tione est recte factum ejus, qui est honoratus. Gra tiæ autem quam accepit, nemo petit mercedem; sed contra est debitor. Et ideo quando baptismo fuerimus illuminati, benefactori debemus benevolentiam. Nostra autem in Deum benevolentia est, quam in conservos exercemus liberalitas, salus nostra, et virtutis cura. Deponite ergo vestram inanem sententiam, qui baptismum reservatis ad exsequias, scientes quod fides suam requirit soro rem, spem, nempe quæ est ex charitate vitæ institutionem. Qua quidem digni sumus Dei voluntate et ope: quem decet adoratio nunc et semper, et in sæcula sæculorum, Amen. PARS IV. ORATIONES ET EPISTOLÆ. I. ORATIONES. MONITUM IN ORATIONEM SEQUENTEM (a) Primus hanc Orationem edidit ex uno codice Monacensi Jacob. Gretserus, Soc. Jesu Theol., in Appendice ad S. Gregorii Nysseni Opera, Paris. 1618, in-fol., p. 225-234. Paulo post repetita est in altera editione Paris. 1638, in-fol., tom. II, p. 225-234. Accuratius inspecta editione utraque, descriptisque verbis Græcis ex exemplari Gretserianæ Appendicis, orationem Græcam S. Patris erroribus omnis generis tam deformatam, versionemque Latinam tam parum accuratam esse reperi ut mihi ad codicem refugiendum esset. Litteras dedi ergo ad J. G. Krabingerum, bibliothecæ Regiæ Monacensis custodem, virum celeberrimum et de his nostris litteris egregie meritum, codicis illius collationem novam ab amico petens libere et candide. Annuit lubentissime precibus meis Krabingerus, dieque 10 Nov. 1839 Monachio ad me transmisit lectionum varietatem plenam et in ininimis quoque accuratam, qua item hic in Adnotatione mea fidissime usus sum, neglectis tantum orthographicis vitiis apertis. Est autem codex ille Monacensis; quem litteris Mon. designavi, unicus in quo hæc homilia servatur; nec Vindobonæ, Venetiis, aut Florentiæ alterum reperiri Krabingerus mihi scripsit, nec ego Parisiis inveni, nec Matriti asservari puto. Contentus ergo esse debui codice illo Monacensi 47, chartaceo, sæculi xvi, in-fol., cujus ope emendare et supplere potui plurima. Mirum est Gretserum, uti Krabingero videtur, tam multa ascripsisse, correxisse, subinde corrupisse, ut ego quidem meo jure eum, præter Monacensem, alio codice usum fuisse putem. Plura egomet correxi, monito ubique lectore; quod an perverse egerim, me doctiores judicabunt; interpunctio autem tota mea est. (a) Ludov. de Sinner, in fronte editionis suæ orationis sequentis, quæ anno 1838 apud Gaume fratres prodiit in-12.

CONTRA USURARIOS. EPISCOPI NYSSENI ORATIO CONTRA USURARIOS. Jacobo Grelsero Soc. Jesu theologo interprete. $ Luc. vin, 13. • Isa. vi, 10. Cod. Mon. (sic). nescio cujus codicis qui servatur in libro ms. Suppl. bibl. Regiæ n 399, primamque tantum hujus orationis exhibet lineam, diserte babet Ed. Ita Mon. Ed. lta Mon. vocem nihili, dat Ed. Mox inter lacunula est in Mon. Alludit noster ad Ezech. xxi, quæ lecta fuerant in ecclesia ante orationem. De forma Alexandrina pro ελάμβαHominum virtutis studiosorum, et qui mores ex rationis præscripto formant, vita continetur bonis legibus et præceptis, in quibus videre est legislatorem duo generatim spectare: alterum, ut mala vetet; alterum, ut ad honestas actiones singulos incitet. Non enim fieri potest, ut quis in societate civili vitam ad recti et temperantiæ normam componat, nisi totis viribus improbitatem fugiat, virtutemque maximo studio persequatur. Coaci. igitur hodie quoque in unum, ut divinis mandatis audiendis operam demus, audivinus quomodo propheta, pestifera fenoris germina, usuras inquam, succidat, et ex hominum consortio funditus evellat pecunia ad usuram. elocationem. Nostrarum partium erit, morem gerere prophetas monitis, ne eficiamur illa petra, supra quam cum semen cecidisset, exaruit, nullumque fructum protulit ', ne forte audiamus quod olim ad præfractos et intractabiles Israelitas dictum est: Auditu. audietis, et non intelligetis, et videntes videbitis, nec tamen videbitis S. Rogo autem omnes, quicunque audituri sunt, ut me audaciæ et insipientiæ non condemnent, quod cum vir disertus, et in rebus ad divinam philosophiam spectantibus, magni nominis et in omni dicendi genere admodum exercitatus, et in hac vov v. Burnouf, § 241; Winer, Gramm. N..T. § 9, 3; Buttmann, t. p. 346. Articulum om. Ed., supplevit Mon. Locum ad quem hic alludit Nyssenus, S. Lucæ est in parabola de seminante, c. vii, 5 sqq. Ex his fortasse inferes hanc Orationem a S. Gregorio Nysseno habitam esse post obitum S. Basilii dilectissimi fratris. Decessit enim Cesarea archiepiscopus anno 379, die primo mensis Januarii; S. Gregorius Nyss. auten, anno 394. V. tamen infra, c. 10, in Gine Orationis. Mon. unde articulum

CONTRA USURARIOS. sub femore commodat, necessitatem illius non sublevat, sed calamitatem potius auget. rem febrim misero parit; sic et qui egeno pecuni vixeris igitur specie humanitatis vitam inhumanam et efferatam, neque esto medicus, qui perimal, nomen quidem et formam præ te ferens, quasi serves ob divitias, sicut et ille propter artem; voluntate autem lua et animo ad alterius, qui se tibi committit, perniciem abutens. Segnis et insatiabilis est vita usurarii. Nescit laborem agrorum colendorum, mercaturam non exercet; sed uno in loco considens immanes domi suæ feras nutrit. Vult omnia sibi sine satu, et inarata progigni, cui quidem aratrum est calamnus; ager, charta; semen, atramentum; pluvia, tempus, quod illi pecunia fructus occultis incrementis adauget et educat. Fals illi est repetitio; area, domus, in qua miserorum fortunas ventilat. quæ omnium sunt, propria sui ipsius videt. Imprecatur hominibus calamitates, ut coacti ad ipsum confugiant; odit, quibus res suæ suficiunt, et quos mutuum sub usura petere non conspicit, in hostium numero habet. Assidet curiæ et foro, nt inveniat, quem sors adversa affligit; exactores et procuratores suos semper sequitur, ut vultures castra et acies. Circumfert autem loculos, ut miseris escam ostendat, ut ei ob necessitatem inhiantes, devorent simul usura hamum. Quotidie numerat lucrum, suamque cupiditatem minime explet. Dolet ob argentum domi repositum, quod otiosum est et infructuosum. Imitatur colonos, qui ex acervo frumenti semper semen petunt. Non relinquit miserandum aurum intactum, sed ex manu in manum transfert. Aspicis igitur opibus divitiisque abundantem sæpe domi suæ ne unum quidem nummum habere, sed omnes spes ejus in charta sitas, omnesque fortunas in pactis et conventis, qui nibil habet, et omnia possidet: contrario mod. apostolicis mnenitis vitam instituens, qui omnia largitur petentibus, non humanitatis, sed cupiditar tis gratia. Eligit enim pauperiem ad nonnullum tempus, ut pecunia instar laboriosi servi operans, cum mercede ad ipsum revertatur. Vides, ut spes futuri lucri exinaniat domum, efficiatque ut inops. sit, cui alioquin multum auri suppetit. Hujus vero (9-10) Mon. unde Ed. sed et sic regimen verbi deest Accen tus ratione ductus scripsi lacunulamque supplevi addito e præcedentibus. Possis supplere seu ex mente Gretseri; aut legere sine ullo supplenente; sed accentus non concinit. Articulus forsan hic delendus, aut saltem post transponendus est. Αlludit ad Homer. Odyss. ix, 109, ubi v. Boissonad., coll. Duport. Gnomologia Homerica, p. 196 st., vel, si mavis, notula mea ad Lucian. De mercede conductis, p. 6. lta Mon. Ed. Mon. una voce. Ed. Ila Gretseri Appendix. Ed. 1658 quod et Mon. habere videtur. Sic Ed. Mon. (e corr. ulroque v deleto). Mox Mon. Loco horum verborum, quæ desunt in Mon., recentior manus asteriscum posuit ibidem. (sic?), in marg. a manu, ut videtur, Gretseriana, Verba (sic) (sic), utpote onissa, alia manus in marg. Mon. supplevit. Quo alludiat hic noster, latere me fateor. Credas, ad S. Matth. Αt non est apostoli cun, scd ipsius Salvatoris hoc præceptum..

quaenam causa Scriptura in papyro consignata, & et pactio seu promissio afflicti. Reddam cum ſenore. Restituam cum lucro sortem. Deinde insto et admoneo ut ne fidem fallat. Et debitor quidem, licet inops, fiden facit ob syngrapham. Deus autem, qui dives est, licet multa polliceatur clara et sonora voce, non tamen auditur. Da, et ego reddam, clamat in Evangeliis, in publico totique terrarum orbi noto chirographo, quod quatuor, loco et vice unius scripserunt, cujus testes omnes Christiani a temporibus partæ salutis exstiterunt. Habes paradisum pignus, pignus utique dignum, quo fidenter nitaris. Quod si et hic aliquid quæris, totus mundus probi debitoris possessio est. Curiose circumspice copiam, qua abundat is, qui beneficium abs te petit, et invenies ipsius divitias. Nam omnes auri argentique fodinæ debitoris possessio sunt. Ounne metallum argenti et æris, et id genus aliorum, dominio et imperio ipsius subjicitur. Respice in totum colum, qua patet; mente concipe maris infinitatem; cogita terræ latitudinem; numera, quas nutrit feras; omnia subjecta sunt illius potentiæ, cujus tu paupertatem contemnis. Moderatus et aquus esto. Ne injuria affeceris Deum; neque æstines Deum inferiore et inhonoratiore loco esse quam trapezitas, quibus si spondeant, absque dubio credis. Da sponsori immortali. Crede chirographo inaspectabili quidem, sed ejusmodi tamen, quod perdi nequeat. Ne exigas lucrum, sed impende beneficium sine spe quæstus, videbisque Deum non sine additamento rependere gratiam. Quod si hæc oratio tibi peregrina et præter opinionem accidit, in promptu habeo testimonium, quo perspicuum ft Deum pie sumptus et impensas facientibus multis variisque modis reponere vicem. Petro enim interrogante et dicente: Ecce nos reliquimus omnia et secuti sumus te, quid ergo erit nobis? Amen dico vobis, inquit, omnis qui reliquerit domos, aut fratres aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros, centuplum accipiet, et vitam æternam possidebit ". Vides liberalitatem? Vides bonitaten? Et valde quidem impudens fenerator laborat, ut sortem duplicet; at Deus sponte sua, ei qui fratrem suum non opprimit, centuplum reddit. Obtemperato igitur Deo consulenti, usurasque peccato non obnoxias referes. Cur te haud sine scelere curis conficis, dies Matth. xix, 27, 28. Verba ab alia Bast. Lettre critique, p. 90 sqq. (p. 127 sqq. vers. manu in marg. habet Mon. Non ad certum locum Evangeliorum hic respicere Nyssenum e plurali èv fere palet: cf. tamen S. Matth. vi, 3, 4. Ed. Correxi barbari smum.Subjunctivus tamen verborum velut sim., pro futuro adhibetur a scriptoribus præcipitatæ Græcitatis, quo de usu vide praestantissimam notam C. B. Hase. Ind. in Leon. Diacon. s. v. Conjunctivus. De verbis verbis scilicet quæ fiunt subjunctiva per se, › interprete Boissonad. Anecd. Gr., t. II p. 461, cf. Wiedeburg.). Mox Mon. (sic). Inserui Mon. Ante suppl. scil. Viuatam lectionem emenda scribendo aut coll. Wolf. ad Demosth. Leptin. p. 326 ed. Bremi; aut ante dele articulum quem uncinis inclusi. Sic correxi editum Mon. (sic). Librarius forsan scripturus erat

CONTRA USURARIOS. numerans, meuses compulans, sortem animo c ligni: præterea Elisabethæ infecundum uterum primogenitum donans. Hæc solius Omnipotentis πανταvolvens, incrementum somnians, metuensque diem præstitutam, ne infructuosa veniat, instar illius æslatis, qua grando fruges contudit. Curiose et anxie inquirit fenerator in omnes debitoris actiones, in peregrinationes, in egressum, mercaturam; et si fama oriatur infaustior, quod scilicet quidam in latrones inciderit, vel eventu aliquo inops ex opulento evaserit, sedet junctis manibus, assidue gemit, sæpius plorat, volvit chirographum, lamentatur in litteris illis aurum, eſſerens contraclus tabulas, non secus atque vestem filii mortui, acerbioremque adhuc illarum aspectu resuscitat dolorem. Si autem mutuum fuerit nauticum, littoribus assidet, deflet ventorum procellas et tempestates, perpetuo examinat euntes et redeuntes, num quid alicubi de naufragio sit inauditum, num qui alicubi periculum audierint. Constringit et angit quotidiana sollicitudine animum. Huic igitur dicendum est: Desiste, o homo, a periculosa cura. Abjice spem excruciantem, ne fenus quærens amittas et sortem. paupere exigis reditus et augmenta tuarum divitiarum: similiter facis ac si quis ex agro calore ingenti exsiccato vellet frumenti acervum, aut uvarum multitudinem ex vinea post immissam grandinem, vel liberorum proventum ab infecundo ventre, vel lactis nutrimentum, a feminis quæ non pepererunt. Nullus conatur ea, quæ sunt præter naturam et impossibilia: nam praeterquam quod nihil efficeret, aliis etiam risui et ludibrio esset. Solus Deus adeo est omnipotens, ut ex rebus desperatis et depositis elicere possit non parum emolumenti, quippe qui facit ea quæ præter omnium spem et exspectationem esse solent: modo quidem imperans, ut ex rupibus aqua profuat, rursus ex cœlo, quasi pluviam, dimittens panem insolitum et novum: iterumque dulcem efficiens amaram illam Myrrham [Maram] contactu fecundans, Annæque Samuelem, et Mariæ Virgini dexteræ sunt opera. Tu vero æris et auri, rerum parere non solitarum, ne quære ſetum, neque coge paupertatem ea quæ divitum sunt præstare, neque usuras pendere illum qui sortem petit. An nescis quam mutui exposeendi necessitas digna sit misericordia? Quapropter divina quoque Scriptura, quæ nos ad Mon. At cf. Thesaur. Anecd. Gr. t.11, p. 255), quin duales et et Stephani Didot. 8. v. Sic correxi editum Littere enim 6 et x sæpius confunduntur in codicibus. V. Bast. Lettre critique, p. 234 (p. 92 sq. vers Lat.). Appendix p. 23 sq., Commentat. paLeograph. ad calcem Gregorii Corinthii ed. Schæfer. p. 708. Contrarius error deformabat olim Eunap. Vit. Edesii, p. 29, 1. 20, ubi vitiosum Plantini Junii conjectura et codicibus fretus, Boissonade (cujus v. annot. p. 229) mutavit in quod lego etiam in Genevensi repetitione editionis Commelini, p. 45, 1. 12. proximum notandum est dualem fere nunquam legi in codicibus (coll. Boissonad. Ad forsan etiam e grammaticis expellendos esse viros monuisse doctos quos exscripsi in nota mea ad Xenoph. Mem. Socr. 2, 3, 18, p. 45. Μon. supra e scriριο V. Biel. Thesaur. philolog. V. T. et Thesaur. Stephan. Didot. s. v. acervi sunt manipulorum. Mon. Sed manus Gretseri, ut videtur, margini adscripsit De Meppa historiam legas in Exod. xv, 23-25. H. Ed. el, vitio manifesto quod correxi. De forma lorica et communi pro Sauppe et Kühner_ad Xenoph. Mem. Socr. 4, 6, 6.

S. GREGORH NYSSENI onem pietatem informat, ubique usuras probi bet. Si fratri tuo mutuam dederis pecuniam, non urgebis illum*. Accedit quod ipsa gratia, quæ omnis omnino bonitatis abundantissimus fons est, remissionem debitorum lege sancit quam liberalissime his verbis: Non dabilis mutuum his a quibus speratis recipere vicem; et alibi sub specie parabola, durum et immitem servum graviter puniit, quod conservi procidentis non fuerit misertus, neque remiserit centum denarios, exiguum videlicet debitum, qui decies mille talentorum condonationen consecutus. Salvator porro noster omnisque honestatis magister, cum discipulis suis modum orandi nihil supervacanei continentem præscriberet, hunc etiam adjecit precandi formula articulum, quasi qui maxime valeat ad exorandum Deum Et dimitte nobis debita nostra, sicut el nos dimittimus debitoribus nostris*. Hoc quomodo a Exod. xx11, 25. ▾ Matth. xvi11, 28 sqq. • Matth. vi, 12. Alludit ad S. Luc. vi, 55 Lege S. Luc. xxv, 14.30. — Juncturæ et oppositionis cum nullum quidem sum afferre exemplum, sed ex sequentibus, scribendi ratio Nostri patebit. pos Ed. vitium manifestum. Placebat statim dɛīv mutare in at pro (ut pro Atticismus est, testibus grammaticis veteribus, quos omnes alluhit Dindorf in Thesaur. Stephan. Didot. s. v. p. 1036, BC, ubi consentit cum Koenio, ad Gregor. Corinth. De dialect. Autic. § LXXII, statuente in Atticorum scriptis sæpe ab indoctis librariis obliteratum fuisse, quamvis obloquatur Buttmann, Gr. gr. t. 1, p. 492 sq. Usum quidem SS. Patrum non bene memini; at e bona nota scriptoribus, posteriorum licet temporum, sæculi XIII et Xiv, sed Atticismorum appetentissimis, Nicephoro Chumno et Theodoro Hyrtaceno, a Boissonadio primum vulgatis in Anecdotis Græcis, exempla petam quibus hunc Atticismum abunde firmabo. Numeri mei hic sunt tomorum et paginarum libri Boissonadit. Dicitur (pro subsequente aut præcedente alio infinitivo. Ita Niceph. Chumn., t. II, p. 78, Id. Epist. id. Epist. Ιd. Epist. et t. V. p. 1d. t. V, p. 292, 1. 15: deiv elval Opŋveïv. Id. t. II. p. p. 297 ubi ante præces80runt inβnitivi tres. Omittitur Theod. Hyrtac. III. p. et L. p. ld. Ep. med. id. Εp. init. Dicitur pro Theod. Hyrt. Epist. id. t. III, p. 47, 1. 1; id. t. I, p. 264, Utriusque scriptoris exempla ex epistolis petita habes in notis Boissonadii ad t. II, p.ˇ78; t. III, p. 47. Restat ut ad illustrandum sensum verbi dvownɛly apud Patres Græcos afferam Tib. Hemsterhusii doctissimam annotationem quæ primum prodiit ad calcem tomi Il, Raphelii Annotationum in S. Scripturam, ed. Lugd. Bat. 1747, qui liber cum ad manus mihi non sit, Dindorf. autem in Thes. Steph. Didol. Hemsterhusii verba detruncaverit, annotationem describam integram qualem Theob. Fix. exscripsit ad S. J. Chrysost. t. XI, p. 849 ed. Gaum. S. Chrysostomi, Homil. 2 in Epist. ad Philemonem, p. 119, C, ed. Montfauconi, haec sunt verba Ad quæ Hemsterh. bæc: Hic plurimisque aliis in locis Chrysostomus usurpat illud quod varie solet a recentioribus adhiberi præter more:n veterum, ut monent Phrynichus (p. 190, ed. Lobeck); Herodianus [p. 473, ad calcem Phrynich. Lob.], Harpocration et Thomas Magister in v. Sæpe significat non tantum simpliciter Orare et Exorare, sed supplicando invidiam facere, sic ut præ pudore quis precibus eoncedere cogatur. Egregie Gregor. Nyss. II, p. 239, [Append. Gretser Schol. Apollon. Rhod. ad l. 3, 694, exponit ut Hesych. Utraque junguntur ab Heliodoro, l. 1, c. 10, [p. 591, e]. Coray quemadmodum a Chrysostomo, et Sexto Empirico Pyrrhion Hypotypos, 5, 16, p. 161, quanquama paulo diversa potestate Hine intra, (Chrys. Homil. 1. c. c. 2] Qu vim habent exorandi atque aniinum ad preces fleclendi, et Rigidus el Qui exorari se non patitur: Diogenian. Centur. 6. 79. Ephrem. Syr. p. Ideo Suidas interpretatur Sententiæ repugnat hoc vocabulum, pravamque interpretationem peperit apud Joseph. De bello Judaico, I. vi, c. 2, § 10: nam quod mss. præbent omnino probandum. Nonnunquam ponitur pro Victum aliquem argumentis in ruborem dare, alque adeo refutare; quæ virtus in Sexto Empirico frequens: p. 262, 1. 1; p. 286, p. Hinc Invicta documenta, Cyrill. Hierosol. Catech. p. 275, D. Interpretes si consulas, apparebit non raro, vim verbi parum illis fuisse perspeclam. Sequentia, S. Matthæi sunt vi, 12. De hoc Hebraismo, quo nominativo cum articulo utuntur pro vocativo scriplores sacri, vide exemplorum Novi Testamenii copiam congestam a Pasore, Grammatica Græca sacra Novi Testamen'i, Groninge, 1655, p. 664 sq.

CONTRA USURARIOS. Deo postulabis, o fenerator? Qua conscientia voti tui a Deo particeps fieri cupis, qui omnia accipis, et nibil dare nosti? An nescis preces tuas nibil esse aliud quam inbumanitatis tuæ repetitionem? Quid remisisti, quod remissionem petis? Cujus misertus es, quod misericordiam imploras? Et si des eleemosynam, inhumanitatis tuæ exactiones, an non plena est alienarum calamitatum, lacrymarum et gemituum? Quod si inops sciret, undenam largiaris eleemosynam, utique non acceptaret, refugiens videlicet gustare fraternas carnes, et sanguinem suorum familiarium, teque sermone moderata quadam libertate pleno cohortaretur: Nə me, o homo, alas fraternis lacrymis. Ne dederis panem pauperi confectum ex gemitu egenorum neorum sodalium. Redde fratri tuo a quo injuste subripuisti, et grates agam. Quid utilitatis affers, dum multos efficis inopes, et unum consolaris? Si non esset tanta multitudo usurariorum, non esset tanta copia pauperum. Dissolve tribum et sodalitiam tuum, omnibusque suppetent res necessaria. Omnes accusant feneratores, nec malo huic mederi queunt: lex, propheta, evangelists. Qualia divinus Amos intonat: Audite, qui conteritis mane pauperem el opprimitis egenos terræ, dicentes Quando transibit mensis, et venundabimus merces'? Neque enim patres tantopere læetantur generatione filiorum, quantum feneratores fine mensium. Quin et scelus suum pulchris obvelant nominibus, humanum censum seu quæstum appelliΚαλοῦσι G tantes Ethnicorum instar, qui deas quasdan Amos viii, 4, De hoc participio plur. neutr. v. Matthiæ 8 441. Mon. Ed. scribitur autem teste Arcadio, p. 100, 6. Forina antiqua est hic eum contemptu dictum, docte illustral Coray ad Heliodor. t. II, p. 324. Verbum omissum in Ed., suppeditat Mon. Vertit tamen Gretserus. Öt. Ita recte Mon. Ed. oi. odio in cunctos inflammatas, bominumque interfectrices, non vero sed miti nomine vocant Eumenides. Itane vero humanus census? An non exactio usuræ est, quæ domos evertit, divitias dissipat, efficitque, ut qui honesto et nobili loco nati sunt, deteriorem vitam vivant quam servi, quæ quidem initio nonnihil delectat, posteriores vero vite partes acerbo dolore complet? Quemadmodum enim aves, quibus aucupes insidias tendunt, delectantur principio quidem sparsa illis esca illaque loca frequentant, in quibus uberem et copiosum cibum reperiunt, paulo post autem retibus captæ intereunt: sic et qui fenebrem pecuniam accipiunt, perbrevi temporis spatio abundant, postea vero paternis sedibus excidunt. Cæterum omnis misericordia exsulat ab usurariorum perditis et sceleratis animis, cumque ipsam debitoris domum vena V. Schol. ad Soph. Ed. Col. 42. et presertin O. Mueller. ad Æschyl. Fumen. 168 sqq.. coll. Stephan. Thesaur. s. v. Verterat hæc Gre tserus, sed omissa sunt in Ed. Supplevit Mon. - 111fra Ed. male. Sic Mon. Eul. Paulo post, Mon. male Mon. (leg. Qu lectio forsan praestat. Dindorf. in Thesaur. Steph. Didot. de hoc loco silet prorsus.

lem prostare aspiciunt, non moventur ulla com- ὑποδεξάμεmiseratione, quin potius venditionem importunius adhuc urgent, ut citius argento accepto alium quemdam miserum fenoris nexibus astringant, more indefessorum et insatiabilium venatorum, qui una valle retibus circumdata, omnibus quæ in eo latent feris captis, ad vicinas valles retia transferunt, et ab his ad alias, et ita deinceps, quoad omnia loca venatione sua peragrarint. Qualibus ergo oculis tu qui talis es, in calum respicis? Quomodo petis remissionem peccatorum? Num forte ob stuporem illud quoque oras, quod nos Salvator docuit: Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimillimus debitoribus nostris? Quam multi ob usuras laqueo sese interemerunt, vel præcipites in luvios dejecerunt, tolerabiliorem rati mortem, quam feneratorem, relictis filiis orphanis, quibus paupertas noverca haud benigna et facilis esse cœpit. At vero præclari scilicet isti usurarii, ne orbæ quidem domus miserentur, sed trahunt, rapiuntque hæredes,quibus forte præter laqueum bæreditatis ʼnihil obtigit, aurumque poscunt eos, qui victum sibi ex aliorum liberalitate comparant. Cum autem debitoris mors illis, par est, exprobratur, cumque nonnulli ut erube scant laquei mentionem faciunt, nullo penitus pu dore ob hoc facinus afficiuntur, neque animo expavescunt, sed potius ex pectore exulcerato verba fundumt plena impudentiæ: et num moribus nostris, aiunt, ascribetur, si miser ille et inops φιλοσοmentis, infelici sidere natus, necessitate fali ἐνcompulsus, violentas manus sibi intulerit? Philo sophantur enim usurarii quoque et mathematicorum Ægyptiorum discipuli flunt, cum opus est ut apologiam instituant, pro piaculis et exsecrandis facinoribus et homicidiis suis. Talis igitur hoc sermone compellandus est Tu ille infaustus ortus es, et illa infelix siderum necessitas. Si enim curam levasses, et partem quidem partis dimisisses, partemque accepisses cum remissione, non utique odisset lucem tanquam odiosam, neque sui ipsius carnifes exstitisset. Et quibusnam oculis tempore resurrectionis intueberis interfectum? venietis enim ambo ad Christi tribunal, ubi non usuræ computabuntur, sed vitæ ratio acta judicabitur. Ecquid respondebis accusatus incorrupto judici, quando tibi dixerit: Habuisti legem, prophetas, evangelicas præceptiones. Omnes audivisti simul ingeminantes una voce charitatem et humanitatem, his quidem monentibus: Fratri tuo non feneraberis. se Deut. XXIII, 11 Ot. Ita Mon. Ed. ol. • Infra, articulus post eidem Monacensi debetur. Doricum esse pro afirmant Lexica, nescio quibus auctoribus. Noster certe Dorismnum non aucupat. Sic scripsi ductus a Monacensis lectione Ed. Ita Mon. Ed. Verba sunt ista feneratorum scse excusantium. Junge cum Pro Mon. Ed. quod correxi; malim tamen transposius vocibus. Articulum addidi e Mon. Deutero nom. xxi, 19. Quæ sequuntur, sed Greiserus verterat. Verba, supplevit Μonac.; exciderant quidem in Ed., di xair, 25. sunt Psalm.

CONTRA USURARIOS. Aliis vero: Pecuniam suam non dedit ad usuram ". Aliis: Si mutuum dederis fratri tuo, non urgebis illum ". At Matthæus in parabolis clamans, Dominique mandatum annuntians, ait: Serve nequam, omne debitum tibi remisi, quia rogasti me: nonne oportebat et te misereri conservi tui, ut et ego tui misertas sum? Et iratus Dominus tradidit illum tortoribus, quousque persolverit omne debitum ¹³. Tunc sera et infructuosa pœnitentia duceris, luctusque gravissimus te incesset, et pœna inevitabili punieris. Nec tibi adjumento erit aurum, nec opem feret argentum. Amarior felle erit fenoris acceptio. Hæc non sunt nuda verborum terriculamenta, sed ipsa rei veritas, quæ judicium futurum prius testatur, quam experientia cognoscatur, quod proinde vir prudens, et cui cura futuri, sedulo cavere studebit. Ut vero utilitatis aliquid audientibus afferam, narrando quiddam quod ævo nostro in ædibus cujusdam feneratoris ante illud Dei judicium contigit, attendite: etsi fortassis multi vestrum id, quod commemoraturus sum, jam exploratum habeatis Erat vir quidam in civitate N. (nomen reticebo, ne videar mortuum nominatim traducere velle ); huic fenerare, lucrique aliquid ex detestandis usuris capere, unica ars erat. Correptus autem hoc avaritiæ morbo, tenax et sordidus in seipsum suosque evasit (ut solent avari), quippe qui in mensa neque satis cibi apponeret, neque vestes unquam nisi summa necessitate coactus mutaret, neque liberis suis necessaria ad victum suppedi-. taret, nec balneis uteretur metu mercedis triobolaris; perpetuo in id unum intentus, quomodo semper magis atque magis pecuniæ numerum augeret. Neque quemdam satis Gdum crumenæ suæ custodem arbitrabatur, non filium, non servum, bon trapezitam, non clavem, non sigillum, in parietum angulis et recessibus, luto superillito, invisas divitias, et ignotum asservabat thesaurum, deque loco ad locum et de pariete ad parietem, sine intermissione transferebat, ut hac ratione omnes lateret. Porro derepente ex hac vita decedens familiarium nemini indicavit, ubinam aurum defossum esset. Defossus igitur est et ipse, hoc unum scilicet lucratus, ut et ipse defossus occultaretur. At liberi ipsius cum sperarent, se omnium civium fore ditissimos, omnia perscrutabantur, ex aliis sciscitabantur, famulos examinabant, pavimenta ædium fodiendo aperiebant, parietes evacuabant, vicinorum et familiarium 11 Psal. XIV, 5. ** Exod. xx11, 25. 1ª Matth. xvui, 32 sqq. Sic correxi vitium Ed. cum asterisco post lacuna sigro Mon. Μon. Mon. Mon. inter w et p suprascripto po a recentiore manu, Gretseri, ut videtur, qui emendabat v. Buttmann. Gr. t. I, p. 327, et t. II, p. 260. Proverbium explicui ad S. Basil. De leg. libr. Gentil. p. 36 fin.

S. GREGORII NYSSEN! domos frequentes obibant, omnemque lapidem, ut dicitur, movebant, neque tamen vel obolum inveniebant. Vivunt autem in præsenti vitam extorrem, domusque et foci expertem, quotidie patris stultitiam detestantes. Talis igitur, usurarii, vester amicus et socius ſuit, qui digno moribus One vitam conclusit, fenerator ventosus et levis, qui cum innumeris molestiis ipsaque fame conflictatus, sibi quidem æternas poenas, quasi bæreditario jure comparavit, liberis autem suis inopiam reliquit. Nescitis, miseri, cui opes corradatis et congregetis. Eventus rerum varii sunt, impostores infiniti, insidiatores et prædones terram turbant et mare, videte ne amisso auro potissimum vestrum lucrum sit peccatum. Sed oratio hæc, ajunt, nobis odiosa est el gravis. Novi et ego vestrum murmur dentiumque freinitum, etsi vos ex hoc loco superiore sæpius in recta sententia firmare coner. Invidet, inquiunt, iis, qui beneficiis afficiuntur et egentibus. Ergo a mutuo dando supersedebimus. Et quam vitam agent inopes et afflicti? Digna profecto mo ribus istorum oratio, conveniensque objectio iis qui divitiarum tenebris obnubilati sunt. Neque enim mentis judicium satis firmatum habent, ut quæ dicuntur intelligere possint. Hinc mouita recte suadentium in contrariam partem accipiunt: ut enim me perorante minantur, se pauperibus non daturos mutuum, sic nou sine murraure muantur, egenis venientibus sese occlusuros januam. Ego quidem primum dandum et donandum esse prædico et annuutio. Deinde ad mutuum quoque exhortor. Altera enim donationis species est mutuum; sed addo hoc dandum esse sine fenore et exactione usuraria, eoque modo quo id divina oracula præcipiunt. Æque enim obnoxius est pœnæ, qui non dat mutuum, et qui dat sub conditione usuræ. Illius namque inhumanitas, hujus vero cauponarius quæstus merito condemnatus est. At isti ultro ad alterum extremum sese conferunt, omnique modo a dando abstinere, volunt. Quod saue impudens est propositum, et contra jus fasque furiosa contentio, lisque et bellum contra dans contractum faciam feneratitium. Contra usurarios igitur satis hactenus dictum esto, et accusationis capita perspicue tanquam in foro et coram judice demonstrata sunt. Deus largiatur eis pœnitentiam malefactorum. Ad illos autem, qui prompte dant mutuum, usurarumque hamis sese afixerunt, nullum verbum faciam, sufficere ratus consilium, quod divinus dedit Basilius in propria de hoc argumento concione, pluribus cum illis agens, qui inconsulte dant mutuum, quam qui avaritiæ causa id faciunt. Εd. v. Buttmann. Gr. gr. t. II, p. sqq. Mon. et Ed. anni 1638, minus bene, si quid video. Paulo ante, Μon. llæc verba a correctoris manu in margine habet Mon. Mon. Μox id. Deum. Vel enim non dabo, inquit, vel mutuum De particula falso repe tita v. Bast. Epist. crit. p. 123 sq. ed. Lips. Kr. Mos Mon. a prima manu Quo deleto correctoris manus margini apposuit Mon. non post sed post distinguit.

ET BENIGNitate compLECTENDIS ORATIO 1 Petro Francisco Zino interprete, hoc documentum excolitis, operæ pretium est, ut sunt, progrediamur. Qui huic Ecclesiæ præsidet, atque adeo omnes, qui se vera pietatis et ejus vivendi rationis, quæ ex virtute est, magistros profitentur, hominibus illis sunt admodum similes, qui grammaticam docent, et prima tradunt elementa litterarum. Etenim quemadmodum hi pueros e parentum manibus susceptos adhuc infantes et balbutientes non protinus abditis disciplinarum præceptionibus onerant, sed primo litterarum formas insculpunt in ceris, earumque nomina declarant, et ipsorum manus per impressos illos litterarum ductus agunt et exercent; mox eos ob syllabarum cognitionem prevehunt, atque ita deinceps ad verborum expressionem perducunt; sic Ecclesiæ duces initio documenta, quæ sint instar elementorum, auditoribus proponunt, deinde gradatim ea, quæ perfectiora magisque recondita sunt, patefaciunt. Quoniam igitur duobus superioribus diebus cupiditatem illam, quæ gulæ ventrisque voluptatem sectatur, castigavimus, hodierna item die iisdem de rebus me verba facturum ne existimetis, quod videlicet conveniat et carne non vesci, et a vino, cujus fere risus, et insania comites sunt, abstinere, et cohibere coquorum studium; et pincernarum manus miscendis porrigendisque poculis fatigatas compriniere. De his enim et nos satis multa diximus, et vos consilium admonitionemque nostram reipsa et factis comprobavistis. Quare dum primum ad ea vobis tradenda quæ majora gravioraque Est igitur jejunii et abstinentia genus, quod a corpore et materia sejunctum es!; cunique animam duntaxat respiciat, ea re perfcitur, ut a vitiis temperemus: atque hujus quidem jejunii gra Grace edita ex miss. Caesareæ Viennens. bibliotheca, et ex apographo ex Vaticana exscripto, cura P. Jac. Sirmondi correcta.

tia, illud indictum est, ut a cibis abstineamus. Quod cum ita sit, a malitia jejunate, cohibete rerum alienarum cupiditatem, a turpi et injusto quaestu vobis temperate. Avaritiam Mammonæ famne interficite. Nihil domi reconditum habete, quod sit per vim et rapinas comparatum. Quid enim proderit ore carnem non attingere, si maledicentia fratrem laceras? Quænam erit utilitas, si, dum tua non comedis, quæ pauperis sunt, per injuriam subripueris? Quæ porro pietas ista, si aquam bibens struas fraudem, consuas dolos, et ex improbitate sanguinem sitias? Quid? Nonne Judas etiam cum undecim jejunabat? attamen quia mores avaritiæ deditos non refrenavit, nihil ad salutem illi jejunium profuit. Quid? quod diabolus cum spiritus sit corporis expers, nihil unquam edit omnino, et tamen propter improbitatem e sublimi illo cecidit dignitatis gradu. Eademque ratione nullus dæmonum est, qui, quod aut se obsoniis ingurgitet, aut immodice bibat, ebriosusve sit, accusari possit. Natura enim a bibendi edendique necessitate liberi sunt. Neque tamen idcirco vel die, vel nocte per aera oberrare unquam cessant, flagitiorum auctores et ministri. Nobis autem omni studio moliuntur insidias. Quippe livore liquefiunt, et tabescunt invidia, quod ad eam nos homines necessitudinis conjunctionem cum ipso Deo, et felicitatis possessionen, e qua ipsi dejecti sunt, simus perventuri. Honestis igitur ac bonis moribus instruatur Christianorum vita. Eorum animi declinent et fugiant malitiæ detrimentum. Nam si vino et carne temperantes, obstrictos vitiis animos babuerimus, nihil quidquam nobis, cum aliter animo quam extrinsecus affecti simus, aut aquam, aut olera, aut mensas sine sanguine structas profutura prædico atque testificor. Propter munditiam animæ sunt indicta jejunia. Quæ si tum voluntate, tum factis coinquinantur, quid frustra, quam bibimus, aquam insumimus? Cur ingens hoc cœnum, quod elui ex purgarique non potest, excolitur? Quid confert jejunium corporis, nisi mens pura mundaque sit? Nihil enim prosit, currum validum ac strenuis quadrigis instructum esse, si auriga insaniat: nulla erit bene fabricata navis utilitas, si ebrius sit ipse gubernator. Jejunium virtutis fundamentum est. Quemadmodum autem navium carinæ, et fundamenta domus licet ingentia subjicias, inutilia vanaque sint, nisi reliquas item partes perite et scienter exaedificaveris: sic istius abstinentiæ nullum erit emolumentum, nisi aliæ justitiæ partes accesserint. Timor Dei erudiat linguam ea quæ decet loqui, tacere contraria, temporis occasionem animadvertere, modum observare: fari necessaria: apte respondere: modeste dicere, ne verborum veluti grandine colloquentes obruat. Idcirco enim el tenuis illa membranula, quæ cum ipsa lingua mentum inferius devincit, frenum dicitur, ne inepte loquatur, et inconcinne. Laudibus igitur, non con-. viciis utatur; cantibus, non maledictis, commendationibus, non obtrectationibus. Manus petulans Dei memoria tanquam catena vincta cohibeatur.

Has enim ob causas jejunamus, quoniam Agnu 4 Isa. Lvill, 4, 6-7. Uncis inclusa desunt in Græco textu, PATROL. GR. XLVI. noster priusquam clavis affigeretur cruci, contu meliis affectus, et alapis casus est. Mores Judaicos non imitemur, nos Christi discipuli. Alioqui si co pacto fuerimus affecti, verbis illis nos Isaias increpabit: Cur ad lites et contentiones jejunatis, et pugnis pauperem perculitis? Disce ab eodem propheta sinceri purique jejunii opera: Solve omnem nexum iniquitatis. Dissolve obligationes violentorum contractuum. Frange esurienti panem tuum; et egenos sine tecto induc in domum tuam. (a) [Cum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris|'. Multam nobis hoc tempus affert nudorum vagorumque copiam. Magna enim cujusque fores frequentat captivorum multitudo. Hospites exsulesque non desunt. Ubique licet protensas opem implorantium manus aspicere. His aer sub dio tectum præbet. Porticus et bivia, et partes fori magis deserta sunt hospitia. Nyclicoracum et noctuarum more in cavernis latitant. Pannosis, attrilis et laceralis leguntur indumentis. Agriculturæ fructus est illis miserantium animi benignitas. Cibus, si quid ab accedente quopiam impetraverint; potio eadem, quæ rationis expertibus animantibus, nimirum fontes. Pocula manuun volæ. Penu, sinus ipse, nisi plane diffluat, sed possit ea quæ injiciuntur operire. Mensa, contracta genua; lectulus, solum; balneum, id quod Deus omnibus commune et sine industria constructum dedit, flumen aut palus. Vagam et agrestem tradu cunt vitam, non quod initio sic instituerint, sed quod ad eam calamitatibus et necessitate compulsi sint. His necessaria victui suppedita tu, qui jejunas. Erga fratres calamitosos benignus esto. Quod ventri subtrahis, tribue esurienti. Exæquet omnia justus Dei timor. Duas inter se contrarias affectiones, tuam videlicet satietatem, et fratris farnem, modesta continentia tempera atque moderare. Sic enim faciunt et medici: alios exinaniunt, alios replent, ut accessione decessioneque uniuscujusque sanitas conservetur. Honestæ admonitioni obtemperate. Aperiat ratio pauperibus divitum fores. Consilium inopi ad locupletem aditum faciat. Egentes ne locupletet humana ratiocinatio, sed illis et domum et lectum, et mensam tribuat Dei verbum sempiternum. Dulci et humana oratione usui necessaria ex tuis facultatibus subministra. Apud te multitudo pauperum atque languentium sibi profugium inveniat, Quisque diligenter vicinorum curam gerat. Studium promerendi de propinquis tibi ab alio præripi ne permittas. Cave, ne capiat alius thesaurum repositum tibi. Calamitate affectum ut aurum complectere. Infirmam pauperis valetudinem ita fove, ut in ea et sanitatem tuam, et salutem uxoris, el filiorum,

servorum, et totius denique familiae positam pu tes. Nam cum omnes pauperes fovendi adjuvandique sunt, tum illi qui ægrotant præcipue sunt complectendi. Qui enim egens et æger est, duplici laborat paupertate. Inopes enim, qui valenti sunt corpore, ex hoc ad illud ostium accedentes, qui aliquid dent, aliquando tandem inveniunt. Præterea sedent in triviis, et prætereuntes omnes interpellant, opem implorantes. At illi pauperes, qui adversa praditi valetudine, angustoque hospitiolo, imo vero angustis hospitioli angulis conclusi sunt, uti Daniel in lacu, te benignum et pauperum studiosum atque amantem, tanquam Habacuc exspectant. Quamobrem per eleemosynam prophetæ socius. eficere; celeriter et impigre ad alendum egentem accede. Nullam facies in promerendo jacturam. Ne verearis. Multiplex enim et copiosus gignitur fructus ex eleemosyna. Sere beneficium, ut metere possis fructum, et bonis manipulis domum replere. At enim te quoque pauperem dices. Fac sis; attamen dato. Da quod habes. Neque enim supra vires tuas quidquam abs te requirit Deus. Da tu panem, ille poculum vini, alius vestimentum dabit; atque ita ex multorum benignitate unius calamitas sublevabitur. Ne Moses quidem id, quod impendit in tabernaculum, ab uno tantum homine accepit, sed ab universo populo s. Alii enim aurum, argentum alii, ut magis minusve divitiis affluebant, obtulerunt. Pauperes vero vel pelles, vel etiam capra rum pilos, si quis gravius inopia premebatur. Nonne vides pauperis etiam illius viduæ quadrantem divitum munera superasse? illa enim quidquid habebat, exhausit; cum ex horum copiis vix pusil!um quiddam exciderit *. Jacentes pauperes tanquam nullius pretii sint, ne despexeris. Considera quinam sint, et eorum cognosces dignitatem: Servatoris nostri personam induerunt. Propriam enim benignus ille personam eis largitus est, ut, quemadmodum illi, qui adversus vim inferentes tanquam propugnaculum regias prætendunt imagines, quo principis effigie, irruentium impetus frangatur et relardetur; sic ipsi eos, qui nulla moventur commiseratione, quique pauperes odio prosequuntur, per illam flectant, mitigent et exorent. Hi bonorum quæ et exspectamus sunt promicondi. Hi janitores regni coelorum, qui forum aperiant benignis et bonis, occludant malis et inhumanis. Hi et vehementes sunt accusatores, et optimi patroni. Accusant autem et defendunt, non oratione, sed aspectu ipso, dum conspiciuntur a judice. Quæ enim in eos fiunt, apud eum qui corda scrutatur, qui cogitationes hominum omnes atque intimos animi sensus novit, quovis præcone clarius, Propter hos nobis et formidandum illud judicium, quod sæpe audivistis, perscriptum est. Illic enim video Filium hominis venientem e coelis, per aera non secus atque per terram incedentem innumerabilibus stipatum millibus angelorum. Deinde gloriæ thronum erectum in sublime, atque in eo considentem Regem. Tunc omnis hominum tribus, omnes gentes, nationes omnes, quæ apertius, significantius vociferantur et clamant. * Exod. xxxvi, 5-7. * Marc. xn, 42-44. U d by Google

in hanc vitam ingressa sint, quæ hunc spiritu ae1 duxerint, quæ hanc solis lucem aspexerint, duas in partes segregatas ad tribunal judicis astitisse. Audio eos, qui a dextra sunt, agnos vocari: hædos qui a sinistra. Nam ex morum similitudine sumunt appellationem. Audio illic eos interrogantem judicem, et rationes conficientem. Audio quid ipsi respondeant Regi. Denique pro suis quemque meritis ornatum cerno. Illis qui boni benignique fuerint, atque optime vitam egerint, summa et perpetua quies tribuitur in regno coelesti: inhumanis auten et improbis ignis supplicium, idque sempiternum. Hæc omnia ibi diligenter, ut scitis, sunt explicata. Non alia autem de causa judicium illud tam accurata oratione tanquam penicillo depictum nobis ante oculos positum esse crediderim, nisi ut perdiscamus beneficentiam, et benignitatem complectamur. Hæc enim est quæ continet vitam. Hæc Quemadmodum enim illi, qui in vanitatis certaminibus præmia proponunt, tuba liberalitateni suam significantes, omnibus in palæstra decertantibus pecuniæ largitionem pollicentur atque denuntiant sic ipsa beneficentia omnes in miseriis et calamitatibus positos ad se vocat, non vulnerum et plagarum præmia, sed ærumnarum et incommodorum remedia et curationem accedentibus impertiens. Hæc est omnium laudatarum actionum præest pauperum mater, magistra divitum, bona pupillorum nutrix, conservatrix senum, egentium penu, communis miserorum portus, omnium ætatum curam gerens, omnibus ærumnis et calamitatibus consulens. stantissima. IIæc assidet Deo, et magna est cum At ubi segetes creverint, et viriditas accesserit, ipso necessitudine conjuncta. Sic autem Deun ipsum nobis omnium, quæ recte benigneque facimus, imprimis auctorem effectoremque esse constat. Siquidem et terram procreavit et ornatum cœli fabricatus est, et temporum vicissitudines statuit, et solis calorem et glaciei, refrigerantem naturam, omnia denique Deus ipse, non sibi, cum nullius horum indigeat, sed nobis continenter præstat et conservat: nain mirabili quadam ratione mortalium aciem effugiente præbet hominibus alimenta, seminans opportune, et scienter irrigans. Ipse enim, ut scribit Isaias *, dat semen serenti, et ex nubibus nunc sensim imbrem emittit in terram, nunc autem sulcorum latera et toros abunde perfundit. tunc disjectis dissipatisque nubibus, ab omnibus integumentis nudum et apertum ipsis ostentat el immittit solem, ut calidis atque ardentibus ipsius radiis tepefactæ perveniant ad maturitatem, et opportunas ad metendum spicas exhibeant. Isa. LV, Quid? quod vitem etiam enutrit, atque ita idoneo tempore sitientibus potum tribuit. Quid? quod varia iten, alit ənimalium genera, ut hominibus et carnes ad vescendum, et pelles, quæ lanam suppeditant ad protegendum, et ad vestes conficiendas, et ad consuendos calceos præbeant. Cernis quomodo primus beneficentiæ auctor et origo sit Deus, esurientem nutriens, sitienti largiens potum, et nudum operiens, ut ante diximus.

Si vis autem intelligere, quomodo morbo laborantes, male affectos, atque afflictos curet, audi. Quis apem docuit ceras et mella conficere? Quis e pinu, quis e terebintho, quis e mastiches arbore pingues illos resinæ succos destillare fecit? Quis Indorum regionem constituit siccorum atque fragrantium fructuum, et odorum suavium matrem? Quis oleam corporis laboribus et doloribus opitulantem procreavit? Quis nobis radicum et herbarum notitiam, quis qualitatum et virium, quæ in ipsis sunt, peritiam tribuit? Quis effectricem conservatricemque sanitatis medicinam reperit? Quis calidarum aquarum fontes eduxit e terra, ut earum vi tum frigidis et humidis, tum aridis et adustis affectionibus et morbis medeamur? Merito igitur et opportune poteram verba Baruch usurpare: Hic adinvenit omnem viam disciplinæ, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo ". Per hunc artes omnes, quæ vel igne vel sine igne, vel in aquis exercentur, inventæ; per hunc scientiæ innumerabiles excogitatæ, ut nihil omnino desit hominibus, quod ad transigendæ vitæ necessitatem et commoditatem pertineat. Ac Deus quidem hoc modo beneficentiæ et liberalitatis inventor et fons omnia quæ nobis necessaria sunt di-, tissimus ipse benigne subministrat. Nos autem, qui singulis divinæ Scripturæ verbis ad Dominum et procreatorem nostrum imitandum (quatenus mortalis beatum et immortalem imitari potest ) instituimur, ad utilitatem nostram omnia rapimus, omnia voluptatibus nostris metimur, et alia quidem vitæ nostræ deliciis elargimur, alia recondimus hæredum aviditati. Miserorum vero nulla habetur ratio, nulla pauperum idonea cura, nulla sollicitudo. crudeles animnos! O mentes ab omni misericordia alienas! Homo hominem videt egentem pane, non babenten alimenta vitæ necessaria, neque tamen illi prompto alacrique animo subvenit, et salutem præbet; sed illum despicit, et tanquam virentem plantam aquarum penuria sinit arescere: præsertim cum maximis inundet ipse, atque circumdual copiis, ut ex sua abundantia facile multorum inopiam reficere et recreare possit. Quemadmodum enim ex uno fonte produens aqua multas camporum longe late que protensas planities fecundas et uberes reddit; sic unius domus opulentia multitudinem pauperum ex egestatis angustiis eripere potest et sustentare, modo ne parcus et avarus animus veluti prolapsus lapis venas et rivulos e benignitate, tanquam e fonte publice defluentes, avertat atque intercipiat. Ne vivamus carni in rebus omnibus: in aliqua vivamus et Deo. Deliciæ enim epularuin, quæ in ventrem ingrediuntur, tantulum voluptatis carni duntaxat afferre possunt, quantulum est illud spatium, quo fauces continentur. Nam simul atque in ventrem delapsa sunt, putrescunt, et per inferiores partes secedunt. Misericordia vero et beneficen * Baruch. 111, 37.

tia virtutes sunt Deo gratissimæ: quæ si cujus mum incoluerint, eum divinum efficiunt, et summo i!li bono quam simillimum reddunt, adeo ut primæ illius atque immortalis et mentem omnem superantis naturæ decoretur imagine. At qualem studii laborisque finem pollicentur? Nunc quidem præclaram spem, et lætitiæ plenam exspectationem; post autem quando istius assidue fluentis carnis spoliis exuti immortalitatem induerimus, vitam beatam, nullum finem habituram, nullis malis obnoxiam, in summis et admirandis, quæque hic a nobis cognitione comprehendi non possunt, versantem gaudiis et voluptatibus. Vos igitur, qui ratione præditi, et mente rerum divinarum interprete ac magistra decorati estis, ne (quæso) vos rerun fluxarum et caducaruin blanditiis deliniri, et tanquam esca illici et capi patiamini. Complectimini eum, qui possidenten se nunquam est derelicturus; usui vitæ modum imponite. Ne omnia vestra existimate. Sit pars etiam pauperum, et amicorum Dei. Illius enim vere sunt omnia, quem habemus Patrem. Nos autem fratres sunus. Quapropter ut genere conjunctos ac fratres melius quidem ac justius erat æquis partibus cernere hæreditatem: verum quando id factum non est, sed unus aut alter plus intervertit, reliqui partem unam saltem accipiant: quod si quis omnium prorsus esse dominus et universam vult hæreditatem avertere, et tertia aut quinta parte fratres excludere, ille frater non est, sed acerbus tyrannus, immitis barbarus, imo vero inexplebilis fera, quæ hianti ore sola suaves devoret dapes, vel potius ipsis etiam feris savior et agrestior; siquidem et lupus ad devorandam prædam lupum sibi socium adjungit, et canes multi nonnunquam simul idem dilaniant corpus. At iste divitiarum suarum nullum ejusdem generis hominem participen facit. Moderata mensa sufficit tibi. Ne te in illud luxu ■iæ pelagus demittas, ut convivia omni genere ciborum instructa velis. Illic enim grave naufragium ſit, quo non scopulis sub salo latentibus collideris, sed in altissimam et obscurissimam voraginem detruderis, in quam qui semel incidit, nunquam emerget. 1 Cor. vu, 5. Ulere igitur, utere, ne abutaris: sic enim Paulus etiam edocuit. Modesta oblectatione te recrea. Temperanter animum relaxa. Ne te deliciæ sic obruant, ut nimia laetitia gestias, et insanis voluptatibus debaccheris. Ne sis animalium plane omnium pernicies, ingentium, mediocrium, minuLorum, gradientium, volantium, natantium, sive inventu facilia, sive difficilia sint, seu magno seu vili pretio veneant. Multorum venantium sudore ventrem unum ne repleas. Ne sint fauces tuæ veluti vorago, aut gurges, aut vastissimus ac profundissimus puteus, ad quem obruendum multorum laborent manus. Propter hominum luxuriam atque relicias, non modo mare profundum turbatur; non aquis solum innatantes capiuntur pisces; sed alia, quæcunque animalia in aquis degunt, inde in terram et cœlum hoc extrahuntur. Sie

S. GREGORII NISSENΙ ostreorum genera non latuerunt; sic captus echi nuº; sic serpentes irretitæ sunt sepiæ; sic polypus saxis quibus inhærebat avulsus; sic ex locis altissimis extracta conchylia. Nullum denique est animalium genus, quod vel summas, vel infimas parles maris incolas, quod non humana fraus deceptum, ad hanc coeli lucem aspiciendam eduxerit. Adco hominum voluptates undique captantium ingenia ad varias insidias et dolos reperiendos elaborarunt. Sed qualianam delicias ejusmodi consequuntur? Necesse est ut luxuria, ubi semel radices egerit, et coaluerit, reliquam secum nequitiæ materiam trahat. Quamobrem, qui molliter et delicate vivere instituerunt, necessario ad excogitandos magnificos ædificiorum apparatus alliciuntur. In his construendis et exornandis maxima vis pecuniarum profunditur. Ad hæc coetus hominum libenter convocant, et invitant, splendidam vestem et variam supellectilem studiose comparant. Mensas pretiosissimas ex argento conflandas curant, alias lævi. tate politissime exæquatas, alias vero artificio sculptas et fabrefactas, ut liceat convivis simul et gulam epulis delinire, et oculos intuendis et legendis historiis oblectare. Hic mihi deinceps tule reliqua considera, crateras, tripodas, cados, gutturnia, lances, innumerabilia poculorum genera, scurras, minos, citharistas, poetas, oratores, cantores, cantatrices, saltatores, saltatrices, totum denique petulantiæ ludum; pueros comis effeminatos, puellas inverecundas, quas propter immodestiam merito sorores llerodiadis appelles, Joannem, id est animum e medio tollentes. Atque dum hæc intus geruntur, assident ad vestibuli fores innumerabiles Lazari, partim ulceribus pleni, partim oculis orbati, partim pedilus mutili. Quidam ipsorum, quamvis sint omnibus fere membris spoliati, serpere tamen audent, et utcunque progrediuntur. Conclamant autem, nec tamen exaudiuntur. Impedit enim tibiarum strepitus et carmina, quæ ab ipsis cantoribus concinuntur, et solute ridentium cachinnatio. Quod si pauperes paulo vehementius fores pulsaverint, immitis ac sævus alicunde prosiliens domini janitor, eos baculo propellit, et canes appellans, verberibus plagas infligit et vulnera. Abeunt igitur Christi amici, in quibus sita est mandatorum summa, cum nec panis frustum, nec obsonii quidquam acceperint; sed potius contumelias et verbera lucrati sint. Intus autem in officina Mammon, alii, tanquam nimis onusta navigia, revomunt cibum, alii, praesentibus poculis, indormiunt mense. Duplex autem in turpi domo exercetur peccatum: unvin propter ebriorum satietatem, alterum propter expulsorum pauperum famem. Si Deus hæc aspicit, uti plane aspicit, quam vitæ commutationem, quem exitum fore cogitatis vos pauperum inimici? Dicite, quæso, vos, 211 nescitis, horum causa in sacro Evangelio poni et commemorari exempla omnia horrenda el terribilia? Nonne graves illius cruciatus et gemitus recensentur, qui in bysso fuerat enutritus, et in divinum in unoquoque, sapientiæque studiosum

malorum abysso describitur coerceri?? Quid? Huic alter ille similis, nonne cum vesperi de matutinis deliciis cogitaret, tam inexspectata, et repentiua damnatus est morte, ut ne orientis quidem solis radium potuerit intueri *? Proinde cum mortales simus, fidem ne abjiciamus, neve frua.. mur voluptatibus ut immortales. Sic enim fere affecti sumus, quicunque genio indulgere, et carni in omnibus obsequi volumus. Tanquam patresfamilias successorem nunquam habituri, et perpetui rerum humanarum domini, messis tempore sementem facimus, et quando seminandum est, speramus lætitiam messis. Platanum serimus, et proceræ arboris umbram speramus. Palmæ semen terræ committimus, et fructuum dulcedinem exspectamus. Hæc autem fere in ipsa senectute, quando jam adest ætatis autumnus, et mortis hiems adventat, et vitæ residuum tempus est non series annorum, sed tres aut quatuor dies. Cogitemus igitur nos, qui ratione præditi sumus, quam fragilis duxaque sit vila nostra, quam velociter labatur tempus, ut sisti cohiberique non possit, ut fluminis cursus omnia quæ metitur, ad interitum ducat et trahat. Atque utinam breve tantum esset spatium vitæ, modo reddendæ rationi non essemus obnoxii. Nunc autem illud merito torquere nos debet, quod et singulis horis instat periculum, et incorruptus atque integer adeundus est judex, apud quem non solum eorum, quæ fecimus, sed omnium, quæ diximus, reddenda nobis ratio. Quamobrem hæc secum ipse animo volvens beatus ille vates avet intelligere præfinitum terminum vitæ. Itaque Deum precatur, ut sibi numerum dierum, qui reliqui sunt, annuntiet, quo accingat sese ad ea, quæ ad exitum pertinent, ne tanquam viator improvidus, dum iter facit, et viaticum necessarium quærit, repente turbetur. Sic igitur inquit: Notum fac mihi, Domine, finem meum, et nunerum dierum meorum, quis est, ut sciam quid desit mihi. Ecce mensurabiles posuisti dies meos, et substantia mea tanquam nihilum ante te. Cernis animæ bonæ prudentem sollicitudinem, idque in homine in regia dignitate constituto. Nec mirum: intuetur enim Regem re gum, et judicum Judicem. Illud autem obsecrat, ut absoluta mandatorum observantia decoratus discedat integer et perfectus cœlestis illius patriæ civis, quam nos item omnes ut assequamur et opto et spero, per gratiam et benignitatem Domini nostri Jesu Christi, cui gloria in æternum. Amen. 7 Luc. XVI, 19 sqq. * Luc. xi, 20. • Psal. xxxviii, 5, 6.

DE EJUSDEM S. GREGORII PAUPERIBUS AMANDIS ORATIO II. Francisco Zino interprete. In en Evangelii verba: Quatenus uni ex his fecistis", et qua sequuntur. Adhuc in formidolosi magni illius regis adventus nobis ab Evangelio descripti contemplatione detineor. Adhuc attente consideranti metum, quem inJicit ca commemoratio, refugit horretque animus. Nam coelestem ipsum regem in throno majestatis, ut ibi describitur, terribili quodam modo præsidenLemn mihi videor intueri. Magnificum illum thronum, quicunque thronus ille sit, eum qui nullo coercetur loco, continentem cerno. Innumerabilia angelorum regem constipantium millia video. Magnum quin etiam ipsum ac formidandum regem aspieio, ex immensa gloria in naturam humanam despicientem, et universa genera hominum, quicunque ex eo tempore, quo primum generari homines coeperunt, usque ad metuendi illius adventus diem reperiantur, ad se congregantem, singulisque ex institutæ et anteacta vitæ ratione et neritis, vel præmia dantem, vel irrogantem supplicia, illis qui recte sancteque vixerint, ad dexteram partem, ut dictum est, collocatis: qui vero fagitiose et improbe, ad sinistram positis, et condemnatis. Utrosque autem diversa tamen ratione appellantem audio. Alios enim dulcissimis illis ac faustissimis verbis alloquitur: Venite, benedicli Patris mei; alios horribili ac metuenda illa comminatione: Ile, maledicli, in ignem æternum. Sic autem mihi hæc legenti et consideranti affectus et perterrefactus est animus, ut [ ea non legi, sed fieri, non pronuntiari, sed agi quodammodo existimem, jamque non audire, sed ] plane rebus ipsis interesse mihi videor. Itaque præesentium nihil amplius sentio, nec menti vacat respicere ad aliud quidquam eorum, quæ mihi ad explorandum et contemplandum proposita sunt, Matth. xxv, 40 sqq.

quamvis ea profecto nec parva sint, nec exiguam indagationem requirant; quomodo videlicet venire intelligatur, qui semper adest, præsertim cum ipse dicat Ecce vobiscum sum omnibus diebus [usque ad consummationem sæculi et si nobiscum csse creditur, quomodo venturus, tanquam non adsit, existimetur? Si enim in ipso (ut inquit Apostolus) vivimus, movemur, et sumus nullo modo fieri potest, ut ab illo, qui complectitur omnia, ii, quos ipse comprehendit, loco discludantur, ita ut aut nunc minime adsit bis qui ab ipso continentur, aut post aliquod tempus ad futurus exspectetur. Præterea, quæ possit esse illius aut sedes, aut pra sentia, aut forma, aut in throno circumscriptio, qui et corpore caret, et videri non potest, et forἂν mam nullam habet, et ubique sic adest, ut nusquamn concludi secludive possit. Hæc igitur et cætera id genus tanquam majora, quam ut a nobis in praὑπ' sentia explicari valeant, omittemus, et communis utilitatis gratia illuc orationem nostram converteθρωπῶν mus, ut, quo pacto fieri possit, ne redigamur in reproborum ordinem, pro viribus ostendamus. Equidem, ut ingenue fatear perturbationem animi mei, vehementer, fratres, vehementer illa comminatione conterritus sum. Hoc autem timore vos item affici velim neque eum ulla ratione despicere. Beatus enim vir qui veretur omnia per metum, ut quodam loco inquit Sapiens "; qui autem contemnit rem, contemnetur ab ea. Priusquam igitur irruant mala, demus operam diligenter, ne nobis hæc tristia necesse sit experiri. Verum quonam modo ea declinabimus? hoc nimirum, ut eam vivendi rationem et viam, quam in præsentia Scriptura nobis ostendit, quæ nunc viget, et vere vivit, ingrediamur. Quænam est hæc ratio? quænam hæc via? Esurivi, silivi, hospes eram, et nudus, et infirmus, et in carcere. Quatenus uni eorum fecistis, mihi fecistis. Idcirco, Venite,inquit, benedicti Patris mei. Quid ex his discimus? Benedictionem ac summum bonum in diligentia, et observantia mandatorum positum esse; maledictionem et malorum extremum ex desidia mandatorumque despicientia proficisci. Illam igitur amplectamur, hanc fugiamus, quando in nostra manu situm est, ut, utram volumus, adipiscamur. Ad quod enim egregia animni alacritate propenderimus, in eo futuri sumus. Quare benedictionis Dominum, qui perinde nobis acceptum laturus est quidquid studii et officii in pauperes contulerimus, ac si in ipsum contulissemus, conciliemus nobis et obstringamus, præsertim hoc tempore, quo nobis, vivimus, magna exsequendi mandat: facultas præbetur, multique sunt, qui rebus necessariis, multi, qui et ipso corpore indigeant, ab ipsa vi morbi confecti atque consumpti. Sic igitur nos in hac re, hoc est, ut planius loquat, & iis qui morbo gravissimo mutilati sunt, fovendis curandisque studiose diligenterque geramus, ut præciarum illud promissum præmium assequamur. Quo enim gravior in his morbus reperitur, eo majus præmium laboriosum illud mandati munus obeuntes manet. Quid igitur faciendum est? illud utique ** Matth. xxvi, 20. 66 Act. XVII, 28. 67 Prov. xxviii, 14.

S. GREGORII NISSENΙ ut sancti Spiritus voluntali ne resistamus; ea au teni est, ut eos, qui eadem natura præditi sunt, tanquam alienos non evitemus, neque imitemur reprehensos illos in Evangelio, sacerdotem et levitam dico, qui miserabilem illum, quem historia a latronibus semimortuum relictumn tradit, nulla comnoti commiseratione præterierunt. Nam si coarguuntur illi quod ad plagas in nudo corpore intumescentes non respexerint, quomodo nos, qui reos illos imitamur, non in eamdem reprehensionem incurremus? neque enim profecto tam miserandum spectaculum præbuit ille, qui in latrones inciderat, ut præbent bi, qui ejusmodi oppressi sunt calamitate. Vides hominem ex improbitate morbi in quadrupedis formam commutatum, et ungulae atque unguium loco ligna manibus induisse, atque ita novum vestigii genus humanis semitis imprimentem. Quis ex ea forma queat agnoscere, bominis gressu ejusmodi esse facta vestigia? Homo eo corporis habitu et figura formatus, ut rectus in cœlum aspiciat, cui manuum instrumentum ad res agendas patura dedit, incurvatur in terram, et quadrupes fit, et parum abest quin rationis expers esse videatur. Cum difficultate spiritum trahit, irraucescit, et ex intimis visceribus fremitus elicit, ipsis etiam rationis expertibus animalibus effectus (liceat audacter id dicere) calamitosior siquidem illa, quam ab ipso ortu formam acccperunt, eam ad finem usque conservant; nec ullum ex iis propter aliquem morbum ex ea forma in aliam convertitur. Hic auten, tanquam commutala natura, non id amplius, quod erat, sed aliud quoddam animal videtur esse. Pedum illi munere funguntur manus; genua præbent plantarum usum. Nam ipse plantæ naturales, et tali, aut plane deficiunt, aut veluti scaphæ quæ-lam extrinsecus temere navibus admotæ, fortuito trahuntur. In his tu hominem cernis, nec sanguinis conjunctionem revereris? nec miseraris propinquum? sed aversaris calamitatem, et odio supplicem prosequeris? Hominis accessum tanquam feræ alicujus impetum declinas? Atqui, ne id faceres, debebas vel ea cogitatione prohiberi: nempe angelum a corpore materiaque liberum, te, quamvis sis homo, tamen attingere, nec carne et sanguine mistum atque concretum aspernari. Quid autem angelos dico? cum ipse Dominus angelorum, ipse coelestis beatitudinis rex propter te factus sit homo, et sordidas istas abjectasque carnis exuviolas una cum anima, quæ ipsis erat induta, sibi circumdederit, ut aliactu suo tuis ægritudinibus mederetur? Tu vero, qui natura idem es cum ægrotante, fugis ejusdem generis hominem. Ne tibi, frater, ne, obsecro, placeat tibi consilium pravum. Qui sis, et de quibus consulas, considera: homo nimirum, de hominibus, qui nihil in te proprium, et a natura communi sejunctum obtines. Futuris de rebus ne prajudicium facias. Dum enim affectionem in alieno corpore conspicuam damnas, incertam de tota natura sententiam promuntias. Ejus autem naturæ tu quoque particeps es, ut reliqui omnes. Quapropter tanquam communi de re consulatur. 68 Luc x, 30 sqq.

G Cur igitur, quæ in aliis vides misera et calamitosa, non ea te æque ad commiserandum adducunt, ac si in te ipso conspiceres? Vides homines nomades et vagos, tanquam pecora ad comparanda cibaria dissipatos. His vestimenta sunt lacerata, ex attritis centonibus consuta, in manibus baculus, non ab ipsis digitis comprehensus, sed loris quibusdam ad palmas alligatus. Hoc illi pro gladio, hoc pro vehiculo utuntur: sacculus adest, et frustum panis situ carieque confectum. Pera rimosa; in hac illis et focus, et domus, et stragulum, et lectulus, et penu, et mensa, oninis denique suppelles vitæ in hac pera consistit. At tu hæc aspi cis, et quis in illis sit, minime cogitas. Hic enim, si nescis, est homo, factus ad imaginem Dei. Huic, ut terræ dominetur concessum est; huic in reliqua animalia datum imperium. Eo tamen calamitate redactus est, atque sic inversus est, ut, quidnan sit, ambigatur. Nam neque hominis plane, neque aliorum animantium cujusquam indicia præ se fert. Si cum homine conferas, effigies humana respuit eam deformitatem; si cum rationis expertibus animalibus, ea quoque similitudinem ejusmodi non admittunt. Soli igitur ad se ipsos solos respiciunt, et miseriæ similitudine inter se congregantur. Qui ab aliis despiciuntur, se ipsi præ necessitate non despiciunt. Undique expulsi confluant unum in locum, et proprium quemdam populum conficiunt. Vides homines injucundos debilem tristemque chorum eficientes. At vero ut ipsis sese quodammodo jactitant calamitatibus? Ut in se ipsis naturam ostentant deturpatam? Ut varios convenientibus tanquam præstigiatores quidam morbos demonstrant? Poetæ carminum lucluosorun, tristium narrationum inventores, gravium illarum modulatores cantionum, auctores novæ istius miseræque tragœdiæ, in qua non ex alienis, sed ex propriis calamitatibus exempla sumunt ad permovendos animos, atque ita sibi audientiam faciunt: O quæ figure, bone Deus, quæ narrationes! quid ipsos dicentes audinius? Quomodo ab illis, qui ipsos procrearunt, nulla sua culpa rejecti sunt? Quomodo expelluntur e civitatibus? Quomodo ex colloquiis communibus, ex publicis festisque conventibus extruduntur, tan…. quam homicidæ, tanquam parricidæ exsilio perpetuo mulctati, imo quam illi longe infeliciores! Siquidem homicidis solum vertentibus licet alibi cum hominibus vivere. At isti omnium soli tanquam communes declarati hostes undique exturbantur ut canes. Quid? quod eodem tecto, eadem mensa, eodem vasorum usu judicantur indigni? Quid? quod quasi hæc salis gravia non sint, arcentur a fontibus, qui reliquis hominibus sunt communes? Ipsa quin etiam ſlumina creduntur ipsorum agritudine coinquinari. Si lingua cruenta canis aquam lamberit, non eam idcirco respuunt bomtnes: at si ad illam æger accesserit, continuo propter hominem ipsa quoque aqua detestabilis præ

dicatur. Ilæc enarrant, hæc deplorant: ob hæc ne cessario se ad hominum pedes abjiciunt miseri, et omnibus occurrentibus supplicant. Sæpe tristi spe ctaculo illacrymavi; sæpe de natura conquestus sum, et ea me recordatio memoriaque nunc etiam movet atque perturbat. Vidi ægritudinem mise randam; vidi spectaculum plenum lacrymarum; juxta vias celebres, et a prætereuntibus frequen tatas jacent homines, imo ne homines quidem, sed infelices hominum reliquiæ, signis et indiciis ali quibus indigentes, ut se homines esse fidem fa ciant. Neque enim ex naturæ notis quidquam est reliquum, ut agnosci possint. Hi soli ex omnibus se ipsos oderunt, soli diem suum natalem crantur, ac jure quidem detestantur illum diem, qui talis vitæ principium fuit. Homines qui se communi appellatione nominare erubescunt, ne ex ipsa nominis communione naturam communem dedecorent. Semper in miseriis vitam degunt; per- βλέπουpetuam luctus materiam habent. Quandiu enim se ipsos aspiciunt, tandiu lugendi habent occasionem. Dubitant autem quas magis deplorent corporis parles, casne, quæ non adsunt amplius, an illas, quæ supersunt. Quas morbus absumpsit, an quæ morbo relictæ sunt absumende. Dolendumne magis sit, quod in se ipsis eas miserias cernant, an quod eas adempta etiam morbo videndi facultate, in tueri non possint. Quod talia de se narrare queant, an quod sibi ab ipso morbo erepta etiam voce, ne illa quidem valeant explicare. Quod tali vescantur ὀλέcibo, an quod ne illo quidem commode vesci pos sint, impedita propter oris corruptas a morbo particulas edendi potestate. Quod sentiendo ea quæ μετεξmortuorum sunt propria, perpetiantur, an quod ipsis etiam sensibus spoliati sint. Ubi enim illis aut videndi, aut odorandi, aut tangendi vis? Ubi reliquoruin sensuuni sedes, quas paulatim depa scente morbo ulcus arrodit? Per omnia igitur va gantur loca, ad uberiorem pastum, ut animalia rationis expertia, identidem se transferentes. Oc casionem ad negotiandum comparandaque cibaria circumferunt calamitatem, et supplicationis loco morbum omnibus ostendunt. Propter ægritudinem autem ministris egent, a quibus manu ducantur, ob inopiam sese vicissim confirmant. Sic enim γίalter alterius utitur membris pro iis quæ sibi de sunt, ut, qui per se singuli sunt imbecilli, mutua illa accessione fulciantur. Itaque in hominum con spectum sigillatim non veniunt, sed (adeo egestas πρόςetiam ad parandum victum ingeniosos et solertes ἀποfacil) universi atque inter se congregati conspici volunt. Inde Git, ut, cum singuli miserabiles sint, hominibus ita conjuncti magis miserandi coadjuvandique videantur. Aliquid enim quisque in commune confert, et alius ex alia calamitate misericordiam comparat. Hic prætendit mutilatas nus; ille tumidum ventrem ostendit, alius dilaniatam faciem: crus putrescens alius. Qua denique quisque ægrotat corporis parte, eam denudat, et suam miseriam ostentat. Quid ergo faciendum est nobis, ut nihil in naturæ legem peccasse videamur? satisne sit, eorum affectiones deplorare, et oratione morbum extollere maΤί

atque ipsa commemoratione commoveri? all necesse est, ut facto etiam aliquo misericordiam et benevolentiam erga illos nostram declaremus? Sic est profecto. Nam quæ proportio est inter res veras et adumbratas picturas, eamdem obtinent verba, si ab operibus sejungantur. Non enim in verbis salutem consistere dicit Dominus, sed in salutis operibus faciendis ". Quamobren, quod nobis ipsorum causa mandatum est, id oportet ut ipsimet exsequamur. Neque enim illud omnino quispiam dicat, esse satis, si procul a nobis in extremam aliquam nostræ regionis partem, tanquam in coloniam deductis alimenta suppeditentur. Ea namque sententia nullam veræ clementiæ et commiserationis significationem habet, sed sub ea misericordiæ specie illud consilium latet, ut homines e vita nostra prorsus exterminentur. Deinde nostræ nos vivendi consuetudinis non pudet? qui sues, et canes contubernales habeamus, adeo ut ne suo quidem lectulo venator catulum arceat, et agricola vitulum exosculetur et propriis manibus viator asini pedes lavet, et curandis vulneribus medicas manus adhibeat, stercusque auferat, et cubile substernat, eos autein, qui generis necessitudine nobis conjuncti sunt, ipsis etiam rationis expertibus animalibus postponamus? Ne flant hæc, quæso, ne fiant, o fratres. Ea sententia adversus homines rata ne habeatur. Opera pretium est meminisse, qui sumus, de quibus consilium capiamus. Nempe de hominibus homines, qui nihil proprium, et a natura communi sejunctum possidemus. Unus omnibus in hanc vitam introitus, idem omnibus vitæ modus edendi, bibendi, vivendi similis ratio, eadem corporum constructio, idem e vita exitus 7. Omnia enim composita dissolvuntur, et ad interitum veniunt. Nihil eorum quæ mista concretaque sunt, semper eodem statu manet. Exiguum ad tempus bullarum instar spiritui nostro circumjectum est corpus. Mox autem exstinguimur, nullo hujus tumoris in vita relicto vestigio, in columnis, et lapidibus, et titulis monumenta, ac ne illa quidem sempiterna. Hæc igitur tecum ipse reputans, Noli altum sapere, scripsit Αpostolus, sed time ". Incertum est, an in te ipsum statuas savitiæ legem. Egrotantemne fugis? Dic, amabo, ecquid præterens, id facis? An quia in illo corruptus est humnor, et putridus quidam succus, atra bile cum ipso humore confusa, sanguinem infecit? Has enim causas medici, cum de morbis disserunt, afferre solent. Quodnam igitur est hominis crimen, si naturæ materia mobilis et inconstans ad illud ægritudinis genus defluxit? Tu vero non cernis in ipsis etiam valentium corporibus sæpe contingere, ut qui cætera sanus est, inflammatione, aut carbunculo, aut ejusmodi aliquo morbo corripiatur, incensa supra quam opus sit, circa membrum aut partem aliquam materia humida et idcirco in tumorem, et ruborem, et putridam saniem con69 Matth., 22; Luc. vi, 46. sqq. 70 Sap. VII. 6. 71 Rom. x1, 20. ThruROITS OF LIQUORE LIDAIRISA

S. GREGORI NYSSENI versa? Quando igitur sic affecti sumus, camme carnis partem ægrotantem aversamur, an contra potius reliquas corporis partes sanas omnes ad illius laborantis curationen, convertimus? Non igitur de testabilis est morbus: alioquin in nobis etiam ipsis ab ea parte curanda, quæ morbo affecta est, sanæ partes abhorrerent. Quid ergo nos ab illis disjungit? quid tandem est? Illud profecto, quod non timemus minas illius, qui dicit: Discedite a me in ignem æternum: quatenus enim uni ex his non feci. stis, nec mihi fecistis. Si enim haec ita habere arbitrarentur, nunquam adduci in eam sententiam possent, ut ægrotantes a se repellerent, nec studium, quod in calamitosos impenderetur, vitæ nostræ contagium existimarent. Quamobrem si tidelem eum qui promisit, arbitramur, mandatis illius, sine quibus digni promissis ejus esse non possumus, obtemperemus. Hospes, nudus, indigens cibo, infirmus,in carcere clausus, et omnia quae commemorantur in Evangelio, in hoc misero tibi proposita sunt. Vagus oberrat et nudus, infirmus, et propter inopiam, quæ morbum ipsum consequitur, rerum egens necessariarum. Qui enim nec domi habet unde alatur, nec aliunde labore potest quæstum facere, huic utique desunt ea, quæ vilæ usus requirit. Vinctus autem propterea est, quoniam morbi vinculis constringitur. Itaque mandatorum omnium summam in hoc expletam habes, et ipsum omnium Dominum ob ea quæ benigne ipsi præstiteris, obstrictum et obligatum 72. Curigitur in tuæ vitæ perniciem niteris? Qui enim rerum omnium Dominum amicum habere non vult, is sibi ipse gravis est inimicus. Quemadmodum autem mandati observantia conciliatur, sic abalienatur crudelitate. Tollile (inquit) jugum meum super vos 73. Mandatorum observantiam jugum appellat; jubenti pareamus. Elliciamur jumentum Christi, induentes vincula charitatis. Tale jugum ne detrectemus, ne excutiamus, suave est, leve est. Subeuntis cervicem non atterit, sed demulcet. Seminemus in benedictionibus, inquit Apostolus, ut etiam in benedictionibus metamus". Multiplex spica ex tali semente pullulabit. Ampla est Domini mandatorum seges, sublimes benedictionis stirpes. Vis intelligere, in quantam altitudinem extollatur harum stirpium incrementum? Ipsos cœli vertices attingunt. Quidquid enim in hos contuleris, in cœli thesauris conditum invenies. Ne diffidas iis quæ dicta sunt, neve horum amicitiam contemnendam putes. Manus quidem ipsorum sunt mutilata, sed ad ferendum auxilium non imbecillæ. Pedes inutiles effecti sunt, sed currere ad Deum non prohibentur. Effluit lux oculorum, sed animo cernunt illa bona quæ oculorum acies intueri non potest. Quamobrem corporis deformitatem ne despicias. Parumper exspecta, et quod superet omnnis miraculi fidem, intueberis. Non enim quæcunque materiæ fluxæ contingunt, eadem in perpetuum manent; sed quando anima hujus caduci terrenique carceris nexu soluta est, tune propria splendet pulchritudine. Hoc 73 Prov. xix, 17. 73 Matth. xt, 29. 711 Cor. ix, 6.

tem vel inde conjicito, quod post hanc vitam non c despexit pauperis manum voluptarius ille dives, quin etiam optavit, ut, qui olim corruptus erat, pauperis digitus, sibi aquæ guttam ministraret, cupiens ipsa lingua stillantem ipsius digitum circumlambere, id neutiquam desideraturus, si ex corpore provenientem tristem illam turpitudinem in animæ quoque forma conspexisset. Quam multa in ea vitæ commutatione verisimile est divitem recantasse? Quam multis nominibus beatum existimasse pauperem illum propter angustias, quibu. oppressus fuerat in hac vita? Quot modis fortunam suam, cui in perniciem animæ divitiæ datæ fuerant, incusasse? Quod si reviviscere licuisset, quidnam data optione fuisse creditis electurum? In eorumme esse numero, qui in hac vita beati censentur, an in eorum potius, qui miseri judicantur? Non est dubium, quin infelicium conditionem fuegit accepturus; orat enim, ut ad fratres nuntius ex mortuis mittatur aliquis, ne ipsi quoque divitiarum splendore elati ac tumidi, et propter lubricum voluptatis prolapsi, ¡n eumdem inferni hiatum atque voraginem detrudantur. Cur igitur ejusmodi exemplis admoniti nondum resipiscimus? Cur præclarumn illud negotiationis genus, ut consulit Apostolus, non exercenus? Vestra, inquit 76, copia eorum inopiam sustentet, ut eorum opes in ea quæ post secutura est vita, vobis ad salutem opitulentur. Si quid igitur benignitatis percipere volumus, bene merendo antevertamus; si posthaec relici, eos in praesentia recreemus; si ab illis in æterna recipi tabernacula”. nunc eos in nostra recipiamus; si peccatorum nostrorum vulnera curari, illorum corporum plagis idem præstemus. Beati enim misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur™ª. I Cor. VII, * Luc. xvi, 19 sqq. sibi At aliquis fortasse dicet, utile quidem in posterum esse mandatum: sed hoc tempore sibi adhibendam esse cautionem, ne ejusdem morbi contagione contaminetur. Atque ita ne temeritatis panas det, et aliquid eorum, quæ nollet, perpetiatur, eorum congressum ac consuetudinem vitandam putal. Nuge sunt hæ, et excusationes fielæ ac conmentitie, quibus veluti quibusdam integumentis inertia ad conficienda mandata Dei protegitur. Non autem ita se res habet. Nullus enim in exsequendo mandato timor inest. Nemo malo malum curet. Quot enim homines licet videre, qui jam inde a pueritia ad ipsam usque senectutem suam in ejusmodi curatione operam collocarunt, neque tamen ob id studium bona ipsorum habitudo corporum naturalis est ullo modo facta deterior? Neque vero ulla probabili ratione id fieri potest. Cæterum quoniam aliquando sæviunt quædam morborum genera, ut pestilentiæ, et alia ejusmodi, quæ ex causis externis pendent, quæ videlicet aere aquave corrupta generantur; hæc autem tanquam ab illis, qui prius correpti sunt, eos qui appropinquent, invadant atque coinquinent, multis suspecta sunt: quanquam Luc. xvi, 9. 78 Matth.

mico quidem judicio neque affectio illa ex succes sione sanis morbum dispertitur, sed communis pestilentiæ sævitia morbi similitudinem afferente morbus inde generatus est, et ab illis qui primi correpti sunt ad reliquos serpsit. At hic quoniam affectionis vis intus contrabitur et consistit, et ex tabificorum humorum permistione quodammodo sanguis corrumpitur, in ægrotante solum hæret et circumscribitur affectio. lloc auten sic habere, illud indicium sit. Qui morbo laborant, aliquidne melioris habitudinis acquirunt ex consuetudine et familiaritate eorum, qui commoda feruntur valetudine, quamvis curentur ab eis diligentissime? Nibil omnino. Sic igitur e contrario fieri par est, ut nihil ex ægrotantibus ad recte valentes incommodi perveniat. Quare, cum tanta mandati utilitas sit, ut inde regnum cœlorum comparetur; in eo autem exercendo nullum periculum, ut corpus detrimenti quidquam accipiat, quid impedimento est, quominus ipsum charitatis mandatum excolatur? Difficile, et magni laboris est, inquies, ut homi nes ad hæc, a quibus naturaliter et instinctione quadam animi abhorrent, amplectenda pertrahantur. Belle, rationem admitto, et laboriosum esse confiteor. Verum quidnam eorum quæ ex virtute perficiuntur, a labore vacuum ostendes? Sudores et labores multos rerum cœlestium spei lex divina proposuit, arduamque ad vitam ducentem viam hominibus demonstravit, eamque laboriosissimis ac difficillimis quibusque documentis peranguste referciens undique coarctavit. Angusta enim est porta, et arcta, inquit, est via quæ ducit ad vitam. Quid ergo? Illamne summi boni spem idcirco contemnemus, quod ad illud ignavis et inertibus aspirare non licet? Interrogemus adolescentes, utrum laboriosius sit, sobrie, caste et continenter vivere, an relaxare habenas cupiditati, et solute ac libere conquisitis undique voluptatibus frui; et hæc an illa vivendi ratio suavior, et magis optanda videatur. Quid ipsi sint responsuri nemini dubium est. Nos ergo propterea id, quod jucundum et facile est complectemur; virtute autem, quod difficilis laboriosaque sit, per ignaviam deficiemus? Atqui illi qui vitæ leges tulit, ista non probantur. Proinde spatiosa illa deorsum ad perniciem tendente nobis interdicta via. Intrate, inquit, per angustam et arclam portam. Unum igitur ex illis institutis, quæ recte per laborem exercentur, et hoc existimemus, ut rejectum e vita atque exoletum mandatum in consuetudinem inducamus, et naturalem offensionem, atque fastidium animi, quo ab illo abhorremus, exercitationis assiduitate leniamus, et emendemus. Magna enim est consuetudinis vis, et rebus eliam difficilioribus solet voluptatem quandam aspergere. Quamobrem ne quis amplius mandatum esse difficile ac laboriosum objiciat; sed potius omnes utile ac fructuosum illud recte oleuntibus fateantur. Et quoniam apparet lucri magnitudo, labor omnis alacriter suscipiatur. Nam quod prin79 Matth. vii, is 549.

CONTRA FORNICARIOS. cipio molestum et arduum videtur, id ipse dies et consuetudo facile ac jucundum efficiet. Jam vero si iis, quæ dicta sunt, volumus aliquid adjungere, sericordiam erga calamitosos in hac item vita giferam esse reperiemus. Nemo est enim qui sapiat, quin tanquam egregium præmium ante reconditum putet id, quod in alterius calamitatibus humaniter et benigne confertur. Quoniam enim humaña omnia moderatur una eademque natura; et sibi perpetuo prosperas et secundas res fore, certum est nemini in omni vita evangelicum illud præceptum expedit meminisse, ut, quæ volumus faciant nobis homiφέρῃ nes, eadem faciamus. Quandiu ergo feliciter navigas, illi manum porrigito, qui naufragium fecit; commune est mare, tempestas communis, communis fuctuum perturbatio, saxa sub undis latentia, syrles, scopuli, et omnia denique hujus vitæ navigationis incommoda parem cunctis naviτῆς gantibus metum injiciunt. Dum integer es, dum vitæ pelagus tuto pertransis, në inhumane præἡ tereas eum qui prius navem illisit. Quis ibi sponsor, ut felicem navigationem perpetuo sis habiturus? Nondum in portum quietis appus listi ". Nondum extra fluctuum periculum es constitutus. Tibi nondum in loco tuto constitit vita. Adhuc in vitæ pelago jactaris obnoxius tempestati. Qualem erga naufragum te præstiteris, tales erga te eos, qui simul navigant, experieris. Omnes igitur in quietis portum secundo sancti Spiritus afflatu provehi contendamus. Adsit diligens mandatorum exercitatio, et gubernaculum charftatis! Quibus adjuti tandem promissionis terram assequamur, in qua sita est magna illa civitas, ru< jus architectus et ædificator est Christus Deus noster, cui gloria in æternum. Amen. ** Psal. cvi, 19. EJUSDEM S. GREGORII. IN ILLUD QUI FORNICATUR, IN PROPRIUM CORPUS PECCAT. Gentiano Herveto interprete. Graecus textus editus est ex apographo Casareæ bibliothecæ cum altero Patricii Junii oblato PATROL. GR. XLVI. Terribilis tuba apostolici præcepti, multa qui dem etiam alia testificans exercituí pietatis, maxime eos expellens a baráthro turpitudinis, et nunc et emendato, cujus variæ lectiones in textil inter uncos inclusæ.

in une etiam addens militare præceptum: Fugile, παρinquit, fornicationem. Omne peccatum, quod fecerit homo, est extra corpus 1. Sensibilium enim bellorum milites, nunc quidem adversis frontibus pugnam capessentes, nunc autem fuga utentes, acies instruunt. Est etiam animarum bellum, quod et resistendo et fugiendo prudenter geritur. Hoc sciens Paulus, qui per utramque instruendæ aciei artificiosam rationem ducit exercitum, nunc quidem præcipit ut ad pugnam committendam stent fortiter. State accincti lumbos vestros in veritate"; nunc autem fuga consulit decipere inimicos, Frgile, inquiens, fornicationem. Si irruat bellum incredulitatis, utile est illi resistere. Sed si dolo nobis minetur acies, contra hos adversarios pulchrum est locare insidias. Tenditur arcus calumniæ: utile est adversa fronte congredi cum mendacio. Quando autem jacit telum forma meretricia, honestum est tergum vertere, et adversum vultum fugere. In oculos enim telum dirigit fornicatio: et oportet meminisse præcepti impe ratoris: Fugile fornicationem. Habet enim aliquid magis timendum, quam alia scelera. Nam alia quidem peccata videntur abstinere a carne eorum qui ipsa admittunt; et quod actum est, in eo solo se sistit, quod suscipit actionem: ut in rapinis, eorum est solum damnum, quibus est raptum. In vitio invidiæ, id erumpit in eos solum quibus invidetur. In sycophantiis et calumniis, si eis fides habeatur, is solus vocatur in periculum, qui eis appetitur. In iis quoque similiter, qui cadem fecerunt, ejus est, in quem facta est, infortunium. Si quis nefariorum factorum persequatur actiones, inveniet eorum quidem, qui faciunt injuriam, partom lucrari; eorum autem, quibus fit injuria, damnum accipere. Fornicatio autem non suscipit ejusmodi divisionem: nec ejus, qui passus est, actionem separat ab eo qui egit, sed utrumque simul evertit, et colligat communi vinculo pollutionis. Possunt avari, cum alium damno alio cerint, ipsi nullo damno affici. Fornicatores autem non possunt corpus probro et dedecorę allìcere, quin etiam simul cum eo qui probro est affectus, ipsi quoque probro afficiantur. [li qui cidunt, cædem facientes, fieri potest, ut non simul occidantur cum iis qui sunt interfecti.] Fornicatoribus autem, si carnem inquinaverint, non licet esse mundis ab inquinamento. Considera autem mihi hac in re Pauli subtilitatem. Fugite, inquit, fornicationem. Cur? quoniam omne peccatum, quod fecerit homo, est extra corpus (nempe corporis non corrumpens naturam, et non consistens ad membrorum ignominiam, et non tompletum inquinamento corporis, sed effeclum extra damnum corporis, quod id egit ); qui autem fornicatur, in proprium corpus peccal, 1 1 Cor. vi, 18. Ephes. vi, 14.

CONTRA FORNICARIOS. sicut homicida in alienum, invulneratum suum corἀλλ' pus conservans: non sicut avarus in alterum, suæ carnis cavens offensionem: sed ipse sui corruρtor, fornicator configitur ipse telo suæ infami. Fur ut alat corpus, audet aggredi facinus. Fornicator autem suæ carni parat insidias, ut ean deprædetur. Avarum ad rapinam incitat lucri appetens cogitatio: fornicatio autem damnum honestatis corporis. Invidia struit facinus, et gloriam alteri affert: fornicator autem sibi suam operatur ignominiam. Quid est enim fornicatione, quæ tanquam lixa fert impedimenta, turpius et ignominiosius? Omnis enim servitus peccati turpis est et ignominiosa: afficit enim ignominia animæ nobilitatem. Fornicator autem peccati servus turpior et ignominiosior cui datum est ab eo meβolium, ut canum hauriat, et sordium congerit cumulum, atque immundo munere fungitur. An non est res gravis, et tetra, volutari in cœno, turpitudine atteri, habere corpus non differens a panno? Quænam enim est panni et fornicatoris differentia? Eo quod ab Ecclesiæ sit abscissus corpore, quotidiana corrumpitur putredine; projectus jacet tanquam pannus inutilis, et ab omnibus conculcatur dæmonibus. In eo 'diabolus suam subigit et imprimit putrefactionem, Ea autem, quæ cadit sub intelligentiam fornicatoris miseria et infelicitate, non est major ea quæ est aperta et inanifesta. Est enim in aedibus fugiendus, in congressibus abominandus, contumelia appropinquantibus, inimicis opprobrium cognatis probrum, ac dedecus iis qui simul habi tant, exsecrandum, dolor parentibus, famulis publicum ludibrium, vicinis ridicula narratio. Si velit uxorem ducere, rejiciendus. In matrimonio suspectus sponsus. Pater filiis odiosus, despicabilis consiliarius, largiens ingratus, petens ingratior, mortuus magis laborans infamia. Tantæ malorum multitudinis matrem videns Paulus fornicationem, victricem nobis modo præcipiens fugam, clamabat: Fugile fornicationem. ** Gen. xxxıx, 11, 12 sqq. Vox Pauli nunc nobis revocavit in memoriam pudicum adolescentem qui se fortiter gessit adversus Ægyptiacam fornicationem. Atqui multa erant quæ adolescentem facile movere poterant, ut persuaderetur: ætas libidini obnoxia, jugum servitutis, dominæ amatoria blanditiæ, de impudico amore perpetuus sermo, ad concubitumn clam facta adlhortatio. Fuit enim inquit, quidam dies, et ingressus est Joseph in domum, ut faceret opera sua, et nemo erat ex iis qui domi erant, intus; et vesles ejus attraxit domina, dicens: Dormi mecum ". Μagna est dignitas temperantia: dominam reddidit servam servi. [Nam illi quidem supplicabatur, hæc vero supplicabat: Dormi mecum.] Ignitum est telum fornicationis; sed quæ cremaretur, non invenit materiam, imo vero in veste fractum fuit et dissolutum. Quæ fornicationis circumdala inipudentia, clamabat: Dormi mecum. Fornicatorii desi

derii mugiit famem; sed pudici magis obstruebat aures Nam illa quidem dicebat, Dormi mecum; adolescenti autem contra proclamabat temperantia: Vigila mecum: et reipsa ostendit vigilantiam. Non enim blanditiis cedens, dormitavit robur constantiæ. Non fuit mens sopita incantationibus; non fuit somno oppressa temperantiæ sobrietas; non iis quæ implicatum tenebant incommodis fuit dissoluta, non elegantis formæ capta est illecebris; non amatoriorum verborum fracta fuit blanditiis: sed omni calumnia ipsi erat acerbior vox dominæ blandientis et dicentis: Dormi mecum. Paratus stabat diabolus adulterii pronubus, et simul cum fornicatrice stringebat vestem, et socius erat ansarum quas ipsa apprehendebat; sed nesciebat, se luctari cum veterano athleta pudicitiæ, et qui ab illius ansis se facile exuebat. Relictis enim, inquit, suis vestibus in manibus ejus, fugit, et foras exivit. O nudatis sanctior indumentis! Quid igitur Ægyptiacæ impudicitiæ rabies? sua ipsius mala in Josephum confert. Et ad maritum accurrens, inquit: Adduxisti nobis puerum Hebræum, ut nobis illuderet, et dixit uxori luæ, quæ hucusque pudice conservavit tuum cubile: Dormiam tecum. Postquam autem sustuli vocem, et exclamavi, dimisit apud me vestes suas, fugitque et egressus est forás. Rursus Joseph per vestem appetitur calumnia. Fratres prius accepta ejus veste, per illam improbe calumniabantur, fuisse eum a fera devoratum: nunc autem ipsa tunica ejus accepta accusat tanquam fornicatorem. Josepho convenit vox Domini, Diviserunt sibi vestimenta mea, et supra vestem meam miserunt mendacium *. Pudicorum exercitui dulce est id quod dicitur a pudicitia; sed id imbecillitati carnis durum est et laboriosum. O justam, quam Deus Josephi curam gessit! Ante tentationes Jose phum non honoravit, sed per somnia ostendit fu turum, docens quod longo ante tempore justis paravit gloriam: permisit autem tentationibus pro bare adolescentem, aures occludens iis qui dele ctantur probris ac maledictis. Si enim non dedisset Josepho probationem, dixissent maledici, a cæca hæc ßeri fortuna. Inter Ægyptios regnat Joseph, προbarbaris dominatur adolescentulus. Quamnam συγostendit virtutem? Pro quanam est virtute virtute hoc assecutus? Ne ergo hæc de Josepho dice rentur, in eum permittit tentationes, ut ex justo viro ferrent testimonium, et obstruerent ora male dicorum. Averseniur ergo, quæ a forma meretri cia in nos jaciuntur jacula. Claudamus oculos scivia, a nobis rideantur voluptates inordinata, carnem custodiat temperantia, in membris inhabi- παρtet puritas. Versemur in cogitationibus honestis, bonorum operum splendeamus fulgoribus: expur gata vita eniteamus; conservemus mundum corpus habitationi saneti Spiritus, ei ascribamus hoc præceptum formidabile iis qui sunt impudici: Si quis templum Dei perdit, perdet eum Deus*. [Verum a nobis ne tantillum quidem sejungi vult. Quid enim patri est jucundius, quam versari cum charis filiis? Sed quoniam nos vocat Verbum ad certamina pietatis, oportet nos currere ad septa Ecclesiæ, ascitis precum auxiliis. Cæterum illud vestram adhortor charitatem, ecclesiasticum ordinem conservate, et si aliqui irruant tumultus, cos patientia vincite, et lenitate. Futurum enim est, ut proª Joan. xix, 24. * I Cor. 111, 17. Uncis inclusa non sunt in Græco cod. Vienn.

pediem corrigantur iste turbe. Nolite perturbari rumoribus, nugis ne moveamini, sed nobiseum, qui sumus in via comites, preces ad Deum emittite, ut vestris confirmati precibus, dicamus omni tempore, divinis adjuti viribus: Omnia possum in Christo, qui me corroborat❤. Cui gloria in sæcula sæculorum. Amen.] ⚫ Philip. iv, 13. EJUSDEM ORATIO QUA DOCET, NON ESSE DOLENDUM OB EORUM OBITUM QUI IN fide obdORMIERUNT. Petro Francisco Zino interprete. qui e vita discedunt, calamitatem existimant, et eos qui ex hoc mundo migrant ad cœlestem patriam, dolore et lacrymis prosequuntur, non videntur mihi hujusce vitæ conditionem considerasse, sed ita affecti esse, ut plerique e vulgo, qui consuetudine quadam homine indigna, quæcunque illis adsunt, ut bona diligunt, qualiacunque sint. Quos tamen ut ratione cogitationeque cæteris animantibus præstantes, ad ea tantum propensos esse oporteret, quæ rationis judicium honesta expetendaque proponeret, nec illa prorsus appetere, quæ consuetudine, et inconsiderata quadam affectione jucunda ac suavia videntur. Quamobrem operæ pretium mihi videor esse facturus, si operam dabo, Qui necessarium natura nostra ordinem in iis ut eos liberem ab hoc opinionis errore, quo liti sunt perturbari, et ad meliorem homineque digniorem cogitationem pro viribus traducam. Quod quidem si erimus assecuti, temerarium illud do lendi mærendique studium, quo multi tenentur, ex hominum vita depelletur. Recte autem atque ordine quod proposuimus, persequemur, si primum, quid vere sit bonum, exquiremus; deinde propriam vitæ, quam in corpore agimus, conditionem consi derabimus; postremo res præsentes conferemus cum iis quas per spem nobis reconditas exspectamus. Sic enim disputatio finem propositum assequetur, ut multorum animi ab opinione vulgari ad rectam de vero bono sententiam traducantur. Nam cum omnibus hominibus insita sit naturalis quædam ad bonum propensio, ad illudque consequendum semper omni studio contendant, fit ut ex veri boni ignorantia omnia fere peccata committant. Quod si cuncti verum bonum perspectum et cognitum haberent, nunquam ab eo,

in quo natura bonitatem sitam esse scirent, aber rantes, malis, quæ falsam boni speciem præ se ferunt, experiendo ultro sese implicarent. In primis igitur hac oratione, quid vere bonum sit, explicemus; ne illius inscitia malum unquam pro bono complectamur. Oportet enim illius, quod quæriinus, definitionem ac descriptionem quamdam proponi, cujus tanquam indicio tuta veri boni sit nobis investigatio. Ecquod autem erit indicium veri boni? illud nimirum, mea quidem sententia, ut quod non ad unam tantum aliquam rem utilem, neque quod alio tempore commodum, alio incommodum, neque quod ita cuipiam prosit, ut alii obsit, sed quod et per se ac propria natura sua, et omnibus et semper bonum sit, id sine ulla dubitatione verum bonum esse judicemus. Quod enim nec omnibus, nec semper, nec per se sine ulla externa alterius adjunctione bonum est, proprie boni naturam non habet. Quamobrem multi minus considerate res explorantes, in elementis mundi bonum falso esse sunt suspicati; si quis enim diligenter consideret, nullum eorum nec per se, nec semper, nec omnibus bonum inveniet. Nam quod in unoquoque eorum utile est, contrarium aliquid admistum habet. Ut aqua salutaris quidem est animan tibus in ipsa degentibus, perniciosa autem mediterraneis, si demergantur. Aer contra in ipso natura viventibus prodest, aquatilibus autem in eo expositis exitium affert. Sic etiam ignis aliquem nobis usum præbet, sed longe plura invehit detrimenta. Quid? quod ne ipse quidem soi utentibus, ubique aut semper, aut in omnibus prodest quippe qui et nimio nonnunquam ardore vehementer noceat, et, quæ sibi objecta sunt, immoderatius exsiccet, et morborum persæpe causa sit, et lippientibus, atque oculis imbecillioribus officiat, et ex humidorum corruptione damna molestiamque viventibus importet. Proinde, quemadmodum diximus, id solum ex omnibus bonum oportet existimare, quod semper et omnibus æque exhibet naturam boni, nec pro ratione eorum quæ extrinsecus objiciuntur, immutatur. Nam quæ ex prava quadam opinione viden tur hominibus bona, ut quæ ad corpus, ad res exLernas, ad robur, ad pulchritudinem, ad splendorem, ad opes, ad potentiam et gloriam pertinent, et alia ejusdem generis, cum per se perspicua sint, silentio prætereunda censeo, ne tot rebus ex se claris enumerandis frustra laborem insumam. Quis enim ignorat, quam celeriter formæ dignitas deDorescat, quam brevi corporis robur exstinguatur, quam facile principatus dominum mutent, quam caducus et fragilis sit gloriæ splendor, quam stultum ac vanum hominum in cumulanda pecunia studium, qui ob inanem quamdam raramque spe. ciem, in tam abjectis rebus bonum esse positum arbitrentur? His ita constitutis, considerandum

videtur, an praesens hæc vita, quam in carne degimus, talis sit, ut ei nota boni conveniat, au contra: quod enim de ipsa disputando reperietur, considerantium animos erudiet quomodo in eorum discessu qui ex illa migrant, affici oporteat. Est igitur nostri corporis vita, repletio atque exinanitio, quæ quidem dupliciter fiunt, tum per cibum et potum, tum per aeris attractionem et emissionem. Sic enim natura comparatum est, ut sine his in carne vivere nequeamus. Nam tunc hominem vita deserit, quando horum contrariorum successio naturam non movet. Talis enim actio cessat universa, cum nihil extrinsecus in defunctis nec induat, nec efiluat; cumque singulæ cadaveris partes in cognata sibi elementa recedant ac dissolvantur, natura deinceps conquiescit, suas cuique elemento cognatas ac similes partes restituens, terræ, quod terrenum est; quod aereum, aeri; aqua, quod ex aqua constat; et igni, quod illius est proprium. Etenim cum illa corporis moles, quæ per vim er diversis generibus coacta concretaque erat, non amplius consistat, sed omnes illius partes ad suas quæque sedes reversæ sint, natura, quæ ex illa constabat, violentamque diversorum generum conjunctionem continebat, finem habet. Si quis autem post illa quæ dicta sunt, huic generi vitæ somnum et vigiliam adjunxerit, a veritate non aberrabit. Nam his quoque natura laborat, assidueque in contraria distrahitur, dum vel somno solvitur, vel vigilia rursum confirmatur: hac enim vicissitudine ad exinaniendum, replendumque disponitur. Quamobrem si vitæ nostre proprium illud est, ut a repletione, exinanitioneque pendeat, non alienum erit ut boni notam et indicium cum his quæ istius vitæ propria sunt, conferamus, dispiciamusque utrum ipsa sint verum bonum, an aliud quidpiam ab illis diversum. Quod autem ipsa per se repletio boni naturæ non quadret, omnibus vel ex actione illi contraria perspicuum fit, exinanitionem dico, qnam æque bonam arbitrantur. Nam boni ratio ac definitio talis est, ut duobus inter se contrariis nequeat convenire, sed si uni quadret ut bono, ab altero tanquam malo prorsus abhorreat. Hic autem in utroque natura suam utiτὴ litatem habet. Quare boni definitionem nec tio suscipit, nec exinanitio. Quocirca aliud quiddam quam ipsum bonum, est ipsa repletio; cum nec ubique, nec semper, nec in omnibus omne genus ipsius a cunctis expetendum judicetur. Non solum enim noxiis cibis expleri perniciosum est, sed etiam in bonis et convenientibus mediocritatis usum transilire, plerumque periculum et damnum affert. Quod si cum corpus repletum est, levarique desiderat, alio adhuc oneretur cibo, tum vero contracto malorum cumulo in morbos incidit desperatos et insanabiles. Itaque nec semper, nec plane bonum est repletio, sed ad aliquid, et aliquando usui est, et in quantitate qualitateque consistit ejus uti. litas.

