vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda ve- dabit bona petentibus se 10? Alter vero: «Quanto stra', › etc. In fine quoque Actuam apostolorum, cum Judæis disputans, ait: Sicut Spiritus sanctus Jocutus est per Isaiam prophetam ad patres nostros, dicens: Auditionem audietis, et non intelligetis³. › Neque enim Paulus alium habens Spiritum san ctum, hæc de eo scripsit, qui in prophetis ante adventum Domini alius fuit; sed de eo cujus et ipse particeps fuit; et omnes qui in ſide consum matæ virtutis ferebantur. Unde et cum articulo ejus meminit, quasi solitarium et unum esse contestans, ubi dicit non simpliciter, Iveūμa &ytov, hoc est Spiritus sanctus, sed cum additamento articuli zd Пveūµa td äyiov; hoc est hic Spiritus sanctus. › Et Isaiam prophetasse commemorat cum articulata voce, dɩà tò Övɛūµa tò ǎylov id est per hunc Spiritum sanctum, et non simpliciter Пveūμa ǎytov. Petrus quoque in eo sermone, quo præsenti bus persuadebat: Oportuerat [al. Oportet], inquit, impleri Scripturam, quam locutus est Spiritus sanctus (id est, tò Пveũµa tò &ytov) per os David de Juda ˚: › ostendens et ipse eumdem Spiritum, et in prophetis, et in apostolis operatum. magis Pater vester cœlestis dabit Spiritum suum sanctum petentibus se"?, Ex quibus apparet, Spi ritum sanctum plenitudinem esse donorum fal. bo norum] Dei; et ea quæ divinitus administrantur, non absque eo subsistere; quia omnes utilitates, quæ ex donorum Dei gratia suscipiuntur, ex isto fonte dimanant. Quod autem substantialiter bonum est, non potest extraneæ capax esse bonitatis, cum ipsum tribuat cæteris bonitatem. Igitur manifestum est, non a corporalibus tantuni, sed et ab incorpo ralibus creaturis extraneum esse Spiritum sanctum; quia cæteræ substantiæ hanc substantiam sancti ficationis accipiunt; iste vero non tantum non est capax sanctificationis alienæ, sed insuper attributor est et creator. Denique qui communione ejus fruun tur, participes dicuntur Spiritus sancti, sanctificati utique ab eo. Perspicue enim scriptum est ‹ Et Spiritui gratiæ contumeliam faciens “, › haud dubium quin is qui post susceptionem ejus pec caverit. Si autem sanctificatus est per communio nem Spiritus sancti, ostenditur quod ipse particeps ejus fuerit, et largitor ejus sanctificationis Spiritus sanctus. Apostolus quoque ad Corinthios scribens, et enumerans eos qui regnum cœlorum sunt con secuturi, addit dicens: «Et hæc quidem fuistis; sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis, in nomine Jesu Christi et in Spiritu Dei nostri is › Spiritum Dei, non alium asserens esse quam Spiritum sanctum. Etenim in consequentibus idem approbat, dicens: Nemo in Spiritu Dei lo quens, dicit anathema Jesu: et nemo dicit Domi num Jesum, nisi in Spiritu sancto › Spiritum Dei, Spiritum sanctum esse confirmans. 4. Plenius de hoc in consequentibus tractabimus, cum dicere cœperimus, non solum Dominum [al. Deum] Verbum factum esse ad prophetas, sed et Spiritum sanctum; quia et inseparabiliter posside tur, cum unigenito Filio Dei. Ipsa vox [al. Ipsa igitur vox} Spiritus sancti, non est vacua appella tio, sed subjacentis essentiæ demonstratrix: Patri Filioque socia [al. sociala], et a creaturis penitus aliena. Cum enim creaturæ in visibilia, et in invi sibilia, id est in corporalia et in incorporalia par tiantur, nec de corporalibus substantiis est Spiritus sanctus, animæ et sensus habitator, sermonis et sapientiæ, et scientiæ effector: nec de invisibilibus creaturis. Hæc quippe omnia sapientiæ et cætera rum virtútum, et sanctificationis capacia sunt. Ista vero substantia, de qua nunc sermo est, sapientiæ et scientiæ, et sanctificationis effectrix est. Neque enim inveniri potest aliqua in Spiritu sancto forti indo, ant operatio sanctificationis virtutisque quam ab extraneo quodam sustineat: quia istius modi natura mutabilis est. Porro Spiritus sanctus, confessione omnium, immutabilis est, sanctificator dem habens inconvertibilitatem. Omne enim quod scientiæ divinæ, et universorum attributor bono rum, et, ut brevius dicam, ipse subsistens in his bonis quæ a Domino largiuntur. Nam eumdem Evangelii locum Matthæus Lucasque describens, alter ex his ait: Quanto magis Pater cœlestis 7 Hebr. 111. 7; Psal. xciv, 8. * Act. xxvIII, 25 11 Luc. XI, 13. Hebr. x, 29. 131 Cor. vi, 11. Alterum to ex Græco exemplari addidimus, contextui et auctoris menti maxime necessarium. Idem mss. in gignendi casu did to ȧylou et mox Rectius. Tholosanus cum nostris mss. et fortasse ve rius, ‹ fortitudo, quam ab extranea quadam opera tione sanctificationis, virtutisque suscipiat. › Erat incongruo sensu et vitioso, ‹ scriptum est, quod spiritui gratiæ, in quo sanctificatus est, 5. Si igitur sanctificator [al. sanctificatio] est, non mutabilis, sed immutabilis substantiæ osten ditur. Immutabilem autem substantiam Dei tantum, et unigeniti Filii ejus, manifestissime tradunt divina eloquia: convertibilem et mutabilem omnem crea turarum substantiani prædicantia. Ergo quoniam substantia Spiritus sancti non convertibilis, sed inconvertibilis demonstrata est: non erit creaturæ ¿μoústov [leg. ¿µoúsioç]. Esset quippe et creatura immutabilis, si cuin Patre poneretur et Filio, eanı alieni boni capax est, ab hac substantia separatur. Tales autem sunt cunctæ creaturæ; Deus vero cum bonus sit, fons et principium bonorum est: facit igitur eos bonos, quibus se impertit, bonus ipse non factus abalio, sed subsistens: ideo capabilis sqq.; Isa. vi, 9, 10. • Act. 1, 16. 10 Matth. vII, 11. 141 Cor. XII, 3. contumeliam faciens, gravi punietur peccato, quæ ex laudatis mss. castigavimus. Congruit lectioni nostræ etiam Tholos. ms., tametsi in superiori at que inferiori contextu erroribus scateat. Hinc probe intelligis, quo sensu capabi Jem, et non capacem, Spiritum sanctum Di dymus dicat. Nempe si capacem Deum boni alicujus, aut virtutis, puta sapientiæ, aut veritatis diceret, poterat eas videri aliunde assumpsisse, ne

et non capax. Unigenitus quoque Filius, ejus sapien- Jesus prædicatores doctrinæ suæ, replevit eos Spi tia et sanctificatio, non fit sapiens, sed sapientes facit; et non sanetificatur, sed sanctificat. Unde et ipse capabilis est, et non capax. Cum igitur invi sibilis creatura, quam rationabilem et incorporalem substantiam vocari consuetudinis est, non sit capa bilis, sed capax: si enim capabilis esset, nullius boni capax esset, per se simplex ipsa subsistens, et alterius boni receptatrix; participatione habeat bo num, et non de his quæ habentur ab aliis, sed de his quæ habent alia intelligatur, Patre et Filio ba bitis magis quam habentibus; creatura vero ha bente, et non habita de Spiritu quoque sancto re tractemus et si quidem ipse quoque participa tione alterius sanctimoniæ sanctus est, connumere tur cæteris creaturis. Si vero sanctos facit capaces sui, cum Patre ponatur et Filio. Quod autem ab aliis capiatur Spiritus sanctus, et non alia capiat, et nunc, et in Sectarum volumine (prout potuimus) expressimus et ex omni Scriptura sermonem nostrum afirmare perfacile est. Beatus quoque Apostolus ad Ephesios scribens ait: In quo et credentes signati estis Spiritu promissionis sancto, qui est pignus hæreditatis nostræ ¹º. › Si enim si gnantur quidam Spiritu sancto, formain et speciem ejus assumentes: ex his est Spiritus sanctus, quæ habentur, et non habent: habentibus illum signa culo ejus impressis. Ad Corinthios [Ephesios] quo que idem scribens, Nolite, inquit, contristare Spiritum sanctum, in quo signati estis 10, > signatos esse contestans eos qui susceperant communionem Spiritus sancti. Quo modo enim disciplinæ et virtu tis assumptor signaculum et figuram (ut ita dicam) in suum sensum recipit ejus scientiæ, quam as sumpsit: sic et is qui Spiritus sancti particeps effi citur, per communionem ejus fit spiritualis pariter et sanctus ritu; et insufflans in faciem eorum: Perperam, ut pleraque alia, Tholosanus ins., lincircumscripta inhabitanti substantia demon stratur. > Vetus editio, et communicatione Patris. ›

bona petentibus se ". Nec existimare debemus, spondere ". > Spiritu vero sancto tribuente apostolis Spiritum sanctum secundum substantias [al, sub stantiam] esse divisum, quia multitudo bonoruin dicatur: impassibilis enim, et indivisibilis at que immutabilis est; sed juxta differentes effi cientias, et intellectus, multis bonorum voca bulis nuncupatur; quia participes suos non juxta unam eamdemque virtutem communione sui donet, quippe cum ad utilitatem uniuscujusque aptus sit, et repleat bonis eos, quibus judicat se adesse debere. Denique Stephanus primus ille testis veritatis, et dignus suo nomine plenus sapientia, et Spiritu sancto dictus est: sapientia consequenter super intellecta, commorante in eo Spiritu sancto, sicut loquitur Scriptura: «Et ele gerunt Stephanum plenum fide et Spiritu sancto apostoli;et: Stephanus autem, plenus gratia et virtute, faciebat prodigia et signa magna in populo”. › Et adhuc de eodem: ‹ Et non valebant resistere sapientiæ, et Spiritui, qui loquebatur in illo. Plenus enim Spiritu sancto vir beatus, et fidei effectus est particeps, quæ ex Spiritu sancto venit, juxta illud, Alii autem fides, in eodem Spi ritu “.» Et gratiam atque virtutem juxta eumdem Spiritum habens, signa et prodigia magua faciebat in populo. Necnon et illis donationibus secundum eumdem Spiritum affluebat, quæ vocantur curatio num gratiæ atque virtutes. Et bæc enim in enume ratione donorum Dei, qui Spiritu, et secundum Spiritum, in prima apostoli Pauli Epistola ad Co rinthios collocantur “. Intantum autem Stephanus divina gratia abundabat, ut nemo contradicentium, et eorum qui adversus eum disputabant, valerent resistere sapientiæ, et Spiritui qui loquebatur in illo. Erat quippe e Spiritu sancto sapiens Unde et ad discipulos suos Jesus perspicue pro clamat: Cum introducti fueritis ad principatus, et potestates, et concilia, et synagogas, nolite esse solliciti quid vos oporteat dicere, aut quid loqua mini in illo tempore. Dabuntur enim vobis a Spi ritu sancto sermones sapientiæ, quibus non queant contradicere, ne hi quidem qui vehementer in dispu tationibus callent. 10. Sed ponamus ipsum testimonium, quod ita contexitur: Cum autem introduxerint vos in synagogas ad principatus et potestates, nolite solli citi esse quomodo aut quid respondeatis, Spiritus enim sanctus docebit vos in eadem hora quæ oporteat dicere “ª. › Et in alio Evangelio: < Ponite ergo in cordibus vestris non præmeditari, quemadmo dum respondeatis: Ego quippe dabo vobis es, et sapientiam cui non valeant contradicere, aut re verba adversus eos qui Evangelio contraibant, dilu cide ostenditur in substantia ejus superintelligi sa pientiæ et scientiæ sermonem. Quomodo autem Salvator in illa hora os et sapientiam discipulis largiatur, quibus contradicere non queant, ne hi quidem qui apud homines eloquentissimi putantur, non est hujus temporis disserere, quia nunc propo simus ostendere superintelligi semper in Spiritu sancto dona virtutum; ita ut is qui eum habet, do nationibus Dei plenus habeatur. Unde et in Isaia, ipse Deus cuidam dicit: Ponam Spiritum meum super semen tuum, et benedictiones meas super filios tuos 45. › Nunquam enim accipit quisquam spi rituales benedictiones Dei, nisi præcesserit Spiri tus sanctus. Qui enim acceperit Spiritum sanctum, consequenter habebit benedictiones, id est, sapien tiam, et intellectum, et cætera, de quibus ita scribit Apostolus: ‹ Propter hoc et nos, ex quo die audi vimus, non cessamus orantes pro vobis, et depre cantes, ut impleamini cognitione voluntatis ejus in omni sapientia, et intelligentia spirituali: am bulantes digne Deo "., Eos enim qui digne sibi [al. bonis] per opera, et sermones, et pruden tiam incedunt, ſimpleri ait voluntate Dei, ponentis super eos Spiritum sanctum, ut impleantur sapien. Ha et intellectu, et reliquis spiritualibus bonis; sapientia autem, et intellectus, quæ in Spiritu sancto sunt, a Deo dantur «Dominus, inquit, odabit sapientiam; et a facie ejus sapientia, et intel lectus procedit 47; cuin ea sapientia quæ ab he minibus venit, non sit spiritualis, sed carnea et humana. De hac itaque Apostolus scribit: «Non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in [al. in hoc] mundo 48; › carnalem sapien tiam dicens, quæ in rebus corporeis ex humano subsistit cogitatu Porro spiritualis sapientia et intellectualis, circa invisibilia et intellectualia se tenens, per operationem Spiritus sancti capientibus se sui præsentiam tribuit. In multis quoque aliis locis Apostolus memorat in Spiritus sancti substan tia Dei munera commorari [al. commemorari]; sicut in illo Deus autem spei repleat vos omni gaudio, et pace in credendo, ut abundetis in spe, et virtute Spiritus sancti. › 11. Deus autem largitor bonorum, spem quam promisit, reddet [al. reddit] in virtute Spiritus sancti, his qui habent illum; gaudio et pace com plet eos qui imperturbatam et sedalam cogitatio nem possidentes, lætas habent mentes, et ab omni perturbationum tempestate tranquillas. Qui autem in virtute Spiritus sancti prædicta bona fuerint con 7 Matth. vi, 11. 38 Act. vi, 5. ibid. 8. ibid. 10. "I Cor. x, 9. ibid. 10. "Luc. Xu, 11, 12. *Luc. xxi, 14, 15. 45 Isa. XLIV, 3. * Coloss. * Eccli. 1, 4. 48 II Cor. 1, Rom. v, Notum Stephanum, Græce Σtéçavov, Latine coronam interpretari. Constanter habent mss., portenta. Vatic, Tholos. et vetus edit., erat quippe juxta Deum et Spiritum sanctum sapiens, › etc. Tholos., ut impleant sapientia et intel lectu, quæ in Spiritu sancto a Deo donantur. › Idem, quæ horum corporibus, et humano subsistunt cogitatu,» etc.

