Inter insurgentes hinc et inde multis jam ab annis publicarum discordiarum tumultus, hoc gravissimum emergere incommodum crediderim simul et dixerim, funestam videlicet istam, quæ doctos et pacis amantes litterarum labores interruptos pendere coegit, necessitatem. Quid enim scribendi studio cum ardore bellandi? quid meditationum quieti cum seditionum motibus? Ubi infausti civilium procellarum spiritus acriter sibilando invehuntur, ibidem languescant flores ingenii marcidique decidant necesse est. Quis est studiosos inter sacræ antiquitatis alumnos, qui primum tam nitidæ et tam emendatæ S. Gregorii Nazianzeni editionis volumen non fuerit admiratus (a)? Quis illud meritis non extulit laudibus, Benedictinorumque Sancti Mauri, ita aliunde in suis operibus perfectorum, perfectissimum opus non prædicavit? Quis justo non prosecutus est desiderio amissum, ut nonnulli putant, aut saltem, ut verum est, suspensum excellentis elucubrationis complementum? Quod perditum deflent alii, quod alii interruptum dolent, hoc tandem e tenebris erutum tibi proferimus, optime lector, quod non te solum, sed et omnem eruditorum familiam grato animo accepturam confidimus. Plura autem et certe gravissima in procinctu tractanda occurrunt, 1° scilicet quo felici casu authenticus Maurinorum manuscriptus codex nostras in manus inciderit; 2° quæ et quanti sint momenti opera, quæ nondum ad omnimodam integritatem severioremque castigationem revo cata, emittenda supererant; 3° qua methodo doctissimi editores in operando processerint; 4° quid laboris tandem nobis, post tantos messores prætermissas vix aliquas hinc et inde spicas legentibus, fuerit derelictum: quæ quidem ubi fuerint dilucide examinata et expensa, nil jam ultra quod expostulari possit vel exoptari remanere credimus. ARTICULUS I. De invento Maurinorum codice. Nemo nescit recentiorem S. Gregorii Nazianzeni editionem primum a D. Jacobo de Friche susceptam, deinde vero a D. Francisco Louvard inchoatam, postea a D. Prudentio Maran præparatam, imo et publice anno 1708 annuntiatam, anno denique 1778, quoad primum volumen, fuisse emissam Parisiis a D. Clemencet, quocum insuper curas communicaverunt DD. Patert, Andreas Brion et Dionysius d'Olive, qui menda corrigendi ingratum difficilemque laborem non detrectavit. Domno Clemencet, qui, doctrina celebrior quam fide, plura scripsit ad confirmandos recentiorum novatorum errores, quorum acrior exstitit propugnator, adjutor in secundi voluininis labore datus est D. de Cosniac, qui lenior animo, at forte ingenio minor, ad eosdem errores videtur inclinasse. Hinc licet caute legendi, quando de falsis eorum agitur doctrinis, legendi tamen secure cum agitur de linguæ Græcæ peritia, de codicum vetustate, auctoritate et varietatibus, de vi et sensu verborum, de versionis proprietate, cæterisque ejusmodi, quibus conflatur omnis nostræ hujus editionis labor. Laboris autem ardui multiplex sollicitudo, præsertim defuncto jam D. Clemencet, plures requirebat manus, et quidem non indoctas; unde factum est ut in operis partem veniret D. de Verneuil, qui ejusdem ordinis non vestem solum, sed et scientiam præferebat. Tribus ab his viris, aliisque fórsan quorum memoria non superest, jam confectum opus, nil aliud quam typographorum manum exspectare videbatur, quando irruit subito tristis violentaque procella, quæ, concussis religionis ipsius in Gallia fundamentis, sacros monachorum ordines spoliavit disturbavitque. Maurinis autem, cum ab avitis claustris nudi et egentes abjicerentur, nil antiquius fuit quam cæteris omnibus pretiosiorem, utpote tantis vigiliis sudoribusque comparatum (a) Splendidum certe volumen, sed quoad textus emendationem non adeo extollendum. Speciminis loco sit pagina 1, ubi legitur bis pro pro etc. Sed quod mireris, in titulo primi voluminis quod jam peccaverant primi typographi, id non modo retinuerunt novissimi editores in eodem titulo typis iterum mandato, svpioxouera pro Espioxóμeva scribentes (quod tamen jam_notaverat Harles ad Biblioth. Græc. Fabricii, tom. VIII, p. 403), sed aliud insuper mendum addiderunt pɛroplov exhibentes pro PATR. PATROL. GR. XXXVII.