Eodem pacto et contrariam huic exinanitionem reperies periculosam iis qui a moderato ejus usu recesserint, non inutilem tamen, si prudenter adbibeatur, et eatenus fiat, quatenus ratio quantitatis, et qualitatis, et temporis postulabit. Constat igitur ex iis quæ dicta sunt, cum boni nota non congruere yiţam istam, quam vivimus: ex quo sequitur, discessum ab ea non esse sejunctionem ab ullo bono. Nam id, quod vere, et proprie, et primo bonum dicimus, pec repletio est, nec inanitio, quas aliquando, et ad aliquid, et in quibusdam tantum utiles demonstravimus, quibus vere boni nota non convenit. Quamobrem cum vere bonum ei quod non est vere bonum, ita contrarium sit, ut nullum inter ea medium detur, consentaneum est eos qui a pon vera discedunt bono, ad verum illud bonum accedere, quod semper, et omnibus, et omnino sit bonum, nec pro tempore, aut aliqua ex parte, aut in quibusdam, aut propter aliquid, sed semper, in eisdem, et eodem modo sese habeat. Ad boc igitur anima humana a vita corporea proficiscitur, et a præsenti diversum vitæ statum assequitur: quem nos, qui cum carne conjuncti sumus, plane intueri non possumus, ex comparatione tamen istius vitæ, conjectura quædam illius fieri potest. Neque enim erit concreta aliqua corporis crassituda, nec ulla contrariorum concurrens zqualitas elementorum, quorum æqualis ac mutua pugna constitutionem nostram, valetudinemque conservat. Nam si eorum aliquod vel redundet, vel deficiat, natura perturbatur, ac morbis afficitur. Illa autem vita nec inedia laborat, nec cruditate, nec frigore, caloresve aut alias aeris injurias sentit, et illic agitur, ubi ab omnibus istis laboribus necessariis liberi erimus. Neque enim aut agro colendo, aut navigando defatigabimur; non mercatura, non ullo quæstu coinquinabimur: sed ab ædifcandi, texendi, omnique sordidarum artium miseria vacui tranquillam, ut Paulus ait, ac quietam agemus vitam; non terra, pon mari pugnabimus; non equitatu, non peditatu mianus conseremus; in apparitibus bellicis non occupabimur, pop exigemus tributa; non fossa, non muro nos muniemus; sed ab omnibus ejusmodi laboribus et maleștiis remotissimi, nec liabebimus ullum ipsi negotium, nec exhibebimus alteri. Illic enim nec servitus, nec dominatus, nec paupertas, nec divitiæ, nec generis splendor, aut obscuritas, nec privatorum humilitas, nec dignitas magistratuum, nec ulla talis fortunæ, conditionis, et ordinis differentia locum habet. Etenim omnium ejusmodi rerum necessitatem excludit illa vita, quæ materiæ expers nulla re eget, in qua naturam animi non ex sicco humidoque constare, sed ex divina natura cognitione, et hujusce spiritus aerii loco, vero illo sanctoque Spiritu frui non ambigimus. Quæ quidem bona non

bac vita, dum ea vel assequimur, vel amittimus, dum injicimus, vel ejicimus; sed nunquam explent, nunquam satiant. Animi namque deliciæ non sunt graves, nec fruentium desiderio ullam unquam afferunt satietatem. Ideoque beata est illa vita, atque immortalis, quippe quæ sensuum libidine non fallitur in bonis dijudicandis. Quid igitur est in ipsa re mali, quamobrem amicorum et familiarium obitu doleamus? nisi quis dolendum existimat, quod ad vitam perturbationum ac miseriarum expertem proficiscuntur, in qua plagarum dolores non metuunt, non ignis minas, non ferri vulnera, non terra motus, aut naufragii, aut servitutis calamitates, non immanium ferarum impetus, non venereformidant. In qua nemo inflatur superbia, nemo humilitate deprimitur, nemo effertur audacia, nemo timore concutitur, nemo nec iracundia aestuans et insaniens excandescit, nec superantis impetum sustinere non valens metu contremiscit. In qua nulla sollicitudo est, quales sint regum mores, a quonam ferantur leges, quibusve magistralus committantur, quæ decreta flant, quæ quotannis imponantur tributa, aut ne immoderata imbrium multitudo sata deprimat, grandove laborum susceptorum spem auferat, aut siccitate, quæ nata sunt, exarescant. Aliorum item malorum, quæ hic sunt, apud eos nullus est timor. Neque aut orbitatis tristitia, aut viduitatis molestia perturbantur. lllic ex tam multis morborum generibus quibus corpora nostra vexantur, nullus adest. Illic nec felicibus invidetur, nec despiciuntur cam lamitosi. Omnes hæ denique, et id genus alise miseriæ absunt ab illa vita quam longissime. Contra vero juris et legum æquabilitas cum summa libertate et pace in eo animorum populo versatur, cum illud quisque habeat, quod cujusque voluntas exoptat. immutantur ad similitudinem eorum quæ sunt in natos ac pestiferos serpentium aculeos morsusque Εt Quod si quis ob inopiam consilii, ac stultitiam suam pro bono malum amplexus sit, nullam ejus rei mors culpam sustineat, cum liberum cuique fuerit, quod vellet eligere. Cur igitur merent, qui obeuntes lamentationibus prosequuntur? Certe nisi ab omni perturbatione liberi essent, qui una cum corpore voluptatem et dolorem exuerunt, æquius illi superstites miserarentur, cum non aliter affecti sint, quam ii qui in carcere conclusi vivunt. Mutua enim res asperas perpetiendi, in tenebrisque vivendi consuetudine devincti, deceptique, molesta et injucunda non putant, quæ perferunt. Itaque si qui ejiciantur e carcere, eorum vicem fortasse reliqui dolent, ignorantia splendoris illius ad quem veniunt, qui ab eorum tenebris discedunt. Etenim si quæ sub die spectacula cernuntur, cognovissent, si pulchritudinem ætheris, si coeli sublimitatem, si nitorem siderum, stellarum choreas, solis ambi

tun, lunæque cursum; si eorum, quæ terra gignit, tain varia pulchraque genera, si jucundum maris aspectum, cum nullis ventorum flatibus turbatur, sed leniter crispatur, et tanquam pulchre depictum splendet si pulchra tum privata tum publica ædificia, quibus magnificæ ac splendidæ civitates exornantur: hæc, inquam, et his similia si cognovissent, qui in carcere continentur, non dolerent vicem eorum, qui priores e custodia dimissi sunt, tanquam a bono aliquo discessissent: contra potius, qui egressi essent, miseram infelicium inclusorum vitam commiserarentur. Eodem modo qui istius vitæ carcere liberati sunt, si fieri potest, ut dolendo lacrymandoque suam erga calamitosos misericordiam ostendant, videntur mihi lamentationibus et lacrymis commiserari conditionem illorum, qui in istius vitæ molestiis ac doloribus detinentur, quod res illas pulcherrimas, et a materia remotissimas, quæ supra mundum hunc sunt, non conspiciant, nempe thronos, principatus, dominationes, angeloruin exercitus, piorumque coetus, ac supremam illam civitatem, celeberrimumque supra cœlum conventum illorum, qui in ea descripti sunt. Nam illa, quæ his omnibus præstat, pulchritudo, quam ab iis, qui mundo sunt corde ', perspici asseruit qui non mentitur, major est, quam ulla spe conjecturave concipi valeat. Neque vero id solum in nobis gemitu, doloreque dignum putant, qui hinc decesserunt, sed multo magis, quod cum tam multis ærumnis miseriisque referta sit mortalium vita, tamen eas perferendi consuetudine sic affecti sunt, ut vivendi moram non jam sibi ut necessariam tolerandam existiment, sed omni studio contendunt, et exoptant, ut perpetua sit. Nam cupiditas principatus, et opum, et voluptatum, et si quid aliud præterea est, quamobrem arma capiantur, gerantur bella, cædes flant, omnesque miseriæ voluntariæ contingant, et fraudes admittantur, quid aliud sunt, nisi cumulus quidam calamitatum, quem vitæ per se miseræ voluntate, studio, ac libidine sua infelices adjungunt? Cæterum nec lacrymandi vis, nec ulla ejusmodi affectio adest iis qui ex hac vita migrarunt: et qui a carne et sanguine sejuncti sunt, non mole, sed mente consistunt. Itaque non ea jam est ipsorum natura, ut nos oculis cernere, aut per se monere mortales queant, quo a falsa, quam de rebus habent, opinione desistant. Quamobrem eorum munere mens nostra fungatur, nosque commoneat. Ab ipsis corporibus, quoad fieri potest, cogitatione atque animo recedamus, exuentesque nos ea affectione, qua carnem complectimur, ita nos ipsi compellemus O homo, qui naturæ particeps es, quemadmodum Moses præcepit, attende tibi, nosce te ipsum, animoque diligenter considera, quinam vere sis tu, el quæ circa te videantur, ne quando, quæ extra te sunt, aspiciens, putes te ipsum intueri. Disce a * Matth. v, 8.

magno Paulo, qui naturam hominis plane perspe ctam et cognitam habebat. Ait enim, unum homiσθῇ nem exteriorem, alterum interiorem, eumque corνῦν rumpi, hunc renovari Quare cum illum, qui rumpitur, cernis, teipsum aspicere ne arbitreris. Et ille quidem aliquando erit a corruptione liber, cum in regeneratione mortalis et qui dissolvitur homo, cum immortali, et qui non dissolvitur, conjungetur. Nunc autem qui extra nos videtur, fuit, concidit, atque corrumpitur. Hic ergo ctandus non est, quando ne reliqua quidem, quæ cernuntur, spectanda sunt. Quoniam, ut Paulus inquit, neque oportet considerare quæ videntur; quæ enim videntur temporaria sunt, quæ autem non videntur, æterna. Oportet autem, ut cogitationem ad ea, quæ in nobis non videntur, convertamus, idque nos vero esse credamus, quod sensus cognitionem effugit. › II Cor. IV. 16. * ibid. 18. Nos igitur ipsos, ut proverbium jubet, cognoscamus. Hac enim cognitione expiantur peccata, quæ ab ignorantia proficiscuntur. At non est facile, ut etiam is, qui vere atque ex animo cupit seipsum cognoscere, id assequatur. Nulla enim ratio tribuit, ut, quod fieri nequit, effici possit. Nam quod natura corporeis oculis datum est, ut cum reliqua videant, seipsi nequeant intueri, idem animo contingit, ut, cum cætera omnia exploret, et quæ extra se sunt, diligenter inquiral, et pervestiget, se ipse videre non possit. Itaque hac in re animus oculos imitetur, ac quemadmodum illi, cum a natura non habeant eam facultatem, ut semetipsos in se convertentes aspiciant, speciem ac formam proprii orbis in speculo conspicati, per imaginem illam sese conspiciunt: sic etiam ipse ad propriam imaginem se convertal, et quod in exemplari, ad cujus similitudinem factus est, viderit, idipsum ut proprium contempletur, et suum. Ab exemplo 12men hoc paululum est discedendum, ut res ipsa proposito congruat. Nam imago, quæ in speculi forma conspicitur, ad oculi exemplar effingitur; in animi vero imagine contra fit. Ipsius enim species ad divinæ pulchritudinis formam efficta, expressaque est. Itaque tum vere seipse perspicit animus, cum exemplar intuetur sui. Quid igitur Deus est, cujus similitudinem animus refert? non corpus, non figura, non species, non qualitas, non moles aspera, non pondus, non locus, non tempus, non aliud quidpiam eorum, ex quibus ea quæ ex mate ria sunt procreata, cognoscuntur. Sed his omnibus earumque similibus rebus submotis, est quiddam, quod mente constat, materiæque est expers, nec tangi potest, et corpore vacat, et omni dimensione caret. Quocirca cum exemplar sit ejusmodi, consequens est, ut, qui ad ejus similitudinem formatus est animus, eisdem cognoscatur notis. Expers igitur materiæ est, cerni non potest, mente sola percipitur, caretque corpore. Quæ cum ita sint, age, consideremus quando propius ad exemplaris pulchritudinem accedat humana natura, cum in carne vivimus, an cum ab illa separati sumus. Ne

mini dubium est, quin ut caro ex materla coacta concretaque vitæ isti crassæ conjunctior est, sic animus tunc vere vivat vitam illam a materia re- quæ mente sola comprehenditur, quando materiam sibi circumjectam excusserit, et abjecerit. Quod si in corpore verum ipsum bonum consiste- nobis profecto dolendum esset, cum a carne distrahimur, quoniam discedentes a corpore, ab ipsa boni conjunctione discederemus. Nunc autem quoniam bonum illud, quam cogitari possit, longe præstantius, ad cujus similitudinem facti sumus corporis expers est, menteque sola perspicitur nobis autem persuasum esse debet, quando per mortem corpus relinquimus, ad naturam illam, quæ ab omni corporea crassitudine remota est, appropinquare, et carnis exuvias tanquam perso nam quamdam nobis impositam deponentes, ad eam redire pulchritudinen, quam initio, cum ad exem plaris imaginem creati sumus, habuimus. Ea co gitatio lætitiam nobis, non tristitiam deberet affer re, cum intelligimus hominem necessario peregri ἠραnationis perfunctum munere, non amplius in alie nis regionibus vivere, sed singulis elementis, quod ab utroque ipsorum mutuaverat, reddito, ad pro- φύpriam sibi naturalemque domum, puram, ac cœle stem illam sedem revertisse. Hospitium enim profe- alienumque domicilium est naturæ illi materia carenti corpus hoc, cui mens in ista vita a condi tione ipsius prorsus abhorrenti necessario conjun cta, conflictatur. Nam mutua hæc elementorum βεβιαconjunctio est veluti hominum variis et linguis et moribus utentium, qui ex diversis gentibus in unum confluxerint, violenta quædam societas at que dissentiens, cum a sua unumquodque natura ad proprium cognatumque genus distrahatur. Ani mus autem, qui non est compositus, sed simplici atque unius generis natura constat, inter hæc tanquam hospes ac peregrinus vivit, nec cum ele mentorum, ut ita dicam, populo potest congruere. Is enim necessitate quadam ex multiplicibus corporeisque particulis coactus naturam suam cogit, et ex contrariis generibus copulatur, atque unum efficitur. Verum cum elementa naturaliter inter se dissentiant, ac dissolvantur, et ad suum propriumque genus singula contendant, in ea concentus dissolutione sensus angitur necessario, et una cum ipso sensu cruciatur animus: qui licet ab ipso corpore semper afficiatur molestia, in illud tamen ob consuetudinis necessitudinem propensus est. Quamobrem tunc animus angi cruciarique desinit, cum a pugna, quæ ex contrariorum elementorum conjunctione consurgit, evaserit. Etenim cum vel frigidum ab exsuperante calido victum fuerit, vel calidum vi frigidi superatum, vel sicci potentiæ humidum succubuerit, contrave sjccum ipsum, humiditatis copia dissolutum, cesserit, tunc bello per mortem confecto, animus, relicto dimicationis campo, id est, ipso corpore, pace utitur, et extra acies instructas egressus, viribusque suis, quæ complexu corporis afflictæ laτῇ

borabant, per otium recuperatis, secum ipse vit. His igitur mens ac similibus verbis in corpore viventes alloquitur, talemque propemodum vocem emittens: Vos, inquit, homines, nec plane nostis ubinam sitis; et, quo proficiscendum sit vobis, nondum intelligitis: nam et eorum, quæ hic sunt, naturam nulla adhuc ratio potuit indagare: itaque solam vivendi consuetudinem spectatis, nec intelligere potestis, quæ sit corporis natura: quæ sensuum vis: quæ membrorum, quibus ut instrumentis utimini, structura: quæ nervorum per se moventium actio, quo modo eorum, quæ in nobis sunt, aliud in ossis naturam, aliud in lucidum oculi splendorem coalescat; quo modo ejusdem cibi, potusque pars extenuetur in capillos, pars in un qui semper in præcordiis ardet ignis per arterias in totum corpus emanet; quomodo id, quod bibitis, cum ad hepar accesserit, speciem qualitatemque commutet, et in sanguinem convertatur. Horum vos omnium ad hoc usque tempus cognitio laluit, ut eam ipsam, in qua versamini, vilam ignoretis, nedum illam, quæ a sensibus est remotissima, cum sensibus conjuncti cernere valeatis. Quomodo enim quispiam per sensum, id quod sensu superius est, intuebitur? Utraque igitur vita à vobis pariter ignoratur, et præsens hæc, quoniam id solum, quod apparet, inspicitis; et altera illa, quia sensus ad eam yestigando pervenire non potest. Quæ cum ita se habeant, cur, o mortales, sic affecti estis? cur hanc, licet incognitam, ut bonam complectimini, illam autem ut horribilem ac metuendam formidatis? non aliam gues ad summos digitos dilatetur; quo modo, utique ob causam id agitis, nisi quia, qualis ipsa sit, non cognoscitis. Quæ tamen non est justa causa metuendi, cum multa sint vel sensibus exposita, vel ab eis remota, quæ licet ignoretis, non pertimescitis. Nam et quæ sit eorum natura, quæ in cœlo conspicitis, et quid circa polum cursu contrario motum cieat, quidve terræ soliditatem sustentet, aut quo modo fluxa aquarum natura assidue gignatur e terra, nec ipsa terra deficiat, ignoratis, nec tamen ob inscitiam hane exhorrescitis. Quid? quod divinam ac beatam illam naturam rerum omnium præstantissimam quæ nec cogitatione, nec animo, aut mente plene comprehendi potest, esse quidem creditis, in quo autem consistat, quidve ipsa sit, nulla adhuc ratione conjicere potuistis, atque eam tamen, quam nullis rationibus valetis intelligere, toto corde, animo, virtuteque diligitis? Cur igitur hæc stulta timoris ratio valet in illa sola, quæ nos post banc exceptura est, vita, ut, quæ non novimus puerorum instar, qui inanibus opinionum figmentis deterrentur, formidemus? Qui enim rem aliquam habere cupit perspectam et cognitam, primum operam dat, ut, quæ sit ejus natura, diligenter consideret, atque ita, utrumn commoda, et admittenda, an gravis avertendaque sit, intelli

gat. Quod autem incertum omnino, et incogni tum est, quis eorum, qui sapiunt, ob id solum quod ab usu et consuetudine remotum sit, fugiendum putet, et ut ignis, aut feræ cujuspiam impetum suspicetur? cum ipsa nos vita doceat, ne semper usum et consuetudinem attendamus, sed ad ea, quæ recta honestaque sunt, animos ac studia nostra convertamus. Neque enim eadem semper hominibus est vita, sed, dum in visceribus ſetus formantur, propriam illis et convenientem in utero vitam natura tribuit. Nec cum ex ulero egressi fuerint, semper inbærent mamma, sed quandiu imperfectæ illorum ætatulæ id congruit et prodest; post autem ad alia convertuntur, nec ubera semper ob consuetudinem appetunt. Post autem, cum infantiam exuerint, alia adolescentuli, συμalia jam ætate provectiore sequuntur studia, et sine molestia simul cum ætate consuetudinem mutant. Quemadmodum igitur qui in materno ventre nutritur fetus, si vocis usum haberet aliquem, dum in ipso ortu e visceribus expellitur, conquereretur, seque gravia pati clamaret, quod a jucunda distraheretur vivendi consuetudine, id quod etiam facit, dum simul ac primum respirat in hanc vitam ingressus, lacrymas fundit, et quodam modo indignatur, et dolet, quod a solita vita discesserit: sic mihi videntur facere, qui mœrent in istius vitæ commutatione, dum instar torum, qui in utero sunt, volunt semper in angustis ac tetris ipsius in materia demersæ vitæ locis versa ri. Posteaquam enim mortis tanquam partus dolores quasi obstetricem acciverint, ut in alteram vitam homines educantur, ipsi quidem, cum ad illam lucem processerint, et purum illum spiritum hauserint, experimento cognoscunt, quantum illa vita ab ista differat. At illi, qui in humida putridaque istius vitæ fœditate relinquuntur, ut plane fetus quidam in utero, non autem homines, dolent vicem illius, qui prior ex istis, quæ nos ambiunt, angustiis egreditur, tanquam ab aliquo bono discedat, nescientes ei, ad similitudinem infantis, qui per partum in lucem hanc editur, oculos aperiri, oculos, inquam, animi, quibus veritatem rerum intuetur; aurium sensum patelieri, quo exaudit arcana verba, quæ non licet, ut ait 8 Apostolus, lotuini loquit; os pateneri, quo purum, a materiaque alienum haurit spiritum, per quem ad verba cœlestia, verumque sermonein. edendum confirmatur, cum sanctorum canentium, et choros celebrantium numero admistus fuerit divinum item gustandi sensum tribui, quo, ut in Psalmis proditum est, percipit, bonum esse Dominum: odoratum præterea talem dari, quo Christi fruatur suavitate: canique tangendi vim, qua veritatem animus apprehendit, et Verbum ipsum contrectat, ut Joannes testatur. Quod si hac, et alia ejusmodi post mortis partum hominibus * II Cor. xii, 4. ' Psal. cxvii, 2, 3. 1 Joan. 1, 1.

reposita sunt, quid sibi vult luctus, et mceror, et squalor? Respondeant hic nobis qui rerum nataram explorant, utrum melius putent, in bono dijudicando corporeis sensibus decipi, an oculis animi veritatem ipsam aspicere. Hic enim, ni bonum ipsum animus discernat, alieno judicio cogitur inservire. Etenim cum perfectam ipsius vim corpus recens compactum, ac pueriliter agens capere nequeat, perfecta autem sensuum actio simul cum infante nascatur, fit ut in judicando bono sensus animum prævertant, et, quod sensibus bonum apparuerit, animo quoque videatur. Itaque propter institutam consuetudinem animus inconsiderate ut bonum amplectitur ið, quod sensus colore, et succo, et aliis ejusmodi Illecebris bonum dimetiens testimonio suo comprobarit. Quibus post discessum a corpore sublatis, necesse est, ut animus id vere bonum exislimet, quod proprium ipsi et natura conjunctum est. Neque enim amplius pulchra coloris specie illicietur obtutus, ademptis jam oculis: nec aliud quidquam eorum, quæ sensum demulcent, eligetur, omnibus corporeis sensibus ablatis, reHictaque sola mentis actione materiæ et corporis experte, divinam pulchritudinem comprehendente, sine ullo impedimento natura proprium bonum percipiet, quod nec color est, nec figura, nec intervallum, nec quantitas, sed omnem conjecturæ similitudinem superat. Cur igitur, inquiet aliquis praesentis vitæ miseria dolens, factum est corpus, aut cur nobis datum, siquidem, ut ostendit oratio tua, vita ab illo sejuncta præstantior est? Huic respondebimus, non parvum ex illo lucrum accedere, si quis omnem naturæ ordinem consideret. Beata quidem est illa angelorum vita, quæ nullo eget corporis pondere. Attamen neque hac, quatenus ad illam dirigitur, est imperfecta. Est enim præsens vita tanquam via quædam nos ducens ad id quod speramus. Ut in arboribus videmus in quibus cum fructus a flore principium ducat, per ipsum florem eo progreditur, ut fructus fiat, licet flos non sit fructus. Et ipsæ segetes, quæ ex seminibus proveniunt, non statim spicam ostentant, sed herba primum enascitur, deinde mus herba corrupta consurgit, tum in summa τροspica granum perficitur. Quæ cum frunt, necessarium hunc ordinem, et seriem non accusat agricola, nec ait, Quorsum flos ante fructum? aut cur herba nascitur prius, quam ipsum granum, cum et flos defluat, et herba inaniter exarescat, humanoque victui nihil prosit? Novit enim, qui mirabile naturæ artificium intuetur, aliter fieri non posse, ut ex seminibus plantisque fructus gignatur, nisi ad ejus perfectionem artificioso hoc ordine natura viam muniat. Neque enim, quoniam herba, quæ prius emittitur, inutilis est, eaque non vescimur, idcirco id quod fit est inane ac supervacuum. Nam qui indiget cibo, nihil aliud nisi utilitatem considerat suam; naturæ LINILI

vero unum illud propositum est, ut instituto or dine fructum ad absolutionem perducat. Ita multiplex primum e jacto semine radix emittitur, qua ex humore nutrimentum attrahatur. Tum herba pullulat, quæ radicem operit, ne ab aere detrimentum accipiat; ac licet ipsa fructus non sit, viam tamen præbet quodammodo, et affert auxilium quo fructus perficiatur. Etenim cum insitam semini vim sic expurgat natura, herbam tanquam fructus excrementum projiciens, tum ea radicem protegit defenditque ab aeris injuriis, quæ vel ex frigore, vel ex calore proveniunt. At cum radi cibus in imo firmius munitum est semen, neglecta deinceps herba, quod radix non egeat amplius defensione, tota vis ad culmum extollendum ac perficiendum incumbit Natura enim artificiosa quadam sapientia sublimem fabricam machinatur, qua germen directum mutuis in circuitu distinguitur tunicis: in quibus principio culmus humidus, ac tener indolescat necesse est, et, quo tutior sit, geniculis per medium tanquam vinculis muniatur ubi autem ad congruentem altitudinem ascendit, ila frugem emittit, ut extrema tunica ex se spicam edat, quæ aristarum multitudine tanquam capillorum vallo distincta frugeni tegit, et imis aristarum receptaculis innutritur. Cum igitur non indignetur agricola nec ob stirpium fibras, nec propter herbam, nec propter spicarum aristas, quæ quidem onia proveniunt ex semine, sed in his singulis usum quemdam perspicit necessarium, quo natura artificiose progrediens, et abjiciens quæ sunt inutilia, frugem perfcit et absolvit; ne tibi quidem iniquo ferendum est animo, quod natura nostra necessarias persequens vias ad proprium finem perveniat. Sed ut in exemplo seminum cernis, debes existimare, quod præsens est, ad utile et necessarium aliquid omnino referri ac dirigi, neque illud esse cujus gratia geniti sumus. Neque enim fetum creator noster formavit, ut in matris utero permaneremus; neque inde nos educit, ut in infantia, aut iis, quæ deinceps subsequuntur alatibus, natura semper aliam post aliam induente, et formam corporis commutante, degeremus; neque ut corpus ipsum accedente morte dissolveretur, sed ut per hæc et alia ejusmodi, quæ sunt tanquam partes illius viæ, per quam incedimus, ad statum nostrum pristinum, hoc est, ad similitudinem Dei perveniamus. Ac quemadmodum ad perficiendum spicam ex naturæ instituto herbam ostendimus esse necessariam; nec tamen propter ipsam herbam, nec propter tunicas, aut aristas, aut cuimum instituitur agricultura, sed propter frugem victui accommodatam, ad cujus perfectionem natura per illa progreditur: sic exspectatus hujus vitæ finis est beatitudo. Quæ vero nunc corpori eveniunt, ut mors, senectus, juventus, infantia, formatio fetus in utero, ut herbæ, et aristæ, et culmi, sunt veluti viz, per quas ad perfectionem speratam contendimus. Quam tibi ipse proη

ponens, si sapis, nec propter hæc indignaberis, nec ullo modo sic animo afficieris, ut vel ab hac vita decedens angaris, vel sponte mortem præripias. Jam illud, licet a proposito nostro alienum esse videatur, fortasse non erit inutile ut adjungamus, nempe naturam assidue in mortem incumbere, vitæque tempore antecedenti mortem prorsus instare atque inhærere. Etenim cum vita præteriens semper ad futurum contendat, neç ad præteritum unquam revertatur, quid aliud est, quam mors, id, quod vitalem actionem usque subsequitur? Quare cum in tempore, quod ante fuxit, desinat motus omnis et actio vitalis, mortisque proprium sit, res ad interitum, nihilumque redigere; quod quidem semper actioni præteritæ omnino contingit, non mentitur, qui huic vitæ mortem dicit esse conjunctam. Hoc autem res ipsa verum esse confirmat, quandoquidem, quod ad subjeclam materiam pertinet, homo non est idem hodie, qui heri ſuit. Aliquid enim ex eo momentis singulis moritur, et fetet, et corrumpitur, et abjicitur cum tetrum natura fetorem ex corpore, tanquam ſunus ex aliqua domo, efferat, et quod vitalem facultatem jam exuit, terræ tradat. Quamobrem, ut Paulus ait, quotidie môrimur” quippe qui non iidem semper manemus in ipso corτῷ 71 Cor. xv, PATROL. GR. XLVI. poris domicilio, sed accessione decessioneque continua alii ex alio reddimur, et in novum assidue corpus immutamur. Quid igitur cum morte nos ut hospites peregrinosque gerimus, cum demonstratum sit, vitam hanc quam in carne degimus, nihil aliud esse, nisi perpetuam mortis commentationem ac studium? Quid? ipse somnus atque vigilia, quid aliud sunt, nisi mortis vitæque complexus atque conjunctio? cum et vlormientes tanquam exstinctos sensus nos deserat, et excitatos vigilia speratæ resurrectionis admoneat? Verum digressioue hac ad alia consideranda nos adducente, quod proposuimus nondum explicavimus. Quare ad propositum revertamur, ostendamusque ne corporis quidem naturam inutilem esse ad spem bonorum, quæ a nobis exspectantur. Etenim si tales mansissemus, quales initio fuimus procreati, Del similitudine in nobis elucente, pellicea tunica neutiquam indiguissemus. Divina enim quæ principio in nobis cernebatur nota, non in qualicunque figura colorisve proprietate consistebat, sed quibus insignibus Dei pulchritudo conspicitur, iisdem homo decoratus per beatitudinem ægri. tudinis et corruptionis expertem exemplaris gratiam exprimebat. Sed posteaquam a vitæ nostræ inimico dolis deceptus ad bestiarum rationique contrariam vitam amplectendam voluntate sua

propensior evasit, inconsideratius fortasse rem μεταexpendentibus videretur utile, ut a malo discederemus inviti, coactique ad bonum revertemur. At Lumana naturæ effectori inutile visum est atque iniquum, ut ob eam dispositionem natura maximi boni jacturam faceret. Nam cum Deo similis, beatusque ea re esset homo, quod libera prædilus erat voluntate (juris enim esse sui, et nullius subjectum imperio, divinæ est beatitudinis proprium), si necessitate illum, et vi ad aliquid impulisset, ea spoliasset ipsum dignitate. Qui enim sponte motuque voluntario naturam suam ad aliquid eorum, quæ non conveniunt, converterunt, si per vim ab iis, quæ sibi ipsi delegerunt, desistere cogantur, bonum illis adimitur, quod habebant prius: caque res est privatio divini honoris. Lic berum enim voluntatis arbitrium est honor divino æqualis. Quamobrem ut simul et humanæ naturae relinqueretur dignitas libere voluntatis, et ipsum auferretur malum, hanc divina sapientia rationem excogitavit, ut in iis hominem esse sineret, quæ sibi ipse elegisset, quo gustatis malis, quæ concupiverat, experiendoque discens, quæ quibus commutasset, ea cupiditate rursum incenderetur, ut vitiorum perturbationumque, quæ rationi inimica sunt, onere deposite, et vel in præsenti vita precibus sapientiæque studio purgatus, vel post obitum per expurgantis ignis fornacem expiatus, ad pristinam vellet redire felicitatem. Ut enim si quis medica facultatis, et eorum qua valetudini vel prosint vel obsint, peritissimus, adolescentulo quidem consuleret salutaria, sed ei tamen propter ætatis prudentiæque imbecillitatem consilio suo persuadere non posset, quominus a fructu, aut herba aliqua perniciosa temperaret, is cum omne remediorum genus in promptu haberet, permitteret filio, ut re noxia vesceretur, quo morbi molestia aut dolore aliquo affectum, reque ipsa paterui consilii utilitatem agnoscentem, valetudinisque cupidiorem medicamentis suis in pristinum reduceret statum, unde propter stultam cibi pestiferi cupiditatem excidisset: sic humanæ naturæ dulcissimus atque optimus pater, quæ salutaria, quæve perniciosa essent homini, plane noverat itaque illum admonuit, ne perniciosa contingeret. Verum cum rei deterioris cupiditate victus esset, medicamentis non indiguit, quibus eum ad pristinam sanitatem revocaret. Etenim cum corporcam istam voluptatem animi lætitiæ prætulisset, visus est quodammodo Deus permittere, hominem eo impetu ferri, propter tunicam illam pelliceam, quam ob ejus propensionem ad malum induit illum, qua quidem tunica naturae ratione vacantis proprietates homini admistæ sunt. Sapientia enim illa quæ per contraria, quod melius est, disponit, naturæ ratione præditæ bestiarum indumentum confecit. Nam tunica illa pellicea secum ferens omnes proprietates, quas ex bestiarum natura continet, ncinpe voluptatem, iracundiam, gutturis

trisque vitia, et alia ejusdem generis, hominis proposito præbet occasionem, ut, ad utrum velit, sese convertat, cum virtutis et vitii materia sit, in quibus, dum hic vivit, pro arbitratu suo versatur. Si neglecto, quod bestiarum est, urbanius vivendi genus complectetur, ratione vincens, quod rationi contrarium est, præsenti hac vita vitium sibi admistum expiabit. Sin quo perturbationum impetus ducet, inclinabit, bestiarumque pellen) ad vitia ministram et adjutricem adhibebit, aliud ei deinde ineundum erit consilium, ut ad bonum perveniat cum e corpore egressus, cognita, quæ inter virtutem et vitium differentia est, non poterit divinitatis particeps fieri, nisi maculas animo immistas purgatorius ignis abstulerit. His de causis corporis usus nobis est necessarius. Eo namque et liberum nobis adest arbitrium, et reditus non intercluditur, sed ordine et versu volentes ad bonum provehimur, aliis quidem jam inde ab eo tempore, quo vivunt hic spiritalem, et a vitiis ac perturbationibus alienam vitam instituentibus, quales intelligimus patriarchas et prophetas exstitisse, et qui una cum ipsis, et post ipsos per virtutem et sapientiæ studium ad perfectionem reverterunt, discipulos, et apostolos, et martyres dico, et quicunque corporeo in materique demerso honestum, et cum virtute conjunctum vivendi genus anteposuerunt: qui licet numero pauciores fuerint, quam illi, qui ad deteriora deflexerunt, exemplo tamen ac testimonio suo virtutem in carne coli compararique posse testantur; aliis autem post banc vitam purgatorio igne materiæ labes et propensionem ad malum abstergentibus, et ad gratiam initio natura concessam voluntaria bonorum cupiditate redeuntibus. Alienorum enim cupiditas in natura perpetuo non inhaeret. Quoniam quod natura non est proprium, quodque nullam principio cum ipso societatem habebat, unicuique satietatem et fastidium affert, solumque id, quod illi cognatum ac simile est, optandum ipsi semper anandumque relinquitur. Quod si vitio depravatæ voluntatis aliquo modo degeneravit, tunc inest illi cupiditas rerum externarum, quibus fruendis non ipsa natura, sed naturæ affectio delectatur: qua quidem affectione depulsa, rerum etiam externarum cupiditas dit; et quod illi suum ac proprium est, rursum amabile manet el expetendum: id autem est purum et a materia corporeque sejunctum, quod si quis præstantissimæ rerum omnium divinitatis proprium dicat, non errabit. Quemadmodum enim corporis oculis, si acutior aliqua distillatio nero vos, videndi spiritum subministrantes, perturbaverit, amicæ sunt tenebræ, propter similitudinem, quam obtusi jam atque hebetes cum illis habent at si curatione aliqua conficiatur, ac deleatur id, quod nervis illis officiebat, lucem oculi rursum ut propriam sibique congruentem amant, quæ pupillæ puræ, et per se videnti commiscetur: eodem modo, posteaquam inimici fraude vitium instar

cujusdam distillationis defluxit in oculos animi, vitam tenebricosam ut sibi propter ægritudinem convenientem adamarunt. Quisquis enim male agit, odit lucem, ut vox divina testatur. Malo autem consumpto, et rursus ad nihilum redacto, natura eo depulso, quod animi oculos hebetabat, cum voluptate lucem iterum intuetur. Ex his igitur quæ dicta sunt, patet, carnis naturam iniquo animo prosequi, stultum esse. Neque enim ab illa pendet malorum causa. Nam si sic esset, eamdem baberet in omnes vim, qui corpoream sortiti sunt vitam. Verum cum ii, quos commemoravimus, sic ex virtute vixerint, ut cum in carne essent, nullis tamen se vitiis obstringerent, perspicuum est corpus non esse vitiorum causam, sed propriam cujusque voluntatem, quæ se vitiis contaminat. Corpus enim naturæ suæ convenienter movetur, ad eaque, quibus statum suum tuetur atque conservat, impulsu proprio fertur et trahitur. Exempli gratia, cibo potioneque indiget, ut, quod deperditur vitium, instauretur itaque cibum potionemque appetit. Rursus natura corporis, quæ mortalis est, procreationis serie fit immortalis idcirco conveniens illi procreandi appetitus insitus est. Ad hæc cum idoneo pilorum præsidio corpora nostra munita non sint, vestimentis extrinsecus admotis indigemus; cumque caloris, et frigoris, et imbrium vim perferre nequeamus, domos et tecta nobis construimus. Qui prudenter necessitatem considerat, ejus habita ratione, hæc et alia ejusmodi sine sollicitudine comparat, appetitionique terminum constituit, usum necessarium: domum igitur, vestimentum, conjugium cibumque naturæ suppeditat, ut rebus necessariis sustentetur. Qui vero voluptatum est servus, per necessarios usus vitiis aditum aperit, alimentique loco delicias quærit; pro vestimento sectatur elegantiam ornamentorum; pro ædium usu colit amplissima magnificentissimaque palatia; pro legitima liberorum susceptione, legibus contrarias atque nefarias libidines aucupatur. Quibus de causis latis portis ingressa est in hominum vitam avaritia, mollities, et olium, et superbia, et ostentatio multiplesque luxuria. Hæc et horum similia vitia, ut stolones, aut rami quidam inutiles, praeter vitæ usus necessarios provenerunt, dum necessitatis terminos transilit appetitus, hominesque non curant honestis studiis dilatari. Quid enim alendo corpori prosunt argentea vasa, auro gemmisque tanquam floribus distincta atque exornata? Quem usum afferunt vestes aureis purpureisque flis conteste, et varia elaboratæ pictura, qua et prolia, et venationes, et aliæ res ejusmodi in tunicis et indumentis ab artificibus describuntur? Quæ quidem luxuria semper avaritiam comitem habet. Nam ut vires sibi ad hæc parent, rerum cupita Joan. 111, 30.

rum materiam avaritia subministrat: cadenque Eccl. xx1, 17. avaritia infidelitati aditum patefacit: est enim, ut ait Solomon, dolium pertusum, quod qui conantur implere, frustra laborant, et vacuum sen per inveniunt. Corpus ergo non affert imalorum causas, sed ipsa voluntas, quæ necessarium usum ad absurdas et inutiles cupiditates detorquet. Nemo igitur temere et inconsiderate nostrum accuset corpus, quo postea per regenerationem in slatumn diviniorem commutato animus decorabitur, cum ab inutilibus illud et supervacaneis sordibus et incommodis mors expurgaverit, ut vita futura perfruatur. Nam quæ illi nunc congruentia sunt, iis non utetur in altera vita, ad cujus fruenda bona fiet apta accommodataque corporis nostri constitutio. Non alienum autem erit, ut quod dicimus notæ pervulgatæque rei cujuspiam exemplo declaremus. Arti ærariæ utilis est ferri infecți illabo⚫ ratique massa, dum ea pro incude faber utitur. At cum opus est ferro ad opus aliquod subtilius et magis elaboratum conficiendum, tunc igne diligenter expurgantur masse illius terreæ atque inutiles faces, quas, qui artis ejus periti sunt, scoriam appellant. Atque ita quod olim erat incus rudisve ferri massa, subtiliter elaboratum lorica fit, aut aliquod aliud opus egregium el expolitum, supervacaneis in fornace excoctis abjectisque sordibus, quæ tamen in ipsa incude aut massa consideratæ supervacuæ non putabantur. Confert enim aliquid ad ferri molem etiam scoria in massa permista. Perspicuum hoc nobis est exemplum: accommodemus nunc praesentem considerationem ad eam quæ in exemplo conspicitur intelligentiam: quidnam igitur istud est? hoc nimirum. Multas nunc habet natura corporis sordes, ac veluti scoriam, quamdam præsenti vitæ non inutilem illam quidem aliquo modo, sed tamen alienam prorsus ab ea felicitate, quam exspectamus. Quemadmodum igitur in fornace ignis aufert et absumit quidquid in ferro est inutile, sic in ipsa morte corpus ab omni re supervacanea atque inutili per mortalitatis solutionem liberatur. Quæ autem sint ea, a quibus corpus in posterum expurgabitur, quæ nisi hic adessent, præsens hac vita damnum faceret, licet cuivis studiose consideranti facile intelligere: tamen quo planius etiam constet, ut a proposito exemplo non recedamus, breviter a nobis etiam recensebuntur. Massa igitur sit appetitio, quæ naturaliter est omnibus insita, scoria autem, et fæces, ea, ad quæ nunc impetu ducitur et trahitur appetitio, nempe voluptates, divitia, gloria, principatus, iracundia, tumor, arrogantia, et id genus alia, a quibus omnibus nos expiatos mors ac plane liberos reddit. His enim exuta vacuaque appetitio ad id quod solum expetendum, optandum, amandumque est, vim transfert suam, non exstinguens penitus insitos

S. GREGORI NYSSENI ad hac impetus a natura, sed eos convertens ad illa bona perfruenda, quæ a materia sejuncta sunt. Nam illic viget veræ pulchritudinis amor, qui nunquam exstinguitur. Illic laudabilis adest sapientiæ divitiarum cupiditas, et præclarum ac bonum gloriæ studium, quod in Dei regni societate consumitur, honestumque divinarum epularum desiderium, quæ degustatæ nullam unquam afferunt satietatem. Quamobrem qui novit totius orbis auctorem et opificem Deum opportuno tempore corporis molem ac massam in arma bonæ voluntati suæ grata acceptaque confaturum, et loricam justitia, ut inquit Apostolus 1º, gladiumque spiritus, et gaJeam spei, atque omnem divinam armaturam perſecturum, diligit corpus suum ex præscripto legis, quam tulit Apostolus, nemo, inquiens, proprium corpus odit ". Purum igitur ac mundum corpus oportet diligere, non autem sordidam ejus scoriam, quæ repudiatur et abjicitur. Verum est enim, quod continet divina Scriptura 's, nos, si terrestris domus nostra hujus tabernaculi destruatur, tunc ipsam inventuros ædificationem a Deo factam, domum non manu constructam, æternam in cœlis dignam quæ Dei sit domicilium in spiritu. Ac domus quidem illius non manufactæ figuram, et formam, et exemplum mihi nemo describat ad similitudinem earum, quibus proprietate distinguimur. Etenim cum divinis oraculis non solum prædictum sit nobis, nos in vitam esse revocandos, et resurrecturos, verum etiam promittatur in ipsa divina Scriptura per ipsam resurrectionem, immutari atque renovari nos oportere, omnino necesse est, ut, in quid immutandi sumus, ideo prorsus ignoremus, quod nullum eorum quæ speramus, exemplum in hac vita simile contuemur. Nunc enim, quæ crassa et solida sunt, natura deorsum feruntur. Tunc autem sic immutabuntur, ut sursum tendant. Nos enim, ut scriptum est, posteaquam natura per resurrectionem in omnibus in vitam revocatis fuerit commutata: Rapiemur in nubibus obviam Domino in aera atque ita semper cum Domino erimus ¹. Si igitur qui immutantur, corporis pondus non re tinent, sed diviniorem in statum translati simul cum natura incorporea in sublimi versantur; plane consentaneum est, ut color, figura, circumscriptio, et reliquæ corporis proprietates aliqua ratione divinitus commutentur. Idcirco tametsi videmus non esse necessarium, ut in iis, qui resurrectione immutabuntur, ulla ejusmodi appareat differentia, qualem propter eorum, qui succedunt, ordinem, necessario natura nunc habet, non tamen possumus explicare quales futuri sint in illa commutatione. Unum quidem fore omnium genus, unumque Christi corpus futuros omnes, atque unam omnibus formam imprimendam, divina in cunctis imagine æqualiter elucente, non ambigimus. Idque, quod talium proprietatum loco in naturæ immu1$ * Ephes. vi, 13 sqq. Ephes. v, 12 II Cor. v, 13 | Thess, IV, 16.

tatione sumus habituri, praestantius esse dicimus, quam ut ulla cogitatione conjicere valeamus. Ac ne tali in re nostra plane rudis oratio deprehenda tur, dicimus, maris et feminæ differentiam nullum naturæ usum præbituram; nisi quamdam veluti filiorum susceptionis similitudinem promissa illa a Deo bonorum copia dignam intelligamus, ut ejusmodi partui gignendi vis naturalis inserviat, qualem sentiebat Isaias, cum diceret: Ex timore tuo, Domine, concepimus, et parturivimus, et peperimus, spiritumque salutis tuæ fecimus in terra". Nam si bonus est partus hujusmodi, salutisque causa est procreatio filiorum, ut ait Apostolus 15, nullus unquam illic gignendi salutis spiritum finem faciet, qui tali partu sibi copiam bonorum semel pepererit. Sin aliquis eamdem formam nobis reviviscentibus futuram dicat, ego, nec ut ejus sententiæ subscribam, facile adduci queam, nec utrum res aliter habeat, cogitare. Multa enim absurda illius, qui ita sentit, opinionem consequuntur, cum non eadem semper in eodem homine species formaque maneat, sed pro ætatum affectionumque varietate assidue commutetur. Etenim qui nunc est adolescens, infans puerque fuit, mox erit vir, deinde ad vitæ medium terminum veniet, post illum transibit, ſietque jam ætate provectus et senex. Et qui horum in aliquo sunt ætatis gradu, non sunt inter se similes, sed alius regio morbo squalidus est, alius aqua intercute inflatus, alius confectus tabe, alius prava carnis redundantia corpulentus, alius bilis, alius sanguinis, alius pituitæ nimia laborat copia: qui quidem omnes, ut tales reviviscant, et iisdem cum morbis mareant, minime putandum est; cum onnia tunc in meliorem divinioremque statum immutatione sint convertenda, nec facile rursum est explicare, qualis futura sit præclara illa forma, qua decorabimur, cum spe nobis proposita sint ea bona, quæ nec oculis, nec auribus, nec cogitatione sumus comprehendere. Quod si quis formam, qua dignosci valeamus, in certa morum qualitate diceret sitam collocatamque fore, is non prorsus forsitan aberraret. Ut quemadmodum nunc quadam elementorum in nobis mutatione differentes in unoquoque notas impressas cernimus, prout alicujus eorum majore minoreve copia, propria cujusque forma colorque fingitur: ita quæ tunc propriam singulorum formam exprimant, non elementa futura sint, sed vitiorum aut virtutum quædam inter se hoc aut illo modo commisto: qua expressa uniuscujusque species apparebit. Cujus rei simile quid dam propemodum hic etiam contigit, cum ipse vultus intimam animi affectionem indicat, ut hunc inœrore vinci, illum efferri iracundia, alium flagrare cupiditate, aut contra hunc natura lætum, illum minime iracundum, alium insigni quadam modestia præditum, facile cognoscamus. ** Isa. XVI, 18. 15 | Tim. 11, 15.

Quemadmodum igitur in hac vita animi affectio est veluti forma quædam in vultu, atque oculis expressa, qua, quo modo se intus habeat homo, declaratur sic mihi videtur, cum natura hominis diviniorem adepta silstatum,ex moribus quisque suis elingi, nec aliud esse, aliud videri, sed qualis est, talis omnino cognosci, ut qui castus, qui justus, qui mansuetus, qui purus, qui benignus, qui pius, atque inter hos qui bonis omnibus, aut qui uno tantum aut pluribus ornatus, quique in uno quidem inferior sit, in alio autem superior constet. Ex bis enim similibusque magis minusve praestantibus proprietatibus, quæ in ipsis conspicuæ sunt, variæ singulorum differentiæ distinguuntur, donec novissima tandem, ut Paulus ait 16, inimica morte destructa, maloque cunctis e rebus penitus exture bato atque deleto, una in omnibus divina pulchritudo fulgebit, ad cujus exemplar initio formati sumus. Hæc autem est lux, puritas, immortalitas vita et veritas, et alia ejusdem generis. Neque enim dedecet, diei lucisque filios et esse et videri. Lucis autem, et puritatis, et immortalitatis nulla mutatio differentiave it. eodem genere reperietur, sed una gratia in omnibus elucebit, cum filii lucis effecti fulgebunt ut sol, quemadmodum voce sua verissima Dominus ipse denuntiat 1: cumque ex divina promissione perfecti erunt, idemque sentient, una eademque in omnibus gratia sic effulgente, ut proximo quisque suo lætitiam impertiatur. Ex quo fet, ut aliorum alii pulchritudinem contuentes, mutuis inter se gaudiis vicissim afficiantur, nulla mali, aut vitii, aut turpitudinis macula decus illud in deformem speciem commutante. Hæc nobis mens nostra pro decedentibus ex hac vita, voces eorum nobis, ut fieri potest, indicans, disseruit. Nos autem Pauli verbis utentes, consilium nostrum ad eos qui in squalore luctuque versantur concludemus Nolo vos ignorare, fratres, de dormientibus, ne contristemini, sicut et cateri, qui spem non habent 18. Si quid ergo studio dignum de iis qui dormierunt, didicimus, degenerem istum servilemque marorem amplius ne suscipiamus; aut si lugen dum est, laudabilem illum complectamur luctum, qui cum virtute conjunctus est. Ut enim voluptas pecudibus convenit rationique adversatur, alia pura est, et a materiæ sordibus remota; sic id, quod voluptati contrarium est, in vitium virtutemque dividitur. Est igitur lugendi genus unum, quod beatum vocatur, et in excolenda parandaque virtute non abjicitur, quod quidem ab insana ista servilique maestitia longe diversum est. In hac enim quicunque versatur, in posterum pœnitebit, quippe qui e constantiæ gradu depulsus se a perturbatione superari permiserit. At beatus ille luctus minime repudiandam pudendamve tristitiam præbet iis, qui per illum ex virtute vitam suam instituunt. 16 1 Cor. xv, 26. 17 Matth. x111, 43. 18 ] Thess. iv, 12.

Dolet enim ex animo, vereque luget is qui illa bona consideral, a quibus excidimus, dum mortalem istam ac sordidam vitam comparat cum immortalı illa beatitudine, qua potiebatur antequam potestate ad bonum abuteretur, quantoque magis in hac vita ejusmodi luctum intendit, tanto celerius ad optatan bonorum possessionem aspirat. Nam qui boni jacturam animadvertit, ad illud recuperandum ardentiore studio concitatur. Proinde, cum salutare lugendi genus, ut ostendimus, inveniatur, animadvertite, qui ad mororem et luctum estis propensiores, nos non interdicere, quo minus mcreatis et lacrymetis, sed vobis consulere, ut pro malo damnatoque luctu bonum et laudabilem complectamini. Itaque nolite mundi luctum tristitiamque suscipere, quæ, ut inquit Apostolus ', mortis causam affert, sed eam mostitiam sumite, quæ Deo placet, cujus finis est animi salus. Etenim inanes temereque effusæ pro defunctis lacrymæ fortasse causa damnationis erunt illi, qui re abutitur bona. Nam si tristem hanc animi affectionem idcirco p 19 11 Cor. 20 Luc. XVI, 1, sqq. nobis inservit is qui cuncta sapienter egit, ut a malo, quod nos invasit, expiaret, et ad ea bona, quæ speramus, fruenda perduceret: forte qui frustra atque inaniter lacrymas fundunt, vocabuntur in crimen apud dominum suum, ut malus ille villicus, qui, ut in Evangelio legimus 3, divitias sibi creditas inutiliter dissipaverat. Quæcunque enim ad bonos usus referri possunt, divitiæ sunt in thesauris coelestibus enumeratæ. Nolo igitur ignorare vos, fratres, quæ de iis qui dormierunt, didicimus, et si quid præterea Spiritus sanctus perfectioribus patefacit, ne tristitia mæroreque amiciamini, ut cæteri qui spem non habent. Soli enim, qui a fide alieni sunt, præsentis vitæ finibus vivendi spem terminant et circumscribunt, ideoque mortem deplorandam putant, quod ea, quæ nos credimus, non sperant. Nos autem, qui magno locupletique resurrectionis a mortuis sponsori vadique credimus, ipsi rerum omnium procreatarum Domino, qui ob id mortuus est et resurrexit, ut re ipsa resurrectionis rationem confirmaret et comprobaret, certam atque exploratam bonoruin spem habeamus, qua præsente luctus in eorum obitu, qui ex bac vita decedunt, nullum habebit locum. Deus autem noster, Dominus Jesus Christus, qui aflictos atque humiles consolatur, consoletur animos vestros, et misericordia benignitateque sua vos ad se diligendum inflammet atque corroboret, quoniam ipsi est gloria in secula sæculorum. Amen.

EJUSDEM S. GREGORII ADHORTATIO AD PŒNITENTIAM. Est Asterii Amaseni, quem vide tom. XL, col. 351. EJUSDEM IN PRINCIPIUM JEJUNIORUM. Eliam ad Asterium pertinet. Vide ibid., col. 370. ¡EJUSDEM IN PRIMOS APOSTOLÒS PETRUM ET PAULUM. Ilanc sermonem sub nomine Gregorii Nysseni edidit Gretserus Ingolstadii, 1620, in-8 (Opera omnis, 350); sed est Marimi Planude. Cf. Fabricium initio tomi I hujus editionis.

EJUSDEM S. GREGORII EPISCOPI NYSSENI IN SUAM ORDINATIONEM. Fr. Ducco interprete. Ad nos etiam spiritualis instruendi convivii sors et officium devolutum est, tametsi idonei polius simus, ut alienorum participes fiamus bonorum, quam ut ipsi nostra largiamur. Equidem omni ope conatuque contendi, ut ab ejusmodi pendendis tributis propter meam in dicendo penuriam immunis essem, prout etiam fert lex quæpiam conviviorum. Sic enim accepi homines, qui lauta et magnifica victus ratione utuntur, cum communibus compransoribus omnibus in orbem convivia instruxerunt, si quis ex numero convivarum sit angustioris fortunæ, solitos eum a communi symbola conferenda immunem mensæ socium non repudiare. Ita quoque optabam ipse ditiorum epulis tanquam mensarum assecla adhiberi. Quando autem eximius et opulentus hic convivii dominus ne nobis quidem vult parcere, sed et ministrare nos jubet: sic agam cum illo, Amice, commoda mihi aliquot ex panibus tuis so, panes autem appello, quod precibus fertur auxilium. Quid enim attinet aures vestras, quæ spiritualibus istis favis sese oblectarunt, jejuna egenaque excipere oratione? Ac fortasse melius se habeat, si quemadmodum in gymnicis certaminibus illorum est stadium, qui viribus corporis in illis valent, cæteri vero decertantium fiunt spectatores ita in hoc spirituale stadium illi soli, qui virtute sanctorum ac robore pollent, adversus athletas prodeant: si quis autem sit ex iis, quoruni unus ego sum, cui cani sint crines, fractæ autem ob ætatem vires, tremula etiam et nonnihil claudicans oratio, huic permittatur, ut se athletarum contentionibus spectandis oblectet. Ne igitur longius vobis, fratres, sermonis exordium protrahamus, cum mirificis eorum qui ante nos dixerunt orationibus operam dederitis. Jam saturati estis, jam divites facti estis; a rebus quippe dulcibus satietas gigni80 Luc. x1, 5.

IN SUAM ORDINATIONEM tur: quibus nimirum vos abunde præcedens tractaΟὗτος enutrivit. Itaque jam nihil aliud fortasse agetur, quam ut satietas satietati adjiciatur, ac veluti post aureos sermones memoriam vestram plumbeis numismatibus oneremus; nisi forte, quoniam sæpe nonnihil ad conciliandam pulchritudinem confert etiam materia deterior admista meliori, cujus rei demonstratio non longe peti potest. Vides hanc concamerationem, quæ capitibus nostris imminet? quam pulchra sit adspectu, quam affabre factis sculpturis aurum intersplendeat? Hæc cum tota videatur aurea, circulis quibusdam multorum angulorum cæruleis picta distinguitur. Quodnam igitur fuit consilium artificis, dum cæruleum colorem adjecit? ut efficeret, opinor, dum colores variantur, ut aurum alteri collatum illustrius effulgeret. Si ergo color cæruleus immistus auro efficit ut multo pulchrior ejus splendor emicet, non incommodum, opinor, fuerit, si jam pronuntiatorum sermonum fulgori nostrorum color hic niger appingatur. Adhuc proœmiis garruli vos detinemus, sed audite. Magnum illum Moysem audio, quo tempore Exod. xxx+, sqq. Act. bernaculum Israelitis erigebat, ac Bezeleelem illum, qui divino Spiritu partam sapientiam architectonicæ non ab alio edoctus sed a se habebat, communi quadam æmulatione divites simul ac pauperes provocari voluisse, dum divitum quidem aurum et purpuram, lapidesque pretiosos seligerent, egenc rum vero ligna pellesque ac pilos caprarum non rejicerent. Enimvero haud importuna fuerit aut a proposito aliena fortassis historiæ hujus commemoratio: libet enim quod mibi in mentem venit, in medium proferre. Spiritu divino Bezeleel ex imperito sapiens est factus: ita enim narrat historia". Audiat ergo qui Spiritui sancto bellum indixit; is qui Spiritum sanctum dixit divinum, cujus ingressus et quasi vestigium sapientiæ gratiam in anima designat, num Spiritus dignitatem seu deitatem divini appellatione traducit? num suadet, ut aliquid exiguum aut humile de ipso concipiamus? Quid, quæso, ex rebus creatis hoc nomine significari solet? num acquisitam et ascititiam esse putat Spiritui divinitatem? num duplicitatem aliquam aut compositionem simplici et incomposito attribuit? Fortasse non licet ejusmodi opinionibus fidem adhibere. Atqui plane confitetur Spiritum, qui divinus est, natura talem dici ac prædicari. Vides ut tibi veritas ultro reveletur? plures enim divinas naturas Christiana nescit religio, quandoquidem ita omnino necesse esset plures quoque deos confingere. Non enim fieri potest, ut multos intelliga mus deos, nisi hæc deorum multitudo per diversitatem secundum naturam enuntietur. Si ergo una ab omnibus natura divina esse creditur, Spiritus porro sanctus natura divinus, quid oratione dividis quod natura conjunctum est? Verum quis illam mihi sermonis virtutem concedet, cujus finis salus exstitit auditorum? Unam emisit Hierosolymitanis vocem Petrus, et tot hominum millia nuda sermonis sagena ab illo piscatore sunt capta "1. Tam multi vero tantique a doctoribus in nos impenduntur sermones: quæ vero ex iis qui salvantur facta est

accessio? Quod deficit deficit, ait quispiam ex pro phetis se, quod moritur moritur: quod aberravit, non revertitur; solutum est vinculum charitatis, abrepta est pax ex thesauris nostris. rem calamitosam! cogit enim me mali ac doloris magnitudo ingemiscere; nostra erat olim possessio charitas; paterna nostra hæc hæreditas, quam per discipulos suos nobis Dominus thesaurizaverat dicens, Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem *ª: istam autem hæreditatem ii quidem, qui deinde secuti sunt, successores filii a patribus ordine excipientes usque ad patres nostros conservarunt. At hæc prodiga generatio illam minime custodivit. Quomodo e manibus nostris elapsæ hæ institutionis divitiæ pereunt? nos charitatis indigi sumus, et alii bonis nostris luxuriant et gloriantur. Zelavi super iniquos sic ait Psalmista ". Ego vero nonnihil quasi per parodiam inflectens dictum illud ita legam, Zelavi super iniquos, zelavi pacem peccatorum videns. Illi inter se junguntur, et nos ab invicem separamur. Illi quasi testudine facta coeunt inter se, at nos testudinem nostram cuneumque dissipamus. Furto surreptam possessionem nostram animarum prædo ad hostes veritatis delatam projecit, non ut beneficio eos afficeret, nemo sic arbitretur: non enim potest afficere beneficio inventor malorum: verum, ut eos in malarum rerum concordia deteriores efficeret. 65 1 Cor. 111, se Luc. xv, 11 sqq. Sed quid mihi de iis qui foris sunt judicare? ut inquit ille. At ego qui possim alienationem fratrum sine lacrymis ferre? quomodo paterna substantia derelicta junior hic frater discessit? alter ille in Evangelio descriptus, licet canitie corporis animi juvenilitatem occultet, quomodo fugitivus a fide in longinquam regionem secessit? quomodo abit et ipse paternis bonis in duas dimidias partes divisis, qui dum sublimia dogmata ad humiles et suillas opiniones dejecit, cum meretricibus hæreticis suas divitias dissipavit *? Meretrix enim est haresis, quæ voluptatibus quasi præstigiis attrahit. Quod si quando in seipsum, ut ille, reversus fuerit si quando rursus ad paternorum ciborum cupiditatem exarserit, si ad divitem mensam recurrerit, in qua multus supersubstantialis est panis, qui Domini mercenarios alit; mercenarii quippe sunt Dei omnes isti qui ob spem repromissionis in vinea Dei operantur: qualis ad eum fiet non unius parentis, sed tam multorum patrum concursus, qui obviam illi prodibunt, qui amplectentur, qui osculis illum excipient? Prolata est stola fidei prima, quam trecentæ octodecim animæ præclara textrina Ecclesiæ contexuerunt. Unde annulus in manu expressum fidei sigillum habens, choreæ, vitulus, symphonia, cætera omnia quæ in Evangelio commemorantur, excepta fratris invidia. Verumenimvero quid frustra nobis ipsis somnia fingimus? Obdurata sunt corda fratrum, et contraria ratione sunt affecti; communes patres objiciunt, et acceptam ab illis hæreditatem non admittunt; communem sibi vindicant nobilitatem, et a nostra cognatione alienantur; ss Zachar. xi, 9. * Psal, ɩxxxm, 2. * Joan. x1, 34.

IN SUAM ORDINATIONEM. hostibus nostris se opponunt, et hostili animo in nos affecti sunt: tanquam confinium inter nos et hostes facti, et utraque sunt et neutrum; neque rectum sermonem confitentur, et hæretici appellari recusant. O rem inauditam! et veritati simul et mendacio pariter bellum indixerunt, tanquam arbor quæpiam radicibus carens huc et illuc levi momento contrariis impulsibus inclinati. Joannem Evangelistam audivi hujusmodi homines ænigmatica oratione in apocryphis alloquentem: cum oporteret exacte fervere quidem omnino spiritu, frigere autem peccato. Utinam enim esses, inquit, frigidus aut calidus! quod vero neutrum est horum, sed utrumque attingit, nauseam excitat, et ad vomitum est idoneum. Quid igitur causæ est, cur olim quiden temporibus discipulorum ad Ecclesiam plurimna multitudo a Domino aggregaretur, jam vero longæ et ornatæ doctorum conciones sine ullo effectu prætervolent? Fortasse dicet quispiam, quod tum apostolos miracula ex operibus adjuvarent, et illa divina dona orationi fidem conciliarent. Ego vero magnum afferre ad persuasionem momentum vim operum non diffiteor. Verum quid, quæso, de iis quæ nunc ge runtur arbitrandum est? nonne paria fidei vides miracula? conservorum enim nostrorum præclara facinora nostra reputo, qui eodem in virtute curationum spiritu nobiscum ducuntur. Hujus orationis veritati testimonium dicunt viri ab exteris et longinquis regionibus advecti, patris nostri Abraham cives ex Mesopotamia profecti, qui et ipsi de terra et cognatione sua, atque adeo ex toto mundo egressi, oculis ad coelum conversis, et extra humanam quodammodo peregrinantes naturam, extra omnem perturbationum aleam constituti, tantum ex hac vita delibant, quantum necesse est; potiori vero sui parte cum incorporeis virtutibus in excelsis versantur, senili specie, atque aspectu venerando, canitie splendentes, et obsignata silentio tenentes ora, qui decertare verbis nesciunt, neque disquirere aut disceptare didicerunt, tantamque adversus spiritus obtinent potestatem, ut miracula sola voluntate perficiant, et dæmonia abscedant non syllogismorum artificio, sed fidei potentia, non in eas redacti angustias, ut nihil contradicant, sed in tene bras exteriores abacti. Sic novit syllogismos texere Christianus ea sunt fidei nostræ præclara facinora. Cur ergo non credimus, si abundat gratia sanitatum, si exuberat doctrina verbi? Hæc autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult ss: cur non fit eorum qui salventur accessio? Neque vero in mentem veniat cuiquam exiguam præsentem gratiam existimare. Video comantem vitem, pampinis et sarmentis silvescentem, ac racemis exuberantem, agrum spicis luxuriantern, densam segctein, amplum manipulum, multam sementem. Quid ergo est quod me male 87 Apoc. 11, 15. 50 1 Cor. x11, 11.

DE DEITATE FIL! ET SPIRITUS SANCTI. fluento, et admotis labris sitim sedat, linguam frigerat, cupiditatem exsatiat, et gratias agit ei, qui tale donum largitus est? Imitare igitur tu quoque sitientem dic esse dictum, sicut et dictum est a Domino, Beati qui sitiunt " et cum didiceris qualia quantaque bona e Spiritu sancto velut ex fonte manent, fac quod jubet Propheta, Aperi os luum, et attrahe spiritum: dilata os tuum, cl imple ", cum donorum habeas potestatem: visne intelligere quanta cx Spiritus sancti fonte bona profluant? Immortalitas animæ, æternitas vitæ, regnum coelorum, laetitia sempiterna, gaudium nullo fine conclusum. Verumenimvero dum præsentia contemplor, exiguam ejus quod deest duco jacturam. Referta mihi bonis est domus; pleni sunt auro Arabiæ thesauri: quamprimum autem venient ex Ægypto legati, et prævenient manus ipsorum Deo, ac regna terræ triumphlem nobiscum hymn. num concinent ei, qui omnes ad suum regnum inviLat. Cui gloria et potestas in sæcula. Amen. Matth. *ª Psal. cxviii, 131. 68 Psal. LXXX, In hoc sermone Gregorius summum animi dolorem de Christianorum discordia testatus, potissimum refutat eos, qui Spiritus sancti divinitatem negabant et Personarum divinarum æqualitatem non admittebant. Oratio hæc de ipsius ordinatione nullum omnino verbum continet: unde potius inscriptio ejusden, quam olim adhibuit S. Joannes Damasce mus, approbanda videtur. Ex antiquo hoc titulo conjicere licet, eam probabiliter habitam fuisse in concilio Constantinopolitano a. 381, postquam ipse centrum unitatis constitutus fuerat. Cf. Tillemont 1. c. art. 3. et 16 (p. 566 et 606), cum nota 4 (p. 733-34); Ceillier 1. c. § 9, n. 6, 7 (p. 250, 251); D. Papebroch. in Actis SS. I. c. n. 34, 35. Nec quod Tillemont (l. c.) aliique eum secuti contra hanc temporis notam opponunt, Gregorium scilicet a. 381 nondum adeo provecta elate fuisse, ut canos gestaret (quod tamen de se ipse testatur initio istius Orationis), ullam habet vim, cum idem S. doctor lib. i Contra Funomium (edit. 1615, 11, p. 65) pariter de senili canitie sua loquatur, quem Lamnen certissime a. 381 jam scripserat. (S. llier. De Script. eccl. c. 198.) FESSLER, Instit. Patr.,I, 613, EJUSDEM ORATIO DE deitate filii et SPIRITUS SANCTI Cui inserta est laudatio constantis fidei justi Patriarchæ Abrahami. Laurentio Sifano interprete. PATROL, GR. XLV Quale quiddam in forentibus pralis accidere solet iis qui earum rerum spectandarum studio tenentur, quorum oculus propter pulchritudinis decus æquale non in uno aliquo flore, qui in conspectu sit, defigitur, sed dum nullo non potiri volunt, in omnes cupiditate fusi, id quod in eo nego18

quænam oratio explicet humana? tio summum est saepenumero non assequuntur tale quiddam etiam animo meo pratum Scripturæ spectantis usu venit. Sententiarum enim pulchriLudinis varietas ad omnia pariter animum attrahens, efficit ut cupiditas ejus, dum in pari decore præditis haud facile quod potius sequatur reperire potest, inconstans sit, et ab aliis ad alia properet atque festinet. Ecce enim quomodo per prophetiam magni Davidis flores·enitent? qualis vero floš divinus Apostolus, paradisi culturæ pulchritudinem ostendens, ac multam odoris Christi redolens suavitatem? Nam Evangelicorum pulchritudinem pratorum Verum mihi baud alienum esse videtur, in tempore proverbialis illius mentionem facere laudationis, et apem imitari: quam dicit Scriptura viribus quidem infirmam esse' (nunquam enim visa est totum colligere florem, et super dorsum ad alvearia portare), sed tenuem illum'qui in medio floris quasi lanugini adhæret, alis excussum pulverem curvatis suscipiens cruribus, per illa scitum illud efficit opus senis pedum curvaturis numero pares in directum excitans angulos, ac per medium levitate alarum, quasi quibusdam uncturis, tenues illos in modum membranæ parietum ordines expoliens. Quod si futurum est ut nostra quoque oratio et regibus et privatis hominibus, ut inquit Solomon, ad sanita tem coniurat. precibus et votis eam gratiam nobis pariter conciliemus et ego et vos. Lucrtim enim commune est, imo major pars ejus vestra est quandoquidem accipere aliquid boni plus affert lueri, quam aliquid præbere. Vetat Evangelium in utres veteres vinum novum infundere: forsitan ad hæc tempora spectat sermonis tecti involucrum. Nam vinum recens expressum, propter eum qui maturaliter exsistit in co liquoris fervorem, flatu plenum est, naturali motu limosas ab. sese per spumam exhalans atque rejiciens sordes. Hoc autem nihil aliud est, ut mea quidem fert opinio, nisi ea quæ de Spiritu sancto traditur doctrina, quemadmodum dicit Apostolus, Spiritu ferventes, quam putres perfluentesque utres ac præ incredulitate inveterati non continent, sed doctrinæ majestate rumpuntur. Idcirco si qua sublimis eis er doctrina ingenerata fuerit sententia, scinduntur circa amplitudinem doctrina: ac cum ipsi quidem per rupturam inutiles redduntur, tum efficiunt ut in vanum ac frustra effluat gratia Spiritus sancti. In animum enim malitiosum sapientia mon ingredietur, quemadmodum inquit Scriptura Imo agite, permittite mihi pauperum consuetudinem imitari: nam et illi solent, cum aliquis eos opipara mensa fuerit dignatus, remoto pudore de epulis sibi appositis etiam in posterum diem cibos providere. Proinde ego quoque ex hesterna magnificentia exiguis quibusdam depromptis reliquiis, illinc pro viribus meis conficiam orationem, pleraque eorum, quæ hodie proposita sunt, perfectioribus 1 Eccli. st, 5. • Matth. x, 17. * Rom. xil, * Sap. 1, 4. KAHWAHI AUTHTIHITIN TU ALTECHNINII JIHL

DE DEITATE FILII ET SPIRITUS SANCTI. convivis reservans. Quæ sunt igitur hesternt epuli Filius subjectus: quod si lavacrum commodum esse dixeris, ille ex non entibus Filium esse censet. Nescio quo nomine hoc malum oporteat appellare, phrenesin an furorem, aut aliquod ejusmodi malum quod in populo grassetur, quod efficiat mentis perversionem. reliquiæ, quas conviva non comederunt neque concoxerunt? Historia actorum apostolicorum, quæ nobis narrabat ut Athenis hospes Paulus sese gereret, quemadmodum populo illius urbis insano simulacrorum cultui dedito,et sacrificiorum nidoribus addicto, Spiritus sanctus in beato Paulo concitaretur, tanquam flumen quoddam inundans in animo Apostoli coangustatus, et inter indignos non inveniens locum erumpendi. Quapropter cum Stoicis et Epicureis conflictatur, et in colle Martio stans, ex illorum institutis occasione sumpta, ad Dei agnitionem eos adducere conatur: nam pro orationis prooemio sumit altare quoddam, ejusque titulum et inscriptionem. Quorsum igitur illius me mini lectionis? Quoniam nunc quoque sunt, qui, sicuti Athenienses illi, nulli alii rei vacant, nisi ut dicant et audiant aliquid novi, qui vel heri vel paulo ante ab sellulariis, plebeiis et servilibus opificiis prodierunt, subitarii atque tumultuarii quidam theologicarum sententiarum auctores, forsitan famuli quidam et verberones a servilibus ministeriis profugi, magnifice nobis de rebus incomprehensibilibus philosophantur. Prorsus haud ignoratis ad quos oratio spectet. Omnia namque loca urbis talibus repleta sunt, angiporta, bivia, fora, platea: vesti mentorum institores, mensis argentariis præfecti, qui esculenta nobis vendunt. Si quem eorum dc obolis interroges, ille tibi de geniti et non geniti natura philosophatur; quod si de pretio et æstimatione panis scisciteris, Pater major est, inquit, et Quapropter Apostoli historiam ad hos dico pertinere; nam quæ de Atheniensibus narrat Scriptura, hæc nunc in his licet videre: imo vero si oportet vera dicere, horum peccatum minore quam illorum error, venia dignum est, atque his minus quam illis ignosci debet. Quanquam enim illi, quod eorum animi oculos tanquam lippitudo quædam simulacrorum cultus error invaserat, recta facie sua piam de rebus quibusque veritatem videre non poterant; tamen rationum quasi quadam attrectatione tantumm intellexerunt, quod numen divinum penitus comprehendi non possit, nec quale eam ratio esse putat natura talis supera divina majestas sit. Quamobrem verum Deum cognosci non posse fatentes, ara atque titulo honorant quem ignorant: nam mentem illorum eum, qui revera Deus est, spectasse, Apostolus testatur, dum illum Deum eis annuntiabat, quem pie se colere per honorem altaris existimabant. Qui igitur memoratis non gravius peccant, qui nunc stultitiam suam produnt? qui non concedunt supra captum suum esse numen divinum, sed ita Deum sese cognoscere gloriantur, ut ipse sese cognoscit? qui possit aliquis digne talem miserorum nentis cæcitatem deplorare? qui tanta luce universum terrarum orbem in vita nostra per rectam

fidem collustrat,te, soli ad splendorem, quod attinet veritatis agnitionem, cæcutiunt? an ignoratis quam lucem in vita nostra dicam abundare? Numerate mihi regia luminaria, quæ evangelicis luminaribus numero paria universum propemodum complexa mundum in pace atque pictate illustrant: quando fa ´ctor rerum universarum Deus primum illud mundi originis opus mirificum imitatur, qui non solum magnum luminare constituit in principatu rerum quæ videntur, verum etiam ei simul conjunxit luminare quoque minus, quod a paternis radiis accepto lumine una collucet. Et ejusmodi nobis in communi propositis commodis, quasi a dæmonibus accepta plaga in furorem acti, impudenter adversus veritatem sententiarum sese opponunt? quemadmodum Stoici et Epicurei illi, cuni quibus Paulus apud Athenienses confictatur. Ae ne putetis per calumniam decurrere orationem,ipsas sententias memoratorum consideremus. Materiale numen divinum esse Stoici suspicantur, creatum etiam hi unigenitum Filium esse fingunt; prorsus autem scitis quanta creato cum materiali cognatio sit. Item Epicurei opinantur nullam superam potestatem præesse nec constitutioni nec administrationi rerum, sed omnia temere casuque fortuito ferri, nulla providentia res pervadente: el, ut concisius ac brevius errorem eorum indicemus, ad id est, negationem numinis divini eorun speetant opiniones. Videamus igitur an non sint imitatores Epicureorum, qui Filium (Dei) ignonimia aficiunt? Ac nemo orationi ex adverso opponat Epicurus neque Patrem novit, neque deitatem ejus confitetur; et quomodo æque impii suut hi atque illi, qui Patris deitatem non negant nec rejiciunt? Paululum enim moratus atque cunctatus, reperies Anomæum alterum quoque esse Epicurum. Sic aulem rem consideremus. Splendoren gloriæ Chri stumesse dixit Apostolus, et expressam imaginem substantia ", et potentiam Dei, et sapientiam ', et quaecunque sunt lalia, quorum unumquodque tanquam in conjunctionibus quibusdam necessariis fullo modo per sese solum ac separatim intelligitur, sed utraque conjunctim et unum cum altero comprefenditur. Splendor enim prorsus alicujus rei splendor est, item effigies et imago alicujus rei prorsus effgies est. Quemadmodum igitur ex lumine splendor exsistere non possit non exstante causa collustrante ita splendorem edens natura per sese nisi simul intelligatur splendor, intelligi non possit. Similiter item eſfigies quoque et imago substantiam ostendit, et substantia per imaginem cognoscitur: ita Dei quoque potentia absque Deo esse non potest, ac Deus absque potentia intelligi naturaliter non potest. Qui igitur unum aliquod eorum, quæ per banc copulationem significantur, esse negat, una cum potentia prorsus etiam id quod reliquum est tollit. Atqui dicunt impic tatis propugnatores Filium aliquando non fuisse. Ergo si Filius non erat, omnino neque Pater crat; si non * Hebr. 1, 3. 1 Cor. 1, 24.

DE DEITATE FILII ET SPIRITUS SANCTI. erat splendor, neque id quod splendorem edit, erat; si non erat effigies et imago, omnino neque substantia erat; si non erat potentia, non erat sapientia: quod si hæc non erant sine quibus Deus non est, is qui est super omnia, Deus qui erat? per hæc enim efficitur Deum non esse. Non enim cogitari potest nec gloria sine splendore, nec substantia sine effigie, nec sine sapientia sapiens, nec absque potentia potens, nec absque Filio Pater. Annon per modo dicta demonstratum est, eunì qui Filium neque Filius glorificatur, nec Pater esse creditur, negat, simul etiam negare Patrem? ubi autem Deitas prorsus reprobatur: reprobare vero deitatein nullius alterius atque Epicuri est. Ergo Epicurei nobis esse demonstrati sunt fraudis doctores, qui per contumeliam, qua Filius afficitur, praestantiam Patri largiuntur, ac dicunt hunc quidem majorem, iļum vero minorem esse hunc quidem mittere, illum vero mitti: atque etiam dicta quædam ex Scriptura hac de re proferentes, stulte prætendunt, et aiunt Dominum ipsum teri se missum esse a Patre. Et quod missum dem esse intelligis, eum autem qui misit cum illo esse non audisti? Qui misit me, inquit, mecum est; et non per ea dicta edoctus es quod et titur et non separatur? Nam mittitur quidem proδιὰ pler humanitatem, non separatur autem propter naturæ individuitatem. Aiunt item rursus Filium. unigenitum confessum esse quod ipso major sit Pater, dum dicit, Pater meus major me est Igitur excutiamus, fratres, nunquid mentiatur qui dixit, Ego in Patre sum, et Pater in me est³. Si major Filio Pater est, qui capitur et locum habet id quod majus est in minore? si minor Patre Filius est, qui completur id quod majus est a minore? Nan et major coarctatur prorsus in minore, et minor ex Lendi ad exsuperantiam et exaggerationem non potest adeo ut necesse sit deesse quidem in Patre Filium, redundare autem in Filio Patrem. Ad mentitur qui dixit, Ego sum in Patre (cum teret dicere, si quidem minor est, Ego sum in parte Patris ), et Pater in me est: verius enim erat dicere (si quidem major est Pater), pars quædam Patris est in me. Quod si totus Pater in toto Filio est, et totus Filius in toto Patre, ubi id quod plus, et ubi id quod minus est? Et quid opus est muita dicere, cum una voce omnem eorum circumscri bere oporteat verborum petulantiam atque garruτὸ litatem? qui cum esset in forma Dei, non existiἴσον mavit rapinam esse quod Deo par esset Dic mihi eum audisti id quod par est, id quod impar est intellexisti? O novam doctrinam, quæ per id quod par est, id quod impar est interpretatur. Sed sitan consentaneum est etiam aliquem discendi cupidum harum rerum requirere rationem, qui fiat ut et Pater Filio major, et Filius Patri æquaτῶν lis et par sit? Videntur enim hæc inter sese nullo modo convenire. Igitur omissa decertatione cum vulgo adversariorum, de rebus propositis disseram Phillpp. 11, 6. 7 Joan. viii, 29. p 8 Joan. xiv, 28. ibid. 10.

vobis more paterno. Non omnes Evangelii voces, quæcunque res a Domino gestas (nos) docent, ejusdem arbitror esse conditionis, neque ab eadem proferri dignitate; nam aliæ quidem altitudinem Filii Dei divinitatis cum verborum majestate declarant aliæ vero sese dimittunt et accommodant ad humilitatem humanæ naturæ. Nam ubi Dominus quidem dicit: Ego præcipio tibi 11; et, Volo, mundus esto 's; et, Paler in me est, et ego sum in Pa tre 18 ; et, Qui vidit me, vidit Patrem 14 ; et, Ego et Pater unum sumus 15; et, Nemo Filium novit nisi Pater 16; et, Omnia nea tua sunt, et tua mea 17; et, Glorificatus sum in eis 's, et quæcunque sunt ejus. modi, indicant eam potentiam, quæ supra omnein est et naturam et potestatem. Sed cum ad infirmitatem nostræ naturæ sermonem inclinat, illa pronuntiat: Pertristis est anima mea; si fieri potest, transeat calix iste ¹: Filius non potest a sese facere quidquam 30. Mandatum accepi quid dicam et quid loquar”. Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, et ad Deum meum et ad Deum vestrum ss. h his pone etiam lacrymas super Lazaro profusas, et lassitudinem ex itinere contractam, et cibi appeditionem, et aquæ petitionem, et cursum ad πcum, et quod Dominus ignorabat arborem illam fructu carere, et in navigio somnum. Hæc enim omnia et quaecunque sunt talia non ejus, quod erat in principio, Verbi Dei dignitatem, sed ejus qui nostræ imbecillitatem declarant accommodationem atque demissionem. Dictum est igitur: Qui misit me, major me est 38. G Igitur videamus a quo hæc oratio proferatur. Quomodo missus est? An' forma Dei praeditus, an forma servi accepta? In plena deitate manens, an cum seipsum in forma servili exinanivisset? Penitus enim perspicuum esse arbitror, divinam potentiam atque naturam, cum ubique sit ac per omnia pertineat atque pervadat, et res universas amplexa sit, mitti haud recte dici; non enim extra eam aliquid vacuum et inane est, quo, cun prius ibi non esset, postea quam missa fuerit accedat sed cum conservatrice vi sua res universas coerceat atque contineat, non habet quo transeat, cum ipsa sit rerum universitatis plenitudo. Descensus igitur Filii Dei ad nostram humilitatem sese in forma servi humiliaverat, ad naturæ et infirmitatem, qui voluntate Patris accidit, missio dicitur. Nam ab immortali natura ad nostram vitam migratio non de loco ad locum notum Domini significat, sed ab altitudine` gloriæ ad humilitatem carnis indicat descensum. Descendit igitur et apparuit non nudum Verbum, sed caro factum: non Dei forina per sese, sed in forma servi apparens. Hic igitur est qui dixit se non posse facere quidquam at seipso, videlicet, in quantum caro factus est; nam non posse, imbecillitatis est. Ut enim Juci tenebræ, et vitæ mors, ita potentiæ opponitur infirmitas: atqui Christus Dei potentia atque Dei 11 Marc. 13, 24. 17 Joan. xvii, 10. 14 ibid. 9. 18 Joan. x, 30. 16 Matth. x1, 20 Joan. V, ss Joan. x1, 49. 19 Marc. 1, 41. 18 Joan. 10. 18 ibid. 10. 19 Matth. xxvi, 38, 39. ss Joan. 28. ss Joan. XS,

DE DEITATE FILII ET SPIRITUS SANCTI. sapientia est: ergo potentia prorsus potentia non caret. Nam si potentia imbecilla est, quid est id quod potens sit? Cum igitur Verbum dicit se non posse, perspicuum est non deitati unigeniti Filii impotentiam attribuere: sed imbecillitatem nostræ naturæ impotentem esse testari. Infirma autein caro est, quemadmodum scriptum est: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma. Ergo per utraque vera dicit divina Scriptura, dum et majoritatem confitetur, et æqualitatem non negat. Nam ubi Verbum humanam spectat naturam, eum qui non videtur majorem eo dicit esse qui per carnem videbatur: sed ubi mentem ad divinitatem ducit, cessat hæc majoris et minoris ex adverso opposita comparatio, atque pro his unitas prædicatur, Ego et Pater unum sumus, at ea quæ per ipæqualitatem variant, unum esse non possunt. Utrum oratio nostra respondendo vobis satisfecit, hæreticam inæqualitatem a pietatis sententiis certis segregans atque secernens? an, quemadmodum in judicio requiritis per plures testes confirmari orationem? Igitur permittite mihi ut commemoratione cujusdam rei gestæ, quæ in historia vetere continetur, libere ad arbitrium meum nonnihil extendam et amplificem orationis brevitatem, forsitan autem nobis narratio non erit a proposito aliena. Audite apostolicam lectionem, Abrahami historiam paucis exponentem, dum dicit: Abrahamo pollicitus Deus, quoniam per neminem majorem polerat (: jurare, per seipsum jurat dicens 38 quæ dixit. Quoniam igitur verisimile est incognita plerisque esse ea quæ continet historia, paucis vobis, quoad ejus potero, exponam. Deus jubet Abrahamum patria sua, cognatis atque propinquis relictis, alibi quærere sedes; et erat ille patriarcha in terra aliena durans in fide promissionis. Constantia fidei viri adversus Deum probatur per diuturnam prorogationem earum rerum, quas sperabat; promissio autem erat, Abrahamum patrem et auctorem forc gentis. Multum temporis intercesserat, et jan ad senectutem ætate ejus inclinata, naturæ id quodl par est accidebat, atque adhuc spes prorogabatur sicuti consentaneum ac verisimile est in senili ætate, vires ad procreandum liberos tum ipsius, tum θηas Matth. xxνι, 15 Hebr. VI, conjugis ejus erant exstinctæ. Atque id amoto pudore historia significat, dum dicit desiisse Saræ fieri muliebria per quæ conceptio fit ac corpus quidem; consumpta juvenili ætate naturæ parebat ac senectute incurvabatur, sed erga Deum spes quasi senectutis expers in eis vigebat. Inter ea nascitur eis Isaac, ut ipse partus non naturæ opus, sed effectus divinæ potentiæ videretur. Dono Dei admodum læti erant, ut par est: cani corum per filium rursus quasi refloruerant, largiter lactis scaturigines ad usum decrepitæ affluebant: quæ senio confecta erat, lacte abundantem mammam filio admovebat. Lætabatur et exsultabat miraculo

S. GREGORII NYSSEN quod acciderat praeter naturam, dicens: Quis di xisset Abrahamo Saram filium lactare"? Deinde infans grandis evadebat, et ad adolescentulorum tendebat ætatem, ac jam puer erat in flore ætatis, in summo pulchritudinis vigore, jucundum parentibus spectaculum pulchritudine proficiens, ad summum progrediens ætatis vigorem, una cum corporis pulchritudine virtutes augens. Quomodo propter eum affectos fuisse parentes verisimile sit, vos rem cogitationibus subjectam intra vosipsi perpendite atque judicate: ut afficiatur pater ludentem videns filium, et palæstræ, litteris, disciplinis, jucundissimis æqualium cœtibus operam dantem? Interea exploratur atque periculum fit, utrum dilectioni erga Deum patriarcha plus tribueret, an propensioni erga naturam. Horresco dum expono tentationis vehementiam atque peri, culi atrocitatem. Deus rursus colloquitur cum illo, ac nominatim appellat eumdem; atque ille baud cunctanter dicto audiens est vocanti, ex iis quæ jam consecutus erat, secundi doni additamentum prorsus exspectans. Sed jubetur, quid? Accipe mihi, inquit, filium tuum "7. Nondum fortasse cor patris oratio percutit: plane enim ejusmodi quid suspicatur, nimirum quod nuptiis filium copulare jussurus esset et matrimonium accelerare, ut eventum sortiretur benedictio super semine faela. Sed videamus quid adjiciatur orationi: Accipe mihi, inquit, filium tuum istum dilectum, istum anigenitum. Vide stimulos orationis, quemadmodum pungat viscera patris. Ut eliciat flammam naturæ; ut excitet incendium amoris, et filium dilectum et unigenitum vocans; ut per ejusmodi nomina effervesceret erga eum amoris vis. Et ubi accepero, quid faciam? Offer mihi, inquit. An sacerdotem constituere jubes, quem offerre præcepisti? Non sacerdotem, sed hostiam et victimam, quæ per sacrificium igni tota absumatur. Offer mihi, inquit, in sacrificium holocausti in monte, quemcunque tibi monstravero. Quomodo affecti estis narrationem audientes, quicunque patres estis el amoris erga liberos affectionem ab natura acceptam habetis? Nostis plane ut accipiant aures paternæ unigeniti filii mactationem. Quis non obstupuisset et attonitus fuisset ad hane vocem? ἐδιQuis aures non avertisset? Quis in jusso accipien. do potius emortuus non esset, quam in cor admitteret orationem? An non merito ac jure cum eo expostulasset, ipsam naturam pro se patronam opponens, ac dixisset, Cur hac, Domine, jubes? idcircone patrem fecisti, ut filii percussorem redderes? idcircone me hujus doni dulcedinem gustare fecisti, ut mundo fabulam me efficeres? Meis ¡psius manibus filium trucidabo, et cognatum sanguinem tibi libabo? Et tu hæc jubes, et talibus victimis delectaris? Interficiam filium a quo me sepultum iri speravi? Ejusmodine ei construam thaiamum? Talemne ei lætitiam nuptiarum præpa * Gen. xxi, 7. 37 Gen. xx11, 2 sqq.

