notionem est, quantum fus est, indemonstrabiliter assurgas. Num tui ipsius b Gen. XXXII, 50. c1 Joan. 1, 2. ,59) Aristoteles. 158) S. Thomas super Boetium, proposit. 45.
PG 3:1064οὐδὲ ἐπαφή ἐστιν αὐτῆς νοητὴ οὔτε ἐπιστήμη, οὔτε ἀλήθειά ἐστιν οὔτε βασιλεία οὔτε σοφία, οὔτε ἓν οὔτε ἑνότης, οὔτε θεότης ἢ ἀγαθότης· οὐδὲ πνεῦμά ἐστιν, ὡς ἡμᾶς εἰδέναι, οὔτε υἱότης οὔτε πατρότης οὔτε ἄλλο τι τῶν ἡμῖν ἢ ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων συνεγνωσμένων· οὐδέ τι τῶν οὐκ ὄντων, οὐδέ τι τῶν ὄντων ἐστίν, οὔτε τὰ ὄντα αὐτὴν γινώσκει, ᾗ αὐτή ἐστιν, οὔτε αὐτὴ γινώσκει τὰ ὄντα, ᾗ ὄντα ἐστίν· οὔτε λόγος αὐτῆς ἐστιν οὔτε ὄνομα οὔτε γνῶσις· οὔτε σκότος ἐστὶν οὔτε φῶς, οὔτε πλάνη οὔτε ἀλήθεια· οὔτε ἐστὶν αὐτῆς καθόλου θέσις οὔτε ἀφαίρεσις, ἀλλὰ τῶν μετ’ αὐτὴν τὰς θέσεις καὶ ἀφαιρέσεις ποιοῦντες αὐτὴν οὔτε τίθεμεν οὔτε ἀφαιροῦμεν, ἐπεὶ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν θέσιν ἐστὶν ἡ παντελὴς καὶ ἑνιαία τῶν πάντων αἰτία καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἡ ὑπεροχὴ τοῦ πάντων ἁπλῶς ἀπολελυμένου καὶ ἐπέκεινα τῶν ὅλων.
Α Ταῦτα γοῦν τὰ μετ' αὐτὸν καὶ τιθέντες καὶ ἀφαιροῦν τες, αὐτὸν τὸν Θεὸν οὔτε τίθεμεν, ἤγουν ἐξ αὐτῶν τὴν οὐσίαν αὐτοῦ γνωρίζομεν, οὔτε ἀφαιροῦμεν παν τελῶς ὥστε τελέως ἄληπτον εἶναι, (τὸ γὰρ τελέως ἄληπτον, ἀνέλπιστον καὶ ἀνεπιχείρητον)· ἀλλ᾿ εἰκόνας τινὰς ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν ἀναματτόμενοι, ἀμυδρόν τι συνάγομεν τῆς ἀληθείας ίνδαλμα, ἐπεὶ καὶ ὑπὲρ πᾶ σαν θέσιν ἐστὶν, ὡς ἐξῃρημένη αἰτία πάντων· καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἐν τῷ κατὰ μηδεμίαν τῶν ὄντων ἀφαίρεσιν τὸ θεῖον γινώσκεσθαι· ἀπολελυμένον γὰρ πάντων, καὶ πάντων ἐστὶν ἐπέκεινα. S. DIONYSII AREOPAGITÆ per se absolulam, non autem esse veritatem men- daciis oppositam, quæ in Deo negat, quoniam su- pra ista exemptus est. Hic autem dicit: Nec eorum quæ ad aliquid, magis autem eorum quæ secundum privationem et habitum exsistunt; ut quod ex tene- bris in lumen non sit commutatus, quasi ex lumine quod tantum est virtute, mutatus sit in lumen quod actu est lumen; neque rursum ex errore exsi- stal, scilicet ex veritate virtuali, in veritatem ac tualem commutatus; hæc enim omnia ipso poste riora sunt; et lumen, et veritas ipsius providential lucent. Neque penitus ejus est positio, ut sit vel vita, vel veritas, vel quidquam aliud eorum quæ sunt. Neque rursum omnimoda ablatio, ut nullo modo quidquam sit; sed earum quae post ipsum sunt, scilicet creaturarum, etiam positiones et ablationes faciunt; positiones quidem, veluti vitam, veritatem, ens; ablationes vero, veluti non vitam, non veritatem, non ens. Hæc itaque quæ post ipsum sunt, et po- nentes et auferentes, Deum ipsum neque ponimus, sive ex ipsis substantiam ejus noscimus, neque auferi- mus ommino, ut qui perfecte incomprehensibilis exsistit (quod enim perfecte est incomprehensibile, et spem et conatum excedit), verum imagines quasdam ex iis quæ circa ipsum sunt concinantes, obscuram quemdam veritatis conceptum componimus, quandoquidem sit supra omnem etiam positionem, tanquam exempla rerum oninium causa, el supra omnem ablationem collocata, cum secundum nullam rerum ablationem Deus cognoscatur; siquidem ab omnibus absolutus, etiam supra omnia exsistit.