thesaurum, fugiendo auferre, et, dum transiret tempestas, occultare. Utrum plures factæ fue rint ante hoc temporis transcriptiones, non satis constat; certum est autem duplicem janı codicem inter eminentissimi cardinalis DD. Fesch manus habitum fuisse, quorum cum prior, multa pecunia comparatus, quasí a propria Benedictinorum manu descriptus, manum alienam evidenter argueret, posteriorem iterum pecunia majori redemit eminentissimus idem Purpu ratus; utrum veriorem sincerioremque, asserat qui vidit; mihi enim illum videre non conces sum. Romam enim deveniens, et ad Eminentissimi pedes provolutus, eo audacia devenire sum ausus, ut tam pretiosum monumentum, prelo subito mandandum, describendi licentiam expostularem; quam quidem propter gravissimas sane, quas non discutere meum est, sed revereri, rationes obtinere non contigit. Durum tamen et amarum animo sacræ antiquitatis amanti, præsumpti pulcherrimi laboris omnem penitus spem abjicere. Mihi, fateor, semper ante oculos obversabatur secundum illud sancti Gregorii Benedictinum volumen. Ergone semper in unius bibliothecæ tenebris sepultum remanebit? Nunquam ergo fiet publici juris? Ecclesia tanto lumine nunquam irradiata gaudebit? Hæc me cogitante, subito fama ad aures affertur, verum et genuinuni Maurinensis elucubrationis exemplar Parisiis haberi; D. de Ver neuil, omnibus aliis, qui huic labori communicaverant, superstitem fideliter illud servasse; imo sæpius apud ipsum cardinalem Fesch egisse, ut prelo subjiceretur, cum vigeret adhuc potentissimi nepotis auctoritas, eumdemque morte tandem præventum, dum regeret Sancti Dionysii prope Parisios parochiam, illud proximis reliquisse, qui ejus etiamnum possessione fruebantur. Nec mora: inquiruntur D. de Verneuil hæredes, nec multo post inve niuntur; invenitur cum illis pretiosus codex; severo subjicitur examini; giganteo labore prodi tur Maurinorum ingenium; castigatio textus, adnotationum proprietas, versionis perfectio, variantium lectionum delectus et multitudo, scripturæ ipsius vetustas, nihil est quod non ad manifestandam veritatem concurrat. Imo et editorum nomina, et eorumdem deliberationes, et danda typographis consilia, et sequenda in cunctis methodus rem ita clare elucidant, ut in dubium revocari non possit. Unum et quidem difficilius forte inveniendum remanebat, nempe fortem audacemque virum, qui et codicem argenti pondere comparare, et comparatum ingen tibus dispendiis typis mandare non reformidaret. Detrectantibus aliis quibusdam periculum que subire recusantibus, obvium se fecit ultro D. Parent-Desbarres, qui jam de scientia et religione multis editionibus et præsertim Collectione SS. Patrum bene meritus, meritum illud novum præcedentibus superaddere voluit. De nondum editis a Maurinensi congregatione Gregorii operibus. Omnia beati Doctoris opera tres ad classes necessario revocantur, quarum prima, Sermones; secunda, Epistolas; tertia, Poemata complectitur. Gregorius enim ut in perorando sublimis et facundus, ita et in scribendo nitidus atque