DE DEITATE FILII ET SPIRITUS SANCTI. rabo? Et ejus nomine accendam non taedam nuτι ptialem, sed rogum sepu!cralem? Ergo super bis etiam coronabor? Itane ero pater gentium, cui neque filii unius esse patrem concessum sit? quid ejusmodi quippe Abraham dixit aut cogitavit? Nihil minus. Sed ubi quo præceptum spectaret animadvertit, Dei respiciens dilectionem, statim natura oblitus est, et tanquam terrenum pondus vitiosos naturæ excutiens et exuens affectus, totum Deo sese permisit, et id quod jubebatur exsequi parabat ac ne cum uxore quidem hac de re communicavit, recte sane sibique utiliter faciens, qui feminam non idoneam judicaret, quam in consilium adhiberet. Nam nec Adamo utile atque conducibile fuit, quod consilium Evæ secutus est. Quamobrem ne quid Sara muliebrium atque ternorum affectuum impulsione committeret, et sinceræ adversus Deum dilectionis Abrahami mentiam infringeret, conjugem suam studio fefelσατο lit, ut ea quod agebatur ignoraret. Nam si quid tale agi Sarra rescivisset, quam multa verisimile est eam vel facturam, vel apud illum conquestuνος· ram ac deploraturam fuisse? Quam vero miseraμετὰ bilibus affectibus circumfusa filio atque ulnis impliμοι oita fuisset, si eum violenter trahi ad necem advertisset? Quibus item usa verbis esset? ce naturæ, o vir, ne prava de te narrandi mundo 8 præbeas occasionem: unicus hic mihi partus est, unicus in pariendo Isaac, in ulnís solus: hic mihi partus et primus et postremus. Quem post hunc in mensa conspiciemus? Quis me dulei illa voce appellabit? Quis matrem nominabit? Quis colet atque curabit senectutem? Quis mortuam obvolvet ad sepulturam? Quis corpori addet sepulcrum? Vides florem juvenis, quem si quis in inimico deret, pulchritudinis omnino misereretur. Hic longarum precum fructus, hic ramus est succesμήτε sionis, hæ generis sunt reliquiæ, hic baculus est senectutis. Si in hunc gladium fers, hanc mihi miseræ veniam da, in me primum utere gladio, et tunc fac quod videtur in hoc communis amborum tumulus esto, communis contegat corpora pulvis, communis titulus utriusque cladem prodat, ne videat oculus Sarræ nec Abrahamum filium suum interficere, nec Isaacum filium manibus paternis trucidari. His prorsus et ejusmodi verbis Sarra adversus Abrahamum usa fuisset, si quidem quod agebatur præsensisset. Sed ne quid ren quam agebat impediret, cum asinum lignis onerasset, et servos aliquot assumpsisset, totus divinæ voluntati deditus erat: deinde relictis servis, ne quod illi servili suæ conditioni conveniens sordidum consilium caperent, prohibituri filii immolationem, solum filium secum ducit, qui jam ætate satis firmus erat ad opera graviora subeunda. Ab asina enim onere in filium translato, illum humeris subire onus lignorum jussit. Rursus patris viscera filii vulnerat vox: alia hæc est tentatio nihilo mitior priore. Appellat patrem Isaac dulci hac voce et ait, Paler. At ille non suffocatur lacryinis', ut qui cogitaret fore ut paulo post talem non amplius vocem audiret, neque orationi ingemiscit, nec lamentabile ac

flebile verbum ullum profert, sed sedato, constanti atque tranquillo animo cum filii vocem accipit, tum suam invicem reddit. Ait enim ad eum, Fili, quid est? Hic mihi considera intelligentiam simul et prudentem juvenis moderationem, quo pacto cum se negligi a patre putaret, ejus rei absque ulla animi offensione lum commonefacit, neque dementiam patri neque oblivionem exprobrans, sed simulando sese velle scire quid agerctur, negligentis sui atque despicientiæ commonefaciens. Ecce enim, inquit, ligna, ignis, gladius, sed viclima ubi est? At ille sive animum addere filio volens, sive tanquam vates id quod futurum erat spondens, Deus, inquit, fli, providebit sibi ovem in holocaustum. Et super his etiam nunc tentatio atque exploratio animi patriarchae prorogabatur. Pervenit tandem ad locum sibi præmonstratum, ædificat Deo altare, filius juxta patrem ligna ponebat, parabatur rogus, ac nondum opus prohibetur ne quis pusillanimnis dicat, si hucusque tentationen consistere ac permanere contigisset, non sui similem in studio sacrificandi Abrahamum permansurum fuisse, si discrimini magis appropinquasset. Post hæc pater filium tangit, nec rei gerendæ natura adversatur: tradit sese patri filius tractandum, quemadmodum ille vellet. Utrom illorum duorum plus admirer? hunc qui propter dilectionem erga Deum filio manus injecit, an illum qui patri usque ad mortein parebat et obediebat? Certant inter sese, hic quidem super naturam sese tollens, ille vero morte gravius et atrocius esse ducens adversari atque resistere patri. Deinde prius vinculis filium pater constringit. Sepeninero miserabilis hujus rei imaginem in pictora vidi, nec absque lacrymis spectaculum præterii, adeo perspicue atque evidenter ars pingendi ocnlis rem gestam subjecit. Procumbit Isaac ante patrem propter ipsum altare fexis genibus nixus, et manus retrorsum habens adductas: ille vero post genuum curvaturam pedibus insistens, et sinistra manu capillum ejus ad sese adducens, inclinato capite intuetur vultum miserabiliter ad fpsum oculos attollentis, ne dexteram armatam gladio dirigit ad cædem faciendam, ac jam gladii mucro corpus tangebat, et tuine demum divinitus ad eum editur vox quae rem agendam prohiberet, vox autem ejusmodi quædam erat. Vix enim quemadmodum pullum quemdam equinum contumacem et indomitum frenisque et habenis minus obtemperantem, ac de reclo itinere declinantem, multisque gyris et anfractibus ex transverso· exsultantem rursus in viam rectam reduximus orationem. Hoc enim nobis proposiium erat ut ostenderemus Apostolum orationi testimonium perhibere, nempe Patrem Filio majorem non esse. Hic enim Scriptura cum angelum orationi Dei præposuisset, subjicit vocem: Vocavit enim eum angelus Domini et dixit Propterea quod fecisti verbum hoc, et non pepercisti

DE DEITATE FILII ET SPIRITUS SANCTI. filio tuo dilecto, per me juravi, facturum me esse omnia hæc, quæ etiam in orationis promissione coguosci possunt. Quis igitur est qui cum Abrahamo collocutus est? Nunquid Pater? At nequaquam dixeris.alicujus angelum esse Patrem. Ergo Filius unigenitus is erat, de quo propheta dicit, Vocatur nomen ejus magni consilii Angelus ". Hoc autem Paulus, qui arcanis sacris in paradiso initiatus et institutus est, prorsus haud ignorat, nempe ab unigenito filio jurejurando confirmatam hanc factam esse promissionem. Dicit autem Paulus, Abrahamo pollicitus Deus (id est, Deus Verbum), quan. doquidem per neminem majorem poterat jurare, juravit per semetipsum ". Qui igitur isti dicunt Patrem Filio majorem esse, cum Paulus neget eum habere (aliquid) majus? Sed redeamus rursus ad evangelicum illud vinum novum, ut et ipsi per doctrinam spiritus accepto fervore, idonea vasa atque receptacula talis vini fiamus, neque ipsi rumpentes, neque reconditam et abditam in nobis gratiam effundentes. Audivi scriptorem Psalmorum de præsentibus, opinor, malis vaticinantem ac prædicentem; dicit enim de peccatoribus his verbis: Abalienati sunt ab utero peccatores, et aberraverunt a ventre. Uterum opinor eorum qui secundum Deum nascuntur, Ecclesiam dici. Hæc enim in utero suo gestans eos qui ad perfectionem in ea perveniunt, in lucem per fidem producit. Sed peccatores quemadmo dum fetus abortivi ab utero abalienati sunt, et a vero atque germano ventre aberraverunt: non Spiritus sanctus non appelletur Deus (ut ipsorum s flebr. vi, 13. 30 Psal. Lvit, 4. enim in materno sinu gremnioque video fidei desertores, et aio prophetiam de his loqui qui per fraudem seducti errant, nempe a ventre illos aberrasse, erraverunt eo quod locuti sunt falsa, Furor eis, inquit, ad similitudinem illius serpentis non plane atque simpliciter serpentis, ne cum bestia hac comparari atque assimilari videantur: sed adjectio articuli originale atque principale malum per ænigmata verborumque involucra ostendit. Sed fortasse non intempestive a nobis serpentis est mentio facta, ad coarguendum eos qui temere et inconsiderate adversus Spiritum sanctum loquuntur. Quoniam enim hanc firmam ac validam adversus Spiritum sanctum habere se putant reprehensionem, quod a sancta nimirum Scriptura saltem opinio fert: non enim nos cum illis concordamus), et aiunt naturæ quidem significatricem esse vocem deitatis; et quod hoc nomen Spiritui sancto impositum non sit, non ejusdem cum Patre ac Filio naturæ Spiritum sanctum esse fingunt, accipiant serpentem illum stultæ suæ vituperationis ac maledicentiæ accusatorem: quandoquidem enim nos dicimus divinam naturam nomen quo significetur, aut non habere, aut nobis non h12bere; sed si quod etiam dicitur sive a consuetudine humana, sive a sancta Scriptura aliquid esse corum quæ circa eam notantur et esse animadvertuntur, ipsam vero divinam naturam inexplicabilem el 31 ibid. 5. F

inefaliiem manere, et omnem quæ per vocem fit, su perare significationem: tempestivum videtur hanc vobis Scriptura partem proponere, quod ad Evam loquitur ille serpens, ostendens deitatis nomen videndi efficientiæ continere significationem. Suadens enim eis ut vetitos fructus gustarent, hoc ipsos ex inobedientia commodum ac lucrum consecuturos esse pollicetur. Aperientur, inquit, oculi vestri, et eritis sicut dii s. Vides quod vocem deitatis in sese cernendi efficientiæ significationem continere testatur. Non enim potest aliquid cerni nisi oculis apertis. Ergo non naturam, sed facultatem videndi significat appellatio deitatis. Nonne igitur confitentur Spiritum sanctum videre? An eliam de hoc contendent? Nam si quidem videt, ab efficientia prorsus cognominatur: sin autem hoc etiam ratione atque oratione sese doceri desiderant, etsi supervacuum quidem est confessis iisque rebus de quibus constat immorari, verunitamen hanc quoque cum animi lenitate ignorantibus aðjiciamus orationem. Quis Ananiæ sacrilegium deprehendit? Qui Petrus rescivit Ananiam ipsum rei suæ furem fuisse, quod sacrilegium una cum conjuge solus in occulto commiserat? Nonne Spiritus sanctus et in Petro erat, Anania. Satanas aderat? Idcirco dicit Petrus, Cur implevit Satanas cor tuum, ut mentireris Spiritui sancto? non mentitus es hominibus, sed Deo s. Quemadmodum igitur is qui dicit: Qui animal ratione præditum contumelia afficit, hominem contumelia aficit, non ad duos quosdam refert contumeliam, sed ad unam personam quæ diversis proprietatibus cognoscitur relatio fit: ita Petrus quoque, cum et Spiritui saucto et Deo dixisset Ananiam esse mentitum, rem eamdem per duo vocabula pie intelligentibus demonstrat. Verum efliciamur etiam nos dono Spiritus sancti perspicaces veritatis investigatores et participes deitatis, per Christum Jesum Dominum nostrum, cui gloria atque imperium in sæcula sæculorum. Amen. 82 Gen. 111, 5. 33 Act. v, 3.

IN BAPTISMUM CHIRISTI. EJUSDEM IN DIEM LUMINUM In quo baptizatus est Dominus noster. Laurentio Sifano interpr. 1 Isa LX, 8. 3 Isa. six, 20. Nunc agnosco meum gregem; hodie video formam Ecclesiæ consuetam, quando etiam carnalium curarum posthabito negotio, justa plenitudine ad cultum Dei concurristis, atque ædem quidem populus angustam reddit, intra sacra adyta penetrans et irrumpens: quotquot autem ab iis qui intus sunt non admittuntur, apum in modum locum externum in vestibulis implent. Nam apum aliæ quidem intus in opere occupatæ sunt: aliæ vero foris alveare circumstrepunt. Sic igitur facite, o filii, et nunquam hoc studiumi deseratis. Affectu enim me pastorali affici fateor; ac volo in hac subli mi specula sedens circa subjectos vertici colles undique congregatum gregem contueri; et ubi id mili contigerit, cum inira impleor animi alacritate, tum sicuti pastores circa rusticas cantilends, ita circa orationem operam sumo lubenter. Cum autem aliter se res habet, et externo gentilium errore occupati estis, sicut non ita pridem (nempe) præterita Dominica fecistis: magna molestia afficior, et silentium teneo: atque hinc fugere cupio, ac quæro Eliæ propheta Carmelum, aut aliquam petram inhabitatam. Amica enim quodammodo animi ægritudine affectis fuga consuetudinis et captatio solitudinis est. Nunc vero cum video vos una cum ipsis familiis et cognationibus catervatim conventum celebrare, venit mihi in mentem oraculi prophetici quod olim a longe prædicavit Isaias, felicitatem Ecclesiæ in numerosa atque egregia sobole procreanda prædicens. Qui sunt, inquit, isti? ut nubes volant, et ut columbæ cum pullis ad me‘. Quin etiamn his adjicit illud: Angustus est mihi locus, fac mika locum ut inhabitem ‘. Hæc enim virtus Spiritus de populosa Ecclesia Dei vaticinata est: quæ posterioribus temporibus ab extremitatibus terræ ad extre mitates omnem terrarum orbem repletura erat. Venit igitur agens et in orbem revolvens tempus

memoriam sanctorum initiorum, quæ hominem purgant, quæ ctiam peccatum, quod difficulter cluitur, tum ab anima, tum a corpore abstergunt atque depellunt: quæ item ad pristinam pulchritudinem, quam optimus artifex Deus in nobis effinxerat, reducunt. Atque idcirco vos quidem, qui ex hoc populo initiati estis, bona fidei nostra experti convenistis, atque adducitis etiam expertem adhuc et imperitan harum rerum multitudinem, tanquam boni patres cura atque conciliatione non initiatos ad perfectam pietatis comprehensionem deducentes. Ego vero gratulor utrisque: initialis quidem, quod magno dono ditati estis; non initiatis vero, quod bona futura speratis, judicii scilicet et pœnæ remissionem, vinculorum solutionem, conciliationem et conjunctionem cum Deo, fiduciam ingenuam et aditum liberum loco servilis humilitatis, parem cum angelis honoris conditionem. Hæc enim nobis, ac si quid his simile est ac affine, lavacri gratia spondet et dat. Quamobrem aliis Scripturarum materiis et argumentis in alia tempora rejectis in proposito argumento permaneamus, pro viribus convenientia atque accommodata diei festo dona offerentes: suum enim et proprium cuique celebritati gratum et acceptum est. Ita nuptias quidem epithalamiis cantilenis celebramus; luctu vero funebribusque lamentationibus justa mortuis et inſerias damus; in negotio serio loquimur; in conviviis contractionem et contentionem animi solvimus, unumquodque tempus ab alienarum rerum confusione atque perturbatione integrum servamus. Natus igitur est Christus, velut ante paucos dies qui ante omnem naturam, tam sensilem quam spiritualem, natus est. Baptizatur hodie ab Joanne, ut sordidatum et contaminatum expurgaret, spiritumque superne adduceret, et hominem in cœlos extolleret: ut lapsus erigeretur, et qui dejecerat, confunderetur et delionestaretur. Ac ne admireris quod Deo res nostræ tanto studio ac curæ fuerunt, ut etiam ipse per sese hominis salutem præstaret ac repræsentaret. Sollicitudine enim adhibita maleficus nobis insidiatus est, cum cura item creatoris servamur. Atque ille quidem invidus et nequam, cum peccatum adversus nos introduceret, dignuin suo consilio velamentum serpentem nactus est impurus in simile: sese insinuans, voluntate ac studio terrenus et subterraneus reptili inhabitans. Christus vero, cum illius nequitiam et in:probitatem corrigeret, hominem perfectumn assumit, et servat hominem, et omnium nostri forma atque figura exsistit, ut uniuscujusque actionis primitias sanctificaret, et studium traditionis haud ambiguum servis relinqueret Baptisma igitur peccatorum expiatio est, remissio delictorum, renovationis et regenerationis causa. Regenerationem autem intellige eam qua: cogitatione cernitur, oculis non videtur. Non enim vere quemadmodum Hlebræus ille Nicodemus dixit, atque vero crassius intellexerat, senem mutabimus in puerum; neque rugosum et canum in tenerum et juvenem transformabimus, aut iterum hominem in uterum matris reducemus, sed compunctum notis peccatorum et malis moribus inveteratum gratia

invisibilem animam in melius transformatam ge rens. Atque ita ad multas res animum advertens, contemnenda quidem videbis ea, quæ apparent, magna vero, quæ ab illis efficiuntur: ac maxime cum ex veteri historia cognata atque similia ejus, de quo quæritur, argumenti exempla collegeris. Virga Moysis, virga erat e nuce seu corylo. Etenim quid aliud atque lignum commune, quod a cujusque manu cæditur et portatur, et concinnatur adoptaturque ad id quod visum fuerit, et igni ad arbitrium traditur? Ubi autem Deus voluit per illam efficere sublimia illa, quæque nulla vi dicendi exprimi possunt, miracula, mutabatur lignum in serpentem ³. Et item alibi percutiens aquas, alias quidem in sanguinem' aquam redigebat: alias vero ranarumn fetum infinitum edebat ac producebat”: et rursus mare scindebat, quod usque ad imun fundum diducebatur, et non conduebat *. Similiter unius prophetæ indumentum, quod erat ex pelle caprina, Elisæum per totum terrarum orbem fama celebratum effecit. Lignum autem crucis omnibus hominibus salutare est, cum sit pars, ut audio, arboris vilis, contemptiorisque quam aliæ mullæ sint. Et frutex rubi Moysi divinas apparitiones ostendit. Item Elisæi reliquiæ mortuum excitaverunt 10; et lutum cæcum ex utero matris natum illuminavit. Atque hæc omnia curn materiæ sint inanimatæ alque sensus expertes, posteaquam vim Dei accepissent, magnis miraculis media intercesserunt. Ac simili consequentia rationum, etiam aqua, cum nihil aliud sit quam aqua, superna gratia benedicente ei, in eam quæ mente percipitur, hominem renovat regenerationem. Quod si quis mihi rursus dubitando et ambigendo negotium exhibeat, contimenter interrogans et sciscitans, qua ratione aqua, ea quæ per illam peragitur, initiatione regeneret, dicam optimo jure ad eum: Ostende mihi modum nativitatis, quae ft secundum carnem; et ego tibi vim regenerationis, quæ secundum animam fit, exponam. Dices fortasse quasi quamdam rationem reddens Semen causa hominis effectrix est. Audi igitur contra a nobis, quod aqua quæ benedicitur, purgat et illuminat bominem. Quod si mibi rursus contra subjicias, quomodo? Clamabo contra te vehementius, quomodo humida atque informis natura homo fit? Atque de omni creatura ita oratio progrediens, in unaquaque re exercebitur, qui coelum? qui terra? qui mare? qui res singulares? Ubique enim ratio hominum ad inventionem perplexa hæsitans ad hanc syllabam confugit, sicuti ad sellam, qui ingredi et ambulare non possunt. Et ut rem paucis absolvam, ubique divina vis et eflicacitas incomprehensibilis est, nullaque vel ratione, vel arte explorari potest, creans quidem atque producens facile quæcunque vult, subtilem vero cognitionem efficientiæ nos celans. Quare etiam beatus David cum aliquando animum et mentem adhibuisset ad magnificentiam creaturæ, animique per Exod. III, 5 Εxod. 1, 2 sqq. 6 15 IV Reg xin, 21. * Exod. vii, 17. • Exod. vult, 6. 8 Exod. XIV, 20 sqq.

IN BAPTISMUM CHRISTI assenplexitate ob inscrutabilia miracula repletus esset, illud quod ab omnibus canitur notabile dictum pronuntiavit Quanta magnificentia perfecta sunt opera tua, Domine! omnia cum sapientia fecisti “. Nam sapientiam quidem animo concepit, artem vero sapientiæ non invenit. Omittentes igitur inquirere atque scrutari ea quæ vires superant humanas, illud potius mus, quod etiam particularem ostendit compreἡ hensionem, cujus rei gratia per aquam purgatio fiat? et cur ternæ immersiones adhibeantur? Quod igitur et Patres docuerunt, et nostra mens sum præbens accepit, hoc est: Quatuor elementa nota habemus, ex quibus mundus constitutus est quæ etiam si nomina silentio prætereantur, bus nota sunt. Quod si propter simpliciores etiam nomina (eorum edere ad rem pertinet: ignis (est) et aer, terra et aqua. Cuin igitur Deus et servator noster pro nobis susceptam administraἩμεῖς tionem impleret, unum ex his quatuor, terramı (scilicet subiit, ut illinc vitam excitaret. Nos vero baptisma assumentes ad imitationem Domini et doctoris et præceptoris nostri, in terra quidem non sepelimur (hæc enim infirmitatem et ptionem naturæ nostra cooperiens morte penitus perempti corporis tegumentum exsistit), sed ad terræ cognatum elementum aquam venientes, in illa, sicuti Servator in terra, nos abscondimus, idque cum ter simul fecimus, triduo peractam nobis resurrectionis gratiam effingimus, eaque cimus, non silentio mysterium assumentes, scd trium sanctarum hypostaseon, in quas credidimus, in quas etiam speramus, ex quibus nobis git, ut et nunc simus, et rursus futuri simus, minibus super nos pronuntiatis. Forsitan deris, qui adversus gloriam Spiritus confidenter pugnas, et invides Paracleto venerationen, qua pii eum venerantur. Sed omitte mecum confligere, et oppone te, si potes, Domini vocibus, quæ invocaεἰς tionem et cognominationem baptismatis hominibus instituerunt 1. Et quæ sunt verba Dominici cepti? Baptizantes eos in nomen Patris et filii et Spiritus sancti. Quomodo in nomen Patris? quia principium est omnium rerum). Qua ratione in lium? quoniam conditor creaturæ est. Quomodo in Spiritum sanctum? quia vim omnia absoluta reddendi habet. Submittimus igitur nos Patri, ut sanctificemur; submittimus item nos Filio, ut hoc ipsum fiat; submittimus nos Spiritui quoque sanδὲ cto, ut id efficiamur, quod (ille) est ac dicitur. Non est differentia sanctificationis, quasi Patre amplius, Filio minus, et ninus quam uterque ritu sancto sanctificante. Cur igitur trinas illas hypostases concidis ac dividis in diversas naturas, ac tres efficis Deos inter se dissimiles, cum unam et eamdem ab omnibus etiam gratiam accipias? 11 Psal. cui, 24. 1 Matth. NAVEL, 19. PATROL. GR. XLVI. Quoniam autem similitudines semper orationem apud auditores magis vividam reddunt: simulacro volo maledicentium mentem erudire, per terrena atque humilia, magna, quæque sensu non cernuntur, declarans. Nam si ejusmodi tibi calami19

IN BAPTISMUM CHRISTI. bat, quos alienigenæ obstruebant, et aggere obrueΚατὰ bant et occultabant, ad figuram eorum, qui postea fuerunt, impiorum, qui donum baptismnatis prohibebant et impediebant, veritati sese opponentes. Verumtamen martyres et sacerdotes puteos fodientes vicerunt, omnemque terrarum orbem baptismatis donum inundavit. Per eamdem item Scripturæ vim festinans ad sponsalia etiam Jacob, inopinato ad puteum obviam factus est Rachel ". Impositum autem erat puteo saxum magnum, quod ubi catus pastorum convenisset, revolvere, ac sic deinde et sibi et ovibus aquam haurire solebant. At Jacob solus amovet saxum, ac potu sponsæ suæ reficit oves. Enigma, opinor, ea res (erat), et unibra futuri. Quis enim impositus lapis alius atque ipse Christus? De quo dicit Isaias: Et immit tam in fundamenta Sion lapidem pretiosum, honoratum, electum 18. Et Daniel similiter: Sectus est lapis absque manu", id est, Natus est Christus absque viro. Ut enim novum, inauditum et inusitatum est, lapidem ab rupe abscindi sine opera latomi, atque instrumentis latomicis: ita superat omne miraculum, videri partum ex virgine innupta. Impositus igitur erat puteo lapis, qui mente cernitur Christus, abscondens in profundo atque mysterio lavacrum regenerationis, quod adhuc multo tempore, tanquam longo fune, ad revelationem opus habebat. Nemo autem lapidem amovebat, nisi Israel, quæ est niens videns Deum. Quinetiam haurit aquam, et potum præbet ovibus Rachelis, hoc est, mysterio, quod absconditum erat, revelato, dat aquam vitalem Ecclesiæ gregi. Adde huc trium virgarum Jacobi rem gestan. Ex quo enim tres illæ virgæ fonti appositæ sunt, ex eo tempore Laban ille multorum deorum superstitione implicitus, pauper evasit; Jacob autem ditari et agnis abundare capits. Allegorico autem sensu Laban ad diabolum, Jacob ad Christum referatur. Nam post baptisma Christus omnem diaboli gregem abstulit, et ipse ditatus est. Moyses auten ille magnus, cum puer scitus et elegans, atque etiam nunc sub uberibus esset, communi ac tristi sententiæ, quam durus ille Pharao adversus infantes masculos tulerat, subjectus, expositus est ad ripas amnis, non nudus, sed cistæ impositus s. Opor tebat enim legem typice et allegorice esse in arca. Prope aquam autem depositus est. Vicina emin gratiæ lex est, et quotidiana Hebræorumn aspersiones: quæ, paulo post futurum erat ut perfecto atque admirando baptismate obtegerentur. Atque ut divino Paulo videtur", etiam populus ipse, qui Rubrum mare transivit, eam, quæ ex aqua contingit, salutem annuntiavit. Transivit populus, et rex Ægyptius cum exercitu submersus est ", et mysterium per opera prædicebatur. Etenim nunc quando populus fugiens Ægyptum, improbum (scilicet) peccatum, in aqua regenerationis versatur, ipse quidem liberatur et servatur; diabolus vero cum st Exod. XXII, 19 Dan. 11, 45. 22 sq. 17 Gen. XXIX, 9 3 sq1. 18 Isa. XXVIII, 16. sqq. 33 1 Cor. x, 1 sqq. 23 Exod. XIV, 10 Gen. XXX, sqq.

suis ministris (de spiritibus nimirum improbis lo quor) animi dolore suffocatur, et conficitur, pro sua calamitate hominum salutem ducens. Atque ἐδιetiam hæc quidem nobis ad confirmationem propo siti tractatus suffecerint. Verumtamen ne sequen tia quidem honestarum rerum studioso negligenda sunt. Multis enim incommodis conflictatus, quen admodum didicimus, Hebræorum populus, et ἀποlaborioso alque molesto solitudinis confecto cir δώcuitu, non prius terram promissionis recepit, quam προducente Jesu, vitamque ejus gubernante ad Jorda nem pervenit. Perspicuum est autem, quod etiam Jesus, qui duodecim saxa in flumine deposuit, duodecim discipulos ministros baptismatis prærpa rabat ac prædestinabat. Porro sacrificium illud admirabile, quodque omnem humanam superat mentem, Thesbitæ illius senis, quid aliud tandem alque re ipsa præsignificat fidem in Patrem et lium et Spiritum sanctum, atque redemptionem? ΙεζάPosteaquam enim universus Hebræorum populus patria conculcata pietate, in errorem multorum deorum cultus prolapsus erat: et rex Achab ab simulacrorum cultu deludebatur, cum malam vitæ sociam scelestissimamque impietatis magistram haberet infaustam et exsecrandam Jezabelem repletus propheta gratia spirituali, et cum Achabo congressus, teste rege, omnique populo sacerdoΤέλος, tibus Baal se opposuit ad certamen ingens et ad mirabile; atque illos, qui proposuerant atque professi erant, quod absque igni bovem sacrificaἁπλῶς turi essent, ridiculos ac miseros ostendit, frustra precantes et invocantes deos, qui nulli sunt. dem ipse suo ac vero Deo invocato, excessibus plu ribus et adjectionibus mirabiliter propositum cer tamen peregit s. Non enim simpliciter precatus, συνδραlignis, quæ arida essent, ignem e caelo superin- ὑπερduxit, sed cum ministros hortatus esset ac jussis set, ut multam aquam afferrent, ac ter in ligna fissa amphoriscos effudisset, oratione ignem accendit ex ut ex repugnantia naturali elementorum, quæ præter spem et opinionem ad concordiam et mutuum adjumentum concurrerant, cum magna exsuperantia atque excessu naturæ, sui Dei potenaqua, tiam demonstraret. Hoc modo Elias quidem aperte eam, quæ in posterum peragenda erat, baptismatis institutionem et initiationem, per admirabile illud sacrificium nobis prædixit. Aqua enim ter superinfusa accensus est ignis, ut significaretur, quod ubi aqua mystica est, illic etiam spiritus est ille vivificans, ardens, igueus, qui impios comburit, et fideles illuminat. Quinetiam hujus quoque discipulus Elisæus, cum ad eum supplex venisset Naaman Syrus 26, qui lepræ morbo laborabat, cum lavisset in Jordane, purgat ægrotum, el generali usu aquæ, et speciali amuis illius inmersione aperte præmonstrans futurum. Ex amnibus enim solus Jordanis, cum in se recepisset sanctificationis et benedictionis primitias, tanquam ex quodam fonte suæ figure in totum mundum donam baptismalis, quasi ræ 24 Jos. 111, sq. 25 III Reg. xvi, 22 sqf. 26 IV Reg. V, 1 sqq.

latabitur, tanquam bonus plantator suis operibus ἀγαgaudens. Porro divinus David etiam vocem prædicens, quam de caelis Pater super Filium, dumn baptizaretur, emisit, ut ad naturalem deitatis dignitatem deduceret audientes, qui prius ad eam, quæ sub sensum cadebat, humanam vilitatem respiciebant, libro Psalmorum suo dictum illud inscripsit: Vox Domini super aquas, vox Domini in magnificentia”. Verum testimoniis quidem, ex divina Scriptura in medium afferendis, hic finis esto: (progredietur enim oratio ad infinitam prolixitatem, si quis voluerit omnia sigillatim electa uni libro mandare.) Vos autem omnes, qui dono regenerationis vobis placetis, ac pro gloria salutarem renovationem habetis, ostendile mihi post mysticam gratiam morum immutationem, et in melius transforma tionis differentiam puritate vitæ instituti indicate. Nam nibil quidem ex iis rebus, quæ sub oculos cadunt, immutatur, corporis item signa integra manent, ejusque quæ videtur naturæ figura non mutatur. Sed opus est aliqua prorsus evidenti demonstratione, per quam agnoscamus hominem recens natum, signis quibusdam manifestis, novum a vetere discernentes: hæc autem signa esse opinor eos, qui secundum propositum fiunt, animæ motus, per quos sese segregans a vetere consuetudine, ac novum vitæ instituti iter ingrediens, aperte familiares docebit, quod alia quædam ex alia facta sit, nullum post se veteris nequitiæ vestigium ac signum relinquens. Est autem hic transformationis modus, si mihi credentes orationem pro lege servaveritis: Erat ante baptisma homo protervus, avarus et fraudator, raptor rerum alienarum, convitiator et maledicus, mendax, calumniator, ac si quod his simile (vitium) est et affine. Sit nunc modestus, sobrius, suis contentus, et ex his paupertate conflictantibus impartiens, veritatis studiosus, honorem libenter aliis deferens, comis et aftabilis: ut summatim dicam, omnen laude dignam actionem exercens. Ut enim adventante luce, tenebræ discutiuntur, et albo colore illito atramentum aboletur: ita etiam vetus homo justitiæ operibus exornatus aboletur. Vides ut etiam Zachæus mutatione vitæ instituti publicanum occidit, iis, qui damnum injuria acceperant, quadruplum ejus quod amiserant, reponens: distribuit item pauperibus reliqua, quæ prius a pauperibus male extorta collegerat *. Evangelista Matthæus alius publicanus * eumdem cum Zachæo quæstuin faciens, eamdemque artem exercens, statim post vocationem tanquam personam quamdam vitæ mutavit institutum. Persecutor (erat) Paulus, sed post gratiam Apostolus 4, graves (illas) ferens pro Christo catenas ad pœnitentiam et purgationem injustorum vinculorum, quæ cum aliquando accepisset a lege, adversus Evangelia portabat. Talem convenit esse regenerationem, ita abolere oportet sqq. » Psal. 5, 4. 60 Luc. XIX, Matth. 15, 9. 43 Acl. 15,

IN BAPTISMUM CHRISTI. sese gerere decet: filii enim illius post gratiam vocamur. Atque idcirco exacte convenit inspicere genitoris nostri proprietates, ut ad similitudinem patris nosmet formnantes et ellingentes, veri, justique ac legitimi filii fiamus ejus, qui nos ad adoptionem, quæ per gratiam contingit, vocavit. Grave enim probrum est, adulterinus, spurius et subditltius, qui factis suis paternam nobilitatem fallat atque ludificetur: propterea mihi videtur etiam ipse Dominus in Evangeliis vivendi regulas nobis præscribens, illis ad discipulos uti verbis: Benefacile odio prosequentibus vos, orate pro iis qui ladunt ac persequuntur vos, ut sitis filii Patris vestri, qui est in cœlis, quoniam solem suum exoriri consuetudinem cum peccato, ita Glios Dei in vita sinit super malos et bonos, et pluviam mittit super justos et injustos *. Filios enim tunc feri dicit, cum similitudinem paternæ bonitatis, humanitatem erga populares et proximos præstando, sensibus suis et cogitationibus impresserint. p Idcirco etiam post adoptionis dignitatem, diabolus nobis vehementius insidiatur, invido oculo contabescens, dum recens nati hominis festinantis ad coelestem rempublicam, unde ille excidit, pulchritudinem intuetur, et acerbas nobis ac vehementes excitat tentationes, secundum quoque ornamentum sicuti priorem ornatum auferre studens. Verum ubi senserimus ejus incursus, convenit apostolicum dictum nobismetipsis subjicere: Quicunque in Christum baptizati sumus, in mortem ipsius baptizati sumus **. Quod si conformes morti facti sumus, mortuum prorsus deinceps in nobis peccatum est, lancea baptismatis, sicut ille scortator a Phineeso zelote, qui studio atque amore Dei flagrabat, expulsum 4. Fuge igitur a nobis, exsecrande atque infauste, mortuum enim spoliare vis, qui olim se tibi conjunxerat, qui propter voluptates olim sensum amiserat. Mortuus corpora non amat, mortuus non capitur divitiis, mortuus non calumniatur, mortuus non mentitur, non rapit ea quæ ad se non pertinent, non conviciatur sibi obviam factis. Aliam vitæ regulam, aliam morum institui norinam; didici res mundanas contemnere, terrenia prætercurrere, et ad coelestia festinare, quenadmodum etiam Paulus palam ac diserte testatur “, quod nundus sibi, et ipse mundo crucifixus esset. Hæc animæ vere regeneratæ verba; hæ recens initiati hominis voces, proprium pactum memoria tenentis, quod pactum in traditione mysterii cum Deo fecit, cum omnem pænam, cruciatum et voluptatem pro illius dilectione se neglecturum esse promisit. Atque hæc quidem ad sacrum diei argumentum, quem diem in orbem statis circuitibus annus actus ad nos retulit, dicta sufliciant. Haud alienum deinceps fuerit, ut ad eum, qui tantum nobis donum benigne largitus est, converso sermone, hoc modo finem dicendi faciamus, exiguam vocem magnarum rerum compensationis * Matth. v, 44, 45.» Rom. v1,3. * Num. xxv, 8 sqq. 46 Galat. vi, 14.

hoco proferentes. Tu enim revera, Domine, purus ac perennis fons bonitatis es, qui juste nos aversatus, ac benigne nostri misertus es; odio prosecutus, et reconciliatus es; exsecratus es, et benedixisti; exterminasti ex paradiso, et´iterum revocasti; exuisti nos foliis ficulneis, indecoro illo tegumento, et circumdedisti pallio pretioso; aperuisti carcerem, ac dimisisti condemnatos; aspersisti aqua pura, et a sordibus mundasti. Non si posthac a te vocetur Adam, erubescet, neque conscientia coarguente, sub luco paradisi latens præ pudore se obvelabit. Neque vero flammeus gladius paradisum circumdabit, qui aditu accedentes prohibeat, et locum efficiat inaccessum, sed omnia nobis hæredibus peccati ad lætitiam traducta sunt, ac paradisus quidem atque ipsum adeo cœlum homini patet: creatura autem tam mundana quam supramundana olim inter se dissidens ad amicitiam coiit, atque reconciliata est, et homines cum angelis illorum colentes theologiam concordes facti samus atque consensimus. Propter hæc igitur omnia, gaudii bymnum Deo canamus, quem os Spiritu obsessum olim prophetice magna voce pronuntiavit: Exsultet anima mea in Domino; induit enim me pallio salutari, et tunica lætitiæ circumdedit me; ut sponso adaptavit miḥi mitram, el ul sponsam exornavil me ornamento *7. Ornator autem sponsæ prorsus est Christus, qui est, et ante erat, et futurus est, benedictus nunc et in sæcula. Amen. * Isa. LXI, EJUSDEM IN SANCTUM PASCHA ET DE TRIDUANO FESTO RESURRECTIONIS CHRISTI ORATIONES QUINQUE. [Quarum interpretes fuere, primæ Petrus Fr. Zinus, secundæ, tertiæ et quartæ Laurentius Sifanus, quintæ Federicus Morellus.] ORATIO PRIMA. Si qua patriarcharum benedictio divino Spiritu confirmata est, si quod in lege præmium vitam ex virtute instituentibus promissum, si quid veritatis veterum historiarum ænigmata portenderunt, si quid boni quod supra naturam sit, prophetarum oracula prænuntiarunt, ea omnia hodierno munere continentur. Quo nobis non aliter quam si spectaΛΟΓΟΣ

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. culo nobis aliquo proposito lumen unum ex nuum extensione crucem describentem, eaque merabilibus facibus conflatum præstringeret aciem oculorum, omnis Christi benedictio tanquam lux per se fulgens, magnum hunc animis nostris splendorem ex multis et variis Scripturæ radiis provenientem emittit. Licet enim ex singulis ejus divinis exemplis mutuum hujusce celebritatis testimonium colligere. Quæris Abralia benedictionem? Præsentia contemplare, et habebis id quod requiris. Cœli stellas non vides '? Has, inquam, stellas, quæ nuper ex spiritu nobis exortæ, statim cœlum Ecclesiam reddiderunt: stellarum enim radiis præclara virorum virtute pietateque præstantium gratia significatur: quos si quis Abrahæ filios ex promissione natos cœli sideribus similes dixerit, a veritate non aberrabit. Mosem illum eximium admiraris, qui scientiæ cognitionisque præstantia res omnes a Deo procreatas comprehendit? Ecce tibi primæ mundi procreationis Sabbatum, cui benedixit Deus. Εx illo Sabbato præsens hoc Sabbatum agnosce, quietis hunc diem, cui supra dies alios Dominus benedixit. In hoc enim vere ab omnibus operibus suis Deus Unigenitus conquievit, qui divino salutis humanæ curandæ consilio, cum per mortem carni quietem præbuisset, et in id, quod erat, per resurrectionem revertisset, quidquid jacebat secum exsuscitans, vila, et resurrectio, et aurora, et mane, et dies in tenebris et umbra mortis degentibus factus est. Simili benedictione historia item referta est *. Pater Isaac dilecto filio non parcens suo, et unigenitus oblatio, et victima ſactus, et agnus loco illius qui immolabatur. Licet enim totum in hac historia pietatis mysterium intueri. Agnus e ligno cornibus hærens pendebat. Unigenitus autem holocausti ligna gestabat. Cernis quo modo qui cuncta fert verbo virtutis suæ, is et lignorum nostrorum fert onus, et super lignum extollitur, ferens quidem ut Deus, sublatus autem tanquam agnus? Sic enim Spiritus sanctus utraque re magni mysterii figuram partitus est, tum dilecto filio, tum simul ostenso agno; ut per agnum mortis sacramentum significaret, per unigenitum autem vitam morte non ereptam ostenderet. Si vis et Mosem ipsum considerare, una ¹ Gen. xxvi, 4. 3 Isa. 15, 2. forma Amalecitas in fugam vertentem, veritate figuram expressam, et Amalech cruci cedentem animadvertes*. Habes et Isaiam, qui gratiam hodiernam non parum illustrat. Ab ipso enim matrem innuptam, sine patre carnem, sine dolore puerperium, sine labe partum ante didicisti. Sic enim loquitur propheta: Ecce virgo in utero concipiet, et pariet flium: et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quæ vox significat, Nobiscum Deus*. Etenim sine dolore partum exstitisse, ipsa rei æquitas te docebit. Nam cum omnis voluptas dolorem conjunctum habeat, necesse est, ut in iis, quæ ita 3 Gen. xxii, 1 sqq. * Exod. xvi, 11. ³ Isa. vii,14.

absit. copulata sunt, cum unum abest, alterum etiam Itaque cum nulla concipiendi voluptas antecesserit, ne pariendi quidem dolor est consecutus. Hoc autem prophetæ verbis etiam comprobatur, quæ sic habent: Antequam veniret dolor partus ejus, effugit, et peparit masculum *. Aut, quemadmodum alius interpres ait: Antequam dolores sentiret, peperit'. Ex hac, inquit, Virgine matre Puer natus est nobis, el filius datus est nobis. Cujus imperium super humerum ejus, et vocatur nomen ejus magni consilii angelus, Deus fortis, potens, princeps pacis, pater futuri sæculi. llic puer, hic filius, Ut ovis ad occi- ἐνανsionem ductus est, et tanquam agnus coram tondente se, obmutuit". Vel potius, inquit Jeremias, Hic est agnus ille mansuetus, qui ad victimam ducitur. Hic est ille panis cui lignum injiciunt, qui panis lignique sunt hostes 10. Imo vero illud e propheta, quod apertissimum et clarissimum est, et quo mysterium planissime declaratur, accipiamus, Jonæ nimirum exemplum", qui sine offensione in cetum ingressus, et sine molestia rursum egressus, cum in ejus visceribus tribus diebus et totidem noctibus permansisset, Domini apud inferos commorationem indicavit ". Hæc et horum similia oportet ex singulis Scripturæ locis indagare, atque seligere. Omnia enim illa ex præsentibus cernis. Et ex hodierna laetitia, ut in Evangelio legimus, Tota les G pendet, et prophetæ ". Et, quemadmodum Paulus ait", omnis Scripturæ, divino Spiritu dictante exaratæ, legisque summa in hac gratia concluditur. Haec enim et malorum est fnis, et bonorum principium. Nam exempli causa, Mors regnavit. ab Adam 1, imperii pestiferi ducens initium, et impotens illius dominatus ad Mosem usque permansit, cum ejus vis a lege minime reprimeretur. Venit vitæ regnum, et solutum est mortis imperium. Apparuit alia generatio, alia vita, alius vivendi modus, ipsius naturæ nostræ commutatio. Quænam generatio? Quæ non ex sanguinibus, neque ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo facta est. Quinam, inquies, hoc fieri potest? Audi, nam paucis explicabo. Felus hic per fidem concipitur, per baptismatis regenerationem in lucem editur, nutricem habet Ecclesiam, hujus doctrinam et instituta sugit tanquam ubera, illi cœlestis panis est cibus: ætalis perfectio est sublimis vivendi ratio, nuptime consuetudo sapientia: liberi, spes; domus, regnum; hæreditas et opulentia, deliciz paradisi; finis non mors, sed vita illa, quæ dignis parata est, beatissima et sempiterna. Hoc in melius commutationis initium videns magnus ille Zacharias ambigit, quod illi nomen imponat, quomodo præsentem gratiam appellet. Etenim, cum ea quæ 1 [sa. 18, * ]sa. Lõvi, 7. 18 Matth. xxi, 40. 8 Isa. Lili, 7. * Jerem. xt, 19. 16 11 Timoth. 1, 16. 15 Rom. v, 14. 10 ibid. st Jon. ut, 1 sqq. 19 Matth. xii, 10 Joan. 1, 15.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. 1. ad cruciatus mortemque pertinent, percurrisset, de tempore hoc, Neque dies, inquit, neque nox". Quibus verbis ostendit, neque diem, cum sol non adsit, vocari posse, neque noctem, cum absint tenebra, quas Deus, ut Moses scribit, noctem noninavitis. 19 Psal. cxvil, 37 Zach. xiv, 7. 2ª Isa. xxıx, 14. 18 Gen. 1, 3. Job v, 13. Quamobrem, cum et nox tenebris, et dies sole prascribatur, propheta, Neque dies, inquit, neque nor. Quod si neque nox, neque dies, tempus hoc dici potest, alio nomine profecto præsens gratia est appellanda. Vultis exponam vobis, quid ipse sentiam? Hæc est dies illa, quam fecit Dominus 19 a diebus illis longe diversa, qui mundi procreationis initio sunt constituti, [ quos temporis cursus dimetitur. Alterius hæc est procreationis initium.] In hac enim die coelum novum facit Deus et terram novam, ut ait Propheta s. Ecquod colum? firmamentum ejus quæ in Christo est fidei. Ecquam terram? cor bonum, inquam, ut dixit Dominus, terram quæ bibit super se venientem imbrem, et spicam multiplicem parit". In hac creatione, sol quidem est vita munda, stellæ, virtutes; aer, praclara conversatio; mare, altitudo divitiarum, sapientiæ et scientiæ; herbæ et germina, bona doctrina, divinaque documenta, quæ populus pascuæ, hoc est, Dei. grex carpit, atque depascitur; arbores ferentes fructum, mandatorum observatio. In hac die verus homo procreatur ad imaginem et similitudinem Dei. Annon mundus tibi fit hoc principium, Hæc dies, quam fecit Dominus? Quam neque diem esse dicit propheta diebus aliis, neque noctem aliis noctibus similem? Sed quod in bac gratia prestantissimum est, nondum explicavimus. Hæc mortis dolores dissolvit. Hæc mortuorum primogenitum edidit. In hac ferreæ mortis portæ confractæ sunt. In hac ærei inferorum vectes comminuti. Nunc mortis carcer aperitur. Nunc captivis libertas denuntiatur. Nunc cæcis videndi facultas præbetur. Nunc oriens ex alto invisit eos qui in tenebris et umbra mortis considebant. Vultis etiam de tridui præfinito termino aliquid intelligere? Illud dixisse contenti simus, tam exiguum temporis spatium fuisse satis, ut omnipotens sapientia in corde terra exsistens magnam illam mentem in eo habitantem stultam redderet. Sic enim illum nominat Propheta, magnam mentem illum et Assyrium appellans ". Quoniam igitur domicilium quoddam mentis est cor; in eo enim principatus animi esse creditur: idcirco Dominus manet in corde terræ, ubi est mentis illius cœleste domicilium, ut consilium ejus stultum reddat, ut ait propheta, et apprehendat sapientes in astutia eorum *, et sapientes ipsorum conatus in contrarium vertat. Nam quia fieri non poterat ut princeps tenebrarum meram lucis præsentiam 10 Isa. Lxv, 17. 21 Isa. Lxi, 11. ss Isa. x, 12;

attingeret, nisi partem aliquam carnis in ipsa conspexisset, idcirco, posteaquam divinam carnem vidit, et res admirandas quæ per ipsam a divinitate efficiebantur, aspexit, speravit, se, si morte carnem affecisset, omnem etiam virtutem, quæ in ipsa erat, superaturum. Itaque dum inbians ad carnis escam aspirat, divinitatis hamo transfixus est, atque ita draco per hamum ductus est, ut ait Job, qui per se, quod futurum erat, \prænuntians, Hamo, inquit, draconem duces **. Audiamus autem a propheta, quænam erant ea, quæ cor istud terræ adversus universum inibat consilia, cum adversus Domini carnem fauces aperuit. Quid in eum dicit Isaias, illius redarguens cogitata? Tu dixisti in corde tuo: In cœlum ascendam, super astra cœli ponam solium meum (sedebo in monte excelso supra nubes conscendanı), et ero similis Allissimo 25. Hæc secum sceleratum cor cogitabat. Ante vero, quid magna illa niens in malitia, quid improbus ille Assyrius secum ipse loqueretur, ex Isaia item verbis intelligamus Dixi, Fortitudine manus meæ faciam, et prudentia sapientiæ meæ terminus gentium auferam, et fortitudinem eorum prædabor, et concutiam urbes habitatas, et orbem terrarum universum tanquam nidum comprehendam, et tanquam ova derelicta tollam, et non erit qui effugiat me, aut contradicat mihi. Hac ille spe deceptus, eum qui propter suam erga genus humanum benevolentiam in terris nobiscum versabatur, in se suscepit. Verum quæ- c nam illi eorum loco, quæ sperabat, evenerint, propheta calamitatem ipsius declarans aperte significat, Quomodo, inquiens, cecidit e calo Lucifer, qui mane oriebatur? Quomodo contritus est in terram? Super eum strata est putredo, indumentum ipsius est vermium operimentum ", et cætera, quibus interitus ejus describitur, quæ cuilibet licet ex prophetæ scriptis intelligere; mihi enim ad 3 propositum redeundum est. Ob id igitur vera sapientia in arroganti corde terræ versatur, ut magnam illam in malitia mentem deleat, ut tenebra discutiantur a luce, ut, quod mortale est, absorbeatur a vita 38, et extremo inimico, morte nimirum, destructo, malum evertatur. Hæc tibi præscripto tridui spatio confecta sunt. Num tarda videtur hæc gratia? Num nimis longo intervallo tantum bonum partum est? Vis eximiam virtutem agnoscere, qua tam exiguo temporis spatio hæc gesta sunt? Omnes mihi hominum ætates enumera, quæ jam inde ab ipso primo malorum ortu usque ad eorum interitum exstiterunt, quot singulis ætatibus homines, quam multa cunctis ætatibus hominum millia fuerunt. Iniri non poterit numerus multitudinis eorum, per quos malitia jure quodammodo hæreditario sic propagata est, ut malæ improbitatis divitiæ in singulos dispertitæ singulorum studio et opera auctæ sint, atque ita 24 Job xL, 19. 15 Isa. xiv, 13, 14. 36 Isa. 14.. 27 Isa. 12 sqq. * Il Cor. v, 5.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. fecunda malitia aetatibus ordine succedentibus perſusa creverit in infinitum, donec ad summum mali cumulum perveniens totam naturam humanam occupavit? Sic enim sine exceptione Propheta sententiam tulit, Omnes, inquiens ", declinaverunt, simul inutiles facti sunt, adeo ut nihil inveniretur, quod malitiæ non esset instrumentum. Tantum igitur malorum acervum, ab ipsa mundi constitutione ad mortem usque Domini cumulatum et auctum, qui tribus diebus dissolvit, et evertit, parvamne tibi præstantis potentiæ, virtutisque suæ significationem dedit? Nonne vis ejus, rerum omnium, quæ monumentis historiarum admiranda commemorantur, apparuit excellentissima? Quemadmodum enim Samsonis facinus eo magis admiramur, quod non solum leonem vicit, sed eum sine labore superavit, quodque nuda inermique manu tantam feram, tanquam ludens occidit et dilaceravit "': sic ea re Domini virtus excelluit, quod nullo negotio malitiam delevit. Neque enim superioribus cataractis patefactis, abyssisque proprios terminos transilientibus, et tumefactis, aquarum immensa vis ingruit, quæ terram obruens universam, montesque transcendens, et montium fastigia superans, orbem tanquam' navigium simul cum ipsis nautis atque vectoribus demerserit. Neque, ut Sodomitarum temporibus contigit, ignis, et flammarum imber, quod corruptum erat, purgans expiavil. Neque aliud quidquam accidit ejusmodi. Sed sinplex quædam et incomprehensa peregrinatio, sola vitæ lucisque præsentia in tenebris, et regione umbræ mortis considentibus tenebras omnes dispulit, et mortem ipsam interfecit. Aliudne quidquam adjungam iis quæ dicta sunt? In serpente malum exortum est. Mulier draconis insidiis decepta fuit. Mulieris illecebris vir ipse cessit. Tribus hisce gradibus malum emnersit. Quorsum haec spectat commemoratio? Licet ex hoc mali ordine quemdam boni ordinem illi respondentem animadvertere. Hac tria cerno mali receptacula: primum, in quo primo constitit: alterum, in quod defluxit; tertium, in quo postea inbæsit. Quare cum in his tribus malitia redundarit, nempe in natura diabolica, et in genere mulierum, et in virorum plenitudine; consentaneum fuit, ut trium dierum spatio morbus expelleretur, singulis generibus malitia laborantibus tributo curationis die, ut uno quidem viri curarentur, altero feminarum genus, extremo autem extremus hostis, mors, destrueretur, et qui mortis ministri sunt principes, et potestates virtutum adversariarum et imperantium profligarentur. Nec adınireris boni proventum fieri temporis intervallo. Nam et in prima mundi procreatione momento poterat divina virtus cuncta perficere, attamen rerum fabricationi tempora distribuit; ut primo quidem die pars earum una constitueretur, secundo autem altera, atque ita deinceps reliquæ, donec so Judic. 6. 10 Psal. 5.

omnia perfecta sunt, et absoluta, eo dierum nu mero, qui scriptus est, Deo cuncta perficiente: sic etiam hic ea sapientiæ ratione, quæ verbis explicari non potest, tribus diebus malum ejicitur, et excluditur ab hominibus, mulieribus, et a serpentium genere, in quibus primis natura vitii ortum habuit. Hæc de trium dierum numeri causa cogitavimus recte, necne, auditorum judicium esto. Neque enim verba nostra certam demonstrationis rationem habere volumus, sed ita quærendo nos exercemus. Quod si re ipsa præfinitum horum dierum numerum plane vis perspicere (neque enim illi parum deest, si post horam nonam parascevæ tempus consideres, qua quidem hora Dominus Patris manibus spiritum commendavit), paulisper attende, et fortasse, quod quæris, invenies. Quonam, inquies, pacto? Divine potentia magnitudinem considera, et quod scire cupis, intelliges. Recordare, quid de se Dominus pronuntiarit, et eam ipsius esse virtutem cognosces, ut voluntate, non autem natura necessitate animam a corpore disjungat. Nemo enim, inquit, tollit animam meam a me, sed ego pono illam a meipso. Potestatem enim habeo ponendi eam, et potestatem habeo iterum assumendi 30. Hoc nobis ita constituto, perspicue patebit id quod quasitum est. Qui enim potestate sua cuncta disponit, non ex proditione sibi impendentem necessitatem, non Judzorum quasi prædonum impetum, non iniquam Pilati sententiam exspectat, ut eorum malitia sit communis hominum salutis principium et causa; sed consilio suo antevertit, et arcano sacrificii genere, quod ab hominibus cerni non poterat, seipsum pro nobis hostiam offert, et victimain immolat, sacerdos simul exsistens, et agnus Dei, ille qui mundi peccatum tollit. Quando id præstitit? cum corpus suum discipulis congregatis edendum, et sanguinem bibendum præbuit, tunc aperte declaravit agni sacrificium jam esse perfectum. Nam victimæ corpus non est ad edendum idoneum, si animatum sit. Quare cum corpus edendum, et sanguinem bibendumn discipulis exhibuit, jam arcana et non aspectabili ratione corpus erat imnolatum, ut ipsius mysterium peragentis potestati collibuerat. Et anima in illis erat, in quibus eadem ipsa potestas illam deposuit, simulque cum divina virtute, quæ cum illa erat conjuncta, in ea regione cordis versata est. Itaque si quis inde tempus incipiat dimetiri, cum sacrificium Deo factum est a magno illo Principe sacerdotum, qui ratione, quæ nec verbis explicari, nec oculis perspici potuit, seIpsum pro communi hominum salute tanquam agnum obtulit, non recedet a veritate. Erat enim vespera, cum sacrum illud corpus comederunt quam quidem vesperam nox, quæ parasceven an30 Joan. x, 18.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. tecedit, excepit. Huic successit Parasceva dics, quæ nocte illa propter solis obscurationem interjecta in dies duos et noctem unam divisa est. Nam, si Deus noctem tenebras appellavit ", tribus autem" horis tenebræ factæ sunt supor universam terram³, spatium illud in diei medio constitutum nox fuit, quæ singulis illius ex utraque parte sectionibus binos dies definivit unum quidem ab ortu solis usque ad sextam horam, alterum autem ab hora nona usque ad vesperam. Atque ita duas jam noctes habemus, et totidem dies. Hinc Sabbati nox est subsecuta, et Sabbati dies. Ex quibus tres dies, et noctes itidem tres conficiuntur. Reliquum est ut resurrectionis horam inquiramus: qua quidem inventa, veritas exstabit. Quando igitur surrexit Dominus? Vespere Sabbatorum, tibi Matthæus clara voce denuntiat *. Hæc est resurrectionis hora, secundum angeli vocem. Hic terminus fuit commorationis Domini in corde terræ. Vespera enim jam profunda, quæ quidem vespera noctis, quam una Sabbatorum dies consequitur, principium erat, terræmotus factus est. Tunc angelus in vestimentis fulgens revolvit lapidem monumenti. Mulieres autem mane surgentes, cum diei jam lux appareret, et orientis solis splendor cerneretur, tum visum pergunt resurrectionem, quæ jam facta erat: el miraculum quidem cognoverunt, horam autem qua contigisset, non didicerunt. Angelus enim surrexisse quidem Dominum nuntiavit; quando autem surrexerit, non patefecit. At magnus Matthæus soJus ex omnibus evangelistis tempus accurate descripsit, dicens Resurrectionis boram fuisse Sabbali vesperam. Quæ cum ita se habeant, constat nobis præfinitum tridui spatium a vespera post quintam usque ad vesperam Sabbati tempus resurrectionis ita dimetientibus, ut interjecta nos, quemadmodum dictum est, connumeretur, quæ parasceven in dies duos et noctem unam partitur. Decebat enim, ut in ejus imperio, qui sæculis dominatur, nova ratione spatia temporis accommodarentur ad rerum utilitatem, non autem res necessario statutis temporis terminis extenderentur, et divina potentia celerius bona nobis ad exitum perducente, termini temporis ita contraherentur, ut non pauciores tamen, quam tres dies et totidem noctes continerent. Hunc enim numerum mystica et arcana ratio postulabat, ne solita dierum et noctium spatia celeΕἰ rem divinæ virtutis actionem retardarent. Qui Gen. 1, 5. enim et ponendæ et rursum sumendæ animæ, cum vellet, habebat potestatein, poterat etiam, tanquam sæculorum auctor, efficere, ut actionibus suis tempus inserviret, non autem actiones tempori. Sed rerum maximarum caput nondum attigimus. Illud enim a studiosis oportuit investigari, quomodo uno eodemque tempore Dominus se tribus his dederit, cordi terra, paradiso cum latrone, Patrisque manibus. Nam ad pharisæos quidem, quemadmodum, ss Maith. xxv, 45. 33 Matth. xxvIII, 1.

inquit, Jonas fuit in ventre celi tribus diebus: sic erit et Filius hominis in corde Lerræ triduano tempo. ris spatio. Ad latronem autein, Hodie mecum eris in paradiso"; ad Patrem vero, In manus tuas commendo spiritum meum s. Nemo enim aut paradisum apud inferos esse dixerit, aut inferos in paradiso, ut eodem tempore utrobique fuerit, aut his Patris manus indicari. At hæc pie considerantibus ne quæstione quidem fortasse videantur digna. Qui eniîn divina potentia sua ubique est, is et rebus adest omnibus, et nullo excluditur loco. Verum ego rationem aliam . præterea memini mne didicisse, quam vobis, si placet, breviter explicabo. Quando Spiritus sanctus in Virginem venit, eique Altissimi virtus obumbravit 37, ut homo novus in ipsa gigneretur, qui propterea vocatus est novus, quod a Deo præter hominum consuetudinein creatus est, ut Dei esset domicilium non manufactum; neque enim in manufactis, hoc est, hominum opera constructis Altissimus habitat 38, tunc Sapientia sibi domum exædificante ", obumbratione tanquam signi forma intus ædificio constituto, duabus illis partibus, ex quibus humana constat natura (animum et corpus intelligo), potentia divina conjuncta est, sese utrique pariter commiscens. Oportebat enim, ut, cum utraque pars propter peccatum supplicio mortis esset obnoxia (siquidem animæ mors est a vera vita sejunctio, corporis autem mors est ipsa corruptio et dissolutio ), oportebat, inquam, ut vitæ conjunctio ab utraque parte mortem expelle ret. Itaque divinitate utrique hominis parti copulata, in utraque perspicua excellentis naturæ indicia patuerunt. Corpus enim attactu suo morbos curans, divinitatem præ se ferebat; animus autem potenti illa voluntate divinam virtutem indicabat. Quemadmodum enim tangendi sensus est corporis proprius, sic animi proprius est voluntatis motus. Accedit leprosus corpore jam dissolutus atque confectus. Quomodo curatur a Domino? Animus vult, corpus [ attingit. Utroque modo expellitur morbus. Statim enim, ut scriptum est *º, discessit ab co ] lepra. Rursum cum tot hominum millia apud se considerent in solitudine, noluit eos jejunos dimittere. Manibus igitur panes fregit. Vides quomodo divinitas utrique parti conjuneta per utramque declaratur, cum et corpus agat, et animus velit? Verum non est necesse ut res omnes admirandas eodem pacto perfectas recenseamus. Sunt enim omnibus notæ. Quamobrem ad id, cujus gratia hæc commemoramus, revertemur. Quomodo eodem tempore et apud inferos, et in paradiso Dominus fuerit, quæritur. Cujus quidem quæstionis una solutio est, ut dicamus, nihil avium aut inaccessum esse Deo, in quo omnia consistunt. 34 Matth. xit, 40. 35 Luc, xxi, 45. 36 1bid., 46. 37 Luc. 1, 55. 38 Act. XVII, 24. 15 Prov. 18, 1. to Matth. viii, 3. *Matth. xv, 32 sqq.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. Altera solutio est illa, ad quam nunc oratio nostra spectat nempe Deum qui totum hominem per suam cum illo conjunctionem in naturam divinam mutaverat, mortis tempore a neutra illius, quem semel assumpserat, parte recessisse. Nunquam enim illum suorum munerum pœnitet *. Divinitas ergo voluntate quidem animum a corpore disjunxit, sed in utroque tamen se manere demonstravit. Nam per corpus, in quo corruptionem ex morte provenientem non admisit *s, evertit eum, qui habebat mortis imperium *: per animum autem latroni patefecit aditum in paradisum: utrumque autem eodem tempore perfectum est, divinitate per utramque hominis partem hæc bona præstante, ut per corporis incorruptionem mortem ipsam dissolveret, per animi vero in sede propria constitutionem hominibus aditum in paradisum aperiret. Quoniam igitur duplex est hominis concretio, simplex autem atque una divinitatis natura, cum homo dirimatur atque distrahatur, divinitas ipsa quæ individua est, non separatur, sed contra potius propter unitatem naturæ divinæ, quæ utrique hominis parti ex æquo inest, quæ sejuncta separataque erant, rursum coeunt et conjunguntur. Atque ita ex partium conjunctarum divisione mors sequitur, ex divisarum autem conjunctione resurrectio. Quod si quæris quomodo in paradiso se Patris manibus commendarit, tibi sublimis Isaias respondebit de coelesti Jerusalem, quam nihil aliud nisi paradisum esse credimus ex Dei persona: Descripsi muros, inquiens, tuos in manibus meis 45. Quare si Jerusalem, hoc est, paradisus, in manibus Patris descripta est, constat eum, qui in paradiso sit, in Patris manibus, in quibus descriptionem habet divina civitas, conimorari. Ac de his quidem hactenus. * Rom. 11, 29. 68 Act. 11, 27 * Hebr. 11, 14. PATROL. GR. XLVI. Verum quia Judæi vehementer institutum nostrum accusant, non alienum erit, ut, quæ nobis objiciunt, breviter refellamus. Dicunt igitur in Paschate celebrando sic a Mose quartumdecimum lunæ cursus circuitum in lege præscriptum esse, ut septem diebus pane sine fermento, et herbis amaris pro obsonio vescerentur *. Quapropter, si quartumdecimum, inquiunt, diem observatis, simul etiam hos cibos comedite. Sin illos respuitis, cur in die observando studium ponitis? Neque enim dicendum est, quæ ab eodem legislatore sunt constituta, partim esse tanquam justa atque animis utilia comprobanda, partim ut injusta et inutilia repudianda. His argumentis concludunt, aut omnia, quæ in Paschale celebrando jussa sunt, aut nihil observare nos oportere. Quid autem nos ad hæc? Meminerimus nobis esse mandatum, ne hominum maledictis et contumeliis succumbamus *7. Novimus utilem panis sine fermento confecti observationem, nec amararum herbarum lucrum, aut * Isa. xlv, 12. 46 Exod. XII, 47 Matth. v, 39 sqq.

dici quartædecimæ usum ignoramus. Lex, ut pau cis rationem hanc explicemus, futurorum bonorum umbram continens 68, unum illud propositum habet, ut variis mandatis homo ab immista naturæ suæ malitia purgetur. Huc spectat circumcisio, huc Sabbati, huc ciborum, huc variæ animalium immolationis, huc omnium denique legis cæremoniarum et institutorum observatio. Longum autem esset, ea quæ lex per ænigmata præscribit, munditiam animi significantia, sigillatim recensere. Quemadmodum igitur per circumcisionem, quæ spi ritu peragitur, natura cupiditates abjicit, vitam carni obnoxiam amputaps et circumcidens, per Sabbatum autem instituimur, ut quiescentes a peccatis abstineamus, et animalium mactatio nos docet, ut perturbationes et vitia mactemus, et ciborum immundorum interdictio nos monet, ut ab impura immundaque vita recedamus: sic et hæc celebritas illam indicat celebritatem, ad quam animus per azyma præparatur, dum septem diebus a fermento jubet abstinere. Septem enim dierum numerus praetereuntem hunc temporis cursum significat, qui per hebdomadas circumvolvitur. Diligenter enim quotidie cavendum est, ne dies instans ullas hesterna mnalitiæ reliquias conservet, ne quid acerbitatis aut amaritudinis hodierno fermento veteris improbitatis mistio pariat. Sol ne occidat super iracundiam vestram, inquit Apostolus ", qui præcipit, ut diem festum celebremus, non in fermento veteri, nec fermento malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis so. Quod auten de uno malitiæ genere didicimus, id simili ratione de reliquis malitiæ generibus dictum existimemus. Amaritudo enim e vita torporem et ignaviam expellit, et illius loco fortem et duram et asperan vivendi rationem introducit, siquidem omnis disciplina principio videtur non laetitiam, sed molestiam afferre. Quare qui vitæ totius hebdomadem, nulla veteri malitia commistam, sed ab ipsius fermento liberam transigit, temperantiam in victu tanquam obsonium adhibens, is ab omni tenebricosa mistione se ipsum avocat. Hoc enim quartædecimæ lunæ cursus signifcat. Nam cum totum ipsius cursum novem et viginti dies cum dimidio conficiant, quo quidem spatio luna tum crescendo circulum perficit, tum decrescendo minuitur, ut omni prorsus luce deficiat, fit, ut horuin dierum dianidium numeri quatuordecim dies et paulo amplius contineat. Cum igitur proprio cursu progrediens nocturno spatio sic orbem suum luce compleverit, ut diei splendori nitorem adjungat suum, sequitur, ut neque vesperi, neque mane tenebras ullas sinat interponi, quibus continua lucis series interrumpatur, cum in elementis perpetua luminis * Hebr. x, 1. “Ephes. iv, 26. 30 1 Cor. v, 8. G

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. tis radii plane deficiant, e region: cernitur luna, quæ luce sua mundum illustrat. Et rursum antequam hinc cursu confecto luna discedat, lucis ejus reliquiis diei splendor adjungitur. Atque ita ex illa nocte, qua luna plena est, tenebræ penitus excluduntur, mutua solis et lunæ tum vesperi tum mane successione. Quod igitur luci sensibus expositæ quartadecima die contingit, ut per totam noctem atque diem nullam tenebrarum mistionem admittat, id spiritualis lex vult esse documentum, ut per totam vitæ hebdomadam præclarum unum Pascha et a tenebris remotissimum celebrantes, omne temporis spatium in luce transigamus. Ilæc est celebrandi Paschatis apud Christianos institutio atque observatio. Idcirco quartamdecimam hanc diem attendimus, ut ex hac luce, quæ sensu percipitur et in materia sita est, lucem a materia sejunctam et quæ sola mente comprehenditur, intelligamus, et, dum videmur lunam plenam inquirere, quæ perpetuum ex se lumen tota nocte præbcat, nihil aliud nobis ca re legen præscribere existimemus, nisi ut omne tempus, quod nox diesque dimetitur, virtutibus illustratum et splendidum, et nullis tenebrosis actionibus permistum inquinatumve traducamus. Ac de his quiden satis. successio maneat. Priusquam enim solis occidenκην vero ad crucem pertinent, per quam passionis mysterium perficitur, quis ea facile dicendo queat explicare? Annon enim innumerabiles erant moriendi rationes, quibus mortis pro nobis obeundæ consilium expleri poterat? Hanc tamen ex omnibus unam is, qui mortis, quam vellet, opinionem habebat, sibi delegit atque præscripsit. Oportet enim, inquit, Filium hominis. Non dixit, hæc et hæc Filius hominis patietur, ut aliquis futura prænuntians simpliciter dixisset, sed necessarium arcana quadam ratione ac debitum esse significat, dum, Oportet, inquit, Filium hominis multa pali, et reprobari, et crucifigi, et terlia die resurgere ". Vim enim illius verbi, oportet, mihi considera, et invenies id in ea contineri, ut significet, fieri aliter non oportere, nisi ut per crucem mors oppetatur. Quæ bujusce rei causa? Pauli solius est eam exponere, per arcana illa verba, quæ in adytis paradisi constitutus audivit: solius. inquan, Pauli est, hoc crucis mysterium explanare, quemadmodum etiam ex parte aliqua in epistola ad Ephesios facit, dum arcanum hoc patefaciens, U possitis, inquit, comprehendere cum omnibus sanctis, quæ sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum, scire etiam supereminentem scientia claritatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei”. Neque enim frustra divinus ille Apostoli oculus crucis figuram excogitavit. Sed ca item re 31 Matth. xvi, 21; Marc. vi, 31; Luc. ix, 22; Joan. xii, 31 sqq. * Ephes. in, 18, 19.

facile ostendit, se omnibus ignorantiæ squramis ab oculis mentis excussis, ipsam rerum veritatem clare perspexisse. Novil enim, ea figura, quatuor cornibus e medio provenientibus descripta, potentiam per omnia commeantem et providentiam illius, qui in ipsa manifestatus est, significari, et idcirco partes illius singulas propriis nominibus appellavit. Eam enim, quæ a medio deorsum ver git, profundum vocat; quæ autem sursum, sublimitatem; latitudinem vero et longitudinem illas, quæ utrinque transversæ protenduntur, ut, quæ bine a medio producitur, latitudo, quæ autem illine, longitudo nominetur: quibus aperte mili videtur sermone declarare, nihil in rebus creatis esse, quod non divina natura incolume tueatur quod est supra coelos, quod sub terra, quodque ad extrema mundi transversum undique protenditur. Nam per altitudinem, id quod est sursum; per profundum, quod subterraneum; per longitudinem et latitudinem in medio posita extrema significat, quæ a virtute totum hoc universum tuente continentur. Potes autem ex iis quæ in anima tua fiunt, ea quæ de Deo cogitanda sunt declarata contemplari. Cœlum enim suspice, et partes infimas animo complectere, extremosque ac summos orbis terwinos cogitatione comprehende, atque considera, quænam potentia tanquam universitatis vinculum hæc omnia devinciat atque contineat: videbisque sponte sua in ea divinæ potentiæ contemplatione crucis figuram exprimi in animo ac mente tua, a superis ad infera, ab extremis ad exirena protentam atque descriptam. Figuram hanc magnus etiam David de se loquens expressit: Quo ibo, inquit, a spiritu tuo, et quo fucie tua fugiam? Si ascendero in cœlum (hæc est sublimitas), tu illic es. Si descendero in infernum (hoc est profundum), ades. Si sumpsero pennas meas diluculo, id est, ad ortum solis (hæc est latitudo), et habitavero in extremis maris us: sic enim occa sun appellat (hæc est longitudo). Cernis quo modo crucis Aguram describat? Tu es, inquit, qui per omnia commeas, qui cuncta devincis, qui in teipso comprehendis universa. Tu supra es, tu es infra. In hac extrema parte manus est tua, et in altera viæ dux est dextera tua. Ob id magnus item Apo-D stolus, cum omnia fide et cognitione repleta fuerint, fore dicit, ut is, qui super omnia est, in nomine Jesu Christi adoretur, et a cœlestibus, et a terrestribus, et ab infernis”: quibus verbis per crucis figuram dividit Christi adorationem. Cœlestis enim regio in sublimi crucis parte adorationis cultum exhibet, mundana in mediis, inferna ad profundum pertinet. Idem mea quidem sententia significat etiam iota illud, si cum apice conjunctum consideretur,quod et cœlo stabilius, et terra firmius, et omni rerum constitutione certius est. Cœlum enim et terra transibunt ³, et, Hujus mundi » Psal. cxxxviii, 7 sqq. * Philipp. 11, 10. ss Matth. 35.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. I. non præterit. Linea recta e sublimi in imum descendens iota dicitur. Oblique autem ad latera pertingens apex nominatur, id quod ab ipsis navigantibus licet discere, qui lignum illud transversum malo adjacens, cui vela suspendunt, Græce eodem nomine quo apicem nominant, nempe ceræam. Quamobrem divina hæc Evangelii verba mihi videntur in crucis figura tanquam ænigmate et speculo quodam illud ostendere, in quo omnia constiterunt, quod omnibus, quæ in ipso continentur, stabilius est, atque æternum, cujus potentia cuneta moderatur. Proinde Dominus ait, oportere Fi lium hominis, non simpliciter mori, sed crucifigi, ut crux Deum gestans adversariis omnipotentem illius,qui in ipsa penderet, vim, quique omnia in omnibus est 5ª, figura sua patefaceret. Nobilis ille senator Joseph, fratres, ab Arimathæa non est nobis silentio prætereundus, qui cum immaculati sanctique illius corporis munus accepisset, sindone mundo illud involvit, et in monumento novo- ac puro collocavit. Quod ab honesto hoc senatore gestum est, nobis sit tanquam lex, ut idem nos quoque præstemus, cum illud corporis munus suscipimus, ne id sordido conscientia linteo involvamus, neve in cordis monumento mortuorum ossibus omnique immunditia pleno reponamus. Sed unusquisque, ut scribit Apostolus, se ipsum probet, ne munus in digne suscipienti sit in judicium s. Verum, dum hæc loquor, lucida angeli stola mentis aciem mili perstringit, et dulcis ille terrae motus, quo gravis ille humani monumenti lapis revolutus est, omnibus que resurrectionis fores patefactæ sunt, præ volu~ plate cur meum concutit. Curramus et nus ad conspiciendum spectaculum hoc novum et admirabile. Sabbatum enim jam illuxit. Ne permittamus, ut mulieres antevertant. Sint etiam in manibus nostris aromata fidei puræque conscientiæ. In his enim consistit bonus odor Christi. Ne quæramus amplius viventem cum mortuis. Dominus enim eum a quo sic requiritur, rejicit et arcet, dicens: Noli me tangere 6º. Cum autem ascendero ad Patrem, tunc me licebit attingere. [Id est, cum non corpoream amplius servilemque formam, sed eum, qui est in figura præterit iota autem ex lege, et apex unus c gloria Patris, qui est in forma Dei, et Deum Verτῶν ** I Cor. vii, 31. of Matth. v, 18. 58 I Cor. XV, bun, fide conceperitis, tunc me, non autem sinplicem servi formam, adoretis.] Audiamus bonum nuntium, quem nobis mulier affert, quae fide prior, quam vir, accedit, ac merito quidem, ut incipiens ipsa ad bonum currere, diluat erimen, in quod in cidit, cum ante cucurrit ad malum. Ecquod igitur est hoc mulieris Evangelium? Non ex hominibus profecto, neque per homines, sed per Jesum Christum. Audite, inquit, quod mihi Dominus, ut vobis quos fratres etiam nominat, nuntiarem, ipse mandavit. Ascendo, inquit, ad Patrem meum, et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum “¹, 35 1 Cor. x1, 28. 60 Joan. xx, 17. ibid.

Onuntium præclarum et bonum! Qui pro nobis factus est homo, is cum sit Unigenitus, quo nos fratres efficiat suos, se hominem ad verum Patrem adducit, ut per se ipsum omnes cognatos secum trahat, ne possit illis amplius objici, quod eos, qui natura dii non sunt, adoraverint. Etenim cum ad viventem et verum Deum adorandum revocati sint, ab hæreditate paterna tanquam rejecti reprobatique non possunt excludi, quoniam Filium verum ipsi per adoptionem filii secuti sunt. Qui multis in fratribus primogenitum creaturæ se per carnem efficiens, omnem naturam humanam, cujus particeps esse voluit, assumptæ carnis necessitudine sibi conjunxit. Sed quia panis azymus ante Pascha pro obsonio herbas amaras habet, videamus qua jucumditate post resurrectionem panis eliciatur dulcis. Cernis in manibus Domini Petro piscante panem et favum mellis? Inde considera, in quid amaritudo vitæ commutetur. Quare nos item ex piscatu verborum Dei jam ad panem illum cœlestem accurramus, quem spei favus dulcem reddit in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et potentia una cum Patre et Spiritu sancto, nunc el semfer, et in saecula sæculorum. Amen. ORATIO II. De resurrectione Domini nostri Jesu Christi, et quod nullo modo inter se contrarii evangelistæ diversis modis memoriæ prodiderint ea quæ acciderunt in resurrectione Emmanuelis. Quanquam omnes quidem propemodum, dilecti, eam quæ a nobis in Dominica nocte commode atque competenter introducta est, Evangeliorum approbant lectionem de resurrectione magni Dei et Servatoris nostri Jesu Christi: nonnulli tamen utilitatem quidem se sensisse non negant, sed quod putent se aliquando tectius et obscurius doctos esse, de eadem re non eadem, sed contraria et auditorem magis ad incredulitatem inducentia dicentibus evangelistis, perturbari se aiunt. Cui enim credendum est? Matthæo, qui vesperi Sabbatorum resurrectionem accidisse scribit? an Joanni, qui hoc idem mane, cum adhuc tenebræ essent, contigisse memoriæ prodidit? An Lucæ et Marco: quorum hic ortum solis, ille profundum diluculum eumdem articulum temporis, quo illa contigerint, nominavit? Ad solutionem igitur propositi dubii, aliarumque circa scrutationem dictorum exorientium quæstionum, excitari nos, licet infirmos, a Deo, qui resurrexit, et planam adhibere interpretationem oportet. Etenim eum qui seinen lectionis dejecit, eamque in auribus universorum sparsit, æquum est inde quoque ortarum quæstionum reddere rationem. Hoc itaque facere eliam, atque ex illis ipsis, quæ super his dubitantes dicebant, rationem inferre conabor. Neque enim sacri Evangeliorum scriptores, vel vesperi Sabbatorum, vel majori parte noctis praeterita, vel diluculo rursus, vel post solaris radii emersum, resurrexisse Dominum

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. II. tum, non in uno potius, sed in diversis temporibus accidisse scriptores memoriæ prodidissent. Sed mulieres scripserunt, alio tempore alias ad sepulcrum venisse, et non circa eumdem temporis articulum, (quomodo enim eas, quae diversis tempori bus venerunt?) omnes vero similiter audivisse ab angelis de Servatore, Surrexit, non est hic: non adjecto quando. Quasi in illa divina nocte absque controversia, et in hoc omnibus consentientibus resurrectio quidem acciderit, nemo vero horam notaverit, quæ omnibus ignota erat, præterquam cum Deo, qui resurrexit, tum Patri, qui solus ita noscit Filium, ut ipse cognitus est a Filio: tum Spiritui, qui omnia scrutatur, etiam profunditates Dei. Matthaus enim dixit: Mariam Magdalenan et aliam Mariam vesperi Sabbatorum venisse ad videndum sepulcrum: terræ motum autem factum esse inagnum: atque angelum de cœlo descendisse, cujus aspectus quidem fulguri, stola vero nivi haud dissimilis fuerit, ut ipso terribili quidem habitu perterrefaceret custodes, qui etiam non ferentes visionem, parum abfuit quin perirent, mortui facti metu candore vero invitaret mulieres, et fiduciam injiceret natura timidis ac formidolosis, resurrectionemque per ipsum habitum cum ingenti latitia annuntiaret. llis enim de causis missus erat. Cun enim lapidem revolvisset, reperit resurrexisse Doninum, sepulcro quod sigillis munitum fuerat, ac præsidio militum custodiebatur, sicut Deum deceλον, xerunt. Sic cnim contrarietas esset, si unum ' bat, clauso relicto, quemadmodum clausis quoque jamuis penetrans in domicilium ad discipulos accessit. Quare etiam dicebat: Non est hic, sed surrexit: significans angelus ante suum adventun admirabiliter accidisse resurrectionein Servatoris, quam ut Deus propria virtute exsequens in iis, quæ disposita ac destinata erant, peragendis nullunı angelorum auxilium desideravit. Nisi enim hoc ita statim fieret; sed quoniam ante factum erat, esset, dixisset: Ecce resurgit, significans id, quod terito tempore utens dixit: Non est hic, sed surrexit. Matth. XXVIII, 6 3 ibid. 1 sqq. Atque illud etiam ex hoc aperte demonstratur, quod apostoli, cum prædicarent Evangelium,propter infirmitatem audientium dicebant Christum resuscitatum esse a Patre, acceptabilem et commendabilem hoc modo sermonem reddentes. Sed angelus, qui primus resurrectionis annuntiatricem vocen rupit, nudam designans ac majestatis plenissimam ideoque maxime convenientem ejus, qui resurrexerat, potestatem, clamabat: Non est hic, sed surrexit. Itaque quod dicitur cum resuscitatum esse a Patre, audientium quidem, ut dixi, disponebat alque moderabatur infirmitatem, eumdem vero continet, et non alium intellectum. Nam in quo operatur Pater? In propria potentia videlicet et virtute. Quænam est autem virtus ac potentia Patris? Nemo alius præterquam Christus: Christus enim Dei virtus ac potentia, Deique sapientia est. Ergo seip

sum resuscitavit Christus, etsi a Patre dicitur esse resuscitatus. Caterum id est, sero vel vesperi Sabbatorum,non significat vesperum, qui post occasum solis fuit: neque enim singulariter dixit, sero Sabbati, sed pluraliter, sero Sabbatorum. Sabbala vero omnen septimanam vocare solent He brai. Nam ne longius abeas, evangelista, und Sab batorum, inquiunt: cum dicendum fuisset, Primo die septimanæ. Sic nimirum etiam in communi consuetudine utimur, secundum Sabbatorum et βράtertium Sabbatorum appellantes secundum et ter tium diem septimanæ. Non dixit igitur, sero Sabba- aut vesperi Sabbati, ut vesperum illius diei si gnificaret: sed Sero Sabbatorum, ut tardius, et multum distans indicaret. Etenim aliquando nos quoque ita dicere solemus, id est, sero vel tardius ad tempus venisti id est, sero vel tardius ad horam id est, sero ac tardius, quam usus et necessitas postulasset: non vesperam, neque Lemnλει pus, quod post occasum solis est, significantes, sed tardius, et post quam usus et necessitas postulave rit aut post tempus commodum et opportunum fa ctum esse quippiam hoc modo indicantes. Atque id est, sero vel vesperi Sabbatorum, lon- et tardius præterita septimane tempus signi ficat. Impletur quælibet septimana occasu solis Sabbatum excipiente. Nam etiam Matthæus cum temporis articulum, qui multum distalat a fine expletæ septimanæ, significaret, et quasi seipsum interpretaretur, adjecit, Quæ illucescit in unam Sab batorum. Præterierat, inquit, in tantum nox ut esset tempus gallorum cantus, qui cantus lucem futuri dici præcedit. Tunc nimirum atque in hoc articulo temporis, non autem vespera quæ Sabbatum insequitur, finientes jejunia, incipimus nos oblectare atque lætari, consuetudine, quæ apud omnes obtinuit, hanc rem comprobante. ΧαίCum igitur hic temporis esset articulus, Maria Magdalena atque altera ejusdem nominis ad sepulcrum venerunt, et angelum, qui de colo descenderat, quemadmodum dictum est, viderunt qui, revoluto lapide, super eum sedebat: a quo etiam invitate viderunt locum, ubi positus erat Dominus: et currere jussæ, quæque acceperant, mandata discipulis edere, egressæ celeriter e monumento currebant: itaque currentibus obviam factus Jesus appellavit eas, dicens, Avetes. Etenim oportebat primum muliebrem serum et ab angelo bonum resurrectionis accipere nuntium, et Dominum videre, et primam ab eo vocem audire, Avete. Quoniam mulier quoque prima audiverat fraudem serpentis, et contra præceptum viderat ligni interdicti fructum, et pœna tristitiæ ac dolo ris condemnata fuerat. Quapropter etiam adorare Servator et pedes apprehendere et contrectare permittebat, ut iis quæ primæ desciverant et alienatæ erant ab eo, et discipulis gaudium annuntiare jubebat, cum mulierem, quæ tristitiæ ministra Adamo fuerat, gaudii nuntiam viris esse vellet, contrariis contraria curans. Euntibus autem illis, Matth. xxviii, 9 sqq.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. II. inquit, ut mandata referrent discipulis, ecce qui Matth. xxv1:1, 11-15. s Joan. XIX, dam de custodia in urbem venerunt, ac renuntiaverunt principibus sacerdotum omnia, quæ acciderant. Atque illi coacli, unaque cum senioribus habito consilio salis magnam pecuniam dederunt militibus dicentes: Dicile, quod discipuli ejus nocte venerint, et subripuerint eum vobis dormientibus. Et si hoc delatum fuerit ad præsidem, nos persuadebimus ei, et vos securos reddemus. Illi autem accepta pecunia, fecerunt quemadmodum erant edocti: et divulgatus est hic rumor apud Judæos usque in hodiernum diem *. Alque altera quidem Maria (banc autem Deiparam fuisse credere consentaneum est: quoniam nec a passione quidem abfuit, sed stabat juxta crucem, ut Joannes memoriæ prodidit, quam etiam decebat ea, quæ ad gaudium pertinebant, annuntiare, ut quæ radix gaudii esset, ac præclare audivisset illud, Ave, gratia plena, Dominus te cum 6), mandatum Domini exsequens discipulis omnino exposuit. Non enim fas erat non adimpleri id, quod ita clare dispositum, administratum, et præceptum erat, tametsi non crederent qui audiebant. Quoniam hoc quoque sæpe accidere solet, dum immensa miracula annuntiantur. Neque enim otiosi permansissent, si credidissent. At Magdalenæ una cum Deipara abeunti et similiter ad annuntiandum properanti accidit quiddam more humano: et quemadmodum Petrus ab Herode comprehensus, et per angelum solutis ultro catenis ex custodia eductus, multumque spatii progressus, quo ad portam quoque urbis transiisset, non putabat verum esse quod agebatur, sed visionem se videre existimabat: ita etiam hæc cum excellentiam miraculi veluti importunum et intempestivum quiddam esse reputaret, et simul, posteaquam custodes antevertissent, et cum pontificibus coepissent texere calumniam adversus resurrectionem, prorsus tale quiddam subsusurrari sensisset, ambiguitatis ac dubitationis cogitationes admisit: neglectaque renuntiatione atque salutari mandato, ad sepulcrum tendebat mane, Cum adhuc tenebræ essent, ut Joannes ait 7. Quemadmodum enim permisit Dominus, ut ex incredulitate Thomas diceret, Nisi videro in manibus ejus vestigium & clavorum, et millam digitum meum in vestigium clavorum, miltam item manum meam in latus ejus, non credam s: ac per curiosamn illius incredulitatem et contrectationem, nos in eam fidem confirmati sumus, ut omissis opinionum ac suspicionum fabulis, quo corpore passus est, eodem etiam resuscitatum esse credamus Emmanuelem: eodem modo Mariam quoque Magdalenam ad incredulitatem reversam, cum hoc etiam facilius ei accidisset (non ignota est enim muliebris sexus fragilitas et facilitas ad lapsum), per curiosam et supervacuam inquisitionem, miraculum resurrectio25. * Luc. 1, 28. 7 Joan. xx, 1. * ibid. 25.

nis, quod omnem fidem cogitationemque superat atque excedit, credibilius efficere permittebat. Cum hac igitur ambigua mente accedens, cum lapidem duntaxat ab ostio monumenti revolutum vidisset, angelum autem non amplius super eo, ut paulo ante, sedentem; ab incredulitate vinci se passa est, imaginationem et alienationem mentis ex pavore repentino contractam esse existimans id, quod prius viderat, idque non pro vero, sed pro falso ducebat: cumque accurrisset ad Petrum et ad alium discipulum, quem diligebat Jesus, clamabat, dicens: Sustulerunt Dominum ex monumento, et nescio ubi posuerint eumº. Vides quod cum ex iis quæ post relationem custodum noctu apud Judæos conficta erant, aliquid tale ad aures ejus pervenisset, mente immutata alque depravata est: ac putavit adversarios furatos esse corpus Jesu, ut furtum in apostolos conferrent. At Petrus et Joannes sine mora surrexerunt, et ad sepulcrum cucurrerunt. Non enim novum et inopinatum erat quod dicebatur, ut, quod ad resurrectionem attinet, fidem non haberent: imo vero etiam credibile et non discordans et alienum erat a malitia Judaica. Intrepide autem et absque metu id agebant, cum silentium esset, tenebris nondum discussis, Deoque fiduciam eis atque animi præsentiam subministrante. Sed cum eo venissent, manifesta atque evidentia signa resurrectionis invenerunt. Vident enim in sepulcro linteamina jacentia: quod nequaquam accidisset, si corpus furto sublatum fuisset. Primum enim furibus mos est vestes detrahere atque spoliare deinde admodum celeriter committere furtum, ne in ipso facinore deprehensi pessime mulctentur. De corpore autem Jesu in hunc fere modum scripsit Joannes: Obvinxerunt eum linteis cum aromatibus, prout mos erat Judæis sepelire". Quomodo igitur non multi negotii res furantibus fuisset vincula solvere, corpusque nudare linteaminibus, quæ jam adhæsissent, et facile avelli non potuissent, ac priusquam detracta essent rumperentur? Mistura enim aloes et myrrhæ, quam attulerat Nicodemus, conserta et implicata erant. Quin etiam sudarium, quod fuerat in capite ejus, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum, nullius trepidationis, quasi furto sublatum corpus fuisset, indicium erat. Qui enim otium, talisque securitas furibus fuisset, ut tegumentum etiam capitis apte involverent, et separatim deponerent? Itaque hoc etiam manifesto veritatem resurrectionis ostendebat: simul autem etiam mysterium a divina majestate baud alienum innuebat: nimirum quod caput deitatis locum obtinens (juxta illud, Caput Christi Deus '') et qui de co exstant sermones, manent circa carnis humanæ assumptionem quasi involuti atque indissolubiles etiamsi inferiora, quæ circa dispositionem et administrationem, quam in carne peregit, et circa eam, quam cum hominibus in terra conversationem habuit (quarum rerum figura, linteamina Juan. xx, 15. 10 Jowl. xix, 10. 111 Cor. x1, 3.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. 11. erant) acciderunt, quantum ejus fieri potuit a bis dissoluta atque contrectata sint. Atque his visis Petrus et comes ejus crediderunt, cum non simpliciter solum, verumetiam præstantiori mente ac sensu apostolico rem spectassent. Plenum enim luminis erat sepulcrum, ut etiamsi nos adhuc ), set, dupliciter tamen, tum sensibiliter, tum spiritualiter viderent ea quæ intus erant. Nam si lux justis perpetuo, prout scriptum est, multo magis justorum Deo. Non crediderunt autem, inquit, quia nondum noverant Scripturam, quod oporteret cum c. mortuis resurgere ". Atqui sciebant, quia Servator eis sæpe prædixerat, quod resurrecturus esset sed non tanquam a Scriptura, atque inde petitis oraculis (quæ fieri non poterat, quin evenirent) adducti, sed tanquam circa fidem adhuc labascentes atque claudicantes. Cæterum quod nudus Jesus absque linteaminibus resurrexit, significat eum nequaquam posthac cibi potusse, aut indumentorum gestaminis atque operimenti egentem in carne cognitum iri. Et si id, quod decretum, dispositum ac destinatum erat, exsequens et administrans sponte sua se his rebus subjecit, ut qui ejusdem nobiscum naturæ particeps esset deinde significat etiam Adami in pristinum statum restitutionem, in quo nudus erat in paradiso, et non erubescebat. Nam de catero lanquam Deus, licet incarnatus, gloria, quæ Deum maxime decet, circundatus erat, cum ipse sit is, qui lumine tanquam pallio induitur, ut inquit propheta David". Ac Petrus quidem et Joannes, ſide ipsis ex iis quæ viderant facta, domum reverterunt; Mariæ vero nihil dixerunt. Curabat enim et operam dabat is, qui solus sapiens est, ut fidem nou habens per ea quæ videret potius, quam quæ audiret, ad credendum adduceretur. Stabat igitur juxta monumentum foris plorans, et cum inclinasset se, vidit angelos duos veste candida insignes et illustres, sedentes unum ad caput, alterum ad pedes, ubi jacuerat corpus Jesu “: et cum lamentationem latitia commutare oporteret, lacrymari non desistebat, adeo ut angeli quasi cum increpatione dicerent: Mulier, quid fles? perinde ac si dicerent Muliebres hæ sunt lacrymæ, non lati animi. Qui enim locum habet lamentatio post tale spectaculum? Atque illa in eadem incredulitate perseverans (prorogabatur enim et extendebatur perturbatio, ut per ea quæ paulatim adjiciebantur, ad credendum perfecte expurgaretur) ad eos dixit Sustulerant Dominum meum ex monumento, el nescio ubi posuerint eum. Atque hæc locuta conversa est retrorsum, et videt Jesum stantem, nec sciebat quod Jesus esset. Partim quod præ lacrymis olusa tenebris, et quasi caligine gravata esset; partim quod etiam Jesus interea rem ita disponeret, ut ab ea non agnosceretur. Quamobrem etiam dixit Mulier, quid ploras? Quem quaris? Illa existimans quod hortulanus esset, dicit ei: Domine, si tu asportasti eum, dic mihi, ubi posueris eum, atque ego eum tollam. Forsitan autem non abs re, neque extra decoruin, hortulanum esse putabat Jesum sane enim ipse verus et immortalis agricola paradisi erat, in horto monumenti, sicut in paradiso mulierem, quæ Adamum primum hortulanum per12 Joar.. xx, 9. 18 Psal. c111, 2. 15 Joan. xx, 11 sqq.

incredulitatem deceperat, lapsam corrigens atque emendans. Sie igitur universa mysteriorum plena, rationibusque divinis ac sublimibus referta sunt, Cæterum cum hæc dixisset Maria, et circa scrutationem corporis sollicita hæreret, ac jam etiam magis conversa esset ut abiret, satis territam et exanimatam conspicatus is, qui penetrat usque ad divisionem animæ atque spiritus, artuum quoque ac medullarum 18, qui judicare quoque seit de cogitationibus cordis ac mentis agitationibus, unica voce incredulitatem exemit, visumque mulieris acuit ad agnitionem, cum dixisset solum ut ipse sciebat, cum redargutione et motu ad reverentiam, Maria. Atque illa extemplo conversa, et Rabouni, quod dicitur magister, eum appellabat, et divinos illos pedes conabatur apprehendere: et audivit, Ne me tangas. Nondum enim ascendi ad Patrem meum: hoc, inquit, donum jam consecuta, quæ una cum altera Maria et contrectasti ne et adora. visti, pedesque tenuisti, contempsisti adeo ut etiam non credideris, ac nihil magnum de me in animo concepisti, sed adhuc circa monumentum quærebas, qui divinitus supra apud Patrem eram. Ac nunc ne me attingas, si eadem mentis agitatione ad Patrem ascensionem deesse mihi existimas. Nondum enim, ut tu cogitas, ascendi ad Patrem meum; sed vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, ac Deum vestrum. Quoniam, inquit, secundum carnem primogenitus fui inter multos fratres, non mibi nunc, sed vobis fratribus, corporaliter ascendam ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum ineum, ac Deum vestrum. Nisi enim Deus meus appellatus esset, cum innocentiam humanæ naturæ, propterea quod, sicut in principio generis, peccatum ignorabam, in me vidit: vester Pater vel Deus, utpote eorum qui ab eo abalienati eratis, appellatus non esset. Quapropter etiam Paulus Hebræis scribens dicebat: Non enim in manufacta sancla introivit Christus, ad similitudinem facta verorum sed in ipsum cælum, ut appareat nunc in conspectu Dei pro nobis s. Venit igitur Magdalena Maria, et annuntiat discipulis, quod vidisset Dominum qui hæc dixisset sibi. Cum venisset autem, alque ea annuntiasset, rursus invenit Mariam Jacobi, et Joannan, et alias nonnullas cum ipsis, cum apparatu aromatum et unguentorum ad sepulcrum properantes 47, discussis tenebris, ac profundo diluculo (hoc est, justo ac vero, et nunc primum incipiente), ut inquit Lucas 18, et adjungens se una cum eis ibat, ac propter ardens erga Jesum desideṛium dux earum videbatur, ac propter hanc claritatem, quam ex facto adepta est, prima apud evangelistas numeratur. Cupiebat enim etiam illis non ex iis, quæ ab sese et ab altera Maria audivissent, sed ex illis ipsis, quæ vidissent, vel angelorum præsentia fidem fieri resurrectionis: et erat cum eis prudenter ac dedita opera tacens, nihilque di 18 Luc. xxiv, 1. ** flebr. v, 12. 16 Hebr. ix, 24. 17 Luc. xxiv, 10 sqq.; Marc. xvi, 4 sqq.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. II. cens, cum admirantes atque dubitantes eam rogaret; sed exspectabat rerum gestarum testimonium, et credebat fore ut etiam illis sigillatim certa fides plenaque persuasio per oculorum fieret inspectionem. Itaque cum lapidem a monumento revolutum vidissent, ingress» sunt, et non invento corpore Jesu, anxiæ atque hæsitantes vident astantes sibi viros duos stolis quasi effulgurantes: a quibus audiverunt: Quid quæritis viventem cum mortuis? non est hic, sed surrexit ", etc. Et reversæ, inquit, a monumento nuntiaverunt hæc omnia undecim illis viris, et cæteris omnibus. Sed ut erant vulgus et multitudo confusa, magis ad incredulitatem deflexerunt, atque id quod relatum erat, cavillabantur, respuebant et aversabantur. Videbantur enim verba earum quasi deliraaliquo modo perturbatus et luctuans surrexerit, ac rursus ad monumentum cucurrerit, atque prospiciens iterum quoque viderit linteamina jacentia, qu'e jam antea ingressus plenius et exactius inspexerat, unde solum prospexisse contentus, ac nihil a priore statu immutatum conspicatus, abiit consternatus et admirans id quod acciderat: ac gloriſicans eum qui hæc ita ordinasset et administrasset. Ac Maria Magdalena rursus, quemadmodum una cum iis, quæ cum Joanna erant, mulieribus portantibus quæ ante Sabbatum præparaverant, unguenta atque aromata, profundo diluculo profecta erat: ita cum Salome quoque muliere peregrina, quæ præter nominatas licet tarde, emerat tamen aromata, sed post Sabbatum, eadem mente impigre currebat, assumpta secum eliam Maria Jacobi, ita ut etiam in coemptione aromatum sociæ fuisse videantur.Cum enim sociæ essent itineris, totam rem gestam commune studium esse existimabant: Et valde mane una Sabbatorum veniunt ad monumenἈλλ᾿ menta, neque fidem illis habebant, adeo ut Petrus etiam ipse paulatim propter illorum incredulitatem 19 Luc. xxιν, 5. 10 Marc. xvi, 2 sqq. 10. Præterea in exactioribus ac plenioribus exemplaribus continetur id, quod significatur, prae ter jam factas visitationes etiam hunc mulierum ad monumentum contigisse accessum. Quid autem id est, valde mane, hic explicans Marcus, adjecit, orto sole. Et dicebant, inquit, ad invicem: Quis revolvet nobis lapidem ab ostio monumenti? et sublatis oculis vident lapidem revolutum. Erat enim magnus valde. Cum enim Salome merito dubitaret, ut quæ omnino ad sepulcrum non accessisset, atque hæc ad comites suas diceret, illae lacentes, prout superius dictum est, cum sustulissent oculos, aspectu ipso responsum dederunt etenim lapis revolutus in conspectu apparebat. Quoniam autem una ibant, et commune eis iter erat, idcirco inter se dixisse ac dubitasse scriptum est, si rerum naturam atque historiæ veritatem consideremus, ac discernamus, cujus earum proprium fuerit dubitare. Nam eas, quæ jam spe lapidem revolutum vidissent, de hoc sollicitas esse, probabile non erat. Sed quoniam inter has mulie

res, de quibus est apud Marcum, persona Salome ignara infertur, absque controversia, oratio proba- παραbilis ac verisimilis est. Nam nec illas consentaneum est dixisse, Quis revolvet nobis lapidem, propterea quod Judæi obsignassent aditu seputeri, adbibita custodia militum, et tertius dies instaret. Dixerant enim scelerati illi ad Pilatum: Recordati sumus, quod impostor ille dixit, cum adhuc viveret: Post tres dies resurgam Si mulieres igitur sciebant mira culum, quod per angelum factum erat, et quod lapis reinotus esset, et custodes expavefacti mor tuisque similes facti recessissent, quomodo sollicita et anxiæ de revolutione lapidis erant? Sin ɔutem miraculum ignorabant, custodiam militum consi- Μαderare ac non de aperiendo monumento cogitare oportebat. Verum, ut dixi, Salome et hoc ignora bat, et ipsius solius ea verba erant. Nam Maria ἸουMagdalena atque altera Maria cum sedissent e re gione sepulcri, quemadmodum memoria prodidit Matthæus magnoque studio atque industria assi dentes id egissent, tum signacula Judæorum, tum armatorum custodiam oculis suis conspexerant. Ingressa autem Salome cum utraque Maria, vide runt juvenem sedentem a dextris, amictum stola candida, et exparerunt omnes læc quidem, quod Aide indigeret, ac magis humano more affecta esset: vero quod sæpius ad monumentum venissent, curioseque ac supra quam necesse atque opus esset, deinceps explorare atque investigare resur rectionem viderentur. Nam idcirco etiam juvenis apparuit, qui magnitudine perterrefacere ac metum injicere posset, ac terrori alacritatem et lætitiam miscens, per candorem stolæ, cum propter diem scilicet festum, tum ne metu obticescerent, acer bius eas alloquitur, castigans verbis et admonens, ne post tot spectationes curiosæ essent, sed potius firma manerent in iis, quæ vidissent: Ite cnim, inquit, dicile discipulis ejus et Pelro (discipulis quidem, utpote iis qui sæpe non crediderunt: Petro vero, ut qui iterum eadem vobiscum curiositate adductus al monumentum venit quod præcedel vos in Galilaam: ibi eum videbitis sicut dixit vo bis **, vobis mulieribus sero Sabbatorum, ea die quæ ἐξελlucescit in primam Sabbatorum, ut Matthæus 25 ὑμνῆconscripsit. Discipulis enim nunquam apparet eum p dixisse, quod post resurrectionem ipsis in Galilæa appariturus esset, nisi forte quis illud dixerit, quod et Matthæus, et Marcus scripserunt post cœnam mysticain exeuntibus ipsis dicto hymno in montem Olivarum, ab Servatore sic quodammodo dictum, Postquam autem resurrexero, præcedam vos in Galilæam”. Egressæ autem e monumento Mariæ et Salome, tremore atque terrore correptæ profugiebant, ac nemini quidquam dicebant: timebant enim, partim quidem propter terrorem adolescentis, partim ver quod jam dies progressus esset, et Judæi (ut est verisimile) sursum deorsumi obambulantes ad cædem parati essent. In exemplaribus paulo diligen21 Matth. XXVII, 63. ** Matth. xxviii, 1 sqq. 26 Matth. xxνι, 32; Marc. 21. * Marc. xvi, 5. ** ibid. 7. ** Matth. xxviii. 1.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. 11. tius et exactius scriptis Evangelium secundum Marcum hactenus, Timebant enim, finem habet. In nonnullis adjecta sunt etiam hæc, Cum surrexisset autem mane primo die Sabbatorum apparuit primum Mariæ Magdalenæ, ex qua ejecerat septem dæmonia. Hoc autem contrarium quiddam iis, quæ a nobis supra dicta sunt, continere videtur. Cum enim hora noctis, qua Servator surrexit, ignota sit, qui fit, ut in hoc loco, mane eun resurrexisse, ptum sit? Sed hoc dictum nullo modo contrarium apparebit, si apte atque scienter legerimus. enim subnotare et subdistinguere docte atque telligenter oportet. Cum surrexisset autem: atque ita subjungere consequenter, mane primo die bali apparuit primum Maria Magdalena: ut verbum quidem id est, cum surrexisset, conveπρωί nientem cum Matthæo ad superius tempus nem habeat: verbum vero, id est, mane, ei quæ Mariæ facta est, apparitioni attribuatur quæ prima cum altera Maria, atque iterum sola viderat Dominum: enim, id est, mane, vel diluculo, universum illud spatium est, quod post gallorum cantum intercedit. Cum igitur quaterna temporum sint vices, totidemque accessus, quibus mulieres ad monumentum venerunt, Spiritus ctus rem ita dispensavit atque ordinavit, ut singuli evangelistæ singulos temporum articulos conscriταὐτὸν Derent. Ac Matthaus quidem illas, quæ vesperi Sabbatorum venerunt ad monumentum, historia comprehendit, et angelum unum descendisse de coelo, qui lapidem revolvisset 27; Joannes autem, Mariam Magdalenam venisse solam in tenebris ante lucem conscripsit, atque angelos duos intra monumentum vidisse Lucas alias circa ipsum diluculum Marcus vero aliam oriente sole, adjunπερ ctis nonnullis, quæ janı etiam antea ad monumenμὲν tum fuissent ". Atque illas quidem duos viros qui ipsis astitissent; has vero sedentem a dextris venem vidisse; atque omnes stolis albis indutos fuisse memoriæ prodiderunt. Itaque si quis ea, quæ singuli secundum ordinem temporum scripseἑνὸς runt, composuerit, possit unam consonantiam, concordantiamque et unum corpus historiæ totius efficere perinde ac si unus totam rem gestam, el non complures scripsissent. Nam si uuius quidem adventus mulierum, qui in uno temporis articulo accidisset, omnes quatuor mentionem fecissent, et eosdem angelos dixissent apparuisse: vel una que eadem apparitione sive visione ab universis edita, hanc in diversis temporibus accidisse dixissent, et non unius quisque temporis mentionem fecissent, discrepantiæ atque dissensionis reprehensionem effugere narratio non posset. Sin autem et personæ et tempora diversa fuerunt, et eorum qui apparuerunt, facies non eædem: cum Deus compluribus modis fidem facere voluerit incredibili miraculo resurrectionis; et quod unus prætermisit, alius historia persecutus est evangelista: qui fieri potest, ut non tota narratio pura et ab omni reprehensione libera sit? Quoniam autem multarum Mariarum in Evangeliis mentio fit, tres numero omnes esse statuere Matth. xxvi, 1 sqq. 28 Juan. xx. 1 sqq. * Luc. xxiv, 1 sqq. 30 Marc. xvi, 1 sqq.