Second witness · khazarzar edition
ΠΕΡΙ ΜΥΣΤΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ <Ι.> <1.> Τριὰς ὑπερούσιε καὶ ὑπέρθεε καὶ ὑπεράγαθε, τῆς Χριστιανῶν ἔφορε θεοσοφίας, ἴθυνον ἡμᾶς ἐπὶ τὴν τῶν μυστικῶν λογίων ὑπεράγνωστον καὶ ὑπερφαῆ καὶ ἀκροτάτην κορυφήν· ἔνθα τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀπόλυτα καὶ ἄτρεπτα τῆς θεολογίας μυστήρια κατὰ τὸν ὑπέρφωτον ἐγκεκάλυπται τῆς κρυφιομύστου σιγῆς γνόφον, ἐν τῷ σκοτεινοτάτῳ τὸ ὑπερφανέστα τον ὑπερλάμποντα καὶ ἐν τῷ πάμπαν ἀναφεῖ καὶ ἀοράτῳ τῶν ὑπερκάλων ἀγλαϊῶν ὑπερπληροῦντα τοὺς ἀνομμάτους νόας. Ἐμοὶ μὲν οὖν ταῦτα ηὔχθω· σὺ δέ, ὦ φίλε Τιμόθεε, τῇ περὶ τὰ μυστικὰ θεάματα συντόνῳ διατριβῇ καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀπόλειπε καὶ τὰς νοερὰς ἐνεργείας καὶ πάντα αἰσθητὰ καὶ νοητὰ καὶ πάντα οὐκ ὄντα καὶ ὄντα καὶ πρὸς τὴν ἕνωσιν, ὡς ἐφικτόν, ἀγνώστως ἀνατάθητι τοῦ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν καὶ γνῶσιν· τῇ γὰρ ἑαυτοῦ καὶ πάντων ἀσχέτῳ καὶ ἀπολύτῳ καθαρῶς ἐκστάσει πρὸς τὸν ὑπερούσιον τοῦ θείου σκότους ἀκτῖνα, πάντα ἀφελὼν καὶ ἐκ πάντων ἀπολυθείς, ἀναχθήσῃ. <2> Τούτων δὲ ὅρα, ὅπως μηδεὶς τῶν ἀμυήτων ἐπακούσῃ· τούτους δέ φημι τοὺς ἐν τοῖς οὖσιν ἐνισχημένους καὶ οὐδὲν ὑπὲρ τὰ ὄντα ὑπερουσίως εἶναι φανταζομένους, ἀλλ' οἰομένους εἰδέναι τῇ καθ' αὑτοὺς γνώσει τὸν θέμενον «σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ». Eἰ δὲ ὑπὲρ τούτους εἰσὶν αἱ θεῖαι μυσταγωγίαι, τί ἄν τις φαίη περὶ τῶν μᾶλλον ἀμύστων, ὅσοι τὴν πάντων ὑπερκειμένην αἰτίαν καὶ ἐκ τῶν ἐν τοῖς οὖσιν ἐσχάτων χαρακτη ρίζουσιν καὶ οὐδὲν αὐτὴν ὑπερέχειν φασὶ τῶν πλαττομένων αὐτοῖς ἀθέων καὶ πολυειδῶν μορφωμάτων; Δέον ἐπ' αὐτῇ καὶ πάσας τὰς τῶν ὄντων τιθέναι καὶ καταφάσκειν θέσεις, ὡς πάντων αἰτίᾳ, καὶ πάσας αὐτὰς κυριώτερον ἀποφάσκειν, ὡς ὑπὲρ πάντα ὑπερούσῃ, καὶ μὴ οἴεσθαι