secuti, etiam rectam fidem in Trinitatis mysterio probat. Neque enim Deus cum angelum mittit, aut consequentur. In alio quoque loco ejusdem Episto læ, Non est, inquit, regnum Dei cibus et potus; sed justitia et pax, et gaudium in Spiritu san cto". In Spiritu enim sancto justitiam, id est, universam virtutem, et quam supra diximus pa eem, Dei gaadio copulatam esse asserens, his qui se audire poterant, manifestissime probat, non alia hæc bona quam Spiritus sancti esse substan tiam. Cum ergo hæc bona ex largitione Spiritus sancti ad homines veniant, vocatio gentium quam introduxit per doctrinam evangelicam, acceptabilis et sanctificata redditur in Spiritu sancto; quia et in bac sanctificatos, et acceptos faciens Spiritus sanctus, substantia est bonorum Dei. Et qui illo plenus est, universa juxta rationem agit, docens recte, vivens irreprehensibiliter, signa atque por tenta vere perfecteque demonstrans. Habet enim fortitudinem Spiritus sancti præstantem sibi thesaurum, et causam plenitudinis omnium bono rum. Novit Petrus discipulus Domini Jesu, `largitio nem Spiritus sancti donorum Dei esse naturam. Ait quippe ad eos qui objurgabant introitum suum að Cornelium: Si itaque æqualem gratiam dedit illis Deus præbens Spiritum sanctum, quomodo et no bis in principio, ego quis eram qui possem pro hibere Dominum "¹?» Et insuper ad suos, ‹ Agni tor,ɔ inquit, «cordium Deus testimoniunı tribuit eis dans Spiritum sanctum sicut et nobis: et nihil dis aliam creaturam: Effundam, dicit, de angelo men aut principatu, aut throno, aut dominatione. In solis quippe his quæ ab aliis participantur, hie sermo consentit: sicut nunc, et paulo ante de cha ritate Dei diximus, quæ effusa est in cordibus eorum qui Spiritum sanctum receperunt. ‹ Charitas, › in quit, Dei diffusa est in cordibus vestris, per Spiri tum sanctum, qui datus est vobis.» Salvator quo que, quia et ipse capabilis est, in similitudinem quoque unguenti effusus dicitur: ‹ Unguentum effu sum nomen tuum "., Nam ut unguentum quod in vase continetur, habet quidem odoris substantiam, sed prohibetur longius spargi, quia vase intrinsecus clauditur cum autem vas foris fuerit effusum, emit tit procul beneolentiam suam: ita Christi nomen beneolens, ante adventuni ejus in solo Israelis po pulo versabatur, quasi Judææ vase inclusum: ‹ No tus enim, › ait, ‹ in Judæa Deus, in Israel magnum nomen ejus ". › Quando autem coruscans in carne sua Salvator, in universam terram, quin potius in omnem creaturam extendit vocabulum suum, im pleto eo quod scriptum est: Quam admirabile est nomen tuum in universa terra "!» quibus con sequenter Apostolus loquitur: ‹ Non enim aliud no men datum est sub cœlo, in quo oporteat salvari nos [al. oportet salvos fieri] "; › et Psalmista ad Dominum loquitur, ‹ Magnificasti super omnia no men sanctum tuum “:> tunc completum est, Un guentum effusum nomen tuum. › Significat autein effusionis verbum largam et divitem muneris abundantiam. crevit inter nos et eos, fide mundans corda eo rum”. › In hunc sensum congruit etiam illud quod in multis locis dicitur Spiritum sanctum dari a Do mino Jacob puer meus, suscipiam eum; Israel electus meus, suscipiet eum anima mea; dedi spi ritum meum in eo 58; et adhuc ‹ Qui dat afla tum populo constituto super eam, › haud dubium quin terram, ‹ et spiritum calcantibus eam "., Osten dimus autem supra non alium esse Spiritum Dei, et alium Spiritum sanctum. Paulus quoque, Charitas, ▸ inquit, ‹ Dei diffusa est in cordibus vestris [ al. no stri6] per Spiritum sanctum qui datus est vobis **; › et illud: ‹ Quanto magis Pater vester cœlestis dabit Spiritum sanctum petentibus se 86? > Iste autem Spiritus effusus quoque esse a Deo super omnem carnem dicitur, ut prophetent, et visiones videant, qui eum acceperint, secundum Joelem, qui ex per sona Dei loquitur: «Effundan de spiritu meo super omnem carnem et prophetabunt filii vestri, et fi liæ vestræ 7» Effusio quippe Spiritus causa ex sistit [al. exstes] prophetandi, et videndi sensum pulchritudinemque veritatis. Ipsum quoque effusio nis nomen, increatam Spiritus sancti substantiam 12. Itaque cum unus quis alicubi, aut duo Sp. ritum sanctum accipiunt, non dicitur, Effundam de spiritu: sed tunc quando in universas gentes munus Spiritus sancti redundaverit. Et ad Titum Apostolus salutem factam gentibus commemorat: ‹ Non ex operibus justitiæ quæ fecimus nos sed per la vacrum secundæ regenerationis, et innovationis Spiritus sancti, quem effudit super nos abundan ter *.» Et hic enim largain attributionem Spiritus, verbum effusionis ostendit. Ex quibus universis do cemur, capabilem Spiritus sancti esse substantiam, et ex hoc increatam. Capabilem substantiam vo cat, quæ capitur a pluribus, et eis sui consortium tribuit capacem vero eam quæ communicatione substantiæ alterius impletur [Thol. impleatur]: es capiens aliud, ipsa non capitur [Vat. capiatur] ab alio. Capabili quippe statim inconvertibile, et in convertibili æternum est consequens: quomodo e con trario capienti convertibile, convertibili creabile subse quens est. Nihil ergo de creaturis inconvertibile, "Isa. XLII, 1. * ibid. 5. 55. Rom. v, 5. *Luc. 50 Rom. xiv, 17. 1 Act. XI, 17. "Act. xv, 8, 9. 43. 87 Joel 11, 28. 58 Cant. 1, 2. "Psal. Lxxv,.2. 60 Psal. v, 2, 10. 61 Act. IV, 12. "Psal. CXXXVII, 2. Tit. 11, 5. Abest a Tholosano ms. ‹ fortitudinem. › Addunt Vatic. et vetus edit., visiones vi debunt. > Tholos., Effundam; dicit, angelum, vel de angelo meo:» in cujus periodi fine glossema istud apponunt ipse et Vaticanus. Incredibili, imo fallaci istiusmodi dicto. Vatic., omnes, › pro ‹nos,» dissentiente ipso Græco textu.

propter quod neque sempiternum est. Non solum igitur nomen significans omnium šubstantiam invisilibium quod in hominibus est rationale, convertitur, et creatur, verum etiam in omnibus creaturis hæc eadem conversio reperitur. Nam et angelorum con versiones et ruinas divina eloquia demonstrant. Licet enim multitudo angelorum, et aliarum excel lentium virtutum, in beatitudine et sanctimonia per severent, tamen cum in ea quæ similem habent naturam conversa sint, dilucide ostenditur in primo eos statu non per immutabilitatem suæ substantiæ, sed per sollicitius in Domino servitium permanere. Neque enim potest coæqualiuin diversa esse natura. Nam quia omne genus hominum mortale est, et singuli bomines mortales sunt, ut e diverso quoque si qua de superioribus immortalia sunt, haud du bium, quin omnia in eodem genere et specie con stituta, sint immortalia. 13. Cum autem hæc se ita habeant, etiam si unus angelus convertibilis apparuerit, omnes convertibiles erunt, licet non sint conversi in beatitudine perseve rantes; quomodo et cuncta hominum corpora divi sibilia sunt, quanquam non omnia dividantur. Quæ dam enim eorum passa divisionem, et reliquorum similium sui, naturam interpretantur. His ita edis sertis, alterius substantiæ a visibilibus in invisibili bus creaturis Spiritus sanctus ostenditur. Si autem hoc verum est, impiissime quidam inter omnia con numerant Spiritum sanctum, dicentes in eo quod omnia per Verbum a Deo facta sunt, etiam signifi cari Spiritus sancti facturam. Neque enim unum ex omnibus, sed aliud extra omnia per substantiam ex utroque demonstratus est Spiritus sanctus. Nam si creatura, ut superius ostendimus, dividitur in cor poralia, et incorporalia: et conditus est Spiritus sanctus utique aut visibilis, aut invisibilis creatura erit, id est, corporalis, aut incorporalis. Verum corpus nequaquam erit, sicut prius diximus, cuin doceat, et scientiam præstet, et a sensu et anima capiatur. Sed neque invisibilis creatura erit, ut paulo ante de eo disputavimus. Unde et Apostolus in Epistola quam ad Hebræos scripsit, alium eum esse ab omnibus angelis demonstrat, dicens: ‹ Cui enim angelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? Nonne omnes sunt administratores spiri tus, in ministerium missi, propter eos qui acce pturi erant salutem "?» Et post alia: ‹ Quomodo nos effugiemus tantam negligentes salutem? Quæ principium accipiens ad loquendum per Dominum, ab his qui audierunt in nos confirmata est, testimo nlum dante Deo signis, et prodigiis et variis virtu tibus, et Spiritus sancti divisionibus juxta suam vo luntatem 5. › Hoc enim quod ait, «cui angelorum,> æque accipitur, ac si diceret, nulli per angelicum creaturarum. Neque enim ulli quidem angelorum, et aliæ cuidam rationabili creaturæ dixit Deus: < Sede a dextris meis. › In commune itaque sermo pronun tiat, non esse dictum cuiquam creaturæ, ‹ Sede a dextris meis.» Et hoc in commune de creatura. Et pronuntians de omnibus invisibilibus ereaturis, ait eas esse administratores spiritus. Propter quod sub jecit: Nonne omnes sunt administratores spiri tus, in ministerium missi? Licet enim non omnes singillatim invisibiles creaturæ missæ sunt [al. sint], tamen quia ejusdem generis et honoris aliæ missæ sunt, quodammodo et ipsæ possibilitate sunt missä missarum consortes æqualisque substantiæ. Quo modo igitur alius est ab universis creaturis Dominus, per quem principium ad loquendum acceperat illa magna salus, cujus negligentes Apostolus nolens nos esse, ait: Quomodo nos effugiemus tantam negligentes salutem, quæ principium accipiens ad loquendum per Dominum, ab his qui audierunt in nos confirmata est?, sed et Deus qui testimonium perhibet signis et portentis isti saluti, alius est ab omnibus administratoriis spiritibus: sic et Spiritus sanctus, cujus divisionibus juxta voluntatem ejus testimonium perhibet Deus, distribuens eum, non per concisionis partes, sed per communionem qui bus eum præstare decreverit alterius est et ipse substantiæ ab his in quæ dispartitur effusus. 44. Igitur quoniam approbavimus juxta Scriptu rarum sensum, alium extra omnem creaturam esse Spiritum sanctum, incassum, imo impie quidam creatum eum esse ostendere volentes, testimonio utuntur, quo omnia per Verbum facta referuntur; ut scilicet in omnibus etiam æterna substantia con tineatur. Et quia ad conditionem ejus approbandam etiam propheticum sermonem· usurpant, dicente Deo, Creo Spiritum: › etiam in hoc eos monstrare debemus prorsus ab intellectu veritatis alienos. Ne que enim de Spiritu sancto propositus sermo pro phetæ fuit, ut ex ipsa serie et contextu eloquii in telligitur. Siquidem Amos propheta ex persona Dei, ‹ Præparare,» inquit, cad invocandum Deum tuum, o Israel: quoniam ego sum firmans tonitruum, et creans spiritum, et annuntians in homines Christum suum: faciens diluculum et nebulam, et ascendens super excelsa terræ: Dominus Deus omnipotens no men ejus.» Deus enim qui se spiritum con dere fuerat prælocutus, et facere: et tonitruum dixit firmare et diluculum et nebulas facere. Si igitur in prædicta narratione perseveramus, id est, in toni truo et diluculo et nubibus, eumdem narrationis ordinem etiam in spiritu tenere debemus, ut id quod dicitur a Deo tale sit: Ut invoces me, qui Deus sum, qui universa procuro, qui et creator sum omnium, Hebr. 13. 14: Psal. cıx, 1. 68 Hebr. 1, 3, 4. Vitiose, et contra scriptoris mentem, erat antea concedere, quod ex Vatic, ms. emenda mus, qui item pro verbis ‹ et facere › habet fere * Amos IV, 12, 13. concinnius, pariter effatus, formare legit pro ‹ firmare, infra alil etiam mss. præferunt, etc. Mox Tholos. quod promiscue

qui firmo tonitruum, et condo spiritum, qui dilu- dictum est, qui creo,› quia non semel venti facti culum et nebulam ad quasdam utilitates facio homi numi; præparare, ut invoces, o Israel; ut cum præ paratus fueris ad invocandum, et me oraveris, qui supradicta constituo, felicitate temporum, et alio rum bonorum largitionibus perfruaris, me tibi per singulos annos omnia juxta naturæ ordinem mini strante, ut fecunde annus fluat, ut suis spatiis ho rarum momenta decurrant, ut suo tempore tonitrua mugiant, ut salutaris aura opportunis flatibus in spiret. Si vero per allegoriam, tonitruum et dilu culum, et nebula, et creatio spiritus intelligantur, mon substantiam rei, sed figuratam interpretatio nem significabunt. 15. Quod si e diverso opposuerit manifeste de Spiritu sancto hæc dici, quia inferatur ad creatio nem Spiritus, illud quod sequitur: «Et annun tians in omnes homines Christum suum; › in Hebræo habetur, ‹ annuntiat in hominem loquelam suam; › quod scilicet qui creator est omnium, ipse etiam prophetis [al. prophetas] inspiret, et suam per eos hominibus indicet voluntatem. Et ad hoc respondendum est, quia quidam hæretici alium ex tra creatorem Dominum Patrem Salvatoris men tiuntur, hoc impiissime prædicantes: non scelera tam eorum suspicionem providentes a Deo percuti, dicente Ego formans [Vatic. firmans] tonitruum, et creans spiritum et alias mundi partes faciens et gubernans, annuntio in homines Christum meum. Et hoc enim providentiæ meæ opus super omnia opera mea est, ut non solum eorum quæ foris sunt, sed et quæ ad emolumentum animæ et mentis uti fitatem [al. humilitatem] pertinent, causa subsi stam. Ego hoc quod dicitur, ‹ Creo spiritum, › æque arbitror positum, ac si diceretur, creans ven tum. Deus quippe flatus hos, qui per aeris motum efficiuntur, dispositione sua ducit, secundum illud quod alibi legimus: «Qui producit ventos de the sauris suis 7. › Bene autem quod in ipsa sententia non ait; qui creavi: sed ‹ qui creo spiritum. › Si enim de substantialitate Spiritus sancti sermo esset, dixisset utique, qui creavi. Neque enim semper eumdem creat. Nunc autem consequenter de flatu sunt, sed in eo quod subsistunt, quotidie fiunt. Ne que enim frustra sine articulo, qui in Græco ser mone singularitatis significator est, nunc spiritus creatus dicitur, quoniam non est sanctus, cum pene semper Spiritus sanctus cum articulo nominetur, ut in illo id est e ipse Spiritus le stimonium perhibet spiritui nostro 68; > el alibi, id est, ipse est qui vi vificat ". Et rursum: Sic et quæ Dei sunt, nemə cognovit nisi tò Пvɛūµa, › id est ‹ Spiritus Dei: › tò yàp [vɛūµa, hoc est, ‹ Spiritus enim serutator omnia, etiam alta Dei 7. › Et multa quæ de Scri pturis sacris excerpere possibile est. Quod sicubi raro sine articulo nominatur Spiritus sanctus, sciendum est cum additamento eum nominari signi ficante magnificentiam ejus. Siquidem dicitur ali quando et sine articulo, cum non ipse per se, sed participatio ejus ostenditur: ut puta, ‹ Spiritus Elixe 71; et, Spiritu ambulate ",, et quæcun que his similia sunt. 16. Quoniam igitur ex his, quæ memoravi, et ex multis aliis, non esse creaturain Spiritum san ctum demonstratum est, nusquam conditionibus connumeratus est, sed semper cum Patre et Filio positus: nunc videamus quam cum utroque habeat indifferentiam [al. differentiam]. In fine Epistolæ secundæ, quam ad Corinthios scribit Paulus, ait Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio sancti Spiritus, sit semper cum omnibus vobis”. › Ostenditur quippe ex ser mone præsenti una Trinitatis assumptio: cum is qui gratiam Christi accepit, habeat eam tam per administrationem Patris, quam per largitionem Spi ritus sancti. Datur enim a Deo Patre et [al. a Do mino] Jesu Christo, juxta illud: Gratia vobiscum, et pax a Deo Patre, et Domino Jesu Christo 7, non aliam dante gratiam Patre et aliam Salvatore. Siquidem et a Patre et Domino Jesu Christo eani dari describit [Vatic. scribit], Spiritus sancti com municatione completam. Nam et ipse Spiritus dictus est gratia, secundum illud: Et spiritui gratiæ in juriam faciens, in quo sanctificatus est ". › In Za Rom. vin, 16. 6º Joan.v1. 64. 70 I Cor. 11, 10. 71 IV Reg. 11, 15. 12 Galat. V, * Rom. 1, 7; 1 Cor. 1, 3; Coloss. 1, 3. 1 Hebr. x, 29. Vocem omnes neque mss. nostri, neque suum quod llebraice dicitur Messio, scribitur Amosi textus habent, eamque sane malim expungi. per has litteras: MEM, SIN, JOD, HETH, el vac, Annotationem porro ex Hebræo non ex Didymi quod LXX putaverunt. Sin autem ut in Hebræo, ingenio, qui Hebraicas litteras penitus ignorabat, et apud reliquos interpretes est, his litteris scribi sed utique ex Hieronymo profecisse, mihi persua- tur, MEM, HE, quod est MA, hoc est quod, vel deo. Nam S. quoque Ambrosius qui lib. 11 De Spi- quid. Deinde SIN, JOD, HETп, quod legimus sta, ritu sancto huic ex Amosi loco objectioni respondet, id est eloquium. O igitur quod scribitur per solam hanc apud Didymum solutionem ex llebræo se indi- litteram VAU, autou, id est ejus, significat, simul cat non legisse, cum illam omnino dissimulet. Argue- que commistum legitur masio.» Unde concludit bant autem hæretici ex eo loco, creari Spiritum Deum per prophetas indicare voluntatem suam, sanctum, ut hominibus annuntiaret Christum. Qui- eosque turpiter errare, qui alium extra Creato bus ut reponat Hieronymus, non ita in Hebræo fonte rem, Patrem Christi inducebant, cum Amos non de legi asserit, ac apud LXX, sed haberi annuntiat Spiritu sed de vento, neque de Christo, sed de Dei in hominem loquelam suam. > Atque ita quidem meditatione loquatur. ipse interpretatus est, exposuitque in Commentariis, ubi LXX verbi similitudine et ambiguitate deceptos notat. ● Si enim, inquit, legamus, Christum 67 Psal. cxxxiv, 7. 16. 73 II Cor. xi, 15. Sic equidem editi habent et mss., sed perpe ram. Emenda ex ipso Joannis textu, to Пvɛūµa Èst! td (woπtnioūv, ‹ Spiritus est, qui vivificat.»