facilis, et in cantando grandis et amoenus exstitit. Sermones quidem omnes jam a Benedictinis meliori ordine editi, et quoad textum emendati, in primo volumine habentur, servata veteri Billiana versione, sed in multis maximisque casti gata, decerptisque quatuor orationibus, nempe XLV, XLVI, LI et Lш, quæ non inter sermones, sed inter epistolas evidenter collocandæ, proprium in locum, ut par erat, fuerunt revocatæ. Restant igitur epistolæ et poemata, quæ jam in publicum emittere statuimus. Epistolæ, quæ nonnisi 232 in novissima editione Billiana leguntur, superaddito autem Mo relliano supplemento 242, sed quæ revera, amandatis quæ vel ad Basilium pertinent, vel bis repræsentantur, superadditis autem quæ vel ex orationibus desumuntur, vel aliunde fuerunt extractæ, ad 243 numerum assurgunt, ita argumentorum diversitate et varietate scribendi tem perantur, modo de theologicis alte simul et dilucide disserentes, modo de philosophicis clare tractantes et sublimiter, nunc reorum a principibus veniam potenter implorantes, nunc con gilia parvis et magnis dispertientes sapienter, aliquando etiam de minimis cum familiaribus, sed non minimo sale, jocantes, ut difficile sit admodum statuere, quibus gratiores utilioresque possint evadere, utrum videlicet religiosæ doctrinæ, an sæcularis facundiæ curiosis. Poemata vero, quæ non solum numero, sed forte ingenio epistolas superant, non captanda popularis auræ, verum promovendæ pietatis studio conscripta, ideo a beato Doctore fuerunt composita, sive ut Apollinaris, hæresim emissis in publicum cantibus insinuantis, carminibus by Google

opponerentur, sive ut ipse morbi languores tentationumque tædia grato labore sublevaret. Nullum ita dixerim, quod non attigerit, argumentum, nullum poetici numeri genus, quod non in cantibus adhibuerit. Hie hexametris, hic iambicis, hic pentametris, hic Anacreonticis ludere gestit; hic facta historica, hic dogmata fidei, hic moralis disciplinæ præcepta evolvere et illustrare. Poemata, mirum dictu! plus quam quadringinta supersunt, et in illis fere decem et octo millia versuum, quorum nonnisi pars aliqua apud Billium legitur: nec in tanta abundantia multitudo, ut sæpius fit, perfectioni nocuit; idem semper, id est semper stylo nitidus, splen didus verbis, forma elegans, figuris dives, numero facilis, non minus admirationem rapit, cum ipsam Christi genealogiam, adhibitis omnibus Hebraicis nominibus, ad metri leges accommodat quam cum Dei magnitudinem exaltat, aut, ad sua reversus, proprias narrat calamitates. Hæc, breviter licet exposita, ad demonstrandum sane sufficient, quantum reipublicæ Christianæ emolumentum exsurgat, si plena tandem et omnibus numeris absoluta prodeat epistolarum et poematum Gregorii nostri editio. ARTICULUS III. De Benedictinorum in præparanda editione methodo. Quinque in Benedictinorum labore veniunt exploranda, nempe 1° correctio textus; 2° versionis sinceritas; 3° adnotationum delectus; 4° materiarum ordo; 5° monita quædam ex eorumdem codice manuscripto mutuata; quæ, qualiter se habuerint, ex dicendis jam clarius patebit. I. Quod attinet ad textus emendationem, satis erit hic referre quales codices excusserint Benedictini, et qua cura varias lectiones cum jam editis contulerint. Notitia codicum, quibus in emendandis S. Gregorii epistolis usi sunt docti editores. Regia bibliotheca. 