Praefatio

Basil the Great

Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.

col. 9–10page 1 of 77

1. Fortasse nullum est hominum genus, qui ma- ▲ gis nocuerint bonis studiis, quam eorum, qui vera sanctorum Patrum scripta cum falsis miscuere. Quot enim mala hinc et olim nata sint, et hodie na scantur, nemo, qui non omnino rerum ecclesiasti carum rudis sit, ignorat. Dogmata obscurantur, fœdantur moralia, historia vacillat, traditio per turbatur, et, ut verbo dicam, si semel apud san clos Patres genuina cum adulterinis confundantur, cmnia inter se confundi necesse est. 2. Ejus, quod dixi, mali frequentiora sunt exem pla, quam ut aliqua referre opus sit. In memoriam tamen revocabo impudentiam Apollinaristarum et Eutychianorum, qui cum sua pro sinceris ac germa nis sanctorum Patrum scriptis promulgassent, ita totam infestarunt Ecclesiam, ut ejusmodi vulnus coalescere ac sanari necdum potuerit. Nam hodie que tanta est dissensio inter eruditos de quorum dam scriptorum auctore, ut si quis aut magni illius Athanasii episcopi Alexandrini, aut Julii summi pon tificis, aut Gregorii Thaumaturgi testimonium ali quod proferat, statim audias, qui dicant non Atha nasium, non Julium, non Gregorium talia dixisse, sed Apollinarium, cujus olim opuscula quædam sum mis illis viris subdole tributa sunt, quo facilius simpli ciores in errorem inducerentur. Sed, ut nunc de Apollinaristis et Eutychianis taceam, universe dicam innumera incommoda eodem illo ex fonte fluxisse. Videas vel eruditissimos viros, quod in ejusmodi li bros subdititios inciderint, quovis potius pervenire, quam quo volunt, eosdemque, interea dum scopum attigisse se arbitrantur, ab eo sæpius quam longis sime abesse. Credas aliquando antiquissimos et gravissimos scriptores rerum gravissimarum testes adhiberi,ettamen si res attentius consideretur, bomi nis et recentissimi et abjectissimi testimonium pro fertur. Eisi autem illa quasi lues nemini pepercit, tamen nescio quomodo contigit, ut Basilius pejus ea in re quam alii sancti Patres acceptus sit. Ita enim vera ejus scripta permiscentur falsis, ut, nisi alia ab aliis diligenter distinguantur, errandi occa sio passim legentibus offeratur. 3. Scio quidem viros doctissimos duobus abbinc sæculis in eo egregiam operam posuisse, ut apud sanctos Patres sincera ab adulterinis secernerentur, eoque successu rem gessisse, ut rebus per se obscu rissimis maximam lucem attulerint: sed tamen si quis reliqua diligenter expendere volet, præstabo, non defore illi ubi se exerceat. Dignum sane argu mentum, in quod omnes omne studium conferant, cum res omnium gravissima agatur. Hoc autem mu nus non in quemcunque convenit, sed in eum tan tummodo, qui nullo prævio judicio de rebus judicet. Verum paucorum est hæc virtus. Alii enim in cri ticis disputationibus severiores sunt, quibus nihil probetur eorum quæ cæteri probant; alii indul gentiores, quibus indiscriminatim placeant quæcuA que a vulgo recepta sunt. Utrosque peocare, nemo, opinor, diflitebitur: sed utri magis peccent, alii videbunt. Interea ego, qui eo, quod amplexus sum, studii genere ejusmodi quæstiones criticas agitare cogor, libere quidem meam sententiam proponam, sed ita tamen, ut proprie non judicem, sed erud¡ torum judicium exspectem ad judicandum. Ita igi tur animatus rem aggredior. 1. De oratione secunda in jejunium. 4. Nulla est dissensio inter eruditos de oratione prima in jejunium. Etenim tam elegans est, tamque Basilio digna, ut ei omnium calculis tribuatur sed de oratione secunda non unum omnium ju dicium est. Viri doctissimi Tillemontius et Dupinus eam habent pro vero Basilii fetu: a quibus dissentit Erasmus, cujus verba hæc sunt in epistola ad Joan nem Cholerum Posterior homilia mihi non vide tur Basilii, sed studiosi cujuspiam sese ad prioris æmulationem exercentis. Equidem non pugnabo, si quis diversum sentiat; arbitror tamen eruditos, si propius admoverint oculos, meæ sententiæ subscri pturos. Probo genus exercitationis, at eorum ſucos non probo, qui notha ac degenerantia summorum vi rorum titulis obtrudunt orbi. Quod Tillemontius ait, videri Erasmum posteriorem de jejunio homiliam non ob aliam causam in spuriis posuisse, quam quod in multis cum prima consential, credi potest Era smi epistolam non legisse. Nam ex ejus verbis plane constat eam orationem eo nomine sibi suspectam vi sam fuisse, quod a prioris elegantia atque festivi tate degeneret: in quo eum, ut verum fatear, non omnino a vero abesse puto. Quod addit Tillemon tius, posteriorem hanc concionem citari a Joanne Damasceno et ab Euthymio, id non est tale, ut ipsius sententiam multum confirmet, cum adulterina scri pta magnorum virorum nomine ab antiquis scripto. ribus non raro citari videamus. Ego cum hoc breve opusculum legerem, animadverti alia ex prima ora tione sumpta esse, alia ex eadem· imitata: poste riorem homiliam non inelegantem quidem esse, sed primam elegantissimam: miram quamdam di cendi copiam in prima oratione reperiri, quæ in secunda multo minor est, et ejusmodi, ut si qua Cf. D. Prud. Maranus in Vita S. Basilii, capp. 41, 42 et 43. Edit. PaTR.

col. 11–12page 2 of 77

PG 31:11παρ' ἡμῖν ἤδη τὸν ἀῤῥαβῶνα καρποῦνται, ταῖς παρὰ πάντων ἐνθέοις εὐφημίαις κροτούμενοι, καὶ μυρίους ἐκ τάφων σαγηνεύοντες δήμους. Τοῦτο δὴ τὸ τῷ γεν ναίῳ τήμερον Βαρλαάμ πεπραγμένον· ήχησε γὰρ ἡ πολεμικὴ τοῦ μάρτυρος σάλπιγξ, καὶ τοὺς τῆς εὐσε βείας ὁπλίτας, ὡς ὁρᾶτε, συνήγαγεν.

ratio hanc homiliam suspectam reddere possit, ea nio corruat necesse est. Quod autem orationis aumaxime, meo quidem judicio, inde repeti debeat. Hæc autem dum apud me reputarem, eo inclinabam ut hanc orationem inter spuria recenserem: sed cum rursus cogitarem auctorem commentarii in Isaiam(a), qui et ipse quarto sæculo vivebat, ex eadem illa concione non nihil excerpsisse, hærebam. Opus enim tam autiquum non facile rejici debere arbitrabar eoque minus, quod primo aspectu mihi levia esse viderentur, quæ morosus homo Erasmus objecerat. Postquam tamen rem paulo diligentius consideravi, duasque has De jejunio orationes inter se contuli, facile adductus sum, ut posteriorem in adulterinis ponerem. Nam, ut dixi, posterior priore et elegantia et copia multo inferior est. Atque in hac mea sententia confirmatus sum, cum memini multa in secunda legi, quorum alia ex prima sumpta essent, alia ex eadem expressa: quod parum decere existimavi copiosissimum virum Basilium, cui, cum idem argumentum bis inter concionandum tractare vellet, nec res nec verba unquam defuere. Et ne quispiam id temere.dictum fuisse suspicetur, velim legat pulcherrimas illas De gratiarum actione conciones (tom. 1, p. 24 et 53'), quarum in posteriore nihil repetitur eorum quæ in priore dicta fuerant. II. De oratione septima decima in Barlaam martyrem. 5. Hæc oratio, in qua præconium Barlaam martyris continetur, brevis quidem est, sed ita elegans et ornata, ut ejus auctor, quicunque ille fuit, præstantissimum locum inter oratores mereri videatur. lidem autem illi, quos antea nominavi, doctissimi viri Tillemontius et Dupinus de ea dissentiunt inter se. Tillemontius ipsam tribuit Basilio Magno (b); Dupinus Chrysostomo, sed ita tamen, ut satis habuerit dixisse, hanc orationem ad Chrysostomi ‘phrasim magis accedere, et verisimilius videri eam habitam fuisse Antiochiæ. Suspicari fortasse poterit aliquis, rem parvi momenti esse, nec multum referre utri ascribatur, cum uterque et fide dignus sit, et eadem auctoritate apud eruditos polleat: sed non ita est. Inde enim omuino pendet quæstio hìstorica, quæ aliter solvi non potest, nisi constet utri ascribi debeat hæc oratio. Etenim si semel Basilio tribuatur, consequens erit, ut merito dicatur martyr Barlaam mortem subiisse Cæsareæ Cappadociæ, et eodem loco sepultus fuisse: si Chrysostomo, fatendum erit sanctum martyrem Antiochiæ et passum fuisse, et sepultum. Et vero, qui Tillemontium secuti, dicunt beatum martyrem Barlaam Cæsareæ Cappadociæ et mortuum et tumulatum fuisse, nullo alio argumento nituntur, quam quod Basilius, qui Cæsarea concionatus fuisse creditur, orationem hoc ipso in loco habuerit, ubi fortissimi athletæ tumulus visebatur. Quare si Basilii non sit, ipsorum opi- (a) Lege Præf. tom. I, n. 62 et 64. — Cf. D. Maran. in Vita S. Basilii, cap. 42. Erit. ctor, quisquis est, hoc ipso in loco concionatus sit, ubi inclytus martyr Barlaam sepultus jacebat, id negari non potest, nisi ab eo, qui hanc orationem nunquam legerit. Ita enim in ea scriptum inveni - mus non longe ab initio (pag. 139): Aaµmply xzł παρ' ἡμῖν ἤδη τὸν ἀῤῥαβῶνα καρποῦνται, ταῖς παρὰ πάντων ἐνθέοις εὐφημίαις κροτούμενοι, καὶ μυρίους ἐκ τάφων σαγηνεύοντες δήμους. Τοῦτο δὴ τὸ τῷ γεν ναίῳ τήμερον Βαρλαάμ πεπραγμένον· ήχησε γὰρ ἡ πολεμικὴ τοῦ μάρτυρος σάλπιγξ, καὶ τοὺς τῆς εὐσε βείας ὁπλίτας, ὡς ὁρᾶτε, συνήγαγεν. Splendidum et apud nos arrhabonem jam obtinent, cum inter dirinas acclamationes omnium plausu celebrentur, popu - lumque frequentissimum e sepulcris congregent. Hoc ipsum sane in forti ac strenuo Barlaam hodie factum est: insonuit enim bellica martyris tuba, et pietatis milites, ut cernitis, convocavit: quæ verba ita aperte ostendunt hanc orationem in eo loco habitam fuisse, ubi corpus beatissimi martyris Barlaam humatum erat, ut id non putem probatione indigere aut expositione. 6. Cum igitur Tillemontius optime videret, si Basilio hæc oratio non tribueretur, suam opinionen necessario ruituram, nihil omisit eorum, quibus probari posset eam ejus esse. Et primum quidem affirmanti Dupino, scriptionis genus magis phrasim Chrysostomi olere, quam Basilii, ita respondet, ut aperte significet se aliter sentire: deinde addit vir doctissimus, non solitum Chrysostomum bis de uno et eodem sancto sermonem habere. Et quod nonnullos magis movere potest, ait eam orationem jam pridem ascriptam fuisse Basilio, cum ejus nomine citetur in concilio septimo, eidemque tribuatur et a Joanne Damasceno, et a Metaphraste. Quod pertinet quidem ad similitudinem styli, aut discrepantiam, argumentum, quod inde petitur, validissimum esse, nemo, opinor, inficiabitur; sed quod attinet ad auctoritatem Joannis Damasceni et Metaphrastis, aut concilii septimi, quilibet paulo humanior novit ejusmodi testimonia talia non esse, vt ex iis aliquid certo concludi possit. Nec magis, ut mihi quidem videtur, valet id argumentum, quod ex consuetudine Chrysostomi peti diximus, cum casus multi sæpe mutandi moris occasionein præbeant. Ergo in eo cardo rei vertitur, ut certo, quantum in ejusmodi rebus fieri potest, a nobis cognoscatur utrius phrasim et morem magis sapiat hæc oratio, Basiliine an Chrysostomi: quod nunc nobis examinandum proponimus. 7. Hæc oratio cum brevissima sit, aliqua similitudinis aut discrepantiæ styli vestigia in ea invenire difficillimum est: experiar tamen, si qua indicare possim. Reperio autem vel ipso initio, quæ (b) Tillem. t. IX, p. 685; Dup. t. II, p. 544. Paginas intellige editionis Garnerianæ quarum seriem typis crassioribus expressimus. Tom. I ed. Bened. = nostræet. et II; 1= nostræ t. III; =[[ nostræ t. IV. EDIT. PATH.

col. 13–14page 3 of 77

PG 31:13Οὐκέτι θρήνοις τοὺς τῶν ἁγίων δορυφοροῦμεν θανάτους, ἀλλ' ἐνθέοις χορείαις τοῖς ἐκείνων ἐπορχούμεθα τάφοις... λαμπρόν καὶ παρ' ἡμῖν ἤδη τὸν ἀρραβῶνα καρποῦνται, ταῖς παρὰ πάντων ἐνθέοις εὐφημίαις κροτούμενοι, καὶ μυρίους ἐκ τάφων σαγηνεύοντες δήμους. 159), καὶ ὡς ἔλεγε τῶν πιστῶν ὁ Δεσπότης· ῾Ο πιστεύων εἰς ἐμέ, Ένα μάθητε, ὅτι τὰ φύσει φορτικὰ καὶ ἀφόρητα, ταῦτα τῇ ἐλπίδι τῶν μελλόντων κεῦφα καὶ ῥᾷστα γίνεται, ἀκούσατε τοῦ πρωτοστάτου τῶν τοιούτων ἀγαθῶν, λέγοντος, Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὰν τῆς θλίψεως καθ' ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ἡμῖν. καὶ ὡς ἔλεγεν ὁ Δεσπότης, καὶ ὡς ἔλεγε τῶν πιστῶν ὁ Δεσπότης, ἀκούσατε τοῦ Κυρίου λέγοντος, ἀκούσατε τοῦ πρωτοστάτου τῶν τοιούτων ἀγαθῶν, λέγοντος, φιλοσοφειν, φιλοσοφίας ΙΙ, Συν ἰδὼν γὰρ ἐκεῖνος, ὅτι πάσης τιμωρίας καὶ κολάσεως είδους κατεγέλασε, καί.... οὔτε εἰς κρημνούς ῥίψας, οὔτε εἰς θηρίων ὁδόντας ἐμβαλὼν ἴσχυσε περιγενέσθαι τῆς τοῦ ἁγίου φιλοσοφίας, τὸν δὲ ἅγιον τοῦτον ὑποσκελίσας οὐκ ἴσχυσεν, οὐδὲ περιεγένετο τῆς φιλοσοφίας ή κόλασις, ἐν ἀλλο τρίᾳ γῇ καὶ βαρβάρῳ χώρα τοσαύτην ἐπεδείξαντο φιλοσοφίαν, Εἰ τοίνυν οἱ αἰχμάλωτοι, καὶ δοῦλοι, καὶ νέοι πρὸ τῆς χάριτος τοσαύτην ἐπεδείξαντο φιλοσοφίαν, Ὁ περὶ τοῦ πλού του φιλοσοφήσας εἰπὼν ὅτι· Οὐ συγκαταθήσεται αὐτῷ ἡ δόξα αὐτοῦ ὀπίσω αὐτοῦ. μοι τὴν βάρβαρον αὐτῶν φωνὴν ἴδῃς, ἀλλὰ τὴν φιλοσοφοῦσαν αὐτῶν διάνοιαν. Λόγῳ γὰρ τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν οὐδὲν δύσκολον, ὁ δὲ μάρτυς, δέον, ὅταν ἔχῃς, ἵν᾿ ὅταν ἀφαιρεθῇς, διπλοῦν ἔχῃς τὸ κέρδος, τόν τε ἐκ τῆς ἀρίστης δαπάνης ἀποκείμενόν

PRAEFATIO. multo magis in Chrysostomium conveniant, quam sostomo, qui allcubi, ut ex dictis constat, circumin Basilium. Cum enim lego illa: Οὐκέτι θρήνοις τοὺς τῶν ἁγίων δορυφοροῦμεν θανάτους, ἀλλ' ἐνθέοις χορείαις τοῖς ἐκείνων ἐπορχούμεθα τάφοις... λαμπρόν καὶ παρ' ἡμῖν ἤδη τὸν ἀρραβῶνα καρποῦνται, ταῖς παρὰ πάντων ἐνθέοις εὐφημίαις κροτούμενοι, καὶ μυρίους ἐκ τάφων σαγηνεύοντες δήμους. Non amplius sanctorum mortem lamentis prosequimur, sed tripudiis divinis circum illorum sepulcra choreas ducimus... splendidum et apud nos arrhabonem jam obtinent; cum inter divinas acclamationes omnium plausu celebrentur, populumque frequentissimum e sepulcris congregent, audire videor Chrysostomum qui in iis orationibus, quas de sanctis martyribus babuit, passim de eorum sepulcris loquitur. Ejus rei frequentiora sunt exempla apud Chrysostomnum, " quam ut aliqua referre necesse sit. Contra, cum nuper legerim Basilii de sanctis martyribus panegyricas orationes, affirmare posse puto, nusquam in iis de martyrum tumulis mentionem ullam fieri. Nec longe hujus rei quærenda causa est. Notum est enim ejusmodi sepulcra frequentissima fuisse Antiochiæ: quæ rariora erant Gæsareæ Cappadocir. Fortasse leve videbitur quod addam, addere tamen non pigebit, illud videlicet, quod in hac concione legitur (p. 159), καὶ ὡς ἔλεγε τῶν πιστῶν ὁ Δεσπότης· ῾Ο πιστεύων εἰς ἐμέ, etc. Et quemadmodum fidelium Dominus aiebat: • Qui credit in me',» etc., potius videri Chrysostomi esse, quam Basilii. Nam et alibi Scripturam citans Chrysostomus, similem verborum circuitionem adhibet, uti videre licet in ea oratione, quam de martyre Juliano babuit. Ejus hæc sunt verba (to: II, p. 673): Kal Ένα μάθητε, ὅτι τὰ φύσει φορτικὰ καὶ ἀφόρητα, ταῦτα τῇ ἐλπίδι τῶν μελλόντων κεῦφα καὶ ῥᾷστα γίνεται, ἀκούσατε τοῦ πρωτοστάτου τῶν τοιούτων ἀγαθῶν, λέγοντος, Τὸ γὰρ παραυτίκα ἐλαφρὰν τῆς θλίψεως καθ' ὑπερβολὴν εἰς ὑπερβολὴν αἰώνιον βάρος δόξης κατεργάζεται ἡμῖν. Atque ut intelligalis ea, quæ natura sua gravia sunt et intoleranda, spe ſuturorum levia reddi ac facillima, præfecium talium bonorum audite, qui dicit: ‹ Id enim quod in præsenti est momentaneum et leve tribulationis nostræ, supra modum in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur nobis³. › Et vero notari potest, Scripturam utroque loco per periphrasim citari. Non enim simpliciter dictum est, καὶ ὡς ἔλεγεν ὁ Δεσπότης, et quemadmodum Dominus aiebat, sed, καὶ ὡς ἔλεγε τῶν πιστῶν ὁ Δεσπότης, et quemadmodam fidelium Dominus aiebat. Rursus non simpliciter dictum est, ἀκούσατε τοῦ Κυρίου λέγοντος, audile Dominum, qui dicit, sed copiosius, ἀκούσατε τοῦ πρω τοστάτου τῶν τοιούτων ἀγαθῶν, λέγοντος, audite talium bonorum prafectum, qui dicit. Basilius autem, cum e Scripturis aliqua testimonia affert, nunquam, quod sciam, simili verborum circuitione utitur. Ergo controversa haec oratio potius tribuenda est Chrylocutione in citanda Scriptura usus est. 8. Gravius est quod sequitur. Monere ergo juvat nulla alia dicendi formula magis delectari Chrysostomum, quam ea, qua aut verbo φιλοσοφειν, au. verbo φιλοσοφίας in celebrandis martyribus utitur. Proferam boc loco aliqua exempla, ex quibus de cæteris judicari possit: sed si quis per sese rem experiri volet, nullo negotio longe plura invenire poterit, cum id loquendi genus passim in iis, quas dixi, Chrysostomi concionibus adhibitum inveniatur. Chrysostomi igitur hæc sunt verba e concione in martyrem Lucianum (t. ΙΙ, p. 526): Συν ἰδὼν γὰρ ἐκεῖνος, ὅτι πάσης τιμωρίας καὶ κολάσεως είδους κατεγέλασε, καί.... οὔτε εἰς κρημνούς ῥίψας, οὔτε εἰς θηρίων ὁδόντας ἐμβαλὼν ἴσχυσε περιγενέσθαι τῆς τοῦ ἁγίου φιλοσοφίας, etc. Animadvertens enim ille, omne suppliciorum ac pœnarum genus ab eo derisum fuisse, seque, neque cum in præcipitia projecisset, neque cum ferarum objecisset dentibus, sancti philosophiam superare potuisse, etc. Ea quæ proxime sequitur pagina exempla tria suppeditabit. Unum his verbis expressum, τὸν δὲ ἅγιον τοῦτον ὑποσκελίσας οὐκ ἴσχυσεν, οὐδὲ περιεγένετο τῆς φιλοσοφίας ή κόλασις, hunc vero suncium supplantare non potuit, neque philosophiam supplicium vicit. In altero ita Chrysostomus loquitur, ἐν ἀλλο τρίᾳ γῇ καὶ βαρβάρῳ χώρα τοσαύτην ἐπεδείξαντο φιλοσοφίαν, in terra aliena ac barbara regione tantam philosophiam ostenderunt. In tertio sic legitur: Εἰ τοίνυν οἱ αἰχμάλωτοι, καὶ δοῦλοι, καὶ νέοι πρὸ τῆς χάριτος τοσαύτην ἐπεδείξαντο φιλοσοφίαν, etc. Si ergo captivi, servi, ac juvenes ante legem gratiæ tantam philosophiam præ se tulerunt, etc. Nec silentio prætereundum, eam loquendi rationem usque eo placuisse Chrysostomo, ut cum hujus orationis initio sacram Scripturam citaret, ea usus sit. Ibi enim (p. 524) ita scriptum invenimus: Ὁ περὶ τοῦ πλού του φιλοσοφήσας εἰπὼν ὅτι· Οὐ συγκαταθήσεται αὐτῷ ἡ δόξα αὐτοῦ ὀπίσω αὐτοῦ. Qui de divitiis istis philosophando dixit: «Non descendet cum eo gloria ejus post eum '.. Et ex ea quoque oratione, qua Chrysostomus omnium simul martyrum laudes celebravit, ejus quam dixi rei exempla aliquot referre libet. Ita igitur loquitur præstantissimus orator non longe ab initio (t. Il, p. 651): Mh yáp μοι τὴν βάρβαρον αὐτῶν φωνὴν ἴδῃς, ἀλλὰ τὴν φιλο σοφοῦσαν αὐτῶν διάνοιαν. Noli enim barbaram ipsorum linguam spectare, sed animum ipsorum philosophia excultum. Aliquanto post legitur hoc modo: Λόγῳ γὰρ τὰ τοιαῦτα φιλοσοφεῖν οὐδὲν δύσκολον, ὁ δὲ μάρτυς, etc. Nihil quippe difficile verbis hoc pacto philosophari, at martyr, etc. Sub finem hujus concionis (p. 657) reperitur et alius locus qui et ipse ad rem facit. Est autem ejusmodi: 'Aváltoxe ei; δέον, ὅταν ἔχῃς, ἵν᾿ ὅταν ἀφαιρεθῇς, διπλοῦν ἔχῃς τὸ κέρδος, τόν τε ἐκ τῆς ἀρίστης δαπάνης ἀποκείμενόν 1 Joan. xi, 25. * II Cor. iv, 17. 'Psal. XLVIII, 18.

col. 15–16page 4 of 77

PG 31:15σοι μισθὸν, καὶ τὴν ἐκ τῆς ὑπεροψίας εγγινομένην φιλοσοφίαν εἰς τὸν καιρὸν τῆς ἀπουσίας αὐτῶν χρη 682): Αλγῶν δὲ καὶ πάσχων, τὴν τῶν ἀσωμάτων δυ νάμεων ἐν σώματι θνητῷ φιλοσοφίαν ἐνεδείκνυτο. π τñç δὲ ἐπὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ταῦτα ἀπηγόρευτο, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῆς χάριτος, ἔνθα πλείων ἡ φιλοσοφία. βούλει, καὶ λειμῶσι καὶ παραδείσοις; Οὕτως ἀεὶ ἀπὸ τῶν μαρτύρων ἐπ ανίωμεν, ἀπὸ μύρων πνευματικῶν, ἀπὸ λειμώνων οὐ ἱερᾷ πομπῇ χορεύοντες, καὶ ἐν λειμῶνι παίζοντες χλοερῷ, οὕτω τὰς τιμωρίας ἕκαστος ήρπαζεν. Ει 654): Οὐχ οὕτω λειμῶνές εἰσι τερπνοί, ρόδα καὶ τα παρεχόμενοι τοῖς θεωμένοις, ώς μαρτύρων φιλοσοφείν, φιλοσο πλευραὶ δεδαπάνηντο, ἀλλ' ἡ τοῦ φρονήματος ήνθει 140): Κολαστήριον ξύλον ὡς σω τήριον ἀσπαζόμενος, κλείσμασι δεσμωτηρίων ὡς λει μῶσι τερπόμενος.

σοι μισθὸν, καὶ τὴν ἐκ τῆς ὑπεροψίας εγγινομένην quidem dicendi genus ejusmodi esse, ut nullo alio φιλοσοφίαν εἰς τὸν καιρὸν τῆς ἀπουσίας αὐτῶν χρηoμevovσav. Expende illas in res utiles, dum suppetunt, ut cum ereptæ fuerint, duplex tibi quæstus obveniat, tum ob paralam tibi mercedem, quod eas optime expenderis, tum ob acquisitam ex earum con - temptu philosophiam et patientiam, quæ tibi tum erit usui, cum illis fueris destitutus. Et quoniam suscepta est disputatio hæc martyris causa Barlaam, alienum non videtur aliquid proferre ex ea oratione, quam de fortissimo illo athleta Chrysostomus habuit. Primum igitur occurrunt hæc verba (1.11, p. 682): Αλγῶν δὲ καὶ πάσχων, τὴν τῶν ἀσωμάτων δυνάμεων ἐν σώματι θνητῷ φιλοσοφίαν ἐνεδείκνυτο. Sed dolens ac patiens, incorporearum virtutum in mortali corpore philosophiam præ se ferebat. Deinde offert se illud (pag. 686): El dè π τñç Пalaids Arabians δὲ ἐπὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ταῦτα ἀπηγόρευτο, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῆς χάριτος, ἔνθα πλείων ἡ φιλοσοφία. Quod si hæc Veteris Testamenti tempore prohibebantur, multo magis tempore: gratiæ, ubi major est philosophia. Inter cætera velim legantur quæ Chrysostomus scripsit in strenuissimos martyres Romanum et Julianum, item quæ idem scripsit in beatam Drosidem et in Machabæos: quibus in orationibus præstare ausim repertum iri testimonia multa, quibus quod dixi mirifice confirmetur. Non parum quoque Chrysostomo placet pratorum comparatio in significatione rei gratæ ac jucundæ. Exempla aliquot, ut quidque occurret, subjiciam. Ita igitur Chrysostomus locutus est in quadam oratione (t. II. p. 670), qua omnes simul martyres laudat: 'Allà xýñois évdiatpifaɩ βούλει, καὶ λειμῶσι καὶ παραδείσοις; Verum enim vero in hortis versari cupis, in pratis et viridariis? Nec ita multo infra eum, quem dixi, locum sic rursus legitur: Οὕτως ἀεὶ ἀπὸ τῶν μαρτύρων ἐπανίωμεν, ἀπὸ μύρων πνευματικῶν, ἀπὸ λειμώνων οὐpaviwy, etc. Ita semper a martyribus revertamur, ab unguentis spiritualibus, a cœlestibus pratis, etc. Discere licet, ut monui, ex ea concione, quæ de sanctissimo martyre Romano habita est, certum quodlam dicendi genus perquam familiare Chrysostomo fuisse rursus ex eadem locum promam, quo probari possit eam, de qua nunc agitur, dicendi foraulam ipsi quoque non parum placuisse. Ejus autem hæc sunt verba (t. 11, p. 614): Kal wonɛp èv ἱερᾷ πομπῇ χορεύοντες, καὶ ἐν λειμῶνι παίζοντες ispä χλοερῷ, οὕτω τὰς τιμωρίας ἕκαστος ήρπαζεν. Ει velut in sacra pompa choreas ducentes, et in viridi prato ludentes, ita arripiebat unusquisque cruciatus. Ad idem confirmandum afferri possunt quæ leguntur apud Chrysostomum in ea quam jam citavimus concione, ubi videlicet omnibus simul sanctis præconium tribuit orator optimus. Sic autem loquitur (L. II, p. 654): Οὐχ οὕτω λειμῶνές εἰσι τερπνοί, ρόδα καὶ τα παρεχόμενοι τοῖς θεωμένοις, ώς μαρτύρων tapoɩ. Non ita nos prata delectant, dum rosas violasque spectandas suppeditant, ác martyrum tumuli. Ex quibus omnibus, opinor, plane constat prius magis delectatus sit Chrysostomus, posterius vero inter ea loquendi genera recenseri debere, quæ si non ita Chrysostomo amica essent ut illud prius, at ei tamen multum quoque placerent. Hinc patet vere dici solitum, alios aliis oblectari. Cum enim recens sim a lectione panegyricarum Basilii oratio, num, affirmare mihi licere arbitror, illud loquendi genus, quo aut verbum φιλοσοφείν, aut vox φιλοσο ola passim a Chrysostomo adhibetur ad virtutem martyrum significandam, ipsum tamen nusquam in iis, quas dixi, Basilii orationibus inveniri. Velim legantur panegyricæ illæ orationes, quas de gloriosissimis quibusdam martyribus habuit vir summus Basilius, ut magis intelligatur verum esse quod dixi. Vidimus quoque Chrysostomum libenter uti pratorum comparatione ad indicandam rem gratam; et tamen ob eam, quam attuli, causam, asseveranter dicere posse videor, nihil tale apud Basilium reperiri in iis concionibus, in quibus ipse præclara fortissimorum quorumdam martyrum ſacinora litteris prodidit. Imo etiam hæc pratorum comparatio, quæ satis Chrysostomo arridebat, Basilium tam parum commovit, ut ipsum ne in aliis quidem suis orationibus ea usum fuisse putem. Jam redeamus ad controversan. orationem, et videamus uter ejus sit legitimus parens, Basiliusne an Chrysostomus. Illud autem loquendi genus, quod Chrysostomo tam familiare esse ostendi, quo tamen Basilius in laudandis martyribus nusquam usus fuisse comperitur, in ea, de qua agitur, oratione usurpari animadverto. In ipsa enim ita scriptum legitur (apud Basil. t. II, p. 139): Alas×απτóμеvat πλευραὶ δεδαπάνηντο, ἀλλ' ἡ τοῦ φρονήματος ήνθει pihocopia. Perfossa latera absumebantur: sed mentis philosophia efflorebat. Similiter comparatio illa pratorum, quæ Chrysostomo non ingrata erat, et ipsa quoque in ea, de qua nunc controversia est, oratione a quolibet cerni potest. Sed ipsum auctorem, quisquis est, audire præstat. Sic igitur loquitur (apud Basil. p. 140): Κολαστήριον ξύλον ὡς σωτήριον ἀσπαζόμενος, κλείσμασι δεσμωτηρίων ὡς λει μῶσι τερπόμενος. Supplicii lignum velut salutare osculabatur, septis carcerum ceu pratis gaudebat. Quomodo ergo Basilio, cum de martyre Barlaam sermonem haberet, venit in mentem uti quibusdam loquendi generibus, quibus nusquam in certis ac indubitatis suis orationibus usus fuisse invenitur? Nonne longe probabilius est controversæ hujus orationis verum ac legitimum parentem esse Chrysostomum, qui iis, quas dixi, dicendi formulis familiariter uti soleret? Hanc orationem longiorem esse percuperem. Id si esset, sæpius, opinor, tum verbum pilosopɛiv, tum pratorum comparatio in ea occurreret; sicque magis intelligeretur ipsam Chrysostomo tribui debere. Accedit etiam, quod Basilius in panegyricis suis orationibus semper utatur voce avhp ad ipsos martyres, quos laudat, indicandos: Chrysostomus vero in iis quas citavi orationibus et

col. 17–18page 5 of 77

PG 31:17ἐκπιπτούσης, τῆς χειρὸς δὲ ἔτι τεταμένης προς πά λην. δεξιά, βαστάζων, προσάγειν, ἀγαγών, μηχάνημα, κελεύσαντες, ὑπτίαν, βωμού, λιβανωτὸν, ἔμενε, μέσον, ἐξέπιπτον, κληρον ἐν τῇ δεξιᾷ πυρὰν βαστάζων..... καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς ἐκείνου κακουργίας ἦν, τὸν μὴ εὐθέως ἐκ προοιμίων χαλεπά προσάγειν τὰ μηχανήματα... ἐξελο θόντα δὲ αὐτὸν εἰς μέσον ἀγαγών.... Τί τοίνυν ἐστὶ τὸ μηχάνημα; Τὴν χεῖρα κελεύσαντες ὑπτίαν ἐκτεῖναι ὑπεράνω τοῦ βωμοῦ, ἐπέθηκαν ἄνθρακας καὶ λιβα νωτὸν τῇ χειρί..... Έμενε γὰρ ὁ μακάριος Βαρλαάμ ἀκλινῆ καὶ ἀπερίτρεπτον τηρῶν τὴν χεῖρα.... ἀλλ᾽ ὡς ἐξ ἀδάμαντος πεπηγυία, οὕτως ἀπερίτρεπτος ἔμενεν.... καὶ οἱ μὲν ἄνθρακες τὸ μέσον τῆς χειρὸς διατρήσαντες ἐξέπιπτον κάτω, ἡ δὲ ἀνδρεία τῆς ψυχῆς οὐ διέπιπτεν. Ο δὴ τελευταῖον αὐτῷ παρὰ τῶν πολεμούντων προσ ἤχτο μηχάνημα. Βωμὸν γὰρ πρὸς τὴν τῶν δαιμόνων σπονδὴν ἀνακαύσαντες, ἱστᾶσι παρ' αὐτῷ ἀγαγόντες τὸν μάρτυρα, καὶ τῷ βωμῷ τὴν δεξιὰν ὑπτίαν ἐπαιωρῆσαι κελεύσαντες, ὡς χαλκῷ θυσιαστηρίῳ τῇ χειρὶ κατεχρήσαντο, λιβανωτὸν αὐτῇ κακούργως ἐνθέντες φλεγόμενον.... Ἡ μὲν γὰρ φλὸς τὴν χεῖρα διέτρωγεν, ἔμενε δὲ ἡ χεὶρ ὡς τέφραν τὴν φλόγα βαστάζουσα· οὐκ ἔδωκε τῷ πολεμοῦντι κατὰ τοὺς φυγάδας τὰ νῶτα, ἀλλ᾽ ἄτρεπτος ειστήκει κατὰ φλογὸς ἀρι στεύουσα.... ἀλλ᾽ ἦν τῆς δεξιᾶς καινή τις τῶν παλαισμάτων ἡ νίκη, τῆς μὲν φλογὸς διὰ μέσου τῆς χειρὸς 631): 'Αλλ' ὥρα λοιπὸν καταπαῦσαι τὸν λόγον, ὥστε πλειόνων αὐτοὺς ἀπολαῦσαι τῶν ἐγκωμίων παρὰ τῷ κοινῷ διδασκάλῳ. Εν δὲ λοιπὸν εἰπὼν, κατα παύσω τὸν λόγον, τῷ κοινῷ διδασκάλῳ τῶν μειζόνων παραχωρήσας. 141): ᾿Αλλὰ τί παιδικοῖς ἑλαττῶ

PRAEFATIO. in quibusdam aliis nunquam eam vocem hoc sensu ἐκπιπτούσης, τῆς χειρὸς δὲ ἔτι τεταμένης προς πά usurpat. Ex quo fit, ut bæc concio Chrysostomo potius tribui debeat, quam Basilio. 9. Exstant, ut ex dictis patet, sermones duo in Barlaam martyrem. Unus ab omnibus uno consensu ascribitur Chrysostomo: alter, de quo agimus, in controversiam vocatur. Sed, nisi valde fallor, si quis duas has orationes inter se comparaverit, utriusque eumdem auctorem esse facile intelliget. Auctor enim, quicunque ille fuit, qui hanc orationem pronuntiavit, cum paucis verbis concionari statuisset, nihil aliud sibi proposuisse videtur, quam epitomen quamdam alterius concionis facere. Et vero quidquid in longiori concione de martyrii genere narratur, omne id in altera breviter sumλην. Quod postremum tormentum ei ab inimicis admotum est. Etenim libamen dæmonibus facturi, ignem aræ cum imposuissent, adductum martyrem ante eum sistunt, atque dexteram supinam super altare protendere jubentes, manu velut ærea ara abusi sunt, ardente thure in ea maligne imposito.... Etenim flamma quidem manum perrosit, sed tamen manus permansit flammam quasi cinerem gestans: non dedit tergum sævienti igni fugitivorum in morem, sed immola perstitit contra flammam strenue dımicans..... flammam inter et dexteram martyris instruebatur lucta: sed dextera noram quamdam luctaminum victoriam habebat, quandoquidem per mediam manum transeunte flamma, manus ad tuctam porrigebatur. Ex quibus intelligitur non eamdem solum sententiam in duabus his orationibus reperiri, sed, ut dixi, eadem verba in utraque nonnunquam usurpari. Nam hæ voces, δεξιά, βαστάζων, προσάγειν, ἀγαγών, μηχάνημα, κελεύσαντες, ὑπτίαν, βωμού, λιβανωτὸν, ἔμενε, μέσον, ἐξέπιπτον, quæ in longiore concione inveniuntur, eædem et in breviore leguntur, licet sæpius aliter inflexæ. Scio quidem rarum non esse, ut duo scriptores qui idem argumentum tractent, non in sententiis modo, sed etiamı in aliquibus verbis aliquando conveniant: sed in his quæ protuli, tam multa sunt quæ inter se conveniunt, ut putem non facile proferri posse exemplum aliquod, in quo duo scriptores in tam multis in tam paucis verbis convenerint. Quare longe mibi verisimilius videtur utriusque orationis unum et eumdem auctorem esse, qui cum idem argumentum bis tractare statuisset, in posteriore concione epitomen prioris fecerit. Plane autem constat prioris auctorem Chrysostomum esse: consequens est igitur ut posterior ei quoque tribuatur. matimque dictum est, sic ut dubitari vix possit, quin utriusque orationis unus et idem parens sit. Imo non eadem solum summatim reperiuntur in breviori concione: sed eadem etiam verba nonnunquam adhibentur. Et ut ea de re a quovis facilius existimari possit, aliqua loca ex utraque oratione exscribam. In longiori igitur concione sic legitur (apud Chrysost. t. II, p. 682 et seq.): '026κληρον ἐν τῇ δεξιᾷ πυρὰν βαστάζων..... καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῆς ἐκείνου κακουργίας ἦν, τὸν μὴ εὐθέως ἐκ προοιμίων χαλεπά προσάγειν τὰ μηχανήματα... ἐξελο θόντα δὲ αὐτὸν εἰς μέσον ἀγαγών.... Τί τοίνυν ἐστὶ τὸ μηχάνημα; Τὴν χεῖρα κελεύσαντες ὑπτίαν ἐκτεῖναι ὑπεράνω τοῦ βωμοῦ, ἐπέθηκαν ἄνθρακας καὶ λιβανωτὸν τῇ χειρί..... Έμενε γὰρ ὁ μακάριος Βαρλαάμ ἀκλινῆ καὶ ἀπερίτρεπτον τηρῶν τὴν χεῖρα.... ἀλλ᾽ ὡς ἐξ ἀδάμαντος πεπηγυία, οὕτως ἀπερίτρεπτος ἔμενεν.... καὶ οἱ μὲν ἄνθρακες τὸ μέσον τῆς χειρὸς διατρήσαντες ἐξέπιπτον κάτω, ἡ δὲ ἀνδρεία τῆς ψυχῆς οὐ διέπιπτεν. Integram in dextera pyram gestans.... elenim hoc quoque malitiæ illius fuit, quod statim a principio graves machinas non admoverit.... egressum autem illum cum in medium adduxisset.... Quodnem igitur illud est machinamentum? Cum super arain extendere manum supinam jussissent, prunas el tkus manui imposuerunt.... beatus enim Barlaam nec inclinatam nec inversam manum tenens permansit.... sed, quasi ex adamante concreta esset, manus illa permanebat immola... et pruna quidem cum tolam manus perforassent, deorsum cadebant, at animæ fortitudo non concidebat. Quæ autem in breviori oratione leguntur (apud Basil. p. 140), hæc sunt: Ο δὴ τελευταῖον αὐτῷ παρὰ τῶν πολεμούντων προσἤχτο μηχάνημα. Βωμὸν γὰρ πρὸς τὴν τῶν δαιμόνων σπονδὴν ἀνακαύσαντες, ἱστᾶσι παρ' αὐτῷ ἀγαγόντες τὸν μάρτυρα, καὶ τῷ βωμῷ τὴν δεξιὰν ὑπτίαν ἐπαιωρῆσαι κελεύσαντες, ὡς χαλκῷ θυσιαστηρίῳ τῇ χειρὶ κατεχρήσαντο, λιβανωτὸν αὐτῇ κακούργως ἐνθέντες φλεγόμενον.... Ἡ μὲν γὰρ φλὸς τὴν χεῖρα διέτρω γεν, ἔμενε δὲ ἡ χεὶρ ὡς τέφραν τὴν φλόγα βαστά ζουσα· οὐκ ἔδωκε τῷ πολεμοῦντι κατὰ τοὺς φυγάδας τὰ νῶτα, ἀλλ᾽ ἄτρεπτος ειστήκει κατὰ φλογὸς ἀρι στεύουσα.... ἀλλ᾽ ἦν τῆς δεξιᾶς καινή τις τῶν παλαι σμάτων ἡ νίκη, τῆς μὲν φλογὸς διὰ μέσου τῆς χειρὸς 10. Satis quidem sciunt, qui paulun modo versati sunt in legendis Chrysostomi scriptis, summum hunc virum aliquando concionatum fuisse ante episcopum Flavianum: sed tamen, quoniam ita expedit, loca aliqua quibus id aperte ostendatur, in medium adducere non pigebit. Cum igitur Chrysostomus Machabæorum laudes narraret, ita locutus est (t. II, p. 631): 'Αλλ' ὥρα λοιπὸν καταπαῦσαι τὸν λόγον, ὥστε πλειόνων αὐτοὺς ἀπολαῦσαι τῶν ἐγκωμίων παρὰ τῷ κοινῷ διδασκάλῳ. Sed jum tempus est, ut finem dicendi faciamus, quo pluribus illi laudibus a communi doctore cumulentur. In ea autem oratione, quæ in Natali Domini pronuntiata est, ita elitum invenitur: Εν δὲ λοιπὸν εἰπὼν, καταπαύσω τὸν λόγον, τῷ κοινῷ διδασκάλῳ τῶν μειζόνων παραχωρήσας. Unum tantum si nunc addidero, orationi meæ finem imponam: quæ majora sunt, communi doctori dicenda relinquens. Operæ pretium est nunc referre quæ in controversa concione leguntur, ut locorum contentione et comparatione facilius cognosci possit utri hæc oratio ascribi debeat, Basilio, au Chrysostomo. Sunt autem ejus - modi (Basil. t. II, p. 141): ᾿Αλλὰ τί παιδικοῖς ἑλαττῶ

col. 19–20page 6 of 77

PG 31:19τὸν ἀριστέα ψελλίσμασι; Ταῖς μεγαλοπρεπεστέραις τοί νυν τὸν εἰς αὐτὸν ὕμνον παραχωρήσωμεν γλώτταις τὰς μεγαλοφωνοτέρας τῶν διδασκάλων ἐπ' αὐτῷ κατ λέσωμεν σάλπιγγας. αναιρομένων, οἷα γέγονε τοῖς ἐπ' Αραβίας, τοτὲ δὲ τὰ σκέλη καταγνυμένων, οἷα τοῖς ἐν Καππαδοκία συμβέβηκε … Τί δεῖ τῶν ἐπ' Ἀντιοχείας ἀναζωπυρεῖν τὴν μνήμην; ἐσχάραις πυρὸς οὐκ εἰς θάνατον, ἀλλ' ἐπὶ μακρᾷ τιμωρίᾳ κατοπτωμένων· ἑτέρων τε θᾶττον τὴν δεξιὰν αὐτῶν πυρὶ καθιέντων, ἢ τῆς ἐν 685): Υπόδεξαι τὸν στεφανίτην, καὶ μηδέποτε ἀφῇς ἐξελθεῖν τῆς διανοίας τῆς σῆς. Διὰ τοῦτο ὑμᾶς καὶ παρὰ τὰς θήκας τῶν ἁγίων μαρτύρων ἡγάγομεν, ἵνα καί, καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα συνεληλύθαμεν· σκηνὴ γάρ ἐστι στρατιωτικὴ τῶν μαρτύρων ὁ τάφος.... Ὅταν γὰρ ἴδῃς δαιμονιῶντα ἄνθρωπον παρὰ τὸν τάφον τοῦ μάρτ

τὸν ἀριστέα ψελλίσμασι; Ταῖς μεγαλοπρεπεστέραις τοί- omnibus, quotquot aderant, martyrum sepulcris, νυν τὸν εἰς αὐτὸν ὕμνον παραχωρήσωμεν γλώτταις· obscurum non videtur Chrysostomum ad martyris τὰς μεγαλοφωνοτέρας τῶν διδασκάλων ἐπ' αὐτῷ κατ λέσωμεν σάλπιγγας. Quid autem puerili balbutie viα ctorem magnum deprimo? Locum martyris laudandi cedamus linguis magnificentioribus, atque vocaliores doctorum lubas ad id præconium invitemus. Fieri quidem potest, ut fallar: sed cum brevioris illius concionis auctorem audio ita loquentem, locum martyris laudandi cedamus linguis magnificentioribus, etc., audire mihi videor Chrysostomum, qui cum episcopo Flaviano concionandi locum dare vellet, ita loqui solebat. Nec quisquam dixerit numerum singularem in aliis quas indicavi concionibus usurpari, hic vero pluralem. Fit enim aliquando, ut oratores numero plurali utantur, cum si accurate loqui vellent, uterentur singulari: aut fortasse, quod a vero non abhorret, duo episcopi concionaturi erant post Chrysostomum, qui propterea numerum multitudinis adhibere debuerit. Certe quidem ex ipsa concionis brevitate conjicere licet, tres vicissim tunc concionatos fuisse, quorum primus fuerit Chrysostomus, alter Flavianus, tertius quivis alius. Nihil autem ad propositum refert, utrum unus, an duo episcopi his quæ protuli verbis ad concionandum invitentur. Etenim sive unum, sive duos dicas, plane constabit ejus de qua disputatur orationis Basilium auctorem non esse, cum nemo unquam post ipsum concionatus fuisse inveniatur. Barlaam tumulum sermonem convertere: eoque magis, quod Chrysostomus, cum in suis orationibus utitur numero singulari µáptus, eum martyrem significet, quem laudibus ornare instituisset, ob idque vix dubium esse potest, quin hoc etiam loco martyrem Barlaam indicare voluerit, cum numero singulari usus sit. Arbitror igitur Chrysostomum, cum hæc verba pronuntiaret, cum enim hominem correptum a dæmone juxta martyris sepulcrum videris, etc., martyris Barlaam nianu tumulum ostendisse. Sed si adversæ opinionis defensores semel fateantur prolixam hanc orationem habitam fuisse eo loco, ubi martyris Barlaam corpus jacebat, ſateantur necesse est martyris illius tumulum Antiochiæ exstitisse, aut potius in agro Antiocheno, cum Chrysostomum longiorem illam concionem ibi habuisse constet. Ergo brevior oratio Antiochiæ quoque pronuntiata est, cum pronuntiata sit quoque, ut ex dictis patet (b), eo ipso in loco, ubi tumulus martyris Barlaam aderat. Nam sine dubio non duobus locis positus fuerat ejus martyris tumulus. Ex quibus efficitur breviorem illam concionem Chrysostomi esse, non Basilii, qui Antiochiæ nunquam concionatus sit. Quod diximus, martyrem Barlaam mortem obiisse Antiochiæ, id potest confirmari et ex Eusebio, qui cum de martyribus Cappadocia loquitur, nihil dicit, quod in hunc sanctum martyrem convenire possit et contra, cum loquitur de martyribus Antiochiæ, quoddam supplicii genus refert, quod non ita multum ab historia beati Barlaam abludit. Ejus hæc sunt verba (c): Totè µèv πéàvĢIV αναιρομένων, οἷα γέγονε τοῖς ἐπ' Αραβίας, τοτὲ δὲ τὰ σκέλη καταγνυμένων, οἷα τοῖς ἐν Καππαδοκία συμβέβηκε...... Τί δεῖ τῶν ἐπ' Ἀντιοχείας αναζωπυ ρεῖν τὴν μνήμην; ἐσχάραις πυρὸς οὐκ εἰς θάνατον, ἀλλ' ἐπὶ μακρᾷ τιμωρίᾳ κατοπτωμένων· ἑτέρων τε θᾶττον τὴν δεξιὰν αὐτῶν πυρὶ καθιέντων, ἢ τῆς ἐν ayoūs Busias ¿çantoµévwv. Quippe cum admirandi martyres, partim securibus cæsi sint, ut in Arabia contigit, partim suffractis cruribus interierint, quemadmodum accidit in Cappadocia.... Jam vero ea quæ apud Antiochiam gesta sunt, quid opus est in memoriam revocare? ubi alii craticulis impositi, non ad mortem usque, sed ad diuturnitatem supplicii torrebantur; alii dextras suas in ignem immittere maluerunt, quam impia libamenta contingere. Nemo enim, opinor, homo diffitebitur martyris Barlaam bistoriam ultimis Eusebii verbis satis apte adumbrari. Nec quisquam dixerit in duabus his orationibus reperiri quæ inter se aut contraria sint, aut contraria esse videantur, ob idque ipsas uni et eidem scriptori tribui non debere. Notum est enim oratores, cum quempiam Jaudandum sibi proponunt, locis quibusdam communibus uti solitos, eos10. Præterea si quispiam has duas conciones paulo attentius legerit, utramque eo loco habitam fuisse, ubi martyris Barlaam tumulus erat, facile, opinor, fatebitur (a). De breviori quidem nullus ambigendi locus esse potest, cum id ita esse aperte ostendant quæ supra retulimus, quæque hoc loco rursus exscribere nihil necesse est. Neque vero de longiori aliud judicium prolatum iri puto, nisi ab iis, qui omnia in utramque partem interpretari profitentur, non autem ab iis, qui simpliciter verum quærunt. Ita autem in prolixiori illa concione legitur (t. II, p. 685): Υπόδεξαι τὸν στεφανίτην, καὶ μηδέποτε ἀφῇς ἐξελθεῖν τῆς διανοίας τῆς σῆς. Διὰ τοῦτο ὑμᾶς καὶ παρὰ τὰς θήκας τῶν ἁγίων μαρτύ ρων ἡγάγομεν, ἵνα καί, etc. Suscipe victorem coronatum, nec unquam ex mente tua exire permitte. Idcirco vos etiam ad ipsos sanctorum martyrum loculos adduximus, ut, etc. Nec ita multo post hæc subjungit Chrysostomus (ibid. p. 686): Aid TOUTO καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα συνεληλύθαμεν· σκηνὴ γάρ ἐστι στρατιωτικὴ τῶν μαρτύρων ὁ τάφος.... Ὅταν γὰρ ἴδῃς δαιμονιῶντα ἄνθρωπον παρὰ τὸν τάφον τοῦ μάρτ Tupos xɛíμevov Untov, etc. Idcirco nos etiam hic convenimus: tentorium enim est militare martyrum tumulus.... Cum enim hominem correptum a dæmone juxta martyris sepulcrum videris supinum jacentem, etc. Postquam enim institutus sermo fuit de (a) Lege num. 5. Lege num. eumdem. (c) Hist. eccl. lib. vısı, cap. 12.

col. 21–22page 7 of 77

PG 31:21ξαντος διὰ τῆς ἐμφυσήσεως, ὅτι τὸ Πνεῦμα τῆς θεία κῆς οὐσίας ἐστὶ, καὶ οὐ τῆς κτιστῆς φύσεως, γὰρ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, περὶ τοῦ πλήθους 585): Ἐπεὶ δὲ Θεοῦ τοῦ ἀγαθοῦ χάριτι, τῇ μνήμῃ τῶν τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ῥημάτων, καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστόλων καὶ προφητῶν, αὐτάρκως ἡμῖν σαφηνισάντων τὸν περὶ τοῦ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βαπτίσματος λόγον, ἐπαιδεύθημεν ὅτι τὸ μὲν ἐν τῷ πυρὶ βάπτισμα ἐλεγκτικὸν μέν ἐστι πάσης κακίας, δεκτικὸν δὲ τῆς κατὰ Χριστὸν δικαιοσύνης, μίσος μὲν ἐμποιοῦν τῆς κακίας, ἐπιθυ εè Ομιλία εἰς τὸ ἅγιον βάπτισμα, εἰς τὸ ἅγιον βάπτισμα, βαπτίζεται, εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, οὔτε εἰς ἀρχὰς, οὔτε εἰς δυνάμεις,

que sæpe, si bis de uno et eodem sermonem habent, ξαντος διὰ τῆς ἐμφυσήσεως, ὅτι τὸ Πνεῦμα τῆς θεία non tam curare, ut ea quæ ex communibus locis petita sunt, conveniant inter se, quam ut is, quem laudare volunt, quoquo modo laudetur. Quare nihil mirum si Chrysostomus, qui de martyre Barlaam orationem panegyricam bis habuit, contrarii aliquid in communibus his locis aut dicat, aut dicere videatur. Præterea si martyris Barlaam.historiam melius postmodum novit Chrysostomus, non video cur in posteriori sua concione circumstantias aliquas aliter narrare non potuerit. Imo vero ita facere debuit. Nihil ergo officit nostræ opinioni quarumdam circumstantiarum varietas: sed illud eam maxime confirmat, quod ipsum martyrii genus iisdem fere verbis, ut ex dictis constat (a), in utraque oratione explicetur. Ex quibus omnibus effici videtur martyrem Barlaam neque Cæsareæ Cappadociæ mortuum esse, neque de eo Basilium orationem habuisse, neque eo quem mox dixi loco sepultum fuisse. Monet eruditissimus vir Tillemontius, martyris Barlaam festum diem in quibusdam Græcorum Menologiis die decima sexta Novembris notari: in aliis vero, quemadmodum et in Martyrologio Romano, die decima nona mensis ejusdem. III. De homilia in sanctum baptisma, seu de Spiritu sancto. κῆς οὐσίας ἐστὶ, καὶ οὐ τῆς κτιστῆς φύσεως, aliquid reperio, quod e consuetudine Basilii dictum fuisse non puto. Etsi enim orator optimus multis admodum locis quiddam divinum exprimat, tamen voce Betxós nusquam, quod quidem sciam, utitur. Quare cum probare conarer ultimos duos in Eunomium libros in spuriis poni debere, inter alia argumenta, quibus ad id comprobandum usus sum, hoc quoque reperitur, quod vox Đɛtxós, quæ ab indubitatis Basilii operibus abest, sæpius in iis, quos dixi, libris occurrat. Et quod suspicionem auget, in hoc brevissimo opusculo vox Bɛt̃xóg non ita multo post rursus adhibetur. Et illud quoque displicet (pag. 584), TÒ γὰρ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, περὶ τοῦ πλήθους TÜV XTIOHÁTWV Łozí. Illud enim, ‹ Omnia per ipsum facta sunt, ad creaturarum multitudinem referri debet. Primum enim ultima verba, æpÌ TOO TÀĤDOUS TŴV XTIOµάTWV έotí, ut Græce repunt, ita et Latine. Ita enim ad verbum interpretari licet: illud enim, ‹ Omnia per ipsum facta sunt, › de creaturarum multitudine est. Certe si, qui Latine sciunt, sic loqui non solent, Basilius, qui Græcarum litterarum peritissimus erat, ita Græce locutus fuisse non censendus est. Deinde illud, quod initio periodi positum est, non magis arridet. Cum enim Basilius propria Scripturæ verba refert, in suo sermone aliquid inserit, quo qui audiunt, aut legunt, Scripturam citari moneantur; nec puto eum ita locuturum fuisse nude et simpliciter, tò yào̟, Пávra, etc. Me movit etiam, quod verbum çoxɛɩv in illa oratiuncula bis repererim quod nescio tamen an in sinceris Basilii orationibus totidem legatur. Nec sane meliora sunt quæ e Regio codice addidimus: quod satis ex solo initio cognosci potest. Ita enim incipit (pag. 585): Ἐπεὶ δὲ Θεοῦ τοῦ ἀγαθοῦ χάριτι, τῇ μνήμῃ τῶν τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ῥημάτων, καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστόλων καὶ προφητῶν, αὐτάρκως ἡμῖν σαφηνι σάντων τὸν περὶ τοῦ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βαπτίσματος λόγον, ἐπαιδεύ θημεν ὅτι τὸ μὲν ἐν τῷ πυρὶ βάπτισμα ἐλεγκτικὸν μέν ἐστι πάσης κακίας, δεκτικὸν δὲ τῆς κατὰ Χριστὸν δικαιοσύνης, μίσος μὲν ἐμποιοῦν τῆς κακίας, ἐπιθυµlav εè τñs àperñs, etc. Sed enim ex Dei optimi gratia, recordatione verborum unigeniti Filii Dei 11. Hæc oratio ita in utraque editione Parisiensi inscribitur, Ομιλία εἰς τὸ ἅγιον βάπτισμα, Homilia in sanctum baptisma: sed mirum videri debet hoc opusculum sic in vulgatis inscriptum fuisse, cum in his unum duntaxat verbum obiter de baptismo dicatur ad comprobandam Spiritus sancti divinitatem. Nunc is, quem mox notavi, titulus, 'Opidla εἰς τὸ ἅγιον βάπτισμα, Homilia in sanctum baptisma, huic lucubratiunculæ melius conveniret, cum nonnulla e Regio codice 1907 addiderimus, in quibus scriptor, quisquis est, de baptismate data opera mentionem facit. Sed hæc levia sunt; jam ad graviora properandum. Videamus igitur num hæc oratiuncula Basilii sit, cujus in libris invenitur. Et ne diu animos suspensos distineam, dico nihil mihi videri in hac concione Basilio Magno dignum. Cum enim in Basilii orationibus proœmium quoddam et pulcherrimum et elegantissimum præire soleat, ejus, de qua controversia est, orationis auctor, frigide ita incipit (pag. 583): 'O ßantičóµevos els Tpiáda - viventis, et sanctorum ejus evangelistarum et apostoβαπτίζεται, εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, οὔτε εἰς ἀρχὰς, οὔτε εἰς δυνάμεις, etc. Qui baptizatur, in Trinitatem baptizatur, in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, neque in principatus, neque in virtutes, etc. Basilius, ut dixi, sermonem suum apto aliquo et eleganti exordio ornasset, et ita demum ea de re quam tractandam sibi proposuerat, disserere cœpisset. In iis, quæ mox sequuntur (ibid.), xal del- * Joan. 1. 3. (a) Lege n. 9. lorum et prophetarum, qui ejus quod secundum Evangelium Domini nostri Jesu Christi est, baptismatis doctrinam satis nobis explanarunt, edocti sumus baptisma illud quod in igne fit, ut ad omnem malitiam arguendam, ita ad Christi justitiam recipiendam idoneum esse, etc.: quibus omnibus nihil dici potuit aut languidius, aut frigidius, aut inelegantius. Similiter, quod sub finem legitur, Aɛomótou xal

col. 23–24page 8 of 77

PG 31:23лλÁ Ο βλέπων λεῖα, νόει μοι ὑψηλῶς, Ο βλέπων λεῖα ἐλεηθή Παροιμίαις κατὰ τὸ εἶδος τὸ παροιμιακὸν, πρὸς γυ μνασίαν τοῦ νοῦ τοῦ ἡμετέρου τῆς ἀσαφείας ἐπιτεθείσης, ὅτι, ο βλέπων λεῖα ἐλεηθήσεται Οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλε οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλεπέτωσαν λεῖα βλέπειν, ακι ἐλεηθήσεται βλέ εἴρηται πρῶτος λόγος ἐν πῶς ὁ λεία βλέπων ἐπαινεθήσε 537), επαινετὰ γὰρ ἐστι τὰ κατὰ προαίρεσιν.... πόθεν ὁ ἔπαινος τῷ ὁρῶντι τὰ μαλός ἐστι τῶν ὁρωμένων ἡ φύσις, πῶς ἐπαινεῖ ἡ Γραφὴ τὸν βλέποντα λεῖα, ὑπὲρ τὸν τραχέα; Καὶ και τακρίνει τὸν ὄρη καὶ σκοπέλους, λεῖα,

♫λáotov, Basilianum esse vix crediderim. Nam vir limius expende. Improbo quidem interpretem, qui eloquentissimus utitur potius alio quovis nomine ad rerum conditorem significandum, quam voce лλÁGng. Accedit etiam, quod non satis intelligatur ad quod scriptionis genus hæc lucubratiuncula referenda sit. Etenim si primam partem spectes, dicas rudem quemdam esse de Spiritu sancto tractatum: si alteram, imperfecta quædam de baptismate homilia esse videbitur. Sed tam in una quam in altera parte nihil omnino reperio, quod Basilio Magno dignum sit. Certe si oratorum optimus Basilius de Spiritu sancto ac de baptismate loqui instituisset, de his, ut rei dignitas postulabat, disseruisset, non indiserte, non ineleganter, non inerudite quæ tamen vitia in hac oratiuncula facile a quolibet deprehendi possunt. cum verba Græca non statim intelligeret, inepte interpretari maluit, quam eorum sententiam laboriosius inquirere: sed multo magis reprehendendum puto scriptorem ipsum, qui quod pessime locutus sit, malæ interpretationi locum dederit. Basilius igitur, aut potius alius quivis, si modo non omnino loquendi imperitus fuisset, ita scripsisset, ààà tò, Ο βλέπων λεῖα, νόει μοι ὑψηλῶς, quæ verba cum clara sint hoc modo posita, nemini offendiculo esse potuissent: quisquis enim ea vel oscitanter legis - set, statim vidisset ipsa sic verti debere, sed illud, • Qui videt levia, › sensu altiore intellige. Et quoniam sermo est de illo, Ο βλέπων λεῖα ἐλεηθήσɛtaɩ, monebo uti et Ducæus jam antea in eruditissimis suis notis monuit, hæc verba in Proverbiis nusquam reperiri. Quomodo ergo auctor paulo ante (pag. 587) ita loqui potuit: Elpηtai πpitos dóyos Év Παροιμίαις κατὰ τὸ εἶδος τὸ παροιμιακὸν, πρὸς γυμνασίαν τοῦ νοῦ τοῦ ἡμετέρου τῆς ἀσαφείας ἐπιτεθεί - σης, ὅτι, ο βλέπων λεῖα ἐλεηθήσεται· Dictus est primus sermo in Parœmiis in modum proverbii, adjecta quadam obscuritate ad mentem nostram exercendam, Qui videt levia, misericordiam consequetur? Nec quisquam dixerit similia in Proverbiis inveniri, ubi ita legitur, Οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλε nétwoav, oculi tui recta videunt. Etsi enim ex illis, ¿ ßhénwy hɛľa, eadem eflici possit sententia, atque ex bis, οἱ ὀφθαλμοί σου ὀρθὰ βλεπέτωσαν: tamen ipsæ per se voces tam inter se differunt, ut diligentissimus vir Basilius alias pro aliis sumpsisse credi merito non possit, præsertim cum Proverbiorum locus modo lectus fuisse dicatur. Præterea libens quærerem unde auctor illud, eŋOhostat, hauserit. Si de suo hanc vocem addidit, non ita solet Basilius: sin ex aliquo Proverbiorum loco ipsam sumplam fuisse dicas, jamdudum vir doctissimus Ducæus ejusmodi locum in Proverbiis nusquam comparere satis aperte significavit, cum ita scripsit: Citatur hoc ‹ Qui levia respicit ex Proverbiis, in quibus tamen nusquam reperiri poterit, ab eo quidem certe, qui Græco Bibliorum indice a Kirchero conscrip:o uti voluerit. Neque enim usquam in Prover - biis occurrit, aut λεῖα βλέπειν, ακι ἐλεηθήσεται βλέTwy. Vidimus scriptorem ita indiligentem fuisse, ut eorum, quæ ex Proverbiis paulo ante recitata fuerant, oblitus esset: nunc videbimus eumdem oblitum fuisse eorum, quæ ipse proxime ante dixerat. Nam post has voces, εἴρηται πρῶτος λόγος ἐν Пapoulais..... 'O ßhénwy deia édeŋOhoɛraɩ, qui levia videt, misericordiam consequetur; duobus interjectis versibus sequitur, πῶς ὁ λεία βλέπων ἐπαινεθήσε - ó tar; quomodo qui levia videt, laudabitur? Nam hoc ultimo loco legi debere navɛfoɛtal, cum ex notis, tum ex orationis serie constat. Sic enim perscquitur scriptor (pag. 537), επαινετὰ γὰρ ἐστι τὰ κατὰ προαίρεσιν.... πόθεν ὁ ἔπαινος τῷ ὁρῶντι τὰ § IV. De homilia quæ in Lacizis habita est. 12. Quo terrarum angulo situs fuerit locus ille, ubi hæc oratio habita fuisse dicitur, ne conjectura quidem judicare possumus. Vir doctissimus Tillemontius, qui hanc orationem Basilii esse existimaret, Laciza locum aliquem esse diocesis Cæsariensis suspicatus est; nec nego ego eum jure ita suspicari potuisse, maxime cum nemo hactenus, quod quidem sciam, eam orationem suspectam habuerit. Et certe veterem illam opinionem non parum confirmat, quod hæc homilia inter genuinas Basilii orationes in omnibus libris et ære excusis et calamo notatis reperitur. Sed si quis rem paulo attentius consideraverit, non valde admodum dubito quin eam orationem aut in spuriis, aut certe in suspectis positurus sit. Interea afferam causas, cur de ea dubitandum putem. Primum occurrit locus ille, ubi ita legitur (pag. 588): 'Emel tolvuv &vúμαλός ἐστι τῶν ὁρωμένων ἡ φύσις, πῶς ἐπαινεῖ ἡ Γραφὴ τὸν βλέποντα λεῖα, ὑπὲρ τὸν τραχέα; Καὶ και τακρίνει τὸν ὄρη καὶ σκοπέλους, etc. Cum igitur eorum quæ videntur, inæqualis sit natura, qui fil ut eum qui levia videt, præter alterum qui aspera conspicit, laudet Scriptura? Ita condemnat vidéntem montes et scopulos, etc. Illud tóv quod ultimo loco positum est, non placet, et est tale, ut primo aspectu credas vitii aliquid inesse in Græcis. Scio quidem vocem ßàéñovta hoc loco suppleri debere: sed hic articulus sine ullo verbo adhibitus, obscuri aliquid et inconcinni habet, nec apte hoc loco posita fuisse videtur ellipsis. Arbitror igiter scriptorem paulo humaniorem aut vocem öpŵvra additurum fuisse, aut alio quovis eloquendi genere usurum. Quod statim sequitur, állà vóɛ: po úfnλws, O Bhéπw λεῖα, minus adhuc mihi probatur. El vero prior locus est ejusmodi, ut monui, qui errorem incautis objicere possit posterior reipsa veteri interpreti errorem objecit. Etenim quasi in mediis tenebris constitutus fuisset, ita ea quæ dixi verba Latine reddidit, [Verum nihil illud.] Qui levia videt, sub- * Prov. iv, 25.

col. 25–26page 9 of 77

PG 31:25λεία "Εως γὰρ μόνος ἦν ὁ ἄνθρωπος, οὐκ εἶχε λαβὴν ὁ διάβολος· ἐπεὶ δὲ ἐκτίσθη ἡ γυνή, ἀπα λὸν ζῶον, ἀναγκαίως τοῦ Δημιουργοῦ τὴν ἀπαλότητα φυσικὴν ἐμποιήσαντος, ἵνα ὑπὸ τοῦ φιλανθρώπου εὐ μαρῶς τραφῇ τὰ νήπια. Εἰ γὰρ αὐστηρὰ ἦν ἡ γυνή, οὐκ ἂν ἀποκλαιόμενον τὸ νήπιον τοῖς στήθεσιν ἐνηγ εἰπὲ δὲ ὅτι ἔστι τις ἐν ἡμῖν φιλόδοξος, καὶ οὐ θυμικός Ἐὰν παραστῇς τῷ ἰατρῷ, καὶ ἴδῃς τὴν πολυτέλειαν τῶν φαρμάκων ἐν ταῖς πολυπτύχοις ἀπο κειμένην δέλτοις, περισκόπει τί οἰκεῖον ἀπόκειται τῷ σῷ πάθει περισκόπει τον ποίησον δράσω, ποιήσω: είπέ περι σκόπει θησαυρὸς δέ ἐστιν ἡ εὐσέβεια χρημάτων, προτιμότερος, mΟΣ θησαυρὸς δέ ἐστιν ἡ εὐσέβεια χρη μάτων προτιμότερος, Κλέπτει διὰ τοῦ ψεύδους, ἐπειδὴ τεῖχός ἐστι τοῖς ὁδεύουσιν εἰς παράδεισον τὸ ψεῦδος, καλίζετο, οὐκ ἂν τῆς ἰδίας τροφῆς ἡμέλει, τὸν δὲ μα ζὸν ἐπεῖχε πρὸς ὠφέλειαν τοῦ ὑπομαξίου παιδίου. Νῦν μέντοι μητέρων εὐσπλαγχνίαι τὸν ὕπνον πολύ λάκις τῶν βλεφάρων ἀποδιώκουσιν, ἐπειδὰν μικρὸν παρενοχληθῇ τὸ νήπιον. Ἵνα τοίνυν ἐκτρέφηται νή πιον, ἀπαλὴ ἡ φύσις ἡ γυναικεία παρήχθη, ἀπαλὴ καὶ φιλάνθρωπος. Τῷ οὖν, νήπια τότε τοῦτο ἐγένετο, Επειδή κατέμαθε τὸν ἄνθρωπον· ἐπειδὴ εἶδεν ὅτι τὸ μικρὸν τοῦτο ζῶον πρὸς τὴν τῶν ἀγγέλων ὁμοτιμίαν ὁ Κύριος προεκαλεῖτο, διὰ τῆς ἀρετῆς ἀνάγων αὐτὸν, καὶ διὰ σωφροσύνης τῶν κατὰ τὸν βίον, ἐπεὶ τὴν τελείωσιν τῆς ψυχῆς· λείπει. Εως γάρ,

PREFATIO. λεία; etc. Etenim qua a voluntate pendent, meren- dacto decipit atque circumvenit, putasses te quidvis tur laudem….. unde laus tribuetur levia conspi- potius auditurum quam illud, quoniam iter in paracienti? etc. Quis autem facile crediderit tam obli- disum facientibus murus mendacium est. viosum fuisse Basiliumn, ut ei exciderint quæ tantum non proferebat? 14. Quod si voces non satis aptæ optimum oratorum Basilium parum decent, res ipsæ non satis graves omnium gravissimum Patrem parum decerą videntur. Postquam scriptor plura quam par erat de hominis præstantia dixerat, ut colligere posset diabolum ei ob tantas prærogativas invidisse, tum demuni de muliere sermonem instituere incipit, hoc modo (ibid.): "Εως γὰρ μόνος ἦν ὁ ἄνθρωπος, οὐκ εἶχε λαβὴν ὁ διάβολος· ἐπεὶ δὲ ἐκτίσθη ἡ γυνή, ἀπα λὸν ζῶον, ἀναγκαίως τοῦ Δημιουργοῦ τὴν ἀπαλότητα φυσικὴν ἐμποιήσαντος, ἵνα ὑπὸ τοῦ φιλανθρώπου εὐμαρῶς τραφῇ τὰ νήπια. Εἰ γὰρ αὐστηρὰ ἦν ἡ γυνή, οὐκ ἂν ἀποκλαιόμενον τὸ νήπιον τοῖς στήθεσιν ἐνηγ 13. Audivimus auctorem Scripturam inepte citantem: nunc eumdem audiamus inepte loquentem. lta igitur aliquanto post (pag. 589) loquitur, εἰπὲ δὲ ὅτι ἔστι τις ἐν ἡμῖν φιλόδοξος, καὶ οὐ θυμικός: ubi verbum ɛiné pro futuro positum videtur, sie ut hic locus ita vertendus sit: Est autem dicturus: Est· inter nos qui sit gloriæ cupidus, qui tamen iracundus non sit. Kursus non longe ita scriptum invenitur: Ἐὰν παραστῇς τῷ ἰατρῷ, καὶ ἴδῃς τὴν πολυτέλειαν τῶν φαρμάκων ἐν ταῖς πολυπτύχοις ἀποκειμένην δέλτοις, περισκόπει τί οἰκεῖον ἀπόκειται τῷ σῷ πάθει: ubi pariter vox περισκόπει posita est pro tempore futuro, cum ea quæ retuli verba ita Latine reddenda sint: Quod si adeas medicum, et videris pretiosa medicamenta in variis tabulis collocata, considerabis quid tuo morbo conveniat. Illud autem loquendi genus Basilianum non esse vel ex eo intelligi potest, quod eruditissimi duo viri, qui in legendis gravissimi Patris scriptis multi erant, priorem locum non intellexerint. Velim legas eam quam in id addidi notam. Reperias quidem ubi voces ôpăτον et ποίησον pro futuro posita sint, facturus: idque inde factum videtur, quod deducantur a futuro, δράσω, ποιήσω: sed ubi voces είπέ et περισκόπει aut similes eodem illo sensu usurpentur, vix, c opinor, apud idoneos scriptores inveniri poterit; aut certe ejus rei exemplum ullum apud Basilium exstare non puto. Nec aptius dictum videtur quod aliquanto infra (pag. 591) sequitur, θησαυρὸς δέ ἐστιν ἡ εὐσέβεια χρημάτων, ad verbum, nam thesau rus est pietas pecuniarum. Quibus in verbis peregrini aliquid et absoni inesse nemo, opinor, non videt: sed suspicari fortasse poterit quispiam, vocem προτιμότερος, aut similem eo quem mΟΣ dixi loco a typographis omissam fuisse, supplerique debere hoc modo, θησαυρὸς δέ ἐστιν ἡ εὐσέβεια χρημάτων προτιμότερος, pietas autem thesaurus est preliosior quam divitiæ. Ergo ne quisquam in ejusmodi suspicionem adducatur, monebo ita prorsus in omnibus libris et impressis et veteribus legi, uti sam non habebat diabolus, sed posteaquam condita edendum curavimus. Præterea cum scriptor multis locis inepte loquatur, quid mirum videri debet, si hoc quoque loco inepte locutus sit? Deinceps de diabolo loquens auctor, sic scribit (pag. 594): Κλέπτει διὰ τοῦ ψεύδους, ἐπειδὴ τεῖχός ἐστι τοῖς ὁδεύουσιν εἰς παράδεισον τὸ ψεῦδος, Decipit mendacio atque circumvenit: siquidem iter in paradisum facientibus murus mendacium est. Velim qui legunt se ipsi interrogent, an ita loquerentur, diabolus mendacio decipit, atque circumvenit, quoniam iter in paradisum facientibus murus mendacium est. Scriptor solus, ut mihi quidem videtur, tam nove tamque insolite et cogitare, et loqui potuit. Postquam enim audiveras virum ita loquentem, diabolus menκαλίζετο, οὐκ ἂν τῆς ἰδίας τροφῆς ἡμέλει, τὸν δὲ μα ζὸν ἐπεῖχε πρὸς ὠφέλειαν τοῦ ὑπομαξίου παιδίου. Νῦν μέντοι μητέρων εὐσπλαγχνίαι τὸν ὕπνον πολύ λάκις τῶν βλεφάρων ἀποδιώκουσιν, ἐπειδὰν μικρὸν παρενοχληθῇ τὸ νήπιον. Ἵνα τοίνυν ἐκτρέφηται νήπιον, ἀπαλὴ ἡ φύσις ἡ γυναικεία παρήχθη, ἀπαλὴ καὶ φιλάνθρωπος. Τῷ οὖν, etc. Etenim quandiu solus fuit homo, ansam non habebat diabolus; sed istuc contigit, postquam condita est mulier, tenerum illud animal, cui Conditor necessario teneritudinem naturalem indidit, ut ob benignitatem pueros propense educaret. Etenim si austera esset mulier, non sane plorantem inſantem ulnis complexa in sinu foveret, neque alimento suo neglecto, mammam ad lactentis pueri commodum præberet. Nunc vero materna illa charitas somnum e palpebris non raro fugat, ubi in commodum leve infanti accidit. Ut igitur infans nutriretur, muliebris sexus tener conditus est, tener et humanus. Quamobrem tenera ac molli, etc. Quid est, quæso, nugari, si hoc non est? Certe si talia narrasset muliercula aliqua, fortasse non esset cur miraremur: sed cui persuaderi poterit gravissimum virum Basilium ejusmodi nugas effutivisse? Quibus in verbis aliquid post vocem νήπια poni debuisse moneo, quale est illud, τότε τοῦτο ἐγένετο, ut oratio et clarior esset, et melius cohæreret: quæ voces si additæ fuissent eo quem dixi loco, ita interpretari licuisset Etenim quandiu solus fuit homo, anest mulier... ut ob benignitatem pueros propense educaret, tunc contigit ut ansam haberet. Illud autem eo notavi, ut magis pateret error, quem similis loquendi ratio viris doctissimis objecit. Is autem, quem dico, locus ea quæ retuli verba proxime antecedit. Ibi autem ita legitur (pag. 595): Επειδή κατέμαθε τὸν ἄνθρωπον· ἐπειδὴ εἶδεν ὅτι τὸ μικρὸν τοῦτο ζῶον πρὸς τὴν τῶν ἀγγέλων ὁμοτιμίαν ὁ Κύριος προεκαλεῖτο, διὰ τῆς ἀρετῆς ἀνάγων αὐτὸν, καὶ διὰ σωφροσύνης τῶν κατὰ τὸν βίον, ἐπεὶ τὴν τελείωσιν τῆς ψυχῆς· λείπει. Εως γάρ, etc. Postquam consi deravit hominem: postquam vidit exiguu hoc ani mal a Domino ad angelorum æqualitatem advocari, ut qui ipsum per virtutem ac rerum mundanarum

col. 27–28page 10 of 77

PG 31:27ἐπειδὴ κατέμαθε τὸν ἄνθρωπον, ἐπειδὴ 595): Εἶδον ἐγὼ τὰ μισανθρωπότατα των ζώων ἐν τοῖς σταδίοις πολλάκις, ἢ εἶδον ἢ ἤκουσα (α)· ἀσφαλής Οὕτω καὶ ὁ διάβολος ἐν τῇ εἰκόνι τὸ μισόθεον ἔδειξεν, ἐπειδὴ Θεοῦ προσάψασθαι οὐκ ἐδύνατο. Οὕτως ὁ εἰς ἡμᾶς πόλεμος ἀπόδειξιν ἔχει τοῦ θεομάχον εἶναι τὸν πονηρὸν, καὶ πρῶτον πολεμεῖν τῷ Δεσπότῃ. Ἐκεῖνος κατήγαγεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχὼ τὸν ἄνθρωπον, ἀπὸ τῶν ὑψηλῶν ἐπὶ τὰ κοῖλα· ἐπὶ μὲν τῆς ὀρεινῆς ἡ Ἱερουσαλήμ, ἡ δὲ Ἱεριχώ κάτω ἐν τῇ ἁλμυρᾷ θαλάσσῃ. Εἴ τις ὑμῶν εἶδε τὸν τόπον, οἶδε τῶν λεγομένων τὴν ἀλήθειαν, ὅτι Ιεριχὼ μὲν ἔχει τὰ κοίλα τῆς Παλαιστίνης, Ἱερουσαλὴμ δὲ ἐπὶ τῆς κορυ φῆς ἐρήρεισται, τὴν ἄκραν κατέχουσα τοῦ ὄρους τοῦ διὰ πάσης ἐκείνης τῆς χώρας ανεστηκότος.