habent operationes; et quæ alterius substantiæ, et ¿vopoústa, dissona atque diversa sunt. charia quoque repromittit Deus effusurum se, id est, quæ eidem substantiæ dµovoia sunt, easdem abundantissime tributurum Jerusalem spiritum gra tiæ et miserationis". Cum enim quis Spiritus sancti acceperit gratiam, habebit eam datam a Deo Patre, et a Jesu Christo Domino nostro. Una igitur gratia, Patris et Filii, et Spiritus sancti operatione completa, Trinitas unius substantiæ denionstratur. In alio quoque loco: ‹ Charitas,» inquit ", ‹ Dei cum omnibus vobis, quæ a Trinitate et tribuitur, et firmatur. Ait quippe Salvator: «Qui andit verba mea, et servat ea hic est qui diligit me. Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego di ligam eum 78. › Neque enim alia dilectio est Salva toris super his qui amantur, et alia dilectio Patris. Deus enim diligit in salutem, quia ‹ sic dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret: ut om is qui credit in ipsum [al. Filium), non pereat, sed habeat vitam æternam”. › Similiter et Filios, qui vita est, ut tribuat vitam et salutem, diligit eos quos vult fieri meliores. Unde amare se dicit eum qui amatur a Patre. Et de eo ponitur in propheta Et ipse salvabit illos, quia dilexit illos **. 17. Hanc dilectionem, fructum esse Spiritus sancti, contestatur Apostolus, sicut et gaudium, et pacemn, quæ a Patre ministratur et Filio, dicens: Fructus autem spiritus, gaudium, pax, charitas "., Quæ charitas effusa est in cordibus credentium per Spiritum sanctum. • Charitas quippe, ait, Dei diffusa est in cordibus vestris [Thol. nostris] in Spiritu sancto ".» Omnis quippe qui communicat Spiritui sancto, per participationem ejus communi cat, juxta illud: «Et communicatio sancti Spiritus sit semper cum omnibus vobis *.» Et in alio loco Si qua communicatio Spiritus > Cum habue rit sapientiam Del et sermonem, et in omnibus ve ritatem: habebit quoque consortium sanctitatis in Patre, et Filio, et Spiritu sancto. ‹ Fidelis autem Deus, per quem vocati estis in communicatio nem Filii ejus 8., Scribit et Joannes de Patre Si in lumine ambulamus, sicut ipse est in lumine, communicationem habemus cum illo *.» Et adhuc ‹ Communicatio autem nostra cum Patre et Filio ejus Jesu Christo 87. › Igitur quicunque communi cat Spiritui sancto, statim communicat Patri et Filio. Et qui charitatem habet Patris, habet eam a Filio, contributam per Spiritum sanctum. Sed et qui particeps est gratiæ Jesu Christi, eamdem gra tiam habet, dɔtam a Patre per Spiritum sanctum. In omnibus enim approbatur eamdem operationem esse Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Quorum autem una est operatio, una est et substantia: quia 18. Neque enim ex his tantùm quæ præmisimus, Trinitatis unitas docetur: sed ex innumerabilibus aliis, de quibus rursum secundum suum ordinem pauca ponemus. Arguens Petrus Ananiam, in eo quod in venditione agri, cujus se totum pretium obtulisse dicebat, fraudem fecisset e medio sancti Spiritus unitatem ad Deum, non secundum numerum, sed juxta substantiam comprobavit, di cens: Anania, quare complevit Satanas cor tuum, ut mentireris Spiritui sancto, et absconderes de pretio agri? Nonne manens tibi manebat, et ven ditum in tua erat potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non hominibus mentitus es, sed Deo 88 » Si enim qui Domino mentitur, mentitur Spiritui sancto; et qui Spiritui sancto mentitur, mentitur Deo: nulli dubium est, consortium Spiri tus sancti esse cum Deo. Et quo modo sanctitas subsistit in Deo, eodem modo et deitas [al, divini tas] intelligitur in Spiritu sancto. Iste autem Spi ritus sanctus, quem diximus ejusdem naturæ esse cum Patre, etiam a Filii divinitate non differt, Sal vatore dicente discipulis: Cum in Synagogam ad principatus et potestates introduxerint vos, nolite solliciti esse, quomodo, aut quid respondeatis. Spi ritus enim sanctus docebit vos in illa bora quid debeatis dicere *. Ponite in cordibus vestris nou præmeditari ad respondendum. Ego enim dabo vo bis os et sapientiam cui non poterunt resi stere, aut contradicere ºº. › Et in bis quippe dicens, non debere eos esse sollicitos, quid respondeant contradicentibus, quia in eadem hora doceantur a Spiritu sancto quid debeant respondere: statim în tulit quæ sit causa fiduciæ, ‹ Ponite, › dicens, ‹ in cordibus-vestris non præmeditari ad respondendum ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non po terunt resistere, aut contradicere. Cum enim di xerit, in tempore respondendi doceri eos a Spiritu sancto quid debeant respondere, in sequentibus ait Ego enim dabo vobis os et sapientiam, elc. 19. Ex quibus ostenditur sapientiam quæ disci pulis datur a Filio Spiritus sancti esse sapientiam et doctrinam Spiritus sancti, Domini esse doctri nam: unumque naturæ et voluntatis esse consor tium Spiritus sancti cum Filio. Et quia superius demonstratum est socium esse per naturam Spiri tum Unigenito Dei, et Deo Patri: Filius vero et Pater unum sunt, juxta illud: «Ego et Pater unum sumus 21 1. non divisa [al. indivisa] et insepara 78 Joan. XIV, 21. 79 Joan. 111, 16. 80 Isai. xxx11, 22; xxxv, 4. ** Philipp. 11, 4. 85 Cor. 1, 9. 861 Joan. 1, 7. ** Luc. xx1, 14, 15. "Joan. x, 30. 83 Cor. xi, 13. Luc. x, 11, 12. 7* Zachar. XII, 10. 77 H Cor. XIII, 81 Galat. v, 22. 8 Rom. v, 5. 87 ibid. 3. 88 Act. v, 3, 4. Tholos. ms., ‹ Qui habet mandata mea, et serval, etc. Vatic. hic atque infra constanter ‹ commu Bionem › pro ‹ communicationem» legit. Mox ‹ quia igitur quicunque, › etc. Antea erat ‹ ejusdem, › dissentiente Vatic. qui tamen haud recte mox habet ¿voústa pro ¿vo concinnius. Vetus editio ex dimidio, Addit Vatic. cum veteri edit., ♦ id est, ser monem. ›

bilis, secundum naturam, ostensa est Trinitas. In ab alio sapientiam. neque per cujusdam alterius alio queque Evangelio dicitur: «Non enim vos estis sapientiæ participationem, sapiens nominatur. Si qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loqui tur in vobis”., Si ergo Spiritus Patris in apostolis loquitur, docens eos quæ debeant respondere, et quæ docentur a Spiritu sapientia est, quam non possumus aliam præter Filium intelligere, liquido apparet ejusdem naturæ Spiritum esse cum Filio, et cum Patre, cujus Spiritus est. Porro Pater et Filius unum sunt. Igitur Trinitas substantiæ uni tate sociatur. 20. Per aliud quoque Scripturarum exemplum, Trinitatis unitas et natura et virtus ostendi tur. Filius et manus, et dextera, et brachium Pa tris dicitur. Sicut crebro docuimus, ex his voca bulis, unius naturæ indifferentia demonstratur [al. indifferentiam demonstrari]. Spiritus etiam san ctus, digítus Dei, secundum conjunctionem naturæ Patris et Filii nominatur. Siquidem in uno de Evangeliis adversus eos qui signis Domini detrahe bant, dicentes: ‹ In Beelzebub principe dæmonio rum ejicit dæmonia” > sciscitans Salvator ait Si ego in Beelzebub ejicio dæmonia, filii vestri in quo ejiciunt? Si autem ego in digito Dei ejicio dæ monia ergo supervenit in vos regnum Dei ". › Hunc eumdem locum, alius evangelista descri bens, loquentem intulit Filium: «Si autem ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia”. › Ex quibus osten ditur digitum Dei esse Spiritum sanctum. Si ergo conjunctus est digitus manui, et manus ei cujus manus est; et digitus sine dubio ad ejus substan tiam refertur, cujus digitus est. 24. Verum cave ne ad humilia dejectus, et obli tus sermonis, de quo nunc disputatur, depingas in animo tuo corporalium artuum diversitates; et incipias tibi magnitudines, et inæqualitates, et cætera corporum majora vel minora membra con fingere; dicens digitum a manu, et manum ab eo cujus est manus, multis inæqualitatibus discre pare, quia de incorporalibus nunc Scriptura lo quitur, unitatem tantum volens, non etiam men suram substantiæ demonstrare: sicut enim manus non dividitur a corpore, per quam cuncta perficit et operatur, et in eo est, cujus est manus: sic et digitus non separatur a manu, cujus est digitus. Itaque rejice inæqualitates et mensuras, cum de Deo cogitas, et intellige digiti et manus, et totius substantiæ unitatem: quo digito lex in tabu lis lapideis scripta est. Per aliam quoque Scriptu ram, fidei nostræ probationem monstrare perfacile est. Solus sapiens dictus est Deus: non accipiens » Matth. x, 20. " Luc. XI, 15. * ibid. 19, 20. 98 Sap. XV, " Prov. x11, 20. 'I Cor. xII, 6. Vetus edit. cum Tholos. ms., ‹ una el na tura, etc. Eadem cum Vat., totius corporis unita tem quo digito et lex, › etc. Ms. Tholos., Spiritus dicitur sapientia.» (43-44) Hinc secundum librum auspicantur hucus que editi contra ms. fidem ipsiusque auctoris, at quidem multi sapientes dicuntur, non ex sua na tura, sed ex communicatione sapientiæ. Deus vero non alterius sapientiæ participatione ne que aliunde sapiens effectus, dictus est solus sapiens, et generans sapientiam, et alios fa ciens sapientes. Quæ sapientia Dominus est no ster Jesus Christus qui dicitur Dei virtus, et Dei sapientia. Spiritus quoque sanctus dicitur sa pientia Siquidem et in veteribus libris refer tur, repletum esse Jesum Nave a Domino spiritu sapientiæ. Sicut ergo solus sapiens Deus, non ac cipiens aliunde sapientiam, sed sapientes faciens et generans sapientiam: solus est sapiens, extra om nes qui per nuncupationem ejus sapientes dicun tur: «Multitudo quippe sapientium salus mundi”; › et, ‹ Qui semetipsos cognoscunt, hi sunt sapien les”; et rursum: «Cum fueris cum sapientibus, sapiens eris "; sic et Spiritus sanctus non acci piens aliunde sapientiam, dictus est spiritus sa pientiæ; hoc enim ipsum quod subsistit, spiritus sapientiæ est et natura ejus, nihil est aliud nisi Spiritus veritatis et Spiritus Dei, de quibus jam abundanter in Sectarum volumine disputavimus. Unde ne eadem superflue replicemus, contenti si mus disputatione præterita. 22. Quia igitur Spiritus sapientiæ et veritatis inseparabiliter cum Filio est, ipse quoque sapien tia subsistit et veritas. Si enim capax esset sapien tiæ et veritatis, in id aliquando descenderet, ut de sineret habere quod aliunde susceperat, id est sa pientiam et veritatein. Et Filius sapientia et veri tas ipse subsistens, non separatur a Patre, qui so lus sapiens et veritas, Scripturarum vocibus præ dicatur. Eumdem circulum unitatis atque substan tiæ Spiritus sancti [leg. Spiritum sanctumn], secun duin id quod sapientiæ et veritatis est spiritus, vi demus habere cum Filio et rursum Filium a Patris non discrepare substantia. Cum autem Filius imago sit Dei invisibilis, et forma substantiæ ejus, quicunque ad hanc imaginem, vel formam imagi nantur, atque formantur, adducuntur in similitudi nem Dei: juxta vires tamen humani profectus, is tiusmodi formam et imaginem consequentes. Simi liter et Spiritus sanctus cum sit signaculum Dei, hi qui formam et imaginem Dei capiunt, signati per eum, in eo ducuntur ad signaculum Christi sapien tiæ et scientiæ, insuper fide pleni. ‹ Nam divisiones operationum sunt, idem autem ipse Spiritus qui operatur omnia in omnibus* ‹ Operante ergo 98 Matth. "I Cor. 1, 24. „ Sap. VI, que interpretis mentem. Vid. præſixam huic operi Admonitionem. Olim erat, ‹ videmus habere, habemus cum Filio. Quod Barthius, expuncta primum voce Spi ritus, ita contendit emendandum, ‹ vidimus euin babere hactenus cum Filio. › Plenius in Vatic. ms. ac veteri editione, Divisiones quippe donationum sunt, idem autem

Patre multipicem charismatum plenitudinem, mul tiplicat eam Filius subsistentem per Spiritum san ctum. Alii enim per Spiritum datur sermo sa pientiæ. Alii vero scientiæ, secundum eumdem spíritum. Alii fides in eodem spiritu³, › et cætera quæ ab Apostolo enumerata sunt dona, quibus ad ditur Hæc autem omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis prout vult *. 24. Non arbitror quemquam tam recordem atque insanum futurum, ut perfectuin baptisma putet id quod datur in nomine Patris et Filii, sine assum ptione Spiritus sancti; aut rursus in nomine Patris et Spiritus sancti, Filii vocabulo prætermisso: aut certe in nomine Filii et Spiritus sancti, non præpo sito vocabulo Patris. Licet enim quis possit exsi stere saxei (ut ita dicam) cordis, et penitus mentis alienæ, qui ita baptizare conetur, ut unum de præ ceptis nominibus prætermittat, videlicet contrarius legislator Christi; tamen sine perfectione ba ptizabit, imo penitus a peccatis liberare non pote rit, quos a se baptizatos existimaverit. Ex his col ligitur, quam indivisa sit substantia Trinitatis, et Patrem vere Filii esse Patrem, et Filium vere Patris Filium, et Spiritum sanctum vere Patris el Dei esse Spiritum et insuper sapientiæ et veritatis, id est, Filii Dei. Hæc est salus ergo credentium, et dispensatio ecclesiasticæ disciplinæ in hac Trinitate perficitur. Nam cum Salvator di scipulos suos ad prædicandum Evangelium miserit, et ad dogmata veritatis docenda Pater in Ec clesia constituisse dicatur, primo apostolos, se cundo prophetas, tertio magistros, super hac re etiam Apostoli congruente sententia: «Et sicut probati sumus a Deo ad credendum Evangeiium, sic loquimur nou ut hominibus placentes, sed Deo qui probavit corda nostra:> hos eosdem quos Christus magistros esse præcepit, et Pater proba vit, et Spiritus sanctus dispensatores et præpositos in Ecclesia constituisse perhibetur [al. veraciter prohibetur]. Siquidem cum Miletum Paulus aposto lus presbyteros de diversis locis et plurimis Ec elesiis congregasset: ‹ Attendite,» inquit, ‹ vobis et universo gregi, super quos Spiritus sanctus po suit vos episcopos ad regendam Ecclesiain Domini quam acquisivit per sanguinem suum ". ▸ Si enim quos Christus ad evangelizandum et baptizandas nationes misit, Spiritus sanctus Ecclesiæ præpo suit, Patris sententia destinatos; nulli dubium est, unam Patris, et Filii, et Spiritus sancti operationem et probationem et consequenter eamdem Trinitatis esse substantiam. Necnon et illud con siderandum, quod in corde et sensu habitare non potest creatura, nisi Deus et sermo ejus in Spi ritu sancto, sicut ad quosdam loquitur Pater: ‹In habitabo in eis, et inambulabo ".» Et ad ipsum quidam dirigit vocem Tu autem in sancto habi tas, laus Israel ". Altus quippe in altis habitat * Job 1, 21. • Act. XIII, 2. 7 Galat. 11, 8. Matth. 11 Act. xx, 28. 33 II Cor. Psal. xxi, 4. 23. Unde dicentes operatricem, et ut ita di cam, distributricem naturam Spiritus saneti, non abducamur ab his qui dicunt operationem, et non substantiam Dei esse Spiritum sanctum. Et ex aliis quoque plurimis locis subsistens natura demon stratur Spiritus sancti; ut in illo quod apostoli scribunt: ‹ Visum est enim Spiritui sancto et no bis*,› quia hoc quod dicitur, visum est,»non ope rationem significat, sed naturam maxime cum et de Domino simile quid reperiatur, ut: «Sicut Domino visum est, ita factum est ³. › Denique et sermones ejus sæpissime lectitantur, ut in illo ⚫ Jejunantibus eis et ministrantibus, id est, di scipulis Christi, ‹ dixit Spiritus sanctus: Sepa rate mihi Barnabam et Saulum, in opus ad quod vocavi eos. Quæ vox divinitatis et auctoritatis index, non ereatam, sed increatam substantiam monstrat. Neque enim Spiritus sanctus in aliud quoddam opus vocavit Barnabam et Paulum, quod non sit Patris et Filii, cum ministerium, quod eis commisit et tradidit Spiritus, Patris et Filii sit ministerium. Ad Galatas Paulus loquitur: «Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisio nis, operatus est et mihi in gentes et Barna bæ. Pariter enim ad nationes Spiritus sancti au cloritate directi sunt. Christo quoque operante in apostolis, Spiritus completuin est ministerium, ut ipsi apostoli confitentur se in Christo loqui, et id quod suis oculis viderunt, et ministri facti sunt sermonis, id est, Christi; et dispensatores myste riorum Dei. Denique quasi principatum in sacerdo tio possidentes, et initiatores fidei a Christo sunt demonstrati, dicente: «Euntes ite, et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti*.» Et sicut Apostolus scribit re clissime Unus est Dominus, una fides, unum bapti sma *. › Quis non ex ipsa cogetur veritate suscipere indifferentiam sanctæ Trinitatis, dum una sit fides in Patre, et Filio et Spiritu sancto; et lavacrum detur atque firmetur in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti? I Cor. x, 8, 9. * ibid. 11. * Act. xv, 28. XXVIII,19. • Ephes. IV, 5. *● ] Thess. 11, 4. Spiritus, et divisiones ministeriorum sunt, et ipse Dominus, et divisiones operationum sunt, et idem ipse Dominus qui operatur omnia in omnibus. › Voculam cuts supplevimus e Vatic. Tholos. Ins., operatus est mihi et Barnabæ in gentibus; et mox, ‹ directi sunt a Christo, cooperante in apostolis Spiritu, completum est mi nisterium. > Reginæ Suecorum ms. num. 497 prænotatus, cujus nunc demum occurrunt mihi variantes lectio nes in schedulis exceptæ quas passim infra laudabo, hic habet sermonis Christi, absque, id est vocula; › et paulo post Euntes docete, › absque ‹ite.» Perperam Tholos., tantum sine perfectione.> Modo laudatus Reginæ cod., Vere Patris et Filii esse Spiritum. › Nomen Pater, expungit Reginæ ms, Tholos., • sic unam esse operationem et probationem, a etc.