τὰς ἀποφάσεις ἀντικειμένας εἶναι ταῖς καταφάσεσιν, ἀλλὰ πολὺ πρότερον αὐτὴν ὑπὲρ τὰς στερήσεις εἶναι τὴν ὑπὲρ πᾶσαν καὶ ἀφαίρεσιν καὶ θέσιν. <3> Οὕτω γοῦν ὁ θεῖος Βαρθολομαῖός φησι καὶ πολλὴν τὴν θεολογίαν εἶναι καὶ ἐλαχίστην καὶ τὸ Εὐαγγέλιον πλατὺ καὶ μέγα καὶ αὖθις συν τετμημένον, ἐμοὶ δοκεῖν ἐκεῖνο ὑπερφυῶς ἐννοήσας, ὅτι καὶ πολύλογός ἐστιν ἡ ἀγαθὴ πάντων αἰτία καὶ βραχύλεκτος ἅμα καὶ ἄλογος, ὡς οὔτε λόγον οὔτε νόησιν ἔχουσα, διὰ τὸ πάντων αὐτὴν ὑπερουσίως ὑπερκει μένην εἶναι καὶ μόνοις ἀπερικαλύπτως καὶ ἀληθῶς ἐκφαινομένην τοῖς καὶ τὰ ἐναγῆ πάντα καὶ τὰ καθαρὰ διαβαίνουσι καὶ πᾶσαν πασῶν ἁγίων ἀκροτήτων ἀνάβασιν ὑπερβαίνουσι καὶ πάντα τὰ θεῖα φῶτα καὶ ἤχους καὶ λόγους οὐρανίους ἀπολιμπάνουσι καὶ «εἰς τὸν γνόφον» εἰσδυομένοις, «οὗ» ὄντως ἐστίν, ὡς τὰ λόγιά φησιν, ὁ πάντων ἐπέκεινα. Καὶ γὰρ οὐχ ἁπλῶς ὁ θεῖος Μωϋσῆς ἀποκαθαρθῆναι πρῶτον αὐτὸς κελεύεται καὶ αὖθις τῶν μὴ τοιούτων ἀφορισθῆναι καὶ μετὰ πᾶσαν ἀποκάθαρσιν ἀκούει τῶν πολυφώνων σαλπίγγων καὶ ὁρᾷ φῶτα πολλὰ καθαρὰς ἀπαστράπτοντα καὶ πολυχύτους ἀκτῖνας· εἶτα τῶν πολλῶν ἀφορίζεται καὶ μετὰ τῶν ἐκκρίτων ἱερέων ἐπὶ τὴν ἀκρότητα τῶν θείων ἀναβάσεων φθάνει. Κἀν τούτοις αὐτῷ μὲν οὐ συγγίνεται τῷ θεῷ, θεωρεῖ δὲ οὐκ αὐτόν (ἀθέατος γάρ), ἀλλὰ τὸν τόπον, οὗ ἔστη. (Τοῦτο δὲ οἶμαι σημαίνειν τὸ τὰ θειότατα καὶ ἀκρότατα τῶν ὁρωμένων καὶ νοουμένων ὑποθετικούς τινας εἶναι
λόγους τῶν ὑποβεβλημένων τῷ πάντα ὑπερέχοντι, δι' ὧν ἡ ὑπὲρ πᾶσαν ἐπίνοιαν αὐτοῦ παρουσία δείκνυται ταῖς νοηταῖς ἀκρότησι τῶν ἁγιω τάτων αὐτοῦ τόπων ἐπιβατεύουσα). Καὶ τότε καὶ αὐτῶν ἀπολύεται τῶν ὁρωμένων καὶ τῶν ὁρώντων καὶ εἰς τὸν γνόφον τῆς ἀγνωσίας εἰσδύνει τὸν ὄντως μυστικόν, καθ' ὃν ἀπομύει πάσας τὰς γνωστικὰς ἀντιλήψεις, καὶ ἐν τῷ πάμπαν ἀναφεῖ καὶ ἀοράτῳ γίγνεται, πᾶς ὢν τοῦ πάντων ἐπέκεινα καὶ οὐδενός, οὔτε ἑαυτοῦ οὔτε ἑτέρου, τῷ παντελῶς δὲ ἀγνώστῳ τῇ πάσης γνώσεως ἀνενεργησίᾳ κατὰ τὸ κρεῖττον ἑνούμενος καὶ τῷ μηδὲν γινώσκειν ὑπὲρ νοῦν γινώσκων. <II.