ó moderatum usum eveheret ad animæ perfectionem, etc. ipsa loca, in quibus Basilius ea quam dixi formula Ubi notare operæ pretium est, vocem àɛɛɩ in Parisiensi editione additam fuisse, ut monerentur, qui legerent, aliquid hoc loco deesse; sed tamen nihil deest, vocemque dɛ(ñɛɩ delendam esse constat ex libris veteribus, in quibus illius ne vestigium quidem exstat. Inepta autem illa loquendi ratio ut Parisiensis editionis auctores, ita eruditissimum quoque virum Combefisium decepit. Putarunt hæc verba, ἐπειδὴ κατέμαθε τὸν ἄνθρωπον, ἐπειδὴ ɛidɛv ötɩ, etc., referri ad aliquid quod sequi deberet, cum tamen ad ea quæ præcedunt referrentur. Itaque ex iis quæ paulo ante leguntur verbis ejus loci sententia peti debet, sic ut vox èñovηpeúsato, quæ ini:io periodi superioris invenitur, subaudiatur: quilus probe intellectis, perspicuum est totius ejus loci hanc esse sententiam: Diabolus maligne se gessit, cum vidit multum homini affluere voluptatis.... Rursus se maligne gessit, cum consideravit hominem, el cum vidit exiguum hoc animal a Domino ad angelorum æqualitatem advocari, etc. Ergo erraverunt quidem, qui hic aliquid a librariis omissum fuisse arbitrati sunt: sed eos multo minus reprehendendos esse judico, quam scriptorem ipsum, qui quod male locutus est, errandi occasionem dedit. Nec ita multo infra cum auctor pantherarum in homines odium describere vellet, his verbis usus est (pag. 595): Εἶδον ἐγὼ τὰ μισανθρωπότατα των ζώων ἐν τοῖς σταδίοις πολλάκις, ἢ εἶδον ἢ ἤκουσα (α)· ἀσφαλής yàp Łotw ¿hóyo;. Vidi ego sæpe in stadiis infestissima homini animalia, aut vidi, aut audivi: tutus enim sil nobis sermo. Primum scriptor ait vidisse se: sed quasi religione tactus, statim addit se aut vidisse, aut audivisse. Ita autem loqui, ut mihi quidem videtur, ejus est, qui in privatis ac familiaribus colloquiis tempus jucunde terere cupit, non ejus, qui publicam concionem ad populum habet. Præterea qui dicit se aliquid sæpe vidisse, quomodo dicere potest, se aut vidisse, aut audivisse? Nam fieri potest quidem aliquando, ut si rem aliquam semel viderimus, dubitemus utrum eam viderimus, an audiverimus: sed si sæpe aliquid viderimus, omnis et dubitatio et religio tollitur, consciique sumus nobis, nos id vidisse. Moneo alicubi (b), banc dicendi formulam, ego vidi, ego novi, ſamiliarissimam fuisse Basilio Magno, ob idque non valde admodum dubito, quin orationis auctor, cum ita locutus est: Vidi ego sæpe in stadiis, etc., aut Basilius ipse, aut certe ejus aliquis imitator eximius videri voluerit: sed cum ita futurum speraret, sibi nimis blandiebatur. Nemini enim persuaderi poterit, Basilium eum fuisse, qui diceret vidisse se aliquid sæpe, et tamen statim dubitaret, an id unquam vidisset: velim oculis perlustrentur usus est: quæ si quispiam legerit, magis ac magis intelliget Basilium nihil tale dixisse, quale in hac concione reperitur. Unum si addidero, reliqua omittam. Statim igitur ita scribit auctor (pag. 595): Οὕτω καὶ ὁ διάβολος ἐν τῇ εἰκόνι τὸ μισόθεον ἔδειξεν, ἐπειδὴ Θεοῦ προσάψασθαι οὐκ ἐδύνατο. Οὕτως ὁ εἰς ἡμᾶς πόλεμος ἀπόδειξιν ἔχει τοῦ θεομάχον εἶναι τὸν πονηρὸν, καὶ πρῶτον πολεμεῖν τῷ Δεσπότῃ. Ἐκεῖνος κατήγαγεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἱεριχὼ τὸν ἄνθρω πον, ἀπὸ τῶν ὑψηλῶν ἐπὶ τὰ κοῖλα· ἐπὶ μὲν τῆς ὀρεινῆς ἡ Ἱερουσαλήμ, ἡ δὲ Ἱεριχώ κάτω ἐν τῇ ἁλμυρᾷ θαλάσσῃ. Εἴ τις ὑμῶν εἶδε τὸν τόπον, οἶδε τῶν λεγομένων τὴν ἀλήθειαν, ὅτι Ιεριχὼ μὲν ἔχει τὰ κοίλα τῆς Παλαιστίνης, Ἱερουσαλὴμ δὲ ἐπὶ τῆς κορυ φῆς ἐρήρεισται, τὴν ἄκραν κατέχουσα τοῦ ὄρους τοῦ διὰ πάσης ἐκείνης τῆς χώρας ανεστηκότος. Sic etiam diabolus suum in Deum odium patefacit in imagine cum Deum attingere non possit. Sic exillato bello liquet malignum illum Dei hostem esse, ac primum Domino ipsi bellum gerere. Ille hominem ab Jerusalem in Jericho abduxit, ab altis ad cava. Nimirum Jerusalem in montana regione sita est; Jericho vero in depresso ac humili loco ad Salsum mare. Si quis vestrum vidit locum, vera esse novit quæ dicuntur, Jericho videlicet in Palæstinæ cavis locari, Jerusalem vero in summo loco sitam esse montis ejus, qui per totam illam regionem assurgit, cacumen occupantem. Hæc dum legerem, mihi visa sunt non satis inter se cohærere. Hic si sermo esset de amore proximi, faterer exemplum ejus hominis, qui ab Jerusalem in Jericho descendebat *, apte et commode allatum fuisse: sed hoc loco ejusmodi excmplum ita intempestive adductum est, ut oratio prorsus dissoluta esse videatur. Certe si alius quivis idoneus auctor diaboli in Deum aut in homines odium ostendere instituisset, hoc exemplum proferre nunquam cogitasset, cum sexcenta sint et aptissima et notissima, quibus ad id commonstrandum uti liceret. Quomodo ergo Basilius horum auctor dici merito possit, qui unus omnium in aptis exemplis proferendis felicissimus fuisse comperitur? Præterea quæ sequuntur, nimirum Jerusalem in montana regione sita est; Jericho vero in depresso ac humili loco ad Salsum mare; si quis vestrum vidit locum, novit vera esse quæ dicuntur, etc., hominis sunt, qui vana serio dicit, non gravissimi Patris, qui ubique convenientissima quæque et utilissima docet. Luc. x, 30. a) Emendatio obvia, xal ɛidov xal fixovna, et vidi, et audivi alius qui viderant; † pro xal descriptor legerit prona estenim utriusque, voculæ in codd. 15. Auctor, quisquis est, aut Basilius ipse videri voluit, aut certe Basilianus esse studuit. Nam aliquando verba ipsa, sæpe sententias ab eo sumpsisse deprehenditur. Quæ ergo hic dicta sunt aut de ira, aut de invidia, aut de avaritia, non aliunde magis mss. permutatio. EDIT. (b) Lege num. 29.

col. 29–30page 11 of 77

PG 31:29589): Πῶς ἀσχημονεῖ ὁ θυμώδης; Αποτίθεται τὸ σχῆμα τὸ ἀνθρώπινον, θηρίου σχῆμα μεταλαμβάνει. Εννόησον τὸν θυμούμενον· ἐπέζεσεν αὐτῷ ὁ θυμὸς, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ὑπηλλάγησαν, οὐκ εἰσὶν οἱ αὐτοὶ ὀφθαλμοί· πῦρ βλέπει, ἀνέδραμεν αὐτῷ τὸ αἷμα, περιέζεσε τὴν καρδίαν, ὑπέδραμε τους χιτῶνας τῶν ὀφθαλμῶν, ἐγένετο ύφαιμος έγχωρῶν τῷ πάθει, Αλλοίωσεν αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμούς. Ανὴρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων. Ἐὰν ἴδῃς τὸν θυμούμενον τοὺς ὀδόντας παραθήγοντα, ἐνθυμήθητι ὅτι συΐ ἔοικεν ὁ τοιοῦτος.... ἐὰν ἴδῃς τὸν θυμούμενον πατρὸς μὲν ἐπιλανθανόμενον, παιδὸς δὲ ἀγνοοῦντα σῶμα.... καὶ γέγονε κακῶν φιλονεικία. Ο δὲ ἐν κακῶν ἁμίλλαις νικῶν, οὗτος ἀθλιώτερός ἐστιν. Καὶ παρθένος, καὶ μεμνηστευμένη ἀνδρὶ, ἐπιτηδεία πρὸς τὴν τῆς οἰκονομίας διακονίαν ἐκρίθη, ἵνα καὶ ἡ παρθενία τιμηθῇ, καὶ ὁ γάμος μὴ φαυλισθῇ. Η παρθενία μὲν γὰρ ὡς ἐπιτηδεία πρὸς ἁγιασμὸν ἐξελέγη· διὰ δὲ τῆς μνηστείας αἱ ἀρχαὶ τοῦ γάμου συμπαρελήφθησαν ὁμοῦ δὲ ἵνα καὶ μάρτυς οἰκεῖος ᾖ τῆς καθαρότητος Μαρίας ὁ Ἰωσὴν, καὶ μὴ ἔκδοτος εἴη τοῖς συκοφάν ταῖς ὡς τὴν παρθενίαν βεβηλώσασα, μνηστήρα είχε τοῦ βίου φύλακα. Διὰ τοῦτον ἀδελφοὶ μὲν ἀλλήλους Αγνόησαν· γονεῖς δὲ καὶ τέκνα τῆς φύσεως ἐπελάθοντο.... καὶ τίνος οὐχὶ ἰοβόλων ἀναιδέστερον ἐφορμῶντες, οὐ πρότερον ίστανται πρὶν ἢ διὰ μεγάλου καὶ ἀνηκέστου κακοῦ... διαπνευσθῇ τὸ φλεγμαίνον... Ορεγομένοις γὰρ τῆς ἀντιλυπήσεως, περιζεῖ μὲν τῇ: Εἴρηται δὲ τῶν καρδίᾳ τὸ αἷμα, ὥσπερ βία πυρὸς κυκώμενον καὶ παλαιῶν τινι καὶ ἕτερος λόγος, ὅτι ὑπὲρ τοῦ λαβεῖν παφλάζον· πρὸς δὲ τὴν ἐπιφάνειαν ἐξανθῆσαν, ἐν τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου τὴν παρθενίαν τῆς ἄλλῃ μορφῇ τὸν ὀργιζόμενον ἔδειξε· τὴν συνήθη πᾶσι Μαρίας ἡ τοῦ Ἰωσὴφ ἐπενοήθη μνηστεία. καὶ γνωρίμην, ὥσπερ τι προσωπεῖον ἐπὶ σκηνής, ὑπαλλάξαν. Οφθαλμοὶ μὲν γὰρ ἐκείνοις οἱ οἰκεῖοί τε καὶ συνήθεις Αγνόηνται, παράφορον δὲ τὸ ὄμμα, καὶ πῦρ ἤδη βλέπει, καὶ παραθήγει τὸν ὁδόντα κατὰ τῶν συῶν τοὺς ὁμόσε χωροῦντας. Πρόσωπον πελιδνὸν καὶ ύφαιμον... ἐν γὰρ ἁμίλλαις πονηραῖς, ἀθλιώτερος ὁ νικήσας. Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ἐκυοφορήθη ὑπὸ Μαρίας κατ' οἰκονομίαν Θεοῦ, ἐκ σπέρματος μὲν Δαβίδ, Πνεύματος δὲ ἁγίου.... Καὶ ἔλαθεν τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου ἡ παρθενία Μαρίας, καὶ ὁ τοκετὸς αὐτῆς, ὁμοίως καὶ ὁ θάνατος τοῦ Κυρίου.

efferatus est aspectus, atque igne jam micat. Quin et grassantium suum more dentes acuit. Facies est livida et sanguine suffusa... Nam in malis pugnis miserior est qui vincit. Hæc autem eo retuli paulo fusius, ne quis miraretur quod hæc oratio inter veras ac germanas Basilii orationes in omnibus libris posita sit. Cum enim animadvertissent librarii, multa in ea reperiri, quæ in Basilii concionibus reperirentur, facile adducti sunt, ut ipsam inter ge nuina illius scripta collocarent. sumpta esse constat, quam e Basilii libris, qui, ut illorum et proprii et consueti oculi non cognoscuntur, notam est, his de vitiis pulcherrimas orationes habuit. Imo etiam si quis diligenter legat eam concionem, cui titulus est: Quod Deus non est auctor malorum, inde quoque aliquid expressum fuisse agnoscet. Nunc, ut ea de re existimare cuique liceat, proferam locum unum, ex quo de cæteris conjectura tieri possit. Auctor igitur sic loquitur (pag. 589): Πῶς ἀσχημονεῖ ὁ θυμώδης; Αποτίθεται τὸ σχῆμα τὸ ἀνθρώπινον, θηρίου σχῆμα μεταλαμβάνει. Εννόησον τὸν θυμούμενον· ἐπέζεσεν αὐτῷ ὁ θυμὸς, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ὑπηλλάγησαν, οὐκ εἰσὶν οἱ αὐτοὶ ὀφθαλμοί· πῦρ βλέπει, ἀνέδραμεν αὐτῷ τὸ αἷμα, περιέζεσε τὴν καρδίαν, ὑπέδραμε τους χιτῶνας τῶν ὀφθαλμῶν, ἐγένετο ύφαιμος έγχωρῶν τῷ πάθει, Αλλοίωσεν αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμούς. Ανὴρ θυμώδης οὐκ εὐσχήμων. Ἐὰν ἴδῃς τὸν θυμούμενον τοὺς ὀδόντας παραθήγοντα, ἐνθυμήθητι ὅτι συΐ ἔοικεν ὁ τοιοῦτος.... ἐὰν ἴδῃς τὸν θυμούμενον πατρὸς μὲν ἐπι λανθανόμενον, παιδὸς δὲ ἀγνοοῦντα σῶμα.... καὶ γέγονε κακῶν φιλονεικία. Ο δὲ ἐν κακῶν ἁμίλλαις νικῶν, οὗτος ἀθλιώτερός ἐστιν. Quomodo inhonestus est, qui iracundus est? Exuit habitum humanum, belluimum habitum induit. Finge tibi animo iratum; efertɛit in ipso ira, et oculi mutati sunt: non sunt iidem oculi, ignescunt: excurrit ipsius sanguis, circum cor ebullit, tunicas subit oculorum: suffunditur sanguine, cum morbo succumbil; alteral oculos suos. • Vir iracundus est inhonestus. › Si videris iratum dentes V. De homilia in humanam Christi generationem 16. Antequam eruditorum de hac oratione opiniones referamus, abs re non erit paucis adnotare, quæ nobis in ea scitu digna visa sunt. Primum igitur scriptor, quicunque ille fuit, multas affert causas, cur Maria desponsata sit viro: quas, si unam excipias, de qua paulo post commodius dicam, hoc loco exscribere non pigebit. Et quoniam præstat ipsos auctores audire, ipsa Græca verba referre statui. Sic igitur loquitur (pag. 598): Καὶ παρθένος, καὶ μεμνηστευμένη ἀνδρὶ, ἐπιτηδεία πρὸς τὴν τῆς οἰκονομίας διακονίαν ἐκρίθη, ἵνα καὶ ἡ παρθενία τιμηθῇ, καὶ ὁ γάμος μὴ φαυλισθῇ. Η παρθενία μὲν γὰρ ὡς ἐπιτηδεία πρὸς ἁγιασμὸν ἐξελέγη· διὰ δὲ τῆς μνηστείας αἱ ἀρχαὶ τοῦ γάμου συμπαρελήφθησαν ὁμοῦ δὲ ἵνα καὶ μάρτυς οἰκεῖος ᾖ τῆς καθαρότητος Μαρίας ὁ Ἰωσὴν, καὶ μὴ ἔκδοτος εἴη τοῖς συκοφάν ταῖς ὡς τὴν παρθενίαν βεβηλώσασα, μνηστήρα είχε acuentem, cogita hominem ejusmodi apro similem τοῦ βίου φύλακα. Εt virgo, et viro desponsata, habita Et esse.... si videris iratum patris obliviscentem, non est idonea ad hujus dispensationis ministerium, ut agnoscentem corpus filii... sicque malorum fit con- et virginitas honori esset, et matrimonium non contentio. Qui autem vincit in malorum certamine, is temneretur. Virginitas enim ut ad sanctimoniam magis miser est. Basilii autem verba sunt hæc (pag. apta, selccta est: per desponsationem vero compre83, 84 et seq.): Διὰ τοῦτον ἀδελφοὶ μὲν ἀλλήλους hensa sunt initia nuptiarum. Simul autem, ut et JoΑγνόησαν· γονεῖς δὲ καὶ τέκνα τῆς φύσεως ἐπελά- seph puritatis Mariæ esset testis domesticus, et ne θοντο.... καὶ τίνος οὐχὶ ἰοβόλων ἀναιδέστερον ἐφορ- calumniatoribus foret obnoxia, quasi virginitatem μῶντες, οὐ πρότερον ίστανται πρὶν ἢ διὰ μεγάλου contaminasset, sponsum habebat vitæ custodem. Nec καὶ ἀνηκέστου κακοῦ... διαπνευσθῇ τὸ φλεγμαίνον... ita multo infra, antiqui cujusdam sententiam proΟρεγομένοις γὰρ τῆς ἀντιλυπήσεως, περιζεῖ μὲν τῇ ponens, idem auctor sic scribit: Εἴρηται δὲ τῶν καρδίᾳ τὸ αἷμα, ὥσπερ βία πυρὸς κυκώμενον καὶ παλαιῶν τινι καὶ ἕτερος λόγος, ὅτι ὑπὲρ τοῦ λαβεῖν παφλάζον· πρὸς δὲ τὴν ἐπιφάνειαν ἐξανθῆσαν, ἐν τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου τὴν παρθενίαν τῆς ἄλλῃ μορφῇ τὸν ὀργιζόμενον ἔδειξε· τὴν συνήθη πᾶσι Μαρίας ἡ τοῦ Ἰωσὴφ ἐπενοήθη μνηστεία. Allata est καὶ γνωρίμην, ὥσπερ τι προσωπεῖον ἐπὶ σκηνής, et alia ratio a quodam ex antiquis, videlicet excogiὑπαλλάξαν. Οφθαλμοὶ μὲν γὰρ ἐκείνοις οἱ οἰκεῖοί τε tatam fuisse Josephi desponsationem, ut Maria virgiκαὶ συνήθεις Αγνόηνται, παράφορον δὲ τὸ ὄμμα, καὶ πῦρ ἤδη βλέπει, καὶ παραθήγει τὸν ὁδόντα κατὰ τῶν συῶν τοὺς ὁμόσε χωροῦντας. Πρόσωπον πελιδνὸν καὶ ύφαιμον... ἐν γὰρ ἁμίλλαις πονηραῖς, ἀθλιώτερος ὁ νικήσας. Per iram fratres se invicem ignoravere: parentes quoque et liberi naturæ obliti sunt... ac impudentius venenata quavis bestia irruentes, non prius desistunt quam inflammatio per magnam immedicabilemque perniciem.... discutiatur... Nam circa cor quidem in iis qui vindictam anhelant, efferrescit sanguis, utpote vi ignis exagitatus ac æstuans: in superficie autem efflorescens, irascentem in alia forma ostendit, consuetam et notam omnibus formam tanquam personam in scena commutans. Nam nitas lateret hujus mundi principem. Vix autem dubitari potest, quin antiqui nomine intelligendus sit martyr Ignatius, cujus hæc sunt verba in Epistola ad Ephesios: Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς ἐκυοφορήθη ὑπὸ Μαρίας κατ' οἰκονομίαν Θεοῦ, ἐκ σπέρματος μὲν Δαβίδ, Πνεύματος δὲ ἁγίου.... Καὶ ἔλαθεν τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου ἡ παρθενία Μαρίας, καὶ ὁ τοκετὸς αὐτῆς, ὁμοίως καὶ ὁ θάνατος τοῦ Κυρίου. Deus enim noster Jesus Christus conceptus est ex Maria, secundum dispensationem Dei ex semine quidem David, Spiritu autem sancto.... Et latuit principem sæculi hujus virginitas Mariæ, et partus ipsius, similiter et mors Domini. Ubi quasi præteriens monebo, deceptum videri doctissimum

col. 31–32page 12 of 77

PG 31:31(α) τῆς μνηστείας, ἐξελέγη ἡ μακαρία Παρθενος, οὐδὲν φωνὴν ἀγαλλιάσεως· ὄνομα θώμεθα τῇ ἑορτῇ ἡμῶν, τῆς παρθενίας ἐκ τῆς μνηστείας παραβλαβείσης. Αμφότερα εὗρεν ὁ Ἰωσήφ, καὶ τὴν κύησιν καὶ τὴν αἰτίαν, ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου. Μή φοβηθής παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· μηδ' ἐκεῖνο ἐνθυμηθῇς ὅτι ὑπονοίαις ἀτόποις συσκιάσεις τὸ ἁμάρτημα. Δίκαιος γὰρ προσ ηγορεύθης· οὐ πρός, 596): Πῶς οὖν δι' ἑνὸς, φησίν, εἰς πάντας ἦλθε τὸ λαμπτήριον; λαμπτήρ λαμπτήριον. ἄλλον λόγον εἰπεῖν οὐδὲν ἀτιμότερον τῶν εἰρημένων, ὅτι ὁ ἐπιτήδειος πρὸς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου καιρός, πάλαι προωρισμένος καὶ προδιατεταγμένος πρὸ καταβολῆς κόσμου, τότε ενειστήκει, καθ᾽ ἂν ἔδει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Ὑψίστου Θεοφόρον ἐκείνην συστήσασθαι σάρκα. Ἐπειδὴ δὲ ὁμότιμον τῆς καθαρότητος Μαρίας οὐκ εἶχεν ἡ κατ' ἐκείνην γενεὰ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματος ὑποδέξασθαι, προκατείληπτο δὲ διὰ

virum Tillemontium, cum scripsit (α) Origenem τῆς μνηστείας, ἐξελέγη ἡ μακαρία Παρθενος, οὐδὲν in hac homilia nomine cujusdam antiqui indicari. Nam intelligi debere martyrem Ignatium, ex gravissimo auctore Hieronymo confirmari potest: qui cum primum caput Matthæi interpretaretur (b), ita scripsit: Martyr Ignatius etiam quartam addidit causam, cur a desponsa!a conceptus sit: ut partus, inquiens, ejus celaretur diabolo, dum eum putat non de virgine, sed de uxore generatum. Nec indignum puto quod notetur, duo mysteria olim uno eodemque die fuisse celebrata, ortum Domini et Magorum adorationem. Auctor enim duo hæc mysteria ita exponit ac conjungit, ut obscurum non sit utrumque illis temporibus simul celebratum fuisse. Erat autem nomen diei festo, Theophania. Cum enim auctor jam orationi suæ finem imponere cogitaret, sic loquitur (pag. 602): 40аywµɛßá tɩva xal ħµsię φωνὴν ἀγαλλιάσεως· ὄνομα θώμεθα τῇ ἑορτῇ ἡμῶν, @copáva. Eloquamur et nos vocem aliquam exsultationis festum nostrum appellemus Theophaniam. Et, quando talia colligere cœpi, addam illud quoque, virginem Mariam Theotocon appellari. τῆς παρθενίας ἐκ τῆς μνηστείας παραβλαβείσης. Possum et aliam quamdam rationem proferre, nihilo his quas protulimus viliorem, quod videlicet idoneum ad incarnationem Domini tempus olim præfinitum et ante conditum orbem prædestinatum tunc instaret, in quo Spiritum sanctum et Allissimi virtutem oportebat carnem illam Dei gestatricem conformare. Quoniam vero illa hominum ætas nihil puritati Mariæ æquandum habebat, sic ut Spiritus sancti susciperet operationem, occupata autem jam erat per desponsationem, elccta est beata tirgo, nihi! ex desponsatione virginitate læsa. Auctor promiserat, ut dixi, allaturum se eximiam quamdam causam, cur desponsata fuisset virgo Maria: sed non videtur promissis stetisse. Etenim, si res attentius consideretur, non proprie affert causam, cur desponsata fuerit: sed ait solum eam, cum inventa fuisset jam per desponsationem occupata, propterea electam fuisse, quod alia nulla virgo ei illa ætate par esset puritate. Ex auctoris igitur verbis discimus, non cur fuerit viro desponsata, sed cur virginibus cæteris anteposita sit, videlicet ob puritatem. Quod addit auctor, puritatem Mariæ nihil læsam fuisse ex desponsatione, id ut ad rem non pertinet, ita a nemine in dubium revocatur. Aut nihil tale promisisset Basilius, aut, si promisisset, dignum aliquid promissis dixisset. Illud quoque quod mox legitur: Αμφότερα εὗρεν ὁ Ἰωσήφ, καὶ τὴν κύησιν καὶ τὴν αἰτίαν, ὅτι ἐκ Πνεύματος ἁγίου. Utrumque invenit Joseph, et graviditatem, et causam, quod ex Spiritu sancto, mibi displicet. Et vero in his verbis videtur inesse insuave aliquid et inelegans; nec admodum dubito quin alius quivis scriptor addidisset voculam aliquam, qua orationem suam ornatiorem reddidisset. Nec magis placet locus ille (ibid.), ubi scriptor angelum ita cum Josepho colloquentem facit: Μή φοβηθής παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· μηδ' ἐκεῖνο ἐνθυμηθῇς ὅτι ὑπονοίαις ἀτόποις συσκιάσεις τὸ ἁμάρτημα. Δίκαιος γὰρ προσ ηγορεύθης· οὐ πρός, etc. Noli timere accipere Mariam conjugem tuam, neque illud cogitaveris obumbraturum te peccatum absonis quibusdam commentis. Nam vocatus es justus, non est autem, etc. Nam illud quidem: Mi çoros mapalatɛiv Mapidµ thy yuvaixá sov, unde sumptum sit, probe scio: sed reliqua ubi legantur, nescio, nisi forte in apocryphis quibusdam scripturis, quibus auctor alio loco manifeste usus est, ob idque idipsum ex iisdem fontibus hausisse merito credi potest. At Basilius ut veras Scripturas assiduo versabat in manu, ita apocryphas non legebat: aut si legeret, eas tantopere contemnebat, ut ipsis uti semper puduerit. Mox suspicabar scriptorem aliquid mutuatum fuisse ex apocryphis nunc id ei contigisse affirmare 17. Jam more nostro disputemus merito an immerito hæc oratio tribuatur Basilio. Eruditissimi viri Combefisius et Dupinus ne videntur quidem hanc orationein suspectam habuisse. Tillemontius vero, vir acerrimo judicio præditus, ait eam in dubiis poni posse. Nec prætereundum silentio, hanc concionem deesse in aliquibus libris veteribus: sed nihil inde satis firmi ad eam rejiciendam concludi posse, vident, opinor, omnes. Quare necessario recurrendum ad alia principia, ipsaque oratio in se consideranda; num quid in ea inveniri possit, quod nobis ad judicandum facem præferat. Primum occurrit illud (pag. 596): Πῶς οὖν δι' ἑνὸς, φησίν, εἰς πάντας ἦλθε τὸ λαμπτήριον; Quomodo igilur per ■num, inquit, in omnes splendor devenit? Quod ut verum fatear, prorsus peregrinum et a Basilii consuetudine alienum mihi videtur. Nam, nisi valde fallor, ut apud cæteros bonos auctores, ita apud Basilium λαμπτήρ usitate dicitur, non λαμπτήριον. Aliquanto post magni aliquid dicturum se pollicitus auctor, tamen præter exspectationem nihil ejusinodi dicit. Postquam enim attulerat aliquot causas, cur Maria virgo desponsata sit, aliam prolaturus, sic loquitur (pag. 598): "Exw tɩvà xal ἄλλον λόγον εἰπεῖν οὐδὲν ἀτιμότερον τῶν εἰρημένων, ὅτι ὁ ἐπιτήδειος πρὸς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου καιρός, πάλαι προωρισμένος καὶ προδιατεταγμένος πρὸ καταβολῆς κόσμου, τότε ενειστήκει, καθ᾽ ἂν ἔδει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Ὑψίστου thy sopopov Exely ouσhacha cápa. 'Emeôh Θεοφόρον ἐκείνην συστήσασθαι σάρκα. Ἐπειδὴ δὲ ὁμότιμον τῆς καθαρότητος Μαρίας οὐκ εἶχεν ἡ κατ' ἐκείνην γενεὰ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματος ὑποδέξασθαι, προκατείληπτο δὲ διὰ • Matth. 1, (a) Vie de S. Basile, p. 301. (b) Hieronym. in Matth. Hb. 1, cap. 1.

col. 33–34page 13 of 77

PG 31:33Δηλοῖ δὲ 601): Οὐ μὴν οὐδ᾽ ἐκεῖνο τοῖς περιέργως τὰ κατὰ τὸν τόκον ἐκλαμβάνουσιν εἰπεῖν ὑπάρχει, ὅτι ὁ ἀστὴρ τοῖς κομήταις παραπλήσιος ἦν, οἵπερ μάλιστα δοκοῦσι βασιλέων διαδοχὰς δηλοῦντες κατ' οὐρανὸν ἔστασθαι. Οἷα δὲ καὶ τὰ ἀποτελεσματικά; Ο δεῖνα οὖλος, φησί, τὴν τρίχα, καὶ χαροπός, Κριοῦ γὰρ ἔχει τὴν ὥραν· τοιοῦτον δέ πως ὀφθῆναι τὸ ζῶον. ᾿Αλλὰ καὶ μεγαλόφρων, ἐπειδὴ ἡγεμονικόν ὁ κριός καὶ προετικὸς, καὶ πάλιν ποριστικός, ἐπειδὴ τὸ ζῶον τοῦτο καὶ ἀποτίθεται ἀλύπως τὸ ἔριον, καὶ πάλιν παρὰ τῆς φύσεως ῥᾳδίως επαμφιέννυται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ταυριανός τληπαθής, φησὶ, καὶ δουλικός, ἐπειδὴ ὑπὸ ζυγὸν ὁ ταῦρος. Καὶ ὁ Σκορπιανὸς πλήκτης διὰ τὴν πρὸς τὸ θηρίον ὁμοίωσιν. Ὁ δὲ Ζυγιανὸς δίκαιος, διὰ τὴν παρ' ἡμῖν τῶν ζυγῶν ἰσότητα. Τούτων τί ἂν γένοιτο καταγελαστότερον;.... Πῶς οὖν ἐκεῖθεν τὰς προηγουμένας αἰτίας λέγων ὑπάρχειν τοῖς τῶν ἀνθρώπων βίοις, ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν βοσκημάτων τῶν γεννωμένων ἀνθρώπων τὰ ἤθη χαρακτηρίζεις;.... Τί οὖν δυσωπεῖς μὲν ἡμᾶς ἀπὸ τῆς ἀξιοπιστίας τῶν ἄστρων; καὶ ἡ κατὰ τὸν Ζαχαρίαν ἱστορία, ὅτι μέχρι παντὸς παρθένος ἡ Μαρία. Λόγος γάρ τίς ἐστι, καὶ οὗτος ἐκ παραδόσεως εἰς ἡμᾶς ἀφιγμένος, ὅτι ὁ Ζαχαρίας ἐν τῇ τῶν παρθένων χώρᾳ τὴν Μαριάμ κατατάξας μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου κύησιν, ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων κατεφι νεύθη μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου, ἐγκληθεὶς ὑπὸ τοῦ λαοῦ ὡς διὰ τούτου κατασκευάζων τὸ παράδοξον ἐκεῖνο καὶ πολυύμνητον σημεῖον, παρθένον γεννήσασαν, καὶ τὴν παρθενίαν μὴ διαφθείρασαν. (α)

PRGFATIO. possum. Ejus haec sunt verba (pag. 600): Δηλοῖ δὲ quæ mihi displiceant, nihil tamen me magis movit, quam quod de cometis dicitur. Verba auctoris sunt hæc (pag. 601): Οὐ μὴν οὐδ᾽ ἐκεῖνο τοῖς περιέργως τὰ κατὰ τὸν τόκον ἐκλαμβάνουσιν εἰπεῖν ὑπάρχει, ὅτι ὁ ἀστὴρ τοῖς κομήταις παραπλήσιος ἦν, οἵπερ μάλιστα δοκοῦσι βασιλέων διαδοχὰς δηλοῦντες κατ' οὐρανὸν ἔστασθαι. Neque vero iis qui curiose exponunt quæ ad partum pertinent, illud dicere licet, stellam fuisse cometis assimilem, qui maxime ad significandas regum successiones videntur in calo consistere. Certe ita videri potuit cuivis alteri potius quam Basilio Magno. Etenim is non erat, qui aut crederet regum successiones cometis significari, aut ad id credendum alios induceret. Ita enim errores genethliacorum atque commenta confutat, ut ejusmodi cometarum fabulam tantum non nominatim. repudiet. Pauca ex multis referam (a). Sic igitur loquitur: Οἷα δὲ καὶ τὰ ἀποτελεσματικά; Ο δεῖνα οὖλος, φησί, τὴν τρίχα, καὶ χαροπός, Κριοῦ γὰρ ἔχει τὴν ὥραν· τοιοῦτον δέ πως ὀφθῆναι τὸ ζῶον. ᾿Αλλὰ καὶ μεγαλόφρων, ἐπειδὴ ἡγεμονικόν ὁ κριός καὶ προετικὸς, καὶ πάλιν ποριστικός, ἐπειδὴ τὸ ζῶον τοῦτο καὶ ἀποτίθεται ἀλύπως τὸ ἔριον, καὶ πάλιν παρὰ τῆς φύσεως ῥᾳδίως επαμφιέννυται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ταυριανός τληπαθής, φησὶ, καὶ δουλικός, ἐπειδὴ ὑπὸ ζυγὸν ὁ ταῦρος. Καὶ ὁ Σκορπιανὸς πλήκτης διὰ τὴν πρὸς τὸ θηρίον ὁμοίωσιν. Ὁ δὲ Ζυγιανὸς δίκαιος, διὰ τὴν παρ' ἡμῖν τῶν ζυγῶν ἰσότητα. Τούτων τί ἂν γένοιτο καταγελαστότερον;.... Πῶς οὖν ἐκεῖθεν τὰς προηγουμένας αἰτίας λέγων ὑπάρχειν τοῖς τῶν ἀνθρώπων βίοις, ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν βοσκημάτων τῶν γεννωμένων ἀνθρώπων τὰ ἤθη χαρακτηρίζεις;.... Τί οὖν δυσωπεῖς μὲν ἡμᾶς ἀπὸ τῆς ἀξιοπιστίας τῶν ἄστρων; etc. Quales autem producuntur effectus? Hujus capilli, inquiunt, futuri sunt crispi, oculive decori: Arielis scilicet habet horam: namque anima! illud quodammodo tali est aspectu. Quin etiam erit grandi animo et elato, quippe penes arietem est. prin cipatus: erit et largus, et rursus quæstuosus, quandoquidem hoc animal et citra molestiam deponit lanam, el rursus facile a natura vestitur. Sed natum in Tauro, tolerantem esse laborum dicunt, alque servilem: quoniam jugo taurus subjicitur. Qui vero editus est sub Scorpione, erit.percussor, ob eam quam καὶ ἡ κατὰ τὸν Ζαχαρίαν ἱστορία, ὅτι μέχρι παντὸς παρθένος ἡ Μαρία. Λόγος γάρ τίς ἐστι, καὶ οὗτος ἐκ παραδόσεως εἰς ἡμᾶς ἀφιγμένος, ὅτι ὁ Ζαχαρίας ἐν τῇ τῶν παρθένων χώρᾳ τὴν Μαριάμ κατατάξας μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου κύησιν, ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων κατεφι νεύθη μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου, ἐγκληθεὶς ὑπὸ τοῦ λαοῦ ὡς διὰ τούτου κατασκευάζων τὸ παράδοξον ἐκεῖνο καὶ πολυύμνητον σημεῖον, παρθένον γεννήσασαν, καὶ τὴν παρθενίαν μὴ διαφθείρασαν. Declarat autem et Zachariæ historia, Mariam perpetuo virginem permansisse. Ferunt enim, et id ex traditione ad nos usque pervenit, Zachariam cum Mariam in virginum loco post Domini partum posuisset, templum inter et aram occisum a Judæis fuisse, videlicet accusatum a populo, quod hac ratione confirmaret admirabile illud et perquam decantatum signum, virginem peperisse, nec tamen virginitatem corrupisse. Mirum videri debet tantas ineptias in re seria dici potuisse: nec minus mirari subit ejusmodi orationem tam diu Basilio Magno fuisse tributam. Olim caput vicesimum quintum Matthæi exponens Hieronymus, similem ſabellam confutavit. Cum ergo venisset ad eum locum, ubi mentio fit ejus Zachariæ, qui inter templum et altare occisus est, quaereretque quis sit iste Zacharias, ita loquiwr: Alii Zachariam patrem Joannis intelligi volunt, cx quibusdam apocryphorum somniis approbantes, quod propterea occisus sit, quia Salvatoris prædicarit adventum. Hoc quia de Scripturis non habet auctoritaLem, eadem facilitate contemnitur, qua probatur. Certe duæ illæ fabellæ ita inter se conveniunt, ut ex uno eodemque fonte profectæ esse videantur. Ego autem male de Magno illo Basilio existimare mihi viderer, si eum putarem tam fœde somniasse, ut pro veris apocryphorum somnia narrarit. Ubi et illud præterea notari potest, auctoris sententiam nihil ex hoc commento juvari. Nam probare instituerat Mariam virginitatem illibatam semper servasse: id quod non probavit. Etsi enim in ordinem virginum allecta fuisset Maria, etiam post Domini partum, tamen semper quæri posset, utrum in eo gradu quem consecuta fuerat, ad mortem usque permanserit. Etenim si paulo post Domini partum ab eo ordine exciderit, aliosque liberos ex ea susce- cum isto animali habet similitudinem. Qui autem perit Josephus, ipsam non semper virginem exstitisse constat. Quare si auctor firma ratione ¡ robare vellet, Mariam semper virginem fuisse, non satis erat dicere, eam in virginum loco a Zacharia post Domini partum positam esse, sed ostendere debuisset, ipsam in eo ordine in quo semel fuerat collocata, usque ad extremum spiritum perseverasse: id quod non præstitit. Auctorem in re simili a scopo errasse jam vidimus: Basilius autem unus omnium felicissime attingere scopum novit, et cum semel aliquid sibi probandum proposuit, nunquam aliud probat.Porro cum multa sint in hac oratione, (α) Hom. 6 in Hex., p. 55 et seq. in Libra natus est, futurus est justus, propter librarum apud nos æqualitatem. Quid his magis ridiculum esse possit?... Quomodo igitur illinc pracipκας vitæ humanæ causas proficisci doces, et ex terrenis pecudibus nascentium hominum mores exprimis alque effingis?.... Quid ergo fidem ex astris tibi faciens perterrefacis nos? Qui, quod ad hominum ortum attinet, non pluris fecit astra eorumque motus, is, ut mihi quidem videtur, minime omnium dicero potuit regum successiones cometis indicari. Jam ad alia properabimus, sed si prius illud unum adje cerimus, tantam variantium lectionum copiam in

col. 35–36page 14 of 77

PG 31:35603). Φησὶν ὁ ταῦτα πλάσας ὅτι· Ἐὰν γένωνται αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς τὰ ἄπλυτα χρώματα, εἰ λούσοισθε, μεταπίπτει εἰς καθαρότητα χιόνος. μεταπίπτει, μεταπίπτουσι, ἁμαρ τίαι. Αλλ' ἐπειδὴ οὐκ ἔχει χώραν γλυκαίνεσθαι τὰ ἁλμυρά, λέγομεν δὲ καὶ ἡμεῖς νῦν ἀπὸ Παλαιᾶς, εἴπωμεν τί ἀντιλέγουσι πρὸς τὰ ἐκ τῆς Παλαιᾶς λεγόμενα. ἐπειδὴ οὐκ ἔχει χώραν γλυκαίνεσθαι τὰ αλμυρά, (α) 604): Ὡς προσέχουσι δὲ λέγω, ὅθεν καὶ βαρύ τερον ἅπτομαι.... Τίς ἀσεβέστερος ἀναγέγραπται τοῦ ᾿Αχαάβ, ὡς ἀναγινώσκουσι λέγω. λέγω ὡς, ἐπειδὴ ὑμῖν λαλοῦμεν, εἴπω μεν καὶ σαφέστερον, 604): "Οσον ἂν πέσῃ ὁ ἰσχυρὸς, ταχεῖαν ἔχει τὴν ἀνάστασιν. ᾿Αγανακτεῖ ὁ Δαβίδ.... Εὐθὺς ἐπὶ τὸ φάρμακον ἐλήλυθεν· εἶδε τὸ τραῦμα προσέφυγε τῷ ἰατρῷ. Ημαρτον, φησὶ, καὶ εὐθὺς ἡ ἴασις. Καὶ ὁ Κύριος παρήνεγκέ σου τὸ ἁμάρτημα. Τέ γὰρ βούλει, ἓν ἁμάρτημα λογισθῆναι ὁσίοις, ἢ πολλήν δικαιοσύνην; Ἐποίησεν ἁμαρτίαν, ἀλλ' ἐποίησε καὶ πολλὰς δικαιοσύνας. Τί δίκαιον παρὰ δικαίῳ Θεῷ, τῶν ὀλίγων μνημονεῦσαι, ἢ τῶν πολλῶν ἐπιλανθάνεσθαι; Ἔστω ζυγὸς, καὶ ᾧ μετροῦμεν, μετρηθήσεται ἡμῖν. Εἰ πλείονα τὰ ἁμαρτήματα, ἔστω ἁμαρτωλός εἰ δὲ πλείονα τὰ δικαιώματα, ἔστω δίκαιος. Εἷς καὶ εἷς· τὰ γὰρ παρ' ἡμῖν πάντα ἐκ τοῦ πλείονος λέγε ται. Καὶ τοῦ λευκοῦ ἐστι λευκότερον, καὶ τοῦ γλυκέος εἰς σύγκρισιν ἄλλο γλυκύτερον· οὕτω καὶ οἱ δίκαιοι ἐσμεν ὡς ἄνθρωποι, οὐχ ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη. Οθεν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνη ἀκούει, ἡμεῖς δὲ μεταλήψει δικαιοσύνης δίκαιοι. Καὶ Μωϋσῆς ἐλάλησέ τι τῇ γλώττῃ, ἀλλ' οὐκ ἀπελήφθη τῇ ἱστορία.

PREFATIO. libris antiquis reperiri, ut si omnes voluissem dulcescendi locus. Ilæc enim cum eo quod sequitur, exscribere, modum excessissem. Eruditissimus vir Combefisius hoc cum animadvertisset ita scripsit: Hac homilia, quod crebro Ecclesiarum usu trila maxime plurimisque libris ecclesiasticis descripta, diversis scatet lectionibus, pro eo ac sibi quisque describens in suæ usum Ecclesiæ, indulsit, ut vocem aliquam mutaret, seu aliquid interpolaret, pro captu fidelis plebis, cui studebat, sive etiam antiquariis ita obrepsit. Nolim quidem cum doctissimo viro ea de re contendere: sed tamen hanc homiliam Ecclesiarum usu maxime tritam fuisse, nusquam invenio. Præterea idem ille quem dixi homo peritissimus monuit duas Basilii in jejunium orationes initio Quadragesimæ recitari solitas: in quibus tamen tanta diversarum lectionum copia non reperitur. Sed, ut ut hæc sunt, ego arbitror immensam illam variantium lectionum multitudinem ad meam opinionem confirmandam nonnihil valere. Nam experientia edoctus sum tam multam librorum antiquorum inter se discrepantiam vobɛlas sæpius certissimum signum esse. VI. De homilia in penitentiam. 18. Auctor hujus orationis, quisquis est, non in sibi proposuit, ut auditores suos ad pœnitentiam hortaretur, sed ut Novatianos et Montanistas, qui pœnitentiam negabant, confutaret. Ilanc orationem ab aliquo episcopo alterius episcopi rogatu compositam fuisse, prima verba aperte ostendunt. Eruditissimus vir Tillemontius ita de boc scripto disserit (a), ut ei exilem quamdam suspicionis notam inurat; sed fatetur ipsam pro vera ab eruditis hominibus hactenus habitam fuisse. Ego autem sive verba, sive verborum constructionem, sive sententias ipsas considerem, nihil unquam minus Basilianum vidi. Proferam aliquot loca, ex quibus id quod dieo, probari possit. Statim occurrit illud (p. 603). Φησὶν ὁ ταῦτα πλάσας ὅτι· Ἐὰν γένωνται αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν ὡς τὰ ἄπλυτα χρώματα, εἰ λούσοισθε, μεταπίπτει εἰς καθαρότητα χιόνος. Dicit tamen qui hæc condidit: Si fuerint peccata vestra velut colores qui elui non possunt, si modo lavemini, in nivis puritatem transibunt; ubi quivis alius homo paulum modo diligentior pro μεταπίπτει, transit, scripsisset μεταπίπτουσι, transibunt, videlicet aἱ ἁμαρτίαι. Nec ita multo post ita scriptum invenitur: Αλλ' ἐπειδὴ οὐκ ἔχει χώραν γλυκαίνεσθαι τὰ ἁλμυρά, λέγομεν δὲ καὶ ἡμεῖς νῦν ἀπὸ Παλαιᾶς, εἴπωμεν τί ἀντιλέγουσι πρὸς τὰ ἐκ τῆς Παλαιᾶς λεγόμενα. Sed quoniam rebus salsugine imbutis non datur dulcescendi locus, nosque nunc verba proferimus ex Veteri Testamento, referamus quid opponant adversus ea qua ex Veleri dicuntur. Melius, nisi fallor, abesset illud, ἐπειδὴ οὐκ ἔχει χώραν γλυκαίνεσθαι τὰ αλμυρά, quoniam rebus salsugine imbutis non datur 11 Reg. XII, (α) Tom. IX, p. 296 et 687.. cohærere non videntur; et qua ratione scriptor dixit relaturum se argumenta ex Veteri Testamento, quoniam rebus salsugine imbutis non datur dulcescendi locus, eadem plane dicere potuisset relaturum se are gumenta ex Novo Testamento, quoniam rebus salsugine imbutis non datur dulcescendi locus. Et vero non unum magis cohæret cum eo quod infertur, quam aliud: vel ut verius dicam, neutrum colaret. Hæc ut Basilii non sunt, ita nec quæ sequuntur (pag. 604): Ὡς προσέχουσι δὲ λέγω, ὅθεν καὶ βαρύ τερον ἅπτομαι.... Τίς ἀσεβέστερος ἀναγέγραπται τοῦ ᾿Αχαάβ, ὡς ἀναγινώσκουσι λέγω. Alloquor velut attentos, unde graviora attingo.... Quis magis impius quam Achaab descriptus est? velut legentibus loquor. His auctoris verbis, velut legentibus loquor, nihil simile in veris ac indubitatis Basilii orationibus invenitur: aut certe cumn illud, λέγω ὡς, big intra paucos versus positum vidi, peregrini aliquid et insoliti videre mihi visus sum. Atque in hac mea sententia confirmatus fui, cum incidi in ea quæ statim subjunguntur, ἐπειδὴ ὑμῖν λαλοῦμεν, εἴπω μεν καὶ σαφέστερον, quoniam alloquimur vos, 10quamur et clarius. Mihi enim persuadere non potui Basilium Magnum ita sui dissimilem fuisse, ut præter consuetudinem multa fere continenter dixerit, quæ dicere non solum nihil attinebat, sed quæ per se puerilia sunt et nugatoria. Nunc, ut leviora quædam omittamus, de scriptoris doctrina loquamur. Itaque de lapsu Davidis verba faciens auctor, sic scribit (pag. 604): "Οσον ἂν πέσῃ ὁ ἰσχυρὸς, ταχεῖαν ἔχει τὴν ἀνάστασιν. ᾿Αγανακτεῖ ὁ Δαβίδ.... Εὐθὺς ἐπὶ τὸ φάρμακον ἐλήλυθεν· εἶδε τὸ τραῦμα· προσέφυγε τῷ ἰατρῷ. Ημαρτον, φησὶ, καὶ εὐθὺς ἡ ἴασις. Καὶ ὁ Κύριος παρήνεγκέ σου τὸ ἁμάρτημα. Τέ γὰρ βούλει, ἓν ἁμάρτημα λογισθῆναι ὁσίοις, ἢ πολλήν δικαιοσύνην; Ἐποίησεν ἁμαρτίαν, ἀλλ' ἐποίησε καὶ πολλὰς δικαιοσύνας. Τί δίκαιον παρὰ δικαίῳ Θεῷ, τῶν ὀλίγων μνημονεῦσαι, ἢ τῶν πολλῶν ἐπιλανθά νεσθαι; Ἔστω ζυγὸς, καὶ ᾧ μετροῦμεν, μετρηθήσεται ἡμῖν. Εἰ πλείονα τὰ ἁμαρτήματα, ἔστω ἁμαρτωλός - εἰ δὲ πλείονα τὰ δικαιώματα, ἔστω δίκαιος. Εἷς καὶ εἷς· τὰ γὰρ παρ' ἡμῖν πάντα ἐκ τοῦ πλείονος λέγε ται. Καὶ τοῦ λευκοῦ ἐστι λευκότερον, καὶ τοῦ γλυκέος εἰς σύγκρισιν ἄλλο γλυκύτερον· οὕτω καὶ οἱ δίκαιοι ἐσμεν ὡς ἄνθρωποι, οὐχ ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη. Οθεν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνη ἀκούει, ἡμεῖς δὲ μεταλήψει δικαιοσύνης δίκαιοι. Καὶ Μωϋσῆς ἐλάλησέ τι τῇ γλώττῃ, ἀλλ' οὐκ ἀπελήφθη τῇ ἱστορία. Quantumvis sane cadat fortis, cito resurgit. Rem moleste fert David.... Statim accessit ad remedium: vidit vulnus, ad medicum confugit.. Peccavi,» inquit, et confestim adest medela. ‹ Et Dominus transtulit peccatum tuum”. › Quid enim vis, unumne peccatum imputari sanctis, an justitiam multam? Fecit peccatum, at fecit etiam justitias multas. Quid justum

col. 37–38page 15 of 77

PG 31:37605): Οὕτω καὶ οἱ δίκαιοι ἐσμεν ὡς ἄνθρωποι, οὐχ ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη. "Οθεν, ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη, Ἡμεῖς δὲ μεταλήψει δικαιοσύνης δίκαιοι. Καὶ Μωϋσῆς ἐλάλησέ τι τῇ γλώττη, ἀλλ' οὐκ ἀπελήφθη τῇ ἱστορία. Καὶ ᾿Αβραάμ, ὁ τετραπρόσωπα εἴδωλα ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ θεὶς, ἵν᾿ ὅθεν ἄν τις εἰσέλθῃ. τοῖς εἰδώλοις προσκυνήσῃ, μετανοήσας ἀνεκλήθη ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας. Εἰ πλείονα τὰ ἁμαρτήματα, ἔστω ἁμαρτωλός· εἰ δὲ πλείονα τὰ δικαιώματα, ἔστω δίκαιος. Εἷς καὶ εἶς Ἐδέξατο, καί φησι Θύσατε ταῦρον, καὶ στολὴν ἐξενέγκατε, καὶ ταύτην ἀρχαίαν, καὶ δακτύλιον ἐν τῇ χειρί. Ταῦτα πάντα παρερμηνεύεται μὲν, δηλοῖ δὲ συντόμως τὴν προτροπὴν τὴν ἀγαθὴν τοῦ ὑποδεξαμένου, οὐ πρὸς ἃ θέλω, 606): Πέτρος τρὶς ἀπαρνεῖται, καὶ κεῖται ἐν θεμελίῳ. Παῦλος ἀπὸ διωκτῶν κή ρυξ. ᾿Αλλ' ἐνταῦθά ἐστι ζήτημα. ᾿Αλλὰ τί λέγει

605): Οὕτω καὶ οἱ δίκαιοι ἐσμεν ὡς ἄνθρωποι, οὐχ ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη. "Οθεν, etc. Sic etiam ju sti sumus tanquam homines, non ut peccatum justitia. Unde, etc. Cætera non improbo; sed in illo, oux ὡς ἡ ἁμαρτία δικαιοσύνη, non ut peccatum justitia, obscuri aliquid et absoni inesse mihi videtur. Rursus ita statin legitur: Ἡμεῖς δὲ μεταλήψει δικαιοσύνης δίκαιοι. Καὶ Μωϋσῆς ἐλάλησέ τι τῇ γλώττη, ἀλλ' οὐκ ἀπελήφθη τῇ ἱστορία. Καὶ ᾿Αβραάμ, etc. Nos vero participatione justitiæ justi sumus. Et Moyses lingua locutus est aliquid, quod tamen non comprehensum est historia. El Abraham, etc. Ubi illud, Et Moyses lingua loculus est aliquid, quod tamen non comprehensum est historia, non belle est apud justum Deum, paucorumne meminisse, an qui Persa non fuerit, ita scripsisse. Sequitur (pag. multorum oblivisci? Sit statera; et qua mensura mensi fuerimus, admetietur nobis. Si peccata plura sunt, sit peccator: sin justitiæ plures, sit justus. Unus et unus: nam omnia nostra ex abundantiori judicantur. Et res una alba albore superatur ab altera; et dulci, si compares, aliquid aliud dulcius est. Sic etiam justi sumus tanquam homines, non quod peccatum justitia sit. Unde Filius Dei justitia vocatur: nos vero participatione justitiæ justi sumus. Et Moyses lingua locutus est aliquid, quod tamen non comprehensum est historia. Quid, quæso, hac doctrina aut pejus, aut minus Basilianuin excogitari potuit? Quamlibet gravis sit lapsus viri fortis, cito, si fides auctori habenda est, resurgit! Sed si ita est, horumque Basilius auctor sit, quomodo connectitur reliquis orationis partibus ex quo fit, ut oratio hoc loco dissoluta esse videatur. Constat igitur non ex sententiis modo, sed ex ipsa etiam scribendi ratione, hanc concionem Basilio Magno tribui merito non posse. Auctor, antequam ad Novum Testamentum veniret, ex Veteri hoc testimonium protulit (pag. 605): Kal yàp Mavaσons ὁ τετραπρόσωπα εἴδωλα ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ θεὶς, ἵν᾿ ὅθεν ἄν τις εἰσέλθῃ. τοῖς εἰδώλοις προσκυνήσῃ, μετανοήσας ἀνεκλήθη ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας. Nam et Manasses qui idola quadruplicem faciem habentia in templo Dei collocarat, ut undecunque quis ingrederetur, idola adoraret, acta pœnitentia revocatus est ex captivitate. In eo autem peccavit auctor quod locum Veteris Testamenti non indicaverit. Nam ubi Scripturarum ejusmodi idolorum quadruplicem faciem habentium mentio fiat, hodieque ignoratur; nec dubium esse potest, quin hæc historia ex alio aliquo fonte hausta sit. fieri potest, ut egregius ille doctor præclaros illos canones ediderit, quibus ad purgandum quodlibet peccatum tam longa tamque severa pœnitentia præfinitur (a)? Etenim si vir fortis, quamvis graviter peccaverit, tam facile resurgit, nihil necessarii erant canones illi, quibus et fortes et debiles ad resurgendum tum diu exercerentur. Sed quid tam Dovuni, aut magis inauditum, non dico apud Basilium, sed apud eos, qui vel primoribus labris sacras Scripturas attigerunt, quam illa comparatio justitiæ et peccati, sic ut aliquis, si peccata plura admiserit, peccator sit; sin autem plura justitiæ opera fecerit, futurus sit justus? Hæc dum scriberem, in mentem venit cujusdam legis Persarum, quam legisse se ait homo peritissimus, idemque elegantissimus (b): Multæ olim, inquit, apud Persas leges ſuisse traduntur: ex quibus facile intelligi potest, singularem quamdam ejus gentis sapientiam fuisse... Erat igitur apud eos ita constitutum, ut cum quis in judicio argueretur aliquid fecisse contra leges, etiamsi liquido constaret eum culpæ affinem esse, non tamen statim condemnaretur, sed prius inquireretur diligentissime in omnem illius vi:am, iniretur - que ratio, plurane turpiter et flagitiose, an bene laudabiliterque gessisset. Tum si vincebat turpium numerus, condemnabatur; sin præponderabantur honestis turpia, absolvebatur. Cogitabant enim, humanarum virium non esse, rectum cursum perpetuo tenere: habendos pro bonis viris eos, non qui nunquam peccarent, sed qui sæpius honeste agerent. Esto, lex ejusmodi vigeat apud Persas: sed ab Ecclesia Dei prorsus arceatur. Sed nos ad propositum referamus, nec satis habeamus locum integrum exscripsisse, sed ejus partes aliquas diligentius expendamus. Ita igitur auctor loquitur: Εἰ πλείονα τὰ ἁμαρτήματα, ἔστω ἁμαρτωλός· εἰ δὲ πλείονα τὰ δικαιώματα, ἔστω δίκαιος. Εἷς καὶ εἶς· tà ráp, etc. Si peccata plura sunt, sit peccator; si justitiæ plures, sit justus. Unus et unus: nam, etc. Quid autem sibi velit illud, unus et unus, non* satis intelligo; nec facile adducar ut credam hominem, (a) Epist. ad Amphil. 19. Posteaquam scriptor testimonia aliquot e Veteri Testamento retulit, e Novo quoque nonnulla excerpenda esse judicavit. Ita igitur de adolescente prodigo loquitur (ibid): Ἐδέξατο, καί φησι· Θύσατε ταῦρον, καὶ στολὴν ἐξενέγκατε, καὶ ταύτην ἀρχαίαν, καὶ δακτύλιον ἐν τῇ χειρί. Ταῦτα πάντα παρερμηνεύεται μὲν, δηλοῖ δὲ συντόμως τὴν προτροπὴν τὴν ἀγαθὴν τοῦ ὑποδεξαμένου, οὐ πρὸς ἃ θέλω, allamps & éyet. El dé, etc. Excepit [pater filium], et ait: Mactate taurum, et stolam afferte, eamque pristinam, et annulum in manum ipsius. Hæc omnia in aliam quidem sententiam exponuntur; sed tamen compendio significant bonam suscipientis cohortationem, non ad ea quæ volo, sed ad ea quæ dicit. Quod si, etc. Quibus ex verbis quomodo idonea aliqua sententia effici possit, alii viderint: ego monere satis habebo, ejusmodi scribendi rationem et ineptam et obscuram in summum virum Basilium non convenire. Cum auctor multa dixisset de adolescente prodigo, tum demum Petri et Pauli mentionem facit, hoc modo (pag. 606): Πέτρος τρὶς ἀπαρνεί ται, καὶ κεῖται ἐν θεμελίῳ. Παῦλος ἀπὸ διωκτῶν κή· ρυξ. ᾿Αλλ' ἐνταῦθά ἐστι ζήτημα. ᾿Αλλὰ τί λέγει (b) Muret., Var. lect, lib. vii, c. 25.

col. 39–40page 16 of 77

PG 31:39αὐτός· Ἰησοῦς Χριστὸς ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον καμάτων; Οὐκ ἄγγελοί ἐσμεν, ἀλλ᾽ ἄνθρωποι. Καὶ ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ. Τὸ ἴδιον ἐλάττωμα φανεροί, ἵνα δείξῃ τὸ μέγεθος τῆς χάριτος. Ἀλλὰ Πέτρος εἰπὼν καὶ εὐλογηθείς, εἰπὼν· ὅτι Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου, καὶ ἀκούσας, ὅτι Πέτρα εἶ, ἐνεγκωμιάσθη. Εἰ γὰρ καὶ πέτρα, οὐχ ὡς Χριστὸς πέτρα, ὡς Πέτρος πέτρα. Χριστὸς γὰρ ὄντως πέτρα ἀσάλευτος, Πέτρος δὲ διὰ τὴν πέτραν. ἀλλὰ Πέτρος εἰπὼν καὶ εὐλογηθείς, εἰπὼν ὅτι, ὡς Πέτρος πέτρα, Μέγας ἦν ὄντως ᾿Αβραάμ· οὕτως ἦν μέγας, διότι γῆ ἐστι καὶ σποδός. διότι όμως, Τὸ μὲν ἐν λογίζεται κακὸν, τὰ δὲ πολλὰ ἀγαθὰ οὐ λογίζεται Θεός; Πόσοι μάρτυρες πρῶτον ἀρνησάμενοι, τὸ δεύτερον ἀνεκαλέσαντο τὴν ἧτταν; Αλλ' ἀρνησάμενοι, οὐχὶ τῇ διανοίᾳ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ. Η σὰρξ γὰρ ἀσθενής. ἀπαρνούμενος ἐκπίπτει, πάλιν ὁμολογῶν ἀνακαλεῖται. Οὐ γὰρ τὰ κακὰ φυλάττει ὁ Θεὸς, τὰ δὲ καλὰ ἀθετεῖ. Καὶ βασανιζόμενός τις, πολλάκις ἐνέδωκε μὴ ἐνεγ κών, οὐ τὴν προθυμίαν, ἀλλὰ τὸν πόνον· ἀλλὰ κατ ενεχθεὶς καὶ ἄνεσιν λαβὼν ἀνακαλεῖται. Τὸ μικρὸν ῥῆμα φυλαχθήσεται αὐτῷ, αἱ δὲ βάσανοι οὐκ ἀριθμηθήσονται; ᾿Αλλὰ Θεὸς κριτής, οὐκ ἀνθρώπων ἡ τόλμα. Τολμᾶς νομοθετεῖν Θεῷ, ὅς οἶδε τὴν ἀσθέ νειαν, καὶ χορηγεῖ τὴν βοήθειαν, καὶ δώσει τὴν νί κην; Πόσοι οὐκ ἀπὸ καλοῦ βίου ἐμαρτύρησαν; 'Αρα ἐπειδὴ ἐπέστρεψεν ἐπιθυμία, ἀποστερηθήσονται τῶν πίπτομεν καὶ ἐγειρόμεθα, καὶ πολλάκις τῆς αὐτῆς ὥρας... Εἰ δὲ οὐδενὸς ἁμαρτήσαντος ἡ ἄφεσις, ἡ διαφορὰ ἦν ἐν τῇ ποικιλίᾳ. ᾿Αλλὰ ἐπειδή. νοθείας (α): Ως δὲ οἱ μὲν ἠγωνίζοντο, ὁ δὲ ἐπε τήρει τὸ ἐκβησόμενον, εἶδε θέαμα ξένον, δυνάμεις τινὰς ἐξ οὐρανῶν κατιούσας, καὶ οἷον παρὰ βασιλέως δωρεάς μεγάλας διανεμούσας τοῖς στρατιώταις· απ τοῖς μὲν ἄλλοις πᾶσι διήρουν τὰ δῶρα, ἕνα δὲ μόνον ἀφῆκαν ἀγέραστον, ἀνάξιον κρίνασαι τῶν οὐρανίων τιμῶν· ὅς εὐθὺς πρὸς τοὺς πόνους ἀπαγορεύσας, πρὸς τοὺς ἐναντίους ἀπηυτομόλησεν. Ελεεινὸν θέαμα τοῖς δικαίοις, ὁ στρατιώτης φυγάς, ὁ ἀριστεὺς αἰ χμάλωτος, τὸ Χριστοῦ πρόβατον θηριάλωτον· καὶ τό γε ελεεινότερον, ὅτι καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς διήμαρτε, καὶ οὐδὲ ταύτης ἀπέλαυσεν, εὐθὺς αὐτῷ τῆς σαρκὸς ἐν τῇ προσβολῇ τῆς θέρμης διαλυθείσης. Καὶ ὁ μὲν φιλόζωος ἔπεσεν ἀνομήσας διακενῆς, ὁ δέ,

αὐτός· Ἰησοῦς Χριστὸς ἦλθεν εἰς τὸν κόσμον καμάτων; Οὐκ ἄγγελοί ἐσμεν, ἀλλ᾽ ἄνθρωποι. Καὶ ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ. Τὸ ἴδιον ἐλάττωμα φανεροί, ἵνα δείξῃ τὸ μέγεθος τῆς χάριτος. Ἀλλὰ Πέτρος εἰπὼν καὶ εὐλογηθείς, εἰπὼν· ὅτι Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου, καὶ ἀκούσας, ὅτι· Πέτρα εἶ, ἐνεγκωμιάσθη. Εἰ γὰρ καὶ πέτρα, οὐχ ὡς Χριστὸς πέτρα, ὡς Πέτρος πέτρα. Χριστὸς γὰρ ὄντως πέτρα ἀσάλευτος, Πέτρος δὲ διὰ τὴν πέτραν. Petrus ter negat, tamen in fundamento collocatur. Paulus ex persecutoribus factus est prædicator. Sed hic quæstio est. Quid autem dicit ipse? Jesus Christus venit in mundum, ut peccatores salvos faceret, quorum primus sum ego 8. › Declarat suum ivsius vitium, ut gratiæ magnitudinem ostendat. Al dixerat Petrus, et benedictionem consecutus fuerat; dixerat: < Filius es Dei altissimi ";» cumque audissel, «Petra es, s praconio nobilitatus est. Quanquam autem petra est, non ut Christus petra, ut Petrus petra. Christus enim vere petra est inconcussa: Petrus vero propter petram. Ubique abjectum est dicendi genus, et humile; sed præterquam quod hoc loco sermo humilis est et abjectus, aliqua dicta sunt ineptissime. Quid enim illa loquendi ratione, ἀλλὰ Πέτρος εἰπὼν καὶ εὐλογηθείς, εἰπὼν ὅτι, at Petrus locutus, et benedictionem consecutus, loculus, aut ineptius est, aut absurdius? Fortasse non videbuntur meliora quæ sequuntur, ὡς Πέτρος πέτρα, ut Petrus petra. Scriptorem quæstionem quamdam hic proposuisse, nec tamen imitatum fuisse bonos scriptores, qui, cum quæstionem aliquam instituunt, ejus rationem paucis explanant, dissimulare volui. Magnus ille dicendi magister quisquis est, aliquanto post ita loquitur (pag. 607): Μέγας ἦν ὄντως ᾿Αβραάμ· οὕτως ἦν μέγας, διότι γῆ ἐστι καὶ σποδός. Vere magnus erat Abraham: tantus erat, quoniam terra est et cinis. Ubi non obscurum est vocem διότι positam fuisse pro όμως, ut sit, tamen terra est cinis. Cum scriptor talia superius de multiplici justitia dixisse non satis haberet, ita persequitur (ibid.): Τὸ μὲν ἐν λογίζεται κακὸν, τὰ δὲ πολλὰ ἀγαθὰ οὐ λογίζεται Θεός; Πόσοι μάρτυρες πρῶτον ἀρνησάμενοι, τὸ δεύτερον ἀνεκαλέσαντο τὴν ἧτταν; Αλλ' ἀρνησάμενοι, οὐχὶ τῇ διανοίᾳ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ. Η σὰρξ γὰρ ἀσθενής. Απαρνού μενος ἐκπίπτει, πάλιν ὁμολογῶν ἀνακαλεῖται. Οὐ γὰρ τὰ κακὰ φυλάττει ὁ Θεὸς, τὰ δὲ καλὰ ἀθετεῖ. Καὶ βασανιζόμενός τις, πολλάκις ἐνέδωκε μὴ ἐνεγκών, οὐ τὴν προθυμίαν, ἀλλὰ τὸν πόνον· ἀλλὰ κατενεχθεὶς καὶ ἄνεσιν λαβὼν ἀνακαλεῖται. Τὸ μικρὸν ῥῆμα φυλαχθήσεται αὐτῷ, αἱ δὲ βάσανοι οὐκ ἀριθμηθήσονται; ᾿Αλλὰ Θεὸς κριτής, οὐκ ἀνθρώπων ἡ τόλμα. Τολμᾶς νομοθετεῖν Θεῷ, ὅς οἶδε τὴν ἀσθέ νειαν, καὶ χορηγεῖ τὴν βοήθειαν, καὶ δώσει τὴν νίκην; Πόσοι οὐκ ἀπὸ καλοῦ βίου ἐμαρτύρησαν; 'Αρα ἐπειδὴ ἐπέστρεψεν ἐπιθυμία, ἀποστερηθήσονται τῶν • 1 Tim. 1, 15. • Matth. xvr, 16 et 18. (a) Tom. II, hom. 19, n. 7. πίπτομεν καὶ ἐγειρόμεθα, καὶ πολλάκις τῆς αὐτῆς ὥρας... Εἰ δὲ οὐδενὸς ἁμαρτήσαντος ἡ ἄφεσις, ἡ διαφορὰ ἦν ἐν τῇ ποικιλίᾳ. ᾿Αλλὰ ἐπειδή. Unumne malum reputat Deus, multa vero bona non repulat? Quot martyres qui primum negarant, rursus redintegrala pugna cladem resarsere? Sed negarant non animo, sed lingua. Caro namque infirma est. Excidit qui abnegat, rursus cum confitetur, instauratur. Nec enim mala observat Deus, bona vero nullo loco numerat. Εt cum quis torqueretur, saepenumero cessit, cum ferre non posset, non commutans voluntatis propositum, sed labore victus: at dimissus, ac requiem nactus, restauratur. Servabiturne dictum breve adversus illum, tormenta vero non enumerabuntur? At Deus judex est, non hominum audacia. Audes legem præscribere Deo, qui infirmitatem novit, et suppeditat auxilium, dabitque victoriam? Quot sunt qui post vitam malam martyrium sustinuerunt? Num quoniam cupiditas illexit, privabuntur laboribus? Non angeli sumus, sed homines, et cadimus et resurgimus, idque sæpenumero hora eadem.... Quod si nemini qui peccasset, daretur venia, esset discrimen in varietate. Quot voces, tot fere peregrinitatis atque νοθείας argumenta. Unumne malum, inquit, reputat Deus, multa vero bona acn reputat? Ita est, unum malum aliquando reputat Deus, multa vero bona non reputat; neque id ignorare potuit Basilius. Noverat enim doctor egregius, hominem nonnunquam ob unicum mortale peccatum justo Dei judicio et deseri et perire. Sed audiendus est ipse, qui cum quadraginta mártyrum laudes celebraret, ita de misero quodam milite locutus est (α): Ως δὲ οἱ μὲν ἠγωνίζοντο, ὁ δὲ ἐπετήρει τὸ ἐκβησόμενον, εἶδε θέαμα ξένον, δυνάμεις τινὰς ἐξ οὐρανῶν κατιούσας, καὶ οἷον παρὰ βασιλέως δωρεάς μεγάλας διανεμούσας τοῖς στρατιώταις· απ τοῖς μὲν ἄλλοις πᾶσι διήρουν τὰ δῶρα, ἕνα δὲ μόνον ἀφῆκαν ἀγέραστον, ἀνάξιον κρίνασαι τῶν οὐρανίων τιμῶν· ὅς εὐθὺς πρὸς τοὺς πόνους ἀπαγορεύσας, πρὸς τοὺς ἐναντίους ἀπηυτομόλησεν. Ελεεινὸν θέαμα τοῖς δικαίοις, ὁ στρατιώτης φυγάς, ὁ ἀριστεὺς αἰχμάλωτος, τὸ Χριστοῦ πρόβατον θηριάλωτον· καὶ τό γε ελεεινότερον, ὅτι καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς διήμαρτε, καὶ οὐδὲ ταύτης ἀπέλαυσεν, εὐθὺς αὐτῷ τῆς σαρκὸς ἐν τῇ προσβολῇ τῆς θέρμης διαλυθείσης. Καὶ ὁ μὲν φιλόζωος ἔπεσεν ἀνομήσας διακενῆς, ὁ δέ, etc. Cum autem ii decertarent, custos vero eventum observaret, spectaculum mirum vidit, virtutes quasdam e colis descendentes, et velut a rege munera magna distri buentes quæ alits quidem omnibus dona dispertiebant, sed tamen unum reliquerunt non donatum, indignum eum judicantes honoribus cœlestibus: qui statim ob dolorem cedens, transfugit ad adversarios. Miserabile spectaculum justis; miles transfuga, vir

col. 41–42page 17 of 77

PG 31:41Πόσοι μάρτυρες πρῶτον ἀρνησάμενοι, τὸ δεύτερον ἀνεκαλέσαντο τὴν ἧτταν; Αλλ' ἀρνησάμενοι, οὐχὶ τῇ διανοίᾳ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ. σανιζόμενός τις πολλάκις ἐνέδωκε μὴ ἐνεγκών, οὐ

strenuissimus captivus, direpta a lupo ovis Christi: vulnerari poterat.... Et vero spiritualibus oculis ciralque illud miserabilius, quod et æternam vitam amisit, el ne hac quidem fruitus est, carne ipsius ad caloris accessum statim exsoluta. Et hic quidem vitæ amans, frustra admisso scelere cecidit: lictor vero, etc. Ecce unus miles, multiplici justitia quasi onustus, qui dia pertulerat vim tormentorum, qui tantuin non ad mortem usque restiterat, qui tantum non fuerat coronatus, semel negavit, et in sempiternum tempus periit. Non comparantur cum malis bona, neque numerantur: at Deus justo et arcano judicio semel lapsum militem pœnis æternis addixit. Quomodo ergo Basilius, a quo hujus militis historiam audivimus, dicere potuisset quæ in controversa hac oratione leguntur: Quantumvis sane cadat fortis, cito resurgit, cum ipse hoc militis exemplo docueril virum strenuissimum cecidisse, nec tamen unquam resurrexisse? Quomodo rursus ita loqui potuisset: Quid enim vis, unumne peccatum imputari sanctis, an justitiam multam? Fecit peccatum, at fecit etiam justitias multas. Quid justum est apud justum Deum, paucorumne meminisse, an multorum oblivisci?…..... Si peccata plura sunt, sil peccator: sin justitiæ plures, sit justus, cum ipse narret militi justo (nisi enim fuisset justus, ejus exemplum justis non fuisset propositum) imputatum esse unum peccatum, non justitiam multam? Rursus quomodo ita scribere potuisset: Et cum quis torqueretur, sæpenumero cessit, cum ferre mon posset, non commutans voluntatis propositum, sed dolore victus, quasi res nihili sit, si quis ob dolorem fidem neget, cum ipse tradiderit militem, qui dolore victus cesserat, tamen vitam æternam amisisse. Sed ad locum, quem ultimo loco proposuimus, redeamus. Ita igitur auctor loquebatur: Πόσοι μάρτυρες πρῶτον ἀρνησάμενοι, τὸ δεύτερον ἀνεκαλέσαντο τὴν ἧτταν; Αλλ' ἀρνησάμενοι, οὐχὶ τῇ διανοίᾳ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ. Quot martyres qui primum negarant, rursus redintegrata pugna cladem resarserunt? Sed negarant non animo, sed lingua. Quasi vero parum esset lingua negare, modo non negaretur animo. Longe alia est doctrina Basili, cujus hæc sunt in ea quam de martyre Gordio habuit oratione (a): Jam igitur beatum hunc virum morte ad vitam properantem circumstantes amici cum gemitibus amplectebantur, ac extremam salutem dicebant, atque effusis ferventibus lacrymis, precabantur ne semet traderet igni, ne suam absumeret juventutem, ne jucundum hunc solem derelinqueret. Alii consiliis ad persuadendum idoneis eum decipere nilebantur: Nega verbo solo: in animo vero, ut voles. serva fidem. Utique non attendit Deus linguam, sed loquentis mentem. Ita enim tibi licebit et judicem mitigare, et Deum propitium reddere. At ille inflexibilis erat et indomitus, nec ullo tentationum impetu "Rom. X, 10 Luc. xx111, 28. (a) Hcm. 18, n. 6 et 7. PATROL. Ga. XXXI. cumcurrentem diabolum cum cerneret, concitantem alium ad lugendum, adjuvantem alium ad persuadendum, plorantibus quidem illud Domini verbum dixit: «Nolite flere super me ",, sed flete super hostes Dei, qui in pietatis cultores talia audent, quio que per hanc flammam quam ad nos comburendos accendunt, gehennæ ignem sibimet parant.... Aliis vero, qui ut lingua negaret suadebant, respondit, linguam quæ a Christo creata erat, quidquam in Conditorem loqui non posse. Corde enim credimus ad justitiam, ore vero confitemur ad salutem" quomodo igitur negabo Deum meum quem a puer: adoravi? Nonne horrescet cœlum desuper? nonne obscurabuntur mea causa sidera? num tellus me ullo modo sustinebit? Nolite errare, Deus non irridetur ". Ex ore nostro nos judicat, ex verbis justificat, exque verbis condemnat. Annon legistis tremendam hanc Domini comminationem? ‹ Qui negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patre meo, qui in cœlis est “¸ › Cur autem hæc simulem suadetis? ut mihi quidpiam ex tali arte comparem? ut paucos dies lucrifaciam? at jacturam faciam totius æternitatis: ut effugiam carnis dolores? sed nequaquam videbo bona justorum. Perire solerter, et astute ac dolose æternum sibi supplicium accersere, manifesta fuerit dementia. Hæc, etsi longiora, hoc loco referre libuit, ut utriusque doctrina, Basilii et auctoris, altera cum altera commodius comparetur, utque ex sententiarum diversitate plane constet hanc de qua controversia est, orationem Basilio tribui merito non posse. Et vero Basilius, qui ea quæ edidimus dicentem Gordium induxit, quomodo ita loqui potuisset: Quot martyres, qui primum negarant, rursus redintegrata pugna cladem resarsere? negarant auten non animo, sed lingua, tanquam si res levis sit lingua negare. Praeterea libenter quærerem ab auctore, si viveret, quot sunt, qui cum semel negassent, nunquam redintegrarunt pugnam, nec unquam cladem resarserunt. Velim autem illud notetur maxime, militis exemplum a Basilio proponi non peccatoribus, sed justis (spectaculum, inquit, justis miserabile): sic ut simul et perniciosam illam auctoris de multiplici justitia sententiam funditus evertat, et justos moneat ut caveant sibi, ne forte et ipsi ob unicum scelus æterno igni tradantur. Sed, ut jam dixi, si nihil aliud impediret quominus oratio hæc Basilio tribueretur, ipsum certe dicendi genus per se satis esset quod rursus ex ultimo loco confirmari potest. Ita enim locutum auctorem vidimus, xai ßav πpoðuµlav, állà tòv nóvov, et cum quis torqueσανιζόμενός τις πολλάκις ἐνέδωκε μὴ ἐνεγκών, οὐ retur, sæpenumero cessit, cum ferre non posset, non commutans voluntatis propositum, sed labore victus: " Matth. x, 33. 10. 1 Galat. #1, 7.

col. 43–44page 18 of 77

PG 31:43οὐ τὴν προθυμίαν, ἀλλὰ τὸν πόνον, πρὸς τοὺς πόνους ἀπαγορεύ Εἰ δὲ οὐδενὸς ἁμαρτήσαντος ἡ ἄφεσις, ἡ διαφορὰ ἦν οἷς περισσεύει τὸ κτῆμα τοῦ δώσει θέατρον τὴν οἰκουμένην ἅπασαν, καὶ φωνὴν σάλπιγγος εὐτονωτέραν, καὶ θρήνους Ἱερεμίου, καὶ δάκρυον δαψιλές καταῤῥῆξαι καρδίαν οδύναις συντετριμμένην, καταχέασθαι κόνιν τὴν νῦν ἐκ τῆς ἀτιμίας ἡμῖν κατακεχυμένην, πενθῆσαί τε τὴν κοινὴν συμ φοράν; ὅτι ἐπιλέλοιπεν ἡ ἀγάπη ἡ ῥίζα τῶν ἐντο Διὰ ταῦτα λυσιτελεστέραν τοῦ λόγου τὴν σιωπὴν ἐτιθέμην, ὡς οὐ δυναμένης φωνῆς ἀν θρώπου διὰ τοσούτων θορύβων εισακουσθῆναι. Εἰ γὰρ ἀληθῆ τὰ Ἐκκλησιαστοῦ ῥήματα, ὅτι λόγοι σο φῶν ἐν ἀναπαύσει ἀκούονται, πολλοῦ ἂν δέοι πρέπειν τῇ νῦν καταστάσει τὸ περὶ τούτων λέγειν. Ηας οὗ εἰ ἡμεῖς τοῦ μίσους ἀξιούμεθα παρ' ἀνθρώποις, οἷς περισσεύει τὸ κτῆμα τοῦ μίσους; ἀγαπητός ει κτῆμα, γὰρ ἕνεκα ἐκεῖνοι τὰς πανηγύρεις ταύτας ἐμηχανήσαντο, ἵνα τὴν ἐκ τῶν χρόνων έγγινομένην ἀλλοτρίωσιν διὰ τῆς τῶν καιρῶν ἐπιμιξίας ἀνανεώσωσι, καὶ τοὺς τὴν ὑπερορίαν οἰκοῦντας, ἕνα τοῦτον καταλαβόντας τόπον, ἑαυτοῖς ἀρχὴν φιλίας καὶ ἀγάπης

PRAEFATIO. ubi illud, οὐ τὴν προθυμίαν, ἀλλὰ τὸν πόνον, per in aliis suis orationibus unquam usum fuisse non ellipsim dictum, violenti aliquid et inusitati præ se fert. Basilius cum de misero illo milite loqueretur, ita superius scripserat, πρὸς τοὺς πόνους ἀπαγορεύcas, non per ellipsim, tos móvous. Mox sequitur: Εἰ δὲ οὐδενὸς ἁμαρτήσαντος ἡ ἄφεσις, ἡ διαφορὰ ἦν tv th moixilla quod si nemini qui peccasset, daretur venia, discrimen esset in varietate: quod et ob· scurissimum et ineptissimum esse nemo non videt. Scio quidem doctissimum virum Combefisium ut alios quosdam, ita hunc ultimum locum emendare voluisse sed cum id non fecerit ex veterum libro- ∙rum auctoritate, sed de suo, emendationum illius non habenda est ratio, magisque vellem fassus fuisset, id quod res est, hanc orationem optimi scriptoris Basilii non esse. Tunc enim de ea emendanda non tantopere laborasset; nec ei mirum fuisset -malum auctorem male mala scripsisse. § VII. De homilia adversus eos qui calumniantur nos, quod tres deos colamus. puto. Vox vero ×ñµ¤ idcirco displicet, quod að hune locum non satis accommodata esse videatur. Qui enim illud audit, οἷς περισσεύει τὸ κτῆμα τοῦ picous, apud quos abandat possessio odii, is, si in legendis Basilii libris diligenter versatus sit, statim, nisi valde fallor, novum quiddam et peregrinum audire sibi videbitur. Totum illud (ibid.): Tię µor δώσει θέατρον τὴν οἰκουμένην ἅπασαν, καὶ φωνὴν σάλπιγγος εὐτονωτέραν, καὶ θρήνους Ἱερεμίου, καὶ δάκρυον δαψιλές καταῤῥῆξαι καρδίαν οδύναις συντε τριμμένην, καταχέασθαι κόνιν τὴν νῦν ἐκ τῆς ἀτιμίας ἡμῖν κατακεχυμένην, πενθῆσαί τε τὴν κοινὴν συμφοράν; ὅτι ἐπιλέλοιπεν ἡ ἀγάπη ἡ ῥίζα τῶν ἐντοAwv. Quis mihi dabit theatrum universum orbem terrarum, et vocem tuba validiorem, et lamentationes Jeremiæ, et lacrymas uberes, quibus cor doloribus contritum dirumpam, pulveremque nobis nuñc ignominiose aspersum perfundam, et deplorem catamitatem communem? quippe defecit mandatoruṁ radix charitas: totum, inquam, illud fragmentum in hominem grandiloquum convenire potest, non in Basilium Magnum, qui omnia eloquentiæ ornamenta cum mira quadam simplicitate solertissime conjungere solet. Et ut magis intelligatur quam alienum sit a Basilii moribus ejusmodi dicendi genus turgidum et inflatum, exemplum unum ex quo de aliis judicari possit, in medium proferre non pigebit. Etsi igitur Basilius sæpe Christianorum inter se dissensiones ac jurgia memorat, tamen libro De Spiritu sancto copiosius et accuratius quam aliis locis miserabilem illum Ecclesiæ sta tum describit. Ergo sicubi, illic maxime tumido illo loquendi genere uti Basilium decebat: sed tamen ne ibi quidem turget illius oratio, at simplex est, et ab omni emphasi alienissima. Postquam enim tot ac tanta mala recensuisset, hoc modo loquitur (b): Διὰ ταῦτα λυσιτελεστέραν τοῦ λόγου τὴν σιωπὴν ἐτιθέμην, ὡς οὐ δυναμένης φωνῆς ἀν θρώπου διὰ τοσούτων θορύβων εισακουσθῆναι. Εἰ γὰρ ἀληθῆ τὰ Ἐκκλησιαστοῦ ῥήματα, ὅτι λόγοι σοφῶν ἐν ἀναπαύσει ἀκούονται, πολλοῦ ἂν δέοι πρέπειν τῇ νῦν καταστάσει τὸ περὶ τούτων λέγειν. Ηας οὗ res silere utilius judicavi, quam loqui, tanquam ho20. Hanc orationem nemo hactenus, quod sciam, in spuriis posuit. Tillemontius (a), ubi alias orationes recenset, de iisque judicium profert, hujus vix meminit, sed sic tamen, ut alio loco ipsam Basilio aperte tribuat. Ego autem ob argumenti gravitatem optabam phrasim atque sententias Basilio Magno dignas in hac oratione invenire: sed quo magis eam legi, eo magis mihi ipse persuasi ipsam indignam esse, quæ tanto viro tribueretur. Apud Basilium omnia propriis et accommodatis ad id quod agitur vocibus exprimuntur: et, ubi non exspectes, aquid plerumque reconditæ eruditionis latet. Nusquam Basilius sui dissimilis est: sed ubique se præstat eum, qui jure oratorum optimus habitus sit. Prætereaque illius oratio ita naturalis est, ut nihil præter exspectationem audias: sed omnia tam apte tamque convenienter inter se connectuntur, ut fateare necesse sit nihil aut melius aut convenientius dici potuisse. Horum autem nihil in hac concione inveniri, omnes, opinor, facile intelligent, si eam paulo attentius legere voluerint. Interea ego loca quædam, quibus maxime bæc oratio suspecta reddi possit, ut occurrent, in medium adducami. Primum igitur sub principium orationis ita legitur (pag. 609): Atò el ô ȧyanytds µioɛitai, ti péya minis vox per tantos tumultus exaudiri non possit. εἰ ἡμεῖς τοῦ μίσους ἀξιούμεθα παρ' ἀνθρώποις, οἷς περισσεύει τὸ κτῆμα τοῦ μίσους; Quapropter si dilectus odio habetur, quid est magni si nos apud homines, apud quos odii possessio abundat, odio digni habeamur? Duæ hæ voces, ἀγαπητός ει κτῆμα, mihi non videntur satis sapere morein ac inger.ium Basilii. Fortasse Basilius, cum Psalmos interpretarétur, voce simplici άyanŋtós uti potuit ad unigenitum Dei Filium significandum sed ipsum hac ipsa voce sola et simplici ad eumdem indicandum .16 Eccle. IX, (a) Tom. IX, p. 301 et 263. 14 verba Nam si vera sunt, quæ dixit Ecclesiastes **, sapientum in quiete audiri, plurimum abest, ut in hoc rerum statu de his loqui conveniat. In eo quem mox exscribam loco variant inter se libri, nam aliquot codices et editi ita habent (pag. 609): ToúTOU γὰρ ἕνεκα ἐκεῖνοι τὰς πανηγύρεις ταύτας ἐμηχανήσαντο, ἵνα τὴν ἐκ τῶν χρόνων έγγινομένην ἀλλοτρίω σιν διὰ τῆς τῶν καιρῶν ἐπιμιξίας ἀνανεώσωσι, καὶ τοὺς τὴν ὑπερορίαν οἰκοῦντας, ἕνα τοῦτον καταλαβόντας τόπον, ἑαυτοῖς ἀρχὴν φιλίας καὶ ἀγάπης (b) Lib. De Spiritu S, cap. 30.

col. 45–46page 19 of 77

PG 31:45τὴν συντυχίαν παρέχοιεν: προφανούς, ὅτι ἡμεῖς ἐσμεν οἱ τοὺς κτίσμα το ἵνα … ἀνανεοῦσθαι παρέχειν. Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγοντας ἀναθεματίζοντες. Ταύτην την κατηγορίαν δέχομαι· ἐπὶ τούτῳ πῦρ καὶ ξίφος ἠκονημένον ὑφίσταμαι· κἂν ὁ τρόχος καταῤῥάσσῃ, και βασανιστήρια ἐπ᾿ ἐμὲ κινῆται, ἐν τῇ αὐτῇ πληροφορία δέχομαι τὰ βασανιστήρια, ἐν ᾗ καὶ οἱ μάρτυρες οἱ ἐνταῦθα κείμενοι τῶν στεφάνων ἠξιώ θησαν. ἵνα..... ἀνανεώσωσ … παρέχοιεν, καὶ οἱ τὴν ὑπερορίαν οἰκοῦντες, ἕνα τοῦτον καταλαβόντες τόπον, ἵνα..... ανανεοῦσθαι..... παρέχειν, οἰκοῦντας καταλαβόντας ἀνανεοῦσθαι εἰ παρέχειν, οἰκοῦντας οι καταλαβόντας ανανεώσωσι οι παρέχοιεν ανανεοῦσθαι εἰ παρέχειν. ἀνανεοῦσθαι παρ έχειν, ἀνανεώσωσι ει παρέχοιεν, Μαρτυρήσατε τῇ ἀλη θείᾳ καὶ ἡμῖν, πρὸς τοὺς ἐπιθρυλλοῦντας τὰ τοιαῦτα, ὅτι ἄρα ἡμεῖς τὴν παλαιὰν δωρεὰν ἀνενεωσάμεθα. δωρεάν 'Αλλὰ γὰρ πάλαι ὁρῶ δυσανασχετοῦντας ὑμᾶς πρὸς τὸν λόγον, καὶ μονονουχί ἀκούειν δοκῶ, ὅτι τοῖς ὁμολογουμένοις ἐνδιατρίβων, τῶν πολυθρυλλήτων ζητημάτων οὐχ ἅπτομαι· πᾶσα γὰρ ἀκοὴ νῦν πρὸς τὴν ἀκρόασιν τῶν λόγων τῶν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ανηρέθισται. Ἐγὼ δὲ μάλιστα ήβουλόμην, ὡς παρέλαβον ἁπλοϊκῶς, ὡς συνεθέμην ἀνεπιτηδεύτως, οὕτω παραδιδόναι τοῖς ἀκούουσι..... Ἐπειδὴ δὲ περιεστήκατε ἡμᾶς, δι κασταὶ μᾶλλον ἢ μαθηταί, ἡμᾶς δοκιμάσαι βουλι μενοι, οὐκ αὐτοί τι λαβεῖν ἐπιζητοῦντες, ἀνάγκη Τι ὑποκρύπτεις σεαυτοῦ τὴν ἐπήρειαν; Ψεύδη, κατα τραμένε, λέγων παρ' ἡμῖν τρεῖς θεούς καταγγέλλεσθαι. καὶ οὐ λέγεις ἐκ τοῦ ἡμᾶς ὥσπερ ἐν δικαστηρίῳ τὴν ἀντιλογίαν προτείνεσθαι, καὶ ἀεὶ μὲν ἀνακρίνεσθαι, ἀεὶ δὲ λέγειν παρειλήφαμεν.