προdebemus: quas Joannes comprehensim numeravit, cum diceret: Stabant auten juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus, Maria Cleophæ, et Maria Magdalena". Nam Mariam Jacobi et Josæ matrem apud alios evangelistas nominatam, Deiparam et non aliam esse credimus. Quoniam enim ita dispositum et destinatum erat, ut et divinus partus obumbraretur, et sanguinariis Judæis non manifestaretur, quod circa ipsum tempus, quo ad lectum jugalem ducenda erat, virgo ex Spiritu sancto concepisset: quemadmodum Litteris mandatum est, quod et vir hujus et pater Jesu 12.33 vocatus sit Joseph eodem modo Josæ et Jacobi filiorum Joseph fabri ex prioribus nuptiis et præ mortua uxore puerilem ætatem agentium mater Deipara et appellabatur et nominabatur: hæc ni. mirum obtrectantes etiam Judæi de Servatore dicebant: An non hic est filius fabri? Nonne mater ejus vocatur Maria, et fratres ejus Jacobus, et Joses, et Simon, et Judas "? Atque idcirco Joannes quidem, ut qui libere divinam historiam conscriberet, eam, quæ stabat juxta crucem, id quod reipsa erat, matrem Jesu appellavit: cæteri vero evangelista, qui multum circa dispositionem laboraverunt, certo consilio matrem eam Jacobi et Josæ appellaverunt (hi enim primi erant, et insignes, filii Josephi ) hoc aperte significante Scriptura, quod hac dispositione et ordinatione atque inde concepta opinione absque periculo Maria passioni salutari intererat. Nam si vulgus eam esse virginem srivisset, perdita forsitan fuisset ab invidis Judæis. Reperias autem eam etiam unius solius filiorum Josephi matrem apud evangelistas nominatam esse Mariam Jacobi, et Mariam Josæ. Marcus autem Jacobi parvi, et Josæ matrem eam vocavit, quoniam alter erat Jacobus Alphæi, magnus idcirco, quia duodecim apostolis connumeratus erat. Nam parvus non erat de numero eorum. De illo autem aliquis fortassis haud immerito addubitaverit: quo pacto Servator discipulis partim per angelos, partim sua ipsius voce pollicitus, quod profectus in Galilæam eis appariturus esset **, visus sit Jerosolymis quoque promissum praestare. Nam secunduin Lucam quidem in ipsa die resurrectionis ipsis undecim congregatis “: ut Joannes autem scribit, et in hoc ipso, et octavo die præstat apparitionem stans in medio ac dicens, Pax vsbis ª, atque etiam Thomæ se contrectandum præbens. Verum hoc liberalitatis et humanitatis divitias ostendit, non mendacii crimen continet. Non enim dixit, In Galilæa duntaxat me videbunt, neque verc „erosolymis visus, non apparuit in Galilæa sicuti promiserat (hoc enim esset suos sermones falsos reddere mentiendo), sed si et in Jerusalem st Joan. xis, 25. 39.23 Matth. xv!, 19; Luc. 11, 48. 36 544sy Joan. IX, 21 sqq. 7. 36 Luc. XXIV, ** Marc. vi, 3. ss Matth. xxvΙΙ,

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. IT. propter netum Judeorum conclusis in domicilio G * ibid. 16. 7. 39 ibid. 18. ** Joan. xvit, 5. 38 Matth. xxvIII, PATROL. GR. XLVI. adventuque et præsentia sua opus habentibus apparuit, et promissum præstitit in Galilæa quoque visus, cum utraque benigne juxta ac vere acciderint, effugere licet omnem criminationem. Mihi autem magnam ac latentem videtur in se continere significationem, quod apud Matthæum dictum est de discipulis, nempe, Ut abeant in Galilæam, atque ibi me videbunt 38. Cum enim futurum esset, ut sæpius eis appareret, ad unam tanquam præcipuam et præter cæteras eximiam apparitionem spectant verba promissionis, juxta quam appariturus erat eis in monte. Nam tunc cum accessissent et adorassent eum, quibusdam ambigentibus, cum auctoritate plena majestatis divinæ dixit: Data est wihi poleslas omnis in culo et in terras. Nam quæ naturaliter habebat tanquam Deus, hæc dicitur accipere tanquam homo certo consilio factus. Quamobrem etiam dicebat: Glorifica me, Pater, apud temetipsum gloria, quam habebam antequam mundus esset apud te *°. Nisi enim hanc propriam haberet, ut Deus, fieri non posset, ut eam tanquam alienam acciperet, Deo et Patre per prophetam dicente: Gloriam meam alteri non dabo“. Ac deinde adjungit verba, quibus totum orbem terra. rum habitatum capturi et quasi irretituri erant, et in quibus consistit universum mysterium pietatis. Euntes enim, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia, quæ præcepi vobis us. Ac deinceps adjicit ea quibus fuem horum verborum et eventum spondet. Et ecce ego vobiscum sunt omnibus diebus usque ad consummationem sæculi. Amen. Propterea dicebat: Renuntiate fratribus meis ut abcant in Galilæam, atque ibi me videbunt *. Ad lianc apparitionem, tanquam propriam quamdamn atque præcipuam, ut dixi, respiciens': quam magis etiam eis per alia verba prædixerat, quæ in evar gelicis scriptis non continentur. Nisi enim hoc ita esset, non dixisset Matthæus: Undecim autem apostoli abierunt in Galilæam, in montem ubi constituerat eis Jesus **: cum nusquam in Evangeliis pollicitus sit Dominus in monte se facturum esse apparitionem. Nam ante hanc apparitionem quæ in monte accidit, etiam ad mare quoque Tiberiadis, quod est Galilæx, apparuit illis, qui septem numero una erant, Petro nimirum, Thomæ, Nathanaeli, et filiis Zebedæi, aliisque duobus ex discipulis, ut Joannes scriptum reliquit. Verum ad montem, ubi constituerat eis Jesus, respiciebat illud verbum, Ibi me videbunt, divinæ majestatis plena videlicct oratione mandans et præcipiens. Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiriius sancti. Etenim nec abs re quidem mihi, nec extra propositum videtur, quod in monte Galilææ, et non aliquo alio loco hæc verba 44 [sa. XLII, s Matth. xxν!:1, 19, 20. ** ibid. 7.

dicta fuerunt. Nam Galilæa lingua Græca id est, devoluta, sive devolubilis interpretatur, unde etiam Gelgel Rota nominatur. Igitur velut ex monte excelso, Salvatoris videlicet ore prolata hæc verba, rotæ in modum, in orben terrarum habitatum devoluta sunt, et omnem percurrerunt; atque universi baptizati sunt, et gentes, et civitatcs, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Cæterum his verbis auditis, discipuli ad nullam gentem statim profecti sunt, sed manserunt Jerusalem usque ad Pentecosten, exspectantes advenrum et praesentiam Spiritus sancti, qui in igneis linguis ad eos accessit. Nam cum ita variis modis cis ad quadraginta dies appareret, et congregaret in unum, quemadmodum Lucas ait in principio libri Actorum“, præcipiebat et mandabat ne ab Jerosolymis discederent, sed ut exspectarent promis sum Patris, de quo (inquit) audistis ex me, quoniam Joannes quidem aqua baptizavit, vos autem baptizabimini Spiritu sancto. Admodum autem puichre, (idl sonat Latine ne separarentur vel disjungerentur ), hoc est, ne longe distarent, neu procul abessent, non autem dixit, ne prorsus exirent ex Jerusalem. Nam qua ratione hoc dicturus fuisset, qui præceperat eis, ut in Galilæam venirent? Quod autem in Ane Evangelii Lucæ diclum est: Et accidit dum benediceret eis, discessit ab eis, et lollebatur in cœlum. Itenque quod apud Marcum scriptum est: Ac Dominus quidem, postquam loculus fuisset eis, assumptus est in cœtum, et sedit a dextris Dei: intelligendum est, accidisse quadragesiino die, secundum id quod in Actis memoriæ proditum est. Quæ enim breviter et concisim in Evangeliis dixerunt, hæc latiore narratione explicantur et declarantur. Hæc sunt, quæ in evangelicis lectionibus Dominicæ noctis continentur, quæ ignorantem perturbare possint, quæ etiam vobis tanquam debitum dependimus: vos autem quæ facturi sitis hæc audientes, erubesco dicere, considerans concursum ad spectaculum, rabiemque multitudinis. Præbeat aulem nobis Dominus virtutem ad declinandum a malo et ad bonum faciendum per gratiam atque benignitatem Domini et Dei et Servatoris nostri Jesu Christi: cui gloria et imperium cum [Patre et ] Spiritu sancto, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. ORATIO III. De sacro festo Pascha et de Resurrectione, habita in magna die Dominica. Pauperes homines, qui dies festos amant, et cum lubenti ac parato animo, tum habitu cultuque splendido couventus ac celebritates frequentant, etsi de suo sibi suppeditare sumptus ad eam, cui student, elegantiam non possunt, a notis tamen atque propinquis omnem magnificum ac pretiosum natum corrogantes, efficiunt, ut nihil sibi desit ad præsentein usum. Quod mihi quoque præsenti ׳ Act. 1, 4, 5. 66 Luc. xxiv, 51. 47 Marc. xvi, 19.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. III. die accidere videtur. Cum enim ipse nihil præclaτὴν rum atque magnificum a me ipso possim ad propositas laudes concelebrandas conferre, ad sacram cantionem, quam paulo ante concinuimus, coufugiam: atque inde argumento atque occasione sumpta dictioni Scripturæ mea quoque conjungens et quasi attexens, solvam æs alienum: si modo etiam aliquæ pauperi servo ex animi gratitudine erga dominum suum profectæ laudes suppetunt. Dicebat igitur paulo ante David, et nos una cum illo: Laudale Dominum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi. Omnem hominem ab Adamo usque, neminem prætermittens quem non invitet, ad hymnum vocat; sed occidentales, orientales, et si quis circa alterutros, vel septentrionibus vicinus, vel meridianarum partium incola est, simul omnes allicit et invitat hoc psalmo. Atque alias quidem speciatim nonnullos homines appellat, aut sanctos vocans, aut pueros ad bymnum excitans: in præsenti vero gentes ac populos psalterio cogit in unum. Cum enim, ut Apostolus ait *, figura hujus mundi transierit, rex vero ac Deus Christus, omni anima incredula ad plenam fidem ac certam cognitionem traducta, linguaque maledica cohibita atque frenata, omnibus apparuerit; inhibuerit item Græcorum vanitatem, et Judæo. rum errorem, et hæreseon indomitum linguæ morbum. Tunc nimirum, tunc omnes gentes, et qui a sæculo usque sunt populi procumbentes consentientem et concordem adorationem præstabunt, et admirabilis quidam concentus et consensus gloriacationis erit, sanctis quidem more solito laudes dicentibus, impiis autem ex necessitate supplicantibus. Et tunc revera victoriæ carmen consentienter ab omnibus canetur tam victis, quam vi etoribus, tum etiam servus ille verbero turbæ auctor, qui sibi domini sui dignitatem imaginatione sumpserat et arrogaverat, videbitur omnes admonens, dum ab angelis ad supplicium trahetur, et omnes illius nequitiæ ministri et socii debitis suppliciis ac pœnis afficientur: unus autem rex ac judex apparebit, quem omnes communem Dominum esse confiteantur: quies item erit atque silentium, quemadmodum fieri solet, cum pro tribunali sedente prætore præco silentium indicit, et populi auribus et oculis simul intenti concionantis vocem exspectant. Idcirco, Laudate Dominum, omnes gentes, laudate eum, omnes populi. Laudate tanquam potentem, laudate tanquam benignum et humanum quoniam eos qui ceciderant et mortui fuerant, rursus vitæ restituit, vas fractum de integro renovavit, situm atque injucunditatem reliquiarum, quæ in sepulcris erant, ad animal incorruptibile benigne redegit, animam quæ ante quatuor millia annorum corpus reliquerat, veluti ex longa peregrinatione ad suum domicilium reduxit, eamque non præ spatio temporis et oblivione quasi peregrinam erga suum instrumentum affectam, sed citius ad id tendentem, quam avis ad nidum suum devolat. 4 Psal. cxv, 1. 1 Cor. vult, 51. Dicamus enim ea quæ proprie ad festum per

tinent, ut ad ipsas res accommodate et couve nienter feriemur. Nam quod improprium est et alienum, præterquam quod nihil prodest, res est inordinata, incomposita atque absurda, non soJum in iis orationibus, quæ de religione ac pictate habentur, verum etiam in externis, et iis quæ ad mundanam pertinent sapientiam. Quis enim estorator ita stultus adeoque ridiculus, qui ad nuptias hilaritate et jucunditate plenas vocatus, relicto apto et jucundo genere orationis, quod accommodatum sit, ac quasi congratuletur hilaritati ac festivitati conventus, tristia quædam carmina atque lugubria pronuntiet, et ex tragoedia petitas calamitates in convivio nuptiali et in thalamo occinat? Aut ex contrario mortuo alicui justa exsequi et orationem funebrem habere jussus, oblitus præsentis casus, jucundum se præbeat et hilarem apud maestitia plenum conventum? Quod si in rebus mundanis res decora est ordo atque scientia, multo profecto magis eam observari convenit in rebus magnis atque coelestibus. Christus igitur nobis resurrexit hodie Deus, calamitatibus et casibus amplius non obnoxius, immortalis (Ac subsiste parumper tu, ethnice, omisso petulanti ac protervo risu, quoad omnia audiveris) non ad necessitatem casuum, vel de cœlo descendere coactus, vel resurrectionem tanquam inexspectatum inopinatumve beneficium præter spem adeptus, sed qui novisset omnium rerum finem, atque ita initium fecisset, ut qui in oculis divinitatis haberet propositorum cognitionem, et priusquam de cœlo descenderet, videret et gentium perturbationem et duritiam Israelis, et Pilatum pro tribunali sedere, et Caipham vestem sibi discindere, et seditiosam plebem ira inflammari, et Judam prodere, et Petrum propugnare, et paulo post seipsum per resurrectionem ad gloriam immortalitatis transformare ac quidquid futurum erat, cognitione præscriptum habens, non distulit beneficium homini præstare, neque in longiorem diem contulit earum rerum administrationem, sed quemadmodum illi, qui debilem aliquem ab impetu torrentis et voraginis rapi vident, licet haud ignorantes quod fieri possit, ut cœno torrentis ipsi quoque involvantur, et lapidum, quos secum aqua rapit atque provelit, ictibus lædantur, tamen præ misericordia periclitantis ingredi non gravantur: ita Servator noster humanus ultro ac sponte sua contumeliosa' et ignomimiosa suscepit, ut eum qui fraude perierat, servaret, descendit in mundum, quoniam prævidebat etiam gloriosum ascensum. Mori se generi humano permisit, quoniam resurrectionem quoque præsentiebat, et animo prævidebat. Non enim sicuti-unus ex vulgaribus hominibus temere sese periculis objiciebat, incertitudini futuri eventus rem cominittens, sed tanquam Deus rem propositam certo destinatoque fine regebat. Hæc igitur est dies, quam fecit Dominus, exsultemus et lætemur in ea³, non ebrietatibus et comessationibus, non choris et debacchationibus insanis, sed divinis ac Deo convenientibus cogita tionibus. Hodie universum orbem terrarum videre 3 Psa!. cxvil,

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. III. CR de more fieri solitæ consensum ac quasi consomntiam coiisse atque coaluisse, unoque. signo, quasi tessera accepta ad studium orationis traductum. Viæ publice viatoribus carent, mare lodie a nautis et vectoribus desertum: agricola aratro ac ligone projecto in habitum feriantis compositus et exornatus est, cauponæ a quæstu vacant strepitus tanquam hiems appetente vere cessant tumultus, turbæ, vitæ procell:e paci et quieti diei festi decesserunt, pauper ut dives exornatur, dives solito splendidior conspicitur; senex perinde ac juvenis accurrit, ut particeps lætitiæ fiat, inGrmus quoque vim morbo affert puellus infans mutatione vestis sensu externo festum colit, quandoquidem interiori animi sensu nondum potest. Virgo in animo suo vehementer lætatur, quod suæ spei recordationem adeo splendide honorari ceruit; materfamilias cum toto grege domus, nemine familiarium atque domesticorum absente, festum celebrans lætatur: nunc enim ipsa atque maritus et liberi, et servi, omnesque domestici lelantur. Ac veluti novum ac recens editum examen apum ex latibulis primum et alvearibus simul coactum atque confertum in aerem ac lucem evolans ramo alicujus arboris sese applicat et considit: hand aliter in hoc festo integræ familiæ ad sedes quæque suas confluunt. Ac profecto ipsa imitatione præsens dies ad futurum recte refertur atque comparatur. Uterque enim hominum congregator est ille universorum, bic singularium: ut autem verius dicamus, quantum ad lætitiam pertinet et hilaritatem: hæc quam illa, quæ exspectatur, gratior ac jucundior est, quippe tunc quidem necesse est etiam lamentantes videri, quorum videlicet peccata deteguntur; præsentis vero diei jucunditas nullos admittit tristes et animo demissos. Nam et licet, perinde ac si una donus esset, in aius rei et humano præconio atque edicto Ecclesiæ manuοὕτω justus lælatur, et is qui conscientiam puram nou habet, ex resipiscentia sui correctionem sperat, atque omnis in præsenti die tristitia sopita. est nullus autem adeo ægritudine pressus et obnoxius est, quin per hujus festi magnificentiam mali sui remissionen sentiat atque levamen: hoc dic nexi solvuntur: debitor dimittitur; servus bono mittitur, nec tamen alapis foede os ejus cæditur, plagaque a plaga liberatur: nec, quemadmodum in pompa fieri solet, in edito atque sublimi suggesto populo ostentatur, a rubore et contume. lia libertatem suam exorsus: sed ita decore ac honeste dimittitur, ut notum est; beneficio item afficitur is, qui adhuc in servitute manet. Nam etiamsi multa ac gravia sint delicta, quæ veniam ac deprecationem excedant, hujus diei serenitatis et humanitatis veneratione Dominus recipit abėjectum, et inter viles et ignominiosos conspicuum, quemadmodum Pharao ex carcere pincernam. Novit enim ipse tempore resurrectioni destinato, ada cujus similitudinem praesentem diem cehonestamus,

etiam seipsum opus habere lenitate ac bonitate & Domini, et quasi mutuo misericordiam hic dans exspectat in tempore suo relationem et compensationem. Audistis, domini: Custodite sermonem pro bono, ne traducatis me apud servos, quasi falso ac non sincere laudibus celebrem diem, dimittite ægritudinem afflictis et anxiis animis quemadmodum Dominus corporibus mortificationem: traducite infames ad honestatem; restituite ignominia notatos in fania integritatem; traducite ad gaudium afflictos, ad libertatem sermonis fiducia ac libertate carentes. Educite ex angulo tanquam ex sepulcris projectos. Efflorescat et emineat in omnibus sicuti flos, decor diei festi. Nam si natalis dies hominis regis carcerem aperit: dies victoria celebris et illustris, Christus resurgens afflictos, oppressos et constrictos non dimittet? Pauperes, amplectimini vestram nutricem: qui oblæsa, vitiata, corrupta mutilatave corpora babetis, curatricem vestrarum calamitatum (diem) salutate, quippe propter spem resurrectionis virtuti studetur, et vitium odio habetur, quoniam sublata resurrectione unus apud omnes obtinens sermo reperietur. Edamus et bibamus: cras enim moriemur*. Ad hunc diem respiciens Apostolus temporariam vitam contemnit, et futuram desiderat et affectat, extenuans autem ea, quæ videntur, Si in hac, inquit, vita spem posuimus, maxime omnium hominum miserabiliores sumus. Propter hanc diem homines hæredes Dei et cohæredes Christi exsistunt. Propter hunc diem pars corporis, quam ante mille annos carnivoræ aves comederint, integra reperietur, et quam vel canes, vel cete cæteraque animalia marina devoraverint, una cum ho mine suscitato resurget: quinetiam quod ignis concremaverit, quod vermis in sepulcris assumpserit; et ut rem in summam conferam, omnia denique corpora, quotquot post generationem corruptio aboleverit et e medio sustulerit, integra nullaque sui parte carentia reddentur e terra, et ut Paulus docet*, in momento oculi perficietur resurrectio. Ictus autem seu momentum oculi clausio palpebrarum est. Atque hac velocitate nulla res alia celerior esse possit. Neque humano more pro captu tuo reputans descripseris in animo tuo quot sint temporum intervalla, primum ut ossa putrefacta et in terram redacta in pristinam duritiem et levitaten compingantur: unita vero ex ipsa fractione rursus in aptam el convenientem compagem el naturalem coeant juncturam et commissuram; neque vero deinde animadverteres carnium obduclionem, et nervorum productas conjunctiones, venarum arteriarumque tenues et exiles ductus, et quasi alveos sub cute explicatos; animarum incnarrabilium et innumerabilium multitudinem ex arcanis quibusdam habitationibus (evolantem) earumque unamquamque suum corpus tanquam vestem peculiarem agnoscentem, et in hoc rursus celeriter inhabitantem, certoque discrimine utentem in tanta multitudine spirituum generis ejusdem. Cogita enim ab Adam animas, et ab illo 41 Cor. xv, 32. * ibid 10. * ibid. 52.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. usque corpora lot numero domibus solutis ac sertis, patribusque familias ex longa quasi peregriλοὶ natione revertentibus, eaque omnia perfici rabiliter et extra communem captum: neque enim vel domus tarde renovatur et instauratur, vel cola oberrat, ac quasi sub dio manet, dum propria ac peculiaria quærit, sed protinus ad eam tendit, tanquam columba ad suam turrim, etiamsi multæ atque frequentes circa eumdem locum fuerint dem notis insignes. Unde rursus recordatio et prioris vitæ expensio retractatioque, atque que actionis cogitatio, quæ adeo celeriter una cum animali ante tot sæcula dissoluto absolvitur atque perficitur? Atqui vel ex somno profundiori tus homo paulisper ignorat qui sit, et ubi degat; familiarumque et consuetarum rerum obliviscitur, donec vigilia discusso torpore rursus vim memoκαὶ riæ conservatricem et efficaciam recreaverit, et redintegraverit. Hæc et similia cogitationes vulgi subeuntia ingenti mentem implent admiratione, et una cum admiratione inducunt incredulitateın. Quoniam enim mens eorum de quibus dubitat et quærit, solutionem non invenit, neque suam curioἀρχὴν sitatem inventione ac dissolutione sedare potest, deinceps propter infirmitatem suarum cogitatioνερὰ num et sensuum tendit ad incrudelitatem, ejiciens et reprobans rerum veritatem. Enimvero quoniam cursu suo progrediens oratio ad eam, quæ quenter tractatur, quæstionem pervenit, atque gumentum non alienum, sed proprium hujus diei festi est; age paululum ad initium huic disputaἄρα tioni aptum atque conveniens quæstionem proposiἵνα tam revocantes, certam persuasionem inducere ac fidem facere conemur iis, qui perperam ambigunt de rebus manifestis. Creator rerum universarum cum statuisset hominem creare, non quod facile contemni posset, sed quod cateris omnibus tate præstaret, animal in rerum naturam produδὲ sit, ejusque quæ sub colo est, creaturæ gem designavit. Hoc cum animo destinasset, et talem perfecisset sapientia formaque divina prædiτῆς tum, ac multa gratia atque decore ornatum, quid eo consilio illum in rerum naturam produἔργον xit, ut genitus corrumperetur, et extremuin ret interitum? At vanum id consilium, ineptum propositum et absurda fuisset intentio: ac vchementer sane indigna res est talem cogitationem ad Deum referre, et hujusmodi quidquëm de eo sentire. Puerulis enim hac ratione assimilatur studiose ædificantibus, et celeriter structuram solventibus: quippe, nullum finem utilem mente eorum spectante. Contrarium autem prorsus edocti sumus, quoniam eum quem primum finxit, immortalem creavit; verum cum postea accidisset transgressio atque peccatum, in pœnain delicti eum immortalitate privavit: deinde fons bonitatis exundaus humanitate, et ad opus manuum suarum flexus, sapientia atque scientia adornavit, donec ita factu commodum ei visum est esse, ut in pristinum nos statum restitueret ac renovaret. Hæc et vera sunt; et digna ea quam de Deo habere par est opinione. Testantur enim ejus non bonitatem solum, verum etiam potentiam. Nam non moveri ac durum esse adversus subjecta nostræque curæ commissa, nec hominum quideın benignorum et optimorum est. Ita opilio vult valere

sibi gregem, ac propemodum immortalem esse item bubulcus variis curis boves auget: caprarius item capras fetus gemellos quoquo tempore parere optat: et in summa, omnis pastor pecorisque magister ad finem quemdam utilem respiciens, cum durare atque permanere sibi gregem atque armentum desiderat, tum fetura feliciter propagari cupit. Hoc cum ita sit, et ex iis quæ a nobis modo dicta sunt ostensum sit, maxime decere artificom ac creatorem generis nostri reformare et instaurare corruptum opus: palam est, quod qui cæteris fidem non habent, non ex aliqua causa pugnant et adversantur, quam quod arbitrantur fieri non posse, ut Deus id, quod mortuum ac dissolutum est, resuscitet. Mortuorum revera sensuque carentium cogitatio, qui existimant aliquid esse, quod a Deo perfici et expediri non possit, et suam ipsorum infirmitatem majestati omnipotenti assignant. Sed ut argumentis et probationibus eorum reprehendamus amentiam, ex præsentibus et præteritis ostendatur id quod futurum quidem est, sed futurum esse non creditur. Audisti quod pulvis ad formam redactus et homo factus est. Doce igitur me, quæso, tu qui tua sapientia omnia complecti vis, qua ratione tenuis pulvis dissipatus coactus sit; quomodo terra caro facta sit, atque eadem materia, qua ratione et ossa, et cutem, et adipem, et pilos confecerit; quomodo cum una sit caro, diversa cum formæ membrorum, tum qualitates et tactus sint; quomodo pulmo tactu mollis, colore lividus, jecur solidum, frmum et non cedens ac rubeum cor constrictum ac durissima particula carnis; lien rarus et niger, omentum album et instar piscatoris retis a natura complicatum. Consideremus et illa, quo pacto prima mulier ex parva parte lateris integrum animal simile perfecto ac primo facta est; et pars ad omnia suffecit, et exiguum totum constituit, costa facta est caput, nanus et pedes, viscerum et intestinorum flexuosa tortuosaque ac varia figura atque distinctio: caro, pili, oculus, nasus, os, omnia denique (ne longius orationem producam), omnia admirabilia, abhorrentia a communi opinione et sensu, ac mentis nostræ, qui Deo comparati universi exigua quæpiam portiuncula sumus, captum excedentia: apud Deum vero ra tiones fabricationis in promptu sunt et faciles, omnemque dubitationem excludentes, et admodum certæ. Quo igitur pacto sana mente præditi esse videbuntur, qui concedunt ex una quidem costa hominem esse factum, non autem credunt ex integri hominis materia eumdem renovari? Non potest fieri, non potest, ut humana mentis agitationibus divina vis in rebus efficiendis inquirendo explorari et investigari possit. Nam si omnia a nobis percipi comprehendique possent, non præstaret nobis is qui præstat. Quid loquor de Deo? Nec cum brutis quidem animalibus, quod ad quasdam attinet potentias et facultates, comparandi aliquo modo, sed et illis quoque inferiores sumus. Ne longius abeas, cursu quidem nos equi, canes, ahaque animalia multa præcedunt: viribus item cameli et nuli, notationes vero viarum, asini nobis antecellunt, et acumen visus et acies oculorum, qua capreæ præditæ sunt, in oculis nostris non reperitur.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. III. Quocirca candidos, gratos et sanos homines fidem habere decet iis, quæ a Deo dicuntur: modos autem et causas actionum et operum, tanquam nostram intelligentiam excedentes, exquirere non oportet. Dicetur enim cuilibet istorum curiosorum Ostende mihi ratione atque oratione tua, quomodo hæ res, quas videmus, ad essentiam productæ sint. Dic qua arte multiforme opus hoc creaverit. Nam si hæc excogitaveris et compereris, merito perplexus et implicitus hæsitas, et succenses et indignaris, quod regenerationis transformationen nescis, qui generationis rationem haud ignores. Quod si illa tibi nihil aliud quam somnium et imaginatio sunt atque undique cognitio perplexa, inexplicabilis et investigabilis est, ne indigneris, si cum rationem fabricationis ignores, etiam correctionem atque reparationem corrupti non intelligis. Idem artifex est et primæ creationis et secundæ transformationis. Novit quomodo suum opus dissolutum rursus concinnet, et ad pristinum statum reducat. Si sapientia opus est, fons sapientiæ est apud illum: si potentia et viribus opus est, non indiget socio atque adjutore. Hic est qui juxta vocem sapientissimi prophetæ 7, manu sua dimensus est aquam, et magnum et immensum cœlum palmo, el terram pugno. Contemplare imagines, evidentia signa præbentes ineffabilis potentiæ, cogitationibus nostris desperationem inducentes, nihil dignum Dei natura posse nos imaginari. Omnipotens et est et dicitur. Forsitan enim non adversaberis in hoc, sed dalis tanquam concessum obtinere, atque ita se habere. At ei qui omnia potest, nihil est perplexum, nihil quod explicari aut expediri perfcive non possit. Multa fidei pignora habes, quæ necessario te compellant, ut assentiaris iis, que dicuntur: primum quidem universam creaturam variam et multiplicem, cujusvis præconis voce clarius et significantius proclamantem, quod etmagnus et sapiens artifex sit is, qui ea quæ videntur, fabricatus est. Cum autem adversus hanc creaturain Deus providus sit, atque etiam procul infidelium animulas intueatur, ipso opere resurrectionem mortuorum confirmavit, multis corporibus mortuorum anima restituta. Hac de causa Lazarus quartum jam diem mortuus exsiluit e sepulcro ". Unicus item ille viduæ filius ex lectica, qua efferebatur, ad vivos revocatus matri suæ redditus est 8 atque alii sexcenti, quos enumerare nunc molestum fuerit. Quid dico de Deo ac Servatore? quandoquidem, ut magis fectantur et moveantur illi qui ambigunt, etiam servis suis apostolis mortuos excitandi virtutem largitus est. Demonstratio igitur Et evidens est ac manifesta. Εt cur nobis negotium exbibetis, contentiosi, quasi sermonum, qui demonstrari non possint, auctoribus? Quemadmodum unus excitatus est, eodem modo decem, ita et trecenti; ut trecenti, ita etiam plures. Unius enim statuæ artiΔιὸ 7 Isa. xL, 12. 7. Joan. si, 43. * Luc. vi, 15. nobis

fex vel sexcentarum facile opifex erit. Annon vi detis mechanicos, quemadmodum magnorum et ingentium aedificiorum formas et fguras in exigua cera speciminis loco effingunt atque designaut? Ac ratio quæ in parvo est, eamdem vim habet in multis ac magnis structuris. Magnum cœlum, artifciosum Dei opifcium est. Ac quoniam Deus hominem animal rationale fecit, ut comprehensione operum glorificet sapientem et solertem eorum fa bricatorem, videas astronomi sphæram parvam quilem, sed in manu scientis ita moveri, quemnadmodum a Deo coelum movetur. Ac minimia structura magui illius opificii simulacrum est: et ratio, quæ in parvis est, declarat immensa, quæ nostrum sensum et intellectum exsuperant et excedunt. Sed cur hac exposui? ut intelligas, quod si me quoque interrogaveris, quomodo corporum, quæ ab sæculo usque fuerunt, resurrectio futura erit, contra statim audies: quomodo Lazarus, qui quartum jam diem sepultus erat, resuscitatus est? Perspicuum enim est, quod eam fidem et probationem quæ in uno fit, etiam in multis similiter homo sanus admiserit. Posito quod Deus sit, qui faciat, nihil dixeris esse, quod fieri non possit: neque tua cogitatione percipi posse putes illius, qui comprehendi non potest, sapientiam. Neque enim illi quidquam infinitum: at tibi ea, quæ pertinent ad infiniti quæstionem, inscrutabilia et investigabilia sunt. Videbimus autem hanc rationem pulchre, si prater ea quæ dicta sunt, scrulemur et exquiramus modum generationis nostræ, non primum et antiquissimum illum, a Deo proditum et institutum, de quo in superioribus dicta sunt hæc; sed eum qui usque ad hoc tempus consimiliter a natura perfcitur. Inexplicabilis enim hic est, et cogitationi humany inaccessus. Nam qua ratione, cum res humida, rudis et informis sit, semen in caput concrescit, tibias et costas durescit et consolidatur, cerebrum eflicit tenerum rarumque, et os quo tinetur, adeo durum ac rigidum, variam denique animalis fabricationem et compositionem, ut breviter dicam, ac nimius ne sim minutatim singula persequendo. Quemadmodum igitur semen, quod Initio informe est, dum occulta et ineffabili arte Dei tractatur, in speciem redigitur, et in corpora grandescit et adolescit: ita non modo non est absonum et absurdum, verum etiam admodum consentaneum atque probabile materiam quæ est in sepulcris, quæ quondam erat in forma, rursus in pristinam renovari figuram ac rursus pulverem feri hominem: quemadmodum nimirum etiam initio nactus est inde generationem. Concedamus Deo, quod tantum possit, quantum valet figulus et quid hic faciat, consideremus. Rude atque informe lutum acceptum ad formam vasis redigit, idque radiis solis expositum siccat ac durat. Est autem, verbi gratia, id quod fingitur atque formatur urceolus, vel scutella, vel dolium, sed si quid temere inciderit et subverterit, collapsum confringitur, et rudis et informis terra fit, suamque speciem amittit. At artifex, si voluerit, celeriter corrigit ac reficit id quod casu corruptum est, ac rursus

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. III. arte lutum fingens nihilo priore deterius vas eficit. 1 Cor. xv, 36-58, Atque hic quidem figulus parva potentiæ Dei creatura est, et Deo non creditur pollicenti se mortuos renovaturum? Multum amentis est ista pronuntiare. Consideremus item similitudinem tritici, qua sapientissimus Paulus insipientes corripit et instituit, dicens, Stulle, tu quod seminas, non id quod nascetur corpus seminas, sed nudum granum, exempli gratia, tritici aut alicujus reliquorum seminum Deus autem dat ei corpus, quemadmodum voluit '. Diligenter attendamnus generationi tritici, et celsriter resurrectionis rationem discemus. Triticum in terram projicitur, computrefactum autem humore, et ut ita dicam, mortuum desinit in lacteam quamdam naturam, quæ paulatim concreta atque coalita, quasi stimulus quidam fit albus et acutus; aucta deinde in eam magnitudinem, ut terra prominere et exstare possit, ex albo sensim in herbescentem viriditatem mutatur; postea fit herba et coma glebarum: quibus infusa et leviter sparsa compluribus nixam fibris radicem subius alit, futuro ponderi sustentaculum et adminiculum præparans; ac quemadmodum navium mali plurinis undique funibus distenduntur, ut firmi stabilesque permaneant, æquilibribus tractibus obnixi: ita funium in modum ex radice enatæ fibræ sustentamenta spicarum et retinacula fiunt. Postquam autem in culmum erectum triticum in altum tendere cceperit, geniculis et nodis leus id firmat, veluti domum aliquam conjuncturis muniens, propter eam, quæ speratur comæ gravitatem: post hac naturis jam viribus, diductis vaginis, quibus includebatur, producit spicam. Atque illic rursus miracula majora. Ordine enim porrecto structam undique videre licet ei frugem adnascendo quasi circumfudi; et singula grana peculiarem et proprium folliculum et quasi cellam habent; postremo præ tenduntur aristæ graciles quædam et acutæ, arma, opinor, adversus aviculas seminibus insidiari solitas, ut dum illarum quasi spiculis punguntur, frugem carpere atque vastare desinant. Vides quantum unum granum putrefactum miraculorum effectum in se contineat, ac cum solum ceciderit, quam multiplex resurgat. At homo nihil insuper accipit amplius; sed recipit id quod habebat, ac propterea nostri renovatio videtur esse facilior, quam id quod in agricultura accidit frumento. Transi hinc ad considerationem arborum, ut hiems eis omnibus annis loco mortis sit. Decidunt enim poma, folia defluunt, arida remanent ligna omni decore spoliata. Postquam autein tempus veris appetierit, fos eis gratissimus innascitur: forema foliorum legumentum excipit: at tunc veluti pulchrum et amœnum spectazulum cum hominum oculos in se convertunt, tum avium cantatricum frondibus insidentium quasi officinæ exsistunt, et admirabilis quædamn circa eas amoenitas ac gratia relucet, adco

ut multi ades auro et lapide tum Thessalico, tum Laconico exornatas deseruerint, et jucundioren sibi sub arboribus habitationem esse duxerint. Idcirco patriarcha quoque Abraham sub quercu tabernaculum fixit, non prorsus inopia domicilii, sed quia tenebatur ea, quæ ex ramis edebatur, volurplate. Etiam vita serpentium me deducit ad comprobationem propositæ rationis. Illorum enim vivida virtus hiberno tempore mortificatur, ac men. ses sex in cavernis delitescunt penitus immobiles. Cum autem statutum tempus advenerit, et tonitrua in nundo exaudita fuerint, quasi quoddam signum fragorem (tonitruum) accipientes, celeriter exsiliunt, et longo intervallo consueta agunt. Quænam hujus rei ratio est? Dicat mihi quæsitor arbiter et explorator operum Dei, doceatque ne, qua ratione concedat angnes quidem fragore tonitrui mortuos resuscitari, homines vero non admittat tuba Dei de cœlo resonante animam recipere et vivificari, quemadmodum divina Scriptura dicit, Canet enim tuba, et mortui resurgent ". Et alibi apertius, Et emittet angelos suos cum tubæ roce magna, et congregabit electos suos 11. Ne igitur fidem detrahamus mutationibus et re novationibus. Etenim plantarum et animalium di versorum, atque ipsorum adeo hominum vita nos edocet, quod nihil eorum, quæ generationi et cor ruptioni obnoxia sunt, in eodem statu subsistat, sed în alium subinde vertatur atque mutetur. Ac printum quidem, si placet, eam, que in ætatibus nostris mutationem perpendamus et consideremus. Puel lum lactentem, qualis sit, haud difficulter agno scimus. Exiguo spatio temporis præterito, vires ad rependum adipiscitur, ac nihil a parvulis catulis differt, nisu quaterno sese sustentans. Circa annum tertium accidit, ut erectus et arduus ingrediatur, et vocem aliquo modo vel balbutientem vel blæsam, et titubantem impeditamque emittat: deinde arti culate atque perfecte verba pronuntiat, et lepidus ἀκμάadolescentulus et pusio fit: ex illa ælate in impu berem adolescentem evadit: lanugine vero maxil las ac mentum vestiente, barbatus et hirsutus pau latim, et alius ex alio: deinde jam plene adultus τέvir, asper laboriosusque exsistit. Cum autem prae terierint anni quadraginta, initium flexionis adest, canitiesque paulatim caput dealbat, et robur adin firmitatem declinat, et tandem senectus accedit, extrema virium abolitio. Corpus autem fectitur et ad terram curvatur, quemadmodum spice, quæ nimium exaruerunt: quod exporrectum ac leve fuerat, rugosum et contractum efficitur, et is qui quoxdam vigore ætatis ac virium præstabat, infans rursus evadit, balbutiens, ineptiens, delirans, manibus ac pedibus similiter, ut oliin, repens. Ilaec omnia quid tibi esse videntur? Annon alteratio? Num variæ mutationes? Num diversæ novitates, quæ mortale animal etiam ante mortem transformant? Quinetiam somnus noster et vigilia quoniodo sapienti 10 1 Cor. xv, 52. 11 Matth. XXIV,

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. III. et acuto homini documentum propositæ quæstionis esse non possunt? Ille enim mortis imago, hæc resurrectionis imitamentum est. Quocirca etiam nonnulli externi sapientes germanum mortis num vocarunt, propter similitudinem eorum, qui in utroque accidunt, affectus et perturbationes. Oblivio namque pariter et ignorantia præteritorum et futurorum in utroque contingit, corpus sine sensu jacet, amicum non novit, inimicum ignorat, cumstantes et spectantes non videt, tabidum, ctum, languidum, solutum, remissum, modo non mortuum, omnis expers efficaciæ, nihil differens ab iis, quæ in loculis et sepulcris reposita sunt. Pe rinde nimirum dormientem, si velis, compilas, ac si mortuus esset, evacuas et exhauris ædes, vincula injicis, ac nullus eorum quæ fiunt sensus nit. Paulo post ubi intermissio aliqua aut tum affectus advenerit, quasi modo vitæ redditus homo.surgit, paulatim ad sui ipsius rerumque diens sensum, pedetentim efficacias recipit, quam animatus vigiliæ recreatione. Quod si exstante etiam nunc in rerum natura atque superstite mali, tam multæ nocte et interdiu mentis tiones, alterationes, mutationes, obliviones et moriæ vitæ conjunctæ sunt: valde stultum et tentiosum est Deo non credere ultimam tionem promittenti, cum etiam primævæ formatioσώζεται nis auctor sit. Quod autem maxime contradicenἐξ tes arinat, et incredulitatis eorum causa efficiens eat: hoc, ut opinor, præcipuum est, quod corpoοὐσῶν rum extremam fieri abolitionem et interitum stimant. Sed res ita se non habet. Non enim nino intereunt et abolentur, sed dissolvuntur in eas res, ex quibus composita sunt: et sunt in aqua, in aere, in terra et in igne. Manentibus autem principalibus elementis, et iis, quæ ex illis stant, post dissolutionem ad ea accedentibus, in quibus prorsus salvæ manent etiam partes: cum Deo maxime quidem facile est vel ex iis, quæ non sunt, creare (etenim sic in principiis rerum universa εἰσδεχόnaturam et originem sumpserunt) tum ex principiis suppetentibus naturam eficere longe certe facilliνην mum et expeditissimum. Ne igitur præclaram spem hominum, correctionem et emendationem videlicet infirmitatis ac fragilitatis nostra, et secundam, ut ita dicam, generationem a morte liberam tollamus, neque nimio studio voluptatis benignam, studioque et amore hominum factan promissionen Dei sugillemus atque dehonestemus. Mibi enim præsentis argumenti adversarii videntur esse homines vitii atque nequitiæ amici, virtutis inimici, libidinosi, avari, et oculis intemperantes, tum auditu et olfactu, omnibus denique sensibus influentem et obrepentem ipsis voluptatem in sese Admittentes. Quoniam autem tractatus resurrectionis judicium propositum habet, et sacros libros audiunt, in quibus expresse ac diserte continetur, quod nostra vita quæstioni et examinationi exempta non sit, sed cum ad alteram vitam renovati ſuerimus, futurum, ut omnes ad tribunal Christi sistamur, ut illo judice dignas actæ vitæ retributiones et compensationes recipiamus: quod sibi conscii sunt turpissimarum ac fœdissimarum actionum, quibus multas pœnas meriti sunt, odio judicii tollunt etiam resurrectionem: quem

admodum servi mali, qui facultates et bona domini consumpserunt, et mortem et interitum (interim) domini sibi proponunt, et pro eo quod cupiunt et optant, vanas cogitationes sibi ſingunt. Verum nemo sanus ita sentict. Quæ est enim utilitas justitiæ? Quod commodum veritatis, bonitatis et omnis bonestatis? Cujus rei gratia homines laborant, et studio sapientiæ dediti sunt? Ventris voluptatem sibi subjugantes, continentiam temperantiamque amplexantes, somno ad exiguum tempus indulgentes, tempestatem el æstum tolėrantes, si resurrectio non est? Dicamus juxta verba Pauli: Edamus et bibamus, cras enim morimur ¹ª. Si resurrectio nulla, &inis vero vitæ mors est, Lolle mihi accusationes atque reprehensiones; permitte homicidæ, ut absque impedimento sua licentia utatur; sine adulterum libere insidiari matrimoniis; insultet adversariis dives avarus et alieni usurpator, nemo conviciatorem coerceat, juret assidue perjurus: manet enim mors etiam justum, religiosum, ac pium, jurisque jurandi observantem. Mentiatur quivis alius quantum velit: nullus enim veritatis fructus, nemo pauperis misereatur; expers enim misericordia mercedis est. Hujusmodi sensus et cogitationes pejorem diluvio inducunt confusionem, et onınem sanam quidem rationem expellunt; furiosorum autem et latronum quaslibet cogitationes et consilia acuunt atque confirmant. Nani si resurrectio non est, ne judicium quidem erit; sublato autem judicio, etiam timor Dei simul ejicitur. Ubi autem timor non cohibet, nec in officio homines continet, ibi cum peccato diabolus tripudiat, atque choreas ducit. Atque admodum convenienter et apte adversus tales David illum psalanum scripsit: Dixit amens in corde suo: Non est Deus. Corrupti e: abominabiles facti sunt in studiis et exercitiis suis s. Quod si resurrectio non est, labula Lazarus et dives ille est: item formidabilis et horrendus ille hiatus; et ille intolerabilis ardor ignis et inflammatio; lingua item ardens: ad hæc desiderata gutta aquæ, digitusque mendici. Palam cnim est, quod hæc omnia nobis futuram significant resurrectionein. Lingua enim ac digitus non incorporea membra animæ intelliguntur, sed partes corporis. Ac nemo putet hæc jam contigisse, sed prædictionem esse futuri: evenient autem tunc, cum renovatio animam mortuis reddiderit, et ad reddendam actæ vitæ rationem unumquemque reduxerit, compositum eodem modo quo prius, ex anima et corpore constanten. Porro Fzechiel divino spiritu raplus ', et magnarum visionum specta tor, ad quain utique sententiam et intellectum deducebatur, cum vidit magnum illum, ac longe lateque patentem campum humanis ossibus completum, de quibus jubebatur prophetare? Carnes quidem illis statim obducebantur: quæ autem soluta ac temere nulloque ordine disjecta erant, in aptum con venientemnque sibi invicem ordinem et compagem redigebantur atque coalescebant. Annon perspicuum ls ] Cor. xv, 32. 13 Psal. XIII, 1. ** Ezech. xxxvii, 1 sqq.

IN CHRISTÍ RESURRECTIONEM ORAT. III. est quod per hujusmodi nobis scripta carnis hujus resuscitationem abunde satis demonstrat? Mihi vero qui adversus hunc sermonem pertinaciter contendunt, non impii solum, verumetiam insani esse videntur. Resurrectio enim et reditus ad vitam, et transformatio, et omnia talia vocabula ad corpus corruptioni obnoxium cogitationem audientis ducunt. Nam aniia quidem, si ipsa per sese examinetur et excutiatur, nunquam resurget, quando quidem non moritur, sed interitus et corruptionis est expers. Cum autem sit immortalis, mortale corpus socium habet actionum: atque idcirco apud justum judicem, tempore reddendarum rationum, rursus socio sue inhabitabit, ut cum illo communes recipiat vel pœnas vel præmia. Enim vero quo magis nobis oratio consentanea sit, hoc modo rem cousiderenius. Hominem quid esse dicimus, utrunque simul, an alterum separatim? At manifestum est, quod con_ junctio amborum designat animal. Non enim convenit in rebus notis, ac nihil controversiæ in se continentibus, superduo uti sermone. Cum hoc ita sit, illud quoque insuper consideremus, utrum ea, quæ committunt ac perpetrant homines, verbi gratia, adulterium, cædem, furtum ac quidquid his affine est: aut ex contrario, sobrietatem, continentiam, et omnem vitio oppositam actionem, utriusque dicimus esse effectus, an animæ solum circumscribimus actiones? At etiam in hoc manifesta veritas est. Nuзquam enim a corpore separata ahima vel furtum committit, vel parietes perrumpit; neque contra sola vel panem esurienti dat, vel potum sitienti præbet, vel in carcerem haud gravatim concedit ut officium et ministerium præstet ei qui carcere affligitur; sed in omni actione ambo sibi invicem conjuncta simul et capessunt et perficiunt ea quæ aguntur. Qua ratione igitur cum hæc ita sint, et ante actorum judicium fore concedas, alterum ab altero divellis? et cum alterum alteri in commissis et perpetratis socium esse des, anima sola judicium determinas atque circumscribis? Quod si quis verus delictorum humanorum judex fuerit, et diligenter perpenderit, unde primæ peccati causæ oriantur, fortasse prius in culpa atque crimine corpus inveniet ofHicii et honestatis fines excedere. Nam quiescente spenumero anima, et in trənquillo statu sine ulla perturbatione constituta, oculus commotus videt ea quæ non conspexisse melius fuisset, et in animnam morbum transmittens, in tempestatem ac turbinem quietem actranquillitatem convertit. Similiter aures inverecundis quibusdam atque exacerbantibus verbis exceptis, per quasdam quasi sui ipsarum fistulas, perturbationis aut inverecundiæ cœnum cogitationibus inferunt atque inducunt. Nonnunquam etiam nasus olfactu et attractu vaporum magnis et inconcessis vitiis bominem intcit interioren. Solent item manus contrectatione validæ animæ robur eleminare. Atque ego paulatim ita progrediens atque considerans, magnæ peccatorum partis corpusculum esse causam invenio. Tolerat autem etiam pro virtute labores, et in certaminibus honestarum rerum laborat et affligitur, dum veł ferro secatur, vel igni crematur, vel flagris cæðitur, vel gravibus vinculis oneratur, et omnem sus

tinet adversitatem et afflictionem, ne sacram pro dat philosophiam, tanquam egregiis turribus ornatam urbem quamdam bello vitiorum atque nequitiæ circumsessam. Si igitur in præclaris factis una cum anima laborat et affligitur, et in peccatis non abest quibus rationibus et argumentis motus solam incorpoream in judicium adducis? At neque justa neque sanorum hominum oratio est. Si sola et nuda peccavit, solam etiam puniel: sin auten manifestum habet adjutorem, non hunc justus judex dimittet. Ego autem etiam hoc Scripturam audio prodentem, quod condemnati justis afficientur suppliciis, igne, tenebris, verne. Quae omnia compositorum, ac materialium corporum pene cruciatusque sunt: animam vero per sese separatim ignis numquam attigerit: nec tenebræ quidem ei molesta fuerint, utpote quæ oculis caret, et videndi instrumentorum expers est. Quid autem vermis effecerit, qui corporum non spirituum corruptricem vim habet? Atque idcirco consentaneis his considerationilus et ratiocinationibus undique compellimur, ad comprobandain resurrectionem mortuorum, quam convenientibus temporibus Deus perficiel, rebus ipsis suas promissiones confirmans. Credamus igitur dicenti: Canet enim tuba, et mortui resurgent; ac rursus, Venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem ejus, et prodibunt, hi qui bona fecerunt, in resurrectionem vitæ; qui aulem mala faciunt, in resurrectionem judicii 1. Non enim promittit solum, verum etiam operibus, quæ quotidie facit, aperte docet quod sit omnipotens. Neque enim in initio dum crearet, laboravit ac defatigatus est, nequc in transformando sapientia indigebit. Præsentia consideremus, et rei futuræ fidem non detrahemus. Cum enim omnis efficacia divina comitem habeat stuporem et consternationem: tum magnum et inexplicabile miraculum est, cum patrum et proavorum similitudines plene transire animadvertimus in formas liberorum, ac posteros majorum suorum quasi exprimere atque referre figuras. Tunc nimirum artem præstantissimi opificis ac servatoris Dei omnem solertiam in sese complexam cum ingenti stupore admiror, quomodo eorum, quæ nec exstent, nec appareant, primorum illorum exemplarium imitamenta arcano mysterio creentur et eftingantur, quasi alteros quosdam eos, qui mortui sunt, per efficaciam formarum excitantia. Sepe autem multarum etiam personarum proprietates simul in uno corpore exprimuntur et effinguntur. Patris nasus, avi oculus, patrui incessus, matris sonus vocis el loquele. Atque unus homo spectatur tanquam planta quædam, quæ multarum arborum surculis insititiis in se receptis innumera quoque fructuum genera decerpentibus et colligentibus præbet. Hæc omnia adınirabilia quidem sunt, sed quo pacto fiant, nobis ignotum est: opifici autem facilia atque expedita, et ab eo nullo negotio, ut scimus, perficiun181 Cor. xv, 52. ** Joan. v, 28, 29.

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. IV. tur. Valde autem absurdum et cum multa imperitia conjunctum fuerit, si quis putrefactorum quidem et corruptorum jam corporum insignia concedat in iis, qui nunc quotidie nascuntur, excitari, et aliena transire in alios; propria autem ac peculiaria in iis qui alias ea habuerunt, renovari ac reviviscere, non etiam simul assentiatur, sed contra improbet atque impugnet, ac fabulam, non verum sermonem existimet esse promissionem ejus, qui hoc omne quod videtur, constituit, et ut voluit, ornavit. Nos vero credimus resurrectioni, gloriam reddentes Patri et Filio et Spiritui sancto, nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. 1 1 Cor. 11, 9, ** Psal. cxvi, 24. PATROL. GR. XLVI. ORATIO IV. De sancto et salutari festo Paschæ. Vera quidem Sabbati requies, quæ benedictionem Dei accepit, in qua requievit Dominus ab operibus suis, pro salute mundi mortis efficacia fracta feriatus, jam finem habet, et gratiam suam cum oculis, tum auribus, tumn cordi demonstravit, per hæc omnia, quæ vidimus, quæ audivimus, per quæ corde lætitiam recepimus, a nobis festo peracto. Nam quod oculis cernitur, lumen nocte nobis per lampades in nube ignis præferebatur. Sermo autem per totam noctem aures nostras circumsonans in psalmis, hymnis cantionibusque spiritualibus tanquam flumen quodldam gaudii per aures in animum influens, nos optima spe replevit. Cor vero, dum et iis quæ dicebantur et videbantur oblectaretur, inexplicabilis beatitudinis figuram accipiebat, dum per ea quæ apparebant, quasi manu duceretur ad eum, qui videri non potest. Itaque hujus requietis bona per sese fidem facientia ineffabili spei eorum, quæ destinata atque reposita sunt, imago sunt illorum bonorum,quæ neque oculus vidit, neque auris audivit, neque in cor hominis ascenderunt. Quoniam igitur hæc lucida nox commistis lampadum luminibus cum matutinis radiis solis unum continuum nullarum interpositione tenebrarum diremptum diem effecit, consideremus et intelligamus, fratres, prophetiam quæ di cit: Hic est dies, quem fecit Dominus. In quo opus propositum est non grave aliquod et effectu difficile, sed gaudium, sed latitia, sed exsultatio, ita dicente Scriptura, Exsultemus et lætemur in eo. O mandata præclara! O dulcem constitutionem! Quis sine mora atque procrastinatione talibus præceptis non obtemperabit? Imno quis non in damno ponet vel exiguam jussorum dilationem? Laetitia est opus, et exsultatio est id quod præcipitur, per quæ propter peccatum facta condemnatio rescinditur, et in gaudium tristitia convertitur. Hoc est sapientiæ notabile dictum, in die lætitiæ oblivio atque abolitio malorum. Oblivionem primæ contra nos sententiæ pronuntiatæ dies hic induxit imo vero abolitionem, non oblivionem. Delevit enim et quasi erasit omnem penitus memoriam contra nos factæ condemnationis. Tunc in doloribus partus edebatur: nunc absque parturitionis cruciatibus nativitas exsistit. Tunc ex carne carnes nati sumus: nunc quod natum est spiritus est ex

IN CHRISTI RESURRECTIONEM ORAT. V. mores erunt? Antiqui lapsus, et novæ resurrectioπατριαὶ 8 Isa. Lili, 2, 3. 3 Luc. iii, vul. * Psal. xxi, 12, 13. nis, et emendationis quæ postea secuta est: Evæ interitus, virginis ortus, gentium restitutionis, delinquentium absolutionis, prophetarum prædictionis, apostolorum prædicationis, piscinæ regenerationis, in paradisum introductionis, reditus in colos, rerum opificis ad vitam redeuntis, cum indecentiam exuisset, ac divina magnificentia quod erat mortale et corruptum, in immortale et incorruptum commutasset. Qualem vero indecentiam deposuit? eam quam dixit Isaias his verbis: Et vidimus ipsum, et non erat species, nec decor. Sed facies ejus erat ignobilis, inferior forma præ filiis hominum. Quando ignobilis erat? quando cum sceleratis Judæis conversabatur, et Samaritanus et dæmonio exagitatus dicebatur. Quando Judas Iscariotes et tenebrarum progenies tenebant ad cœdem eum, quem nullus locus capere potest. Non abs re dicebat ipsis Joannes; Genimina viperarum, quis ostendit vobis fugere a futura ira "? Vere enim ira Dei manebit super ipsis. Quando fuit ignobilis? Τum cum nobile germen æquitatis gravi colapho cæsum est, et cum verum jurisjurandi præsidem, cum sacramento juramenti interrogarent. Quando sine honore fuit? Cum judicaretur judex, et arbiter mundi damnaretur; cum servus inquireret, et herus conticesceret; cum lux quiesceret, et caligo exsultaret; cum figmentum audaciam præ se ferret, et rerum opifex perpeteretur. Quando fuit inglorius? Cum tauri cornibus impeterent, et juvencus se submitteret; cum rugiret leo, et superbirent tauri: sicut scriptum est: Circumdederunt me vituli mulli, tauri pingues obsederunt me. Aperuerunt super me os suum, sicut leo rapiens et rugiens*. Quando fuit inhonoratus? Cum canes latrarent; et Dominus patienter ferret; cum lupi diriperent, et ovis consisteret; cum latro vocaretur ad vitam, at vita mundi traheretur ad mortem; cum inconciuna et exitiosa voce clamarent: Tolle, tolle, crucifige eum. Sanguis ipsius super nos et super filios nostros s. Domini cæsores, prophetarum occisores, Dei hostes: Dei osores, in legem injurii, gratiae adversarii, alieni a fide parentum, patroni diaboli, progenies viperarum, susurrones, blaterones, mente involuta tenebris, fermentum Pharisæorum, consessus dæmonum. Facinorosi, deterrimi, lapidatores, honestatis osores. Atenim merito clamabant: Tolle, tolle, crucifige eum. Gravis enim ipsis erat divinitatis cum carne conversatio; et consuetudo reprehendendi, infesta erat: uam in morte positum est peccatoribus, odisse justorum cœtum et successum. Quando fuit ignobilis? Cum ipsum flagris insectati sunt, et sanctum ejus corpus torserunt, qui Jubenter cruciatum perferebat, ut antiquos vibices nostrorum animi vulnerum sanaret; quando * Luc. xxi, 19. * Matth. xxvii. 25.

S. GREGORH NYSSENI lignum crucis super humeris gestabat, ut tropa- adversus diabolum; cum coronam e spinis imposuerunt ei, qui corona donat eos qui confidunt in ipso; quando purpura induerunt eum, qui immortalitatem largitur iis, qui regenerantur ex aqua et Spiritu sancto 7; quando suffixerunt ligno vite necisque Dominum. Quando fuit inglorius? Cum milites, coelestis exercitus imperatorem illudentes triumpharent. Quando fuit ignominiosus? Cumn adjuncta arundini spongia, eaque aceto madefacta potum ei dederunt, et fel obtulerunt ei qui manna abunde ipsis infuderat; quando petra diruplæ sunt, et velum templi scissum est, quasi flagitiosorum audaciam stuperent; quando luxit sol, et caliginem tanquam saccum induit, Judzorum ruinam deplorans: dies enim ipse lamentabatur Judæorum ærumnas; cum in medio latronum vita penderet: altero quidem conviciante, et obloquente, altero vero penitentia paradisum deprædante. Quando fuit inglorius? Quando corpus ejus sepulturæ traditum est. Quando fuit ignobilis? Cum milites ipsum custodierunt, et terra eum abscondit, qui super aquis terram fundaverat: et cum apostoli occultarent se, et tentationum magniLudinem ferre non possent. Sed vide, charissime, Dei miracula, et post passionem, lætitiæ successus profectusque. Ignobilis in claritatis decus mutatus est, et mundi gaudium immortale excitatum est eum corpore. Tunc parturiit terra, et dies concepit, et mors regessit omnium vitam. Non enim fieri poterat ut is a morte detineretur, qui verbo tenet omnia. Celebremus igitur resurrectionem tertio die factam, æternæ vitæ conciliatricem. Ut enim Maria Dei parens, virginalibus atque innuptis partubus non solutis, Dei voluntate et sancti Spiritus gratia genuit sæculorum opificem, ex Deo Deum Verbum: sic etiam terra ex propriis pene. tralibus, fetu mortis edito, herum Judæorum jussa est exserere. Etenim detinere non poterat corpus, quod immortalitatis vehiculum exstiterat. Quocirca cum propheta David decentis status constitutionem, mortis solutionem, et quondam servorum libertatem consideraret, exclamat et enuntiat, Dominus regnavit, decorem indutus est. Qualem cedo decorem induit? Perpetuan integritatem, atque immortalitatem, apostolorum coelum, Ecclesiæ coronam. Non amplius Judas prodit. Non amplius Caiphas minitatur. Non amplius Herodes ad puerorum cædem armatur. Non judicat amplius Pilatus; neque amplius Israelitæ ipso potiuntur. Enimvero quod fragile et caducum erat, factum est incorruptum. Tum qui apud eos censebatur homo nudus, Deus verus est demonstratus. Idcirco nos etiam clamamus: Ubinam tuus est, o mors, aculeus? Ubi tua est, inferne, victoria 10? Decorem induit: Induit Dominus potentiam, et accinxit se". Polentiam dicit salutis dispensationem per carnem * Tit. 111, 5. Act. II, 15. • Ps tl. xc11, 1. 1 1 Cor. xv, 55. 19 Psal. xcul, 1.

IN CHRISTI ASCENSIONEM. tam. Quandoquidem nihil illa potentius. Per corpus regnum omnium sæculorum 16; ac rursus, Dominus Quia ipsi gloria et fortitudo convenit. Amen. 13 ] Cor. xv, 53. 18 Psal. ICI, enim liber a corpore dæmonas depulit. Per crucem oppositas potestates obsedit. Nam quoniam primum terram concusserat peccatum, resurgens Dominus noster Jesus Christus, ut prædixerat, stabi livit ipsam ligno crucis, ne ullo unquam lapsu præceps in perniciem rueret, neque erroris tempestatibus agitaretur. Testem vero dictorum producamus beatur Paulum aientem: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptibilitatem, et mortale hoc induere immortalitatem s. Ideoque Psalmographus ait, Parata est sedes tua ex tunc; a sæculo tu es 18: et, Regnum tuum, regnum sempiternum " quod non corrumpetur; et iterum, Regnum tuum, regnavit, exsultet terra; lætentur insulæ multæ "; 2. 14 Psal. cxLiv, 13. 18 Dan. xu, 14. 16 Psal. CXLIV, 13. 17 Psal. EJUSDEM IN ASCENSIONEM CHRISTI QUÆ DIES FESTA CAPPADOCIBUS DICTA EST CONSECRATA. Francisco Zino interprete. Quam dulcis hominum comes propheta David in omnibus vitæ itineribus! quam aptus spiritualibus cunctis ætatibus! quam omni proficientium ordini conditionique commodus invenitur! Cum illis, qui apud Deum pueri infantesque sunt, colludit. Viris in certamine et pugna se socium præbet, juventutem erudit, senectutem confirmat, omnibus omnia fit, militum arma, magister pugilum, palastra certantium, corona victorum, in conviviis hilaritas, in funere lugentium consolatio. Nulla denique pars humanæ vitæ illius munere et gratia vacat. Quænam est precationis facultas quam David non subministret? Quæ celebritas lætitiæ, quam non exornet Propheta? id quod in præsentia quoque licet intueri. Hodiernam enim celebritatem, satis per se magnam, ipse majorem efficit, dum illi gaudium e psalmis apposite adjungit. In uno enim

illorum ovem te jubet esse, quæ a Deo pascaris, et omnibus bonorum copiis affluas, ut cui et herba, et pabulum, et aqua refrigerii suppetat'. Tibi et cibum, et tabernaculum, et viam, et ducem, et omnia se præbet pastor egregius, gratiamque suam ad omnem usum apte distribuit. Ex quibus omni. bus Ecclesiam instruit, oportere te primum boni pastoris ovem fieri per bonam catechesim et initiationem ad divina doctrinæ pascua fontesque deductum, ut cum illo sepeliaris per baptismum in mortem, neque tamen mortem ejusmodi reformidare. Non enim mors est ista, sed mortis umbra et similitudo. Nam si ambulavero, inquit, in medio umbræ mortis, non timebo, ut malum, id quod acciderit, quoniam tu mecum es 1. Deinde spiritus virga consolatur. Spiritus enim consolator est. Tum mensam mysticam proponit ex adverso mensæ dæmonum instructam. Per idololatriam enim hominum vitam afflixerunt dæmones, quibus contraria est Spiritus mensa. Ad hæc oleo spiritus caput ungit, et vinum, quod latitia cor aflicit ", addens, sobriam illam animo ebrietatem injicit, et e caducis fluxisque rebus mentem trahit ad sempiternas. Etenim qui tali est affectus ebrietate, brevem vitam cum immortalitate commutat, et in longitudine dierum habitat in domo Domini. Hæc nobis in uno Psalmorum elargitus, ad majorem et perfectioren in altero, qui proxime sequitur, voluptatem animum excitat, cujus sententiam vobis, si videtur, paucis explicabo. Domini est terra et plenitudo ejus s. Quid igitur. novi contingit, homo, si Deus noster in terra visus est, si cum hominibus vixit? Ipse terram creavit et condidit. Quare nec inusitatum nec absurdum est, ut ad propria Dominus veniat. Neque enim in orbe versatur alieno, sed in eo quem ipse constituit et fabricatus est, qui super maria terram fundavit et effecit, ut secus fluminum decursum optime collocata esset. Quain autem ob causant advenit, nisi ut te ex peccati voragine liberatum, et regni currum, id est, virtutis institutum in ipso ascensu adhibentem, in montem adduceret? Neque enim licet in montem illum ascendere, nisi virtutes tibi comites adjunxeris, et innocens manibus fueris, et nullo scelere coinquinatus, sed mundo cordle ad nullam vanitatem animum tuum appli cueris, nec dolo proximum tuum deceperis. Istius ascensus præmium est benedictio, huic repositam Deus misericordiam largitur. Hæc est generatio quærentium eum, per virtutem in sublime conscendentium, et quærentium faciem Dei Jacob. Hujusce psalmi pars reliqua forsitan evangelica etiam voce doctrinaque sublimior est. Nam Evangelium Domini consuetudinem et vitam, quam egit in terra, et ejus reditum in cœlum narrat. Ilic Psal. cii, 15. Psal. xxII, 1 sqq. ** Psal. *x11, 4. Psal. XXIII, i sqq.

IN CHRISTI ASCENSIONEM. autem excelsus Propheta supra se ipsum egrediens, tanquam corporis onere nihil prematur, infert se cœlestibus potestatibus, et voces earum nobis exponit, cum in cœlum redeuntem Dominum ipsæ comitantes, angelis, qui versantur in terris, quibusque in humanam vitam ingressus commissus est, imperant ad hunc modum: Tollile portas, principes, vestras, et elevamini, portæ æternales, et introibit Rex gloriæ. Et quoniam, ubicunque fuerit ille, qui in seipso omnia continet, pro suscipientium captu se ipsum dimetitur; neque enim solum inter homines homo fit, verumetiam, dum inter angelos versatur, ad illorum naturam sese demittit: idcirco narrantem janitores interrogant: Quis est iste Rex gloriæ? Respondent ipsis demonstrantque fortem et potentem in prælio, qui pugnaturus erat contra illum, qui naturam humanam in servitute captivam detinebat, et eversurus eum qui mortis habebat imperium*, ut gravissimo hoste superato, genus hominum in libertatem et pacem vindicaret. Rursum repetit easdem voces. Completum enim jam est mortis mysterium, et victoria de hostibus reportata, et contra ipsos excitatum crucis tropaeum. Ascendit in altum, captivam ducens captivitatem³, qui vitam, et regnum, et præclara hæc dona hominibus tribuit. Impositæ illi rursus patefaciendæ sunt porta. Occurrunt ei nostri custodes, et portas jubent recludi, ut in ipsis rursum gloriam asse quatur. Verum non agnoscunt eum, qui sordida ♥ vitæ nostræ stolam indutus est, cujus rubra sunt vestimenta ex humanorum malorum torculari 6. Itaque rursus comites ejus vocibus illis interrogantur. Quis est iste Rex gloriæ? Respondetur autem non amplius: Fortis, et potens in prælio: sed Dominus virtutum, qui mundi principatum obtinuit, qui summatim omnia in se collegit, qui in omnibus primas tenet, qui pristinum in statum cuncta restituit, ipse est Rex gloriæ. Cernitis, quomodo dulciorem nobis celebritatem David effecerit, dum Ecclesiæ hilaritati gratiam immiscet suam. Proinde nos item, quantum possumus, imitemur Prophetam in charitate erga Deum, in mansuetudine vitæ, in tolerantia erga illos qui nos odio prosequuntur, ut Prophetæ doctrina nobis ad bene beateque vivendum dux magistraque sit, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula saculorum. Amen. * Heb. 1, 14. * Psal. Lxvis, 19. • Isa. Lx11, 2.

EJUSDEM ORATIO DE SPIRITU SANCTO SIVE IN PENTECOSTEN Interprete et scholiaste Laurentio Zacagnio V. Quodlibet festivæ celebritatis argumentum per se ipse illustrius efficit David, dum suavissimam illam citharam ad id, quod usui est, apte semper accom. modat. Quapropter sapientiæ fidibus Spiritus plectro pulsatis, cantum edens, idem nobis Propheta magnam quoque Pentecostes celebritatem illustret. Dicat proinde ex divina illa modulatione sua psalmum illum hodierno Dei beneficio congruum: Venite, exsultemus Domino ‘. Primum autem nosse oportet quodnam sit hoc Dei beneficium, deinde orationis argumento aplanda sunt verba prophetiæ; perque vos mihi liceat, quæ ad hæc pertinent, aliquo ordine pro viribus explicare. Initio aberraverant homines a cognitione Dei, relictoque rerum omnium Domino, alii mundi colebant elementa, clii dæmones venerandos censebant, plerisque vero manufactæ etiam simulacrorum imagines numina esse videbantur, quibus colendis aras, et templa, et sacra, et victimas, et fana, et delubra aliaque id genus dedicaverant. Benignis igitur oculis naturæ Dominus corruptam hominum naturam respexit, et humanam vitam ab errore ad veritatis cognitionem quibusdam quasi gradibus revocavit. Quemadmodum enim qui diuturna fame confectos ex medicæ facultatis præscripto reficiunt, eorumdem imbecillitati prospicientes, haud illico eis ad satietatem cibos suppeditant; sed posteaquam victu moderato vires recuperarunt, tum demum ipsis ad arbitrium sese explendi, potestatem faciunt: sic etiam cum horrenda veluti ſame humanum genus absumptum esset, mysteriorum escam divina illis providentia hac ratione dispensavit, ut in dies paulatim, atque Psal. xcv, 1. GALLAND., Vi, 601. Edita est hæc oratio Latine tantum ex versione Francisci Zini: cum autem Græce haberetur in tribus perantiquis Vaticanæ bibliothecæ codicibus signatis nuin. 564, 1433 et 1907, in quibus omnia fere Gregorii Nysseni opera continentur, opportunum nobis visum est, eam quoque Græce edere ex codice 1433, ad alios codices collato, addita insuper versione nostra, ut melius eruditi lignoscere possint, an genuinus sit Nysseni fetus. Alius codex, Alius codex, Alius codex,

DE SPIRITU SANCTO. pervenirent. Quod enim nobis salutem impertit, vitalis est illa virtus, in quam in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti credimus. At cum propter animarum imbecillitatem, ex quadam veluti fame contractam, ad percipiendum mysterium illud homines nequaquam essent idonei, a multorum prius deorum cultu per prophetas, et legem sic revocati sunt, ut unam cernere divinitatem, et in una divinitate solam Patris potentiam agnoscere assuesce rent, quippe qui solidiori, ut diximus, cibo non essent idonei. Deinde quos ad pleniorem divinitatis cognitionem lex præparaverat, iis revelatus est per Evangelium unigenitus Filius: ac postremo datus est nobis perfectus naturæ nostræ cibus, in quo vita est, Spiritus sanctus. Hoc hodiernæ celebritatis est argumentum; quamobrem æquum est, ut cum ad choros in sancti Spiritus festivitate celebrandos convenerimus, spiritualis hujus chori principi Davidi pareamus, dicenti, Venite, exsullemus Domino; Dominus autem, ut inquit Apostolus, Spiritus est. ordine proficientes, ad perfectionis tandem apicem 3 [1 Cor. 111, 17. 3 [ Cor. 19. Zinus legit atque ita etiam alter Vatic. codex legit. Pronomen non erat in Zini codice, Hodie enim transactis, juxta annui orbis stata tempora, quinquaginta a Paschratis festivitate diebus, hac ipsa, tertia scilicet diei hora, donum illud hominibus largitus est Deus, quod omnem dicendi vim superat. Rursus enim homini admistus est ille Spiritus, qui antea, propterea quod homo esset caro, a natura nostra recesserat, et spiritualibus nequitiæ potestatibus per vehementem illum spiritum disjectis, cunctisque foedis dæmonibus ejusdem adventu ex aere expulsis, divina virtute, speciem ignis præ se ferente, repleti sunt, qui in superiore domus parte degebant; neque enim Geri potest, ut quis sancti Spiritus particeps fiat, nisi in sublimiori hujus vitæ instituto versetur. Nam qui ea, quæ sursum sunt, sapiunt, et vitæ conversatione e terra in calum translata, in coenaculo sublimis illius vitæ rationis habitant, hi sancti Spiritus participes fiunt. Congregatis enim in cœnaculo discipulis, ut in Actuum apostolorum historia narratur, ignis ille divinus omnisque materici expers, ad linguarum instar, pro eorumdem discipulo-. rum numero, divisus est. Illi ergo Parthes, Medos, et Elamitas, ac reliquas gentes alloquebantur, ad quarumlibet earum linguas voces suas pro libitu accommodantes. At ego, ut inquit Apostolus, malo, sensu meo quinque verba loqui in Ecclesia, ut aliis etiam prosim, quam decem millia verborum in lingua s. Verum tunc quidem multum profuit, apostom Jorum vocem aliarum gentium linguis aptari, ne præconum linguam ignorantibus Evangelii promulgalio incassum fieret; nunc autem quoniam una p nec exstat in uno ex Vaticanis, in cujus tamen margine additur manu diversa. Alius codex,

eademque lingna utimur, igneam debemus Spiritus linguam exquirere, qua eos qui per errorem in tenebris versantur, illuminemus. Et hic etiam nobis praeeat David, sociumque sibi adjungat Apostolum. In hoc enim psalıno, cujus initium nobis exsultandi in Domino formam suppeditat, inquiens, Venite, exsultemus Domino, non solum ad Spiritus sancti laudes celebrandas adducimur; sed potius ex iis, quæ postea sequuntur, de ejusdem divinitate edocemur. Ipsa autem Prophetae verba vobis proferam, quibus magnus item Apostolus adstipulatur, sunt autem hæc Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri⭑. Horum quippe mentionem faciens divinus Apostolus, sic ait, Quapropter sicut dicit Spiritus sanctus *; atque ita præfatus, hæc Prophetæ verba statim affert, Spiritus sancti personæ illa attribuens. Quis igitur est, quem patres ipsorum tentaverunt in deserto? Quis est, quem irritaverunt? Disce ab codem Propheta dicente, Tentaverunt Deum excelsum 6. Atqui Apostolus cum Spiritus personæ mentionem injecisset, has easdem illi voces tribuit, inquiens: Quapropter, sicut dicit Spiritus sanctus: Secundum diem tentationis in deserto, ubi textaverunt me patres vestri. Quem igitur Deum excelsum nuncupavit Propheta, hunc divinus Apostolus sanctum esse Spiritum asserit. Quod si aulem verum il esse non credis, rursum quæ dicta sunt considera: Quapropter, sicut dicit Spiritus sanctus, Nolite obdurare corda vestra, sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres vestri. Si ergo Spiritus sanctus dicit, Tentaverunt me patres vestri in deserto; Propheta vero testatur, eum qui tentatus est, excelsum esse Deum; obstructa ergo sunt illorum ora, qui Spiritum sanctum temere oppugnant, et loquuntur iniquitatem adversus Deum, cum perspicue tum Apostolus, tum Propheta, in iis quæ diximus, Spiritus sancti divinitatem prædicent. Propheta quidem dum ait, Tentaverunt Deum excelsum, et tanquam Dei personam indutus Israelitas verbis illis alloquitur, In deserto tentaverunt me patres vestri: magnus vero Paulus, dum hæc eadem verba Spiritui sancto attribuit; ut ex his evidenter pateat, Spiritum sanctum esse Deum excelsum. Videntne ergo qui gloriæ Spiritus adversantur, igneam sacrorum eloquiorum linguam, quæ obscura erant, illustrantemn? An nos, ut musto Psal. xcıv, 8, 9. ³ Heb. 111, 7. * Psal. Lxxvii, 56. Hac est vera hujus loci lectio, quam Vaticanus codex num. 564 exhibet. In altero Vaticanæ itidem Bibliothecæ codice num. 1097 male legitur, Hæc autem lectio in Zini quoque codice reperiebatur; vertit enim, Prophela vero testatur, eum qui tentatus est in deserto, esse Deum excelsum. Male etiam in altero Vaticano codice scribitur, Alius codex, Zinus aliter legit; nam interpretatus est, Ipso Deo verbis illis Israelitas alloquente: In deserto, etc. Verbum omisit Zinus, nec habetur in alio codice.

IN S. STEPHANUM. nos dicant, nihilominus auctor vobis sum, fratres, ut eorum dicteria nil timeatis, neve eorumdem derisionibus succumbatis. Utinam enim et ipsis aliquando foret hoc mustum, recens, inquam, effusum hoc vinum, ac ex torculari profusum, quod per Evangelium Dominus calcavit, ut tibi proprii ram. cemi sanguinem potandum daret. Utinam et ipsi repleti fuerint novo học vino, quod mustum appellaverunt, quod hæreticæ aquæ admistione non est a cauponibus adulteratum: prorsus enim Spiritu etiam repleti fuissent, cujus opera, qui co fervent, crassam perfidiæ fecem ex ipsorum animis despumant. Verum istius generis homines in se ipsis mustum illud capere non possunt, cum adhuc veterem plenos, irridebunt? Ego vero, quamvis hæc contra utren circumferant, qui cum ejusmodi vinum ? Isa. LX'II, 3. * III Esdr. ix. 52. Zinus videtur legisse, refragantibus Vaticanis omnibus codicibus; vertit enim, Alque utinam ipsi quoque degustent hoc mustum. Videtur aliani lectionem secutus esse Zinus, qui interpretatur, Ut nobis tanquam racemi proprii corporis sanguinem propinaret. Omisit Zinus vocem, tinere non valeat, hæretica fractura disrumpitur. Nos autem, fratres, ut ait Propheta, Venite, exsultemus Domino. Bibamus pietatis dulcedinem, ut Esdras præcipit, et in apostolorum et prophetarum choris gaudentes, pro sancti Spiritus dono exsultemus, et lætemur in hac die quam fecit Dominus, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula. Amen. Videtur aliter legisse Zinus, vel potius vim Græci textus non esse assecutus; nam vertit, Quo quidem ferventes, crassam_limosamque perfidiæ spumam ex animis suis effunderent, et abjicerent. Zinus legit, Alius cedex Vaticanus. ¿v tỷ. EJUSDEM ENCOMIUM IN SANCTUM STEPHANUM PROTOMARTYREM. Laurentio Sifano interprete. Quam pulchra bonorum consequentia est! Quam jucunda letitiæ successio! Ecce enim diem festum ex die festo, et gratiam pro gratia accipimus. Heri Dominus universi nos pavit, hodie Domni imitator.

Quomodo hic, aut quomodo ille? Ille hominem pro nobis induens, hic pro illo bominem exuens. Ille vitæ speluncam propter nos subiens, hic propter illum ex spelunca excedens. Ille pro nobis fasciis involutus, hic pro illo lapidatus. Ille mortem interimens, hic morti jacenti insultans. Enim vero, fratres, concurramus etiam nos sermone ad theatrum, quo magnus ille athleta laborat, et adversus improbum humanæ vitæ adversarium ad certamen accingitur in stadio confessionis. Revera enim, juxta vocem Pauli¹, mundo et angelis et hominibus spectaculo fuit magnus ille Stephanus, qui primus Stephano, id est, corona confessionis redimitus et ornatus est, martyrum cœtui aditum fecit; qui primus usque ad sanguinem peccato adversatus est. Ac mihi videtur supramundanorum exercitus omnis, et omnes angelorum legiones, tam ministrantium quam assistentium: ac si quid aliud dignitate præditum in supernis partibus audimus, quod in principatibus, et virtutibus et thronis et potestatibus et dominationibus versetur, et omnis coelestis conventus tunc athletam cum adversario confligentem spectaculo sibi proposuisse. Patebat enim veluti stadium quoddam decertantibus bumana vita, tendebant autem uterque alter alteri infesti, hinc quidem improbus humanæ vitæ adversarius, jam inde a lapsu primo conditorum hominum, usque ad tempora Stephani, victoriis de hominibus partis exercitatus: illinc vero magnus ille fidei atiita, nihili faciens adversarii incursum. Arma autem ambobus alteri adversus alterum erant; inventori quidem mortis, mortis terror; discipulo autem vita, confessio fidei. Quis enim non admiratus esset novam hanc certaminis formam, cum veritas vita ac morte dijudicabatur, ac documentum veritatis mors fuit? Nam præco fidei absconditæ ac vitae, que ignorabatur, reipsa prædicationem hominibus divulgabat: per hoc enim quod baud gravate neque cunctanter banc vitam deseruit, recte rem æstimantibus demonstrabatur, quod ea, quæ relinquebatur vita, præstantiori commutaretur. Verum haud incommodum fuerit, tanquam in tabula, oratione exacte quasi depingere concertationem, ut per rerum gestarum seriem commode miraculorum ratio demonstretur. Nuper enim violentus ille ac vehemens flatus superne delatus, dissipatis atque disjectis omnibus aeriis ac fallacibus dæmonum copiis, domicilium apostolorum repleverat; et linguarum in modum ignearum divisus pro numero donum accipientium Spiritus in unoquoque resederat. Ac jam ad inopinatum et inauditum vocis ac lingua miraculum eos qui ex omni gente profecti, Jerosolymis versabantur, consternatio confusioque invaserat, omnibus qui in varias ac diversas linguarum formas divisi fuerant, repente cum discipulis ejusdem lingua factis; cum nulla præcedente disciplina atque exercitatione, sed ex 11 Cor. 1v, 9.

IN S. STEPHANUM. inspiratione Spiritus atque repente ex tempore hoc dono reprasentato, facultas loquendi apostolis accessisset. Oportebat enim eos, qui in terrenæ turris exstructione communionem lingua, vocisque concordiam solverant, in spirituali Ecclesiæ ædificatione rursus ad commercium linguæ venire, atque idcirco sancti Spiritus dispensatio recte gratiam hinc orditur, ut commune hominum beneficium in omnem intellectum humanæ vocis dispertiretur, ne si in unam linguam solam prædicatio pietatis includeretur, inefficax et inutilis hominibus diversæ linguæ maneret. Jam igitur cum Pharisæi quidem suis etiam ipsorum auribus non crederent, ac miraculo rei stupefactos cæleros errare contenderent irridentes, Cyrenenses, quique undique convenerant homines, Act. 11, quasi mustum talem vecordiam atque furorem apostolis ingenerasset; Petrus autem uno orationis complexu, animarum millia tria quasi verriculo captas Christo lucrifecisset', ac deinceps semper adjectione eorum, qui salvi fierent, Ecclesia numero ac multitudine cresceret: itemque is, qui a nativitate claudus fuerat, speciosam portam templi rursus iis, qui salvi fierent, aperuisset ³, cui assidens suæ sanationis miraculo anima claudicantes ad fidem adduxerat. Cum multi igitur ad prædicationem fidei confluerent, atque majorem manumi gratiæ ministrantium res postularet, tunc sapientia ac gratia abundans Stephanus a Spiritu in auxilium apostolorum vocatur *. Ac nemo nomine ministerii motus, secundum eum ab apostolica dignitate locum obtinere suspicetur: quoniam etiam Paulus sese ministrum mysteriorum Christi agnoscit³: nec universarum rerum Dominum qui per carnem humanam salutem administrabat, ministerii nominis puduit, cum diceret sese in medio esse tanquain ministrum, qui divisiones ministeriorum efficit, ut inquit Apostolus e. Quemadmodum enim ignis apta comprehensa materia, flammam in altum tollit, et illustriorem splendorem efficit: ita etiam Spiritus sanctus, cum in magna illa Stephani animi indole versaretur, gratiæ radios clariores efficiebat. Quamobrem omnes, in quibus eruditionis atque scientiæ nonnihil inerat,in sese convertebat: ex iis qui cæteris præstare videbantur, coitione atque conspiratione facta, veluti in phalangas quasdam constipati, sic impetum Stephani sustinere nitebantur. At ille omnibus pariter invictus erat, sive cum multis solus, sive cum paucis congrederetur. Tunc igitur in speciem quidem Alexandrini, Libertinique et cum veritatis athleta confligebant. Qui autem per id quod apparebat intelligitur, is pater mendacii erat, per figuras humanas adversus eam, quæ a Stephano proferebatur, veritatem insurgens. Sed veritas quidem de mendacio tropaeum reportabat, cum vir ille strenuus omnes propugnatores fraudis in fugam egregie vertisset: minister autem veriv, * Act. ui, sqq. Act. v, 5. [ Cor. iv, 1. • Ephes. I, 11; 1 Cor. x1, 4 sqq.

talis ab hoste veritatis insidiis petebatur, quasi non palefaceret cam, quae revera esset, sed eam, quæ non esset, fingeret veritatem. Quid hæc moliris adversus præconem, ad diabolum dixerim? Si tibi aliquæ sunt vires, incommoda veritati, qua: in Steplano elucet; sin autem illa tuis machinationibus sublimior est, quid circa veritatis vas malignitatem exerces, atque omisso eo quod continetur, tollis e medio id quod continet, non secus ac facere solent canes, qui lapides quibus petuntur rictu invadunt, et eum a quo petuntur, non attingunt? Posteaquam igitur mendacium per ca quæ opponebantur, confutatum atque convictum erat, nec quemquamalium improbus ille postea propugnatorem fraudis invenire poterat, omnibus ad patefactam veritatem respicientibus, non obliviscitur sui certaminis, & atque efficaciam suam tam in accusatores quam in judices partitur, cum utrisque sese insinuasset, hos quidem, ut falsa adversus Stephanum dicerent, impulit, illos vero, ut animo irato calumniam admitterent, induxit. Cumque variis modis etiam Judæis sese inseruisset, omnium adversus Stephanum fungitur officio, accusatoris, judicis, carnificis, et reliqui totius ministerii mortis, ignorans cum quanta ruina post talem adversus Stephanum sententiam, præceps abiturus esset. Quemadmodum enim periti athletæ subeuntes corpus adversariorum per quamdam artificiosam agilitatem atque habilitatem, graviorem lapsum eis struunt: ita magnus quoque Stephanus lumi prostratus 7, gravem illam contusionem adversarii confecit. Hinc enim in orbem terrarum apostoli currere cœperunt, hoc in omnes partes sermonis divulgationis initium est. Nam nisi ab illius cade populus Judaorum in apostolos sævisset 8, forsitan solis Jerosolymis Evangelii gratia inclusa esset, nunc vero agitati a Judais, alius alio gentium per orbem terrarum dispersi sunt, undique per mysteriorum doctrinam diabolum exturbantes. Hoc modo Samaria sermo nem recipit; hoc modo obiter in via salus eunuchi a Philippo conficitur '; ita magnum illud Ecclesiæ instrumentum Paulus ira minisque a diabolo armatus adversus ipsum armatorem tela vertit ¹º, ex omni eum exterminans orbe terrarum, ut nullum relinqueret locum fidei Christi inaccessum. Hinc Ægyptii, Syri, Parthi, et Mesopotamitæ, Itali et Galli, Illyrii, Macedones Christum agnoscunt, et omnes undique gentes sermo percurrens ad fidem adducit. Vides Stephani athleticam scientiam? quam multis ruinis obtritus sit adversarius, cum per caJumuiam adversario superior fuisse videretur? Verum ad stadium denuo revertamur. Quibus verbis populum concitant calumniatores? Non desinit, inquiunt, verba contumeliosa loqui adversus locum hunc sanctum et legem: audivimus enim ex po, cum diceret, Jesus Nazarenus hic demolietur locum hunc, et mutabit instituta, quæ nobis tradidit Moyses". Ac ' Act. vu, 59. * Ibid. ss Ibid. 11 sqq. * Act. viii, 27 sqq. 10 Act. vi, 57.

IN S. STEPHANUM. quænam est audientium amentia? Cujus criminis nomine in accusatum sæviunt? quam nequitiam in his verbis deprehenderunt? Nam quæ quidem adversus eum proferebantur, in posterum eventura erant. Aiebant enim eum dixisse locum eversum iri, et instituta Mosis commutatum iri. Quod igitur maleficium in his verbis continetur, sive vera, sive falsa loquatur? Nam si quidem mentitur, id quod angit et male habet, non eveniet: sin autem vera dicit, quænam inest injuria sermoni, quo prædicitur id quod eventurum sit? Nam quæ fiunt, prorsus evenient, sive sileamus, sive loquamur: at cades prædicentis quam affert incommodorum correctionem? Deinde accusatur quidem Jesus Nazarenus: sententia autem, qua poena atque supplicium decernitur, adversus Stephanum fertur. Atqui si is, qui delinquit, iram movet et crimini datur loci et institutorum mutatio; atque hæc accusator non a Stephano, sed ab Jesu fieri dicit: adversus accusatum prorsuis commoveri judices oportebat. injustam auldientium sententiam! Quoniam, inquit, Jesus mutabit leges, lapidetur Stephanus. Quomodo autem legem Jesus abrogabit, qui ita affectus erat erga legem, qui omnia ad confirmationem antiquarum legum instituit, qui dixit: Non veni dissoluturus legem, sed impieturus 11? qui legem de non interficiendo, per boc, quod nec prorsus quidem irasci quemquam voluit, discipulis confirmavit? qui adulterium una cusatio quidem diaboli oratorum talis est. Sed c cum libidine atque concupiscentia ejecit? qui per id, quod noluit, ut quisquam ulciscatur eurn, a quo ante læsus esset, ne lacessendum quidem injuria quemquam esse sanxit? qui per communicationem facultatum, avaritia vitium exterminavit? Qui fit igitur, ut hæc neque commemorata, neque in cognoscendo simul quæsita atque examinata sint? Vellem nunc adesse mihi sanguinariorum illorum judicum consilium, ac de locis, quorum nomine sæviunt infensi, sciscitari, ubi celebre illud ten.plum, ubi incredibiles lapidum magnitudines, ubi aurum illud, quod reliquam templi materiam pretio propemodum æquabat, ubi legitima sacrificia, aries, vitulus, agnus, juvenca, columba, turtur, avertendis malis sacrificari solitus caper? Si idcirco Stephanum capitis condemnant, ut ne quid 12 Matth. v, tristium illarum rerum eveniat, ostendant quæcunque per cædem illam nefariam sibi conservarint. Quod si nihil horum reliquum est, quorum nomine sententiam illam tulerunt, dicant cujus rei gratia cædes ab ipsis perpetrata sit? Verum videamus in reliquo certamine, qua ratione sanguinarios ulciscatur is, qui veluti nivalibus floccis crebris incidentibus, ifa lapidum quasi grandinis imbre obruebatur, quibus contra jaculis petat eos, qui lapidum in eum tela emittebant. Cognoscant Judæi arma Christianorum, quibus injuriam ulciscendo magnus Stephanus usus, sui facti exemplo legem vitæ

sanxit. Nam illi quidem ferina quadam atque im mani rabie undique sanctum circumstantes, in unum illum tanquam scopum omnes intenti erant, quidquid ad manum esset, eo vice teli adversus Stephanum utentes: hic vero tanquam sacerdos quidem, juxta legem spiritualem, puram hostiam immolans, non alienum, sed suum altaribus admovens corpus, et loco libaminis sanguinem spargens, per sese Deum, quem in cœlestibus adytis cernebat, delinquentibus placabat, beneficio nefariam cædem eorum compensans, clamans audientibus homicidis, ac dicens: Domine, ne impules eis hoc peccatum '. Atque hic quidem oratione peccatum eorum, quod sceleratis manibus suis sanguinarii quasi exarabant, delebat; illi vero etiam ad orationem exasperabantur: ac non prius eum impetere remiserunt, quam magnus Stephanus veluti teneris floribus vel rore quodam levi circumfusus in dulcem simul ac beatum somnum delatus est. Verum victoria cer tamen prævenit, et ante certamen athletam corona victoriæ decoratum videmus. Antequam enim certamen spectaverimus, ad finem certaminis oratione provecti sumus. Οportebat enim, opinor, oratione non præterire ea, per quæ maxime martyris virtus ostendebatur, qualis ad cædem propensorum consessus, el quomodo omnibus ex æquo animus ad cædem concitatus, quanta congregatis ad malum conspiratio, qualis cujusque obtutus, qualis habitus, qualis dentium motus et affectus esset, sicut divina Scriptura significat, quod dissecarentur cordibus suis, et frenderent dentibus suis in eum 14 qui in medio tot ac talium stans, contraque omnem vim adversariam, quæ a sanguinariis illis repræsentabatur, sese contra exsuscitans, per omnia magnitudine animi atque indolis excellebat, iræ quidem lenitatem: minis vero, despicientiam; mortis terrori, vitæ contemptum, odio, dilectionem; malevolentia, benevolentiam; calumniæ, veritatis prædicationem opponens. Non enim uno modo victor declarabatur, sed adversus omnem malitiæ speciem, quæ tunc ab Judæis repræsentabatur, sese per varias virtutes distribuens cum omnibus et conflixit et omines superavit. Ita audio in gymnicis quoque certaminibus eos, qui viribus cæteros antecedunt, adversus totum sape stadium gymni cum sese certamini offerentes et accingentes, de omnibus victoriæ præmia reportare. Talis martyrum stadii princeps erat: qui adversus omnes adversarii copias cum se opposuisset, adversus omnes victoria clarus designatur. Nam falsam sapientiam per Libertinos, Cyrenenses, et Alexandrinos sapientes adversus se luctantem, per veram sapientiam devicit; terrorem, per libertatem 10quendi, et ingenuam increpandi fiducian; minas, per despicientiam; sævitiam, per beneficentiam; mendacium, per veritatem. Illi quidem ad cædem spectabant, et jam manus lapidibus armabant, 18 Act. vu, 59. 16 Ibid. 54.

IN S. STEPHANUM. obtutu, anhelatione, dentium collisione savilian præ se ferentes: hic vero tanquam fratres aspiciebat, et tanquam patres salutabat. Viri enim fratres, inquit, et patres, audite 38. fili quidem calumniam probabiliter confingebant: huic vero consilium ad cædem propensiorum pro curia veritatis erat. Non metu præcidebat orationen), nor languidus fractusque ac remissus metu periculoruin erat, non mors ei ante oculos versabatur; sed erecto animo omnia quæ ante pedes erant contemnens, tanquam puerulos misere insipientes regebat ac moderabatur oratione, ad demonstrandum eos in errore doctrinarum versari, simul etiam iis documentis, quibus ab illis ipsis fides derogari non poterat, utens. Abraham orationi adhibetur, tolaque illius bistoria paucis ante oculos ponitur:' deinde cæteri sancti, qui successerunt. Ad hæc Moyses ut natus, ut educatus, ut eruditus et institutus, ut in moute sacris initiatus et instructus sit, ut Ægyptum flagellaret, Israelem servaret, mysterium Domini prædiceret. Quod etiam maxime concitat concilium, et morbum incendit, quod etiam Moyses, cujus se nimirum vehementer studiosos esse videri volebant, patronus doctrinæ hujus demonstratur quamobrem etiɔm surgentes finem imponunt, qualem et Stephanus desiderabat, et illorum crudelitatem decebat. Nam ille quidem naturam egressus,etiam antequam corpore excessisset, puris oculis coelestes sibi portas apertas videt et id quod intra adyta apparebat, cum ipsam divinam gloriam, tum gloriæ splendorem conspicatur, ac paterna quidem gloriæ nulla describitur oratione figura splendor vero in ea, qua ab hominibus visus erat, forma ab athleta conspicitur, sic apparens, ut humana capere poterat natura. Atque hic quidem extra naturam humanam constitutus, et in angelicum decorem transformatus, ut ipsis, etiam nefariis homicidis miraculo esset, in angelicam dignitatein forma faciei mutata, cum vidit effugientia aspectum, tum eam, quæ sibi apparebat, gratiam sublato clamore significavit. Illi vero continuerunt aures, et narrationem visionis non admiserunt, hoc saltem ex omnibus recte facientes; neque enim dignæ erant profanorum et impurorum aures, quæ divinæ apparitionis acciperent narrationes, atque ille quidem gratiam præsentibus communicabat narrando, in commune proponens ea quorum contemplatione solus dignus judicatus erat, Video, inquiens, cœlos apertos, et Filium hominis stantem a dextris Dei 16. Hi vero exclamantes voce magna, et continentes aures suas, impetum unanimiter in eum fecerunt. Recte adjecit eorum factis historia clamorem, ut ostenderet destinatæ voluntatis eorum cum Sodomitis cognationem. Etenim illorum scelus clamor a judicante nominatus est. Clamor enim, inquit, Sodomorum et Gomorrhæ ad me ascendit 17. Clamaverunt igitur hi quoque, ut etiam eorum adversus 18 Act. vil, 2 sqq. 16 ibid. 55. 17 Gen. xviii, 20. PATROL. GR. XLVI.