> Κατὰ τοῦτον ἡμεῖς γενέσθαι τὸν ὑπέρφωτον εὐχόμεθα γνόφον καὶ δι' ἀβλεψίας καὶ ἀγνωσίας ἰδεῖν καὶ γνῶναι τὸν ὑπὲρ θέαν καὶ γνῶσιν αὐτῷ τῷ μὴ ἰδεῖν μηδὲ γνῶναι–τοῦτο γάρ ἐστι τὸ ὄντως ἰδεῖν καὶ γνῶναι –καὶ τὸν ὑπερούσιον ὑπερουσίως ὑμνῆσαι διὰ τῆς πάντων τῶν ὄντων ἀφαιρέσεως, ὥσπερ οἱ αὐτοφυὲς ἄγαλμα ποιοῦντες ἐξαιροῦντες πάντα τὰ ἐπιπροσθοῦντα τῇ καθαρᾷ τοῦ κρυφίου θέᾳ κωλύματα καὶ αὐτὸ ἐφ' ἑαυτοῦ τῇ ἀφαιρέσει μόνῃ τὸ ἀποκεκρυμμένον ἀναφαίνοντες κάλλος. Χρὴ δέ, ὡς οἶμαι, τὰς ἀφαιρέσεις ἐναντίως ταῖς θέσεσιν ὑμνῆσαι· καὶ γὰρ ἐκείνας μὲν ἀπὸ τῶν πρωτίστων ἀρχόμενοι καὶ διὰ μέσων ἐπὶ τὰ ἔσχατα κατιόντες ἐτίθεμεν· ἐνταῦθα δὲ ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἐπὶ τὰ ἀρχικώτατα τὰς γνῶμεν ἐκείνην τὴν ἀγνωσίαν τὴν ὑπὸ πάντων τῶν γνωστῶν ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι περικεκαλυμμένην καὶ τὸν ὑπερούσιον ἐκεῖνον ἴδωμεν γνόφον τὸν ὑπὸ παντὸς τοῦ ἐν τοῖς οὖσι φωτὸς ἀποκρυπτόμενον. <III.> Ἐν μὲν οὖν ταῖς Θεολογικαῖς Ὑποτυπώσεσι τὰ κυριώτατα τῆς κατα φατικῆς θεολογίας ὑμνήσαμεν, πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις ἑνικὴ λέγεται, πῶς τριαδική· τίς ἡ κατ' αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε καὶ υἱότης· τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ πνεύματος θεολογία· πῶς ἐκ τοῦ ἀΰλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ τὰ ἐγκάρδια τῆς ἀγαθότητος ἐξέφυ φῶτα καὶ τῆς ἐν αὐτῷ καὶ ἐν ἑαυτοῖς καὶ ἐν ἀλλήλοις συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκφοίτητα· πῶς ὁ ὑπερούσιος Ἰησοῦς ἀνθρωποφυϊκαῖς ἀληθείαις οὐσίωται καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς τῶν λογίων ἐκπεφασμένα κατὰ τὰς Θεολογικὰς Ὑποτυπώσεις ὕμνηται. Ἐν δὲ τῷ Περὶ Θείων