PRAEFATIO. $6 τὴν συντυχίαν παρέχοιεν: sic vero vetus liber Har- προφανούς, ὅτι ἡμεῖς ἐσμεν οἱ τοὺς κτίσμα το Iranus, ἵνα...... ἀνανεοῦσθαι παρέχειν. NewΠνεῦμα τὸ ἅγιον λέγοντας ἀναθεματίζοντες. Ταύτην την κατηγορίαν δέχομαι· ἐπὶ τούτῳ πῦρ καὶ ξίφος ἠκονημένον ὑφίσταμαι· κἂν ὁ τρόχος καταῤῥάσσῃ, και βασανιστήρια ἐπ᾿ ἐμὲ κινῆται, ἐν τῇ αὐτῇ πληροφορία δέχομαι τὰ βασανιστήρια, ἐν ᾗ καὶ οἱ μάρτυρες οἱ ἐνταῦθα κείμενοι τῶν στεφάνων ἠξιώ θησαν. Nec aperte dicis nos ipsos esse, qui eos qui Spiritum sanctum creaturam dicunt, anathemate ſerimus. Hanc accusationem admitto: eam ob causam ignem subibo et gladium exaculum: sive rolà collidat, sive tormenta in me moveantur, eadem animi persuasione perferam tormenta, qua martyres hic jacentes coronas consecuti sunt. Prævideo quidem non defuturos, quibus hæc verba primo tram autem loquendi rationem arbitror satis idoneam esse. Etenim si legas, ἵνα..... ἀνανεώ‐ σωσ...... παρέχοιεν, ita scribi oportuisset, καὶ οἱ τὴν ὑπερορίαν οἰκοῦντες, ἕνα τοῦτον καταλαβόντες τόπον, etc., nec aliter scripsisset Basilius: sin legas, ἵνα..... ανανεοῦσθαι..... παρέχειν, non erit qniden causa ulla, cur voces οἰκοῦντας et καταλαβόντας reprobentur, sed alium quemvis potius auctorem loquentem induces quam Basilium, apud quem, opinor, vocula ïva cum infinitivo conjuncta non invenitur. Sed, quod multos magis movere poterit, illud, ἀνανεοῦσθαι εἰ παρέχειν, videtur emendatio esse librǝrii alicujus, qui cum videret voces οἰκοῦντας οι καταλαβόντας necessario infini- aspectu valde admodum placitura sint, quique ipsa tivum exposcere, pro ανανεώσωσι οι παρέχοιεν scripsit ανανεοῦσθαι εἰ παρέχειν. Cum enim unicus «luntaxat liber vetus habeat ἀνανεοῦσθαι et παρέχειν, alii autem omnes habeant ἀνανεώσωσι ει παρέχοιεν, non immerito auctor ipse ita scripsisse putandus est. Satis de verbis hujus periodi: nunc de ipsa sententia loquamur. Quod igitur scriptor ait, adinventos fuisse conventus, ut animorum alienatio renovetur, id non prudenter dictum est. Dici oportuerat fieri conventus, non ut ejusmodi alienatio instauretur, sed ut penitus e medio tollatur. Nam renovanda erat pax alque concordia: alienatio vero, quæ pacem atque concordiam interruperat, prorsus abolenda. Quare cum scriptor ita locutus est, videtur aliud cogitasse, aliud expressisse. Nou enim dubito quin voluerit dicere, renovandam esse concordiam, sed dixit renovari debere alienationem. Aliquanto post cum auctor significare vellet, accusari se a quibusdam, quod multos deos introduceret, ita loquitur (pag. 610): Μαρτυρήσατε τῇ ἀληθείᾳ καὶ ἡμῖν, πρὸς τοὺς ἐπιθρυλλοῦντας τὰ τοιαῦτα, ὅτι ἄρα ἡμεῖς τὴν παλαιὰν δωρεὰν ἀνενεω σάμεθα. Reddite testimonium veritati et nobis, adversus eos qui tatia divulgant, videlicet quod nos donum vetus instauravimus. Ubi nemo non videt vocem δωρεάν improprie et inepte ad id significandum positam fuisse: alius quivis, eorum saltem qui apte loqui student, voce nλávý aut simili usi inveniant dignissima, quæ Basilius Magnus pronuntiarit, cum a viro, qui animo excelso esset et elato, prolata fuisse negari non possit: sed tamen illi ipsi, si rem attentius considerarint, statim, opinor, animadvertent, hæc esse verba hominis constantia atque fortitudine sua præfidentis, quique jactantior videri possit. Et ut melius intelligant hæc longius a Basilii modestia abesse, quam ut ei tribui possint, velim diligenter comparent quæ hic dicuntur, cum iis quæ aliis locis simili in re scripsit Basilius. Potest autem legi ea oratio, cui titulus, Contra Sabellianos et Arium et Ano118 os (a), in qua vir gravissimus modestiæ suæ specimina quædam reliquit. In hac igitur oratione Basilius pariter conqueritur instrui sibi calumniam, in eademque pariter profitetur Spiritum sanctum creaturam non esse, nec tamen quidquam de se magnificentius prædicat, sed simpliciter ac modeste ita loquitur 'Αλλὰ γὰρ πάλαι ὁρῶ δυσ ανασχετούντας ὑμᾶς πρὸς τὸν λόγον, καὶ μονονουχί ἀκούειν δοκῶ, ὅτι τοῖς ὁμολογουμένοις ἐνδιατρίβων, τῶν πολυθρυλλήτων ζητημάτων οὐχ ἅπτομαι· πᾶσα γὰρ ἀκοὴ νῦν πρὸς τὴν ἀκρόασιν τῶν λόγων τῶν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ανηρέθισται. Ἐγὼ δὲ μάλιστα ήβουλόμην, ὡς παρέλαβον ἁπλοϊκῶς, ὡς συνεθέμην ἀνεπιτηδεύτως, οὕτω παραδιδόναι τοῖς ἀκούουσι..... Ἐπειδὴ δὲ περιεστήκατε ἡμᾶς, δικασταὶ μᾶλλον ἢ μαθηταί, ἡμᾶς δοκιμάσαι βουλι fuissent, adversus eos qui talia divulgant, videlicet μενοι, οὐκ αὐτοί τι λαβεῖν ἐπιζητοῦντες, ἀνάγκη quod errorem veterem instauravimus. In eo quoque quod mox subjiciam, auctor, quisquis est, longissime discessit a consuetudine Basilii, qui non ita acerbe in suos adversarios invehi solet. Studebat vir humanissimus, non insultare suos accusatores, sed eos ad veritatis cognitionem adducere. Eo autem, quem dico, loco ita scriptum invenitur: Τι ὑποκρύπτεις σεαυτοῦ τὴν ἐπήρειαν; Ψεύδη, κατα τραμένε, λέγων παρ' ἡμῖν τρεῖς θεούς καταγγέλλεσθαι. Quid occultas tuam ipsius calumniam? Mentiris, vir exsecrande, cum ais deos tres a nobis prædecari. ita auctor persequitur, καὶ οὐ λέγεις ἐκ τοῦ (a) Tom. II, hom. 24. ἡμᾶς ὥσπερ ἐν δικαστηρίῳ τὴν ἀντιλογίαν προτείνε σθαι, καὶ ἀεὶ μὲν ἀνακρίνεσθαι, ἀεὶ δὲ λέγειν παρειλήφαμεν. Sed jamdiu sermonem nostrum moleste ferre vos video, et tantum non audire me puto, quod confessis immorans, quæstiones valde decantatas non attingam. Omnium enim aures arrectæ nunc sunt, ut de Spiritu sancto aliquid audiant. Ego vero velim maxime, sicut traditum simpliciter accepi, sicut ingenue el candide assensus sum, sic et auditoribus tradere..... Quoniam autem circumstatis nos, judices magis quam discipuli, qui probare nos velitis, non autem quidquam discere quæratis, neNum. 4, p. 133.

col. 47–48page 20 of 77

PG 31:47"Οταν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, νῦν ἀνεγινώσκετο. Σὺ δέ... Ὥσπερ οὐκ ἔνι συν αγέννητος Θεὸς ἕτερος, οὕτως, ἔνι ἐστί Διὰ τὸ σῶμα ἔλαβε νέφος τὸ σῶμα ὁ Λόγος, ἵνα μὴ καταφλέξῃ τὰ ὁρώ μενα. διὰ τὸ σῶμα ἔλαβε νέφος τὸ σῶμα ὁ Λόγος, Δεινή γὰρ ἀγνωμοσύνη μὴ καταδέχεσθαι τὰ διδάγματα τοῦ Κυρίου, εὐκρινῶς διιστῶντος ἡμῖν τῶν προσώπων τὴν ἑτερότητα. Ἐὰν γὰρ ἀπέλθω, φησί, παρακαλέσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον πέμψει Παράκλητον ὑμῖν. Οὐκοῦν Υἱὸς μὲν ὁ παρακαλῶν, Πατὴρ δὲ ὁ παρακαλούμενος, Παράκλητος δὲ ὁ ἀποστελλόμενος. Αρ᾽ οὖν οὐ φανερῶς ἀναισχυντεῖς ἀκούων, ἐγὼ περι τοῦ Υἱοῦ, ἐκεῖνος δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς, ἄλλος περι τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, καὶ πάντα φύρων;.... Καὶ μή μοι περιδραμόντες, ὅσοι ἢ μὴ τελείως τοῖς λε γομένοις ἠκολουθήσατε, ἢ πρὸς ἐπήρειαν ἡμᾶς περιεστήκατε, οὐ λαβεῖν τι παρ' ἡμῶν ὠφέλιμον ἐπιζητοῦντες, ἀλλὰ λαβέσθαι τινὸς τῶν λεγομένων ἐπιτηροῦντες, εἴπητε· δύο θεοὺς κηρύσσει..... Ἐπει δὴ δὲ περιεστήκατε ἡμᾶς, δικασταὶ μᾶλλον ἢ μα θηταί, ἡμᾶς δοκιμάσαι βουλόμενοι, οὐκ αὐτοί τι λα βεῖν ἐπιζητοῦντες..... Οἱ δὲ χωρίζοντες Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ τῇ κτίσει συναριθμοῦντες τὸ Πνεῦμα, ἀτελὲς μὲν ποιοῦσι τὸ βάπτισμα, ἐλλιπῆ δὲ τὴν ὁμι λογίαν τῆς πίστεως..... Οὕτω μὲν οὖν οὔτε καινοτομῶ βήματα, οὔτε ἀθετῶ τὴν ἀξίαν· τοὺς δὲ τολ μῶντας κτίσμα προσαγορεύειν, στενάζω καὶ ὀδύρομαι. 610, 612): Οἱ πλεῖστοι τῶν παρόντων κατάσκοποι, μᾶλλον εἰσι κατάσκοποι τῶν λεγομένων, ἢ μαθηταὶ τῶν διδαγμάτων· καὶ λόγος ἐπιζητεῖται οὐ πρὸς οἰκοδομὴν τῶν παρόντων, ἀλλὰ πρὸς ἐπήρειαν τῶν ἐφεδρευόντων· κἂν μέν τι λεχθῇ συμβαῖνον ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν ἐξοστρακιζόντων τὴν γνώ μην, ἀπῆλθε καταδεξάμενος ὡς τὸ ἴδιον εὑρὼν παρ' ἡμῖν..... Ἐκεῖ ἀντικαταστήσονταί μοι οἱ τὴν ἐπι ήρειαν ταύτην ράπτοντες..... Τί..... ἐμοὶ πολεμεῖς;

PREFATIO. cesse nobis est velut in judicio iis quæ objiciuntur duas has orationes diligenter legerit (tom. II, beru. respondere, semperque interrogari, et semper quæ accepimus dicere. Ejusdem modestiæ exempla ut in hac oratione, ita multis aliis locis cuique apud sanctissimum Patrem videre licet. Quare nihi quidem persuasissimum est ita affectum fuisse Basi lium, ut tormenta omnia perferre paratus esset ad defendendam Spiritus sancti divinitatem: sed non facile adducar, ut credam modestissimum virum talia qualia audivimus, de seipso jactantius prædicasse. Praeterea inter cateras ingenii laudes, quas doctissimus vir Erasmus Basilio tribuit, hæc quoque reperitur, ipsum Scripturarum testimonial tam concinne admiscere orationi suæ, ut gemmas purpura non assulas, sed ibi natas dicas: quomodo ergo ineptissime illud Joannis, Cum venerit Paracletus, ita citasset, "Οταν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, νῦν ἀνεγινώσκετο. Σὺ δέ... Cum venerit Paraclelus "8, nunc legebatur. Τu vero, etc. Vir aliquis imperitus Scripturam ita præpostere citare potuit, non magnus ille Basilius, qui Scripturæ verba aptius locare optime noverat. Nec illud omittam, ubi paulo post legitur (pag. 611): Ὥσπερ οὐκ ἔνι συν αγέννητος Θεὸς ἕτερος, οὕτως, etc. Sicut non esί Deus alter, qui quoque una cum ipso sit ingenitus, ita, etc., ibi mihi videri exoticum quiddam inesse. Basilius enim ἔνι pro ἐστί uti non solet. Quod 3i cuipiam ex suo sensu de aliis judicare fas esset, testimonium quod proferam vel unicum satis esset ad hanc orationem repudiandam. Is autem, quem dico, locus ejusmodi est (ibid.): Διὰ τὸ σῶμα ἔλαβε νέφος τὸ σῶμα ὁ Λόγος, ἵνα μὴ καταφλέξῃ τὰ ὁρώ μενα. Propter corpus Verbum nubem assumpsit, curpus videlicet, ne res visibiles combureret. Pauci sane, si publicam orationem ad populum haberent, ita loqui vellent, διὰ τὸ σῶμα ἔλαβε νέφος τὸ σῶμα ὁ Λόγος, causa corporis, Verbum nubem assumpsit, corpus videlicet, cum in his verbis insit mystici aliquid, quod oratorium dicendi genus non deceat: sed nullus, nisi valde fallor, hactenus dixit, neque serio in posterum dicet, ideo corpus a Domino assumptum fuisse, ne res visibiles combureret. Et vero ejusmodi Incarnationis causa mihi videtur a communi hominum sensu tam aliena, ut eam nulli aleri unquam in mentem venisse puten. Sed, ut nunc de cæteris taceam, affirmare ausim Basilium, hominem acerrimo judicio præditum, de tam inepta ratione ne per somnium quidem cogitasse. ForBasse auctor timebat, ne Verbum æternum, nisi indueret carnem, totum terrarum orbem Phaethontis exemplo concremaret. 21. Arbitror igitur hanc concionem Basilii non esse: sed alicujus, qui eum imitari voluerit. Mihi enim verisimile fit ejus auctorem, quicunque ille fuit, sibi imitandam proposuisse orationem eam, quæ inscribitur, Contra Sabellianos, et Arium et Anomaos: qua de re vix dubitaturum puto, qui 10 Joan. xv, 26. se Joan. XIV, 24). Velim autem studiosi attendant maxime ad iusignia quædam loca, quæ hic apponere non pigebit. Basilius igitur sic loquitur (pag. 191 et seq.): Δεινή γὰρ ἀγνωμοσύνη μὴ καταδέχεσθαι τὰ διδάγματα τοῦ Κυρίου, εὐκρινῶς διιστῶντος ἡμῖν τῶν προσώπων τὴν ἑτερότητα. Ἐὰν γὰρ ἀπέλθω, φησί, παρακα λέσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον πέμψει Παράκλητον ὑμῖν. Οὐκοῦν Υἱὸς μὲν ὁ παρακαλῶν, Πατὴρ δὲ ὁ παρακαλούμενος, Παράκλητος δὲ ὁ ἀποστελλόμενος. Αρ᾽ οὖν οὐ φανερῶς ἀναισχυντεῖς ἀκούων, ἐγὼ περι τοῦ Υἱοῦ, ἐκεῖνος δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς, ἄλλος περι τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, καὶ πάντα φύρων;.... Καὶ μή μοι περιδραμόντες, ὅσοι ἢ μὴ τελείως τοῖς λε γομένοις ἠκολουθήσατε, ἢ πρὸς ἐπήρειαν ἡμᾶς περιεστήκατε, οὐ λαβεῖν τι παρ' ἡμῶν ὠφέλιμον ἐπιζητοῦντες, ἀλλὰ λαβέσθαι τινὸς τῶν λεγομένων ἐπιτηροῦντες, εἴπητε· δύο θεοὺς κηρύσσει..... Ἐπειδὴ δὲ περιεστήκατε ἡμᾶς, δικασταὶ μᾶλλον ἢ μα θηταί, ἡμᾶς δοκιμάσαι βουλόμενοι, οὐκ αὐτοί τι λα βεῖν ἐπιζητοῦντες..... Οἱ δὲ χωρίζοντες Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ τῇ κτίσει συναριθμοῦντες τὸ Πνεῦμα, ἀτελὲς μὲν ποιοῦσι τὸ βάπτισμα, ἐλλιπῆ δὲ τὴν ὁμι λογίαν τῆς πίστεως..... Οὕτω μὲν οὖν οὔτε καινοτομῶ βήματα, οὔτε ἀθετῶ τὴν ἀξίαν· τοὺς δὲ τολ μῶντας κτίσμα προσαγορεύειν, στενάζω καὶ ὀδύρο μαι. Nam ingens improbitas est, non suscipere documenta Domini, qui nobis perspicue aliam personam ab alia distinguit. ‹ Si enim abiero, inquit, rogabo Patrem, et alium Paracletum mittet robis “¸» Itaque Filius est qui rogat, Pater est qui rogatur, Paracletus vero, qui mittitur. Nonne ergo aperte impudens es, qui cum audias, ego de Filiq, ille de Patre, alius de Spiritu sancto, misces tamen omnia?....... Εt mihi, quotquot aut non perfecte dicla assecuti estis, aut calumniandi causa nos circumstatis, non quærentes ut ex nobis aliquid capiatis emolumenti, sed observantes ut aliquid eorum quæ dicimus carpatis, ne circumcursantes dixeritis: Prædicut deos duos..... Quoniam autem circumstatis nos, judices magis quam discipuli, qui probare nos velitis, non autem quidquam discere quæratis... Qui enim separant a Patre et Filio, et inter creaturas numerant Spiritum, ut baptismum imperfectum, ita faciunt confessionem fidei imperfectam..... Sic igitur neque sum verborum architectus, neque majestatem Spiritus reprobo: scd eos qui creaturam appellare audent, deploro defleoque. Auctor vero ita scripsit (pag. 610, 612): Οἱ πλεῖστοι τῶν παρόντων κατάσκοποι, μᾶλλον εἰσι κατάσκοποι τῶν λεγομένων, ἢ μαθηταὶ τῶν διδαγμάτων· καὶ λόγος ἐπιζητεῖται οὐ πρὸς οἰκοδομὴν τῶν παρόντων, ἀλλὰ πρὸς ἐπήρειαν τῶν ἐφεδρευόντων· κἂν μέν τι λεχθῇ συμβαί νον ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν ἐξοστρακιζόντων τὴν γνώ μην, ἀπῆλθε καταδεξάμενος ὡς τὸ ἴδιον εὑρὼν παρ' ἡμῖν..... Ἐκεῖ ἀντικαταστήσονταί μοι οἱ τὴν ἐπι ήρειαν ταύτην ράπτοντες..... Τί..... ἐμοὶ πολεμεῖς;

col. 49–50page 21 of 77

PG 31:49εἰ πιστεύω εἰς Πατέρα, εἰ ὁμολογῶ τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ ἀθετῶ τὸ Πνεῦμα. Εἰ ὁ Τριάδα ὁμολογῶν, τρεῖς ὀνο μάζει θεοὺς, ἀθετεῖ τὸ βάπτισμα, καὶ πολεμεῖ τῇ πίστει..... σὺ δὲ ταῖς συκοφαντίαις ἀφορμὴν εἰς ἐπήρειαν τέθεικας..... Οὐ δέχῃ τοίνυν τοῦ Παρακλή του τὴν εὐεργεσίαν· ἢ οὐχὶ ὁ Κύριος αὐτῷ ταύτην τὴν προσηγορίαν πρέπειν ἐνομοθέτησε; Πέμψω ὑμῖν καὶ ἄλλον Παράκλητον. Ο καὶ ἄλλον εἰπὼν, οὐχ ἑαυτὸν ἔδειξε πρὸ τοῦ ἄλλου..... Εἰ δὲ μὴ θέ λεις, ἀλλὰ φιλονεικεῖς, καταγελώ σου τῆς ἀνοίας, μᾶλλον δὲ κλαίω σου τὴν τόλμαν. ὦ τέκνον, μίμηται. εἴπερ βούλει μαθεῖν, τίνος ένεκεν κτισθέντες καὶ τεθέντες ἐν παραδείσῳ, τελευταίον συμπαρεβλήθημεν τοῖς ἀνοήτοις κτήνεσι, καὶ ὡμοιώθημεν αὐτοῖς, ἀπο πεπτωκότες τῆς ἀχράντου δόξης, γίνωσκε, ἐπειδὴ διὰ τῆς παρακοῆς δοῦλοι τῆς σαρκὸς τοῖς πάθεσι γε νόμενοι, ἑαυτοὺς ἀπῳκίσαμεν τῆς μακαρίας τῶν ζώντων χώρας, καὶ ἐν αἰχμαλωσία γενόμενοι, ἔτι ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος καθέζεσθαι· καὶ διὰ τὸ ἔτι ἐν Αἰγύπτῳ ἡμᾶς κατέχεσθαι, οὔπω ἐκληρονομήσαμεν τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας.

εἰ πιστεύω εἰς Πατέρα, εἰ ὁμολογῶ τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ opusculum ipsi ascriptum sit. Hæc autem lucn. ἀθετῶ τὸ Πνεῦμα. Εἰ ὁ Τριάδα ὁμολογῶν, τρεῖς ὀνο μάζει θεοὺς, ἀθετεῖ τὸ βάπτισμα, καὶ πολεμεῖ τῇ πίστει..... σὺ δὲ ταῖς συκοφαντίαις ἀφορμὴν εἰς ἐπήρειαν τέθεικας..... Οὐ δέχῃ τοίνυν τοῦ Παρακλή του τὴν εὐεργεσίαν· ἢ οὐχὶ ὁ Κύριος αὐτῷ ταύτην τὴν προσηγορίαν πρέπειν ἐνομοθέτησε; Πέμψω ὑμῖν καὶ ἄλλον Παράκλητον. Ο καὶ ἄλλον εἰπὼν, οὐχ ἑαυτὸν ἔδειξε πρὸ τοῦ ἄλλου..... Εἰ δὲ μὴ θέ λεις, ἀλλὰ φιλονεικεῖς, καταγελώ σου τῆς ἀνοίας, μᾶλλον δὲ κλαίω σου τὴν τόλμαν. Plurimi eorum qui adsunt, magis sunt exploratores eorum quæ dicenda sunt, quam discipuli corum quæ docentur. Atque exquiritur concio, non ut ædificentur, sed ut insidiatores locum habeant calumniandi. Quod si forte diclum est quidpiam, quod accommodatum sit ad cupi. dilates eorum qui sententiam explodunt, abiit qui audivit, tanquam si id quod suum est, apud nos reperisset……….. Illi mihi ex adverso sistentur qui hanc calumniam consuunt……….. cur……….. me bello petis? Si credo in Patrem, si confiteor Filium, si non reprobo Spiritum. Trinitatem qui confitetur, si deos tres no. minet, abrogat baptismum, et fidem impugnat Tu vero inde occasionem arripuisti calumniandi, ut injuriam inferas..... Non igitur suscipis Paracleti beneficentiam? an non Dominus hanc ei appellationem congruere sanxit? ‹ Mittam vobis et alium Paracletum ". › Qui cum et alium dixit, nonne seipsum ante alium ostendit?……... Quod si nolis, sed conten- bratiuncula in vulgatis quidem inter homilias posita est: sed tamen si duorum codicum, in quibus reperitur, habenda est aliqua ratio, non homilia est, sed prologus asceticus. Ego parum interesse puto, utrum hoc opusculum homilia dicatur, an prologus asceticus: utrum Basilii sit, necne, scire magis refert. Opusculum in se dum considero, vere dici posse arbitror, nec prologum esse, nec homiliam. Illud enim (pag. 615), Míµŋoai taútŋy, ὦ τέκνον, μίμηται. Imitare hanc, fli, imilare aperte ostendit hanc lucubratiunculam non homiliam, sed libellum peculiarem esse, qui unius hominis causa scriptus sit. Prætereaque Basilius eum in suis orationibus alloquitur populum, voce Báðɛóó, non voce réxvov utitur. Prius auctor ita jam locutus fuerat: Toɩyapoùy shoúdasov &µwpov TÉxvov Ocoũ yɛvéoðaɩ. Curam igitur in eo pone, ut fias intemeratus filius Dei; qno testimonio confirmatur quod diximus, auctorem, cum hæc scriberet, ad unicam personam respexisse. Nec minus perspicnum est, ipsam hanc lucubratiunculam prologum asceticum merito vocari non posse, cum in ea nihil reperiatur, quod ad illud vivendi genus speciatim referri debeat; et alioquin cui operi ejusmodi prologus præfigi posset, non video. Sed his omissis, ad id quod hujus disputationis caput est, festinet oratio. Auctor, quicunque ille fuit, qui hanc lucubratiunculam conscripsit, videtur id quod judicarunt, qui breve illud scriptum edidere, cum ei titulum fecerint, De libero arbitrio. Basilius autem, ut notum est, in omnibus suis operibus aliquem sibi finem proponit, nec ab co discedit vel transversum unguem, nisi prius argumentorum gravitate atque multitudine propositum assecutus sit: auctor vero, quisquis est, postea - quam pauea quædam de invicta vi divini auxilii dixit, prorsus aliud agit, idque ita confuse, ut quo spectaverit, nescias. Ubi igitur de libero arbitrio paucis locutus est, statim potius quidvis aliud tractat. Ita enim scribit (pag. 615): Tâɣapoūv εἴπερ βούλει μαθεῖν, τίνος ένεκεν κτισθέντες καὶ τεθέντες ἐν παραδείσῳ, τελευταίον συμπαρεβλήθημεν das, derideo tuam amentiam: imo potius deploro c sibi disputandum proposuisse de libero arbitrio: tam audaciam. Qui ergo hæc et similia loca inter se comparaver:t, facile intelliget eam, de qua contro. versia est, orationem ex alia imitatione expressam fuisse sed ita tamen, ut exemplum ab archetypo distet quam longissime. Quare quæ similia sunt, aperte ostendunt aliam orationem ex alia deformiatam et effictam esse: quæ vero dissimilia, cum multa et gravia sint, utriusque concionis non eumdem auctorem esse manifeste probant. Et vero in utraque oratione tam diversa est scribendi ratio, ut eam discrepantiam qui non videat, suos sibi oculos claudat necesse sit. Cæterum neminem movere debet, quod hæc lucubratiuncula in veteribus libris Basilii nomen præferat. Cum enim auctor, quantum in se fuit, Basilianus esse studuerit, ab τοῖς ἀνοήτοις κτήνεσι, καὶ ὡμοιώθημεν αὐτοῖς, ἀποcoque sententias aliquas sumpserit, nihil mirum videri debet, si ea ipsi tributa sit. Aliquid aliud jam aggrediar, sed si prius monuero multas variantes lectiones in libris antiquis inveniri: cujus rei hanc esse causam arbitramur, quod librarii, qui hanc oratiunculam non satis apte conscriptam viderent, alii aliter eam emendare conati sint. VIII. De homilia de libero arbitrio. 22. Cum nemo hactenus genuina Basilii opera ab adulterinis secernere sibi satis serio proposuerit, non est quod quisquam miretur, si hoc quoque 17 Joan. XIV, πεπτωκότες τῆς ἀχράντου δόξης, γίνωσκε, ἐπειδὴ διὰ τῆς παρακοῆς δοῦλοι τῆς σαρκὸς τοῖς πάθεσι γενόμενοι, ἑαυτοὺς ἀπῳκίσαμεν τῆς μακαρίας τῶν ζώντων χώρας, καὶ ἐν αἰχμαλωσία γενόμενοι, ἔτι ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος καθέζεσθαι· καὶ διὰ τὸ ἔτι ἐν Αἰγύπτῳ ἡμᾶς κατέχεσθαι, οὔπω ἐκληρονομήσαμεν τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας. Quæ verba sic vertit interpres: Si cupis igitur cognoscere, cujus gralia conditi, inque paradisum locati, insipientibus tandem animantibus comparati et assimilati simus, ab im· maculata illa gloria relapsi: sciendum est quod quoniam per inobedientiam servi carnalium concupiscen-

col. 51–52page 22 of 77

PG 31:51Πῶς γὰρ οὐκ ὄφεις, οἱ ἐπὶ γῆς συρόμενοι, καὶ τὰ τῆς γῆς φρονοῦντες, καὶ οὐκ ἐν οὐρανοῖς τὴν πολιτείαν ἔχοντες; πῶς δὲ οὐ γεννήματα ἐχιδνῶν; εἰλικρινείας, ἀλλ᾽ ἔτι ἐσμὲν ἐν τῇ τῆς πονηρίας ζύμῃ οὔπω ἐῤῥαντίσθη ἡμῶν ἡ καρδία τῷ αἵματι τοῦ Αμνοῦ τοῦ Θεοῦ.... οὔπω ἀπειλήφαμεν τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου τοῦ Χριστοῦ.... οὔπω ἐνεδυσάμεθα ἔτι οὔπω 614): Ούπω ἐσμὲν γένος ἐκλεκτὸν, βασίλειον ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησιν, ἐπειδὴ ἔτι ἐσμὲν ὄφεις, γεννήματα εχιδνῶν. Πῶς γὰρ οὐκ ὄφεις, οἱ ἐπὶ γῆς συρόμενοι, καὶ τὰ τῆς γῆς φρο νοῦντες, καὶ οὐκ ἐν οὐρανοῖς τὴν πολιτείαν ἔχοντες; πῶς δὲ οὐ γεννήματα ἐχιδνῶν, οἱ μὴ ἐν τῇ ὑπακοῇ τοῦ Θεοῦ εὑρισκόμενοι, ἀλλ' ἐν τῇ διὰ τοῦ ὄψεως παρακοῇ; Ἐπειδὴ τοίνυν πῶς μὲν ἀξίως ὀδύρωμαι τὴν συμφοράν ταύτην οὐχ ευρίσκω, πῶς δὲ ἐκβοήσας δακρύσω πρὸς τὸν δυνάμενον ἐξελάσαι τὴν αὐλιζομένην ἐν ἐμοὶ πλάνην, ἀγνοῶ· καὶ πῶς ᾄσω τὴν ᾠδὴν Κυρίου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας; πῶς θρηνήσω τὴν Ἱερου Αμήχανον γὰρ ἐπιβῆναι ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασίλισκον, καὶ καταπατῆσαι λέοντα καὶ δράκοντα, μή πρότερον, καθὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ, ἐκκαθάραντα ἑαυτὸν, δυνα μωθῆναι παρὰ τοῦ εἰπόντος τοῖς ἀποστόλοις· Ιδού, Οφείλει ἀκορέστῳ στοργῇ καὶ ἀπλήστω διαθέσει ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως, νύκτωρ τε καὶ μεθ' ἡμέραν ζητεῖν τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀντίληψιν 614): Οὔπω έλξαντίσθη ἡμῶν ἡ καρδία τῷ αἵματι τοῦ Ἀμνοῦ τοῦ Θεοῦ· ἔτι γὰρ τὸ πέταυρον τοῦ Ἄδρο,

સ potuit: Πῶς γὰρ οὐκ ὄφεις, οἱ ἐπὶ γῆς συρόμενοι, καὶ τὰ τῆς γῆς φρονοῦντες, καὶ οὐκ ἐν οὐρανοῖς τὴν πολιτείαν ἔχοντες; πῶς δὲ οὐ γεννήματα ἐχιδνῶν; etc. Quomodo enim non sumus serpentes, qui super terram serpimus, et terrena sapimus, nec conversationem nostram habemus in cœlis? quomodo non progenies viperarum? etc. Fortasse, ut vis divini auxilii atque necessitas ostenderetur (qui hujus auctoris scopus fuisse creditur): sed quam parum bæc omnia inter se cohæreant, vident, opinor, omnes. Finem lucubratiunculæ suæ mox impositurus auctor, confugit ad illud suum, ut repetenda aliqua voce sermonem protraheret. Ergo præter exspectationem voce πup utitur, eamque quatuordecies adhibet; et ut alias, ita hic quoque non satis intelligitur ad quid, cum bæc scriberet, respexerit. Non ergo alio magis nomine repudiari debere hoc breve scriptum puto, quam quod auctoris scopus nullus fuisse videatur. Verba sunt, præterea nihil: nec verba simpliciter, sed verba male inter se cohærentia. ţiarum facti sumus, nos ipsos a beata viventium re- que usurpatur. Et vero quo consilio ita scribere gione extorres reddidimus, atque ita in captivitatem abdueti, ad flumina Babylonis adhuc sedemus. Et quoniam adhuc in Egypto detinemur, promissionis terram nondum sortiti sumus. Ita pergit auctor (pag. 614 et seq.): 05mw ouvequpáðŋμev tỷ Cúµg tñs εἰλικρινείας, ἀλλ᾽ ἔτι ἐσμὲν ἐν τῇ τῆς πονηρίας ζύμῃ· οὔπω ἐῤῥαντίσθη ἡμῶν ἡ καρδία τῷ αἵματι τοῦ Αμνοῦ τοῦ Θεοῦ.... οὔπω ἀπειλήφαμεν τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου τοῦ Χριστοῦ.... οὔπω ἐνεδυσάμεθα tòv xalvòv äv0pwov, etc. Nondum fermento sinceriţatis confermentati sumus, sed adhuc fermento nequitiæ occupamur: nondum aspersum est cor nostrum sanguine Agni Dei.... nondum lætitiam salutaris Christi recuperavimus.... nondum induimus novum hominem, etc. Ubi voce obmw usque adeo abutitur, ut eam vicies et novies vel circiter repetat, ibidemque vox ἔτι saepe repetita est, quæ voci οὔπω responderet; neque solum nihil ad propositum faciunt quæ profert, sed tædium maximum legentibus creant. Deinde harum vocum pertæsus scriptor ipse, jamque parans se ad aliud dicendi genus, sic pergit (pag. 614): Ούπω ἐσμὲν γένος ἐκλεκτὸν, βασίλειον ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησιν, ἐπειδὴ ἔτι ἐσμὲν ὄφεις, γεννήματα εχιδνῶν. Πῶς γὰρ οὐκ ὄφεις, οἱ ἐπὶ γῆς συρόμενοι, καὶ τὰ τῆς γῆς φρο νοῦντες, καὶ οὐκ ἐν οὐρανοῖς τὴν πολιτείαν ἔχοντες; πῶς δὲ οὐ γεννήματα ἐχιδνῶν, οἱ μὴ ἐν τῇ ὑπακοῇ τοῦ Θεοῦ εὑρισκόμενοι, ἀλλ' ἐν τῇ διὰ τοῦ ὄψεως παρακοῇ; Ἐπειδὴ τοίνυν πῶς μὲν ἀξίως ὀδύρωμαι τὴν συμφοράν ταύτην οὐχ ευρίσκω, πῶς δὲ ἐκβοήσας δακρύσω πρὸς τὸν δυνάμενον ἐξελάσαι τὴν αὐλιζομέ νην ἐν ἐμοὶ πλάνην, ἀγνοῶ· καὶ πῶς ᾄσω τὴν ᾠδὴν Κυρίου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας; πῶς θρηνήσω τὴν Ἱερουcalf; Quæ verba ita Latine reddidit interpres: Nondum sumus genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus qui in lucrum accessit et peculium: quoniam adhuc serpentes sumus, progenies viperarum. Quomodo enim non sumus serpentes, qui super terram serpimus, et terrena sapimus, nec conversationem nostram in cœlis habemus? quomodo non progenies viperarum sumus, qui non in obedientia Dei, sed in inobedientia, quæ per serpentem est, deprehendimur? Quoniam igitur non invenio quomodo 23. Etsi satis liquet ex dictis, id opusculum Basilio tribui merito non posse: tamen nonnulla ad hoc idem comprobandum ascribam. Fateor autem singula eorum, quæ dicturus sum, si seorsum considerentur, non ita multum roboris ac momenti habitura; sed si omnium simul habeatur ratio, spero nostram opinionem inde maxime confirmatum iri. Exordium sumam ab his verbis (pag. 613): Αμήχανον γὰρ ἐπιβῆναι ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασίλισκον, καὶ καταπατῆσαι λέοντα καὶ δράκοντα, μή πρότερον, καθὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ, ἐκκαθάραντα ἑαυτὸν, δυνα μωθῆναι παρὰ τοῦ εἰπόντος τοῖς ἀποστόλοις· Ιδού, etc. Interpres: Impossibile namque est ambulare super aspidem et basiliscum, et calcare leonem et draconem, eum, qui non prius seipsum, quatenus hominį possibile est, repurgavit, ut possit corroborari ab eo qui apostolis dixit: Ecce, etc. Velim autem paulo attentius expendatur illud, dovaµwłžvaɩ: ut possit corroborari, in quo vitii aliquid inesse suspicor. Nihil enim video in tota periodo, a quo id verbum aut regi aut dependere possit: sed quasi suspensum est, nec satis reliquæ orationi connexum. Sequitur: Οφείλει ἀκορέστῳ στοργῇ καὶ ἀπλήστω calamitatem istam deplorem, et ignoro, quomodo διαθέσει ἐξ ὅλης καρδίας καὶ δυνάμεως, νύκτωρ τε cum lacrymis eum, qui demorantem in me seductionem abigere et expellere potest, implorem, quomodo cantabo canticum Domini in terra aliena? quomodo lamentabor ac deflebo Jerusalem? Hæc eo copiosius retuli, quo magis scriptoris indoles cognoscatur atque ingenium hominis scopum nullum habentis, et nihil aliud, nisi ut verba perfundat, curantis. Et ne quis falleretur, tribuens Basilio, quod Basilianum non est, particula u hoc ipso in loco vicies occurrit, sic ut tædium quod voces obmw et či pepererant, altera alterius vocis repctitione multum augeatur. Nec solum vocula ng ad satietatem usque adhibetur: sed, quod magis ad rem facit, sine ullo Consilio, sine ullo delectu, sine ullo judicio plerumκαὶ μεθ' ἡμέραν ζητεῖν τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀντίληψιν Èv ĉuvápe!. Ad verbum, debet amore insatiabili, et animi affectu inexplebili, ex omni corde et virtute, noctes atque dies, Dei auxilium quærere in virtute; ubi illud èv dováµst, in virtute, non belle ibi posi - tum est; nec valde admodum dubito, quin melius abesset. Nam præterquam quod ita ultimo loco positum, fert præ se insuave aliquid et inurbanum, præterea redundare mihi videtur. Postquam enim auctor scripserat quærendum esse Deum ex toto corde atque virtute, quid, quæso, illud, in virtute, addere necesse erat? Paulo post ita legitur (pag. 614): Οὔπω έλξαντίσθη ἡμῶν ἡ καρδία τῷ αἵματι τοῦ Ἀμνοῦ τοῦ Θεοῦ· ἔτι γὰρ τὸ πέταυρον τοῦ Ἄδρο,

col. 53–54page 23 of 77

PG 31:53καὶ τὸ ἄγκιστρον τῆς κακίας ἐμπεπηκται αὐτῇ. πέταυρον βρόχος γεγόναμεν ἄδολος πορφύρα βασιλική, οὐδὲ ἀνόθευτος 617): Τί είπω; πῶς ὑμᾶς προσφθέγξομαι; πῶς προ καταλήψομαι τὰ παρελθόντα; τῶν μελλόντων τὸ χρέος; Καὶ γὰρ παρελθόντων ὑπεύθυνος εἰμι, καὶ μελλόντων έχονται ὕπνῳ, ληθαργήσαντες τῶν τοῦ Θεοῦ δωρεῶν οἱ δὲ ἀναμίξ, ποτὲ μὲν ἐγρηγόρασιν, ποτὲ δὲ ὥσπερ ἐπινυστάζουσιν· οὔτε τὸν ἀλλότριον δέχονται, οὔτε τόν ποτε ἐπιστρέφοντα, οὔτε τὸν νοσοῦντα ὡς ὑγιαίνοντα. Ἵνα σώζῃ ὥσπερ δορκὰς ἐκ βροχών. Η δορκάς ζῶόν ἐστιν ὀξυδερκές, ἐπώνυμον τῇ ἑαυτοῦ ὀξυδορκία· οὐδὲν λανθάνει τὸν ὀφθαλμὸν τῆς δορκάδος, οἶδεν ὅ φυλάξεται, καὶ οἶδεν ὅπου τοῦ δρόμου τὸ Μὴ ἔσο ἀργὸς περὶ τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου· μὴ τὸ μὲν ποίει, τὸ δὲ ἀναβάλλου. Δα νειστικόν τι ποιεῖς ἀφοσίωμα, ὡς τὸ ὅλον πληρώσας.

καὶ τὸ ἄγκιστρον τῆς κακίας ἐμπεπηκται αὐτῇ. Non- humile in eo reperias, cum tamen in vere Basilianis dam aspersum est cor nostrum sanguine Agni Dei: adhuc enim illi laqueus inferni et hamus malitiæ infixus est. Primum hominis sunt verba, qui non cæterorum hominum more loquitur. Pauci enim, qui interrogarentur, cur cor nostrum sanguine Agni Dei vondum aspersum sit, ita responderent: Adhuc enim laqueus inferni et hamus malitiæ infixus est illi. Deinde vocem πέταυρον pro eo, quod βρόχος usitate dicitur, nusquam a Basilio adhibitam invenio. Nec ita multo infra ita auctor locutus est (ibid.): Obπw γεγόναμεν ἄδολος πορφύρα βασιλική, οὐδὲ ἀνόθευτος ɛixwv Bɛix. Nondum facti sumus fuco carens purpura regia, neque germana imago divina: ubi notandum, quod jam alibi notavimus, Basilium voce Oɛïxó; nunquam in suis scriptis uti (a). Nonnihil est quoque, quod vos toɩyapcûv, quæ tam parum Basilio familiaris erat, ut opere in longo (b) ne semel quidem ea usus sit, ipsa tamen in tam brevi opusculo ter aut quater reperiatur. Quodsi in akcujus mente scrupulus atque dubitatio adbuc resideat, velim hanc lucubratiunculam cum indubitatis Basilii scriptis coniparet: quod ubi diligenser fecerit, brevi assensurum conſido, Basilium ejus legitimum parentem non esse. IX. De homilia in illud, oculis tuis, Ne dedẹris somņum¸ elc. 24. Hanc homiliam non ita pridem ediderunt. Franciscus Combeßisius et Joannes Baptista Cotelerius; ille Latine solum, hic Græce et Latine. Ejus ita mentionem faciunt doctissimi viri Tillemontius et Dupinus, ut ipsam Basilio Magno non indignam esse pronuntient. Hoc idem ea de lucubratiuncula jam antea senserant duo ii quos primum nominavi viri eruditissimi. Dolet mihi, quod hæc oratiuncula hos patronos habeat. Vereor enim, ne eorum in Jitteris auctoritas tantum apud aliquos valeat, ut ne velint quidem nostra argumenta audire. Quare, misi res ipsa ad loquendum adigeret me, tacerem libens. Neque enim ignoro, quam sit periculosa pienum opus aleæ, ejusmodi viris adversari. Sed quoniam quidquam dissimulare nec possum, nec debeo, quid de hoc opusculo sentiam, aperire constitui, ut ab eruditis hominibus, merito an immerito ab eis dissentiam, judicetur. In qualibet oratione, vel potius in quolibet scripto duo considerari possunt, verba et sententiæ. Utraque autem in hoc opusculo, ut mihi quidem videtur, peregrinum quiddam et a Basilii consuetudine alienum præfe runt. Et ut ordo aliquis servetur, primum de sententiis, deinde de verbis disputabimus. Ergo si ipsum exordium consideres, nihil nisi abjectum et (a) Tom. I m Præf. n. 18. (c) Vide notam ad hunc locum. Edit. illis exordiis grande quoddam et sublime dicendi genus semper adhibeatur. Postquam autem frigide exorsus est scriptor, frigidius ita persequitur (pag. 617): Τί είπω; πῶς ὑμᾶς προσφθέγξομαι; πῶς προκαταλήψομαι τὰ παρελθόντα; τῶν μελλόντων τὸ χρέος; Καὶ γὰρ παρελθόντων ὑπεύθυνος εἰμι, καὶ μελλόντων Xpewsons. Quid dicam? quo vos modo alloquar? quo pacto antevertam præterita? futurorum debitum? Etenim præteritorum reus sum, el futurorum debitor. Dicam vicissim, nescire me quo hæc nomine appellem. Quid enim sibi velit illud, Quo pacto anlevertam præterita? futurorum debitum? non satis intelligo (c). Quomodo igitur hæc aut vocanda sint, aut intelligenda, alii viderint. Aliquanto post auctor ita scribit (pag. 618): 'Emel oūv oi µèv ßabeľ xatέχονται ὕπνῳ, ληθαργήσαντες τῶν τοῦ Θεοῦ δωρεῶν· οἱ δὲ ἀναμίξ, ποτὲ μὲν ἐγρηγόρασιν, ποτὲ δὲ ὥσπερ ἐπινυστάζουσιν· οὔτε τὸν ἀλλότριον δέχονται, οὔτε τόν ποτε ἐπιστρέφοντα, οὔτε τὸν νοσοῦντα ὡς ὑγιαί νοντα. Ἵνα σώζῃ ὥσπερ δορκὰς ἐκ βροχών. Η δορκάς ζῶόν ἐστιν ὀξυδερκές, ἐπώνυμον τῇ ἑαυτοῦ ὀξυδορκία· οὐδὲν λανθάνει τὸν ὀφθαλμὸν τῆς δορκά δος, οἶδεν ὅ φυλάξεται, καὶ οἶδεν ὅπου τοῦ δρόμου τὸ xбspуrtixóv. Quia igitur alii quidem profundo detinentur somno, donorum Dei oblivione quasi veterno occupati; alii vero permiste, interdum vigilant, interdum velut indormitant; neque alienum admittunt, neque eum qui aliquando conversus est, neque ægrotum tanquam sanum. ‹ Ut salveris tanquam damula e laqueis. › Damula seu dorcas, animal est acie oculorum valens, ex qua dorcadis nomen tulit: nihil latet dorcadis oculum: novit quid cavere debeat; novis xói sit cursus gubernaculum. Ita scribere potuit homo ultimæ sortis, non Basilius oratorum optimus. Quid est enim, quæso, totum illud, interdum vigilant, interdum indormitant; neque alienum admittunt, neque eum qui aliquando conversus est, neque ægrotum tanquam sanum, nisi verborum quorumdam incondita quædam congeries? Quæro, vigilaretne auctor, cum ita scripsit, an dormitaret? sanusne esset, an ægrotus? Nec multo melius est quod sequitur, novit [damula] ubi sit çursus gubernaculum. Hic monere juvat, scriptorem e Basilii oratione, cui titulus, Attende tibi ipsi, nonnulla mutuatum fuisse: sed sic tamen, ut suis Basiliana depravet. Postquam enim, Basilii exemplo, cadem illa Scripturæ verba, Ut salveris tanquam damula e laqueis, in medium protulit, statim addit, Μὴ ἔσο ἀργὸς περὶ τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου· μὴ τὸ μὲν ποίει, τὸ δὲ ἀναβάλλου. Δανειστικόν τι ποιεῖς ἀφοσίωμα, ὡς τὸ ὅλον πληρώσας. 'Aldá Boúhɛtai, etc. Noli esse circa mandata Domini otiosus: noli hoc quidem facere, illud vero differre. Feneraticiam quamdam agis satisfactionem, ut qui (b) Primi tres in Eunom. lib.

col. 55–56page 24 of 77

PG 31:55Δανειστικόν τι ποιεῖς ἀφοσίωμα, ὡς τὸ ὅλον πληρώ Πάντα οὖν περισκόπει, Ἵνα σώζη, εσπερ δορκάς ἐκ δέχονται, οὔτε τόν ποτε επιστρέφοντα, οὔτε τὸν νου σοῦντα ὡς ὑγιαίνοντα. Ἵνα σώζῃ ὥσπερ δορκὰς ἐκ νεῖς τοῦ μεγάλου διδασκάλου; Ο μύρμηξ σε διερεθι ζέτω πρὸς τὴν ἐνέργειαν. Καὶ παρ' ἐκείνου μάθε. Ἐκεῖνος οὐ διδάσκαλον οἶδεν, οὐκ ἀποδημίαν ἀπεδήμησεν, οὐκ ἔμαθε γεωργικούς λόγους.... Οὐδὲν τού των πάρεστιν· ἀλλὰ φυσική τις ανάγκη τὸ ζῶον δι ερεθίζει. Οὐκοῦν ἡ φύσις τότε· καὶ σὺ (ί. σοι) τῆς φύσεως, παρίει λόγος αἴτιος. 620): Ἐκεῖνον μὲν μικρὸν ὠνείδισας, σεαυτὸν δὲ ἀπέκτεινας τῇ παρακοῇ τῆς ἐντολῆς. Μη δενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες. Εἶδες πῶς ἡ μέλισσα τῷ κέντρῳ τὴν ζωὴν ἐναφίησι; φιληκόους, ευσχημόνως περιεστώσας τὸ πνευματικὸν ἀκροατήριον. 618), Εντεῦθεν ἀρξώμεθα τῆς πρὸς ὑμᾶς ἑκάτερον, τούτων παρίστησι δυϊκὸς λό προσέχειν· τὸ μὲν σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς ἐνατενίζειν τοῖς ὁρατοῖς, τὸ δέ, έτασον σεαυτὸν, τίς εἶ· γνῶθι σεαυτοῦ τὴν φύσιν, ὅτι θνητὸν μέν σου τὸ σῶμα, ἀθάνατος δὲ ἡ ψυχή· καὶ ἁπλᾶ τὰ τῷ μεγέθει τοῦ σώματος;

dentes 19 › Vidisti quomodo apis vitam cum aculeo projiciat? Hic illud Apostoli, nulli malum pro malo reddentes, ad nullam orationis partem referri potest, non regit quidquam, a quoquam non regitur, sed oratio est quasi absoluta, quæ a nulla re dependeat, cum Basilius tamen, ut notum est, ejusmodi Scripturæ loca ad reliquam orationem accommodare soleat. Plura paraveram, sed ne his plus satis immoratus viderer, ea ascribere nolui. totum impleveris. Sed vult, etc. Rursus quid est hoc, mandati violationem. ‹ Nulli malum pro malo redΔανειστικόν τι ποιεῖς ἀφοσίωμα, ὡς τὸ ὅλον πληρώaas, Feneraticiam quamdam agis satisfactionem, ut qui totum impleveris, nisi quoddam quasi ænigma (a)? Et illud maxime notandum, Scripturam ita citari in ea de qua disputatur lucubratiuncula, ut in ipsa citandi ratione peregrinum quiddam et exoticum insit. Et ut res exemplo clarior fiat, utriusque verba subjiciam, primum Basilii, deinde anonymi. Basi - lius ergo sic loquitur (tom. II, hom. 3, p. 18): Πάντα οὖν περισκόπει, Ἵνα σώζη, εσπερ δορκάς ἐκ Spózwr. Circumspice igitur et lustra omnia, Ut serveris tanquam damula e laqueis. Anonymi vero verba, ut jam vidimus, hæc sunt, OŬte tòv åλlótpiov δέχονται, οὔτε τόν ποτε επιστρέφοντα, οὔτε τὸν νου σοῦντα ὡς ὑγιαίνοντα. Ἵνα σώζῃ ὥσπερ δορκὰς ἐκ £pózwr. Neque alienum admittunt, neque eum qui aliquando conversus est, neque ægrotum tanquam sanum. ‹ It salveris tanquam damula e laqueis. › Ubi Basilius, qui ejus mos est, Scripturæ locum cum iis quæ præcedunt verbis apte admodum connectit: in anonymo vero hoc idem Proverbiorum testimonium cum superiori oratione nullo modo copulatur. Deinde alia illa eorumdem Proverbiorum verba, Vade ad formicam, o piger 18, explanans anonymus ille, sic scribit (pag. 619): Ti xataypoνεῖς τοῦ μεγάλου διδασκάλου; Ο μύρμηξ σε διερεθι ζέτω πρὸς τὴν ἐνέργειαν. Καὶ παρ' ἐκείνου μάθε. Ἐκεῖνος οὐ διδάσκαλον οἶδεν, οὐκ ἀποδημίαν ἀπεδήμησεν, οὐκ ἔμαθε γεωργικούς λόγους.... Οὐδὲν τού των πάρεστιν· ἀλλὰ φυσική τις ανάγκη τὸ ζῶον δι ερεθίζει. Οὐκοῦν ἡ φύσις τότε· καὶ σὺ (ί. σοι) τῆς φύσεως, παρίει λόγος αἴτιος. Quid contemnis magnum præceptorem? Formica te excitet ad operationem. Et ab illa disce. Illa non novit magistrum, non peregre profecta est, non didicit agriculturæ artem…... Nihil horum adest: sed naturalis quædam necessitas animal excitat. Itaque natura tunc: et tibi accedit ratio, quæ naturæ parens est. Quibus in verbis nihil omnino Basilianarum virtutum deprehendo. In illo, et ab illa disce, non anfmadverto miram illam artem Basilii, qua solertissime consequentem orationem anteriori connectebat. In illo, itaque na- (ura tunc, nihil est, quod summi hujus viri eloquentiam sapiat. In illo, et tibi accedit ratio, quæ naturæ parens est, ne vestigium quidem exstat exquisiti illius judicii, quo excellebat Basilius. Natura rationis parens est, non ratio parens est naturæ. Ratio naturæ frenum est, ejusque moderatrix, non causa, non origo. Aliquanto post auctor ita loquitur (pag. 620): Ἐκεῖνον μὲν μικρὸν ὠνείδισας, σεαυτὸν δὲ ἀπέκτεινας τῇ παρακοῇ τῆς ἐντολῆς. Μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες. Εἶδες πῶς ἡ μέλισσα τῷ κέντρῳ τὴν ζωὴν ἐναφίησι; illum quidem paululum probro affecisti, at teipsum interemisti per 18 Prov. VI, 6. "Rom. x11, 47. 25. Nunc proponam exempla quædam, quibus probare conabor, alienas quasdam et peregrinas voces in hac oratione reperiri. Ipso igitur initio (pag. 617) auctor sic scribit: 'AXX' èmifntŵ Yuxas φιληκόους, ευσχημόνως περιεστώσας τὸ πνευματικὸν ἀκροατήριον. Sed animas requiro auditionis cupidas, decenter circumstantes spirituale auditorium. Cætera non improbo: sed vocem &xpoathptov apud Basilium inusitatam esse arbitror. Basilius, si horum parens esset, ita composuisset orationem suam, ut potius nomine èxxàŋola usus fuisset. Statim sequitur (pag. 618), Εντεῦθεν ἀρξώμεθα τῆς πρὸς ὑμᾶς ¿µɩdías. Hinc inchoemus istam ad vos homilium. Scio quidem, ut aliorum sanctorum Patrum, ita Basilii ipsius orationes jam a longo tempore homilias vocari: sed ubi Basilius ipse hoc sensu nomen ópala unquam usurparit, ignoro. Hoc ipso in loco legitur, ἑκάτερον, τούτων παρίστησι δυϊκὸς λόyɔ;, horum utrumque exhibet duplex sermo. Vox duïxó; grammaticorum est, non oratorum. Imo etiam ne grammatici quidem ea hoc sensu, opinor, utuntur, sed, nisi valde fallor, ipsam solum adhibent tum cum numerum duadem significare volunt. Basilius simili in re non voce duïxóg utitur, sed nomine too. Ita enim in quadam oratione (tom. , hom. 3, p. 18) loquitur: 'Eneidh dè dindoūv tò προσέχειν· τὸ μὲν σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς ἐνατενίζειν τοῖς ὁρατοῖς, τὸ δέ, etc. Quoniam autem duplex est attentio; altera, cum considerantur oculis corporeis visibilia: altera, etc. Nec ita multo post in eadem illa, quam dixi, oratione eamdem vocem idem Basilius usurpavit. Ejus autem hæc sunt verba: 'E§- έτασον σεαυτὸν, τίς εἶ· γνῶθι σεαυτοῦ τὴν φύσιν, ὅτι θνητὸν μέν σου τὸ σῶμα, ἀθάνατος δὲ ἡ ψυχή· καὶ öti dinàñ tig kotiv ýµwv ý (wh. Perscrutare te ipse, quis sis fac noscas tuam ipsius naturam, nimirum corpus quidem mortale esse, animam vero immortalem item, duplicem esse vitam nostram. Sed ubi vox duixos in Basilii seriptis legatur, necdum novi. Sic pergit auctor (pag. 619): Hwę powai tà ἁπλᾶ τὰ τῷ μεγέθει τοῦ σώματος; Quomodo imitari potero quæ mole corporis ingentia sunt? Non negabo quidem vocem århón; legi in Basilii libris: sed ubi in ipsis ad magnitudinem significandam usurpata sit, non memini. Et alioquin illa loquendi ratio, tà ŉ (a) Alludit auctor ad feneratorum consuetudinem, qui pecuniam mutuo dantes, summam integram inscribunt cujus partem fenoris causa retinent; et hoc est, ut qui totum impleveris. Hæc jam viderat D. L. de Sinner in ed. Paris. 1839.

col. 57–58page 25 of 77

PG 31:57ἁπλᾶ τὰ τῷ μεγέθει τοῦ σώματος, πρὸς τὸ ἐκτὸς διεκπίπτῃ. Κατάμαθε πῶς τὰ τῆς γεω στρατηγάρχας, στρατός αρχή. γ στρατάρχης, στράταρ χοι, στραταρχέω, στραταρχία, γ στρατός ει ἡγεῖσθαι στρατηγέομαι, στρατηγικός, στρατηγὸς, στρατηγήτης, στρατηγάρχας 74): Νόμοι τινές εἰσιν οὗτοι τῆς φύσεως ἄγραφοι, ἀργοὺς εἶναι προς τιμωρίαν τοὺς τῶν μεγίστων δυναστειῶν ἐπιβαίνοντας. Αλλά καὶ ταῖς μελίσσαις, ὅται ἂν μὴ ἀκολουθήσωσι τῷ ὑποδείγματι τοῦ βασιλέως, ταχύ μεταμέλει τῆς ἀδου λίας, ὅτι τῇ πληγῇ τοῦ κέντρου ἐναποθνήσκουσιν. Ακουέτωσαν Χριστιανοί, οἷς πρόσταγμά ἐστι μη δενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόναι, ἀλλὰ νικᾶν ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν … Τὸν μὲν γὰρ κηρὸν ἀπὸ τῶν ἀνθῶν φανερῶς συναγείρει, τὸ δὲ μέλι τὴν δροσοειδῶς ἐνεσπαρμένην νοτίδα τοῖς ἄνθεσιν ἐπισπασαμένη τῷ στόματι, ταύτην ταῖς κοιλότησι τῶν κηρίων ἐνίησιν..... Καλῶν καὶ πρεπόντων αὕτη τῶν ἐπαίνων παρὰ τῆς Παροιμίας τετύχηκε, σοφὴ καὶ ἐργάτις ὀνομασθεῖσα. Οὕτω μὲν φιλοπόνως τὴν τροφὴν συν αγείρουσα ('Ης τους πόνους, φησί, βασιλεῖς καὶ ἰδιῶται πρὸς ὑγε αν προσφέρονται), οὕτω δὲ σοφῶς φιλοτεχνούσα τὰς ἀποθήκας τοῦ μέλιτος· εἰς λεπτὸν γὰρ ὑμένα τὸν κηρὸν διατείνασα, πυκνὰς καὶ συν εχεῖς ἀλλήλαις συνοικοδομεῖ τὰς κοιλότητας, ὡς τὸ πυκνὸν τῆς τῶν μικροτάτων πρὸς ἄλληλα δέσεως, Έρεισμα γίνεσθαι τῷ παντί. Εκάστη γὰρ φρεατία τῆς ἑτέρας ἔχεται, λεπτῷ πρὸς αὐτὴν διειργομένη τε ὁμοῦ καὶ συναπτομένη τῷ διαφράγματι. Έπειτα διώροφοι καὶ τριώροφοι αἱ σύριγγες αὗτα: ἀλλήλαις ἐπῳκοδόμηνται. Ἐφυλάξατο γὰρ μίαν ποιῆσαι δι αμπερὲς τὴν κοιλότητα, ἵνα μὴ τῷ βάρει τὸ ὑγρὸν μετρίας ευρήματα παρεργά ἐστι τῆς σοφωτάτης μελίσσης. Εξάγωνοι γὰρ πᾶσαι καὶ ἰσόπλευροι τῶν κηρίων αἱ σύριγγες, οὐκ ἐπ᾿ εὐθείας ἀλλήλαις κατεπικείμεναι, ἵνα μὴ κάμνωσιν οἱ πυθμένες τοῖς διακένοις ἐφ ηρμοσμένοι· ἀλλ᾽ αἱ γωνίαι τῶν κάτωθεν ἐξαγώνων, βάθρον καὶ ἔρεισμα τῶν ὑπερκειμένων εἰσὶν, ὡς ἀσφαλῶς ὑπὲρ ἑαυτῶν μετεωρίζειν τὰ βάρη, καὶ Ιδιαζόντως εκάστῃ κοιλότητι τὸ ὑγρὸν ἐγκατέχεσθαι. Χρήσιμον τὸ ὑπόδειγμα τῆς μετ λίσσης, δοῦναι τὸν καρπὸν, καὶ ἀμύνασθαι. Καὶ γὰρ καὶ ἡ μέλισσα ἀμυνομένη, ἐπαποθνήσκει τῇ πληγή. καὶ Χριστιανοῦ θάνατος, ἡ ἀνταπόδοσις τοῦ κακοῦ. Ἐκεῖνον μὲν μικρὸν ὠνείδισας, σεαυτὸν δὲ ἀπέκτεινας τῇ παρακοῇ τῆς ἐντολῆς. Μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες. Εἶδες πῶς ἡ μέλισσα τῷ κέντρω τὴν ζωὴν ἐναφίησιν; Οὕτω καὶ Χριστιανὸς τὸν ἐχθρὸν ἀμυνόμενος, διὰ τῆς πληγῆς τῆς εἰς τὸν ἐχθρὸν τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν ἀποβάλλει.... Τὴν δὲ ἐνέργειαν αὐτῆς προτίθεται εἰς ἀπόλαυσιν βασιλεῦσι καὶ ἰδιώταις,

PREFATIO. ἁπλᾶ τὰ τῷ μεγέθει τοῦ σώματος, per se insolita πρὸς τὸ ἐκτὸς διεκπίπτῃ. Κατάμαθε πῶς τὰ τῆς γεω videtur et nova; mihique salis verisimile fit, qui hæc legent, eas nihil tale apud idoneos auctores legisse se facile confessurus. Vox στρατηγάρχας, quæ aliquanto post (pag. 620) sequitur, non vide tur magis familiaris fuisse bonis scriptoribus, qui cum nomen aut verbum componere vellent ex vocibus στρατός et αρχή. litteram γ non immiscebant. Vidimus enim dici solitum, στρατάρχης, στράταρχοι, στραταρχέω, στραταρχία, a quibus omnibus γ littera abest, in eisque præterea a reperitur in secunda syllaba. Contra, si quando vellent aut nomen aut verbum ex vocibus στρατός ει ἡγεῖσθαι conflare, tunc ut litteram & ponebant in secunda syllaba, ita litteram y inserebant, ut cerni potest ia his vocibus, στρατηγέομαι, στρατηγικός, στρατη γός, στρατηγήτης, aliisque nullis, quas omnes recensere et longum et inutile esset. Quare non eo solum nomine vox στρατηγάρχας repudianda est, quod nova sit et insolita, sed quod præter cæterorum nominum consuetudinem composita esse videatur. Jam monui scriptorem nonnulla ex ea Basilii oratione, quæ inscribitur, Autende tibi ipsi, mutuatum fuisse. Hic autem rursus monere juval, videri eumdem, ubi exemplum apis et formicæ proposuit, satis multa ex opere sex dierum Basilii sumpsisse. Et quoniam horum locorum inter se comparatio nobis alicui usui esse poterit, aliquid ex utroque auctore hoc loco exscribam. Itaque de apibus loquens Basilius hom. 8 in flexaem., num. 4, sic loquitur (tom. I, p. 74): Νόμοι τινές εἰσιν οὗτοι τῆς φύσεως ἄγραφοι, ἀργοὺς εἶναι προς τιμωρίαν τοὺς τῶν μεγίστων δυναστειῶν ἐπιβαίνοντας. Αλλά καὶ ταῖς μελίσσαις, ὅται ἂν μὴ ἀκολουθήσωσι τῷ ὑποδείγματι τοῦ βασιλέως, ταχύ μεταμέλει τῆς ἀδουλίας, ὅτι τῇ πληγῇ τοῦ κέντρου ἐναποθνήσκουσιν. Ακουέτωσαν Χριστιανοί, οἷς πρόσταγμά ἐστι μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόναι, ἀλλὰ νικᾶν ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ κακόν........ Τὸν μὲν γὰρ κηρὸν ἀπὸ τῶν ἀνθῶν φανερῶς συναγείρει, τὸ δὲ μέλι τὴν δροσοειδῶς ἐνεσπαρμένην νοτίδα τοῖς ἄνθεσιν ἐπισπασα μένη τῷ στόματι, ταύτην ταῖς κοιλότησι τῶν κηρίων ἐνίησιν..... Καλῶν καὶ πρεπόντων αὕτη τῶν ἐπαίνων παρὰ τῆς Παροιμίας τετύχηκε, σοφὴ καὶ ἐργάτις ὀνομασθεῖσα. Οὕτω μὲν φιλοπόνως τὴν τροφὴν συναγείρουσα ('Ης τους πόνους, φησί, βασιλεῖς καὶ ἰδιῶται πρὸς ὑγε αν προσφέρονται), οὕτω δὲ σοφῶς φιλοτεχνούσα τὰς ἀποθήκας τοῦ μέλιτος· εἰς λεπτὸν γὰρ ὑμένα τὸν κηρὸν διατείνασα, πυκνὰς καὶ συνεχεῖς ἀλλήλαις συνοικοδομεῖ τὰς κοιλότητας, ὡς τὸ πυκνὸν τῆς τῶν μικροτάτων πρὸς ἄλληλα δέσεως, Έρεισμα γίνεσθαι τῷ παντί. Εκάστη γὰρ φρεατία τῆς ἑτέρας ἔχεται, λεπτῷ πρὸς αὐτὴν διειργομένη τε ὁμοῦ καὶ συναπτομένη τῷ διαφράγματι. Έπειτα διώροφοι καὶ τριώροφοι αἱ σύριγγες αὗτα: ἀλλήλαις ἐπῳκοδόμηνται. Ἐφυλάξατο γὰρ μίαν ποιῆσαι δι αμπερὲς τὴν κοιλότητα, ἵνα μὴ τῷ βάρει τὸ ὑγρὸν 30 Prov. vi, 6, sec. LXX. ½ μετρίας ευρήματα παρεργά ἐστι τῆς σοφωτάτης μελίσ σης. Εξάγωνοι γὰρ πᾶσαι καὶ ἰσόπλευροι τῶν κηρίων αἱ σύριγγες, οὐκ ἐπ᾿ εὐθείας ἀλλήλαις κατεπικείμεναι, ἵνα μὴ κάμνωσιν οἱ πυθμένες τοῖς διακένοις ἐφ ηρμοσμένοι· ἀλλ᾽ αἱ γωνίαι τῶν κάτωθεν ἐξαγώνων, βάθρον καὶ ἔρεισμα τῶν ὑπερκειμένων εἰσὶν, ὡς ἀσφαλῶς ὑπὲρ ἑαυτῶν μετεωρίζειν τὰ βάρη, καὶ Ιδιαζόντως εκάστῃ κοιλότητι τὸ ὑγρὸν ἐγκατέχε σθαι. Hæ sunt quædam natura leges minime scriplæ, ut tardi sint ad vindictam, qui ad maximam potentiam sunt evecti. Sed et quæcunque apes regis exemplum non sequuntur, eas statim temeritatis suæ pœnitet, propterea quod aculei ictu intereunt. Audiant Christiani, qui nulli malum pro malo reddere, sed in bono malum vincere jubentur. Imitare proprium apis indolem, quæ nulli officiens, neque fructum alienum corrumpens, favos construit ac compingit. Nam ut ceram ex floribus aperte colligit, ita mel, humorem scilicet roris instar floribus inspersum, ore allrahit, atque in favorum cata immittit.... Apis praclaras et convenientes laudes a Proverbio consecuta est, quæ scilicet appelletur sapiens, et laboriosa. Hoc modo ut diligenter apis pabulum congerit (• Cujus labores, inquit, reges et privati ad sanitatem assumunt **»), ila sapienter et artificiose mellis cellulas exstruit. Extenta enim in tenuem membranam cera, crebra et inter se continua cava construit, ut frequentia illa et densitas, qua minutissima quæque secum invicem colligantur, operi toti fulcrum sit et firmamentum. Nam cellula quælibet alteri adha'rel, tenui seplo ab ea sejuncta. Deinde fistula ha alic super alias ædificata, duas tresve habent contignationes. Caret enim continuam unam efficere carernulam, ne humor foras propter gravitatem diffluat. Disce quomodo geometriæ inventa accessio sint operæ ac laboris ejus, quem apis sapientissima suscipit. Omnes enim favorum cavernulæ sunt sexangulæ, ct æqualia latera habent: non aliæ aliis directo incumbunt, ne fundi intervallis vacuis adjuncti faliscant; sed sexangularum cavernularum inferiorum anguli, basis sunt ac fulcimentum superiorum, nt tuto supra se onera attollant, et separatim in unoquoque con· cavo humor contineatur. Auctor vero lucubratiuncu· læ ejus, quam in suis Ecclesia Graca Monumentis edidit Cotelerius, loquens et ipse de apibus ità scribit (pag.: Χρήσιμον τὸ ὑπόδειγμα τῆς μετ λίσσης, δοῦναι τὸν καρπὸν, καὶ ἀμύνασθαι. Καὶ γὰρ καὶ ἡ μέλισσα ἀμυνομένη, ἐπαποθνήσκει τῇ πληγή. καὶ Χριστιανοῦ θάνατος, ἡ ἀνταπόδοσις τοῦ κακοῦ. Ἐκεῖνον μὲν μικρὸν ὠνείδισας, σεαυτὸν δὲ ἀπέκτει νας τῇ παρακοῇ τῆς ἐντολῆς. Μηδενὶ κακὸν ἀντὶ κακοῦ ἀποδιδόντες. Εἶδες πῶς ἡ μέλισσα τῷ κέντρω τὴν ζωὴν ἐναφίησιν; Οὕτω καὶ Χριστιανὸς τὸν ἐχθρὸν ἀμυνόμενος, διὰ τῆς πληγῆς τῆς εἰς τὸν ἐχθρὸν τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν ἀποβάλλει.... Τὴν δὲ ἐνέργειαν αὐτῆς προτίθεται εἰς ἀπόλαυσιν βασιλεῦσι καὶ ἰδιώταις,

col. 59–60page 26 of 77

PG 31:59ἀλόγων, εἴπερ πολιτείας ἴδιον τὸ πρὸς ἐν πέρας και νὸν συννεύειν τὴν ἐνέργειαν τῶν καθ᾿ ἕκαστον· ὡς ἐπὶ τῶν μελισσῶν ἄν τις ἴδοι· καὶ γὰρ ἐκείνων κοινὴ γὰρ ἡ οἴκησις, κοινὴ δὲ ἡ πτῆσις, ἐργασία δὲ πάντων μία... οὐ πρότερον καταδεχόμεναι ἐπὶ τοὺς λειμῶνας ἐλθεῖν, πρὶν ἂν ἴδωσι κατάρξαντα τὸν βασι λέα τῆς πτήσεως. τρυφῶσί· τε καὶ ἀῤῥώστοις· τῇ μὲν ἐπιτηδεύσει, καὶ 4): Ἔστι δέ τινα καὶ πολιτικὰ τῶν παντὶ τῷ βίῳ χρησιμεύει μέχρι τῆς ὀσμῆς. Ἡ δὲ μέλισσα τῇ ποικιλίᾳ τῆς τέχνης καὶ μέλι ἐκλέγεσθαι οἶδεν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄνθους· καὶ τὸ μὲν εἰς μέλι ἀπο τίθεται, τὸ δὲ εἰς κηρίον, καὶ τὸν κηρὸν περιπή γνυσι τῷ μέλιτι. Τίς ἐδίδαξε την μέλισσαν ἐκείνην ποιεῖν τὰς σύριγγας, ὑφαίνειν δὲ τὸν λεπτὸν ὑμένα; Τίς αὐτῶν παλαιῷ διδασκάλῳ φοιτήσασα, τὰ ἑξά πλευρα καὶ τετράπλευρα ποιεῖν ἐδιδάχθη; Πῶς γω νίαν ἔστησε διὰ τοῦ κηροῦ, καὶ τοίχους διάφανες; Ἵνα αἱ μὲν γωνίαι τὸ στερεόν παρασκευάσωσιν, οἱ δὲ τοῖχοι τὸ μέλι φυλάξωσι. Διὰ τί οὐχ ἕνα σύριγγα ἐποίησεν, ἀλλ' ἔνθεν κἀκεῖθεν διέπηξεν τοῦ μέλιτος τὰς ἀποθήκας; Πῶς ἑκάστῳ πυθμένι ἴδιον ἐνίησι μέλι; Εἰ ἓν ἐποίει τὸ πανδοχεῖον, διεῤῥάγη ἂν τῷ βάρει τὸ ὑποκείμενον· ἀλλ᾽ ὑποτίθησι τοὺς πυθμέ- 5 νας, καὶ τοίχους ὑποβάλλει, καὶ γωνίας ἀσφαλίζει ται. 621): Συναγελαστικὸν τὸ ζῶον οὔτε μύρμηξ ἰδιαστικόν, οὔτε μέλισσα μοναστική κατὰ ἀγέλας ζῶσιν, κατὰ ἀγέλας ἵπτανται. Οὐκ εἶδες μέλισσάν ποτε καθ' ἑαυτὴν πετομένην, ἀλλ' ἀλλήλαις κοινωνοῦσι τῆς πτήσεως· οὐ βασκαίνουσιν ἀλλήλαις τῶν ἀνθῶν· κοινῇ ἀπαίρουσιν ἐπὶ λειμῶνας.