universæ conditor creaturæ. Habitat vero et uni- ritus Dei sit, quem exire de Patre Salvatoris in genitus Filius in mente pura, et corde creden tium. Per fidem quippe habitare Christum, in inte riori homine, in Spiritu ait Apostolus, ita scribens ‹ In Spiritu, in interiori homine habitare Christum pør fidem in cordibus vestris ". › Ipse quoque de se loquitar ¹³: «Vivit in me Christos; › et iterum: ‹Qui in meloquitur Christus 16; › et Salvator: «Veniemus,> inquit ",‹ego et Pater, haud dubium, quin ad eum qui præcepta ejus servaverit, ‹ et mansionem apud eum faciemus. › Porro sic sermo iste contexitur ‹ Si quis diligit me sermonem meum servabit. Et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus ". In alio quoque loco, omnis natura rationalium creaturarum, do mus dicitur Salvatoris. 25. Sicut antem super domum suam Dominus Je sns, cujus domus sumus nos: ita domus Chri sti templum Dei est, in quo Spiritus ejusdem inha bitat Dei. Scribens quippe Corinthiis Paulas ait ‹ Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis "?, Si autem in domo et templo, quo Pater et Salvator inhabitat, illico invenitur et Spiritus sanctus, ex hoc indivisa Trinitatis substan tia demonstratur. Et post non multa ejusdem Episto lae: Nescitis, › inquit, «quia corpora vestra tem plum Spiritus sancti sunt, quem habetis a Deo *0?, Cum ergo Spiritus sanctus, similiter ut Pater et Filius, mentem et interiorem hominem inhabitare doceatur, non dicam ineptum, sed impium est eum dicere creaturam. Disciplinas quippe, virtutes dico et artes, et his contrarias perturbationes, et impe ritias, et affectus in animabus habitare possibile est; non tamen ut substantivas, sed ut accidentes. Crea tam vero náturam in sensu habitare impossibile est. Quod si verum est, et Spiritus sanctus absque ulla ambiguitate subsistens, animæ est habitator et cor dis nulli dubium est, quin cum Patre et Filio credi debeat increatus. Ex omnibus igitur quæ præcedens sermo disserit, incorruptibilis et sempiternus se cundum naturam Patris, et Filii, Spiritus sanctus demonstratus, universam de se ambiguitatem abs tulit et suspicionem, ne unus de creatis substantiis existimetur. Sed et ambigi nequit, quin is Spi c Evangelio verba declarant. Cum venerit,» inquit, Consolator, quem ego mittam vobis, Spiritum veri tatis, qui a Patre egreditur, ipse testimonium dabit de me "., Consolatorem autem venientem Spiri tum sanctum dicit, ab operatione ei nemen impo nens: quia non solum consolatur eos quos se dignos repererit, et ab omni tristitia et perturbatione red dit alienos verum incredibile quoddam gaudium et hilaritatem eis tribuit, in tantum, ut possit quis Deo gratias referens, quod tali hospite dignus ha beatur, dicere: Dedisti lætitiam in corde meo Sempiterna quippe lætitia in eorum corde versatur, quorum Spiritus sanctus habitator est. Iste Spiritus sanctus consolator a Filio mittitur, non secundum angelorum, aut prophetarum, aut apostolorum mi nisterium, sed ut mitti decet a sapientia et veri tate Spiritum Dei, indivisam habentem cum eadem sapientia et veritate naturam. Etenim Filius missus a Patre non separatur, nec disjungitur ab eo, ma nens et habens illum in semetipso. Quin Spiritus ve ritatis supradicto modo missus a Filio de Patre egre ditur, non aliunde ad alia transmigrans. Impossibile quippe hoc pariter et blasphemum est. Si enim de loco ad locum egreditur Spiritus, et ipse Pater in loco invenietur, et Spiritus veritatis juxta naturam corporum certo spatio circumscriptus, alium dese rens locum, ad alium commigrabit Sed quo modo Pater non consistens in loco, ultra omnem corpo rum est naturam, ita et Spiritus veritatis nequa quam locorum fine clauditur, cum sit incorporalis et ut verius dicam, excellens universam rationa lem creaturam 26. Quia ergo impossibile est, et impium, ista quæ diximus de incorporalibus credere: exire de Patre Spiritum sanctum sic intelligendum, ut se Salvator de Deo exisse testatur, dicens, Ego de Deo exivi et veni”.» Et sicut loca et commutationes lo corum ab incorporalibus separamus, sic et prolatio mes intus dico et foris ab intellectualium natura discernimus, quia istæ corporum sunt recipien tium factum, et habentium vastitates. Ineffabili itaque et sola fide noto sermone credendum est, Salvatorem dictum esse exisse a Deo, et Spirituın 16 Ephes. m, 16, 17. 18 Gal. 11, 20. 16. Cor. XII, 3. 17 Joan. xiv, 23. 18 ibid. 19 I Cor. 1, 16. 201 Cor. vi, 19. 11 Joan. xv, 26. Psal. iv, 7. 18 Joan, vIII, 42. Voces et unigenitus Filiusɔ in Reginæ ms. delentur. Addunt Vatic. et vetus edit., et ego dili gam illum. › In Reginæ ms., domus dicitur Salvatoris; Christus autem super domum suam, cujus domus sumus nos, etc. Suffecimus ex Reginæ ms. verba, ‹ Sed et ambigi nequit, quin, utpote perficiendo sensui necessaria, tametsi in reliquis mss. et vulgatis huc usque libris desiderentur, Veriorem concinnioremque hujusce periodi lectionem hanc esse putavimus, quam ex veteri to ties laudata editione, et Vatic. ms. expressimus. l'enes Martianæum, aliosque passim editores erat Si enim hic Spiritus veritatis juxta naturas cor porum certo spatio circumscriptus est, alium dese rens locum, ad alium commigravit.» Nec magis recte in Tholos. ms.: «Si enim de loco in locum invenitur, et Spiritus veritatis juxta naturam cor poream certo spatio circumscriptus, etc. In illo autem Reginæ priori obliterata lectione isthæc ap ponitur ad libri oram: Si enim de loco in locuin venit Spiritus veritatis juxta legem naturæ corpo reus certo spatio circumscriptus, etc. Quam nempe reposuimus lectionem, codices suis quoque dissidiis probant. Vatic. et Tholos., excellens universain rationabilium creaturarum essentiam. › Vitiose erat, quæ diximus in corporali Jus, etc. Reginæ lib., ‹ solæ fidei; › et mo a Patre egredi, ut illud, loquente Spiritu, qui a Patre egre ditur. ›

veritatis a Patre egredi, loquente Spiritu qui me secundum illud: ‹ Cum autem venerit ille Paracle egreditur ". Cum enim dicere posset de Deo, sive de Domino, sive de Omnipotente, nihil horum teti git sed ait, de Patre, non quod Pater a Deo omni potente sit alius: quia hoc scelus est etiam cogita re; sed secundum proprietatem et intellectum Paren tis egredi ab eo dicitur Spiritus veritatis. Licet enim ex Deo frequenter se dicat exisse Salvator, pro prietatem tainen, et ut ita dicam, familiaritatem, de qua jam sæpe tractavimus, ex vocabulo magis sibi Patris assumit, dicens: ‹ Ego in Patre, et Pater in me; et alibi: Ego et Pater unum sumus 26: ) et multa alia his similia, quæ in Evangelio observans lector inveniet. Iste ergo Spiritus sanctus qui de Patre egreditur, testificabitur, inquit Dominus, de me "7, testimonium simile ferens ei Patris testimonio, de quo ait: ‹ Testimonium dicit de me, qui misit me Pater 98.» Mittente autem Filio Spi ritum veritatis, quem Consolatorem vocavit, simul mittit et Pater. Neque enim Pater mittente Filio non mittit, cum eadem voluntate Patris et Filii Spi ritus veniat, Salvatore quoque per prophetam lo quente: sicut manifestum esse poterit ei, qui totum perlegerit locum Et Dominus misit me, et Spiritum suum: › siquidem non solum Filium, sed et Spiritum mittit Deus. Sed et apostolus loqui tur: Quæ nunc annuntiata sunt vobis per eos qui evangelizaverunt vobis, Spiritu sancto misso de cœ lis ".» Et in libro qui Sapientia inscribitur, ab his qui divina charismata consecuti sunt, vox gratias Deo perferens destinatur. «Quæ autem in cœlis sunt, quis investigavit? voluntatem autem tuam quis cognovit: nisi quod tu dedisti sapientiam, et Spiritum sanctum tuum misisti de excelsis? Et sic Correctæ sunt semitæ eorum, qui super terram erant et placita tibi edocti sunt homines *.» Et in præ senti siquidem lectione, non sola sapientia Dei, id est, unigenitus Filius ejus datur a Patre, sed et Spi ritus sanctus mittitur. tus, quem mittam vobis a Patre, Spiritum verita tis Quem alium paracletum nominavit, non juxta naturæ differentiam, sed operationis diversi tatem. Cum enim Salvator mediatoris et legati personam habeat, et qua pontifex deprecetur pro peccatis nostris, salvans in sempiternum eos, qui per ipsum accesserunt ad Deum, quia semper vivens interpellat pro eis [ms. nobis] Patrem; Spi ritus sanctus secundum aliam significantiam para cletus, ab eo quod consolatur in tristitia positos, nuncupatus est. Verum noli ex Filii et Spiritus sancti operatione diversa, varias æstimare naturas. Siquidem in alio loco reperitur paracletus Spiritus, legati ad Patrem persona fungi, ut in illo: ‹ Quid enim oremus juxta id quod oportet, nescimus, sed ipse Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenar rabilibus. Qui autem scrutatur corda, scit quid de sideret Spiritus, quomodo [al. cum] secundum Deum postulat pro sanctis “ª. 28. Salvator quoque consolationem a qua Spiri tus sanctus paracletus nuncupatus est, operatur in cordibus eorum qui ea indigent. Scriptum est enim ‹ Et humiles populi consolatus est > Unde et his qui hoc beneficium fuerat consecutus, eum prædi cans, loquebatur: «Doniine, secundum multitudi nem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuæ lætificaverunt cor meum "; › sive, ‹ dilexerunt animam meam: › utroque enim scriptum esse modo in diversis exemplaribus invenitur. Sed et Pater, Deus omnis consolationis dicitur **: Có!= solaus eos qui in tribulatione sunt, ut ex ipsis angustiis per patientiam salutem primum, dehinc coronam gloriæ consequantur. Spiritus igitur con solator et sanctus, et Spiritus veritatis datur a Patre, ut semper cum Christi discipulis commore tur, cum quibus et ipse Salvator est, dicens: ‹ Ecce enim vobiscuin sum usque ad consummationem sæ culi". Cum autem semper apostolis et Spiritus 27. In ipso quoque Evangelio dari prædicatur a sanctus adsit [al. assistat] et Filius, sequitur, ut el Patre, et mitti Spiritus sanctus, Salvatore dicente: Pater cum ipsis sit, quia qui recipit Filium, recipit Et ego rogabo Patrem meum, et alium Paracletum et Patrem et mansionem Filius cum Patre facit dabit vobis, ut sit vobiscum in æternum, Spiritum apud eos, qui digni adventu ejus exstiterint. Sed et veritatis ";, et iterum: «Paracletus autem Spi- ubi Spiritus sanctus fuerit, statim invenitur et F¡ ritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo lius. Siquidem cum in prophetis Spiritus sanctus ille vos docebit omnia ". Nam et in his sermoni- sit, faciens eos futura præcinere, et alia quæ pro bus, alium paracletum dare dicitur Pater, non au- phetalis operationis sunt, sermo Dei ad eos dicitur tem alium ab [mss. absque] eo, qui a Filio mittitur, factus, ut ad id quod ad consuetudinem prophetarum * Joan. xv, 26. 28 Joan. XIV, 10. ** Joan. x, 30. 27 Joan. xv, 26. ** Joan. xII, 49. 991 Petr. 1, 12. 30 Sap 1x, 17. 31 Joan. XIV, 16. ** ibid. 26. *** Joan. xv, 26. 38 Rom. VI, 26. 34 Ps. xvII, 28; xxxIII, 19. Psal. xc, 19. ** II Cor. 1, 34. 37 Matth. xxvIII, 20. proprietatem Patris vitio nullus erat hujusce periodi sensus. Idem cum veteri edit., et intellectum Parentis, › etc. Isthanc, sicut manifestum esse poterit ei, qui totum perlegerit locum, in Reg. ms. desideran tur. Mox ex Vatic. et veteri edit. restituo Spiri tum suum; › cujus loco obtinebat in recto contra auctoris mentem ‹ Spiritus ejns. › Erat antea ex qua,» Reg. ms., et quasi. Tholos., in qua.»Vid. Epist. 64, ad Fabiol., mum. 19. Emendo pariter interpunctionem, cujus Tholos., in corde meo, exhortationes tuæ delectaverunt animam meam. Et aliter, consolatio nes tuæ, etc. Glossema ex criticorum audacia. Lectionis quam Didymus urget diversitas in verbis est, lætificaverunt,» et «dilexerunt. › Re autem vera Græci aliquot libri habent hɣáŋay, dilexe runt, alii soppavay, lætificaverunt,, ut in La tinis.

esi ‹ Hæc dicit Dominus, › etiam illud addator, Patri aufert dominationem, neque Filio deitatem ‹ Sermo qui factus est ad Isaiam, sive ad reli quos. 29. Quod autem prophetæ Spiritum sanctum ha buerint, Deo manifeste loquente cognoscimus. Ait enim: «Quæcunque mandavi in Spiritu meo servis meis prophetis ".» Et Salvator in Evangelio signi ficat justos viros, et eos qui ante adventum suum populo ventura cecinerant [Vat. præcinerant], Spi ritus sancti aspiratione completos. Interrogans quippe Pharisæos quid eis de Christo videretur, et audiens quia esset filius David loquitur: «Quo modo David in Spiritu vocat eum Dominum › di cens Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis? Si ergo David vocat eum in Spiritu sancto Dominum, quomodo Filius ejus est "., Et Petrus ad consortes fidei loquitur: «Oportebat impleri Scri pturam, quam prædixit Spiritus sanctus per os David de Juda, etc. “; et in eodem rursus libro: «Qui per Spiritum,» inquit, sanctum ore David pueri tui locutus es Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania "?, Isaias quoque cum ser mone Dei impulsus ad prophetandum fuisset, Spi ritus sancti imperio prophetasse perhibetur ut in fine eorumdem Actuum scribitur. ‹ Bene Spi ritus sanctus locutus est per Isaiam prophetam ad patres vestros, › dicens: < Vade ad populum istum, et dic: Aure audietis“, et reliqua. Hanc igitur prophetiam quam apostolus Paulus affirmat a Spi ritu sancto pronuntiatam, ipse liber prophetæ a Domino dictam esse commemorat. Et audivi, › inquit Isaias, ‹ vocem Domini, dicentem: Quem mittam, et quis ibit ad populum istum? Et dixi Ecce ego, mitte me. Vade, inquit, et dic populo huic Aure audietis *;» et post alia ipse Dominus ait: Et convertentur, et sanabo illos **.» Et sta tim propheta: ‹ Quousque, Domine?, cum enim Dominus ad prophetam dixisset, ut ea quæ scripta sunt, diceret et propheta jubenti Domino re spondisset: «Usquequo, Domine "?, ea quæ in propheta a Domino dicta sunt, in Spiritu sancto commemorata Paulus affirmat. Ex quo liquido ostenditur, ut sæpe jam diximus, unam et volunta tem et naturam Domini esse, et Spiritus sancti, et in nuncupatione Spiritus etiam nomen Domini in telligi. Quo modo enim ad Corinthios vocabulum Dei super Patre positum, et Domini super Filio, neque 38 Amos 1, 7.» Matth. xx11, 43-45. * Act. 1, Isa. vi, 8, 9. ** ibid. 10. 45 ibid. 11. * Exod. 111, 4. se ibid. 15. Zach. 1, 6. Vitiose erat antea in aliquot etiam mss., prophetatum est. › Rectius vetus editio, quia esset filius David, in Spiritu sancto loquentis, Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, denuo interrogavit. Si ergo David vocat eum, etc. Aliter Tholos., quia esset filius David, dixit, David enim loquitur de Deo, Dixit Dominus Domino meo, elc. Erat nec sine soloco Spiritus sanctus impe rio. Quod nemo non putet typographi mendum, et reponat ‹ sancti, queinadmodum in antiquiss. edi siquidem eadem ratione qua Pater Dominus est: et Filius Deus est: sic et Spiritus sanctus Do minus nuncupatur. Si autem Dominus, consequenter et Deus, ut paulo ante jam diximus, cum vocem apostoli Petri ad Ananiam, qui pecuniam subtraxe rat, poneremus, quia et deitas [al. divinitas] super intelligitur in Spiritu sancto. 30. Verum quoniam inde quæstionis ordo de ductus est: Cum autem venerit paracletos Spi ritus sanctus“, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia ":› age nunc ex ipso ser mone quæramus, si quid in eo possinus invenire cum his consentire quæ dicta sunt. Spiritum san ctum a Patre in suo mitti nomine, Salvator affir mat, cum proprie Salvatoris nomen sit Filius, si quidem naturæ consortium, et, ut ita dicam, pro prietas personarum, ex ista voce signatur. In qua appellatione Filii, missus a Patre Spiritus sanctus, non servus, non alius, nec disjunctus a Filio intel ligatur [al. intelligitur]. Et quo modo Filius in Pa tris appellatione venit, dicens: «Ego veni in no mine Patri mei 48 › Filii quippe tantummodo est in nomine Patris venire, salva proprietate Filii ad Patrem, et Patris ad Filium: sic e contrario, nullus alius venit in nomine Patris, sed verbi gratia, in Domini, et Dei, et Omnipotentis. Quod manifestum advertere poteris prophetas relegens ex animo. Nam et Moyses magnus Dei minister et famulus, in nomine ejus, qui est: et in nomine Dei Abrahaı et Isaac, et Jacob venit, Deo ad eum loquente Sic dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos"; el rursus: «Dices eis: Deus Abraham, Isaac, et Jacob misit me ad vos 50., Servorum quippe justorum quales erant de quibus dixit Mandabo in Spiritu meo servis meis prophetis”, in nomine Dei facta est missio. Et quia [fort. qui] dignos se exhibuerunt Deo, in nomine Dei venisse referuntur: rursus proficientes in majus, et sub unius Dei imperio consistentes, in omnipotentis Dei nuncupatione venerunt. Quia vero filii Israel in Ægypto commorantes, didicerunt eos, qui non sunt, quasi deos colere, et mundi patres dlim vino honore venerari, consequens ſuit, ut Moyses sub ejus, ‹ Qui est, vocabulo ad eos mitteretur, et a falsis eos liberans diis, ad veram transduceret 16. "Act. IV, 25; Psal. 11, 1. 4 Act. XXVIII, Joan. XV, 26. 47 Joan. xiv, 26. 48 Joan. v, 43. tione, quam sequor. Sed malim equidem in recto ‹ sanctus retineri, pro imperio autem legi ‹ per eun, scilicet, per Isaiam. Hic nempe auctoris est sensus, lotusque inferior contextus conjecturam probat. Vetus editio, ‹ quæ scripta sunt, in Spiritu diceret. > Vitiose erat duobus verbis, ‹ sic quidem, › Obtinebat antea mundi partes, pro ‹ pa tres. › Reginæ¸ ms. secunda mañu ‹ muudi prin cipes. ▸ i