457. Chartaceus, olim Tellerianus. 506. Membranaceus, olim Mazarinæus, ✗I sæc. 235 epistolas continet. 510. Membranaceus, olim Medicæus, ix sæc. Duæ ad Cledonium epistolæ et epistola ad Nectarium. Ejusdem ad Virginem exhortatio metrica. Subjuncta est dogodoyla, quæ ab editis libris abest. 514. Menibranaceus, olim Colbertinus, x sæc. Duæ ad Cledonium epistolæ. 517. Membranaceus, olim Medicæus, x sæc. Duæ ad Gledonium epistolæ, epistola ad Evagrium et 518. Membranaceus, Fonteblaudensis, x sæc. Epistola ad Evagrium monachum; epistola ad Cledonium. 524. Membranaceus, XI sæc., ex Oriente, opera Vanslebii in Regiam bibliothecam illatus. Ep. ad Cledonium, et ep. ad Nectarium. 532. Membranaceus, olim Colbertinus, xi sæc. Epistolæ ad Cledonium, ad Nectarium, ad Evagrium inonachum. 538. Membranaceus, XII sæc. Duæ ad Cledonium epistolæ. 540. Membranaceus, olim Mazarinæus, XII sæc. Duæ ad Cledonium epistolæ; epistola ad Nectarium. 545. Membranaceus, olim Colbertinus, XII sæc. Epistolæ ad Cledonium. 551. Membranaceus, e Constantinopoli illatus in Regiam bibliothecam. Epistolæ ad Cledonium, epistola ad Nectarium, epistola ad Evagriumi monachum. 552. Membranaceus, olim Boistallenarius, xi sæc. Epistolæ ad Cledonium, ad Nectarium, ad Evagrium monachum De Divinitate. 557. Bombycinus, olim Tellerianus, XIII sæc. Epistolæ ad Nectarium, ad Evagrium, ad Cledonium. 560. Membranaceus, olin Colbertinus, xin sæc. Duæ ad Cledonium epistolæ, epistolæ ad Nectarium et ad Evagrium. 562. Membranaceus, olim Colbertinus, xu sæc. Epistolæ ad Cledonium, ad Nectarium et ad Evagrium. 902. Bombycinus, XIV sæc. Variæ Gregorii epistolæ. 968. Chartaceus, XIV sæc. Basilii et Gregorii variæ epistolæ. 975. Membranaceus, XII sæc. Epistolæ ad Nectarium, ad Evagrium, ejusdem Vita in epitomen contracta. 984. xiv sæc. Epistolæ ad Cledonium et ad Nectarium. 997. An. 1231. Epistolæ ad Nectarium et ad Amicum. 1405. Chartaceus, Fonteblaudensis, XVI sæc. 184 epistolas continet. 2010. Chartaceus, xiv sæc. Gregorii epistolæ aliquot. 2022. Bombyciaus, Fonteblaudensis, xiv sæc. Epistolas Gregorii 235 complectitur, quarum varias lectiones a se elegantissime descriptas suppeditavit D. Suter qui bibliothecæ S. Germani præerat. 2998. Bombycinus, xiv sæc. S. Gregorii variæ epistola. 3002. Chartaceus, olim Boistallenarius, xv sæc. Epistolæ aliquot. 3014. Bombycinus, XIII sæc. Variæ Gregorii et Basilii epistolæ. Codex Regius, olim Ecclesiæ Parisiensis, B. n°. 3. Val. Alii codices manuscripti. Codex ms. ex bibliotheca Vaticana. Pass. Codex eminentissimi cardinalis Passionæi. Harl. Codex ms. ex bibliotheca D. Harlæi. Coisl. Codex ms. ex bibliotheca D. de Coislin, nunc Regius. Medic. Codex ms. ex bibliotheca Medicæa.