PRAEFATIO. ἀλόγων, εἴπερ πολιτείας ἴδιον τὸ πρὸς ἐν πέρας και νὸν συννεύειν τὴν ἐνέργειαν τῶν καθ᾿ ἕκαστον· ὡς ἐπὶ τῶν μελισσῶν ἄν τις ἴδοι· καὶ γὰρ ἐκείνων κοινὴ γὰρ ἡ οἴκησις, κοινὴ δὲ ἡ πτῆσις, ἐργασία δὲ πάντων μία... οὐ πρότερον καταδεχόμεναι ἐπὶ τοὺς λειμῶνας ἐλθεῖν, πρὶν ἂν ἴδωσι κατάρξαντα τὸν βασι λέα τῆς πτήσεως. Porro quædam ex his bruis animantibus sunt quoque politicæ: si quidem civilis administrationis proprium est ut ad unum communem finem singulorum actiones concurrant, ut quisque in apibus intueri potest. His enim communis est habi tatio, communis volatus, unaque et eadem omnium actio... non prius ad prata proficisci ausæ, quam regem viderint volatui pra’euntem. Audire mihi videor, qui conquerantur tempus male locatum fuisse in tam longis fragmentis describendis: sed tamen utilissime insumptum esse arbitrabor, si quod mihi. proposui, assequi possim. Volui igitur hoc exemplo multorum errorum causam quasi sub oculos ponere. Sunt qui spuria quædam opera quibusdam auctoribus tribuunt, non alio magis argumento innixi, quam quod apud eos talia legerint, qualia iņ adulterinis illis operibus reperiuntur. Et cum semel id in animum induxerunt suum, vim magnam inesse in iis argumentis, quæ ex similitudine rerum aut verborum petuntur, si forte in veteri aliquo libro ineditum aliquod opus inveniant, in quo unius alicujus scriptoris nomen præferatur, statim diligenter expendunt, num is scriptor, cui ejusmodi opus in veteribus libris ascribitur, eadem tractaverit, quæ in novo illo ac inedito opere leguntur, et ubi id ita esse animadverterint, indubitanter pronuntiant: Illius scriptoris est: nam eadem omnino, quæ hic tractantur, alibi tractavit, Ego auten inter cætera hoc quoque argumentum adhiberi posse pon. nego; sed vellem non ei tribui vim tantam, quanta a nonnullis tribui solet. Neque enim necessario sequitur, si in duobus operibus aut eadem auţ similia inveniantur, utriusque operis unum et eumdem auctorem esse, cum fieri possit, ut alterutrum compositum sit aut a plagiario, aut certe ab aliquo, qui alium scriptorem imitatus sit, ex eoque aliqua expresserit. Et vero si quis eo quod dixį τρυφῶσί· τε καὶ ἀῤῥώστοις· τῇ μὲν ἐπιτηδεύσει, καὶ in Hexaem., n. 4): Ἔστι δέ τινα καὶ πολιτικὰ τῶν παντὶ τῷ βίῳ χρησιμεύει μέχρι τῆς ὀσμῆς. Ἡ δὲ μέλισσα τῇ ποικιλίᾳ τῆς τέχνης καὶ μέλι ἐκλέγεσθαι οἶδεν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ ἄνθους· καὶ τὸ μὲν εἰς μέλι ἀποτίθεται, τὸ δὲ εἰς κηρίον, καὶ τὸν κηρὸν περιπήγνυσι τῷ μέλιτι. Τίς ἐδίδαξε την μέλισσαν ἐκείνην ποιεῖν τὰς σύριγγας, ὑφαίνειν δὲ τὸν λεπτὸν ὑμένα; Τίς αὐτῶν παλαιῷ διδασκάλῳ φοιτήσασα, τὰ ἑξά πλευρα καὶ τετράπλευρα ποιεῖν ἐδιδάχθη; Πῶς γωνίαν ἔστησε διὰ τοῦ κηροῦ, καὶ τοίχους διάφανες; Ἵνα αἱ μὲν γωνίαι τὸ στερεόν παρασκευάσωσιν, οἱ δὲ τοῖχοι τὸ μέλι φυλάξωσι. Διὰ τί οὐχ ἕνα σύριγγα ἐποίησεν, ἀλλ' ἔνθεν κἀκεῖθεν διέπηξεν τοῦ μέλιτος τὰς ἀποθήκας; Πῶς ἑκάστῳ πυθμένι ἴδιον ἐνίησι μέλι; Εἰ ἓν ἐποίει τὸ πανδοχεῖον, διεῤῥάγη ἂν τῷ βάρει τὸ ὑποκείμενον· ἀλλ᾽ ὑποτίθησι τοὺς πυθμέ- 5 νας, καὶ τοίχους ὑποβάλλει, καὶ γωνίας ἀσφαλίζει ται. Utile est exemplum apis, ad dandum frucum, et propter ultionem. Etenim apis dum ulciscitur se, plagæ immoritur: et Christiani mors est, redditio mali. Illum quidem paululum probro affecisti, at țeipsum interemisti per mandati violationem. ‹ Nulli malum pro malo reddenies 21. › Vidisti quomodo apis vitam cum aculeo projiciat? Ita et Christianus, cum de inimico vindictam sumit, per vulnus hosti in«. fictum vitam suam amittit... Operationem vero suam exhibet in usum regibus et privatis hominibus, delicate viventibus et morbo afflictis; necnon industria sua, omnique vita utilis est usque ad odorem. Apis marietate artis etiam mel novit colligere ex eodem flore et aliud quidem reponit in mel, aliud vero in ſavum, et ceram compingit melli. Quis docuit apem illam facere fistulas alveares, ac texere tenuem membranam? quænam ex iis vetere adito præceptore, ædificia sex laterum et quatuor laterum condere edocta ſuit? quo pacto angulum constituit per ceram, el parietes pertexuit? ut anguli firmitatem procurarent, parietes mel custodirent. Cur non unam fistulam fecit, sed hinc illincque compegit mellis apotheças? qua ratione cavo cuique suum immittit mel? Si unum construxisset receptaculum, pondere dirupta fuisset basis: verum supponit cava, parietes subjicit, angulos munit. Nec dubitari merito potest quin ea quæ statim apud auctorem leguntur, e Basilio quoque aut sumpta, aut imitata sint. Ejus autem verba argumento nunc uti vellet, ei maxime, si cui sunt hæc (pag. 621): Συναγελαστικὸν τὸ ζῶον· οὔτε μύρμηξ ἰδιαστικόν, οὔτε μέλισσα μοναστική - κατὰ ἀγέλας ζῶσιν, κατὰ ἀγέλας ἵπτανται. Οὐκ εἶδες μέλισσάν ποτε καθ' ἑαυτὴν πετομένην, ἀλλ' ἀλλήλαις κοινωνοῦσι τῆς πτήσεως· οὐ βασκαίνουσιν ἀλλήλαις τῶν ἀνθῶν· κοινῇ ἀπαίρουσιν ἐπὶ λειμῶνας. Αnimal gregale est: neque formica singulariter degit, neque apis solitarie: gregatim vivunt, gregatim volant. Nunquam vidisti apem seorsum volantem, sed inter se communem habent volatum. Non eæ sibi invicem invident flores: una ad prata proficiscuntur. Basilius vero ita scripsit eo quem dixi loco (hom. 8 34 Rom. xi, 17. unquam, ipso uti liceret. Etenim tam multa sunt in ea de qua agitur oratiuncula, quæ pariter in Basilii scriptis inveniuntur, ut si ejusmodi argumenta valerent, certo concludi posset, eam ad Basilium vere pertinere. Nam præter longiora illa fragmenta, quæ eo consilio supra retulimus, ut facilius inter se compararentur, sunt et alia, quæ e Basilio quoque expressa fuisse obscurum non est. Quale est, quod auctor de damula et ave narravit (tom. II, hom. 5, p. 18): quæ eadem alicubi dixerat Basilius. Rursus quale est, quod de formica scriptum invenitur apud anonymum: quo exemplo et

col. 61–62page 27 of 77

PG 31:61621), Νηστείας καὶ ἱλασμοῦ ὁ καιρὸς, οὐ μήν τον τῆς τῶν βρωμάτων ἀποχῆς, ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν νηστείας, ἁγίῳ Θεῷ ὑπὸ ἁγίων ἁγίως προσφερό 622): Έκηρύχθη ἐν Νινευή τριήμερος κατα στροφή· καὶ ἐνίκησεν ἡ πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφὴ τὴν καταστροφήν· ἡ γὰρ ἀπειλὴ τῆς καταστροφῆς διὰ τὴν καταστροφή εἰ ἐπιστροφή, 1, 9): Τίς γὰρ ἐν τροφῇ δαψιλεῖ καὶ τρυφῇ διηνεκεί ἐδέξατό τινα κοινωνίαν χαρίσματος πνευματικοῦ; Μωϋσῆς δευτέραν λαμβάνων νομοθεσίαν, δευτέρας νηστείας προσεδεήθη. Νινευίταις εἰ μὴ καὶ τὰ ἄλογα συνενήστευσεν, οὐκ ἂν διέφυγον τὴν ἀπειλὴν τῆς και ταστροφῆς. Τίνων ἔπεσε τὰ κῶλα ἐν τῇ ἐρήμῳ; Οὐ τῶν κρεωφαγίαν ἐπιζητούντων; Ἐκεῖνοι ἕως μὲν ἀρκοῦντο τῷ μάννα, καὶ τῷ ἐκ τῆς πέτρας ὕδατι, Αἰγυπτίους ἐνίκων, διὰ θαλάσσης δευον, οὐκ ἦν ἐν ταῖς φυλαῖς αὐτῶν ὁ ἀσθενῶν.

ipse quoque Basilius usus fuerat, ibique nonnulla ejusdem vocis repetitionem tantopere affectasse. docuerat, quæ hic repetit anonymus (hom. 9 in Hexaem., n. 3). Et tamen qui hanc lucubratiunculam paulo attentius legerit, eamque cum iis quas mox indicavi orationibus contenderit, is nisi patronorum auctoritas officiat, facile, opinor, fatebitur Basilium ejus auctorem dici nullo modo posse, sed hominem quempiam, qui voluerit quidem Basilium imitari, sed qui eum assequi non potuerit. § X. De homilia tertia in jejunium. 26. Et hanc quoque homiliam primi ediderunt Franciscus Combelisius et Joannes Baptista Coteļerius, unus Latine tantum in suo Ecclesiaste Græco, alter Græce et Latine in Monumentis Ecclesiæ Græca. Uterque hanc oratiunculam non indignamı Basilio esse judicavit: quorum sententiam amplexi sunt doctissimi viri Tillemontius et Ludovicus Dupinus. Ego autem, ut verum fatear, non ita sentio. Equidem non pugnabo, si quis iis, quos mox nominavi, eruditissimis viris assentiatur: sed tamen arbitror eruditos, si propius admoverint oculos, ab hac mea sententia non longe abfuturos. Animadvertent enim nihil eximium, nihil magnum, nihil exquisitum, nibil sublime in bac oratiuncula inveniri, cum tamen in veris ac germanis Basilii scriptis omnia eximia, omnia magna, omnia exquisita, omnia sublimia esse soleant. Et alioqui non erat mos Basilii, orationem tam brevem ad populum babere. Nollem tamen hanc lucubratiunculam statim ob id repudiatam, quod brevis sit, modo sententiæ ipsæ ejusmodi brevitatem compensarent: sed ejusmodi est, ut tam verbis quam sententiis brevis esse videatur. Suspicionem auget styli mediocritas quædam, quæ in Basilium Magnum convenire non potest, qui oratores optimos æquavit, aut etiam superavit. Et vero quis sibi facile persuadebit Basilium, si concionari voluisset, ita exorsurum fuisse (pag. 621), Νηστείας καὶ ἱλασμοῦ ὁ καιρὸς, οὐ μήν τον τῆς τῶν βρωμάτων ἀποχῆς, ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν duzptiv analλays, Jejunii e! propitiationis adest lempus; non modo ciborum abstinentiæ, sed etiam pezcatorum evitationis (a)? quod ut Latine, ita Græce ingratum est auribus et insuave. Aliquanto post auctor ita loquitur, "Ayıos yàp ô τpóños tñg νηστείας, ἁγίῳ Θεῷ ὑπὸ ἁγίων ἁγίως προσφερό pevoç. Sanctus quippe est jejunii modus, sancto Deo a sanctis sancte oblatus: quæ dum lego, non valde admodum dubito, quin scriptor ille hujusmodi ejusdem vocis repetitione ornatum aliquem suæ orationi afferre voluerit; facileque crediderim ipsum sibi ea in re multum placuisse. Ut ut hæc sunt, gravissimus vir Basilius hoc verborum quasi ludo non ollectabatur, aut certe non puto proferri posse ullum exemplum, quo constet eum talem unius et 23 Psal. C, 37. Hebr. 11, (a) Utimur semper Coteleriana interpretatione, Nec ita multum dissimilia sunt, quæ mox sequuntur (pag. 622): Έκηρύχθη ἐν Νινευή τριήμερος κατα στροφή· καὶ ἐνίκησεν ἡ πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφὴ τὴν καταστροφήν· ἡ γὰρ ἀπειλὴ τῆς καταστροφῆς διὰ τὴν Émɩotpoyhv àvelon. Prædicata est in Ninive subver – sio post triduum; et conversio ad Deum vicit sub-. versionem subversionis enim comminatio per conver-. sionem relaxata est; ubi auctor in duabus his vocibus, καταστροφή εἰ ἐπιστροφή, similiter cadentibus non obscure ludit. Quantum autem alienum id sit ab indole Basilii atque ingenio, ex summi illius viri¸ genuinis orationibus perspici potest. Certe, ubi Basilius Ninivitarum mentionem facit in præclarissima illa quam De jejunio habuit concione, similem loquendi rationem vitavit. Verba ips us hæc sunt (tom. II, hom. 1, n. 9): Τίς γὰρ ἐν τροφῇ δαψιλεῖ καὶ τρυφῇ διηνεκεί ἐδέξατό τινα κοινωνίαν χαρίσματος πνευματικοῦ; Μωϋσῆς δευτέραν λαμβάνων νομοθεσίαν, δευτέρας νηστείας προσεδεήθη. Νινευίταις εἰ μὴ καὶ τὰ ἄλογα συνενήστευσεν, οὐκ ἂν διέφυγον τὴν ἀπειλὴν τῆς και ταστροφῆς. Τίνων ἔπεσε τὰ κῶλα ἐν τῇ ἐρήμῳ; Οὐ τῶν κρεωφαγίαν ἐπιζητούντων; Ἐκεῖνοι ἕως μὲν ἀρκοῦντο τῷ μάννα, καὶ τῷ ἐκ τῆς πέτρας ὕδατι, Αἰγυπτίους ἐνίκων, διὰ θαλάσσης δευον, οὐκ ἦν ἐν ταῖς φυλαῖς αὐτῶν ὁ ἀσθενῶν. Quis enim in splendidis epulis perpetuisque deliciis particeps factus eɛt ullius doni spiritualis? Moyses ut alteram acciperet legem, altero jejunio opus habuit. Nisi una cum Ninivitis jejunassent et ipsa bruta animalia, haudquaquam effugissent subversionis comminutionem. Quorum cadavera prostrata sunt in deserto "?, Nonne eorum, qui esum carnium flagitabant? Illi donec erant contenti manna, et aqua de petra fluente, superabant Ægyptios, per mare faciebant iter, & non erat infirmus in tribubus eorum > Hæc autem Basilii verba paulo fusius retuli, ut ex iis quasi ex quodam specimine utcunque intelligi posset, ipsum neque ex unius ejusdemque vocis repetitione, neque ex similium vocabulorum antithesi, sed ex varietate sententiarum atque gravitate ornamenta orationibus suis quæsiisse. Et quando sæpius rogavi ut controversa opera cum indubitatis ac confessis compararentur, hic rogabo, ut dubia hæc De jejunio lucubratiuncula saltem cum certa illa, quam □ mox indicavi, Basilii oratione conferatur. Pulo enim futurum neminem, qui styli discrepantiam non videat, statimque non judicet fieri non posse, ut aliquis auctor ita sui dissimilis sit, ut tam disparia scribat. Et vero experientia docet disertum scriptorem sive in longis sive in brevibus scriptis semper diserte loqui indisertum, indiserte. Quare si brevis bujus orationis legitimus parens Basilius esset, dubitari merito non potest, quin ipsa foret longe elegantior, longe splendidior, longe lima-

col. 63–64page 28 of 77

PG 31:63πρὸς τοὺς πολλοὺς τούτους πολεμίους· ἔχων; τάφον ὀρύξαι; ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον ὑπερβήσεται, Χάρακα προστῆσαι; ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον διαβήσεται ἔχων πάλην πρὸς τοὺς πολλούς, τάφον ὀρύξαι οι χάρακα τάφον ὀρύξεις;... χάρακα προστήσεις; τί ποιήσεις, ποιῆσαι. σκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, ἐκ τοῦ κανονικοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Ερώτησις. Εἰ ὅπου μὲν λέγει, δαρήσεται πολλὰ, ὅπου δὲ ὀλίγα, πῶς λέγουσι τινες μὴ εἶναι τέλος τῆς κολάσεως τοῖς κολαζομένοις; Από κρισις. Τὰ ἀμφίβολα καὶ ἐπικεκαλυμμένως εἰρῆσθαι. δοκοῦντα ἔν τισι τόποις τῆς θεοπνεύστοῦ Γραφῆς, ὑπὸ τῶν ἄλλων ἐν ἄλλοις ὁμολογουμένων σαφηνίζε λεως Καισαρείας τῆς Καππαδοκῶν ἐπίσκοπος.... ἔγραψε πλείστα, ἐν οἷς θαυμάζεται τὰ εἰς τὴν ῾Εξα ήμερον. Καὶ κατ' Εὐνομίου δὲ ἐξαιρέτους συνέταξε λόγους, καὶ Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεῦχος, καὶ τὰς εἰς τὴν Ἑξαήμερον ὁμιλίας ἐννέα· ἕτερον.

PREFATIO. tior, longe ornatior. Est locus in hac oratiuncula, nii monimenta magnifica tractatuum, quos ex temquem partim corruptum, partim vitiosum esse puto. 》bi autem ita legitur (pag. 622): Ti oùy mostjoɛi; πρὸς τοὺς πολλοὺς τούτους πολεμίους· ἔχων; τάφον ὀρύξαι; ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον ὑπερβήσεται, Χάρακα προστῆσαι; ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτον διαβήσεται: ubi do ctissimus vir Cotelerius pro záçov legi debere tάopov suspicatus est, sicque postea vertit: Quid ergo ages, cui res est cum plurimis hujusmodi hostibus? vallum fodies? Sed hoc transgredietur. Fossam interpones? Sed et illam superabit. Etenim ipso initio. aut præpositio æpdę redundat, aut vox aliqua hoc loco deest, uti vox nádr, mólejos, aut alia quævis. similis. Rescindi igitur oportebat particulam póz, hoc modo, Exwv toùs moàloús, etc. Quid ergo ages, habens plurimos hujusmodi hostes? aut ea retenta ita scribi, ἔχων πάλην πρὸς τοὺς πολλούς, etc. Quid ergo ages, habens luctationem cum plurimis hujusmodi hostibus? Sed tamen id in malam partenı interpretari nolui, ne librarii vitium in ipsum auctorem transferre existimarer. Hactenus de prima: nunc de secunda hujus loci parte unum aut alterum verbum dicam. Illud, τάφον ὀρύξαι οι χάρακα apostñozi, quoquo modo sumatur, præter usum atque consuetudinem dictum fuisse mihi videtur. Alius quivis scriptor, ut opinor, ita simpliciter scripsisset, τάφον ὀρύξεις;... χάρακα προστήσεις; sepulcrum fodies? …. ſossam interpones? Et prius ita scripserat auctor ipse, τί ποιήσεις, non ποιῆσαι. § XI. De Asceticis. 27. Multa hodie nomine Asceticorum comprehenduntur, peculiares quidam tractatus, Moralia, Regula tam fusiores quam breviores, Epitimia, Constitutiones monasticæ at in Asceticis non pore in ecclesiis declamabant. Ex quibus nos denas ferme singulorum oratiunculas transfudimus in Latinum. Basilii præterea Instituta monachorum: optantes, si poterimus et Dei favor adjuverit, eorum plura transferre. Cassiani autem (c) verba sunt hæc: Huc accedit, quod super hac re viri et vita nobiles, et sermone. scientiaque præclari, multa jam opuscula desudarunt, S. Basilium et Hieronymum dico, aliosque nonnullos, quorum anterior sciscitantibus fratribus super diversis institutis vel quæstionibus non solum. facundo, verum etiam divinarum Scripturarum testimontis copioso sermone respondit. Præter illos tres antiquissimos scriptores sunt et alii, qui meminerunt Asceticorum Basilii. Digna sunt memoratu, quæ imperator Justinianus scripsit in Epistola ad· Mennam. Ita autem loquitur (d): Bacidslov ÈT!- σκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας, ἐκ τοῦ κανονικοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Ερώτησις. Εἰ ὅπου μὲν λέγει, Δαρή σεται πολλὰ, ὅπου δὲ ὀλίγα, πῶς λέγουσι τινες μὴ εἶναι τέλος τῆς κολάσεως τοῖς κολαζομένοις; Από κρισις. Τὰ ἀμφίβολα καὶ ἐπικεκαλυμμένως εἰρῆσθαι. δοκοῦντα ἔν τισι τόποις τῆς θεοπνεύστοῦ Γραφῆς, ὑπὸ τῶν ἄλλων ἐν ἄλλοις ὁμολογουμένων σαφηνίζεtaɩ, etc. Basilii episcopi Cæsarea Cappadociæ, ex ejus libro Regularum. Interrogatio (e). Si tum dicit, ● Vapulabit multis, › tum, ‹ paucis *: › quo pacto quidam dicunt nullum finem supplicii fore iis qui、 pœna afficiuntur? Responsio. Quæ ambigua sunt ac videntur obscure esse dicta in quibusdam locis divinitus inspiratæ Scripturæ, alibi ab aliis quæ confessa el aperta sunt, declarantur, etc. Asceticorum Basilium auctorem facit Suidas, his verbis: Baol-. λεως Καισαρείας τῆς Καππαδοκῶν ἐπίσκοπος.... ἔγραψε πλείστα, ἐν οἷς θαυμάζεται τὰ εἰς τὴν ῾Εξαήμερον. Καὶ κατ' Εὐνομίου δὲ ἐξαιρέτους συνέταξε λόγους, καὶ Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τεῦχος, καὶ τὰς εἰς τὴν Ἑξαήμερον ὁμιλίας ἐννέα· ἕτερον. TEÑXOÇ ¿sentixó, etc. Basilius Cæsareæ Cappadocie episcopus.... scripsit plurima, inter quæ præcipue in pretio habentar Commentarii ejus in Hexaemeron. Contra Eunomium quoque eximias orationes conscripsit; itemque librum De Spiritu sancie, et in Hexaemeron sermones novem, et librum asceticum, etc. Audiendus est et sanctus Benedictus, qui amanter Patrem suum vocans Basilium, ita in præclarissima illa Regula sua (f) locutus est: Qua enim pagina, aut quis sermo divinæ auctoritatis Veteris ac Novi Testamenti, non est rectissima norma vitæ humanæ? aut quis liber sanctorum catholicorum Patrum hoc non resonal, ut recto cursu perveniamus ad Creatorem nostrum? Necnon et collationes Patrum, et instituta, et vita eorum; sed et Regula S. Patris nostri Basilii, quid aliud sunt, nisi bene haec omnia olim comprehensa fuisse, pro certo, opinor, haberi potest. Et quidem Photius, qui de Asceticis Basilii copiose loquitur, ita de his disserit, ut eorum nomine aliquanto pauciora complectatur, libellum De judicio Dei, tractatum De fide, Moralia, Regulas longiores et breviores. Asceticorum frequens est mentio apud antiquos. Celebriores sunt Hieronymus, Rufinus et Cassianus. Et quoniam eorum testimonia nobis magno usui in hac disputatione futura sunt, ea referre operæ pretium est. Hieronymus igitur (a;, ubi de Basilii scriptis sermonem instituit, ita loquitur: Basilius Cæsareæ Cappadociæ, quæ prius Mazaca vocabatur, episcopus, egregios contra Eunomium elaboravit libros, et De Spiritu sancto volumen, et in Hexaemeron Homilias novem, el 'Aoxṛtmóv. Rufinus vero (b) cam multa de laudibus Basilii Gregoriique dixisset, tum demum ita scribit: Exstant quoque utriusque inge- * Luc. II, 47, 48. (a) De script. eccles., c. 126. (b) Hist. eccles. 1. 11, c. 9. (c) Inst., in Præf. (d) Conc. tom. V, p. 668. (e) Inter breviores regula est 267. (f) Cap. ult.

col. 65–66page 29 of 77

PG 31:65ρον, ὅτι πάσης ἐντολῆς Θεοῦ παράβασις σφοδρῶς καὶ Ανεγνώσθη τοῦ ἐν ἁγίοις Βασιλείου ἐπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας τὰ λεγόμενα Ασκητικά, ἐν δυσὶ λόγοις. Χρήσιμον μὲν τὸ βιβλίον, εἴπερ τι άλλο. τοῖς δυσὶ δὲ λόγοις τὸ ἐμφατικὸν ἐπιτρέχει. Αὐτίκα ὁ πρῶτος οὐδὲν ἐπιδείκνυσι τοιοῦτον, πλὴν ἅπαξ που τῇ ἀποσιωπήσει τὸ δύσφημον οἰκονομῶν. Ἐπεὶ τά γε αλλα πολὺς μέν ἐστι τὸ ἀσφαλὲς, ἴσος δὲ τὸ καθαρόν, ἀλλὰ καὶ τὸ εὐκρινές· διὰ μέντοι τῶν δύο αὐτῷ διήκει τὸ ἁπλούστερον καὶ καθωμιλημένον τῶν τε λέξεων καὶ τῆς συνθήκης, πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ἀκοὴν διατυπούμενόν τε καὶ ταπεινούμενον, καὶ μόνης τῆς τῶν ἀκροα τῶν σωτηρίας καταστοχαζόμενον. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος αὐτῷ λόγος διεξέρχεται, τίς ἡ αἰτία καὶ ὁ κίνδυνος τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως. Δεύτε φοβερῶς ἐκδικεῖται· καὶ ἡ ἀπόδειξις ἐκ τῶν Γραφῶν τρίτον, περὶ τῆς εὐσεβοῦς πίστεως ἡμῶν, ἤτοι τῆς εἰς τὴν ὑπεραγίαν Τριάδα καθαρᾶς ἡμῶν καὶ εἰλικρινοῦς ὁμολογίας. Ο δεύτερος οἷον χαρακτήρα Χρι στιανοῦ κεφαλαιώδη καὶ σύντομον παρατίθεται· καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν προεστώτων τοῦ λόγου. Εἶτα οἷον ὅμους τινὰς ἀσκητικούς, ὡς ἐν έρω τήσει καὶ ἀποκρίσει προηγουμένους, ἐκτίθεται τὸν ἀριθμὸν πεντήκοντα [πέντε]· καὶ πάλιν συντομώτερον ἑτέρους ὅρους τιγ'. παρθενοκομίαι, νομοθεσίαι μοναστῶν ἔγ γραφοί τε καὶ ἄγραφοι,

Direntium et obedientium monachorum exempla, et ρον, ὅτι πάσης ἐντολῆς Θεοῦ παράβασις σφοδρῶς καὶ instrumenta virtutum? De piissimo viro Aredio verba faciens Gregorius Turonensis, scripsit hoc modo (a): Construxit templa Dei in honore [sic] sanctorum, expetiitque eorum pignora, ac ex funilia propria tonsuratos instituit monachos, cœnobiumque fandarit, in quo non modo Cassiani, verum etiam Basilii et reliquorum abbatum, qui monasterialem vitam instituerunt, celebrantur Regulæ. Sanctissimus idemque celeberrimus abbas Theodosius asceticis Basilii Jucubrationibus unice oblectatus fuisse dicitur. Ita enim scriptum invenitur in ejus Vita (b): Maxime autem crebro recordans salutarium constitutionum et sermonum, qui instruunt ad exercitationem, Magni, inquam, Basilii, cujus etiam vitam imitans, et ejus orationis magno captus amore, studebat animam quidem illius moribus, linguam autem ejus ornare eloquentia. Certe per ipsam quoque proferebai ea, quæ sunt rerum illius pulcherrima, meditando assumens et conservans memoria, quæ possent prompli animi studium injicere vel socordibus. Constitutiones Basilii studiose legisse sanctum Platonem, ex Theodoro Studita discimus (c). Earumdem fit mentio in Vita piorum abbatum Eugendi et Philiberti. Nunc, ut multos omittam, verba subjiciam Photii (d), qui honorificentissime simul et copiosissime de Asceticis locutus est. Verba ipsius hæc sant: Ανεγνώσθη τοῦ ἐν ἁγίοις Βασιλείου ἐπισκόπου Καισαρείας Καππαδοκίας τὰ λεγόμενα Ασκητικά, ἐν δυσὶ λόγοις. Χρήσιμον μὲν τὸ βιβλίον, εἴπερ τι άλλο. Legimus sancti Basilii episcopi Cæsarea Cappado. ciæ, qui vocantur, Asceticorum libros duos. Hoc autem volumen, si quod aliud, utile est. Postquam autem duorum horum librorum utilitatem, suavitatem, stylum et perspicuitatem commendavit, in iisque contineri monuit varias quæstiones et responsiones, quæ e sacra Scriptura desumptæ essent, fatetur quæstionibus quibusdam emphaseos aliquid aspergi sed quid emphaseos nomine intellexerit, ex ipsius verbis cognosci vix potest. Et ne quis, pro Basilii Asceticis aliquid aliud sumens, erraret, tam distincte Ascetica illa describit, ut nemo, nisi velit, errare possit. Sic ergo persequitur: Oůx èv τοῖς δυσὶ δὲ λόγοις τὸ ἐμφατικὸν ἐπιτρέχει. Αὐτίκα ὁ πρῶτος οὐδὲν ἐπιδείκνυσι τοιοῦτον, πλὴν ἅπαξ που τῇ ἀποσιωπήσει τὸ δύσφημον οἰκονομῶν. Ἐπεὶ τά γε αλλα πολὺς μέν ἐστι τὸ ἀσφαλὲς, ἴσος δὲ τὸ καθαρόν, ἀλλὰ καὶ τὸ εὐκρινές· διὰ μέντοι τῶν δύο αὐτῷ διήκει τὸ ἁπλούστερον καὶ καθωμιλημένον τῶν τε λέξεων καὶ τῆς συνθήκης, πρὸς τὴν τῶν πολλῶν ἀκοὴν διατυπούμε - νόν τε καὶ ταπεινούμενον, καὶ μόνης τῆς τῶν ἀκροατῶν σωτηρίας καταστοχαζόμενον. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος αὐτῷ λόγος διεξέρχεται, τίς ἡ αἰτία καὶ ὁ κίνδυνος τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως. Δεύτε (a) Lib. x Hist. Fr., p. 524. (b) Boll. II Jan., p. 693. (c) Lege Codicem regul., p. 96. φοβερῶς ἐκδικεῖται· καὶ ἡ ἀπόδειξις ἐκ τῶν Γραφῶν τρίτον, περὶ τῆς εὐσεβοῦς πίστεως ἡμῶν, ἤτοι τῆς εἰς τὴν ὑπεραγίαν Τριάδα καθαρᾶς ἡμῶν καὶ εἰλικρι νοῦς ὁμολογίας. Ο δεύτερος οἷον χαρακτήρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη καὶ σύντομον παρατίθεται· καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν προεστώτων τοῦ λόγου. Εἶτα οἷον ὅμους τινὰς ἀσκητικούς, ὡς ἐν έρω τήσει καὶ ἀποκρίσει προηγουμένους, ἐκτίθεται τὸν ἀριθμὸν πεντήκοντα [πέντε]· καὶ πάλιν συντομώτε ρον ἑτέρους ὅρους τιγ'. In his tamen duobus libris non semper ad emphasim recurrit. Statim enim primus liber nihil præ se fert tale, nisi quod semel alicubi per reticentiam malum omen avertat. Nam ad cætera quod attinet, valde ibi est firmus, et æque purus atque dilucidus: perque duos hosce libros decurrit simplicior quidam et perfamiliaris sermo ac compositio, ad vulgi aures comparata atque demissa, et ad solam demum auditorum salutem intenta. Igitur primus ejus continet: que sit causa, quantumque periculum hujusmodi cum Ecclesiarum Dei, tum singulorum hominum inter ipsos dissensionis atque dissidii. Deinde, quod omnis præcepti divini transgressio vehementer ac terribiliter punitur, idque e Scripturis sacris demonstratum. Tertio, de fide nostra catholica, sive de pura nostra et sincera confessione sanctissimæ Trinitatis. Liber vero secundus, Christiani hominis quamdam veluți descriptionem per summa capita breviterque proponit: similemque rursum descriptionem eorum, qui docendo Evangelio præfecti sunt. Deinde quasi regulas quasdam asceticas, interrogando ac respondendo propositas exponit, numero quinquaginta quinque: iterumque breviores alias trecentas tredecim. Fortasse hæc paulo longiora aliquibus videri poterunt: sed ita ad rem faciunt, ut ea integra exscribere non piguerit. Monebo quasi præteriens, me suspicari, vocem névte delendam esse in Græcis. Suspicandi hæc causa est, quod ea vox duobus uncinis in vulgatis comprehendatur: qui uncini ideo videntur additi, ut monerentur qui legerent vocem névre in veteribus libris deesse. Nec id cuiquam mirum videri debet, cum hodieque in antiquis libris non idem omnino regularum numerus adnotetur: quod inde factum arbitramur, quod librarii aliquando aut ex una duas, aut ex duabus unam effecerint. Nec prætereunda silentio quæ de familiari suo Basilio seripsit Gregorius Nazianzenus (e). Ejus autem verba sunt huc, παρθενοκομίαι, νομοθεσίαι μοναστῶν ἔγγραφοί τε καὶ ἄγραφοι, virginum curandarum siudium, monasticarum legum institutiones, partim scripto, partim voce tradita. Possent et multa alia aliorum scriptorum recentiorum testimonia huc congerised, ne longior videar, supersedebo. Credas sane post tot testimonia, opinionem eam, (d) Cod. cxci, pag. 493. (e) Or. 20.

col. 67–68page 30 of 77

PG 31:67καὶ Παφλαγόσι, καὶ τοῖς πρὸς τὸν Πόντον οἰκοῦσι, λέγεται Εὐστάθιος ὁ τὴν ἐν Σεβαστίᾳ τῆς ᾿Αρμενίας Εκ κλησίαν ἐπιτροπεύσας, μοναχικῆς πολιτείας ἄρξαι, καὶ τῆς ἐν ταύτῃ σπουδαίας ἀγωγῆς, ἐδεσμάτων τε ὧν χρὴ μετέχειν καὶ ἀπέχεσθαι, καὶ ἐσθῆτος ᾗ δεῖ κεχρῆ σθαι, καὶ ἐθῶν καὶ πολιτείας ἀκριβοῦς εἰσηγη τὴν γενόμενον· ὡς καὶ τὴν ἐπιγεγραμμένην Βασι λείου τοῦ Καππαδόκου ασκητικήν βίβλον ἰσχυρίζεσθαι τινας αὐτοῦ γραφὴν εἶναι.

quæ Asceticorum Basilium auctorem facit, ita omnia Eustathio ascripsisset, quandoquidem Sozofirmiter corroborari, ut suspicioni nullus locus supersit sed secus est. Ecce enim tibi Sozomenus rem, ut videbatur, omnium certissimam in incerto ponit. Scribit autem hoc modo (a): 'Appevious dè καὶ Παφλαγόσι, καὶ τοῖς πρὸς τὸν Πόντον οἰκοῦσι, λέγεται Εὐστάθιος ὁ τὴν ἐν Σεβαστίᾳ τῆς ᾿Αρμενίας Εκ κλησίαν ἐπιτροπεύσας, μοναχικῆς πολιτείας ἄρξαι, καὶ τῆς ἐν ταύτῃ σπουδαίας ἀγωγῆς, ἐδεσμάτων τε ὧν χρὴ μετέχειν καὶ ἀπέχεσθαι, καὶ ἐσθῆτος ᾗ δεῖ κεχρῆ σθαι, καὶ ἐθῶν καὶ πολιτείας ἀκριβοῦς εἰσηγητὴν γενόμενον· ὡς καὶ τὴν ἐπιγεγραμμένην Βασι λείου τοῦ Καππαδόκου ασκητικήν βίβλον ισχυρί ζεσθαί τινας αὐτοῦ γραφὴν εἶναι. Apud Armenios vero et Paphlagonas et accolas Ponti, Eustathius, Sebastiæ in Armenia episcopus, monasticæ conversationis auctor fuisse dicitur: et de arctioris vitæ disciplina, de cibis quibus utendum, aut a quibus abstinendum esset de vestibus quibus uti oporteret, de moribus denique et exacta vivendi ratione præcepta tradidisse, adeo ut quidam affirment librum Asceticum, qui Basilii Cappadocis nomine inscribitur, ab eo conscriptum fuisse. Hic Nicephori verba ascribere, nihil, ut opinor, opus est: monere satis erit, eum in omnibus cum Sozomeno consentire (b), nisi quod uno loco dicat librum Basilii asceticum a multis Eustathio Sebasteno tribui. Prætereaque neminem movere debet auctoritas Nicephori, cum plane constet ejus suorumque æqualium opinionem solo Sozomeni testimonio fuisse innixam. Neque enim alius ullus scriptor antiquus tale quidquam de Eustathio narravit. Quare si qua culpa est, ea transferenda est tota in Sozomenum, qui cæteris, qui de Asceticis dubitarunt, præivit. 28. Hactenus antiquorum opiniones retulimus: nunc de recentiorum sententiis reliquum est ut dicamus. Ambigua videri possunt, quæ mox retulimus, Sozomeni verba; ob idque mirum videri non debet, si eruditi homines nostris temporibus varias in partes distracti sint. Et vero, ut videre cuivis licet eo quem modo exscripsi loco, ejusmodi verbis usus est Sozomenus, ut dubium sit utrum Ascetica omnia, quæ Basilii nomine circumferebantur, Eustathii esse dicerentur a quibusdam, an eorum duntaxat pars aliqua eidem Eustathio tribueretur. Hinc igitur videtur factum, ut alii aliter Sozomeni locum interpretati, in varias sententias discesserint. Scultetus Ascetica omnia non obscure repudiat. Sed eum audire præstat. Ita igitur loquitur (c): Antonius Possevinus, Jesuita, vidit Baronii adversus Sozomenum disputationem infirmiorem esse, quam quæ 'Aoxnrixá Basilio possit vindicare. Itaque alia via ingressus, Quæstiones compendio explicatas, sive Regulas breviores, inter. Ascetica numeratas, Basilio ex auctoritate Sozomeni adimit, Eustathio tribuit. Sed eadem ratione, et quidem multo rectius, Ascetica (a) Lib. 1, cap 14. (b) Niceph. lib. ix, cap. 16, et lib. xi, c. 29. (c) Tom. II, parte iv. menus non speciatim illarum quæstionum, sed toū 'Aozîtixou in genere meminit. Cujus sententiæ Possevinum fuisse ait Scultetus, eam ejusdem societatis eruditissimus vir Bellarminus amplexus credi potest. Sic enim scribit (d): In tertio tomo sunt Quastiones compendio explicatæ, quæ non sunt indubitata.... Videtur [auctor] damnare traditiones, quas Basilius acriter defendit in libro De Spiritu sancto, capit. 27. Item quæst. 4 et 293 videtur. tollere de medio discrimen peccati mortalis et venialis: quod certe sancto Basilio tribui non potest. Majora ausus Combefisius, non breviores modo, sed lor giores etiam Regulas Basilio abjudicat, præter Móralia et libellos De judicio Dei, et De ſide. Postquam enim lucubratiunculam quamdam pro nova e duobus libris veteribus vulgaverat, hæc subjunxit in suo Basilio recensito (e): Non potuit auctor sua hic Ascetica et Ethica clarius delineare, mentemque suain ac propositum declarare; quodque ita omnem perinde transgressionem ulciscitur, nullamque vel ignorantiæ excusationem admittit, qua delictum fiat veniale, aliaque non satis e regula ecclesiastica, suis locis notanda, Eustathium se Sebastenum potius prodit, quam Basilium Cæsariensem: quod tamen nihil tangit libros Constitutionum, quidquid Scultetus obmurmurei, in quibus Basilius utrumque ascetarum genus Basiliano vere.spiritu ac Christiano, sigillatim instruit. Quod hic ait doctissimus vir Combefisius, in magna illa Asceticorum parte Eustathium Sebastenum potius prodi, quam Basilium Cæsariensem, id satis modeste dictum est: sed in suis notis non raro asseveranter pronuntiat præcipuam illam Asceticorum partem Eustathii esse, non Basilii; in coque probando multus est, propemodum hoc unico argumento usus, quod in utrisque Regulis nescio quid majoris severitatis inspergatur. Eruditissimi viri Ducæus, Natalis Alexander, Tillemontius, Ludovicus Dupinus et multi alii, quos recensere nimis longum esset, Ascetica omnia Basilio tribuunt, videlicet priores tres tractatus, Moralia, libellos de Judicio Dei et de Fide, utrasque regulas atque inonasticas Constitutiones. De Epitimiis, deque duabus lucubratiunculis, quas non ita pridem Combefisius edidit, suo loco disputabimus. Ex quibus omnibus videre licet quæstionem quæ de Asceticis habetur, multiplicem esse, eamdemque valde intricatam. Quare, ut ordine rem per se satis difficilem tractemus, hunc paragraphum in novem partes dividemus: quarum, in prima probare conabimur, prævios tres tractatus ad Basilium pertinere: in secunda, recte sentire, qui ut libellos de Judicio ac de Fide, ita Moralia Basilio ascribunt: in tertia, non erraturum, qui in spuriorum numero reponet breves duos libellos, qui post Moralia locati sunt: in quarta, utrarumque Regularum, tam breviorum (d) De script. eccl. (e) Tom. II, p. 104.

col. 69–70page 31 of 77

PG 31:69196): Εἶδον ιατροὺς ἐγὼ μὴ πρότερον διδόντας τὰ σωτήρια φάρμακα, πρὶν ἐμέτοις ἀποκενῶσαι τὴν νοσοποιὸν ὕλην, ἣν ἐκ πονηρᾶς διαίτης ἑαυτοῖς οἱ ἀκόλαστοι ἐναπέθεντο. Καί ποτε εἶδον ἐγὼ βοῦν ἐπὶ φάτνης δακρύοντα, τοῦ συννόμου αὐτῷ καὶ ὁμοζύγου τελευτήσαντος. ηδόνων, δι᾽ ὑπερβολὴν ἡδυπαθείας ἐπὶ προφάσει τῆς λύπης πρὸς κραιπάλην καὶ μέθην ἐκτρεπομένους, καὶ τὸ ἀκρατὲς αὐτῶν ἐκ τῶν τοῦ Σολομῶντος λόγων παραμυθεῖσθαι πειρωμένους, λέγοντος, Δύτε οἶνον τοῖς ἐν λύπαις. 5:): Οἶδα πολλοὺς νηστεύοντας, προσ ευχομένους, στενάζοντας, πᾶσαν τὴν ἀδάπανον εὐω λάβειαν ἐνδεικνυμένους, ὀβαλὸν δὲ ἕνα μὴ προϊεμένους τοῖς θλιβομένοις. δὲ τῶν προσόντων σοι πραγμάτων ποιῇ τὴν ἀπόθεσιν, ἔσο ακαμπής, προπέμπειν αὐτὰ εἰς οὐρανοὺς πληρο αὐτὸ τοῦτο σκάνδαλον εἶναι πληροφορούμε Πολλοὺς γὰρ ἐγὼ πάθεσι κρατηθέντας εἶδον ἐν ὑγεία γενομένους, ἕνα δὲ ἐκ πάντων λαθροφάγον, ἢ γαστρίμαργον οὐκ 212): Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος μὴ συζητεῖν, ἀλλὰ ἄκτιστον καὶ ὁμοούσιον Τριάδα μετὰ παῤῥησίας λέγειν καὶ φρονεῖν, καὶ τοῖς ἐπερωτῶσι λέγειν, ὅτι βαπτίζεσθαι δεῖ, ὡς παρελάβομεν

quam longiorum, unum et eumdem auctorem esse: £ldov. Ego enim vidi multos, qui vitiis mancipati in quinta, utrasque Regulas et Constitutiones monasticas uni et eidem auctori tribui non debere: in sexta, sane et vere judicare, qui Basilium auctorem faciunt utrarumque Regularum: in septima, Constitutiones monasticas Eustathio Sebasteno adjudicari posse in octava, Epitimia in spuriis poni oportere in nona, duas lucubratiunculas, quas pro novis Combefisius divulgavit, dignas non esse, quæ inter Basilii opera numerentur. '§ XI. Pars prima, de præviis tribus tractatibus asceticis. 29. Prævii hi tres tractatus, qui inter ascetica Tecensentur, in omnibus libris, tam vulgatis quam veteribus, nomen Basilii præferunt. lidem, nisi forte Scultetum excipias, a nemine, quod sciam, revocantur in dubium. Combefisius, qui cæteroquin optimam Asceticorum partem pro spuriis habuit, tamen et ipse quoque præviarum harum lucubrationum Basilium auctorem facere non dubitavit. Primus autem tractatus sic inscribitur, Prævia institutio ascetica: secundus, Sermo asceticus, et exhortatio de renuntiatione sæculi, et de perfectione spirituali: tertius, Sermo de ascetica disciplina, quomodo monachum ornari oporteat. Legi et relegi has lucubratiunculas, in quibus nihil omnino iuveni, quod indignum esset nostro Basilio. Omnia redierunt ad sanitatem: sed ex omnibus ne unum quidem, qui occulte manducaret, aut gulosus esset, emendatum vidi, Basilium audire mihi videor. Et vero qui Basilium vel primoribus, ut dicitur, labris attigerunt, probe sciunt, id ex ejus consuetudinė dictum esse: cujus rei exempla aliquot proferre alienum non videbitur. Igitur psalmum sexagesimum primum interpretans Basilius, sic scribit (t. I, p. 196): Εἶδον ιατροὺς ἐγὼ μὴ πρότερον διδόντας τὰ σωτήρια φάρμακα, πρὶν ἐμέτοις ἀποκενῶσαι τὴν νοσοποιὸν ὕλην, ἣν ἐκ πονηρᾶς διαίτης ἑαυτοῖς οἱ ἀκόλαστοι ἐναπέθεντο. Vidi ego medicos, qui non prius salutaria medicamenta tradebant, quam maleriam morbidam per vomitum evacuassent, quam intemperantes illi ex malo victu sibi pepererant. Alio loco sic loquitur (tom. II, in Jul. Mart., n. 4): Καί ποτε εἶδον ἐγὼ βοῦν ἐπὶ φάτνης δακρύοντα, τοῦ συννόμου αὐτῷ καὶ ὁμοζύγου τελευτήσαντος. Equi dem ego ipse vidi aliquando bovem in præsepi illacrymantem, pastus ac jugi socio morte sibi prærepto. Rursus in hac ipsa quam mox citavi oratione sic scripsit (ibid., n. 9): "Hồŋ dé tɩvaç ɛidov tŵy qidηδόνων, δι᾽ ὑπερβολὴν ἡδυπαθείας ἐπὶ προφάσει τῆς λύπης πρὸς κραιπάλην καὶ μέθην ἐκτρεπομένους, καὶ τὸ ἀκρατὲς αὐτῶν ἐκ τῶν τοῦ Σολομῶντος λόγων παραμυθεῖσθαι πειρωμένους, λέγοντος, Δύτε οἶνον τοῖς ἐν λύπαις. Non ita dudum vidi quosdam voluptuarios, qui immodico voluptatis amore pellecti, per speciem expellendæ tristitiæ ad crapulam sese converterent, el ad ebrietatem; suamque conarentur excusare intemperantiam verbis Salomonis, qui ait, ‹ Date vinum iis qui in tristitia sunt 25., Exemplum, quod mox proferam, a superioribus non multum abludit. Est autem ejusmodi (tom. II, hom). in div., p. 5:): Οἶδα πολλοὺς νηστεύοντας, προσ ευχομένους, στενάζοντας, πᾶσαν τὴν ἀδάπανον εὐω λάβειαν ἐνδεικνυμένους, ὀβαλὸν δὲ ἕνα μὴ προϊεμέ νους τοῖς θλιβομένοις. Novi non paucus jejunantes, orantes, ingemiscentes, pietatem omnem, quæ sine impensa exerceri potest, excolentes, at ne unum quidem obolum egenis offerentes. Possim in medium adducere et alia loca, quibus constaret eam, quam dixi, loquendi formulan) Basilio perquam tis accommodata sunt ad ejus stylum, ad ejus scribendi rationem, ad ejus indolem. Etsi enim hi libelli eloquentia inferiores sunt panegyricis Basilii orationibus, aut ejusdem generis scriptis: tainou si quis eos attente legat, statim, opinor, periti alicujus magistři manum agnoscet. Nam nihil in verbis, nihil in sententiis, nihil in periodorum constructione invenitur, quod hominem scribendi pertissimum dedeceat. Præterea ex harum lucubramonum lectione constat, auctorem sacras Scripturas et optime calluisse, et aptissime citasse: quas dotes quodammodo Basilii proprias esse notum est. Hæc de illis tribus opusculis universe dicta sint nunc de secundo peculiare quiddam in medium proferam. Animadverti igitur verbum mλnpopɛiðaɩ bis in eo, quem modo dixi, libello ita usurpari, ut persuasionem quamdam significet. Ita enim uno loco scriptum est (t. II, p. 204), 'Hvlxa familiarem fuisse, sed, ne tædium afferrem, nolui. δὲ τῶν προσόντων σοι πραγμάτων ποιῇ τὴν ἀπόθεσιν, ἔσο ακαμπής, προπέμπειν αὐτὰ εἰς οὐρανοὺς πληρο çopoúµɛvoç. Ubi vero res quæ ad te pertinent dereliqueris, esto inflexibilis et constuns, certoque scias eas præmittere le in cœlum. In altero (p. 207), hoc modo, αὐτὸ τοῦτο σκάνδαλον εἶναι πληροφορούμεvog, omnino tibi persuadeas idipsum scandalum esse. Basilius autem hoc idem verbum hoc ipso sensu sæpe usurpat (a). Imo etiam cum hæc lego in eodem illo opusculo (p. 208), Πολλοὺς γὰρ ἐγὼ πάθεσι κρατηθέντας εἶδον ἐν ὑγεία γενομένους, ἕνα δὲ ἐκ πάντων λαθροφάγον, ἢ γαστρίμαργον οὐκ 23 Prov. xxx1, 6. (a) Leg. n. 58. Sed tamen, si quis ejusmodi exemplis delectatur, monebo eodem dicendi genere usum esse Basilium in ea oratione, quam sanctissimus Pater in divites habuit (tom. II, pag. 63): item legi potest ea oratio, quæ inscribitur, Homilia exhortatoria ad sanctum baptisma (tom. II, pag. 120). Libet quoque aliquid de tertia lucubratiuncula sigillatim addere. In ea igitur ita scriptum invenimus (tom. II, p. 212): Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύμα τος μὴ συζητεῖν, ἀλλὰ ἄκτιστον καὶ ὁμοούσιον Τριάδα μετὰ παῤῥησίας λέγειν καὶ φρονεῖν, καὶ τοῖς ἐπερω τῶσι λέγειν, ὅτι βαπτίζεσθαι δεῖ, ὡς παρελάβομεν·

col. 71–72page 32 of 77

PG 31:71πιστεύειν δὲ, ὡς βεβαπτίσμεθα· δοξάζειν δὲ, ὡς πε καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, ἀναπέσῃς, ὦ οὗτος, ὁ πρὸς κοινωνίαν γυναικός προ ῃρημένος, ὡς ἐπ' ἐξουσίας ἔχων τὸν κόσμον περιβαλέσθαι· πλειόνων γάρ σοι πόνων καὶ φυλακῆς χρεία πρὸς τὴν τῆς σωτηρίας ἐπιτυχίαν. ποτε καὶ μελισσῶν πλῆθος νόμῳ φύσεως στρατηγούς μενον, καὶ κατακολουθοῦν εὐτάκτως ἰδίῳ βασιλεῖ. Καὶ πολλὰ μὲν ἐγὼ τοιαῦτα εἶδον, πολλὰ δὲ ἤκουσα. Απλῆς δὲ διανοίας μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, ὅτι κριτ τεῖ ἐκεῖ καὶ βασιλεύει τὸ τῆς σαρκὸς φρόνημα, κατά τὴν τοῦ ᾿Αποστόλου φωνήν, λέγοντος μὲν ὁριστικῶς, ότι ο παριστάνετε ἑαυτοὺς δούλους εἰς ὑπε ακοὴν, δοῦλοι ἐστε ᾧ ὑπακούετε, διεξιόντος σαφῶς τοῦ τοιούτου φρονήματος τὰ ἰδιώματα.... διδά σκοντος δὲ ἅμα ἀποφαντικῶς τό τε χαλεπὸν αὐτῶν τῆς ἐκβάσεως, καὶ τὸ ἀκοινώνητον πρὸς θεοσέβειαν.

πιστεύειν δὲ, ὡς βεβαπτίσμεθα· δοξάζειν δὲ, ὡς πε- editione Parisiensi mutatus sit. Photius enim tramotɛúxaμev. De Patre et Filio et Spiritu sancto non oportet disceptare, sed Trinitatem increatam et consubstantialem libere profiteri et sentire, atque percontatoribus dicere: Oportet nos baptizari ita, ut traditum accepimus; credere autem sicut baptizati sumus; glorificare vero, quemadmodum credidimus. Quæramı jam, in quem hæc doctrina melius conveniat, quam in Basilium Magnum, qui Trinitatem consubstantialem esse semper et credidit et docuit. Prætereaque Basilius statim in alio libello ascetico (tom. II, pag. 228) non aliter locutus est, nisi quod compendiosius scripsit, hoc modo, oûtw ypovoūµev, καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, sic sen timus, sicque baptizamus in Trinitate consubstantiali. At certe ex bis certo colligi potest, non audiendum esse Scultetum, qui ascetica omnia Eustathio ascripsit. Nam credibile non est Eustathium, qui Macedonianorum quasi antesignanus erat, breves illas, quas retuli, fidei professiones emisisse. Etenim tantum aberat, ut Macedoniani consubstantialem dicerent Spiritum sanctum, ut etiam in eum verba impia evomerent. Hic autem quæri potest, utrum scriptæ fuerint hæ lucubratiunculæ, an pro - nuntiatæ. Nam utriusque generis instituta monachis tradidisse Basilium, superius ex Gregorio Nazianzeno audivimus. Ego autem recitatas fuisse arbitror, nec aliter, nisi valde fallor, judicabunt, qui ipsas paulo attentius legerint. Neque vero monachi soli his exhortationibus aderant, sed mulieres etiam aliquas interfuisse probabilissimum videtur. Quod enim Basilius ait in prima lucubratiuncula, orationem non ad solos viros spectare, cum mulieres et ipsæ quoque apud Christum`militent, id ad mulieres quasdam, quæ adessent, referri posse censeo. Imo dubitari vix potest, quin adessent quoque nonnulli, qui matrimonio jungerentur, cum in secundo opu. scule ita scriptum sit (n. 2, p. 203): Mh tolvuv ἀναπέσῃς, ὦ οὗτος, ὁ πρὸς κοινωνίαν γυναικός προ ῃρημένος, ὡς ἐπ' ἐξουσίας ἔχων τὸν κόσμον περιβα λέσθαι· πλειόνων γάρ σοι πόνων καὶ φυλακῆς χρεία πρὸς τὴν τῆς σωτηρίας ἐπιτυχίαν. Ne igiur deses exsistas, o tu qui elegisti uxoris societatem, quasi mundum amplecti penes te sit: nam pluribus laboribus et custodia majore tibi opus est ad obtinendam salutem. § XI. Pars secunda, de auctore libellorum De judicio Dei et De fide, itemque de Moralium scriplore. 30. Prævii illi tractatus, de quibus nunc disputavimus, proprie ad Ascetica non pertinent: sed duos libellos, quorum in uno disserebatur De judicio Dei, in altero De fide, ad ea pertinuisse docet locupletissimus auctor Photius (a). Sed nescio quomodo contigit, ut horum tractatuum ordo in Rom. vi, 16. (a) Cod. xix, pag. 403. diderat duos hos libellos sua ætate ita dispositos fuisse, ut libellus De judicio Dei præcederet, sequeretur vero libellus De fide; cum tamen in ea, quam dixi, editione tractatus De fide præcedat, tractatus vero De judicio Dei subsequatur. Ejus autem ¡ei causam non aliam esse puto, nisi quod typographi aliud cogitantes, verum et antiquum ordinem incaute permutarint. Nam ut Photii ætate, ita hodieque et in Veneta editione et in veteribus libris primus est libellus De judicio Dei, secundus vero libellus De fide. Quis autem horum opuscu lorum auctor sit, facile judicabit, qui ea diligenter legere volet. Auctor, quicunque ille fuit, qui ea conscripsit, sacras litteras tam Novi quam Veteris Testamenti optime noverat, eisque industrie utitur: erat linguæ Græcæ peritissimus: in ejus oratione enitet ubertas, varietas, copia: in doctrina morum eral severus, sed sic tamen, ut Evangelii severitatem non excederet: nihil denique inest neque in verbis, neque in sententiis, quod indignum sit viro et docto et probo: quæ omnia nos adducunt, ut Basilium horum libellorum verum parentem esse credamus. Accedit etiam, quod in his opusculis inveniantur quædam dicendi formulæ, quibus Basilius in aliis suis operibus libenter utitur. Exempli causa ita legitur in libello De judicio Dei (pag. 214): 'Eyù dà elòóv ποτε καὶ μελισσῶν πλῆθος νόμῳ φύσεως στρατηγούς μενον, καὶ κατακολουθοῦν εὐτάκτως ἰδίῳ βασιλεῖ. Καὶ πολλὰ μὲν ἐγὼ τοιαῦτα εἶδον, πολλὰ δὲ ἤκουσα. G Vidi autem aliquando ego ipse apum turmam Isge quadam naturali conductam, suumque regem servato ordine sequentem. Et multa quidem talia ego conspexi, multaque audivi: quo dicendi genere in primis delectatum fuisse Basilium manifeste osten - dunt ea quæ aliquanto ante retulimus exempla (b). Ubi notari potest, scriptorem testimonia aliqua ita e Scripturis proferre, ut interdum ad movendum lectorem adverbia quædam adjungat. Sed, quo mielius hæc intelligantur, audiendus est auctor ipse. Ita igitur loquitur libello De judicio Dei (pag. 216): Απλῆς δὲ διανοίας μετὰ παῤῥησίας εἰπεῖν, ὅτι κριτ τεῖ ἐκεῖ καὶ βασιλεύει τὸ τῆς σαρκὸς φρόνημα, κατά τὴν τοῦ ᾿Αποστόλου φωνήν, λέγοντος μὲν ὁριστικῶς, ότι ο παριστάνετε ἑαυτοὺς δούλους εἰς ὑπε ακοὴν, δοῦλοι ἐστε ᾧ ὑπακούετε, διεξιόντος σαφῶς τοῦ τοιούτου φρονήματος τὰ ἰδιώματα.... διδά σκοντος δὲ ἅμα ἀποφαντικῶς τό τε χαλεπὸν αὐτῶν τῆς ἐκβάσεως, καὶ τὸ ἀκοινώνητον πρὸς θεοσέβειαν. Sed ingenui animi fuerit fidenter affirmare, illıc dominari ac regnare carnis affectum, juxta hanc Apostoli vocem, qui ait quidem modo decretorio, ‹ Cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obedilis **¸ › recenset vero perspicue hujusce affectus proprietates.... simulque horum vitiorum (b) Lege n. 29.

col. 73–74page 33 of 77

PG 31:73Καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνω στο δρότερον ἀπαγορεύοντος τὸ προσθεῖναι, ἢ ὑφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς. λέγοντος μὲν.... διεξιόντος δὲ.... διδάσκοντος, δὲ.... εἶτα αὐτοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ὁριστικῶς, ἀποφαντικῶς, σφο διδάσκοντος, βοῶντος, πληροφορείσθαι καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον. 214, 2): Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ὁρῶν, καὶ πρὸς τούτοις ἐπαπορῶν, τίς, καὶ πόθεν ἡ αἰτία τοῦ τοσούτου κακοῦ.... τοῦτο δὲ λογισάμενος, καὶ πρὸς τὸ ὑπερβάλλον τῆς ἀσεβείας επτοημένος, ἐπὶ πλεῖόν τε ἐρευνῶν, ἐπειθόμην οὐδὲν ἧττον, καὶ ἐκ τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων ἀληθῆ εἶναι τὴν προειρημένην αἰτίαν. Εώρων γὰρ πᾶσαν μὲν πλήθους εὐταξίαν τε καὶ συμφωνίαν ἄχρι τότε κατορθουμένην, ἄχρις ἂν ἡ πρὸς ἕνα τινὰ τὸν ἄρχοντα σώζηται κοινή τῶν ἄλλων εὐπείθεια· πᾶσαν δὲ διαφωνίαν καὶ διά στασιν, ἔτι τε πολυαρχίαν, ἐξ ἀναρχίας ὁδοποιου

sine ulla controversia neque ab Eustathio, neque ab ullo alio Macedoniano conscribi unquamı potuisse. Et vero cum Macedoniani aperte divinitatem Spiritus sancti negarent, fieri non poterat ut Trinitatem consubstantialem esse profiteren.tur. exilum gravem esse, nihilque ipsis cum pietate com- Tillemontius fidenter pronuntiavit, tale aliquid mune esse asseverunter docet. Eodem pertinet, quod scriptum invenitur in tractatu De fide (pag. 224): Καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνω στο δρότερον ἀπαγορεύοντος τὸ προσθεῖναι, ἢ ὑφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς. Cumque Apostolus, sumpto ex hominibus exemplo, quidpiam in divinis Scripturis addere, aut demere vehementius vetet. Notatu quoque dignam censeo illam genitivorum seriem (ibid.), λέγοντος μὲν.... διεξιόντος δὲ.... διδάσκοντος, δὲ.... εἶτα αὐτοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ Bowvtos • quæ idcirco notata volni, quod Basilius ita in suis Asceticis loqui soleat. Nam usus et horum adverbiorum, ὁριστικῶς, ἀποφαντικῶς, σφοSpotɛpov, et horum genitivorum, λéyovtos, tettos, διδάσκοντος, βοῶντος, ita in Regulis frequens est, ut ejus rei passim exempla occurrant. Prætereaque, cum scriptor integerrimam persuasionem significare vellet, sexies in bis libellis vocibus πληροφορείσθαι et m)npoyopia usus est, bis in primo, quater in altero quæ ipsæ voces ad iden significandum passim in Regulis usurpantur. Cum igitur Basilias, ut mox probabimus (a), auctor sit Regularum, dubitari merito non potest, quin ea quoque, de quibus disputatur, opuscula ad eumdem pertineant, utpote in quibus iidem loquendi modi adhibeantur. Fatebor quidem libens, argumenta, quæ ex quavis styli similitudine petuntur, nullam vim habere, si stylus ita in aliquibus conveniat, ut in pluribus discrepet sed cum omnia quadrant, tunc ejusmodi argumenta plurimum valere nemo, opinor, negaverit. Ita autem Regularum stylus cum stylo borum opusculorum consentit, ut nihil omnino dissentiat, idcircoque et has et illa Basilio tribui ¿quum est. Nec solum similes sunt loquendi modi, sed etiam sententia, sententiarum. Etenim si quis iiind, quod in libello De judicio Dei legitur (p. 217, nam. 4): Relectis igitur divinis Scripturis, reperio in Veteri ac Novo Testamento, neque in multitudine, neque in magnitudine peccatorum, sed in una tantummodo cujuscunque præcepti violatione, contumaciam adversus Deum clare judicari, communemque sententiam a Deo ferri in omnem inobedientiam: si quis igitur hæc comparaverit cum iis quæ in Regula ducentesima nonagesima tertia scripta sunt, doctrinam doctrinæ ita similem comperiet, ut tradita utroque loco documenta ab eadem officina prodiisse facile confessurus sit. Jam monuimus con- ‚roversos hos duos libelles ab omnibus aut Basilio ascribi, aut Eustathio: sed ipsos episcopo Sebasteno ascribi non posse plane constat. Ita enim in libello De fide legitur (pag. 228): OUτw povoчμεv, καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον. Sic sentimus, sicque baptizamus in Trinitate consubstantiali: quem locum cum retulisset eruditissimus vir (a) Lege n. 38. (b) Vie de S. Basile, p. 638. PATROL. GR. XXXI. 31. Quod diximus, libellos De judicio Dei et De fide tam in stylo quain in sententiis convenire cum utrisque Regulis, id ita esse non diffitetur vir doctissimus Combefisius: sed tamen ex his principiis aliud prorsus concludit. Ergo ita fere ratiocinatur: Horum libellorum et utriusque generis Regularum idem est stylus, eædem sententiæ, eadem doctrina: sed Stoica quædam severitas Eustathium utrarumque Regularum auctorem esse aperte ostendit: nou dubitandum igitur quin idem Eustathius horum quoque opusculorum auctor sit. Quid autem de vana illa severitate sentiendum sit, postea satis fuse disseram (c): nunc universe duntaxat dicam, neque Rufinum, neque Cassianum, neque Photium, neque Frontonem Ducæum, neque Natalem Alexandrum, Combefisii sodalem, neque Tillemontium, neque Dupinum, neque permultos alios cujuscunque ætatis eruditissimos viros ejusmodi severitatem in Regulis vidisse. Sed duo sunt in iis, quos dixi, libellis, quæ speciatim reprehendit is, quem modo nominavi, vir peritissimus Combefisius (d), inconstantia:n fidei, et auctoris in aliqua voce catholica reticenda malignitatem: de quibus hoc loco dicere institui. Quod igitur ait, auctorem in fide inconstantem fuisse, id nec verum, nec firmum est. Nam dubitationem illam, qua auctor laborasse se confitetur, non in fidem, sed in dissidii Ecclesiarum causam cadere, ex orationis serie perspicuum est. Et vero in libello De judicio Dei ita scriptor locutus est eo de quo agitur loco (pag. 214, n. 2): Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ὁρῶν, καὶ πρὸς τούτοις ἐπαπορῶν, τίς, καὶ πόθεν ἡ αἰτία τοῦ τοσούτου κακοῦ.... τοῦτο δὲ λογισάμενος, καὶ πρὸς τὸ ὑπερβάλλον τῆς ἀσεβείας επτοημένος, ἐπὶ πλεῖόν τε ἐρευνῶν, ἐπειθόμην οὐδὲν ἧττον, καὶ ἐκ τῶν ἐν τῷ βίῳ πραγμάτων ἀληθῆ εἶναι τὴν προει ρημένην αἰτίαν. Εώρων γὰρ πᾶσαν μὲν πλήθους εὐταξίαν τε καὶ συμφωνίαν ἄχρι τότε κατορθουμένην, ἄχρις ἂν ἡ πρὸς ἕνα τινὰ τὸν ἄρχοντα σώζηται κοινή τῶν ἄλλων εὐπείθεια· πᾶσαν δὲ διαφωνίαν καὶ διάστασιν, ἔτι τε πολυαρχίαν, ἐξ ἀναρχίας ὁδοποιουµévŋv. Hæc alque ejusdem generis alia cum intuerer, prætereaque dubitarem quæ et unde esset tanti mali causa [in Ecclesiis].... hoc igitur cum mecum reputassem, cumque de impietatis magnitudine attoni - tus, ulterius pervestigassem, nihilominus mihi persuasi vel ex iis quæ in vita fiunt rebus, eam, quam superius dixi, causam veram esse et germanam. Videbam enim omnem populorum disciplinam atque consensionem tandiu perseverare, dum omnes prikcipi uni in communi obtemperant: omnem vero dia- (c) Lege n. 41. (d) Tom. II, p. 97 et 129.

col. 75–76page 34 of 77

PG 31:75Τὰ μὲν πρῶτα, ὥσπερ ἐν βαθεῖ σκότῳ διήγον, καὶ καθάπερ ἐπὶ ζυγοῦ, ποτὲ μὲν ὧδε, ποτὲ δὲ ἐκεῖσε ἔῤῥεπον· ἄλλου ἄλλως, ἢ πρὸς ἑαυτόν με ἕλκοντος, διὰ τὴν πολυχρόνιον τῶν ἀνθρώπων συνήθειαν, ἢ πάλιν ἄλλως ἀπωθουμένου διὰ τὴν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐπιγινωσκομένην ἀλήθειαν. ὑπερβάλλουσαν τήν τε πρὸς ἀλλήλους καὶ τὴν πρὸς τὰς θείας Γραφὰς διαφωνίαν τῶν πολλῶν ἐθεώρουν καὶ τὸ φρικωδέστατον, αὐτοὺς τοὺς προεστῶτας αὐτῆς ἐν τοσαύτῃ μὲν τῇ πρὸς ἀλλήλους διαφορά γνώμης τε καὶ δόξης καθεστῶτας, τοσαύτῃ δὲ τῇ πρὸς τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐναντιότητι χρωμένους, καὶ διασπῶντας μὲν ἀνηλεῶς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ, ἐκταράσσοντας δὲ ἀφειδῶς τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, ὡς καὶ ἐν αὐτοῖς πληροῦσθαι νῦν, εἴπερ ποτέ, τῶν ᾿Ανομοίων ἐπιφυέντων, τό, ὅτι Ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἀναστήσονται ἄνδρες λαλοῦντες διεστραμμένα, τοῦ ἀποσπᾷν τοὺς μαθητὰς ὀπίσω αὐτῶν. φρονοῦμεν, καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοού Εκάστου ὀνόματος τὴν τοῦ ὀνομαζομένου ιδιότητα σαφῶς ἡμῖν διευκρινοῦντος. καὶ περὶ ἑκάστου τῶν ὀνομαζομένων πάντως τινῶν ἐξαιρέτων ἰδιωμάτων εὐσεβῶς θεωρουμένων· τοῦ μὲν Πατρὸς ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ πατρὸς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ υἱοῦ, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύ ματος ἐν τῷ οἰκείῳ ἰδιώματι.

cordiam ac seditionem, itemque multorum princi- sicque Domini nostri Jesu Christi mandatis adversari, Deique Ecclesiam tam immisericorditer dilacerare, tamque crudeliter obturbare ejus gregem, ut exortis Anomais, nunc, si unquam alias, in ipsis quoque impleatur illud: ‹ Ex vobis ipsis exsurgent viri loquentes perversa, ut abducant discipulos post se". Cui enim persuaderi poterit, Basilium in opinionem propendisse corum, quos videret simul et adversantes mandatis Domini nostri Jesu Christi, et imisericorditer dilacerantes Dei Ecclesiam, et crudeliter obturbantes ejus gregem? Ipsa sunt Basilii verba. Reliquum est igitur ut Basilius quodammodo propensum se senserit ad amplectendas partes quorumdam, qui pietatis simulatione et nomine veram fidem sequi putarentur. Nunc quæ vox illa sit, quam auctor de industria reticuisse dicitur, ex ipso Combefisio audiamus (a). Sic igitur loquitur in suo Basilio recensito: Quod dicit, initio pagina, possit Theodosii tempora respicere, quando plurimum compressa Anomœorum hæresis et Ariana, ut sic palam fidem sanctæ Trinitatis profiteretur, qui ita alias in ea vacillasset. Quin et õµoovslov vocem studio dataque opera, tota hac sua fidei explanatione suppressisse, ad mitiorum Arianorum declinandam invidiam. Vult igitur doctissimus vir Combefisius, Eustathium idcirco data opera vocem óμooústos in tota sua fidei professione silentio præteriisse, ut gratiam mitiorum Arianorum sibi conciliaret sed permirum videri debet, hominem patum ex ducis ac principis defectu proficisci. Ex quibus liquet Basilium causam illam, quam dubitans quærebat, tandem invenisse. Aliud autem non quærebat, ut ex ejus verbis patét, nisi veram causam, quæ turbas in Ecclesiis excitaret et in regnis: quam causam non aliunde nasci ait, quam quod duces ac principes desint. Sed, ut verum falear, primo aspectu inest major difficultas in iis, quæ hoc ipso in loco scripta inveniuntur. Hæc autem sunt: Τὰ μὲν πρῶτα, ὥσπερ ἐν βαθεῖ σκότῳ διήγον, καὶ καθάπερ ἐπὶ ζυγοῦ, ποτὲ μὲν ὧδε, ποτὲ δὲ ἐκεῖσε ἔῤῥεπον· ἄλλου ἄλλως, ἢ πρὸς ἑαυτόν με ἕλκοντος, διὰ τὴν πολυχρόνιον τῶν ἀνθρώπων συνήθειαν, ἢ πάλιν ἄλλως ἀπωθουμένου διὰ τὴν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐπιγινωσκομένην ἀλήθειαν. Primum quidem quasi in profundis tenebris degebam, et tanquam in statera constitutus, modo huc, modo illuc propendebam, quod alius alio aut ad seipsum traheret me, ob diutinam hominum consuetudinem, aut rursus aliv propelleret, ob eam quam in divinis Scripturis agnovissem veritatem: sed tamen ne hic quidem locus ad expediendum difficilis est. Non enim inde colligi potest, Basilium in hæresim unquam propendisse, sed solum in id quodammodo inclinasse, ut partes susciperet quorumdam, qui ita callidi erant et astuti, ut dum veram fidem oppugnarent, eam tamen speciosis verbis tueri viderentur. Callidi autem illi non alii fuisse credi possunt, quam Eustathius ipse illiusque discipuli. Ilæc verba, ob cæteroquin in ejusmodi rebus diligentissimum, diutinam hominum consuetudinem, faciunt, ut hunc locum ita intelligendum esse suspicer. Nam Basilium Eustathio diu familiariter usum esse nemini, qui paulum modo in historia ecclesiastica versatus sit, ignotum est. Quod autem dixi, Basilium nunquam in hæresim propendisse, sed solum quasi paululum commotum fuisse ad callidorum quorumdam hominum partes suscipiendas, de eo non aliter videbitur ei, qui, quæ præcedunt, legere voluerit. Sunt autem ejusmodi: Hoiva xal ὑπερβάλλουσαν τήν τε πρὸς ἀλλήλους καὶ τὴν πρὸς τὰς θείας Γραφὰς διαφωνίαν τῶν πολλῶν ἐθεώρουν καὶ τὸ φρικωδέστατον, αὐτοὺς τοὺς προεστῶτας αὐτῆς ἐν τοσαύτῃ μὲν τῇ πρὸς ἀλλήλους διαφορά γνώμης τε καὶ δόξης καθεστῶτας, τοσαύτῃ δὲ τῇ πρὸς τὰς ἐντολὰς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐναντιότητι χρωμένους, καὶ διασπῶντας μὲν ἀνηλεῶς τὴν Ἐκκλη σίαν τοῦ Θεοῦ, ἐκταράσσοντας δὲ ἀφειδῶς τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, ὡς καὶ ἐν αὐτοῖς πληροῦσθαι νῦν, εἴπερ ποτέ, τῶν ᾿Ανομοίων ἐπιφυέντων, τό, ὅτι Ἐξ ὑμῶν αὐτῶν ἀναστήσονται ἄνδρες λαλοῦντες διεστραμμένα, τοῦ ἀποσπᾷν τοὺς μαθητὰς ὀπίσω αὐτῶν. Mulios videbam et inter se, et in divinis litteris intelligendis valde admodum dissentire. Et quod maxime horrendum est, videbam ipsos Ecclesiæ præfectos in tanta inter se sententiæ ac opinionis diversitate constitui, 17 Act. xx, 30. (a) Combef. tom. 11, p. 129. usque adeo præjudicata opinione obcæcatum fuisse, ut non videret quæ legeret. Nam, ut jam monui, ita in hac fidei professione scriptum invenitur: Outw φρονοῦμεν, καὶ οὕτω βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσtov. Sic sentimus, sicque baptizamus in Trinitate consubstantiali. Sed demus vocem duooústo; in hac fidei professione ab auctore prætermissam fuisse. Quid tum? Basilium illius auctorem non esse? sed id inde minime sequitur. Scriptor enim, quisquis est, ita de Trinitate loquitur (tom. Il novæ ed., pag. 228), ut in ea nihil diversum, quod ad naturam attinet, agnoscat; sed in ipsa admittat duntaxat proprietates quasdam, quas ait seorsum unicuique personæ convenire. Sed audiendus est ipse. Illius igitur hæc sunt: Εκάστου ὀνόματος τὴν τοῦ ὀνομαζομένου ιδιότητα σαφῶς ἡμῖν διευκρινοῦντος. καὶ περὶ ἑκάστου τῶν ὀνομαζομένων πάντως τινῶν ἐξαιρέτων ἰδιωμάτων εὐσεβῶς θεωρουμένων· τοῦ μὲν Πατρὸς ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ πατρὸς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ υἱοῦ, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύ ματος ἐν τῷ οἰκείῳ ἰδιώματι. Nomen autem quodlibet quamdam illius qui nominatur proprietatem nobis manifeste explicat; atque in unoquoque nominatorum, omnino pie peculiares quædam proprietates considerantur, Pater quidem in proprietate patris, Filius vero in proprietate filii, sanctus autem Spi-

col. 77–78page 35 of 77

PG 31:77ἔτι καὶ τὸν νοῦν ξένον ἡμῖν ἐπεισάγει, καὶ ἃ οὐκ ἔστιν ὑπὸ τῶν ἁγίων κηρυσσόμενα εὑρεῖν, ταῦτα ὡς ξένα καὶ ἀλλότρια τῆς εὐσεβοῦς πίστεως παντάπασι παραιτούμενος. Γραφή διασώζει· ὅσα δὲ πρὸς τῷ ξένῳ τῆς λέξεως καλῶ καὶ δέομαι, παυσαμένους τῆς περιέργου ζητή σεως καὶ ἀπρεποῦς λογομαχίας, ἀρκεῖσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν ἁγίων καὶ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ερημένοις, 224): Ἕως μὲν οὖν ἀγωνίζεσθαι πρὸς τὰς ἐπανισταμένας κατὰ καιρὸν αἱρέσεις ἐχρῆν, ἑπό μενος τοῖς προειληφόσιν, ἀκόλουθον ἡγούμην τῇ δια φορά τῆς ἐπισπειρομένης ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἀσεβείας, ταῖς ἀντιθέτοις φωναῖς κωλύειν, ἢ καὶ ἀνατρέπειν τὰς ἐπαγομένας βλασφημίας, καὶ ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία τῶν νοσούντων κατηνάγκασε, καὶ ταύταις πολλάκις ἀγράφοις μεν, ὅμως δ᾽ οὖν οὐκ ἀπεξενωμέναις τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας· τοῦ Αποστόλου πολλάκις καὶ Ἑλληνικοῖς ῥήμασι χρήσασθαι μὴ παραιτησαμένου πρὸς τὸν ἴδιον σκοπόν. Νῦν δὲ πρὸς τὸν κοινὸν ἡμῶν τε καὶ ὑμῶν σκοπὸν ἁρμό ζον ἐλογισάμην, ἐν ἁπλότητι τῆς ὑγιαινούσης πί στεως, τὸ ἐπίταγμα τῆς ὑμετέρας ἐν Χριστῷ ἀγά της πληρῶσαι, εἰπὼν ὁ ἐδιδάχθην παρὰ τῆς θεόπνευστον Γραφής φειδόμενος μὲν καὶ τῶν ὀνομάτων ἐκείνων, ὦ λέξεσι μὲν αὐταῖς οὐκ ἐμφέρεται τῇ θείᾳ Γραφῇ, διάνοιάν γε μὴν τὴν ἐκείνην ἐγκειμένην τῇ

ἔτι καὶ τὸν νοῦν ξένον ἡμῖν ἐπεισάγει, καὶ ἃ οὐκ ἔστιν ὑπὸ τῶν ἁγίων κηρυσσόμενα εὑρεῖν, ταῦτα ὡς ξένα καὶ ἀλλότρια τῆς εὐσεβοῦς πίστεως παντάπασι παραιτούμενος. Dum igitur adversus hæreses vario tempore exortas pugnandum esset, majorum exempla secutus, consequens esse existimavi, ut ejus quæ a diabolo seritur impietatis habita ratione, eas quæ inducuntur blasphemias vocabulis contrariis cohiberem, aut etiam everterem: et aliis atque aliis verbis prout ægrotantium utilitas cogebat, uterer; quæ etiamsi sæpe non invenirentur scripta, tamen a pio Scripturæ sensu non abhorrebant: quod Apostolus quoque non raro fecit, qui Græcorum verbis congruenter suo proposito convenienterque uti non fastidivit. Nunc autem communi scopo tam nostro quam vestro convenire putavi, si in sanæ fidei simplicitate sequerer vestra istius in Christo dilectionis mandatum, eaque dicerem, quæ a sacra Scriptura accepissem, sed sic, ut parcus sim in illis nominibus et verbis usurpandis, quæ ipsis litteris et syllabis in divina Scriptura non reperiuntur, tametsi eam quam Scriptura præfert sententiam servant: quæ vero præter dictionis novitatem novum etiam et peregrinum sensum nobis exhibent, quæque non inveniuntur usurpata a sanctis, ea uti peregrina et a pia fide aliena omnino averser. Basilius igitur, quasi prævidisset non defuturos, qui aliquot suæ professionis verba in malam partem interpretarentur, tam clare tamque dilucide mentem suam hoc rilus in sua ipsius proprietate. Viderit ergo Com- Γραφή διασώζει· ὅσα δὲ πρὸς τῷ ξένῳ τῆς λέξεως befisius, quomodo fidei professio, quæ in Trinitate non naturam, sed quasdam tantummodo proprietates distinguit, tribui possit Eustathio, qui ad cæterorum Macedonianorum imitationem naturæ identitatem in Trinitate negaret. Cum autem Combefisius semel in animum induxisset suum, vocem ¿µooústo; in hoc De fide libello deesse (tom. Il, pag. 129), hæc addidit: Qui ipsi [mitiores Ariani] sic ex putis puris Scripturæ verbis suas alias aliasque professiones adornabant, Nicænisque Patribus probatam vocem, qua omnis eorum óµwvypía in Trinitatis mysterio elidebatur, respuebant, eoque invento simplicibus fucum faciebant: sed, cum constel vocem postos in hac fidei professione reperiri, totum id Combefisii argumentum per se ruere vident, opinor, omnes. Denique cum Combefisius paulo post incidisset in alia illa ejusdem libelli verba (tom. II novæ ed., pag. 228): Jiónep napaκαλῶ καὶ δέομαι, παυσαμένους τῆς περιέργου ζητή σεως καὶ ἀπρεποῦς λογομαχίας, ἀρκεῖσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν ἁγίων καὶ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ερημένοις, Quapropter adhortor vos et rogo ut missa curiosa inquisitione, relictaque indecenti verborum contentione, iis quæ a sanclis et ab ipso Domino dicta sunt, contenti sitis, ita persecutus est: Scriptores canonicos velit et apostolos, ad quos unos provocat, nihil dans vel Ecclesiæ, vel Patrum, qui secuti sunt, auctoritati. Primum, cum scriptor ipse voce ¿µú; usus sit, perspicuum est eum non ad unos scriptores canoni- loco aperuit, ut omnia malorum interpretum argu- cos provocare. Alioquin enim secum ipse pugnaret, cum voce óμcoús!og utatur: quæ vox tamen nusquam in Scripturis occurrit. Deinde, quod ait nos contentos esse debere iis quæ a sanctis et ab ipso Domino dicta sunt, id ita accipi oportet, ut non temere in explicanda fide quidquam addatur verbis aut Domini, aut scriptorum canonicorum. Et ne quis hanc explanationem existimet non scriptoris esse, sed meam, illius verba apponam. Sic igitur loquitur (ibid., p. 224): Ἕως μὲν οὖν ἀγωνίζεσθαι πρὸς τὰς ἐπανισταμένας κατὰ καιρὸν αἱρέσεις ἐχρῆν, ἑπόμενος τοῖς προειληφόσιν, ἀκόλουθον ἡγούμην τῇ διαφορά τῆς ἐπισπειρομένης ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἀσεβείας, ταῖς ἀντιθέτοις φωναῖς κωλύειν, ἢ καὶ ἀνατρέπειν τὰς ἐπαγομένας βλασφημίας, καὶ ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία τῶν νοσούντων κατηνάγκασε, καὶ ταύταις πολλάκις ἀγράφοις μεν, ὅμως δ᾽ οὖν οὐκ ἀπεξενω μέναις τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας· τοῦ Αποστόλου πολλάκις καὶ Ἑλληνικοῖς ῥήμασι χρήσασθαι μὴ παραιτησαμένου πρὸς τὸν ἴδιον σκοπόν. Νῦν δὲ πρὸς τὸν κοινὸν ἡμῶν τε καὶ ὑμῶν σκοπὸν ἁρμόζον ἐλογισάμην, ἐν ἁπλότητι τῆς ὑγιαινούσης πί στεως, τὸ ἐπίταγμα τῆς ὑμετέρας ἐν Χριστῷ ἀγάτης πληρῶσαι, εἰπὼν ὁ ἐδιδάχθην παρὰ τῆς θεοπνεύ στον Γραφής φειδόμενος μὲν καὶ τῶν ὀνομάτων ἐκείνων, ὦ λέξεσι μὲν αὐταῖς οὐκ ἐμφέρεται τῇ θείᾳ Γραφῇ, διάνοιάν γε μὴν τὴν ἐκείνην ἐγκειμένην τῇ (a) Vie de S. Basile, p. 655. menta præoccuparit. Ait enim, se, cum ægrotantium utilitas cogeret, aliis atque aliis verbis usum esse, non tamen indiscriminatim omnibus, sed iis duntaxat, quæ, etiamsi sæpe non invenirentur scripta, tamen a pio Scripturæ sensu non abhorrerent. Scriptor igitur non is erat, qui, ut falso putavit Combefisius, suas fidei professiones ex puris pulis Scripturæ verbis mitiorum Arianorum exemplo adornare vellet, cum ipse quibusdam verbis, quæ sæpe in Scriptura non inveniebantur, aliquando uti non dubitaverit. Constat quoque ex iis que modo retuli verbis, auctorem non omnino respuisse verba illa, quæ in Scripturis non legerentur, sed in his adhibendis parcum fuisse; ex quo fit, ut non ad unos scriptores canonicos, uti falso sibi Combefisius persuaserat, provocarit. Nec verius, quod Combelisius dixit, scriptorein nibil dedisse auctoritati, neque Ecclesiæ, neque eorum qui secuti sunt Patrum. Qui enim ea sola verba, quæ præter dictionis novitatem novum etiam et peregrinum sensum præferunt, repudiat, is certe et Ecclesiæ et Patrum auctoritatem sequi paratus est. Unum si addidero, ad cætera pergam. Dubitat vir eruditissimus Tillemontius (a), utrum ea, de qua controversia est, fidei professio, ipsa sit, quam Basilius scripserit, an alia, quæ in ejus locum substituta sit. Causa autem, cur ita dubitaverit, non alia est,

col. 79–80page 36 of 77

PG 31:79σποράδην ἀπηγορευμένα ἢ ἐγκεκριμένα, ταῦτα. κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν, εἰς ὅρους κεφαλαιώδεις πρὸς τὸ εὔληπτον τοῖς βουλομένοις ἐσπουδάσαμεν συναγα ἀναγκαῖον ἐλογισάμην, τὴν ὑγιαίνουσαν πίστιν καὶ εὐσεβῆ δόξαν περί τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος παραθέσθαι πρότερον, καὶ οὕτως ἐπισυνάψαι τὰ ἠθικά. ὑγιαινούσης πίστεως ἐν τοῖς πρὸ τούτων αὐτάρκως εἰρῆσθαι πρὸς τὸ παρὸν λογιζόμενοι, ἐντεῦθεν τὴν περὶ τῶν ἠθικῶν ἐπαγγελίαν ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πληρῶσαι σπουδάσωμεν. "Οσα τοίνυν εὑρίσκομεν κατὰ τὴν Καινὴν τέως Διαθήκην συνοδία, συσκηνία, πλή συσκηνία πλήρωμα,