deitatem, et ad Dominum patrum Abraham, Isaac, Domino donata sunt eis: ita ut is qui fuerit spi et Jacob. 31. Quo modo ergo servi qui in nomine Domini veniunt, per hoc ipsum quod subjecti sunt, et ser viunt, indicant Dominum, proprietatem ejus reſe 'rentes: servi quippe sunt Domini: sic et Filius qui venit in nomine Patris, proprietatem Patris portat et nomen, et per bæc unigenitus Dei Filius appro hatur [al. appellatur]. Quia ergo Spiritus sanclus in nomine Filii a Patre mittitur, habens Filii pro prietatem, secundum quod Deus est, non tamen filieitatem, ut Filius ejus sit, ostendit quia uni tate sit junctus ad Filium. Unde et Filii dictus est Spiritus, per adoptionem faciens filios eos, qui se recipere voluissent. ‹ Qui enim,» inquit, ‹ estis filii Dei, misit Pater Spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem: Abba, Pater ". Iste autem Spiritus sanctus, qui venit in nomine Filii, missus a Patre, docebit omnia eos qui in fide Christi perfecti sunt, omnia autem illa quæ spiritualia sunt et intelle ctualia; et ut breviter universa concludam, omnia veritatis et sapientiæ sacramenta. Docebit vero, non quasi doctor et magister disciplinæ, quam aliunde est consecutus: siquidem hoc eorum est, qui sapientiam et artes aliquas studio industriaque didicere; sed quasi ipse [al. ipsa] ars atque doctrina et sa pientia veritatisque Spiritus, invisibiliter [al. invi sibili] menti insinuat scientiam divinorum. Nam et Pater docet sic discipulos suos, dicente illo qui ab eo doctus fuerat: Deus, docuisti me sapientiam. Et audacter alio conclamante: ‹ Docuisti me, Deus, a juventute mea:› atque ita omnes fiunt docti. Dei quoque Filius et sapientia Dei et veritas sic docet participes suos, ut disciplinam non arte doceat, sed natura. Unde et eum docentur solum magistrum vocare discipuli. Has easdem disciplinas quæ dantur ´a Patre et Filio in corda credentium, Spiritus san ctus ministrat his qui animales esse desierint [al. desistunt]. Animalis quippe homo non percipit ea quæ spiritus sunt " › arbitrans esse stuhitiam quæ dicuntur; qui vero a perturbationibus purga verit mentem suam, Spiritus sancti disciplinis, id est, sermonibus sapientiæ, scientiæque complebitur, in tantum ut is qui ea susceperit dicat autem revelavit Deus per Spiritum sanctum *. › Deus autem his qui se ita præparaverint, Spiritum sapientia revelationisque largitur ad cognoscendum semetipsum; qui accipientes Spiritum sapientiæ, non aliunde, sed ab ipso Spiritu sancto efficiuntur sapientes, et ab ipso intelligunt Dominum, et quid quid Dei est voluntatis, et eumdem ipsum Spiri tum, ipso revelante, cognoscunt, ut sciant quia a * Rom. vii,15. "Psal. LXX, 17.» 1 Cor. 11, 14. 35. Psal. CITI, 29, 30. "Juan. XVI, 12-14. Nobis Ita mss. omnes habent unitate, › editi vero unice.» Mox Vatic. cum Tholos., ‹ per adoptionem suain faciens, › elc. Vatic., et virtutes aliquas. Jos., ‹ sed quasi ipse ars, › etc. Postea Tho ritum revelationis et sapientiæ consecutus, suffi ciens sit veritatis dogmata prædicare non humana, sed Dei arte subnixus: sicut et unum ex bis Apo tolum possumus audire, dicentem: «Et præedicatio mea et sermo meus non in. persuasibilibus humanæ sapientiæ verbis: sed in ostensione Spiritus et vir tutis Dei *.» Æqualem vero Spiritui virtutem non possumus aliam præter Christum Dominum no strum interpretari. Ipse enim discipulis ait: «Acci pletis enim virtutem Spiritus sancti venientem [Val. venientis] super vos "; et ad Mariam angelus [al. archangelus], Spiritus, inquit, sanctus super veniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi”…» Creatrix igitur virtus Altissimi, Spiritu sancto su perveniente in Virginem Mariam, Christi corpus fa bricavit quo ille usus templo, sine viri natus est semine. 32. Ex quibus ostenditur esse Spiritum sanctum creatorem, ut jain in Dogmatum volumine breviter ostendimus Et in Psalmo ad Dominum dicitur Auferes ab eis. Spiritum tuum, et deficient, et in terram suam revertentur. Emitte Spiritum tuam, et creabuntur, et renovabis faciem terræ "., Nec mirum si Dominici tantum corporis Spiritus san clus conditor sit, cum Patri Filioque sociatus, eadem potestate creaverit omnia quæ Pater creavit et Filius. ‹ Emitte enim, ɔ ait, ‹ Spiritum tuum,et creabuntur.» Porro jam frequenter ostendimus ejusdem opera tionis esse Spiritum sanctum, cujus est Pater et Filius, et in eadem operatione unam esse substan tiam: et reciproce eorum quæ ¿µoúcia sunt, opera tionem quoque non esse diversam. Ut autem et aliud quoque testimonium quod nos possit adjuvare in fide Spiritus sancti ponamus, in Evangelio ita sermo contexitur: Adhuc multa habeo vobis di cere, sed non potestis ea portare modo. Cum au tem venerit ille Spiritus veritatis, diriget vos in om nem veritatem. Neque enim loquetur a semetipso, sed quæcunque audiet, loquetur: et quæ ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit [al. glo rificabit]: quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quæ habet Pater, mea sunt. Propterea dixi vobis, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis 33. Ex his enim sacramentorum verbis edoce mur, quod cum multa docuisset discipulos suos Je sus, dixerit: ‹ Adhuc habeo plurima dicere vobis, › quia verbum istud, adhuc multa habeo dicere vobis,, non ad novos quoslibet, et penitus Dei gratia vacuos dirigitur: sed ad eos qui audi tores verborum ejus, necdum fuerant omnia con 8 ibid. 10. * ibid. 4. 87 Act. 1, 8. 83 Luc. 1, Idem Vatic., ‹ et veritatis Lei, › Græco ipso textu renuente. Recole quæ de hoc libro diximus supra col. 1040, not. 21. Maxima hic dissensio exemplarium est. Ve

et loquitur, a Patre et me illi est. Ego veritatem lo quor, id est, inspiro quæ loquitur; siquidem Spi ritus veritatis est. Dicere autem et loqui in Trini tate, non secundum consuetudinem nostram, qua ad nos invicem sermocinamur et loquimur, acci piendum, sed juxta formam incorporalium natura rum, et maxime Trinitatis, quæ voluntatem suam inserit in corde credentium et eorum qui eam audire sunt digni: hoc est, dicere et loqui. secuti. Quæcunque enim sufficere poterant, tra- ex Patre et me est, hoc enim ipsum quod subsistit dens eis, in futurum tempus reliqua distulit: quæ sine disciplina Spiritus sancti scire non poterant, quia ante adventum Dominicæ passionis non erat datus hominibus Spiritus sanctus evangelista dicente: «Non enim erat cuiquam Spiritus datus, quia Jesus necdum erat glorificatus "., Glorificari dicens Jesum, mortem gustare pro cunctis. Itaque post resurrectionem apparens discipulis suis, et insufflans in faciem eorum: Accipite, inquit, ‹ Spiritum sanctum “; › et rursum: ‹ Accipietis virtutem Spiritus sancti venientis super vos Quo veniente in corda credentium, implentur ser monibus sapientiæ et scientiæ, et sic spirituales effecti, suscipiunt Spiritus sancti disciplinam, quæ possit eos deducere in omnem veritatem. Necdum enim instante [fort. instabat] hora in qua oportebat eos Spiritu sancto repleri, tunc quando dixit ad eos, Adhuc multa habeo vobis dicere, consequenter addidit, sed non potestis ea portare modo. › Ad huc enim typo legis, et umbræ, et imaginibus ser vientes, non poterant veritatem (cujus umbram lex portabat) inspicere, unde nec spiritualia susti nere. Cum autem,» ait, venerit ille,> hoc est paracletus Spiritus veritatis, diriget vos in omnexi veritatem, › sua doctrina, et institutione vos trans ferens a morte litteræ ad spiritum vivificantem, in quo solo omnis Scripturæ veritas posita est. Ipse ergo Spiritus veritatis, ingrediens puram et simpli cem mentem, signabit in vobis scientiam veritatis, et semper nova veteribus adjungens, diriget vos in omnem veritatem. 34. Ad Deum quoque Patrem quidam allegans preces, loquitur: «Dirige me in veritate tua ", › hoc est, in Unigenito tuo, propria voce testante ‹ Ego sum veritas “. › Quam perfectionem tribuit Deus mittens Spiritum veritatis, qui credentes in totam dirigat veritatem. Dehinc in consequentibus de Spiritu veritatis, qui a Patre mittatur, et sit Paracletus, Salvator (qui et veritas) ait ⚫ Non enim loquetur a semetipso: ‹ hoc est, non sine me, et sine meo et Patris arbitrio, quia inseparabilis a ¨rea et Patris est voluntate, quia non ex se est, sed Joan. VII, 39. 6ª Joan. xx, 22. 68 Act. 8. 67 Gell. 1, tus editio, et penitus Dei sapientiam nescientes dirigit; Vatic. Dei sapientiam nescientes dirigi tur; Reg., Dei sapientia ignaros,» etc. Tholos., et plenos Dei sapientia dirigitur sicut fuerunt justi et prophetæ, sed ad eos, qui verborum ejus auditores necdum fuerant, etc. Tum denuo Vatic., 4 necdum fuerant omnia consecuti, quæ postea pro nomine ejus sufferre poterant, sed aliqua ex parte tradens eis illa, quæ majora erant in posterum dif ferens, commendans et illa, quæ in futurum tempus ideo distulit, ut reliqua disciplina Spiritus sancti sui, quæ... non poterant si primitus in nostro ca pite magisterium et forma crucis periret. Quæcun que enim sufferre poterant, etc. Eadem ferme Tholosanus præponit, tantumque rectius legit, nisi primitus in nostro capite magisterium et forma crucis præiret; quia ante adventum Dominicæ passionis, › etc., ex quibus boui aliquid lector ex Lundal. 35. Nos quippe homines quando de aliqua re ad alterum loquimur, primum quod volumus, mente concipimus absque sermone Inde in alterius sensum volentes transferre, linguæ organum com movemus, et quasi quoddam plectrum chordis den tium collidentes, vocalem sonum emittimus. Quo modo igitur nos linguam, quam palato denti busque collidimus, et ictum aerem in diversa tem peramus eloquia, ut nobis nota communicemus in alios: ita et auditorem necesse est patulas præbere aures, et nullo vitio coarctatas, in ea quæ dicuntur arrigere ut possit ita scire quæ proferuntur, quomodo novit ea ille qui loquitur. Porro Deus sim plex et incompositæ spiritualisque naturæ, neque aures, neque organa, quibus vox emittitur, habet; sed solitaria incomprehensibilisque substantia nullis membris partibusque componitur. Quæ quidem de Filio et de Spiritu sancto similiter accipienda. 36. Si quando ergo legimus in scripturis: ‹ Di xit Dominus Domino meo; et alibi Dixit Deus, Fiat lux *,» et si qua his similia, digne (al. digna) Deo accipere debemus. Neque enim ignorante Filio (qui sapientia et veritas est) Pater suam nuntiat vo luntatem, cum omne quod loquitur, sapiens verus que subsistens, in sapientia habeat et in substan tia Loqui ergo Patrem, et audire Filium, vel e contrario, Filio loquente, audire Patrem, ejusdem naturæ in Patre et Filio consensusque significatio est. Spiritus quoque sanctus, qui est spiritus veri tatis, spiritusque sapientiæ, non potest Filio lo quente audire quæ nescit, cum hoc ipsum sit quod profertur a Filio, id est, procedens a veritate, con Psal. XXIV, Joan. XIV, 6. Psal. cix, 2. Tholos., Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus. Quid est Jesuin nondum honorificatum? Glorificari dicens, › etc. Erat ne spiritualia., Vetus edit., ‹ nec denique.» Vat., ‹ neque.» Legerat olim Gratianus, ingerit în corda credentium, et eorum cordibus inserit, qui eam, › etc. Mox Tholos., «dicere, scire, et intelligere, et loqui. Vetus edit., mente concipimus, et quia non valemus absque sermone in alterum sensum trans ferre, linguæ organum commovemus.» Exinde Re ginæ liber, et dentes quasi quoddam plectrum Cordis collidentes, › etc. Editi plerique, clinguam quam palato, › etc. emendamus a scriptis. Assentior Barthio, qui arrigere» scripsit, pro erigere, quod hactenus obtinuerat. Olim era:, ‹ et in veritate substantiam. ›