Ὀνομάτων, πῶς ἀγαθὸς ὀνομάζεται, πῶς ὤν, πῶς ζωὴ καὶ σοφία καὶ δύναμις καὶ ὅσα ἄλλα τῆς νοητῆς ἐστι θεωνυμίας. Ἐν δὲ τῇ Συμβολικῇ Θεολογίᾳ, τίνες αἱ ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἐπὶ τὰ θεῖα μετωνυμίαι, τίνες αἱ θεῖαι μορφαί, τίνα τὰ θεῖα σχήματα καὶ μέρη καὶ ὄργανα, τίνες οἱ θεῖοι τόποι καὶ κόσμοι, τίνες οἱ θυμοί, τίνες αἱ λῦπαι καὶ αἱ μήνιδες, τίνες αἱ μέθαι καὶ αἱ κραιπάλαι, τίνες οἱ ὅρκοι καὶ τίνες αἱ ἀραί, τίνες οἱ ὕπνοι καὶ τίνες αἱ ἐγρηγόρσεις καὶ ὅσαι ἄλλαι τῆς συμβολικῆς εἰσι θεοτυπίας ἱερόπλαστοι μορφώσεις. Καί σε οἴομαι συνεωρακέναι, πῶς πολυλογώτερα μᾶλλόν ἐστι τὰ ἔσχατα τῶν πρώτων· καὶ γὰρ ἐχρῆν τὰς Θεολογικὰς Ὑποτυπώσεις καὶ τὴν τῶν Θείων Ὀνομάτων ἀνάπτυξιν βραχυλογώτερα εἶναι τῆς Συμ βολικῆς Θεολογίας. Ἐπείπερ ὅσῳ πρὸς τὸ ἄναντες ἀνανεύομεν, τοσοῦτον οἱ λόγοι ταῖς συνόψεσι τῶν νοητῶν περιστέλλονται· καθάπερ καὶ νῦν εἰς τὸν ὑπὲρ νοῦν εἰσδύνοντες γνόφον οὐ βραχυλογίαν, ἀλλ' ἀλογίαν
παντελῆ καὶ ἀνοησίαν εὑρήσομεν. Κἀκεῖ μὲν ἀπὸ τοῦ ἄνω πρὸς τὰ ἔσχατα κατιὼν ὁ λόγος κατὰ τὸ ποσὸν τῆς καθόδου πρὸς ἀνάλογον πλῆθος ηὐρύνετο· νῦν δὲ ἀπὸ τῶν κάτω πρὸς τὸ ὑπερκείμενον ἀνιὼν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἀνόδου συστέλλεται καὶ μετὰ πᾶσαν ἄνοδον ὅλως ἄφωνος ἔσται καὶ ὅλως ἑνωθήσεται τῷ ἀφθέγκτῳ. Διὰ τί δὲ ὅλως, φῄς, ἀπὸ τοῦ πρωτίστου θέμενοι τὰς θείας θέσεις ἀπὸ τῶν ἐσχάτων ἀρχόμεθα τῆς θείας ἀφαιρέσεως; Ὅτι τὸ ὑπὲρ πᾶσαν τιθέντας θέσιν ἀπὸ τοῦ μᾶλλον αὐτῷ συγγενεστέρου τὴν ὑποθετικὴν κατάφασιν ἐχρῆν τιθέναι· τὸ δὲ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἀφαιροῦντας ἀπὸ τῶν μᾶλλον αὐτοῦ διεστηκότων ἀφαιρεῖν. Ἢ οὐχὶ μᾶλλόν ἐστι ζωὴ καὶ ἀγαθότης ἢ ἀὴρ καὶ λίθος; Καὶ μᾶλλον οὐ κραιπαλᾷ καὶ οὐ μηνιᾷ ἢ οὐ λέγεται οὐδὲ νοεῖται; <IV.