ક nisi quod hæc fidei professio, potius peculiare quuri- σποράδην ἀπηγορευμένα ἢ ἐγκεκριμένα, ταῦτα. κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν, εἰς ὅρους κεφαλαιώδεις πρὸς τὸ εὔληπτον τοῖς βουλομένοις ἐσπουδάσαμεν συναγα yɛɩv, etc. Cum de his quæ ad sanam fidem pertinent, satis pro tempore in superioribus a nobis dictum fuisse putemus, jam Moralia, quæ promisimus, in nomine Domini nostri Jesu Christi tradere conemur. Quæcunque igitur hactenus sparsim in Novo Testamento aut interdicta aut approbata invenimus, ea pro nostra virili parte in regulas quasdam compendiarias, quo facilius a quovis intelligerentur, colligere curavimus, etc. dam opus, quam alicujus operis continuatio ac series esse videatur. Fateor ego hanc Fidei professionem peculiare opus esse: sed nego inde concludi posse eam ad Ascetica non pertinere. Nam Asceticorum partes peculiaria esse opera, quæ diversis temporibus scripta sint, obscurum non est. Etenim cum in fine libelli De judicio Dei retulisset quædam Apostoli verba, sic scripsit: 'Axóλovov óμoû xal ἀναγκαῖον ἐλογισάμην, τὴν ὑγιαίνουσαν πίστιν καὶ εὐσεβῆ δόξαν περί τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος παραθέσθαι πρότερον, καὶ οὕτως ἐπισυνάψαι τὰ ἠθικά. Consequens simul et necessa rium existimavi, ut sanam fidem ac piam de Patre et Filio et Spiritu sancto sententiam prius exponerem, et ita demum moralia attexerem. Et quidem ex his verbis perspici potest, libellum De fide eodem jure dici posse opus peculiare, quo Moralia, quæ et ipsa attexuisse se dicit Basilius. Cum igitur Moralia opus peculiare esse ab omnibus dicantur, non video cur hic De fide libeHus pro opere peculiari haberi non possit. Ex eodemque illo loco patet, Basilium, cum hæc scriberet, nondum Regulas composuisse, utpote quarum mentionem non faciat. Quare, ut dixi, Asceticorum partes peculiaria sunt opera, non uno tempore conscripta, sed quorum aliud post aliud, prout occasio se dabat, confectum sit. Ad hæc cum hodieque hæc Fidei professio et in Veneta editione et in veteribus libris eodem ordine reperiatur, quo eam viderat Photius, non videtur causa ulla esse, cur ipsa inter Ascetica numeranda non sit. Cum enim ex his veteribus libris, in quibus invenitur, nonnulli sint, qui si antiquitate non omnino ætatem Photii auingant, at ad eam tamen accedant proxime, dubitari merito non potest, quin ejusmodi Fidei professio illa ipsa sit, quam Photius et vidit, et inter Ascetica recensuit: quod autem ab optimo harum rerum judice Photio pro' Asceticorum parte habitum est, id hodie in alienis poni facile non debet. Quod ultimum est in hac quæstione, Moralium scriptorem spectat: sed certe neque multis verbis, neque magno labore opus est, ut eorum verus auctor cognoscatur. Qui enim novit auctorem libellorum De jud cio Dei ac De fide, Moralium scriptorem simul novit. Etenim quæ in fine Basilii Asceticis nusquam legimus. Auctor igitur, libelli De judicio Dei leguntur, manifeste osten dunt horum trium scriptorum unum et eumdem auctorein esse: quæ verba cum paulo ante retulerim, ea rursus hoc loco referre nihil necesse est. Præterea qui libellum De fide conscripsit, Moralium se esse auctorem aperte declarat. Ita enim sub finem loquitur (num. 6, p. 229): Tȧ nepl tñs ὑγιαινούσης πίστεως ἐν τοῖς πρὸ τούτων αὐτάρκως εἰρῆσθαι πρὸς τὸ παρὸν λογιζόμενοι, ἐντεῦθεν τὴν περὶ τῶν ἠθικῶν ἐπαγγελίαν ἐν ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ πληρῶσαι σπουδάσωμεν. "Οσα τοίνυν εὑρίσκομεν κατὰ τὴν Καινὴν τέως Διαθήκην (a) Cod. cxc1, p. 493. XI. Pars tertia, an Basilius auctor sit brevium duorum tractatuum, qui post Moralia collocantur. 32. Breves hi tractatus, quorum idem est titulus, Tou autou àóyos doxnítxó;, Ejusdem sermo asceticus, ad Ascetica nullo modo pertinent. Nam, ut est apud Photium (a), libelli De judicio Dei ac De fide, Moralia, Regulæ tam longiores quam breviores proprie Ascetica constituebant. Quanquam autem duo hi sermones ad doxyτixóv, quod vocatur, referri non possint, non propterea tamen eos silentio prætermittere licet. Videamus igitur Basilii sint, necne. Certe si habeatur ratio ant veterum librorun, aut consensus hominum eruditorum, nemo dubitabit quin hæ oratiunculæ ad Basilium Magnumn pertineant. Nam et in antiquis omnibus libris nomen Basilii præferunt, et ab eruditis omnibus, st forte Scultetus excipiatur, pro fetu ejusden gonuino habentur. Monere tamen juvat, inter eruditos illos homines, quos dixi, antiquum nullum scriptorem inveniri, qui duo hæc opuscula aut unquam laudaverit, aut ex eis quidquam excerpserit quod notavi, non ut elevarem recentiorum auctoritatem, sed ne quis falso arbitraretur hos de quibus agimus libellos ab aliquibus etiam veterì - bus Basilio tribui. Mirum autem nemini videri debet, si his temporibus doctissimi quique has ora - tiunculas adjudicarint Basilio. Nam, ut verum fatear, cum primum leguntur, neque in verbis, neque in sententiis quidquam apparet, unde suspicio aliqua oriatur: sed si semel et iterum oculis lustrentur, de his, opinor, aliter judicabitur. In illis enim reperiuntur voces quædam, quas in genuinis quisquis est, cum significare vult fratrum conventum, utitur hisce vocibus, συνοδία, συσκηνία, πλήpwua: quibus tamen Basilius, cum eamdemn rem significaret, nusquam, quod sciam, usus est. Nec putandum est ejusmodi vocabula in duabus his lucubratiunculis raro adhiberi, in iisque poni quasi obiter sed potius scriptor vocibus illis ita delectabatur, ut ipsas sæpius usurparit. Nam ut sileam de vocabulis συσκηνία et πλήρωμα, quæ aliquoties in tam brevibus opusculis adhibuit, vocem avvoôla decies repetit. Ex quibus perspicuum est vocem hanc ovvodľa præ cæteris opusculorum scriptori

col. 81–82page 37 of 77

PG 31:81καθηγούμενος, προηγούμενος, προκαθηγούμενος, τελεία ὑπακοὴ τῶν ὑποχειρίων πρὸς τὸν καθηγού 322): Ἀλλ᾽ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ καθηγουμένου ή χρήσις ἔστω, ἐκ τῶν κοινῶν τὸ κατάλληλο ἑκάστου χρησιμεύειν, κατὰ τὴν τοῦ προηγουμένου Οὕτω καὶ τοὺς τῇ ἀσκητικῇ προσερχομένους ζωή, πάσης ύλης βιωτικῆς γυμνωθέντας, ἐντὸς τοῦ κατὰ φιλοσοφίαν γενέσθαι βίου. Για ἕκαστον οἵαν ἔχει δύναμιν εἴρηται ἐν τῷ περὶ αὐτοῦ

familiarem fuisse. Quomodo ergo Basilius, si horum eodem obtentu brevi rejiciantur. Inest enim in utrislibellorum auctor esset, nunquam ea usus fuisset, præsertim cum de rebus asceticis tam copiose scripserit? Nec satis est dixisse, scripsisse Basilium copiosissime de asceticis rebus, sed addi delet summum illum virum centies fratrum conven. tum propriis quibusdam nominibus significasse, et tamen ne semel quidem voce ovvočla usum fuisse, non ita facturus, si horum opusculorum auctor exstitisset. Voces enim, quæ semel alicui scriptori placuerunt, sæpe, ut experientia docet, in illius libris occurrunt, maxime si earum adhibendarum occasio passim offeratur. Accedit etiam quod ubi in his opusculis sermo instituitur de fratrum præposito, ibi voces illas, καθηγούμενος, προηγούμενος, προκαθηγούμενος, saepissime usurpatas inveniunus, sic ut novies aut decies legantur: cujus rei unum aut alterum exemplum proferre libet. Ita igitur legitur in opusculo primo (t. II, p. 324): 'H 8 anos xal τελεία ὑπακοὴ τῶν ὑποχειρίων πρὸς τὸν καθηγού ɲɛvov, elc. Vera autem et perfecta subditorum erga præfectum obedientia, etc. In secundo autein (pag. 322) sic: Ἀλλ᾽ ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ καθηγου μένου ή χρήσις ἔστω, ἐκ τῶν κοινῶν τὸ κατάλληλο ἑκάστου χρησιμεύειν, κατὰ τὴν τοῦ προηγουμένου üçfyŋoiv. Sed usus sit penes præfectum, ita ut quod cuique convenit, id ex communibus tribuatur juxta moderatoris præceptum. In genuinis autem Basilij Asceticis, etsi in ipsis centies sermo habetur de monasteriorum præfectis, nusquam tamen ad eos significandos eæ quas dixi voces usurpantur (a). Nonnibil est quoque, quod scriptor monachorum vivendi rationem vocat vitam philosophicam. Nam ipso initio secundi sermonis (pag. 323) ita scriplum est: Οὕτω καὶ τοὺς τῇ ἀσκητικῇ προσερχο μένους ζωή, πάσης ύλης βιωτικῆς γυμνωθέντας, ἐντὸς τοῦ κατὰ φιλοσοφίαν γενέσθαι βίου. Για eliam qui ad asceticum vitæ genus accedunt, omni re sæculi hujus exuti, vitam philosophicam ingrediantur. Basilios autem, etsi multis admodum locis de monastica vita loquitur, nunquam tamen, ut alibi etiam notabo (b), ea dicendi formula usus est. Arbitror ¡gitur has lucubratiuncuļas spurias esse atque adulterinas, nec ob aliam causam inter Basilii Ascetica a librariis positas fuisse, quam quod ad centiores quoque præstitere. Etsi enim in sentenidem argumentum pertinerent. que Regulis tam brevioribus quam longioribus eadem indoles, idem ingenium, eadem morum præcepta, idem veræ pietatis amor, idem vitii et peccati odium: uno verbo, inest in utrisque non quidem major severitas, cum severitate Evangelii major non sit, sed majoris severitatis quasi umbra quædam. Et vero Combefisius non aliam ob causam Regulas fusiores simul et minores respuit, quam quod utræque pariter Stoicum quiddam præferant; in eoque ego eum ninus reprehendendum puto. cum re ipsa utræque ex æquo severæ esse videantur. Certe si quis hodie ita sentiret, ut Basilinm quidem magnarum Regularum auctorem esse fateretur, Eustathium vero parvarum parentem esse contenderet, is valde miraretur Stoica quædam dogmata in magnis Regulis a Combefisio inveniri, cum ipse in eis nihil tale inesse cerneret. Et nos quoque hoc idem dicere habemus, ei, qui ita Regulas longiores probaret, ut minores ob austeriorem doctrinam reprobaret, videlicet nos magnopere mirari, ab ipso in Regulis brevioribus reperiri Storcum quiddam, cum eas a Stoicorum severitate longe abesse videamus. Ex his autem, quæ lactenus diximus, si nihil aliud, illud quidem certe ostenditur, unicum argumentum, quod ad improbandas breviores Regulas proprie afferri potest, futile esse et vanum: sed, ut verum fatear, non necessario sequitur, si utræque Regulæ et majores et minores ex æquo severæ sunt, ipsas ab uno et eodem scriptore editas fuisse. Quare si propositum assequi velimus, aliis argumentis utamur necesse est. Primum igitur si qua ratio habenda est hominum omnium consensus, cujus debet haberi maxima, plane constabit Regularum omnium unum et cundem auctorem esse. Nam ante nostra tempora reperias neminem, qui longiores brevioribus Regulis unquam distinxerit. Omnes totius Ascetici, quod de Photii sententia utrasque Regulas {complectitur, unum et eumdem auctorem semper fecerunt. Quales sunt Hieronymus, Rufinus, Cassianus, Sozomenus, Justinianus, Photius, Suidas, Nicephorus, auctor Combefisianus (c), qui ut longiores, ita breviores Regulas sibi vindicat. Hoc idem et reXI. Pars quarta, ubi ostenditur Regularum longiorum et breviorum unum et eumdem auctorem esse. 33. Fuere qui tradiderunt Regulas longiores Basilii quidem esse, sed breviores alteri tribui oportere; si non dixerunt, at putasse tamen credi possunt. Præcipua autem causa, cur has suspectas habuerint, hæc est, quod ipsis visæ sint severiores, magisque a moderatione alienæ. Sed, si semel daninentur Regulæ breviores severitatis majoris nomine, consequens crit ut et longiores quoque num. Lege prim. 37. tiis dissident inter se, tamen in eo consentiunt omnes, quod utrasque Regulas uni et eidem auctori ascribant. Et, ut interim multos omittanı, nominabo Scultetum, Combefisium, Natalem Alexandrum, Tillemontium, Ludovicum Dupinum). Quod si tot hominum testimonia sufficere non vi… deantur, ejusdem rei testem adhibebo ipsum Regularum auctorem. Incipiam ab ea regula, quæ inter breviores secunda est, ubi sic legitur: Toútwv d ἕκαστον οἵαν ἔχει δύναμιν εἴρηται ἐν τῷ περὶ αὐτοῦ pwthpati. Qualem autem vim habeat horum unum- (c) Lege Basil. recensit.,. II, p. 101.

col. 83–84page 38 of 77

PG 31:83Πληρέστερον δὲ περὶ τῶν τοιούτων ἐν τοῖς κατὰ πλάτος εἰρημένοις ἀπεκρι Περὶ τούτων εἴρηται σαφῶς ἐν τῇ πλατυτέρᾳ ἀπο Περὶ τούτων εἴρηται ἐν τοῖς κατὰ Τοῦ Κυρίου ὁριστι "Ωστε τὸν μέν τινα ὀφθαλμοῦ ἐπέχειν δύναμιν, τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πε πιστευμένον. πληροφορείν πληροφορία φιλοσοφεῖν, φιλοσοφία, φιλόσοφος.

activam retinet. Ejusdem generis sunt et alia quædam vocabula, quæ cuique alio loco legere licet ‘c). § XI. Pars quinta, in qua ostenditur utrasque Regulas et Constitutiones monasticas uni et eidem auctori tribui non debere. quoque, dictum est in ea, quæ ad hoc pertinet, in- passivo ponitur (b), et tamen significationem terrogatione. Obscurum autem non est, ut jam pridem Tillemontius notavit, hoc loco indicari regulam inter magnas octavam, cum in ea secundæ illius brevioris regulæ argumentum copiose tractetur. Nunc proferam alios tres locos minime dubios, quorum primum jam protulit is, quem modo dixi, vir eruditissimus Tillemontius. Is autem locus primus invenitur in brevi regula septuagena quarta, ubi ita scriptum invenitur: Πληρέστερον δὲ περὶ τῶν τοιούτων ἐν τοῖς κατὰ πλάτος εἰρημένοις ἀπεκριváµɛða. Verum de iis, qui hujusmodi sunt, in quæstionibus fuse explicatis uberius respondimus: quo in loco magnam aliquam regulam citari vident quicunque cæci non sunt. Magna autem regula illa quæ hic citatur, in magnis locum septimum tenet, in eaque fuse explicatur quod in breviori paucis perstringitur. Alia duo exempla evidentissima proponam. Ununi sumam e regula centesima tertia, in qua propositæ sibi quæstioni ita auctor respondet: Περὶ τούτων εἴρηται σαφῶς ἐν τῇ πλατυτέρᾳ ἀποxpioet. De his enucleate dictum est in latiore responsione. Hæc autem latior responsio regula est vicesima septima inter majores. Alterum exemplum suppeditabit brevior regula ducentesima vicesima, quæ sic incipit: Περὶ τούτων εἴρηται ἐν τοῖς κατὰ nhárag. De his dictum est in quæstionibus fusius explicatis. Legenti autem longiores Regulas, occurret tricesima tertia, in qua multis verbis declaratur quod in hac breviori breviter dictum est. Post testimonia tam certa tamque indubitata, opinionem nostram magis confirmari nihil quidem necesse duco: sed tamen non indignum puto, quod notetur, easdem dicendi formulas, quæ in majoribus Regulis inveniuntur, in minoribus quoque reperiri. Qualis est illa, qua scriptor ita Scripturam citat (a), ut adverbia quaedam præponat: Τοῦ Κυρίου ὁριστιxws imóvτos, etc., cum Dominus verbis decretoriis dixerit, etc. Rursus cujusmodi est illa, quæ in usu est apud scriptorem, cum aliquod genus præfecturæ exprimitur: "Ωστε τὸν μέν τινα ὀφθαλμοῦ ἐπέχειν δύναμιν, τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον ita ut alius quidem oculi vim obtineat, cui scilicet concredita est communis rerum cura: ubi non simpliciter dicitur, tòv □poɛstīta, præfectus scilicet, sed per periphrasim, τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πε πιστευμένον. Αnnumerari potest cun his et illa quoque, qua voces πληροφορείν et πληροφορία in significatione persuasionis usurpantur, tòv pèv màŋpopopńoac, šti ó, etc., sic ut alteri quidem persuaserit, ut si, etc. Et illud addi potest, quasdam voces, certo quodam modo acceptas, quæ nusquam in Regulis longioribus ponuntur, nusquam quoque in brevioribus adhiberi. Ad quod genus tres hæ voces referuntur, φιλοσοφεῖν, φιλοσοφία, φιλόσοφος. Ad idem pertinet verbum at, cum in tempore (a) Leg. n. 38. Lege n. 37. 34. Doctissimus vir Combefisius, cum dixisset utrasque Regulas et Constitutiones monasticas uni et eidem scriptori ascribi non oportere, visus est multis quasi paradoxum quoddam proferre: in quo ego eum partim probo, partim improbo. Mihi enim videtur, quod ejusmodi scripta non uni et eidem homini attribuenda esse censuit, recte ac vere judicasse: sed in eo peccasse, quod neutrius operis verum auctorem assignarit. Sed de his postea. Jam adnotavi eum, quem modo dixi, eruditissimum virum suam opinionem ita defendere, ut argumenta sua fere omnia ex nimia regularum severitate petat: sed ea fortasse ei soli firmitatis aliquid habere videbuntur. Et vero quicunque animo æquo Regulas tam longiores quam breviores legerint, ii certe quo erunt perspicaciores, ea minus Stoica illa dogmata videbunt, quæ in utrisque deprehendisse se falso existimavit Combefisius. Plura suo loco de severitate illa Stoica vel potius Combefisiana: nunc de alio viri eruditissimi argumento verba faciamus. Ita igitur loquitur in suo Basilio recensito (t. II, p. 234): Ipso statim titulo et argumento Constitutionum monasticarum, alium se auctor prodit ab eo, cujus superiora omnia (si forte præfationem aliquam libellumque ad ǎoxnotv sanctiusque institutum levius informantem exceperis), verumque Basilium, qui et eos erudiat, qui in societate cum reliquis, et qui solitariam ipsi seorsum vitam agant; ut est utraque militia Ecclesiæ probata, ducesque habuit et antistites atque cultores viros plane inclytos; cum prior ille auctor sic solitarios perpetuo insectari videatur, unisque communem vitam agentibus, quidquid est Christianæ pietatis ascribere. Fateor, quod hic ait Combefisius, Regularum auctorem anachoretis infensissimum esse, scriptorem vero Constitutionum monasticarum eis favere, ipsorumque vivendi rationem probare, id mihi videri et firmius et gravius, quam est tota illa tam sæpe ab eodem Combefisio decantata Stoicorum severitas. Etenim Regularum auctor tam vehementer invehitur in anachoretas (d), ut eum ipsis unquam favisse vix credas sed tamen ne hoc quidem argumentum arbitror ad persuadendum multum valere. Nam rarum non est, ut quis diversis temporibus eadem et probet et improbet. Fieri ergo potuit, ut Regularum scriptor, quisquis est, anachoretarum vivendi rationem valde vituperarit, quam antea tamen multum laudasset. Quoniam tamen hoc ipso in argumento vim maximam inesse existimo, si aliuade (c) Ibid. (d) Lege reg. 7 maj.

col. 85–86page 39 of 77

PG 31:85καθέκαστον ἀσκητοῦ καὶ τοῦ τὸν μονήρη βίον ἀσπα σαμένου ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὡς ἐνῆν, δεδηλώκαμεν ὅπως τήν τε ψυχὴν πρὸς τὸ καλὸν ἐξασκῶν, καὶ τὸ σῶμα πρὸς τὸ δέον οἰκονομῶν, δύναιτ' ἂν ἡμῖν τὸν ἀκριβῆ χαρακτηρίσαι φιλόσοφον. Ἐπεὶ δὲ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀσκητῶν κατὰ συστήματα πολιτεύονται, ἀλλήλοις τὰ φρονήματα πρὸς ἀρετὴν παραθήγοντες, καὶ τῇ τῶν κατορθωμάτων ἀντιπαραθέσει παρορμῶντες ἑαυτούς ἐπὶ τὴν τοῦ καλοῦ προκοπήν, δίκαιον αήθημεν, καὶ τούτοις τὴν διὰ τῶν λόγων παράκλησιν εἰσενέγκασθαι. 345): "Ανευ δὲ τούτου, καὶ ὁ τῆς ἀγάπης του Χριστοῦ λόγος οὐκ ἐπιτρέπει τὸ ἴδιον σκοπεῖν ἔκα στον. ῾Η ἀγάπη γάρ, φησίν, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς. Ὁ δὲ ἀφιδιαστικός βίος ένα σκοπὸν ἔχει, τὴν οἰκείαν ἑκάστου τῶν χρειῶν θεραπείαν. Τοῦτο δὲ προδήλως μαχόμενόν ἐστι τῷ τῆς ἀγάπης νόμῳ, ὃν ὁ Ἀπόστολος ἐπλήρου, μὴ ζητῶν τὸ ἑαυτοῦ συμφέρον, ἀλλὰ τὸ τῶν πολλῶν, ἵνα σωθῶσιν,

regulam septimam majorem, quam quisque sequi debeat, citet (a). Jam quæro qui fieri potuerit, ut unus et idem bomo in uno opere refutarit quæ in altero scripsisset. Sed fortasse cuipiam in mentem veniet quod aliquanto ante diximus, videlicet non raro contingere, ut quis aliter aliis temporibus sentiai. Nihil ergo impedit, inquiet aliquis, quominus auctor primum Constitutiones monasticas vulgasse credatur, deinde vero Regulas, in quibus, cum experientia doctior effectus fuisset, mutasset sententiam. Ego quidem fatebor ita mihi primo aspectu visum ſuisse: sed, re diligentius considerata, aliter judicavi. Mihi enim persuadere non potui, auctorem tam contraria scribere potuisse, nec tamen de sententiæ mutatione rationem ullam reddidisse. Certe, si quis hodie de informandis anachoretarum moribus librum aliquem ederet, nunquam in alio libro funditus everteret eorum institutum, nisi prius monuisset se ob graves causas de sententia decessisse: quod cum factum non sit in iis, de quibus agimus, scriptis, inde eflici videtur ejusmodi, scripta non uni, sed duobus scriptoribus tribui oportere. Ab eo, quod mox proposui, argumento men multum abludit illud, quod mox proferam. Monere ergo juvat, multa communia esse Regulis cum monasticis Constitutionibus. Quale est quod dicitur tam in Regulis quam in Constitutionibus de colloquio cum mulieribus; de eligendis iis operibus quæ statui monachorum conveniant; de obedientia; de præpositi officio; de vestimentis, deque aliis ejusdem generis plurimis. Ergo, si Regularum atque Constitutionum idem auctor esset, aut in Regulis Constitutionum meminisset, aut in Constitutionibus mentionem fecisset Regularum. Eoque magis, quod auctor, de quo agimus, quicunque ille fuit, ita facere consueverat, ut videre est in Regulis. brevioribus, in quibus ipse non raro citat quæ alibi de eodem argumento scripserat. Ejus rei cum superius exempla aliquot retulerimus, in iis amplius immorandum non putavimus. consideretur, ab eo non tam cito discedam. Scien- auctor in Regulis brevioribus magis indulgens dum ergo Constitutionum monasticarum auctorem fuisse in anachoretas putandus est, cum in ipsis anachoretarum statum non obiter commendasse, sed de eo copiose et abundanter disseruisse. Non. enim id vivendi genus uno aut altero loco probat, sed totam mediam sui operis partem in eo informando insumpsisse se tradidit ipse. Ita enim initio capitis 18 loquitur (pag. 360): Пεp μèv ov to καθέκαστον ἀσκητοῦ καὶ τοῦ τὸν μονήρη βίον ἀσπα - xal σαμένου ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὡς ἐνῆν, δεδηλώκαμεν èv ¿vřv, • ὅπως τήν τε ψυχὴν πρὸς τὸ καλὸν ἐξασκῶν, καὶ τὸ σῶμα πρὸς τὸ δέον οἰκονομῶν, δύναιτ' ἂν ἡμῖν τὸν ἀκριβῆ χαρακτηρίσαι φιλόσοφον. Ἐπεὶ δὲ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀσκητῶν κατὰ συστήματα πολιτεύονται, ἀλλήλοις τὰ φρονήματα πρὸς ἀρετὴν παραθήγοντες, καὶ τῇ τῶν κατορθωμάτων ἀντιπαραθέσει παρορμῶντες ἑαυτούς ἐπὶ τὴν τοῦ καλοῦ προκοπήν, δίκαιον αήθημεν, καὶ τούτοις τὴν διὰ τῶν λόγων παράκλησιν εἰσενέγκασθαι. Ac de asceta quidem, qui seorsum agit, vitamque solitariam amplexus est, dilucide, quantum in nobis erat, superius disseruimus, quomodo et animum exercens ad bonum, et corpus apte et rite componens, philosophum perfectum nobis exprimere possit. At quoniam versantur simul in communitate plurimi ascetarum, animum mutuo exacuentes ad virtutem, ³ recte factorum comparatione seipsosad progressum in bono faciendum concitantes, æquum esse putavimus, hos etiam sermonibus nostris adhortari. Ex quihus perspici potest, auctorem ita suum opus divisisse, ut illius tota media pars ad anachoretas, altera ad cœnobitas spectaret. At vero tantum abest, ut Regu-, larum auctor unicum verbum dixerit de laude hujus status, ut eum etiam modis omnibus exagitet. Legi poterit septimum caput Regularum majorum totum, in quo nihil omissum est eorum, quibus hujus instituti pericula incomodaque ostendi possint. Hic locum unum, qui instar omnium esse possit, exscribam. Cum igitur incommoda aliqua, quæ hanc vivendi rationem comitantur, retulisset, ita persequitur (pag. 345): "Ανευ δὲ τούτου, καὶ ὁ τῆς ἀγάπης του Χριστοῦ λόγος οὐκ ἐπιτρέπει τὸ ἴδιον σκοπεῖν ἔκα στον. ῾Η ἀγάπη γάρ, φησίν, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς. Ὁ δὲ ἀφιδιαστικός βίος ένα σκοπὸν ἔχει, τὴν οἰκείαν ἑκάστου τῶν χρειῶν θεραπείαν. Τοῦτο δὲ προδήλως μαχόμενόν ἐστι τῷ τῆς ἀγάπης νόμῳ, ὃν ὁ Ἀπόστολος mihi severior visus est, quam ut idem sit, qui Conἐπλήρου, μὴ ζητῶν τὸ ἑαυτοῦ συμφέρον, ἀλλὰ τὸ τῶν πολλῶν, ἵνα σωθῶσιν, etc. Sed praterea diligendi Christi ratio et modus, unumquemque quod sibi proprium fuerit, spectare non sinit. ‹ Charitas enim, inquit, non quærit quæ sua sunt **. Vita autem solitaria et seorsum a cæteris omnibus acta scopum unicum habet, ut suis quisque utilitatibus inserviat. Hoc autem aperte adversatur charitatis legi, quam implebat Apostolus, qui non sua, sed multorum commoda quæreret, ut salvi fierent, etc. Neque vero 28 | Cor. xiii, 5. (a) Reg. brev. 74. 35. Quanquam longe dissentio ab iis, qui Stoicum in Regulis inveniri putant, earum tamen auctor stitutiones scripserit. Hic majoris perfectionis causa severitatem ubique prædicat: ille quoddam vitæ genus et mitius et commodius proponit. Hic arctam illam viam, quæ ad veram vitam ducit, vel paululum dilatare semper veretur: ille se præstat benigniorem Scripturarum interpretem, et, si hane viam non dilatet, at ipsam tamen faciliorem atque planiorem reddit. Cum multa loca afferre possem, quibus probari posset quod modo dixi, in medium tamen pauca duntaxat adducenda censui: eo magis,

col. 87–88page 40 of 77

PG 31:87Χρή τοίνυν ἡσυχῆ μένειν τὰ πολλὰ, καὶ καρτερεῖν ἕκαστον τὴν ἰδίαν καταγωγὴν, ἵνα ἔχῃ τοῦτο τῆς εὐσταθείας τῶν τρόπων μαρτύριον· μὴ πάντη μὲν καθεῖρχθαι, ἀλλὰ τάς τε ἀναγκαίας προόδους εὐπαρρησιάστους ποιεῖσθαι, ἐν οἷς οὐδὲν τὸ συνειδὸς ἐπισκήπτει, καὶ τοὺς βελτίστους τε καὶ ὠφελιμωτάτους διὰ πολιτείας ἀκρί βειαν τῶν ἀδελφῶν ἐπισκέπτεσθαι, παραδείγματα ἀρετῶν ἐκ τῆς ὠφελίμου συντυχίας λαμβάνοντα, ἐμμέτρους, ὡς ἔφημεν, καὶ ἀνεπιλήπτους τὰς προ όδους ποιούμενον. Πολλάκις γὰρ, καὶ ἀκηδίαν ἐγγε νομένην τῇ ψυχῇ ἡ πρόοδος διαλύσασα, πάλιν οἷον ἐπιῤῥῶσαι καὶ ἀναπνεῦσαι μικρὸν παρασχοῦσα, προ θύμως προσιέναι τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγωνίσμασι δίδωσιν. Εἰ δέ τις τὸ καλὸν τῇ ψυχῇ βεβαίως ἐνιδρυσάμενος, καὶ τῇ χρονίᾳ ἀσκήσει τῆς τῶν παθῶν κυβερνήσεως τὴν ἐμπειρίαν λαβὼν, καὶ δαμάσας μὲν τὰς σωματικὰς ἀκρασίας, χαλινώσας δὲ τὰς ψυχικὰς ἀταξίας, θαῤῥῶν δὲ τῷ τοῦ λογισμοῦ χαλινῷ συχνοτέρας θέλοι ποιεῖσθαι τὰς προόδους εἰς οἰκοδομὴν καὶ ἐπίσκεψιν ἀδελφῶν, τὸν τοιοῦτον καὶ παρορμήσει μᾶλλον ὁ λόγος ἐπὶ τὴν πρόοδον, ἵνα τὸν λύχνον ἐπὶ τὴν λυχνίαν τιθεὶς, πᾶσι τὸ φῶς τῆς τῶν καλῶν καθη γήσεως χορηγήσῃ· μόνον εἴ γε θαῤῥοίη, ὡς καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ διδασκαλεῖον ἀρετῶν ἑαυτὸν δυνήσεται τοῖς συντυγχάνουσι παρέχειν, (α) (α) Τὴν μὲν ἀπο δημίαν ἐπιτρεπέτω τῷ δυναμένῳ ἀβλαβῶς τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, καὶ ὠφελίμως τοῖς συντυγχάνουσιν αὐτὴν ἐκτε λεῖν. Ὡς ἐὰν μὴ παρῇ ὁ ἐπιτήδειος, βέλτιον ἐν ἐνδείᾳ τῶν ἀναγκαίων πᾶσαν θλίψιν καὶ στενοχωρίαν μέχρι καὶ θανάτου ὑπενεγκεῖν, ἢ παραμυθίας ἕνεκεν σω ματικῆς, βλάβην ψυχῆς ὁμολογουμένην περιορᾷν.

PRAFATIO. quod si quis plura cupiat, ei quamplurima in ipsis coercuerit tumultus animales, tum demum rationis fontibus invenire facile sit. Ita igitur in Constitulionibus legitur (pag. 553, c. 7, n. 2): Χρή τοίνυν ἡσυχῆ μένειν τὰ πολλὰ, καὶ καρτερεῖν ἕκαστον τὴν ἰδίαν καταγωγὴν, ἵνα ἔχῃ τοῦτο τῆς εὐσταθείας τῶν τρόπων μαρτύριον· μὴ πάντη μὲν καθεῖρχθαι, ἀλλὰ τάς τε ἀναγκαίας προόδους εὐπαρρησιάστους ποιεῖσθαι, ἐν οἷς οὐδὲν τὸ συνειδὸς ἐπισκήπτει, καὶ τοὺς βελτίστους τε καὶ ὠφελιμωτάτους διὰ πολιτείας ἀκρίβειαν τῶν ἀδελφῶν ἐπισκέπτεσθαι, παραδείγματα ἀρετῶν ἐκ τῆς ὠφελίμου συντυχίας λαμβάνοντα, ἐμμέτρους, ὡς ἔφημεν, καὶ ἀνεπιλήπτους τὰς προόδους ποιούμενον. Πολλάκις γὰρ, καὶ ἀκηδίαν ἐγγενομένην τῇ ψυχῇ ἡ πρόοδος διαλύσασα, πάλιν οἷον ἐπιῤῥῶσαι καὶ ἀναπνεῦσαι μικρὸν παρασχοῦσα, προθύμως προσιέναι τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγωνίσμασι δίδωσιν. Par est igitur in quiete ut plurimum manere, et quemlibet in propria sede persistere, ut hoc constantiæ morum testimonium habeat: non tamen prorsus in cella sua inclusum esse, sed libere, si propterea nihil conscientia exprobrat, necessitate cogente egredi, fratresque vitæ integritate et optimos et utilissimos invisere, sed ita tamen, ut ex utili congiessa virtutum capiat exempla: quod consequetur, si, ut diximus, in prodeundo modus teneatur, nikil· que fiat quod reprehendi possit. Sæpe enim insitum etiam animo tædium exeundo dissipatur; idque in causa est cur iterum veluti convalescamus, ac paululum respiremus, alacriterque ad certamina pro pietute subeunda veniamus. Quod initio dicitur, libere, si necessitas cogat, egredi oportere, id fortasse nemo intellexisset, nisi interpretatus esset auctor ipse. Nam necessitatis nomine vulgo significantur urgentes quidam casus, qui ita premunt, ut vix aliter facere possis: et tamen hoc loco aliquid tale intelligere nihil necesse est. Cum enim scriptor ita locutus est: Sæpe enim insitum etiam animo tædium exeundo dissipatur; non obscure indicavit monacho egredi licere, si tædium dissipare sibi proponat: in quo maxima scriptoris lenitas aperte ostenditur; simulque ejusmodi egrediendi facultas datur, qua abuti multi possent. Longe gravius est quod sequitur: Εἰ δέ τις τὸ καλὸν τῇ ψυχῇ βεβαίως ενιδρυ σάμενος, καὶ τῇ χρονίᾳ ἀσκήσει τῆς τῶν παθῶν κυβερνήσεως τὴν ἐμπειρίαν λαβὼν, καὶ δαμάσας μὲν τὰς σωματικὰς ἀκρασίας, χαλινώσας δὲ τὰς ψυχικὰς ἀταξίας, θαῤῥῶν δὲ τῷ τοῦ λογισμοῦ χαλινῷ συχνοτέρας θέλοι ποιεῖσθαι τὰς προόδους εἰς οἰκοδομὴν καὶ ἐπίσκεψιν ἀδελφῶν, τὸν τοιοῦτον καὶ παρορμήσει μᾶλλον ὁ λόγος ἐπὶ τὴν πρόοδον, ἵνα τὸν λύχνον ἐπὶ τὴν λυχνίαν τιθεὶς, πᾶσι τὸ φῶς τῆς τῶν καλῶν καθηγήσεως χορηγήσῃ· μόνον εἴ γε θαῤῥοίη, ὡς καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ διδασκαλεῖον ἀρετῶν ἑαυτὸν δυνήσεται τοῖς συντυγχάνουσι παρέχειν, etc. Siquis vero, posteaquam bo;zum in animo fortiter constabiliverit, diuturnas que exercitatione gubernandorum affectuum experiensiam adeptus fuerit, et domitis corporis libidinibus (α) Reg. 64 maj. freno confisus velit frequentius ac crebrius ad ædificandos visitandosque fratres egredi; eum, qui ejusmodi est, ratio ad exeundum potius inducet, ut posita super candelabro lucerna, doctrinæ bonæ lumen imperiiat omnibus: si modo confdat posse et sermone et opere seipsum iis quibuscum congreditur, ceu quamdam virtutum scholam exhibere, etc. Scriplor aliquanto ante, cum monachis egrediendi facultatem levandi tædii causa daret, facilitatem non mediocrem ostendit: hic ita facilis est, ut modum omnem transire videatur. Nam monachus quivis, qui perfectum se jam esse in animumn semel induxerit, de auctoris sententia non poterit modo, si velit, frequentius ac crebrius ad ædificandos visiLandosque fratres peregre abire: sed postulat etiam ralio, ut iter suscipiat. Ejus autem rei hanc pulchellam rationem reddit: ut posita super candelabro lucerna, doctrinæ bonæ lumen impertiat omnibus: quod tamen fieri debet ea conditione, dummodo confidal posse et verbis et factis seipsum iis quibuscum congreditur, ceu quamdam virtutum scholam exhibere. Certe hoc non indulgentia est, sed bonæ disciplinæ integra eversio. Primum frenum rationis, quo solo scriptor contentus est, quain debile sit et infirmum, norunt omnes. Deinde, si monacho cuilibet semel licet, cum libebit, frequentius ac crebrius ad ædificandos visitandosque fratres progredi, auctor non anachoretam instituit, quem tanıen instituendum sibi proposuerat, sed veluti viatorem aliquem semper huc illuc errantem, nunquam quiescentem, quamvis potius vitam agentem, quam solitariam, quam tamen agendam susceperat. Postremo, quod additur, eum ratio ad exeundum potius inducet, ut posita super candelabro lucerna doctrinæ bonæ lumen impertiat omnibus, dummodo confidat posse et verbis et factis seipsum iis quibuscum congreditur, ceu quamdam virtutum scholam exhibere, locum amplissimum præstigiis videtur dare, cum facile ſfieri possit, ut sibi quisque brevi persuadeat, talem esse se, qualem oportet, ut facem præferat omnibus ad bonam doctrinam, ob idque conſidat futurum, ut virtutum omnium exempla secum congressuris præbeat. Ex quibus plane constat Constitutionum auctorem ita indulgentem fuisse, ut etiam rationis fines transgressus sit. Nunc referamus quæ in Regulis leguntur. Hæc autem sunt (α): Τὴν μὲν ἀποδημίαν ἐπιτρεπέτω τῷ δυναμένῳ ἀβλαβῶς τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ, καὶ ὠφελίμως τοῖς συντυγχάνουσιν αὐτὴν ἐκτελεῖν. Ὡς ἐὰν μὴ παρῇ ὁ ἐπιτήδειος, βέλτιον ἐν ἐνδείᾳ τῶν ἀναγκαίων πᾶσαν θλίψιν καὶ στενοχωρίαν μέχρι καὶ θανάτου ὑπενεγκεῖν, ἢ παραμυθίας ἕνεκεν σωματικῆς, βλάβην ψυχῆς ὁμολογουμένην περιορᾷν. Peregrinandi detur facultas ei, qui citra animæ suæ detrimentum, et cum utilitate eorum, quibuscum graditur, iter perficere possit. Nam, si nemo idoneus affuerit, præstat in rerum necessariarum penuria

col. 89–90page 41 of 77

PG 31:89Εἰ μὲν διὰ οἰκοδομὴν τῆς πίστεως, ὁ δυνάμενος οὕτως ἀπελθεῖν, μετὰ δοκιμασίας πεμ Μάρθαν εἰς πολλὴν διακονίαν περισπωμένην ὁ Κύριος, ἀλλὰ, Μεριμνᾷς καὶ τυρβάζῃ, φησί, περὶ πολλά ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ἑνός· ὀλίγων μεν, δηλονότι τῶν πρὸς παρασκευήν· ἑνὸς δὲ, τοῦ σκοποῦ, ὥστε τὴν χρείαν ἐκπληρωθῆναι. συνδιακονῇ μοι. Ο δὲ Κύριος πρὸς αὐτήν· Μάρθα, Μάρθα, μεριμνᾶς καὶ τυρβάζῃ περὶ πολλὰ, ἑνὸς δέ ἐστι οὖν αὐτῇ, ἵνα μοι συναντιλάθηται. Ἀποκριθεὶς δὲ εἶ

afflictionem omnem atque angustiam vel ad mortem veferciri: in illis ejusmodi testimonia pauca adnio asque perpeti, quam corporis levamenti causa cerlissimum animæ detrimentum negligere. In quibus dignum est quod notetur, omnes de auctoris sententia potius rerum penuria perire debere, quam ut unus ob susceptam peregrinationem certum aliquod detrimentum in anima patiatur; quæ sententia justæ severitatis plena est, et alienissima ab ejus moribus, qui Constitutionum librum edidit. Quomodo enim dicere potuisset, si nemo idoneus inveniatur, omnes potius fame interire debere, quam ut unus animæ suæ dispendio peregre abeat, cum ipse docuerit idoneos ad peregrinandum esse eos, qui confiðunt futuros se exemplo in itinere, iis quibuscum congredientur? Etenim si tanta rerumi penuria esset, ut fratres omnes in vitæ discrimen venirent, dubium non est quiù in quolibet conventu semper aliquis monachus inveniretur, qui se in itinere faciendo virtutum omnium exempla omnibus daturum confideret; ideoque causa non erat, cur scriptor præclarum illud decantaret, si idoneus non reperiatur, mortem potius tolerari debere, quam certum aliquod animæ dam:num negligere, cum, ut vidimus, idoneus nunquam deesset. Addere libet et alium locum. Cum ergo auctor interrogaretur utrum auscultandum sit iis, qui nos ad propria reducere vel'ent, its regpondet (a): Εἰ μὲν διὰ οἰκοδομὴν τῆς πίστεως, ὁ δυνάμενος οὕτως ἀπελθεῖν, μετὰ δοκιμασίας πεμzisów. Si id fiat ob fidei ædificationem, qui abire koc modo potest, is præmisso prævio examine dimittatur: ubi monacho non permittitur, ut, si velit, egrediatur: sed prius pertentandus est, utrum idoneus sit. Uno verbo, quod in Constitutionibus legi adnotavimus, cuilibet, si velit, egredi licere vanæ cujusdam confidentiæ obtentu, id aut quidquam simile in Regulis qui quæreret, operam luderet. Quare si Regularum scriptor unquam induxisset animum anachoretas instituere, modo secum ipse consentire voluisset, non eis permisisset ut vagarentur huc illuc quoties ita liberet: sed jussisset ipsos ab homine sapiente consilium capere, ab eoque quærere, utrum egredi eis expediret, necne. Videre est igitur in Regulis severitatein, non illam quidem Stoicam, sed quæ peritum magistrum deceat, consulatque optime recto ordini: in Consti- Etenin, si unico hoc loco ita legeretur, fortasse tatutionibus vero, molliorem quamdam disciplinam, quæ si locum haberet, rectus ordo diu stare non posset. dum invenias. Scriptores autem ita sui dissimiles esse non solent, ut cum easdem res tractant, diversis scribendi generibus utantur. Cum igitur constet iisdem de rebus in Regulis atque in Constitutionibus sermonem institui, in iisque diversam esse citandarum Scripturarum rationem, cum earum testimonia sæpe in Regulis, raro in Constitutionibus proferantur, necesse videtur duos distingui auctores, quorum unus uno, alius alio modo scripserit. Et quoniam argumentum e varietate citandæ Scripturæ petere semel copi, pergam. Ergo monere operæ pretium est, illud Lucæ, Martha, sollicila es, et turbaris ergu plurima: porro unum est necessarium”, et in Regulis reperiri et in Constitutionibus: sed tam diverse, ut aliter fieri non posse videatur, quin horum operum duo auctores agnoscantur. Loca ipsa in medium meo more adducam: eoque libentius, quod in eis dignum quiddam curiositate studiosorum inesse videatur. Ita igitur in Regulis scriptum invenitur (b): OU× VEGE thy Μάρθαν εἰς πολλὴν διακονίαν περισπωμένην ὁ Κύριος, ἀλλὰ, Μεριμνᾷς καὶ τυρβάζῃ, φησί, περὶ πολλά ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ἑνός· ὀλίγων μεν, δηλονότι τῶν πρὸς παρασκευήν· ἑνὸς δὲ, τοῦ σκοποῦ, ὥστε τὴν χρείαν ἐκπληρωθῆναι. Nequaquam Dominus laudavit Martham in multiplex ministerium distractam: sed, ‹ Sollicita es, inquit, et turbaris circa multa. Atqui paucis, vel uno opus est: › paucis quidem, quantum scilicet ad apparatum, uno vero, nempe fine ipso, ut videlicet necessitati fiat salis. Ideo autem hæc paulo fusius retuli, ut intelligant qui legent, vocem ¿vòs hic non accipi vulgari sensu, sed pro uno ferculo. In Constitutionibus vero (cap. 1) sic legitur: Einè, proiv, aútīj, īva ¿vastāsz συνδιακονῇ μοι. Ο δὲ Κύριος πρὸς αὐτήν· Μάρθα, Μάρθα, μεριμνᾶς καὶ τυρβάζῃ περὶ πολλὰ, ἑνὸς δέ ἐστι Xpela. Mapla yáp, etc. ‹ Dic illi, inquit, ut surgens ministret mecum. Cui Dominus: ‹ Martha, Martha, sollicita es, et turbaris circa multa. Porro unum est necessarium. Maria enim”, › etc. Nec quisquam dixerit corruptum esse Regularum locum: quod vitium, ut alia ejusdem generis plurima, aut librariorum oscitantia, aut alio aliquo casu irrepserit. at 36. Subjungam argumentum aliud, quod et ipsum quoque probat quidem non eumdem esse auctorem Regularum, qui Constitutionum; sed præterea hoc commodi habet, ut nullo verborum apparatu, solo oculorum auxilio indigeat. Velim igitur oculis lustrentur Regulæ et Constitutiones, comparenturque inter sese. Has videas Scripturarum testimoniis » Luc. x, 41, 42. ** Ibid. 40-42. (a) Reg. brev. 89, lia dici possent: sed cum et alibi eodem modo scriptum inveniatur, dubitari merito non potest, quin auctor ipse ita scripserit. Volo autem meininisse omnes, in hoc eruditos inter se consentire, quod uno consensu Moralia et Regulas uni eidemque scriptori tribuant. Videamus ergo, quomiodo Moralium auctor, qui idem est atque Regularum, illud, quod dixi, Lucæ testimonium retulerit. Sic autem loquitur in regula 38 (pag. 263): Eins οὖν αὐτῇ, ἵνα μοι συναντιλάθηται. Ἀποκριθεὶς δὲ εἶ (b) Reg. 20 ſus.

col. 91–92page 42 of 77

PG 31:91πεν αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Μάρθα, Μάρθα, μεριμνας καὶ τυρβάζι περὶ πολλά· ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ενός. ἑνός ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ἑνός, ἑνός δέ τι δέοι διὰ τὴν ἀναγκαίαν χρείαν καὶ ὕπαιθρον ἔργον ἐπιτελεῖν, οὐδὲ τοῦτο τὴν φιλοσοφίαν κωλύσει. Ο γὰρ ἀκριβὴς φιλόσοφος. φροντιστήριον ἔχων τὸ σῶμα, καὶ καταγωγὴν τῆς ψυχῆς ἀσφαλῆ, κἂν ἐπ' ἀγορᾶς ὢν τύχῃ, κἂν ἐν πανηγύρει, κἂν ἐν ὄρει, κἂν ἐν ἀγρῷ, κἂν μεταξὺ πλήθους πολλοῦ, ἐν τῷ φυσικῷ μοναστηρίῳ καθίδρυται, ἔνδον συνάγων τὸν νοῦν καὶ φιλοσοφῶν τὰ αὐτῷ πρέποντα. δηλώκαμεν ὅπως..... δύναιτ' ἂν ἡμῖν τὸν ἀκριβῆ χαρακτηρίσαι φιλόσοφον, ποιεῖσθαι Πολλάκις μὲν πρὸς ἡμᾶς πολλοὺς πεποίησαι λόγους, πυνθανόμενος τίνα τρόπον δέοι τὴν τοῦ ἀγῶνος ἔνστασιν τελειῶσαι. Ας πρὸς τὸν πατέρα τῆς ἁμαρτίας τὸν διάβολον πε ποιήμεθα, 549): Οὕτω τὰς ἀρετὰς τῆς ψυχῆς τῇ συνεργίᾳ τοῦ σώματος ἀπελάμπρυναν, τὸν πρακτικὸν βίον σφραγῖδα καὶ τελείωσιν τῆς πνευματ φιλοσοφία, φιλό σοφος εἰ φιλοσοφείν .Τὴν κατὰ Χρι στὸν φιλοσοφίαν ἐπανελόμενος, καὶ τῶν βιωτικῶν ἐπιθυμιῶν τε καὶ ἡδονῶν καὶ φροντίδων ἀνώτερον ἄρας τὸ φρόνημα, τικῆς πολιτείας πεποιημένοι. Τί γὰρ βέλτιον, εἰπέ μοι, μιμεῖσθαι τῶν δένδρων τα εὔκαρπα... ἐξ ἡμισείας δὲ τὴν φιλοσοφίαν ἐργάζεσθαι, ψυχῇ μόνῃ, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τῷ σώματι; Ταύ της γὰρ τῆς διαθέσεως ἐν ψυχῇ γενομένης, οὐδὲν ὁ μετέχων τῆς τροφῆς, τοῦ μὴ μετέχοντος δεύτερος εἰς φιλοσοφίαν φανεῖται. Τοῖς μὲν οὖν συγγενέσιν εὐχώμεθα τὰ βέλτιστα, δι καιοσύνην, φημί, καὶ εὐσέβειαν, καὶ ταῦτα, ἅπερ ἡμεῖς τίμια πεποιήμεθα. 21, 2): Οὐ γὰρ ἐπὶ κακίᾳ την κοι νωνίαν πεποίηνται, 571): Οὐ γὰρ οἴκοθεν ὁρμηθείς, ἀλλ' ἀπ' αὐ τῶν τῶν θείων Γραφῶν ταύτην τὴν εἰκασίαν πε το! ημαι.

πεν αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Μάρθα, Μάρθα, μεριμνας tria exempla. In eo igitur ita legitur (pag. 550): E1 καὶ τυρβάζι περὶ πολλά· ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ενός. Dic ergo illi, ut me adjuvet. Respondens autem Jesus dirit ei: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris circa plurima, tamen paucis opus est, aut uno: ubi non aliter legitur, quam in ipsis Regulis; ex quo fit, ut cum constanter duobus in locis eo.lem modo legatur, auctor ipse, quisquis est, ita scripsisse putandus sit. Praeterea, opinor, haec scriptura, paucis opus est, aut uno, tam nova est et insolita, ut librariis, nisi ipsam in iis quæ habebant exemplaribus invenissent, ne in mentem quidem venisset; ob idque magis intelligitur, librarios ejus, quam retuli, varietatis auctores dici jure non posse. Ex quibus omnibus concludi debet, Regularum scriptorem alium esse ab eo qui Constitutiones in lucem edidit, cum Lucæ verba bis aliter citarit. Quod autem dixi, vocem ἑνός apud Lucam sumptam esse ab auctore non mystico sensu, sed proprio et naturali, nempe pro ferculo, id ex eo, quem modo citavi, Moralium loco mirifice confirmatur. Cum enim ea Moralium regula, in qua hæc leguntur, ὀλίγων δέ ἐστι χρεία, ἢ ἑνός, tamen paucis opus est, auf uno, scripta sit de frugalitate, certe illud Lucæ testimonium, nisi vox ἑνός ibi pro cibo acci peretur, nihil omnino ad rem faceret. δέ τι δέοι διὰ τὴν ἀναγκαίαν χρείαν καὶ ὕπαιθρον ἔργον ἐπιτελεῖν, οὐδὲ τοῦτο τὴν φιλοσοφίαν κωλύσει. Ο γὰρ ἀκριβὴς φιλόσοφος. φροντιστήριον ἔχων τὸ σῶμα, καὶ καταγωγὴν τῆς ψυχῆς ἀσφαλῆ, κἂν ἐπ' ἀγορᾶς ὢν τύχῃ, κἂν ἐν πανηγύρει, κἂν ἐν ὄρει, κἂν ἐν ἀγρῷ, κἂν μεταξὺ πλήθους πολλοῦ, ἐν τῷ φυσικῷ μοναστηρίῳ καθίδρυται, ἔνδον συνάγων τὸν νοῦν καὶ φιλοσοφῶν τὰ αὐτῷ πρέποντα. Quod si oportuerit ob inevitabilem quamdam necessitatem opus aliquod etiam sub dio perfici, ne hoc quidem philosophiæ futurum est impedimento. Qui enim vere philosophus est, ei cum corpus sit loco scholæ el gymnasii, sitque eidem animi sedes frmissima: eliamsi in foro fuerit, sive in conventu, sive in monte, sive in media multitudinis freB'quentia, ceu in naturali monasterio commoratur: quippe qui intus in se colligat animum, et de rebus, quæ sibi conveniant, philosophetur. Ultimum locum accersam e cap. 18, ubi sic legitur (pag. 560): Aɛδηλώκαμεν ὅπως..... δύναιτ' ἂν ἡμῖν τὸν ἀκριβῆ χαρακτηρίσαι φιλόσοφον, exposuimus quomodo..... plilosophum perfectum nobis exprimere possit. Ex quibus perspici potest, eas, quas dixi, voces Constitutionum auctori non parum familiares fuisse: quæ tamen Regularum scriptori, res easdem et dicenti et exponenti, aut in mentem non venerunt, aut, si venerint, ipsis tamen uti noluit. Hoc idem, quod nobis proposuimus, alia via exsequi conemur. Illud igitur notandum, verbum ποιεῖσθαι ita in Constitutionibus usurpari, ut ipsis etiam locis, ubi tempore passivo ponitur, tamen significationem activam retineat. Res clarior fiet exemplis. Ita ergo legitur in ipso Constitutionum procmio: Πολλάκις μὲν πρὸς ἡμᾶς πολλοὺς πεποίησαι λόγους, πυνθανόμενος τίνα τρόπον δέοι τὴν τοῦ ἀγῶνος ἔνστασιν τελειῶσαι. Non raro nobiscum habuisti sermonem, ac percontatus es, quomodo susceptum certamen absolvi oporteat. Aliquanto post auctor ita scribit (cap. 4, pag. 548): Ας πρὸς τὸν πατέρα τῆς ἁμαρτίας τὸν διάβολον πε ποιήμεθα, quas obligationes] cum peccati parente diabolo contraximus. Eodem illo in capite ita scriplum invenitur (pag. 549): Οὕτω τὰς ἀρετὰς τῆς ψυχῆς τῇ συνεργίᾳ τοῦ σώματος ἀπελάμπρυναν, τὸν πρακτικὸν βίον σφραγῖδα καὶ τελείωσιν τῆς πνευματ G 37. Argumenta, quæ hactenus proposui, fortasse videri poterunt aliquibus paulo remotiora: nunc proponam alia, quæ ex ipsa styli ratione petam. Cum ergo Regulas atque Constitutiones diligenter legerem, easque inter se compararem, videre visus sum duos auctores, quorum unus uno, alius alio loquendi genere valde delectaretur. Et quoniam quæ ipsis oculis subjiciuntur, nescio quomodo magis movent, cujuslibet rei aliquot exempla proferam. tribus vocibus initium ducam, φιλοσοφία, φιλό σοφος εἰ φιλοσοφείν quæ cum in Constitutionibus sæpe adbibeantur, eas tamen invenire non est usquam in Regulis. Sic igitur loquitur Constitutionum auctor ipso proæmii sui initio:.Τὴν κατὰ Χριστὸν φιλοσοφίαν ἐπανελόμενος, καὶ τῶν βιωτικῶν ἐπιθυμιῶν τε καὶ ἡδονῶν καὶ φροντίδων ἀνώτερον ἄρας τὸ φρόνημα, etc. Ex quo Christi amplexus es philosophiam, et supra cupiditates mundanas atque voluptates ac curas animum extulisti, etc. Ejusdem τικῆς πολιτείας πεποιημένοι. Sic animi virtutes corhæc sunt verba alio loco (cap. 4, num. 3, p. 546): Τί γὰρ βέλτιον, εἰπέ μοι, μιμεῖσθαι τῶν δένδρων τα εὔκαρπα... ἐξ ἡμισείας δὲ τὴν φιλοσοφίαν εργάζε σθαι, ψυχῇ μόνῃ, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τῷ σώματι; Uirum, quaso, præstabilius est, arboresne frugiferas imitari.... atque ex dimidia tantum parte, solo videlicet animo, ac non etiam corpore philosophiæ operam dare? Eodem illo in capite (n. 4) sic scribit: Ταύτης γὰρ τῆς διαθέσεως ἐν ψυχῇ γενομένης, οὐδὲν ὁ μετέχων τῆς τροφῆς, τοῦ μὴ μετέχοντος δεύτερος εἰς φιλοσοφίαν φανεῖται. Quisquis enim, animo sic affecto, cibum sumit, in nihilo videbitur inferior non sumenti, quantum attinet ad philosophiam. Caput quintum, etsi brevissimum, ejus rei suppeditabit poris ope illustrarunt, actuosam vitam ceu sigillum atque perfectionem spiritualis vita prastantes. Hom rum similia sunt quæ leguntur cap. 20 (num. 2): Τοῖς μὲν οὖν συγγενέσιν εὐχώμεθα τὰ βέλτιστα, δι καιοσύνην, φημί, καὶ εὐσέβειαν, καὶ ταῦτα, ἅπερ ἡμεῖς τίμια πεποιήμεθα. Precenur itaque optima cognatis nostris, justitiam, inquam, et pietatem, et qua nos magni fecimus. Nec diversa, quæ mox sequuntur (cap. 21, n. 2): Οὐ γὰρ ἐπὶ κακίᾳ την κοι νωνίαν πεποίηνται, siquidem non malo consilio pepigere societatem. Notari potest et illud (cap. 22, pag. 571): Οὐ γὰρ οἴκοθεν ὁρμηθείς, ἀλλ' ἀπ' αὐ τῶν τῶν θείων Γραφῶν ταύτην τὴν εἰκασίαν πε το! - ημαι. Non enim proprio marte, sed ipsis divinis Serie

col. 93–94page 43 of 77

PG 31:93ποιεῖσθαι πεποιημένος Τὸ ἐρώτημα οὐ κυρίως φαίνεταί μοι πεποιημένον. ἡγούμενος, ἀφηγούμενος, καθηγούμενος, ὑφηγούμενος, 2, 570): Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με, κρατύνειν ἐθέλοντα τὴν περὶ τοὺς ἡγουμένους εὐπείθειαν, υπέρογκα παράγειν τὰ ὑποδείγματα. Ταύτην τὴν εὐπείθειαν ἀπαιτεῖται ὁ κατὰ Θεὸν ἀσκη τῆς τῷ ἡγουμένῳ εἰσφέρεσθαι. Ὅτι δὲ ὁ ἀφηγούμενος οὐκ ἂν ἔλοιτο τὸν αὐτῷ μαθητευόμενον πρὸς πονηρίαν ἐναγαγεῖν..... οὕτως, εἰ δοκεῖ, σκεψώμεθα. 22, 573): Οἶδε γὰρ ὅ γε συνετῶς ἀφηγούμενος ἑκάστου καὶ ἤθη, καὶ πάθη, καὶ ψυχικὰς ὁρμᾶς ἀκρι ἕως ἐξετάζειν. καθηγούμενος Πολλῷ μᾶλλον οἱ πρὸς τὴν μάθησιν τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ἐπιότητος ἀφικνούμενοι, ἅπαξ πεπεικότες ἑαυτοὺς, ὅτι δυνήσονται παρὰ τοῦ καθηγουμένου τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην λαβεῖν, Πατήρ γάρ ἐστιν ἀληθέστατος, πρῶτος μὲν ὁ τῶν ἁπάντων Πατήρ· ὁ δεύτερος δὲ μετ' ἐκεῖνον, ὁ τῆς πνευματικῆς καθηγούμενος πολιτείας. 21, π. 5): Καὶ ἕτερον δὲ σκοπῶμεν, ὡς εἰ φαῦλος ὁ μαθητής γένοιτο παρὰ τὴν αὐτοῦ ἀγωγὴν, αἰσχύνην ἀπαρηγόρητον ἔξει ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς κατὰ τὸν τῆς κρίσεως καιρὸν πανηγύρεως ὁ ὑφηγούμενος. σύστημα Ἐπεὶ δὲ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀσκητῶν κατὰ συστήματα πολιτεύονται, "Απασα τοίνυν πρό φασις εὔλογος τῷ βουλομένῳ χωρίζεσθαι πνευματικοῦ συστήματος περιήρηται, Όπως μὲν οὖν προσήκει τὸν ἅπαξ ἑνωθέντα πνευματικῷ συστήματι φυλάττειν τὴν ἔνωσιν ἀδιάλυτον, κατὰ τὸ ἐνὸν ὑπεθέμεθα. Ταύτης γὰρ τῆς συμφωνίας ἐν άσκη τικῷ συστήματι καθεστώσης, ῥᾳδίως ἤ τε εἰρήνη ἐν αὐτοῖς πολιτεύσεται, Καὶ τοῦ οὐαὶ κλη ρονόμος γίνεται, ὁ ἐν συστήματι ἀσκητικῷ τοιαύτας αἰτίας ταραχῆς ἐνδιδούς, Προσήκει τοίνυν καὶ τὸν ἐγκαταλεγόμενον πνευματικῷ συστήματι μὴ ἐκείνους πρὸς τὸν ἑαυτοῦ τρόπον μεθαρμόζειν ἐθέλειν, ἀλλὰ τὸν οἰκεῖον τρόπον τοῖς ἐν τῷ συστήματι ἔθεσί τε καὶ τύποις ἐξομοιοῦν. Ὅτι οὐ χρὴ ἑταιρίας δύο ἢ τριῶν ἀδελφῶν ἐν συστήματα ἀσκητικῷ γενέσθαι. Εἰ δὲ ἀποτεμόντες καὶ διορίσαντες ἑαυτοὺς, σύστημα ἐν συστήματι γίνονται, πονηρὰ ἡ τῆς τοιαύτης φιλίας συναγωγή..... Προσ ήκει τοίνυν μήτε τὰς τοιαύτας εταιρίας συγχωρεῖσθαι ἐν τοῖς συστήμασι, μήτε,

PRAEFATIO. pturis inductus hanc adhibui comparationem. Hanc orbis terrarum publico conventu. Plura ejusdem geautem loquendi rationem qua verbum ποιεῖσθαι tempore passivo positum activam significationem habet, qui in Regulis quæret, eum ego, cum ab earum lectione recens sim, frustra quæsiturum affirmare posse videor. Et sicubi vox πεποιημένος in Regulis occurrit, uti reipsa in regula 198 invenitur, tunc significationem passivam præfert. In eo enim, quem notavi loco, ita scriptum est: Τὸ ἐρώτημα οὐ κυρίως φαίνεταί μοι πεποιημένον. Quastio hac non mihi rite proposita videtur. Confirmare pergam quod mihi proposui, hoc argumento: qui Constitutionum auctor est, cum monasterii præfectum indicare vult, passim his vocibus utitur, ἡγούμενος, ἀφηγούμενος, καθηγούμενος, ὑφηγούμενος, cujus rei aliquot exempla meo more subjiciam. Ita igitur scribit cap. 22 (num. 2, pag. 570): Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με, κρατύ νειν ἐθέλοντα τὴν περὶ τοὺς ἡγουμένους εὐπείθειαν, υπέρογκα παράγειν τὰ ὑποδείγματα. Neque vero existimet quisquam, me, obedientiam præfectis debitam stabilire volentem, exempla sublimiora proferre. Haud longe ita rursus loquitur (num. 4, p. 575): Ταύτην τὴν εὐπείθειαν ἀπαιτεῖται ὁ κατὰ Θεὸν ἀσκητῆς τῷ ἡγουμένῳ εἰσφέρεσθαι. Exigitur ab eo, qui secundum Deum ascela est, ut suo præfecto hanc præstel obedientiam. In capite vicesimo primo (num. 4, pag. 569) ita scriptum est: Ὅτι δὲ ὁ ἀφηγούμενος οὐκ ἂν ἔλοιτο τὸν αὐτῷ μαθητευόμενον πρὸς πονηρίαν ἐναγαγεῖν..... οὕτως, εἰ δοκεῖ, σκεψώμεθα. Quod autem praceptor discipulum suum ad pravitatem inducere non velit.... hoc modo, si placet, consideremus. Alio loco ita scriptum invenimus (cap. 22, p. 573): Οἶδε γὰρ ὅ γε συνετῶς ἀφηγούμενος ἑκάστου καὶ ἤθη, καὶ πάθη, καὶ ψυχικὰς ὁρμᾶς ἀκρι ἕως ἐξετάζειν. Novit enim qui prudenter praest, uniuscujusque et mores, et affectus, et animimotus diligenter exquirere. Atque etiam vocem καθηγούμενος in eamdem sententiam adhiberi constat ex his quæ mox subjungam verbis (cap. 19, p. 565): Πολλῷ μᾶλλον οἱ πρὸς τὴν μάθησιν τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ἐπιότητος ἀφικνούμενοι, ἅπαξ πεπεικότες ἑαυτοὺς, ὅτι δυνήσονται παρὰ τοῦ καθηγουμένου τὴν τοιαύτην ἐπιστήμην λαβεῖν, etc. Multo magis qui ad discendam pietatis sanctitatisque disciplinam accedunt, ubi semel persuaserint sibi, se ejusmodi scientiam a præfecto ediscere posse, etc. Sequitur (cap. 20, n. 1): Πατήρ γάρ ἐστιν ἀληθέστατος, πρῶτος μὲν ὁ τῶν ἁπάντων Πατήρ· ὁ δεύτερος δὲ μετ' ἐκεῖνον, ὁ τῆς πνευματικῆς καθηγούμενος πολιτείας. Pater est enim verissimus, primus quidem universorum Pater: secundus vero post illum, is qui pra it in spiritualis vitæ instituto. Auctoris hæc sunt verba alio loco (cap. 21, π. 5): Καὶ ἕτερον δὲ σκοπῶμεν, ὡς εἰ φαῦλος ὁ μαθητής γένοιτο παρὰ τὴν αὐτοῦ ἀγωγὴν, αἰσχύνην ἀπαρηγόρητον ἔξει ἐπὶ τῆς οἰκουμενικῆς κατὰ τὸν τῆς κρίσεως καιρὸν πανηγύρεως ὁ ὑφηγούμενος. Sed et aliud præterea consideremus, quod si malus evaserit discipulus ob ipsius institutionem, inurenda magistro sit judicii tempore inde!cbilis ignominia coram neris alia, si vellem, adjungere possem sed cum cætera in ipso fonte videre cuique liceat, in his diutius immorari nolui: eo magis, quod ea quæ retuli, satis superque probent Constitutionum auctorem iis, quas dixi, vocibus libentissime usum fuisse, quibus tamen Regularum scriptor, cum monasterii præfectum denotare vult, nunquam utitur. Ab his non ita multum discrepant quæ ascribam. Cum ergo Constitutionum librum attente legerem, in his animadverti vocem σύστημα sapissime usurpari ad significandam fratrum societatem: quod esse ita, ut dixi, ostendent ea quæ proferam exempla. Sta tim occurrit illud, quod legitur initio capitis 18: Ἐπεὶ δὲ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀσκητῶν κατὰ συστήματα πολιτεύονται, etc. At quoniam versantur simul in communitate plurimi ascetarum, etc. Sub finem capitis 21 ita legitur (pag. 570): "Απασα τοίνυν πρό φασις εὔλογος τῷ βουλομένῳ χωρίζεσθαι πνευματικοῦ συστήματος περιήρηται, etc. Itaque aquus omnis prætextus sublatus est ei, qui vult a spirituali societale separari, etc. Sic autem incipit caput 22: Όπως μὲν οὖν προσήκει τὸν ἅπαξ ἑνωθέντα πνευματικῷ συστήματι φυλάττειν τὴν ἔνωσιν ἀδιάλυτον, κατὰ τὸ ἐνὸν ὑπεθέμεθα. Quomodo quidem indissolubilis conjunctio ab eo, qui se spirituali societati semel adjunxerit, servanda sit, quoad potuimus, ostendimus. Eodem illo in capite (num. 5, p. 575) rursus ita scriptumn est: Ταύτης γὰρ τῆς συμφωνίας ἐν άσκητικῷ συστήματι καθεστώσης, ῥᾳδίως ἤ τε εἰρήνη ἐν αὐτοῖς πολιτεύσεται, etc. Stante enim in ascetarum conventu hac voluntatum consensione, nullo negotio el-pax inter ipsos diversabitur, etc. Nec ita multo infra sic legitur (cap. 25, n. 1): Καὶ τοῦ οὐαὶ κληρονόμος γίνεται, ὁ ἐν συστήματι ἀσκητικῷ τοιαύτας αἰτίας ταραχῆς ἐνδιδούς, et vocis illius væ hæres evadit is, qui in ascetica societate tales turbarum causas serit. Locus unus duo ejusdem rei exempla prælet. Ita igitur auctor loquitur cap. 26 (pag. 576): Προσήκει τοίνυν καὶ τὸν ἐγκαταλεγόμενον πνευμα τικῷ συστήματι μὴ ἐκείνους πρὸς τὸν ἑαυτοῦ τρόπον μεθαρμόζειν ἐθέλειν, ἀλλὰ τὸν οἰκεῖον τρόπον τοῖς ἐν τῷ συστήματι ἔθεσί τε καὶ τύποις ἐξομοιοῦν. Par igitur fuerit, eum etiam, qui in spiritualem societatem allectus est, non illos ad suos mores accommodare velle, sed suos mores societatis moribus· institutisque conformare. Caput vicesimum nonum legere qui volet, in eo quoque hanc, de qua agitur, vocem quater adhibitam inveniet. Incipiamus ab ipso titulo, ubi sic legitur: Ὅτι οὐ χρὴ ἑταιρίας δύο ἢ τριῶν ἀδελφῶν ἐν συστήματα ἀσκητικῷ γενέσθαι. Quod non decet in ascetico instituto peculiarem quamdam amicitiam esse inter duos aut tres fratres. Sequitur: Εἰ δὲ ἀποτεμόντες καὶ διορίσαντες ἑαυτοὺς, σύστημα ἐν συστήματι γίνονται, πονηρὰ ἡ τῆς τοιαύτης φιλίας συναγωγή..... Προσ ήκει τοίνυν μήτε τὰς τοιαύτας εταιρίας συγχωρεί σθαι ἐν τοῖς συστήμασι, μήτε, etc. Si vero secantes ac separantes seipsos, aliqua communitas in com-

col. 95–96page 44 of 77

PG 31:95Ταύτης τῆς τάξεως ἐν πνευματικῷ συστήματι φυλασσομένης, ὅτι ὄντως ἐσμὲν σῶμα Χριστοῦ, Χρὴ μέντοι καὶ τοὺς τῶν πνευματικῶν συστημάτων ἀφηγουμένους τὴν πρὸς ἀλλήλους ἀσκοῦντας εὔνοιαν.... μὴ καταλύειν τὰ ἀλλήλων σπουδάσματα. πνευματικῆς ἀδελφότητος ἀποκόπτεσθαι. Χρὴ μέντοι καὶ τοῦτο πεπεῖσθαι σαφῶς, ὅτι ὁ ἅπαξ εἰς σύνδεσμον καὶ συνάφειαν ἐλθὼν πνευματικῆς ἀδελφότητος, Πολλῷ μᾶλλον ὁ εἰς σύμβασιν ἐλθὼν πνευ κοινωνία συναρμοσθείς, 21, 2): Οὕτως ὁ λέγων, ὅτι διὰ τοὺς φαύλους χωρίζεσθαι τῆς πνευματικῆς ἀναγκάζομαι 580): "Η εἰ ἐκεῖνοι ἐμμένοιεν τῇ ἀθετήσει τῆς πνευματικῆς κοινωνίας, πνευματικός σύστημα πνευματικός "Αν τοίνυν ὁ ῥαθυμότερος ἴδῃ ἐξὸν αὐτῷ μετὰ ἀδείας ἀποφεύγειν τοὺς ἐν τῷ ἅπαξ αιρεθέντι συστή τὸν ἐν συστήματι πολιτευόμενον ἀσκητήν. "Οταν γὰρ ὁ μὲν κανὼν τοῦ βίου ἔχῃ, μηδὲ χωρίζεσθαι τοῦ συστήματος ᾧ συνήφθημεν, μηδέ, πληροφορείν οι πληροφο 11): Τὸν μὲν πληροφορήσας, ὅτι ὁ, ροφορηθέντες διὰ τῆς φανερώσεως τῶν οὐ μετ' ἀλη θείας ὑποπτευθέντων, τῆς ἐπ' αὐτῷ διακρίσεως ροφορηθῇ ὅσων καὶ ἡλίκων κακῶν γίνεται αἴτια τα

munitate fiant, vitiosa est ejusmodi amicitiæ con- variis nominibus uti ad significandam fratrum sojunctio..... Quare oportet neque ejusmodi sodalitia cietatem alterum, his nominibus non simpliciter permitti in conventibus, neque, etc. Et quando tam multa congerere semel cœpi, alia etiam ex iis quæ sequuntur capitibus addam. Ergo horum in uno ita scriptum invenitur (cap. 52, p. 579;: Ταύτης τῆς τάξεως ἐν πνευματικῷ συστήματι φυλασσομένης, ὅτι ὄντως ἐσμὲν σῶμα Χριστοῦ, etc. Hæc disciplina si in spirituali conventu servetur, perspicuum erit nos vere corpus Christi esse, etc. Aliud vero (cap. 33, p. 579) sic incipit: Χρὴ μέντοι καὶ τοὺς τῶν πνευματικῶν συστημάτων ἀφηγουμένους τὴν πρὸς ἀλλήλους ἀσκοῦντας εὔνοιαν.... μὴ καταλύειν τὰ ἀλλήλων σπουδάσματα. Oportet autem et spiritualium cœluum præfectos, mutuam exercentes benevolentiam..... alterum aluti, sed sic, ut vocem vεpatixó; ipsis adjungat. Loca quædam, quibus id oculis subjiciatur, adducam. Hic est capitis 21 titulus: "Ott où dei třá πνευματικῆς ἀδελφότητος ἀποκόπτεσθαι. Quod non oportet a spirituali fraternitate resecari. Sequins statim post titulum: Χρὴ μέντοι καὶ τοῦτο πεπεῖσθαι σαφῶς, ὅτι ὁ ἅπαξ εἰς σύνδεσμον καὶ συνάφειαν ἐλθὼν πνευματικῆς ἀδελφότητος, etc. Jam illud quoque pro certo habendum est, eum, qui semel fraternitati spirituali alligatus est et adjunctus, etc. Paulo po ita legitur: Πολλῷ μᾶλλον ὁ εἰς σύμβασιν ἐλθὼν πνευμations oµávoɛws, etc. Longe magis qui fœdus inieri spiritualis illius contubernii, etc. Hoc ipso in loco ita scriptum est: Пóσy µäldov ó πvɛuµatix κοινωνία συναρμοσθείς, etc. Quanto magis qui spiri tuali societali ascitus est, is, etc. Haud multo post sic legitur (cap. 21, n. 2): Οὕτως ὁ λέγων, ὅτι διὰ τοὺς φαύλους χωρίζεσθαι τῆς πνευματικῆς ἀναγκάζομαι ouvaçɛlaç, etc. Sic qui ait: Cogor propter malos e spirituati communitate separari, etc. Operi suo fineni brevi impositurus auctor, sic loquitur (cap. 33, p. 580): "Η εἰ ἐκεῖνοι ἐμμένοιεν τῇ ἀθετήσει τῆς πνευματικῆς κοινωνίας, etc. Aut si iidem illi spiri tualem sodalitatem pergant aspernari, etc. Jam vidinius vocem πνευματικός voci σύστημα quinquies aut sexies conjungi; ob idque ea loca hic rursus exscribere necesse non est. Etsi autem Regularum scriptor multis variisque nominibus utitur ad significandum monachorum contubernium, tamen his nominibus ne seniel quidem vocem πνευματικός adjungit. Par est igitur duos auctores distingui, quorum, ut solet, diversa erat scribendi ratio. terius studia non destruere. Et paulo post ita legitur: "Αν τοίνυν ὁ ῥαθυμότερος ἴδῃ ἐξὸν αὐτῷ μετὰ ἀδείας ἀποφεύγειν τοὺς ἐν τῷ ἅπαξ αιρεθέντι συστή pati nóvous, etc. Si igitur qui negligentior sil, licere sibi animadverterit, impune labores delectæ semel societatis effugere, etc. Titulum ultimi capitis qui leget, in eo ita scriptum inveniet, "Ott où xph τὸν ἐν συστήματι πολιτευόμενον ἀσκητήν. Quod non oportet ascetam in aliquo conventu degentem, etc. Haud procul a titulo occurrit illud, "Οταν γὰρ ὁ μὲν κανὼν τοῦ βίου ἔχῃ, μηδὲ χωρίζεσθαι τοῦ συστήμα τος ᾧ συνήφθημεν, μηδέ, etc. Cum enim vitæ nostræ institutum sit, neque separari ab illo cœtu cui fuimus adjuncti, neque, etc. Sane si Constitutionum atque Regularum idem scriptor esse semel dicatur, mirari subibit vocis σústṛµa quæ Constitutionum auctori quavis alia familiarior erat, ne vestigium quidem in Regulis exstare. Nain experientia docet, auctores, qui res easdem in duobus operibus aut tractant aut interpretantur, si in uno una voce ad rein aliquam significandam sæpissime usi sint, eadem uti solitos et in altero opere, maxime si hanc ipsam rem passim exprimi opus sit. Regularum autem auctor, quisquis est, centies quidem aliis nominibus fratrum conventum expressit: sed tamẹn eum semper a voce sústŋµa abstinuisse, ex operis lectione plane constat. Quomodo ergo Regularum atque Constitutionum unus et idem auctor esse potest, cum in his ad certam quamdam rem exprimendam vocem unam frequentissime usurpari vi- [) deamus, quæ tamen vox in illis ad eamdem rem significandam nusquam usurpatur? Ego in exemiplis esse non puto, scriptorem ita unquam sui dissimilem fuisse, ut cum rem aliquam in uno opere certo quodam nomine sæpissime expressisset, in altero libro eamdem rem eodem illo nomine nusquam expresserit, præsertim, ut diximus, si rei illius exprimendæ occasio sese passim offerret. Ex quibus consequens esse arbitror, ut duo auctores distinguantur, quorum unus Regulas, alter Constitutiones conscripserit. Hæc certa esse existimo quidem sed, ne cui quis scrupulus supersit, hoc idem magis confirmare statui. Duo sunt igitur, quæ notata volo. Primum, Constitutionum auctorem 38. Hactenus sermo institutus est de quibusdam vocibus, quæ cum sint familiarissimæ Constitutionum auctori, nusquam tamen in Regulis adhibentur nunc loquamur de aliis aut vocibus aut scribendi rationibus, quæ, cum non minus familiares sint Regularum scriptori, eas tamen nunquam in Constitutionibus usurpatas invenias. Ad quod genus pertinent duo illa, πληροφορείν οι πληροφο psiobaɩ: quæ voces cum in Regulis sint frequentissimæ, in Constitutionibus tamen nusquam leguntur. Jam nostro more aliquot ejus rei exempla ob oculos ponamus. Ita igitur scriptum est in Regulis majoribus (reg. 11): Τὸν μὲν πληροφορήσας, ὅτι ὁ, etc., sic ut alteri quidem persuaserit, ut si, etc. Alibi in iisdem illis Regulis (reg. 27 maj.) ita legitur: Œànροφορηθέντες διὰ τῆς φανερώσεως τῶν οὐ μετ' ἀλη dià θείας ὑποπτευθέντων, τῆς ἐπ' αὐτῷ διακρίσεως ámahlássovtat. Ipsi, iis, quæ falso suspecta fuerant, cognitis, ita demum certiores facti, ab ea, quam de ipso conceperant, suspicione liberantur. Nec aliter loquitur auctor in Regulis brevioribus, ubi hæc verba reperiuntur (reg. 11 brev.): 'Eàv oùv tig mànροφορηθῇ ὅσων καὶ ἡλίκων κακῶν γίνεται αἴτια τα áµapthµata, elc. Si cui igitur persuasum sit, quot el quantorum malorum causa peccata sint, etc. Alia

col. 97–98page 45 of 77

PG 31:97τὴν παρουσίαν τοῦ Δεσπότου Θεοῦ τοῦ τὰ πάντα ἐφο Πληροφορείσθαι δὲ, ὅτι οὐκ ἀνθρώπῳ ἀντιλέγει, ἢ ὑπακούει, ἤδη δὲ καὶ αὐτῷ τῷ Κυρίῳ. 444): Μέχρις ἂν πληροφορηθῆναι δυνηθῇ, ἢ ὅτι ὁ Θεός κριτής δίκαιος, ἐὰν πληροφορηθῇ τις, Θεὸν ἔχειν ἐπόπτην τῶν ἰδίων κινημάτων; πλη 9): Γνόντες οὖν τὴν ζημίαν, φύ γωμεν τῆς ἐπιθυμίας τὸ ἄτοπον. κατορθοῦν ἐξ οικείας λογιζομένη δυνάμεως, λογισαμένη τῇ ἀναιδείᾳ τοῦ τῆς πονηρίας εὑρετοῦ τὴν τῶν ἀτόπων ἐννοιῶν φαντασίαν γενέσθαι, τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ὁσιότητος ἀφικνούμενοι, ἅπαξ πεπεικότες ἑαυτοὺς ὅτι δυνήσονται, 22 573): Διά τοι τοῦτο προσήκει μηδαμῶς ἐναντιοῦσθαι ταῖς αὐτοῦ διατάξεσιν, ἀλλὰ ὁριστικῶς εἰπόντος, ὅτι οὕτω πᾶς ἐξ ὑμῶν, ἔτι δυσωπητικώτερον, καθὼς ἐγὼ τὰς ἐντολὰς τοῦ Πατρός μου τετήρηκα, ρῶς παραγγέλλοντος, τὸν μὴ ἐργαζόμενον, μηδὲ 47): Ηλίκον δέ ἐστι τὸ κρίμα τοῦ ἁμαρτήματος τούτου, ἔξεστι γνῶναι πρῶτον μὲν ἐξ ἀποφάσεως τοῦ Κυρίου καθολικῶς εἰπόντος, ῾Ο ἀπει 48): Οἷς ἐπιφέρει καθολικώτερον, Ού τως ὁ θησαυρίζων ἑαυτῷ, 115): Οἷς ἐπιφέρει δυσωπητικώτερον, "Ωσπερ ο Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου,

regula (reg. 37 brev.) sic incipit: popoprel; verbo popopeiabat in iis, quæ dixi, Constituτὴν παρουσίαν τοῦ Δεσπότου Θεοῦ τοῦ τὰ πάντα ἐφο pšyto;. Si ei persuasum sit de præsentia Domini Dei omnia inspicientis. Mox ita legitur (reg. 38 brev.): Πληροφορείσθαι δὲ, ὅτι οὐκ ἀνθρώπῳ ἀντιλέγει, ἢ ὑπακούει, ἤδη δὲ καὶ αὐτῷ τῷ Κυρίῳ. Sit autem persuasissimum ei, se non homini contradicere, aut obedire, sed Domino ipsi. Sequitur (reg. 81, p. 444): Μέχρις ἂν πληροφορηθῆναι δυνηθῇ, ἢ ὅτι ὁ Θεός κριτής δίκαιος, etc. Quoad ei persuaderi possit, aut Deum esse justum judicem, etc. Interjectis multis, scriptor loquitur (reg. 127): Пóoy μälλov, ἐὰν πληροφορηθῇ τις, Θεὸν ἔχειν ἐπόπτην τῶν ἰδίων κινημάτων; Quanto magis idem vitabitur si quis sibi plane persuaserit, se motuum suorum Deum inspectorem habere? Plura qui volent, legere poterunt regulas 132, 174, 199, 219, 233, 261, 272, 296 et 306. Jam velim secum reputent eru- ■iti homines, num verisimile sit auctorem quem- ¡iam uno verbo ad aliquid significandum passin in aliquo opere uti, qui tamen eodem illo verbo nunquam utatur in alio libro ad eamdem rem exprimendam, maxime si rem illam sæpius exprimi portaerit. In Constitutionibus autem verbum πληpoçopaty nusquam legitur, cum tamen earum auctor ad eamdem rem significandam alio verbo sæpius usus sit. Et ne quis id temere dictum fuisse existimet, loca quædam adducam, quibus dubitatio omnis tollatur. Itaque Constitutionum auctor sic loquitur (cap. 9): Γνόντες οὖν τὴν ζημίαν, φύ γωμεν τῆς ἐπιθυμίας τὸ ἄτοπον. Cognito itaque dePrimento, hanc absurdam cupidinem fugiamus. Nee ita multo infra sic scribit (cap. 16): Mrôèv öλws κατορθοῦν ἐξ οικείας λογιζομένη δυνάμεως, nihil omnino suis se viribus recte facere ratus. Paria sunt quæ paulo post leguntur (cap. 17, p. 560): 'Alld λογισαμένη τῇ ἀναιδείᾳ τοῦ τῆς πονηρίας εὑρετοῦ τὴν τῶν ἀτόπων ἐννοιῶν φαντασίαν γενέσθαι, etc. Sed illud secum cogitans, ab impudente illo nequitiæ intentore absurdarum cogitationum speciem im. primi, etc. Maxime notandum quod sequitur (cap. 19, p. 563,: Holló̟ µáhlov oi mpls the μáðoy τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ὁσιότητος ἀφικνούμενοι, ἅπαξ tñs πεπεικότες ἑαυτοὺς ὅτι δυνήσονται, etc. Mullo magis qui ad discendam pietatis sanctitatisque disciplinam accedunt, ubi semel persuaserint sibi, se, etc. Prima capitis 21 verba hæc sunt: Xph µévroi xal TOŪPO MEREÏGĦAL saşŵç, ötɩ, etc. Jam illud quoque pro certo habendum est, etc. Ejusdem generis sunt quæ ascribam e cap. 22 (p. 573): Διά τοι τοῦτο προσήκει μηδαμῶς ἐναντιοῦσθαι ταῖς αὐτοῦ διατάξεσιν, ἀλλὰ REG, etc. Quocirca nullo modo ejus statulis adversandum est, sed pro certo habendum, etc. Certe si qui Regulas scripsit, scripsisset et Constitutiones, aliquando in iis, quæ mox citavi, locis verbo màŋpoçopsisła, uno omnium sibi familiarissimo, usus esset: quod cum non fecerit, jure putandus est alius esse ab eo, qui Constitutionum librum emisit. Eoque magis Regularum auctorem tionum locis usurum fuisse puto, quod verbo nɛiOsoba uti non soleat pro eo, quod est, certo credere, aut persuaderi. Videntur igitur distinguendi esse duo auctores, quorum unus verbo ñàŋpopopelobat unice delectatus sit ad quamdam persuasionem significandam, alter vero ad eamdem rein exprimendam potius alio quovis verbo usus sit. Ubi et illud notari potest, vocem mapoyopla sæpissime quoque in Regulis tam longioribus quam brevioribus legi: quæ tamen semel tantum in Constitutionibus reperitur; ex quo fit, ut duo auctores distingui debeant, quorum uni vox manpoçopía ita placuerit, ut ea passim uteretur, alter vero eadem semel duntaxat quasi fortuito usus sit. Multa omitto sciens; nec enim notari possent omnia, quin tædium atque satietas afferretur. Sed tamen illud silentio præterire non queo, adverbia quædam in Regulis non raro præire Scripturarum testimoniis qui adverbiorum usus nullus est in Constitutionibus. Magis res intelligetur, si exempla aliqua proponantur. Primum autem occurrit illud in Regulis majoribus (reg. 5, n. 2): Toū Kuplov ὁριστικῶς εἰπόντος, ὅτι οὕτω πᾶς ἐξ ὑμῶν, etc. Cum Dominus verbis decretoriis dixerit, Sic omnis ex vobis, › etc. lloc ipso in loco ita legitur: Ka! ἔτι δυσωπητικώτερον, καθὼς ἐγὼ τὰς ἐντολὰς τοῦ Πατρός μου τετήρηκα, etc. El, quod efficacius etiam possit commovere, • Sicut et egɔ Patris mei præcepta servavi, › etc. Consentit cum iis quæ diximus, illud (reg. 37, 11. 2), to 'Amosódou paveρῶς παραγγέλλοντος, τὸν μὴ ἐργαζόμενον, μηδὲ ¿obísiv, cum Apostolus aperte præc.piat, ut qui nos laborat, neque etiam manducet. Eamdem scribendi rationem secutus auctor in Regulis brevioribus, ita scripsit (reg. 47): Ηλίκον δέ ἐστι τὸ κρίμα τοῦ ἁμαρτήματος τούτου, ἔξεστι γνῶναι πρῶτον μὲν ἐξ ἀποφάσεως τοῦ Κυρίου καθολικῶς εἰπόντος, ῾Ο ἀπει Oŵr tỷ Yių, etc. Porro quam grave sit hujusce peccati judicium, intelligi potest primo quidem ex sententia Domini, qui in universum dixit: ‹ Quisquis non obedit Filio, › etc. Statim ita scriptum invenitur (reg. 48): Οἷς ἐπιφέρει καθολικώτερον, Ού Ol; τως ὁ θησαυρίζων ἑαυτῷ, etc. Quibus magis genepratim adjungit: ‹ Sic qui sibi thesaurizat, › etc. Interjectis non paucis sic locutus est auctor (reg. 115): Οἷς ἐπιφέρει δυσωπητικώτερον, "Ωσπερ ο Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, etc. Quibus hæc efficaciora et ad persuadendum aptiora adjungit: «Quemadmodum Filius hominis, etc. Harum rerum qui curiosi sunt, similia exempla videre poterunt in regulis 125, 131, 138, 212, 221 et 269. Ejusmodi autem adverbia, quorum usus in Regulis frequens est, nusquam in Constitutionibus occurrunt. Quod ultimo loco proponere decrevi, id nescio quomodo me magis movet: merito an immerito, judicabunt alii. Probavimus monasterii præfectum in Consti - tutionibus indicari variis nominibus, quæ a Regulis absunt nunc eumdem alia quadam rationc,

col. 99–100page 46 of 77

PG 31:99Δύο ταγμάτων και θολικωτέρων ὄντων, καὶ τῶν μὲν τὴν προστασίαν τε πιστευμένων, τῶν δὲ εἰς εὐπείθειαν καὶ ὑπακοὴ, τεταγμένων, ἐν διαφόροις χαρίσμασι, λογίζομαι ὅτι ὁ μὲν τὴν προστασίαν καὶ ἐπιμέλειαν τῶν πλειόνων ἐγκεχειρισμένος, τὰ πάντων εἰδέναι καὶ ἐκμανθάνειν ὀφείλει, 252): ᾿Αλλὰ τῷ Θεῷ ἐντυγχάνει περὶ τού του. Καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ἐνδείας αὐτῷ ἐπιδείξας, οὕτως ἐσθίει τὸ διδόμενον παρὰ τοῦ μετὰ δοκιμασίας ἐπιτεταγμένου ποιεῖν ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας τό, Δι εδίδοτο ἑκάστῳ καθότι ἄν τις χρείαν εἶχεν. Παρὰ τίνων δὲ χρὴ λαμβάνειν, καὶ πότε, καὶ τῶς, ὁ τὴν κοινὴν φροντίδα ἐπιτεταγμένος δοκιμάζειν ὀφείλει. Το διδόναι ή λαμβάνειν εἰ καὶ κατ' ἐντολὴν, οὐ παντός ἐστιν, ἀλλὰ τοῦ μετὰ δοκιμασίας πεπιστευμένου τὴν οίκονομίαν. Ωστε τὸν μέν τινα ὀφθαλμοῦ ἐπέχειν δύναμιν τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, Για 25, 1): Διόπερ ὁ τὴν κοινὴν φροντίδα πεπιστευμένος, ὡς ὀφείλων λόγον δοῦναι περὶ ἑκάστου, οὕτω διακείσθω. Αλλ' ἀπογυμνοῦν τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας τοῖς πεπιστευμένοις τῶν ἀδελφῶν εὐσπλάγχνως καὶ συμπαθῶς ἐπιμελεῖσθαι τῶν ἀσθενούντων. 50): Οὕτω καὶ πολλῷ πλέον ὁ τὰ ἀσθενήματα ἰᾶσθαι τῆς ἀδελφότητος πιστευθείς, ΟΙ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευμένοι, τοὺς ἔτι ἀσθενεστέρους διὰ τῆς ἑαυτῶν μεσιτείας προβιβάζειν ὀφείλουσι τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐξομοιώσει, 45): Ὁ μέντοι ἐπιτεταγμένος τὴν οἰκονομίαν τοῦ λόγου, ἐὰν ἀμελήσῃ τοῦ ἀναγγεῖλαι, ὡς φο νεὺς κρίνεται. 95): Καὶ ταύτης οὐκ ἐν ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ κειμένης, ἀλλὰ παρὰ τοῦ ταύτην ἐπιτεταγμένου τὴν φροντίδα οικονομουμένης, ἔν τε καιρῷ καὶ μέτρῳ, Φαίνεται ὅτι οὐκ ἐπληροφορήθη τὴν ἐλπίδα Λαζάρου, οὔτε ἐγνώρισε τὴν ἀγάπην τοῦ πεπιστευμένου τὴν πάντων καὶ αὐτ τοῦ ἐπιμέλειαν. 138): Εἰ δέ τις οἴεται χρήζειν τοῦ πλεί ονος, εἴτε ἐν νηστείᾳ, εἴτε ἐν ἀγρυπνίᾳ, εἴτε ἐν ᾠδήποτε ἄλλῳ, ἀποκαλυπτέτω τοῖς τὴν κοινὴν ἐπι μέλειαν πεπιστευμένοις τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, δι' ἣν νομίζει τοῦ πλείονος χρήζειν.