Stephanum clamor audiretur. Non ignorabat auten athleta se per crudelitatem cædem nefariam perpetrantium beneficium accipere. Nam orbe lapides undique conjicientium quasi corona cinctus, ita accepit id quod agebatur, quasi corona victoriæ præmium in manibus adversariorum necteretur. Quare etiam benigna precatione sanguinarios compensal, rogans ne in contrarios eventus facinus, quod in ipso perpetrabatur, divideretur, ut sibi quidem vitam, adversariis autem exitium afferret sed quibus ipse dignus judicatus esset, ab iis ne hostes quidem, quasi bonorum sibi aliqua ex parte auctores, excluderentur. Sic is, qui Christum cermit, adversus hostes sese gerere novit. Quoniam enim patientiæ legislatorem videbat, recordatus est legum ab eo latarum inimicos diligere jubentium, et benefacere odio prosequentibus, et pro hostilia facientibus orare 18. Verum athleta quidem non bumanis laudibus celebratur, neque in certando gloriam ex hominibus conflatam sibi propositam habebat: sed cum magnificentia facinoris egregii totum mundum superaverit, humanarum omni laudativa facultate post se abjecta. Igitur ille quidem in omni humano sermone victoriæ præmia obtineat; nos autem historia sua adjuvet ad animarum salutem. Quemadmodum enim inter corporeos athletas ii, qui in publicis certaninibus contendere desierunt, juvenes athleticis exercitationibus per artificiosam quamdam agilitatem et habilitatem assuefaciunt, prehensiones adversariorum frustrari atque eludere docentes: ita nos quoque opinor oportere per magnum Stephanum exerceri et assuefieri ad pietatem, ut per eum fugiamus atque evitemus Pneumatomachorum, id est, Spiritus sancti hostium, correptiones atque vexationes. Aiunt enim illi qui adversus gloriam sancti Spiritus insaniunt, suæ absurditati et importunitati Stephanum patrocinari, qui cœlum intentis oculis contuitus, vidit gloriam Dei et Jesum stantem a dextris Dei ". Ad eversionem igitur pietatis doctrinæ in hunc modum dicunt: Si cum Patre et Filio Spiritum omnino numerari oportet, qui fit ut Stephanus in apparitione una cum Filio SpiriLum quoque non viderit? Quomodo igitur iis, qui per hæc ipsa verba supplantantur, manum Stepha ¡nus porriget? Quo pacto certandi arte labascentes ‹eriget? Sane ex eodem loco exsistit auxilium quod evertal adversarii incredulitatem. Quæris, pneu matomache, si gloria Patris apparuit, et Filius a dextris stationem obtinens, ubi Spiritus? Quod si in te Spiritus esset, non propositum de eo verbum te præteriisset: quemadmodum ii, qui capti sunt oculis, aurum ante pedes objectum ignorantes prætereunt. At nunc saltem audi, nisi aures forte contines, sicuti Judæi faciebant: Quomodo StephaRus supercolestem gloriam vidit? Quis ei portas cœlorum patefecit? Nunquid humanarum virium id opus erat? Num quis ex angeliɛ ad illam subli1ª Matth. v, 44. 1º Act. vii, 55. quoque virium modos simul prætergressus est,

IN S. STEPHANUM. mitatem infernam naturam evexit? Non hæc ita stati. Quid igitur Paulus? Dicam ad eos: Quid sunt, non enim ita de eo historia dicit, nempe Stephanus autem cum viribus polleret, aut cum abunde ei suppeteret angelicum auxilium, vidit ea quæ vidit. Sed quid dicit? Stephanus autem cum esset plenus Spiritu sancto, vidit gloriam Dei et unigenitum Dei Filium s. Non enim feri potest, ut inquit Propheta, ut lumen videatur, nisi per lumen conspiciatur. In lumine enim, inquit, tuo videbi mus lumen”. Si igitur non nisi per lumen fieri luminis contemplatio potest, quomodo si quis extra radios versetur, solem contueri potest? Quoniam igitur per lumen Patris, hoc est, per Spiritum sanctum illinc procedentem Unigenitum conspicitur lumen idcirco gloria Spiritus prius illuminatus plena mentis comprehensione, et Patris et Filii gloriam percipit et animadvertit. Nam quomodo alioqui dictum evangelicum, Deum nemo vidit unquam ", verum esse dicenus? qua ratione item Apostolum non contraria iis quæ memoriæ prodita ac litteris mandata sunt, clamare? cum dicit, Nec quisquam hominum vidit, neque videre potest **? Nam si ab humana vi atque natura, et Patris et Filii gloria percipi posset, mendas et vanus prorsus esset is, qui dixit, homines divini spectaculi capaces non esse. Atqui neque ilium mentiri et historiam veram esse necesse est. Ergo malitia Spiritus sancti hostium manifesto deprehensa apparet, quia testimonio Scripturæ probatum est a simili similia cerni. Nam non in humana natura ac vi manens Stephanus numen divinum cernit: sed cum gratia sancti Spiritus permistus et contemperatus, per illum sublatus et evectus est ad Dei contemplationem. Quocirca si absque Spiritu neque Dominum Jesum dicere licet, ut inquit Apostolus”, neque paternam gloriam contemplari: demonstratum est aperte, quod ubi Spiritus sit, illic etiam Filius cernitur, et paterna gloria comprehenditur. Verum aliud nobis ex iis, quæ in historia conti nentur, impietatis telum a Christomachis, id est Christi hostibus, objicitur. Aiunt enim inferiorem Unigeniti dignitatem per hæc significari. Nam per hoc, quod assistal ad dexteram Patris, demonstrare conantur, eum subditum esse Patris pote20 Act. vii, 55.. " Psal. xxxv, 10.” Joan. 1, 8. Coloss. 111, 1; Hebr. 1, 5. s Act. vi, 8 seqq. item ante illum etiam propheta David, ambo per doctrinam sancti Spiritus Unigeniti gloriam exponentes? Nam et David ait: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis st: et Apostolus in dextera solii Dei sedere Dominum dicit ". Si igitur statio diminutionis, sessio prorsus ejusdem sortis, conditionis et honoris signum est. Aut igitur augusta ac divina rejiciant testimonia, per quæ sublimitas dextræ significatur: aut etiam hoc pie recipiant. Una enim cujusque dicti magistra ac doctrix gratia sancti Spiritus est. Nam Stephanus 37 quidem cuHI plenus esset Spiritu sancto, et vidit ea, quæ vidit, "I Timoth. vi, 16. "I Cor. x11, 3. 15 Psal, cis, 1.

et quæ vidit, locutus est: David autem in spiritu Dominum eum vocat, ut inquit Evangelium”, Paulus vero, sicut ille ipse dicit, per spiritum loquitur mysteria. Si igitur unus magister est, qui nullam secum discrepantiam habet (magister eniın spiritus veritatis est, qui fuit in iis qui numine allali atque divinitate rapti fuerunt), qua ratione quis diversitatem et discrepantiam doctrinarum suspicari possit? At aliam sessio, inquit, et aliam statio, prout in promptu ac facile est intelligere, sententiam indicat. Nec ego nego. Verum non id quod in corporibus verborum significatio ostendit, hoc etiam in incorporea natura fas est existimare. Nam in homine quidem sessio, in natibus corporis positionem designat, ne seinper contentio genuum ac poplitum in sese corporis pondus sustinens laboret: et contra statio, arduum et erectum super genua hominem significat, non in natibus sedendo quiescentem. In superna autem et excellente natura ab hujusmodi intellectibus et sessio et statio vacua atque aliena est, utraque pariter ab ea, quam expedite atque in promptu est, intelligere, significatione separata. Neque enim in popiiuibus stationem ejus, quod incorporeum est neque in natibus sessionem ejus, quod expers figuræ est, accipiemus: sed per utramque vocem id quod in omni bono stabile, et in omni bono immutabile est, pie intelligemus. Namtam is qui stare, quam qui sedere numen divinum dicunt, nihil, quod ad sententiam attinet, diversitate verborum inter se differunt: ille quidem firmiter stare, hic vero immutabiliter constitutum et in bono fundatum esse numen divinum censentes. Quemadmodum autem propheta David 30 et apostolus Paulus " in suis uterque scriptis Unigeniti sessionem memorantes, non indicarunt, quod Patre stante Filius in sede sit, licet solius sessionis Filii mentionem fecissent: eodem modo cum etiam in Stephani historia filii stationem audiveris ", nulla de causa nec recte de Patris sessione suspicatus fueris. Quemadmodum enim in Paulo atque Davide sedere Patrem ex eo quod Filius sedeat a dextris simul constat: tametsi sermo nihil ante de Patre docuisset: ad eumdem modum etiam in historia Stephani, Filii statio idem etiam in gloria Patris simul indicat. Sic enim imaginis radio conservari possit, ut quidquid in hac tam intelligitur quam conspicitur, idem etiam in originali ac principali forma esse credatur, et ut in bono bonum, et in lumine lumen, et in omnnibus prinitiva ac principalis pulchritudo per proprias notas in imagine designatur: ita etiam in sessione Filii, quemcunque tandem hoc nomen intellectum præhet, Patris quoque sessio comprehenditur, similiter et in statione statio, ne ratio imaginis per abolitionem proprietatum ab originali ac primitivo alienata intercidat atque dilabatur. Hæc a nobis, fratres, ad propositam quæstionem, cum visio Stephani talem speculationem in orationem intu28 Mattl:. XXII, 44 seqq. 20 1 Cor. xiv, 30 Psal. cix, 1. * Hebr. 1, 15. 39 Act. vn, 55.

ALTERA LAUDATIO S. STEPIJANI. lisset, obiter considerata, discussa atque explicata sit. Contingat autem nobis, ut non solum spectatores Stephani certaminis, verumetiam repleti Spiritu sancto gratiæ participes simus, ad eversionem adversariorum, ad gloriam Domini nostri Jesu Christi, cui gloria, potentia atque imperium in sæcula seculorum. Amen. EJUSDEM LAUDATIO ALTERA S. STEPHANI PROTOMARTYRIS (¹). Interprete et scholiaste Laurentio Zacagnio V. C. Christus in mundi salutem advenit, et illico Eoclesiæ fructus prodierunt. Refulsit testis veritatis, simulque magnæ dispensationis testes coruscarunt. Secuti sunt Magistrum discipuli, Domini vestigiis insistentes; post Christum, Christiferi; post solent justitiæ, terræ lumina: et primus quidem nobis Stephanus, corona scilicet, floruit, non ex Judaicis spinis contexta, sed primus Ecclesiæ fertilitatis fructus Deo oblatus. Quippe Judæi spineam coronan Salvatoris capiti imposuerunt, mala sua dignos agricultura fructus Domino vinex ostentantes,. quemadmodum per prophetas olim locutus est, die cens: Vinea Domini Sabaoth, domus Israel est, et homo Juda, novella plantatio dilecta. Exspectavi ut faceret uvas, fecit autem spinas'. At evangelica ritatis operarii, primum pietatis exordium et agriδα, ' Isa. v, 7. Galland, Vel. Patrum Biblioth., tom. VI, 595. Haec oratio bis eadem manu describitur in Vaticano codice, num. 446, semel quidem in calce ejusdem codicis, iterum vero inter alias Gregorii Nysseni orationes, post celebre ejusdem encomium sancti Stephani, typis jam editum, et quod in festo sancti Stephani publice in Ecclesia Græca recitari testatur Typicum monasterii S. Sabæ. flinc itaque factum est ut in eo codice inscribatur, licet sequenti die festo habitum a Nysseno fuisse ex ejus lectione cultura suæ primitias, Stephanum virum sanctum Domino offerunt, veluti coronam quamdam ex multis diversisque virtutibus vere contestam. Primum siquidem huie admirabili viro viduarum cura demandata est, cum ipse tanquam fidelis vir, ac Spiritu sancto plenus, et apostolorum judicio atque delectu, et postea spiritalis sapientia virtute, comprobatus fuisset. Et sane tanti studii atque conatus liquido constet, quia, nempe, a S. Stephani laudibus incipiens, mox ad celebrandum SS. Petrum, Jacobum, et Joannem, apostolos transitum facit. Nos autem utramque orationis hujus editionem, in Vaticano codice repræsentatam, difficilioribus in locis consuluimus, et ex ea nostram expressimus, locis tamen, ubi utraque inter se discrepat, indicatis. Cæterum hane orationem genuinum Nysseni ſetum esse, tum stylus ipse, tum nonnulli antiqui mores in ea memorati, satis superque demonstrant.

specimen in propugnando promulgandoque Evan gelio præbuerat, ut et magna divinæ virtutis mira cula ejus prædicationem comitarentur. Stephanus enim, inquit, plenus fide et fortitudine faciebat signa magna³. Neque enim viduarum curam ullo sibi impedimento fore putavit, sed et hoc onere alacriter suscepto, a verbi ministerio nunquam cessa vil; et hoc ipsum in eo magnæ admirationi erat, quod animi ad subeundos labores propensi singularem plane abundantiam ostenderet. Viduarum curam gerebat, et animarum negotiationi incumbebat, illas quidem pane nutriens, has vero sermonibus instruens; illis quidem corporalem mensam apponens, his vero spirituale epulum parans. Erat enim vir probus, et plenus Spiritu sancto, animi quidem probitate pauperes alendi munus sustinens, loquendi vero libertate, et Spiritus sancti virtute, veritatis hostibus ora præcludens. Omnibus itaque resistebat, et adversus omnes veritatis prædicatione decertabat, adversariorum consilia destruens, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei '. Tanta autem dicendi vi atque efficacia præditus erat, ut sacra pagina testante, nemo potuerit resistere sapientiæ et spiritui, quo loquebatur. Sed ad concilium impietatis ductus fuit præco veritatis; oportet enim nos ita in transcursu, debitas Protomartyri laudes reddere, quas leri adimplere propter corporis infirmitatem non licuit, et bodie debitam sanctis apostolis commemorationem peragere. Primum siquidem neque diebus, neque temporibus sanctorum laudes circumscribenda sunt; nam In memoria, ait, aterna erit justus*. Deinde vero quibus una eademque ſuit mens atque sententia ii utique laudum quoque debent esse consortes. Non itaque laudandi sunt sine apostolis martyres, nec sine istis apostoli. Magistri enim martyrum apostoli, imagines vero apostolorum sunt martyres. Illorum itaque imaginem atque insigne, crucem videlicet, beatus præ se ferens Stephanus, primus quoque per mortem martyrii corona redimitus fuit. Quin et martyrii tolerantia magistris gloriam decoremque comparavit; et factus est vere Stephanus, hoc est, corona; nam magistrorum egregiorum corona, non ex celebritate nominis ortus honor, sed Ecclesiæ incremen tum erat, quemadmodum etiam ad Corinthios scribens divinus Apostolus inquit: Fratres mei charissimi, gaudium meum, et corona mea, sic state". Sed ad propositum redeamus. Ingressus est in Christi occisorum concilium vir Christum ferens, ovis in luporum synagogam Act. 8 sqq. • 11 Cor. x, 15. * Act. vi, 10. Habita est igitur hæc oratio postridie festi S. Stephani. Hic nonnulla deesse videntur in textu Græco, quæ ad antecedentium et subsequentium verborum sensum in versione nostra supplevimus. Memoria labitur Nysscnus, nisi veteris libraχαρὰ * Psal. cxı, 7. • Philipp. 1♥, rii error sit; nam hæc verba non in Epistolis ad Corinthios, sed in Epistola ad Philippenses leguntur. Vide an verbum supervacaneum sit; certe sine illo sensus constare potest.

ALTERA LAUDATIO S. STEPHIANΙ. insiluit, non tamquam omnino ovis a lupo rapta, ' Act. VII, 51. * Luc. xx111, 46. • Act. vii, 59. In alia editione hujus orationis quæ in uno eodemque Vaticano codice, num. 446 habetur, legitur Nyssena Ecclesiæ et totius fortasse Cappadocum gentis instituto, una eademque die post S. Stephani solemnitatem, apostoloruin Petri, Jacobi, et Joannis festum celebrabatur. Meminit enim sed tanquam ovis e Christi grege cum lupis dimicans. Nam illi furebant atque dissecabantur, accusationum atque minarum morsibus gregem dilacerantes; at hic diverso prorsus more eos argumentationibus potius suis, quam minis et accusa tionibus discerpebat. At non leviter atque summa tim, quæ de ipso narrantur, percurramus. Ilic cnim in tanto malignantium concilio et lot luporum incursu audacter adversus impietatem loqui, et post egregiam illam fidei prædicationem dicere non timuit: Dura cervice, et incircumcisis cordibus, et auribus, vos semper Spiritui sancto resistitis, sicut patres vestri", et quæ sequuntur. Hæc ille, qui in terra quidem esse videbatur, coelestia vero speculabatur, non exuta hominis natura, in angeli faciem, speciemque transformatus; idque non inmerito: decebat enim, ut in Protomartyre, martyrum dignitas vere appareret, omnesque deinceps novæ gratiæ opera in eo dignoscerent. Martyrii quippe desideriuin non angelicam modo dignitatem impertit, sed et calorum aperit portas; non tradens animas morti, sed in Christi manus spiritum commendans. Nam Dominicus quidem homo Salvator noster ad Patrem suum in cruce clamabat, dicens: In manus tuas commendo spiritum meum*. Stephanus vero Christi servus extensis ad Dominum maribus ait, Domine Jesu, suscipe spiritum meum". Et bæc verba proferens, animam exhalavit. Angeli autem cœlestis chori socium susceperunt; pluribus e caelo laudibus ipsum cunulantes, quam quibus in terra eum Judæi lapidibus obruerint. Sed Stephanus quidem bonum hoc pacto certans certamen celestis gloriæ consors est factus. Iluie autem Stephano, hoc est, corona, illico pretiosi lapides agglutinati sunt, divini videlicet Evangelio. rum præcones, quos subsecuti sunt martyres, et rursus, qui salutari deinceps virtute coruscarunt.; præ cæteris vero omnibus ir, quorum in præsenti memoriam agimus, qui longe lateque pictatis splendore effulserunt, Petrum aio, Jacobum, et Joannem apostolici ordinis principes, et ecclesiasticae gloriæ coronas Nequeo enim mihi temperare, quominus Stephani nomen usurpem, sed quamvis frequentius ac millies Stephani mentionem fecerim, attamen propter inexhaustam hujus vocis preferendæ aviditatem, Stephani nomen rursus adhuc repeto; Stephano enim commemorando satiari nequaquam possunt, qui virorum Stephano sin:jliwn felicem exitum exspectant. Igitur si vera lohujus moris non modo hoc in loco Nyssenus noster; sed et initio alterius orationis funebris in D. Basilium fratrem. Nyssenus pluries per hanc orationem in voce Graeca, ludit, quæ Stephanum protomar tyrem, et coronam æque significat, nos autem Ste

qui oportet, Stephano initum faciente, aliis rursus, ita dicam, Stephanis lætamur, eorumque me moriæ communicamus, quia scilicet, et eorum nos gloriæ participes fieri, cumque ipsis manere speramus, et revera cum ipsis aliquando glorificabimur; quandoquidem promissione confirmata, fidei communio multiplicatur. Sed et rursus nobis, fratres, spiritalibus bonis fruendi datur occasio, dum una cum martyrum commemoratione Dominicus quoque resurrectionis dies refulget In bac enim die illuminatio gloriæ Evangelii Jesu Christi mentes nostras potissimum illustravit, in qua lux illa, salutaribus justitia radiis vigens, impietatis tenebras dispulit, et animas cognitione veritatis illuminavit. Et vide quam admirabile eximiumque sit istud beneficii genus. Sol enim iste sensibilis, mane exoriens, et radiorum fulgoribus adventus sui prænuntiis diem exordiens, operit quidem, circumdatque suo lumine terram; cæterorum vero astrorum omnium choros obscurat atque obruit, ita ut ipsum solum per coeli apsides vagari conspiciamus. At Dominus noster Jesus Christus oriens nobis ex alto, juxta Prophetam de ipso dicentem, In quibus visitavil wos Oriens ex allo 10; sanctos illos sui præcursores, et qui ante adventum ejus stellarum instar refulserunt, non solum non obscuravit, sed illos potius splendidiores reddidit, ac præterea ut nova alia luminaria secum orirentur, effecit. Quippe prophe. te post ejus adventumn coruscarunt; et quidem majore quam antea fulgore. Nam cum obscura adhuc essent prophetiæ ob ineptas Scribarum digressiones in iis exponendis, quæ ad Evangelium, Christique adventum pertinebant, Salvator veniens in mundum, cunctas, per eos qui in Evangeliis narratur, eventus, illustravit, clarasque reddidit, complementum legis et prophetarum factus. 10 Luc. 1, 79. phani vocem hie retinuimus, cum ejus allusionis, ct æquivocationis leporem in interpretatione relineri Latinæ linguæ indoles non patiatur. Hinc colligitur Dominica die accidisse festum Joannis apostoli eo anno, quo hanc orationem habuit Nyssenus. phrasis est S. Scripturæ, quæ terram, vel sublunares regiones significat, ut videre est in libro Job, cap. 1, 7 Idem cap. ut, Nobilius utrobique vertit, Eam, quæ sub coelo est, sed in veteri editione Latina secundum LXX Interpretes a doctissimis Benedictini apud Gallos ordinis alumnis nuper vulgata in primo S. Hieronymi operum tomo, vertitur, Ea qua sub culo sunt. Particulam sensu postulante, nos addidimus, licet in Vaticano codice non habeatur. Locus obscurus, et corruptionis fortasse suspectus; nos tamen nihil mutare ausi, commodum aliquem sensum ex his Nysseni verbis eruere conati sumus. Vult enim Nyssenus Christum adventu suo prophetias adbuc obscuras illustrasse. Earum autem obscuritatis causam in Judæorum Scribas conjicit. Scribæ autem primum quidem Scripturas in eum, quem videmus, ordinem redegerunt; deinde vero easdem publice in synagogis interpretari consueverunt. Porro censere potuit Nyssenus, tenebras aliquas in prophetarum scripla a Scribis inductas fuisse, vel cum diffusis et interdum nugacibus explicationibus ea in synagogis publice explicabant, vel cum eadem in unum corpus digesserant nonnulla, scilicet, partim addendo, partim tollendo, ut in historicis sacra. Scripturæ libris ab eisdem Scribis factum fuisse puiant. Sane antiquos Judæorum Scribas nonnulla, quæ emendatione aliqua aut majore claritate indigebant, in sacris paginis, praesertim prophetarun libris, mutasse, atque interpolasse, constat ex paucis illis Scripturæ locis in quibus Scribarum correctiones continentur, quique ex rabbinorum scriptis late præter alios enumerantur a Raymundo Martini in Pugione fidei adversus Judaos, par. 11, cap. 3, num. 9, et par. ii, dist. 5. cap. 4, num. 11, et cap. 16, num. 26; et a Voisino in Notis ad ejusdem operis Prooemium pag. 88, et ad caput tertium partis secundæ. Sed nihilominus cum non satis constet, an correctiones istæ Nysseni ætate antiquiores sint, licet Judæi in magna Synagoga Esdræ temporibus habita, illas factas fuisse asserant; et alioqui cum Nyssenus non correctionis, aut lectionis, sed nomine utatur: verosimilius mihi visum est, eum ad prolixas potius, longeque petitas Scribarum interpretationes, quam ad eorumdem correctiones biblicas respexisse.

ALTERA LAUDATIO S. STEPIIANI. 4 Neque enim venit solvere legem aut prophetas, sed adimplere At vero novae legis tempore, cum de se ipso Salvator dicat: Ego sum lux mundi hujus non dedignatus est fons ille bonitatis, e bono Patre emanans, servos suos nominis hujus sui participes facere. Sed ad discipulos suos inquit: Vos estis lux mundi; et, Luceant opera vestra coram hominiμένων, bus s. Sed quod ad ea quæ diximus, confirmanda adduci potest, id, juvante Deo, rursus proferamus Joanni Baptistæ impositum fuit lucernæ nomen, juxta id quod in Psalmis de en antea prænuntiatum, et Christi deinceps testimonio comprobatum fuit. Propheta enim, Patris personam sustinens, de ipso inter canendum ait, Paravi lucernam Christo meo 1 hoc est, lucis ministrum et præcursorem. At Doὁ minus paternæ voci robur addens, Ille, inquit, cerna erat ardens 18. Sed quantumvis lucerna modo esset, tantum abfuit, ut in Domini adventu, qui sol erat justitia, obscuraretur, ut clariori tius lumine refulserit, ipsius Salvatoris, ejusdemἕνα que divinitatis præco simul, ac testis effectus. Joannes igitur propterea quod unam solam Israelis domum illuminavit, lucernæ nomen accepit. At nostri Salvatoris apostoli, non lucerna, non lampades, nec sidera, sed luminaria nuncupati fuere, utpote qui non in una regione, nec in uno terrarum angulo fulsere, sed quidquid sub cœlo est illuminarunt. Horum vero duces ac principes sunt Petrus, Jaco, bus, et Joannes, ob toleratuın pro Christi fide martyrium hodiernæ festivitatis honorem consecuti, qui uno quidem eodemque proposito ad mortem properarunt, diverso autem martyrii genere decer tarunt. Nam ille, quem Dominus apostolici chori principem et coryphæum designavit, convenienten dignitati suæ gloriam obtinuit, martyrii genere, Dominicæ passioni haud absimili, decoratus, quippe qui cruci suffixus regiam Domini nostri imaginem expressit. Regiam autem imaginem crucem voco, (15)...»on quod passionem erubescam, sed quia de gno, quod ab ipsa pependit, trophæo potius (16)... rier. Nam nec ipsis, nec nobis, nec posteris nostris, nec alii cuipiam Domini nostri Jesu Christi, quemἵνα admodum Paulus ait... ita enim et Petrum in honore habuisse apparet venerandam.... siquidem propter summam venerationem rogavit, ut a cifigentibus inverso capite suspenderetur in cruce, ne Salvatori pro universo hominum genere cruci fixo, et expansis, ut erat in cruce manibus, totum terrarum orbem complectenti æqualis esse videreκάριος tur. Jacobus vero capite truncatus fuit, Christo, qui vere caput ejus erat, potiendi cupidus. Caput enim viri Christus secundum Apostolum 14 Psal. cxxxi, 47. 18 Joan. V. 34. “Matth. v, 18. ª Joan. viii, 12. 13 Matth. v, 15. Vox in Vaticano codice deerat; sed nos eam, sensu palam poscente, supplevimus. Fortasse legendum, Hic lacuna est in codice Vaticano. Fortasse deest, Gloria contigit, vel quid similc. 14 | Cor. x1, 3. Et hic in Vaticano codice lacuna est, quæ fortasse impleri posset his verbis, Venerandum illud crucifzionis genius.

atque itidem, totius Ecclesiæ caput '. Beatus denique συνJoannes multa atque diversa per totam vitam certans certamina, et in omnibus pietatis officiis emicans, ferventi quidem in aqua hunc finem.... judicatus, in martyrum choris annumeratur (apud quos enim rerum æslimatores non ex passionis eventu, sed ex desiderio libere eligentis voluntatis de martyrio existimatur); et quidem hujusmodi fuit illorum mortis genus, qui per mortem apud Ecclesias quoque immortalem sui memoriam reliquerunt. Enimvero maxime decebat uno eodemque tempore istorum virorum memoriam celebrari, non ea tantum de causa, quod in profitenda pietate una et mente, el voce consenserint, verum etiam quod æquali in honore a Christo habiti fuerint. Hi etenim soli cum Christo ubique versati sunt, ac præterea tuin agendi loquendique libertatem, tum eminentiorem quodammodo præ cæteris apostolis locum obtinuere, non humanæ amicitiæ ratione, sed divino judicio ad id dignitatis evecti. Ipsos itaque solos a Domino, dum præcipua miracula patravit, tanquam fidelissimos et veracissimos gestorum testes secum assumptos fuisse comperimus. Iloc sane factum fuit in visione montis t. Soli enim ibi Petrus, Jacobus, et Joannes aderant, cum corpus suum transformans Dominus, in gloriosam ac splendidiorem divinitatem transmutavit, et Moyse, atque Elia sibi adstantibus, lucisque nebula obumbrante, eximiam iñam æterni regni imaginem ostendit. Hoc etiam factum est, dum Jairi filiam a mortuis suscitavit "; tunc enim hos tantum miraculi illius spectatores habuit. Quin et sub ipsum passionis tempus, ne in singulis quibusque narrandis diutius morer, cosdem viros secum assumpsit, eisque tanquan Gidefibus constantissimisque discipulis non est veritus dicere, Nunc anima mea turbata est". Hæc autein a nobis dicta sunt, non ut cæteris apostolis detrahamus, sed in eorum virtutis testimonium, quorum hodie memoriam celebramus; et ut verius dicam in communem quoque apostolorum omnium laudem: nam de sanctorum excellentia, deque eorum sanctimoniæ gradibus quidpiam statuere, humanæ cognitionis non est, sed judicii divini. Nos autem qui digni facti sumus, ut tot tantorumque virorumn memoriæ communicemus, gratias ipsis agere necesse est, non quantas debemus, hoc enim fieri nequit, sed quantas possumus; nam et hoc acceptum est. Siquidem sancti hios a nobis honores exposcunt, non ut quid commodi nostris e laudibus sibi accedat, sed ut nos ex hac cominuἜστι $7 Ephes. v, 25. 18 Matth. XVII, 1 sqq. 19 Marc. v, 37. Etsi nullum scriptorem legerim, qui Joannem apostolum in ferventis aquæ dolium immissum fuisse narraverit; nihilominus id aperte, ni fallor, colligitur ex corrupto isto Vaticani codicis loco, qui commodiorem nullum sensum recipere posse videtur, et fortasse ita restituendus est, ut legamus, vel hoc est, Et ferventi in aqua, ut mortalem hanc vitam termi narel, tyranni decreto jussus, in martyrum choris 10 Joan. XII, annumeratur. Sed de hac conjectura nostra eruditorum judicium esto. Quae semicirculis comprehenduntur, desunt in posteriori hujus orationis editione, quam unus idemque Vaticanus codex exhibet. Ita corrigendum censeo Vaticanum codiin quo, manifesto librarii errore, perperam scribitur, cem, Alia hujus orationis editio, quæ in line Vaticani codicis exstat, habet

ALTERA LAUDATIO S. STEPHANI. nione beneficiis prosequantur. Porro neminem pium ignorare arbitror, nos hac die non solum Petri, Jacobi et Joannis, sed et omnium simul apostolo rum memoriam celebrare. Si enim quod ad dogmatum veritatem attinet, membrorum instar dispositi, unius corporis formam exprimunt, et, si unum membrum gloriatur, ut ait Apostolus *, 1 omnia simul membra gloriantur, id utique in beatis quoque illis atque sanctissimis viris præcipue locum babet, in quibus cuncta cum veritate concordant, morum nempe similitudo, et in una eademque fide mira consensio; et quemadmodum communia sunt eorum egregia pro pietate gesta, ita et communes sunt, qui ipsis ob vera dei prædicationem impertiuntur honores. Ecquis lætitia non merito perfundetur et Spiritus sancti gaudio plenus non exsultabit, dum se dignatum cogitat apostolorum choro communicare, qui orbem totum ad veritatis cognitionem perduxere, qui per totum terrarum orbem pietatis retia explicarunt, et ubicunque locorum veritatis fixere venabula, ut omne simul humanum genus malitia efferatum, ad eum qui mansuefacit illud atque salvat, adducerent: In omnem itaque terram exivit sonus corum ". Hi sunt Ecclesiæ fundamenta, et veritatis columnæ atque fulcimenta. Hi sunt perennes salutis fontes, e quibus abundantissimi divinæ doctrinæ latices profluunt. Ad hosce nos ire jubet propheta cum inquit, Haurietis aquam cum gaudio de fontibus Salvatoris 23. Celebratur Petri memoria, qui apostolorum est caput, et una quidem cum ipso cætera Ecclesiæ membra glorificantur; Dei vero Ecclesia in ipso solidatur. Hic enim, juxta prærogativam sibi a Domino concessam, firma et solidissima petra est, super quam Salvator Ecclesiam ædificavit. Memoria denique celebratur Jacobi, et Joannis, et ut filii tonitrui, quemadmodum eos Dominus appellavit, omnes secum imbriferas nubes trahunt; tonitru enim aerem rumpente, necesse est nubes congregari. Nubes itaque apostolicos, et propleticos sermones significare censendum est, quorum etsi præconii diversa sunt tempora, concordes tamen, ac plane similes pietatis sunt leges, cum ex uno eodemque spiritu ipsis charismata rint. Sed quid opus nobis est ea, quæ explicari cumsonat? Quapropter quantumvis nostrum erga s1 1 Cor. xit, 26. 19 Psal. xvi, 5. 18 Isa. x1, 3. Delendum hic videtur pronomen nequeunt, audacter prosequi, atque eniti ut dignam apostolica virtute commemorationem faciamus? Non ad Simonem piscatione notum nostrarum laudum studia pertinent; sed ad firmam ejusdem fidem, et totius simul Ecclesiæ firmamentum. Nec rursus Zebedæi filios alloquimur; sed Boanerges, quod interpretatum sonat, tonitrui flios. Qualem nam exilis noster sermo sonum edet, dum tale tantumque tonitru omnium aures cirsanctos studium ac bonam nostram erga illos vo

GREGORII NYSSEMI luntatem explere, ea saltem ratione magnopere cuperemus, ad silentium tamen periculi expers con fugimus, quippe qui optime novimus, nos tum de mum dignos fore, qui sanctorum memoriæ com municemus, si eorum virtutes imitemur atque æmulemur; non ipsorum gesta sermonibus celoτὸν brantes, sed eorum mores ita animo complecten tes, ut eos elabi nunquam, ac excidere patiamur. Nos enim veros corum discipulos esse non festa inconsiderate et pro consuetudine celebrata; sed religiosa pietas, eademque vivendi ratio, et morum ἐπέλαμsimilitudo demonstrabit. Veneraris martyrum morias, eorumdem quoque propositum venerare tunc namque sanctorum memoriis vere commu nicamus, cum eorum vitæ instituta sectamur. Non enim illis solis illuminatio scientiæ claritatis Evan gelii Jesu Christi refulsit". Non illis tantummoda gratiam largitus est Deus: præcepta communia sunt, communis quoque lex morum; unus est, qui certantibus laborum præmia distribuit, unum veritatis præmium, cujus faxit Deus, ut nos omnes digni efficiamur, precibus et intercessionibus sanctorum, quorum memoriam celebramus, et gratia Domini nostri Jesu Christi, cui gloria et potentia in sæcula sæculorum. Amen. 26 II Cor. iv, 4, 6. In alia hujus orationis editione, quæ habetur in îne Vaticani codicis legitur, EJUSDEM ORATIO LAUDATORIA SANCTI AC MAGNI MARTYRIS THEODORI. Eodem Sifano interprete. Vos, qui populus Christi, qui grex sanctus ac regale estis sacerdotium, qui undique et ex urbibus et ex agris catervatim conduxistis, unde signo itineris accepto ad hunc sacrum locum venistis? Quis vobis huc veniendi adeo seriam ac quasi praestitutam necessitatem imposuit? Hocque tempore hiemis, quo et a bello quies est, et miles armaturanı amovet, et nauta gubernaculum supra fumum ponit, et agricola aratores boves in præsepio curans quiescit? An palam est, quod sanctus martyr ex nailitaribus ordinibus tuba cecinit, et multos ex diversis regionibus excitatos ad suæ requietis locum ac sedem vocavit, non ad bellicum instruens apparatum,

DE S. THEODORO MARTYRE. centem pacem cogens? flic enim, ut credimus, etiam anno præterito barbaricam tempestatem sedavit, et horrendum ferorum et immanium Scytharum bellum inhibuit atque repressit, terribilem atque formidabilem illis jam visis et appropinquantibus obvibrans non galeam trimis cristis et eonis insignem, neque gladium bene acutum et ad solem resplendentem, sed malorum propulsatricem et omnipotentem crucem Christi, pro qua et ipse mortem perpessus banc gloriam acquisivit. Ac mibi deinceps animum attendentes considerate, qui hujus puri cultus ministri ac martyrum studiosi estis, quanta res sit justus, quamque muitas consequatur remunerationes (de iis loquor remuneraἑστίαν sed ad dulcem ac maxime Christianos ulique de tionibus, quæ in mundo, et apud nos præstantur G nam earum, quæ visum effugiunt, magnificentiæ nemo satis idoneus æstimator est), et cognito pietatis fructu, imitamini consilium, et aspirate ad animum et voluntatem eorum, qui ita præ cæteris honorantur, atque concupiscite et affectate ea praemia, quæ Christus athletis pro merito cujusque distribuit. Atque in præsentia si placet, cessante futurorum bonorum fructu, quem bona spes justis in illud rejicit tempus, quo rerum in vita nostra actarum judex advenerit: præsentem sanctorum statum inspiciamus, quam præclarus magnificusque sit. Nam anima quidem ex quo sublimis abiit, in suo loco acquiescit, et corpore soluta cum sui similibus una vivit; corpus vero venerandum et immaculatum illius instrumentum, quod suis vitiis et affectibus illius inhabitantis incorruptibilitatem non læsit, cum multo honore et culta compositum atque ornatum in augusto sacroque loco situm est quod veluti res chara magnique æstimata atque recondita in tempus regenerationis reservatur, multis singularibus et eximiis rebus præditum, propter quas ad alia corpora, quæ communi ac vulgari morte dissoluta sunt, ne comparandum quidem est, idque in simili materia naturæ. Nam cæteræ quidem reliquiæ etiam abominabiles plerisque sunt; ac nemo lubenter sepulcrum præterit, aut si ex inopinato apertum ostendit, deformilate nimirum earum rerum quæ inibi jacent, faciem operiens omni injucunditate repletus, et humanæ naturæ conditioni graviter ingemiscens prætercurrit. Quod si venerit ad aliquem locum similem huic, ubi hodie noster conventus habetur, ubi memoria justi, sandæque reliquiæ sunt: primum quidem earum rerum magnificentia, quas videt, oblectatur, dum ædem ut templum Dei et magnitudine structura, et adjecti ornatus decore splendide elaboratum intuetur, ubi et faber in animalium figuram lignum formavit, et latomus ad argenti levitatein crustas lapideas expolivit. Induxit autem etiam pictor flores artis in imagine depictos, fortia facta martyris, repugnantias, cruciatus, eferatas et immanes tyrannorum formas, in petus violentos, flammeum illum fornacem, beatissimam consumma

tionem athletae, certaminum præsidis Christi hu manæ formæ effigiem, omnia nobis tanquam in li bro quodam, qui linguarum interpretationes contineat, coloribus artificiose depingens, certamina atque labores martyris nobis expressit, ac tanquam pratum amcenum et floridum templum exornavit; solet enim etiam pictura tacens in pariete loqui, maximeque prodesse; lapillorum item concinnator historiae par opus in pavimento, quod pedibus calcatur, effecit. His igitur arte elaboratis operibus quæ sensui exposita sunt, ubi oculos oblectavit, cupit deinceps etiam ipsi conditorio appropinquare, sanctificationem ac benedictionem, contrectationem ejus esse credens. Quod si quis etiam pulverem, quo conditorium, ubi martyris corpus quiescit, obsitum est, auferre permittat, pro munere pulvis accipitur, ac tanquam res magni pretii condenda terra colligitur. Nam ipsas attingere reliquias, si quando aliqua ejusmodi prospera fortuna contingat, ut id facere liceat, quam id sit multum desiderandum et optandum, ac summarum precum donum, sciunt experti, et ejus desiderii compotes facti. Quasi corpus enim per se vivens et florens, qui intuentur, amplectuntur, oculis, ori, auribus, omnibus sensuum instrumentis adhibentes, deinde officii et affectionis lacrymas martyri, quasi integer esset el appareret, superfundentes, ut pro ipsis deprecator intercedat, supplices preces offerunt tanquam satellitem Dei orantes, quasi accipientem dona cum velit, invocantes. Ex his omnibus, o popule pie, discite', quod pretiosa ac bonorata coram Domino sil mors sanctorum ejus. Nam unum quidem et idem corpus omnium hominum est, ex una massa conflatum: verum id, quod simplici morte dissolutum est, ut res quælibet vilis projicitur. At quod martyrii affectione gratiosum effectum est, ita est amabile, jucundum, et a multis desideratum et expetitum, ut superior oratio demonstravit. Quocirca propter ea, quæ apparent, iis, quæ visum elugiunt, propter experimentum earum rerum, quæ in mundo visuntur, futurarum rerum promissioni credamus. Nam multi qui ventrem et vanam gloriam, et has mundanas paleas omnibus rebus anteferunt, nibil putant esse futurum: sed cum vitæ fine terminari omnia arbitrantur. Verum qui ita sentis, ex parvis magna disce: ex umbris principales formas, quales eæ sint intellige. Cui regum talis honor habetur? Quis ex iis, qui supra modum inter homines excellere visi sunt, tali memoria celebratur? Quis imperatorum qui urbes munitas ceperunt, nationes innumeras subegerunt, adeo decantatus et fama celebratus est, ut hic miles pauper, modo conscriptus et tyro: quem Paulus armavit, quem angeli ad certamen unxerunt, quem victorem Christus coronavit? Enimvero quoniam oratione prope ad certamina atque labores martyris accessi, age communibus relictis peculiarem sancti sermonem instituamus; est enim suum cuique gratum et acceptum. Patria igitur præclaro ac strenuo huic viro est ea regio, quæ ad solem spectat orientem: nam etiam hic, sicuti Job, ex partibus orientalibus nobilis est, cumque patriam cum illo communem.haberet, ejusdem imitatio morum ingeniique ei non defuit. Nunc vero quilibet martyr totius soli subΟ

DE S. THEODORO MARTYRE. jectæ regionis civis universo terrarum orbi munis est; sumptus autem illinc ad armatos orðines militares, cum duces militum eos hic in hibernis collocassent, ita cum ea legione, in quam conscriptus erat, ad nostram regionem transivit. Bello autem repente moto non ex incursione barbarorum, sed ex lege Satanica decretoque, quo Deus oppugnaretur (quicunque enim Christianus esset, impio scriplo exagitabatur, et ad mortem ducebatur), tunc nimirum, tunc hic ter quaterque beatus Theodorus, quod insigni pietate præditus esset, fidenque in Christum ubique circumferret, propemodum in fronte confessionem inscriptam gerens, non jam amplius virtute tyro modo eonscriptus erat, neque rei bellicæ et pugnæ rudis, sed animo strenuus, fortiter sese periculis objiciens, non remissus et languidus, non trepidans, non formidans et metu fractus, non verbum minus liberum proferens. Ut enim præses et tribunus in unum convenerunt, sicut olim Herodes et Pilatus, atque consedit scelestum et improbum illud concilium servum crucifixi simili ratione, atque Domino ejus acciderat, ad judicium sistunt, c Ac dic,» inquiunt, unde tibi innata audacia atque temeritate, adversus legen imperatoris contumax es? Nec te tremens domini jussis submittis? Nec quemadmodum placet iis, qui rerum potiuntur, adoras?» Maximianus enim eum consorte tunc imperium tenebat. Ille vultu confirmato atque imperterrito animo, scitum et acutum dictis adjecit responsum: Deos quidem nescio (neque enim revera sunt ). Vos autem erratis, qui dæmonas fallaces et impostores Dei appellatione honoratis, mihi vero Deus est Christus, Dei unigenitus Filius, pro pietate igitur atque confessione istius, et qui vulnerat, incidat: et qui verberat, laceret et qui cremat, flammam admoveat; et qui bis vocibus meis offenditur, linguam eximat: per singula enim membra corpus Creatori patientiam debet. Fracti sunt his verbis tyranni: ac primum impetum viri fortis non sustinuerunt, adolescentem videntes ad passionem exsultantem, ac veluti suavem potum mortem appetentem. Ut autem illi paulisper cunctabantur haesitantes ac deliberantes quid facto opus esset: unus quidam ex iis qui ordines ducebant, miles, qui sibi lepidus et urbanus esse videbatur, simul responsuin martyris irridens Estne, o inquit,. Theodore, Filius tuo Deo! et generat ille carnis affectibus, ut homo, obnoxius? ›—‹ Humano quidem more affectibus carnis obnoxius meus, inquit, «Deus non generavit verum et Filium confiteor, et nativitatem talem esse dico, quæ Deum deceat: tu vero, o miser et imperite, quod ad sensum et rationem attinet, an non erubescis, ac pudore vultum demittis, qui etiam feminam Deum confiteris, et ut matrem duodecim liberorum eamdem adoras fecundam quanidain le pornm suumve modo dæmona, quæ facile et concipiat et partum edat? Cum autem hoc modo duplicem sanctus irrisionem simulacrorum cultori reposuisset, humanitatis et clementiæ specie facta tyranni, ‹ Exiguum, › inquiunt, ‹ ad considerandum insanienti tempus

concedatur, fortasse per otium re secum perpensa βέλatque deliberata mutabitur in melius. Insaniam enim dementes sanitatem mentis vocabant: alienationem vero mentis et vecordiam, pietatem quemadmodum fit, cum ebrii suam affectionem sobriis objiciunt. At homo pius Christique miles dato sibi spatio ad forte ac virile facinus abutitur. Quodnam autem id fuerit, tempus est vobis cum lætitia narrationem accipiendi: Ei quæ fabulis celebratur, matri deorum templum erat in metropoli Amasea, quod illi, qui tunc errabant, inibi alicubi circa ripas amnis vanitate adducti exstruxerant hoc iste vir strenuus in tempore data sibi securitatis capta occasione, et aura secunda incensum concremavit, reipsa responsum, quod post deliberationem prorsus exspectabant, impiis atque scelestis daus. Cum ea res celeriter omnibus patefieret (quippe in urbe media clarissimus ignis accensus erat), non occultabat audax incœptum, neque laborabat, ut hoc a se factum lateret, sed palam ac vehementer quidem significabat sese propter præclarum facinus et rem bene gestam exsultare et efferri, atque tumultu impiorum, quo templi atque statuæ nomine dolentes perturbabantur, supra modum gaudere; quin etiam magistratibus indicatum est, quod ipse suis manibus incendium fecisset: ac rursus judicium priori terribilius, ut nimirum etiam par erat, cum tanta res, quæ exacerbaret et irritaret eos, incidisset. Atque illi quidem in judiciale tribunal ascenderunt: Theodorus vero in medio eorum (erat) magna loquendi libertate utens, in statu causam dicentis magistratus confdentia præditus cum interrogaretur, celeritate confessionis interrogationem antevertens. Posteaquam autem et imperterritus erat, et ad nihil eorum quæ gravia atque aspera cum minis ei ostentabantur supplicia, se submitteret, nec confidentius loqui desineret, in contrariam rationem mutati sunt, ac benigne cum eo sermoeinantes promissis justum subtrahere tentabant. ‹ Et scito, › inquiunt, ‹ quod si consilium nostrum obedienter admittere volueris, protinus te ex obscuro nobilem, ex humili despectoque et inglorio honoratum efficiumus: ac tibi pontificatus dignitatem promittimus. Ut autem pontificiam dignitatem nominari audivit, ter quaterque beatus ille, cum diu nultumque irrisisset (tandem) dixit: «Ego etiam sacerdotes simulacrorum ærumnosos esse judico, et ut vanæ actionis ministros miseror; pontificum vero multo magis me et miseret, et abominor eosdem: inter malos enim qui major est, ac primum locum tenet, miserior est; ut inter injustos, injustior; ut inter homicidas, qui crudelitate cæteros præcedit; ut inter lascivos et libidinosos, qui petulantior atque protervior est propterea perniciosa promittendi dehinc finem facite; non enim, heus vos animadvertitis, neque sentitis caput et summum malorum mihi promittentes: at ei, qui pie ac recte vivere statuit, præstat in domo Domini abjectum esse, quam habitare in

DE S. THEODORO MARTYRE. tabernaculis peccatorum. Me etiam imperatoru horum, quorum legem iniquam continenter recitaὡς tis, miseret, quod cum per se satis magna inter homines dignitate ob regium imperium præditi sint, pontificis appellationem sibi sumpserunt, et lugubri obscuraque purpura hujus indignitatis nomine induuntur, ad imitationem infelicium pontificum, in dignitate splendida atque illustri, triste et inamonum gestantes indumentum, nonnunquanı autem impuro altari appropinquantes pro imperatoribus coqui fiunt, aves occidentes, et miserorum pecorum viscera rimantes ac perscrutantes, et spurcitie sanguinis tanquam macellarij quidamı lanii carnium venditores vestem foedantes. ▸ Post has justi istius voces, ne fictam quidem et assimulatam jam amplius benignitatem magistraἄρχοντες tus præ se ferebant, sed et impiissimum adversus deos vocantes, præterea in imperatores quoque contumeliosum et maledicum, primum quidem in ligno ad torquendos homines parato suspensum corpus lacerabant: ille vero lictoribus vehementer in opere occupatis, constans erat, nililque de stina animi magnitudine remittebat, ac versum ex libro Psalmorum tormentis accinebat: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo¹. Atque illi quidem carnes cædendo diminuebant; hic vero, quasi alius quis poenam subiret, psallebat hoc modo punitum carcer excepit, ac rursus illic miracula circa sanctum edebantur, ac noctu vox multitudinis psallentium audiebatur et facum alluὡς centium, ut in nocturna pervigilatione, splendor al iis qui foris erant conspiciebatur, adeo ut etiam carceris custos insolita atque admirabili visione et auditione turbatus insiliret in domunculam, et neminem inveniret præter martyrem quiescentemi et cæteros vinctos dormientes. Posteaquam autem, cum multa fierent ac tentarentur in eo, ad confesἀπῆλθε sionem et pietatem obfirinatus erat, prolata est in eum sententia condemnatoria, et igni confici et consuminari jussus, ipse quidem præclaro ac beato itinere abiit ad Deum: nobis vero memoriam certaminis pro doctrina reliquit, populos congreσων gans, Ecclesiam erudiens, damonas arcens et fugans, angelos pacificos reducens, rogans a Deo pro nobis utilia, variorum morborum medicina officinam hunc locum efficiens, portum eorum qui num tempestatibus jactantur, pauperum abundans et copiosum ærarium, viatorum quietum diversoνων rium, locum celebren conventus ac dies festos continenter agentium. Etsi enim anniversariis riis hunc diem celebramus; at nunquam cessat studiose advenientium multitudo, ac formicarum similitudinem servat ea quæ huc pertinet via publica, cum alii quidem ascendant, alii vero venientibus cedant. 4 Psal. XXX!!!, PATROL. GR. XLVI. Ac nos quidem, o beate, benignitate Creatoris anniversariam circuli vicissitudinem assecuti coegimus tibi publicum conventum, sacrum, inquam, martyribus addictum, et communem Dominum alorantes, et tuorum certaminum victoriæ commeniorationem peragentes: tu vero, huc jam ades ad nos, ubicunque tandem fueris, ut diei festo præsis; vo. cantem enim te contra vocamus: ac sive in sublimi æthere habitas, sive per cœlestem aliquem cir24

culum versaris, aut in choros angelorum cooptatus Domino assistis, aut cum virtutibus et potestatibus ut servus fidelis adorationis officio fungeris parumper ab iis officiis vacationem deprecatus, veni ad hos qui te honorant, invisibilis amicus: cognosce ac vise ferias quæ celebrantur, ut gratiarum adversus Deum conduplices actionem, qui pro una passione, et una pia confessione tot tibi remunerationes largitus est: ac lateris ob sanguinem effusum, et ignis cruciatus toleratos. Quot enim tunc supplicii spectatores populos habebas, tot nunc habes honoris ministros. Multorum beneficiorum indigemus; intercede ac deprecare pro patria apud communem regem et Dominum nam patria martyris est etiam locus passionis, cives item et fratres et cognati, qui et habent eum et tuentur et ornant atque honorant; timemus afflictiones, exspeetamus pericula; non longe absunt scelesti Scythæ bellum adversum nos parturientes; ut miles propugna (pro nobis), ut martyr pro conservis utere libertate loquendi. Etiamsi superasti sæculum, at nosti affectus et usus necessitatesque humanæ conditionis: pete pacem, ut hi publici conventus non desinant ne debacchetur atque grassetur adversus templa altariave rabiosus et sceleratus barbarus ne conculcet sancta profanus et impius. Nos enim etiam, quod incolumes et integri conservati sumus, tibi beneficium acceptum referimus. Petimus autem etiam ſuturi temporis præsidium atque securitatem. Quod si majori etiam opus fuerit advoca tione ac deprecatione, fratrum tuorum martyrum coge chorum, et cum omnibus una deprecare: nulforum justorum preces multitudinis ac populorum peccata luant; admone Petrum, excita Paulum, Joannem item Theologum ac discipulum dilectum, ut pro Rcclesiis quas constituerunt solliciti sint, pro quibus catenas gestaverunt, pro quibus peri. cula ac mortes tulerunt, ne simulacrorum cultus adversum nos caput tollat; ne hæreses sicut spinæ vine succreseant, ne zizanium editum suffocet triticum. Ne qua petra veri roris pinguedine carens adversum nos exsistat, et sermonis ac verbi fertilitatis vim radicis expertem efficiat, sed virtute tuæ sociorumque tuorum deprecationis, o vir admirande atque inter martyres eminens et excellens, Christianorum respublica campus segetum reddatur, qui campus ad finem usque maneat in pingui fertilique arvo fidei in Christum, semper fructum edens æternæ vitæ, quæ contigit per Christum Jesum Dominum nostrum. Cum quo Patri simul et Spiritui sancto gloria, imperium et honor nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

EJUSDEM IN LAUDEM SS. QUADRAGINTA MARTYRUM. Eodem interprete. 4 Luc. viii, 45. Est autem principium potius orationis: nam cum tumultu ac strepitu certatim confluentis et sese constipantis in templo multitudinis exaudiri ORATIO 1 Quas res existimo plerisque graves ac molestas esse, his ipse animo lætor. Molestum enim nimirum plerisque est comprimi inter sese et constipari: hoc vero mihi summæ laetitia est. Latatur enim oculus pastoris, cum gregem præ multitudine courctari, et ovile superfundi videt, quanquam non exiguum ovium stabulum est, sed laxitatem angustam effecit multitudine grex abundans. Iujusmodi quid etiam circa Dominum Petrus conspicatus respondit his verbis: Præceptor, turbæ te comprimunt et coarctant¹. Hoc plane est, ut alicubi inquit divinus Apostolus, premi, et non in angustias redigi. Dum in omni re, inquit, urgemini, et non in angustias redigimini. Ego vero quam promam orationem in ejusmodi conventu? quis dabit mihi vocem tuba clariorem et magis sonoram ul resonantia strepitum multitudinis superet, et in auribus congregatorum verba recondat? ad quidnam corum quæ (publice) lecta sunt, mente mea conversa rebus præsentibus convenientem et accommodatum excogitabo sermonem? Multum valet Job in instituenda vita ad fortitudinem suis exemplis, multus in ænigmatis et verborum involucris scriptor Proverbiorum. Quid item de sacro Apostolo dixerit aliquis? Qui ex arcanis illis verbis quæ supra captum et intellectum humanum esse ait, fortasse per doctrinam, qua instituit Ephesius, etiam nobis suggerit arcanum in cruce per enigmata atque involucra verborum delegens sermonem. Hujusmodi item alia psalmodiæ quoque mysteria, recordatio, et tituli inscriptio, et ad torcularia celebrata cantio. His enim in inscriptionibus psalmorum, qui nobis prælecti sunt, animadversis, haud parvam videmus per ipsa enigmata atque involucra verborum materiem dari orationi. Sed mihi quidem commodum vipræterquam a proxime adstantibus non posset, in posterum diem rem distulit, et proxima oratione absolvit.

detur, ut explicationem eorum quæ dicta sunt in alterum tempus rejiciamus: cupio autem præsenti festivitati convenientem et accommodatam aliquam vocem excogitare. Quæ igitur est hæc? Novi quamdam legem naturæ propriam, ipsis divinis tabulis insculptam a conditore legis naturæ, quæ jubet ut omnibus bonis et officiis, quæcunque præstari possint, beneficia parentum suorum quisque compenset. Honora, inquit, patrem tuum et matrem tuam: quod est mandatum primum in promissionibus, ut tibi bene sit³. Quod si primum locum, quod attinet ad promissionem, obtinet hæc lex, et exsecutio hujus proprium lucrum servantis eam exsistit (honor enim parentibus habitus revertitur ad eum qui legem impleverit), haud alienum fuerit, quemque cordatum quidem certe ad hanc legem, cujus finis beneficium et gratia ejus qui eam exsecutus fuerit, exsistit, respicere, eamque observare. Ac carnis quidem nostræ parentes ætati suæ juxta destinatum sibi ab initio tempus ministerio praestito, honoris nostri debito officio non amplius opus habent, cum jampridem excesserint e vita, adeo ut non exstantibus iis qui beneficium accipiant, ejusmodi lex impleri non possit. Lex vere jubot nos in opere versantes consequi promissionem. Neque enim ficri potest ut cessantes in opere versantium præmia obtineant. Quid igitur agere oportet, parentibus non exstantibus, eum qui et promissionem assequi cupiat, et rationem excogitare non possit, qua ratione id quod expetit, obtineat? Profecto solvunt nobis prorsus hanc perplexitatem ea quæ oculis exposita sunt. Vos enim cum video, nullos alios opus habeo inquirere parentes. Vos enim estis patres mei, qui etiam ipsorum mihi patrum patres. Patria enim parentum, in se continet etiam parentum dignitatem. Quo igitur facto legem honoris vobis implebimus? Gratus enim quilibet et pius filius senilem patris ætatem suis officiis recreans et refocillans, sustentat atque confirmat vitium imbecillitatis, ipse patri omnium vicem præstans. Unde rejuvenescentem in filio patrem videri licet. Aç nonnunquamı etiam manus senilis ac tremula juventutis vigore ac robore se reficiens et refocillans, fructus ex viribus juvenis quodammodo ca pit, et motus pedum, incurvatis jam membris labascens, filii studio suffulcientis sublevatus suam recipit efficaciam et vigorem. Quod si tempore visus obscuratus sit, per filium senex, dum manu ducitur ad res vitæ necessarias, visus acumen recipit, et perspicax evadit. Vos autem, qui mihi pro patria estis, non ii estis qui aliqua harum rerum indigeatis. Quid igitur faciendo benedictionis mandati fru ctum percipiemus? Quod donum vobis gratum offeremus, cum nullum bonum vobis desit? An etiam ipsa narratio bonorum quæ vobis adsunt, pertineat ad debitum vobis honorem? Proinde tempus fuerit commemorandi quot et qualibus bonis vita vestra exornetur. Imo vero non commemorare (modo), verum etiam ostendere licet. Nunquid autem putatis hæc communia, quæque in promptu sunt, diς * Ephes. vi, 2.

cenda esse? Terra fertilitatem, et fructuum copiam et abundantiam? Item amnem, qui dividit sedes vestras? Hunc dico, qui circulo atque ambitu campi fluentum suum includit, et lacus evadit: qui et ante et postquam restagnet, ¦ad cujusque incolentium usum divisus et nemora et prata quasi de industria eliciens, cursum suum peragit atque erumpit, in numeraque habitantibus munera præbet et amœnitates, ad omnem cupiditatem et desiderium urbis incolarum sese dividens et seindens. Alii hæc conmemorent, quorum ctiam oratio ad gravitatem et amplitudinem accommodata est, atque exercitatis quamdam affert opinionem magnificentiae atque splendoris, ab ejusmodi rebus patriae laudem exaggerans et augens. Mundanus autem aliquis vir, quique ad hanc vitam accommodate bona judicare novit, laudibus, si videtur, adjiciat etiam alterum am nem, hunc dico vicinum, qui propter magnitudinem annumeratus iis qui per orbem terrarum clari amnes habentur, a nostra (regione) exoriens urbem proxime praeterlabitur, haud parum gratiæ sua atque commoditatis ad augendam pulchritudinem et vitæ adjumenta per sese conferens. Sive conditores urbis enumerare oportet, sive genera coloniæ in. colarum celebrare, sive bellicæ manus res bene gestas nostris narrationibus adjicere: tropæa pralia, fortiumque facinorum miracula, qua scri ptores libris inserere solent, procul hæc absint a nostro cœtu. Erubescit enim Christianus sermo aþ iis rebus, quæ a fide alienæ sunt, Christi fidelibus amicis famæ tribuere commendationem, quemadmodum qui umbram viri fortis celebrant ante tropæa. Proinde ad præsentia sermo convertatur, et fructum vestrum nobis ante oculos ponat. Mundana vero bona, et ejusinodi argumentum laudandi, etiamsi magna dicenti copia suppeditari ex lis possit, silentio prætereantur. Neque enim totum cœlum, quæ utique cum pulcherrima, tum maxima pars est in creatura rerum universarum, neque luminarium fulgores, neque terræ latitudinem, neque quidquam eorum quæ per elementa universitati subjecta sunt, magnum quiddam et admiratione dignum novit divinus sermo. Divino enim præcepto eruditus sum, nihil earum rerum quæ prætereunt, admirans. * 1 Cor. vii, 31. Si igitur totum cœlum et terra præteribunt, et omnis mundi species et habitus transit, ut inquit Apostolus: qui possit aliquis decorum existimare, si terræ vobis et aquæ fertilitatem laudandi causa afferam in medium? Nam etiain locus vester plura habet ejusmodi commoda terræ quam alibi reperiantur: attamen comparatione vestrorum honorum, tanquam res nullius pretii præterire illa novit oratio. Quare ad res natura præstantiores laudationem convertamus. Hæ autem vobis non amplius per verba ostendentur, sed licet in ipsum caput intueri vestrorum bonorum. Quis enim ignorat vestrum fructum, quod vos martyrum produxeritis spicam, fecundam hanc et copiosam, quæ ultra trigenarium numerum multitudine et copia frugum

e; d.lalatur? Videte sacrum hoc arvum, hinc marty rum manipuli collecti sunt. Quod si scire desideras de quo arvo dicam, ne procul ab eo, quod adest, circumspicias. Quis est iste locus qui amplectitur conventum? Quid tibi dicit anniversarius circuli ambitus? Quales hujus diei recordatio atque commemoratio refert tibi narrationes? Annon loquelæ quædam sunt, ut inquit Propheta*, et sermones, quorum tantum non audiuntur voces eorum quovis sermone clarius miracula enarrantes? Si locum intuearis, ipse martyrum stadium esse ait: si diem consideraveris, tanquam præco quidam magnæ vocis et sonorus martyrum coronam pronunLiat. Hæc mihi videor ex die (ipsa) clamante audire alius quidem dies luminarium creatione gloriatur; alius vero, colo; item alius latatur et sibi placet propter fabricationem terræ. Mihi autem ad ornatum miracula martyrum sufficiunt; sufficit coronarum decore atque pulchritudine exornari; sufficit tropæis adversus diabolum erectis honestari atquo decorari. Quales in me fuerunt narrationes? Qualis angelis per me facta est accessio? Qualem dedit terra fructum Deo? qualem Dominus in me consitionem consevit? Unde omnis etiam propemodum orbis terrarum hinc enatorum palmitum et surculorum propaginibus consitus est: tanquam vitis quædam copiosa, atque abundans, cum alias per sese vites efficit, tum ipsa non deficiens in suo permanet vigore. Hæc et ejusmodi nimirum cum diei festivitas, tum locus in quem convenistis, altera talia læta annuntiare videtur. Sed quid agam ad tantum populum, cum exili sim voce, linguaque tarda, qui superante sonitu ac fremitu sermonem vix astantibus in loco ita commodo loquar, ut exaudiri possit? Nam alioquin immoratus essem atque perseverassem in bonis narrationibus, quo pacto præclari contubernales quadraginta cum commune certamen, tum communem ubique coloniam inhabitationemque fecerunt, et quoquo versus dispertiuntur, et in variis locis conjuncti hospitio recipiuntur: Quocirca nemo qui particularem reliquiarum gratiam suscepit, non ex toto martyrum apparitionem recepit. Unus enim in Christo cum fuerint universi, per unum cum toto suo grege recipiuntur. Sed qui fieri potest ut oratio non injuriam faciat, quæ initium nárrandi res ab iis gestas silentio prætermiserit? Quod est igitur initium? Adolescentia egregia, atque spectata, fides optima, cujus gratia electi omnes, decore ac pulchritudine insignes, ad ramos magnitudine proxime accedentes, in flore ælatis constituti. Videtisne vocem tumultu turbari, et strepitu sermonem interrumpi, ut nobis veluti pelago quodam aestuante, vocibus populi, inquam, jactatis necessario ad tranquillum silentii portum coufugiendum sit? Quod si per gratiam Dei nobis etiam ad alteram partem orationis otium contigerit, cum silentio auscultantibus reliqua, quæ nunc prætermissa sunt ad narrationem pertinentia, auxilio Dei supplebuntur. Ei gloria in sæcula sæculorum. Amen. ✦ Psal. xviii, 5.

ORATIO II, fleri martyres ad sese populum vocabant; nunc hospitio Ecclesiæ ipsi sese offerentes excipiuntur. Lex autem quædam convivialis est, ut circulares et vulgares istas epulas alii aliis convivis certa vicissitudine præbeant in orbem. Igitur necesse est, ut etiam nos contra martyribus parem cœnæ graLiam referamus, et idem officiumn præstemus. Sed quoniam nostra facultas orationis inops et exigua est, haud incommodum fuerit, si ab illis ipsis sumptis reliquiis excipiamus eos qui heri quidem convivatores et epuli præbitores erant, hodie vero convivæ sunt. Sufficit enim vel exigua quædam de divite mensa pars, cum tales reliquiæ fuerint, ad magni epuli apparatum. Quæ sunt igitur hac reliquiz? Meministis prorsus in qua parte orationis hærebamus, cum optatus ille et jucundus nobis ex multitudine congregatorum tumultus confundebat eorum quæ dicebantur auscultationem: cum animatuin illud Ecclesiæ mare multitudine aliorum super alios confluentium et ingruentium inundans, ad impetum et impulsionem eorum qui semper vi irrumperent, fuctuaret et aestuaret, souitu quoque ipso verum imitans mare, veluti rupibus littoralibus auribus nostriş undarum strepitum infringens et illidens. In quibus igitur tumultu quasi tempestate jactatam reliquerimus orationem, meministis prorsus, quibus recordatio martyrum cura est. Erat autem continuatio, opinor, et contextus orationis hic, quod non ex gregariis et vilibus quidam essent, qui ad hoc certamen electi sunt, neque promiscuum quoddam et obscurum vulgus ex humilibus exercitiis et studiis profecti ad hanc dignitatem evecti essent; sed primum quidem propler bona atque commoda corporis decore et viribus et robore superante reliquos præcedentes militaribus numeris ascripti essent: deinde vero sobrio atque cum virtute conjuncto vitæ instituto cum excelluissent, tanquam præmium quoddam decorandæ et honestandæ virtutis ergo gratiam martyrii consummati accepissent. Ac si videtur, quo oratio nostra magis jucunda efficiatur, omnein rem gestam a martyribus deinceps ordine repetamus, tanquam in conspectu huic theatro ipsam certationem adducentes. Erat vetus quædam circa vicinam urbem militum manus, præsidium totius gentis adversus impetus barbarorum. Illis ex quadam ante oblata divinitus apparitione, majori studio fides erat, quani res ac disciplina militaris. Ac forsitan non intempestivum fuerit unum quoddam fidei virorum illorum ſacinus egregium obiter commemorare. Bello enim eis adversus barbaros aliquando conflato, cum oinnibus locis opportunis ab exercitu hostium præoccupatis, aquæ quoque in eorum polestate essent, ad extremum periculum redacti, sive imperitia nostrorum ducum, sive meliore et divino magis consilio atque dispositione, ut vel per hoc maximc appareret quid interesset inter Christianos atque externos et a fide alienos: cum nulla ratione rebus praesentibus mederi possent, magnaque trepidatio atque desperatio esset, cum nullus fons in eo loco, aut aliunde provenientis aquæ facultas eis appa

reret, periculumque esset ne sili expugnati ab καταλιadversariis subigerentur: tunc præclari illi atque egregii, omisso armorum præsidio, invictum cuive resisti non posset auxilium in formidabilibus ejusmodi implorandum sibi statuerunt. Relictis enim in castris iis qui nondum fidem receperant, ac per se separati, imitantur id quod tempore Eliæ prophetæ factum est miraculum, communi atque conjuncta voce precibus petentes, ut ex rebus desperatis in quas incidissent, eriperentur. Atque illi quidem precabantur; preces vero extemplo in opus convertebantur. Cum enim adhuc ipsi in oratione genibus flexis perscverarent, flatu violento nubes alicunde coacta sublimnis in aere castris hostium imminebat: deinde fragoribus ingentibus superintonans, et fulgurum in subjectos incendia immittens, aquam fluminibus abundantiorem præcipitabat, adeo ut adversariis quidemn tum continentia fulmina, tum continuationis imbrium vis extremi exitii causa exsisteret; his vero, qui precum aciem opposuerant, ad utraque sufficeret, tam ad vincendos hostes quam ad sitis levamen, quippe defluentibus torrentibus abunde potum ipsis suppeditantibus. His igitur adjunctus est etiam noster cœlus eorum, qui de exercitu narrationibus illis etiam ipsi circa fidem confirmati, et in iisdem studiis et exercitiis innutriti in tantam animi indolem ac magnitudinem evecti sunt, ut excellentia virtutis adversus sese invidiam excitaverint. Quemadmodum enim didicimus ex iis quæ nunc nobis ex historia Jobi prælecta sunt, quod adversarius humanæ vitæ injuriam sibi feri putaret quod Job virtutis nomine clareret ac bene audiret, et idcirco eum deposceret ad tormenturn, quod offenderet ac molestia afficeret eum Job, qui verax, justus et inculpatus esset: eodem modo hostis et invasor bonorum, improbo oculo vidit magnos hos pugiles, et non tulit canitiem morum, quam in juvenili ætate animadvertebat. Vidit corporum florem continentia atque sobrietate ornari: vidit armatum quemdam chorum, per exercitum cos Deo choreas ducentes, pulchros aspectu, oculis torvos et terribiles, excelsum animum, et spiritus contunaces, pedum velocitatem, vires excellentes, convenientem, aptam et commodam membrorum compactionem, in omnibus, quæ ipsis adessent, commodis animi virtutem suo splendore corporis bona superantem. Inanibulat etiam per illos in invidia, qui per orbem terrarum obambulat. Vidit non unum hominem veracem, sed catervam divinam tot virorum, qui omnes veraces, justi, Dei cultores erant, deposcit etiam illos ad suum arbitrium. Ac primum quidem duci copiarum insano simulacrorum cultui dedito persuadere conatur, esse, nisi prius mactaret eos qui Christi nomen adorarent. His autem propter egregiam confessionem quamprimum designatis, et ultro ad consummationen passionis confugientibus, statim eos gladio interficere (quasi mite quoddam ac benignum genus mortis id esset) inimicus recusavit, sed vinculis non aliter eum de barbaris victoria potiturum

IN QUADRACINTA MARTYRES. transtulerunt! nou gladio manus armantes, neque ferreis afligens, hinc supplicii initium fecit. At illis sane etiam vincula ornamento erant, et elegans atque jucundum Christianorum oculis spectaculum juventus electa in tanto numero, pulchritudine insignis, ætate cæteris præstans, omnes simul eodem inter se nexu copulabantur, veluti corona quædamı aut torques et monile circum collum magnitudine paribus undique margaritis digestis atque distinctis insigne tales erant sancti, qui et per fidem uniti, et per vincula inter se constricti erant. Cum enim unusquisque per se pulchri essent, accessio atque incrementum pulchritudinis alter alteri erant. Quale in cœlestibus accidit miraculis, cum serena ac pura nocte stellarum decor alius per alium distinguitur et ornatur, unaquaque earum suum splendorem ad communen ornatum cœli simul contribuente: tale erat sanctorum spectaculum, vere, ut alicubi inquit Ezechiel propheta ", visio lampadum discurrentium. Lubenter pulchri tudini formæ et ætatis oratio immoratur. Solet enim, ut inquit Sapientia, ex magnitudine pulchritudinis creaturarum etiam ea quæ est in occulto, pulchritudo æstimari, quoniam et animi puritas per id quod apparebat, elucescebat: et is qui apparebat homo, dignum domicilium erat ejus qui latebat, et visum efugiebat. Quam pulchrum igitur tunc intuentibus erat spectaculum? pulchrum, inquam, iis qui pulchra atque praclara contueri volunt, pulchrum angelis, pulchrum supramundanis virtutibus; acerbum vero dænonibus, et quotquot dæmonum cultum amplectebantur, homines (si modo homines dicendi, qui tanta magnitudine indolis excelluerunt), milites Christi, sancti Spi ritus armigeri, fidei antesignani, turres divinæ civitatis, qui omnem tormentorum ponam atque contumeliam, omnes terrores ingruentes, omnem minarum vim, tanquam puerilem quamdam amentiam deridebant. Perinde ac si non corpora verberibus præberent, sed corporum umbras: qui cum carne carnem devicissent, et contemptum mortis, omnes tyrannorum terrores magnitudine animi superassent, humana conditione superiores visi sunt. O qui præclare exercitati sunt, qui peritiam bellandi in aciem adversus diabolum instructam quidem minis pugnam lacessentes: hi vero per Ezcch. 1, 13. Sap. xu, 5. 7 Ephes. vi, clypeum ligneum objicientes, neque ærea galea, ocreisque muniti, sed armaturam Dei sumentes quam prætor et dux Ecclesiæ, divinus ille Aposto lus describit', scutum et loricam, et galeam, et gladium, ita tendebant adversus copias adversariorum. Dux autem erat horum quidem cœlestis gratia, diaboli autem aciei, is qui mortis imperium tenet. Locus eis aciei, nefariorum et sanguinariorum tribunal erat: illic congressi decertabant, illi patientiam propulsantes et resistentes. Proponebatur ab adversariis, ut vel fidem in Dominum abjurarent, vel morte multarentur; et

respondebatur a viris fortibus, se velle usque ad παραmortem permanere in sermone. Ignis sub hæc intendebatur, et gladius et barathrum, et quæcunque sunt alia nomina suppliciorum. Una vox ad hæc omnia audiebatur, Christus, quem ore sancti illi confitebantur. Hoc erat adversariorum vulnus, hanc cuspidem adversariis objiciebant, per hanc vocem in medio corde vulnus adversarius accepit, hic est lapis, qui per manum Davidis funda emittebatur, qui a galea adversarii, quo destinatus erat, non aberravit. Nam Christi confessio, boni militis funda exsistit: cadit inimicus, et caput amittit. Verum quasi babenis excussis oratio praeterlapsa est, et terminos transiliit, et ad audendum non dicenda proferre provehitur, quasi spectatrix fuerit earum rerum quæ visum effugiunt, quod ob ejusmodi vocem, quæ Christum libere confitebatur, supra plausus erat et laus a sanctis angelis, item acclamatio fausta cœlestis urbis civium applaudentium rei bene gestæ, ad hæc gaudium universi cœlestis conventus. Quale enim angelis in mundo hominum conflatum est spectaculum? qualem conflictum diaboli et hominum viderunt nostræ vitæ spectatores? Quam contrarium priori pugnæ congressum habuit, cum serpens Adamum devicit? Ne unum quidem homo tunc sustinuit impetum mali, quo per quemdam speciosum prætextum et escam petitus erat: sed simul atque ille irruit, etiam hic ruina eversus est. In his vero omnibus vani et inefficaces erant inimici conatus. Spem ostendebat, li vero respuebant: terrores intendebat, hi vero deridebant. Unus eis metus solus erat, ne a Christo sejungerentur; unum bonum, esse cum Cbristo solo; cætera vero omnia, risus et umbra, nugæque et somniorum visis similia. Propterea oratio de iis quæ aspectum effugiunt, loqui sustinet, et ait quod omnis supramundanus exercitus ob rem quæ egregie ab athletis istis gerebatur, lætaretur. Adhuc oratio in rebus non tentandis sese effert et audet: adhuc supramundana sustinet narrare, quod cum hæ res nimirum hic prospere gererentur in conflictu contra adversarios, justus certaminis institutor ac præses coronas victoribus destinatas proferebat, et imperator divini exercitus præmia victoribus præparabat, et Spiritus sanctus variis donis eos excipiebat. Quoniam enim fidem in Trinitatem profitebantur, idcirco gratia quoque eis a Trinitate referebatur. Quænam autem ea gratia erat? Hoc ipsum ut præstantiores primis athletis, Adamo, inquam, et Eva demonstrarentur. Illi stantem humanam naturam per peccatum dejecerunt, hi oppressam ruina superiorum per patientiam rursus erexerunt. Illi ex paradiso in terram ejecti sunt; isti hinc ad paradisum emigrarunt. Illi mortem adversus seipsos armarunt (arma enim mortis, inquit, est peccatum); bi mortem peccato armatam sua virtute atque fortitudine tolerandis in * [ Reg. xvii, 23 sqq.

commodis, stimuli aciem obtundentes, frustrali sunt atque fregerunt: adeo ut recte dici possit, Ubi est, mors, victoria tua? Ubi stimulus tuus, inferne? Fructu ligni quid miserius? Ligno quid vilius? Fructus coloris quadam bonitate et suavitate saporis commendatus, effecit ut amœnitas atque commoditas paradisi parvifieret et negligeretur. c 1 Cor. xv, 55. 10 Gen, ut, G. At magnis istis certatoribus ne sol quidem ipse dulcis visus est, sed ab hoc etiam sponte sua abalienati sunt, ne vero lumine exciderent atque privarentur. Quid dicit Scriptura de Eva (provehor enim longius etiam quam res postulat percurrere facta primorum parentum)? Vidit, inquit, quod esset gratum oculis, et maturum ad gustum 10; deinde istorum gratiam et illecebram cum paradiso commutavit. At his pro degustationis voluptate erant ea quae sub visum cadunt, column, sol, terra, homines, patria, mater, fratres, amici, cognati, equales, quibus rebus quid visu quidem dulcius? Quid vero magis expetendum, quam ad gustum et fructum istarum rerum pervenire? Nostis, liberi, amorem adversus parentes; nostis, patres, erga filios affectionem; nosti, qui intueris dulce lumen solis; non ignoras, qui fratrum studiosus es, naturalem erga fraternam necessitudinem, affectionem; scis, juvenis, quam grata atque jucunda consuetudo æqualium sit, quantopere vitam tuam delectent. At illis omnia inimica, omnia aliena erant. Unum illis bonum videbatur, Christus; omnia repudiarunt, ut hune lucrifacerent. Tempus erat vinculorum haud exiguum, et quo diutius supplicium prorogabatur, eo sancti vehementius et ardentius consummationem desiderabant. Ac quemadmodum illi qui corporis bonam habitudinem curant, posteaquam apud pedotribam satis virium acquisiverunt, tum demum audacter ad certamina procedunt: eodem modo etiam bi vinculis et carcere satis ad pietatem exercitati, ita tandem ad coronam certaminum producti sunt. Pervenit ad exitum, imo vero ad verticem totius rei bene gestæ continuatio orationis. Iloc erat tempus: hi certaminis dies: hoc Pascha pronium, sancta quadragesimæ mysterium. Quadraginta placationis nobis sunt dies, totidem etiam sanctorum coronæ. Nunquid supervacuus vobis et nugator esse videor, qui vestra inter vos miracula exponam, vestrisque bonis aures vestras demulceam? Verumtamen ne imperfecta vos praem tervebatur oratio, ad finem certaminum cum sanclis etiam nos una curremus. Frigus erat in illo die. Prorsus autem nihil opus est vos doceri, quale frigus esset, cum ex præsenti die conjecturam facere possitis, frigus quod vel ipsos pilos pervadit. Nostis nimiam intensionem et asperitatem tam advenæ locorum, quam indigenæ: ac nihil opus habetis oratione doceri, sed vel quivis alius exponere possit, quam mirificæ apud vos hiemes esse so

leant, quemadmodum congelatione fumini adver sante, et quasi in lapidem undas durante, perennes quidem amnes fluere supersedeant atque consi stant. Lacus vero vicinus signis quibusdam etiam opus habet, quibus lacus esse agnoscatur, quasi terra inculta per congelationem effectus: in quo qui volunt super undas ejus equos alii in alios concitando certamina ludicra edere consueverunt. Novi etiam sæpe locorum incolas ex igni aquam solertia quadam conficere, cum frusto quodam aquæ gelu concretæ tanquam ære quodam vel ferro defracto et igni colliquefacto aquam redigunt ex eo quod in lapidem quasi duratum est. Is status temporis erat, quo tempore certamen peragebatur, malo præter naturam flatibus borealibus incrementum nacto: quemadmodum audire licet ex iis qui miracula exponunt. Posteaquam igitur clare nomen Christi publice prædicassent, et per ejusmodi præconium sese Jam (victoriæ nomine) coronatos esse declaras sent, et tenderent ad mortis consummationem, bic modus certaminis eis excogitatus est. Imperat tyrannus ut gelu athletæ excruciati exstinguerentur. O infirmitatem verborum et sententiarum! quantum abest a dignitate oratio! Sententia mortis panam irrogans et gelu, et supplicium, et exspectatio talis pœnæ et beata juventus per risum et jocum et hilaritatem ad locum supplicii contendebat; cursus erat athletarum ad passionem; cursus et sacer et incitatus, et contentio præripiendi coronam confessionis: par eis studium ad victoriam erat, nemo animi promptitudine posterior visus est; sed unanimiter universi hoc occupato loco, publicis perinde quasi balneis vacaret, et quasi tum ipsi lavacro corpora curaturi et abluturi essent, haud cunctanter tunicarum amictum deponebant, dictum illud Jobi omnes adjicientes Nudi introivimus in mundum, nudi ad eum, qui (huc nos) introduxit, abibimus; nihil importavimus in mundum, ne exportare quidem quidquam debemus 's: imo vero nudi ingressi, thesaurorum ex bona confessione collectorum pleni abibimus. Hæc dicentes, et ejusmodi verbis sese animiantes et confirmantes, corpus frigori constringendum dabant, ac elementorum quidem natura congelationi succumbebat: martyrum vero natura, quasi indomita atque invicta erat; imo vero naturæ quidem id, quod par et consentaneum erat, accidebat quippe cruciatus capiebat athletarum vero magnitudo animi etiam adversus ipsam naturam decertabat. Nam vires quidem corporis constringente gelu contabescentes paulatim solvebantur et consumebantur; animi vero vigor major evadebat; nigrescebat quidem decor corporis, ac pulchritudo deflorescebat, et carnis bonus color evanescebat; defluebant digiti gelu paulatim carpli atque accisi, membraque omnia ac sensuum instrumenta sævitia frigoris passim frangebantur, ac dilabebantur. Livescens enim caro paulatim et intumescens cum circa membra scinderetur, ab ossibus deducbat, ac mortiferi cruciatus sentic11 Job 1, 21. 111 Timoth. vi, 7.

bantur. Atque ita mors eis paulatim ac sensim progrediens protrahebatur, tribus diebus durans. Nam ad id usque spatium sensu eorum durante manserunt in eo loco in quo ab initio collocati erant, per omnia adversarii victores eva Jentes. Sed quis mihi ea, quæ consecuta sunt, pro gnitate exponere possit? Quænam oratio divinam illam pompam describet cum sancta illa corpora plaustris ad ignem veherentur? Qua ratione pro eo qui ab diabolo subductus erat, ad supplendumi numerum custos carceris a gratia introductus et reliquis adjunctus sit? Quis mihi exponet de matre illa, digna quæ martyrem produxerit dice, quæ ex sese nato a carnifice relicto, pterea quod etiam nunc spiraret, et idcirco cum teris in plaustrum sublatus non esset, ut vidit manitatem carnificis erga virum fortem, contumeνεῖ liam non tulit: sed illum quidem increpabat, quo‹t a commilitonibus et collegis athletam segregasset; ipsa vero martyri assistens torpenti jam et præ congelatione immobili, ac conspicata eum frigido atque infirmo anhelitu coarctari, tantum duntaxat viventem, ut cruciatus sentiret, obscuro ac languiἔπαθε do obtutu matrem suam aspicientem, emortua ac languida manu innuentem et consolantem, et ut fortiter ferret hortantem? Ut hæc mater vidit, nun quid ejusmodi aliquid, quale matribus accidere solet, admisit? Nunquid viscera ejus commota sunt, aut tunicam circumscidit, aut filio circumfusa est, calidis ulnis torporem ac defectionem realiquid ejusmodi absurdum est. Ex fructu reet vitiosa bonos fructus producere. fovens et refocillans? Remove isthæc. Etiam dicere vera arborem cognoscimus: non potest arbor putris 18 | Tim. 11, 15. Quoniam igitur fructus martyrii bonus est, lauda optima prolis matrem, quæ per filii procreationem servatur, ut inquit Apostolus ". Quoniam enim talem Deo fructum produxit, communem feminei sexus causam defendit. Non meus, inquit, filius es tu non mei partus germen: quoniam Deum recepisti, secundum Deum natus es. Accepisti pctestatem ut filius Dei fias. Curre ad Patrem tuum, ne relinquaris ab tuis coævis, ne secundus ad coronain venias, ne irritum facias votum maternum; non offendes, non molestia afficies matrem, si victor coronatus, si victor et triumphator evaseris. Ilc dicens et ultra sexus) naturam sese obfirmans, imo vero roborata a Spiritu, ipsa ex natum ad reliquos in vehiculum imponit, alacri vultu prosequens ac deducens athletam. Quæ consecuta sunt qualia? Certaverunt in aere sancti, sanctificaverunt etiam ignem sui adjectione, materia flammæ facti. Tulerunt etiam ad aquam benedictionem; per omnia implebantur divina oram cula. Tres illi pueri ad communem laudum decantationem una assumunt frigus et æstum: frigus per congelationem, æstum per combustionem: deinde transierunt per ignem et aquam. Verum hæc tanquam nota praetervehi cupit oratio, ac de aliqua

carum quaestionum quæ nuper mota sunt, nunc in confessionem Domini nostri Jesu Christi, cui gloria tempore disserere atque tractare. Posteaquam ejectus esset a paradiso, gladius flammeus, qui verteretur, destinatus et collocatus est ad custɔdiendum aditum. Et causa talis providentiæ Dei est, ne homo irrumperet ad lignum vitæ, ac des gustaret, et permaneret immortalis. Meministis prorsus eorum quæ quæsita fuerunt: recordamini étem, ut par est, etiam eorum quæ a nobis ad id quod quærebatur inventa sunt: sed si omnia ab initio denuo persequi, totamque de integro quæstionem tractare et explicare velimus, ultra quam præsens ratio temporis patiatur, res protrabetur. Ac quæstio quidem hæc erat: an etiam sanctis propter gladium, qui vertitur, paradisus inaccessus sit? Et an athleta paradiso excludantur? Quænam promissio deinceps sit, cujus respertu pro pietate certamina suscipiunt? ltem, an deteriore conditione futuri sint, quam latro, ad quem Nominus dixit, Hodie mecum eris in paradiso "? Quanquam non sponte sua latro ad crucem accessit; sed posteaquam prope salutem fuit, animadvertit acutus et ingeniosus fur thesaurum, et nactus occasionem vitam rapuit arte furandi pulchre atque solerter abusus. Domine, memento mei, inquit, in regno tuo 18. Tunc ille quidem paradisum consequitur: quod autem ad sanctos attinet, flammeus ensis aditum impeditum reddit? Sane a seipsa quæstio solutionem habet.Nam propterea non semper ingredientibus ex adverso stantem gladium Scriptura – demonstrat, verum etiam verti fingit; ut indignis “ quidem adversus appareat: dignis vero versus a tergo exsistat, expeditum eis aditum patefaciens ad vitam, intra quam illi fiducia certaminum illæsi flammain transgressi penetrarunt: qua etiam nos intrepide superata, intra paradisum perveniamus, per illorum intercessionem confirmati ad bonam in sacula saculorum. Amen. * Luc. xxm, 43. 18 ibid. 42.

EJUSDEM ORATIO LAUDATORIA DICTA IN EORUM MARTYRIO. Jacobo Gretsero Soc. Jesu Theol. interprete. Romanorum milites more patrio, et antiqua consuetudine, quam a majoribus acceperunt, et usque ad hoc tempus conservant, initio instantis mensis, armis induti ad campum satis planum et æquabilenı se conferunt, ubi et equorum cursum extendere, et res militares instruere, et omnia pugnæ genera obire illis licet: simul etiam anni commemoratio. nem faciunt, totumque illum diem splendide agunt. Ego vero memoriam martyrum celebrans, quam pr die etiam vobis indixi, quadraginta Christi milites, omni animi alacritate superiores, ad certamen armare, et quam admirabiles sint, per memoriam iis qui cernere queunt repræsentare constitui, qui vere sunt ornamentum Ecclesia, latitia populorum, et gloria Dei, qui illis robur suppeditavit. Optimum autem est et fructuosissimum narrationibus virtutis et rerum præclare gestarum juvenes innutriri, et ad virilem ætatem educari. Nam auditus opportunissima pars est inter sensus, nec minus ad discendum quam visus confert auditus enim doctrinam in animos per aures perspicue introduxit, nec parum interest quales sint narrationes, bonæ an malæ, probæ an improbe nam quales illæ sunt, tales in phantasia quoque imagines produci necessarium est: cogitatio autem et continua mentis contemplatio, hominem desiderio incendunt ad agendum ea quæ cogitatione apprehendit. Quocirca cupio ut quiete et absque strepitu me dicentem audiatis, ut et beati martyres, prout decet, honorentur, vosque per martyrum recordationem ad pietatem Deique cultum informemini. Me vero duplex lucta et metus manet, ne dicendi tenuitate argumentum deteram: sive enim quis rei, quæ præ manibus versatur, magnitudinem et majestatem perpendat, ea tanta est, ut

omnium sermonibus prædicetur; sive quis virum ut Silum intueatur, qui ante nos beatos ipsos laudibus extulit, et quasi coronavit: vir is commune universitatis miraculum est, eruditionis Christianæ, et quæ ab externis tradita est, accurata nornia, philosophiæ imago, episcoporum forma et libra, reclor cousonus operum simul et verborum (a), cui apud omnes mortales gloria indelebilis constat, exceptis tamen illis qui neque Christum blasphemiis incessere horrent. Quemadmodum enim nullus reperitur qui solem illuminare et calefacere abnuat: sic nemo inficiabitur magnum Basilium omnium virtutum pulchritudine decoratum esse sublimis igitur ille sublimium laudator, sanctusque sanctorum cultor, pro facultate qua pollebat, inclytis victoribus debitum munus dependit. Cæterum me non ideo tacere oportet, quia ille prius magnifice martyrum admiranda facta deprædicavit, non enim in præsenti cum illo certare instituimus, sed in id incumbimus, vobis auditoribus aliquid utilitatis afferamus: capit autem qualibet omnino prout potest, ex rebus melioribus utilitatem, quando ab opulentioribus subministratur. Igitur quadraginta isti officio vitæque instituto milites erant, Romano imperatori auctorati, fide Christiani, et religione pii. Postquam vero is qui illis temporibus imperium tenebat, unus ex eorum numero qui plures deos colebant, dæmonibus acerbum ei consilium et decretum suggerentibus, nova lege et novo edicto Christianos exagitabat, mandans ut omnes subditi, aut dæmonibus thura adolerent, aut hoc facere detrectantes, neci dederentur, et ante mortem toto corpore omni cruciatus genere excarnificarentur; tunc tyrannicam truculentiam Deoque invisan legem pro fortitudinis ostendendæ ansa beati isti arripientes, et seorsim ab aliis militibus eximiam et Christo deditam cohortem constituentes, quæ virtute spiritus militaret, aperte sese detestandis litteris opposuerunt, et concorditer omnes, velut ex uno ore, fidem nostram professi sunt, dicentes, nortalem hanc et caducam vitam parum sibi curæ esse, seque libenter corpora sua variis tormentorum generibus exposituros. Quapropter crudelis legis crudelior exsecutor et administer, intellecta san ctorum mente, illud contendit, ut alacritati et promptitudini paria supplicia adhiberet, et animos intrepidos et imperterritos novo et inusitato formidinis incutiendæ modo terrefaceret. Si gladium, inquit, illis comminer, parum commovebuntur, neque manus dabunt, sunt enim viri ab ineunte ætate in armis educati et arma ferre assueti. Si alia tormentorum genera illis inferam, generose tolerabunt, utpote qui plagarum et vulnerum diuturnam experientiam habeant. Neque ignis formidini est illis, qui ita, ut isti, obdurato sunt pectore. Eam ob causam excogitandum est supplicium, quod et molestissimum cruciatum pariat, Loquitur de S. Basilio, cujus etiam exstat Oratio in xL Martyres,

et tempore satis longo duret. Quid igitur consilii contra sanctos cepit malorum iste repertor et artifex? Sollicite circumspiciens invenit quasi aerium supplicium, quod ei suppeditabat tempus et regio. Tempus, hiems erat; locus, Armenia, finitima nobis provincia, quæ neque æstatem incolis sine frigoris afil:ctione praebet, sed co calore fovetur, qui ad frumentum progenerandum sufficit at vitis apud illos incognita est, et qui non longius peregrinatus est, botrum seu uram nunquam vidit: de ura autem talis non aliter quaerit, ac nos de illis quæ nascuntur apud Indos. Ibi nive nondum liquefacta terram proscindit agricola: et messem bruma excipit, ventorumque violentia m:essorem vestibus exuit, nisi contra ventorum vehementiam fortiter vestimenta colligando sese muniat.. Autumnus et ver propemodum ibi nulla sunt, utpote a malo vicino, hiemis scilicet inclementia, profligata. c PATROL. GR. XLVL In hac igitur regione, instante mense, sanctos omnibus indumentis spolians, sub dio nudos Lolo corpore constituit, contrario supplicio, quam rex Assyriorum cum sua Babylonica fornace discipulos pietatis afliciens. Nibil vero simile ad cruciatum inferendum habet, ignis ardens, frigusque compingers et labefaciens; nam ignis ferro competit, celeremque mortem parit, frigus vero cum dolori procreando parem vim habeat, mortem 12men protelat. Nam durabiliores sunt generatim omnes illæ affectiones, quæ a frigore efficiuntur, ut sunt febres quartana, cancer, carbunculi, et id genus alia, quæ a frigida materia in corporibus nasci medicorum filii tradunt. Quo fit ut qui frigidiore et obesiore constitutione sunt, sint quoque tardiores et pigriores, corpore ad usum non usque adeo habili. Quod etiam in animalibus rationis expertibus cernere licet: nam calidiora, celeriora et ad urgentem necessitatem expeditiora sunt; quæ vero contraria complexione constant, tarda sunt et torpore quasi vincta. Ita equus celer est solo flagelli sonitu ad cursum incitari solitus tardus autem est asinus, et vix fustibus adigi potest, ut captum iter teneat: pernis est pardalis, sicco et calido corpore saltus pervolitans; ursus e contrario densioribus membris constans, tardus est. Hæc autem ex naturae adytis petita non abs re vobis proposui, sed ut intelligatis, quodnam supplicii genus generosi isti pugiles subierit. Hiems facit, ut flumina navigabilia pedibus pertranseantur, utque aqua alioqui fluere solita in lapidum duritiem concrescat: quin et petras disso! vit, quando ad profundum usque penetraverit: et contrariis corporibus similiter officit; nam teneza in lapides vertit, dura autem dissolvit. Sic vinum, quando congelascit, formam dolii in quo continetur, induit, oleumque liquidum firmiter consistit ad figuram vasis conformatum; vitrum porro et testa humore confringuntur. Animalia, quæ in montibus et sub dio degunt, partim quidem intereunt, partim magnitudine mali, feritatis naturalis obliviscun25

S. GREGORII NYSSEM tur. Cervi enim et capres in nandris seu ovilibus a stabulantur, neque canes tunc metuunt; neque accedentium formidine aufugiunt: semper enim gravius malum minorum malorum tin orem expellit. Aves autem cum hominibus habitant, et sub codem tecto manent. At homines mare fodiunt, et instrumentis quibus alioqui lapides cædunt, aquam percutiunt et vicinis quoque sedibus dissiti, se mutuo adire nequeunt. Ejusmodi tempus tyranno arma adversus martyres suppeditavit. Oportebat enim, ut apparet, beatam istam cohortem cum novo supplicii genere depugnare, ut præ multis aliis martyribus singularem et exiniam gloriam adipi scerentur. Stabant igitur trementes, et membra congelabantur, at mente immota et imperturbata angelis, hominibus et dæmonibus spectaculum exhibebant. Angeli enim separationem animarum a corporibus exspectabant, ut illas in propriam sortem et stationem deducerent. Homines autem præstolabantur finem, communis naturæ robur et potentiam probantes; quæ propter timorem et spem futuri tot ac tantis cruciatibus superior esse posset. At clamones, curiose ad ea, quæ gerebantur, intendebant, cum magno desiderio videndi ruinam athletarum et periculorum detrectationem. Sed spes illorum confusa est, propter illum, qui martyres intus confirmabat. Intuebatur enim mutilationes quilibet proprias, et aliorum, omnes. Et hic quidem jacebat pede aut digitis diffluentibus; alius jacebat insito calore jam penitus refrigerato el exstincto. Quemadmodum autem violentissimi venti cum locum sibi idoneam perflant, postea arborum culmina concutientes, radicitus exstirpant et in terram prosternunt: sic ab hac bieme nobilis ista beatorum pugilum cohors dejecta est, nobiles videlicet paradisi plantæ, societatis humanæ decus, radices nostra germinationis, Pauli milites, Christi clesiarum ædificatores, qui conscripti, ut contra nem humani generis hostem confecerunt. Nequaquam porro inevitabili mortis necessitate constringebantur, sed in eorum potestate salus erat, si se emolliri permisissent. Balneum enim non procul distabat, quod dedita opera loco supplicii vicinum erat; janua patebat, et circumstantes invitabant: nam tyrannus, persecutionis et variæ improbitatis sator et auctor, prope transgressionis cscam frigore jam compactis apposuerat, suadens, ut sponte sua ad curationem et medelam properarent, imitatus nimirum patrem suum, qui ad ligni vetiti gustum primos parentes fraudulenter induxit. Verum illi fortitudinem magis exacuerunt, non ignari tolerantiam tunc probationem operari, quando quis abstinet ab ejus rei usu et commodo, quæ in sua potestate sita est: quod superioribus annis divinum Danielem egisse proditum est. Nam cum moneretur ut opipara lautaque esculenta et poculenta sumeret, odio et detestatione * Gen. 1, 1 sqq. satellites, eversores altarium (ethnicorum), Ecbarbaros militarent, certamen adversus

eorum, quæ idolis immolata fuerant, leguminum s Dan. 1, esum elegit, jejunansque florebat et vigebat, et cibi expers labitior et corpulentior apparebat, quam illi, qui in deliciis vivebant: Dei cnim est fidelibus servis suis talia dona præter spem conferre. Caeterum, quia grandibus coeptis livor adhærere. solet, periculum erat, ne heata ista cohors trurcaretur, et jam inibi res erat, ut quarta decadis complemento privaretur. Unus enim sub ipsum victoriæ articulum, impatientia frigoris succubuit. Hei mihi! Commilitones suos deseruit, et subdola tyranni arte accessit ad balneum, carni jam tabefactæ parcens amore hujus vitæ: nam et spe sua excidit, et mortalem hanc vitam non est adeptus, in ipsa transgressione animam exhalans, miserandus Judas inter martyres, et neque discipulus, neque opulentus, et ad laqueum tractus: nec est quod quis miretur. Usitatum est diabolo hujuscemodi artificium contra illos, quos sibi subjugat. Decipit ac vane blanditur, ut prosternat; cum prostravit, evestigio inequitat, jacentemque irridet, et insultabundus calamitati pudorem et confusionem superaddit, et ignominia per escam circumventi exsultat. Quare a Psalmographo quoque inimicus et ultor appellatus est, ingenii mutabilitatem diversitate nominum significans: ille enim cum hominibus nunquam foedus serio init, aut amicitiam colit. Tunc vero animum amicum simulat, quando sibi larvam fallendi gratia induit. Verum nostræ infirmitatis adjutor, bonorumque et sermonum et actionum plantator, reperit sibi ad Abrahami exemplum oviculam ad sacrificium domesticam: ex blasphemnantibus confitentem, et ex corum ordine, qui persecutores erant, martyrem. Quidam enim ex tyrannidis administris, visione angelorum ad martyres venientium dignatus, et circumfusus sacrorum spirituum apparitione, ut olim Paulus majestate Christi, quando Damascum proficiscebatur, statim mentem mutavit, et vestimentis seipsum exuens frigore concretis sese admiscuit. Et exiguo temporis momento omnia factus est, proselytus, confessor, martyr, abluens proprio sanguine regenerationis lavacrum, proprio, inquam, sanguine mortuo, non fuido. Vir coronam promeritus, vir omni honore dignus: per illum habet Ecclesia Dei quadraginta; per hunc generosum non est mutila martyrum caterva. Propter hunc proselytum perfectam agimus perfecto numero panegyrim. Et diabolo res lepida et risu digna accidit: dum enim· militem suffuratus est, amisit persecutorem et carnificem. Quid vero post hæc? Ter beati illi pervenerunt, quo properabant. At supplicii præses impatienter ferens martyrum victoriam, cum cadavere bellum gerebat, mandans ut sanctarum animarum habitacula igni traderentur, hac in re et efferatas belluas, et truculentos homines imitatus, quarum illæ effuS. s Psal. viii, 5. * Act. 18, sqq.