> Λέγομεν οὖν, ὡς ἡ πάντων αἰτία καὶ ὑπὲρ πάντα οὖσα οὔτε ἀνούσιός ἐστιν οὔτε ἄζωος, οὔτε ἄλογος οὔτε ἄνους· οὐδὲ σῶμά ἐστιν οὔτε σχῆμα, οὔτε εἶδος οὔτε ποιότητα ἢ ποσότητα ἢ ὄγκον ἔχει· οὐδὲ ἐν τόπῳ ἐστὶν οὔτε ὁρᾶται οὔτε ἐπαφὴν αἰσθητὴν ἔχει· οὐδὲ αἰσθάνεται οὔτε αἰσθητή ἐστιν· οὐδὲ ἀταξίαν ἔχει καὶ ταραχήν, ὑπὸ παθῶν ὑλικῶν ἐνοχλουμένη, οὔτε ἀδύναμός ἐστιν, αἰσθητοῖς ὑποκειμένη συμπτώμασιν, οὔτε ἐν ἐνδείᾳ ἐστὶ φωτός· οὐδὲ ἀλλοίωσιν ἢ φθορὰν ἢ μερισμὸν ἢ στέρησιν ἢ ·εῦσιν οὔτε ἄλλο τι τῶν αἰσθητῶν οὔτε ἐστὶν οὔτε ἔχει. <V.> Αὖθις δὲ ἀνιόντες λέγομεν, ὡς οὔτε ψυχή ἐστιν οὔτε νοῦς, οὔτε φαν τασίαν ἢ δόξαν ἢ λόγον ἢ νόησιν ἔχει· οὐδὲ λόγος ἐστὶν οὔτε νόησις, οὔτε λέγεται οὔτε νοεῖται· οὔτε ἀριθμός ἐστιν οὔτε τάξις, οὔτε μέγεθος οὔτε σμικρότης, οὔτε ἰσότης οὔτε ἀνισότης, οὔτε ὁμοιότης ἢ ἀνομοιότης· οὔτε ἕστηκεν οὔτε κινεῖται οὔτε ἡσυχίαν ἄγει· οὐδὲ ἔχει δύναμιν οὔτε δύναμίς ἐστιν οὔτε φῶς· οὔτε ζῇ οὔτε ζωή ἐστιν· οὔτε οὐσία ἐστὶν οὔτε αἰὼν οὔτε χρόνος· οὐδὲ ἐπαφή ἐστιν αὐτῆς νοητὴ οὔτε ἐπιστήμη, οὔτε ἀλήθειά ἐστιν οὔτε βασιλεία οὔτε σοφία, οὔτε ἓν οὔτε ἑνότης, οὔτε θεότης ἢ ἀγαθότης· οὐδὲ πνεῦμά ἐστιν, ὡς ἡμᾶς εἰδέναι, οὔτε υἱότης οὔτε πατρότης οὔτε ἄλλο τι τῶν ἡμῖν ἢ ἄλλῳ τινὶ τῶν ὄντων συνεγνωσμένων· οὐδέ τι τῶν οὐκ ὄντων, οὐδέ τι τῶν ὄντων ἐστίν, οὔτε τὰ ὄντα αὐτὴν γινώσκει, ᾗ αὐτή ἐστιν, οὔτε αὐτὴ γινώσκει τὰ ὄντα, ᾗ ὄντα ἐστίν· οὔτε λόγος αὐτῆς ἐστιν οὔτε ὄνομα οὔτε γνῶσις· οὔτε σκότος ἐστὶν οὔτε φῶς, οὔτε πλάνη οὔτε ἀλήθεια· οὔτε ἐστὶν αὐτῆς καθόλου θέσις οὔτε ἀφαίρεσις, ἀλλὰ τῶν μετ' αὐτὴν τὰς θέσεις καὶ ἀφαιρέσεις ποιοῦντες αὐτὴν οὔτε τίθεμεν οὔτε ἀφαιροῦμεν, ἐπεὶ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν θέσιν ἐστὶν ἡ παντελὴς καὶ ἑνιαία τῶν πάντων αἰτία καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν ἡ ὑπεροχὴ τοῦ πάντων ἁπλῶς ἀπολελυμένου καὶ ἐπέκεινα τῶν ὅλων.
Continue reading PG 3: Epistolæ →≣ entire volume