PREFATIO. quam in Constitutionum libro cernere non est, in patefacial rei communi præfectis hanc ipsam ralionem, ob quam asperitate majori indigere se arbitratur. Ejus rei duo exempla exhibebit regula una (reg. 255), in qua sic legitur: Δύο ταγμάτων και θολικωτέρων ὄντων, καὶ τῶν μὲν τὴν προστασίαν τε· πιστευμένων, τῶν δὲ εἰς εὐπείθειαν καὶ ὑπακοὴ, τεταγμένων, ἐν διαφόροις χαρίσμασι, λογίζομαι ὅτι ὁ μὲν τὴν προστασίαν καὶ ἐπιμέλειαν τῶν πλειόνων ἐγκεχειρισμένος, τὰ πάντων εἰδέναι καὶ ἐκμανθάνειν ὀφείλει, etc. Duo cum sint magis generales ordines, et eorum, qui aliis præficiuntur, et corum, quorum partes sunt morem gerere et obedire, secundum diversa dona, arbitror, cui præfectura et cura plurium concredita est, eum, quæ omnibus congruunt, scire ac ediscere debere, etc. Etsi multa jam notavi, nihilominus tamen alia duo loca adjiciam. Primus est (reg. 252): ᾿Αλλὰ τῷ Θεῷ ἐντυγχάνει περὶ τού του. Καὶ τὴν ἀνάγκην τῆς ἐνδείας αὐτῷ ἐπιδείξας, οὕτως ἐσθίει τὸ διδόμενον παρὰ τοῦ μετὰ δοκιμασίας ἐπιτεταγμένου ποιεῖν ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας τό, Δι εδίδοτο ἑκάστῳ καθότι ἄν τις χρείαν εἶχεν. Sed eum [panem] a Deo petit. Atque posita ipsi ob oculos indigentiæ suæ necessitate, sic edit quod datur ab eo, cui cum probatione ea cura concredita est, ut quotidie faciat illud, ‹ Dividebatur singulis, prout cuique opus erat.» Aller (reg. 284): Παρὰ τίνων δὲ χρὴ λαμβάνειν, καὶ πότε, καὶ τῶς, ὁ τὴν κοινὴν φροντίδα ἐπιτεταγμένος δοκιμάζειν ὀφείλει. quibus autem accipere conveniat, et quando, et quomodo, expendere debet is cui concredita est communis cura. Ejusmodi autem circumlocutio, qua Regularum auctor sibi mirifice placuit, nusquam in Constitutionibus usurpata invenitur. Cui ergo persuaderi poterit, Regularum atque Constitutionum unum et eumdem auctorem esse, cum utrumque opus tam diverse scriptum sit? Ego quidem non tanto - pere insistendum putarem, si controversia esset de aliqua re quæ raro tam in Regulis quam in Constitutionibus occurreret: sed cum in utroque opere de monachorum præposito passim sermo instituatur, non video qui fieri potuisset, ut fratrum præfectus ea, quam dixi, verborum circuitione non aliquoties saltem in Constitutionibus designaretur, si earum idem auctor esset, qui Regularum. Auctores enim, qui certis quibusdam dicendi formulis ad aliquam rem exprimendam uti consueverunt, iisdem, si eamdem illam rem in aliis operibus sæpe exprimere necesse habeant, aliquando saltem vel incogitantes utuntur. Et quod magis atque magis movere debet: ea, quam notavi, verborum circuitio tam familiaris erat Regularum scriptori, ut non solum eam adhiberet tum cum totius monasterii præpositum indicare vellet, sed ipsam etiam usurparet, cum sermo haberetur de privatis quibusdanı monachis, qui quibusvis rebus præficerentur. Ilec ejus rei exempla sunt (reg. 87): Το διδόναι ή λαμβάνειν εἰ καὶ κατ' ἐντολὴν, οὐ παντός ἐστιν, ἀλλὰ τοῦ μετὰ δοκιμασίας πεπιστευμένου τὴν οίκονομίαν. Dare aut accipere etiam secundum man Regulis designari ostendemus. Jam ad exempla confugiamus. Auctor igitur cum dixisset honestam illam esse et ordinatam vivendi rationem, si inter fratres membrorum ratio servetur, comparationi huic insistens, sic locutus est (reg. 24, inter maj.): Ωστε τὸν μέν τινα ὀφθαλμοῦ ἐπέχειν δύναμιν τὴν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, etc. Για ut alius quidem oculi vim obtineat, cui scilicet concredita sit communis rerum cura, etc. Haud longe ita (reg. 25, n. 1) scribit: Διόπερ ὁ τὴν κοινὴν φροντίδα πεπιστευμένος, ὡς ὀφείλων λόγον δοῦναι περὶ ἑκάστου, οὕτω διακείσθω. Quamobrem cui demandata est communis cura, is ita afficiatur, tanquam qui de singulis redditurus sit rationem. Persequitur hoc modo (reg. 26): Αλλ' ἀπογυμνοῦν τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας τοῖς πεπιστευμένοις τῶν ἀδελφῶν εὐσπλάγχνως καὶ συμπαθῶς ἐπιμελεῖσθαι τῶν ἀσθενούντων. Sed debet hisce fratribus, qui infrmis benigne et humane curandis præfecti sunt, cordis arcana aperire. Alio loco ita legitur (reg. 50): Οὕτω καὶ πολλῷ πλέον ὁ τὰ ἀσθενήματα ἰᾶσθαι τῆς ἀδελφότητος πιστευθείς, etc. Sic multo etiam magis cui totius fratrum societatis sanandæ delegata provincia est, etc. Sequitur (reg. 45, n. 1): ΟΙ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευμένοι, τοὺς ἔτι ἀσθενεστέρους διὰ τῆς ἑαυτῶν μεσιτείας προβιβάζειν ὀφείλουσι τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐξομοιώσει, etc. Hi quibus credita est plurium regendorum cura, infirmiores sua ipsorum opera ad imitandum Christum promovere debent, etc. Exempla multo plura e Regulis brevioribus, si liberet, proferre possem: sed ne nimium longus esse videar, aliqua solum subjiciam, cætera indicabo. In his igitur ita legimus (reg. 45): Ὁ μέντοι ἐπιτεταγμένος τὴν οἰκονο μίαν τοῦ λόγου, ἐὰν ἀμελήσῃ τοῦ ἀναγγεῖλαι, ὡς φο νεὺς κρίνεται. Cæterum cui tradenda doctrina munus commissum est, is si annuntiare neglexerit, perinde ut homicida damnatur. Ejusdem generis sunt hæc (reg. 95): Καὶ ταύτης οὐκ ἐν ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ κειμένης, ἀλλὰ παρὰ τοῦ ταύτην ἐπιτεταγμένου τὴν φροντίδα οικονομουμένης, ἔν τε καιρῷ καὶ μέτρῳ, etc. Isque [cibus] in ipsius potestate positus non sit, sed ab eo cui fuit cura hæc concredita, et in tempore ot in mensura ipsi subministretur, etc. Quibus compar te geminum est illul (reg. 132): Φαίνεται ὅτι οὐκ ἐπληροφορήθη τὴν ἐλπίδα Λαζάρου, οὔτε ἐγνώρισε · τὴν ἀγάπην τοῦ πεπιστευμένου τὴν πάντων καὶ αὐτ τοῦ ἐπιμέλειαν. Apparet huic persuasum non esse de spe Lazari, neque ipsum charitatem illius, cui omnium et sui ipsius cura concredita est, perspectam habere. Nihil omnino differunt quæ ascribam (reg. 138): Εἰ δέ τις οἴεται χρήζειν τοῦ πλείονος, εἴτε ἐν νηστείᾳ, εἴτε ἐν ἀγρυπνίᾳ, εἴτε ἐν ᾠδήποτε ἄλλῳ, ἀποκαλυπτέτω τοῖς τὴν κοινὴν ἐπιμέλειαν πεπιστευμένοις τὴν ὑπόθεσιν αὐτὴν, δι' ἣν νομίζει τοῦ πλείονος χρήζειν. Quod si quispiam existimat opus sibi esse asperitate majore, sive in jejuniis, sive in vigiliis, sive in quacunque alia re,

col. 101–102page 47 of 77

PG 31:101δοκιμασίας τοῦτο ποιείτω. Παρεκτὸς τοῦ πεπιστευμένου τὴν ἐπίσκεψιν τῶν ἐργαζομένων, ἢ τὴν οἰκονομίαν τῶν ἔργων, ὅς,

datum, non est cujuslibet, sed ejus, cui post factum quibus Basilii Constitutionum mentio fit, nihil jupericulum delatum est dispensandi munus. Rursus (reg. 100): 0 thy petáôosiv énitatayµévos, per δοκιμασίας τοῦτο ποιείτω. Cui munus distribuendi fuit assignatum, is examine præmisso illud impleat. Nec secus scriptum est aliquanto post (reg. 141): Παρεκτὸς τοῦ πεπιστευμένου τὴν ἐπίσκεψιν τῶν ἐργαζομένων, ἢ τὴν οἰκονομίαν τῶν ἔργων, ὅς, etc. Eo excepto qui operariis invisendis et dispensandis operibus præfectus fuit, quisquis, etc. Similia loca adjicere mihi liceret: sed ea indicare satis habebo. Velim igitur legantur regulæ 148, 152, 187 et 288. Adnotanda tam multa existimavi, ut magis intelligeretur Regularum atque Constitutionum non unum et eumdem auctorem esse, cum naturale non sit, ut unus et idem scriptor tam diverse et sentiat èt scribat. XI. Pars sexta, ubi multis argumentis probatur Basilium Regularum auctorem esse. 59. Vidimus non unam omnium sententiam esse de Asceticis. Combefisius Basilium Constitutionum monasticaruin auctorem facit: sed Regulas ipsius esse negat. Tillemontius, Dupinus, Natalis Alexander et alii fere omnes ut Regulas, ita et Constitutiones monasticas Basilio tribuunt. Ut ut hæc sunt, dubitari merito non potest quin Basilius volumen aliquod de rebus monasticis confecerit. Nam ea, quæ retulimus (a), veterum testimonia aperte ostendunt Basilium non breve quoddam, sed amplum ac præcipuum opus de monachorum institutis conscripsisse. Quare aut Regulas, aut certe monasticas Constitutiones ei adjudicari necesse est. Notandum est autemi, nullum hactenus veterum scriplorum testimonium allatum esse neque a Combefisio, neque a quovis alio, quo constaret olim ab aliquo scriptore antiquo Constitutiones monasticas Basilio ascriptas fuisse. Et certe, ut mihi quidem videtur, ejusmodi testimonia certa et indubitata proferre promptum non erat, cum si qua esse videantur, ea in contrariam sententiam interpretari liceat. Nam quod litterarum monumentis proditum est, piissimos viros, Theodosium, Philibertum et Platonem Constitutiones Basilii studiose legisse (b), ex eo nihil certum concludi potest. Et vero Constitutionum nomen, ut alia pleraque, ita et ipsum quoque ambiguum est; nec per se potius eas Constitutiones monasticas, quæ in Basilii editionibus inveniuntur, significat, quam ejusdem Regulas. Omnia enim nomina hæc, liber, instituta, regula, constitutiones, et ejusdem generis alia, quibus anliqui scriptores ad Ascetica Basilii significanda usi sunt, ex se omnino idem valent, nihilque'aliud natura sua ŝignificant, quam quædain opera, quæ de rebus monasticis Basilius edidit. Hæc autem eo notavi, ut ostenderem ex ejusmodi testimoniis, in Lege n. 27. Lege n. 27. (c) Lege n. 27. vari opinionem eorum, qui Constitutiones monasticas, quas vocant, Basilio tribuunt, cum, ut dixi, constitutionum nomen per se anceps sit et ambiguum. Fateor quidem monasticas Constitutiones apte et proprie constitutionum nomine significari posse: sed eas necessario hoc nomine indicari nego, cum et ipsas Regulas ita quoque appellare liceat. Cum enim regulæ nihil aliud sint, quam constitutiones quædam monasticæ, sine dubio ipsis regulis constitutionum nomen dari nihil vetat. Quare ex ejusmodi testimoniis, in quibus veteres aliquot scriptores Basilii Constitutionum meminerunt, efficitur solum, Basilium scripta aliqua, quæ ad res monasticas pertinerent, vulgasse: at ex his nihil amplius colligi potest. Cum ergo ita res sit (e), nunc videndum quæ sint scripta illa ascetica, quæ composuisse Basilium tot testes et antiquissimi tradiderunt. Ego autem cum superius dixerim (d) Regulas simul et Constitutiones monasticas uni et eidem scriptori ascribi non debere, ego igitur ut liberalissime cum Basilio agam, nihil amplius facere queo, quam ut horum operum alterutrum ei tribuam. Rursus cum mox affirmarim nulla veterum scriptorum testimonia proferri posse, ex qui, bus certo constet Constitutiones monasticas olim Basilio tributas fuisse, vix ferendus essem, si eas summo illi viro adjudicarem. Quare Regulas ei ascribendas esse censui: eo magis, quod et auctoritas, et ratio, et ipsum scribendi genus ita suadeant. Et quidem composuisse Basilium aut Asceticum simpliciter, aut Librum asceticum, aut Regulam, aut Constitutiones, aut quidquam simile, testes sunt Hieronymus, Suidas, Gregorius Turonensis, Benedictus, Theodosius, Plato, Philibertus, Eugendus et Gregorius Nazianzenus (e). Quoniam autem nomina hæc, quibus hi scriptores usi sunt ad asceticas Basilii lucubrationes indicandas, ex se ambigua sunt, nec per se regulas magis, quam constitutiones monasticas significant, bene ac feliciter provisum est, ut ea ab aliis auctoribus el antiquissimis et locupletissimis plane et aperte explicarentur. Præeat testimonium Rufini qui in sua Præfatione in Regulam sancti Basilii ad Urseium abbatem sic loquitur (ſ): Ad hæc ego, ne quid tibi minus digne, non dico quam geritur, sed quam geri debet, exponerem, S. Basilii Cappadociæ episcopi, viri fide et operibus et omni sanctitate satis cluri, Instituta monachorum, quæ interrogantibus se monachis velut sancti cujusdam juris responsa statuit, protuli. Ergo de Rutini sententia Instituta monachorum nihil aliud sunt, quam responsa illa, quæ Basilius dedit monachis, qui ipsum interrogarent: hoc est, ipsæ sunt Regulæ, in quibus Basilius multas ɔc varias monachorum quæstiones docte ac dilucide solvit. Ergo, eodem teste, Regularum legiti. (d) Lege n. 34 et seq. (e) Lege n. 27. (f) Lege Codicem regul., v. 97.

col. 103–104page 48 of 77

PG 31:103Καισαρείας Καππαδοκίας, ἐκ τοῦ κανονικοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Ερώτησις, Εἰ ὅπου μὲν λέγει, Δαρήσεται πολλὰ, ὅπου δὲ, Ολίγα, πῶς λέγουσι τινες μὴ εἶναι τέλος τῆς κολάσεως τοῖς κολαζομένοις; "Απόκρισις. Τὰ ἀμφίβολα καὶ ἐπικεκαλυμμένως εἰρῆσθαι δοκοῦντα ἔν τισι τόποις τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς, ὑπὸ τῶν ἄλ λων ἐν ἄλλοις ὁμολογουμένων σαφηνίζεται, Εἶτα οἷον Ορους τινὰς ἀσκητικούς, ὡς ἐν ἑρωτήσει καὶ ἀποκρίσει προηγουμένους, ἐκτίθεται τὸν ἀριθμὸν πεντήκοντα [πέντε ]. Καὶ πάλιν συντομώτερον ἑτέρους ῎Ορους τιγ'.

habenda ratio sit, quæ maxima in iis rebus haberi debet, oportet non Constitutiones, quarum ne mentio quidem perspicue facta est apud antiquos, sed Regulas Basilio tribui, utpote quarum Basilius allctor fuisse olim a priscis scriptoribus dictus sit, qui ejus aut æquales, aut fere æquales fuere. 40. Cum illud quasi principium certum posuerimus, Regularum atque Constitutionum non unum et eumdem auctorem esse; consequens est, si rationem sequi volumus, ut Basilium non Constitutiones, sed Regulas scripsisse dicamus. Etenim, si quis monasticas Constitutiones cum Regulis 'comparaverit, statim animadvertet tantum has ab illis differre, quantum opus præstantissimum ab opere, si non malo, at inter mediocria tamen ultimo differt. Et vero refertæ sunt Regulæ præceptis saluberrimis atque utilissimis, quibus non monachorum modo, sed etiam Christianorum vita et mores sanctissime componi possint. In his multa ac difficilia Scripturæ loca doctissime ac dilucidissime explanantur. Videas hominem ad infinitas gravesque cujuscunque generis quæstiones solvendas semper paratum, et ita apte ad singula respondentem, ut nihil melius aut convenientius afferri possit. Cepte opus tam absolutum non in quemlibet convenit, sed in virum, qui ut acri judicio, ita omni ecclesiasticæ scientiæ supellectile instructus esset. Ejusmodi igitur opus potius tribui debet doctissimo gravissimoque scriptori Basilio, quam Constitutionum liber, in quo nihil ita magnum, nihil ita utile, nihil ita eximium continetur. Nam, ut aiunt. magnum magna decent, parvum parva. Quamobmus parens Basilius est. Ubi obiter notandum, ex nemine ei certo tribuantur. Quare, si auctoritatis his optime intelligi verum esse quod dixi, videlicet, nomina hæc, constitutiones, instituta, et horum similia diverse explicari posse, et talia esse, ut sua natura non potius constitutiones monasticas, quam regulas significent. Et vero nisi Rufinus ipse docuisset quid intellexisset per instituta monachorum, Constitutionesne an Regula: hoc nomine significarentur, ignoraremus: sed cum hæc addidit, quæ interrogantibus se monachis velut sancti cujusdam juris responsa statuit, protuli, dubitationem prorsus exemit. Nec aliter aut sensit, aut scripsit Cassianus, cujus verba hoc loco rursus referre non pigebit. Sunt autem ejusmodi (a): Huc accedit, quod super hac re viri et vita nobiles, el sermone scientiaque præclari, multa jam opuscula desudarant, S. Basilium et Hieronymum dico, aliosque nonnullos, quorum anterior sciscitantibus fratribus super diversis institutis vel quæstionibus non solum facundo, verum etiam ḍivinarum Scripturarum testimoniis copioso sermone respondit. Quibus verbis Regulas indicari nemo non videt, cum in ipsis quæstiones fratrum atque interrogationes ut facunde et copiose, ita congruenter Scripturæ convenienterque enodentur. Hoc idem mirifice confirmavit imperator Justinianus, cum Regularum breviorum unam citavit (reg. 267), hoc modo: Baothaíou EnoXÓTIOU Καισαρείας Καππαδοκίας, ἐκ τοῦ κανονικοῦ αὐτοῦ βιβλίου. Ερώτησις, Εἰ ὅπου μὲν λέγει, Δαρήσεται El πολλὰ, ὅπου δὲ, Ολίγα, πῶς λέγουσι τινες μὴ εἶναι τέλος τῆς κολάσεως τοῖς κολαζομένοις; "Απόκρισις. Τὰ ἀμφίβολα καὶ ἐπικεκαλυμμένως εἰρῆσθαι δοκοῦντα ἔν τισι τόποις τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς, ὑπὸ τῶν ἄλλων ἐν ἄλλοις ὁμολογουμένων σαφηνίζεται, etc. Ba silii episcopi Casareæ Cappadociæ, ex ejus libro Regularum. Interrogatio. Si tum dicit, ● Vapulabit multis", tum, paucis: quo pacto quidam dicunt nullum finem supplicii ſore iis qui pœna afficiuntur? Responsio. Quæ ambigua sunt, ac videntur obscure esse dicta in quibusdam locis divinitus inspiratæ Scripturæ, alibi ab aliis quæ confessa et aperta sunt, declarantur, etc. Regularum igitur liber Justiniani ætate Basilio tribuebatur. Hanc opinionem a majoribus acceptam ad posteros transmisit Photius (b), bis verbis: Εἶτα οἷον Ορους τινὰς ἀσκητικούς, ὡς ἐν ἑρωτήσει καὶ ἀποκρίσει προηγουμένους, ἐκτίθεται τὸν ἀριθμὸν πεντήκοντα [πέντε ]. Καὶ πάλιν συντομώτερον ἑτέρους ῎Ορους τιγ'. Deinde quasi Re gulas quasdam asceticas, interrogando ac respondendo propositas exponit, numero quinquaginta quinque: iterumque breviores alias trecentas tredecim. Si igitur veruin est Regulas simul et Constitutiones Basilio Magno tribui non posse, longe melius est atque præstabilius summum hunc virum Regularum auctorem facere, quam Constitutionum, cum ipsum Regulas composuisse affirment antiquissimi et gravissimi scriptores, Constitutiones autein a ³¹ Luc. xii, 47, 48. (a) Cass. In., in Præf. rem non erraturum puto, qui Regulas tanquam præstantissimas præstantissimo scriptori Basilio, Constitutiones vero monasticas tanquam mediocres mediocri cuivis auctori tribuet. Ac ne quis existimet Regulas falso dici eximias, nec verius monasticas Constitutiones dici mediocres, meminisse operæ pretium est, monasticas Constitutiones nusquam apud antiquos certo et indubitanter citari. Sane Rufinus et Cassianus, qui Regulas perspicue laudarunt, prorsus tamen de Constitutionibus siluere. Et quod magis mirabere, Photius, qui cæteroquin tam copiose de Asceticis locutus est, tamen ne unum quidem verbum de Constitutionum libro addidit, sic ut id opus aut non novisse, aut nullo loco habuisse videatur. Neque vero monasticas Constitutiones magis apud recentiores laudatas invenio, cum Regulæ tamen sæpe citentur. Profecto, si theologi, si alii scriptores ecclesiastici aliquid in Constitutionibus invenissent, quod siți alicui usui esse potuisset, eas crebro citassent: quod cum non fecerint, satis declararunt nihil ejus - modi in ipsis invenisse. Quare, ut dixi, consentaneum est rationi, Regulas uti egregias ascribi eruditissimo scriptori Basilio, Constitutiones veno (b) Cod. cxci, p. 493.

col. 105–106page 49 of 77

PG 31:105Η γάρ, ὅτι ὁ πολύτιμος μαργαρίτης πρὸς τὴν ὁμοίωσιν 295: Τούτου χάριν ἀπέστειλα τὸν ποθεινότατον ἡμῶν ἀδελφὸν, ἵνα καὶ τὸ πρόθυμον γνωρίσῃ, καὶ τὸ νωθρὸν διεγείρῃ. καὶ τὸ ἀντιτεῖνον φανερόν ἡμῖν καταστήσῃ. Πολλὴ γὰρ ἡ ἐπιθυμία καὶ ἰδεῖν ὑμᾶς συνηγμένους, καὶ ἀκοῦσαι περὶ ὑμῶν ὅτι οὐχὶ τὸν ἁμάρτυρον ἀγαπᾶτε βίον, ἀλλὰ μᾶλλον καταδέχεσθε πάντες, καὶ φύλακες τῆς ἀλλήλων ἀκριβείας εἶναι, καὶ μάρτυρες τῶν κατορθουμένων. Οὕτω γὰρ ἕκαστος καὶ τὸν ἐφ᾽ ἑαυτῷ μισθὸν τέλειον ἀπολήψεται, καὶ τὸν ἐπὶ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ προκοπῇ, ἂν καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ παρέχεσθαι ἡμᾶς ἀλλήλοις προσήκει, ἐκ τῆς συνεχούς ὁμιλίας και παρακλήσεως. Ξύλο τῆς ἐπουρανίου βασιλείας παρείληπται, ἣν ἀδύνατον ἡμῖν προσγενέσθαι ὁ τοῦ Κυρίου δείκνυσι λόγος, μὴ πάντα ὁμοῦ τὰ προσόντα ἡμῖν, καὶ πλοῦτον, καὶ δόξαν, καὶ γένος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν πολλοῖς περισπουδάστων πρὸς τὴν ἀνταλλαγὴν αὐτῆς προεμένοις. Τό, Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου, καὶ τὸν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι μὴ ἀποστραφῇς, ὥσπερ πει ρασμοῦ ἔχει τόπον, ὡς ἡ ἀκολουθία τῶν συνημμένων δείκνυσι. Καὶ εἰς πονηρούς ἐστι τὸ προστεταγμέ Εκ πάντων τῶν κατορθωμάτων, ἐὰν ἐν λείπῃ τινὶ, εἰ διὰ τοῦτο οὐ σώζεται; Ἵνα ἐν ἑνὶ μόνῳ δόξῃ παρ ακούειν, καὶ τοῦτο οὔτε διὰ ἔκνον, οὔτε διὰ καταφρά νησιν, ἀλλὰ δι' εὐλάβειαν καὶ τιμὴν τὴν περὶ τὸν Κύ ριον, ἐπὶ τούτῳ μόνῳ ἀκούει, Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ Πρῶτον μὲν εἰδέναι χρὴ, ὅτι ἐν τῇ Καινή Διαθήκη ταύτην τὴν διαφορὰν οὐκ ἔστι μαθεῖν. Μία γὰρ ἀπόφασις κατὰ πάντων ἁμαρτ τημάτων κεῖται, τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας. Δῆλον

PRAEFATIO. uti longe inferiores homini longe inferioris sortis. Η γάρ, ὅτι ὁ πολύτιμος μαργαρίτης πρὸς τὴν ὁμοίωσιν Magis autem ac magis in hac mea sententia confirmor, quoties Regulas Scripturarum testimoniis referciri cogito, cum tamen ejusmodi testimonia raro in monasticis Constitutionibus adhibeantur. Opus enim in quo passim Scripturæ citantur, auctorem decet Scripturarum peritissimum, qualem Basilium fuisse, si non ex antiquorum testimoniis, at certo tamen ex ipsius Basilii indubitatis scriptis cognosceremus: Constitutionum vero auctorem dici par est hominem qui, quantum ex ejus opere conjici potest, Scripturas non ita multum calleret. Maxime quoque ad rem facit quod legitur in Basilii epistola 295: Τούτου χάριν ἀπέστειλα τὸν ποθεινό τατον ἡμῶν ἀδελφὸν, ἵνα καὶ τὸ πρόθυμον γνωρίσῃ, καὶ τὸ νωθρὸν διεγείρῃ. καὶ τὸ ἀντιτεῖνον φανερόν ἡμῖν καταστήσῃ. Πολλὴ γὰρ ἡ ἐπιθυμία καὶ ἰδεῖν ὑμᾶς συνηγμένους, καὶ ἀκοῦσαι περὶ ὑμῶν ὅτι οὐχὶ τὸν ἁμάρτυρον ἀγαπᾶτε βίον, ἀλλὰ μᾶλλον καταδέ χεσθε πάντες, καὶ φύλακες τῆς ἀλλήλων ἀκριβείας εἶναι, καὶ μάρτυρες τῶν κατορθουμένων. Οὕτω γὰρ ἕκαστος καὶ τὸν ἐφ᾽ ἑαυτῷ μισθὸν τέλειον ἀπολήψεται, καὶ τὸν ἐπὶ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ προκοπῇ, ἂν καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ παρέχεσθαι ἡμᾶς ἀλλήλοις προσήκει, ἐκ τῆς συνεχούς ὁμιλίας και παρακλήσεως. Hanc ob causam desideratissimum fratrem nostrum misi, ut et alacres agnoscat, et tardos exstimulet, et nobis indicet reluctantes. Nam vehementer cupio tum videre vos coadunatos, tum hoc de vobis audire, quod ritam a testium conspectu remotam non amatis, sed potius singuli vultis et mutuæ vestræ diligentiæ et reTum præclare gestarum testes fieri. Ita enim unusquisque et propriam mercedem integram consequetur, et eam, quæ ex fratris progressu accedit: quam alter alteri tam verbis quam factis ex jugi congressu atque consolatione debemus conciliare. Hic igitur Basilii Jocus ad rem valde pertinet. Constat enim Regulas et Constitutiones in eo maxime inter se dissentire, quod in bis anachoretarum status probetur, in illis vero eorum vivendi genus acriter reprehendatur. Quare cum ex ea, quam Ξύλο citavi, epistola liqueat ncz probatum fuisse Basilio anachoretarum vivendi genus, ratio suadet, ut Regulæ, in quibus id vivendi genus non probatur, ei tribuantur, non autem Constitutiones, in quibus illud vitæ institutum prorsus probari vidimus. Ita enim et Basilius sibi ipse constabit, et Regulæ cum ejusdem epistolis in eo consentient, quod in his æque ac in illis anachoretarum vivendi ratio improbetur. τῆς ἐπουρανίου βασιλείας παρείληπται, ἣν ἀδύνατον ἡμῖν προσγενέσθαι ὁ τοῦ Κυρίου δείκνυσι λόγος, μὴ πάντα ὁμοῦ τὰ προσόντα ἡμῖν, καὶ πλοῦτον, καὶ δόξαν, καὶ γένος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν πολλοῖς περισπουδάστων πρὸς τὴν ἀνταλλαγὴν αὐτῆς προεμένοις. Planum est enim, regnum cœleste per pretiosam margaritam adumbrari: quod nos assequi non posse declarant Domini verba, nisi omnia simul quæ habemus, et divitias, et gloriam, et genus, et si quid aliud est, cujus studio desiderioque plerique teneantur, pro eo comparando deseramus. Hæc nisi explicentur, ut falsa sunt, ita nimiam severitatem præ se ferunt, cum vendi omnia ad salutem comparandam nihil necesse sit. Nec minus aspere loquitur auctor in Regulis brevioribus, quarum centesima prima sic incipit: Τό, Παντὶ τῷ αἰτοῦντί σε δίδου, καὶ τὸν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι μὴ ἀποστραφῇς, ὥσπερ πει ρασμοῦ ἔχει τόπον, ὡς ἡ ἀκολουθία τῶν συνημμέ νων δείκνυσι. Καὶ εἰς πονηρούς ἐστι τὸ προστεταγμέ vov, etc. Illud, ‹ Omni petenti te tribue, et volentem a te mutuum accipere ne averseris ", est loco quasi tentationis, quemadmodum eorum, quæ prosime sequuntur, series declarat. Atque præceptum illud datum est in improbos, etc. Et hæc quoque expositione indigent. Alioquin enim sequeretur improbos esse eos omnes, qui sua bona non vendiderunt, quandoquidem improborum nomine hic intelliguntur ejusmodi homines, qui facultatibus suis non renuntiarunt. Verba Græca interrogationis 233 sunt hæc: Εκ πάντων τῶν κατορθωμάτων, ἐὰν ἐν λείπῃ τινὶ, εἰ διὰ τοῦτο οὐ σώζεται; Εx omnibus recte factis si vel unum desit aluzi, num propierea salutem non consequitu•: Cui quæstioni respondens auctor, sic scripsit: Ἵνα ἐν ἑνὶ μόνῳ δόξῃ παρακούειν, καὶ τοῦτο οὔτε διὰ ἔκνον, οὔτε διὰ καταφρά νησιν, ἀλλὰ δι' εὐλάβειαν καὶ τιμὴν τὴν περὶ τὸν Κύ ριον, ἐπὶ τούτῳ μόνῳ ἀκούει, Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ· ubi (Petrus) in uno duntaxat visus est non obedire, atque hoc neque ob segni» tiem, neque ob contemptum, sed propter reverentiam et honorem Domini, ob id solum audit, ‹ Si non lavem te, non habes partem mecum ".. Quod hic divis tur, fore, ut quis salutem non consequatur, si veľ unum recte factum omiserit, id, nisi interpretere, plus justo severum est, potestque ad desperationem adducere. Rogatus scriptor, quomodo cum iis agen™™ dum sit, qui devitant graviora peccata, patrant vero leviora indiscriminatim, ita respondet, ut omnia peccata æqualia efficere videatur: quod ut falsum, ita asperum esse nemo diffitebitur. Ejus autem hæc sunt verba (reg. 263): Πρῶτον μὲν εἰδέναι χρὴ, ὅτι ἐν τῇ Καινή Διαθήκη ταύτην τὴν διαφορὰν οὐκ ἔστι μαθεῖν. Μία γὰρ ἀπόφασις κατὰ πάντων ἁμαρτ τημάτων κεῖται, τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας. Primum quidem nosse oportet hanc diferentiam (peccatorum) st Joan. Iill, 8. 41. Satis quidem ex dictis constat Regularum anctorem nonnunquam videri paulo severiorem: sed tamen, quoniam ita expedit, ejus rei aliquot exempla rursus hoc loco proferam. Cum igitur in majoribus Regulis protulisset illud Matthæi: Simile est regnum calorum homini negotiatori, quærenti bonas margaritas, inventa autem pretiosa margarita abiit s. etc. sic persequitur (reg. 8, n. 2): Δῆλον * Matth. III, 45 seqq. * Luc. vi, 30, 29. PATROL. GR. XXXI. '

col. 107–108page 50 of 77

PG 31:107συγγνώμη τις ίσως παρὰ τοῦ Θεοῦ γένοιτο· τῷ δὲ έξεπίτηδες τὰ χείρω προελομένῳ οὐδεμία παραίτησις τὸ μὴ οὐχὶ πολλαπλασίω τὴν κόλασιν ὑποσχεῖν. Ὥστε καλλωπιστὴν εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι, ὁμοίως αἰσχρὸν ἡγεῖσθαί φημι δεῖν τοὺς τοιούτους, ὡς τὸ ἑταιρεῖν, ἢ ἀλλοτρίοις γάμοις ἐπιβουλεύειν. τῷ μὲν ἀκουσίως τοῦ προσήκοντος ἁμαρτόντι κἂν 50): Τίς ἐστιν ὁ πλεονέκτης; Ο μὴ ἐμμένων τῇ αὐταρκείᾳ. σας, ὡς σὺ φής, οὔτε ἐμοίχευσας, οὔτε ἔκλεψας, οὔτε κατεμαρτύρησάς τινος μαρτυρίαν ψευδῆ, ἀνόνητον σεαυτῷ ποιεῖς τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν, μὴ προστιθεὶς τὸ λείπον, δι' οὗ μόνου δυνήσῃ εἰσελθεῖν εἰς τὴν

συγγνώμη τις ίσως παρὰ τοῦ Θεοῦ γένοιτο· τῷ δὲ έξεπίτηδες τὰ χείρω προελομένῳ οὐδεμία παραίτησις τὸ μὴ οὐχὶ πολλαπλασίω τὴν κόλασιν ὑποσχεῖν. Enim. vero qui a recto decoroque non voluntarie aberrarit, forte veniam aliquam obtinebit a Deo: qui vero fuerit consulto mala amplexus, implacabiliter supplicia longe majora perferet. Hæc qui legent, iis, nisi caveant, facile in mentem veniet, horum verborum banc esse sententiam, qui non voluntarie peccaverit, eum fortasse veniam consecuturum; qui autem consulto et voluntarie, nihil ei spei relinqui, sed omnem pœnitentiæ locum prorsus adimi: quod non modo plus æquo severum est, sed falsum, et a Basilii mente remotissimum. Eodem illo ex libello rursus pauca subjiciam. Sunt autem hujusmodi (ibid.): Ὥστε καλλωπιστὴν εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι, ὁμοίως αἰσχρὸν ἡγεῖσθαί φημι δεῖν τοὺς τοιούτους, ὡς τὸ ἑταιρεῖν, ἢ ἀλλοτρίοις γάμοις ἐπιβουλεύειν. Quare cincinnatum esse et appellari, æque turpe censendum dico atque scortari, aut alienis nuptiis insidiari Certe, cum ita locutus est Basilius, rem exaggerasse dici merito potest. Nam aliud multo est, cincinnatum esse appellarique, et aliud scortari, aut alienis nuptiis insidiari. Ex quibus omnibus liquet Basilium, cum animarum salus ageretur, naturali quodam impetu quasi abreptum, raro quidem, sed nonnunquam tamen aliqua dixisse, quæ, nisi explicentur, severiora aut sunt, aut videri possunt. Itaque quisquis rationem sequi voluerit, Regulas potius Basilio tribuet, quarum in nonnullis major quædain severitas apparet, quam monasticas Constitutiones, in quibus ejusmodi severitatis ne vestigium quidem ullum exstat. Ita enim constabit Basilium, cum de moribus sermonem haberet, semper sui similem fuisse qui scilicet ubique tam in Regulis quam in aliis suis scriptis nonnunquam se paulo severiorem ostenderit. Neque tanien propterea statim reprehendendus est vir summus, cum ejus verba quilibet paulummodo perspicacior in bonam partem interpretari facile possit. in Novo Testamento non reperiri. Una namque ha- τῷ μὲν ἀκουσίως τοῦ προσήκοντος ἁμαρτόντι κἂν betur sententia adversus quælibet peccata, cum Dominus dicat, Qui facit peccatum, servus est peccati". Et quod molestius videbitur, auctor ita imprudenter scripsisse credi vix potest, cum in regula quarta non dissimilia jam dixisset. Ex quibus ‘omnibus colligi potest auctorem, nisi ejus verba ·recte intelligantur, severiorem videri merito posse. Quare si difficilia quædam Regularum loca incaute legeris, facile credas, Combefisii exemplo, quemvis alium potius earum auctorem esse, quam Basilium: ɓed si quispiam ejus'nodi locorum sententiam rite ét scrutatus fuerit et assecutus, nihil asperius aut durius in ipsis inveniet, sibique plane persuadebil severitatem illam in nullum alium magis convenire, quam in Basilium, qui eo ingenio erat, ut cum dogma aliquod explanare sibi non proposuisset, aliquando liberius severiusque loqueretur. Nam in rebus ad mores pertinentibus, nonnunquam minus, ut ita dicam, attendebat ad verba quibus uteretur, quam ad audientium salutem, ad quam quemque, quacunque ratione posset, perducere conabatur. Nunc e Basilii orationibus exempla aliqua subdam, ut cum iis, quæ retuli, Regularum locis possint comparari. Basilius igitur cum illud Lucæ, Destruam horrea mea, et majora ædificabo, explanaret, ita loculus est (tom. II, p. 50): Τίς ἐστιν ὁ πλεονέκτης; Ο μὴ ἐμμένων τῇ αὐταρκείᾳ. Quis avarus est? Qui rebus quæ satis sunt, contentus non est. Quod ita breviter ac simpliciter dictum perferret. Nam, si ita est, pauci erunt, qui avari non sint. Longe gravius est quod sequitur. Cum enim Basilius in quadam oratione sermonem instituisset de eo adolescente, cui, ut est apud Matthæum, Dominus dixerat: Vende guæ habes, et da pauperibus ***, tum demum ipsum ita alloquitur (tom. II, p. 51): El yàp oux EpóvEUσας, ὡς σὺ φής, οὔτε ἐμοίχευσας, οὔτε ἔκλεψας, οὔτε κατεμαρτύρησάς τινος μαρτυρίαν ψευδῆ, ἀνόνητον σεαυτῷ ποιεῖς τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν, μὴ προστι θεὶς τὸ λείπον, δι' οὗ μόνου δυνήσῃ εἰσελθεῖν εἰς τὴν Baochelav zou Bɛoù. Etenim, si non occidisti, ut ais, neque adulterium commisisti, neque furatus es, neque contra quempiam falsum testimonium dixisti: nihilominus tamen adhibitam in his ugendis diligentiam tibi infructuosam efficis, qui quod reliquum est non adjicias, quo solo possis in Dei regnum ingredi. Et vero quisquis audit illud: Nihilominus tamen adhibitain in his diligentiam tibi infructuosam efficis, qui quod reliquum est non adjicias, quo solo possis in Dei regnum ingredi, statim, nisi attentior sit, sibi in animum inducit Basilium hoc dicere voluisse, fieri non posse, ut quis in regnum cœlorum ingrediatur, nisi fecerit quod huic adolescenti deerat, hoc est, nisi omnia sua vendiderit, dederitque pauperibus quod nimis austerum esse vident omnes. Addam locum quemdam e sermone De legendis libris gentilium (tom. II, p. 181), ubi ita legitur: 'Q * Joan. viii, 34. *** Matth. xix, 21. 42. Quod jam attinet ad ipsam scribendi rationem, ingenue fatebor Regulas, si eloquentia specletur, a cæteris Basilii operibus nonnihil differre: sed hæc diversitas, cum rei argumentum ita postularet, neminem movere debet. Non enim decebat in monasticis Regulis conscribendis uti grandiori stylo, sed simpliciore, quique ad res, que tractarenquæ tur, aptior esset atque accommodatior. Ego igitur Regulas, si cum reliquis Basilii scriptis comparentur, minus elegantes esse non nego quidem: sed tamen contendo ipsas non indignas esse, quæ eloquentissimo scriptori ac facundissimo tribuantur. Et vero quid in Regularum stylo vel morosis displicere possit, non video. Fluit ubique oratio libere ac suaviter. Ut verborum abundantia scriptorem copiosissimum fuisse aperte ostendit, ita eorum

col. 109–110page 51 of 77

PG 31:109254: Ωσπερ οὖν τὸ ἀργύριον ἀκολουθίαν ἔχει τοῖς τραπεζίταις δίδοσθαι εἰς πορισμὸν, εἰσὶ γὰρ, ὡς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔγνων, οἱ ὑπο δεχόμενοι καὶ τοῦτο ποιοῦντες, οὕτως, ταῦτα κατωρθώθη Χριστοῦ χάριτι καὶ ἐν ἀνδράσι καὶ ἐν γυναιξί, πίστει τῇ εἰς τὸν Κύριον γνησία. καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον, τὰ μὲν οὖν περί... ἐπὶ 4): Καὶ περὶ μὲν τῆς εἰς Θεὸν ἀγάπης τοσαῦτα. Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ παρα δίδωσιν ἴσως ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος. ζεσθαι δὲ περὶ αὐτῶν ἐπὶ δικαστηρίων ἐξωτικῶν ἀπηγόρευσεν ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος, δι' ὧν φησι· Τῷ 5): Πρόσκειται δὲ ἐν πολλοῖς τῶν ἀντι γράφων, Καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ξηρά· ἅπερ οὔτε τινὲς τῶν λοιπῶν ἐκδεδώκασιν ἑρμη νέων.... τὰ τοίνυν ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων ὠβέλισται. Εν πολλοῖς μέντοι τῶν ἀντιγράφων προσκείμε ρασήμαντον καταλίπωμεν, ὅτι ἄλλοι τῶν ἑρμηνέων, οἱ καιριώτερον τῆς σημασίας τῶν Ἑβραϊκῶν καθικόμενοι, Εκτήσατό με, ἀντὶ τοῦ, ῎Εκτισεν, ἐκδεδώ 251): Ως μὴ εἶναι πρόσταγμα, Ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον, ἀράτω, ἤτοι ἀρεῖ (οὕτω γὰρ καὶ τὰ πολλὰ τῶν ἀντιγράφων ἔχει), ἀλλὰ προφητείαν προλέ τὸν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, οἱ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευ καὶ σωφροσύνη παρὰ σοὶ κρίνεται, καὶ ὑψηλὸς προ καθέζετα! σου ὁ νοῦς πεπιστευμένος τὸ δικαστήριον.

PREFATIO. delectus constructioque dubitare non sinit quin ‹ Ei qui vult tecum in judicio contendere,› etc. Loca Idem disertissimus fuerit. Quid plura? nobis facit earum rerum optimus judex Photius. Ubi enim de Asceticis Basilii loquitur, ita scribit (a): In his tamen duobus libris non semper ad emphasim recurrit. Statim enim primus liber nihil præ se fert tale, nisi quod semel alicubi per reticentiam malum omen avertat. Nam ad cætera quod attinet, valde ibi est firmus, et æque purus atque dilucidus, perque duos hosce libros decurrit simplicior quidam et perfamiliaris sermo ac compositio, ad vulgi aures comparata alque demissa, et ad solam demum auditorum salutem intenta. Græca videre qui cupiet, ea superius legere poterit (num. 27). Sed hæc generatim dicta sunt: nunc de certis quibusdam notis, e quibus Basilium Regularum auctorem esse cognosci possit, disseramus. Hanc dicendi formulam, ego vidi, aut ego nori, Basilio perfamiliarem fuisse jam monui (b). Invenitur autem et in Regulis quoque ea ipsa scribendi ratio; ob idque Basilius earum legitimus parens esse jure putandus est. Ita igitur in regula 254 scriptum invenitur: Ωσπερ οὖν τὸ ἀργύριον ἀκολουθίαν ἔχει τοῖς τραπεζίταις δίδοσθαι εἰς πορισμὸν, εἰσὶ γὰρ, ὡς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔγνων, οἱ ὑποδεχόμενοι καὶ τοῦτο ποιοῦντες, οὕτως, etc. Quemadmodum igitur pecunia solet nummulariis ad quæstum dari(sunt enim, utego Alexandriæ novi, qui recipiant, et idipsum peragant), sic, etc. Et alibi cum de quibusdam rebus, quæ sponte naturæ fiunt, verba fecisset, persecutus est hoc modo (reg. 309): 'Eyw ôề žyvwv, ötɩ ταῦτα κατωρθώθη Χριστοῦ χάριτι καὶ ἐν ἀνδράσι καὶ ἐν γυναιξί, πίστει τῇ εἰς τὸν Κύριον γνησία. Ego autem novi hæc Christi gratia completa fuisse tam in viris tum in ſeminis, per genuinam in Dominum fidem (c). Cum in tomo primo de ultimis duobus in Eunomium libris disputaremus, adnotavimus Basilium, si quid aut probasset, aut confulasset, aut explanasset, ita orationem concludere solitum, καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον, τὰ μὲν οὖν περί... ἐπὶ tocoûtov, aut alio simili modo. Paria autem in Regulis invenimus, in quibus sic legitur (reg. 2 fus., n. 4): Καὶ περὶ μὲν τῆς εἰς Θεὸν ἀγάπης τοσαῦτα. Sed hactenus de dilectione Dei. Quando autem semnel Basilii in Eunomium libris usus sum, ex his aliud argumentum petam. Igitur, cum initio libri tertii significare vellet Scripturam sacram, ita locutus est: Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ παραδίδωσιν ἴσως ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος. Dignitate quidem [Spiritum] secundum esse a Filio tradit fortasse pietatis sermo. Secus autem in regula nona majore non legitur, ubi ita scriptum est (pag. 351): Aixáζεσθαι δὲ περὶ αὐτῶν ἐπὶ δικαστηρίων ἐξωτικῶν ἀπηγόρευσεν ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος, δι' ὧν φησι· Τῷ félorii coi xpiðñrai, etc. Sed cum ipsis pro tribunali externo litigare vetat pietatis sermo, his verbis: * Luc. xx11. 36. (a) Cod. cxcı, p. 493. (b) Leg. n. 29. Ꭰ quædam Scripturæ diverse ab interpretibus versa fuisse non raro monet Basilius. Exempli causa, sic in opere Sex dierum scriptuin invenitur (hom. 4 in Hex., n. 5): Πρόσκειται δὲ ἐν πολλοῖς τῶν ἀντιγράφων, Καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν, καὶ ὤφθη ξηρά· ἅπερ οὔτε τινὲς τῶν λοιπῶν ἐκδεδώκασιν ἑρμη νέων.... τὰ τοίνυν ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων ὠβέλισται. Additum est tamen in multis exemplaribus, ‹ Et congregata est aqua, quæ sub cœlo erat, in congregationes suas, el apparuit arida. › Quæ sane verba nulli ex reliquis interpretibus tradidere.... Notata sunt igitur obelo exemplaria accuratiora. Basilius, cum psalmum vicesimum octavum coram populo explanaret (tom. I, pag. 114), eodem modo locutus est: Εν πολλοῖς μέντοι τῶν ἀντιγράφων προσκείμε vov ɛupoɲɛv tó, etc. In multis autem exemplaribus additum reperimus illud, etc. Insigne aliud exemplum proferam e secundo in Eunomium libro (num. 20), ubi ita legitur: Téws ye µǹv µŋdè èxeïvo ánaρασήμαντον καταλίπωμεν, ὅτι ἄλλοι τῶν ἑρμηνέων, οἱ καιριώτερον τῆς σημασίας τῶν Ἑβραϊκῶν καθικόμενοι, Εκτήσατό με, ἀντὶ τοῦ, ῎Εκτισεν, ἐκδεδώxasıv. Interim tamen neque illud silentio prætereamus, interpretes alios, qui convenientius Hebraicarum vocum sententiam assecuti sunt, pro creavit, › edidisse ‹ possedit me.» Et ne longus sim, omitto sciens, quæ leguntur in homilia prima in Hexaem. num. 6; item quæ scripta sunt in homilia in psalmum quadragesimum quartum, num. 4. Fit autera quoque in Regulis mentio illius in Scripturarum interpretatione varietatis. In his enim ita scriptum est (reg. 251): Ως μὴ εἶναι πρόσταγμα, Ἀλλὰ νῦν ὁ ἔχων βαλάντιον, ἀράτω, ἤτοι ἀρεῖ (οὕτω γὰρ καὶ τὰ πολλὰ τῶν ἀντιγράφων ἔχει), ἀλλὰ προφητείαν προλέ yovto; toŭ Kuplov, etc. Ita ut illud, ‹ Sed nunc qui habet sacculum, tollat, › seu ‹ tollet **, (sic enim etiam mulla exemplaria habent), non sit quoddam præceptum, sed vaticinium Domini, qui prænuntiabat futurum, etc. Has dicendi formulas, τὸν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, οἱ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευ µévoɩ, et alias id genus in Regulis sæpius occurrere aliquanto ante ostendimus (d). Principium autem Proverbiorum exponens Basilius eodem loquendi genere usus est, hoc modo (pag. 106): Olov mopvela καὶ σωφροσύνη παρὰ σοὶ κρίνεται, καὶ ὑψηλὸς προκαθέζετα! σου ὁ νοῦς πεπιστευμένος τὸ δικαστήριον. Exempli causa, scortatio et pudicitia apud te judicantur, et excelsa tua mens ejusmodi judicio sibi commisso præsidet. Decet igitur non Constitutiones, sed Regulas Basilio Magno tribui, cum in his Basiliani styli multa monimenta exstent, in illis autem nihil tale usquam compareat. Neque hoc mihi credi postulo, sed Constitutionum librum attents oi (c) Præf. n. 72. (d) Leg. n. 38.

col. 111–112page 52 of 77

PG 31:111ὁμοίωσιν τῆς ἐπουρανίου βασιλείας παρείληπται, εν ἀδύνατον ἡμῖν προσγενέσθαι ὁ τοῦ Κυρίου δείκνυσι λόγος, μὴ πάντα ὁμοῦ τὰ προσόντα ἡμῖν, καὶ πλού τον, καὶ δόξαν, καὶ γένος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν πολλοῖς περισπουδάστων πρὸς τὴν ἀνταλλαγὴν αὐτῆς προ 51): Εἰ γὰρ οὐκ ἐφόνευσας, ὡς σὺ φής, οὔτε ἐμοίχευσας, οὔτε ἔκλεψας, οὔτε κατεμαρτύρησάς τι Δῆλον γὰρ, ὅτι ὁ πολύτιμος μαργαρίτης πρὸς τὴν νος μαρτυρίαν ψευδῆ, ἀνόνητον σεαυτῷ ποιεῖς τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν, μή προστιθεὶς τὸ λεἶπον δι' οὗ μόνου δυνήσῃ εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ γμένοι εἰσὶ τῷ κοινῷ βίῳ· οὐδεὶς ἡμῖν κοινὸς πρὸς αὐτοὺς λόγος, τοῖς τὸ εὔσχημον καὶ εὐπάρεδρον τῷ Κυρίῳ ἀπερισπάστως κατορθοῦν ἐσπουδακόσι.

ac diligenter legi velim: quod qui fecerit, ita, ut ὁμοίωσιν τῆς ἐπουρανίου βασιλείας παρείληπται, εν dixi, rem esse, suis oculis cernet. 45. Scio aliter sentire doctissimum virum Combefisium sed quod pro firmo argumento attulit, Regulas aliquando severiores videri, id nostræ opinioni magis favere quam officere arbitror. Basilius enim, ut ex dictis (a) constat, in aliis quoque scriplis suis se præstitit eum, qui aliquando severior ſuisse credi possit: sed ita tamen, ut, si verborum ejus vera sententia intelligatur, nihil omnino neque in Regulis, neque in aliis ipsius lucubrationibus aut prædurum aut Stoicum inesse perspicuum sit. Fateor igitur non in Regulis modo, sed in aliis etiam quibusdam Basilii scriptis difficilia quædain loca reperiri: sed non propterea facile adducar, ut eas adulterinas esse putem. Cur enim, quæso, in spuriis ponerentur Regulæ nomine severitatis in cujusdam majoris, alia vero illa Basilii scripta, quibus non minores difficultates occurrunt, pro veris haberentur? Cur rursus suspectæ erunt Basilii Regulæ ob difficiles quosdam locos, aliorum vero sanctorum Patrum libri, in quibus loci aut æque difficiles, aut etiam difficiliores inveniuntur, carebunt suspicione? Et alioqui levia sunt, quæ vir doctissimus.Combefisius opponit, et talia, qualia in scholis publicis quotidie proponi solent, quæque qua facilitate objiciuntur, eadem vel ab adolescentibus solvuntur. Quare cum eruditissimus vir Tillemontius (b) Combefisii argumenta legisset, eorumἀδύνατον ἡμῖν προσγενέσθαι ὁ τοῦ Κυρίου δείκνυσι λόγος, μὴ πάντα ὁμοῦ τὰ προσόντα ἡμῖν, καὶ πλού τον, καὶ δόξαν, καὶ γένος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν πολλοῖς περισπουδάστων πρὸς τὴν ἀνταλλαγὴν αὐτῆς προ ɛµévoiç. Planum est enim regnum cœleste per pretio - sam märgaritam adumbrari: quod nos assequi non posse declarant Domini verba, nisi omnia simul quæ habemus, et divitias, et gloriam, et genus, et si quid aliud est, cujus studio desiderioque plerique teneantur, pro eo comparando deseramus. Combefisius vero boc modo (c): Videtur istis satis aperte auclor e regno cœlorum excludere, qui non renuntient omnibus, nec paupertatem evangelicam amplexentur, quod Patres Gangrenses merito damnarunt. Est ergo ille pretiosus lapis omnibus coemendus, perfectio illa sub consilio a Christo proposita, ut et virginitas; non ipsa absolute vita æterna aut pietas Christiana. Combefisium autem si meminisset eorum quæ prius dixisset, talia non scripturum fuisse puto. Cum enim in ea oratione, quam Basilius in divites habuit, aliquid simile legisset, ita respondit, ut ejus responsio ad hunc Regularum locum optime accommodari possit. Basilii autem verba, quæ jam antea retuli, hic rursus edenda judicavi. Ubi igitur oratorum optimus Basilius verba facit de eo adolescente, cui a Domino dictum fuerat, Vende quæ habes, et da pauperibus ", sic scribit (tom. II, pag. 51): Εἰ γὰρ οὐκ ἐφόνευσας, ὡς σὺ φής, οὔτε que cuique respondere statuisset, ita respondit, ut ἐμοίχευσας, οὔτε ἔκλεψας, οὔτε κατεμαρτύρησάς τι mirari se non raro significaverit, tam levia ab homine docto serio proponi potuisse. Etsi autem Tillemontii libri rari non sunt, quoniam tamen fortasse ad manum non omnibus erunt, speciosioribus Combefisii argumentis breviter hoc Joco respondere mihi visum est: quod eo libentius faciam, quia in variis responsionibus novi aliquid inveniri solet. Sed antequam ultra progrediar, annotare libet Combefisium, cum Eustathium Sebastenum Regularum auctorem esse sibi semel falso persuasisset, sibi persuasisse non verius, eumdem illum Eustathium ob earum Regularum perversam doctrinam in concilio Gangrensi condemnatum fuisse: sed quod pro certo vir doctissimus habuit, id valde incertum est. Sunt enim qui dicant sermonem in concilio Gangrensi de alio Eustathio haberi, quorum antesignani sunt eruditissimi viri Baronius, Blondellus et Dupinus. Sed cum hæc quæstio hujus loci non sit, mihi satis esse existimavi, si ea de re monuissem. Jam ergo ad propositum me refero; ipsaque Combefisii verba, quibus regulam octavam majorem oppugnat, hoc loco exscribere non pigebit. Primum autem Basilii, deinde Combefisii verba subjiciam. Basilius igitur ita loquitur (pag. 350): Δῆλον γὰρ, ὅτι ὁ πολύτιμος μαργαρίτης πρὸς τὴν 37 Matth. XIX, (a) Leg. n. 41. Vie de saint Basile, pag. 638. νος μαρτυρίαν ψευδῆ, ἀνόνητον σεαυτῷ ποιεῖς τὴν περὶ ταῦτα σπουδήν, μή προστιθεὶς τὸ λεἶπον δι' οὗ μόνου δυνήσῃ εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Oɛo. Etenim si non occidisti, ut ais tu, neque adulterium commisisti, neque furatus es, neque contra quempiam falsum testimonium dixisti, nihilominus tamen adhibitam in his agendis diligentiam tibi infructuosam efficis, qui quod reliquum est non adjicias, quo solo possis in Dei regnum ingredi. In quem locum doctissimus vir Combefisius (t. I, pag. 115) hæc notavit: Durior, inquit, propositio, si intelligas de æterna salute, nec exponas in præparatione animi. Ego igitur dico quoque duriora esse quæ Basilius in regula octava majore scripsit, si intelligus de æterna salute, nec exponas in præparatione animi, sed si ejus verba exponas in præparatione animi, ea affirmo duriora non esse. Reprehenduntur quoque a Combefisio, quæ in regula tricesima secunda de parentibus ac cognatis leguntur. Ibi autem ita scriptum est (pag. 375): El dè èµmendeγμένοι εἰσὶ τῷ κοινῷ βίῳ· οὐδεὶς ἡμῖν κοινὸς πρὸς αὐτοὺς λόγος, τοῖς τὸ εὔσχημον καὶ εὐπάρεδρον τῷ Κυρίῳ ἀπερισπάστως κατορθοῦν ἐσπουδακόσι. Quod si implicati sunt vita communi, nulla res cum eis nobis communis est, qui honestum decorumque servare, et assidue Deo cohærere studemus, citra ullam (c) Basil, recens, tom. II, pag. 165.

col. 113–114page 53 of 77

PG 31:113μένους ἀνακρίνεσθαι δεῖ, εἰ ἐκ συμφώνου τοῦτο ποιοῦσι κατὰ τὴν διαταγὴν τοῦ Ἀποστόλου. Τοῦ γὰρ ιδίου σώματος, φησίν, οὐκ ἐξουσιάζει, καὶ οὕτως ἐπὶ πλειόνων μαρτύρων δέχεσθαι τὸν προσερχόμε Εἰ δὲ διαστασιάζοι τὸ ἕτερον μέρος, Καὶ τοὺς ἐν συζυγίᾳ δὲ γάμου τοιούτῳ βίῳ προσερχο κοινῷ βίῳ, καὶ διαμάχοιτο, ἔλαττον φροντίζον τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, μνημονευέσθω ὁ ᾿Απόστολος λέγων, Ἐν δὲ εἰρήνῃ κέκληκεν ἡμᾶς ὁ Θεός· καὶ πληρούσθω τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου εἰπόντος· Εἴ τις ἔρχεται πρὸς μὲ, καὶ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα, καὶ τὴν γυναῖκα, καὶ τὰ τέκνα, καὶ τὰ λοιπὰ, οὐ δύναταί μου εἶναι μαθητής.

μένους ἀνακρίνεσθαι δεῖ, εἰ ἐκ συμφώνου τοῦτο ποιοῦσι κατὰ τὴν διαταγὴν τοῦ Ἀποστόλου. Τοῦ γὰρ ιδίου σώματος, φησίν, οὐκ ἐξουσιάζει, καὶ οὕτως ἐπὶ πλειόνων μαρτύρων δέχεσθαι τὸν προσερχόμεvov. Atque ii etiam qui matrimonio conjuncti, ad hujusmodi vitæ genus accedunt, interrogandi sunt, an mutuo consensu id efficiant, ex Apostoli præcepto: ‹ Nam, inquit, sui corporis potestatem non habet ***, › sicque qui accedit, coram pluribus testibus recipiendus est: quæ verba retulimus, non quod de his ulla controversia sit, sed quod ad respondenduin necessaria esse videantur. Gravia sunt et difficilia quæ sequuntur. Ita igitur Basilius reliqua persequitur: Εἰ δὲ διαστασιάζοι τὸ ἕτερον μέρος, mentis aberrationem: quæ verba valde improbat is, Καὶ τοὺς ἐν συζυγίᾳ δὲ γάμου τοιούτῳ βίῳ προσερχο quem sapius dixi, vir eruditissimus Combefisius (a). Porro, inquit, istud de parentibus qui implexi sint zỷ κοινῷ βίῳ, id est, qui seculari militia vivant, quod rec visendi, nec recipiendi, nec juvandi, quasi jam liberis in cœnobio monachi vitam agentibus nihil illi attineant, unum videtur et maximum ex damnatis in concilio Gangrensi. Honorandi semper parentes, ac cum egeant, quibus liceat, fovendi; síve in vita xarà Cɛóv, quam sic monachorum auctor vocat, sive in communi et sæculi vita, ac vel ipsa non prorsus laudabili; quantum tamen status ipse patitur. Legi quoque potest Combefisii nota in regulam 190, ubi vir doctus in Regularum auctorem multo vehementius invehitur. Recte autem et vere adnotavit eruditissimus vir Tillemontius, aut æqualia, aut etiam se- καὶ διαμάχοιτο, ἔλαττον φροντίζον τῆς πρὸς Θεὸν veriora in capite vicesimo Constitutionum inveniri: quod ne ipsum quidem Combefisium latuit. Cum enim ad id caput venisset, vidissetque nullam ibi neque parentum, neque cognatorum rationem haberi, ita scripsit: Nescio an satis Evangelio consomet tanta hæc parentum abdicatio, si quid extreme laborantibus monachus opis præstare possit. Nunc ergo a Combefisio, si viveret, libenter quærerem, car ille parentum quasi contemptus impedierit quin Regularum Basilium auctorem faceret, non autem impedierit quin eidem tribueret Constitutionum librum, cum in utroque opere parentum jura pariter violari videantur. Et alioqui non est timendum, ne unquam in liberorum animis penitus exstinguatur amor parentum, cum ex sese phoenicis in modum semper renascatur. Quod in regula centesima prima vituperatur, improbos vocari eos, qui non omnia bona sua vendiderunt, id leve est, et nullius momenti. Improbi enim dicuntur non proprie, sed quod minus probi sint, minusque perfecti. Omisi, quod minime decuit, aliud Combeſisii argumentum. Conqueritur igitur vir doctus, sanctiores matrimonii leges prorsus in regula duodecima prolixiore abrogari. Ipsius hæc sunt verba: Non potest dici clarius aliquid ad vim illam, quam Eustathiani adhibebant conjugiis, ut pugnantem alterum conjugem, vi omni ad alteri volenti renuntiare assentiendum cogerent, aut etiam illo invito renuntiantem reciperent; quod nihil subjectione ad Deum, nihil obedientia præstabilius; meritoque damnarunt Patres Gangrenses. Sane virum ab uxore non discedere, Dei præceptum est; castitatem præferre altero conjugum invito, non Dei jussis parere est, eique subjici, sed palam pugnare: nisi cum ratum duntaxat conjugium est, nec ea plene conjugum mutua servitus coivit: qua de re nihil auctor cogitavit; sed vim absolute conjugiis, quasi Deo jubente divortium àoxhoɛws prætextu, faciendam admittit. Audivimus Combefisium: nunc Basilium audiamus, qui sic loquitur (reg. 12 fus.): *• { Cor. vii, 4. 38 ibid. 15. * Luc. xiv, 26. (a) Comb. in Basil. recens. tom. II, pag. 77, εὐαρεστήσεως, μνημονευέσθω ὁ ᾿Απόστολος λέγων, Ἐν δὲ εἰρήνῃ κέκληκεν ἡμᾶς ὁ Θεός· καὶ πληρού σθω τὸ πρόσταγμα τοῦ Κυρίου εἰπόντος· Εἴ τις ἔρχεται πρὸς μὲ, καὶ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα, καὶ τὴν γυναῖκα, καὶ τὰ τέκνα, καὶ τὰ λοιπὰ, οὐ δύναταί μου εἶναι μαθητής. Quod si dissential altera pars, repugnetque, quod minus sollicita sit, quomodo placeat Deo, in mentem veniat Apostoli, qui dicit: ‹ In pace autem vocavit nos Deus; atque impleatur præceptum Domini, qui dixit: ‹ Si quis venit ad me, et non odit patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, etc., non potest meus esse discipulus ". › Ex quibus perspici potest omnes quidem recipi debere in monasterio de Basilii sententia, tam eos qui consentientibus uxoribus accedunt, quam eos, quorum uxores repugnant: sed non eodem modo. Illi enim ita recipiebantur, ut Basilius testes adhiberi vellet: hi vero cum reciperentur, testes adesse necesse non erat, utpote quorum Basilius mentionem non faciat. Unde autem hoc? nisi quia priores ad professionem admittebantur, sic non eis amplius e monasterio egredi liceret; ob idque intererant testes, ut si quando vota sua irrita facere vellent, hominum qui adfuissent testimonio retinerentur: alios vero coram testibus recipi Basilius non jubebat, quod non ad professionem admitterentur, sed ad exercitationem. Aliud autem multo est, admitti ad professionem, et aliud, ad exercitationem. Etenim semel qui professus est, non est amplius sui juris: qui vero exercitationis causa in monasterium introivit, non propterea sui juris esse desinit, sed, si ita lubet, egredi potest. Hanc autem Basilii sententiam fuisse, nemo, opinor, homo, qui ejus verba attente legerit, negabit. Cur enim, quæso, rogari voluisset, an mu tuo consensu id efficiant, si omnes ex æquo recipi debere credidisset? Interrogabantur autem ut, si uxores consentire constaret, profiterentur; sin minus, admitterentur quidem ad exercitationem

col. 115–116page 54 of 77

PG 31:115518): "Ολως δὲ, εἰ ἐπιτρεπόμεθα λέγειν μια χρὸν καὶ μέγα ἁμάρτημα, ἀναντίῤῥητον ἔχει τὴν ἀπόδειξιν, ἑκάστῳ μέγα εἶναι τὸ ἑκάστου κρατοῦν, καὶ μικρὸν τοῦτο, οὗ ἕκαστος κρατεῖ..... Δεῖ οὖν ἐπὶ παντὸς ἁμαρτάνοντος οιονδήποτε ἁμάρτημα, φυλάσσειν τὸ κρῖμα τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι "Αν ἁμάρτη εἰς σὲ ὁ ἀδελφός σου, ὕπαγε, ἔλεγξον αὐτὸν με 354): Ἡμεῖς δὲ ἔγνωμεν ἐν πολλοῖς πολλάκις καὶ διὰ συντόνου προσευχῆς καὶ νηστείας ἀνενδότου, τὸν σκοπὸν τῆς ἐν ἁγνείᾳ ζωῆς περιγενόμενον, τοῦ Κυρίου τους μέχρι παντὸς ἀπει θοῦντας, καὶ δι' ἀνάγκης πολλάκις σωματικῆς τῇ συγ καταθέσει τῆς ὀρθῆς κρίσεως ὑπάγοντος. 295): Πρῶτον μὲν εἰδέναι χρὴ, ὅτι ἐν τῇ Καινῇ Διαθήκῃ ταύτην τὴν διαφορὰν οὐκ ἔστι μαθεῖν. Μία γὰρ ἀπόφασις κατὰ πάντων ἁμαρ τημάτων κεῖται, τοῦ Κυρίου εἰπόντος· ὅτι ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν δοῦλος ἐστι τῆς ἁμαρτίας.... καὶ τοῦ Ἰωάννου βοῶντος· Ὁ ἀπειθῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωὴν, ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μενεῖ ἐπ' αὐτὸν, τῆς ἀπειθείας οὐκ ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν ἁμαρ τημάτων, ἀλλ' ἐν τῇ παρακοῇ τὴν ἀπειλὴν ἐχού

cum quiddam reperit, longe dissentio. Neque enim in Basilii verbis quidquam excipiendum arbitror, neque in iisdem ullum dogma Stoicum invenio. Velim igitur scopum sanctissimi Patris atque propositum spectari. Interrogatus fuerat Basilius, quomodo cum iis agendum sit, qui graviora quidem peccata devitant, sed leviora indiscriminatim cominittunt cui interrogationi ita respondere debuit, ut id sibi ante omnia proponeret, ut illos monachos a prava illa consuetudine deterreret. Nihil ergo ab eo melius dici potuit, cum illa Domini sententia, quæ nullum in peccatis discrimen ponit, una omnium aptissima sit atque accommodatissima ad animos perterrendos. Ergo si finis ejus, quem sibi Basilius proposuit, ratio habeatur, nibil est in hac regula, quod aut a Combefisio jure potuerit reprehendi, aut a Tillemontio necessario excipi debuerit. Basilius autem, quasi prævidisset non defore, qui ipsius verba in malam partem acciperent, sententiam suam de discrimine peccatorum disertissime explicavit, cum hæc addidit (pag. 518): "Ολως δὲ, εἰ ἐπιτρεπόμεθα λέγειν μια χρὸν καὶ μέγα ἁμάρτημα, ἀναντίῤῥητον ἔχει τὴν ἀπόδειξιν, ἑκάστῳ μέγα εἶναι τὸ ἑκάστου κρατοῦν, καὶ μικρὸν τοῦτο, οὗ ἕκαστος κρατεῖ..... Δεῖ οὖν ἐπὶ παντὸς ἁμαρτάνοντος οιονδήποτε ἁμάρτημα, φυλάσ σειν τὸ κρῖμα τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι "Αν ἁμάρτη εἰς σὲ ὁ ἀδελφός σου, ὕπαγε, ἔλεγξον αὐτὸν με raĘv cov nal avtov µórov, etc. Uno verbo, si parvum et magnum peccatum dicere nobis liceat, sine controversia negari non potest, hocque cuique magnum esse, cujus quisque subjicitur dominio: illud vero parvum, cui quisque dominatur..... Quapropter erga quemcunque cujuscunque generis peccatum admittentem servandum est præceptum Domini, qui dixit: Si peccaverit in te frater tuus, vade, corripe eum inter le et ipsum solum*,ɔ etc. Primum quidem tanquam si dubitasset, ita locutus est, si nobis licet parvum el magnum dicere: sed statim parva et magna peccata re ipsa discerni oportere aperte ostendit, cum ita scripsit: Sine controversia negari non potest, hoc cuique magnum esse, cujus quisque subjicitur dominio: illud vero parvum, cui quisque domiper aliquod tempus, nunquam autem ad professio- ac miram dicit. et a Combefisio, qui in ipsa Stoinem, nisi uxorum consensus tandem accederet. Id ita esse aperte ostendunt, quæ sequuntur. Sunt autem hujusmodi (pag. 354): Ἡμεῖς δὲ ἔγνωμεν ἐν πολλοῖς πολλάκις καὶ διὰ συντόνου προσευχῆς καὶ νηστείας ἀνενδότου, τὸν σκοπὸν τῆς ἐν ἁγνείᾳ ζωῆς περιγενόμενον, τοῦ Κυρίου τους μέχρι παντὸς ἀπει θοῦντας, καὶ δι' ἀνάγκης πολλάκις σωματικῆς τῇ συγ καταθέσει τῆς ὀρθῆς κρίσεως ὑπάγοντος. Caterum nos casta vitæ agendæ consilium non raro tum vehementium precum, tum assidui jejunii ope in multis prævaluisse novimus, Domino eos, qui prorsus obstinati erant, sæpe etiam per corporalem necessitatem ad rectum judicium comprobandum inducente. Causa igitur, cur Basilius quosdam invitis uxoribus in monasteria ad exercitationem introduci vellet, hæc erat, quod ejusmodi castæ vitæ agendæ consilium precibus et jejuniis sæpe in multis prævaluisse nosset. Quod addit Combefisius, traditam in hac regula doctrinam a Patribus Gangrensibus damnatam ſvisse, id ad rem non pertinere jam pridem monuit clarissimus vir Tillemontius. In eo enim concilio (a) hæ mulieres damnantur, quæ ideo maritos relinquebant, quod matrimonium horrerent: quen conjugii horrorem tantum abest ut Regularum auctor suaserit, ut etiam nuptias et permissas et [Dei] benedictione honoratas fuisse expresse dicat (reg. 5 fus.). Quod ultimo loco Combefisius objicit, id Tillemontia ita grave visum est, ut Basilium deserere non dubitarit. Qua de re ut cuivis melius existimare liceat, Basilii et Combefisii verba rèſerain. Basilius (reg. 295): Πρῶτον μὲν εἰδέναι χρὴ, ὅτι ἐν τῇ Καινῇ Διαθήκῃ ταύτην τὴν διαφορὰν οὐκ ἔστι μαθεῖν. Μία γὰρ ἀπόφασις κατὰ πάντων ἁμαρ τημάτων κεῖται, τοῦ Κυρίου εἰπόντος· ὅτι ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν δοῦλος ἐστι τῆς ἁμαρτίας.... καὶ τοῦ Ἰωάννου βοῶντος· Ὁ ἀπειθῶν τῷ Υἱῷ, οὐκ ὄψεται τὴν ζωὴν, ἀλλ' ἡ ὀργὴ τοῦ Θεοῦ μενεῖ ἐπ' αὐτὸν, τῆς ἀπειθείας οὐκ ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν ἁμαρ τημάτων, ἀλλ' ἐν τῇ παρακοῇ τὴν ἀπειλὴν ἐχού oŋs. Primum quidem nosse oportet hanc (peccato - rum) differentiam in Novo Testamento non reperiri. Una namque habetur sententia adversus quælibet peccata, cum Dominus dicat: Qui facit peccatum, servus est peccati ‘º…….. › item cum Joannes clamet: natur. Ecce enim tibi duo peccatorum genera per- • Qui non obedit Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manebit super ipsum *, contumacia non ob peccatorum discrimen, sed ob transgressionem, locum comminationi præbente. Combefisius (b): Stoica peccatorum, auctori asserta, æqualitas, cautiusque et alia vena, quos Hermantius quasi affines, aut etiam rigidiores suo hic Basilio, adducit Patres. Ego ea in re et a Tillemontin (c), qui totam hanc regulam, › exceptis tribus primis versibus, veram sanctamque spicue distincta. Alia suo nos dominio subjiciunt: aliis nos dominamur; hoc est, alia magna sunt, alia parva. Imo dilucidius etiam hæc peccatorum distinctio apparet ex his quæ sequuntur verbis: Quapropter erga quemcunque cujuscunque generis peccatum admittentem servandum est præceptum Domini, qui, etc. Nam hoc modo qui loquitur, peccata omnia unius et ejusdem generis esse non putat, sed multiplicis: cum vox quodcunque ex se " Joan. vII, 34. * Joan. 11, 36. ** Matin. XVIII, (a) Can. 14 Corc. tom. II. (b) Comb. in Bas. tom. II, pag. 223. (c) Vie de S. Basile, p. 642,

col. 117–118page 55 of 77

PG 31:117ὁριστικῶς, δυσωπητικώτερον, καθολικῶς, εἰ 1): "Ον ἐπὶ τῆς μονώσεως εὑρεῖν ἄπορον, μὴ προενωθέντα κατὰ τὸν βίον, ὥστε συμβαίνειν αὐτῷ τὸ εἰρημένον ἐκεῖνο, Οὐαὶ τῷ ἑνὶ, ὅτι ἐὰν πέση, οὐκ ἔστιν ὁ ἐγείρων αὐτόν.