S. GREGORI NYSSENI gientium vestes abjectas lacerant, isti vero hostium recedentium domos incendunt et evertunt. Merito martyrum quispiam eum sic compellaverit: Non amplius, o fatue, crudelitatem tuam pertimesco timebam enim, quamdiu animæ congelatis aderant et inerant, ne magnitudo cruciatuum superaret fortitudinem piorum. Hac autem formidine dilapsa, utere luto relicto prout voles: etiamsi carnem voraveris, susque deque habebo: quanto enim rabiem majorem exseris, eo plus abeuntium victoriam coromas: nam adversariorum valida impressiones victorum fortitudinem perspicuo arguunt. At quid longis verborum ambagibus utimur? Combusta sunt corpora, eaque flamma excepit. Cineres vero illi et incendii reliquiæ in orbem terrarum ita divisæ sunt, ut ferme quælibet provincia benedictionem inde participet. Habeo elego particulam hujus sacri muneris: et corpora parentum meorum juxta horum militum reliquias posui, ut tempore resurrectionis cum opitulatoribus spei et fiduciæ plenis resurgant. Scio enim illos posse, et qua libertate et fiducia apud Deum valeant, dilucida argumenta vidi: ex quibus unum commemorare lubet, clarum videlicet testimonium, quid efficere queant. Est ad me pertinens vicus, in quo beatissimorum martyrum reliquiæ requiescunt. Non procul abest parva civitas, quam lboram voci tant. In hac cum ex recepta Romanorum consuetudine census militum institueretur, quidam ex militibus ad prædictum vicum venit, a tribuno ad custodiam vici destinatus, ut commilitonum suorum invasiones et injurias propulsaret, quas milites rusticanis audacter inferre solent. Ægrotabat autem iste altero pede, et claudicabat: eratque aflectio diuturna et immedicabilis. Porro postquam in marTyrio et in loco requietionis Sanctorum fuit, precesque ad Deum fudit, Sanctorum quoque intercessionem imploravit, et ecce noctu apparet ei vir veneranda specie, et post alia, quæ dixit, Claudicas, ait, o miles, et curatione eges? sed da, ut tangam pedem. Εt apprehensun in somnis pedem fortiter Et altraxit. Εt cum nocturna visio hoc faceret, vigilantibus talis excitatus est sonitus, qualis exsistere solet, osse ex naturali sua sede revulso, deinde violenter restituto; ut et illi, qui una dormiebant, expergefierent, et ipse etiam miles confestim soinno solveretur, sanusque more aliorum incederet. Hoc miraculum ego ipse vidi, cum ipso milite versatus, qui ubique et apud omnes hoc beneficium a martyribus acceptum divulgabat, et prædicabat, et commilitonum suorum benignitatem celebrabat. Si vero quid, quod me peculiari modo attingat, apponere oportet, haud omittam. Quando enim primum festum diem ob reliquias acturi eramus, et urnam in sanctam ecclesiam illaturi, mater mea,

(hujus enim vita cum Deo erat, quæ etiam omnem diem festum eximie ornabat) jussit me ad rerum gerendarum participationem venire. At cum procul abessem, adhuc juvenis, et in laicorum or dine, prout fieri consuerit in rebus urgentibus, accupationibus distentus, gravius vocationem insipiens accepi, subaccusans matrem, quod hanc celebritatem in alind tempus non distulisset, sed me a variis negotiis abstractum huc abduxisset, et quidem ante ullam synodum. Veni ergo in pagun. Et cum pervigilium obiretur in horte, ubi eriam Sanctorum reliquiæ psalmis bonorabantur, mihi in vicina ædicula dormienti hujusmodi secundum quietem visio oblata est: Videbar intrare in hortum, ubi pervigilium agebatur. Et cum ad fores essem, apparuit multitudo militum ad introitum excubantium, qui e vestigio assurgentes, virgasque quatientes, et minabundi in me irruentes, aditum non concedebant: quin et plagas accepissem, nisi deprecatione unius, qui, ut videbatur, cateris humanior erat, ereptus fuissem. Ubi vero somnus me reliquit, inque memoriam revocavi, quæ circa vocationem deliqueram, tum quid terrifica mili tum apparitio sibi vellet, intellexi: multis autem lacrymis delleri mean insipientiam, ipsamque sacrarum reliquiarum thecam lacrymis amaris aspersi, ut et Deum mihi propitiarem, et a sanctis militibus commissi oblivionem obtinerem. Ilæc recensuerim, ut credamus martyres vivere, et Dei quasi stipatores et assessores esse, qui hodie Ecclesiæ et emolumento et ornamento sunt. Ipsa vero Quadragesima, qua quadraginta martyrum memoria obitur, splendidior et major est, et mensis mensibus aliis illustrior, neque mala hiems amplius mihi difficilis apparet, neque amligor ob temporis instantis inclementiam. Nam immite tenpus, occasione persecutori subministrata, hanc sacram catervam confecit. Et quemadmodum septem Macchabæorum mater, eo quod animum haberet magis Dei quam carnis amantem, neque Antiochi tyranni Syriæ crudelitatem accusavit; neque supplicia et calamitates filiorum indigne tulit, solitu dinem vero, ut beneficium, et orbitatem, ut auxilium accepit; neque Stephanus lapidatus arbitraΤαῦτα batur se lædi, sed magis vivificari: ita et nos Dei oppugnatoribus gratiam debemus, ob prosperum eventum, cum nobis tantorum bonorum causa effecti sunt, etsi il quod agebant, non animo benefaciendi, sed oppugnandi agebant. Nam et hostes, licet nolentes, aliquando beneficia conferunt; nee diabolus Jobo minus profuit, quam genuini amici ejus. Benefactor Danielis fuit rex Assyriorum. Εt tres pueri incensæ fornaci gratias agant: et Isaias serra dissectus Hebræos dilaudet. Et Zacharias inter templum et altare mactatus suos interfectores veneretur, et Joannes capite truncatus Herodem ceu benefactorem suum prædicet, et apostoli eos, a quibus ligabantur et flagellabantur, et omnes martyres cos, a quibus persecutionem patiebantur,

diligant: nisi enim illi stadium aperuissent, haud quaquam athletæ fortitudinem suam palam demonstrassent. Quid vero quis ad laudem eorum, qui nobis pro argumento propositi sunt, magis admiretur, an multitudinem, an fortitudinem, an sinceram et non fucatam concordiam? Ne vero prætereamus ingrate primum numerum. Nam qui tantos intercessores habet, is nunquam inanis a precibus et oratione abibit, licet peccatis admodum onustus sit. Cujus sensus et spei testis est ipse Deus in colloquio cum Abrahamo, quando pro Sodomitis supplicabat, cum non quadraginta, sed decem soluminodo justos ad civitatis jamjam perituræ conservationem requisivit. Nos vero, juxta Apostolum, tantam testium nubem circumfusam habentes, nos ipsos prædicemus beatos, spe gaudentes, orationi instantes, memoriis sanctorum communicantes nam quadraginta martyres validi sunt contra adversarios propugnatores, et fide digni intercessionis apud communem Dominum advocati; horum præsidio tectus Christianus confidat, licet diabolus tentationes nectat, et homines improbi insurgant, et tyranni furore excandescant, et mare sæviat, et terra non ferat, quæ hominibus ferre solet, tandemque cœlum minas intentet: ad omnem enim necessitatem et eventuin horum facultas et potentia suflicit, et uberem a Christo gratiam accipit, quem decet omnis gloriá in sæcula. Amen. Hebr. xil, 1. EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS QUA FRATRIS SUI BASILII MAGNI LAUDES ET MEMORIAM CONCELEBRAT. Laurentio Sifano interprete. Bonum imposuit Deus ordinem anniversariis his nostris feriis, quas per ordinatam quamdam vicissitudinem et seriem his diebus et jam celebravimus, et rursus celebramus. Ordo autem nobis spiritualium celebritatum atque conventuum is est, quem magnus etiam Paulus docuit, superne atque cuelitus ejusmodi rerum cognitionem adeptus. Ait

enim ille, in primis quidem apostolos et prophetas constitutos et ordinatos esse, post illos vero pastores et doctores ¹. Convenit igitur ordo solemnium conventuum et celebritatum cum apostolica hac ordinatione. Sed primam celebritatem una cum aliis non numero. Nam quæ propter divinam unigeniti Fili apparitionem, per partum Virginis a mundo festivitas instituta est, ea non simpliciter sancta celebritas est, sed sancta sanctarum, et celebritas celebritatum. Igitur eas quæ hanc consequuntur, numeremus. Primum nobis apostoli et prophetæ spiritualis coetus initium fecerunt. Utraque enim prorsus circa eosdem sunt dona, et apostolieus spiritus, et spiritus prophetia. Sunt autem hi Stephanus, Petrus, Jacobus, Joannes, Paulus; deinde post hos conservato ordine suo, pastor et magister praesentem nobis celebritatem auspicatur. Quis est hic? Dicam nomen, an nominis vicem gratia atque festivitas supplet ad virum ostendendum? Cum enim de niagistro atque pastore post apostolos audiveris, intellexisti prorsus eum qui apostolos consequitur pastor et doctor. Hunc dico, qui vas est electionis, sublimem illum et vita et sermone Basilium, gratum et acceptum Deo a nativitate, qui moribus canus ab juventute, qui sicut Moyses 9, eruditus fuit omni sapientia atque scientia externarum disciplinarum, sacris vero litteris ab infantia usque ad perfectionem et consummationem innutritus, una crevit, in adulta atque confirmata ætate una versatus est, unde docens omnem hominem in omni sapientia tam externa quam divina, veluti vir quidam fortis et strenuus bellator ambidexter, per utramque eruditionem in adversarios sese armans, per utramque disciplinam vincit reluctantes, utraque armatura præcedens et superans eos, qui per alterutram adversus veritatem aliquas vires habere se putabant, eos quidem qui de hæreticorum sententia scripturas proferrent, Scripturis evertens atque confutans, Græcos tem ac gentiles per suam ipsorum irretiens atque illaqueans eruditionem. Sed victoria de adversariis non ruinam iis, qui victi essent, afferebat, sed resurrectionem. Qui enim veritati succumbebant victoriam et coronam de errore atque mendacio referebant. stituat nobis præsentem celebritatem, genuinum et verum ministrum et interpretem spiritus, strenuun Christi militem, sonorum et vocalem salutaris præconii atque prædicationis præconem, libere pro Christo loquendo decertantem, et in principiis pugran cientem: cui secundas post apostolos partes tempus solum dat. Nam si eodem tempore, quo Paulus, vitæ particeps humanae fuisset Basilius, sicuti Sylvanus et Timotheus: ita prorsus una cum Paulo litterarum monumentis celebratus esset. Atque ut intelligatur, quod conjecturam faciendo a veritate non aberro, hoc modo rationem ineamus. Prætermittatur ea oratio, qua explicetur, qui sancti, quos sanctos tempore antecesserint (temporis 1 1 Cor. xii, 28. * Act. vu, 22. Hunc igitur habemus nunc etiam nos, qui con

S. GREGORH NYSSEN enim natura in practerito et futuro, quod ad virtutem et vitium attinet, codem modo sese habet, cum neque hoc, neque contrarium sit: in libero enim arbitrio atque proposito voluntatis, non in tempore bonum consistit), at fides cum fide, cum oratione oratio conferatur. Nam si quis justus æstimator fuerit in conferendis inter se miraculis, reperiet unam in ambobus gratiam, quæ ex eodem spiritu juxta convenientiam atque proportionem fidei exsisteret in utroque. Quod si tempore Paulus præcedit, et multis ætatibus post Basilius exhibitus ac designatus est: divinæ administrationis quam hominum gratia suscepit, opus dicis, non affers probationem circa virtutem diminutionis. Nam et Moyses multis temporibus posterior Abrahamo: Samuel Moyse, et hoc Elias: et illo magnus Joannes, et post Joannem Paulus, et post hunc Basilius. Quemadmodum igitur in præcedentibus nihil tempus posterius, quod attinet ad gloriam quæ cum Deo conjuncta est, sanctis incommodavit: ita etiam nunc in disceptatione virtutis, ætatis commodum silentio praetermittatur. Nam id, ut modo dicebamnus, providentia divinæ, qua consulitur hominilus, continet demonstrationem. Ille enim, qui, ut inquit propheta, res omnes novit antequam exsistant, et malitiam diaboli simul cum ætatibus hominum extendi atque traduci et ad finem pergere animadvertit, convenientem et accommodatam ad cujusque ætatis morbum medicinam parat, ne curationis expertem sinat esse morbum hominum, qui si desit, a quo sanetur, subigere solet et in G potestatem suam redigere genus humanum. Mujus rei gratia, cum vigeret ac prævaleret aliquando philosophia Chaldæorum, qui rerum causas a certo quodam motu siderum pendere statuebant, nec virtutem quamdam sideribus apparentibus præsidere ac præesse putabant, quæ rerum quarumlibet effectrix esset: tum Abrahamum exhibet, qui quasi scala nsus ejusmodi disciplina, investigavit illuni, qui per res, quæ videntur, intelligitur, ac (quasi) via fidei, quæ est in eum qui revera Deus est, posteris exstitit, cum ipse relicto patrio errore, atque ea, quæ sensuum instrumentis esse dicitur cum ea, quæ apparet in astris creatura, cognatione, dux ad eam fidem fuisset. Deinde cum Ægyptii ex suggestione, opinor, ejus, qui per varias fraules (hoinines) demergit, mirabilem quamdam et præstigia tricem calliditatem invenissent, exhibuit Moysen, qui sapientiæ excellentia Ægyptiorum fraudem expelleret et aboleret. Agnoscit autem prorsus rem gestam, de qua loquor, qui Scripturam novit, quomodo cum præstigiatores illi divinis signis ex adverso suarum fraudum specimen præberent, Moyses omnibus modis superior fuerit, et superne auxilio misso omnes Ægyptias vires deleverit. Intelligis autem hoc cum per alias res, tum per virgarum ænigma. Processu deinde temporis, cum etiam Israelitarum res per eum statum, quo nullius certi magistratus imperio continebantur, in promiscua Dan. xii, 42.

populi atque confusa potestate male sese haberent, Samuel exsistit, qui per sese subditos in officio contineret, et a consuetudine atque commercio alienigenarum prohiberet, deinde cum illum confusum statum, quo nullus certus magistratus erat, ad constitutionem regni traduxisset, duodecim tribus congregavit in unum, et regium imperium lege lata sanxit. Uς Secundum hæc multis post ætatious, cum Achaab, mulieris illud mancipium, et ipse patrios ritus sacrorum deseruisset, mulieri delicatæ ac molli obnoxius factus, et per illam ascito simula crorum errore, ad eamdem secum defectionem Israeliticum populum traxisset, tunc Deus exhibet Eliam, qui magnitudini hominum morbi pares ad sanandum vires haberet, virum, qui curationem et cultum corporis despiceret, facie squalenti, qui multitudine suorum crinium obumbraretur, qui peculiari modo vivendi uteretur, aspectu venerandum, vultu tristi ac risus experti, obtutu oculorum recto et eodem quo intendisset vergenti, pelle caprina tantum de corpore tegentem, quantum abscondi magis decorum est, reliqua parte corporis ad aera perdurantem, et nihil iniquitatem et inju riam vel æstus vel frigoris curantem, qui cum populo exhibitus esset, primum flagello famis Israelem ad sanitatem reducit, veluti scutica quadam ejusmodi plaga atque pœna insolentiam populi ac petulantiam incessens; deinde etiam, divino in sacrificio igni excitato, curat norbum simulacrorum cultus. Deinde secundum illum alius ille compluribus temporibus post exsistit, qui in spiritu et virtute Eliæ per Zachariam et Elisabetam productus, et in vita versatus est, atque universam gentem in solitudine per prædicationem (ad se). evocans et sordes ob sanguinem prophetarum (effusum) contractas, et multiplicia piacula, variosque peccati nodos, quibus calceamentorum in modum in illo tempore universus populus implicitus et illigatus erat: omnia ejusmodi mala, cum prædicatione pœnitentiæ dissolveret, et aquæ circumsper sione ad Jordanem elueret, in nulla re divina minus præstitit, quam illi qui in exercitio virtutis ante eum fuerunt. Quid item post hune Paulus, eo quod tempore posterior esset, ad summum gradum divini progressus et incrementi evadere prohibitus est? annon protinus divinæ pulchritudinis, quæ in oculis ejus refulserat, amator exstitit, simulatque ab oculis squamas rejecit? quæ squamæ signum erant tegumenti, quo cor (ejus) obductum fuerat quo tegumento Judæorum animarum acies perspectiva obducta atque obligata, cæcos eos efferit ad veritatem? nonne posteaquam sordes quas ex ignorantia atque errore contraxerat, in mystico lavacro deposuit, protinus ad augustiorem conditionem natura transformatus est, et velut exuto hoc crasso atque carneo amictu in ipsis coelorum adytis versabatur? Et nihil corporei impedimenti pondere tardatus, etiam intra divinam paradisi consitionem perveniebat, et illic arcana sacrorum disciplina a veritate initiabatur, atque illinc ad obediendum fidei in omnibus gentibus vim sermonis accipiebat? Unde totius propemodum orbis ter

rarum pater exsistit, per spirituales labores et par tus eos qui per ipsum ad Christianam pietatem formantur, in lucem producens. Si igitur ratio temporis in cæteris sanctis nihil quod pertineat ad divinum incrementum atque progressum imminuit, eo quod pariter et ex æquo gratia unumquemque adjuvaret ad perfectionem: non immerito audemus etiam eum, qui nostra ætate fuit, hominem divinum, magnum illud veritatis was Basilium, inclytis illis sanctis annumerandum esse dicere, quippe cum temporis vicissitudo nihil impediat vel sublime illius erga Deum studium atque desiderium, vel divinam gratiam ad animam perfecte et absolute excolendam et exornandam, ne quo modo vel divini consilii dispositionisque intentio atque propositum sugilletur, vel aliquid de illius auxilio atque præsidio, quod ad mysterium considerabatur, propter temporis causam extenuetur, et leviori quam par est, momento æstimetur. Nemo autem prorsus ignorat, quo consilio in hoc tempore præceptor noster designatus et exhibitus sit. Posteaquam enim hominum insania circa simulacrorum cultum prædicatione Christi exstincta est, et omnia jam delubra cæteræque res, quæ vano dementium cultu celebrari ac frequentari solebant, dirutæ atque e medio sublatæ erant, cum per universum pene terrarum orbem habitatum prædicatio pietatis et veri Dei cultus atque religionis pervasisset, adeo ut is qui fraudis humans principatum et imperium tenet, ex omnibus partibus orbis terrarum Christi nomine expelleretur et exturbaretur: solerti et callido nimirum ad malitiam inventori malitiæ atque nequitia scelestum et improbum consilium non defuit, quo per fraudem denuo obnoxium sibi redderet genus humanum; sed sub prætextu ac specie Christianismi simulacrorum cultum latenter reduxit, cum suis commentis et imposturis persuasisset iis, qui ad ipsum spectabant, ne deficerent a creatura, sed eam adorarent et venerarentur, Deumque creaturam esse putarent, quæ Filii nomine vocaretur. Quod si ex Jebus quæ non essent, creatura producta est, et a divina essentia, quantum ad propriam ipsius atLinet naturam, aliena sit, neminen eam rem debere curare, sed Christi nomine creatura imposito, hanc adorare, hanc colere, in hac spem salutis fixam habere, ab hac judicium exspectare. Et ut rem summatim complectar, cumn invasisset apostata homines totius malitiæ suæ capaces, Arium inquam et Aetium, Eunomium, Eudoxium, ac præter hos multos etiam alios, per eos deficientem jam simulacrorum cultum, sicut dictum est, nomine Christianismi denuo reduxit, atque invalescebat adversus homines morbus, qui creaturam magis quam creatorem colebant, adeo ut etiam illius temporis imperatorum auxilio fraus confirinaretur, et omnes excellentes magistratus et principatus pro hoc morbo propugnarent. Cumque omnes propemodum homines ad id quod vigebat et invalescebat malum traducti essent: tunc magnus a Deo Basilius, quemadmodum tempore Achaabi Elias, exhibetur ae sacerdotio, quod jam quodammodo collapsum atque neglectum erat,

pto, tanquam lucernam, quæ defecisset, rationem fidei per inhabitantem in se gratiam relucere denuo fecit. Et cum veluti fax noctu errantibus per mare, Ecclesiæ bono apparuisset, omnes ad rectam viam convertit, cum præfectis et præsidibus confligens, cum ductoribus copiarum congrediens, apud im. peratores libere loquens, in concionibus et ecclesiis clamans, eos, qui procul abessent, exemplo Pauli per epistolas concilians atque adjungens, effugiens et evitans confligentium prehensiones, cum nihil in se haberet, quo teneretur et vinceretur ab adversariis. Fortior enim et firmior erat, quam ut ab iis, qui bona ejus publicarant, vinci ac subigi posset, cum ipse se bonis propter speni futuri regni muletasset. Ab exsilii metu liber erat, quod unam patriam hominum censeret esse paradisum, atque omnem terram quasi commune naturæ exsilium spectaret. Qui autem quotidie moreretur, ac per mortificationem semper lubens absumeretur, quando tandem mortem, quam inimici minabantur, metuere potuisset? cui quidem clades atque calamitas erat, quod non sæpe posset martyrum pro veritate certamina imitari, cum uni morti duntaxat natura obnoxia sit qui præfecto cuidam aliquando se jecur ejus de visceribus erepturum terrendi causa minanti subridendo insulsas atque protervas minas diludens, Gratiam tibi, inquit, hujus voluntatis atque propositi nomine habebo. Etenim haud mediocriter molestum est jecur visceribus incumbens. Si ejeceris ergo illud, ut minaris, re molesta atque odiosa corpus liberaveris. Quid igitur illius in rebus divinis splendorem alτῷ c que claritudinem imminuit, quod post alius sanὡς ctos in vita fuit? ut idcirco celebritas atque conventus, qui illius nomine agitur, minor habeatur feriis, quæ sanctorum aliorum honoris atque micmoriæ gratia celebrantur? Considera enim, si vi detur, atque perpende rem, cum uno aliquo superioris ætatis sancto hujus vitam comparans. Dilexit Deum Paulus. Id enim nimirum bonorum caput est: dilectionis, inquam, bonum: a qua dilectione proficiscitur omnis fides et omnis spes, et id quod per patientiam exspectatur bonum, et in omni bono stabilitas atque constantia, et in omni spirituali dono commodum atque, præstantia. Sed scrutemur, quantus in Paulo dilectionis erga Deumn modus. Dices omnino, quod ex toto corde, Det ex tota anima, et ex tota mente sua diligeret Deum. Hunc enim summum dilectionis adversus Deum terminum dat lex. Ergo- qui omne cor sзUM et animam et mentem Deo dicavit, et ad nullam rem aliam earum quæ per hanc vitam expetuntur, affectus atque propensus est, in supremo dilectionis gradu consistit. Enimvero si quis demonstrare potest, quod præceptor (noster) in vita ad rem aliquam earum quæ per hunc mundum expetuntur, propensus et inclinatus esset, ut ad divitias et potentiam, aut vanæ gloriæ studium (magis enim serviles in eo voluptates ne commemorare quidem æquum esse, consentaneum est), quamcunque harum rerum expetisse deprehendetur, ea dicere re convenit imminui modum erga Deum dilectionis, quod ejus affectio cupiditatis a

S. GREGORG NISSENI Deo ad res materiales traducta esset. Sin autem harum et ejusmodi rerum inimicus et hostis erat, quod prius quidem e vita sua omnem vitiosum et mollem circa has res affectum ejiceret, deinde communem quoque vitam, tum sermone doctrinæ, tum suo exemplo expurgaret perspicuum fuerit", quod illum erga Deum dilectionis modum in sese habebat, quo amplius natura non capiebat. Qui enim ex toto corde, et ex tota anima atque mente Deum diligit, qui possit ad majorem dilectionis modum, qui locum non habeat, contendere atque eniti? Proinde si unum perfectæ charitatis atque dilectionis terminum esse didicimus, nempe cum, qui ex toto corde Deo dicatus et consecratus sit ac diligebant Paulus et Basilius toto corde Deo dicati atque addieli: si quis ausit dicere, quod unus esset in ambobus dilectionis modus atque mensura, a veritate non aberrabit. Enimvero quod charitas atque dilectio major sit omnibus bonis, cum Apostolus dicit, tum sublimis Evangelii doctrina comprobat atque confirmat. Et Apostolus quidem prophetia atque scientia præstantiorem ac præferendam eam esse dicit, fide vero solidiorem firmioremque, et spe durabiliorem magisque sufficientem, et semper in eodem statu permanentem, sine qua quidquid pro bono exspectatur, inutile sit *: Dominus autem, omnem legem et omnia mysteria prophetica ex hoc dono pendere dicens, charitatem omnium bonorum primas tenere etiam ipse censet 7. Si igitur in eo quod inter res praclaras et eximias G πρωτοexsistunt, quæeminet atque excellit, ac reliquas comprehen dendi vim habet, Paulo non inferior est: nimi rum etiam in aliis omnibus bonis, quorum cha ritas primas tenet, ac quæcumque ex hac pendent et exsistunt, omnino posteriores partes ferre et in ferior esse non videbitur. Quemadmodum enim is qui humanæ naturæ particeps est, omnes humanæ naturæ proprietates habet: ita etiam is qui per fectam charitatem in sese confecit et assecutus est, omnes quæcunque una cum hac spectantur et comprehenduntur, bonorum formas cum primarie principalique bono tenet. Sive enim fides est quæ servat, sive per spem servamur, sive per patientiam gratiam exspectamus, charitas omnia credit, et omnia sperat, et omnia suffert, ut inquit Apostolus. Atque reliqua omnia ne singulatim omnia enumerando tempus teramus, charitatis radicis germen et surculus cunque ratione virtutis expetuntur: adeo ut qui hanc habeat, nullo alio bono carcat. Hanc igitur cum magnus Basilius haberet, per cam nullius boni expers erat. Quod si omnia habebat, in nulla re prorsus inferior erat. Sed dicet aliquis prorsus, quod tertium cœlum viderit ille, et raptus sit in paradisum, et audiverit arcana verba, quæ homini non liceat proferre. At nec ille quidem, quod constet, per carnem hanc ejusmodi gratiam accepit; non enim celat ambiguitatem, dum dicit: Sive in corpore, nescio, sive extra corpus, ignoro; Deus novit. Etiam de hoc audacter aliquis dicere possit, quod in corpore quidem nihil ejusmodi viderit, sed incorporea et ea quæ mente * 1 Cor. sui, 15. * ibid. 1 sqq. * Matth. xxi, 40. 1 Matth. xxv, 55 sqq. of Cor. xu, 7. • 11 Cor. XII, 2 sqq.

peragitur, contemplatione nihil harum rerum sit, quod contemplari atque considerare prætermiserit. Testis harum rerum est ipsius oratio, tum ea, quam ipse proferebat, tum ea quam reliquit in scriptis. Ille ab Jerosolymis usque ad Illyricum in orbem circumiens omnibus in medio habitantibus Evangelicum sermonem prædicavit, et hujus oratio atque prædicatio omnem propemodum terrarum orbem amplexa est, cum etiam ipsa æque ac Pauli sermones ab omnibus probaretur et expeteretur. Omittantur reliqua, quibus hujus vita cum illius vita convenit atque concordat, videlicet mundo crucifixus est ille, et huic mundus., Corpus ille mortificavit, consummavit atque perfecit etiam hic vires per infirmitatem. Christus utrique vita erat et utrique similiter pro lucro mors, et ad Dominum resolutio falsæ vitæ præferebatur. An etiam Joannem cum magistro conferre atque comparare placet? At cum divina vox testetur, quod ille prin cipatum teneat, propterea quod inter natos mulierum etiam amplius et excellentius quid habeat quam propheta, insania simul et impietas fuerit alium ex adverso comparando opponere ejusmodi vile. Sed tanti ac talis viri vel a tergo venisse, supremæ beatitudinis continet demonstrationem. Atque hoc modo rationeur ineundo, rem consideremus atque perpendamus. Neque mollibus vestibus Joannes erat amictus, neque arundo erat, quæ ventis agitaretur. Præferebat item solitudinem locis cultis et habitatis, et contra in habitatis et cultis locis versabatur. Num quis igitur refellet orationcm³, si veritas etiam hoc magistro nostro attestetur, ut in his magno Joanne non inferior sit? Quis enim ignorat, quemadmodum mollem et delicatum vitæ cultum noxium et infestum judicaret? in omni re fortitudinem atque laborum et molestiarum tolerantiam magis quam res jucundas sectans, ad solis aestum duratus, frigori se exponens, jejuniis et tenperantia corpus exercendo subigens, in urbibus quasi in solitudinibus versans (quod hominum congressus illius virtutem nihil læderet) et ex solitudinibus urbes efficiens. Neque enim idcirco quod cum multitudine conversaretur, quidquam de exacto et cauto vitæ instituto immutabat; neque si seorsum in solitudinem secessisset, nudari ac deseri poterat ab iis qui utilitatis gratia, consuetudine atque convictu ejus utebantur, adeo ut eliam hujus tempore, quemadmodum in vita Baptistæ,ex solitudine urbs efficeretur, quæ confluente multitudine coarctaretur. Quod autem arundo non esset, quae facile ad contrarias opiniones impelleretur, argumento est ea, quam habuit in omnibus rebus, quas per vitam cum judicio suscepisset et instituisset, constantia atque firmitudo. Placuerat ab initio nihil quidquam possidere, et pauperem esse tanquam petra immota atque inconcussa stabile ac firmu id judicium fuit. Concupiscebat per puritatem appropinquare Deo: mons erat ea cupiditas, non arundo. Nunquam enim ad tenta

Lionum spiritus adversos flectebatur. Porro dile clionis erga Deum (quæ in Basilio fuit) constantiam et firmitudinem solus Apostolus suis verbis exprimere et indicare posset, propterea quod neque vita, neque mors, neque præsentia, neque futura, neque alia aliqua creatura a dilectione Dei cor ejus dimovere atque deturbare posset 10. Adeo etiam in omnibus, quæ cum virtute instituisset, ac sibi sectanda esse judicasset, nequaquam arundineus quidam, et animo mobili ac mente inconstanti erat: sed per omnia vita (ejus) in rebus præclaris constantiam in se habebat et stabilitatem. Libere et ingenue loquitur apud Herodem Joannes, item hic apud Valentem. Comparemus autem adinvicem horum virorum dignitates. Ille quidem, partis cujusdam Palæstinæ decreto Romanorum permissum sibi principatum adeptus erat, hujus vero imperii terminus erat totus propemodum cursus solis a finibus Persidis ad Britannos usque pertinens et extremam Oceani oram. Ac linguæ quidem libertas adversus Herodem id agebat atque eo spectabat, ne contra leges ille peccaret in muliercula quadam, sed cupiditatem, utpote legibus vetitam, in se coerceret. At adversus Valentem præceptoris linguæ libertas quænam erat? Ut illæsam, intactam et impollutam sineret esse fidem, cui si fieret injuria, totius orbis terrarum scelus atque piaculum exsisteret. Conferat igitur æquus rerum æstimator et principatum cum principatu, et linguæ libertatis hujus propositumn cum illa comparet li bertate. Nam illie quidem corpore Herodis scelus circumscribebatur: hic vero violatio fidei ad totius humanæ naturæ injuriam redundabat. Ille ad mortem usque perseverat in libertate sermonis, et huic finis linguæ libertatis exsilium exsistit, cum imperator hanc poenam in eum loco mortifera sententiæ statuisset. At enim Joannes post mortem vivere credebatur: Basilio item ab inimicis ipsis sententia exsilii rescinditur, cum propter minas nihilo remissior et segnior factus esset ad resistendum. An etiam audebimus ad sublimem Eliam sermone ascendere, et ostendere nostrum doctorem suæ vitæ instituto illius gratiæ assimilari? Enimvero ut in flammeo curru sedeat atque vehatur, et igneos equos moderetur, et ad eam potestatem, quæ super praesidet rerum natura, transmigret, nemo postulet ab humana natura (nam nec ille quidem intra terminos et limites naturæ manens illæsus in igni conservabatur, cum terreum hoc pondus divina vi ad eam levitatem, quæ in sublime ferretur, tranformaret), neque (vero quod suo verbo veluti clavi uteretur ejus facultatis, quæ de cœlo suppeditabatur, et aperiens quando vellet, et rursus claudens, cum id facere commodius esse videretur. Quinetiam, quod ad multum ille tempus inediam toleraret, uno cibo subcinericii illius hordeacei panis in pari habitudine vires suas ad quadraginta usque dies conservans, prætermittatur etiam hoc, utpote majus, quam humana capiat natura. Earum enim rerum, quæ superant natu10 Rom. viu, 58.

Quæ sunt igitur nostri præceptoris bona, qua cum iis, quæ in propheta cernuntur, communionem et societatem habeant? Amor et studium vehemens erga ſidem, odium adversus aspernantes et reproDantes, dilectio erga Deum, studium et desiderium ejus, qui vere atque reipsa est, ad nullam rem miaterialem effluens atque deflectens; vita per omnia exacta atque exquisita, victus aridus, acies oculorum et obtutus animæ vigori par, gravitas non affectata, silentium sermone efficacius, cura atque contemplatio rerum earum quæ sperantur, contenptus earum quæ videntur, cum quisquis oblatus esset, sive in excellenti dignitate forte constitutus, sive ex humilibus et abjectis esse appareret, eadem dignatione exciperet, et in eodem honore haberet. Haec et ejusmodi sunt, in quibus præceptoris vita miracula Eliæ imitatur. Quod si quis profert qua draginta dierum inediam, et nos per omnem vitam magistri in cibo parcimoniam contra in medium afferemus. Vicina enim quodammodo est inedi:c cibi exiguitas et parcimonia victus, ac maxime, cum illud quidem exiguo tempore factum sit, hoc vero per omnem vitam duraverit. Præterea etiam illic quidem hordeaceus ille subcinericius panis propheta vigorem et vires conservabat, eo quod prorsus aliquid ejusmodi in sese haberet, quo quicunque cibum hunc sumpsisset, vires ejus conservarentur. Cujus rei argumentum est, quod non popularium aliquis ei panem confectum pro cibo apposuerat, sed ab angelis parato cibo satiatus est. Unde etiam plenae atque integra manebant, et non effluebant atque exspirabant eæ, quæ per illum cibum corpori vires ingenerarentur. Hic vero cum nihil de consuetis innovaretur et immutaretur, ratio cibum moderabatur, tantum corpori præbens, non quantum natura vellet, sed quantum temperantiæ lex juberet. Porro sacerdotium præceptoris prophetæ sacerdotii nigmata imitatur, per hoc quod tres personas in ratione fidei tradit, coelestem ignem ad sacrificia eliciens. Ignem autem sancti Spiritus virtutem vocari in multis Scripturæ locis didicimus. Uredinem vero atque siccitatem terræ magister neque sustulit, neque induxit. Illic autem magnus propheta cum imbrium penuriæ flagello ram, imitatio humanæ naturæ impedita est. Silentio prætereatur item cum his et exiguus ille farınæ urceus, et vas, quo oleum continebatur: quorum utrumque tam hoc, quam ille, quod ad suppeditationem attinet alimenti, ad necessitatem sufficiebat, per omne tempus famis beneficium simul prorogans et extendens ad annos tres et menses sex. Nam superæ operationis miracula peculiarem in operibus vim habent. Nec recte quis ejusmodi mirificas operationes assignaverit humanæ naturæ. terram verberasset, ipse quoque medicus vulneris exsistit, cruciatui lagelli par et æquipollens largiens eis curationis levamen atque mitigationem. Quod si etiam adversus hoc nostri Eliæ aliquod miraculum proferre oportet, cum divina voluntate ejusmodi calamitas aliquando coeli ninis significata immineret (quippe totum tempus hibernum per siccitatem præterierat) et nulla spes frugumi appareret, tune magister Deo supplicans ultra minas terrorem progredi passus non est, cum precib::s

divinum numen placasset, et per orationes moro rem, qui propter imbrium penuriam (homines) invaserat, sustulisset. Quinetiam consolationis et levaminis in fame, quod in una vidua magnus præstitit Elias, habet etiam nostra ætas aliquam similitudinem in magistro. Nam cum fames aliquando gravis et sæva tam ipsam urbem, in qua habitabat, quam omnem ubique subditam regionem afligeret, venditis suis praediis et possessionibus, atque pecuniis in alimenta conversis, cum etiam rarum esset, ut illi, qui valde sibi providissent et instructi essent, ea quæ ad mensam et victum pertinent, sibi conficere et suppeditare possent, ille per omne tempus famis, cum eos qui undique confluerent, tum juventutem totius urbanæ plebis alere perseveravit, adeo ut etiam Judæorum liberos hujus benignitatis et liberalitatis ex æquo participes ſaceret. Nihil autem prorsus interest, utrum per vas olearium quis, an per aliquam aliam materiam et occasionem divinum mandatum exsequatur. Consolatio enim indigentium non quærit unde (sumas), sed ad id, quod fit, spectat. Quod si sublimis raptus est Elias, mirabile quidem est etiam hoc et majus miraculum, quam quis vel oratione explicare, vel ratione assequi possit. Verumtamen nec altera (quidem) species ad supera cursus repudianda atque contemnenda est: cum quis per spiritum virtutibus pro curru usus, per sublime vitæ institutum e terra (sursum) in cœlum migrat. Quod utique magistrum assecutum esse, quicunque rerum ab eo gestarum æquus fuerit æstimator, non negabit. An etiam adversus Samuelem oratione audendum est? Sane in aliis omnibus primas prophetæ partes concedentes, cum duobus quibusdam, quæ de illo dicuntur, etiam ea quæ circa magistrum nostrum crant, convenire ostendemus. Divinitus data atque concessa utriusque nalivitas erat. Ut enim illum mater, ita etiam hunc pater a Deo petitum procreavit. Cumque letali morbo quondam correptus esset etiam nune in ætate juvenili, per visionem in somnis pater vidit Dominum, qui in Evangelio regulo illi filium donavit, sibi apparere, et illa dicere ad se, quæ ad illum Dominus dixerat, nempe, Vade, filius tuus vivit 11.19. Cujus fidem et ipse imitatus, eumdem quem ille fidei fructum percepit, benignitate Domini salute filii recepta. Atque hoc quidem unum cum miraculis Samuelis comparamus. Alterum vero, quod forma sacrificii eadem ab ambobus instituta atque peracta est. Pacificas enim uterque Deo hostias obtulerunt, ut hostes profligarentur, et interirent sacrificantes, hic quidem pro eversione hæreseon, ille vero adversus alienigenas id agens. Porro magnus ille Moyses commune omnibus, qui ad virtutem spectant, propositum est exemplum. Nec deliquerit si quis virtutem legislatoris tanquam scopum sibi proponat, ad quem vitæ suæ dirigat actiones. Proinde nemo prorsus invidebit, si ostendatur, quod magister noster, in quibus posset, legislatorem in vila imitaretur. In quibus igitur (rebus) imitatio consistebat? Mulier quædam Ægyptios regens, 11.13 Joan. iv, 50.

dum curat, a maternis uberibus, quandiu primam ætatem ejusmodi alimento nutriri conveniebat, non recedentem. Hoc item magistro veritas testatur. Cum educaretur enim ab externa sapientia, semper uberibus Ecclesiæ adhærebat, illius doctrinis animo crescens atque grandescens. Abnegavit atque repudiavit postea Moyses falso dictæ matris Gclam et commentitiam cognationem. Ne hic quidem diu permansit in eo statu, ut ejus studii nomine celebraretur atque clareret, cujus eum pudebat. Cum enim omnem ex litteris et disciplinis externis partam gloriam repudiasset, quemadmodum ille regnum, ad humile vitæ se transtulit institutum: quemadmodum etiam Moyses Ægyptiis thesauris prætulit Hebræos. Porro cum natura in unoquoque suum officium faciat (uniuscujusque enim caro concupiscit adversus spiritum '') ne hic quidem expers prolii erat, que ratio pura ab Ægyptia ratione petebatur, sed opem ferens meliori, mortuam faciebat eam, quæ adver sus Hebræam haud recte insurgebat. Hebræa autem ratio, expurgata est et incontaminata. Nam qui per mortificationem membrorum terrenorum animæ auxilium fert, excellentem fortitudinem atque virtutem Moysis quam adversus Ægyptium præstitit, imitatur. Præterire autem magnam partem historiæ convenit, ne si quis omnia plene atque exacte velit exponere, quæ et de Moyse Scriptura continet ", et in quibus magistri fuit cum Moyse similitudo, magnam auditoribus afferat molestiam. Reliquit Ægyptum Moyses post necem Egyptii, multoque interjecto tempore seorsum per se privatus degebat. Reliquit etiam hic urbanos tumultus, et materiales hos strepitus undique circumsonantes, et erat in solitudine divinæ philosophia addictus 1. Lumen illi per rubum alluxit. Habemus aliquid huic visioni cognatum etiam in hoc, quod dicamus. Nam cum nox esset, accidit ei illustratio atque affulgentia luminis domi oranti: expers autem materiæ quoddam lumen erat illud, divina virtute domicilium populum Moyses a tyranno liberatum. Paria de sacerdotium duxit ad Dei promissionem. Moysen adoptatum domestica disciplina instituenσασθαι. illuminans, a nulla re materiali accensum. Servat nostro legislatore testatur hic populus, quen per Et quid opus est omnia singulatim exponere, quam multos etiam hic per aquam traduxerit, quam multis per serinonem columnam ignis prætulerit? quam multos nube spiritus conservaverit, quam multos cœlesti cibo aluerit? quomodo imitaretur petram, in qua quondam ligno aquæ os et vena aperta est, hoc est, cujus quondam os crucis figura tetigit? quemadmodum sitientes aqua illa potaret, magnitudine abundantiæ imitans abyssos, quale tabernaculum testimonii, et quidem corporaliter in suburbio fabricatus sit, pauperes corpore, pauperes spiritu ut essent, per bonam doctrinam efficiens, adeo ut eorum egestas ob beatitudinem memorabilis exsisteret, utpote veri regni donum gratiamque concilians! Tabernaculum autem verum, in quo 13 Galat. v, 17. " Εxod.1, 1 sqq. 15 Exod. 111, 1 sqq. PATROL. GR. XLVI.

Deus inhabitaret, uniuscujusque animam sermone efficiebat, etiam columnas quasdam exstruens in en cogitationes et rationes dico columnas, quæ laboribus oppressam virtutem suffulciant atque sustentent, atque etiam pelves (conficiens) ad eluendum animae pollutiones et inquinamenta, quibus aqua ex oculis emanante lituræ et maculæ absterαὐτῇ fecit: qui vero sermoni non obedientes, sed asiinefficax ad malitiam os habebant, magistri precibus gerentur. Quam nulta candelabra in uniuscujusque anima imponebat, sermone illuminans occulta! Quales orationum acerras et thuribula efficiebat! quales exstruebat ex puro auro, et in quo fraus adbibita non esset, hoc est, ex vera et pura affectione, ubi grave vanæ gloriæ plumbum nequaquam eo rum, qua fierent, splendorem obscuraret! Quid opus est commemorare mysticain arcam, qualem unicuique fabricatus sit, tabulas testamenti divino digito inscriptas animæ imponens? Hæc autem dico illo respiciens, quod uniuscujusque cor arcam efficiebat, quæ spiritualia mysteria comprehendere posset, continens legem scriptam, qua Spiritus operatione per opera describeretur: id enim per digitum Dei significatur: in qua arca etiam sacerdotii virga suo semper fructu efflorescebat per participationem sanctificationum germinans et repullulans, et urna a manna nunquam vacua fiebat. Tunc enim animæ vas a cœlesti cibo vacuum sit, cum peccatum se insinuans influentiam mannæ prohibuerit. Manna autem panis coelestis est. Quidl opus est commemorare quo pacto sacerdotali stola cum ipse exquisite et caute se circumdaret, tum cæteros suo exemplo exornaret, semper ferens in pectore illum ornatum, cui nomen est et oraculum, ct decretum, et veritas, quæ omnia relinquo diligentioribus et magis industriis, ut ea per tropicam et allegoricam significationem præceptori accommodent: per quæ cum ipse talis erat, tum cum aliis ornatum cum communicabat. Sæpenumero animadvertimus eum etiam intra caliginem versari, ubi Deus erat. Nam quod alii cernere atque contemplari non poterant, id illi doctrina spiritus qua in sacris institutus erat, comprehensibile efficiebat adeo ut intra amplexum caliginis esse videretur, in qua sermo de Dco occultatur. Sæpenumero se opposuit Amalecitis pro scuto usus oratione. Quo manus tollente verus Jesus hostes devincebat. Multorum præstigiatorum et incantatorum Balaam illius similium imposturas discussit atque irritas ninæ dæmonum doctrinæ obtemperantes erant, maledictionem convertentibus in benedictionem. Cæterum hæc a nobis per transcursum et compendium dicuntur: quæ singulatim quicunque vitam Sancti non ignorat, accommodabit ad rerum gestarum veritatem, quam multi qui veneficiis et incantationibus adversus quosdam insiḍias instruxissent, inefficacem improbitatem habuerunt, cum non liceret eis per fidem preceptoris nalum producere ad effectum. Sed relictis omnibus, quæ medio tempore acta sunt, de fine utriusque commemorabo. Reliquit quidem uterque sæculum, y

monumentum vero sui circa carnem habitus Deut. ter eorum sæculo reliquit. Neque enim Moysis sepulcrum exstat, neque hic copia quadam materiali humatus est; sed simul et vitam transiit, et omnia, quibus hominum vita conservatur, una dilapsa sunt adeo ut nullum exstet materiale viri monumentum ex copia relictarum facultatum exstructum, quo existimatio ejus ad speciem augustiorem obruta teneatur: quemadmodum historia de Moyse hoc dicit, quod non inventum sit ejus sepulcrum usque in hodiernum diem ". Si igitur talis oratione a nobis demonstratus est esse Basilius Magnus, qui, si cum unoquoque magnatium inter viros sanctos vita ejus comparetur, non procul ab illis abfuturus sit, recte a nobis feriarum vicissitudine propter hunc praesens nunc agitur conventus. Proinde conveniens et commodum fuerit memoriam viri per res illi gratas concelebrare. Itaque dispiciendum et considerandum est, qua ratione festum hunc diem constituentes ita conventum agamus, ut sancto cordi est. An aliquis demonstrativum in eo dicendi genus atque inflatum laudationum morem requiret? Quæ patria fuerit, quo genere ortus, quo modo a parentibus educatus, quæ singulatim vitæ studia fuerint, quibuscum simul et creverit et viguerit, et inter viros clarus, spectabilis et illustris evaserit? At magnitudo bonorum quæ circa eum spectantur, omne hoc inflatum et sublime genus dicendi repudiat et aversatur, quia negotium in contrárium redigitur, eo quod non sit ejusmodi vis in verbis, quæ miraculorum magnitudinem pro dignitate assequatur. Ne igitur una cum orationis exilitate miraculum deprimatur et extenuetur, ejusque quam nunc unusquisque de eo conceptam habet opinionem, per eos qui laudare conati fuerint, aliqua diminutio fiat: commodius fuerit silentio potius in nobis augere miraculum, quam oratione laudem imminuere atque extenuare. Quali eniun oratione quis eum augustiorem effecerit? An ille eam, quæ per carnem et sanguinem (contingere) dicitur nobilitatem ac generis claritudinem approbaverit? Et quis ignorat magni illius erga carnem affectionem, quam ei adversarius esset, tanquam mancipio cuidam fugitivo semper vincula rationumn injiciens, ac per summam aflictionem atque conti nentiam flagellans et torquens verberonem illum servum corpus, quasi quidam inexorabilis dominus nullam vincto relaxationem indulgens? Eum igitur, qui ita affectus esset erga carnem, propter corporale beneficium celebrare et verbis extollere, res absurdissima fuerit. Nam qui nunc ab ea re honorabitur, cujus eum in vita pudebat? Atque similiter una cum quæstione generis, patriæ quoque mentio ejicitur et repudiatur. Qui enim se supra omnem mundum posuerat, et quasi coarctabatur in omni sensibili elementorum natura, adeo ut ne roœlum quidem supra se positum ferret, sed ad ulteriora

anima contenderet, et sensibilem mundi superans amplexum, semper in iis quæ cogitatione ac mente comprehenduntur, inambularet, et occupatus esset, atque una cum divinis virtutibus in sublimi versa retur, et nihil impedimenti corporalis onere ad mentis iter impediretur: quando sustineat se a parte aliqua terrae cognominare, et per loci felicitatem atque commoditàtem sibi laudes corrogare? Contumelia enim fuerit et verarum laudum imminutio, si virtute ad considerandum proposita, aqua, frondes, et flores, et glebæ atque hujusmodi res admirationi sint, cum alioqui quidquid liberæ voluntatis bonum non est, etiamsi quam maxime pulchrum, commodum et egregium sit, nullam famæ et nominis commendationem afferat illi, cui simul contigerit. Proinde silentio prætereatur patria:c genus, et quidquid ejusmodi est, ut fortuita concursione et casu quibusvis contingat. Illius autem inerito quis in eo patriæ atque nobilitatis mentionem fecerit, quæ liberæ voluntatis arbitrio iis, qui cam expetiverint, contingit. Quæ est igitur Basilii nobilitas et claritudo generis? quæ patria? Ac genus quidem illi familiaritas et necessitudo cum Deo: patria vero, virtus. Qui enim Deum recepit, ut inquit Evangelium 17, potestatem habet, ut filius Dei fiat. Quid vero nobilius et generosius cognatione cum Deo quis requirat? Qui autem virtute præditus est, et hanc colit, et ex hac sibi reditus conficit, et quæstum facit, patriam suam prorsus efficit id in quo vivit. Sobrietas illi pro domicilio erat, sapientia loco prodii, justitia autem et veritas et puritas, pro splendidis, magnificis atque visendis et conspicuis ædificiorum ornamentis: in quibus habitans magis his delectabatur ac sibi placebat, quam qui marmoreis et auratis ædibus gloriantur. Si quis eum ob talem patriam laudet, et ob ejusmodi genus oratione celebret atque honestet, cum vera dicet; tum ad res ei gratas, laudes accommodabit: terram autem, et sanguinem, et carnem, et divitias, et principatus, et his rebus conjunctum splendoremet gloriam, mundi amicis, qui volent, adesse prædicent atque testentur. Si igitur convenientes illi laudum celebrationes oratio nostra capere non potest: ejusmodi studia recusanda fuerint, et laudationum artes rejiciendæ. Quomodo igitur memọriam ejus agemus, aliquis fortasse dicet, si cum landum celebrationibus id non fiet? qua ratione lex Scripturae implebitur, quæ dicit 18 memoriam justorum cum laudum celebrationibus agi oportere, si per veras quidem laudes sermo accommo. dari non potest, communes autem sine contumelia commemorari laudes non possunt? Sed fortasse ratio aliqua non deerit, qua ille nostrarum laudum honoris et præmii non penitus expers relinquatur. Quæ igitur est ratio? Quis ignorat, quod omnis oratio ab operibus disjuncta vana per se. sit, et non subsistat? At natura operum in substantia atque veritate id quod dicitur, ostendit et reprasentat. Igitur oratione potior fuerit ea laus, quæ per opera prastetur et representetur. Hoc vero quid est? Ut per memoriam illius vita nostra melior 17 Juan. 1, 12. 19 Eccl.

quam esse solet, efficiatur. Quemadmodum enim nat atque honestat. Ita etiam nos, qui Basilio cum in pala annuli optima quædam insculpta forma apparet, sigillo impressa cera insitum sculpturæ decorem in sese transfert, totam signaculi effigiem suis expressain referens figuris; ac ne o bene dispositum. et artificiosum sculpturæ decorem oratione ita descriptum exhibere possit, ut is qui in cera effictam atque efformatam pulchritudinem ostendit: eodem modo si alius quidem nuda oratione celebret virtutem magistri, alius vero suam ipsius vitam illius imitatione exornet, efficacior, φuam oratio sublimis, fuerit ea laus, quæ per vitam representetur. Sic igitur, fratres, etiam uos sobrietate sobrium imitantes factis nostris, virtutem pro dignitate laudemus, et itidem in cæteris omnibus miraculum sapientis participatione sapientiæ repræsentetur: laus paupertatis, per hoc, ut etiam nos superfluarum facultatum materialium expertes sinus; contemptus mundi hujus non modo dicatur quod sit laudabilis atque gloriosa quædam res sed earum rerum, quæ per mundum probantur et expctuntur, contemptionis ac despicientiæ testis sit vita. Ne dicas solum, quod ille Deo dedicatus, et addictus esset, sed, tu quoque, te ipsum Deo dedica atque addic, nec quod solum ei bonum atque possessio e selt, ea, quæ speratur, requies: sed etiam ipse congrega tibi las divitias, quemadmodum ille. Licet enim transtulit ille de terra vitæ institutum in cœlum, transfer item tu. In sacrosanctis et a furum injuria tutis cœli ærariis suas divitias deposuit imitare per hæc etiam tu magistrum. Perfectus enim erit discipulus, si sit sicut magister ejus. Etenim in reliquis quoque vitæ studiis atque exorcitiis qui medici discipulus fuit, aut geometræ, aut rhetoris, indignus cui fides habeatur magistri artis laudator erit, si oratione quidem scientiam præceptoris admiretur; in seipso vero nihil admira. tione dignum ostendat. Dicet enim aliquis ad eum Qui dicis medicum tuum fuisse magistrum, cum ipse medicinæ ignarus sis? Aut quomodo te discipulum geometræ dicis, cum geometriæ imperitus sis? Verum si quis in seipso specimen artis, quam didicerit, cdat, sua scientia artis præceptorem ormagistro nos jactamus et gloriamur, vita disciplinam ostendamus: ad illud enitentes et evadentes, quod ipsum clarum et magnum Deo atque hominibus fecit, per Christum Jesum Dominum strum, cui gloria et imperium in sæcula sæculorum. Amen.

EJUSDEM VITA ATQUE ENCOMIUM SANCTI PATRIS NOSTRI EPHRÆM SYRI (a). Gerardo Vossio interprete. Recondita in divinis Evangeliis similitudo, me ad propositum dicendi argumentum serio cohortatur, Jinguamque silentii freno constrictam solvit, ac cogitationum semitas velut spatiosos quosdam campos exæquat atque adornat, currumque orationis ad iter aggrediendum promptum reddit et expeditum, dum clara voce hisce quodammodo exclamat verbis: Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt. Quid vero ex iis intelligen. dum sit, subjungit dicens: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona. Nunquid igitur reprehendendi merito erimus, si negligentes atque ignavi silentio involverimus illud, in quo celebrando magnos sumere animos ipse mandavit Dominus? Cum enim sancti hujus Patris vi. tam tanquam illustrem ac sole splendidiorem facem orbi accenderit, exponendanique nobis proposuerit, non fert, ut illam silentio prætereuntes, sub modio occultemus: verum in sublimi potius Ecclesiæ vertice reponamus, ut cunctis eluceat qui in hac totius orbis terrarum versantur domo: et qui ex illa lumen acceperint, cœlestem Patrem glorificent, atque collaudent. Quamobrem non sic paternum illius metuendum est vinculum, ut ipsius Domini mandatum spernatur: quin etiam ipsius laudationis initium inde capiendum fuit, tametsi in extremam orationis partem nos istud rejecerimus. Rem enim ipsam recte iuspicienti, illud haud prorsus videatur vinculum, quod humanam gloriam aversantem vetet exornare laudibus: aut sane vinculum ad solvendum facile, obligatioque ejusmodi, quæ ad hoc ipsum potius præstandum impellat amantes. Nam ex quibus ille laudes se evitaturum arbitratus est, interdicti vin * Matth. 15, 16; Luc. vult, 16. Hanc orationem frustra aliqui ut dubiam habuerunt; cf. Asseman! Proleg. in tom. 1, opp. Græé. S. Ephræm.

DE VITA S. PATRIS EPHREM SYRI. culo nostros conatus sulvertens atque impediens, ea nobis ipsa laudandi occasionem suppeditant. Cum enim singulæ præclaræ animi ipsius dotes uberem ad laudandum materiam exhibeant, tum illud cum primis, quod laudibus non afficiatur. Optabat quippe non videri, sed bonus potius esse. Ex quo quidem vel solo, licet aliud nihil laude dignum præstitisset, collaudari profecto mereretur: adeo enim laudibus se delectari aiebat, ut eo vinculo vituperationem ex illis manantem obsignare maluerit atque evitare. Istud vero primumn nostræ orationi stadium aperit, et clare metam ostendit, ad quam dirigere cursum oporteat: ne temere progredientes feramur præcipites, sed per riam incedentes regiam, consideremus admirandum illum Dei virum prohibiturum non fuisse ne laularetur, nisi laudibus se dignum cognovisset. Nam nullus, nisi valde insignis atque suspiciendus, cum adhuc in vita maximis virtutibus præcellat, memoriam sui oblivione apud posteros deleri jubeat. Et quemadmodum Paulus, prædicator gratiæ, auspex Ecclesiæ, os Christi, licet de se ipse dixerit Non sum dignus vocari apostobus '; non tamen ideo effecit, cur minus apostolus vocaretur: imo quanto ipse submissius de se sensit, tanto majorem consecutus est gloriam. Sicque magnus noster hic Pater, quoniam prudenter ac cante seipsum laudibus indignum censuit, ideo deinceps laudibus celebrari promeretur. Cor. xv, Cum ergo ea Ecclesiæ nostræ consuetudo sit atque institutum, ut virtutis cultores, propterea quod ejus partes amplexi sint, coronentur; atque illi potissimum, qui ob humilem de seipsis existimationem spiritu sublimes evaserint; cum ipsum dicat Evangelium: Qui se humiliat, exaltabitur haud quaquam sane vituperandi, vel irridendi, aut reprehendendi sunt, qui sancti bujus Patris virtutes atque encomia describentes, ipsius nobis vitam tanquam spirantem, et animatam aliquam columnam erigunt. Quæ vero commemoravimus, nequaquam falsa esse prudens auditor cognoscet, si ubi peroratum fuerit, varia ipsius virtutum genera collegerit, ex quibus nos velut pretiosis ac diversis lapillis, auroque distinctam contexentes coronam, gratum atque optatum Christi Ecclesiæ donum offeremus. Gestit quippe illa ac gaudet ejusmodi se muneribus decorari, quandocunque solemnis memoria justi celebranda occurrit. Quapropter cum ita circulus ferat anni, ut hodie collaudandus ac celebrandus sit nobis sanctus Ephræm, fieri nequit, quin ingenti cum gaudio monumentum istud, pignusque amoris suscipiat, et amplectatur. Ephræm igitur ille mihi celebrandus est, qui cunclis Christianis versatur in ore. Ephrem, inquam, Syrus: neque enim illius nos pudet generis, cujus illustramur moribus. Ephræm, cujus vitæ atque doctrinæ splendor universo terrarum illuxit orbi nam in omni fere loco, qui illustratur a sole, cognoscitur; illisque tantummodo incognitus remanet,

qui magnum Ecclesiæ lumen S. Basilium ignorant; Ephræm, notus ille revera Ecclesiæ Euphrates, cujus aquis irrigata Christianorum multitudo, centuplum fidei fructum producit. Ephræm, fertilis illa Dei vitis, quæ dulcium instar racemorum, doctrinæ fructus afferens, Eeclesiæ filios divina charitate nutriens explensque, refcit atque oblectat. Ephram, bonus et fidelis Ecclesiæ dispensator, qui virtutum rationes æqualiter conservis distribuens, Dei familiam prudentissime administrat. Cujus quidem genus atque nobilitatem tum ab ipso partam, tum a majoribus susceptam, parentumque gloriam, ac ortum, et educationem, et aetatis incrementum, et corporis formam, et conditionem, et artes, et reliqua quæ ab externis scriptoribus tanquam maximi momenti in laudibus recenseri solent, nos hic in medium proferre supervacaneum arbitramur: cum neque sanctos homines ab ejusmodi laudare rebus statutum sit. Et quanquam ad hunc collaudandum, inde etiam abunde nobis argumenta suppetant, non aliis tamen viis ac rationibus, quam quibus ipse vita et doctrina illustrem se reddidit, coronam orationis contexamus. Veræ quippe laudes in iis consistunt, quæ in nobis ipsis sunt posita; atque illis debentur præmia, quæ ex nostra proficiscuntur voluntate. et vituperationes sunt falsæ, et laudes ineptæ. Earum autem rerum, quas commemoravimus Quo enim pacto ex genere laudari volet, qui omnem mundi nobilitatem ac pompam despexit, et per optima opera, Dei filius fieri concupivit? Quomodo ob patriam se patiatur celebrari, qui totum mundum ad se pertinere non censuit, quique materialem creaturam tanquam inimicam aversatus est, propter immortalem quæ in cœlis reposita est, beatitudinem? Aut quomodo majorum parentumve celebritate delectetur, qui corporis affectionem, ipsamque animalem carnis tuniculam, tanquam celerrimos ad virtutem cursus impedientem, prorsus pessumdedit? quo denique pacto, aut ex corporis incremento, aut educatione, aut ex artibus, aliisve ejus generis vitæ studiis abjectis, se exornari sinat; qui jam inde a pueritia in sacrarum Scripturarum meditatione educatus, et excrescens, atque ex perennibus gratiæ fontibus bibens, ad mensuram ætatis Christi, ut cum Apostolo loquar, pervenire studuit? Cum ergo noverimus magnum hunc nostrum Patrem ridiculis iis laudibus, quibus honi ues sensui ac corpori dediti capiuntur, cumulari nolle; ex propriis eum laboribus saltem mediocriter celebrare conabimur: neque enim oratio eam habet naturam, ut supra vires intendatur. Quamobrem adnitemur, ut neque infantia præpediti, quæ de eo dicenda sunt, silentio involvamus; neque per semitam aliquam a Patrum institutis alienam incedentes, a via deflectamus regia: verum inter utramque transcurrentes, conveniens orationi nostræ temperamentum adhibeamus. Cujusmodi autem sunt illa, quæ ad contexendam ejus laudationem nobis proposuimus atque subjecimus? Actio nempe et contemplatio, quas

DE VITA S. PATRIS EPIRÆM SYRI. virtutum examen consequitur, fides, spes, charitas, pietas erga Deum, sacrarum Scripturarum meditatio, animi et corporis puritas, lacrymarum assiduitas, vitæ solitudo, e loco in locum secessio, malorum fuga, doctrina perpetua, precatio continua, jejunium et vigiliæ immoderatæ, humi cubatio, et vitæ austeritas pene incredibilis, voluntaria paupertas cum humilitate singulari, misericordia humanam conditionem superans, zelus divinus in eos qui rabie adversus pietatem atque religionem inveherentur; cuncta denique, quibus ad Dei imaginem homo insignitur. Istis noster hic. Pater decoratur laudibus; quæ commemoramas agnoscit, prærogativas has esse proprias, eum non latet; ac sermones hosce, ut nobis, non sibi utiles, non contemnit. Nam vel exigua de ipso enarratio, studiosis causa complectendæ exsistit virtutis. Atque ista non aliunde, sed ex iis, quæ in variis ipse suis disseminavit scriptis, didicimus. Ex quibus, inquam, sedulæ instar apis, ex plurimis floribus utilia colligentes, favum lune spiritualemn confecimus. Nobis ‘vero hæc ipse conantibus nequaquam subirascetur, quando scelestum demonem, qui multos vel in extremo agone supplantare solet, non pertimescit amplius; jam enim ad tranquillum pervenit incorporeorum portum, ubi nullas omnino procellas reformidat atque tempestates. Age igitur, singulis eorum, quæ enumerata sunt, paululum immorantes, qualis eximius iste vir evaserit, et in quem gradum spiritualis sanctimoniæ seipsum provexerit his qui convenerunt ostendamus. Absurdissimam porro Apollinarii opinionem sic detestabatur, ut omni conatu atque sollicitudine eamdem ex querumvis Christianorum animis evellere studeret. Ad fidem ergo quod attinet, nulla ex parte pro… cul a pietate deflectens, admodum recte sentiebat quod cum ejus ex scriptis, tum ex Ecclesia de ipso existimatione probe cognovimus; nam æque et falsam Sabellii confusionem, et insanam Arii divisionem abominabatur. Constitit autem in fnibus pietatis atque religionis: sic quippe unam, non confusam, sacrosanctamque Trinitatem, et numero personarum dividebat, et unitate substantiæ conjungebat: ut neque divinitatis inopiam Judaice contumelia afficeret, neque deorum multitudine, more gentilium ac paganorum debaccharetur. Quod illis contingere deprehendimus, qui in incomprehensibilem Trinitatem petulanter contumeliosi sunt. Quin et futiles, effrenatasque Anomœorum lin. guas variis argumentis, Scripturæque testimoniis penitus repressit, summeque utilia ac divina nobis adversum eos monumenta reliquit. Si quis vero in S. Ephræm disputationum cum Novalo, confictu, cupiat audacissimi ejus contueri stragem, adversarii casum respiciat oportet. Ibi enim usque adeo superiores in ipso certaminis congressu nostri doctoris vires inveniet, ut hunc pancratiastem atque certatorem invictum, illum autem mollem ac tanquam puerum nondum ætate firmatum dixerit. Neque vero illas duntaxat, quæ vel tunc, vel antea zizaniorum hæreses ex malitiæ semine fuc

S. GREGORIJ NYSSENI rant exorta, Adel rectitudine propulsavit: verum el eas quæ in futurum perniciose pullulare poterant propheticis oculis prævidens præcidit. Quotquot enim ab eo conscripta sunt volumina, demonstrationibus sunt plena. Nunquam ergo veritatis hic filius, ab ipsa deflexerit veritate: spein vero omnem in solo Deo defixam habuit, in quo qui suas spes constituunt, praemia referunt. Quapropter et illud Psalmi in cunctis suis factis dictisque usurparo solebat: In ipso speravit cor meum, et adjutus sum³. Quoniam sperantem in Dominum misericordia circumdabit. Εt fiducia in Dominum, monti Sion stmilem reddit: inque summam beatitudinem eum qui possidet, constituit, sicut ex ipsis addiscere licet prophetis, cum dicat David: Beatus vir, cujus est nomen Domini spes ejus. Jeremias vero: Bene. dictus vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fducia ejus'. erit quasi lignum quod transplanEt tatur super aquas, quod ad humorem mittit radices suas, et non timebit, cum venerit æstus?. Isaias autem: Dominus ret noster, Dominus servator noster: ipse salvabit nos. Ecce Deus Salvator meus, fiducialiter agam, et non timeboº. Quin et Paulus nos admonet, dicens: Teneamus spei nostræ confessionem: fidelis enim est, qui repromisit. Divina igitur hac, et reposita spe enutritus S. Ephræm, humana ac transitoria quæcunque spernens, sempiternam assidue gloriam concupiscebat. Amorem vero in Deum et proximum adeo servavit studiose, ut ex hoc decedens saculo, hæc inter po- c strema referret: par enim est ipsa verba sancti illius Patris, tanquam omni demonstratione poliura in medium producere. Nullo modo in tota mea vita, inquit, adversus Dominum contumeliosus exstiti, nec sermo stultus e labiis meis egressus est. Neminem in omni vita mea maledictis oneravi; nec cum ullo plane Christiano homine contentiosum me praebui. felicem linguam, quæ confidenter ejusmnodi vocem emisit, quæ solis potissimum angelis, propter vitam ab omni materia mutationeque remotam, congruit! At nobis carni servientibus, haud ita convenit, nostræque naturæ vires magis exsuperat, quam ut facile exæquari factis queat. Et ut plurimum labores, vitasque illorum plores, qui virtutibus clari fuerunt; vix tamen ul. lum huic simile puræ sinceræque charitatis indicium reperias. Si enim inter cunctas virtutes maxime præcellit charitas, hanc ita noster hic excoluit Ephræm, ut nullus alius magis ex Patribus. Sed quoniam digna quisque propriis factis accepturus est præmia", ne Patres Patribus videamur conferre, ista aliis consideranda potius relinquemus. Neque etiam hæc ipsa comparationis cau sa a nobis sunt dicta, sed ut populo clare constet, nostrum hunc, aut verius universæ Ecclesiæ doclorem S. Ephrem, ad supremum gradum in spiritali virtutum scala pervenisse. 4 Psal, xxx, 10, s Psal. xxvi. 7. Isa. xi, 2. Pal. CXXIV 10 Hebr. x, 23. Psal. xxXIX, 3. * Jer. xv, 7; Psal. 1, 5. 11 Matth. xvi, 27. Rom. 11, 16.

DE VITA S. PATRIS ss Job x1, 13; XXVIII, 28. 13 11 Cor. sit, 2 541. EPHRÆM SYRI. Pietatem vero atque religionem în vera sapienthe possessione comparavit, secundum illud Job Ecce cultus Dei est sapientia". Per illam, ut paulo ante, illius puritatem fidei describentes, ostendibus, quomodo S. Paulus in tertium ascendit colum ', æternamque sibi nominis gloriam in Ecclesiam paravit. Sacrarum quoque Scripturarum huic ex Davidica lucerna accensa est meditatio, secundum istud: In meditatione mea exardescet ignis ¹³, Siquidem amor, coelestis contemplationis igne ipsum accendens, sublimium rerum ardorem excitabal Nam omnem et Antiquam et Novam Scripturam as siduo studio, ut quivis alius, studiose versavit, accurateque ad verbum est interpretatus, et ab ipsa procreatione mundi, usque ad postremum gratia librum, quæ abdita, quæque arcana ac recondita erant, spiritus adjutus lumine, commentariis illustravit. Neque vero duntaxat hujus nostræ divinitus concessa sapientiæ latices hausit, aliisque impertitus est, sed etiam cas, quæ ad recte ornateque dicendi rationem, ac ad doctrina subtilitatem pertinent, artes atque disciplinas quatenus ducebat utiles, rejectis vanis stultisque rebus, æquitatis lance actionem contemplationenique ponderans, exercuit. Animi porro corporisque munditia, pro hominis natura, imo et supra conditionem quasi humanam (cum sit gratiæ donum) excelluit. Revera enim animo quidem imperabat, corpore autem resplendebat, perturbationemque dominam circumferebat. Quod ex insidiis, quæ ci, sicut memorie est proditum, ab impudica structæ sunt muliere, salis confirmatur. Nam cum ca tanquam esca quadam malitia, ad fallendum insignem ac rarum hunc virum homicida Belial usus esset: tantum abfuit, ut quod sperarat, consequeretur, ut etiam adversus ipsum insidiatorem, cam ipse decertanten in conflictu constituerit: siquidem cohortationibus, atque admonitionibus, divinarumque rationum quasi incantationibus, ipsam conversam ad meliorem frugem perduxit: et ex impudica pudicam, ex lasciva gravem, ex inquinata puram castamque reddidit. Jam vero diffluentes ac perpetuas ipsius lacrymas referre volenti, vere oboriuntur lacrymæ, cum vix absque lacrymis ejus lacrymarum pelagus liceat transfretare: nam sicut cunctis hominibus citra intermissionem spiritum ducere est proprium ita beato Ephræm assidue lacrymas profundere, natura quodammodo videbatur insitum. Nulla quippe dies, nulla nox, nulla dici noctisque pars, nullumque brevissimi temporis monumentum fuit, in quo non vigiles ipsius oculi lacrymis conspicerentur profusi: nunc enim communes, nunc privalas, ut aiebat, calamitates absurditatesque deplorabat suspiriis porro oculorum flumina prudenter inhibebat, aut potius oculorum fluminibus suspiria Psal. xxxvi, 4.

excitabat Eratque rei utriusque progressus admi rabilis, licet alioquin utrumque alterius videretur causa. Proluebant quippe ipsi lacryma, multisque incognita erat causa. Cum enin tempus illas non auferret, sed mutua quadam vicissitudine, et Jacrymæ suspiria, et suspiria lacrymas exciperent, alterutrius causa lalebat. Illud vero cognoscet, quisquis ipsius scripta evolverit. Neque enim lantummodo, ubi de poenitentia, de moribus, de rectis vitæ institutis agit, ipsum plangentem ac suspirantem inveniet; verum et in ipsis laudationibus, quas plerumque omnes multa aspergere solent bilaritate. Hic vero eumdem se ubique præbuit, assidueque lugendi munus, ut divitias expetivit. Unde et nunc fere cunctos ipsius sermonum auditores ad veram amplectendam vitam revocat: tantam ipsius " mista lacrymis vim continet oratio. Quis enim ita duro et adamantino est corde, qui ejus verba audiens, non mansuefiat, morumque asperitate abje cta, suis ipsius peccatis ex animo non doleat? Quis adeo ferus est et immitis, qui salutarem ejus doctrinam auribus percipiens tempus non deploret quod perperam transegit? Quis adeo immanis atque crudelis: qui simul ac verba ejus quovis melle dulciora gustaverit), non se mox mitem amabilemque omnino exhibeat? Quis abhorrens a lacrymis, ita se tradidit voluptatibus, quin vel modicis illius verbis auditis, retributionem illam, quam pro vita non lamentetur ac lugeat? anteacta accepturi sumus, in memoriam reducens, In rebus fieri nequeuntibus, illud passim usurpant proverbii: Lapidem coquere niteris. At istud fieri posse nos experimento edocti didicimus. Sanctus quippe hic senex, animos quos ob malam obstinatamque duritiem lapides dixeris, plane emollivit ac fregit, fexitque ut voluit. Quis enim ejus de humilitate orationem legens, non omnem mox de se existimationem, et stultam arrogantiam deponat, ac se omnium abjectissimum confiteatur? Quis ea, quæ de charitate conscripsit, lectitans, non sic accendatur, ut ad quodvis etiam subeundum periculum paratus sit? Quis illa evolvens, quibus virginitatem laudat, non se Deo castam corpore animoque offerre contendat? Quis audiens vel legens ejus sermones, quibus judicium extremum, sive secundum illum Christi adventum de scribit, non ita corde et animo afliciatur, quasi ad illud judicium jamjam sistendus esset? metuque repente sic exhorrescat, ac si adversus ipsum sententia judicis ſeratur? Nam ita futurum istud Dei omnium statuit præclarus ac sanctus bie vir, ut ad ejus cognitionem aliud nihil videatur deesse, ni. ut res ipsa agatur ac coram fiat. Cum ergo in talibus de judicio cogitationibus beatus ipse semper occuparetur, mundum et quæcunque in eo sunt, effugit. Procul vero recessit ſugiens, sicut scriptum reperitur, et mansit in solitudine, Deo et sibi ipsi vacans, indeque virtutum præmia referens. Recte enim jam noverat, eos qui solitariam amplectuntur vitam, ex turbulentis sæculi hujus perturbationibus atque procellis liberari, judicium accurate ac plene expressit, et ob ocule

DE VITA S. PATRIS EPIRÆM SYRI. et ad quietis tranquillitatisque portum feliciter pervenire, ubi consuetudine perfruantur angelorum; mentibusque sublimnes, quantum licet, rapi ad contemplationem Dei. Quando porro Spiritus illum commonefaciens, ad multorum ædificationem sic disponebat, ut loca mutaret, non resistebat, sed humiliter obsequebatur: erat enim jussis mandatisque Dei, si quis alius, obtemperans. Unde patriam, sicut magnus ille Abraham, relinquere jussus ", Edessenorum urbem petiit: neque enim conveniebat, ut sub terra diutius sol occultaretur. inviseret, tum ut sapientem aliquem conveniret Hisce vero de causis eo concessit, ut loca ibi sancta virum, ac cognitionis ipse fructum vel caperet, vel aliis præberet. Ad eam igitur dum appulisset civitatem, et jam portam introiret, loco sapientis viri, quem optarat, scortum sibi obvium habuit: in quod spectaculum permolestum cum præter exspectationem incidisset, tanquam spe sua dejectus, oculos avertebat. At contra, improba femina defixis in eum oculis inspiciebat. Cui Ephræm: O mulier, inquit, dic mihi, cur me usqueadeo intueris? At illa prompte: Quoniam, inquit, ex te viro ego sum: tu autem me ne respicis quidem, sed in terram ex qua sumptus es, oculos tuos retorques. Quam quidem inexspectatam responsionem vehementer sibi profuisse, vir sanctus ac prudens confitebatur: quapropter infinitam Dei potentiam laudavit, qui interdum ea, quæ speramus, præter spem nobis elargitur. Inde Cæsaream Cappadociæ divino ductus ritu cum petivisset, ipsum ibi os Ecclesiae, auream scilicet illam doctrina. lusciniam, Basilium vidit alque cognovit: quem senex intuitus, multis faustis cœpit venerari vocibus. Siquidem perspicaci mentis oculo, conspexit refulgentem columbam humero ipsius insidentem dextero, verbaque sapientiæ subministrantem, atque ipsum ea populo depromentem. Ex ea quidem ardua ac veneranda columba instructus ille, sancti hujus Patris coguoverat peregrinationem, cumque esse Ephræm illum Syrum. Peropportune igitur.ambo. mutua inter se fruebantur consuetudine; ita ut laboriosa illa peregrinatio ipsi Ephræm inutilis non exstiterit. Naturalis porro vitæ innocentia, malorum ipsi ostendebat fugam: nam ex ea discebat et meliora prospicere et deteriora evitare, atque illas sentenσκουσα, Gen. xii, sqq. tias ac rationes eligere, quæ puræ essent, quæque ad excolendam honestatem conferrent, et docendi usum nequaquam impedirent. Abundanter quippe sancto seni consessum a Christo erat sermonis talentum, quod cum ad mensas cordium plurimis impertiretur, ei tamen cum primnis profuit. Fertur autem hæc ipse de se dixisse: Sibi, cum primum e tenera illa excederet ætate pueritiæ, arcana ejusmodi contigisse visa. Ipsi etenim juxta linguam, admodum fructifera enasci videbatur vitis; quæ quidem ita excrescebat, ut universum terrarum

S. GREGORI NYSSENI repleret orbem. Cuncta autem coeli volatilia ad ventabant, et de fructu ejus comedebant: ipsa autem vitis, quanto plures volucres decerpentes fruetus excipiebat, tanto amplius racemis abundabat. Illud praeterea quod ad ipsum pertineret, alius quidam, homo perspicax, se conspexisse testatus est angelorum scilicet copiam descendentem e cœlo, volumen intus ac foris conscriptum detinere manibus. Sic vero sanctam illam colloqui visam esse aciem. Quis, putas, volumen istud in manus accipiet? Et hos quidem hunc, alios illum, alios vero alium ex præstantioribus eo tempore hominibus respondisse. Deinde autem post omnium subjecisse probationem: Isti quidem sancti, ac ministri Dei sunt: sed hoc volumen in manus accipere nequeunt.» Cumque jam varios ex tunc viventibus nominassent, neque quisquam ex iis placuisset, demum communi omnium consensu in eam pariter convenerunt sententiam, ut dicerent, a nullo alio istud volumen in manus posse sumi, præterquam ab Ephræm Syro. Tuncque cœlestes angelos idem conspexisse fertur, Ephræm volumen tradere, noctuque surgens ad ecclesiam, visum illud conspiciens, perrexisse, auditoque ipso Ephrem, qui tune insignem gratiaque plenam habebat orationem, quid visum illud designaret, cognovisse, Deumque collaudasse, et tam præclarum dicendi donum viro sancto datum admiratum fuisse. Tantam enim sapientiæ abundantiam largitus illi Deus fuerat, ut quantumvis ei perpetui quasi verborun fontes suppeterent, rebus tamen explicandis pares nequaquam essent. Illudque non tam linguæ tarditate, quam cogitationis celeritate accidebat: lingua cnim cogitandi aliorum vim exæquabat, attamen tardior erat quam ut ipsius sententias assequi posset. Unde magnus senex, singulare quoddam a Deo eloquendi donum efflagitabat, hisce verbis: Largire, Domine, flumina gratiæ tuæ. Siquidem doctrinae profunditas, linguam ipsius absorbebat, ut sensa animi efferre nequiret, cum muneri concionandi instrumenta ad diserte dicendum opportuna deficerent. Conciones porro ipsius, aliud nihil nisi precatio interpellabat precationemque iterum conciones, has lacryma, lacrymas rursum preces excipiebant; eratque sermo sermonis; aut, ut magis proprie dicam, in sermone, assidue in divinarum rerum contemplatione occupatus. Nam ipsum quidem corpus ita confecerat, ut rationi quasi dominæ obtemperans, non magis, quam si emortuum esset, voluptatis ullum sensum haberet. Cumque ad ca quæ non decent, obeunda, inedia atque abstinentia prius domitum, immobile languesceret, illis tamen quæ animarum conferunt saluti, perficiendis robore præstabat. Quid? quod ne noctes quidem, somniorum simulacris atque imaginibus sæpe decipienJes, ei virtutis ac pietatis cursum in ullo interrumpebant? nam quem aggredientes exceperant sobriam, eumdem recedentes vigilantem relinqueεἰπεῖν

DE VITA S. PATRIS EPHREM SYRI. bant; illudque sedulo curantem, ne manus princi pis istius tenebrarum ipsum somno oppressum deprehenderet. Tantum vero temporis quieti tribuebat, quantum vitæ degendæ necessarium ducebat, ne naturali penitus sublata vicissitudine, caro violentam dissolutionem sustineret. Cum autem varia essent quæ ab oculis ejus somnum depellebant, tum illud imprimis, quod asperam ac duram vitam agens, multisque modis corpus suum affigens, humi etiam cubaret: nam hisce potissimum rationibus, somni affectio excuti solet. Paupertatem porro tantam servabat, quantam vel sanctis ipsis audis fuisse apostolis. Quapropter si quis cum paupertatem colentium exemplar appellarit, haudquaquam a veritate aberrarit. Dulcissimam sane prorsusque beatam illam nobis vocem, velut paupertatis magistram, hinc in cœlum emigraturus, reliquit, qua aiebat: Nec crumena, nec baculus, nec pera Ephræm unquam fuit. Nunquam aurum, aut argentum, aut ullam rem aliam in terra possedi. Nam bonum regem ad suos dicentem discipulos audivi in Evangelio: Nihil in terra possederitis. Quamobrem nulla me rerum ejusmodi cepit cupiditas. Gloriæ igitur, et pecuniæ contemptor cum esset, ac præstantiora amaret; ad ipsos apostolos in co suo cursu quam proxime accedere nitebatur. ἀνήQuid vero animi ipsius submissionem commemorem atque humilitatem; cum ea ipsa virtus passim in cunctis ejus sermonibus ac scriptis sese singulariter ab eo fuisse excultam quodammodo clamitet? Quando enim unquam ad arrogantiæ. elationisque lapidem pes ejus offendit, qui lacryδονον, G mas lacrymis provocabat, ac cinerem tanquam 16 Matth. x, 9, 10; Luc. 18, 4. 17 Psal. Ct, nem manducabat, et aspera atque inamœna vita ut sacra illa personant verba, poculum cum fletu miscebat 7? Quique ab omni vana, atque mundana abhorrens gloria, cum in hac adhuc peregrinaretur vita, si a quoquam se laudari animadvertebat, ægro animo ſerens, aliumque alias colorem capiens, atque oculos in terram demittens, tenui ac subtili madebat sudore, altoque silentio tanquam verecundia linguam præpediente, corripiebatur. Jam autem hinc ad beatam cœlestemque illam emigraturus vitam, gravi quodam interdicto illud ipsum vetans, dicebat: Nulla Ephræm cecineritis carmina, nullamque laudationem adhibueritis, ne me cum pretioso sepeliveritis vestimento, neve privatim corpori meo constitueritis tumulum: mihi cnim cum Deo convenit, ut inter peregrinos commorer. Advena quippc sum ego, et peregrinus, sicut omnes patres mei 18. Sicut ergo aliarum virtutum, ita hujus etiam eximia atque præclara habes indicia. Eorum enim quæ ad eleemosynam, et commiserationis affectum pertinent, hunc non effectorem duntaxat, sed et doctorem exstitisse, veritatis præscriptio, lexque ipsa confirmat. Nam cum ex perfecta, quam amplexus fuerat, paupertate, reliquum nihil haberet, quod egenis impertiretur; frequentiPus tamen cobortationibus alios ad miscricordiæ 18 Psal. XXVIii, 45. k.

opera commovendo, eleemosynas erogabal. Erat quippe ipsius oratio, licet vultus non conspicere tur, tanquam divinitus fabrefacta quædam clavis, divitum thesauros recludens, et indigentibus necessaria suppeditans, aspectusque ejus angelicus sufficiens erat, qui per se absque ulla oratione intuentes etiam agrestes et inhumanos ad commiserationem permoveret, tanta in eo conspiciebatur tum simplicitas, tum mansuetudo, tum probitas. Nullusque adeo reperiebatur impudens, qui non ipsum inspiciens, rubore quodam perfunderetur atque verecundia, ac seipso melior non redderetur atque modestior. Et quamvis ita multa in hoc viro perfecta exstiterint, ne quis ob id existimet absolutam ei rerum ecclesiasticarum defuisse cognitionem. Quid enim otii suppeteret ipsi, diceret talis aliquis, ut ad tọt virtutum studia divideretur? Sane quidem non leviter rerum divinarum cognitione erat imbutus. Neque enim eatenus duntaxat illam attigit, ut dicendo alios erudire posset; sed tam pietatis atque religionis instituta, quam ea, quæ illis repugnant, omnino assecutus est: illa quidem ad instruendum populum, haec ad coarguendos hæreticos. Bonο quippe zelo in illas pietatis inimicas bestias ferebatur. Siquidem sermone quodam, qui fama etiam potiusquam scriptis ad nos devenit, unde ipsum veritatis studiosissimum exstitisse, facile intelligi poterat; Apollinarium levem, imo dementem atque insanum nuncupabat, qui res novas moliens, multa impia, Scripturæque sacræ adversantia duobus comprehensa libris, e suo eructans ventre, admodum insulse ac teniere prologueretur. Illos vero libros, cuidam quam in deliciis habuisse ferebatur, feminæ asservandos commiserat. Quæ cum magno innotuissent Ephræn, ipse ejusdem se opinionis esse confingens, feminam, qua libros istos profanos custodiebat, adiit; et de se, quis sit, et quam fausta el es eremno afferat, patefecit, nonnullaque forte id genus alia adjiciens. Tandem rogat, ut præceptoris sibi scripta publicæ utilitatis causa exhibeat, ut nobis scilicet, quos tunc hæreticos vocabal, repugnare commodius posset. Quibus capta verbis femina, eumque ex illis unum, qui Apollipatii sustinerent partes, reputans libros præbuit, ecs tamen sibi celeriter restitui deprecans. Cæterum magnus hic Jacob, dementem supplantans Esau, ac flagitiosa illa primogenita rapiens, prudenter oppressit; nam piscis glutino omnes illinens, ita folium folio connexuit, ut cum pars una ab altera ob firmam conjunctionem plane sejungi nequiret, in unam quasi tabulam singuli libri apparerent redacti. Sicque cos mulieri, a qua commodato acceperat, reddidit: quæ quidem artificii ejusmodi, uti mulier, ignara, cum formam eorumdem exteriorem tius inspicere neglexit. Dies vero haud ita multi elapsi erant, cum orthodoxis quibusdam defert sanctus senex, ut Apollinarium accirent, et cum eo sermones conferrent. In judicium itaque vocatus, impiis illis libris fre19 Gen. xxv, 25; xxvi, 1 sqq. salvam cerneret, quid intrinsecus esset, diligenἩμερῶν

DE VITA S. PATRIS EPHR.EM SYRI. tus, ad statum diem venit, ac dicere quidem pro consilii inops, et exanimatus, in morbum prolapsus sit, illamque ignominiæ notam ita ægre ac moleste tulit, ut parum admodum abfuerit, quin tum) mortem obiret. se, quod gravi jam premeretur senio, renuit; postulavitque ideo sibi proferri libros, ut ex illis respondere posset, atque contradicere. Cum ergo istius delatoris socii frementes in medium libros produxissent, inveteratus ille dierum malorum injustitiæ judex, unum ex iis in manus suniens, aperire atque explicare nitebatur. Sed quod glutino unctus non cederet, ad partem ejus mediam aperiendam est aggressus; eamque ipsam eodem conglutinatam modo invenit. Quare sua illa ex priore libro frustratus spe, ad alterum se contulit, quem quidem totum ita firmiter connexum cernens, ut prorsus explicari nequiret, tanto rubore atque pudore suffusus est, animoque usque adeo perturbatus, ut ex eo consessu abiens, quasi mentis atque Talis autem pietatis zelo exstitit magnus noster pater et doctor S. Ephræm, nam alias mansuetum se præbens ac mitem, cum nulla decertandi necessitas urgeret alias acerbum ac gravem, cum fidei periculum immineret, cuncta prudenter pro temporis ratione moderabatur. Et ex hoc quidem erga Deum zelo, non minus quam ob multa jejunia, ac lacrymas, continuasque preces commendandus est atque haud scio, an propterea etiam magis, quod ista in eo uno concluderentur, ille ad utilitatem quoque communem pertinebat. Quemadmodum enim verum insignis alicujus venatoris specimen exhibetur, cum bellicosas insequitur feras, bonique gubernatoris virtus se prodit in tempestate adversa, medici prudentis in gravioribus morbis, militis strenui in ipso pugnæ discrimine: ita quoque pictatis ac religionis studiosum virum, magna ac dißicilia pericula ostendunt, cum et se, et alios ex insidiis periculisque eximit. Nullum sane virtutis genus a veteribus excultum est, in quo hic etiam non excelluerit. Quare et animum ipsius, utilitate, dulcedine, jucunditate scaturientem, fonti quacunque aquarum abundantia fluenti similem dicere possumus, vel prato diversis fragrantibus floribus resplendenti, vel coclo variis stellarum luminibus distincto, vel paradiso, quem in Edem fuisse audis, iunumerabili fructiferarum arborum copia decorato (ita tamen ut serpenti maligno, communisque exsilii auctori, nullus omnino in eum aditus detur): aut si quid aliud venustum, amœnumque multis variisque bonis cohonestavit natura; talem quoque beatum illum magni Ephræm animum, plurimis undique virtutum generibus exornatum puta. Nam semper vir ille admiratione dignus, in eam incubuit curam, ut perfectum absolutumque cu. jusvis generis virtutum chorum possideret, ac quibus reliqui singulis antecelluerunt, ea cuncta solus ipse assequeretur. PATROL. GR. XLVI. Siquidem ut sacerdos, eum qui inter justos primus recensetur, Abel iulitatus, non ex ovium gregibus, neque ex adipe sacrificia Domino obtulit, verum absque sanguine, rationabile obsequium vitæ

puritate sacrificavit, ea duntaxat re Abel dissimi at lis, quod a nefario homicida ut ille peremptus non fuerit, sed inimici damonis evitans laqueos, superatis insidiis, ad vitam omni fine carentem, sicut ille, pervenerit. Enoch porro spem sic æmulatus est, ut non solum domini Dei sui nomen invocaverit, verum et alios, ut idem illud implorarent, edocuerit. Enoch autem ut similis redderetur, operam dedit, non quidem admirandam ejus e terra in paradisum translationem atque secessum, sed ex materiæ perturbatione in spiritum transitione, æmulando. Noe etiam similis exsistit, non quidem modicam in arca lignea generis conservationem, suam potius animi incolumitatem procurans, ut vitæ procellas tutius subterfugiens, nullum virtutis naufragium pateretur. In plurimis quoque, Abralæ semulator fuit; atque ut fidem, mansuetudinem, et amorem in Deum taceam, in eo potissimum, quod quemadmodum propriam terram atque cognationem ille, ita quoque hic noster Ephræm mundum effugit, et in suo corpore unigeniti sacrificium expressit, Deo seipsum consecrans, et membra quæ super terram sunt, inortificans. Isaac vero imitator exstitit, propter mortem quam prompto tranquilloque subire paratus erat animo, non tainen inferente patre. Quin et quotidie, instar Apostoli, corpore quidem fructum, quod attinet ad propositum, percipiebat, spiritu autem Deo, ob castum corporis velut in ariete sacrificium, vivebat. Jacob porro æmulator fuit, supplantando ipsum Esau, hoc est, hæresum parentem, ac primogenita, id est, recta Ecclesiae decreta, accipiendo. In co præterea, quod non scalam a terra ad caelum usque perlmgentem, sed ob longam ignis columnam pulchriorem mysterii profunditatem indicantem conspexerit, quodque hic discipulis, quemadmodum ille filiis, ex hac emigraturus vita, benedictiones impartitus sit, quas qui pronus excipiebat, magni illius Jacob esse arbitrabatur. Verum ipsius Joseph similitudinem, vel maxime expressit vitæ integritate et corporis castitate: multo autem magis per hoc, quod sicut ille triticum, ita hic verbum salutis communicavit. In non paucis quoque Moysi simillimum sese præbuit: nam et ipse Pharaonem diabolum fugit, et commoratus est in solitudine, Deumque vidit, quatenus contemplatione videri potest; resque admirandas peregit, ac doctrina se ducem atque magistrum populo exhibuit, Ægyptiosque decepit, eorum divitias surripiens, hæreticorum scilicet Jibros, de quibus ipse triumphavit. Salsum quoque ac potui minime conveniens infidelitatis mare divisit, populumque fidelem in magno numero trajecit. Pharaonis vero exercitum, impiam nimirum calumniatorum progeniem, prostravit atque oppressit. Et Amalec. (si quem hæreticorum eo nomine appellare velis, in fugam vertit, ac profigavit. Legem bene Christianeque vivendi a Deo accepit, et nobis universis eam tradidit. Tabernaculi exemplar in monte contemplatus est: non Moysis, sed horrendi illius judicii futuri. SacerΤοῦ

DE VITA S. PATRIS EPIREM SYRI. doles constituit, ac de sacrificia leges præceptaque tradidit. Aquam e petra eduxit, dum corda lapidea ad lacrymas fundendas commovit. Pane cœlesti, sicut ille, abunde populum pavit, charitatis nobis sermones proponens, quibus maxime corroborantur animi, et ad sumendum cum fiducia divinum ac sacrum hunc Panem, qui pro nostra salute huc e sinu Patris venit, accenduntur. Coturnices quoque fidelibus, ut ille, exhibuit, ostendens quonam pacto per Dei recordationem in cœlum sese tollant, ac quæ ibi sunt pulchra, contemplentur. Et hoc quidem modo atque ratione, si quæ Pater hic graviter ac strenue gessit, priscorum actionibus conferre lubuerit, illis nullatenus inferiorem comperies. Ipse namque, ut Jesus Nave, Jordanem quoque divisit, cum clausas divitum manus benignitate aperuit, ac populo terram, non quidem abjecta hujus promissionis, verum coelestis regni distribuit. sua infantia, ut Samuel, consecratus est Deo, divinamque vocem, ut ille, audivit. Sicut Elias, sacerdotes turpitudinis coarguit, ignemque divinum orationis sacrificio, non semel, sed sæpius deduxit, igneoque virtutum curru, non in æthera, sed in ipsum calum sublatus est. Sicut Eliseus, duplicem spiritus gratiam consecutus est. Sicut prophetæ, divinæ visionis munere ac gratia donatus est. Quin et ipsa me movet ratio, ut eum dem hunc vel cum illo, quo inter natos mulierum nullus perhibetur exstitisse major, comparare audeam: cum illo, inquam, qui inter legem et gratiam fuit medius. Siquidem hic, ut præcursor ille, eremum coluit, et ad eum quoque factum est verbum Dei, ac præconem agens pœnitentiæ docuit confiteri peccata accedentes ad se. Sicut Paulus autem vas electionis, varias tribulationes atque tentationes pertulit, pœnitentiæque semina, ut ille fidei, sedulo sparsil. Sed quid necesse est, hunc cum sanctis sigillatim conferre, cum ejus recte factis totus terrarum orbis sit plenus? Prolixior autem oratio supervacanea sit, cum ipsa satis appareant opera, ipsaque verborum multitudo fiden; infirmare videatur, quasi non satis ex ipsis rebus declarentur virtutes, sed sermonis adhuc auxilio indigeant. Quapropter operæ pretium fuerit, tanοὐ Guam suavissimum quoddam condimentum huic orationi adjungere, percelebrem nimirum, prodigioque similem ipsius ex hac mortali vita exitum. In cœlum ergo jam perrécturus sanctus hic vir, iis, qui tunc ibi aderant, mandabat, ne prelioso cum vestimento corpus suum sepelirent. Et si quis amantior patris tale quidpiam cogitasset, aut præparasset, id ne exsequeretur, sed consilio in melius commutato, hoc ipsum quod sepulturæ cohonestandæ decrevisset, pauperibus impertiretur. Cum igitur unus eorum qui aderant, præcipuæ nobilitatis vir, magni sane pretii vestimentum parasset, quo sancti senis corpus amictum sepulturæ traderet, increpatione illius audita doluit, et melius esse animo reputans, si tantum stipis, quantum vestis constiterat, ejus loco indigentibus daret, paratum vestimentum pauperibus elargiri distulit. Quam

obrem mox a maligno correptus damone, quod mandaits non paruisset, gravissimas poenas dabat, seque ante lectulum, in quo vir sanctus decumbebat, ore ferventes agens spumas, dilaniabat. Ad quem vir Dei clementissimus calamitosum conversus: Quidnam, inquit, admisisti, o homo, ut in hoc periculum conjicereris? Ille vero senis mandato excitatus, licet ejus menti tenebras cacodæmon offudisset, secretum, quod apud se conceperat non obtemperandi jussis ipsius, consilium patefecit. Quem confitentem benignissimus vir commiseratus, manuum sanctarum impositione et precibus hominem protinus ab illa afectione liberavit, et pristine sanitati restituit, eumque sic est allocutus: Perfice, homo, quæ dudum promisisti. Quo quidem demonstrato miraculo, cum jam vitæ finis immineret, eos, qui tunc aderant, multis piis commonitionibus ad virtutis studium atque amorem cohortatus, ut postrema ejus declarant verba, ad tranquillum æterni regni portum feliciter emigravit, sanctaque ac Deo grata accessione, numerum beatorum, qui ab initio fuerant sæculi, cumulavit. Nam in coelestibus anima ipsius consedit tabernaculis, ubi angelorum sunt ordines, ubi patriarcharum populi, ubi prophetarum chori, ubi apostolorum sedes, ubi martyrum gaudium, ubi piorum Laetitia, ubi doctorum splenilor, ubi celebres primogenitorum cœtus, ubi puræ exsultantium voces, ubi̇'illa bona patent,quæ angeli prospicere optant, in sanctum illum locum felicissima beati clarique patris Ephram anima pervenit. Arbitror vero cum in coelum ipsa ascenderet, singulas quas in hac vita excoluerat virtutes præcessisse, ac res illas reconditas et speciosissimas, qua mortalibus cerni nequeunt oculis, demonstrasse; omniumque excellentissimain charitatem sic ad eam accedentem dixisse: Intuere, dilecta anima, pulchritudinem, quam tibi comparavi, simulque delicias ostendisse. Mosque accurrentem humilitatem, ita cam compellasse: Aspice, anima Deo chara, cujusmodi ego tibi locum quietis exornavi. Tum caeteras omnes sigillatim recensuisse, demonstrasseque præmia, quæ jam inde, cum ab ipsa adhuc in corpore excolerentur atque exercerentur, in futurum comparabant. O decantanda, et imilatu dignissima emigratio! O mors, lacrymis non indigens! O separatio optatam societatem concilians 0 transitus, cujus transeuntem minime ponitet! O funus, omnis doloris atque molestie expers! Dum enim ipsius mores suspicimus, consolationem inde percipimus. Aliorum quippe hominum mors, illis qui relinquuntur, lacrymandi præbet causam sanctorum autem lætitiam nobis celebritatemque conciliat: quare ista non dicenda mors, sed potius transitus, et ad vitam hinc meliorem emigratio. Hæc sunt, quæ tibi, Patrum optime, mundique doctor clarissime, laudum præconia audax lingua, ut vilia munuscula, offert: non ea quidem pro dignitate, neque ut indigenti tibi: quam enim afferre

DE VITA S. PATRIS EPHRÆM SYRI. superatur? Verum propter viventium potius utilitatem; nam bonorum atque præstantiorum virorum encomia, maximam plerisque consolationem et cohortationem ad meliora afferunt. Hanc vero laudandi provinciam alacrius suscepimus, cum variis aliis adducti rationibus, præter vitæ doctrinæque tuæ famam toto terrarum orbe celeberrimam; tum cura illa, quam in homine ejusdem nominis liberando adhibuisti. Ille siquidem nos ad subeundum hoc onus impulit, qui a posteris Ismael in bello captus, et longius a patria diu commoratus, cum jam ad eam redire desideraret, viamque commodam ignoraret, singulari ope tua aptam ad salutem rationem invenit, et quod diu concupiverat, adeptus est. Cum enim in maximum vitæ discrimen adductus esset (quod omnes viæ barbarorum interclusæ copiis tenerentur), te nomine duntaxat iuvocavit, dicens: Sancte Ephram, succurre mihi. Sicque tuto periculorum laqueos evasit, ac mortis metum neglexit, inopinatamque consecutus salutem, patriæ tuo munitus præsidio præter spem est restitutus. Quare ad ista enarranda, audacius aggressi, laudes tuas impuris attingere labiis non sumus veriti. Qua quidem in re, si quid profecerimus, id tuo nos assecutos auxilio fatebimur, tibique acceptum feremus. Sin vero tua dignitate queat gloriam oratio, qua laudati meritis plane que (licet forte audacius hoc dictum videatur) in causa fuisse dicemus, qui et vivens, et defunctus, multo inferiores sint nostræ laudationes, te semper, et in sæcula sæculorum. Amen. modestia humilitatisque studio, te collaudare cupientes impedis. Verumtamen, sive istud sit, sive illud, nos quantum tulerunt vires, pietatis oficio satisfecimus: teque hoc ipsum minime nobis succensurum, neque tui amantissimos aversaturum; verum æquo benevoloque animo filiorum balbutientium laudes admissurum, confidimus. Tu autem divino jam assistens altari, vitæque principi, ac sanctissimæ una cum angelis sacrificans Trinitati, omnium nostrum memineris, veniamque nobis peccatorum impetra: ut sempiterna coelestis regni beatitudine perfrui possimus. In Christo Jesu Domino nostro: cui gloria cum Patre principio carente, et sancto ac vivificante Spiritu, nunc et

EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS IN MAGNUM MELETIUM EPISCOPUM ANTIOCHIÆ. Laurentio Siphano interprete. Auxit nobis numerum apostolorum novus apostolus, qui cooptatus est in ordinem apostolorum. Traxerunt enim sancti ad se moribus, consimilem; athletam, athletæ; coronatum, coronati; animo castum, corde puri; præconem sermonis, ministri sermonis. Verum pater quidem noster apostolici contubernii, et ad Christum resolutionis nomine beatus habendus est: nos vero miserabiles. Orbitas enim præmatura non sinit, ut eo nomine beatos nos dicamus, quod tam bonum et commodum patrem nacti eramus. Illi melius erat per resolutionem esse cum Christo at nobis acerbum et molestum paterno præsidio patrocinioque carere. Ecce enim tempus consilii est, et consilium dare solitus tacet. Bellum nos circumstat, bellum hæreticum; et qui ducem se præbeat, nobis non est. Laborat infirmitatibus commune corpus Ecclesiae et medicum non invenimus. Videte quo loco sint res nostra: vellem, si quo niodo fieri posset, contir mata mea debilitate una cum magnitudine calamitatis ascendere, et aliquam rumpere vocem, quæ incommodo responderet: quemadmodum isti viri egregii fecerunt, qui magna voce calamitatem amissi patris deploraverunt. Sed quid agam? qui cogam linguam ad inserviendum orationi tanquam gravi vinculo, calamitate impeditam? Quomodo aperiam os taciturnitate atque silentio captum? qua ratione vocem emittam ad calamitates et luctus ex consuetudine delabentem? quomodo animi oculis suspiciam, qui caligine calamitatis circunfusus sum? Quis mihi hac densa atque obscura tristitiæ nebula discussa, rursus ex serenitate clarum pacis radium exhibebit? unde vero radius etiam elucescet, cum stella nobis occiderit? O malam noctem obscuram, quæ ortum luminis non sperat Quam contrario modo a nobis hoc loco et nunc verba fiunt, et nuper facta sunt! Tunc tanquam in nuptiis tripudiabamus et choreas ducepanus: nunc miserabiliter lugentes ingemiscimus.