ut eamdem in Trinitate credamus esse naturam Spiritus sancti, quæ est Patris et Filii. solator manans de consolatore Deus de Deo, quod datur ei a Filio. Propterea autem ista dicuntur, Spiritus veritatis procedens. Denique ne quis illum a Patris et Filii voluntate et societate discerneret scriptum est: «Non enim a semetipso loquetur, sed sicut audiet loquetur. › Cui etiam simile de seipso Salvator ait: Sicut audio, et judico ";» et alibi ‹ Non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem ".› Si enim unus est Patri Filius, non juxta Sabellii dictum Patrem et Filium confundentis, sed juxta indiscretionem es sentiæ, sive substantiæ, non potest quidquam absque Patre facere, quia separatorum diversa sunt opera, sed videns operantem Patrem, et ipse operatur, non secundo gradu, et post illum operans. Alia quippe Patris, alia Filii opera esse inciperent, si non æqua liter fierent. Scriptum est autem: «Quæ enim ille facit,haud dubium quin Pater, ‹ hæc eadem Fi lius similiter facit 7. › Quod si operante Patre et Filio, non juxta ordinem, primi et secundi, sed juxta idem tempus operandi eadem et indissimilia, subsistunt universa quæ fiunt, et Filius non potest a seinetipso quidquam facere, qui a Patre non po test separari, sic et Spiritus sanctus nequaquam separatus a Filio, propter voluntatis naturæque con sortium, non semetipso creditur loqui, sed juxta verbum et veritatem Dei loquitur universa quæ lo quitur. Hanc opinionem sequentia Domini verba con firmant, dicentis: «Ille me clarificabit» [al. glorifi cabit], id est, Paracletus; ‹ quia de meo accipiet. › Rursum hic, accipere [al. accipiet], ut divinæ na turæ conveniat intelligendum. 38. Quia ergo [al. enim] omnis humana vox nihil potest aliud judicare quam corpora, et Trinitas, de qua nunc nobis sermo est, omnes materiales sub stantias superat, idcirco nullum verbum potest ei proprie coaptari, et ejus significare substantiam, sed omne quod loquimur, xaxaxpηows, id est, abusive est, et de incorporalibus cunctis, et maxime cum de Trinitate loquimur. Glorificat itaque Filium 'Spiritus sanctus, ostendens illum et in apertum pro ferens his qui mundo corde eum intelligere et vi dere sunt digni, et splendorem substantiæ, et ima ginem invisibilis Dei scire. Rursum imago ipsa osten dens se puris mentibus, glorificat Patrem, insinuans eum nescientibus, ipse enim ait: «Qui videt me, videt et Patrem ". Pater quoque revelans Filium his qui ad calcem scientiæ pervenire meruerunt, glorificat Unigenitum suum, ostendens ejus magni ficentiam atque virtutem. Sed et ipse Filius tribuens Spiritum sanctum his qui se dignos ejus munere præparaverunt, et pandens sublimitatem [al. pro prietatem] glorificationis, et magnitudinis ejus vir tutem, glorificat illum Deinde interpretatio nem inferens cum modo dixisset, de meo acci piet, protinus subjecit: «Omnia quæ habet Pater, mea sunt; propterea dixi, de meo accipiet et an nuntiabit vobis”,» quodamınodo loquens, Licet a Patre procedat Spiritus veritatis, et det illi Deus Spiritum sanctum petentibus se, tamen quia om nia quæ habet Pater, mea sunt, et ipse Spiritus Patris meus est, et de meo accipiet. Cave autem cum ista dicuntur ne grave labaris intelligentiæ -in vitium et putes rem aliquain esse, et possessio nem, quæ a Patre habeatur ac Filio. Verum quæ habet Pater juxta substantiam, id est, æternitatem, immutabilitatem, incorruptionem, immutabilem bonitatem, de se et in se subsistentem, hæc eadem habet et Filius. Et, ut plus inferam, quidquid Filius ipse subsistit, et quæcunque sunt Filii, hæc eadeni et Pater habet. Procul hinc absint dialecticorum tendiculæ, et sophismata a veritate pellantur, quæ occasiouem impietatis ex pia prædicatione capientia, dicunt: Ergo et Pater est Filius, et Filius Pater. Si enim dixisset, omnia quæcunque habet Deus, 37. Quomodo ergo Filius dans, non privatur his [al. enin] quæ tribuit, neque cum damno suo im pertit aliis, sic et Spiritus non accipit quod ante non habuit. Si enim quod prius non habebat acce pit, translato in alium munere, vacuus largitor effectus est, cessans habere quod tribuit. Quo modo igitur supra de naturis incorporalibus dis putantes intelleximus, sic et nunc Spiritum san ctum a Filio accipere, id quod suæ naturæ fuerat cognoscendum [al. intelligendum] est, et non dan tem et accipientem, sed unam significare substan tiam. Siquidem et Filius eadem a Patre accipere dicitur, quibus ipse subsistit. Neque enim quid aliud est Filius, exceptis his quæ ei dantur a Patre, neque alia substantia est Spiritus sancti præter id 68 Joan. v, 30). * ibid. 19. 70 ibid. 71 Joan. xiv, 9. Penes Gratianum est ‹ procedens Deus de Deo, Spiritus veritatis procedens a veritate, conso lator manans, etc.: rectius. Voculas a se ex Vatic. suffecimus, con sentiente etiam Græco textu Deinde vetus editio: ‹ Si enim unum est Pater et Filius non juxta Sabellii dictumn: codices Vatic. et Regin. ● Sabellii vitium. › Regin. ms., • Quomodo operante Patre, › rectius, et paulo post consentiente etiam Vatic., ‹ eadem et similia subsistunt. › lidem mss. cum veteri edit., ‹ pandens ejus (al. eis) sublimitatem glorificationis, et magnitudi ™ Joan xvɩ, 45. nis, glorificat. › Emendo ex Barthii conjectura, cum perpe ram esset uno verbo ‹ quomodo. › Ut sensus constet, voculam ‹illi › expunge tum Regin, cod. ‹ petentibus, æque tamen omnia, ▸ etc. Malim quod in veteri edit. erat ne prava intelligentia labaris in vitium, cui fere concinit Regin. mis. Illud e immutabilem › abundat hic loci, nec in Reginæ ms. invenitur. Deinde verba, ‹ Et, ut plus inferam, quidquid Filius ipse subsistit,» ex mss. om nium consensu ac fide restituo.

mea sunt, haberet impietas occasionem confingendi, Pater. Ipse enim Spiritus testimonium perhibet et verisimile videretur esse mendacium. Cum vero dixerit, ‹ Omnia quæ habet Pater mea sunt, › Patris nomine se Filium declaravit, paternitatem, qui Fi lius erat, non usurpavit, quanquam et ipse per ad. optionis gratiam, multorum sanctorum sit Pater, se cundum illud quod in Psalmis legitur, «Si custodie rint filii tui”; › et iterum: Si dereliquerint filii ejus legem meam)”. › Sed in hoc sermone sensuque præposito, consequenter ea quæ diximus superius Patris esse, habet et Filius, et quæ Filii sunt, ha bet et Spiritus sanctus. Ait quippe, de meo acci piet, propterea et ventura annuntiabit vobis. › Per Spiritum siquidem veritatis, sanctis viris futurorum scientia certa conceditur. Unde et prophetæ hoc eodem repleti Spiritu, prænuntiabant sensu et quasi præsentia intuebantur, quæ erant deinceps secutura. Satis hæc abundeque juxta ingenii nostri paupertatem de præsenti Evangelii capitulo dixisse sufficiat. Si quibus autem Dominus revelaverit, et in viciniam veritatis adducti sunt, magisque possunt cernere veritatem, disputationi illorum concedamus meliora, quibus ille suffragatur qui est Spiritus ve ritatis et petimus eos qui lecturi sunt, ut ignoscant imperitiæ, studioque dent veniam, cupienti totum Deo offerre quod potuit, licet suam-non quiverit im plere voluntateni. spiritui nostro, quia sumus filii Dei. Si au tem filii, et hæredes: hæredes quidem Dei, cohæ redes autem Christi: si tamen compatimur, ut et conglorificemur 7. In præsenti Apostoli capitulo plurima de societate Spiritus, quam habet cum Pa tre et Filio demonstrantur. Ait quippe Apostolus justificationem divinam, et spiritualis legis expleri in his: non qui juxta carnem ambulant, sed juxta Spiritum. Juxta carnem ambulantem, eum qui per voluptates vitia carnis corpori copulatus, facit omnia quæ carnis sunt [al. esse] et corporis opera, apo stolicus sermo descripsit [al. describit ]. Porro juxta Spiritum ambulantem eum, qui in præceptis legis Dei et Evangelii gradiens, spiritualium sequitur or dinem mandatorum. Siquidem sicut carnalium vi tium est ea sapere quæ carnis sunt, ea cogitare quæ corporum, sic e contrario spiritualium virtus est, semper cogitare de cœlestibus et æternis, et his tractare quæ spiritus sunt. Sed carnis sapientia, illico morte sibi sociata, interficit eos qui juxta car nem gradiuntur et sapiunt; sapientia vero spiritus, mentis tranquillitatem, et pacem, el vitam haben tibus se largitur æternam. Quam cum possederint, omnes perturbationes et genera vitiorum, et ipsos quoque dæmones (qui hæc suggerere nituntur) ha bebunt sub pedibus suis. Sapientia ergo carnis cum morti juncta sit, inimica est Deo. Inimicos quippe eos reddit qui suis legibus vixerint; contraria seni per, et repugnans voluntati et legi Dei. Neque enim fieri potest, ut qui in sapientia carnis est, Dei præ cepta custodiat, et voluntati illius subjiciatur. Quan diu servimus voluptatibus, servire Deo non possu❤ mus. Cum autem titillantem subjecerimus nostris pedibus luxuriam, et totos nos ad spiritum transſe rentes, nequaquam fuerimus in carne, id est, in carnis passionibus, tunc subjiciemur Deo. Neque enim de carne hac in qua vivimus, et in cujus va sculo nostra anima continetur, Apostoli sermo est, quia omnes sancti, corpore et carne circumdati, placuerunt Deo; sed ad id potius quod contra Dei præceptum ex humana societate perpetratur, de quibus est: ‹ Diliges Dominum Deum tuum” et 59. Proponamus et Apostoli ad Romanos Epistolæ testimonium, quæque nobis in illa videntur præ senti materiæ congruere ventilemus. ‹ Ut justifica tio,, inquit, ‹ legis impleatur in vobis, qui non juxta carnem ambulatis, sed secundum spiritum. Qui enim juxta carnem sunt, ea quæ carnis sunt sa piunt: qui vero juxta spiritum, ea quæ spiritus sunt sentiunt. Sapientia quippe carnis mors est; sapien tia autem spiritus, vita et pax; quoniam sapientia carnis inimica est Deo: legi quippe Dei non subji citur; neque enim potest. Qui vero in carne sunt, Den placere non possunt. Vos autem non estis in carne, sed in Spiritu: si tamen Spiritus Dei habi tat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, bic non est ejus. Si autem Christus est in vobis, corpus quidem mortuum est propter pecca tum, spiritus vero vivit propter justitiam. Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis, ha bitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra pro pter inhabitantem Spiritum ejus in vobis. Ergo, fra tres debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus. Si enim secundum carnem vixe ritis, moriemini; si autem spiritu facta carnis mor tificaveritis, vivetis. Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Non enim accepistis spi ritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis in quo clamamus: Abba, Quod tibi non vis fieri”, etc. Vos autem, ait, haud dubium quin discipuli Christi, qui sapien tiam Spiritus suscepistis, et vitam et pacem non estis in carne, id est, in carnis operibus, ne que ejus opera perpetratis, siquidem Spiritum Dei habetis in vobis. Idem autem Spiritus Dei, et Spi ritus Christi est, deducens et copulans eum qui in se habuerit, Domino Jesu Christo. Unde et in con sequentibus scribitur: «Si quis auteni Spiritumi Christi non habet, hic non est ejus. › 40. Rursum in præsenti discimus societatem quam habet Spiritus sanctus ad Deum, et ad 1 Psal. cxxx1, 12. ** Psal. lxxxviii, 31. 75 Rom. viii, 4-17. "Deut. vi, 5. 77 Tob. IV, 16. Reginæ cod. • eodem repleti Spiritu, pro nuntiabant et sensu. › Decrat ‹ fratres,› quod e mss. suffecimus. Erat ‹ et vitam pacis, dissentientibus mss.

de mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra per inhabitantem Spiritum suum in vobis: > nonno tibi videtur dicere, quia si Spiritus ejus qui susci tavit Christum Jesum, id est, qui ejusdem Jesu Christi Spiritus est, habitat in vobis: consequen ter vivificabuntur et mortalia corpora vestra cum immortalibus animabus ab eo qui suscitavit Christum Jesum a mortuis, principem et primogeni tum resurrectionis? Et quibus tale tantumque divi Ritus per Spiritum munus indultum est, debitores sumus Spiritui, non carni, ut juxta eam vivamus. Siquidem qui juxta carnem vixerit, morietur illa morte quæ peccatum sequitur. Peccatum quippe cum consummatum fuerit, generat mortem, › se cundum Jacobum ". Sed et Ezechiel peccanteu animam mori scribit. Separatur enim jam a vita, quæ in sapientia Spiritus collocata est ". Christum. Sed et in Epistola Petri, Spiritus sanctus tuis, habitat in vobis, qui suscitavit Christum a esse Christi Spiritus comprobatur: «Scrutantes, › inquit, et inquirentes, id est prophetæ, quibus ei fuerat sermo superior, ‹ in quod, et quale tempus significabat is, qui in eis erat Spiritus Christi, testificans in Christo passiones, et ea quæ post erant secutura decreta: in quibus revelatum est, quia non sibi, sed nobis ministrabant ea quæ nuncannuntiata sunt vobis per Spiritum sanctum 7*. ) Iste autem Spiritus sanctus dictus est et Spiritus Dei, non in præsenti tantum sermone, sed et in aliis locis compluribus, ut ibi: ‹ Ea quæ Dei sunt, nemo novit nisi Spiritus Dei ". Deinde sequitur post hoc quod ait: «Si quis autem Spiritum Dei non habet, hic non est ejus; › et infertur: «Si au tem Christus in vobis, et manifestissime demonstra tur inseparabilem esse Spiritum sanctum a Christo quia ubicunque Spiritus sanctus fuerit, ibi et Chri stus est, et undecunque Christi Spiritus discesserit, inde pariter recedit et Christus. • Si quis enim Spiritum Christi non habet, hic non est ejus.» Cui conjuncto si quis contrarium assumat, dicere po test: Si quis Christi est, ita ut Christus in eo sit, in hoc Spiritus Dei est. Hoc autem idem et de Deo Patre similiter usurpandum. Si quis Spiritum Dei non habet, iste non est ejus. Cui rursum contrarium si quis assumal, dicens: Si quis Dei est, in hoc Spiritus Dei est. Unde scribitur: ‹ Nescitis quia templum Dei estis, et in vobis habitat Spiritus Dei? Et in Joannis Epistola: «In hoc cognoscitur Deus habitans in quibusdain, cum manserit in eis Spiritus quem dedit *¹. › Ex quibus omnibus indisso ciabilis atque indiscreta Trinitatis substantia de monstratur. 41. Cum ergo ait: «Si Christus in vobis est, corpus quiden) mortuum propter peccatum, › nequa quam vitiis lasciviæque deserviens, sed mor tificatum peccato, non commovetur ad vitia: et nequaquam erit vitale peccato. Postquam autem corpus peccato mortuum fuerit, Christus in his qui sua corpora mortificaverunt, præsens Spiritum vitæ ostendit per justitiam sive correctionem operum virtutum immortalium, sive fidem Jesu Christi in his qui juxta fidem illius conversantur. Deinde Apostolus alio syllogismo conjuncto utitur, quod significantius dialectici ¿¿íwµa vocant, et ait: ‹ Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Christum a mor 7ª I Pet. 1, 11, 12.”1 Cor. 11, 11. 8*1 Cor. 111, 16. Iterum vitiose erat, et nullo sensu in quo ait, quale tempus, etc., neque ut Scripturæ locus scribebatur, ut alia menda interpunctionis, elc., quibus totus scatebat hic liber, dissimulemus. Vatic. si pro ‹sed. Ut sensus tamen utcunque constet cum superiori Apostoli sententia, verbum aliquod supplendum est, puta, illud in telligit quod nequaquam, etc., aut quid simile. Vide num isthæc sit præferenda Reginæ co dicis lectio Christus, suis qui sua corpora mor tificaverunt per præsentem Spirituin, vitam ostendit, per justitiam operum, sive per correctionein vitio rum mortalium, sive per fidem Jesu Christi, › etc. Ita ferunt vetus editio et Reginæ ms., antea 42. Si quis autem transcenderit vitam carnis el Spiritu opera carnis mortificaverit vivet beata æternaque vita relatus in filios Dei, et directus in viam rectam propter Spiritum sanctum, qui et Dei Spiritus appellatur. ‹ Si enim, › inquit, ‹ juxta car nem vixeritis, moriemini. Quod si spiritu facta car nis mortificaveritis, vivetis; › et in consequentibus ‹ Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Rursum refocillans eos, et consolans, et pro vocans sperare meliora, quibus loquebatur, ait Non enim accepistis iterum spiritum servitutis in timore, id est, non similitudine servorum, metu et terrore pœnarum vos abstinetis a vitiis, quia habe tis vobis datum a Patre Spiritum adoptionis, id est Spiritum sanctum, qui ipse Spiritus, et Dei, et Christi, et veritatis dicitur atque sapientiæ. Si au tem Spiritus iste adoptat in filios Dei eos, quorum dignatione sui habitator efficitur, tibi consequentium super potentia ejus intelligentiam derelinquo. Porro in hoc adoptionis Spiritu clamant qui habuerunt illum Patrem Deum, sicut ostendit sermo dicens: In quo clamamus: Abba, Pater: 3 ipso Spiritu qui nos adoptat in filios, testimonium præ bente participatione sui, quod a nostro Spiritu pos sidetur, quia filii Dei sumus. Cui consequens est Deum quidem quasi patrem, hæreditarias nobis di vitias contulisse spiritualia dona; Christi vero cohæredes nos esse, eo quod fratres ejus per gra tiam et benignitatem ipsius appellamur. Erimus au 81 | Joan. iv, 13. 01 Jac. 1, 15. 8ª Ezech. xvm, 20. erat cum immortalium animabus.» Mox eadem vetus edit. primogenitum illum resurrectionis ostendens. Quare et quibus tale, › etc. Est Reginæ codicis integrior lectio hæc el concinnior. Antea erat tantunimodo transcenderit vitam carnis, et Spiritu opera carnis mortificaverit. › Vat. ‹ abstinete a vitiis, qui habetis vobiscum datum, etc., deinde qui ipse Spiritus Filii et Christi, et veritatis, etc. Cod. Reginæ qua a nostro spiritu posside tur, et paulo post cum veteri quoque editione, ‹ quasi patrem hæreditari a nobis, Christi vero co hæredes, etc., absque illis, ‹ divitias contulisse spiritualia dona. >