multiples quiddam et varium significet. Præterea et indubitata in Regulis exstare (c), ut ob exiguam in una re dissimilitudinem eas suspeetas haberi æquum non sit, cum ratio postulet, ut plurium similitudo unius dissimilitudine, eaque levissima, potior judicetur. Alterum, ejus generis adverbia non ita frequentia esse, ut propterea suspicio ali. qua suboriri merito possit. Cum enim in utrisque Regulis non amplius, opinor, quindecies adbibeantur, nemo erit, qui, si operis prolixitatem consideret, pauca ea esse non censeat. Complectar omnia uno verbo. Etsi, ut mox vidimus, styli solius ratio haberetur, tamen Regulas tribui Basiliooporteret, cum parva aliqua in una re discrepantia magnæ in cæteris consensioni cedere debeat. Nunc autem cum præter magnam illam styli in cæteris consensionem eum Basilius ita locutus est, si parvum et magnum dicere nobis liceat, non proprie dubitavit an alia peccata magna essent, alia parva: sed credidit omnia peccata magna dici posse, si spectetur qui offenditur Deus: quod non impedit quin multa sint parva, si cum gravioribus comparentur. Denique omnia simul Combefisii argumenta, quæ ad senten - tias pertinent, arbitror facile solvi posse ab eo, qui universe dicet aliter locuturum fuisse Basilium, si aut að episcopos, aut ad alios quos vis perspicaciores viros scripsisset; nec mirum esse, si cum sibi sermo esset cum monachis, hoc est, cum ingenuis ac simplicibus hominibus, minus de verborum delectu curarit, modo eos ad salutem perduceret. Ad cætera pergam, si prius monuero alia suppetant multa alia argumenta, partim e ratione, quædam loca, quæ negotii aliquid Combefisio exhibuerant, in notis illustrari. Quanquam igitur Combefisius omnem suam operam in eo posuit, ut doceret Regularuin doctrinam talem esse, quæ in sanetissimum virum Basilium convenire non posset: tamen adnotavit quasi præteriens, Regularum stylumn a Basilii stylo aperte differre. Cujus argumenti vis ut magis intelligatur, altius repetenda res est. Meminisse ergo juvat, satis sæpe ita Scripturam in Regulis citari, ut quædam adverbia præeant; qualia sunt ὁριστικῶς, δυσωπητικώτερον, καθολικῶς, εἰ ejusmodi alia, quæ in superioribus (a) videre cuivis licet. Hoc igitur cum animadvertisset Combeflsius (b), ita scripsit: Affectatio istiusmodi adjectorum auctóri propria, et librorum de Baptismo, ignota, quæ nullo scrupulo audiunt Basiliana. Ego quidem ejusmodi adverbia in reliquis Basilii scriplis non legisse me fateor: sed statim ob tam levem causam Regulas in dubium revocari posse nego. Scire enim oportet, stylum paululum variare pro vario dicendi genere; ob idque mirum videri non debere, si Regularum stylus a reliquorum scriptorum stylo exigua in re discrepet. Cum igitur ejusmodi adverbiorum usus neque ad oratorium, neque ad epistolarem, neque ad dogmaticum stylum pertineat, ea adhibere non potuit, nec debuit Basilius, cum aut concionaretur, aut epistolas scriberet, aut hæreticorum errores confutaret: sed genus animum cum vir summus ad aliud scribendi appulisset, librosque asceticos conficere statuisset, orationem suam ad utilitatem eorum, quorum causa scribebat, accommodare necesse habuit. Quare cum hujusmodi adverbia ad tarda hominum simplicium ingenia commovenda plurimum valere cerneret, iis sibi utendum esse credidit, ut eorum animos magis ac magis excitaret. Sed ad omnem dubitationem tollendam duo præterea considerari volo. Primum, tam multa Basiliani styli monumenta et certa Eccle. IV, (a) Leg. n. (b) Combef. tom. II, ¡cj Leg. n. 42. p. iis partim e veterum scriptorum auctoritate petita, e quibus non obscure ostenditur Basilium Regularum verum parentem esse, nemini ulla causa esse potest, cur id opus alteri ascribat (d). Ex quibus omnibus intelligere licet, 'Aoxnxóv, quod vocant, ad Basilium totum pertinere, hoc est, libellos De judicio Dei et De fide, Moralia et Regulas tam breviores quam longiores. Et quando argumenta multa, quæ nostræ sententiæ adversari videantur, celligere semel cœpi, proponam et aliud, quod et ipsum quoque momenti plurimum atque roboris habere ab aliquibus credi possit. Fortasse igitur dicet aliquis, Basilium, auctore Gregorio Nazianzeno (e), gymnasia et monasteria, in quibus anachoretæ habitarent, exstruenda curasse; ob idque dici nullo modo posse Regularum auctorem, in quibus illud vivendi institutum maxime vituperatur. Faterer quidem id argumentum multum valere, si Regularum scriptor omnes omnino anachoretas reprehendendos censuisset: sed non ita esse, ex ipsis Regulis discimus. Cum enim auctor dixisset, vix in solitudine reperiri quemquam, qui corrigatur, cum nemo sit, qui corrigat, ita scripsit (reg. 7 maj., n. 1): "Ον ἐπὶ τῆς μονώσεως εὑρεῖν ἄπορον, μὴ προενωθέντα κατὰ τὸν βίον, ὥστε συμβαίνειν αὐτῷ τὸ εἰρημένον ἐκεῖνο, Οὐαὶ τῷ ἑνὶ, ὅτι ἐὰν πέση, οὐκ ἔστιν ὁ ἐγείρων αὐτόν. Τalem autem [qui videlicet corrigatur], in solitudine reperire difficillimum est, nisi prius in vitæ societatem fuerit adjunctus. Quare accidit ei quod dictum est: ‹ Væ uni, $3 Ex quia si ceciderit, non est qui erigat eum quibus perspicuum est, non omnes anachoretas a Regularum auctore vituperatos esse, sed eos unos, qui non prius sese ad virtutem in sodalitio exercuissent. Quod igitur ait Gregorius Nazianzenus, Basilium quædam pietatis gymnasia anachoretarum causa construxisse, id nullo modo cum Regulis pugnat, cum in ipsis aliquod anachoretarum genus (d) Leg. n. 59 et seq. (e) Or. 20, pag. 358 et 359.

col. 119–120page 56 of 77

PG 31:119Τοῦ τοίνυν ἐρημικοῦ βίου καὶ τοῦ μιγάδος μαχομένων πρὸς ἀλλήλους ὡς τὰ πολλά, καὶ διισταμένων..... καὶ τούτους ἄριστα κατήλλαξεν ἀλλήλοις καὶ συνεκέρασεν· ἀσκητήρια καὶ μοναστήρια δειμάμενος μὲν, οὐ πόῤῥω δὲ τῶν κοινωνικῶν καὶ μιγάδων, οὐδὲ ὥσπερ τειχίῳ τινὶ μέσῳ ταῦτα διαβάλλων, καὶ ἀπ' ἀλλήλων χωρίσας, ἀλλὰ πλησίον συνάψας

+20 ' suam sententiam declarasset, nusquam illam ullis argumentis comprobavit. Neque tamen virum eruditissi mum ullius negligentiæ accusatum velim. Nemo enim, qui præstat quod potest, quod quædam non possit, reprehendendus est. Puto autem neque a Combefi sio, neque a quoquam ullum argumentum firmum afferri posse, quo non dico constet, sed verisimile fiat, Basilium parentem legitimum sse monasticarum Constitutionum. Unde enim, quæso, ejusmodi argumenta peterentur? veterum scriptorum testimoniis? Sed testimonia omnia quæ proferri potuissent, ambigua sunt, nec magis ex se Constitutiones significant, quam Regulas. ratione? Sed cui, quæso, Combefisius persuadere potuisset consentaneum esse rationi, ascribi Basilio Magno Constitutiones monasticas, quas ei nullus scriptor antiquus certo tribuit? cum ipse adjudicari Basilio Regulas noluerit, quas ei tamen antiqui multi auctores disertis verbis attribuebant Rufinus, Cassianus, imperator Justinianus, Photins (b). stylo? Sed quæ convenientia inveniri potest, ubi nulla est? Ino non satis est dicere, nullam esse in stylo convenientiam, cum discrepantia maxima sit. Quanquam autem Combefisius nullis argumentis suam sententiam confirmavit, tamen non temere factum puto, ut monasticas Constitutiones Basilio tribuerit. Cum enim semel in animum induxisset suum, Regulas indignas esse quarum Basilius auctor diceretur, consequens fuit, ut, sublatis Regulis, ei saltem monasticas Constitutiones daret. Et vero tot testimonia veterum, qui ampli cujusdam operis ascetici Basilium auctorem manifeste faciunt, Regulas atque Constitutiones ei simul adimi non simunt. Hanc autem Combefisii opinionem nemo, quod sciam, amplexus est. Mihi quidem non ignotum est, videri Scultetum ascetica omnia e Basilianorum scriptorum catalogo prorsus sustulisse sed neminem novi, qui, Combefisii exemplo, Regulas in spuriis poneret, Constitutiones vero pro Basilii genuino fetu haberet. Advers igitur sententia omnino vicit, eorum. qui, ut Regulas, ita et monasticas quoque Constitutiones Basilio ascribunt. Ego autem si iis quæ posui princimanifeste comprobetur. Nunc autem causam, cur sticarum auctorem esse: sed quasi ei satis fuisset, si Basilius eos, qui privatam vitam atque solitariam agere statuissent, prius in sodalitio aliquo exerceri vellet, invenire difficile non est. Ita enim contingit, ´ut si quis in solitudine peccet, meminisse possit, aut se, aut alios ob simile factum a præposito olim redargutos fuisse; atque hoc pacto, ut ne amplius tale quidquam admittat, a sua ipsius conscientia admonetur: contra, fieri facile potest, ut si quis initio in sodalitio non vixerit, etiaṁ dum gravissime peccat, ob imperitiam tamen peccare se nesciat. Hæc autem nostra declaratio ipsius Gregorii Nazianzeni verbis maxime confirmatur. Ita enim scribit (a): Τοῦ τοίνυν ἐρημικοῦ βίου καὶ τοῦ μιγάδος μαχομένων πρὸς ἀλλήλους ὡς τὰ πολλά, καὶ διισταμένων..... καὶ τούτους ἄριστα κατήλλαξεν ἀλλήλοις καὶ συνεκέρασεν· ἀσκητήρια καὶ μοναστήρια δειμάμενος μὲν, οὐ πόῤῥω δὲ τῶν κοινωνικῶν καὶ μιγάδων, οὐδὲ ὥσπερ τειχίῳ τινὶ μέσῳ ταῦτα διαβάλ λων, καὶ ἀπ' ἀλλήλων χωρίσας, ἀλλὰ πλησίον συνάψας nal diaÇɛúĘaç, etc. Cum igitur solitaria vita, et ea, quæ societate gaudet, ut plurimum inter se dissiderent, ac pugnarent…... ipsas tamen præclare inter se reconciliavit, ac permiscuit, pietatis nimirum gymnasia et monasteria exstruens, non tamen longo intervallo ab iis, qui in sodalitio vivunt, remota, nec velut muro quopiam interjecto ea distinguens atque a se invioem separans, verum prope conjungens ac dirimens, elc. Etenim facile cuique conjicere licet, Basilium ejusmodi monasteria eo consilio ita disposuisse, ut qui anachoretarum vivendi rationem amplecti cuperent, prius in aliquo sodalitio vicino ad pietatem exercerentur. Etsi autem Basilius quoddam anachoretarum genus laudabat, tamen in suis Regulis universe in anachoretas tam vehementer invehi potuit, quorum scilicet pars maxima sine prævia illa exercitatione id vitæ genus eligeret. Et ne quis forte hæc cum superioribus pugnare arbitretur, monere libet, Basilium et Constitutionum monasticarum auctorem in eo maxime inter se dissidere, quod huic anachoretarum institutum generatim probaretur illi idem generatim improbaretur. Magnus autem ille dux ac magister monachorum Benedictus approbabat quoque anachoretas eos, qui cum diu in sodalitio vixissent, ita demum vitam solitariam agere statu- piis stare volo, ut a Combelisio, ita a cæteris quo.. erent. Sic enim capite primo Regulæ suæ scribit: Monachorum quatuor esse genera manifestum est.... Secundum genus est anachoretarum, id est, eremitarum: horum qui non conversionis fervore novitio, sed monasterii probatione diuturna, didicerunt contra diabolum multorum solatio jam docti pugnare, etc. § XI. Pars septima, ex qua cognosci poterit, Constitutiones monasticas Eustathio Sebasteno tribui debere. 44. Doctissimus vir Combefisius sæpe quidem et confidenter dicit Basilium Constitutionum mona- (a) Or. 20, pag. 358 et 359. (b) Leg. n. 40. rem; que dissentire cogor: sed sic tamen, ut si reconciliari me unquam cum Combefisio difficillimum sit, reconciliatum me iri facillime cum cæteris spemodo cogitarint me ab ipsis in re levi dissentire. Mihi enim cum illis convenit, quidquid in Asceticis insigne est et eximium, omne id ad Basilium Magnum pertinere: solas vero monasticas Constitutiones ejus esse nego, quæ certe, si cum Regulis comparentur, nihil magni aut eximii complecti videbuntur. Nam, ut monui (c), Constitutiones monasticæ nunquam fortasse neque apud anti- (c) Leg. n. 40.

col. 121–122page 57 of 77

quos, neque apud recentiores citantur, cum tamen ▲ Regulas sæpe citari constet: quod indicio est Re gulas semper maximo in pretio fuisse, Constitu tiones non item. Quare non satis queo Combefi sium mirari, qui cum aliquod veterum aut recen tiorum testimonium ad monasticas Constitutiones commendandas afferre debuisset, satis sibi esse credidit, si ipse eas impense laudaret. Causam au tem, cur monasticarum Constitutionum Eustathium Sebastenum auctorem faciam, vident, opinor, om nes. Cum enim prius pro certo et explorato sta tuerim (a), monasticas Constitutiones et Regulas uni et eidem scriptori tribui non posse, eodemque loco affirmarim Basilium parentem esse Regularum, consequens est, si mecum consentire velim, ut ali quem Constitutionum auctorem, qui Basilius non sit, quæram. Quis autem, quæso, earum auctor ve risimilius dici potest, quam Eustathius Sebaste nus, qui, ut est apud Sozomenum (b), librum asce ticum, qui Basilii Cappadocis nomine inscriptus erat, edidisse a quibusdam credebatur? Nam licere nobis non arbitramur, veterum testimonia, nisi eorum falsitas aliunde manifesto probari possit, pro falsis habere. Cum ergo, ut Sozomenus refert, essent qui librum quemdam asceticum, qui Basilii nomen præferebat, ab Eustathio Sebasteno con scriptum ſuisse affirmarent: sequitur, si quis liber sit in Asceticis, qui Basilio tribui non possit, eum Eustathio ascribi oportere. Obscurum autem non est, talem esse Constitutionum librum. Nam, ut sæpe dixi (c), non idem auctor est Constitutionum, qui Regularum. Cum igitur Basilius Regularum auctor sit, ipse Constitutionum auctor esse non potest. Reliquum est igitur ut Constitutionum li brum aut ad Eustathium pertinere dicamus, aut ad incognitum auctorem. Sed nemo hactenus, quod sciam, neque monasticas Constitutiones, neque ullam aliam Asceticorum partem incognito auctori tribuit. Onines enim, auctoritatem Sozomeni se cati, Ascetica semper aut Basilio ascripsere, aut Eustathio. Et quidem etiamsi eruditi mirifice dissi deant inter se de Asceticis, in eo tamen omnes prorsus inter se conveniunt, quod eorum aut Basi lium auctorem faciant, aut Eustathium; ita ut si quis quid Basilio sustulit, id Eustathio largitus sit. Quodsi in manibus essent aliqua alia Eustathji opera, fortassis e styli similitudine ostendi posset monasticas Constitutiones ad eum pertinere: sed cum nulla sint, hoc argumentorum genere uti non possumus. Attamen alia adhibere licet non mino ris ponderis aut momenti. Cum enim constet inter omnes Ascetica, sive Asceticorum partes, aut Basi lii esse, aut Eustathii, si probaverimus monasticas Constitutiones Basilium auctorem non habere, eas Eustathio tribuendas esse simul probabimus. (a) Leg. n. 34 et seq. (b) Lib. m, c. 14. (c) Leg. n. 34 et seq. Leg. n. 34 et seq. 45. Probare autem Constitutiones monasticas Eustathio Sebasteno adjudicari oportere, est pro prie actum agere. Nam omnia argumenta quibus usi sumus (d), partim, ut ostenderemus Regularum scriptorem alium esse ab eo, qui monasticas Con stitutiones edidit; partim, ut planum faceremus (e), dubitari nullo modo posse, quin Basilius parens sit legitimus Regularum, si quid probent, probant quoque necessaria quadam consecutione, Eusta thium Sebastenum Constitutionum monasticarum auctorem esse. Etenim, si verum est Basilium opi fem esse Regularum, consequens est, ut monastį cas Constitutiones non ediderit, cum, ut dixi, Re gularum et Constitutionum unus et idem auctor non sit. Cui autem, quæso, melius ascribi poterunt Constitutiones monasticæ, quam Eustathio, cui omnium consensu tribuendum est quidquid in Asceticis Basilianum non est? Ex quibus perspici potest quæstionem, quam hic solvendam nobis proponimus, totam pendere ex iis locis, ubi, ut mihi quidem videtur, satis perspicue probavi, et Basilium Regularum legitimumn parentem esse, et Constitutionum monasticarum auctorem alium esse ab eo, qui Regulas conscripsit (f); ob idque velim maxime ea Præfationis pars paulo attentius lega tur. Interim, ut magis intelligatur, monasticas Con stitutiones non immerito a nobis Eustathio Seba steno tribui, hic eorumdem argumentorum, quæ jam ante protuli (g), quasi epitomen quamdam ob oculos ponendam esse judicavi. Notarunt ante nos et alii, Regularum auctorem anachoretis infensis simum fuisse, viderique hujusce vivendi generis pericula incommodaque ita exaggerasse, ut modumi excedere videatur, cum tamen Constitutionum scriptor sic eis ſaverit, ut mediam sui operis par tem totam eorum causa composuerit. Liquet autem ex Basilii Epistolis (epist. 293), summum hunc vi rum anachoretarum vivendi rationem non pro basse, ob idque jure ac merito dici debere Regu larum auctorem. Nam hoc modo constabit, præsti tisse se eumdem tam in Regulis, quam in Epistolis, hoc est, anachoretarum exagitatorem osoremque, Quomodo vero fieri potuisset ut Basilius, cui certe anachoretarum institutum non placebat, scripsis set Constitutionum librum, in quo illa vivendi ra tio maxime probatur? Restat igitur ut hic liber red datur suo auctori Eustatkio, qui, quidquid in Asce ticis Basilii non est, ejus auctor semper ab om nibus habitus est. Insperguntur in Regulis nonnulla, quæ severitatem quamdam redolent (h), non aliter atque in quibusdanı Basilii scriptis: a qua severi tate longissime abest Constitutionum auctor: ergo non unus et idem est Regularum et Constitutionum scriptor, sed duo, quorum alter paulo severior, al ter paulo indulgentior videri poterat. Ergo Basilius (e) Itidem 39 et seq. (f) Leg. n. 53 et seq. et n. 57 et seq. (g) Leg. n. 31. (h) Leg 3 et 41.

col. 123–124page 58 of 77

PG 31:123φιλοσοφία, φιλόσοφος, φιλοσοφείν леiσðα ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον, τὰ μὲν οὖν περὶ τοσοῦ ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, τὸν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, οἱ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευμένοι,

" Regularum auctor est, cum et in aliis suis scriptis inficiabitur. Universe dici potest Regulas ita conseveritatis non mediocris monumenta certa reliquerit Constitutionum autem legitimus parens est Eustathius, cum, si quid in Asceticis sit, quod Basilii non sit, ejus opifex esse ab omnibus credatur. Ita scriptæ sunt Regulæ, ut refertæ sint Scriptura - rum testimoniis; idcircoque Basilius, qui in suis libris sacras Scripturas passim citabat, putandus est composuisse Regulas, non autem Constitutiones, in quibus ejusmodi testimonia raro adhibentur. Nulli ergo alteri rectius ascribi potest Constitutionum liber, quam Eustathio, cui tribui debet quidquid in Asceticis Basilianam scribendi rationem non sapit. Familiare est Constitutionum scriptori, cum monasticum vivendi genus significare vult, vocibus aut φιλοσοφία, aut φιλόσοφος, aut φιλοσοφείν uti (a): quas tamen voces invenire non est apud Basilium hoc sensu acceptas. Non male igitur Constitutionum liber adjudicabitur Eustathio, qui, quod in Asceticis a Basiliano scribendi genere alienum est, suo quodam jure, eoque antiquo, sibi vindicat. Simile est quod sequitur. In memoriam igitur revocandum quod dixi, verbum леiσðα ita in Constitutionibus adhiberi, ut ipsis etiam locis, ubi tempore passivo ponitur, tamen significationem activam servet (b): cujus rei suo loco multa exempla protulimus. Hic autem verbi molɛisbai usus Basilianus non est: Eustathianus igitur, cum Eustathiana esse ab omnibus dicantur, quæ non Basiliana esse noscuntur. scriptas esse, ut ipsa scribendi ratio Basilii phrasim plane redoleat. Neque in hoc mihi fidem haberi volo, sed gravi et erudito scriptori Photio (f1, qui in Regulis stylum Basilii et manum agnovisse se testatus est. Sunt præterea in Regulis peculiares quædam Basiliani styli notæ, quas qui serio attenderit, eum ipsarum auctorem esse facile fatebitur. Qualis est hæc dicendi formula, ego vidi, aut, ego novi: qua familiariter uti solitum Basilium adnotavimus (g). Similiter suo loco monuimus (h), Basilium, cum de aliqua re disseruisset, hac concludendi ratione maxime delectari, xal ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον, vel, τὰ μὲν οὖν περὶ τοσοῦ tov, vel alio simili modo. Hoc autem dicendi genus in Regulis quoque usurpatur. Haud dissimile est quod ascribam. Scripturanı sacram significare volens Basilius, ita locutus est (i), napadidwoiv lows ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, tradit fortasse pietatis sermo. Ita autem loqui quoque Regularum auctorem ad idem significandum constat (j). Basilius in suis libris non raro monet alios interpretes aliter quædam Scripturæ loca interpretari: quod etiam fecit qui Regulas in lucem edidit (k). Has dicendi formulas, τὸν ἐπιμέλειαν τὴν κοινὴν πεπιστευμένον, οἱ τὴν ὁδηγίαν τῶν πολλῶν πεπιστευμένοι, et ejusdem generis alias sæpius in Regulis, inveniri aliquanto ante multis exemplis ostendi (!). Eodem autem illo in loco ostensum est, Basilium, cum principium Proverbiorum explicaret, non aliter locutum fuisse. Ex quibus omnibus perspici potest, Basilio tribuendas esse Regulas, in quibus Basiliani styli monumenta multa exstant, non autem monasticas Constitutiones, in quibus ne vestigium quidem illius ullum reperitur. Sed si Regulæ semel Basilio ascribantur, superest ut Eustathius ob eam, quam sæpius protuli, causam Constitutionum monasticarum auctor esse dicatur. Præterea notum est et confessum, optimum scriptorem Basilium argumentum quod semel disquirendum suscepisset, ita tractare, ut nunquam aliud agat, nunquam a proposito aberret, nunquam omittat quidquam eorum quæ ad rem pertineant. Ita autem scriptus est Constitutionum liber, ut ejus auctor aliud egerit, aberraveritque a 46. Quanta sit antiquorum scriptorum auctoritas in ejusmodi quæstionibus persolvendis, nemo, qui paulum modo humanior est, ignorat. Basilio autem Regulas antiquissimi et locupletissimi auctores tribuunt, Rufinus, Cassianus, imperator Justinianus, Photius (c). Proinde, cum nulla causa sit, cur ab hac priscorum scriptorum opinione discedamus, Regulas Basilio adjudicari æquum est. Cum igitur satis constet ex dictis (d), ut mihi quidem videtur, Regularum scriptorem alium esse ab eo, qui Constitutionum librum edidit, nec Basilius earum opifex dici possit, qui scilicet ex veterum sententia Regulas confecerit, certe hic Constitutionum liber jure ascribitur Eustathio, quem omnes facile fatentur auctorem esse eorum Asceticorum, quorum proposito, nec quidquam dixerit eorum quæ ad rem Basilius auctor non est. Regulæ, si res ipsa diligenter consideretur, opus sunt longe et doctius et perfectius, quam monasticæ Constitutiones. Cum ergo ex his duobus operibus, ut sæpius monui (e), alterum Basilio, alterum Eustathio ascribi oporteat, convenit præstantiori Basilio tribui Regulas, quæ præstantiores sunt: Eustathio vero minus præstanti, monasticas Constitutiones, quas nullus æquus rerum æstimator minus præstantes esse (a) Leg. n. 57. (b) Ibidem. (c) Leg. n. 39. (d) Leg. n. 31 et seq. (e) Leg n. 40. (f) Cod. cxci, p. 493. ' pertinerent. Et vero nisi docuisset ipse (cap. 18), scripsisse se primam sui operis partem ad anachoretas instituendos, id prorsus ignoraremus. Quæcunque enim in prima illa monasticarum Constitutionum parte leguntur, hoc est, in primis totis septemdecim capitibus, ea non magis ad anachoretas spectant, quam ad cœnobitas: imo vero plura sunt, quæ ad Christianos omnes referri possunt. Cui ergo persuaderi poterit, Basilium, qui a proposito decli- (g) Leg. n. 29 el 42. (h) Leg. eumdem n. 42. (i) Ibidem. (i) Ibidem. (k) Ibidem. (!) Ibidem.

col. 125–126page 59 of 77

PG 31:125νότες μετέσχον παραπλησίως ἐκείνῳ τοῦ πάθους. Πρόφασις μὲν οὖν, ὡς τὰ πολλὰ, τοῖς ἀνθρώποις τῆς περὶ τὰς κοσμικὰς ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονὰς, καὶ φροντίδας, ὁ γάμος· οὔτε γὰρ τῆς τοῦ θήλεος ἐπιθυμίας ἀνδράσιν, ἢ γυναιξὶ τῆς τοῦ ἄῤῥενος, σφοδροτέραν καὶ βιαιοτέραν εὕροι τις ἂν ἐγκειμένην τῇ φύσει τοῦ σώματος· καὶ μάλα γε εἰκότως, οἷα δὴ περὶ τὴν τῶν ἐκγόνων βλάστησιν συνίστασθαι πεφυκυίαν, Διά τοι τοῦτο καὶ ἐνηνθρώπησεν..... ἵνα κατὰ δύναμιν ἕκαστος καὶ ἑκάστη ὁρῶντες, ζηλώ σωμεν τὸ ἀρχέτυπον. δὲ πρὸς τὸν Ἀδὰμ εἰρημένα, ὅτι πᾶσι τοῖς ἐξ αὐτοι γεγεννημένοις εἴρηται, δῆλον ἐντεῦθεν. Καὶ γὰρ τὸν θάνατον ώρισε μὲν Θεὸς κατ' ἐκείνου, Γῆ εἶ, καὶ εἰς τὴν ἀπελεύσῃ, εἰπών· πάντες δὲ οἱ ἐξ αὐτοῦ γεγο ἐντεῦθεν δῆλον, ὅτι τὸν θάνατον, (α), πρέπει ἡ εὔκαιρος ἀγανάκτησις, δῆλον ἐντεῦθεν. Καὶ γὰρ Μωσης πραότατος πάντων ἀνθρώπων μαρτυρη τούτου ἀξιοπιστότατόν σοι παρέξομαι μάρτυρα τὸν ἅγιον Παῦλον. παρέξομαι μάρτυρα τὸν ἅγιον Παῦλον, πὴ μὲν λέγοντα

nare non solebat, ejusmodi libri architectum esse, νότες μετέσχον παραπλησίως ἐκείνῳ τοῦ πάθους. in quo nihil proprium invenitur eorum, quorum Quod autem eu quæ Adamo dicta sunt, dicta sint gratia conscriptus fuisse dicitur? Certe, quantum ego auguror, si Basilius auctor esset Constitutionum monasticarum, monita, consilia, præcepta multa tradidisset, quibus anachoretæ partim ad proprias ejus status virtutes excolendas excitarentur, partim admonerentur, ut hujus instituti pericula, quæ magna et multa sunt, vitarent: quod cum factum non sit, inde colligi debet, hunc librum tribui non posse Basilio, qui de quacunque re disserebat diligentissime, sed alteri auctori, qui tantam diligentiam in scribendo non ponebat. Recte erge fecerimus, si Constitutiones monasticas Eustathio adjudicemus, imitemurque doctissimos quosque omnium ætatum homines, qui, si quid putarunt Basilii non esse in Asceticis, id episcopo Sebasteno ascribi oportere pronuntiarunt. 47. Libet alia quædam loca proponere, e quibus quisque facile intelligat Basilium Constitutionum monasticarum auctorem vere dici non posse. Primum exscribam, quod in proœmio legitur (pag. 533): Πρόφασις μὲν οὖν, ὡς τὰ πολλὰ, τοῖς ἀνθρώποις τῆς περὶ τὰς κοσμικὰς ἐπιθυμίας τε καὶ ἡδονὰς, καὶ φροντίδας, ὁ γάμος· οὔτε γὰρ τῆς τοῦ θήλεος ἐπιθυμίας ἀνδράσιν, ἢ γυναιξὶ τῆς τοῦ ἄῤῥενος, σφοδροτέραν καὶ βιαιοτέραν εὕροι τις ἂν ἐγκειμένην τῇ φύσει τοῦ σώματος· καὶ μάλα γε εἰκότως, οἷα δὴ περὶ τὴν τῶν ἐκγόνων βλάστησιν συνίστασθαι πεφυκυίαν, etc. Conjugium autem, ut plurimum, causa est hominibus et occasio cupiditatis illius, quæ circa voluptates mundanas ac curas versatur: neque enim cupiditas ulla, quæ natura corporis insita sit, unquam reperiri potest vehementior violentiorque, quam ea est, qua viri ſeminas, aut ſeminæ mares appetunt; idque non mirum, cum ipsa suapte natura ad liberorum procreationem tendat, etc. Quid, quæso, attinebat monachos instituturum ita præfari? Basilium, meo quidem judicio, talia scribere puduisset. Auctor primo capite ita loquitur: Διά τοι τοῦτο καὶ ἐνηνθρώπησεν..... ἵνα κατὰ δύναμιν ἕκαστος καὶ ἑκάστη ὁρῶντες, ζηλώ σωμεν τὸ ἀρχέτυπον. Quapropter etiamnaturam humanam assumpsit,..... ut unusquisque et unaquæque ad id respicientes, pro viribus archetypum et exemplar imitaremur. Illud autem, Exxσtos xai éxástŋ. Basilianum non est. Etsi enim orator optimus multis admodum locis voce Exaσto; utitur, nusquam tamen, si bene memini, vocem Exάotη addidit; in quo præstantissimos scriptores secutus est, qui vocem ¿xáσm, quæ plane redundat, voci Exaσtos jungere non solent. Ita aliquanto post legitur (cap. 4, n. 4): Tờ δὲ πρὸς τὸν Ἀδὰμ εἰρημένα, ὅτι πᾶσι τοῖς ἐξ αὐτοι γεγεννημένοις εἴρηται, δῆλον ἐντεῦθεν. Καὶ γὰρ τὸν θάνατον ώρισε μὲν Θεὸς κατ' ἐκείνου, Γῆ εἶ, καὶ εἰς τὴν ἀπελεύσῃ, εἰπών· πάντες δὲ οἱ ἐξ αὐτοῦ γεγο ** Genes. III, (a) Erasmus in præf. edit. Basil. omnibus ex eo oriundis, hinc perspicuum est. Etenim illum quidem morti addıxit Deus, ‹ Terra es, et in terram reverleris", dicens: sed omnes quotquot ab eo originem duxere, non secus ac ipse hujus calamitatis participes exstitere. Cum hoc legis, hinc perspicuum est, credas sermonem haberi de re aliqua, quæ prius explicata sit: sed secus est. Etenim quod hic perspicuum esse dicitur, id tale esse postea probatur. Auctor paulo peritior, ut mihi quidem videtur, aut vocem ¿vtɛÛßɛv, quæ hoc loco male auditur, omisisset, sicque satis alte omnia consonarent, et ita interpretari liceret, Quod autem ea quæ Adamo dicta sunt, dicta sint omnibus ex eo oriundis, perspicuum est. Nam illum quidem, etc.; aut si voce EVTEUɛv uti vellet, verba inter se connectere debebat, hoc modo, ἐντεῦθεν δῆλον, ὅτι τὸν θάνατον, etc., hinɩ perspicuum est, quod illum quidem, etc. Interpres vetus, cum videret verba Græca non belle inter se cohærere, ita verterat, quasi reipsa ita legisset, ut scribi debuisse dixi. Sic enim interpretatus fuerat, Quod autem quæ Adæ dicta tum ſuerint, ea omnibus etiam dicta sint qui ab eo sint oriundi, ex hoc liquido perspici potest, quod cum illum, etc. Neque vero vox, dicens, concinne locata est (α), neque merito credi potest Basilius hac Scripturæ citanda formula usus fuisse qui scilicet, ut jain alii notarunt, unus omnium aptissime eam citaret. Ita rursus capite decimo tertio scriptum invenitur (pag. 558), "Ozi dè xal toï; mpaótytos śmiµedovµévois πρέπει ἡ εὔκαιρος ἀγανάκτησις, δῆλον ἐντεῦθεν. Καὶ γὰρ Μωσης πραότατος πάντων ἀνθρώπων μαρτυρη Beis, etc. Quod autem et eos qui mansuetudinem excolunt, deceat opportuna indignatio, hinc patet. Moses enim qui hominum omnium mansuețissimus fuisse perhibetur, etc. Sic, ut jam notavi, loqui potuit vir indisertus Eustathius, non Basilius, oratorum præstantissimus. Nonnihil est, quod auctor de Paulo apostolo locuturus, ita scripsit (pag. 545): Kal τούτου ἀξιοπιστότατόν σοι παρέξομαι μάρτυρα τὸν ἅγιον Παῦλον. Αtque hujus rei testem fide dignissimum tibi adducam, sanctum Paulum. Etsi enim Basilius, ut jam alibi monui (b), sæpissime Paulum apostolum nominat, nusquam tamen, quod sciam, epitheto illo, äɣtos, utitur. Et quoniam ejus loci mentionem feci, adnotabo quasi præteriens, negligentiam quamdam in iis, quæ retuli, verbis deprebendi, quæ, quantulacunque est, diligentissimo scriptori Basilio tribui nullo modo potest Cum igitur ita auctor scripsisset, παρέξομαι μάρτυρα τὸν ἅγιον Παῦλον, prosecutus est hoc modo, πὴ μὲν λέγοντα· exspectas dum dicat πh dé, sed frustra. Ubi enim ½ dé scriptum invenire debuisses, bujusce auctoris (cap. 20, n. 5) indiligentia factum est, ut (b) Præf. tom. 1, n. 69.

col. 127–128page 60 of 77

PG 31:127σύντομον τὴν ἀπόκρισιν παρεξόμεθα, ὅτι ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, σπούδασμα, ἄσχημα, ἐμπόρευμα, θησαύρισμα, ατόπημα, ἐσπουδακὼς, ἐσπούδακε, διε

scriptum invenias, máy. Cum alibi ita cognovissent hominis, qui ut Arianis conjunctissimus et amicissimus, ita Basilio infensissimus ac inimicissimus erat? Futurum fuisse arbitror ego, ut monachi illi, qui Eustathium ducem habuissent, cum in cæteris Cappadociæ locis, tum maxime in diœcesi Cæsariensi lapidibus a populo obruti fuissent. Fateor quidem nihil vetare, quominus Eustathius, qui et ipse monachorum vitam imitabatur, paucos quosdam e discipulis suis habuerit monasticæ vitæ socios, qui ob simulatam et fidem et pietatem populum initio fefellerint: sed ab eo institutum fuisse in Cappadocia monachorum ordinein, eumdemque ibidem perseverasse potuisse post cognitam semel Eustathii in fide inconstantiam, et post apertam illius a Basilio alienationem, credibile non videtur. Par est igitur regulas, quibus, teste Rufino, monachi in Cappadocia regerentur, tribui non Eustathio, sed Basilio: quarum si Basilius semel opifex dicitur, Constitutionum monasticarum parens dici non potest, cum ut ex dictis satis liquet, utriusque operis non idem scriptor sit. Nemo ergo mirari debet, si Constitutionum librum tribuamus Eustathio, cum nihil fecerimus, quod non fecerint cæteri, qui Eustathio quoque ascripserunt quidquid in Asceticis non Basilianum esse sibi videbatur. lego, σύντομον τὴν ἀπόκρισιν παρεξόμεθα, ὅτι ὁ θεῖος ᾿Απόστολος, etc., Paucis respondebimus, hoc a divino Apostolo, etc., non possum quin rursus notem hanc vocem, Oslo, mihi videri in genuinis Basilii operibus inusitatam esse. Nec indignum arbitror quod notetur, multas voces in μa cadentes non raro in Constitutionum libro usurpari: quibus auctor non parum delectatus esse mihi videtur. Ejusmodi sunt vocabula hæc, σπούδασμα, ἄσχημα, ἐμπόρευμα, θησαύρισμα, ατόπημα, quibus tamen vocibus non video Basilium libenter uti. Animadverti etiamn has voces ἐσπουδακὼς, ἐσπούδακε, διεomüdaxɛ, quæ rarissime apud Basilium leguntur, sæpissime in monasticis Constitutionibus usurpari. Denique universe dicam, si Constitutionum liber ad Basilium pertineret, fore, ut in eo aliquod saltem eloquentiæ Basilianæ atque eruditionis vestigium exstaret. Basilius enim vel invitus facunde et perite scribebat. Tales autem non esse Constitutiones monasticas, vel ex eo solo intelligitur, quod nemo ante Combefisium neque ob eloquentiam, neque ob eruditionem eas laudaverit. Imo ne ipse quidem Combefisius usquam ipsas laudavit ob facundiam. Quis autem præter Combefisium facile sibi persuadebit eruditum esse ejusmodi opus, ex quo eruditi, cum aut de moribus, aut de aliis quibusvis rebus scriberent, nihil unquam ad illustrandas suas sententias excerpsere. Et ut exemplo aliquo confirmetur quod dico, velim legatur eximium illud opus, quod homo doctrina præstans Matthæus Petitdidier adversus multos Ludovici Dupini errores conscripsit (a). Cum igitur is, quem dixi, vir eruditissimus multas Basilii sententias scitu dignissimas notaret, ut cætera Basilii scripta, ita genuina ipsius Ascetica sæpius citavit, sermonem De judicio Dei, brevem tractatum De abdicatione rerum, Regulas tam prolixiores quam breviores et tamen ibi de monasticis Constitutionibus prorsus siletur. 48. Ultimo loco Combefisii argumento contra ipsum Combefisium utar. Vir igitur doctissimus, cumɩ probare vellet, Basilium Regularum auctorem non esse, ita ratiocinatus est: Auctor libellorum De judicio Dei et De fide, idem est, qui Regularum. Is autem qui libellum De fide conscripsit, vocem dµooúatos in sua fidei explanatione de industria reticuit, ut mitiorum Arianorum gratiam sibi conciliaret: quod silentium cum cadere non possit in Basilium, qui consubstantialitatis et fidem el vocem semper palam defendit, necesse est ut cadat in Eustathium, qui cum Macedonianus esset, voce illa dµooústOS uti recusabat. Ergo, inquit is, quem modo dixi, vir eruditissimus, dubitari merito non potest, quin Eustathius ut libellorum De judicio Dei et De fide, ita Regularum quoque legitimus parens sit. Ego autem facile quidem fatebor, eum qui libellos De judicio Dei et De fide composuit (c), alium non esse ab eo qui Regulas in lucem edidit, idque cæteros omnes pariter confessuros puto: sed aliud prorsus concludo. Itaque ita adversus Combefisium ratiocinari licet Auctor libellorum De judicio Dei et De fide, idem est, qui Regularum: qui autem libellum De fide confecit, voce óµ‰ðústos in sua fidei explana - tione usus est (tom. II, n. 4): non igitur hæc fidei expositio tribui potest Eustathio, qui, quod a Macedonio stabat, voce illa duooústos minime utebatur: at hæc ipsa fidei expositio, in qua vox ¿µooúotoç legitur, optime convenit in Basilium Magnum, qui vocem duooústog privatim et publice acriter defendere semper gloriatus est. Rursus adversus 47 bis. Aliud argumentum proponere libet. Rufnus cum Regulas interpretatus esset, easque Urseio abbati dedicare statuisset, ita eum in sua præſatione alloquitur (b): Tui sane sit officii, etiam aliis monasteriis exemplaria præbere: ut secundum instar Cappadociæ, omnia monasteria eisdem et non diversis vel institutis vel observationibus vivant. Ex quibus patet illorum temporum monachos in Cappadocia regulis usos fuisse ad suam instituendam vitam. Nam instituta illa observationesque, quarum eo loco inentio fit, nihil aliud esse quam ipsas Regulas, ex ea, quam mox laudavi, Rufini præfatione constat. Quomodo autem, quæso, Cappadocia, adeoque ipsius dioecesis Cæsariensis monachi ipsa Basilii ætate regulas sibi sequendas proposuissent, si earum auctor fuisset Eustathius? Quomodo non potius detestati fuissent ejusmodi regulas, quas opus esse (a) Tom. II, pag. 502 et seq. (b) Cod. Regul. p. 97. (c) Leg. n. 30 et seqq.

col. 129–130page 61 of 77

PG 31:129βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον. ρόν, τὸ φυσικῶς ἐγκατεσπαρμένον αὐτῇ παρὰ τῆς πεποιηκυίας αὐτὴν ἁγίας Τριάδος, βουλεύεται τά, Τοῦτο μὲν εἰς ἁγίαν προσκυνητὴν Τριάδα, κατὰ τὸ ἐνὸν, ἀτενὲς ἐνορῶσα,

eamdem Combefisium ita ratiocinari possumus: Trinitate: at in monasticis Constitutionibus bit quidem sanctissima Trinitas nominatur, sed tamen utroque loco vocabulum óμooústos prætermittitur. Varia autem illa scribendi ratio diversum scriptorem indicare merito videri potest: quorum primus erit Basilius, qui voce doosio unice delectabatur; alter erit Eustathius, qui aliorumi Macedonianorum exeinplo eam, quam dixi, vocem diligenter vitabat. Jam ad reliqua properabo, sed si prius celebrem Sozomeni locum, qui his disputationibus materiam dedit, explicare conatus fuero: quod ut felicius succedat, eum locum iterum oculis subjicere visum est, sed sic tamen ut verba Græca, quæ prius retuli (num. 27), hoc loco omittam. Ita igitur Sozomenus loquitur, lib. 11, cap. 14: Apud Armenios vero el Paphlagonas, et accolas Ponti, Eustathius, Sebastiæ in Armenia episcopus, monastica conversationis auctor fuisse dicitur: et de arctioris vitæ disciplina, de cibis quibus utendum, aut a quibus abstinendum esset, de vestibus quibus uti oporteret, de moribus denique et exacta vivendi ratione præcepta tradidisse; adeo ut quidam affirment librum asceticum, qui Basilii Cappadocis nomine inscribitur, ab eo conscriptum ſuisse. Erant igitur olim, Sozomeno auctore, quorum judicio asceticus quidam liber, qui Basilii Cappadocis nomine conscriptus erat, ad Eustathium Sebastenum pertinebat. Puto autem Sozomenum nihil aliud nisi monasticarum Constitutionum librum indicare voluisse. Nec mirum cuiquam videbitur, librum qui Eustathii erat, nomine Basilii inscriptum fuisse, si meminerit multa scripta esse, quæ tam in vulgatis quam in veteribus libris sanctorum Patrum nomine inscribuntur, quæ tamen hodie ab eruditis hominibus in subdititiis et adulterinis poni videmus. Cum igitur Constitutionum monasticarum liber, qui Eustathii erat, Basilii nomine inscriptus fuit, nihil ei novi accidit: sed eamdem sortem habuit, quam multa alia scripta, quæ cum aliorum essent, aliorum tamen nominibus falso inscripta sunt. Ejus rei causas quærere, nihil ad me attinet: mihi satis est, si res ita sit, nec negari possit. Sed audire mihi videor qui conquerantur immoratum me fuisse in probanda re non dubia, cum ostendere debuissem Sozomenum, cui ita locutus est: Adeo Regulæ eumdem auctorem habent, quem libelli De judicio Dei ac De fide: sed hic De fide libellus Eustathio ob eam, quam dixi, causam tribui non potest nec ipsæ igitur Regulæ ei ascribi possunt, cum idem auctor, Combefisio fatente, et Regulas et hunc De fide libellum vulgarit. Sed, si neque libel - lus De fide, neque Regulæ ascribi possunt Eustathio, consequens est ut Basilio tribuantur, cum Basilius et Eustathius ita inter se Ascetica partiantur, ut quidquid in Asceticis ad alterum non pertinet, id ad alterum pertinere inter omnes constet. None autem ad propositum ita revertamur, ut Eustathium Constitutionum monasticarum auctorem esse paucis ostendamus: quod factu facile est. Etenim si Basilius ut libelli De fide, ita Regularum auctor esse dicitur, alius Constitutionum librum scripserit necesse est, cum, ut sæpe dixi, multisque probavi, Regularum et Constitutionum non unus, sed duo auclores sint. Ex dictis autem liquet Basilium tam libellum De fide quam Regulas conscripsisse: non igitur Basilius, sed aliquis alius monasticarum Constitutionum auctor dicendus est. Eustathius autem solus est, cui merito tribui possint: quem videlicet hactenus eruditi omnes auctorem fecerunt eorum, quæ in Basilii Asceticis pro spuriis et adulterinis habita sunt. Et quando ex Combefisii argumento opis aliquid ad meam opinionem stabiliendain capere semel cœpi, ex eode:n ipsam confirmare pergam. Etenim, si Combefisio, qui in illo De fide libello vocabulum óμooústo; deesse falso putaverat, ita argumentari licuit: Opus in quo vox quoosios tacetur, Eustathio convenit magis quam Basilio, non video cur nobis quoque ita argumentari non liceat: Opus in quo nomen óµooústos omittitur, Eustathio potius tribui debet quam Basilio: sed vocis ¿pooústog ne vestigium quidem in toto Constitutionum libro exstat; æquius est igitur ejusmodi librum Eustathio adjudicari, quam Basilio. Et ut hujus argumenti vis magis intelligatur, loca tria quæ maxime ad rem faciunt, hic exscribere non pigebit. Primum adducam e libello De fide, in quo ita legitur (pag. 228): Outw opovoūµev, xai oûtw βαπτίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον. Sic sentinus, sicque baptizamus in Trinitate consubstantiali. Alia ut quidam affirment librum asceticum, qui Basilii Capduo mutuabor e monasticis Constitutionibus (cap. 2, pag. 541), in quibus ita scriptum invenimus: 'Hv{xa µèv yàp † Yuxh tò čautĤñs ávaxivoūsa voɛρόν, τὸ φυσικῶς ἐγκατεσπαρμένον αὐτῇ παρὰ τῆς πε ποιηκυίας αὐτὴν ἁγίας Τριάδος, βουλεύεται τά, etc. Etenim animus quando sua intelligendi vi commola, quæ ei naturaliier a sancta Trinitate ipsius opifice insita est, de rebus deliberat, etc. Et paucis interjectis sic persequitur: Touto μèv ɛlç ȧylav xal Τοῦτο μὲν εἰς ἁγίαν προσκυνητὴν Τριάδα, κατὰ τὸ ἐνὸν, ἀτενὲς ἐνορῶσα, etc. Hoc videlicet, quantum fieri potest, intentis animi oculis in sancta et adoranda Trinitate contuens, etc. Vocem dµosúšios videmus in libello De ßde usurpatain, cum mentio habetur de sanctissima padocis nomine inscribitur, ab eo | Eustathio] conscriplum fuisse, nihil aliud his verbis significare voluisse, nisi solum Constitutionum monasticarum librum, quod ut maxime dubium, ita probatu difficillimum videri potest. Ego autem aliter sentio, idque arbitror non obscurum fore, si ea, quæ mox re tuli, Sozomeni verba paulo diligentius legantur. Ibi enim solum mentio fit de arctioris vitæ disciplina, de cibis quibus utendum, aut a quibus alis tinendum, de vestibus quibus uti oporteret, ae moribus denique et exacta vivendi ratione: quibus verbis Constitutionum monasticarum liber tam perspicue indicatur, ut tantum non nominari videatur. Omnia enim quæ in illo Sozomeni loco legum-

col. 131–132page 62 of 77

PG 31:131πως 'Αρειανή καινοτομία καὶ τὰς κατὰ τὸν Πόντον ἐπινεμηθῇ ἐπαρχίας, δρομαῖος ἐπὶ τὰ ἐκεῖ μέρη διέ βαινε· ἐκεῖ τε ἀσκητήρια συστησάμενος, καὶ κατ ηχήσας τοὺς ἄνδρας ταῖς αὐτοῦ διδασκαλίαις, τοὺς σα

tur, unice Constitutionum libro conveniunt, non detur, pauca quædam monasteria ab Eustathio constructa fuisse in Armenia, et, si quis ita velit, in Paphlagonia in quibus Eustathiana vivendi norma ob viri malam famam non diu viguerit, et in quæ pro Eustathiano Basilianum institutum brevi introductum sit, ob magnam scilicet sanctissimi ac eruditissimi Patris apud omnes existimationem. Quod autem additur de accolis Ponti, id Rufinus, qui Basilii æqualis erat, falsum esse docet. Ita enim lib. 11, cap. 9, loquitur: Basilius Ponti urbes et rura circumiens, desides gentis illius animos el parum de spe futura sollicitos stimulare, verbis et prædicatione succendere, callumque ab his longe negligentiæ cæpit abolere, subegilque, abjectis inanium rerum et sæcularium curis, suimet notitiam recipere; et in unum coire, monasteria construere, psalmis et hymnis et orationibus docuit vacare; pauperum curam gerere, eisque hab;- tacula honesta, et quæ ad victum necessaria sunt præbere; virgines instituere, pudicam castamque vitam omnibus pene desiderabilem facere. Ita brevi permutata est totius provinciæ facies, ut in arido et squalenti campo videretur seges fecunda, ac læta vinea surrexisse. Hoc idem confirmavit et Socrates, qui lib. v, cap. 26, ita scripsit: Asdtw; yàp un πως 'Αρειανή καινοτομία καὶ τὰς κατὰ τὸν Πόντον ἐπινεμηθῇ ἐπαρχίας, δρομαῖος ἐπὶ τὰ ἐκεῖ μέρη διέ βαινε· ἐκεῖ τε ἀσκητήρια συστησάμενος, καὶ κατηχήσας τοὺς ἄνδρας ταῖς αὐτοῦ διδασκαλίαις, τοὺς σα Revoμεvous othpiĘe. Veritus enim [Basilius] ne Ariani dogmatis novitas Ponti quoque provincias depasceretur, celeriter ad eas partes se contulit; cumque illic monasteria constituisset, et cunctos suis prædicationibus instituisset, nutantes eorum animos confirmavit. Prætereaque, si quis velit pauca quædam monasteria in Ponto etiam ab Eustathio instituta fuisse, quorum ipse jure auctor dictus sit, non pugnabo ego; nec enim video quid inde nostra sententia lædi possit. Etenim non nego Eustathium monasteria aliqua hic illic initio instituere potuisse: sed dico, si res ita sit, mihi certissimum videri, Eustathianam illam vivendi normam in illis monasteriis parum diu viguisse, ob hominis odiosissimum nomen, eique Basilianam statim subrogatamı fuisse, ob piissimi ac doctissimi scriptoris faautem Regulis, quas si Sozomenus designare voluisset, debuisset sane quod in his præcipuum est et singulare recensere: quod cum non fecerit, ne de ipsis quidem cogitasse putandus est. Nemo autem mescit, si quid eximium est et peculiare in Regulis, id situm esse in mira illa innumerorum Scripturæ testimoniorum collectione: quæ testimonia tam apte tamque concinne proferuntur, ut plurimæ atque gravissimæ cujuscunque generis quæstiones doctissime ac dilucidissime solvantur, difficillima Scripturæ loca explicentur breviter simul et perdiligenter, et ubique saluberrima utilissimaque præcepta ad componendos mores tradantur. Rufinus Cassianusque et Photius, cum de Regulis loquerentur, horum Scripturæ locorum meminerunt; nec immerito, cum Basilii Regulæ non aliunde magis quam ex illis testimoniis ab aliorum asceticis distinguantur. (Vide infra num. 62, prope tin.) Qua igitur ratione potuisset Sozomenus de his testimoniis tacere, nec ullam mentionem facere eorum, quæ Regularum propria sunt, si ipsas eo, quem exscripsi, loco indicare sibi proposuisset? Non igitur Sozomeni verba accipienda sunt de Regulis, ad quas apte referri non possunt, sed de Constitutionum monasticarum libro, ad quein optime accommodantur quæcunque Sozomienus hoc loco scripsit. Nunc autem quinam illi essent, qui asceticum illum librum nomine Basilii inscriptum Eustathio adjudicari oportere affirmarent, merito quæri potest. Fuisse arbitror illius ætatis eruditissimos quosque atque studiosissimos, qui, cum assidui essent in volvendis auctorum libris, fortasse antiqua quædam monasticarum Constitutio num exemplaria invenissent, in quibus pro Basilii nomine nomen Eustathii positum esset: aut certe qui cognovissent ex styli dissimilitudine, ejusmodi opus ad Basilium pertinere non posse; ob idque judicassent illud ascribi debere Eustathio, quem aliunde rescivissent scriptum aliquod asceticum in lucem edidisse. Nec enim res talis sine causa affirmari potuit. Alii vero, qui in legendis auctoribus minus versati essent, falsa libri inscriptione delusi, facile mera Eustathiana Basilio Magno as-' cripserunt. Sed fortasse dicet aliquis: Si qua olim exstitissent exemplaria, in quibus pro Basilii nomine nomen Eustathii scriptum esset, cur nulla ejusmodi exemplaria hodie in bibliothecis reperiuntur? Mihi verisimile fit, si quando tales libri exstiterint, librarios, qui male audire Eustathium viderent, vererenturque, r.e, si illius nomen in iis, quæ exscribebant exemplaribus cerneretur, mi noris libros suos venderent, propterea de indu stria nomen tam mali ominis prorsus rescidisse. Quid tandem sentiam de primis illis Sozomeni verbis, Apud Armenios vero et Paphlagonas, et ac colas Ponti, Eustathius, Sebastiæ in Armenia epi. scopus, monasticæ conversationis auctor fuisse dicitur, nune aperiam. Mihi igitur satis probabile vimam. § XI. Pars octava, in qua de Epitimiis disputatur. 49. Epitimia, de quibus disserere nunc aggredior, non eodem loco in editione Parisiensi leguntur quod ita factum est, ut ea quæ vera ac germana esse putabantur, a falsis atque adulterinis secernerentur. Ego autem, qui de omnibus idem judicium tuli, omnia simul edenda esse censui: eo magis quod in uno codice Regio continenter legantur. Ordo quidem postulabat, ut prius de Epitimiis agerem quam de monasticis Constitutionibus, cum ea ante ipsas posuerim: sed quoniam argumenta, quibus usus sum partim in probandis ſte-

col. 133–134page 63 of 77

PG 31:133Επιτίμια εἰς τὰς κανο 527): Εἴ τις ύβρίζει ἢ ἀντιλέγοι..... καὶ μὴ ὑπο ακούει μετά πάσης τῆς ἐν Χριστῷ χαρᾶς, ὡς πλη ροφορῶν αὐτόν, πληροφορείν ριζέσθω ὁ τοιοῦτος τῆς συνοδίας παντελῶς, κατὰ τὸν εἰπόντα, Μικρὰ ζύμη, Εἰ δὲ τούτων γινομένων ἀμελοίη τῆς ἑαυ τοῦ σωτηρίας, χωριζέσθω ὁ τοιοῦτος τῆς συνοδίας παν τελῶς· Μικρὰ γὰρ ζύμη ὅλον τὸ φύραμα ζυμοῖ, κατὰ τὸν εἰπόντα ἅγιον. 530): Η βλασφημήσασά τινα τῶν πρεσβυτίδων τῶν πεπιστευμένων διατυποῦν τὰ ἐν τῷ ἀσκητηρίῳ, ἀφοριζέσθω ἑβδομάδα μίαν. Οτα φρονητικῶς, μετὰ δῆθεν ἡσυχίας μὴ πληροῦσα τὸ Η καταφρονητικῶς, μὴ δῆθεν μετὰ ἡσυχίας πληροῦσα τὸ ἐπίταγμα,

gulis, partim in repudiandis Constitutionibus, erant siliana esse judico. Etsi enim Basilius passim ser ejusmodi, ut alia ab aliis penderent, idcirco ea continua oratione proponere constitui; verebar enim ne, si a se invicem divellerentur, ipsorum vis ac pondus minueretur. Hæc igitur causa fuit, cur in bunc locum Epitinia rejecerim. Ita autem sentit doctissimus vir Combefisius (a), ut omnia hæc Epitimia Pasilii potius quam alterius esse putet: alii vero duntaxat eorum partem Basilio tribuunt. Quid autem de Epitimiis sentiam ipse, aperire non omittam. Sed, antequam rem aggrediar, existimavi, ne aliqua confusio suboriretur, Epitimia illa in tres classes dividenda esse. Prima, priora undecim nostræ editionis Epitimia complectetur: secunda, reliqua omnia ad usque sexagesimum: tertia comprehendet alterius generis Epitimia, que a nescio quibus ita inscripta sunt, Επιτίμια εἰς τὰς κανοvixás, Epitimia in canonicas. Epitimia primæ et tertiæ classis tanquam genuina in Parisiensi editione posita sunt ante monasticas Constitutiones: at Epitimia secundæ, tanquam adulterina post ipsas rejecta sunt. His dictis, disputationem ingrediamur. Arbitror quidem Epitimia omnia supposilitia esse atque adulterina, sed ita tamen, ut alia aliis pejora sint, majoresque ac evidentiores peregrinitatis notas præ: se ferant. Ad quod genus referen la esse puto ea, quæ in secunda classe col· lɔcavimus: at primæ ac tertiæ classis Epilimia et ipsa quoque meo quidem judicio spuria sunt et peregrina: sed, ut dixi, minora voðɛtaç indicia præferunt. Incipiam ab Epitimiis primæ ac tertiæ classis; postea de secunda classe disputabo. Primum ejusmodi Epitimiorum antiquus nullus scriptor mentionem unquam fecit: deinde in uno duntaxat aut altero veteri libro reperiuntur. Accedit, quod multa aut nove dicta sint, aut novo quodam modo accipiantur. Exempla, ut quid que occurret, proferam. Sic igitur in quarto primæ classis epitimio scriptum invenitur (pag. 527): Εἴ τις ύβρίζει ἢ ἀντιλέγοι..... καὶ μὴ ὑπο ακούει μετά πάσης τῆς ἐν Χριστῷ χαρᾶς, ὡς πλη ροφορῶν αὐτόν, ubi verbumn πληροφορείν sumi videtur pro eo, quod est, nimium in se confidere, et in suo sensu abundare, cum tamen apud Basilium pro persuadere, aut certiorem fa- temptim, cum quiete videlicet non implet præceptum, monem instituit de communitate, seu de ipso fratrum conventu, nusquam tamen, ut jam monui (c), in Asceticis suis genuinis voce σuvodia usus est. Illud quoque, xatà tòv elnóvta äytov, adulterinum esse mihi videtur. Basilius enim, ubi citat apostolum Paulum, citat autem sæpissime, tamen nullo loco simpliciter dixit, 8 Bytos. Imo etiam epi. thetum illud, ¿ äytos, nusquam apud Basilium, ubi de Paulo apostolo sermo habetur, adhibitum fuisse invenitur. Et illud addere possim, quod Basilius cum testimonia quædam e Scriptura profert, scriptores sacros in fine periodi nominare non soleat. Ergo si borum Epitimiorum esset auctor, omissa voce &yios, qua de Paulo loquens non utebatur, ita potius scripsisset, xwριζέσθω ὁ τοιοῦτος τῆς συνοδίας παντελῶς, κατὰ τὸν εἰπόντα, Μικρὰ ζύμη, etc., separetur prorsus qui est ejusmodi a communitate, juxta eum qui dixit, • Modicum fermentum, etc. Nec prætereundum silentio, vocem uvodia in epilimio undecimo repeti quæ vocis insolitæ repetitio, horum Epitimiorum peregrinitatem magis ac magis indicat. cere usurpari soleat (b). Verba quæ mox exscribam, sumpta sunt ex epitimio octavo. Ibi autem ita legitur: Εἰ δὲ τούτων γινομένων ἀμελοίη τῆς ἑαυ τοῦ σωτηρίας, χωριζέσθω ὁ τοιοῦτος τῆς συνοδίας παν τελῶς· Μικρὰ γὰρ ζύμη ὅλον τὸ φύραμα ζυμοῖ, κατὰ τὸν εἰπόντα ἅγιον. Quod si his factis neglexerit suam salutem, separetur prorsus qui est ejusmodi a communitate, nam Modicum fermentum totam massam corrumpit > ul sanctus dixit: ubi duo non Ba45 Galat. v, 9. (a) Basıl. recens. tom. II, pag. 225. Lege n. 38. 50. Hactenus de prima classe Epitimiorum: nunc de tertia disserendum. Et hic quoque paucis absolvam. Sane non video causam ullam, cur hujus classis Epitimia probarentur, cum priora prius repudiata sint; nam de omnibus pariter siletur apud antiquos. Omnis in uno duntaxat aut altero veteri libro inveniuntur. Præterea cum oculos conjicio in epitimium secundum, mihi persuadere non queo ejusmodi Epitimia Basilii Magni esse. In eo autem ita legitur (pag. 530): Η βλασφημήσασά τινα τῶν πρεσβυτίδων τῶν πεπιστευμένων διατυποῦν τὰ ἐν τῷ ἀσκητηρίῳ, ἀφοριζέσθω ἑβδομάδα μίαν. Οτα maledixit alicui ex sororibus quæ rebus asceterii regendis proponuntur, cæterarum privetur consortio hebdomadam unam. Illud enim doxṛthiptov insolite dictum est, nec usquam, opinor, ea voce in suis Asceticis genuinis usus est Basilius Ita scriptum est epitimium decimum tertium, ut verborum ordo non parum displiceat. Sic autem legitur: 'H xa:aφρονητικῶς, μετὰ δῆθεν ἡσυχίας μὴ πληροῦσα τὸ ènítayµa, &yopišćσów, etc., ad verbum: Quæ concæterarum consortio privetur, etc. Ubi vocula µh posita est loco non suo. Sic enim potius scribi oportuisset: Η καταφρονητικῶς, μὴ δῆθεν μετὰ ἡσυχίας πληροῦσα τὸ ἐπίταγμα, etc., quod ad verbum ita interpretari licuisset: Quæ contemptim, non autem quiete et silentio implet præceptum, etc.; atque hoc pacto vox quælibet tam Græce quam Latine locum suum obtinuisset. Nec magis placet quod in epitimio decimo septimo legitur, in quo ita (c) Num. 32.

col. 135–136page 64 of 77

PG 31:135Η μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν συνάξεων ὁμιλοῦσα τινι τῶν ἔξω γυναικῶν, ἀφοριζέσθω, σύναξις Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προστάσσοντος “Ο λέγω ὑμῖν ἐν τῇ σκοτίᾳ, εἴπατε ἐν τῷ φωτί καὶ ὁ πρὸς τὸ οὖς ἠκούσατε, κηρύξατε ἐπὶ τῶν δωμάτων· καὶ τοῦ ᾿Απόστολου, τῆς σιωπῆς τὸ κρῖμα ρωθῇ ἐν ὑμῖν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου εἰρημένον, ὅτι Ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, οἵτινες ἱκα νοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι 527): Εἴ τις ἐξέλθοι τοῦ μοναστηρίου, μὴ λαβὼν εὐλο ἀπολυθεὶς ἀρχιμανδρίτου εὐχῆς, ἔστω ἀκοινώνητος. κουνίτις, κούνιον, ἀπευλογίας, μαφόριον, ἔρδινος, Αναχαστής, ὀστιάριον, ἀρχιεβδομαδάριος, Εἴ τις εὑρεθῇ λαλῶν εἰς τὰ κελλία, ἐκτὸς τῶν ἐνοι κούντων αὐτὰ, ἢ τῶν ἡσυχαστῶν, γενέσθω ἀπευλογίας.: Εἴ τις περισσῶς, μετὰ τὴν ἐπίσκεψιν τὴν μετὰ τὰ ὀρθρινὰ εἰσέρχεται εἰς τὸ νοσοκομεῖον, ἐκτὸς τῶν ἡσυχαστῶν καὶ τῶν τὴν φροντίδα ἐγκεχειρισμένων, γενέσθω ἀπευλογίας. Προσθήσεται δέ μοι τὸ κρῖμα, πρῶτον μὲν τὴν αἰτίαν καὶ τὸν κίνδυνον τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκ

fcriptum est: Η μετὰ τὴν ἀπόλυσιν τῶν συνάξεων timiorum primum, in nostra editione quadragesiὁμιλοῦσα τινι τῶν ἔξω γυναικῶν, ἀφοριζέσθω, etc. Quæ post absolutas synaxes cum aliqua externa muliere confabulabatur, separetur, etc. Illud enim, tŵv ovváčɛwv, præter Basilii consuetudinem positum est: qui etsi communionis sacræ crebro mentionem facit, nusquam tamen, quod quidem sciam, voce σύναξις utitur. mum quartum est; secunduin, quartum et quinquagesimum. Ex quibus satis intelligitur ejusmodi Epitimia non Basilio, sed recentiori cuipiam scriptori tribuenda esse. § XI. Pars nona, ubi expenduntur opuscula duɔ, quæ Combefisius non ita pridem in suo Basilio recensito pro novis ac genuinis edidit. 52. Horum opusculorum primum ita exorditur Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προστάσσοντος· “Ο λέγω ὑμῖν ἐν τῇ σκοτίᾳ, εἴπατε ἐν τῷ φωτί· καὶ ὁ πρὸς τὸ οὖς ἠκούσατε, κηρύξατε ἐπὶ τῶν δωμάτων· καὶ τοῦ ᾿Απόστολου, τῆς σιωπῆς τὸ κρῖμα çoбɛpòv dɛixvúvtoç, etc. Cum Dominus noster Jesus Christus præcipiat: ‹ Quod vobis dico in tenebris, dicite in luce; et quod auditis in ore, prædicate super lecla; Apostolus item silentii tremendum judicium ostendens, etc. Ita autem desinit: "Iva лλNρωθῇ ἐν ὑμῖν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου εἰρημένον, ὅτι Ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, οἵτινες ἱκα νοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι· quo in vobis impleatur illud Apostoli: ‹ Hæc commenda fidelibus hominibus, qui et alios docere erunt idonei“. › Hic quastio est, fueritne hoc opusculum conscriptum ab eo, qui Asceticum, quod vocant, in lucem edidit, an ab aliquo, qui Ascetici auctor falso haberi voluerit. Meminisse autem juvat, non intelligi proprie Ascetici nomine omnia scripta ascetica, sed duntaxat libellos De judicio ac De fide, Moralia et Regulas tam breviores quam longiores. Ex quo fit, ut si hæc lucubratiuncula vera sit et genuina, necessario aut Basilio tribuenda sit, aut Eustathio, cum altcruter Asceticum eo quem dixi modo acceptum vulgasse ab omnibus credatur. Combefisius nullo modo dubitat quin hæc lucubratiuncula vera sit ac germana: Tillenoutius (c) vero eam quidem pro vera habuit, sed ita tamen, ut non obscure indicaret se non longe abesse ab eorum opinione, qui aliter sentirent. Ait enim se in ipsa parum et igniculorum et elegantiæ Basilii vidisse. Ego autem non dicam videre me in hoc opusculo parum Basiliani styli: sed affirmabo potius me nihil omnino in eo invenire, quod tanti 51. Quod jam ad Epitimia secundæ classis altinet, talia sunt, ut mirum sit eruditissimum) virum Combefisium ejusmodi Epitimia pro veris ac germanis agnovisse, aut certe in eam opinionem valde propendisse. Cum enim dixisset Epitimia, quæ in Parisiensi editione diversis locis posita sunt, in suo veteri libro continenter legi, sic loquitur (a): Mazarini codex omnia simul complexus est, eidemque ascripsit vero aut existimato Basilio: ac potius vero, subnectens iis opusculis quæ communiter in Basilii Magni genuinis numerantur. Et vero quot sunt voces in hac Epitimiorum classe, tot sunt fere peregrinitatis notæ: quod ex eorum lectione facile a quovis cognosci potest. Hic monere volo, hujus secundæ classis epitimium primum in nostra editione duodecimum esse. In eo autem ita legitur (pag. 527): Εἴ τις ἐξέλθοι τοῦ μοναστηρίου, μὴ λαβὼν εὐλοµh ylav † áñolubels únò toū àpxiµavôpitμà e, ἀπολυθεὶς ἀρχιμανδρίτου εὐχῆς, ἔστω ἀκοινώνητος. Si quis egrediatur e monasterio non accepta benedictione, aut non dimissus ab archimandrita cum precatione, a cæteris sejungatur. Certe præstare ausim, duas has voces, povaσth piov et àpxiuavoplins, quæ non hic solum, sed in aliis etiam epilimiis sæpe leguntur, nusquam apud BasiJium reperiri. Addere possim et alia vocabula non pauca in iisdem illis Epitimiis passim occurrere, quæ si non omnia, at pleraque tamen minus adhuc Basiliana esse videbuntur. Qualia sunt hæc, &pxiκουνίτις, κούνιον, ἀπευλογίας, μαφόριον, ἔρδινος, Αναχαστής, ὀστιάριον, ἀρχιεβδομαδάριος, quæ voces cum aut Latinæ sint, aut valde insolitæ, novi aliquid simul et peregrini manifeste indicant. Et vero si Caroli Cangii Glossarium Græcum legatur, ibi horum Epitimiorum non minimam partem e veteri quodam Pœnitentiali Græco citatam intueri licebit. Ejus quain dixi rei exempla duo e voce fouzaoths proferam: si cui libuerit videre plura, viri phrasim vel paululum sapiat. Sermo humilis alias quas modo notavi voces in ipso Glossario quærere poterit; hacque brevi ac facili via invenict quod quærit. In eo igitur Glossario ita scriptum est, ubi vocis fouxooths declaratio traditur: Εἴ τις εὑρεθῇ λαλῶν εἰς τὰ κελλία, ἐκτὸς τῶν ἐνοικούντων αὐτὰ, ἢ τῶν ἡσυχαστῶν, γενέσθω ἀπευλογίας. Rursus: Εἴ τις περισσῶς, μετὰ τὴν ἐπίσκεψιν τὴν μετὰ τὰ ὀρθρινὰ εἰσέρχεται εἰς τὸ νοσοκομεῖον, ἐκτὸς τῶν ἡσυχαστῶν καὶ τῶν τὴν φροντίδα έγκεχειρισμένων, γενέσθω ἀπευλογίας. Horum autem epi- * Matth. x, 27. * II Tim. 11 2. (a) Basil. recens. t. II, p. 225. (b) Ibid. pag. 99. est et abjectus: verborum constructio in aliquibus locis nulla: sententiæ obscuræ. Sermonein abje· ctum esse et humilem, nemo, opinor, homo, qui hoc epistolium legerit, inficiabitur. Imo etiam id ita esse, ex eis quæ mox exscribam fragmentis facile a quovis intelligi poterit. Jam unum aut alterum locum proferam, ut verborum constructionem alicubi nullam esse probem. Ita igitur auctor scripsit: Προσθήσεται δέ μοι τὸ κρῖμα, πρῶτον μὲν τὴν αἰτίαν καὶ τὸν κίνδυνον τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκ- (c) Tom. IX, pag. 634.

col. 137–138page 65 of 77

PG 31:137κλησιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ ἑκάστου πρὸς (α) τὸ ἔργον Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ προστάσσοντος· Ο λέγω ὑμῖν.... καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου τῆς σιωπῆς τὸ κρῖμα φοβερὸν δεικνύντος, δι' ὧν φησι πρὸς τοὺς Ἐφεσίων πρεσβυτέρους Δια μαρτύρομαι ὑμῖν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ, μίαι, Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προστάσσοντος. καὶ τοῦ Ἀποστόλου, διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἀποδείξεις περὶ τοῦ πᾶσαν παράβασιν ἐντολῆς Θεοῦ σφοδρῶς καὶ φοβερῶς ἐκδι χήσαντος· ὥστε, πρῶτον μὲν τήν, δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου.... φοβερῶς ἐκδικήσαντος. Μετὰ ταῦτα περι έξει τὴν εὐσεβῆ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ τοῦ μονο γενοῦς Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ Θεοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ὁμολογίαν· ἔπειτα, μετὰ ταῦτα περιέξει τήν, Μετὰ ταῦτα ἡ ἄλλη βίβλος περιέξει τήν, τε ἀπηκριβωμένον καὶ ἀκριβῶς κεκαθαρμένον τῆς πολιτείας διαφανήσεται· καὶ τὸ, ἵν' οὕτως εἴπω, ἀξίωμα τῶν ἐνταῦθα παρεπόντων ἐκλάμψει, καὶ τὸ, ἵν' οὕτως εἴτω, ἀξίωμα τῶν ἐνταῦθα παρεπόντων ἐκλάμψει, ρος οἷον χαρακτήρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη και θετο μαθητῶν 'Αναγκαῖον ἐνόμισα γρά καὶ πρὸς τὴν πάντων ὑμῶν ἐν Χριστῷ ἀγάπην, ΧΧΧΙ. Ο μὲν οὖν πρῶτος αὐτῷ λόγος διεξέρχεται, τίς ἡ αἰτία καὶ ὁ κίνδυνος τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, ὅτι πάσης ἐντολῆς Θεοῦ παρά βασις σφοδρῶς καὶ φοβερῶς ἐκδικεῖται· καὶ ἡ ἀπό δειξις ἐκ τῶν Γραφῶν· τρίτον, περὶ τῆς εὐσεβοῦς πίστεως ἡμῶν, ἤτοι τῆς εἰς τὴν ὑπεραγίαν Τριάδα καθαρᾶς ἡμῶν καὶ εἰλικρινούς ὁμολογίας. Ο δεύτε σύντομον παρατίθεται, καὶ χαρακτῆρα πάλιν παρα πλήσιον τῶν προεστώτων του λόγου. Εἶτα,

PREFATIO. κλησιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ ἑκάστου πρὸς (α) τὸ ἔργον charitatem scriberem, etc. Velim igitur, si quis ad- huc dubitet hæreatque, banc epistolam cum genuinis Basilii Epistolis comparet, statimque, nisi valde fallor, animadvertet eam ab illis et perspicuitate, et elegantia, et urbanitate, et, ut verbo dicam, toto scribendi genere prorsus differre. Certe cum ita lego ipso initio: Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προστάσσοντος· Ο λέγω ὑμῖν.... καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου τῆς σιωπῆς τὸ κρῖμα φοβερὸν δεικνύντος, δι' ὧν φησι πρὸς τοὺς Ἐφεσίων πρεσβυτέρους Δια μαρτύρομαι ὑμῖν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ, etc. Cum Dominus noster Jesus Christus præcipiat: ‹ Quod vobis dico………… › Apostolus autem silentii tremendum judicium ostendat, dum sic Ephesiorum presbyteros alloquitur, ‹ Contestor vos hodie *, › etc.; mihi quidem facile persuadeo hoc epistolium scriptum fuisse ab aliquo, qui Basilii Regulas diligenter legisset (nam in illis ita fere aliquando loquitur Basilius): sed puto hunc hominem, quisquis est, nunquam ejusdem Basilii Epistolas legisse, aut certe eas imitari non potuisse. Nullam enim Basilii epistolam esse, quæ hoc vel simili modo inciμίαι, Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προστάσσον τος. καὶ τοῦ Ἀποστόλου, etc., affirmare ausim. Et quidem in indice Græco Basilianarum Epistolarum qui ad calcem editionis Parisiensis locatus est, nihil tale invenio. διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἀποδείξεις περὶ τοῦ πᾶσαν παράβασιν ἐντολῆς Θεοῦ σφοδρῶς καὶ φοβερῶς ἐκδιχήσαντος· ὥστε, etc. Quæ verba sic Latine reddidit Combefisius: Hinc vero ejuscerei rationem adjungam; primum quidem quæ causa sit, quodve periculum tantæ Ecclesiarum Dei ac cujusque rebus agendis dissonantiæ ac dissensionis; tum deinde certas ex divina Scriptura probationes ac rationes, quibus confcitur, in omnem Deum mandali transgressionem acri tremendaque districtione animadvertere, ut, etc. Illud, πρῶτον μὲν τήν, etc., verbo caret: quod judicium ferendum est quoque de illo, δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου.... φοβερῶς ἐκδικήσαντος. Scio quidem aliquid ab homine docto suppleri posse: sed nemo non videt ellipsim hoc loco et violentam esse, et a Basilii perspicuitate alienam. Ab his non multum abludit quod sequitur: Μετὰ ταῦτα περιέξει τὴν εὐσεβῆ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ αὐτοῦ καὶ Θεοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ὁμολογίαν· ἔπειτα, etc. Ad verbum: Postea piam de Deo ac Patre, unigenitoque ejus Filio ac Deo, et Spiritu sancto confessionem complectetur: tumque, etc. Hactenus nulla mentio facta est de ullo scripto, quod ad rem pertineat: el tamen auctor, quasi nominativus ex superioribus suppleri posset ac deberet, sic incipit, μετὰ ταῦτα περιέξει τήν, etc. Scriptor paulo diligenLior ita locutus fuisset: Μετὰ ταῦτα ἡ ἄλλη βίβλος περιέξει τήν, etc. Postea alius libellus complectetur. etc. Sub finem cum auctor sermonem instituisset de Moralibus, ita persecutus est: 'Ev olç tó τε ἀπηκριβωμένον καὶ ἀκριβῶς κεκαθαρμένον τῆς πολιτείας διαφανήσεται· καὶ τὸ, ἵν' οὕτως εἴπω, ἀξίωμα τῶν ἐνταῦθα παρεπόντων ἐκλάμψει, quem locum idem Combeßisius ita interpretatus est: In quibus exacta atque exacte depurgala disciplinæ ratio elucescet; eorumque, ut sic dicam, qui hic discipuli sequuntur dignitas persplendescet. Ubi in ultimis verbis Græcis obscuri aliquid deprehendo. Illud enim καὶ τὸ, ἵν' οὕτως εἴτω, ἀξίωμα τῶν ἐνταῦθα παρεπόντων ἐκλάμψει, ita simpliciter dictum non satis perspicuum videtur, et, nisi vox aliqua suppleatur, vix intelligi potest. Ad verbum, eorumque ρος οἷον χαρακτήρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη και xt ita dicam, qui hic sequuntur, dignitas splendescet. Combefisius, ut ex ejus interpretatione liquet, voθετο μαθητῶν supplevit: quod non fecisset, nisi eredidisset verba Græca per se obscura esse, ob idque, ut intelligerentur, aliquid necessario suppleri debere. Notandum præterea id quod maxime ad rem facit, hoc opusculum vere epistolam esse. Ita enim auctor loquitur: 'Αναγκαῖον ἐνόμισα γρά καὶ πρὸς τὴν πάντων ὑμῶν ἐν Χριστῷ ἀγάπην, etc. Necessarium putavi, ut ad vestram omnium in Christo ❤ Act. xx, 26. (a) Ita apud Combef. PATROL, GR. ΧΧΧΙ. 53. Nunc conjecturam quamdam meam de hoc epistolio proponere libitum est: sed si prius manuero, hoc idem epistolium, quod pro novo Combefisius edidit, jampridem in Veneta editione vulgatum fuisse. Suspicor igitur has litterulas antiquas non esse, sed longe post Basilii ætatem ex Photii Bibliotheca effictas fuisse et expressas. Qua de re ut cuique existimare liceat, utriusque scriptoris verba subjiciam. Ita igitur Photius loquitur: Ο μὲν οὖν πρῶτος αὐτῷ λόγος διεξέρχεται, τίς ἡ αἰτία καὶ ὁ κίνδυνος τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, ὅτι πάσης ἐντολῆς Θεοῦ παράβασις σφοδρῶς καὶ φοβερῶς ἐκδικεῖται· καὶ ἡ ἀπό δειξις ἐκ τῶν Γραφῶν· τρίτον, περὶ τῆς εὐσεβοῦς πίστεως ἡμῶν, ἤτοι τῆς εἰς τὴν ὑπεραγίαν Τριάδα καθαρᾶς ἡμῶν καὶ εἰλικρινούς ὁμολογίας. Ο δεύτε σύντομον παρατίθεται, καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν προεστώτων του λόγου. Εἶτα, etc. Igitur primus ejus liber continet, quæ sit causa, quantumque periculum hujusmodi cum Ecclesiarum Dei, tum singulorum hominum inter ipsos dissensionis atque dissidii: deinde, quod omnis præcepti divini transgressio vehementer ac terribiliter punitur, idque e Scripturis sacris demonstratum: tertio, de fide nostra catholica, sive de pura nostra el sincera confessione sanctissimæ Trinitatis. Liber vero secundus, Christiant (b) Cod. cxcı, pag. 494.

col. 139–140page 66 of 77

PG 31:139Προσθήσεται δέ μοι τὸ κρῖμα, πρῶτον μὲν τὴν αἰτίαν καὶ τὸν κίνδυνον τῆς τοσαύτης τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς (α) τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἀποδείξεις περὶ τοῦ πᾶσαν παράβασιν ἐντολῆς Θεοῦ σφοδρῶς ἐκδικήσαντος.... Μετὰ ταῦτα περιέξει τὴν εὐσεβῆ τοῦ Θεοῦ καὶ Πα τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁμολογίαν... ἐπὶ τούτοις οἱονεὶ χαρακτῆρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη και σύντομον ὅρου τύπον ἔχοντα πειράσεται δοῦναι ἡμῖν ἐκ τῶν ἁγίων Γραφῶν ὁ λόγος, καὶ χαρακτῆρα πάλιν παρα πλήσιον τῶν προεστώτων τοῦ λόγου, Γραφή, ἀπόδειξις, παράβασις, ἐντολή, σφοδρώς, φου βερῶς, ἐκδικεῖν, τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως οἱονεὶ χαρακτῆρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη καὶ σύντομον.... καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν Ομιλία ΛΑ'. Λόγος περὶ τοῦ αὐτοῦ πρόλογος ἀσκητικός. ὁριστικῶς, πολυτρόπως, ἐντρεπτικώτερον, φανερῶς, Ασκη οριστικῶς, σαφῶς,

hominis quamdam veluti descriptionem per summa vera Basilii epistola haberi posset, sicque illud cupita breviterque exponit: similemque rursum descriptionem eorum, qui docendo Evangelio præfecti sunt. Deinde, etc. Ita autem in epistolio scriptum est: Προσθήσεται δέ μοι τὸ κρῖμα, πρῶτον μὲν τὴν αἰτίαν καὶ τὸν κίνδυνον τῆς τοσαύτης τῶν Ἐκκλη σιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς (α) τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως· δεύτερον, τὰς ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἀποδείξεις περὶ τοῦ πᾶσαν παράβασιν ἐντολῆς Θεοῦ σφοδρῶς ἐκδικήσαντος.... Μετὰ ταῦτα περιέξει τὴν εὐσεβῆ τοῦ Θεοῦ καὶ Παtpòs, xal toū µovoyevoūç Yloū aútoū xał Oɛoũ, xai τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁμολογίαν... ἐπὶ τούτοις οἱονεὶ χαρακτῆρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη και σύντομον ὅρου τύπον ἔχοντα πειράσεται δοῦναι ἡμῖν ἐκ τῶν ἁγίων Γραφῶν ὁ λόγος, καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν προεστώτων τοῦ λόγου, etc. Hinc vero ejusque rei ratione adjungam; primum quidem quæ causa sit, quodve periculum tantæ Ecclesiarum Dei et alterius cum altero dissensionis atque dissidii; tum deinde certas ex divina Scriptura probationes ac rationes, quibus conficitur in omnem Deum mandati transgressionem acri tremendaque districtione animadvertere…….. Ad hæc, piam de Deo ac Patre, unigonitoque ejus Filio ac Deo, nec non Spiritu sancto confessionem liber complectetur.... ac præterea, com pendiosum brevemque velut characterem hominis Christiani, definitionis forma ex Scripturis sucris conabitur dare; affinemque rursus characterem præpositorum sermonis, etc. Velim igitur utriusque scriptoris verba inter se conferantur: quod si quis fecerit, animadvertet casdem voces utroque in loco hic illic adhiberi, quales sunt, al-la, xivouvos, Γραφή, ἀπόδειξις, παράβασις, ἐντολή, σφοδρώς, φου βερῶς, ἐκδικεῖν, ob idque fortasse suspicari incipiet, hunc vel illum scriptorem plagiarium fuisse. Sed si paulo attentius consideraverit tum illud, tñs τοσαύτης τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἑκάστου πρὸς τὸν ἕτερον διαφωνίας τε καὶ διαστάσεως (ita enim plane legendum est, ut in Veneta editione, non pòs to Epyov ut apud Combefisium), tum illud, οἱονεὶ χαρακτῆρα Χριστιανοῦ κεφαλαιώδη καὶ σύντομον.... καὶ χαρακτῆρα πάλιν παραπλήσιον τῶν Tρо±GTWTW TO 26you, facile, opinor, sibi persuadebit, alterum ab altero nonnulla aperte ad verbum sumpsisse. Cui autem verisimile fiet, doctissimum virum Photium, eumdemque scribendi peritissimum, a nescio quo non pauca ad verbum mutuatum fuisse? quod eo minus probabile videbitur, quia hoc epistolium pessime conscriptum est. Reliquum est igitur, ut epistolii scriptor plagiarius fuisse dicatur. Sed fortasse quæret aliquis, quo consilio scriptum fuerit hoc epistolium. Puto hominem cætera simplicem et bonum, qui 'AơxnTixór a nonnullis ob Sozomeni locum Eustathio tribui videret, tentare voluisse, si epistola sua pro (a) Ita in edit. Ven. (b) Basil. recens., tom. II, pag. 107. (c) Lege Præf. § 8. consequeretur, ut omnes tandem Basilium.ejus quod modo dixi scripti auctorem esse uno ore confiterentur. Pauca, nisi actum agere velim, de allero Combefisii opusculo dicam. Nam et ipsum quoque jamdudum in editione Parisiensi vulgatum est, sed ita tamen, ut ibi aliter, aliter apud Combefisium inscriptum sit. Ita enim in editione Parisiensi inscribitur: Ομιλία ΛΑ'. Λόγος περὶ τοῦ autɛčovalov. Homilia XXXI. De libero arbitrio sermo: apud Combefisium vero (b), hoc modo, Tou αὐτοῦ πρόλογος ἀσκητικός. Basilii Magni prologus asceticus. Combefisium, qui ut cæteras, ita hanc ipsam homiliam tricesimam primam in suo Basilio recensito aliquibus locis emendaverat, fallere potuit inscriptionis varietas: ut ut hæc sunt, nihil hic dicendum de hoc opusculo Combefisiano arbitramur, cum illud jam in antecessum, ubi nobis de eadem illa oratione tricesima prima sermo erat, in spuriis atque adulterinis posuerimus (c). Hic tandem disputationibus asceticis clausulam imponam, si prius hoc unum addidero, primum libellum a Combefisio e duobus libris veteribus Regiis, alterum ex uno itidem Regio editum fuisse (d). § XII. Basilione tribuendi sint duo De baptismo libri, necne. 54. Quod ait doctissimus vir Ludovicus Dupimis (e), duos hos De baptismo libros nusquam apud antiquos laudari, eo nihil verius dici potuit; sed quod addidit, eosdem a nemine in dubium revocari, id non vere dictum fuisse constat. Combefisius enim suspectos ipsos habuit: cujus verba referre non pigebit (f). Vir igitur eruditissimus eum in his libris adverbia quædam animadvertisset, qualia sunt, ὁριστικῶς, πολυτρόπως, έντρε πτικώτερον, φανερῶς, et alia ejusdem generis multa, ita locutus est: Affectatior quam soleat hisce adverbiis Basilius toto hoc opere, nec sui simillimus, nativaque puritate gratus; ac, num quæ inde Ασκη tixóv suspicio pulsare animum possit? Lector videat, deque toto dicendi charactere austeriorique doctrina conjecturam ducat. Tillemontius, vir peritissimus idemque diligentissimus, viderat quidem hunc Combefisii locum: sed non propterea vulgatain opinionem repudiavit, Imo etiam ait se criticis illis Combefisii notis in sua sententia magis ac magis confirmari. Sed ut hæc melius intelligantur, rem altius petam. Meminisse ergo juvat, Combelisium 'Aoxytixóv, quod vocant, non Basilio, sed Enstathio Sebasteno tribuere, atque inter cætera argumenta, quibus vir doctus ad defendendam suam opinionem utitur, hoc quoque reperiri, quod Ascetici scriptor ita Scripturam citat ut adverbia quædam præponat, qualia sunt, οριστικῶς, σαφῶς, ¿noyavtixŵs, et eodem de genere alia: qui adverbiorum usus in aliis Basilii scriptis nullus est. Cum (d) Basil. recens., tom. II, pag. 97 et 107. (e) Tom. II. pag. 540. (f) Basil, recens., tom. 1, pag. 241.