Notitia codicum quibus in emendandis S. Gregorii poematibus usi sunt docti editores. Reg. Regii plures, 39, 990, 991, 992, 993, 1277, etc. Paris. Codices ex bibliotheca Parisiensi, nunc Regia. Colb. Codices ex b bliotheca Colbertina, item pariter nunc Regia. Vat. Codex Romæ collatus in bibliotheca Vaticana. Coist. Codex ms. ex bibliotheca D. de Coislin, deinde in bibliotheca S. Germani a Pratis, nunc in Regia. Habet scholia super lineas scripta. Chig. Romæ collatus in bibliotheca eminentissimi olim cardinalis Chigi. Medic. Codex ms. ex bibliotheca Medicæa Florentiæ. Continet multa poemata a Muratorio edita. Vind. Codex Vindobonensis bibliothecæ, ex quo suam editionem confecit Tollius. Codices excusi. Catalogo editionum veterum quæ primi voluminis initio, p. xiv (col. 30), leguntur, quoad carmina, addenda sunt Toll. Tolli, Carmina cygnea S. Gregorii, in Insignibus itineris Italici, Trajecti ad Rhenum, an. 1696, in-4°. Murat. Muratorii Analecta Græca, Padovæ, an. 1709, in-4º. Gaull. Dionysii Gaullyer collecta divi Gregorii Poematia, Parisiis an. 1718, in-12. Omnes horum codicum, sive manuscriptorum, sive excusorum varias lectiones, docti edi tores attentius selegerunt, et sedula distinctione adnotarunt primo in margine veteris editionis Billianæ, quam ad manus habemus, et deinde in notis, quas ad infimum paginæ locum diges serunt, servatis in textu verbis quæ ad sancti Doctoris sensum propius visa sunt accedere. II. His curis ad emendandum textum adhibitis, de versione agitabatur quæstio, utrum scilicet nova adornaretur, an servaretur prior. Billiana epistolarum interpretatio, tum propter docti viri reverentiam, tum propter sententiæ rectitudinem et dictionis elegantiam non mutanda, sed in nonnullis solummodo perficienda visa est, sicuti et in primo volumine circa orationes fuerat factitatum. Non eadem autem placuit ratio, quando de carminibus actum est. Cum enim Billius versionem poeticam fuerit aggressus, ita sæpe metri necessitate fuit constrictus, ut sen sum modo amplificare, modo truncare, sæpe etiam vel obscure, vel parum accurate repræsen tare cogeretur. Nova igitur, quæ totum redderet Gregorium, licet pedestri sermone, require batur interpretatio: et hic fuit magnus Benedictinorum sodalium labor, quem hodie publici juris facimus. Tali autem in pretio sunt Billii carmina, tantum ingenium et sudores tantos produnt, ut in eum minus humane ageretur, si ab hac nova amandarentur editione. Unde Benedictino rum proposito, quod in eorum chartis descriptum invenimus, fideliter insistentes, Billianam versionem metricam ad inferiorem paginæ marginem dimisimus, posita ex adverso Gregoriani textus prosaica quidem, sed exacta magis interpretatione. III. Ex hoc vero, post textus correctionem, et fidelitatem versionis, accedit editioni cui cunque pretium, quod doctis argumentis et selectis instruatur notis, tum ad elucidanda quæ obscura sunt, tum ad revocanda in lectorum memoriam quæ ad historias sacras et profanas referuntur, tum ad indigitanda quæ fidem possunt confirmare et hæreticas subvertere fabulas, tum ad explicanda quæcunque cognoscenda sunt circa genus, vitam et varias hominum dotes, necnon et circa locorum et factorum varietates. Quod quidem pretium huic Benedictinæ edi tioni minime deesse facilius advertet, quisquis notas et argumenta vel cursim legere voluerit. IV. Ad hoc accedit sapienter digestus materiarum ordo, ita scilicet ut epistolæ juxta metho dum chronologicam positæ, seriem historiæ juxta tempus evolvant; carmina vero ita ad argu mentorum revocentur connexionem, ut, cum de historicis agitur, ordo chronologicus iterum, quantum in his fieri potest, fideliter asservetur, is omnibus, quorum tempus dubium permanet, ad calcem ablegatis. V. Hic subjungimus duas maximi momenti adnotationes, quas ex chartis Benedictinorum manuscriptis habuimus. Prior ita se habet: «Ad calcem operum S. Gregorii, tomo secundo «utriusque editionis Græco-Latinæ Parisiis datæ annis 1609 et 1630, editi sunt, Latine tantum, «varii in præfata opera commentarii, e Græco sermone in Latinum conversi, scilicet Eliæ «Cretensis, Nicetæ et Pselli, additis quibusdam J. Billii scholiis. Cum autem ad scribendas ad «notationes, quibus abundat nova hæc editio, ea commentariorum ac scholiorum ubertas * passim adhibita sit, cumque ex iis id omne fuerit excerptum, quod ad S. Doctoris operum «intelligentiam conducere poterat, ab ipsismet commentariis et scholiis iterum edendis absti ■ nendum esse duximus, ne actum agere videremur, atque etiara nimiis sumptibus emptores,