tem hæredes Dei, cohæredes autem Christi si com- cordari autem se misericordiæ et virtutum ejus, patiamur, ut et conglorificari ei ex passionum so cietate mereamur. ¡nquiunt, in omnibus quæ retribuit eis, non juxta justitiam suam, sed juxta misericordiam et bonita tem ejus, qui est judex domui videnti, et sensui mundo corde cernenti Dominum Hoc siquidem ex Hebræo sermone in lingua nostra interpretatur Israel, id est, mens videns Deum Licet enim tormenta, et cruciatus judex nonnunquam inferat judicium merentibus, tamen qui causas rerum altius intuetur, videns propositum bonitatis ejus, qui cupit corrigere peccantem, bonum illuin confitetur, di cens: ‹ Inferens [al. inferas] nobis juxta misericor diam suam. › Si enim iniquitates eorum quos ja dicat attendat Dominus, quis sustinebit? Porro quia apud Dominum propitiatio est, Dominus videlicet noster atque Salvator infert nobis secundum mise ricordiam suam, omnia quæ nos provehant ad salu tem. Inferens quoque juxta misericordiam suam, et hoc faciens in judicio cum justitia nobis tri buit, quæ admista misericordiæ bonitate largitus 43. Verum quia et hoc juxta id quod potuimus edissertum est, proponamus prophetæ capitulaı, quædam de Spiritu sancto continens, ut non solum de Novo, verum etiam de Veteri Testamento super ejus fide intelectuque doceamur. Nam et superius prælocuti sumus, in omnibus sanctis, tam his qui post adventum Domini nostri fuerunt, quam etiam retro, in patriarchis videlicet et prophetis, Spiritus sancti gratiam fuisse versatam, et eos diversis cha rismatibus virtutibusque complesse. Quomodo enim unius Dei et Unigeniti ejus gratiam possidentes, tam hi qui ante, quam etiam illi qui post adventum ejus, justitiæ erexere vexillum, veritatis sunt scientiam consecuti; sic et Spiritus sancti gratiam posside bunt, quia inseparabilem a Patre et Filio esse, Spi ritum sanctum in multis supra locis ostendimus. Scriptum est ergo in propheta: «Misericordiæ Do mini recordatus sum, et virtutis ejus in omnibus quæ retribuit nobis. Dominus judex bonus domai Israel, inferens nobis juxta misericordiam suam, et juxta multitudiném justitiæ suæ. Et dixit: Nonne populus meus filii et non prævaricabuntur Et factus est illis in salutem ex omni tribulatione eorum; non legatus, neque angelus, sed ipse salva vit eos, eo quod dilexerit eos, et pepercerit eis. Ipse redemit eos, et suscepit eos, et exaltavit eos in omnibus diebus sæculi. Ipsi vero non crediderunt, et irritaverunt Spiritum sanctum ejus; et conversus est eis ad inimicitiam. Ipse debellavit eos et recor datus est dierum antiquorum. Qui eduxit de terra pastorem ovium, qui posuit in eis Spiritum san elum, congregans dextera Moysen **. 44. Qui frequenter Dei adepti sunt beneficia, scientes gratia magis, et misericordia ejus, quamı propriis ex se ſuisse operibus consecutos, quasi uno omnes consensu, et animo concordantes loquuntur, Misericordiæ Domini recordatus sum. › Cogi tantes enim quæ ab eo frequenter in Moyse dona susceperint, gratias referunt, et cum misericordia, etiam virtutum Domini recordantur, sive mirabi lium, quæ crebro pro eis fecit in populis, sive pro fectuum animæ, quibus per legem, et prophetas, et præcepta ejus salubria eruditi sunt. Siquidem in Scripturis nomen virtutis utrumque significat. Re Isa. LXII, 7-12. est. 45. Arguendus est ex præsenti capitulo hære ticorum error, qui bonitatem a justitia separantes, alium Deum bonum, alium justum finxerunt. Ecce enim in præsentiarum ipse est Deus, et bonus, et judex, et juxta misericordiam suam justitiamque restituens, et pariter bonus justusque subsistens. Frustra igitur iniquum dogma simulantes, bonum Deum Evangelii, et Veteris Testamenti justum esse defendunt quia et in plurimis aliis locis, et nunc in prophetæ sermone, judex bonus > scribitur Deus, et e contrario quod nolunt, in Pauli apostoli Epistola (qui certe Novi Testamenti prædicator est) Deus justus jadex refertur. ‹ Reposita est mihi, › inquit, ‹ corona justitiæ, quam reddet mibi Dominus in illa die justus judex 8. › Idem est ergo, licet no lint, Novi et Veteris Testamenti Deus, visibilium et invisibilium conditor, Salvatore etiam in Evangelio justum et bonum Patrem liquido attestante: ‹ Pa ter juste, mundus te non cognovit”.» Et in alio Joco: ‹Nemo bonus, nisi unus Deus "., Sed et in veteri lege alibi justus, alibi bonus dicitur Deus. In Psalmis, Justus Dominus, inquit, et justi tias dilexit. › Et e contrario in Jeremia, Bonus Dominus his qui sustinent eum 8.› Rursus in Psal mis: «Quam bonus Deus Israel, his qui recto sant corde”. › Et hæc quidem e latere contra hæreticos 88 Psal., 8. 8 Thren. 85 1 Tim. IV, 8. 8 Joan. xvII, 11. 87 Marc. x,18. 25. 90 Psal. LXX, 4. Erit operæ pretium insignem istum Isaiæ lo cum recolere ad Græcum exemplar, ad cujus fidem nonnulla emendavimus. Pro Nonne populus meus lii? › erat negandi sensu. Non populus meus filii, › contra ss. Reginæ et Vaticani fidem. Græ cus quoque etc. Vetus editio, et sensu mundo cernenti Demi. Vitiose et contra mss. fidem antea erat ‹ Do minum. Hæc porro nominis Israel etymologia, sive vous ópŵy Oɛóv, Græcis præcipue atrisit, Olympio doro in cap. 1 Ecclesiaste, Lectio De sectis, Theophani Cerameo aliisque. Latinis apud Opta tum Milevitanum invenias lib. 11, in fine, et Hiero nymum quoque ex aliorum sensu. Qui autem ex ea voce - extundi possit, alibi diximus. Verba et hoc faciens in Reginæ ms. expun guntur: mox Vatic., nobis tribuit, quia ea juxta misericordiæ bonitatem largitus est. › Hinc tertium librum auspicantur editores alii, qua de re supra diximus in præfixa Admonitione. Absonum vero e maxime, quod a media Isaiæ loci expositiofie Inceperint. Reginæ liber, bonum de Evangelio, et ae vc ter Testamento 'ustura esse defendunt. ›

tisque auctor exsistens. Omnibus autem diebus sæ culi illuminans corda eorum, non sinit eos in tene bris ignorantiæ, et errore versari. Et hoc puto esse quod scriptum est, in omnibus diebus exaltari eos. strictim dicta sunt. Tempus autem est, ut proposí- consummationem sæculi vitam eis tribuens, salu tum prophetæ ordinem prosequamur, qui ita con texitur: «et dixit, haud dubium quin Dominus Nonne populus meus filii, nec prævaricabuntur”?, Non erant, inquit, similes his qui generati sunt et exaltati, et eum qui genuit illos, despexere. Et factus est eis in salutein ", id est illis de quibus Dominus ait: Nonne populus meus filii, et non prævaricabuntur? Hoc enim ipsum quod non præ varicati sunt, nec spreverunt Patrem, eis factus est in salutem: vel ob idipsum quod appellati sunt filii, causa eis salutis effectus est. Quæ salus a Christo Domino contributa, angeli quoque ad pa stores voce firmatur, dicentis: Ecce evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo; quia natus est vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus, in civitate David ". Ipse factus est cunctis, qui in eum credunt, occasio salutis æternæ, et ipse est Salvator mundi, qui venit quæ rere quod perierat. Et ipse est, de quo chorus san ctorum canit”: «Deus noster, Deus salvandi › 46. Quia igitur Deus erat, qui salutem præbebat æternam, dictum est, «Non legatus, neque angelus, › id est non propheta, non patriarcha, non legislator Moyses salvavit eos. Omnes enim quos nominavi, poterant ad. Dominum fungi legatione pro populo. Denique Moyses, interpellans eum pro delinquente plebe, ait: Si dimittis eis peccatum eorum, di mitte". Sed obsecravit veniam quadraginta diebus jejunans, et misericordiam Dei animæ afflictione provocans. Nemo autem de horum numero legato rum potest esse salvator, indigens et ipse eo, qui salutis largitor verus est. Nam et angeli, quanquam spiritus sint, et ad diversa propter eos qui salutem accepturi sunt, ministeria mittantur, non sunt ta men auctores salutis, sed eum qui ſons salutis est, interpretantur et nuntiant. Unde dictum est, ‹ non legatus, neque angelus, sed ipse Dominus salvavit cos. › Non propter aliud quid, sed propter id, «quod diligeret eos, et parceret eis.» Parcere autem di citur, quasi creaturis suis, juxta illud quod alibi scribitur: ‹ Parces autem omnibus, Domine amator animarum, quia tuæ sunt, neque enim odies quos fecisti”.» Quapropter et pro eorum salute proprio Filio non parcens Pater, tradidit eum in mortem, Salvatori suo fecerunt, receperunt. Quia enim san ut per mortem Filii sui destructo eo qui habebat mortis imperium, hoc est diabolo, redimeret omnes qui ab eo captivitatis vinculo tenebantur. Unde sub jicitur: Ipse autem redemit eos, et suscepit eos, et exaltavit illos. Suscipit enim exaltatque salva tos, et redemptos in sublime tollit virtutum alis, et eruditione et scientia veritatis, non ad unum tan tum, et alterum diem, sed in omnibus diebus æter nitatis, habitans in eis, et cum eis, et usque ad 47. Quia vero mutabiles, et ad vitia sponte laben tes, post tanta beneficia Deo fuerunt increduli, et præcepta illius reliquerunt, et exacerbaverunt Spi ritum sanctum Dei, qui eis multa bona largitus est, in peccatum simile corruerunt, his qui postquam geniti sunt, et exaltati, spreverunt Patrem suum. Vel certe nunc ipsi describuntur, qui et ante de scripti sunt, siquidem et ibi post peccatum dicitur ad eos: Dereliquistis Dominum, et ad iracundiam concitastis Sanctumn Israel, et nunc, quod ipsi non crediderunt, et exacerbaverunt Spiritum sall ctum ejus.› Ex præsenti ergo loco societas Spiritus. ad Dominum ostenditur. Qui dereliquit Dominum, et est incredulus, et ad iracundiam provocat San ctum Israel, et exacerbat Spiritum sanctum ejus. Eadem indignatio super peccatoribus tam ad Spiri tum sanctum, quam ad Sanctum Israel refertur.. Unde et in consequentibus similibus copula Trini tatis ostenditur, dicente Scriptura, Dominum að inimicitias esse conversum, his qui exacerbaverunt Spiritum sanctum ejus, et tradidisse eos sempiterno cruciatui, postquain non sermone, sed rebus in sanctum ejus Spiritum blasphemaverunt. Ipse igitur qui eis conversus est ad inimicitiam, debellavit eos, et subjecit multiplicibus longisque cruciati bus, ut nec in præsenti tempore, nec in futuro con sequantur veniam peccatorum. Exacerbaverunt enim Spiritum sanctum ejus, et blasphemaverunt in illum. Isa. 1, 3.” Psal. cxvi, 14. "Luc. 11, 10. Vatic. Evangelium magnum, et natus est vobis, Græco ipso textu dissentiente. In ms. Tolos., Deus, Deus. Deus salvandi.> 48. Si autem volueris hoc de Judæis intelligere, qui crucifixerunt Dominum Salvatorem, et idcirco exacerbaverunt Spiritum sanctum, id quod scriptum est, ipse debellavit eos,, ad illam est intelligen tiam referendum, quod Romanis traditi sunt, quando venit super eos ira Dei in finem. In universo enim orbe cunctisque regionibus soli exsules patriæ, in terra vagantur aliena, non urbem antiquam, non sedes proprias possidentes, id quod prophetis et guinarii, et vesano semper furore capti non soluin prophetas occiderunt, lapidaveruntque eos qui ad se missi fuerant, sed ad impietatis culmen egressi, Dominum Salvatorem, qui pro cunctorum salute descendere dignatus fuerat ad terras, prodi derunt et crucifixerunt, propterea expulsi sunt urbe quam prophetarum et Christi cruore maculaverunt. Secundum igitur hunc sensum debellatos eos a Do mino intelligere debemus, non ad breve tempus, sed * Psal. Lxvii, 21. Exod. XXXII, 31. Sap. Duo mss. Vatic. ct Reg. cum veteri editione, ‹ furore raptati: ›

ad omne futurum sæculum usque ad consummatio- ▲ in Græco, «qui prævaricatur» non hominem præ nem mundi(12). Quippe (ut diximus) proſugi atque captivi, in universis aberrant nationibus, non ur bem, non regionem propriam possidentes. Attamen quia naturaliter benignus est et misericors is qui eos debellaverat, tribuit eis locum pœnitentiæ, si velint ad meliora converti. Unde et dicitur, Admi ratur quippe de quanta felicitate ad quantas mise rias pervenerint. Et quodam modo loquitur Qui eos redemerat, qui posuerat in illis Spiritum sanctum suum, habitans cum eis, ubi nunc est? quo abiit? Dereliquit eos, quia ipsi prius derelique runt, et ad iracundiam provocaverunt Sanctum Israel. Posuerat autem dudum in eis Spiritum san ctum Deus, cum adhuc boni essent, et præceptis ejus obsequi niterentur. His enim tantummodo Spiritus sanctus inseritur, qui, vitiis derelictis, virtutum se etantur chorum, et juxta eas, et per eas in fide Christi victitant. Quod si paulatim negligentia sub repente cœperint ad pejora confluere concitant adversum se habitatorem suum Spiritum sanctum, et eum qui illum dederat, convertunt ad inimicitias. Huic quid simile et Apostolus ad Thessalonicenses scribens, ait, Neque enim vocavit nos Deus ad im munditiam, sed ad sanctificationem *. › varicabitur, sed Deum, qui dedit Spiritum sanctum suum in vobis. Nam in his sermonibus Deus vocans per fidem in sanctificationein, id est ut sancti Spi ritus fierent credentes dedit eis Spiritum san ctum. Et quandiu præcepta Dei servaverunt, per mansit in eis Spiritus sanctus, quem acceperunt. Quando vero amore lubrico(19) corruerunt, et ad im munditiam sunt delapsi, spreverunt, sive prævari cati sunt Dominum, qui dederat eis Spiritum san ctur, ut non immunditiæ deservirent, sed ut san ctificarentur. Unde pœnas luent qui ista commise runt, non quasi hominem, sed quasi Deum sper nentes. Et ut sciamus Dominum esse Spiritum san ctum, qui datur credentibus, ex ipsius prophetæ Isaiæ discamus eloquio, qui inducit ad quempiam dicentem Dominum: «Spiritus meus in te est, et verba mea dedi in os tuum *.» Ostenditur enim ex sermone præsenti, quod qui acceperit Spiritum Dei, simul cum eo et verba Dei possideat, sermones vide licet scientiæ et sapientiæ. Necnon et in alio loco ejusdem prophetæ Deus loquitur: «Dedi Spiritum meum super eum *.» Qui ergo posuit in eis Spiritum sanctum, Moysen dextera sua sanctificatum esse commemorat, sive illum illustreın virum, et myste riorum Dei initiatorem, de quo ad Jesum filium Nave Dominus ait: «Moyses famulus meus *,, sive Legen, suam, quæ in Veteri scripta est Instrumento. Nam crebro legisse me memini Moysen appellatun esse pro lege, ut in Apostolo: «Usque in hodiernum diem, quando legitur Moyses*.» Et Abraham ad di vitem in suppliciis constitutum, ‹ Habent, › inquit, Moysen et prophetas. Et certe liquido comproba tur ibi Moysen, non supradictum virum significa tum esse, sed legem. 51. Porro quæ est dextra Dei, quæ adduxit Moy sen, nisi Dominus et Salvator noster? Ipse est enim dextera Patris, per quem salvat et exaltat et facit virtutem, sicut alibi de Deo dicitur: • Salvavit sibi dextera sua, et brachium sanctum ejus '.» Et rursum Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me: non moriar, sed vivam, et narrabo opera Domini ³. > Et certe vocem hanc ex persona Dominici Hominis proferri, quem uni 50. Itaque qui spernit, sive quod melius habetur genitus Filius Dei assumere dignatus est ex virgine, " Matth. xxvii, 25. * Joan. x, 11. " ibid. 27. Jos. 1, 13, 15. II Cor. 11, 14. * Luc. xvi, 29. Erat præfixo puncto, Usque ad consumma tionem quippe mundi, ut diximus, etc., quæ casti gantur a mss. Vitiosa metathesi obtinebat in editis «aliqua ex eis parte. Scripti emendant. Ita in miss. frequenter prophetes in recto scribitur Græcorum more, unde editi supine admo dum prophetis legunt. Est autein Isaias, in cujus expositione loci perseverat. Perperam editi, quin etiam mss. et quo modo loquitur? Tum vetus editio, qui eos red emerat, qui exaltaverat, qui posuerat, etc. Minus recte editi, negligentia suggerente cœperit ad pejora confluere. > '1 Thess. 1v. 7. • Isa. LIX, Psal. xevII, 1. • Psal. cxvi, 16. Isa. XLII, 1. Al. prævaricantur,, in Græco &erhoor. Vetus edit. idem ut sanctificaret credentes. > Vatic. vitio lubrico: › vetus edit., «vitio rum, › etc. lidem libri, salvavit ei., Græc., Eswoɛv Displicuit olim nonnullis Patribus dici Sal valorem Dominicum Hominem,» quo sermone se parari hominem a Domino, et Christum dividi nova quapiam subtilitate suspicabantur. Revera Apolli naristarum propria erat isthæc loquendi formula, quam Gregorius Nazianzenus epist. 1 ad Cledonium, reprehendit. Hinc etiam excogitata Rufino contra Hieronymum fabula, quam ipse Apol. lib u recitat,