col. 141–142page 67 of 77

PG 31:141ὁριστικῶς, ἡ πρὸς Θεὸν εὐαρέστησις, Καὶ ἐὰν δοξάζηται εν μέλος, κατὰ σκοπόν, δηλον ότι τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, συγχαίρει πάν τοῦ Θεοῦ χρηστότητα, προτραπῇ εἰς ἐπιμέλειαν τῆς 187): Οταν ἀμετεωρίστῳ καὶ τεταμένῃ ἐπιθυμίᾳ τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, 1, 1): Κατὰ σκοπὸν τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστή 1, 2, 17): Δύναμις τῆς πρὸς Θεὸν θεραπεύοντα, τὰ δὲ προκοπὴν ἐμποιοῦντα πρὸς τε λείωσιν ἄγουσαν τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, 1. 5): Στοχαζόμενος δὲ τῆς ἡμετέρας ἀσθε νείας, καὶ δι' ὑποδειγμάτων ηὐδόκησε βεβαιώσαι ἡμῶν τὰς καρδίας ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας. 1): Πλὴν δὲ καὶ βεβαιότερον ἐκ τῆς περὶ τῶν ἱερέων καὶ τῶν προσφερομένων ζώων εἰς

¡gitur Combefisius (a) similia adverbia tam in Asce- eorum, qui Asceticum et duos hos De baptismo tico quam in his De baptismo libris inspergi videret, suspicatus est utrumque opus ad eumdem auctorem pertinere, hoc est ad Eustathium Sebastenum, quem, ut modo dixi, Ascetici auctorem facit. Tillemontius autem, qui et ipse quoque ea de quíbus agitur adverbia et in Ascetico et in duobus illis De baptismo libris animadvertit, inde quidem pariter collegit, utriusque operis eumdem auctorem esse: sed quoniam semel Asceticum Basilio adscripserat, eidem etiam et hos De baptismo libros adjudicare necesse babuit. Nec ego negabo doctissimos viros Combefisium et Tillemontium congruenter suis principiis convenienterque judicasse, viderique primo aspectu argumento satis probabili ad tuendam suam opinionem niti. Cum enim ejusdem generis adverbia non pauca tam in Ascetico quam in controversis istis De baptismo libris inveniri constet; certe, nisi attentiores simus, eo animus inclinabit, ut utrumque opus uni et eidem scriptori tribuamus. Sed tamen si quis ea de quibus disputatur scripta paulo attentius legerit, id quod dixi argumentum nullius momenti aut ponderis esse facile, opinor, fatebitur. Non enim omnia adverbia illa semper eodem sensu accipiuntur in utroque opere. Cum enim illud, ὁριστικῶς, semper in Ascetico pro eo quod est, modo decretorio loqui, sumatur, tamen in his De baptismo libris aliquando tam diverse usurpatur, ut ipsa diversitas diversum auctorem non obscure indicet. Nimirum ibi'nonnunquam pro eo quod est, strictim ac compressius dicere, accipitur. Neque vero ejus interpretationis auctor ego sum, sed Combefisius ipse (b), qui de illis qui nunc in controversiam vocantur libris, deque eorum auctore loquens, ita scripsit: "Oprotixwę passim vocat, quasi indicative strictimque jubendo. Sicque quod ait, ópiotixis xal moλUTÓerit, tum indicando strictimque tradendo doctrinam, tum varie explicando. Præterea alicubi monui, ejusmodi adverbia, quæ in Ascetico leguntur, non ita multum, si operis prolixitas consideretur, frequentia esse, cum tamen in bis De baptismo libris tam frequenter usurpentur (c), ut sæpe non minus eorum copia quam vocum novitate atque insolentia moveri nausea possit. Quod igitur pro firmo argumento attulerunt ii quos dixi viri eruditissimi, aut nibil, aut parum ad suam tuendam opinionem valet. Se ne quid dissimulare videar, ingenue fatebor aliud argumentum proponi posse, cui respondere dificillimum sit, et ejusmodi, ut iis qui ad judicandum aliqua styli similitudine contenti sunt, validissimum videri possit. Constat hanc dicendi formulam, ἡ πρὸς Θεὸν εὐαρέστησις, Ascetici auctori non parum familiarem esse: cujus rei duo aut tria exempla proferam, plura prolaturus, si opinionem 1 Cor. XII, 16. (a) Tom. II, pag. 124, 162. Basil. recens. tom. I, pag. 240. libros eidem scriptori tribuunt, sequi vellem. Ita igitur in Reguļis brevioribus scriptum est (reg. 175): Καὶ ἐὰν δοξάζηται εν μέλος, κατὰ σκοπόν, δηλον ότι τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, συγχαίρει πάν ta tà µéân, ‹ Et si gloria afficitur unum membrum, › ex consilio videlicet placendi Deo, ‹ congaudent omnia membra ". › Et paulo post scriptor ita locutus est (reg. 179): 'Eàv &pa dvowmybels thy τοῦ Θεοῦ χρηστότητα, προτραπῇ εἰς ἐπιμέλειαν τῆς πpòs aúτdy súapɛorhoɛws, etc. Si forte bonitatem' Dei reveritus, hincque exstimulatus, studeat ei complacere, etc. Nec ita multo infra sic legitur (reg. 187): Οταν ἀμετεωρίστῳ καὶ τεταμένῃ ἐπιθυμίᾳ τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, etc. Tum cum assiduo ac vehementi desiderio placendi Deo, etc. Nunc totidem exempla e duobus De baptismo libris subjiciam. Hæc sunt igitur scriptoris verba (lib. 1, c. 1, n. 1): Κατὰ σκοπὸν τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστή σɛwę, juxta propositum placendi Deo. Rursus ita loquitur (lib. 1, c. 2, n. 17): Δύναμις τῆς πρὸς Θεὸν Evapeofjoews, dixalosuvns Swped, etc. Virtus qua grati efficimur Deo et accepti, justitiæ donum, etc. Et alio loco sic scriptum invenitur: Tȧ µày vÓGOV θεραπεύοντα, τὰ δὲ προκοπὴν ἐμποιοῦντα πρὸς τε λείωσιν ἄγουσαν τῆς πρὸς Θεὸν εὐαρεστήσεως, etc. Partim morbum curantia, partim afferentia talem profectum, quo ad perfecte Deo placendum deducamur, etc. Certe ex his et similibus locis, quæ in ipsis fontibus legi possunt, satis probabiliter effici videtur, Asceticum et controversos bos De baptismo libros ad eumdem auctorem pertinere. Quoniam tamen hoc fortasse aliquibus leve videbitur, aliud exemplum proferam, quod ab hominibus, qui cœteroquin non ita multum creduli sint, pro demonstrativo haberi queat. Patet ex dictis, Ascetici auctorem bac dicendi formula, qua voces aut mànpopopia aut man popopely ad integram quamdam persuasionem significandam adhibentur, ita delectari, ut nullo alio magis delectetur; neque hic ejus rei exemplum ullum, cum multa superius retulerimus (d), ponere necesse est. Constat autem idem loquendi genus in duobus quoque De baptismo libris tam frequenter usurpatum inveniri, ut in ipsis etiam passim occurrat. Sed ne falso dictum id fuisse videatur, exempla multa aut proferam,' aut certe indicabo. Ita igitur auctor scripsit (lib. 1, c. 1. n. 5): Στοχαζόμενος δὲ τῆς ἡμετέρας ἀσθε νείας, καὶ δι' ὑποδειγμάτων ηὐδόκησε βεβαιώσαι xal ἡμῶν τὰς καρδίας ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας. Cæterum considerata imbecillitate nostra, etiam per exempla voluit animum nostrum in veritatis certa persuasione confirmare. Haud longe ita (lib. 1, c. 2, n. 1) locutus est: Πλὴν δὲ καὶ βεβαιότερον ἐκ τῆς περὶ τῶν ἱερέων καὶ τῶν προσφερομένων ζώων εἰς (c) Nova ed. t. II, p. 625. Lege n. 43. d) Leg. n. 38.

col. 143–144page 68 of 77

PG 31:143θυσίαν ἀκριβολογίας ἔστι πληροφορηθῆναι.: Τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος καὶ ἐγερθέντος· τοῦ μονογενοῦς 10): Ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας, ροφορίᾳ ἀληθείας δι' ἐπιμελείας σπουδαιοτέρας φυ πληροφορείν πληροφορία τοῦ ἐν Χριστῷ λαλοῦντος, Οὗ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν οὐδείς, Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, Καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, Ἰησοῦς Χριστός 633): Καὶ ὥσπερ δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι ὁδηγούμενοι εἰπεῖν ἀναγκαῖον, Ει ᾿Αναγκαῖον δὲ λογίζομαι, ᾿Αναγκαῖον καὶ ἡμᾶς ἐξητασμένως καὶ ἐπιτετηρημένως προσέχειν ἑκάστῳ ῥητῷ, καὶ πολλὰ ἄλλα καὶ πολλὰ τοιαῦτα εὕροις ἂν παρά

θυσίαν ἀκριβολογίας ἔστι πληροφορηθῆναι. Sed ta- inter natos mulierum major est nemo: Τοῦ ὑπὲρ men firmius etiam ejus rei ex sacerdotum et anima- ἡμῶν ἀποθανόντος καὶ ἐγερθέντος· τοῦ μονογενοῦς tium sacrificandorum accurata consideratione convinci possumus. Rursus ita scripsit (lib. 1, c. 2, n. 10): Ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας, etc., in indubitata veritatis persuasione, etc. Ita quoque legitur alio loco (lib. 1, c. 2, n. 13): "Orep & TλNροφορίᾳ ἀληθείας δι' ἐπιμελείας σπουδαιοτέρας φυ λäσoovtes, elc. Quod si in veritatis certa persuasione diligentius servaverimus, etc. Plura qui volent, legere poterunt caput 2, lib. 1, num. 14 et 15, ubi earum quas dixi vocum duo exempla reperiuntur: item caput 3 ejusdem libri, num. 1, item quæstion. 6, lib. 11, num. 1, item quæst. 8, num. 1 et 9. Jam ita argumentari licet: Si quando quasdam dicendi formulas quæ quodammodo singulares videri possint, in duobus operibus sæpius inveniri contigerit, fere fit ut utrumque opus eidem scriptori tribuatur. Cum igitur id loquendi genus, quo voces aut πληροφορείν aut πληροφορία in significatione integræ cujusdam persuasionis ponuntur, quodammodo singulare sit, idemque tam in Ascetico quam in duobus De baptismo libris passim occurrat, consequens esse videtur, ut utriusque operis idem auctor esse dicatur. Sed, ut jam commonui (a), ejusmodi argumenta e quadam styli similitudine petita non tantum valent, quantum valere vulgo putantur. Nisi enim alia quoque consonent faveantque, nihil omnino in ipsis neque momenti neque roboris inest: quod nunc ostendere conabimur. Etsi enim Asceticum, cujus legitimus parens Basilius est, in aliqua styli similitudine cum duobus De baptismo libris consentire viderimus (b), tamen dubitari nullo modo posse arbitramur, quin hi libri falso hactenus sanctissimo Patri ascripti sint. Et vero aut nunquam licuit, quod tamen licet sæpissime, opus aliquod ob styli diversitatem in spuriis atque adulterinis numerare: aut ii de quibus agimus libri pro peregrinis haberi merito possunt. Mentior, nisi opus totum toto dicendi genere a Basiliano differt. Etenim sicubi vox aliqua reperitur, quæ similitudinis aliquid cum stylo Basiliano habere videatur, eodem loco adjunctæ sunt voces aliæ, quibus peregrinitas aperte declaretur. 55. Neque vero rara sunt voleɛlaç argumenta, sed passim obvia. Nam in his libris generale quoddam vitium `notari potest, cujus pagina nulla expers est. Id autem, quod dico, vitium, continua quædam est earumdem aut vocum aut dictionum repetitio, quæ minime omnium in copiosissimum hominem Basilium convenit. Et vero sicubi mentio fit aut apostoli Pauli, aut Joannis Baptistæ, aut ipsius Domini, aut Dei, ibi sæpissime additum invenis τοῦ ἐν Χριστῷ λαλοῦντος, qui in Christo loquebatur: Οὗ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν οὐδείς, quo (a) Lege n. 25. (b) Leg. n. 39 et seq. Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, qui pro nobis mortuus est et resurrexit: qui unigenitus Filius est Dei viventis: Καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, et Christi ipsius (p. 651). Nolim autem accipi in malam partem, quæ jam dixi, aut quæ mox dicturus sum. Voces Ἰησοῦς Χριστός passim quoque repetuntur, modo ambæ conjunctim, modo earum altera. Noverat Basilius, neque nos ignoramus, iis quas recensui vocibus, nihil melius esse, aut sanctius: sed tamen ab earum tam frequenti repetitione se temperabat, quod, opinor, ejusmodi vocum continua repetitio nihil ad docendum confer· ret: id, quod Pater piissimus, cum scriberet, sibi in primis proponebat. Ad eamdem tautodoylay pertinet ea scribendi ratio, qua vox ¿vayxatov passim in his libris ponitur. Ita igitur in brevissimo spatio scriptum invenimus (p. 633): Καὶ ὥσπερ δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι ὁδηγούμενοι εἰπεῖν ἀναγκαῖον, Ει velut per speculum et in @nigmale duelos necesse est loqui. Et statim: ᾿Αναγκαῖον δὲ λογίζομαι, etc., no cesse autem esse duco, etc. Nec ita multo post: ᾿Αναγκαῖον καὶ ἡμᾶς ἐξητασμένως καὶ ἐπιτετηρημέ νως προσέχειν ἑκάστῳ ῥητῷ, necesse est et nos accu rate diligenterque singulis dictis attendere, et ad eumdem modum pleraque alia. Frequens est quidem in illo opere ea quam modo dixi scribendi ratio sed in eodem frequentior est adhuc illud loquendi genus (pag. 656), xal mollà tolauta, es talia multa, aut, quod idem est, καὶ πολλὰ ἄλλα duolws, et multa hujusmodi alia, aut similia quædam. Scriptor igitur cum alicubi retulisset verba aliqua e sacra Scriptura, sic persequitur xal moll ToLauta, et ejusmodi multa. Et paucis interjectis, ita locutus est, καὶ πολλὰ τοιαῦτα εὕροις ἂν παρά te toks ɛvayyɛhiotaïs, etc., et multa id genus invenias et apud evangelistas, etc., ubi in transitu notari potest, paria quatuor exempla in tribus quæ proxime sequuntur paginis reperiri. Usus immodicus verbi nadevaty ad idem vitium referri potest: quod idem de verbo çulácσɛty dictum volo. Usus quoque præpositionum ita frequens est (c), us nullo modo convenire possit in præstantissimum oratorem Basilium, cujus oratio non minus dictionum quam rerum varietate omnibus erat admirationi. Velim autem experiatur per se quisque, an vera sint quæ dixi. Spero tot earum quas notavi rerum exempla inventum iri, ut nemo futurus sit, qui non libenter fateatur ejusmodi opus, in quo eædem voces perpetuo repetuntur, peritissimum dicendi magistrum Basilium nullo modo decere. Eodem redit illa genitivorum quasi silva, sic ut in hoc opere nihil aliuď nisi ejus quem dixi casus incondita quedam congeries cernatur. Et vero participia in his De baptismo libris ita ad reliquam orationem accommodantur, ut fere quolibet versu genitivus oc- (c) Lege p. 653 et 657

col. 145–146page 69 of 77

PG 31:145πόντος διὰ Δαβίδ τοῦ προφήτου, ; ἐπεὶ οὖν προστάξαντος τοῦ Κυρίου, καὶ τότε ἐπ αγαγόντος,: λογισάμενοι παρ' ἐντολὴν τοῦ ᾿Αποστόλου ποιεῖν, ἐὰν μὴ εὐθὺς ἀποκρινώμεθα, εἰπόντος, ἐνταῦθα μὲν οὖν, Μαθητεύσατε, εἰπόντος, ἠκούσαμεν, Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός Ἐν ἀγάπη Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ἐπ᾿ ἐλπίδι ζωής αἰωνίου καὶ ἐπουρανίου βασιλείας, καὶ τὰ κρίματα τῆς δικαίας ἀνταποδόσεως τῶν τε ποιούντων τὰ ἀπὸ ηγορευμένα, ἢ ἀθετούντων τὰ ἐγκεκριμένα εἰς κα λασιν αιώνιον, καὶ τῶν ἀξίως τοῦ Εὐαγγελίου Θεοῦ πολιτευομένων ἐν ὑγιαινούσῃ πίστει, δι᾿ ἀγάπης Χριστοῦ ἐνεργουμένῃ, ἐπ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου καὶ ἐπουρανίου βασιλείας τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυ ρίῳ ἡμῶν. Λόγος β'. Πῶς βαπτίζεται τις κατὰ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βά πτισμα. Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐντολὴν δεδωκότος ἡμῖν ἀγαπᾶν ἀλλήλους καθὼς αὐτὸς ἠγά πησεν ἡμᾶς, καὶ διὰ Παύλου τοῦ ἀποστόλου διδά σκοντος ἡμᾶς, ἀνέχεσθαι ἀλλήλων ἐν ἀγάπῃ, τὸ ἐπί ταγμα τῆς ὑμετέρας ἐν Χριστῷ εὐλαβείας, τὸ περὶ τοῦ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐνδοξοτάτου βαπτίσματος, προθύμως ἐδεξάμην, η Οὕτω γὰρ αὐτὸς ὁ Κύ ριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ἐνετείλατο τοῖς ἑαυτοῦ μα θηταῖς, Για ἀγάπῃ, ἐπ' ἐλπίδι, δι᾿ ἀγάπης, ἐπ᾿ ἐλπίδι, τὸ περὶ τοῦ, κατὰ τό, ἐπ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου καὶ ἐπου ρανίου βασιλείας, 646): Τότε γὰρ ὡς Υἱὸν Θεοῦ ἐνδυσάμενος, καταξιοῦται τοῦ τελείου βαθμοῦ, καὶ βαπτίζεται εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὴν τοῦ Ἰωάννου μαρτυρίαν διδόντος ἐξουσίαν τέχνα Θεοῦ γενέσθαι, Θεοῦ τοῦ λέγοντος· Ἐξέλθετε ἐκ μέσου αὐτῶν, καὶ ἀφορίσθητε, ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε· κἀγὼ εἰσδέξομαι ὑμᾶς, καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, χάριτι αὐτοῦ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἐν ᾧ οὔτε περιτομή τι ισχύει, οὔτε ἀκροβυστία, ἀλλὰ πίστις δι' ἀγάπης ἐνερ γουμένη, καθώς γέγραπται· δι' ἧς εὐόδως ἡμῖν κατορθοῦται τὸ ἐπενεχθὲν συνημμένως τῷ παραγγέλματι τοῦ βαπτίσματος παρὰ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰπόντος, "ι,

PRAPATIO. currat. Ita legere est in prima pagina (pag. 624): El- ob spem vitæ æternæ et regni cœlestis, es judicia πόντος διὰ Δαβίδ τοῦ προφήτου, dicentis per David prophetam; ἐπεὶ οὖν προστάξαντος τοῦ Κυρίου, etc., cum igitur, Domino præcipiente, etc., καὶ τότε ἐπ αγαγόντος, deinde subjungente: λογισάμενοι παρ' ἐντολὴν τοῦ ᾿Αποστόλου ποιεῖν, ἐὰν μὴ εὐθὺς ἀποκρινώμεθα, εἰπόντος, etc., rali, contra mandatum Apostoli facturos nos, si non statim respondeamus, cum dicat, etc.; ἐνταῦθα μὲν οὖν, Μαθητεύσατε, εἰπόντος, ἠκούσαμεν, hic igitur audivimus dicentem, Docete.» Ex quibus videre licet, alios esse genitivos, qui absoluti vocari solent, alios esse, qui ab aliqua orationis parte pendent quo geniti vorum usu ita oblectatus est scriptor, ut genitivis transitionum loco sæpe utatur. Sed nihil mihi magis novum aut insolitum visum est, quam vocum harum Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός jugis perpe tuaque repetitio (a). Affirmare possum eas, quas adnotavi, voces aut bis, aut ter, aut quater, aut etiam quinquies in una eademque pagina non raro inveniri: quæ earumdem vocuin frequens iteratio facit, ut tibi legere videaris, non librum vulgarem, sed quasdam quasi litanias, in quibus idem sexcenties repetitur, aut, si in rebus seriis ita loqui licet, audire parochum quempiam, qui morienti in sarem continuo occinat, Dominus noster Jesus Christus. Scio quidem confiteorque ea quæ indicavi nomina omnium esse et optima et sanctissima: sed non propterea vetitum est dicere, ejusmodi repetitionem tam frequentem apud Basilium inusitatam esse, ex eaque merito colligi posse, hosce De baptismo libros ad ipsum non pertinere. Et quoniam fortasse nisi exemplum aliquod ob oculos poneretur, multis non credibile videretur quam iu brevi spatio voces illæ repetantur, unum ant alterum locum integrum exscribere constitui, ut ex his de aliis judicium ferri possit. Auctor igitur ita alicubi (pag. 629) scripsit: Ἐν ἀγάπη Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ἐπ᾿ ἐλπίδι ζωής αἰωνίου καὶ ἐπουρανίου βασιλείας, καὶ τὰ κρίματα τῆς δικαίας ἀνταποδόσεως τῶν τε ποιούντων τὰ ἀπὸ ηγορευμένα, ἢ ἀθετούντων τὰ ἐγκεκριμένα εἰς κα λασιν αιώνιον, καὶ τῶν ἀξίως τοῦ Εὐαγγελίου Θεοῦ πολιτευομένων ἐν ὑγιαινούσῃ πίστει, δι᾿ ἀγάπης Χριστοῦ ἐνεργουμένῃ, ἐπ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου καὶ ἐπουρανίου βασιλείας τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν. Λόγος β'. Πῶς βαπτίζεται τις κατὰ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βάπτισμα. Τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐντολὴν δεδωκότος ἡμῖν ἀγαπᾶν ἀλλήλους καθὼς αὐτὸς ἠγάπησεν ἡμᾶς, καὶ διὰ Παύλου τοῦ ἀποστόλου διδάσκοντος ἡμᾶς, ἀνέχεσθαι ἀλλήλων ἐν ἀγάπῃ, τὸ ἐπί ταγμα τῆς ὑμετέρας ἐν Χριστῷ εὐλαβείας, τὸ περὶ τοῦ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐνδοξοτάτου βαπτίσματος, προθύμως ἐδεξά μην, etc. In dilectione Jesu Christi Domini nostri, ³¹ ] Joan. 111, 1. η justæ mercedis, tam eorum, qui patrant prohibita, aut respuunt approbala, ad supplicium alernum, quam eorum, qui pro dignitate Evangelii Dei in sara fide, quæ per Christi charitatem operatur, vizerunt, ob spem vitæ æternæ et regni cœlestis, quod est in Christo Jesu Domino nostro. Caput II. Quomodo quis eo baptismate baptizatur, quod in Evangelio Domini nostri Jesu Christi commendatur. Cum Dominus noster Jesus Christus præceperit nobis, ut diligamus nos mutuo, sicut ipse dilerit nos, hocque nos per apostolum Paulum doceat, ut nos mutuo in dilectione toleremus, vestræ in Christo pietatis præceptum, de gloriosissimo secundum Evangelium Domini nostri Jesu Christi baptismate animo alacri suscepi, etc. Dicant, quæso, qui in versandis Basilii voluminibus multi sunt, an tale quidquam in illius genuinis scriptis unquam legerint. Et tamen his non contentus auctor, statim in bac ipsa pagina ita persecutus est (pag. 629): Οὕτω γὰρ αὐτὸς ὁ Κύ ριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ἐνετείλατο τοῖς ἑαυτοῦ μα θηταῖς, Για enim Dominus ipse et Deus noster Jesus Christus, unigenitus Dei viventis Filius, discipulis suis præcepit. Sed ut nunc de illa quarumdam vocum repetitione sileam, quis non videt: orationem dissolutam esse, nec suaviter fluere, v ἀγάπῃ, ἐπ' ἐλπίδι, δι᾿ ἀγάπης, ἐπ᾿ ἐλπίδι, τὸ περὶ τοῦ, κατὰ τό, etc.? Præterea cum scriptor jam paulo ante scripsisset, ἐπ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου καὶ ἐπουρανίου βασιλείας, quid, quæso, attinebat eadem verba statim repetere? Sed ad propositum me refero. Alter igitur locus, quem exscribere integrum libet, hic est (pag. 646): Τότε γὰρ ὡς Υἱὸν Θεοῦ ἐνδυσάμενος, καταξιοῦται τοῦ τελείου βαθμοῦ, καὶ βαπτίζεται εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὴν τοῦ Ἰωάννου μαρτυρίαν διδόντος ἐξουσίαν τέχνα Θεοῦ γενέσθαι, Θεοῦ τοῦ λέγοντος· Ἐξέλθετε ἐκ μέσου αὐτῶν, καὶ ἀφορίσθητε, ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε· κἀγὼ εἰσδέξομαι ὑμᾶς, καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, χάριτι αὐτοῦ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἐν ᾧ οὔτε περιτομή τι ισχύει, οὔτε ἀκροβυστία, ἀλλὰ πίστις δι' ἀγάπης ἐνερ γουμένη, καθώς γέγραπται· δι' ἧς εὐόδως ἡμῖν κατορθοῦται τὸ ἐπενεχθὲν συνημμένως τῷ παραγγέλματι τοῦ βαπτίσματος παρὰ τοῦ αὐτοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰπόντος, etc. Tunc enim quasi Filium Dei indutus, fit dignus gradu perfecto, baptizaturque in nomen Patris ipsius Domini nostri Jesu Christi, qui juxta Joannis testimonium eam potestatem dedit, ut Dei eficiamur filii "ι, Dei, inquam, qui dicit: «Erite de medio eorum, et separemini, et immundum ne teligeritis: et ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos erilis miki in Elios et fi- (a) Legi possunt p. 626, 628, 629, 633, 635, 636, 642, 644, 646, etc.

col. 147–148page 70 of 77

PG 31:147Χάριτι ταυτολο γίας Τὸν δὲ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐνδυσάμενοι τὸν δόντα ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς βαπτιζόμεθα, καὶ τέκνα Θεοῦ ἀναγορευόμεθα τοῦ προστάξαντος καὶ ἐπαγγειλαμένου, καθὼς εἶπεν ὁ προφήτης· Διδ ἐξέλθετε ἐκ μέσου. αὐτῶν καὶ ἀφορίσθητε, λέγει Κύριος, καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε· κἀγὼ εἰσ δέξομαι ὑμᾶς καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. ταὐτολογίας ριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, 624): Ο Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χρι στὸς ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, Τήν τε ἐν ἀρχῇ τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ Υἱοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, Οὕτως γὰρ αὐτὸς ὁ Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ζῶντος, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, Δηλονότι εἰς ἀνεξάλειπτον μνήμην τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, καὶ ἐγερθέντος, Ἐν τῷ μὴ διὰ τῆς μνήμης τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος καὶ ἐγερθέντος Ἰησοῦ Χρι στοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, τὸ εἰρημένον φυλάσσειν, Καθὼς ἐπηγγείλατο ὁ ἀψευδὴς Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, Τὸ ἐρώτημα, εί καὶ παντάπασιν ἀνάξιον παντὸς τοῦ καταδεξαμένου ὁμολογεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μονο γενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγέ γετο τά τε ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, Εἰ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, ζωὴν ἔχων, Καθώς ἐπηγγείλατο ὁ ἀψευδὴς Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ ζῶντος Υιός, Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, 660): Καθὼς εἶπεν αὐτὸς ὁ Κύ ριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενής Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· Μακάριοι οἱ πεινῶντες. Δῆλον, ὅτι καὶ πάντα ἀσφαλέστερον παιδευόμεθα, μνημονεύοντες αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἡνίκα Ἰωάννης ὁ Βαπτιστὴς εἶπεν αὐτῷ· Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρὸς μέ αποκριναμένου, ὅτι Αφες ἄρτι,

lias, dicit Dominus omnipotens us» per gratiam Dei viventis Filius, etc. Alio loco (p. 646): Χάριτι ipsius Domini nostri Jesu Christi, unigeniti Filii Dei viventis, in quo neque circumcisio aliquid vaset, neque præputium, sed fides, quæ per charitatem operatur ss, o uti scriptum est, per quam nobis prospero cedit id quod ab ipso Domino nostro Jesu Christo continenter cum baptismatis præcepto appositum est, ubi dixit, etc. Ex quo loco tanquam ex specimine quodam intelligi potest, opus totum variis Scripturæ testimoniis referciri: quæ quam belle cum reliqua oratione cohæreant, alii vide- ; rint. Sed quod ad rem facit, adnotabo scriptorem, cum sacras Scripturas citaret, in idem ταυτολο γίας vitium incidisse. Eadem enim, etiam cum nihil opus est, sæpe repetuntur. Proponam locum unum insignem, qui cum iis quæ paulo ante retuli verbis comparari possit. Cum igitur auctor, quicunque ille fuit, locutus fuisset ita, ut mox dixi, statim hoc modo persequitur (pag. 648): Τὸν δὲ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐνδυσάμενοι τὸν δόντα ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς βαπτιζόμεθα, καὶ τέκνα Θεοῦ ἀναγορευόμεθα τοῦ προστάξαντος καὶ ἐπαγγειλαμένου, καθὼς εἶπεν ὁ προφήτης· Διδ ἐξέλθετε ἐκ μέσου. αὐτῶν καὶ ἀφορίσθητε, λέγει Κύριος, καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε· κἀγὼ εἰσ δέξομαι ὑμᾶς καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Postquam autem induimus Dei Filium, qui eam potestatem, ut Dei filii efficiamur prabet, in nomine Patris baptizamur, prædicamurque filii Dei, qui præcepit et edixit, velut ait propheta: ‹ Quapropter exite de medio eorum, et separemini, dicit Dominus, et immundum ne tetigeriis: et ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos eritis miki in filios et filias, dicit Dominus omnipotens.» Hic præterquam quod idem Scripturæ testimonium, ubi non ita multum opus erat, bis in brevi spatio repetitur, præterea et voces et sententiæ, quæ utroque in loco Scripturæ verbis praeunt, eadem quoque sunt: quam ταυτολο γίας notam copiosissimus vir Basilius sibi inuri uunquam passus esset. Neque vero voces illæ, Kúριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, repetuntur solum in his De baptisma libris frequentius, quam apud Basilium fieri solet, sed aliæ etiam non ex san- nitatis notam videre mihi visus sim. Et ut rem ctissimi Patris consuetudine ipsis adduntur. Rem exempla clariorem reddent. Scriptor igitur sic incipit (pag. 624): Ο Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χρι στὸς ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, etc. Do minus roster Jesus Christus, unigenitus Dei viventis Filius, etc. Alibi ita loquitur (p. 628): Τήν τε ἐν ἀρχῇ τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ Υἱοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, etc. Initio a Deo per unigenitum suum Filium Dominum et Deuni nostrum Jesum Christum, etc. Rursus (p. 629): Οὕτως γὰρ αὐτὸς ὁ Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ζῶντος, etc. Ita enim Daminus ipse et Deus noster Jesus Christus, unigenitus 17. 53 Galat. v, 6. αὐτοῦ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, etc. Per gratiam ipsius Domini nostri Jesu Christi unigeniti Filii Dei viventis, etc. Aliquanto post (p. 654): Δηλονότι εἰς ἀνεξάλειπτον μνήμην τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, καὶ ἐγερθέντος, etc. Videlicet ad indelebilem memoriam Jesu Christi Domini nostri, qui pro nobis mortuus est et resurrexit, etc. Ibidem: Ἐν τῷ μὴ διὰ τῆς μνήμης τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν ἀποθανόντος καὶ ἐγερθέντος Ἰησοῦ Χρι στοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, τὸ εἰρημένον φυλάσσειν, etc. Quod non per memoriam Jesu Christi Domini nostri qui pro nobis mortuus est et resurrexit, servat quod dictum est, etc. Nec ita multo infra (p. 635): Καθὼς ἐπηγγείλατο ὁ ἀψευδὴς Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, sicut promisit verax Dominus, et Deus noster Jesus Christus. Hoc ipso in loco: Τὸ ἐρώτημα, εί καὶ παντάπασιν ἀνάξιον παντὸς τοῦ καταδεξαμένου ὁμολογεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μονογενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγέ γετο τά τε ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, etc. Hæc quastio tam etsi prorsus indigna est quocunque, qui Dominum nostrum Jesum Christum unigenitum Dei Filium, per quem omnia tam visibilia quam invisibilia facta sunt, conpleri non recusaril, etc. Sub finem (p. 672): Εἰ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ ἀόρατα, ζωὴν ἔχων, etc. Si Dominus noster, Jesus Christus unigenitus Filius Dei viventis, per quem omnia tum visibilia tum invisibilia facta sunt, qui vitam habet, etc. in ipso fine (p. 673): Καθώς ἐπηγγείλατο ὁ ἀψευδὴς Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ μονογενής τοῦ Θεοῦ ζῶντος Υιός, quemadmodum promisit verax Dominus et Deus noster Jesus Christus, unigenitus Dei vivi Filius. Basilius autem sicubi (id quod parcius fecit) his verbis, Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, usus est: nusquam tamen, quod quidem sciam, ea quæ mox vidimus additamenta ipsis conjunxit. * 1 Cor. VI, 56. Nunc proponam alia, quæ a superioribus non ita multum abludunt. Auctor cum aliquod sacræ Scripturæ testimonium proferre vult, tanto verborum circuitu utitur, ut in hoc quoque novam peregriipsis oculis subjiciam, ad exempla confugio. Ita ergo auctor scribit (p. 660): Καθὼς εἶπεν αὐτὸς ὁ Κύ ριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ μονογενής Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος· Μακάριοι οἱ πεινῶντες. Sicut ipse Domi nus noster Jesus Christus unigenitus Dei viventis Filius dixit: «Beati qui esuriunt, etc. Rursus (p. 671): Δῆλον, ὅτι καὶ πάντα ἀσφαλέστερον παιδευόμεθα, μνημονεύοντες αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἡνίκα Ἰωάννης ὁ Βαπτιστὴς εἶπεν αὐτῷ· Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρὸς μέ· αποκριναμένου, ὅτι Αφες ἄρτι, etc. Perspicuum est omnia etiam a nobis certius disci, si ipsius Domini

col. 149–150page 71 of 77

PG 31:149ταυτολογίας Εἰδὼς δὲ ὁ ᾿Απόστολος ὅτι ταυτολογία ὠφελιμωτέρα ἐστὶ τοῖς ἀκούουσι πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, καὶ βεβαιοτέραν ἐμποιεῖ διὰ τῆς ἐπαναλήψεως τῶν αὐτῶν τὴν πληροφορίαν τῆς ἀληθείας. Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ αόρατα, ὁμολογοῦντος μὲν, ὅτι οὐκ ἀπεστάλην, Μαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν Παῦλος, γράψας· 'Ο δὲ δοῦλος, 631): Παῦλος δὲ ὁ ἀπόστολος.... ἐν Χριστῷ λαλῶν διαμαρτύρεται.... ποτὲ μὲν εἰπὼν ὁριστικῶς, ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν, δογματικώς παραδίδωσι, λέγων. λαλοῦντος Παύλου τοῦ ἀποστόλου, εἰπόντος· Ἐὰν 665): Καὶ Παῦλος δὲ ὁ ἀπόστολος ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν φησιν· Εἴτε ἐσθίετε, λαλῶν Παῦλος ὁριστικῶς ἀπεφήνατο, λέγων· Μὴ συγ λαλοῦντος ἐν Χριστῷ προφητεύοντος. Παῦλος ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν, Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, Ἐν τῷ εἰπεῖν· Τοῦ ἱεροῦ μεῖζον ὧδε, εἰπεῖν· η παρέθεντο πολύ, τῷ εἰπεῖν, Ὁ γνοὺς τὸ θέλημα, εἰπεῖν· Ὁ ἐμοὶ διακονῶν, εἰπεῖν· Εἰ γὰρ σύμφυτοι, ο όψώνια τῆς ἁμαρτίας, εἰπεῖν· Αὐτὸς γὰρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, Πάντα ποιεῖτε χωρίς γογγυσμῶν, Ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν, Ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἡ γὰρ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ συνέχει » 657): Ἐν τῷ εἰπεῖν, ὅτι Πᾶς ὁ

quam si quis scriptori vitio dare nolet, tamen, si germana Basilii scripta paulo attentius legat, non negaturum spero, id præter ejus consuetudinem factum esse. Mibi cum hos libros legerem, in mentem venit scriptorem veritum esse, ne ταυτολογίας vitium sibi objiceretur, ob idque Apostoli.exemplo se excusare voluisse. Sic enim scribit (pag. 639): Εἰδὼς δὲ ὁ ᾿Απόστολος ὅτι ταυτολογία ὠφελιμωτέρα ἐστὶ τοῖς ἀκούουσι πρὸς τὴν ἀσφάλειαν, καὶ βεβαιοτέ ραν ἐμποιεῖ διὰ τῆς ἐπαναλήψεως τῶν αὐτῶν τὴν πληροφορίαν τῆς ἀληθείας. Cum autem Apostolus non ignoraret repetitionem audientibus ad integram confirmationem utilem esse, etiam iiɛḍem rebus repetitis veritatis persuasionem magis stabilit. Videant eruditi, si ejusmodi excusatio accipienda sit xal nostriJesu Christi unigeniti Filii Dei vivi memores num repetitionem perpetuam in his libris reperiri: simus, qui cum Joannes Baptista ei dixisset: ‹ Mihi opus est ut abs te baptizer, et tu venis ad me, › respondit, ‹ Sine modo *, etc. Statim (p. 671), Tou Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο ὁρατά τε καὶ αόρατα, ὁμολογοῦντος μὲν, ὅτι οὐκ ἀπεστάλην, etc. Cum Dominus noster Jesus Christus unigenitus Dei Filius, per quem omnia facta sunt et visibilia et invisibilia confteatur, «Non sum missus,» etc. Neque solum scriptor, cum Christum Dominum loquentem inducit, majori verborum apparatu utitur, quam Basilius soleat sed idem etiam facit cum apostolum Paulum laudat. Et quoniam pauci sunt, qui ejusmodi loca in ipsis fontibus quærant, ea hic conscribenda esse judicavi. Ita igitur alicubi in his libris legitur (p. 625): Μαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν Παῦλος, γράψας· 'Ο δὲ δοῦλος, etc. Testatur hac idem et qui in Christo loquebatur Pau. lus, cum scribit: «Qui vero servus, › etc. Aliquanto infra (p. 631): Παῦλος δὲ ὁ ἀπόστολος.... ἐν Χριστῷ λαλῶν διαμαρτύρεται.... ποτὲ μὲν εἰπὼν ὁριστικῶς, ču Oi rà tolavra, etc. Paulus vero apostolus….. in Christo loquens declarat ea... modo cum minus late dixit: «Qui talia, › etc. Haud longe (p. 634): Haudos ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν, δογματικώς παραδίδωσι, λέγων. ☎ dyroɛītɛ, elc. Paulus in Christo loquens, modum decretoriis his verbis tradit, ‹ An ignoratis, › etc. Nec ita multo post (p. 646): AŬTOÙ TOÙ ÈV XPLOTŲ λαλοῦντος Παύλου τοῦ ἀποστόλου, εἰπόντος· Ἐὰν zaiç yɩwʊoaıç, etc. Cum Paulus apostolus qui in Christo loquebatur, dicat: ‹ Si linguis, › etc. Alibi (pag. 665): Καὶ Παῦλος δὲ ὁ ἀπόστολος ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν φησιν· Εἴτε ἐσθίετε, etc. Et quem Paulus apostolus in Christo loquens tradidit, cum dixit: ‹ Sive manducatis, › etc. Rursus (p. 668): '25 ¿ ¿v Xplory λαλῶν Παῦλος ὁριστικῶς ἀπεφήνατο, λέγων· Μὴ συγ xoirwrɛite, etc. Uti Paulus in Christo loquens definite pronuntiavit, ubi dixit: Nolite communicare, etc. Auctor alicubi (p. 639) pro ¿v Xpiotų λαλοῦντος scripsit, ἐν Χριστῷ προφητεύοντος. Velim legantur diligenter Basilii Regulæ tam majores quam breviores: in quibus, nisi valde fallor, hæc longior citandi ratio, Παῦλος ὁ ἐν Χριστῷ λαλῶν, semel duntaxat invenitur (reg. 20, n. 2); cum tamen post (p. 648): 'Ev tŵ elnely. 'Er & éxoµer thr in Regulis e Pauli Epistolis sexcenta testimonia proferri constet. Certe si idem auctot omnes Regulas et duos De baptismo libros scripsisset, futurum fuisse puto, ut habita ratione prolixitatis utriusque operis, is quem dixi citandi modus quinquagies in Regulis reperiretur. Neque facile crediderim idem illud loquendi genus frequentius in cæteris Basilii libris inventum iri. Possim quidem et alia loca indicare, quibus ostendam scriptorem, cum Joannis Baptistæ mentionem haberet, pari verborum circuitione usum esse (pag. 632, 638, 658); sed ne longior esse viderer, ea sciens omisi. Ex quibus omnibus satis liquet multarum aut vocum aut dictioHII, Matth. 57. Superest aliud argumentum, quod et ipsum quoque e ratione citandarum Scripturarum sumam. Monere igitur operæ pretium est, hanc citanda Scripturæ formulam, èv tŵ elneiv, èv tŵp ypáqelv, aut similes quasdam horum librorum auctori unas omnium fuisse familiarissimas, easque ei, si qua alia, valde admodum placuisse. Multa quidem ejus rei exempla adducam in medium, sed ita tamen, ut ea quam brevissime potero referam. Sic igitur auctor alicubi (pag. 625) scribit: 'Ev tỷ elnely • Ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, etc., cum digit: c Qui facit peccatum, etc. Sic persequitur (p. 626): 'Ev tỷ ɛinei. Talalzwpoç έrw, etc., cum dicit: ‹ Infelix ego, etc. Alio loco (p. 630 bis) loquitur hoc modo: Ἐν τῷ εἰπεῖν· Τοῦ ἱεροῦ μεῖζον ὧδε, his verbis, • Templo magis aliquid hic est, etc. Ibidem: 'EY TO εἰπεῖν· η παρέθεντο πολύ, etc., ubi dixit: c Cai commendaverunt multum, etc. Rursus (p. 635): 'Ev τῷ εἰπεῖν, Ὁ γνοὺς τὸ θέλημα, etc., cum dicit, • Qui cognovit voluntatem, etc. Deinde (p. 639): 'Ev tý εἰπεῖν· Ὁ ἐμοὶ διακονῶν, etc., cum dicit, Quisquis mihi ministrat, etc. Paulo post (p. 640): 'Ev tý εἰπεῖν· Εἰ γὰρ σύμφυτοι, etc., cum dicit, ο Si enim complantati, etc. Tum (p. 642): 'Ev tõ eineïv' Tà ràp όψώνια τῆς ἁμαρτίας, etc., his verbis: «Stipendis enim peccati, etc. Nec ita multo infra (p. 645): 'Ev tỷ εἰπεῖν· Αὐτὸς γὰρ ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, etc., dum dicit: ‹ Ipse enim est pax nostra,» etc. Aliquanto dzolútpwơir, etc., ubi dicit: «In quo habemus redemptionem,› etc. Mox (p. 649 bis): 'Ev tí elneÏv • Πάντα ποιεῖτε χωρίς γογγυσμῶν, etc., his verbis: • Omnia facite sine murmurationibus, etc. Hoc ipso in loco: Ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν, etc his verbis: ‹ Cibus meus est, › etc. Statim (p. 650): Ἐν τῷ εἰπεῖν· Ἡ γὰρ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ συνέχει ǹµãç, quo dicit: ‹ Charitas enim Christi constringit nos.» Inferius (p. 657): Ἐν τῷ εἰπεῖν, ὅτι Πᾶς ὁ Blézwr, etc., cum dicit: ‹ Omnis qui videt, › etc. Haud ita longe (p. 661 bis): 'Ev té elnɛlv' Maxápios ¿ dovloç ɛnɛivoç, etc., his verbis: ‹ Beatus servuş illc, › etc. In eadem pagina: 'Ev tý) einsiv. “Hoŭre

col. 151–152page 72 of 77

PG 31:151αὐτὴ ἡ φύσις, «» ματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς δικαίωσιν ζωῆς, 662 Ἐν τῷ εἰρηκέναι· Οὔτε ἐν Ἱερουσαλήμ, οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, 666): Ἐν τῷ λέγειν προς πάντας μέν Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, Ἐν τῷ λέγειν· Λέγω γὰρ διὰ τῆς χάριτος, Ἐν τῷ μὴ εἰπεῖν, τούτῳ, ἀλλὰ, τῷ τοιούτῳ, 625): Ἐν τῷ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῆς τῶν ἁμαρτημάτων καταδυναστείας, εἰπεῖν πεποιηκέναι πάντα τὰ ὑπὸ τοῦ Κυρίου εἰρη μένα, 10): Καὶ ἵνα, ὡς προείρηται, διὰ τῶν γνωριμωτέρων ῥητῶν τε καὶ πραγμάτων ὁδηγηθῶμεν εἰς κατανόησιν τοῦ σωτηρίου καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι δόγματος τοῦ σωτηρίου καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι δόγματος, Νῦν μὲν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἐνανθρωπήσεως συμμορφούμενοι τὸν ἔσω ἄνθρωπον ἐν τῇ καινότητι τῆς ζωῆς, καὶ τῇ μέχρι θανάτου ὑπακοῇ ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας τῶν ῥημάτων αὐτοῦ· ἵνα, κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἐνανθρωπήσεως, μέτρον πίστεως, μέτρον ἐνανθρωπήσεως, ἐν τῇ, καὶ τῇ, ἐν πληροφορίᾳ, Χριστὸς ἡμᾶς ἐξηγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ να μου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Πολὺ δὲ πρότερον τῆς ἁμαρτίας δηλονότι χάριτι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθὼς γέγραπται. πολὺ δὲ πρότερον Ελευθερούμεθα τῆς ἁμαρτίας, Τοῦ ᾿Αποστόλου παιδεύοντος ἡμᾶς..... καὶ διὰ τῆς ἐν ἀλλήλοις τῶν μελῶν τοῦ σώματος πρὸς τὸ εὔσχημον καὶ ἀκίνδυνον κατηναγκασμένης εὐταξίας κανονίζοντος ἐν ἡμῖν τὴν ἡμῶν πρὸς ἀλλήλους εὐάρεστον τῷ Θεῷ ἐν ἀγάπῃ (ρ.632): Οσον δὲ διαφέρει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ ὕδατος, τοσοῦτον ὑπερέχει, δηλονότι, καὶ ὁ βαπτίζων Ὦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ τοῦ βαπτίζοντος ἐν ὕδατι, καὶ αὐτὸ τὸ βάπτισμα· ὥστε, ελλειπτικῶς Επ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, δι' οὗ, ὥσπερ δι' ἑνὸς, φησί, παραπτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς κατάκριμα, οὕτω καὶ δι᾿ ἑνὸς δικαιώ

PRAEFATIO. αὐτὴ ἡ φύσις, cum dicit, «Annon natura ipsa,» etc. ματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς δικαίωσιν ζωῆς, In sequenti (pag. 662 ter): Ἐν τῷ εἰρηκέναι· Οὔτε ἐν Ἱερουσαλήμ, οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, etc., his verbis: Neque in Jerosolymis, neque in monte hoc, etc. Ibidem (p. 666): Ἐν τῷ λέγειν προς πάντας μέν Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, etc., cum dicit ad omnes quidem: «Obsecro autem vos, o etc. Hoc ipso in loco: Ἐν τῷ λέγειν· Λέγω γὰρ διὰ τῆς χάριτος, eic., ubi ail: «Dico enim per gratiam,» etc. Denique: Ἐν τῷ μὴ εἰπεῖν, τούτῳ, ἀλλὰ, τῷ τοιούτῳ, cum non dixerit, ‹ cum hoc, › seḍ ‹ cum tali. › Ex quibus a quovis intelligi potest, quod dixi, a me non temere dictum fuisse: sed re ipsa illam quam indicavi Scripturæ citandæ rationem scriptori multum arrişisisse. Basilius autem eodem illo dicendi genere tam parum oblectabatur, ut semel (reg. 207), non amplius, quod quidem sciam, ita locutus sit. Ecce igitur tibi duo scriptores, quorum unus certa quadam dicendi formula familiariter uti consueverat; alter vero præter consuetudinem casu nescio quo hunc illum loquendi modum semel usurpavit, Certe si Basilius auctor esset librorum illorum, in quibus Scripturæ passim citantur ita, ut superius dixi, ne cogitans quidem eas eodem modo in cæteris suis scriptis millies citasset. Scriptores enim, si quo dicendi genere delectantur, eo data occasione uti solent. Atque etiam iis quæ protuli exemplis et alia multa adjungere possem, ex quibus plane constaret auctorem, etiam tum cum Scripturæ verba pon referret, similem loquendi rationem sæpe in suis libris adhibuisse. Ita enim loquitur non procul ab initio (pag. 625): Ἐν τῷ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῆς τῶν ἁμαρτημάτων καταδυναστείας, dum a peccatorum dominio liberatur. Nec ita multo post (p. 626): Tỷ εἰπεῖν πεποιηκέναι πάντα τὰ ὑπὸ τοῦ Κυρίου εἰρη μένα, qui scilicet dixisset fecisse se omnia quæ fuerant a Domino dicta, et alia id genus non pauca (a); cum tamen Basilius aut nunquam, aut rarissime hoc modo scripserit. Sed ne ipsa exemplorum copia molesta foret et ingrata, ejusmodi loca omittenda esse judicavi. quæ verba perturbata esse cum credidisset vetus interpres, ita vertit hunc locum, ut vocum Graecarum ordinem prorsus mutaverit. Sic enim interpretatus est: In spe vitæ æternæ per Jesum Christum Dominum nostrum, per cujus unius justificationem in omnes homines ad justitiam vitæ, sicut per unius delictum in omnes homines ad condemnationem. In quo ego non reprehendọ interpretem, sed auctorem potius, qui ipse prior aliquid hoc loco perturbasse jure credi potest. Ibidem (num. 10): Καὶ ἵνα, ὡς προείρηται, διὰ τῶν γνωριμωτέρων ῥητῶν τε καὶ πραγμάτων ὁδηγηθῶμεν εἰς κατανόησιν τοῦ σωτηρίου καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι δόγματος: ubi illud, τοῦ σωτηρίου καὶ ἐν τῷ βαπτίσματι δόγματος, non placet, nec videtur optimum scriptorem decere. Ad verbum, ducamur ad cognitionem salutaris et in baptismate dogmatis. Nihilo meliora sunt quæ adscribam. Sic igitur auctor scripsit (p. 640): Νῦν μὲν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἐνανθρωπήσεως συμμορφούμε νοι τὸν ἔσω ἄνθρωπον ἐν τῇ καινότητι τῆς ζωῆς, καὶ τῇ μέχρι θανάτου ὑπακοῇ ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας τῶν ῥημάτων αὐτοῦ· ἵνα, etc. Ad verbum, Nunc quidem juxta incarnationis mensuram internum hominem conformem præstantes in novitate vitæ, et in obedientia usque ad mortem, in integra persuasione veritatis verborum ipsius, ut, etc. Hic præterquam quod oratio non absolvitur, illud, κατὰ τὸ μέτρον τῆς ἐνανθρωπήσεως, juxta incarnationis mensuram non ita apte dictum videtur. Optime dicas μέτρον πίστεως, mensuram fidei: non item fortasse, μέτρον ἐνανθρωπήσεως, mensuram incarnationis. Gætera, ἐν τῇ, καὶ τῇ, ἐν πληροφορίᾳ, hominis sunt, qui verba verbis eleganter connectere non novit. Neque hic solum, sed in toto opere orationis partes fere non aliter, quam præpositionum ope inter se copulantur. Fortasse aliquanto etiam pejora videbuntur quæ paulo post scripta invenimus (p.541): Χριστὸς ἡμᾶς ἐξηγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ να μου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Πολὺ δὲ πρότερον τῆς ἁμαρτίας δηλονότι χάριτι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθὼς γέγραπται. Interpres vetus, cujus menti inepta loquendi ratio tenebras offudisset, ita verterat Christus nos liberavit a maledicto legis, factus pro nobis maledictio. Quoniam autem peccati plurimum precessit, manifestum est, quod gratia Domini nostri Jesu Christi hoc præstitit, sicut scriptum est. Potius ita scriptum vellen, πολὺ δὲ πρότερον Ελευθερούμεθα τῆς ἁμαρτίας, atque hoc pacto obscuritas omnis vitabatur: Longe autem potiori jure. liberamur a peccato, videlicet gratia, etc. Neque eo quem mox exscribam loco videtur apte locutus auctor, qui ita scripsit (p. 662): Τοῦ ᾿Αποστόλου παιδεύοντος ἡμᾶς..... καὶ διὰ τῆς ἐν ἀλλήλοις τῶν μελῶν τοῦ σώματος πρὸς τὸ εὔσχημον καὶ ἀκίνδυνον κατηναγκασμένης εὐταξίας κανονίζοντος ἐν ἡμῖν τὴν ἡμῶν πρὸς ἀλλήλους εὐάρεστον τῷ Θεῷ ἐν ἀγάπῃ G 58. Hic pauca ex multis congeram, ex quibus confirmari possit, duos De baptismo libros Basilio Magno tribui non debere. Statim occurrit illud (ρ.632): Οσον δὲ διαφέρει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ ὕδατος, τοσοῦτον ὑπερέχει, δηλονότι, καὶ ὁ βαπτίζων Ὦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ τοῦ βαπτίζοντος ἐν ὕδατι, καὶ αὐτὸ τὸ βάπτισμα· ὥστε, etc. Ad verbum: Quanto autem excellentior est Spiritus sanctus aqua, tanto videlicet præstat et is qui baptizat in Spiritu sancto, eo qui baptizat in aqua, et ipsum baptisma; sic ut, etc. lllud, et ipsum baptisma, ita ελλειπτικῶς positum non placet alius scriptor peritior pluribus verbis rem explicasset. Aliquanto post (p. 635): Επ' ἐλπίδι ζωῆς αἰωνίου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, δι' οὗ, ὥσπερ δι' ἑνὸς, φησί, παραπτώματος εἰς πάντας ἀνθρώπους εἰς κατάκριμα, οὕτω καὶ δι᾿ ἑνὸς δικαιώ (a) Leg. p. 628, 637 bis, 641 bis, 617, 651 bis, 668 bis.

col. 153–154page 73 of 77

PG 31:153Χριστοῦ Ἰησοῦ εὐταξίαν ἐν τῇ διαφορά των χαρι σμάτων. Λέγει γάρ, (ρ. 672): Καλεῖ δὲ, ὅτε ἐστὶ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ ἀγάπη πληρῶσαι τὴν ἐντολὴν τοῦ Κυρίου εἰπόντος· Ἐντολὴν καινήν, ἐστὶν ἀγάπη πληρῶσαι? πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, βαπτίζεται, εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα. 585): Ἐπεὶ δὲ Θεοῦ τοῦ ἀγαθοῦ χάριτι, τῇ μνήμῃ τῶν τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ῥη

Χριστοῦ Ἰησοῦ εὐταξίαν ἐν τῇ διαφορά των χαρισμάτων. Λέγει γάρ, etc., quæ verba eo retuli, ut magis pateret orationem et perplexam esse et intricatam, nimiaque et inepta præpositionum copia redundare. Haud longe a fine sic scriptum est (ρ. 672): Καλεῖ δὲ, ὅτε ἐστὶ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ ἀγάπη πληρῶσαι τὴν ἐντολὴν τοῦ Κυρίου εἰπόντος· Ἐντολὴν καινήν, etc. Quid est, quæso, illud, ἐστὶν ἀγάπη πληρῶσαι? quid illud, πρὸς τὸν Θεὸν καὶ τὸν Χριστὸν αὐτοῦ, ita sine ulla copula po situm? Saltem additum oportuisset articulum, hoc modo: † mpdę tòv Gedv….... ȧyánn. Monebo hic quasi præteriens, totum fere fragmentum, quod in Appendice ex uno codice Regio orationi cuidam addidimus, e capite tertio libri primi De baptismo sumptum esse. Ejus, quam dixi, orationis initium est (in App. pag. 583): 'O ßantióµsvoç Els Tpiáda βαπτίζεται, εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα. Qui baptizatur, in Trinitatem baptizatur, in Patrem et Filium et Spiritum sanctum: fragmenti vero (p. 585): Ἐπεὶ δὲ Θεοῦ τοῦ ἀγαθοῦ χάριτι, τῇ μνήμῃ τῶν τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος ῥηpázwv, etc. Sed enim ex optimi Dei gratia, recordatione verborum unigeniti Filii Dei viventis, etc. Ut hic, ita et alías sæpe Deus in his libris vivens nominatur: cujus creberrimæ repetitionis non video ego causam, nisi forte scriptor veritus sit, ne qui Deum mortuum esse arbitrarentur; ob idque necesse esse judicarit, ut eum vivere sæpius affirmaret. § XIII. De Liturgia Basilii, deque Latinis tribus opusculis, et de veteri quadam Rufini quarumdam orationum interpretatione. beo. Primi hic est titulus, Tractatus S. Basilii de consolatione in adversis, incerto, sed antiquo interprete: secundi, Ejusdem S. Patris Basilii salutare et eruditum opus, de laude solitariæ vitæ, incerto interprete: tertii, S. Basilii Cæsarea Cappadociæ episcopi admonitio ad filium spiritualem, incerto inter- - prete. Quod autem in inscriptione cujuslibet opusculi legitur, incerto interprete, non nostrum est, sed eorum, qui editiones antiquas adornarunt. An enim ulla ex his lucubratiunculis unquam Græce exstiterit, dubitari merito posse arbitramur: imo potius, nisi valde fallimur, tria hæc opuscula a Latinis composita fuisse pro certo haberi potest. Opusculi primi mentionem faciens eruditissimus vir Joannes Albertus Fabricius, ita scribit: Non est Basilii, nec e Græco versus, sed Latine scriptus a Victore, qui post Rusticum Cartenne Mauritania in Africa episcopus circa A. C. 460 fuit, et hunc consolatorium libellum, qui etiam inter S. Eucherii opera legitur, ad nescio quem Basilium super morte filii scripsit, teste Gennadio cap. 67 De scriptoribus eccles. Eadem notavit doctissimus vir Casimirus Oudinus, cujus hæc sunt verba (tom. 1, p. 572): Epistola consolatoria in adversis neutiquam spectat ad sanclum Basilium Cæsareæ archiepiscopum, vel ad Græcum alium auctorem: sed hominis Latini est, Victoris Cartennæ in Africa episcopi, qui eam ad amicum suum quemdam nomine Basilium scripsit, ut infra dicemus. Alio autem illo in loco Victoris Cartennensis scripta Crecensens idem Oudinus, ita loquitur (ibid. p. 1282): Item, liber De consolatione in adversis ad Basilium, inter opera sancti Basilii Magni: quod nullus adnotavit. Jam autem ipsius Gennadii verba referre operæ pretium est (a). Hæc autem sunt: Victor Cartennæ Mauritaniæ civitatis episcopus, scripsit adversus Arianos librum unum longum.... et ad Basilium quemdam super morte filii consolatorium librum, spe resurrectionis, perfecta instructione munitum. Nec aliud de eo libello sentit Guillelmus Cavus. Ego autem non negabo quidem illam doctissimorum virorum sententiam veram videri: sed ipsam veram esse non facile fatebor. Cui enim unquam persuaderi poterit, libellum, in quo ne unum quidem verbum de amissione liberorum legitur, illud ipsum opus esse Victoris Cartennensis, quod Gennadius ait ideo scriptum fuisse Victore, ut quemdam amicum suum super morte filii consolaretur? Certe non est in exemplis, tale quidquam unquam accidisse. Quisquis igitur libellum consolatorium, qui inter Basilii opera invenitur (pag. 697), legerit, statim animadvertet, ipsum confectum fuisse non causa patris, cujus filius morfuus esset, sed causa miserorum, quacunque calamitate aut ærumna afficerentur: sed ita tamen, ut scriptor interea dum omnes calamitosos consolari 59. De Basilii Liturgia tam multi tam multa scripserunt, ut si quid novi addere vellem, tempus male locare mihi viderer. Quamdam autem Basilij Liturgiam olim exstitisse facile fatentur omnes. Ejus rei et antiqui et recentes testes citantur, Proclus, Petrus Diaconus, Leontius Byzantinus, episcopi in Trullo congregati, Patres concilii septimi, Cabasilas, Marcus Ephesinus. Video igitur satis hodie inter eruditos constare, Liturgiam aliquam a Basilio Magno scriptam fuisse: sed inter eos non minus convenit, eam ad nos integram et puram non pervenisse, sed aliquibus locis aut mutilam, aut auctam, aut variis denique modis mutatam. Et quidem Petrus Diaconus cujusdam precationis meminit, quam in nostris exemplaribus non exstare constat. Inter cæteros autem, qui nostra ætate de Basilii Liturgia disseruere, recenseri possunt, Guillelmus Cavus, Tillemontius, Ludovicus Dupinus, Joannes Albertus Fabricius, Casimirus Oudinus, et vir clarissimus idemque do. etissimus Eusebius Renaudotius: cujus scripta, qui rerum liturgicarum curiosi sunt, legere poterunt. 60. Pauca de Latinis tribus opusculis dicere ha- (a) Genn. De viris ill., c. 77. Bibl. Græc. tom. IX ed. Harles, Vide inter Prolegomena hujus editionis, pag. ccLxvi D. EDIT. PATR.

col. 155–156page 74 of 77

lucen edendum curarem: eoque magis, quod, cum Græca etiamnum exstent, Latina cum his a quo libet comparari poterunt, sicque magis intelligere licebit, quantum licentiæ in vertendis Græcorum scriptis sibi sumeret is, quem dixi, antiquissimus interpres Rufinus. Duobus autem libris veteribus usi sumus, uno Regio, altero Colbertino: quorum in primo orationes duntaxat quinque, in altero autem octo reperiuntur. Quæstio hic oriri potest, quot Basilii orationes Rufinus interpretatus sit, octo an decem, Dubitandi autem causa est, quod Ru finus, ubi significat vertisse se decemn Basilii ora tiones, ambigue locutus sit: qui tamen alibi dis tincte dicit, se duntaxat octo Basilii conciones Latine reddidisse. Primo igitur loco his verbis usus est (a): Exstant quoque utriusque ingenii [Ba silii et Gregorii] monimenta magnifica tractatuum quos ex tempore in ecclesiis declamabant. Ex quibus nos denas ferme singulorum oratiunculas transfudi mus in Latinum. Non enim asseveranter dicit ver tisse se decem orationes, sed ferme decem. In altero autem loco (b) Rufinus Apronianum, cui suam in terpretationem dedicabat, ita allocutus est: Aliqua tibi in Latinum verti olim poposceras, Aproniane, fili charissime: quod et ex parte aliqua feci in præ senti dum in Urbe essem, sed et nunc aliquantum addidi. Octo ergo beati Basilii breves istos homile ticos transtuli libellos. Quod igitur ait eruditissimus vir Tillemontius (c), decem Basilii orationes a Ru fino Latine redditas fuisse, de eo mihi cum illo non omnino convenit. Nam vocula, ferme, qua Ru finus utitur, faeit, ut eum non plus octo orationes, vertisse suspicer; eoque magis, quod non plures sed totidem ad Apronianum miserit. Quod si quis piam contendere velit, non ego repugnabo: satis esse duco, conjecturam quæ mihi maxime proba bilis visa est, eruditorum judicio permisisse. Nec fortasse Rufinus plures Gregorii Nazianzeni ora tiones in Latinam linguam transtulit. Nam hodie neque in impressis, neque in veteribus libris plus septem aut octo inveniuntur (d). vellet, præcipue iis solatium afferre conatus sit, me speravi, si veteris illius interpretis opus in qui lepræ morbo afflictabantur. Nam ipso initio ita auctor loquitur: Quemadmodum navis, cum un darum tempestate quassatur, nisi gubernatorem pe ritissimum habeat, a fluctibus maris cito conteritur ita et homo cum in aliquibus adversis fuerit consti tutus, nisi habuerit mentem divinis eloquiis erudi tam, cito animus ejus frangitur, et salutis suæ susti net damnum. Quisquis ergo ille es positus in adver sis, paulisper, peto, verbis meis aurem diligenter ac commoda, ut tibi, in quantum possum, consolationem ex Scripturarum fontibus proferam. Propositum ergo erat auctori, non privatim solari patrem filio orbatum, qua de re nusquam expresse loquitur, sed quemlibet generatim, adversa fortuna utentem. Et interjectis multis, ita scripsit (pag. 701): Novi enim quosdam, maxime eos, qui lepræ macula sunt corpore aspersi, in tantam desperationem pro hac plaga venire, ut putent se omnino destitutos esse a Domino. Statim autem eodem illo de morbo lo quens, ita persequitur: Et tu cum sis in plagis ac doloribus constitutus, et ab hac lutea urbe exclusus, si sapienter hæc toleraveris, et humiliter Deo tuo ser vieris, civitatis ipsius ac paradisi colonus efficieris. Non enim pro exsecratione animæ, sed propter qua litatem ægritudinis, a populi consortio recessisti, ev quod generis ejus morbus (ut quidam asserere volunt) contactu suo soleat polluere. Nec ita multo infra sic legitur (pag. 702): Sed quoniam nunc in hac parte animum tuum ægrotare intelligo, cum dicas hoc Qui cum plaga lepræ de mundo excesserit, ita eum denuo post mortem resurgere, etc. Ex quibus per spici potest, auctorem, cum scriberet, præsertim ad leprosos respexisse. Non possum quin notem miserrimam esse conditionem scriptorum, qui sæpe de rebus aut exiguis, aut etiam nullius mo-, menti serio disputare coguntur; contraque, quibus aliquando de rebus gravissimis loqui non licet. Tantine fuerit, quæso, orationis, quæ multis me rito luce indigna videri potest, auctorem nosse? Nunc communicabo cum studiosis quamdam homi nis peritissimi conjecturam quæ ipsis, opinor, non displicebit. Putat igitur vir non minus acri judi cio quam acuto ingenio præditus, banc lucubra tiunculam a Gallo compositam fuisse, videlicet tempore, quo lepræ lues has regiones maxime infestaret. Secundam autem oratiunculam caput esse decimum nonum libelli cujusdam Petri Da miani in Dominus vobiscum, jam alii notarunt. Tertium denique opusculum affirmare ausim Basi lii quidem non esse: sed aut a quo, aut quo tem pore lucubratum sit, plane ignoro. 61. Sequitur quarumdam Basilii orationum vetus interpretatio (pag. 713): cujus Rufinus auctor est. Rem autem eruditis hominibus gratam facturum (a) Hist. 1. 11, c. 9. (b) Lege App., p. 713. (c) Tom. IX, p. 301. § XIV. Ubi de erratis quibusdam meis, deque diversis rebus. 62. Notavi nonnulla in Ambrosium: quorum in uno hallucinatus sum (e). Neque vero leve est hoc mendum, sed tale, ut ne puero quidem condonari facile possit. Nam vel ipsi infantuli oculos saltem paululum attollere possunt: quod si quis fecerit, statim ex iis quæ proxime antecedunt Ambrosii verbis (f) intelliget, legi illo loco debere, non, duxi, Noli ergo Deo non credere, sed ita, ut in vul gatis legitur, Noli ergo Deum credere, hoc est, cave credas solem Deum esse. Plura ea de re dicere in (d) Lege Tillem. t. IX, p. 559. (e) Tom. I, Præf. n. 25. (f) Lib. iv in Hex., n. 1. ut

col. 157–158page 75 of 77

PG 31:157355): Καὶ ἡ ἐκ τοῦ μαμωνᾶ τῆς ἀδικίας γινομένη φιλία κατασκηνοί, 'Αλλ' εἴθε κἀμοὶ γένοιτο πιστεῦσαι ἀξίως ἕνα λαλήσω νῦν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλη ταύτῃ λόγους ἐν τῷ νοί μου ἀποτηγανίζεσθαι, ρονόμα καὶ σύσσωμα, Εἰς τὸν ἅγιον Βαρλαὰμ τὸν ᾿Αντιοχείᾳ μαρτυρής

stitueram: sea est causa, cur ea in aliud tempus videare: sed eum nihilominus, ut aixi, omni re rejecta velim. Interpres psalmi xxvm cum ita scripsisset (pag. 355): Καὶ ἡ ἐκ τοῦ μαμωνᾶ τῆς ἀδικίας γινομένη φιλία κατασκηνοί, inepte et insulse locutus fuisse mihi visus est (a): et tamen ex his quæ retuli verbis apta et idonea sententia, eaque non obscura efficitur. Significavit enim interpres, amicitiam, quæ ex mamona iniquitatis conciliatur, nobis ad beatam requiem aditum dare. Ubi dixi illud psal. cxv: 'Αλλ' εἴθε κἀμοὶ γένοιτο πιστεῦσαι ἀξίως ἕνα λαλήσω νῦν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλη ταύτῃ λόγους ἐν τῷ νοί μου ἀποτηγανίζεσθαι, Sed ztinam et mihi contingat digne credere, ut nunc magnæ huic Dei Ecclesiæ verba quinque in sensu meo loquar, ubi igitur dixi hæc verba mihi displicere, non monui, id quod decebat, eadem apud Paulum inveniri quidem ", sed sensu alio. Nam apud Apostolum non de fide, sed de simplici linguæ alicujus notitia sermo habetur. Inter cætera vocabula que apud Basilium inusitata esse existimavi, verbum quoque ànotnyavíčɛoðaɩ reperitur (c): quo tamen orator optimus in prima De jejunio oratione usus est. Similiter ubi notavi illud (d), elvai tà E0vn ovyxinρονόμα καὶ σύσσωμα, non ita simpliciter scriptum oportuisse, sed addi debuisse, ɛlç tó, ut esset, ɛis tò sivat tá, etc., opinione mea falsus sum. Neque enim illud, ɛlçtó, apud apostolum Paulum legitur 5, neque ab interprete Græco adjici decuit. Cum instituissem sermonem de interpretibus Basilii (e), Adamum Fumanum, qui Ascetica interpretatus est, nullo discrimine habui: quem tamen cum Ascetica recenserem, vulgum interpretum longe antecellere intellexi. Janum Cornarium laudavi, quem laude dignum etiamnum puto: sed ei tamen Fumanus arteponendus esse mihi videtur. Cornarius fidelius quidem quam temporibus illis fieri soleret, interpretatus est: sed præterquam quod ejus interpretatio dūra sit asperaque et minus. Latina, sæpe et ipse quoque auctoris sententiam non consecutus est. Al Fumanus Latine æque ac Græce doctus erat: qui etsi frequentius ab auctoris sententia aberrabat, id vitium Latinitate accuratiore compensabat. Nec dissimulabo Fumanum in magnum aliud vitium, a quo Cornarius alienissimus erat, incidisse. Ita enim Græca Latine reddebat, ut paraphrasim potius quam interpretationem legere tibi "I Cor. xiv, 19. ** Ephes. 111, 6. In Præf., t. I, n. 34. In Præf., t. I, n. 41. (c) In Præf., t. 1, n. 54. (d) In Præf., t. I, n. 55. considerata, Cornario præferri debere existimo. Non committam, ut sodalem nostrum Joannem Jacobum Raverdy non laudem, hominem multi laboris, et ad bona studia juvanda natum: qui omnem curam atque operam in eo posuit, ut novus Basilius nitidior et emendatior legatur. Alius e nostris sodalibus indicem quam diligentissime contexuit. Conquestus est vir clarissimus idemque doctissi mus, me nullum argumentum attulisse, ex quo effici posset, Basilium tertii in Eunomium libri auctorem esse: id quod tamen promiseram. Hic promis. sum complerem, nisi judicarem, me, cum in tertio volumine præclari illius De Spiritu sancto libri legitimum parentem indagabo, multo commodius ea de re locuturum. Cum paulo ante (num. 48) probare conarer, Sozomeni locum, in quo Basilii Ascetica a quibusdam Eustathio Sebasteno attributa fuisse dicuntur, non de Regulis, sed de monasticis Constitutionibus accipiendum esse, hoc argumento usus sum, quod si Sozomenus regulas indicare voluisset, ita de his fecisset mentionem, ut Scripturarum testimonia, quibus refertæ sunt, laudasset: quorum Scripturæ locorum meminerunt Rufinus Cassianusque et Photius (f). Hoc autem eodem modo intellectum nolo. Cum enim Cassianus et Photius de his testimoniis expresse mentionem habuerint, tamen Rufinus ea perspicue notare satis habuit: qui scilicet de Basilii responsis (g) locutus sit, in quibus ejusmodi Scripturarum loca continentur. De panegyrica oratione, quæ de martyre Barlaam habita fuit, copiose quidem disputatum est: sed tamen omisi quod notatu non indignum erat (h), videlicet in vetustissimo libro ita scriptum inveniri: Εἰς τὸν ἅγιον Βαρλαὰμ τὸν ᾿Αντιοχείᾳ μαρτυρής oavta, In sanctum Barlaam, qui Antiochiæ passus est: qua nota opinio nostra non nibil confirmatur. Etsi enim talia-non sunt ejusmodi librariorum testimonia, ut quidquam ex bis certo concludi possi:, tamen non omnino contemnenda ea esse constat. Sæpe rogavit me vir clarissimus Joannes Baptista Coignard, regius architypographus, ut monerem, si tertium volumen non tam cito in lucem prodeat, id non negligentiæ suæ, sed adversæ meæ valetudini assignatum oportere. Enitar, Deo juvante, ut ante insequentis anni finem inceptum opus persequamur. (e) In Præf., t. I, n. 7. Cod. cxcl. Cod. Regul. p. 91. Leg. n. 5 et seq.

col. 159–160page 76 of 77

Exacta et emendata sunt Basilii opera, quæ in hoc et sequenti volumine continentur. Homiliæ de diversis recensitæ sunt ad eos manuscriptos, qui infra notantur. Regius codex 1906, quem vocamus primum; sicque de reliquis ordine, ita ut qui primo loco ponitur, vocetur primus; qui secundo, secundus, etc. Hic liber membranaceus est et antiquus et eleganter scriptus. Reg. codex 1907, membr., scriptus decimo sæculo. Reg. codex. 2287 ter, membr. et antiquissimus ac optimæ notæ. Colb. codex 457, membr., scriptus undecimo sæculo. Colb. codex 499, membr., scriptus decimo sæculo. Colb. codex 1934, optimæ notæ, scriptus decimo sæculo, membr. Coisl. codex 230, noni sæculi: quo tamen parcius usi sumus, quia non parum mendosus est. Ducæani codices, qui sic notantur, Oliv., Anglic. Sunt autem duo Oliv. Combefisiani codices, quorum variæ lectiones in Basilio recensito leguntur. Pro Asceticis. Reg. codex 1908, membr. et antiquus, qui jam antea fuerat a Combefisio collatus, sed sic ut maximam variantium lectionum partem omisisset. Reg. codex 2288, membr. et antiquus, eodem modo jam a Combefisio collatus Reg. 2895, membr. et antiquus. Colb. 3063, membr., scriptus decimo sæculo. Coisl. 231, membr. undecimo sæculo scriptus. Coisl. codex 233, membr., et antiquus. His duobus ultimus codicibus identidem usi sumus. Voss. codex a viro doctissimo Andrea Scotto collatus, membr. et antiquissimus. Editio Ven. ad quam adornandam adhibiti sunt veteres quatuor libri: cujus in ora multæ variantes lectiones reperiuntur quas diligenter notavimus. Pro Constitutionibus monasticis. Reg. codex 1824, membr., quem vocamus primum. Ex quo fit ut codex Regius 1908, qui pro supe rioribus Asceticis primus est, secundus sit pro monasticis Constitutionibus. Eadem causa Regius codex 2288 tertius est pro monasticis Constitutionibus. Pariter Reg. codex 2895 quartus est pro iisdem Con stitutionibus monasticis. Reg. codex 1908, membr. et antiquus. Reg. codex 2288, membr. et antiquus. Reg. codex 2895, membr. et antiquus. Pro libris De baptismo. Ita res in noc volumine disposuimus, ut genuinæ Orationes obtineant primum locum, Ascetica secundum, aliæ conciones spuriæ tertium, duæ lucubratiunculæ Cotelerianæ et altera Combefisiana quartum, duo De baptismo libri quintum, Liturgia sextum, alia quædam Latine scripta ultimum. Hoc igitur volumen æque ac primum in duas partes divisum est: quarum in prima genuinæ lucubrationes, in altera adulterinæ continentur. Sed ne cui ea quam dixi rerum dispositio errorem objiciat, monero inutile nan fuerit, germanis ac sinceris peregrina quædam admisceri. Statim igitur inter certas ac indu

col. 161–162page 77 of 77

bitatas invenitur secunda De jejunio oratio, non quod eam certam esse atque indubitatam putem, sed quod a doctissimis viris talis esse credatur. Rursus panegyricam orationem, quæ de martyre Barlaam habita est, inter germana ac sincera collocavi: quam tamen peregrinam esse arbitror. Sed hæc concio, etsi meo judicio aliena, ita tamen elegans est et ornata, ut inter genuinas locum mereri mihi visa sit. Reliquas autem orationes omnes, quæ in prima voluminis parte leguntur, pro veris ac certis habeo: eoque magis in hac mea sententia confirmor, quod earum nullam hactenus ab eruditis in dubium revocatam fuisse videam. Neque vero id cuidam mirum videri debet, cum in his nihil sit, unde suspicio vel mi nima oriri possit. Nam ut interim de quibusdam orationibus quarum veteres mentionem fecere, taceam, neminem inficias iturum spero, si in omnibus, pariter omnes dicendi virtutes, quas antiqui in Basilio laudarunt, splendescere ac micare affirmem. Et vero miras illas ingenii dotes, quibus Basilius excel luisse a veteribus dicitur, in iis quas dixi orationibus videre cuique licet, eloquentiam incredibilem, re rum et verborum copiam, summam mundanæ sapientiæ cognitionem ab omni ostentatione alienissimam, eruditionem, pietatem, artis ornamenta omnia sine ulla significatione artis, in explicandis mysteriis tradendisque morum præceptis diligentiam maximam, perspicuitatem, perfectissimam liberalium disci plinarum intelligentiam, vim persuadendi singularem, et, ut verbo dican, felicem quamdam naturam cum ad cætera tum ad panegyricum dicendi genus accommodatissimam. Neque mihi hoc credi postulo imo meis verbis fidem facile adhiberi ægre ferrem. Ita enim sentio, quo attentius diligentiusque bæ con ciones legentur, eo minus suspectas fore. Et alioquin dignissimæ sunt, quæ sæpius ab omnibus legantur, cum earum lectio cuivis et utilissima et jucundissima futura sit. Doctissimi quique mirabuntur orationes, in quibus nihil otiosum, nihil redundans reperitur; in quibus densa sunt et compacta omnia nervorum que et virium plena, cum omnibus condita dicendi festivitatibus, tum præclarissimis suluberrimisque præceptis refertissima. Ascetica plus mihi negotii exhibuerunt. Modo eorum nonnulla in secunda tomi parte reponebam: mo do eadem in primam revocabam. Sed tamen cum rem eamdem in Asceticis omnibus tractari cogitavi, alia ab aliis non separanda esse censui. Quare ne vera cum falsis incaute confundantur, hoc loco brevi ter singula recensere non pigebit. Genuina sunt et germana, ut nobis quidem videtur, ascetica tria opus cula prævia, libelli De judicio Dei ac De fide, Moralia, Regulæ tam longiores quam breviores: in spuriis vero cætera numeramus, videlicet breves duos libellos qui post Moralia locati sunt, Constitutiones mo nasticas, Epitimia, duas quas Combefisius edidit lucubratiunculas. Attuli in Præfatione argumenta omnis generis, quibus probari posse credidi, tractatum quemque aut genuinum esse, aut adulterinum. Quare hic quidquam addi iis de rebus necesse non puto. cum potius vereri debeam, ne singulis explicandis diutius immoratus fuisse videar. Pars voluminis secunda a prima in hoc differt, quod quæcunque in ea reperiuntur, aut spuria sint aut certe spuria esse mihi videantur: quod tamen ita accipi volo, ut Rufiniana quarumdam Basilii ora tionum interpretatio in subdititiis non ponatur. Cum autem præstiterim in Præfatione, quæcunque homo meæ sortis præstare poterat, in eaque omnia disposuerim suo ordine et loco, nec quidquam omiserim eorum, quibus meam sententiam defendi posse arbitrarer, tædium parerem, si res fuse explicatas bic fusius explicare conarer. Satis igitur habebo petere ac rogare ab eruditis hominibus hoc unum, ut pro sua humanitate atque benevolentia Præfationem nostram benigne et legant et interpretentur.

Continue reading PG 31: Regulæ brevius tractatæ →≣ entire volume

← prev work Index next work →

Notebook