⚫ et vano labore lectores gravaremus Pauca tantum hic dicemus de modo memoratis scripto a ribus. Elias, Cretensis metropolita, octavo sæculo scripsit commentarium in Gregorii ora «tiones novemdecim. Nicetas, cognomento Philosophus, primum episcopus Serronis, ac ■ deinde archiepiscopus Heracleæ, undecimo sæculo scripsit commentarium in Gregori ora * tiones sexdecim, et brevem in quædam ejus poemata enarrationem. Psellus, et ipse cogno ■ mento Philosophus, undecimo etiam sæculo scripsit libellum de difficilium Gregorii locorum «intellectu. Quod attinet ad Basilium illum qui sæpe in notis tomi primi hujus editionis citatus «est, is, Ecclesiæ Cæsariensis antistes, decimo sæculo scripsit scholia in Gregorii orationes «quadraginta duas; quæ quidem scholia manuscripta exstant Parisiis in bibliotheca Regia.» Posterior autem his verbis concipitur: «Foret hic locus exsequendi factam in Prolegomenis «tomi primi hujus editionis (col. 38), promissionem, et eas omnes diligentius fortiusque * repellendi criminationes, quibus Gregoriana doctrina identidem fuit a variis scriptoribus ■ impetita. Verum, re maturius considerata, supervacaneas ejusmodi concertationes a nobis «esse fugiendas existimavimus; quandoquidem Gregorianam doctrinam ita defendit constans Ecclesiæ catholicæ approbatio, ut nulla ratione nobis defensoribus indigeat.» Hinc facile intelligit lector, prætermissam a doctis editoribus dissertationem, a nobis mi nime attingendam. De nostris in edendo hoc volumine curis. Grande ad hoc opus cum manus primum admoveretur, quinque et quidem præcipua nobis perficienda occurrere, nempe 1° omnes doctorum Benedictinorum chartas juxta methodum ab iis assignatam ritumque in primo volumine admissum, ordinare; 2° mendis typographicis dili gentius corrigendis sedulo invigilare; 3° veteres poeticas versiones in multis a priorum edito rum incuria deformatas ad metri rationisque normam revocare, aut saltem illorum indigitare defectus; novam poeticam versionem condere, qua Latinis carminibus exprimerentur car mina post Billium a Tollio et Muratorio in lucem emissa; 5° indices adornare locupletissi mos, juxta perfectum primi voluminis exemplar. I. Omnes Benedictinorum chartæ, quæ ab omnibus videri possunt apud D. Parent-Desbarres, ad tria capita possunt revocari; quorum in primo reperiuntur illæ quæ sequendas in editione regulas indicant; in secundo autem vetus Billiana editio, cujus in margine plures signantur variantes cum variis adnotationibus lectiones; in tertio demum ipsa Benedictinorum versio Latina, cum notis exactissimis, in quibus inter alia recensentur omnia menda quæ in editis præcedentibus occurrunt, et simul verba quæ, ex probatissimis codicibus extracta, in eorum locum introducenda videntur, ut purus emergat textus et integer. Solæ epistolæ in uno codice Græcum textum habent manu conscriptum; sed hic novus exsurrexit labor, cum hoc exemplar manu minus docta exaratum, multis circa accentus mendis scaturiat. Hinc certa cum rectitu dine, sed non sine accurata diligentia, data nobis facultas genuinum repræsentandi Gregorium. Nobis enim, tum veteres editiones cum recentioris adnotationibus conferendi, tum accentuum signa perficiendi, tum epistolas et carmina ad novum ordinem reducendi, necessitas incubuit. Quamvis autem doctos editores merita veneratione, ut decet, semper et ubique prosequamur, non potuimus tamen abstinere, quin errores quosdam in interpretando non satis animadversos, vel adnotare, vel etiam corrigere auderemus, pro certo habentes futurum fuisse, ut illas ipsi emendationes admisissent, cum diligentiorem adhibuissent animum. In deligendo insuper varias lectiones, non satis attenderunt ad poesis metrum, unde illud sæpius læsum restituere necessarium non immerito visum est: quanquam et in quibusdam aliquando nullam emenda tionem potuimus adhibere, seu quia ipse poeta sibi nonnihil indulsit, seu quia manu scripti codices mendis deformati nihil exhibent quo mendum queat resarciri. Sileam adhibitas a nobis curas, sive ad eligendos, in quantum fieri poterat, pares veteribus characteres, sive ad quærendam non inferiorem chartam, sive demum ad servandum antecessorum morem breves in margine sententias rescribendi, quod hodie nonnisi difficillime a typographis potest extorqueri.