intelligere velle perstultum est. quod ait: Debemus autem et nos gratias agere nisi spiritus ejus, quia de corpore solitario hoc Deo semper pro vobis, fratres dilecti a Domino, quia elegit Deus nos primitias in salutem, in san ctificatione Spiritus sancti, et fide veritatis ".,Nam et in hoc loco charismata Dei subintelliguntur in Spiritu, cum in sanctificatione Spiritus, fides pari ter, et veritas possidentur 54. Quia ergo recte, et pie, et ut se veritas ba bet, hæc diximus, sanctificationis, bonitatisque vo cabulum, et ad Patrem, et ad Filium, et ad Spiri tum sanctum æque refertur, sicut ipsa quoque ap pellatio Spiritus. Nam et Pater Spiritus dicitur, ut ibi: Spiritus est Deus "; > et Filius Spiritus ● Dominus, › inquit, Spiritus est ". › Spiritus autem sanctus, semper Spiritus sancti ap pellatione censetur, non quod ex consortio tan tum nɔminis Spirituş cum Patre ponatur et Fi lio, sed quod una natura, unum possideat et no men. Quia vero Spiritus vocabulum multa si gnificat, enumerandum est breviter quibus rebus nomen ejus aptetur. Vocatur spiritus et ventus, sicut in Ezechiele: Tertiam autem partem dis perges in spiritum ":, hoc est, in ventum. Quod si volueris secundum historiam illud sentire, quod scriptum est, In spiritu violento conteres naves Tharsis *,» non aliud ibi spiritus, quam ventus ac cipitur. Necnon Salomon inter multa hoc quoque munus a Deo accepit, ut sciret violentias spirituum; Lọn aliud se in hoc accepisse demonstrans, quam scire rapidos ventorum flatus, et quibus causis eo rum natura subsistat. Vocatur et anima spiritus, nt in Jacobi Epistola: «Quomodo corpus tuum sine spiritu mortuum est, › et reliqua 36. Manifestis sime enim spiritus hic nihil aliud nisi anima nun cupatur. Juxta quam intelligentiam et Stephanus animam suam spiritum vocans, ‹ Domine, › inquit, ‹ Jesu, suscipe spiritum meum ".› Illud quoque quod in Ecclesiaste dicitur: «Quis scit an spiritus hominis ascendat sursum, et spiritus jumenti de scendat deorsum 28?, Considerandum utrumnam et pecudum animæ spiritus appellentur. Dicitur etiam excepta anima, et excepto spiritu nostro, spiritus alius quis esse in homine, de quo Paulus scri bit: «Quis enim scit hominum ea quæ sunt homi nis, nisi spiritus hominis, qui in eo est "?, Si enim voluerit contendere quispiam animam hic significari in spiritu, quis erit homo cujus cogitationes, et ar cana, el secreta cordis occulta nescial homo 55. Quod si arguta nititur fraude subrepere, de Spiritu sancto hæc scripta contestans; si diligenter verba ipsa consideret, cessabit asserere mendacium. Siquidem ita scriptum est: «Quis enim scit homi num quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in eo est? Sic et ea quæ sunt Dei, nemo scit, nisi Spiritus Dei ". Quomodo enim alius est homo, alius est Deus, sic et spiritus hominis, qui est in eo, separatur a Spiritu Dei, qui est in eo: quem Spiritum sanctum frequenter ostendimus. Sed et in alio loco idem Apostolus a nostro spiritu Spiritum Dei secer nens, ait: Ipse Spiritus testimonium perhibet spiri tui nostro ", hoc significans, quod spiritus Dei, id est Spiritus sanctus, testimonium spiritui nostro præbeat: quem nunc diximus esse Spiritum homi nis. Ad Thessalonicenses quoque: «Integer, › in quit, ‹ spiritus vester, et anima et corpus ". Sicut enim alia est anima, et corpus aliud: sic et aliná est spiritus ab anima, quæ suo loco specialiter appellatur. De quo et oravit [al. orat], ut integer cum anima servetur et corpore, quia incredibile est, atque blasphemum, orare Apostolum, ut Spiritus sanctus integer servetur, qui nec imminutionem potest recipere, nec profectum. De humano ergo, ut diximus, spiritu in hoc Apostoli sermo testatus est. 56. Appellantur quoque supernæ rationabilesque virtutes, quas solet Scriptura angelos et fortitudi nes nominare, vocabulo spiritus, ut ibi: ‹ qui facis [al. facit et suos] angelos tuos spiritus”;» et alibi Nonne omnes sunt administratores spiritus "?, Puto ad bunc sensum et illud referri, quod in Acti bus apostolorum scribitur: ‹Spiritus Domini ra puit Philippum, et non amplius eum vidit eunuchus *,› id est angelus Domini in sublime elevans Philippum, transtulit illum in alium locum. Rationales quoque aliæ creaturæ, et de bono in malum sponte propria profluentes, spiritus pessimi, et spiritus appellantur immundi; sicut ibi: ‹ Cum autein spiritus Immun dus exierit ab homine; et in consequentibus:

verbi gratia, sanctus bonus et cætera hissimi lia, de quibus paulo ante perstrinximus. 57. Sciendum quoque quod nomen spiritus, et aliud in Trinitate usurpari solet, ouvóvopov est; voluntatem hominis, et animi sententiam sonet. Volens quippe Apostolus virginem non solum opere, sed et mente sanctam esse, id est, non tantum cor pore, sed et motu cordis interno, aiº ‹ Ut sit sancta corpore et spiritu "; › voluntatem spiritu et cor pore opera significans. Considera utrum hoc ipsum in Isaia sonet, quod scriptum est: ‹ Et scient, qui spiritu errant, intellectum 18. Qui enim errore ju dicii alia pro aliis bona [al, bono studio] existimant, accipient intellectum, ut corrigatur error illorum, ut pro pravis ea quæ recta sunt eligant. Necnon et illud: ‹ Una fortitudo spiritus vestri " [al. nostri], vide an idipsum ostendat. Et super omnia vocabu lum spiritus altiorem et mysticum in Scripturis san ctis significat intellectum, ut ibi: Littera occidit, spiritus autem vivificat “;» litteram dicens simpli cem, et manifestam juxta historiam narrationem; spiritum vero, sanctum et spirituale nosse quod legitur. In hanc congruit voluntatem et illud: «Nos sumus circumcisio, qui spiritu Domino servientes sumus, et non in carne confidentes *. › Qui enim non littera carnem concidunt, sed cor spiritu cir cumcidunt, auferentes omne ejus superfluum, quod generationi proximum est, et amicum, hi vere spiritu circumcisi sunt, in occulto Judæi, et veri Israelitæ, in quibus non est dolus. Qui transcen dentes umbras et imagines Veteris Testamenti, cul tores veri adorant Patrem in spiritu et veritate ** ¡n spiritu, quia corporalia et humilia transcende runt; in veritate, quia typos, et umbras, et exem plaria relinquentes, ad ipsius veritatis venere sub stantiam; et, ut jam diximus, humili et corporea verborum simplicitate contempta, ad spiritualem legis notitiam pervenerunt. 58. Hæc interim juxta possibilitatem ingenii no stri quot res spiritus significaret, attigimus, suo tempore quid unumquodque significet, si Christus tribuerit, disserturi. Nonnunquam autem Spiritus, et Dominus noster Jesus Christus, id est, Dei Filius appellatur. ‹ Benignus siquidem est Spiritus sapien Liæ a › Et in alio loco: Dominus autem Spiritus est “,, ut ante diximus, ubi etiam illud adjunxi inus, Spiritus Deus est *,, non juxta nominis tan tum communionem, sed juxta naturæ substantiæque p consortium.Quomodo eniin quorum diversa substan tia est, interdum evenit ut communi vocabulo nun cupentur, et hæc dicuntur óµúvoµa· ita eorum, quo rum eadem est natura atque substantia, cum socie tate vocabuli, naturæ quoque æqualitas copulatur, et disciplinæ dialecticorum est appellare hæc ouv úvoμa. Idcirco et Spiritus vocabulum, et si quid 38 Isa. XXIX, 24. Isa. xi, 15. II Cor. 1, 17. * Joan. ¡v, 24. 37 1 Cor. vii, 34. ** Sap. 1, 6. Iterum ex eadem editione et Vatic. ms., cum antea, ‹ esse pro nosse > legeretur. Vitiose et hiulco sensu erat, chi vero › pro vere: tum novo mendo, veræ Israelitæ › pro ‹ vere, › aut ‹ veri. › 59. Porro ad hæc necessario devoluti sumos, ut quia frequenter appellatio spiritus in Scripturis est respersa divinis, non labamur in nomine, sed unum quodque secundum locorum varietates et intelli gentias accipiamus. Omni itaque studio ac diligentia vocabulum Spiritus, ubi et quomodo appellatum sit, contemplantes, sophismata eorum et fraudulentas decipulas conteramus, qui Spiritum sanctum asse‐ rum creaturam. Legentes enim in propheta, ‹ Ego sum firmans tonitruum, et creans Spiritum “,ɔ ignorantia multiplicis in hac parte sermonis, puta verunt Spiritum sanctum ex hoc vocabulo demon strari, cum in præsentiarum spiritus nomen ven tum sonet. Necnon in Zacharia audientes locutum Dominum, quod ipse sit qui creat spiritum hominis in eo “, existimaverunt Spiritum sanctum etiam in hoc capitulo significari, non animadvertentes quod animam hominis, aut spiritum (quem tertium in homine esse jam diximus) spiritus appellatio signi ficet. Ergo ut prælocuti sumus, quomodo unum quodque dictum sit, consideremus, ne forte per ignorantian in barathrum decidamus erroris. Si quidem in aliis rebus ex consortio vocabulorum error eveniens, confusionem et pudorem ei qui er ravit importat; de supernis vero et divinis lapsus ad prava, ad æternam pœnam deducit et tartarum [al. barathrum], maxime cum semel deceptus no luerit resipiscere, sed suum defensare impudenter errorem. Decebat etiam, et magnitudo voluminis exigebat, ut finem acciperet oratio. 60. Verum quia infert se quæstio adversus ea quæ superius disputavimus: quain idcirco tunc pree termisimus, ne textum sermonis irrumperet, et inter piam prædicationem inipia contentio poneretur, necessarium puto ad propositum respondere, et le ctoris arbitrio, quid super his sentiat, derelinquere. Disputantibus ergo supra, quod animaın vel menteiu hominis nulla creatura juxta substantiam possit im plere, nisi sola Trinitas, quia tantummodo secun dum operationem, et voluntatis errorem, sive vir tutem, animus de his quæ creata [al. sociata] sunt impletur: oborta est quæstio nestra, quasi senten tiam solvens, quod creata substantia, quæ in Scri pturis Satanas appellatur, ingrediatur in aliquos, el cor quorumdam implere dicatur. Nam ad eum qui medietatem pretii de agro vendito sibi, aliud profitens, reservaret, a Petro apostolo dictum est ‹ Anania, quare implevit Satanas cor tuum **? › Et de Juda loquitur ipse Salvator, quod intraverit 411 Cor. 111, 6. Amos IV, 12. Philipp. 1, 3. * Joan. 1v, 24. Zach. xii, 1. 48 Act. v, 3. Emendo ex veteri editione, ‹ Sanctus bonus, > cum esset contra Auctoris mentem, ‹Spiritus bo nus. › Pro sum firmans, Græce. Steps, cral ● confirmavi. › In aliquot mss., ‹ sum formans. ›

in eum Satanas. Ad quod postea respondendum est. factum esse et habere principium. Porro quod in Interim nunc disputemus adversum id quod scri ptum est, ‹ quare implevit Satanas cor tuum “?, quomodo Satanas mentem alicujus et principale cordis impleat, non ingrediens in eum et in sensum ejus, atque, ut ita dicam, aditum cordis introiens, siquidem hæc potestas solius est Trinitatis; sed quasi callidus quidam et nequam ac fallax fraudu Jentusque deceptor, in eos animam humanam ma litiæ affectus trahit, per cogitationes et incentiva vitiorum, quibus ipse plenus est. Denique et ipse Elymas magus filius diaboli, juxta malitiam nequi tiamque subsistens, plenus omni dolo et malitia, scribitur ‹ Satana patre ejus, › banc ei voluntatem, quasi ex consuetudine vitiorum in naturam ver tente Arguens itaque eum apostolus Paulus atque corripiens ait: 0 plene omni iniquitate et omni dolo, fili diaboli, inimice justitiæ Dei *!, Quia enim versipellis et callidus, omnem in se do lum fraudulentiæ susceperat, appellatur filius dia boli, quia implebat ipse omne principale illius fraude et iniquitate, et omni malitia; in tantum illi ciens eum atque decipiens, ut ipse Satanas implesse animam ipsius, et habitare in eodem putaretur, quem ad omnes suæ perversitatis dolos, ministrum sibi ac famulum præparaverat c 61. Ad id vero quod secundum posueramus [Vat. proposueramus exemplum, quia in Judam introisset Satanas, hoc dicendum est. Observans diabolus qui busdam motibus et operationum signis, ad quæ po tissimum Judæ cor esset vitia proclivius, deprehen dit eum patere insidiis avaritiæ, et reperta cupidi tatis janua, misit in mentem ejus quomodo deside ratam pecuniam acciperet, et per occasionem lucri, proditor magistri et Salvatoris sui exsisteret, argen tuɩn pro pietate commutans, et suscipiens pretium sceleris a Pharisæis atque Judæis. Hæc ergo cogita tionis occasio locum tribuit Satanæ, ut in cor ejus introiens, impleret eum pessima voluntate. Introivit ergo non secunduin substantiam, sed secundum operationem, quia introire in aliquem, increatæ naturæ est ejus, quæ participetur a pluribus. Impar ticipabilis ergo diabolus est, non creator, sed crea tura subsistens. Unde et convertibilis atque mutabi lis, e sanctitate decidit atque virtute. Diximus supra petoxixóv [erai pеToxixwc], id est, quod participa tione capiatur, esse incorruptibile et immutabile, et consequenter æternum. Quod autem mutari potest, * Joan. x111, 27. "Act. xm, 10. "Dan. x, Imperfecto sensu erat: «Interim nunc ad id quod scriptum est. Verbum disputemus ex Re ginæ ms. alterum adversum, › ex ipso et Vaticano expressum est. Græеe εμovɩzóv. Vide in commentariis in Matthæum. Vatic., ‹ quasi ex consuetudine secundam pene injiciente naturam. > Idem, ministrum sibi ac filium præparaverat.> Vetus edit., qui adversus Susannam amorem in crudelitatem verterant. Vatic., qui adversus Su sannam sæviebant, in crudelitatem verterat, et im plevit animas, › clc. corruptibile sit, esse et retro et deinceps sempiter num. Non ergo, ut quidam putant, participatione naturæ, sive substantiæ implet quempiam diabolus, aut ejus habitator efficitur, sed per fraudulentiam, et deceptionem, et malitiam, habitare in eo creditur quem replevit. Hac autem fallacia etiam presbyteros, qui adversus Susannam in crudelitatem se verte rant intravit, implens animas eorum incendio libidinis, et sera senii voluptate. Scriptum est enim ‹ Venerunt autem et duo presbyteri, pleni iniqua cogitatione ". His insidiis implevit et universum po pulum Judæorum, dicente propheta de eo: ‹ Væ, gens peccatrix, populus plenus peccatis, semen pes simum, filii iniqui". › Semen quippe nequam diabo lus et filii ejus, propter iniquitatem et plenitu dinem, dicti sunt peccatores. Si autem ab his qui ejus in Scripturis filii nominantur, juxta substantiæ participationem non capitur [al. nuncupantur], si quidem impossibile hoc esse in creaturis frequenter ostensum est, neque alius quis potest eum capere participatione substantiæ, sed tantummodo assum ptione fraudulentissimæ voluntatis. Operationem quippe et studia non solum bonorum operum, sed eliam malorum in creaturis diximus; naturam vero atque substantiam solius in alios posse Trinitatis intrare 62. Abunde, ut reor, occursum est propositæ quæstioni. Quia vero ineptum et stultum videtur, adversus fatua respondere, et si quid in buccam ruerit [al. irruit] impiorum, hoc velle dissolvere; non enim tantum impietas est, scelerata propo nere, quantum et de sceleratis cum resistente vel le tractare; idcirco illud quod solent jactare, prætereo sacrilega adversus nos audacia proclaman tes: Si Spiritus sanctus creatus non est, aut frater est Dei Patris, aut patruus est unigeniti Jesu Christ, aut filius Christi est, aut nepos est Dei Patris, aut ipse Filius Dei est,et jam non erit unigenitus Dominus Jesus Christus, cum alterum fratrem habeat. Miseri atque miserabiles, non sentientes de incorporeis et invisibilibus, juxta corporalium et visibilium dispu tari non licere naturam. Fratrem esse vel patruum, nepotem vel filium, corporum nomina sunt, et im becillitatis humanæ vocabula. Trinitas vero omnes has prætergreditur nuncupationes. Et quotiescunque in aliqua de his cadit; nominibus nostris, et incon gruis vocabulis non suam naturain loquitur. Cum 28. 3 Isa. 1, 4. Cod. Reginæ, filii diaboli. Et mox Vatic. dicti sunt peccatorum, probo uterque sensu, nisi etiam meliori. Expressius Reg. ms., sed etiam malorum participabilia esse in creaturis diximus, naturam vero atque substantiam solius Trinitatis in alios posse intrare. ▸ Erat incommodo sensu, saltem resistentem velle, etc.; tum certo errore, quod solent tractare, prætereo, pro jactare, aut jactitare,› quod habent emendatiores libri. Male obtinebat, non sua natura, › in recto. Emendat Vatic. et vetus editio.