DE MELETIO EPISCOPO. Tunc nuptiale, nunc sepulcrale carmen canimus. Meministis enim illius diei, cum in nuptiis spiritualibus præclaro sponso virginem domum deducentes convivio vos excepimus, et verborum sponsalia munera pro viribus nostris intulimus, gaudio afficientes invicem et gaudentes. Verum nunc in luctum nobis gaudium conversum est, ac lætitiæ amictus saccus evasit. An forsitan reticere calamitatem atque silentio intus concludere mærorem oportebat, ne molestia filios thalami sponsalis afficiamus, cum non habeamus lautum ac splendidum nuptiale indumentum sed atrum ac pullum orationis habitum afferamus? Posteaquam enim præclarus sponsus a nobis discessit, luctu repente atrali sumus, nec licet more solito festivum et jucundum inferre sermonem, cum qua ornabamur stola, uos invidia spoliarit. Pleni bonorum ad vos accessimus; nudi ac paupe res a vobis recedimus; erectam supra caput large lunine resplendentem facem habebamus, hanc exstinctam in fumum. et cinerem dissipato splendore reportamus. Habuimus magnum illum thesaurum in vase testaceo. At thesaurus quidem istø absconditus est, et visumn fugit: vas autem testaceum ab opibus vacuum, ab iis qui dederant, reservatur. Quid dicemus qui emisimus? Quid nespondebunt a quibus repetitur? O malum naufragium! Quomodo in medio portu spei nostræ naufragium fecimus? Quomodo innumeris mercibus onusta navis cum ipso onere demersa nos olim divites nudos destituit? Ubi splendidum illud G lum quod Spiritu sancto semper dirigebatur? ubi tutum ac firmum animarum nostrarum gubernaculum, quo tempestates maximas hæreticas nullo accepto incommodo prætervehebamus? Ubi immobilis et firma sententiæ judiciique anchora, cui cuin summa securitate post labores acquiescebamus? Ubi bonus ille gubernator, qui ad superum scopulum navigium dirigebat? Utrum molica sunt ea, quae acciderunt, ac nequicquam conqueror? aut potius calamitatem querendo non assequor, etiamsi supra modum dicendo vocem intendam? Commodate nobis, fratres, commodate ex condolentia lacrymas profusas. Etenim quando vos lætabimini, nos lætitiæ vestræ socii eramus. Proinde reddite nobis pravam istam officii vicissitudinen. Gaudendum una cum gaudentibus: hoc nos fecimus. Flendum cum flentibus: hoc vos invicem reddite. Lacrymatus est olim externus populus quo tempore patriarcha Jacob diem suum obierat, et alienam calamitatem suam esse duxit, cum parentem ex. Ægypto liberi transportantes, vulgo omnes nullo vel sexus vel ætatis habito discrimine, casum ejus in regione aliena deplorabant, dies triginta totidemque noctes luctum ac lamentationen, illius amissi nomine continuantes. Vos qui fratres et populares estis, imitamini alienigenas et externos. Communes tunc erant peregrinorum indigenarumque lacrymæ; communes sint etiam nunc, quoniam etiam calamitas communis est. Videte hosce patriarchas, omnes isti filii nostri Jacobi sunt. Ex Mbera procreati omnes. Nemo spurius et illegitimus,

nemo subdititius. Neque enim illi fas erat ingenuitati fidei servilem inserere cognationem. Ergo etiam noster ille parens, propterea quod patris nostri pater erat, Audistis paulo ante ex Ephraim et Manasse, qualia, quamque multa de patre narrarent, adeo ut miracula oratio assequi non posset. Date mihi quoque ut de his rebus dicam. Etenim nullo periculo deinceps beatitudines exponere licet: nec invidiam metuo. Quonam enim me malo majore afficiet? Proinde cognoscite qui vir sit, generosus et nobilis ab ortu solis, inculpatus, justus, verax, pius et religiosus, abstinens ab omni malo facinore. Non enim utique invidebit magnus ille Job, si iis testimoniis, quæ de ipso feruntur, etiam imitator illius ornetur. Sed quæ omnes res præclaras intuetur invidia, etiam nostrum bonuin acerbo oculo contuita est ac qua per orbem terrarum obambulat, etiam per nos ambulavit, latum vestigium afictionis rebus secundis nostris infixum relin. quens. Non boum et ovium greges disperdidit nisi si quis utique secundum mysticum sensum gregem ad Ecclesiam traducat. Verum non in his nobis invidia damnum dedit, neque in asinis et camelis noxam commisit; neque ipso vulnere mis sensus acerbo dolore affecit: sed nos capite privavit. Cum capite autem una adempta sunt norata ac dignitate præstantia sensuum nostrorum instrumenta. Non amplius est oculus, qui cœlestia contueatur; neque auris, quæ vocem divinam audiat: neque lingua illa purum veritatis donarium. Ubi dulcis illa oculorum serenitas? ubi jucundus ille ac lepidus in labiis risus? ubi comis illa et ad salutandum facilis dextera, quæ una cum oris be nedictione digitos intentare solebat? Provehor autem, sicut in scena, ad calamitatem clara voce proclamandam: Misereur tui, sancta Ecclesia; te alloquor, o civitas Antiochi! Miseret me tui, repentinæ ac subitæ hujus mutationis nomine. Ut ademplus est decor? ut detractus est ornatus? ut repente los defluxit? plane gramen exaruit, el flos decidit. Quis oculus malus? quæ fascinatrix invidia mala in Ecclesiam illam debacchata atque grassata est? quæ quibus commutavit? Defecit fons. Exaruit amnis. Rursus in sanguinem aqua conversa est. O infelicem nuntium illum, quo calamitas Ecclesiæ indicabitur! Quis filiis dicet, quod parentibus orbati ac destituti sint? Quis renuntiabit sponsæ, quod vidua facta sit? O mala! Quid emiserunt? et quid recipiunt? Arcam præmiserunt, et recipiunt sarcophagum. Arca, fratres, homo ille Dei erat, arca continens in se divina mysteria illic urna aurea plena mannæ divinæ, plena cibí illius cœlestis. In illa tabulæ testamenti, in tabulis cordis spiritu Dei viventis, non atramento inscriptæ. Neque enim illi puritati cordis caliginosus et ater intellectus inustus et impressus erat. In illa columnac, bases et sustentamenta, capitella, thuribulum, næ, candelabrum, propitiatorium, pelves, ad aditus obτὸ tensa vela atque aulæa; in illa, virga sacerdotii quæ in manibus illius germinavit. Et si quid aliud arcam in se habuisse audimus, omnia animo viri continebantur.

DE MELETIO EPISCOPO. secuta dilexit. Sed priusquam cupiditatem pleret, antequam desiderium recrearet atque daret, etiam nunc amoris vi fervens, tentationibus athletam ad certamina vocantibus, sola relicta est. Alque ille quidem in certaminibus pro pietate susce plis desudabat; hæc vero durabat in castitate matrimonium conservans. Jam multum temporis intercesserat, cum quidam adulterandi animo maculatum lectum conjugalem aggreditur. Sed sponsa non poterat corrumpi, ac denuo reditus, et rursus exsilium: idque tertium accidit, donec retica caligine discussa Dominus, et radio pacis admoto, requietis aliquam a diuturnis laboribus spem fecit; sed posteaquam se mutuo rursus viderunt, et castus amor spiritualesque animi oblectationes renovatæ sunt, ac rursus desiderium accensum est, statim perceptionem voluptatis hæc ultima peregrinatio dirimit et interrumpit. Sed pro illis quid? Sileat oratio. Sindones mundæ, et panni serici; unguentorum et aromaturn largitas et abundantia, liberalitas mulieris et ornatæ et honestæ. Dicetur enim, ut etiam hæc ci testimonio sint, quæ erga sacerdotem fecit, cum alabastrum unguenti largiter in caput sacerdotis effudit. Sed quod in his servatur, quid? ossa mortua, quæ et ante mortem, mortalitatem meditata erant molesta calamitatum nostrarum monumenta. 0 qualis vox rursus in Rama audietur! Rachel deflens non filios suos, sed virum suum, et non admittens consolationem. Omittite, o consolantes, omittite nolite contendere ut consolemini. Graviter ferat, et lugeat vidua. Sentiat damnum quod fecit. Quanquam non imperita discessionis est, ut quæ jam antea in laboribus certaminibusque athletæ solitudinem ac destitutionem ferre assuefacta sit. Meministis omnino, quemadmodum vobis antę hanc nostram babita oratio labores atque certamina viri exposuit, quod cum per omnia sanctam Trinitatem honoraret, etiam in numero certaminum honorem conservaverit, ut qui in tribus tentationum incursionibus decertarit. Audivistis continuationem, contextum et seriem laborum, qualis in primis, qualis in mediis, qualis esset in postremis. Supervacuam judico repetitionem bene dictorum. Sed tantum dicere fortasse non intempestivum fuerit. Cum primum bene morala ac modesta illa Ecclesia virum vidit, faciem vidit ad imagineın Dei vere formatam; vidit dilectionem fontis modo scaturientem; vidit gratiam labiis circumfusam; animi demissionis summum gradum; post quem amplius quidquam cogitari non potest: vidit mansuetudi nen atque clementiam, qualis in Davide fuit: qualis in Solomone, intelligentiam atque prudentiam; qualis in Moyse, bonitatem; qualis in Samuele, perfectionem; qualis in Josepho, continentiam pudicitiamque; qualis in Daniele, sapientiam; quemadmodum magnus Elias, zelo fidei præditum; sicuti sublimis Joannes, integritate corporis ornatum; siculi Paulus inexsuperabili præditum dilectione. Vidit tot bonorum circa unam animam concursum: amore beato vulnerata est, casto bonoque sponsum suum amore atque benevolentia proh

Venit ut vos tanquam sponsam ornaret, et nu ptias instrueret, nec id frustra suscepit. Præclaro conjugio benedictionis coronas imposuit; imitatus est Dominum, ut in Cana Galilææ Dominus, ita eliam hic imitator Christi. Judaicas enim hydrias hæretica aqua repletas, virtute fidei immutata natura, vini integri et incorrupti plenas fecit. Sæpe dulci sua voce largiter affusa gratia, sobrium in vobis cratera statuit; sæpenumero vobis omnis generis rationalium ciborum epulum præbuit. Ille quidem benedicendo preibat, præclari autem isti discipuli sermonem minutatim exponentes turbis ministrabant. Ac nos lætamur, generis vestri gloriam propriam ducentes. Quam præclaræ hactenus narrationes, quam beatum et optandum esset in his desinere atque finiri sermonem! Sed postea quid? Vocale lamentatrices, inquit Jeremias '. Non enim aliter cor ardens ac præ dolore intumescens, leniri ac mitigari potest, nisi gemitibus et lacrymis sublevetur. Tunc discessionem spes reditus consolabatur: nunc extrema a nobis discessione avulsus est. Magnus hiatus inter eum et Ecclesiam in medio firmatus est. Ille quidem in sinu Abrahæ requiescit; at qui guttam aquæ, qua eorum, qui cruciantur, lingua refrigeretur, transportet, non est. Periit ille decor, silet vox, occlusa sunt labia, avolavit gratia. Ut rei praeterita narratio, felicitas evasit. Molestum erat olim etiam Israelitico populo, quod Elias a terra ad Deum subvolaret. Sed discessum 2 seqq. Eliseus, magistri pallio pelliceo ornatus consolaba-C tur. Nunc vero vulnus superat artem curandi quoniam et Elias assumptus, et Eliseus non est relictus. Audite ex Jeremia tristes ac flebiles quasdam voces, quibus ut desertam urbem Jerosolymitanorum deplorat, qui cum alia quædam cum commiseratione pronuntiat, tum hoc: Via Sion, inquit, lugent. Hæc tunc quidem dicta, nunc autem impleta sunt. Nam ubi fama calamitatis divulgata fuerit, tunc viæ et plenæ lugentium crunt, et effandentur qui ab eo pascebantur, Ninivitarum in calamitate voce imitantes: imo vero etiam gravius et acerbius quam illi dolentes. Nam illorum quidem lamentatio metum solvit; his vero nullum remedium malorum ab lamentationibus speratur. Novi quamdam etiam aliam Jeremiæ vocem, libris Psalmorum annumeratam, quam captivitatis Israeliticæ nomine edidit. Verba autem Scripturæ ita sese habent: In salicibus suspendimus instrumenta nostra ³, silentio cum nosmetipsos, tum instrumenta condemnantes. Pro mea hanc usurpo cantilenam. Nam si videro hæreticam confusionem (Babylon autem confusio est), et si videro tentationes, quæ per confusionem fluunt: hæc illa esse aio Babylonia flumina, quibus assidentes flemus, quod non habeantus, qui per ea nos trajiciat. Quod si salices nominaveris, et in iis suspensa instrumenta, meum etiam hoc ænigma fuerit, vere namque salix est 1 Jer. 15, 17. • Thren. 1, 4. Psal. cxsxvt,

DE MELETIO EPISCOPO. dulcis vitæ fructus defluxit. Ergo salices infrugiferæ facti sumus, ex quo otiosa atque immota in liguis suspendimus dilectionis instrumenta. Si obm litus, inquit, fuero tui, Jerusalem, obliviɔni tradatur dextera mea. Concedite mihi, ut scriptum paululum invertam atque immutem, quod non nos dexteræ, sed dextera nostri oblita est; et lingua gutturi suo adhaerescens meatus vocis obstruxit et obturavit, ut ne amplius nos dulcem illam vocem rursus audiamus. Veruin abstergite mihi lacrymas. Nam sentio me ultra quam deceat, calamitatem muliebriter deflere. Non ablatus est a nobis sponsus, in medio nostrum stat, etiamsi nos non videamus. In adytis ac penetralibus sacerdos est, in interioribus veli, quo præcursor pro nobis ingressus est Christus, reliquit carnis tegumentum. Non amplius signo et umbra coelestium servit, sed in ipsam rerum imaginem intuetur; non amplius per speculum atque per transennam et ænigma, sed ipse facie cum facie collata intercedit apud Deum. Intercedit autem pro nobis, et populi erratis. Deposuit tunicas pelliceas; neque enim talibus tuni cis opus habent, qui in paradiso degunt. Sed habet indumenta, quæ puritate vitæ sum contexuit, iisque sese exornavit. Honorata ac pretiosa coram Domino talis (viri) mors est. Imo vero non mors, sed ruptura vinculorum est. Disrupisti enim, inquit, vincula meat. Dimissus est Simeon, liberatus est vinculis corporis. Laqueus contritus est, et avicula avolavit. Reliquit Ægyptum, materialen et crasκαὶ vita. Nam arbor sterilis salix est: a nobis auten sam vitæ rationem: transivit non Rubrum hoc, sed atrum illud et caliginosum vitæ mare; ingressus est terram promissionis: in monte cum Deo philosophatur; solvit animæ calceamentum, ut pura planta mentis terram sanctam *, ubi conspicitur Deus, conscenderet. Hanc cum habeatis, fratres, consolationem, vos qui ossa Josephi transportatis ad terra benedictionis, audite Pauli verba præcipientis: Ne contristemini sicut et cæteri, qui spem non habent *. Dicite populo illi; exponite bonas narrationes. Dicite miraculum, cui fides derogetur: quomodo D-in maris modum condensati innumerorum hominum populus unum continuum corpus universi erant, tanquam aqua quædam circa tabernaculi pompam æstuantes. Quomodo præclarus David multifariam multisque modis in innumeros ordines sese distribuens, inter diversæ simul et ejusdem linguae homines, et circa tabernaculum tripudiabat. Quomodo utrinque (quasi) ignei amnes continentibus facibus, tractu continuo perpetuoque fluentes, quoad oculi longissime prospicere possent, porrigebantur. Exponite studium populi totius, apostolorum contubernium. Quomodo sudaria faciei ejus ad præsidium atque.custodiam * Isal. cx!!!, 17. Exod. 111, 5. 1 Thess, 11, 12.

fidelium discerpebantur. Adjiciantur narrationi & etiam imperator morens ob calamitatem, et e solio exsurgens totaque civitas una cum pompa sancti transiens et consolamini vos invicem in sermonibus istis. Recte Solomon tristitiam curat. Jubet enim tristitia affectis vinum præberi: vobis autem hoc ego dico vineæ operariis. Dale igitur vestrum vinum ægritudine animi affectis, non quod ebrietatem inducat, aut menti insidietur, corpusve corrumpat, sed quod lætificet cor, quod nobis propheta indicabat dicens: Vinum latifcal cor hominis. Meraciori misto et fecundioribus ac largioribus eos excipite sermonis calicibus, ut vobis rursus in lætitiam luctus convertatur, per gratiam unigeniti Dei Filii, per quem gloria Deo, et Patri in sacula sæculorum. Amen. EJUSDEM ORATIO CONSOLATORIA IN FUNERE PULCHERIE. Eodem interprete. Equidem haud scio quo pacto accommodem orationem. Nam et duplex video argumentum, et utrinque triste et acerbum, ut utrumcunque oratio sumpserit, haud facile lacrymas evitare possit. Præsens temporis circuitus, quemadmodum id nobis heri a pastore nuntiabatur, acerbarum rerum, quæ vicinæ aliquando urbi per terræmotum acciderunt, memoriam continet: quæ quis absque lacrymis commemorare possit? Magna autem hæc et illustris, totique qui soli subjectus est, terrarum orbi proposita, præclara urbs alium sustinuit terræmotum, atque baud parvum ornamentum amisit, luminari, quod ad augendam imperatoriam felicitatem in ea resplendebat, repente privata, atque idcirco una cum lugentibus imperatoribus mœrens ac condolescens. Quid autem dicatur, non ignoratis prorsus, qui conventum completis, cum et hunc ipsum locum, in quo congregati sumus, el mærorem luctumque in eo videatis. Ilaud igitur scio, ad utrum terræmotum orationem convertam, ad eumne, qui nunc accidit, an qui olim? Sane haud alienum est adversus id quod excellit incommodum consistere, atque civitatis proprium dolorem mitigare, rationibusque quibusdam incommodum, quasi

IN FUNERE PULCHIERIÆ ORATIO. quodam adhibito medicamento lenire. Etsi enim non omnes, ad quos incommodum simul pertinet, concioni intersunt: attamen per eos qui adsunt, forsitan etiam in absentes oratio divulgabitur. Etεἰ enim etiam illi boni et commodi medici sunt, qui adversus excellentes et superantes dolores artem adhibendo consistunt, eorum, quæ minus doloris faciunt, malorum curationem diferentes. QuemadΤὸ modum autem harum rerum periti aiunt, si duo simul uni corpori dolores acciderint, eum qui superet ac dominetur solum sentiri, exsuperantia prævalentis cruciatus minorem dolorem quasi suf furante: idem etiam in re præsenti animadverto. Nam et novus nosterque proprius dolor, iis rebus, quarum memoria nobis acerba est, acrior, atque & vehementior est. Nam qui possit aliquis ob ea quæ acciderunt, non affici? Quis animo adeo alienus ab affectibus est? Quis adeo moribus ferreus est, ut absque dolore quod accidit, excipiat? Nostis prorχρὴ sum teneram hanc columbam, quæ in nido regio nutriebatur, quæ jam primum quidem nitidis penἤδη, nis volucris evadebat, sed ætatem gratiis et virtuτε tibus superabat, ut relicto nido discesserit, ut ex oculis nostris avolaverit, ut eam invidia repente de manibus nostris rapuerit, sive columbam hanc cere oportet, sive recens pullulantem florem, qui nondum quidem toto suo splendore ex genuis ac vaginis emersisset, sed partim quidem jam enituisγιος set, partim vero in lucem emersurus speraretur nec eo minus in exigua atque imperfecta sui parte mirum in modum resplenderet: ut repente in gemma emarcuerit, ac priusquam ad suum vigorem pervenisset, ac summumn incrementum nactus set, totumque cum suavi odore decorem panderet ac diffunderet, ipse circa se defluxerit et in rem redactus sit, quem neque quisquam decerpsit, neque coronis adaptavit, sed frustra natura laboravit: ubi bonum quidem erat in spe et exspectatione, invidia vero gladii instar ex transverso irruens spem interrupit. Terræmotus qui am plane, fratres, erat id quod accidit, terræmotus acerbis casibus nihilo mitior. Non enim inanimum ædificiorum decus labefactavit: neque floridas picturas aut lapidum eximiæ pulchritudinis specta. cula humi prostravit: sed ipsius naturæ ædificium pulchritudine splendidum, gratiarum ac virtutum fulgore excellens, repente impetu facto terræmotus hic dissolvit. Vidi ego etiam sublime illud germen, alticomam palmam (imperatoriam dico potentiam) quæ imperatoriis virtutibus veluti ramis quibusdam supra omnem eminet orbem terrarum, et omnia amplectitur; vidi, inquam, eum cæteros quidem superantem atque vincentem, naturæ vero succumbentem, et ob amissum florem,inclinari. Vidi item generosam illam vitem quam palma amplexa est, quæ florem hunc nobis pepererat, qualesnam iterum de integro quasi pariens dolores animo, non corpore sustinuit, cum hoc ab ea germen avelleretur? Quis absque lacrymis cladem præteriit? Quis vitæ damnum non deploravit? Quis calamitati non illacrymatus est? Quis communi concentui lamentationis suas voces non admiscuit? Vidi spectaculum

certum et exploratum, quod qui auditione ac fama miracula accipiunt, non credant. Vidi pelagus 110minum, quod frequentia congregatorum, tanquam aqua quædam in omnes partes sese oculis offerret plenum erat templum, plenum templi vestibulum, adjuncta platea, angiporta, bivia, media, transversa, ampla tectorum spatia: quidquid videbatur, hominum plenum erat, quasi totus terrarum orbis propter cladem et infortunium illud in unum concurrisset. Spectaculum autem omnibus propositus erat sacer ille flos, qui in aurea lectica afferebatur. Ut omnium aspicientium vultus demissi ac ma sţi erant! Ut lacrymis oculi oppleti, manus inter se collisæ, gemitus adhuc intimum cordis dolorem indicantes Non mihi in illo tempore (forsitan ne cæteris quidem, qui tunc aderant) visum est aurum naturali suo decore nitescere, quinetiam lapidum fulgores, et aurei panni, et argenti splendores, et lumen ignis, quod et multum et copiosum ex transverso utrinque continentibus cereis lampadibus prætendebatur omnia luctu simul nigrescebant, nihil omnium rerum communis moestitie expers erat. Tunc etiam magnus David suos hymnos et laudum decantationes lamentationibus accommodavit, ac pro hilari choro sumpto invicem tristi ac lugubri cantilenis ad lamentationes invitavit. Atque omni per illum temporis articulum voluptate ab animis pulsa atque summota, solæ lacryniæ hominibus voluptati erant. Quoniam igitur tantopere a perturbatione ratio vida est: haud importunum fuerit mentem fatiga- " tam cum ratione adhibito consilio, quoad ejus fieri potest, reficere atque confirmare. Periculum enim haud parvum est, ne si in hoc Apostoli dicto audientes non fuerimus, una cuin spe destitutis condemnemur. Ait enim, quemadmodum ex eo, qui dudum recitabat, audivimus, non oportere tristitia nos affici nomine dormientium '. Eam enim perturbationem illorum duntaxat esse, qui spem non habeant. Sed dixerit, opinor, aliquis de grege pusillanimorum, ea quæ fieri non possint, divinum Apostolum jubere, et suis præceptis superare naLuram. Qui enim fieri potest, ut affectuum perture bationem superet is qui vivit in natura, neu vincatur ab animi dolore, ob tale spectaculum contracto, cum non suo tempore in senectute mors contigerit, sed in prima ætate morte pulchritudo quidem aboleatur, palpebris vero radius oculorum tegatur, genarum item rubor in pallorean transmutetur, os`quoque silentio detineatur, ac flos in labiis apparere solitus nigrescat: idque non parentibus modo acerbum videatur, verumetiam cuivis incommodum intuenti? Quid igitur nos adversus hos? Non nostrum verbum, fratres, dicemus, sed dictum ex Evangelio nobis recitatum in medium afferemus. Audistis Dominum dicentem: Sinile parvos pueros, et ne prohibeatis eos venire ad me. 11 Thess. IV, 12 sqq.

IN FUNERE PULCHERIAE ORATIO. Talium enim est regnum calorum. Proinde etiamsi a te discessit puella, attainen ad Dominum recurrit, tibi oculum clausit, sed lumini æterno aperuit; a tua piensa remota est, sed angelicæ adhibita; hinc planta revulsa est, at in paradiso sata est; de regno ad regnum traducta est, purpuræ florem exuit, at superi regni amictum induit. Dicam tibi materiam unde confectum est divinum indumentum: non liuum est, neque lana, neque fila serica. Audi Davidem, unde Deo contexi indumenta dicat Confessionem et magnificentiam induistis, superinjiciens lumen quasi pallium. Vides quæ quibus commutaverit? Angit te atque molestum est tibi, quod corporis decor non amplius apparet: non enim vides ejus veram animi pulchritudinem, quæ nunc in conventu coelitum exsultat atque lælatur quam speciosus ille oculus, qui Deum videt: quam suave os divinarum laudum decantatione exornetur: Ex ore enim, inquit, infantium et lactentium perfecisti laudem*. Quam pulchræ manus, quæ nunquam malum operatæ sunt! Quam decori pedes, qui ad nequitiam atque malitiam non accesserunt, neque in via peccatorum vestigium suum impresserunt! Quam speciosa tota animæ illius facies, non lapidum fulgoribus ornata, sed simplicitate, integritate et innocentia resplendens! Sed forsitan angit te, quod ad senectutem non pervenit. Quid vero, dic mihi, pulchri cernis in senectute? An pulchrum prurire ac fricari oculos, corrugari genas, ex ore defluere dentes, et linguæ balbutiem ingenerari, manibus subtremiscere, ad terram incurvari, titubare atque subclaudicare pedibus, ducibus inniti, desipere corde ac delirare, voce absurda atque inepta pronuntiare? Qualia huic ætasi necessario accidunt incommoda. Et idcirco indignamur et stomachamur, quod ad ejusmodi malorum experientiam non pervenerit? Atqui gratulari convenit illis quorum vita rerum acerbarum ae tristium periculum non fecit, et cum bic nihil molestiæ senserit, tum nihil acerbitatis illic experietur. Nam ejusmodi anima, cum nullum in se crimen habeat, cujus nomine in judicium veniat, gehennam non metuit, judicium non timet: intrepida atque imperterrita permanet, nulla prava conscien tia judicii terrorem incutiente. At oportebat, inquit, eam ad justum ætatis modum venisse, et in thalamo nuptiali exhilarari. Verum ad hoc tibi verus sponsus dicet, quod melior in cœlo sit lectus genialis, anteferendus ille thalamus, ubi viduitatis metus non est. Quo igitur, quæso te, bono privata est, cum hanc carnalem vitam exuit? Dicam tibi vitæ bona: animi ægritudines et molestiæ, voluptates, iræ, metus, spes, cupiditates et desideria: hæc et ejusmodi sunt, quibus in præsenti vita implicati atque connexi sumus. Matth. Psal. cis, 1. Psal. viii, 3. Quid igitur mali accidit ei, quæ a tot tyrannis liberata sit? Unusquisque enim affectus ac perturbatio, cum prævalet ac dominatur, rationibus sibi subjugatis, animi nostri tyrannus exsistit. An male

nos habet, quod non doloribus patiendi confecta, non cura liberorum educandorum attrita est, quod non similes dolores excepit, atque propter illam parentes sustinuerunt? At ejusmodi res fellcitatis nomine prædicandre, non deplorandæ sunt. Nam in nullo versatum esse malo, melior res est, quam humana capere possit natura. Ita sapiens etiam ille Solomon in suis Scripturis mortuum superstite beatiorem esse ducit. Item magnus David vitam quæ in carne degitur, lamentatione et gemitu dignam esse ait. Itaque cúm ambo splendidi atque magnifici, utpote regia potestate præditi, essent, omnium rerum, quæ per vitam suaves atque jucunda habentur, ad arbitrium compo. tes atque participes nihil ad præsentium rerum usum et oblectationem inclinati sunt, sed cum arcanorum bonorum, quæ in incorporea vita proposita sunt, desiderio tenerentur, calamitatis et infortunii loco habebant eam, quæ in carne transigitur, vitam. Audivi Davidem in multis locis sacrorum Psalmorum, cum cuperet evadere ex ejusmodi necessitate, ubi alias quidem, Desiderat, inquit, ac desiderando deficit anima mea in atria Domini; alias vero, Educ animam meam ex custodia®. Similiter autem Jeremias quoque maledictione et exsecratione dignum judicat diem illum, qui princeps ci fuisset ejusmodi vitæ. Ac multas ejusmodi priscorum sanctorum voces, quæ feruntur et exstant in divina Scriptura, licet invenire, cum desiderio veræ vitæ ea, quæ in carne degitur, vita gravis eis esset et molesta. Ita etiam magnus ille quondam Abrahamus lubenter atque haud gravatim dilectum filium pro victina Deo offerebat, quod sciret atque haud dubitaret quin futurum esset, ut puer in meliorem et augustiorem formam transmutaretur. Ac quicunque historiæ cognitionem habetis, omnino non ignoratis, quæ de eo narrantur. Quid enim dicit Scripturas? Quod cum juvenis quidem esset Abraham, a Deo facta sit ei promissio de futuro filio: cum autem summum incrementum alatis ejus integritas et vigor præteriisset, ac tempore jam emarcuisset atque absumptus esset, cuin natura seipsam augere et propagare desivisset, senectute non amplius libidini obtemperante, tunc praeter humanam spem promissio πάνdeducitur ad exitum et effectum; et nascitur puer Isaac ac tempore justo præterito, cum veluti germen quoddam in pulchritudinem et magnitulinem excrevisset, jucundus erat oculis parentum, juvenilis atatis decore nitens, tune Abrahami animus quasi tormentis adhibitis probatur el exploratur, an plene atque exacte discerneret in rerum natura quid præstaret, an non ad præsentem vitam spectaret? Et ait ad eum Deus: Offer filium tuum pro victima in holocaustum. Nostis omnino quicunque patres estis et liberos habetis, et amorem erga liberos a natura didicistis, ut verisimile * Psal. LXXXIII, 2. *Psal. CsLI, 8. 7 Jer. x, sqq. 8 Gen. xvii, 4 sqq..

IN FUNERE PULCHERIE ORATIO. atque consentaneum sit Abrahamum affectum et animatum futurum fuisse, si ad præsentem solanı vitam respiceret, si servus naturæ esset, si in præsenti sæculo vitæ dulcedinem consistere existimaret. Sed quid de illo dico, omissa muliere infirmiore parte humanæ naturæ? Nisi et illa a viro divina didicisset; nisi scivisset occultam vitam ea, quæ apparet, esse potiorem, non commissura fuisset, ut vir ejusmodi quid adversus filium perpetraret. Prorsus enim maternis commota visceribus filio circumfusa fuisset, et ulnis eum amplexa pro ipso letale vulnus accepisset. An non ad Abrahamum ejusmodi verbis usura fuisset? Parce filio, mi vir, ne pravæ in vita narrationis materia fias, ne fabula insequenti tempori fiamus, ne filio vitam invideas, ne prives eum dulci radio solari; nuptiale cubiculum filiis, non sepulcrum a patribus curari atque institui solet; corona nuptialis, non ensis letalis; tæda conjugalis, non ignis sepulcralis. Hæc latrones et hostes, non patrum manus in filiis perpetrant. Quod si omnino malum perpetrari ac repræsentari oportet: ne videat oculus Sarræ Isaacum necari, en per utrumque adige gladium, a me misera initio facto, una ambobus plaga satis erit, communis ambobus tumulus excitetur, unus titulus miserabilem utriusque casum prodat. PATROL. GR. XLVI. Hæc et ejusmodi Sarra prorsus dictura fuisset, nisi illa oculis vidisset quæ nostrum visum effu giunt. Noverat enim quod fnis vitæ carnalis initium augustioris vitæ instituti (hinc) translatis exsistat; relinquit umbras, assequitur veritatem, dimittit fraudes et errores et tumultus, et invenit illa bona, quæ sunt supra oculum, et auditum, et cor: neque amor eum anget, neque sordida cupiditas pervertet, atque depravabit, non superbia inAlabit, non aliquis alius affectus animum angens molestus erit, sed omnia ft ei Deus. Idcirco libenter Deo filium dat. Quid item magnus Job? cum ei repente quasi uno impetu adversa fortuna spoliato omnibus rebus ac copiis, quibus abundaverat, priusquam a superioribus plagis et calamitatibus animum collegisset, ultima nuntiata clades est: quo animo casum liberorum accepit? Tres ei alia erant, filii septem, nomine felicitatis in liberis procreandis; et ob egregiam indolem eorumdem dignus erat qui prædicaretur ac beatus baberetur: nam cum tot essent, mutuo inter se amore quasi unus universi erant: non separatim ac divisim per se singuli viventes, sed omnes se mutuo frequenter inter se invisentes, quasi vicissitudinario quodam et usitato officio atque comitate invitandi atque excipiendi perpetuo alter alterum modo delectabat, modo invicem alter ab altero exhilarabatur, alque adeo etiam tunc vicissitudinis oflicii orbe decurso atque peracto, apud fratrem maximum natu convivium erat: pleni crateres, plena mnensa esculentorum, in manibus calices, spectacula, ut verisimile est, ad hæc festivæ jucundæque narrationes, et omnia animi oblectamenta conviviis adhiberi consueta: nos unus, una ratio, una voluntas: comitas et hilarilas, ludicra, risus: omnia quæcunque par est in conventu juvenum domi suæ per luxum atque delicias agitari. Quid igitur consecutum est? Cum his rebus jucundis jam maxime

fruerentur, nihilque ad hilaritatem jam amplius addi posset tecto super eos collapso, sepulcrum omnium decem liberorum convivium exsistit. Ac sanguine juvenum crater commiscebatur, et esculenta obaritorum corporum cruore coinquinabantur. Ubi ejusmodi clades Jobo nuntiata est considera, quæso, adhibita ratione athletam, non ut victorem duntaxat admireris: parum enim lucri exsistit ex admiratione, sed ut virum in similibus imiteris, et sit tibi athleta pro pædotriba, suo exemplo ad patientiam atque fortitudinem in tempore tentationum conflictus animum ungens, atque confirmans), quid igitur vir ille fecit? An aliquid abjectum et vile, qualia degeneris et exigui animi homines committere solent, aut verbo dixit, aut habitu gestuque corporis designavit, vel genas unguibus lacerans, vel crines e capite evellens, vel pulverem inspergens, vel pectus manibus pulsans et tundens, vel humi corpus abjiciens, vel Jugubrium carminum decantatores sibi adhibens, vel nominatim mortuos illos implorans, memoriæque ingemiscens? Horum nihil est, sed nuntius quidam rerum adversarum casum liberorum narravit: ille vero simul atque audivit, statim de rerum natura philosophorum more disserebat: unde res exsistant docens, et a quo in naturam producantur; item quem par sit rebus universis præesse. Dominus dedit, Dominus abstulit: ex Deo, inquit, hominibus est ortus, item ad illum reditus: unde productus est, ad illud etiam redit. Deus igitur, qui dandi potestatem habet, idem etiam auferendi jus habet. Bonus cum sit, bene consulit: sapiens cum sit, quid utile sit, novit. Sicut Domino visum est ac placuit (placuit autem recte prorsus, quidquid placuit), ita etiam fecit. Sit nomen Domini benediclum. Vides quanta celsitudo animi magnitudinis athletæ sit; tempestatem afflictionis transtulit ad studium rerum considerationis et contemplationis. Noveral enim exacte, quod vera vita per spem reposita atque recondita sit; præsens vero vita veluti semen futuræ sit. Longe autem præsentibus præstant ac potiora sunt ea quæ exspectantur atque sperantur, quantum differt spica a grano, unde enascitur praesens vita proportionem habet atque assimilatur ad granum; futura vero vita per pulchritudinem spicæ ostenditur ac designatur. Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptibilitatem, item mortale hoc induere immortalitatem 1. Ad hæc respiciens Job gratulatur filiis ob felicitatem, ut qui citius vitæ vinculis exsoluti atque exempli essent. Cujus rei argumento est, quod cum promisisset Deus du plum omnium eorum quæ adempta essent restitutum iri, in omnibus aliis duplicata restitutione, solorum liberorum duplicationem non requisivit; sed decem soli pro totidem amissis dati sunt. Nam quoniam animæ hominum in perpetuum permament, idcirco alterum tantum, quantum amiserat, recipit. Quod ad liberos attinet qui post nati sunt, cum prius natis una connumerantur, quasi omnes Deo vivant, ac temporaria mors vita defunctis ni «hil, quo minus sint, impedimento sit. Neque enim aliud quidquam est in hominibus mors, nisi vitio Jub. 1. 21 sqq. 10 I Cor. xv, 53.

ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. sitatis expiatio. Quandoquidem enim natura nostra a Deo summæ rerum, veluti vas quoddam bonorum capax ab initio condita est, sed ab inimico animarum nostrarum per fraudem nobis vitio affuso, bonum locum non habuit: idcirco ne vitiositas nobis inhærens perpetuo duraret, providentia meliori morte vas ad tempus dissolvitur, ut ubi vitiositas effluxerit, reformetur genus humanum, atque integrum ac purum a permistione vitiositatis in pristinum vitæ statum restituatur. Id enim resurrectio est, nempe naturæ nostræ in pristinum statum reparatio. Si igitur feri non potest, ut absque resurrectione natura ad meliorem formam et statum redigatur: ac nisi mors præcesserit, resurrectio fieri non potest: bona res fuerit mors, ut quæ initium ac via mutationis in melius nobis exsistal. Proinde ex animo ejiciamus, fratres, ægritudinem et dolorem dormientium nomine contractum, quem soli sustinent, qui spem non habent. Spes autem est Christus: cui gloria et imperium, bonos et adoratio in sæcula. Amen. EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA IMPERATRICE. Eodem interprete. Matth. xxv, 20 sqq. Fidelis et prudens dispensator (nam ab iis quæ ex divino Evangelio recitata sunt', ordior), quem præfecit Dominus huic familiæ, ut det in tempore sibi commissis dimensa ac rata cibaria, cum antehac recte continentiam vocis orationi atque silentiam indixisset: ut qui recte magnitudine cladis animadversa, luctum silentio honorare vellet nescio quomodo in præsenti conventu denuo reducit Ecclesiæ sermonem, ipse suam adversus orationem sententiam rescindens: et quidem cum in multis rebus vehementer admiror prudentiam magistri, tum in hoc maxime supra modum admiratus sum, quod recenti clade orationi recte silentium indixerit. Aptum enim mihi et conveniens lugentibus remedium, silentium esse videtur quippe dolore æstuantem et effervescentem ani

mum spatio temporis ac mærore intercedente per λόquietem et taciturnitatem mitigat. Nam si quis calamitate etiam nunc animum incendente sermo nem inferat, moeroris vulnus curatu difficilius fiet, mentione rerum acerbarum veluti spinis quibusdam laceratum recrudescens. Ac nisi temerarium nimis est, si ego quoque præceptorem in aliqua re corrigere coner, forsitan haud incommodum fuis set, usque adhuc silentium nostrum obtinere atque durare, ne ad calamitatem oratio demissa auribus molesta esset. Nondum eninr tantum temporis intercessit, quo mens ad malum assuescere potuerit, Adhuc recens in animo clades est: ac - forsitan eliam semper recens erit ætati (nostra) dolor adhuc turbatur cor nostrum: ac veluti mare quoddam turbine calamitatis commotum ab imo fundo evertitur, adhuc æstuant cogitationes ad mentionem malorum effervescentes. Cum igitur ejusmodi tempestate animus coinmotus sit, qui fieri potest ut recto cursu oratio procedat veluti procella quadam, affectu doloris jactata? Sed quomiam jubenti obtemperare oportet, nescio quo gemere utar orationis. Non enim excogitare possum quibus conjecturis assequar mentem præceptoris. An forsitan etiam aliquid ægritudini indulgere vult, ac verbis ad affectus concitandos accommodatis concioni lacrymas eommovere? Ac si ita sentit, recte, meo quidem judicio, etiam hoc facit: oportet enim prorsus sicut oblectari cupinius, et commodis rebus fruimur libenter, ita ad tristes et acerbos quoque casus nos accommodare. Id enim etiam consulit Ecclesiastes, Tempus ess inquit, ridendi, tempus est item flendi ³. Per haec enim discimus, quod ad rem præsentem oporteat etiam animum accommodare. Prospere res succedunt, tempestivum est lætari: redacta est ałacritas animi ad demissionem; converti etiam convenit lætitiam in lacrymas, Quem admodum enim risus signum in anime latemtis alacritatis est: ita etiam dolor in corde delitescens per fletus et lamentationes significatur: ac vulnerum animi tanquam sanguis lacrymæ sunt, Id etiam Proverbium Salomonis ait: Cordis lætantis vullus floret: animi vero tristitia affecti vultus mæstus ac demissus est³. Proinde prorsus necesse est cum affectione cordis una contrahi atque demitti orationem. Atque utinam inveniri possent ejusmodi aliqua verba, quibus magnus quondam Jeremias Israelitarum cladem deflevit! Illis enim præsentia magis digna sunt, quam si quid aliud ex antiquitate triste memoria tenetur. Res acerbæ atque atroces sunt, quæ narrantur de Job. At quid opus est cum hoc tanto incommodo unius domus numeratu faciles comparare? Quin etiam si magna magisque communia mala commemoraveris, terræ motus, bella, inundationes, hiatus; parva sunt eliam hac, si cum praesentibus comparentur. Quare? Quia non ad universum statim orbem terrarum clades belli pertinet: sed alia quidem pars ejus Eccle. iii, 4. • Eccle. vi, 4.

ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. bello infestatur, alia vero pars pace fruitur. Quid pra eam, quæ apparet, ostenderit? et quidem vel Dan. 111, 4. rursus? Aut fulmen aliquid concremavit, aut aquæ vis obruit, ab hiatu atque voragine alicubi absorplio facta est. Ac praesens malum universi prorsus orbis terrarum vulnus est fieri non potest ut una gens, aut urbs una lamentetur, sed convenit forsitan Nabuchodonosoris edere vocem, qua subditos appellat: Vobis dico, populi, tribus, lingua. Imo vero permittite mihi ut adjiciam aliquid Assyrio præconio, ut ampliori voce proclamem ac divulgem cladem ac dicam, ut aliquis in scena ex clamans dixerit: 0 civitates et populi, et gentes et universa terra, et maris quidquid tum navibus pervium, tumn (gentibus) habitatum est: o omnis nostri orbis quidquid imperii sceptro regitur, o qui ex omnibus partibus confuxistis homines, communiter calamitati ingemiscite, communiter lamentationis concentum instituite, communiter omnium jacturam deplorate! An vullis ut, prout potero, etiam detrimentum vobis exponam? Tulit ætate nostra humana natura extra suos terminos egressa, consuetisque modis superatis, tulit natura, imo vero naturæ Dominus humanam animam in femineo corpore supra omnia propemodum superiora virtutis exempla, in qua. omnis tum corporis, tum animi virtutis concursu facto, miraculumn incredibile vitæ humanæ exhibitum est, quot bonorum concursum una anima in uno corpore continuit? Atque ut omnibus potissimum perspicua fiat ætatis nostræ felicitas, ad sublime solium regni evehitur, ut solis in modum virtutum radiis e sublimi dignitate universum orbem illustraret, atque ei, universo orbi terrarum divino arbitrio præpositus esset, ad vitæ pariter et imperii societatem copulata, subditos per sese beatos efficeret, cum revera, ut inquit Scriptura, auxiliatrix ei esset ad onne bonum. Si humanitatem res postulabat, aut concurrebat cum eo ad hoc bonum, aut etiam præcurrebat par erat utrinque libra propensione humanitatis. Ac testimonio sunt orationi cum priora facta innumerabilia, tum præsentis temporis præconia, quæ nunc audivimus a præcone veritatis. Si pietatem requiris, communis erat utrisque cursus ad pietatem: si providentiam, si justitiam, કાં quid aliud ex iis quæ virtutis nomine bonique consequendi causa expetuntur: omnia posita erant in certamine contendentium secum uter ab altero benefactis et officiis vinceretur, nec alteruter erat inferior. Equalis quædam ac par erat utrisque inter ipsos mutua gratia commoditasque, illa quidem præmium virtutis habebat orbi terrarum præpositum: hic vero parvi æstimabat terræ marisque arbitrium ac potestatem præ ea felicitate, qua illam nactus erat: pares invicem alter alteri oblectationes præbebant, dum et alter alterum videret, et alter ab altero conspiceretur: hic quidem talis, qualis est (qualem enim pulchritudinem quis suad nepotum usque vitam duraverit ea, quæ videqui

tur, pulchritudo), illa vero qualis quædam esset, non potest demonstrari oratione: non enim exstat ejus aliquod simulacrum, quod per artem exacte elaboratum sit, sed si quod etiam depictum vel effictum est, omnia a veritate procul absunt. Ejusmodi etiam usque adhuc sunt ea quæ narran- ▲ tur: quæ sequuntur qualia? Rursus clamare cogor. Ac mihi ignoscite propter incommodum clamando extra modum egredienti. Thracia, fugiendum nomen! O infelix prædium, gens cladibus nobilitata! O prius quidem hostili igni barbarorum incursionis vastata, nunc vero caput ac summam communis calamitatis in te recipiens, illinc bonum abripitur, illic invidia adversus imperium grassata ac debacchata est, illic orbis terrarum naufragium factum est, illic tanquam turbine correpti ad scopulum impingentes in fundum tristitiæ atque mcroris demersi sumus! O malam illam peregrinationem, quæ rèditum denegavit! O aquas amaras quarum fontes utinam non desiderasset! O prædium, in quo clades accidit, propter cladem ab obscura nocte cognomen sortitum Audio enim, patria eorum lingua Scaloumin, a tenebris scilicet, locum illum cognominari; illic obtenebrata est Jucerna illic exstinctus est splendor, illic radii virtutum obscurati sunt, periit imperii ornamentum, justitia gubernaculum, humanitatis imago, imo vero ipsa principalis humanitatis forma; maritalis amoris figura atque exemplum ablatum est, castum continentiæ atque sobrietatis et pudicitiæ donarium, facilis aditu gravitas, non contemnenda facilitas et mansuetudo: alta animi humilitas atque modestia, pudor ingenuus, promiscua bonorum harmonia: periit fidei zelus et studium, Ecclesiæ columna, altarium ornatus, pauperum divitiæ, multis subministrando sufliciens dextra, communis jactatorum et aflicto rum portus. Lugeat virginitas, lamentetur vi. duitas, ploret orbitas, cognoscant quid habuerint, postquam habere desierunt. Imo vero quid attinet me in partes et ordines dividere lamentationem? Ingemiscat omnis ætas, profundum e medio corde gemitum edens: una lugeat etiam sacerdotium ipsum, quoniam invidia communem ornatum detraxit. Nunquid temerarium fuerit Prophetæ dictum illud proferre? Quare repulisti, Deus, in f. nem? et concitatus est furor tuus adversus oves pascuæ tuæ³? Quorum peccatorum pœnas luimus? Qua de causa? Cujus rei nomine aliis super aliis cladibus alligimur et castigamur? An forsitan propterea quod abundat impietas variarum hæreseon, hæc adversum nos sententia obtinuit? Videte enim quibus in exiguo tempore malis conficlati simus. Nondum a priore clade respiravimus, nondum lacrymas ab oculis abstersimus, rursus in tantam incidimus calamitatem. Tunc tenerum florem deploravimus, nunc ipsum ramum, unde los germinavit et enatus est: tunc speraium decorem, nunc eum qui viguit: tunc bonum quod exspectabatur, nunc id, cujus periculum fa Psal. LXXIII, 1.

ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. modo propter cladem ineptus sim et absurda loquar? Forsitan, ut inquit Apostolus C, etiam ips creatura nostro incommodo ingemuit. Atque eorum quæ acciderunt, vobis memoriam renovabo ac plerosque opinor iis, quæ dicantur, assensuros esse. Cum auro purpureaque veste velata imperatrix in urbem portaretur (lectica autem erat, qua portabatur), atque omni ordine, omni ætate ex urbe profusa, quidquid soli aeri aperto expositum esset, præ multitudine nimis angustum videretur, atque omnes etiam dignitate excellentes pedibus funus prosequerentur: meministis prorsus, ut sol nebulis suos radios obtegeret, ue forsitan puro lutmine videret imperatricem cum ejusmodi habitu in ctum est. An ignoscetis mihi, fratres, si quo urbem invectam, non in curru quodam, aut rheda auro revincta pro regio ornatu satellitibus tibus lætam, sed in loculo tectam, formam illam tristi velamento occultatam, spectaculum acerbum pariter ac miserabile, quæ omnibus occurrentibus lacrymarum materies proposita esset: quam omnis populus qui confluxerat, tam peregrinus quam domesticus, non faustis acclamationibus, sed lamentationibus introeuntem excipiebat. Tunc etiam aer lugubrem in modum tristis fuit, tanquam pallio quodam lugubri, caligine se induens atque circumdans. Quin etiam nubes, prout ab ipsis fieri poterat, illacrymabantur, molles ac tenues pluviæ guttaset rores luctui lacrymarum loco superfundentes. An hæc quidem deliramenta ac nugæ revera sunt, ac ne digna quidem, quæ dicantur? Nam etiamsi ejusmodi quid accidit in creatura, quod cladem indicaret et insignem efficeret, prorsus a creatura factum non est; sed a creaturæ Domino, per ea quæ faciebat, sanctæ mortem honorante. Honorata enim est, inquit ille, coram Domino mors sanctorum ejus 1. Vidi autem ego tunc aliud spectaculum modo dictis magis inopinatum admirabiliusque: vidi duplicem imbrem, unum quidem ex aere, alterum vero ex oculis lacrymantium ad terram defluentem, ac non erat minor pluvia oculorum, quam is qui e nubibus profluebat. In tot millibus enim qui simul aderant, nullus erat oculus qui terram lacrymarum guttis non irrigaret. Verum haud recta fortasse conjectura ad mentem præceptoris assequendam usi sumus, et ita a sententia ejus aberravimus, quippe rebus acerbis ac tristibus diutius quam oportet immorati. Forsitan enim curare potius, quam molestia aures afficere vult, nos vero contrarium nunc fecimus. Veluti si Rom. viii, 22. 1 Psal. cxv, 14. quis medicus acceptum saucium non modo curare negligat, verum etiam exedentibus quibusdam et consumendi vim habentibus medicamentis insuper miserum doloribus affligat atque conficiat. Proinde intumescenti vulneri effundenda est oratio, quæ sicut oleum, leniendi mitigandique vim habeat. Solet enim etiam evangelica medicina vini astrictivæ naturæ oleum admiscere. Convertamus igitur vobis, oleario a sacra Scriptura vase sumpto, quoad ejus fieri potest, prioribus contraria in medium afferentes, acerbitatem atque mœstitiam eorum quæ dicta

sunt, in consolationem. Sed nemo, quæso, Adem sermoni deroget, etiamsi præter opinionem accidal, a communi sententia discrepet, atque diversus sit. Salvum, fratres, est bonum, quod quærinius, sal vum est, et non periit. Imo vero minus dixi, quam veritas habet. Non modo enim salvum bonum est, verum etiam est in sublimioribus, quam prius. Jinperatricem quæris? In palatio domicilium habet. At oculo hoc cognoscere desideras. Non licet tibi supervacuam operam sumere in hoc, ut reginam spectes. Terribilis circum eam armigerorum custodia est: non horum, inquam, armigerorum, quibus ferrea sunt arma, sed eorum qui flammeo gladio armati sunt: quorum speciem visus hominum non sustinet, in quibus arcanis regni est magnificentia, tunc videbis, cum et ipse e corpore eminens prospexeris: non enim aliter intra adyla atque penetralia regni pervenire licet, nisi carnis velo diducto. An præstabilius putas per carnem vita frui? Proinde doceat te divinus Apostolus, qui arcanorum paradisi mysteriorum particeps fuit. Quid dicit de hac vita? forsitan ex communi hominum loquens persona Miser ego homo! quis me eripiet ex hoc corpore morti obnoxio'? Quare hoc dicit? Quoniam resolvi, et esse cum Christo longe melius esse dicit '. Quid item magnus ille David, qui tanto principatu florebat, qui omnia, quæ pertinent ad voluptatem fruendam, abunde habebat? Non angitur vita? non custodiam nominat hanc vitam? An non clamat ad Dominum: Educ e custodia animam meam 11? An non productione vitæ gravatur, et ofenditur? Heu mihi, dicens, quoniam inquili natus meus prolongatus est"! An non noverant sancti discernere bonum a malo, et jdcirco animæ præstabiliorem esse putabant exitum e corpore? Tu vero, quid boni, quæso, in vita vides? Considera quibus in rebus vita spectetur. Non profero tibi vocem prophetæ dicentis: Omnis caro fenum13. Ornat enim ille et honestat magis ea similitudine miseriam naturæ: forsitan enim melius esset femum eam esse potius quam id quod est. Quare? quia nullam a natura injucunditatem fenum habet; caro vero nostra tetri odoris est officina, quidquid acceperit corrumpendo inutile reddens. Quod vero supplicium est æque grave, atque omni tempore ministerio ventris obnoxium esse? Videte enin hunc perpetuum tributi exactorem, ventrem dico, quantam quotidie necessitatem afferat exactionis? Cui etiamsi aliquando amplius quam statutum et ordinatum sit, ante dependerimus, nihil de insequenti debito ante solvendo deduximus: quemadmodum animalia quæ in pistrino labore conficiuntur, tectis oculis vitæ molam circuimus, semper per similia obambulantes, et ad cadem revertentes. Dicam tibi hunc ambitum circularem: appetitus est, satietas, somnus, vigilia, evacuatio, repletio semper ab illis hæc, et ab his illa, et rursus hæc, ac nunquam in orbem obambulare desinimus, donec extra molendinum evaserimus. Recte Salomon dolium perforatum, et domum alienam nominat hanc vitam. Vere enim aliena domus est, et non * II Cor. x, 2 sqq. 'Rom. vii, 24. Philipp. 1, 13 Isa. 11 Psal. cxli, 8. 13 Psal. 5.

ORATIO FUNEBRIS DE PLACILLA. nostra, quoniam in nostra potestate non est, vel Isa. xxxv, is Matth. xxν, 54 sqq. quando volumus, vel quandiu desideramus, in ea esse: quin etiam nescimus quemadmodum introducamur, neque novimus quando migrare jubeamur. Porro dolii ænigma atque involucrum intelliges, si ad inexplebiles et insatiabiles cupiditates respexeris. Vides, ut homines sibi semper affundant et aggerant honores, potentatus, glorias, et omnia ejusmodi? At quod immittitur, elluit, et non permanet in eo quo continetur; nam studium quidem gloriæ, potentatus et honoris semper exercetur et viget, sed cupiditatis dolium inexplebile manet. Quid item pecuniæ studium? An non vere dolium perforatum est, toto fundo perfluens? cui si vel totum mare affundas, ea natura est, ut expleri non possit. Quid igitur molestum et acerbum est, si a vitæ malis beata ista segregata est, et veluti lena quadam, corporis sordibus abjectis, pura anima ad immortalem et incorruptam vitam transit? in qua fraus non exercetur: calumniæ non creditur adulatio locum non habet; mendacium non immiscetur; voluptas item et ægritudo, metus et fiducia, paupertas et divitia, servitus et dominatio, omnisque talis vitæ inæqualitas quam longissime ab illa vita remota est. Aufugit illinc, ut inquit propheta 's, dolor et molestia, et gemitus. Pro bis vero quid? Impatibilitas et malorum incommodorumque vacuitas, beatitudo, ab omni malo alienatio, angelorum consuetudo, invisibilium contemplatio, societas cum Deo, lætitia finem non habens. Nunquid igitur mærere convenit de regina edoctos quæ quibus commutaverit? Reliquit regnum terrestre, ac cœleste assecuta est: deposuit coronam lapidibus ornatam, at gloriæ corona se circumdedit: exuit vestem purpuream, at Christum induit. Hoc est vere regium ac pretiosum indumentum. Hanc terrenam purpuram audio sanguine conchæ cujusdam marinæ rubescere. At supernæ purpuræ Christi sanguis splendorem et florem addit. Vidisti quanta sit in indumento differentia atque præstantia. Vis tibi fidem feri quod illis rebus fruatur? Lege Evangelium: Venite, bencdicti Patris mei, inquit (hæc ad dexteros Judex), possidete paratum vobis regnum s. Quod a quo paratum? Quod vobis ipsi, inquit, per opera præparavistis. Quomodo? Esuricbam, sitiebam, peregrinus eram, nudus, infirmus, in carcere. Quatenus fecistis uni de his minimis, mihi fecistis. Si igitur ejusmodi rerum studium regni conciliandi vim habet: numerate, si modo enumerari possunt, quot homines indumentis ab illa suppeditatis cooperti sint; quot a magna illa dextra alimenta acceperint; quot in carcerem conclusi non modo ab ea visitati, verum etiam penitus dimissionem assecuti sint! Quod si visitare conclusum, regnum conciliat: liberare pœna nimirum majori præmio dignum est, si modo

S. GREGORIJ NYSSENI aliquid regno praestantius et excellentius est. Verum & non hic consistit illius laus. Nam etiam ultra mandata recte factis progreditur, quot propter illam resurrectionis gratiam in sese agnoverunt? qui legibus mortui, et capitis damnati, rursus per eam ad vitam revocati sunt? In oculis est diclorum testimonium. Vidisti juxta altare, qui salutem desperaverat, adolescentulum. Vidisti mulierculam ob damnationem fratris lamentantem. Audivisti ex eo, qui bona Ecclesiæ prædicabat, ut in memoriam reginæ tristis sententia mortifera in vitam resoluta sit. An etiam hæc sola? Auimi vero demissionem ubi collocabimus? Quam Scriptura prefert omni preclaro atque cum virtute conjuncto facinori? Quæ cum tantum imperium una cuin magno imperatore moderaretur, omni potentatu se submittente, tot gentibus subditis et tributariis, cum terra pariter ac mare suis utraque copiis stiparent eam atque foverent: superbiæ adversum se aditum non dedit, semper ad seipsam, non ad bona sua externa respiciens, propterea beatitudinis hæres humilitate vera celsitudine quæsita. Dicam etiam aliquod maritalis amoris indicium et argumentum. Οportebat omnino, soluto corporali conjugio, etiam pretiosa bona quibus abundabat, venire in divisionem. Quomodo igitur fecit distributionem? Cuin tres essent liberi (hæc enim bonorum capita sunt qui virilis sexus essent, apud patrem reliquit, qui regno ejus præsidio essent: ad suam vero partem solam filiam pertinere existimavit. Vides quanto candore atque æquitate animi pariter ac indulgentia sit usa, quæ in rebus pretiosis majorem partem viro concesserit? Gæterum quod maxime a nobis dici oportet, ubi adjecero, sermoni finem imponam. Simulacrorum odium commune est omnium qui fidei participes sunt: sed ejus præcipuum, quod Arianam infidelitatem similiter atque simulacrorum cultum abominabatur. Nam eos, qui in creatura numen divinum esse existimarent, nihilo minora colere atque venerari putabat, quam qui ex materia simulacra efficiunt ac recte et pie ita judicabat. Nam qui creaturam adorat, etiamsi in nomine Christi id facit, simulacrorum cuitor est, Christi nomen simulacro imponeus. Idcirco, cum didicisset quod non sit Deus recens et novus, unam deitatem adorabat, quæ in Patre, et Filio, et Spiritu sancto glorificatur. In hac fide crevit, in hac viguit, apud hanc spiritum deposuit ab hac oblata est sinui Patris fidei Abrabami juxta fontem paradisi: cujus humor et gutta ad infideles non manat: sub umbra ligni vitæ quod plantatum est juxta decursus aquarum, quibus rebus etiam nos digni habeamur, per Christum Jesum Dominum nostrum: cui gloria in sæcula. Amen. exsistit, pro temporaria animi demissione atque

EJUSDEM DE VITA BEATI GREGORII MIRACULORUM OPIFICIS. Eodem interprete. Et oratio quidem nostra, et præsens conventus ad unam eamdemque rem spectat. Magnus enim ille Gregorius cum vobis conveniendi causa fuit, tum mihi sermocinandi materia atque argumentum propositum est. Ego vero eadem facultate opus esse puto, si et virtutem exsequi factis, et præclaris facinoribus dicta exæquare velis. Itaque invocandum fuerit auxilium, quo ille in vita virtutem exsecutus est. Est autem illud, mea quidem opinione, gratia (sancti) Spiritus: quæ ad vitam et ad orationem harum rerum utriusque studiosis per sese vires subministrat. Quoniam igitur præclara illa, spectabilis et illustris vita virtute atque potentia Spiritus exacta perfectaque est: precari et optare oportet, ut quanta ope ille per vitam usus est, tantum auxilii accedat orationi, quo dine recte factoruni, non inferior laus esse videatur: sed talis præsentibus commemoratione rerum ab eo gestarum vir esse demonstretur, qualis ille ipse factis suis ab illius ætalis hominibus conspiciebatur. Enimvero si mentio eorum, qui virtute excelluerunt, cum nullo lucro conjuncta esset, nullumque audientibus inde ad bonum afferretur adjumentum, supervacuum forsitan, ac nullum opera pretium esset, nulla proposita utilitate, et eamdem rem frustra commemorando, et aures nequidquam obtundendo laudandi causa orationem in medium efferre; sed quoniam ejusmodi munus orationis, si recte et commode adhibeatur, commune audientium emolumentum erit, tanquam fax e mari adnavigantibus ad sese dirigens eos, qui in caligine per pelagus oberrant: pari studio utrisque et vobis auscultantibus, et mihi dicenti ad hane rem opus esse puto. Perspicuum est enim, quod vita ejus per virtutem transacta veluti fax quædam animis nostris per commemorationem affulgens, viam ad bonum tam commenioranti, quam audientibus patefacit. Natura enim id nobis hominibus quodammodo insitum est, ut quidquid laudabile

est, et in pretio habetur, ad id nosmet adjungere et accommodare velimus, idque acquirere studea mus. Et argumentum quidem orationis tale est mihi vero argumentum tractare conanti nullum ex utrocunque eventu periculum impendet: sive cum magnitudine rerum una assurgere sublimitate sua oratio valuerit, sive non. Parem enim, utrum cunque horum evenerit, laudem is qui celebratur, assequetur. Nam si assecuta quidem oratio miracula fuerit, rerum præclare gestarum commemoratione prorsus obstupefaciet auditores; sin autem a tergo relicta oratio magnitudinem rerum minus assequi potuerit, etiam hac ratione gloria ejus, cujus laudes persequimur, clarescet. Praestantissima enim viri laus. est, si ejus virtus maior esse demonstretur, quam laudantium facultas dicendo assequi potest. Cæterum nemo ex iis qui divina sapientia instituti sunt, more externorum et a fide nostra alienorum, artificiosis laudativi generis dicendi apparatibus laudari desideret eum, qui propter spiritualia bona celebratur. Non enim simili ratione uos atque cateri de bono judicamus; neque easdem de rebus iisdem reperiat aliquis opiniones, tum apud eos qui mundano more vivunt, tum apud hos, qui mundum supergressi sunt. Illis enim magnæ quædam studioque dignæ atque expetendæ res esse videntur, divitiæ, genus, gloria, nundani potentatus, fabulae, quibus suæ quisque patriæ conditores celebrat: item fugiendæ, sana quidem mente præditis, narrationes, tropaea, pralia, bellorum incommoda: nostro vero judicio una in pretio et in honore patria est, paradisus, prima generis humani sedes, una civitas, illa coelestis, quæ per G viventes lapides construitur et coagmentatur, cu jus artifex et conditor est Deus¹; unus splendor, una generis amplitudo, propinquitas cum Deo quæ non casu fortuito ac temere cuiquam contingit, quemadmodum mundana generis claritudo, quæ sæpe etiam ad improbos et malos per hanc fortuitam vicissitudinem ac seriem temere manans defertur, sed quæ non aliter atque liberæ voluntatis electione acquiri potest. Quotquot enim receperunt eum, inquit divina vos, dedit eis polestatem ut filii Dei fierent '. Qua nobilitate, quid splendidius, quid honestius, quid augustius esse possit? Patria vero aliis quidem omnibus fabulæ atque commenta dæmonumque fraudes ac ludibria fabulosis narrationibus simul permista: nostra autem patria expositoribus et narratoribus opus non habet. Nam si quis coelum suspexerit, eaque quæ inibi sunt ornamenta, et omnem creaturam animi oculo consideraverit, quæcunque in his miracula comprehendere potuerit, has nostræ patriæ reperiet narrationes: imo vero non ipsius patriæ, sed coloniæ, quam a sublimiore vita rejecti et relegati mundum præsentein nimirum assecuti sumus. Quod si talis est colonia, existimare oportet, qualis sit ea urbs, unde colonia deducta est, quæ sit in ea pulchritudo, quæ sit in ea regia, quæ beatitas eorum quibus illa habitatio obvenit. Nanı si ea, quæ in rebus creatis apparent ejusmodi sunt, ut nulla oratione explicari, nulla » Hebr. 51, 10.· Joan. 1, 12.

ratione comprehendi possint: quid de iis mandum est, quæ supra hac sunt, quæ neque lo comprehendi possunt, neque auribus percipi, neque mentis et intelligentiæ conjecturis, qualia ἐπάλsint, judicari et existimari potest? Per hanc ritualem laudem, ab iis qui commendantur, divina laudationum lex infernas has nugas atque deliraχῆς menta secernit et excludit, turpe atque indecorum esse judicans eos, qui propter ejusmodi bona noti sunt, per eas res quæ in terra habentur in pretio, celebrari atque honestari. Nam si quidem aliquis est homo nundanus, qui materialem spectat fœlicitatem, is ex hujusmodi rebus laudem hominiχίαν bus corroget, si cui patria pecorum ferax contigeἀληθῆς rit, si mare vicinum gulæ deditis per sese abunde res aptas ad vescendum suppeditat, si lapides alii aliis superimpositi ædificia exornent. At qui superam suspicit vitam, cui pulchritudo atque ornamentum animi puritas est; cui divitiæ, inopia; cui patria, virtus; cui civitas, item ipsa regna Dei, in rebus terrenis magnificentiam et ostentationem sibi probre atque dedecori esse ducet. Quamobrem etiam nos omissis ejusmodi laudibus neque patriam laudibus Magni Gregorii adjiciemus, neque majores in subsidium laudationum assumemus, scientes quod nulla vera sit laus quæ eorum, qui laudantur, propria non sit. Proprium autem dicimus, quod prorsus perpetuum ita permaňet, ut adimi auferrive non possit. G Quoniam igitur cum omnia nobis eripiantur, divitia, claritudo, gloria, honor, delicia, atque lu xus, voluptas et oblectatio, cognati, amici, solus ille habitus et affectus, quo vel cum vitio vel cum virtute conjuncti sumus, ita nobis inhæret, ut separari et auferri non possit: solum beatum haben dum esse judicamus eum, qui virtute præditus sit. Ac nemo putet me nihil amplum atque magnificum de patria majoribusve viri posse commemorare, sed sub specie atque prætextu contemptionis ejusmodi rerum dedecus atque turpitudinem quasi subducere atque suffurari. Quis enim ignorat cognomen Ponti, quod ab omnibus hominibus tanquam præcipuum quiddamn ac peculiare genti impositum atque tributum est, per quod eorum, quibus locus ab initio obvenit, virtus demonstratur? Solus enim ex omni terra marique hic Pontus, id est, hospitalis, hospitibus et peregrinis commodus et bonus nominatur, sive comitatem et humanitatem ejus erga advenas et peregrinos inibi versantes attestante vocabulo; sive idcirco, quod locus ejusmodi est, ut non modo incolis et indigenis, verum etiam illis, qui ex omnibus partibus eo accedunt et confluunt, ad vivendum subsidia atque commeatus abunde suppeditet atque subministret. Εjusmodi enim natura religionis est, ut et omnium rerum, quæ ad vitam sustentandam necessariæ sunt, summe fertilis, et peregrinorum quidem bonorum nullius expers sit, cum mare ei propria faciat ea, quæ ex omnibus regionibus illuc importantur. Cum autem ejusmodi tota natio sit, ut quamcunque quis ejus partem per sese solam consideraverit, cæteris præstare cam existimaturus sit: nihilo minus communi judicio gentis veluti caput quoddam omnium aliarum finitimarum Magni Gregorii civitas est, quam urbem imperator

quidam insignis ex iis qui Romanis imperium confirmaverunt, Cæsar nomine, amore ac desiderio loci captus suo nomine Neocasarean insignivit. Verum hæc nihil pertinent ad nostrum propositum et institutum, ut per hæc ampliorem et augustiorem existimemus nos demonstraturos esse magnum illum virum inter sanctos, si regio frugibus abundet, si urbs operibus et ædificiis ornata sit, si per mare vicinum ad arbitrium res undique magna copia importentur. At nec parentum quidem ejus, qui nativitatis ejus carnalis auctores fuerunt, in præsenti oratione faciam mentionern, divitias, magnificentias et splendores mundanos eorum exponens. Quid enim hæc conferunt ad laudem? sepulcra, statuæ, inscriptiones et tituli, mortuæ et inanes narrationes ad eum, qui sese supra omnem mundum extulerat et evexerat, præsertim cum ne fieri quidem possit, ut in societatem laudis illi assumantur, quorum iste, quod ad animæ propinquitatem attinet, cognationem respuit et aspernatur? Nam illi quidem per errorem simulacrorum vani et inepti fuerunt, hic autem ad veritatem oculis sublatis superæ cognationi sese per fidem inservit, et quasi in adoptionem dedit. Itaque quomodo quidem, quibusve parentibus natus sit, aut quam ab initio urbem incoluerit, ut quæ nihil faciant ad propositam narrationem, prætermittemus; initium autem laudis hinc sumemus, unde ille vitam cum virtute conjunctam exorsus est. Cum enim corpore admodum juvenili naturali cogitationis cura, parentibus vita defunctis, destitutus esset: quando plerisque ætate imperfecta mens quid sit bonum dijudicare nescit: protinus ab initio ostendit qualis in aetate perfecta futurus esset. Ac quemadmodum germina generosa, cum a primo incremento in directos ramos excrescunt, per præsentem pulchritudinem agricolis futurum decorem præmonstrant: eodem modo etiam ille, quando' cæteris propter ignorantiam erroribus et obnoxius et lubricus est animus, ad res vanas et G inutiles juventute facile plerumque prolabente tunc per primam vitæ instituti electionem ostendit in sese verum esse illud verbum Davidis dicentis Justus ut palma forebit. Sola enim nimirum hæc arbor perfecta crassitudine cacuminis a terra surgit et excrescit, cumque proceritatis incrementum progrediatur, nullam in latitudinem a tempore accipit accessionem. Sic etiam ille a primo germine floruit, electione vitæ instituti protinus perfectus et eminentibus frondibus consurgens et excrescens. Omnibus enim omissis, quarum rerum studio juvenilis ætas tenetur, equitatione, venatione, cultu amdeuiore, indumentis, aleatione, deliciis, statim totus acquirendis virtutibus incumbebat, deinceps eligens ac persequens quidquid praesenti semper ætati suæ conveniens et accommodatum esset. Initium autem acquirendarum virtutum a studio sapientiæ fecit, atque hanc veluti pullus quidam conjunctus una sequebatur sobrietas: utrique autem continentia præsidio erat: animi vero humilitatein et moderationem una cum contemptione pecuniarum assecutus est. Non enim aliunde fastus et su Psal. xcı, 13.

perbia exsistit, nisi avaritia, remque suam qualibet ratione augendi studium ejusmodi vitia una secum inducat. Quémadmodum autem fama tenet patriarcham Abrahamum Chaldaicæ philosophiæ scientia præditum, cum concinnum, aptum, ratum, constantem, certum, ordinatumque situm ac motum siderum animadvertisset, harum rerum cognitione tanquam scala atque adininiculo usum fuisse ad superi boni contemplationem, cum reputaret, quod si ea que sensu comprehenduntur, talia essent, quale esse posset id, quod sensum superat: atque ita assecutum esse id, quod quærebat, cum externam sapientiam quasi conscendisset, ac per eam sublimior evasisset, ut rebus incomprehensibilibus et captum effugientibus per illam quodammodo apἐξ propinquaret: ita etiam Magnus iste, cum in set, nihil a Græcanica sapientia differret (nam et * Act. VII, 22. ternæ sapientiæ studio diligenter versatus esset, per quas res plerique errores Græcorum gentiliumque stabiliunt atque confirmant, iis rebus quasi ducibus et indicibus usus est ad Christianæ religionis cognitionem, ac relicta falsa parentum ac majorum religione, rerum veritatem quærebat, ex illis ipsis quæ ab externis philosophis elaborata sunt, edoctus, quam non consistere possint, quamque parum sibi constent sententiæ atque opiniones Græcanica doctrina. Posteaquam enim animadvertit Græcorum simul ac barbarorum philosophiam in iis sententiis, quibus de numine divino quid sentiendum sit statuunt, in diversas scindi opiniones; earumque sententiarum præsides, neque inter sese congruere atque concordare, et solerti exquisitaque verborum et argumentorum excogitatione suain unumquemque sententiam stabilire atque confirmare conari; hos quidem, tanquam domes:ico bello se invicem evertentes et conficientes reliquit. Consequitur autem et amplectitur consistentem stabilemque ac firmum ſidei sermonem, qui non exquisita quadam atque redundanti verborum curiositate, et artifciosis nexibus argumentorum confrmatur, sed per simplicitatem verborum omnibus ex æquo annuntiatur: qui in hoc ipso, quod supra fidem est, vim fidei faciendæ habet; nam si id, de quo sermo habetur, ejusmodi esset, ut humanarum vi rationum et argumentationum comprehendi posilli quodcunque comprehendere valuerint, illud eliam esse censent), sed quoniam eam naturam, quæ in superis sedibus rebus præsidet universis, cogitationes et rationes humanæ assequi et coinprehendere non possunt; idcirco fides in locum rationum succedit, ad ea, quæ superant rationem et comprehensionem, enitens. Propterea quemal modum de Moyse dicit Scriptura *, quod eruditus esset omni sapientia Ægyptiorum: ita etiam magnus iste vir, cum omnem Græcorum eruditionem ac disciplinam perscrutatus esset, factoque periculo didicisset, quam infirmæ eorum opiniones atque

sententia sint, quamque parum sibi constent, di scipulus Evangelii ac priusquam per mysticam et incorpoream nativitatem institutus esset, adeo recle atque præclare sese in vita gerebat, ut nul. las peccati sordes ad lavacrum afferret. Cum autem degeret in Ægypto in magna Alexandri urbe, in quam ex omnibus partibus philosophiæ et medicinæ studiosa juventus confluebat: molestum spectaculum æqualibus erat adolescens super ætatem sobrietate temperantiaque ornatus. Ejus enim vitæ puritatis et integritatis laus impurorum probrum ac dedecus erat. Ut igitur aliquam excusationem intemperantes ac libidinosi haberent, si ipsi non soli tales esse videntur: insidias comminiscuntur, et vafrum quoddam consilium excogitant, ut aliquam notam et maculam magni illius viri vile inurerent. Ac producitur ab eis quæ illum calumniaretur muliercula meretrix, quæ corpore quæstum faceret, infamia irrogata ex carcere dimissa cumque ille pro consuetudine cum viris doctis atque delectis in habitu gravi et honesto de quadam quæstione philosophica dispiceret, unaque se cum illis exerceret, muliercula accedit ineptis gestibus formam ostentans, et mollitiem luxumque præ se ferens, et per omnia quæ et dicebat et faciebat, sese consuescere cum eo simulans: tandem dicebat se mercedibus fraudalam esse, adjiciens etiam causas præ impudentia, pro quibus querebatur se mercedibus esse fraudatam. At cum illi, qui ejus vitae puritaten et continentiam non ignorabant, indignarentur, et ita adversus mulierculam commoveren tur, neque una perturbatus est cum iis, qui ipsius nomine stomachabantur, neque quidquam ejusmodi dixit, cum calumniis premeretur, quale pronuntiare par esset eum, qui graviter molesteque rem ferret, non testes vitæ advocavit, non jurejurando probrum ab se rejecit, non malitiam eorum, qui bæc adversus eum machinati erant, convicit, sed submissa atque sedata voce conversus ad quemdam familiarem, Heus tu, inquit, e numera ei pecuniam, ne diutius importunitate sua propositæ quæstionis tractatum conturbet. Cum autem is, cui boc injungebatur, a meretricula sciscitatus quantam pecuniam ab illo posceret, sine mora omnem adnumerasset: atque ab lascivis et protervis adversus sobrium et continentem insidiæ peracta essent et jain in manibus illius infamis lucrum esset, tunc divinitus et continentia adolescentis probatur, et calumnia æqualium patefit. Simul enim atque manu pecuniam accepit, spiritu infelici atque maligno correpta fremituque immani atque ferali, diverso a voce humana sono ingemiscens, colla bitur prona in medio cœtu congregatorum spectaculum horrendum atque terribile præsentibus repente facta, cum et capillus, quem suis manibus vellebat, dilaceratus atque disjectus, et oculi inversi essent, et os spumam emitteret. Ac non prius a dæmonio suffocari desiit, quam magnus ille Deum pro ea invocasset atque placasset. Talia de adolescentia magni illius viri narrantur, digna profecto insequentis ejus vitæ principia. Et quidem miraculum tantum est, ut, etiamsi nullum aliud præterea proferre licet, ob hoc solum a nemine eorum, qui virtute excelluerunt, secundas laudum partes debeat obtinere, dives, adolescens, peregre extra patriæ fines in populosa urbe habitans: in qua propterea quod adolescentes ad arbitrium et libitum voluptatibus indulgerent, vitæ puritas dedecori haberetur ab iis, qui

DE VITA S. GREGORII TIIAUMATURGI. sobrii sanaque mente praditi non essent, cum nec mater de vita curiose inquireret, nec pater vitam quotidianam moderaretur, in tantam, sese a vitiis et affectibus sejungendo, virtutem enisus est, ut præsidem rerum universarum, qui per gravem plagam calumniam mulieris detexit atque convicit, testem vitæ suæ faceret. Ecquod majus aliquis ad laudandum argumentum excogitare possit? qui possit hunc ipsum aliquis digne ac pro merito admirari, qui cum ratione naturam devicisset, ac veluti mansuetum quoddam animal, juventutem sub jugum rationis misisset, omnibusque affectibus naturalibus insurgentibus superior fuisset, et invidiam quæ omnes res eximias invadere solet, adversus se excitasset, etiam hac superior fuit, quippe neque ad ulciscendum insidias sodalium commotus, et eam, quæ illis in subornando probro operam navaverat, per orationem ab alictione dæmonis liberatam beneficio prosecutus est? Talem per historiam cognovimus etiam Josephum fuisse, cui ad arbitrium quidem cum uxore domini scelus perpetrare promptum erat, cum illa ipsa decori adolescentis insano amore correpta esset nec quisquam hominum corum, quæ ausi fuissent, testis et arbiter futurus erat: sed etiam ille, cum se divinum oculum inspectorem eorum, quæ committerentur, habere intelligeret, malus esse videri, quam fieri præoptavit, maleficorum potius poenas atque incommoda subiens, quam maleficus evadens. Sed licet forsitan huic etiam aliquanto amplius, quam illa continet historia, gloriari; non enim æque magnum affert momentum ad aversationem piaculi, tum adulterii scelus, tum id quod in minori delicto vituperationem ha bere videtur. Itaque qui ubi periculum et metus a legibus non impendebat, ipsam voluptatem per peccatum conciliandam, per sese longe formidabiliorem quam pœnam esse judicabat, aut præcessit et superavit Josephum amplitudine et magnificentia miraculi, aut prorsus non habebitur inter secundos. Ac principium quidem vitæ tale est. Ipsa vero vita quæ? Posteaquam omnibus disciplinis externæ sapientiæ percursis incidisset in Firmilianum quemdam patricium Cappadocem, similem moribus et ingenio, ut ille in sequenti vita ostenτοῖς Gen. XXXIX, 7 sqq. PATROL. GR. XLVI. dit, cum Cæsariensium Ecclesiæ ornamento fuit, et animi sui consilium ac vitæ propositum amico patefecisset, quod ad Deum videlicet spectaret; et illius studium circa idem desiderium convenire intellexisset, relicto omni studio externæ philosophiæ, accedit una cum illo ad eum, qui in eo tempore Christianorum philosophiæ princeps erat (is autem erat Origenes, cujus propter scripta, fama celebris est), etiam per hæc ostendens non modo studium discendi atque industriam, verum etiam sedatum ingenium et animi moderationem. Cum enim tanta sapientia plenus esset, alio in

S. GREGORII NYSSENT sacris disciplinis uti magistro non dedignatus est cumque apud magistrum justo tempore in disci plinis perseverasset, multis detinentibus eum in solo peregrino, hortantibusque ac rogantibus, ut apud ipsos maneret, reliquis omnibus præferendam ratus eam terram, quæ ipsum tulisset et in lucem edidisset, in patriam denuo revertitur, varias sapientiæ atque scientiæ divitias, quas tanquam mercator quidam cum omnibus claris atque probatis in studiis externæ doctrinæ viris conversans acquisiverat, invehens atque importans. Ac profecto si quis vere justeque res æstimet, ne hoc quidem prorsus ad commendationem nominis parum momenti habere videbitur, quod tantæ urbis communi consensu adhibitas preces aversatus est, nec omnium sapientium delectorumque in ea virorum, ut maneret operam dantium, studium, nec principum virorum inibi versantium et ut hoc ipsum fieret cupientium, egregiam voluntatem magni fecit, qui omnes id unum agebant, ut magnus ille maneret apud eos, tanquam conditor virtutis et vitæ legumlator futurus; sed ille omnibus modis superbiæ materiam fugiens, quod haud ignoraret vitium superbiæ improba sceleratæque vitæ plerumque causam et occasionem præbere solere, veluti portum quemdam, quietam in patria vitam ingreditur. Cum autem universa natio eum intueretur, omnibus exspectantibus, ut, in publicis conventibus divulgata sua eruditione, aliquem fructum, diuturnorum laborum caperet, ex his partam nominis claritudinem atque celebritatem: haud ignorans ille magnus, quibus rebus veram philosophiam a veris ac perfectis sui cultoribus publicari atque divulgari conveniat, ne quando animus ejus aliqua ambitione vulneraretur (laus enim auditorum naΟ gnam vim habet, vigorem ac firmitudinem animi fastu quodam ac gloriæ studio infandi atque solvendi), idcirco silentio utitur pro documento atque ostentatione suæ eruditionis, re ipsa, non verbis ostendens reconditumn in animo thesaurum, cuiDque sese a turbis forensibus, et ab urbana vita penitus sejunxisset, in solitudine quadam secum solus, ac per sese cum Deo versabatur, universi mundi rerumque mundanarum parvam curam gerens, non de regibus curiose inquirens, non magistratus excutiens, non ex aliquo commemorante audiens, ut res quæquæ publica administraretur; sed ut animus virtute perfectus evaderet, sollicitus, ad hoc omni studio per totam vitam contendebat atque enitebatur: sæculoque omni ac rebus sæcularibus valedicens, alter hic nostris temporibus plane Moyses fuit, qui cum illius miraculis certaret. Exiverunt uterque ex turbulento strepitibusque et clamoribus circumsonanti hoc sæculo, Moyses et Gregorius, suo uterque tempore per se privatim vitam degentes, quoad revelatione et apparitione divina utrisque puræ vitæ lucrum manifestaretur sed Moysen quidem una cum philosophia etiam uxor sequebatur; Gregorius autem conjugem sibi solam virtutem adjunxit. Cum igitur id, quod uterque agebat, eodem pertineret (causa enim finalis, ad quam uterque a vulgo secedens spectabat, hæc videlicet erat, ut puro animi oculo liceret eis

vina mysteria animadvertere atque considerare), judicare licet virtutem recte spectare scienti, utrius horum vita per vacuitatem humanorum affectuum magis transacta sit: illiusne, qui ad legitimum atque concessum voluptatum usum descenderat, an hujus qui et voluptatem superavit, et materi::li crassæque affectioni nullum adversus se aditum dedit. Cæterum cum Phædimus, cui divinitus a Spiritu sancto præscia (futurorum, vis quædam inerat, in illo tempore Amasensium Ecclesiæ antistes esset, et omni studio laboraret, ut magnumi Gregorium in potestatem redactum, Ecclesia adlministrationi præficeret, ne tantum bonum otiosum et infrugiferum vitam transigeret: ut hic sacerdotem id agitare atque conari sensit, cogitare cœpit, qua ratione latere posset, alias ad aliam solitudinem transiens. Sed posteaquam nihil non intentatum relinquens, ille vir magnus Phædimus, et omni machinatione alque solertia utens non poterat virum ad sacerdotium adducere innumeris oculis præcaventem, ne quando manu sacerdotis caperctur, et cum uterque inter sese studio certarent, illo quidem capere, hoc vero persequentis manus effugere cupiente (nam ille sciebat se sacrum Deo donarium oblaturum esse, hic autem verebatur, ne quo modo sibi sacerdotii cura tanquam onus quoddam vitæ imposita, ad philosophiam impedimento esset), idcirco impetu quodam divino Phædimus ad propositum studium provectus, nihil curans interjectum spatium, quo ab Gregorio dirimebatur (quippe ille aberat itinere tridui), sed ad Deum suspiciens, precatusque ut et ipse et ille pariter in illa hora ab Deo respicerentur, loco manus imposi ‹tionis Gregorio adhibet sermonem, Deo consecrans eum, qui corpore coram non adesset, et illam ei civitatem destinans atque attribuens, quam contigerat ad illa ipsa usque tempora adeo simulacrorum errori deditam esse, ut cum infiniti essent, qui ipsam urbem et regionem circumjacentem incolerent, non plures quam septemdecim invenirentur, qui sermonem fidei recenissent. Galat. 1. 16, Sic igitur jugum subire coactus, omnibus posthac, quæ fieri solent, solemnibus in eo peractis, cum exiguum tempus ad mysterium exactius cognoscendum ab eo, qui sacerdotium ipsi assignaverat, petiisset, non amplius, ut inquit Apostolus ", carni et sanguini adbærendum esse et acquiescendum putabat, sed a Deo sibi occulta manifestari petebat; ac non prius prædicationem sermonis aggredi sustinuit, quam per quamdam apparitionem ei veritas revelaretur. Cum enim per totam nocten aliquando de ratione atque sermone fidei dispiceret et specularetur, et varias animo cogitationes agitaret: erant enim nimirum etiam tunc nonnulli, qui piam et sinceram religionis doctrinam adulterarent, ac per probabiles argumentationes sæpenumero etiam doctis et prudentibus veritatem facerent ambiguam: pro qua tunc ei pervigilem curis atque sollicitudine noctem agenti, quidam in figura humana, facie ac forma senili evidenter apparet, or

natu atque compositione indumenti augustum quemdam, sacrum ac divinum referens decorem, magnam gratia vultus atque dispositione figuræ prae se ferens virtutem. Hic vero visu perterritus, el surgere e lecto, et quis esset, cujusve rei gratia venisset, sciscitari. Cum autem ille perturbationem mentis ejus submissa voce sedasset ac dixisset, se jussu divino apparuisse ei propter eas rationes, quæ apud ipsum controversæ et ambiguæ essent, ut piæ fidei veritas revelaretur: et bono animo esse audito sermone, et cum quodam gaudio atque consternatione illum contueri; deinde cum ille directo manum protendisset, et quasi ostenderet ei per digitorum directam protensionem id quod ex transverso apparebat: hic et una cum directa manus protensione circumagere suum obtutum, et videre aliud spectrum adversum ei, quod prius apparuerat, in figura muliebri excellentius quiddam et augustius, quam pro humana conditione: rursus autem perterritus et facie aversa vultum demittere, ac perplexus et dubitabundus hæsitare de specta culo, cum oculis apparitionem ferre non posset (etenim miraculum visionis nimirum in hoc potissimum erat, quod cum nox esset obscura, lumen una cum iis, qui apparuerant, ei afluxerat, quasi aliqua lucida tæda accensa); cum igitur oculis ferre apparitionem non posset, eorum, qui sibi apparuerant, inter sese rationem ejus rei, de qua ambigebatur, exponentium sermocinationem audivit, per quam non solum accepit veram cognitio nem fidei, verum etiam nominatim eos, qui apparuerant, cognovit, utroque eorum propria appellatione altèrum alloquente. Audivisse enim dicitur ex ea, quæ in muliebri habitu visa erat, cum hortaretur evangelistam Joannem, ut adolescenti mysterium veræ pietatis aperiret ac declararet; atque illum dixisse, se paratum esse etiamn in hoc matri Domini gratificari, quoniam hoc ei cordi esset: atque ita, exposito sermone, qui et rei quæsitæ conveniret, et admodum bene definitus et circumscriptus esset, rursus ex oculis discessisse, atque hunc extemplo divinam illam institutionem ac disciplinam litteris mandasse, et secundum illam postea in ecclesia sermonem prædicasse, ac posteris tanquam patrimonium quoddam et legatum, divinitus datam illam doctrinam reliquisse, per quam usque in præsentem diem instituitur illius civitatis plebs, quæ ab omni hæretica malitia intacta permansit. Porro mysticæ illius disciplinæ verba hæc sunt Unus est Deus Paler Verbi viventis, sapientia subsistentis et potentiæ, et figuræ æternæ, perfectus perfecti genitor: Pater Filii unigeniti. Unus Dominus, solus ex solo, Deus de Deu, figura et imago deitatis, Verbum efficax, sapientia constitutionis rerum universarum comprehensiva, et potentia totius creaturæ effectrix, Filius verus veri Patris, visum effugiens visum effugientis, et corruptioni non obnoxius non obnoxii corruptioni, et morti non obnoxius morti non obnoxii, et æternus æterni. Unus Spiritus sanctus, ex Deo ortum el exsistentiam habens: quique per Filium apparuit, videlicet hominibus, imago