II. Nec parvus, nec facilis labor eorum menda corrigere; unde mirandum nullatenus erit doctioribus, si nonnulla nostram etiam nunc vigilantiam fefellerint, quæ tamen ad calcem re tractare conati sumus, utilitatem quærentes potius quam erroris pudorem reformidantes. Sed ut rariores forent isti defectus, non nostris solum ex viribus præsumpsimus, doctos autem ad vocavimus adjutores, inter quos justa cum laude referam nomina D. Cirier, jam antea Regiæ typographiæ addicti, necnon et D. Doquin de Saint-Preux, in bibliotheca Regia librorum custodis, et D. Valatours, in collegio Borbonico notissimi professoris, qui sive in toto opere, sive in aliqua ejus parte suas nobiscum curas communicaverunt III. Billii, Leuvenclaii et Federici Morelli poeticas, aut potius metricas versiones ad infimum paginarum marginem dimisimus, quorum primus feliciter sæpe, duo autem posteriores sæpe infelicius egregiam Gregorii poesim in Latinam musam transtulere. Ita autem corrupta su persunt istarum versionum exemplaria, ut sæpe deficiat metrum, et nullus etiam aliquando sensus possit deprehendi. Quoties deficiebat sensus, illum reparare studuimus, non semper autem restaurare metrum, quoties deficere videbatur; sed aliquando defectus signare, ali quando corrigere operæ pretium duximus. Neutrum autem fecimus, nisi variato charactere, et mutatione in notis indicata. Sunt etiam versus qui aut omissione, aut typographorum incuria, apud Billium desiderabantur; illos supplere, characteribus iterum variatis, cu ravimus. IV. Quin ad quatuor millia et amplius assurgit numerus versuum post Billium et alios editorum, quos, in poetam subitaneum rerum necessitate transmutati, decantare coacti fuimus, quosque lectorum commendamus indulgentiæ; quanquam in omnibus auctoris menti adhæ rentes, imo et verbis, poeticum tamen aliquid in elocutione, justasque in metro regulas servare tentavimus. V. Supererat ingratus scribenti, sed gratus valde legenti indicum labor, qui quantum curæ temporisque absumat, nemo est sane qui possit in dubium revocare. Fideles Benedictinorum nostrorum asseclæ, epistolarum, sive quoad ordinem novum, sive quoad ordinem veterem, sive quoad ordinem alphabeticum indicem texuimus; quem proxime sequitur index carmi num ubi pariter vetus ordo cum novo, novusque cum veteri comparatur. Duo breviores alii indices Similia et Proverbia ex Gregorio excerpta repræsentant. Tum evolvuntur indices majores, ubi res et verba alicujus momenti, quæ vel in operis decursu, vel in appendice leguntur, per ordinem litterarum collecta, curiose offeruntur inquisitioni; nec deest index ille sacer, quo sanctæ Scripturæ reperiuntur sententiæ, quas in scribendo pius Doctor adhibuit. Quæ autem aut utilia, aut curiosa perlectis sæpius sancti Gregorii operibus desum psimus, horum ita rescribendi, ut ad ordinem alphabeticum redigerentur, fastidiosam, sed non inanem curam suscepit D. Ballin de Saint-Paul, vir a liberalibus disciplinis non alienus, cui sua laus permaneat. Hæc quæ nec plura, nec pauciora fecimus, attendat lector, et utrum de Christiana repu blica nonnihil bene simus meriti, indulgentior dijudicet.