Filii perfecti perfecta, viventium causa, fous sanctus, sanctitas sanctificationis suppeditatrix per quem manifestatur Deus Pater, qui est super omnia et in omnibus: et Deus Filius, qui per omnia permanat: Trinitas perfecta, quæ gloria atque ælernitate et regno non dividitur neque abalienatur. Ergo neque creatum quidquam aut servum in Trinitate (est), neque ascititium quidquam et adventitium, ut quod prius quidem non esset nec suppeteret, posterius autem introductum sit: neque vero deest unquam Filius in Patre: neque in Filio Spiritus: sel immutabilis et inalterabilis eadem semper Trinitas est. Quod si quis sibi fidem de hac re feri cupit, audiat Ecclesiam, in qua sermonem prædicabat, apud quam illa ipsa verba a beata illa manu exarata adhuc etiam nunc conservantur. Annon hæc cum divinis illis tabulis magnitudine graliæ certant? illas dico tabulas in quibus divinæ voluntatis constitutio insculpta et exarata est. Quemadmodum enim Moysen dicit Scriptura, cum extra id quod apparet, evasisset, et inter invisibilia adyta animo constitutus esset (hoc enim obscure per caliginem significatur), et didicisse divina mysteria, et per sese omni populo auctorem et institutorem Dei cognitionis fuisse eamdem licet etiam in hoc magne viro animadvertere dispositionem, cui loco montis quidem erat, non sub sensum cadens aliquis collis, sed altitudo desiderii verarum sententiarum et opinioΟὔτε num: caliginis autem vice, spectaculum, cujus sibi apparuerat, animum satis confirmasset, ita spectandi alii capaces non sunt: tabularum vero loco, animus: loco litterarum in tabulis exaratarun, ejus quæ ei apparuit vox, quibus omnibus et ipsi, et iis qui ab illo in sacris instituebantur, contigit manifestatio atque declaratio mysteriorum. Postquam igitur animi alacritate quadam, fiducia atque libertate per illam visionen repletus est, quemadmodum athleta quidam sufficientes apud padotribam vires atque peritiam ad certamina adeptus, presenti animo atque fiduciae pleno in stadio se exuit et expedit, et cum adversariis decertat eodem modo etiam ille cum, sicuti oleo corpus ungentes athletæ vires confirmare solent, tum sui exercitatione, tum auxilio gratiæ, quæ demum ad certamina aggreditur. Neque enim aliter atque labores et certamina vocari oportet omne țempus vitæ, quod administrando sacerdotio transegit, in quo per fidem omnes adversarii copias fregit atque devicit. Nam cum relicta solitudine protinus urbem peteret, in qua oportebat eum Ecclesiam Deo constituere: ubi cognovit omnem regionem fraudi dæmonum obnoxiam esse, ac veri quiden lei templum nusquam exstructum, urbem vero totam atque agrum vicinum aris, sacellis et statuis repletum esse, cum tota natio id sibi studio haberet, ut delubra simulacrorum atque sacella exornarentur, et homines in insano simulacrorum cultu, qui pompis, cæremoniis atque immunditiis

ad aras feri consuetis confrmaretur, pernanerent quemadmodum strenuus quidam miles cum duce copiarum, cujus robore potissimum ac virtute acics adversariorum stct, congressus, illo devicto, imperio ejus parentes in fugam vertit: eodem modo etiam magnus iste vir ab ipsis dæmonibus rem bene gerere orditur: sed qua ratione? Cum prætereuntem a solitudine ad urbem versus vesper oppressisset, et imber violentior urgeret, una cum comitibus templum quoddam intrat. Templum autem illud celebre erat: in quo qui colebantur dæmones manifesto se offerre et accedere ad antistites templi et ædituos solebant: quippe divinatio quædam ab eis exercebatur, et oraculum edebatur. Cum se recepisset igitur cum comitibus in illud templum, damones quidem statim invocatione nominis Christi perterrefecit: figura autem crucis nidoribus inquinatum aera cum expiasset atque luçtrasset, quod facere solitus erat, noctem totam orationibus et laudum decantationibus pervigilenı transegit, adeo ut in domum orationis transformaretur ædes illa, quæ et altarium sordibus et immunditia conspurcata, et statuis odiosa atque abominabilis erat. Hoc itaque modo nocte ab eo transacta, circa diluculum rursus iter suum porro facere pergebat. Cum autem antistes mane consueto officio dæmones coleret, oblata ei dæmonia dixisse feruntur, non sibi patere posthac amplius aditum ad templum, propter eum, qui in eo diversatus esset: atque ille lustratoriis piacularibusque sacrificiis et hostiis utens per hæc ad immigrandum rursus in templum dæmonia dicitur invitare conains esse: ut autem nihil non tentantis studium Irritum et inefficax erat, dæmonibus nullo modo, sicuti consueverant, ejus invocationi obtemperantibus: tunc ira atque indignatione furibundus curn scse proripuisset antistes, magnum illum virum assequitur, gravissimas et maxime terribiles quasque minas intentans, quod et ad magistratus eum delaturus, et manu adversus cum usurus, et imperatori audaciam indicaturus esset, quod nimirum Christianus et diis inimicus templum ingredi ausus esset: cujus introitum aversata essel ea, quæ in sacris operaretur vis, nec amplius ut consuesset, in iis locis vaticinandi dæmonum efficacia versarctur. Cum autem ille effrenatam et imperitam antistitis excandescentiam animo excelso sprevisset, et contra omnes minas veri Dei auxilium objiceret, ac diceret, quod tantum duciæ haberet in virtute atque potentia sui propugnatoris, ut pro arbitratu eos et abigere posset undecunque vellet, et introducere in quæcunque loca sibi videretur, earumque rerum, quæ diceret, demonstrationes se extemplo jam præbiturum esse polliceretur: obstupefactus antistes et admiratus magnitudinem potestatis, postulasse dicitur, ut ab his ipsis virtutem ostendendi initium faceret, et invitaret rursus et introduceret in templum dæmonia: quibus auditis magnus ille vir abscidisse exiguum quoddam frustum de codice dicitur, idque cum in eo vocem quamdam imperatricem adversus dæmones exarasset, antistiti dedisse: erant autem ipsa verba litterarum bæc: GREGORIUS SATANÆ, INTRA. Atque hanc schedulam acceptam dicitur antistes imposuisse altari, deinde cum consuetos eis nidores

et impiainenta obtulisset, vidisse, quæ prius vel minus feri possit, quam re ipsa est. Quid enim spicere soleret, antequam dæmones ex delubro ejecti essent. Quibus rebus peractis, eum cœpisse cogitare, quod divina quædam virtus Gregorio adesset, per quam dæmonibus validior visus esset. Cum autem rursus eum festinando consecutus esset, priusquam pervenisset in urbem, rogavit eum ut sibi mysterium ab ipso discere liceret, et quisnam esset ille Deus, qui naturam dænonum obnoxiam haberet. Cum autem magnus ille vir paucis mysterium pietatis exposuisset, accidisse quiddam dicitur antistiti quale par erat accidere ei, qui in rebus divinis non esset initiatus: ac vilius esse putasse, quam de Deo existimari conveniret, credere quod numen divinum per carnem hominibus apparuisset; cumque ille contra dixisset, quod non verbis ac rationibus hujus rei fides confirmaretur, sed ex rebus mirabilibus, quæ fierent, vim fidei faciendæ mysterium haberet: antistes ab eo petiisse fertur, ut sibi liceret aliquod ab eo miraculum videre, ut re ipsa quæ fieret, ad assensionem et approbationem fidei adduceretur. Ibi vero id, quod omnium maxime dictu incredibile est, magnum illud fecisse magnus ille dicitur miraculum. Cum enim postularet antistes, ut saxum quoddam ingens, quod oculis eorum subjectum prospiceretur, et non moveretur, absque manu bumana moveretur, ac per solam fidei virtutem, jussu Gregorii ad alterum locum transferretur nulla interjecta nora magnus ille statim imperasse dicitur saxo tanquam animato, ut transiret ad illum locum, qnem designasset, quo facto, extemplo credidisse sermoni dicitur antistes, ac relictis omnibus, cognatione, familia, uxore, liberis, amicis, sacerdotio, sede, possessionibus, loco omnium bonorum, quibus abundaret, duxisse, si magni illius consuetudine frui, et laborum divine que illius philosophiæ atque eruditionis una cum illo participi sibi esse liceret. Sileat ad hæc omnis artificiosa scriptorum inventio, res amplas atque præclaras arte quadam dicendi augendo, amplificando atque exaggerando in majus extollens. Non enim ejusmodi miraculum est in iis, quæ commemorata sunt, quod vi ac facultate dicentis vel majus dictis aliquis adjiciens miraculum amplificabit et exaggerabit? qua ratione vero quis audientibus admirationem rei gestæ minuerit? Sarum abstrahit a saxis eos, qui saxis et lapidibus mancipati serviebant lapis præco divinæ fidei et dux infidelibus ad salutem exsistit, non voce quadam atque sermone divinam potentiam celebrans atque divulgans, sed suo facto Deum, qui ab Gregorio annuntiaretur, ostendens: cui omnis ex æquo obnoxia creatura obtemperat, non solum quæcunque sensu prædita, spirat et animata est, verum etiam si qua extra has est, ita jussa famuli accipiunt, quasi sensus expertes non essent. Quis enim lapidis auditus? quis jubentis potestatis sensus? quæ vero vis in eo

transeundi? quæ membrorum et artuum fabricatio? Sed omnia hæc et ejusmodi lapidi præstat jubentis virtus atque potestas, quam spectans antistes ille, statim fraudem dæmonum, quæ ad seducendum humanam naturam adhiberetur, et animadvertit et abominatus est, et ad Deum verum traductus atque conversus est, quippe qui per ea, quæ a servo gesta erant, ineffabilem et inexplicabilem Domini potentiam esse conjecisset. Nam si tanta servi potentia (inquiebat), ut verbo moveat res immobiles, et imperio utatur adversus res sensu carentes, et hortetur res inanimatas: quantam copiam potentiæ Domino rerum universarum adesse cogitare atque conjicere par est, cujus voluntas veluti materia quædam fuit et fabricatio, et vis tum ipsius mundi, rerumque omnium, quæ in eo sunt, tum earum rerum, quæ supra res mundanas sunt! Hinc magnus ille rein bene gerere adversus dæmonas exorsus, ac veluti tropæum quoddam adversus devictos antistitem circumducens, cum et fama sui gentem ante perculisset et obstupefecisset, ita demum cum fiducia animoque alacri atque confrmato urbem invehebatur, non curribus et equis, et mulis, et multitudine comitum assectantium sese ostentans, sed virtutibus undique stipatus, omnibus autem urbis incolis populariter ac vulgo cum conjugibus et liberis velut ad novum quoddam spectaculum visendum obviam effusis, et omnibus videre cupientibus, quis esset ille Gregorius, qui homo licet esset, cos tamen, qui apud ipsos pro diis haberentur, tanquam rex quidam in potestate haberet, pro imperio ferens et agens quocunque vellet, et undecunque vellet, prout visum esset, dæmonas sicuti mancipia ejiciens, et eosdem rursus, si videretur, introducens: quique cultorem illorum adduceret tanquam jure ac potestate quadam sibi mancipatum habens, despicientem et honorem, quo ante præditus esset, et hujus consuetudinem cum omnibus, quæ habuisset, facultatibus et copiis commutantem. Tali nimirum animo atque opinione omnibus G eum ante urbem exspectantibus, ubi ad eos pervenit, omnibus eum intentis oculis contuentibus, tanquam silvam quandam inanimam homines præ tergressus, ad nominem eorum, qui obviam venirent sese convertens, sed recta ad urbem vadens multo magis eos in stuporem et admirationem deduxit, famam superare intuentibus apparens. Quod enim magnam urbem primum inveheretur, cum nihil ei tale consuetum antea fuisset, deinde cum stupore non admiraretur tantum propter se populum congregatum esse, sed veluti per solitudinem iter faciens seipsum duntaxat et viam spectaret, ad neminem eorum, qui circum se col. lecti essent, sese convertens: hoc nimirum supra miraculum, quod in saxo translato editum erat, hominibus esse videbatur. Idcirco cum admodum pauci essent, ut supra commemoratum est, qui ante administrationem ejus fidem suscepissent, quasi tota civitas honorem sacerdotio ejus haberet, ita in urbem ingrediebatur, prosequentium turba undique frequenti stipatus. Quoniam autem protinus ut attigit philosophiam omnibus rebus se veluti onere quodam levaverat, nec quidquam ei rerum ad hanc vitam necessariarum supererat, non

ager, non locus, non domus: sed omnia ipse sibi erat (imo vero virtus et fides ei patria erat et sedes et divitiæ), ut igitur urbem ingresso domus ad requiescendum ei nusquam vel Ecclesiæ vel ipsius propria erat, comitibus ejus trepidantibus atque sollicitis quomodo diversaretur, et a quibus tecto reciperetur, anxiis: Quid hac, inquit magister ad eos, quasi eatra protectionem Dei constituti, anxii atque solliciti inquiritis, ubi corpora reficere atque curare oporteat? an parva vobis domus Deus esse videtur, siquidem per eum vivimus et more mur et sumus? An arctum et angustum cœleste tectum robis videtur, et præter hoc aliud diversorium quæritis? una robis domus studio curæque sit, ea videlicet, quæ cujusque propria est, quæ per virtutes adificatur et tollitur in allum. Hoc solum vobis curæ atque sollicitudini sit, ne ejusmodi vobis habitaculum non paratum nec instructum sit; nam terreni parietes iis, qui cum virtute vitam transigunt, circumdati nihil commodi afferunt. Quinimo par consentaneumque fuerit ab iis, qui vitiis atque nequitia coinquinantur, parietum usum studiose atque cum cura institui atque parari propterea quod domus occultarum plerumque turpitudinum velamentum exsistit. At quorum vita cum virtute transigitur, in his nihil est, quod parietes oblegant et obvolent. Atque hæc eo ad familiares dicente, assistens vir quidam insignis, qui genere, divitiis reliquisque opibus inter primos numeraretur (Musonius ei nomen erat), ut vidit multos idem officium deferre paratos, et id agentes, ut in suas ædes virum reciperent, cum cæteros antevertisset, gratiam præripit rogans magnum illum virum, ut suo hospitio utcretur, et introitu domum honestaret, quo et augustior et in sequenti sæculo celebris et memorabilis ea evaderet, tempore etiam ad posteros memoriam ejusmodi honoris transmittente. et Cum autem multi etiam alii concurrerent, eadem rogarent, æquum esse judicans gratificari ei, qui tempore prior in deferendo officio fuisset, cum cæteros benigne salutatos verbis honorificis invicem prosecutus dimisisset, ad priorem divertit. Quod si historia rerum ab eo gestarum nihil præter rerum narrationem continet et incondita est, quod sermo noster consulto prætermiserit eas, quæ solerti quadam excogitatione adhiberi rebus solent, amplificationes et exaggerationes: fuerit etiam hoc non levi apud eos qui recto judicio res æstimant, testimonio atque argumento, quod nullo modo de industria miracula viri cujus memoriam celebramus, exaggerentur, sed rerum ejus memoria sufficiat ad perfectissimam laudem: tanquam nativa quædam pulchritudo, quæ nullius lenocinii supervacua adhibita cura in facie efflorescit. Cum autem exiguo numero essent, qui sermonem ante audivissent, priusquam dies praeteriisset, et sol uccidisset, adeo multi primo concursu accesserunt, ut ad constituendum populum multitudo eoram, qui crediderant, salis magna esset. Postridie ejus diei simul atque diluxisset, rursus hominum multitudo frequens cum uxoribus et liberis, item senilis ætas, et quibuscunque ex dæmonum injuria aliave

S. GREGORII NYSSEN! aliqua vi calamitas corporis acciderat, pro foribus & prasto erant, et ille in medio eorum ad id quod cuique eorum, qui convenerant, opus erat, sese virtute Spiritus impertiens, prædicans, una disputans et exaininans, admonens, docens, sanans. Hac enim utique re potissimum multos ad prædicationem adducebat, quod ea quæ videbantur cum iis quæ audiebantur congruebant et conveniebant, alque per utraque divinæ virtutis in eo notæ atque indicia relucebant. Nam aures quidem sermo, oculos vero ea quæ circa infirmos edebantur miracula stupore et admiratione captus tenebant. Si quis lugeret, consolationem aecipiebat: juvenis et adolescens castigabatur et emendabatur modestiamque discebat; senex convenientibus ætati monibus curabatur. Servi, ut erga dominos Gdeles essent: qui potestatem in alios haberent, ut erga subditos humanitatem præstarent, admonebantur. Pauper unas divitias esse virtutem docebatur, quam omnibus abunde acquirere liceret: si quis divitiis floreret, ita, ut par erat, admonebatur, cum administrator ac dispensator, non dominus esse facultatum doceretur. Mulieribus convenientia atque accommodata, pueris competentia atque utilia, patribus ipsos decentia cum tribueret, et omnibus omnia fieret, et omnium vicem præstaret, tantum sibi auxilio Spiritus repente populum adjunxit, ul ad templi fabricationem animum adjiceret, cum omnes offerendo tam pecunias, quam operas suas, studium ejus adjuvarent. Hoc est templum, quod usque adhuc ostenditur: quod magnus ille vir statim aggressus veluti fundamentum quodam atque crepidinem sui sacerdotii initio instituit atque molitus est, divino quodam conatu et auxilio supero opus absolvens, quemadmodum insequentis temporis testimonio comprobatum est. Cum enim gravissimus aliquando civitati nostris temporibus terræ motus accidisset, atque omnes propemodum funditus periissent, omnibus tam publicis, quain privatis ædificiis collapsis, disjectis ac desolatis, solum illud templum illæsum et inconcussum mansit, ut vel per hoc pateat, cum qua vi atque virtute magnus ille vir res suas capesseret et aggrederetur. Verum hæc quidem multis temporibus post in testimonium fidei magni istius viri a divina potentia designata sunt. Tunc autem cum omnes tam illius urbis incolæ, quam vicini apostolicis miraculis obstupefacti essent, et quidquid ab eo vel λεγόdiceretur vel fieret, divina virtute et agi et dici credidissent: ne sæcularium quidem ac temporalium controversiarum aliud ullum judicium sibi magis ratum ac firmum, majorisve auctoritatis esse putabant, sed omnis quæstio disceptatioque et omnis intricatus et explicatu difficilis negotiorum nexus illius consiliis et admonitionibus resolvebatur et dirimebatur. Unde cum communiter universis, tum singulis illius beneficio tam æquitas rectaque juris constitutio, quam pax erat: magnumque bonorum tum publice tum privatim incrementum, nulla malitia nullave fraude mutuam concordiam imminuente. Forsitan 'autem non intempestivum fuerit unum ejus decretum atque

sententiam commemorare, ut, juxta proverbium, totus pannus ac tela a nobis ex fimbria cognoscatur. Etenim cum multas subditorum controversias Solomon decretis suis et sententiis interpositis direisset, per unum duntaxat ejus decretum satis habuit omnem viri prudentiam ostendere divina Scriptura. Cum inter duas matres jus dicens, quandoquidem injuria atque improbitas probari atque convinci non poterat, utraque earum pariter mortuum quidem infantem aversante, superstiteni vero vindicante; solertia quadam ac vafro consilio, latentem veritatem statuit investigare. Quoniam. enim testibus improbitas et nequitia carebat, ac par utrinque tam mendacii, quam veritatis suspicio erat naturam sibi in testimonium veritatis adhibuit, per simulatas et fictas minas quid ageret et in animo haberet occultans. Cum enim quasi jussisset, ut tam superstitis, quam mortui gladio qualiter dissectorum utrique darentur dimidiatæ filiorum partes, rei veritatis judicium naturæ permisit. Ut enim una quidem libenter id quod imperatum erat, accipiebat, et carnificem urgebat, altera vero maternis visceribus commota se victam esse concedebat, rogans ut filio parceretur (gratiam enim sese habituram esse aiebat, si quovis modo infans servaretur): hoc arbitrium veritatis rex esse reputans ei, quæ sponte sua succumberet et vinci se pateretur, sententiam victricem largitur, existimans quod ea, quæ non curaret filium trucidari, a natura argueretur, quod non esset mater ejus, cujus necem urgebat. Quam igitur nos contra magni Gregorii causæ cognitionem atque decretumn. narrabimus? Duo quidam fratres ætate juvenes, qui paternam hæreditatem nuper inter sese divisissent, lacum unum vindicabant, totum uterque habere contendentes: et neuter alterum in societatem possessionis admittebat. Permittitur igitur magistro litem dirimendi libera potestas. Qui cum ad locum (de quo controversia erat) venisset, suis ipsius legibus utebatur ad arbitrium, quod receperat, disceptandum, reconciliationem suadens, et ut amice inter se concordarent, et pacis lucrum pluris, quam id quod ex proventibus caperent, æstimarent, adolescentes adhortans. Nam pacem quidem in perpetuum et viventibus et mortuis permanere; redituum vero temporarium quidem esse usufructum, æternam vero ob injuriam condemnationem, et quæcunque par erat illum dicere reprimentem et cohibentem insolentiam et immoderatam cupiditatem juventutis. Sed posteaquam adhortatio inefficax erat, et juventus aestuabat et inflammabatur, ac spe lucri intumescens majori iracundia exardescebat, et exercitus utrinque ex subditis parabatur, et manus. cædis avida furore atque juventute ducibus utens. instruebatur, tempusque conflictus præstitutum. erat: pridie ejus diei, quo proeliumn utrinque conmittendum fuerat, cum homo Dei ad ripas stagni permansisset, noctemque pervigilasset, miraculum quoddam Mosaicum edidit in aqua, non percussione virgæ in duas partes profundum diducens, sed omnem eum lacum in incultam et vastam

terram redigens continentem diluculo ostendit, et aridum et humoris expertem, adeo ut ne in con cavis quidem locis aliquas reliquias aquæ haberet, qui. ante preces fusas pelagi instar exundaret. At que ille quidem divina vi hoc interposito decreto, rursus se domum recipiebat. Adolescentibus vero rebus ipsis edita sententia controversiam diremit. enim non esset, cujus nomine bellum alter adversus alterum parabant, pax furorem excepit, ac rursus natura sese in fratribus ostendit. Atque etiam nunc videre licet divinæ illius sententiæ evidencia signa. Nam undique circum illum locum, qui quondam lacus erat, vestigia quædam aquæ alluvionis et inundationis adhucetiam nunc exstant. Quidquid autem tunc submersum erat et in fundo aquæ, totum redactum est in nemora, loca habi tata, prata et arva. Hoc judicium, quin primas teneat, ne clarum quidem illum ipsum Solomonem opinor controversiam esse facturum. Quid enim tantum ad virtutem habet momenti, conservasse ἑτέunum infantein ad ubera duarum mulierum, qua rum utraque se matrem esse contenderet, adhuc lactentem, cui ad salutem prorsus nihil interesset, utrum a matre, an ab altera sibi alimenta procu rarentur: quantum duobus adolescentibus tribuisse Εμελsalutem, qui nunc (primum) ad negotia sæculi progressi, in vigore juventutis circa ipsum ætatis florem, ira stimulante eos ad mutuam cædem, cum alter in alterius perniciem manus armassent, acerbum hominibus illius aetatis spectaculum paulo τούpost edituri erant, in quibus periculum erat, ne vel ambo mutuis cædibus conficerentur, vel alter omnino se fraterna cæde contaminaret; ut præter mittam eos qui una cum utroque horum pari furore in acie starent, quorum aliorum adversus alios conatus ad id unum spectabat, ut adversarios morte aliceret? Qui igitur jam decretam a mali illius prætoris concilio adversus eos mortiferam sententiam per preces rescidit, et naturam rursus secum reconciliavit, et cædis studium in pacifcam latitiam convertit: quanto magis is jure admira tione dignus nomine cognitionis et decreti videri debet, quam is, qui meretriculæ fraudem depre hendit? Nam quod in aqua editum est miraculunı, qua ratione repente in terram incultam ea quæ navigabilis esset transmutata, lacus in campum depressum redactus sit: item quo pacto id quod pro mari illi loco prius esset, nunc eo redactum sit, ut fructus producat, id tacere atque silentio præterire consultius esse puto, quam persequi oratione, quæ se una cum dignitate et amplitudine rei quæ narretur, erigere non possit. Quid enim ejusmodi didicimus in iis miraculis, quæ litteris mandata atque perscripta sunt, quod huic comparando par fieri possit? Inhibuit Jesus filius Nave cursum fluminis Jordanis, sed quandiu arca erat in aqua. Transgresso autem populo, atque arca traducta, reddidit rursus amni cursum consuetum. Aqua nudatur in sinu Rubro solum profundo subjectum, ad utrumque latus a spiritu mari submoto; sed miraculum tantisper durabat, dum exercitus, qui in profundo per aridam ibat,

traduceretur; postea vero rursus una aquæ facies apparuit, atque ea quæ ad exiguum tempus diducta fucrat, rursus contracta atque confusa est. Hic vero quod semel acciderat, sicuti factum erat, ita mansit, adeo ut ne fides quidem miraculo, quod sancti illius precum efficacia editum est, diuturnitate temporis abrogari possit: quippe signa apparentia rem gestam in perpetuum testantur. Atque ea quæ de lacu quidem et dicuntur et ostenduntur, ita se habent. Alterum vero secundum hoc miraculum ejusmodi ab eo factum et ostenditur et memoratur. Amnis quidam per regionem illorum fluit, ipso nomine asperitatem et inclementiam fluminis præ se ferens; enim, id est, lupus, eo quod noxius esse soleat, ab accolis cognominatur. Hic copiosus quidem et vehemens etiam ex fontibus delabitur, Armenia per impendentes montes largum ei flumen suppeditante. Profundus autem ubique et alveo depresso rupium ac praecipitiorum præruptorum saxorum radices subterfluens, multo magis voraginibus hibernis exasperatur, omnes ex montibus confluentes aquas in se recipiens. Sed in supina patentique ac plana regione, per quam excurrit, dum crepidinibus et molibus jactis utrinque frequenter coarctaretur, in parte quadam super ripas effundebatur, omne subjectum solum undis ex transverso involvens, adeo ut crebra nec opinantibus accolis loci pericula inveherentur, nocte sæpe intempesta, aut etiam interdiu flumine agros invadente. Unde non plantæ modo et segetes et pecora aquarum impetu peribant, verum etiam ad ipsos habitatores periculum perveniebat, quippe ex improviso aquis inundantibus veluti naufragio quodam in propriis ædibus opprimebantur. Cum igitur fama miraculorum ante a magno isto viro editorum per universam nationem increbuisset ac divulgata esset: qui illam partem fluminis accolebant, vulgo domo profecti universi viri simul cum uxoribus et liberis supplices magno illi viro flunt, rogantes ut aliquod eis ex insperato malorum remedium quæreret et excogitaret. Omnia enim in eo Deum posse, quæcunque cogitationibus atque rationibus humanis confici et explicari non possent. Nihil enim ab sese erum quæ pertinent ad consilium et vires humanas prætermissum esse, saxorum molibus et aggeribus objiciendis, et si quid aliud adversus ejusmodi mala excogitari solet, omnia expertos esse, et adversus impetum mali resistere non potuisse. Ac quo maxime ad misericordiam ab iis adduceretur, rogabant, ut ipse inspector calamitatis esse vellet atque cognoscere, quod fieri non posset ut habitationem transferrent, quodque omni tempore mors eis ab impetu fluminis immineret. Cum igitur ad locum venisset (nulla enim ei pigritia atque desidia ad studium boni impedimento erat), neque vehiculo præterea, nec equis, neque alia re quapiam, qua (commode) transvehi posset, usus esset, sed baculo quodam innitens, totum iter

'S. GREGORII NYSSEN confccit, simul etiam cum comitibus suis et sociis itineris de sublimi spe serios et philosophicos conferens sermones. In quibus se præcipue sem per exercens, et in primis rationem eorum habens, catera accessoria potioris studii non magnopere curanda esse existimabat. Ut igitur et ab iis qui etiam ante duces itineris fuerant, ostensus est lo cus, ubi flumen ruptis aggeribus a suo cursu de flexerat, et id ipsum quod apparebat, cladem de clarabat quippe eruptione atque impetu aquarum in profundam voraginem locus excavatus erat: his ποταverbis usus est ad eos, qui convenerant: Non est hominum, fratres, inquit, regere terminis alque distinguere motum aquæ: solius divinæ potentiæ id opus est, intra terminos concludere atque coercere cursum aquarum. Ita enim ait ad Deum Propheta ‹ Posuisti terminum quem non transibit ³. › Soli Domino creaturæ Christo elementorum natura subdila atque obnoxia est, in quibuscunque locis collocata fuerit, in his in perpetuum permanens. Quoniam igitur Deus est qui terminos aquis constituit, solus ille sua potentia etiam hujus fluminis insolentem et inordinatum cursum coercere et impedire possit. G Dixit, ac tanquam amatu divino animo consternatus, ac magna voce Christum, ut sibi ad propositum opus subsidio veniret, precatus, scipionem quen manu tenebat, in corrupto ripæ loco defigit. Cum autem circa illam partem terra madida, mollis ac laxa esset, et ponderi baculi simul et manui figentis cedens, facile subsedit ad imum. Deinde precatus, ut hoc veluti claustrum quoddam et impedimentum insolentis et inordinati cursus aquarum esset, retro domum reversus est, reipsa demonstrans, quod quidquid ab sese fieret, a divina potentia administraretur. Protinus enim haud multo tempore post baculus quidem, radicibus in ripa actis, arbor evasit. Flumini vero hæc planta pro termino fixa est, eaque ad hoc usque tempus hicolis loci cum spectaculo est, tum narrationis et commemorationis argumentum præbet. Cum enim crebris imbribus atque torrentibus (amnis) ille Lycus inundans ex consuetudine et asper rapidusque undarum ac fluctuum se invicem collidentium strepitu terribilis fertur, tunc summis aquis imas arboris radices alluens, rursus intumescens in medium alveum contrahit undas, ac quasi metuens arbori appropinquare curvo flumine locum illum præterlabitur. Talis magni Gregorii virtus fuit, imo vero Dei, qui miracula per illum edebat. Nam perinde ac si mancipium quoddam esset elementorum natura, ad arbitrium jubentis immutari videbatur, ut et lacus in frugiferum agrum converteretur, et vorǝgines eluviesque fluminis, scipione securitatem futuram accolis spondente, habitarentur. Nomen autem arbori usque ad hoc tempus est scipio: quod pro monumento Gregorii beneficii atque virtutis ab incolis loci in omni tempore servatur. Quid ex propheticis miraculis his rebus ex adverso comparando opponi vis? Dicam Jordanis sectionem, quam percussione pellis ovillæ ante ascensionem fecit Elias, et post illum Eliscus hæres et pellis et spiritus illius? At tempore Psal. cli, 9.

horum prophetarum, cum usu poscente aqua scissa esset, accidit, ut ipsi soli prophetæ per flumen Jordanis transire possent, cum taudiu amnis ille in sese flumen diduxisset, dum siccis pedibus per aridum alveum prophetæ transirent. Insequenti vero tempore reliquis quoque hominibus talis erat, qualis etiam ante transitum illorum: Lycus autem ille semel ab insolenti atque inordinato cursu repulsus, recens in perpetuum Gregorii miraculum facit, omni consecuto tempore talis manens, qualem eum magni illius fides, quo tempore miraculum edebatur, effecit. Nam propositum rei gerend non eo spectabat, ut qui viderent obstupescerent, sed ut accola fluminis servarentur. Itaque cum par sit miraculum (cedit enim ex æquo natura aquæ tam prophetis, quam imitatori prophetarum), si ingenue dicere (id quod res est) oportet: major in lujus, quam in illorum facto humanitas est, per quod salus accolis in tuto collocata est, cum aqua circa illam partem fluminis semiel coercita alque repressa etiam in posterum permanserit immota. posteaquam autem ejusmodi miraculorum, quæ virtute fidei in Christum fieri credebantur, fama in omnes partes regionis dimanante, omnes illius fidei, quæ talium miraculorum testimonio comprobaretur, participes esse cupiebant, et ubique prædicatio procedebat, mysterium (strenue) exercebatur, studium boni intendebatur: quippe apud omnes sacerdotium constituebatur, ut per omnia fides cresceret et augeretur: idcirco ex finitima quadam civitate mittitur ad eum legatio, ut veniret ad ipsos, et Ecclesiam, quæ esset apud eos, sacerdote designato constitueret. Comana autem civitati nomen erat cujus ut hospes magnus iste vir esse vellet, vulgo omnes hanc veniam sibi dari petentes orabant. vitæ splendore cleros præcedere videretur. Putaλων Cum venisset ergo ad eos, et aliquot dies una conversatus tum dictis, tum factis suis magis eorum studium erga mysterium incendisset, cum jam tempus esset etiam id negotium, propter quod legati ad eum missi erant, ad exitum deducendi, ac designandi aliquem eorum Ecclesiæ primarium sacerdotem tunc principum quidem et magistratuum civitatis omnium sententiæ in hoc occupatæ erant, ut anxie atque curiose inquirerent ac sciscitarentur, qui eloquentia, qui genere, reliquoque bant enim, quoniam etiam his bonis magnus Gregorius cumulatus erat, nec earum quidem rerum oportere expertem esse, qui ad hoc munus deligeretur. Cum autem in multas partes suffragiis scinderentur, et alii alium præoptarent atque præferrent, exspectabat ille vir magnus divinitus aliquod sibi consilium ad propositum negotium suppeditari. Ac quemadmodum Samuel in eligendo rege fertur non pulchritudine nec magnitudine corporum motus esse, sed auimum regium requisivisse, etiamsi in contempto forte corpore reperiretur: eodem modo etiam ille, studiis erga unumquemque eorum, qui destinabantur, neglectis, id unum duntaxat spectabat, an aliquis etiam ante declarationem indu

stria vita atque virtute in moribus sacerdotium gestaret. Cum autem illi quidem producerent eos de quibus suffragium ferretur, quem quisque promoveret ejus honorificam mentionem facientes, atque hic, ut eliam viliorum (quod ad vitæ speciem allinet) rationem haberent eos hortaretur (posse enim etiam in talibus reperiri aliquem, qui animi bonis super eos emineret, qui vitæ splendore præ starent): quidam ex iis, qui præerant suffragiis ferendis, eam magni illius sententiam pro contumelia atque derisione accepit, si, cum nullus eorum qui et eloquentia et dignitate et manifesto facultatum vitæ splendore cæteris prælati essent, ad sacerdotium admitteretur, ex opificibus sellulariis, quique labore manuum vitam tolerarent, ad ejusmoli munus aliqui magis apti et idonei existima rentur, et simul cavillans cum quadam irrisione ad eum, Si hæc, inquit, jubes, ut hi quidem tales, qui ex omni civium numero electi sunt, prætereantur, atque ex quisquiliis et infima plebe assumamus aliquem ad administrationem sacerdotii, qui tali civitati præsit, tempus tibi deinceps fuerit carbonarium Alexandrum ad sacerdotium vocandi, atque ad hunc transitione facta, si videtur, suffragiis inter nos universi cives consentiemus. Atque ille quidem hæc loquebatur, sententia ejus obtrectans, ac per hoc simulatum et cavillatorium suffragium summam et exactam diligentiam in superioribus vituperans ac reprehendeps. Sed magno illi per hæc dicta subit animum cogitatio, quod non sine nunine divino Alexandri a deliberantibus inter cæteros mentio facta esset. Εt quis, inquit, est Alezander, cujus mentionem fecistis? Deinde cum quidam ex iis, qui una intererant, cum risu memoratum in medium produxisset, pannis vilibus ac sordidis ne toto quidem corpore amictum, et simul apparentibus rebus, manibus pariter et facie, reliquoque corpore carbonibus infecto ac sordidato opificium et quæstum ostendentem; cæteris quidem risus materia erat talis in medio stans Alexander. At perspicacem illum oculum valde id spectaculum obstupefaciebat: vir in extrema paupertate, ac neglecto corpore seipsum solum spectans, ac veluti sibi placens et gaudens eo habitu, qui habitus oculis imperitis ridiculus erat. Etenim ita se res habebat. Non urgente paupertate ad ejusmodi vitæ genus devenerat, sed philosophus quidam vir erat, quemadmodum insecuta vita indicavit, adeo ut etiam ad martyrium usque pervenerit, per ignem cursu confecto. Latere autem dedita opera volebat, altiori animo præditus, quam ut eam, quæ vulgo expetitur, felicitatem curaret, ac pro nihilo sæculum ducebat, eo quod et sublimis et veræ vitæ studio teneretur. Et ut maxime virtutem ad quam aspirabat, assequeretur, operam dabat, ut talis esse ignoraretur, contemptiore genere vitæ veluti turpi quadam persona sese occultans. Atque alioquin etiam, quod eximio flore juventutis præditus esset, periculosum esse ducebat ei, qui continentiam sibi sectandam proposuisset, corporis sui pulchritudinem patefacere, felicitate naturæ tanquam in pompa sese ostentantem: noverat enim ejusmodi rem gravium offensionum ac delictorum occasionem plerisque præbere solere.

PATROL. GR. XLVI. Ne igitur vel sibiipsi aliquid accideret imprudenti, quod factum doluisset, vel alienis oculis casus et offensionis materiam præberet, idcirco se carbonario opificio veluti persona quadam deformi consulto circumdat, quo tam corpus laboribus ad virtutem exerceretur, quam pulchritudo sordibus carbonum infecta obtegeretur, et simul pecunia, quam ex laboribus quærebat, ad mandatorum exsecutionem dispensaretur. Posteaquam igitur euni ex concilio abduxit, ac de statu ejus atque conditione omnia diligenter scrutatus et sciscitatus est, illum quidem familiaribus suis tradit, exsequi jussis quæ res postulabat: ipse vero in concilium reversus ex præsenti deliberatione sumpto argumento congregatos instituebat, de sacerdotii officio sermones eis proponens, ac per hos vitam cum virtute conjunctam præscribens. Perseverabat autem in ejusmodi sermonibus conventum detinens, quoad exsecuti mandata, qui operam ei navabant, supervenerunt, secum adducentes Alexandrum, qui et lavacro fuliginis injucunditatem absterserat, et magni istius vestibus indutus et ornatus erat. Hæc enim curare jussi erant. Omnibus autem in Alexandrum conversis, et ad novam eam speciem admiratione defixis, Nihil novi, inquit ad eos magister, accidit vobis, si oculis decepti estis, et sensui soli judicium pulchritudinis permisistis. Fallax enim et incertum rerum veritatis judicium sensus est, aditum per se ad profunditatem mentis et intelligentiæ præcludens. Simul autem etiam pietatis inimico dæmoni prorsus id studio erat, ut vas electionis ignoratione contectum, otiosum et inutile esset, neu prodiret in medium vir, qui ipsius principatuni eversurus esset. Hæc locutus, cum eum juxta consuetuni morem ritusque solemnes ad hoc munus idoneum effecisset, per sacerdotium Deo virum dicat. Omnibus autem novum sacerdotem intuentibus, rogatns ut aliquam ad ecclesiam haberet orationem, statim in initio suæ administrationis Alexander ostendit, haud falsum in sese Gregoriu judicium ſuisse. Erat enim oratio ejus intelligentiæ sententiarumque plena, dicendi floribus minus exornata. Unde petulans quidam ex Attica adolescens apud illos agens incomptam dictionem derisit, quod non ea, quam Attici in dicendo adhiberent, exacta atque supervacanea cura exornata esset, quem aiunt divina quadam visione einendatum esse, cum columbarum gregen incredibili quadam pulchritudine nitentem conspicatus essel. et quemdam audivisset, qui diceret, has esse co lumbas Alexandri, quas ille derisisset. Utrum horum magis aliquis admiretur? quod vir ille no motus est suffragio eorum, qui dignitate præstabant, neque simul ad testimonia optimatum ac principum virorum raptus est? an magis admirari convenit in carbonibus absconditas divitias, quas statim a Deo editum recti judicii testimonium per visionem oratoris consecutum est? Nanı mihi quidem horum utrumque in sese ejusmodi

esse videtur, ut inter se quidem paria sint, ac quasi de principatu certamen habere videantur, inter oninia autem ea, quæ nomine miraculi celebrantur, primas propemodum teneant. Nam quod optimatium studiis adversatus est, constantis, recti atque excelsi animi manifestissimum indirium erat: a quo omnia, quæ per mundum apparent, ex æquo despiciebantur, sive ad magnificentiam atque splendorem, sive etiam ad humilitatem et obscuritatem accedere viderentur: cumque soli virtuti primas tribueret, et vitiosam vitam solam rejiciendam esse judicaret, pro nihilo intuebatur omnia, quæcunque per hoc sæculum vel aliquo studio, vel contemptione digna judicantur. Quod nimirum etiam tunc fecisse demonstratur. Cum enim daret operam, ut Deo gratum ac dignum inveniret, non divitias, non dignitatem, non hujus mundi splendores, quarum rerum nihil in recensione bonorum a divina Scriptura enumeratur, res idoneas putabat quas ad testimonium admitteret. Non igitur hoc solum est, quod et laude et adniratione dignum sit, quod respuit studia principum: verum etiam quod per ea, quæ consecuta sunt, seipse superavit. Nam qui ineptam ac minus idoneam sententiam duntaxat rejicit, neque adjicit id quod res poscit, malum quidem prohibet, bonum vero non conficit. At qui præterquam quod non consentit deteriori, etiam bonum invenit, per utraque bonum perficit, dum neque malo aditum dat, et bonum ad effectum producit: adeo ut utraque ratione beneficium magni Gregorii civitati contigerit, qui et id quod per ignorantiam ab iis delinquebatur, averterit, et bonum apud eos absconditum per sese patefecerit. Cum autem omnia magno illi viro auxilio sancti Spiritus ex sententia successerint, non intempestivum fuerit, etiam accessorium opus itineris commemorare, quo per omnia gratia, quæ viro una aderat, ostendatur. Quoniam enim omnibus palam erat, quod hoc ante omnia sibi studio haberet, ut in omnibus rebus ad egentium consolationem præsto esset: duo quidam Hebræi, sive lucrum spectantes, sive vituperationem quamdam adversus virum, ut qui fraudi ac deceptioni opportunus esset, quærentes cjus reditum observant. Atque horum unus quidem, qui mortuus esse videbatur, supino habitu extensus per transversam viam publicam projectus erat; alter vero jacentem scilicet deplorans, lamentantium voces imitabatur, ac praetereuntem magnum illum virum inclamabal dicens Repente morte correptus hic miser nudus jacet, cique deest apparatus ad sepulturam. Rogabat igitur magnum istum virum, ne negligeret in eo justa mortuorum, sed misertus aliquo modo paupertatis, præberet ex iis rebus quæ suppoterent, quo extremus ornatus corpori injiceretur. Ille quidem hæc et talia dicens supplicabat; hic vero nihil cunctatus super jacentem injecta diploide, qua circumdatus erat, iter suum porro prosequebatur. Sed posteaquam digresso illo, soli erant a quibus ita delusus erat, mutata in risum simulata lamentatione impostor ille jacentem ut

quæsitum cachinnans. At alter erat in eodem habitu, nihil exaudiens eorum quæ dicebantur. Cum autem ille clariore voce uteretur, ac simul pede trudens eum excitare niteretur, nihilo magis qui jacebat vel vocem exaudiebat, vel ictum sentiebat, sed in eodem habitu extensus erat. Mortuus enim erat, cum, simul atque pallium super eum injectum erat, vera morte, quam decipiendi magni illius causa simulaverat, correptus exspirasset, adeo ut homo ille diviuus haud falsus sit, sed cujus rei gratia pallium ab eo datum erat, ad hanc rem ei qui accepisset, usui esset. Quod si acerbum et atrox ejusmodi facinus magnæ illius et fidei et potentiæ esse videtur, nemo quasi rem surgeret, hortabatur, præ gaudio ob lucrun fraude novam miretur, sed ad magnum illum Petrum re dinem potentia ostendisset, etiam cum, qui spiciat. Nam et ille non benefaciendo duntaxat virtutem, qua præditus erat, demonstrabat, cum et eum, qui claudus natus erat, currentem atque saltantem populo ostenderet, et sui corporis unibra ad quoscunque eam sol, transeunte apostolo, ex transverso corpori incumbens adigeret, ægrotantium morbos sanaret: verum etiam Ananiam, qui insitam apostolo virtutem contemnebat, morte condemnat, ut illius, opinor, pœna quisquis in populo eodem contemptionis morbo laboraret, ad sauiorem opinionem revocaretur, cum exemplo horrendo coerceretur, ne et ipse committeret ut iisdem pœnis subjiceretur. Merito igitur imitator Petri, cum per multa benefica miracula magnituversus Spiritum fraudem facere conatus esset veracem adversus seipsum effecit. Oportebat enim. opinor, mendacii eversorem etiam deceptoris mendacium convertere in veritatem, ut omnibus per hoc palam fieret, quod et quidquid a magno illo tum diceretur, tum fieret, verum esset, et quodcunque pro vero accepisset, mendacium non esset. Ac Judæi quidem, quemadmodum dictum est, magni illius potentiam, ut rebantur, ludificati, documento cæteris fuerunt: non tentandam esse fraudem, in quibus Deus eorum, que tentaveris, accusator exsistil Post hæc cum quidam conventus sub dio quodam in loco regionis aliquando fuisset, atque omnes admiratione doctrina tenerentur, adolescentlus quidam ad congregatos clamabat, non a seipso magistrum ea dicere, sed alterum ei assistentem verba proferre. Cum autem dimisso conventu puer ad eum adductus esset, dixisse magnus iste fertur ad eos, qui aderant, adolescentulum a dæmone integrum non esse: ac simul detractum sibi linteolum, quod in humeris gestabat, et oris sui animæ admotum, ita injecisse juveni. Quo facto, turbari cœpit et exclamare adolescentulus, et humi prosterni et huc illuc jactari, et omnibus affici incommodis, quæ a dæmonibus provenire solent. Deinde cum sanctus ille manum injecisset, et turbationem sedasset, dæmonium quidem ab co avolasse, ipse vero rursus ad priorem statum atque tranquillitatem redactus, non amplius dixisse

fertur, quod videret sancto assistentem qui una loqueretur. Etenim etiam hoc nimirum ad magna pertinet ejus miracula, quod nulla curiositate et exquisita quadam ratione miracula sanationum efficeret, sed et ad dæmones fugandos et ad corporis morbos profligandos sufficeret oris ejus anhelitus, qui per linteum laboranti cuique admovebatur. Cæterum omnia quidem edita ab co miracula deinceps ordine persequi, prolixæ scripturæ res fuerit et sermonis qui præsens otium superaret: unius autem præterea alteriusve eorum quæ de eo feruntur miraculorum mentione atque commemoratione facta, his sermonem circumscribam. Nam cum jam in omnes partes divini verbi prædicatio divulgata esset, et omnes tam qui urhem habitarent, quam qui agrum vicinumn incole rent, ad piam doctrinæ fidem traducti essent, altaribus atque delubris, quæque inibi inerant simulacris eversis, atque humana vita jam ab inquinamentis simulacrorum expurgata, impuro hostiarum nidore exstincto: altarium spurcitia alque ex mactatione et immolatione animalium contractis inquinamentis abstersis, omnibus item in omni loco templa ad orandum sub nomine Christi studiose exstruentibus: furor quidam atque invidia invasit eum, qui tunc præerat imperio Romanorum, eo quod patrii quidem falsi cultus et religiones negligerentur, cresceret autem mysterium Christianorum, et in multitudine ubique terrarum propagaretur Ecclesia per cos, qui semper sermoni adjungerentur, in magnitudinem excrescens: el arbitratus fieri posse, ut sua sævitia divine potentiæ resisteret, et mysterii quidem prædicationem inhiberet, et constitutas Ecclesias everteret, traduceret autem rursus eos, qui sermoni adjuncti essent, ad simulacra: his de causis mittit ad rectores gentium edicta, quæ terribilium pœnarum in cos statuendarum minas continebant, nisi omni genere tormentorum atque suppliciorum mulctassent cos, qui Christi nomen invocarent et adorarent, metuque ac tormentorum vi rursus cos ad patrium dæmonum cultum adduxissent. Ut autem hoc terribile atque impium edictum magistratibus exhibitum est: quippe in omnes imperii partes atque provincias pervenerant, qui ad hoc ipsum a tyrannica crudelitate destinati et ordinati erant ae talis quidem genti illius loci praeerat, qui ad pravum studium atque conatum nihil superioris potestatis indigeret, cum suopte ingenio atque natura sævus, et iis qui sermoni credidissent infensus esset publice propositis edictis ab co denuntiatur, quod vel fidem abjurare, vel omni genere suppliciorum ac morte puniri oporteret. Nullaque res alia vel publica vel privata tunc ab iis, qui publica negotia tractabant, gerebatur ac curabatur, nisi ut oppugnarent atque punirent eos, qui fidem amplecterentur. Erant autem non in verborum duntaxat minis terrores, sed una cum his varius carnificinarum et Aermentorum apparatus omnem afferebat concussioζωῆς

nem, etiam ante periculum hominibus formidinem injiciens. Enses, ignis, bestia, scrobes et fover, item instrumenta, quibus membra constringerentur et torquerentur, tum ferreæ sellæ ignitæ, tum ligna erecta, in quibus stantium corpora dum intenderentur, terribilium unguium violentis aduolionibus lacerarentur, atque alia item innumera ad varia corporum tormenta exquisita ab iis excogitabantur: ac studium iis, qui eas potestates susceperant, unum erat, ne quisquam alteri secundus exsuperantia sævitiæ mitior videretur. Nam alii quidem deferebant, alii vero demonstrabant, nonnulli item celatos et occultatos scrutabantur, pars fugientibus instabant, nonnulli item possessionibus fidelium inhiantes quo potirentur earum, sub prætextu pietatis vexabant et exagitabant eos, qui fidem amplecterentur. Ac summa erat in gente confusio magnaque trepidatio, omnibus inter se suspectis, non patribus filiorum benevolentia in discriminibus atque periculis permanente, nou filiis fidam paternam curationem spondente natura. Sed familiæ atque cognationes aliæ ab aliis in religionum sectas diductæ dissidebant. Ac filius Græcorum errores amplectens, fidelium parentum proditor, filii fidem amplexi pater in infidelitate manens accusator erat. Frater item eadem de causa naturam oppugnabat, fas esse judicans a consanguineo poenas expetere, si pietatem amplecteretur. Iiinc plenæ quidem solitudines erant eorum, qui (suspecti accusative) profugissent: vacua vero atque deserta ab habitatoribus domicilia erant: multa item ædificia eorum qui vinculis coercerentur, publicis usibus destinata erant. Carceres enim capere in sese non poterant eorum multitudinem, qui propter fidem punirentur, omniaque fora atque conventus tai publici quam privati, pro consueta hilaritate atque lætitia ejusmodi invicem casus alque calamitates accipiebant, cum alii quidem arriperentur, alii vero abducerentur, ceteri ob ea, quæ fierent, vel riderent vel lacrymarentur: non misericordia infantium, non honor canitiei, non virtutis verecundia in mentem veniebat infensis, sed tanquam in urbe capta omnis ætas hostibus fìdei quasi dedititia atque obnoxia erat. Ne mulierum quidem naturali sexus infirmitati indulgela tur, ut ejusmodi periculis exemptæ manerent, sed una adversus omnes crudelitatis erat lex, eodem pœnæ modo, nullo discrimine sexus habito, subjiciens eum qui a simulacris esset alienus. Tunc magnus ille vir, animadversa atque considerata imbecillitate et fragilitate humanæ naturæ, quod plerique non possent usque ad mortem pro pietate decertare, auctor Ecclesiæ fit, ut terribilem illum impetum atque incursum paulisper declinaret, satius esse ducens per fugam animas eorum servari, quam stantes in acie certaminum atque periculorum ûdei fieri desertores: ac quo maxime hominibus persuaderetur, nullum animæ periculum af ferve, si vel per fugam quis fidem conservaret, suo

exemplo auctor secedendi fit, ipse ante alios sece- διdendo periculi impetum devitans: simul autem etiam hoc iis qui rerum potiebantur, maximo studio erat, ut illo tanquam duce capto omnem fidei aciem funderent ac dissiparent, atque idcirco inimici annitebantur, ut illum redigerent in potestatem. At ille una cum eo quem ab initio ad fidem ex ædituo adduxerat, diaconi jam munere fungente, collem quemdam desertum occupaverat; persecutores autem indicio cujusdam edocti quo in loco lateret, magna multitudine vestigiis inhaerentes: alii quidem radicibus collis circumsessis observabant, ne qua, si fugam tentasset, evadere possit; nonnulli vero, qui nontem subierant, in omnibus partibus scrutantes, jam magno illi erant in conspectu recta ad eum subeuntes. Ille vero comitem hortatus, ut firma atque indubitata erga Deum fiducia consisteret, eique salutem committeret, similiter atque ipse faceret, manus ad orationem extendens, ac ne si prope quidem persecutores accessissent, metu fidem excussam projiceret, exemplum ejus rei, quam præcipiebat diacono seipsum præbebat, cum et immotis oculis, et passis manibus et habitu arduo atque erecto cœlum intueretur. Atque hi quidem hæc agebant; illi vero, qui ad eum evaserant, cum locum totum perlustrassent, et inibi omnia dumeta atque arbusta, omnia prominentia saxa, omnes cavernas voraginum cum summa diligentia perscrutati essent, rursus ad collis radices contendunt, ut metu perscrutantium ille in fugam versus in potestatem eorum veniret, qui infimam partem collis circumsepissent. Ut igitur neque ab his inventus est, neque apud illos erat, atque speculator ille locum ubi magnus ille consisteret, signis describebat, in quo loco scrutatores præter duas duntaxat arbores paululum inter se distantes neminem se vidisse affirmabant. Digressis tandem scrutatoribus cum substitisset index, atque in oratione et ipsum illum virum magnum et comitem ejus offendisset, atque in ope divina factum esse judicaret, ut illi persequentibus arbores esse viderentur, procumbit ei ad pedes, creditque sermoni, et qui paulo ante persecutor fuerat, unus ex profugis fiebat. Cum igitur multo tempore in solitudine manerent (invalescebat enim bellum adversus fidem, praeside provincia graviter saviente in eos, qui sermoni pietatis adhaererent), atque omnes in fu- 1 gam versi essent: posteaquam quod ad magnum illum virum attinet, desperaverant eum aliquando in potestatem persequentium venturum: tunc adversus reliquos rabiosam sævitiam suam vertentes, in omnibus partibus provinciæ perscrutabantur omnes similiter tam mulieres et pueros, quam viros, quicunque nomen Christi venerarentur, ac tralebant ad urbem, et carceres complebant, pietatem eis alterius cujuspiam loco maleficii crimini dantes, adeo ut in nullo alio publico negotio judicia tunc occupata essent, præterquam quod id solum magistratus agebat, ut omne genus suppliciorum variaque tormenta solerter excogitata adhiberent iis, qui fidem amplecterentur.

Tunc vero etiam magis palam omnibus fit, quod nihil sine numine divino consilii magnus ille vir iniret. Nam cum per ſugam se populo conservasset, commune omnibus pro fide decertantibus auxilium atque præsidium erat. Quemadmodum enim de Moyse audimus, quod cum procul abesset ab acie Amalecitarum, per orationem popularibus vires adversus hostes injiceret, eodem modo etiam ille quasi animi oculis intueretur ea quæ fiebant, divinum auxilium pro iis, qui nomine fidei confessionis decertarent, invocabat, cumque aliquando una cum familiaribus, ut solebat, Deum precaretur, repente angore ac trepidatione repletus iis qui aderant quasi rem novam admirari et eo quod spectaret angi, et veluti sono quodam ad eum pertinente, aures admovere aperte videbatur, atque Psal. cxxı, 6. hauḍ exiguo præterito spatio cum toto hoc inter cedente tempore erectus et immotus permansisset, deinde quasi propositum spectaculum bonum eventum habuisset, et ad statum pristinum rediit, et elata voce Deum laudavit, adjiciens eum sermonem, quo victoriam adepti uti ac Deo gratias agere soleious, quem in multis locis libri Psalmorum Davidem audinius pronuntiantem: Benedicius Deus, qui nou dedit nos in prædam dentibus eorum '. Familiaribus autem ejus admirantibus et scire volentibus, quodnam id tandem spectaculum fuisset, quod ante oculos ejus obversaretur, dixisse fertur, magnam se in illa hora vidisse ruinam, diabolo ab adolescente quodam in certaminibus pro pietate susceptis devicto. Atque illis adbuc non intelligentibus id quod dixisset, apertius eis exponit, quod auxilio divino in illa bora adolescens quidam nobilis in primis ab lictoribus ad præsidem adductus, in certamine pro fide suscepto desudasset. Adjecit autem etiam nomen, Troadium eum nominans, et quod post multa tormenta, quæ fortiter toleravisset, martyrii corona redimitus esset. Obstupefactus autem et attonitus his auditis diaconus, cum neque fidem derogare iis, quæ dicerentur, auderet, etsimul excellentius quam humana natura caperet, esse judicaret, qui procul abesset ab urbe, cum neme hominum eum de suis rebus certiorem fecisset, hunc perinde ac si interfuisset, ad familiares loqui de rebus illis gestis, orat magistrum, ut permitteretur sibi oculis inspicere, quæ acta essent, neu prohiberetur ab eo pervenire usque ad ea loca, in qui bus miraculum editum erat: at illo periculosum esse dicente versari in medio virorum cædis avidorum, ac sæpe ex incursu atque impetu adversarii posse accidere aliquid repente præter voluntatem, de quo cogitatum non esset: diaconus se precum ejus auxilio confidere dixit, his verbis ad eum utens: Tu me commenda Deo, et nullus ab hostibus terror me invadet. Cumque ille præsidium divinum pro comite per preces una cum eo emisisset, fiduciæ plenus iter faciebat ad neminem ob

viam venientem sese convertens. Cum autem ve præsidio divino commendatus esset, hoc ei præstisperi in urbem pervenisset, et de via fessus esset, defatigatum labore corpus lavacro curare necesse esse putabat. Dominabatur autem in illo loco dæmon quidam homicida, in balneo versari solitus cujus perniciosa atque pestifera vis in tenebris adversus propinquantes exercebatur, et idcirco post solis occasum balneæ illæ non exercebantur, nemoque eo accedere id temporis solebat, ad quas stans diaconus præfectum loci rogabat, ut ostium aperiret, et aditum sibi præberet, neu invideret sibi quo minus corpus lavacro reficeret. Illo verotestante neminem, qui circa illam horam aquam ingredi ausus esset, suis pedibus reversum esse, sed post vesperum dæmonium omnes in potestate habere, ac multos jam imprudentes in insanabilia mala incurrisse, quos pro sperato levamine lamentationes et sepulturæ, et gemitus exceperunt: hæc el ejusmodi balneatore dicente, nihilo magis ille quidquam de cupiditate remittebat: sed instabat omni modo urgens eum, ut se intromitteret. At balneator in lucro ponens, si non una cum imperito hospite periclitaretur, cum clavem ei tradidisset, procul a lavacro discedit; posteaquam autem nudatus intus erat, multiplices quædam terrorum et concussionum materiæ a dæmonio instruebantur, spectra varia igni et fumo mistain naturam præ se ferentia, in forma hominum et ferarum oculis incidentia, auribus insonantia, anhelitu appropinquantia, undique corpori se circumfundentia. At ille signum (crucis) ante sese objiciens, Christique nomen invocans, primum conclave illæsus transivit, ad interiorem autem partem ædium progressus in molestiora incidit spectacula, in terribiliorem faciem transformato dæmonio; et simul terræ motu concuti conclave ei videbatur, adeo ut etiam solum infra ruptum flaminam, quæ subtus esset, nudam conspiciendam præberet, scintillæque flammæ ab aquis emitterentur, ac rursus eisdem armis, signo (crucis scilicet) et nomine Christi, præsidioque precum magistri terrores earum rerum, quæ tum fiebant, discussit. Cumque jam aqua recreatus exire festinaret, rursus prohibebatur a dæmone, qui ostium occupaverat. Verum etiam hoc rursus impedimentum per eamdem vim, sponte sua janua cedente,signo (crucis) discutiebatur. Posteaquam autem ei omnia ex sententia successerant, exclamasse dicitur ad eum humana voce dæmonium, ne sibi virtutem illam imputaret, per quam perniciem effugisset; vocem enim ejus, a quo custodiæ atque tisse, ut ab incommodis tutus esset. Servatus igitur, quemadmodum diximus, admirationi loci præfectis fuit, eo quod nemo eorum, qui unquam id temporis aquam ingredi aussi essent, inter vivos postea conspectus esset. Cum autem et hos quae sibi accidissent, docuisset, et martyrum in urbe fortia facta ita accidisse cognovisset, quemadmodum magnus ille vir in solitudine degens ante exposuisset, propter cas res quas et vidisset

et audivisset, et per quas suo periculo atque expeκαὶ rientia magni illius viri fidei vim, cui etiam dæmonium insuper testimonium perhiberet, didicisset (de miraculis ejus non amplius dubitans), iterum redit a magistrum, et suæ ætatis hominibus et posteris commune praesidium relinquens, ut per sacerdotes quisque sese Deo commendet: atque etiam nunc cum per omnem Ecclesiam, tum præcipue apud illos ejusmodi vox pro monumento habetur auxilii atque præsidii, quod tunc illi viro a Gregorio præstitum est. Cæterum cum jam auxilio divino tyrannis illa dissoluta esset, ac pax rursus humanam vitam excepisset, per quam expeditum erat ad arbitrium omnibus abunde propositum studium erga numen divinum, descendit rursus ad urben, et omni circa regione undique peragrata ac perlustrata, additamentum et quasi corollarium studii erga numen divinum instituebat apud omnes ubique populos sanciens, ut nomine eorum, qui pro fide decertassent, dies festi atque solennes conventus celebrarentur: cuinque alius in alium locum corpora martyrum diduxissent, per anniversarium circuli ambitum congregati lætabantur, in honorem martyrum ferias agentes. Etenim etiam hoc nimirum magna sapientiæ atque solertiæ ejus documentum est, quod cum omnes suæ prorsus ætatis ac gentis homines ad novum vitæ institutuın transformaret, et tanquam auriga quidam naturæ præfectus fidei ac Dei agnitionis frenis eos firmi ter subjugaret, indulgebat, ut paululum quiddamı subditi sub jugo fidei lætitia exsultarent. Cum advertisset enim quod propter corporis voluptates simplex et imperitum vulgus in errore simulacrorum cultus permaneret, quo maxime id, quod præcipuum est, interim in iis assequeretur, nempe ut vanis superstitionibus relictis ad Deum converterentur, permisit eis, ut in memoriam sanctorum martyrum sese exhilararent et oblectarent, atque in lætitiam effunderentur: quod successu temporis aliquando futurum esset, ut sua sponte homines ad honestiorem et exactiorem vitæ rationem transirent, præsertim cum etiam fides ad illam rem viam præmonstraret: quæ res nimirum jam etiam in plerisque successit atque confecta est, omni voluptate a corporis oblectamentis að spiritualem lætitiæ formam traducta. autem hoc modo se gereret, et munere suo fungeretur in Ecclesia administranda, et antequam excederet vita, cuperet omnes a simulacris ad salutarem fidem videre conversos, ubi suum obitum præsensit, studiose diligenterque totam urben agrumque circa vicinum perscrutatur, scire volens ecqui adhuc essent extra fidem relicti. Ut igitur cognovit, non plures septendecim esse, qui in antiquo errore permansissent: Acerbum quidem etiamn hoc, inquit ad Deum suspiciens, deesse aliquid eorum plenitudini, qui servantur. Verumtamen magna gratiarum actione dignam rem esse aiebat, quod totidem simulacrorum cultores relinqueret ei, qui sibi successurus esset in Ecclesia, quot ipse Christianos accepisset: precatus autem et iis, qui jam credidissent, incrementum ad perfectionem,

et incredulis conversionem, ita (tandem ex vita humana ad Deum migrat, obtestatus necessarios suos, ne peculiarem sibi locum sepulturæ compa ¡ rarent. Nam si vivus nullius loci dominus vocari voluisset, sed in alienis tanquam inquilinus et peregrinus habitans vitam transegisset, ne post mortem quidem prorsus inquilinatum sibi dedecori fore putare: Sed insequenti, inquit, saculo fama prodatur, quod Gregorius nec virens quidem ab aliquo loco cognominatus sit, et post mortem alienorum locorum fuerit inquilinus, cum ab omni terrena possessione sese abstinuisset, adeo ut ne sepeliri quidem in proprio loco sustinuerit; solam enim illam possessionem pretiosam et expetendam putasse, quæ fraudis et avaritiæ vestigium in sese non admittit. Cæterum quod universu repente natio a Græcanica vanitate ad agnitionem veritatis traducta est, adiniretur quidem quicunque hoc scriptum leget; nemo vero fidem detrahat, sed ad dispositionem atque consilium respiciat, quo tanta mutatio facta est eorum, qui a mendacio ad veritatem traducti sunt. Nam quod in primis sacerdotii ejus temporibus accidit, quod ad reliqua miracula festinans oratio prætermisit, nunc repetitum atque resumptum exponam. Feriæ quædam publicæ et universales erant in urbe dæmoni cuidam domestico, patrio quodam ritu ac more solemni celebrari consuetæ, ad quas una cum urbanis celebrandas universa propemodum gens ex tota ea regione confluebat: atque corum qui concurrerant, theatrum plenum erat, et eorum, qui postremi afluxerant, multitudo subselliis undique " superfundebatur, atque omnibus ad spectacula atque acroamata orchestram intueri cupientibus, plena erat scena tumultus et trepidationis, irritaque præstigiatoribus mirabiliumque spectaculoruin artificibus ostentatio, tumultu sese mutuo constipantium non modo oblectationem music impediente, sed ne circulatoribus quidem et præstigiatoribus suas artes ostentandi tempus concedente. Tum vero communis ab omni multitudine erumpit vox dæmonem, cui diem festum agebant, implorantium, et ab illo sibi laxitatem fieri petentium. Posteaquam autem omnibus simul loquentibus in altum vox tollebatur, ac totius civitatis veluti unius oris sermo esse videbatur, quo hæ preces dæmoni adhibebantur (erat autem precatio, ut ipsa verba ejus – audiantur: Jupiter, fac nobis locum), audito sane magnus ille vir sono nominatim invocantium dæmonem, a quo laxitatem civitati fieri petebant, quodam ex adstantibus ad eos misso, laxitatem ait ipsis mox datum iri majoreni, quam optarent. Hac autem ab eo voce tanquam tristi quadam sententia prolata, pestilentia frequentem illum ferias agentium et ludos celebrantium conventum excipit. Ac statim tripudiantium choris lamentatio miscebatur, adeo ut in luctus et calamitates eis voluptates converterentur, cum pro plausibus et cantu tibiarum aliæ super alias næniæ cantusque Jugubres urbem passim invasissent. Cum enim semel morbus homines invasisset, opinione citius

propagabatur atque serpebat, ignis in modum dom mos depascens, adeo ut ædes quidem sacræ, quo spe sanationis atque remedii confugiebant, iis, qui morbo peribant, repleta: fontes vero, aqua ductus, scaturiginesque ac puter eorum, quos atrocitate morbi sitis exurebat, referti essent (in quibus aqua morbi incendium restinguere non valebat, qui semel morbo correpti essent, perinde post aquam sumptam, atque antequam eam sumpsissent affectis), multi item ultro transirent ad sepulcra, eo quod superstites sepeliendis mortuis non amplius sufficerent, nec inopinato malum homines invaderet, sed quasi spectrum quoddam ad eas ædes quibus pernicies immincbat, acceleret, ita certum exitium subsequere tur. Ut igitur causa morbi omnibus patefacta est, nempe quod damon ab ipsis invocatus male stultorum ac miserorum preces impleret, qui hanc quæ morbum consecuta esset, laxitatem in urbe efficeret, magno isti viro supplices funt orantes, ut per eum, quem ipse Deum agnosceret ac prædicaret, quem solum revera Deum esse, et in omnes imperium habere confiterentur, mali impetum sisteret et inhiberet. Nam cum spectrum illud ante futuram pestem alicui domui appareret, ac protinus desperationem vita labitatoribus injiceret, una periclitantibus salutis ratio erat, si illas des magnus Gregorius ingrede retur, ac per preces morbum, qui domum invasis. set, repelleret ac submoveret. Cum autem celeriter per eos, qui priui ea ratione servati erant, ad omnes fana permanasset, omnia, quæ prius vanitate atque stultitia adducti curabant, omittebantur, oracula, sacrificia piacularia, in delubris simulacrorum commoratio, omnibus magnum sacerdotem intuentibus, et unoquoque eum ad se totius familiæ suæ servande gratia alliciente. Mercedem autem ab iis, qui servabantur, salutem animarum consequebatur. Cum enim ejusmodi experimento pietas sacerdotis patefieret, non amplius differendum censebant, quin mysterium approbarent, qui per opera virtutem fidei cognoscebant. Adeo illis hominibus sanitate morbus validior erat. Qui enim in sanitate ad approbationem mysterii rationibus infirmi essent, corporali morbo ad fidem convaluerunt. Atque ita simulacrorum cultus errore deprelenso, omnes ad nomen Christi traducebantur, pars urgente morbo ad veritatem quasi manuducti, pars etiam fidem in Christum quasi munimentum, quo tuti essent adversus pestem, objicientes. Sunt autem etiam alia magni Gregorii miracula, quæ memoria usque adhuc tenentur: ea nos incredulis auribus parcentes, ne offendantur qui propter amverilaplitudinem earum rerum quæ memorantur, tem mendacium esse putant, scriptis non adjecimus. Christo porro talia per servos suos miracula operanti, convenit gloria, honor et adoratio, nunc et semper, et in sacula saculorum. Amen.

VITA S. MACRINE VIRGINIS SORORIS BASILII MAGNI. Interprete Francisco Zino Veronensi. Hoc quidem voluminis genus ex inscriptione epistola videtur esse sed ejus longitudo modum epistolæ superat, et justam libri complectitur magnitudinem: me tamen rei, quam ut litteris consignarem imperasti, defendit argumentum. Est enim majus et uberius, quam ut epistolæ terminis concludi possit. Omnino consuetudinis illius oblitus esse non debes, cum ad urbem Antiochi congressi sumus, quo tempore petebas Hierosolymam, ut monumenta Christi peregrinationis, dum in carne esset, inviseres, eorumque sermonum, quos variis de rebus inter nos contulimus. Neque enim congressus ille tacitus esse potuit, cum prudentia tua multiplicem colloquendi occasionem subjiceret. Inter disputandum igitur, ut in ejusmodi congressionibus fit, in mentionem probæ cujusdam mulieris incidimus. Si tamen ex natura inulier a nobis appellanda est, quæ naturæ conditione præstantior fuit. Non autem ex alienis sermonibus narrationi fidem faciebat oratio, sed diligenter ea, quorum experientia magistra fuerat, persequebatur, et nihil fere alieno auditus testimonio confirmabat. Neque enim virgo, qua de verba facielamus, genere nobis erat peregrina, ut quæ admirabilia de illa dicenda erant, per alios nos cognoscere oporteret, sed eisdem orta parentibus: quippe quæ tanquam fructus primitiarum ex materno utero prima pullulaverat. Quoniam igitur bonorum historiam esse frugiferam censuisti, ne vitæ illius virginis, quæ ad humanæ virtutis fastigium per sapientiæ studium pervenit, exemplum posteros lateat, neve sine fructu transeat involutum, mihi faciendum existimavi, ut tibi parerem, et incomροsita simplicique oratione vitam ejus quam brevissime possem explicarem. Macrinæ virgini nomen erat, sic a parentibus appellatæ, quod olim insignis quædam in nostra Est epistola ejus ad Olympium monachum.

DE VITA S. MACRINE. ter, quæ tempore persecutionum pro Christi confessione pugnaverat. Hoc quidem vulgato nomine a familiaribus vocabatur: sed arcanum et reconditum alterum habebat nomen, quo per visum fucrat insignita priusquam in lucem a matre per dolores ederetur. Nam ipsa quoque mater ea virtute erat, ut consilio Dei sese in omnibus regeret, puramque et integram vivendi rationem in primis diligeret, adeo ut non sponte, sed invita quodammodo nupserit: etenim cum utroque parente orbata in ipso esset ætatis flore, famaque pulchritudinis multos, ut eam sibi uxorem cuperent, incitaret, et periculum esset nisi volens in matrimonio cuipiam collocaretur, ne per vim adversi aliquid ei contingeret (nam ejus forma capti ad rapinam spectabant), ut saluti consuleret, vila gravitate spectatum commendatumque virum sibi elegit, primoque partu hujusce est facta mater. Ve rum cum pariendi tempus instaret, somno consopita, manu gestare sibi visa est id quod adhuc intra viscera continebat, et quemdam humana specie et forma augustiorem intueri, qui Theclæ nomine filiolam appellavit, Theclæ, inquam, illius inter martyres celeberrimæ: id autem cum ter repetens testatum reliquisset, discessit. Ea vero statim somno soluta est, et partu facile levata, ut et somno simul excitata sit, et quod in quiete viderat, effectum inspexerit. Arcanum igitur nomen hoc illi fuit. Videtur autem mihi is, qui per quietem apparuerat, eam vocem pronuntiasse, non tam, ut quo no. mine appellanda esset, iudicaret, quam ut similitudine nominis idem ostenderet vivendi studium et institutum. familia Macrina fuerat, patris nostri videlicet ma Educatur ergo puellula et quanquam propria illi nutrix aderat, tamen in manibus fere matris enutriebatur.Cum autem infantiæ ætatem esset egressa, docilem admodum naturam in perdiscendis puerilibus illis institutis præ se tulit; quidquid enim ei discendum parentes indicabant, in eo puellæ ingenium excellebat. Studebat autem mater ut filia erudiretur, sed non ista tamen externa disciplinarum serie, qua plerumque ex poetarum lectione primæ discentium ætates imbuuntur: turpe enim et indecorum prorsus existimabat, vel tragicis feminarum perturbationibus, unde scribendi principia et argumenta poetæ sumpserunt, vel comoediarum fœditatibus, vel pudendis eorum, qui tot ærumnas ad Ilium pertulerant, factis tenerum et bene formatum animum infici, et minus gravibus de feminis narrationibus quodammodo coinquinari. Proinde quæ ex divino Spiritu dictata Scriptura primæ illi ætatulæ faciliora aptioraque videbantur, discenda proponebat, cum primis autem Sapientiam Salomonis, idque ex ea potissimum, quod ad vitam et mores maxime conducebat. Erat etiam Psalmorum haudquaquam ignara præfinitamque corum partem statutis temporibus percurrebat. Nam sive sur

geret e lectulo, sive and studia accederet, sive cantilenam. discederet ab eis, sive cibum sumeret, sive a mensa recederet, sive cubitum se conferret, sive ad precandum exsurgeret, semper ut bonam, seque nullo tempore deserentem comitem, Psalmorum habebat Dum his et similibus institutis educatur, manumque tractanda lana excellenter exercet, ad duodecimum ætatis annum pervenit. Quo quidem tempore juventæ flos mirifice splendere cœpit, et quod admiratione dignum est, quamvis celaretur puellæ pulchritudo, latere tamen non potuit. Nec in patria quidquam æque admirabile videbatur, atque forma et venustas illius, ut ne pictorum quidem manus ejus decorem assequerentur, et quæ ars nihil non machinatur et efiugit, maxima quæque audens et ipsorum etiam imagines elemento. rum imitatione exprimens, ea illius formæ felicitatem imitari non posset. Quamobrem magnum juvenum nuptias ejus ambientium examen parentes circumstabat. Pater autem, qui sanequam prudens et in rebus honestis dijudicandis expertus erat, quemdam tum genere, tum moribus honestum probatumque adolescentem reliquis prætulit, eique si ad ætatem pervenisset, filiam despondit. Interim ille magnam de se exspectationem concitare, in judiciisque reos defendendo egregiam dicendi facultatem prae se ferre, atque ita patri puellae tanquam gratum dare sponsalium munus. Quam tamen preclaram spem interrupit invidia eum vitæ in ipsa miseranda subripiens adolescentia. Quæ autem a patre statuta fuissent, puella non ignorabat: nam adolescentis obitu cognovit consilium patris: itaque judicium illius connubian vocans, tanquam id quod pater decreverat effectum esset, in reliquum vitæ tempus apud se manere constituit, in sententiaque permansit constantius quam ab illa ætate postulabatur. Etenim cum sæpenumero parentum ad eam deferrentur sermones, propterea quod multi erant, qui fama pulchritudinis ejus adducti illam sibi cuperent uxorem adjungere, absurdum et iniquum esse dicebat, sibi non permitti ut illud conjugium coleret, quo se nel a patre devincta esset, sed ad alterum cogi respicere; cum unum natura sit matrimonium, quemadmodum unus ortus et uña mors. Eum vero, cui a parentibus fuisset desponsa, non esse mortuum contendebat, sed spe resurrectionis Deo vivere. Quapropter eum se non obiisse, sed peregre profectum esse judicare, et nefas fore si peregrinanti sponso fidem non servaret. Ejusmodi rationibus repellens eos, qui sibi persuadere conabantur, decrevit in eo, quod sibi proposuerat, perstare ac ne momento quidem temporis a latere matris un… quam discedere. Quamobrem ci sæpe dicebat mater, se reliquos liberos in utero tempore quodam præßnito gessisse, illam vero perpetuo in visceribus suis quodammodo circumferre. Filiæ tamen convictus nec laborem matri nec damnum affercζετο,

DE VITA S. MACRIN.E. bat. Quin etiam officiosa cjus sedulitas multarum ancillarum instar erat, et mutua quædam inter eas vigebat remuneratio. Siquidem altera custodielat animum filiæ, altera corpori matris inserviebat, eique in reliquis officiis omnibus ministrabat, ut propriis etiam manibus matri panem præberet. Quæ tamen illi precipua cura non eral sed posteaquam sacris officiis satisfecerat, existimans id suo vitæ instituto convenire, ex labore sno matri victum subministrabat. Idque non ei solum cordi erat, sed etiam ut matrem curarum mole levaret. Mater enim quatuor filios et quinque filias habebat: tribus praterea principibus vectigal prastabatur, quoniam ejus possessio in tot gentibus disseminata erat. Cum igitur mater variis curis distringeretur (pater enim jam naturæ concesserat), in omnibus la boribus matri se sociam præbebat, et sollicitudinum partem ipsa subiens cam gravi molestiarum onere levabat. Simul autem et matris disciplina vitam ab omni reprehensione integram servavit, cum in ejus oculis semper ageret ejusdemque testimonio probaretur, et se vicissim ei magnam ad parem philosophiæ scopum exemplo vitæ suæ ducem præbuit, paulatim ipsam ad puriorem perfectioremque vitam trahens. Cum autem reliquæ sorores honeste collocatæ essent a matre, a publicis litterarum gymnasiis, in quibus diu versatus fuerat, revertitur magnus Basilius ipsius Macrinæ frater: quem illa scientia et eloquentia vehementer elatum existimans omnesque despicientem dignitates, et fastu superantem eos qui in magistralu essent, tanta celeritate ad idem sapientiæ studium incitavit, ut mundi posthabita claritate, despectaque eloquentiæ gloria, laboriosum hoc operosumque vivendi genus per paupertatem perfectam amplexus, expeditam sibi ad virtutem viam struxerit. Cæterum illius vita ac instituta quibus in omnibus orbis partibus, quæ illustrantur a sole, celebratus, gloria sua splendorem omnium virtute illustrium obscuravit, longam scriptionem et mullum tem poris desiderant. Quapropter illuc, unde digressa est, nostra revertatur oratio. Cum ipsa a se ominen turbulentioris vitæ materiam amputasset, persuasit matri, ut, relicta pristinæ vitæ consuetudine, elatioreque vivendi modo, quas arte subditas et ancillas ad usus proprios adhibuerat, secum ejusdem sortis atque ordinis esse vellet, atque una cum illis vitam cum virginibus traduceret. Sed narrationis filum volo parumper intermittere, ne rem, qua sublimitas virginis magis declaratur, silentio transeamus. Ex quatuor fratribus is qui secundum Basilium natu maximus erat, Naucratius vocabatur, juvenis eximiis tum ingenii tum corporis dotibus præditus: nam et pulchritudine et robore et celeritate,

et habilitate quadam ad omnia peragenda reliquis præstabat. Qui cum vicesimum secundum ætatis annum confecisset, dicendoque publice tale studiorum suorum specimen dedisset, ut omne audientium theatrum ipsius admiratione commoveretur, divina quadam providentia magno mentis impetu ductus, spretis omnibus quæ in manibus habebat, ad solitariam et inopem vitam se contulit, nihil secum præter seipsum ferens. Secutus est eum e domesticis unus Chrysaphius nomine qui et illum diligebat, et eodem vitæ studio tenebatur. Nactus igitur secessum quemdam propter Iridem est autem Iris fluvius qui per mediam Ponti provinciam labitur, ortus principium ab ipsa ducens Armenia, per regionemque nostram influit in Pontum Euxinum), apud hunc fluvium nactus adolescens locum quemdam densis nemoribus consitum, et collem dorso præcelsi montis superextenso reconditum, in eo procul ab urbanis tumultibus omnibusque tum militiæ tum judiciorum perturbationibus et strepitu constitutus, vitam agebat, seque ab illis molestiis, quibus humana vita vexatur, liberans, senes quosdam simul viventes egestate et morbo laborantes curabat, studium et negotium illud putans a suo vivendi instituto non abhorrere. Venando igitur (quoniam ad omne genus venaticæ industrie solertissimus erat) victum senibus quæritabat, et his laboribus pariter domabat adolescentiam: nec ob id alacri animo niaternæ voluntati parere desinebat, si quid ab ea aliquando mandabatur, duplici studio recte vitam instituens,ut et labore fervorem aetatis exstingueret, et obsequendo matri recta via ad Deum per divina mandata contenderet. Sic igitur philosophans, et vita sua matrem beatam reddens, quintum annum exegerat, cum et temperantia pectus instrueret et totis viribus matris obsequeretur voluntati, quando misere dolis, ut opinor, adversarii grave et tragicum vulnus inflictum est quod calamitate et mærore totam familiam afecit. Repente enim adolescens vitæ subri pitur, non morbo aliquo aut solita ulla ratione, immatura morte sublatus: sed cum ad venationem profectus esset, qua industria senio confectis illis victui suppeditabat necessaria, mortuus domum reportatur, una cum illo ipso socio et in omni vita conjunctissimo Chrysaplio. Procul auten aberat mater, trium dierum itinere ab ea remota calamitate. Quæ licet in omni genere virtutis perfecta esset, tamen cum tam acerbum nuntium a quodam accepisset, natura, ut par est, superante, collapsa exanimataque tantum non simul cum voce spiritum amisit. Ratio enim doloris magnitudine victa succubuit, ipsaque veluti generosus quidam athleta improviso vulnere afflicta jacuit. Ilic magnæ Macrinæ virtus apparuit, quæ non solum se invictam atque erectam servavit, verum

DE VITA S. MACRINÆ. etiam matris imbecillitatem fulsit atque sustinuit. Nam animum ejus gravissimo casu dejectum excitans et recreans, invicto robore suo ad fortitudinem et tolerantiam instituit. Sic igitur tandem mater dolori restitit, nec indignum aut eleminatum quidpiam admisit, ut vel vociferaretur, vel pallium scinderet, vel ejularet, vel luctuosis clamoribus lamentationes intenderet. Sed ratione sensim impetus naturæ depulit, tum propriis, tum flie consiliis agritudini medicinam afferentibus. Tunc enim maxime virginis animus excelsus et sublimis exstitit. Etenim quamvis in ea vim suam natura exerceret (erat enim frater et fratrum charissimus qui tam acerbo genere mortis exstinctus fuerat, tamen natura sublimior facta, rationibus suis matrem sublevabat, exemploque suo ad patientiam et virtutem erudiens perficiebat ut dolore superior exsisteret: quanquam et ejus vita virtute semper excellens nullum sinebat esse tempus, quo mater propter mœstitiam potius angeretur, quam praesenti bono gauderet. PATROL. GR. XLVI. G Cum igitur jam et nutriendorum liberorum cura et educationis atque collocationis eorum esset sollicitudine liberata, et molestiæ domesticæ majore ex parte inter ipsos filios divisa forent auctor, ut dictum est, matri virgo fuit, ut ad sapientiæ studium et puram vivendi rationem sese conferret eamque a reliquis omnibus rebus et pristina copsuetudine, ad propriam humilis abjectæque vitæ moderationem adduxit, ut in ea virginum multitudine eadem cum illis conditione viveret, unaque mensa, simili lectulo, pari denique et æqua rerum omnium quæ ad vitam pertinent, ratione uteretur, omni ex ipsarum vita dignitatis differentia sublata. Quamobrem talis erat vitæ ordo tantaque in sapientiæ studio præstantia et tam gravis vivendi disciplina, ut nulla describi possit orationis facultate: quales enim sunt animi, qui corporis vinculis soluti molestiisque liberati ex hoc vitæ carcere avolaverunt: talis erat earum vita, quippe quæ ab omni rerum humanarum vanitate aliena ad angelorum vitæ similitudinem proxime accedebat. Non ira, non invidia, non odium, non suspicio inter eas cernebatur; omnis honoris, glorie et aliarum id genus inanium rerum cupiditas, omnis fastus et superbia, et reliqua similia vitia inde rejecta erant. Delicias suas in temperantia collocabant; gloriam suam in eo putabant sitam quod notæ essent nemini; divitias, quod nihil possiderent, quodque terrenas omnes copias, tanquam pulverem, a corporibus suis excussissent. Nullum autem non inane studium esse ducebant, quod in hac vita curanda colendaque poneretur. Sola illic rerum divinarum vigebat cura, perpetuumque precandi studium, et assidua psalmorum decantatio, quæ nullo unquam tempore nre die nac

S. GREGORI NYSSENI nocte intermittebatur: ut in ea re et opus ipsarum τοιαύpariter et quies consisteret. Quænam igitur humana dicendi vis hanc vivendi rationem explicare queat? Erat ipsarum vita inter humanam cœlestemque naturam interjecta, utriusque particeps, utrique finitima: etenim quatenus ab humanis perturbationibus se vindicarat, hominis conditione præstantior erat; quatenus autem in corpore cernebatur, et hominis continebatur figura et sensuum instrumentis utebatur, angelicæ et corporis experti naturæ cedebat: ausit forsitan aliquis etiam non inferiorem esse contendere. Quandoquidem cum carne viventes, ad similitudinem vacantium corpore potestatum, onere corporis non premebantur sed excelsa et sublimis erat earum vila, quippe quæ alto erectoque animo cum cœlestibus illis potestatibus versabantur. In hoc vivendi instituto non parvo tempore vixerant, cum assiduis inventorum bonorum accessionibus, sapientiæ studium quarent. augentes ad majorem animi munditiam appropinΗν Ad hunc autem tam præclarum scopum assequendum magno erat adjumento frater quidam eodem ex utero editus, qui Petrus appellabatur, in quo pariendi dolores finierat mater: hic enim ultimus a parentibus susceptus est filius, qui simul et natus et orbus fuit. Quo enim tempore ipse in lucem edebatur, pater e vita decessit. Hunc, quæ inter liberos erat natu maxima, qua de instituta haec est oratio, paulo post ejus ortum ab ubere nutricis sublatum ipsa statim enutriit, excellenti que disciplina educavit, sacris institutis a puero ipsum erudiens, adeo ut nihil otii concesserit, quo posset studiis inanibus vacare; nam illi se et patrem et magistrum et custodem, et matrem, et ad optima quæque consultricem præbuit, talemque reddidit ut antequam excederet e pueritia in tenero illo ætatis flore ad excelsum philosophiæ gradum ascenderit. Ea quidem erat ingenii bonitate, ut ad omnia artium genera etiam quæ manibus exercentur perdiscenda natus esse videretur: quare nullo duce perfectam eorum peritiam est assecutus quæ cæteri multo tempore et labore discunt a præceptoribus. Is ergo studiorum externorum occupationes aspernatus, et ingenium ad omnes bonas disciplinas percipiendas aptum habens, semperque respiciens ad sororem, quam sibi tanquam totius boni scopum proposuerat, eos ad virtutem progressus fecit, ut in reliqua vita magno Basilio virtutis praestantia nihilo inferior fore judicaretur Tunc autem sorori et matri erat instar omnium, et una cum illis ad angelicam illam vitam contendebat. Cum autem gravi quodam tempore laboraretur inopia et ſame, multique ſama beneficentiæ excitati undique confluerent ad eum recessum, quem incolebant; tantum industria sua pauperibus cibario. rum subministravit, ut adventantium frequentia locus ille, non solitudo videretur esse, sed civitas.

DE VITA S. MACRINÆ. manibus moriens, migravit ad Deum. Cujus quæ benedictionis vox fuerit illius, qua erga liberos usa est, commemorare non erit alienum. Nam cum de absentibus singulatim amanter mentionem fecit, ut nullus esset expers benedictionis: tum præcipue præsentes ipsa precibus suis obtulit Deo. Etenim cum ei ex utraque parte lectuli adversi assiderent, altera manu utrumque tangens, hisce verbis postremis Deum allocuta est: «Tibi, Domine, et primitias et decumam dico fructuum uteri mei. Primitiarum enim locum hæc mihi obtinet primogenita, decumæ vero extremus hic decimus Hius. Tibi autem lege utraque debentur, et lua sunt munera. In hanc igitur primogenitam meam et hunc decimum veniat sanctimonias, oratione perspicua designans et filiam et filium. Ita et benedictioni et vitæ finem statuit, cum prius mandasset filiis ut se in sepulcrum paternum inferrent id illi uti jussi fuerant cum præstitissent, in reliquum tempus ad sapientiæ fastigium, semper cum anteacta vita pugnantes, et præterſta benefacta posterioribus superare studentes contendebant. Interim senex admodum mater in utriusque filii Interea insignis inter sanctos Basilius, magnæ Cæsarea declaratus est antistes, et mysticis sacri fciis suis fratrem consecrans, ad sacram presbyterii dignitatem provexit. Atque hic rursus eis vitæ cursus ad graviora sanctioraque dirigebatur, cum sacerdotii dignitas sapientiæ conjuncta studio cumularetur. Post autem annis octo transactis et nono inchoato per totum orbem celeberrimus Basilius ab hominibus ad Deum concessit, communeni patriae et Ecclesia luctus occasionem præbens. Hanc calamitatem cum ad Macrinam rumor detulisset, animo illa quidem non potuit in tanto detrimento non commoveri: (qui enim sororem non tangeret dolor quo ipsi quoque inimici afficiebantur?) attamen ut aurum diversis aiunt fornacibus explorari, ut si primam evascrit, in altera adjudicetur, et rursum in extrema omnes ejus materiæ commistæ sordes eluantur: exquisitum autem optimi auri indicium esse, si per omnes transiens nibil emittat sordium: sic ei contigit, ut variis molestiarum casibus explorata, præstantis illius animi probitate, nihil unquam in ea sordidi, nihil adulterini reperiretur. Ac primo quidem periculum factum fuerat in obitu alterius fratris deinde in matris funere, tertio quando commune generis decus Basilius decessit. Stetit igitur, tanquam invictus pugil, nullo calamitatum impetu labefacta. Erat post hanc jacturam nonus mensis, aut paulo amplius, cum episcoporum concilium indictum est Antiochiae, cui nos item interfuimus. Sed posteaquam domum quisque suam discessimus, ante

S. GREGORII NYSSENT quam annus præteriret, nihi Gregorio cupiditas Γρηincidit ut sororem inviserem. Magnum enim intercesserat temporis intervallum, quo mutuo inter nos conspectu non potueramus frui, prohibentibus tentationum molestiis quas ab hæresis principibus patria pulsus ubique sustinueram. Nam dimetienti mihi temporis spatium, quod interim fluxerat, dum ejusmodi perturbationibus congressus noster impeditur, octo plus minus annorum videbatur. Cum igitur jam multum itineris confecissem, nec amplius quam unius diei via restaret, visio mihi per quietem manifestum eorum quæ erant eventura judicium ostendit. Videbar enim mihi gestare manibus martyrum reliquias, ex quibus splendor elucebat, qualis e levi speculo, si adverso soli opponatur, egreditur, quo quidem luminis fulgore oculi mei perstringebantur. Iloc autem visum mihi ter occurrit eadem nocte, nec plane, quid portenderet conjicere poteram; sollicitus itaque animo agitabam, observabamque ut ejus significationem exitu judicarem. Cum jam ad secessum, in quo illa angelicam cœlestemque vitam degebat, appropinquassem, familiarium quemdam interrogavi primum de fratre, an adesset quo respondente illum jam quarto die discessisse, cognoscens eum altera nobis via prodiisse obviam, tum etiam de magna illa percontatus sum: cumque ille respondisset, eam quodam morbo laborare, majore incensus studio, quod reliquum erat viæ festinanter arripui. Nam timore etiam quodam perterritus animus futurum præsagiebat: sed cum ad locum accederem, conventus hominum (fama enim me jam adesse fratribus prænuntiaverat) ex locis in quibus habitabant ad nos confluxit. Nam honoris gratia amicis obviam procedere consueverunt. At virginum chorus ad ecclesiam modeste nostrum adventum exspectabat. Verum cum fecissemus et precandi et benedicendi fnem, atque illa, inclinato prius capite benediclioni, honeste discedentes abiissent ad loca sua, nec una quidem carum apud nos relicta esset, facile id quod erat conjeci, non esse inter eas ipsarum ducem; et præcedente quodam atque ostium apperiente, sacram illam domum, in qua inerat illa magna ingressus sum; vehementer autem tunc ægrotabat, neque vero in lecto aut strato quopiam, sed humi quiescebat, subjecta sacco tabula, et altera caput ejus sustinente tabula, quæ pulvinaris loco insigni figura collum ejus subibat, et cervicem ipsius in se decore recipiebat. Cum igitur vidisset me prope fores esse, sese in cubitum erigens, accurrere illa quidem non potuit (nam febri defecerant vires), sed tamen solo manum affigens, seque quantum poterat ex humili lectulo promovens, honorem habuit, quem mihi obvians præstare non poterat: sed ego accurrens mambusque suscipiens humi dejectam excitavi, et

DE VITA S. MACRINÆ. cubili solito restitui. Hic illa manibus ad Deum mus sublatis: «Gratias, inquit, tibi ago, Domine Deus, qui et hoc mihi largitus es, nec quod optabat ani-! meus ei denegasti: sed impulist servum tuum, ut me tuam ancillam inviseret. Ac ne quam animo molestiam aspergeret, gemitum molliebat, et celare difficultatem spirandi conabatur, seque ad hilaritatem omni ratione revocabat, jucundi sermonis et ipsa quærens occasionem, et nobis interrogationibus suis materiam præbens. Sed cum series ipsa sermonis nos ad mentionem de Basilio perduxisset, mihi quidem commotus est animus, et præ mæstitia vultus concidit, et ex oculis lacrymæ defluebant. At illa tantum abfuit, ut eadem perturbatione nobiscum dejiceretur, ut ex Basilii memoria, sublimioris philosophiæ materiam arri piens, ea disputarit, rerum humanarum causas exquirens, et occultam in rebus adversis providentiam Dei dicendo aperiens, et quæ pertinent ad vitam futuram tanquam divino spiritu affata, percurrens, ut animus meus dictis illius excitatus et ejus oratione in cœlestibus adytis constitutus extra naturam hominis positus esse videretur. Ac quemadmodum Job, ut in ejus historia legimus, quamvis totum corpus, ulceribus undique putrescentibus, sanie contabesceret, sensum ad dolorem ratiocinando non demittebat: sed corpore quidem sentiebat dolorem, animo vero ad propriani actionem nihilo factus erat imbecillior; nec sermonem altioribus de rebus institutum interrumpebat: sic in magna illa cernebam: etenim licet febris omne robur ipsius exsiccasset, et corpus ejus tanquam rore quodam frigefaciens ad mortem compelleret, mentem tamen expeditam, et tanquam morbo illæsam, in rerum sublimium contemplatione detinebat. Quod nisi vererer, ne in immensum oratio protraheretur, ordine cuncta persecutus esse. quomodo dicendo provecta sit, ut et de hominis animo disputaret, rationemque vitæ hujus in carne percurreret, et quem ad finem homo, et quomodo mortalis et qua de causa immortalis, et quæ hinc ad alteram vitam resolutio. Quæ quidem omnia, tanquam vi spiritus rapta, sapienter distincteque, declaravit, oratione ipsius facile tanquam aqua ex, aliquo fonte defluente et sine ullo impedimento per pronum delata. Facto autem dicendi fine: «Tempus est, inquit, ‹ frater, ut paulisper quiescas, et corpus cures, quippe qui de via longa fessus sis. Ego autem quamvis in ejus aspectu et sermone, tam gravibus de rebus vehementer vereque conquiescerem, tamen quoniam sic ei gratum erat, ne non in omnibus magistræ parerem, in hortis proximis gratum quoddam diversorium nactus, sub arbustorum umbra quiescebam, sed nullam ex rebus jucundis poteram oblectationem percipere, cum animus

intus rerum tristium exspectatione premeretur. Nam eorum quæ per quietem aspexeram ænigma ex præsentibus explicari videbatur. Spectaculum enim propositum vere sancti martyris reliquias referebat, quæ peccato quidem mortuæ inhabitante Spiritus gratia splendescerent. Et hæc cuidam eorum qui mecum erant exposui: cum autem demissiore animo tristia exspectaremus, illa nescio quomodo cogitationes nostras conjiciens, misit qui latiora denuntiaret, jubens nos bono esse animo et meliorem de se spem concipere: sensisse enim morbum in melius verti. Hæc autem non ad nos decipiendos dicebantur, sed ex vero, licet eo tempore nos id ignoraremus: revera enim tanquam cursor aliquis adversario superato jamjam stadii metam attingens et ad præmium appropinquans, victoriæque curo nam aspiciens, tanquam voli jam compos electus sit, lætatur, sibique et amicis lætum victoriæ nuntium affert: sic illa quoque affecta meliora de se jubebat sperare: jam supernæ vocationis præmium spectans, ac tantum non illa Apostoli verba de se eliam dicens ',. De reliquo reposita est mihi corona justitiæ quam reddet mibi justus Judex,, quandoquidem bonum certamen certavi, et cursumn consummavi, et fidem servavi. Ad bonorum igitur nuntium recreati surreximus ut iis præsentibus frueremur: erant autem hæc ἀποvaria, et lælitiæ plenus apparatus. Nam hucusque studio magna illa descenderat: verum cum rursus in ejus conspectum venissemus, non permisit inaniter tempus consumere, sed a pueritia sua memoriam eorum repetens, quæ contigerant, tanquam de scripto omnia recensebat, neque illa prætermittens, quæ de parentum nostrorum vita recordabatur, quæque vel ante vel post ortum meum evenerant: narrationi autem is erat propositus finis ut Deo gratias ageret: ipsorum enim parentum vitam, non tam opibus claram et illustrem, quam divina benignitate auctam cumulatamque demonstrabat, cum propter confessionem Christi patris genitores fuissent oppugnati atque vexati: avum autem maternum indignatio regia sustulisset, omniaque illius bona aliis dominis distribuisset: attamen adeo per fidem crevisse, ut eo tempore nullus eis clarior exstiterit. Rem autem familiarem, quamvis pro numero liberorum multiplici ratione fuisset divisa, tamen eum cumulum divina clementia suscepisse, ut parentum opes, singulorum liberorum sors superaverit: sibi autem ex æqua in fratres partitione, reliquum fecisse nihil, sed omnia manibus sacerdotis divino mandato dispensasse, et Deo suppeditante talem sibi fuisse vitam, ut neque tunc juxta præceptum, manibus desierit laborare, neque ad hominem unquam respexerit, aut in cujusquam beneficentia honeste vivendi spem collocaverit. * II Timoth. IV, 7. by Google

DE VITA S. MACRINA Quinetiam ut nunquam petentes repulerit, sic tes nunquam quæsivisse: cum Deus occulta quadam ratione parvos labores suos tanquam semina ad fructum multiplicem benignitate sua perduceret. Sed cum proprios ego labores, quos sustinueram, recenserem, primum cum a Valente imperatore propter fidem fuissemus in exsilium pulsi; deinde cum Ecclesiarum perturbatio nos ad certamina et sudores evocaret: Non desines, inquit illa, divinorum beneficiorum immemor esse? ingrati animi vitium non cohibebis? non comparabis parentum rationibus tuas? Atqui si quantum pertinet ad banc vitam ea re gloriamur, quod claro genere nati, et honestis orti parentibus sumus, pater quidem illis temporibus et juvenis eatenus floruit, ut inter cives et in judiciis ejus gloria consisteret. Post autem eruditio quidem ipsius se longius extulit, fama tamen Pontum non est egressa. Satis enim illi fuit in patria claruin esse. Tu autem, › inquit, civitatibus, populis, nationibus celebris es, te ad ferendum auxilium, te ad res constituendas Ecclesiæ et mittunt et vocant, et Dei munus non aspicis? nec talium bonorum causam agnoscis? Parentum enim preces te ad hoc fastigium tollunt, nihil aut perexiguum ad cam rem opis habentem domesticæ. > Ilæc illa cum persequeretur, diem equidem produci longius optabam, ne dulci sermone aures nostras desisteret oblectare: sed cantantium vox me ad gratias agendas vespertinas vocabat. Quamobrem cum me ad ecclesiam dimisisset, rursum magna illa precibus ad Deum accessit. Ac nox quidem ila transacta est. Cum autem diluxisset, mihi quidem ex indiciis manifestum erat, diem illum ei ejus vitæ terminum fore, cum quidquid natura virium inerat, febris consumpsisset. Sed illa cogitationis nostræ respiciens imbecillitatem, præclaris illis sermonibus effundens, quod reliquum erat afflictæ animæ, in summa spirandi difficultate, nos a tristiore spe abducere conabatur. Tum vero animus meus præsenti spectaculo variis afficiebatur modis: nam et natura ipsa me, ut par est, ad mastitiam impellebat, cum non sperarem amplius me talem vocem auditurum, sed quamprimum communem gloriam nostri generis ex humana vita migraturam putarem, et mens ex eis quæ videbat, erat tanquam numine afflata, eamque vere ex communi natura excessisse arbitrabatur. Etenim cum extremum vitæ spiritum duceret, in spe migrationis nihil novi sentire, nec timere in ipso vitæ exitu sed animo excelso de hac vita judicantem, quoad animam ageret; philosophari, mibi non hominis amplius videbatur, sed cujusdam angeli, qui divina providentia formam subiisset humanam, nec ulla cognatione aut necessitudine cum hac vita mortali conjunctus esset, atque ita nibil indecorum admitΤαῦτα

tens, sine perturbatione in carne permaneret, ad proprias affectiones non attrahente. Itaque mihi vi:lebatur divinum illum et purum sponsi cœlestis amorem, quem in animi arcanis absconditum alueral, tunc iis qui aderant ostendere, et cordis affectionem indicare, ad eum quem desiderabat, festimans, ut corporis vinculis liberata, celeriter illum conveniret vere enim ad virtutem cursum intendebat, cum nihil eorum quæ in hac vita jucunda sunt, oculos ejus ad se converteret, Jam maxima diei pars præterierat, et sol ad occasum appropinquabɔt; at illa mentis alacritatem non remittebat, sed quo magis ad exitum appropinquabat, eo clarius sponsi intuens puchritudinem majore festinatione ad amatum contendebat, non amplius nos præsentes, sed illum ipsum alloquens, quem defixis oculis complectebatur. Nam lectulus ejus ad orientem vergebat. Desinens igitur nobiscum loqui, precibus deinceps loquebatur cum Deo, manibus supplicans, et tenui voce ita submurmurans, ut quæ dicebantur, mediocriter a nobis exaudirentur. Talis autem erat precatio, ut dubium non esset, quin funderetur ad Deum, et ab ill: Deus audiretur. Tu, › inquiebat, ‹ Domine, mortis metum nobis abstersisti. Tu effecisti, ut hujusce vitæ finis, veræ nobis esset principium vitæ. Tu nostra corpora ad tempus somno tradis, rursumque somno suscitas extrema tuba. Tu terram nostram, quam manibus formasti, tanquam depositum terræ committis, et quod ei dedeṛas rursum repetis, quod in nobis mortale atque deforme est, immortalitate et gratia decorans. Tu nos ab exsecratione peccatoque liberasti, utrumque pro nobis effectus. Tu draconis capita collisisti, qui per voraginem contumaciæ faucibus hominem corripuerat. Tu portis tartari confractis et debilitato, qui mortis habebat imperium 3 dæmone nobis ad resurrectionem aditum patefecisti. Tu ad hostis perniciem et vitæ nostræ securitatem dedisti signum metuentibus te, notam sancta crucis, alere Deus, cui .addicta sum ex utero matris, quem ex totiş viribus dilexit animus meus, cui et carnem et animum ab adolescentia mea ad hoc usque consecravi tempus. Tu mihi adhibe angelum lucis, qui me ducat ad locum refrigerii, ubi quietis est aqua, in sinus sanctorum Patrum. Tu qui flammeum fregisti gladium, et paradiso reddidisti hominem, qui tecum cruci suffixus erat, et ad misericordiam confugerat tuam, memento eliam inei in regno tuo. Siquidem et ego crucifixa sum tecum configens timore tuo carnes meas, et ab judiciis tuis metuens. Ne separet me chaos illud formidandum, ab electis tuis. Ne impediat invidus iter meum, ne reperiantur ante oculos tuos peccata mea; si propter naPsal. LXXIII. • Hebr. 11.

DE VITA S. MACRINÆ. ture infrmitatem collapsa, aut verbo aut opere aut cogitatione peccavi, condona id mihi, tu qui habes in terra dimittendi peccata potestatem, ut refrigerer et in corporis spoliatione ante conspectum tuum inveniar, non habens maculam in forma animi mei. Sed sine reprehensione et labe suscipiatur animus meus in manibus tuis tanquam incensum in conspectu tuo. Hæc dicens oculis et ori et cordi crucis signum apposuit. Lingua vero febri paulatim penitus exsiccata, verba amplius non exprimebat, et vox implicabatur. Quare sola labiorum dilatatione et manuum motu, eam precationi incumbere cognoscebamus. Cum interim vesper advenisset, et lumen ihatum esset, illa oculorum orbem explicans, et ad splendorem respiciens, ad vespertinam gratiarum actionem pronuntiandam promptum animum præ se ferebat: sed voce deficiente, corde, et manuum motione proposito satisfaciebat, et ad interiorem affectionem labra commovebat; absoluta autem gratiarum actione, manum ad facien signandam admovit, et voti finem adesse deelaravit, et magnum quemdam ac profundum spiritum ducens, cum precatione simul et vitam terminavit. Cum igitur nec spiraret amplius et jaceret immobilis, ego memor eorum quæ in ipso primo congressu mihi mandaverat, dicens se velle, ut manus mea sibi oculos clauderet, et solitum ori suo præstaret officium, sancto vultui dolore languentem manum adhibui, ne mandatum ejus negligere viderer potius quam quod ejusmodi ollicium oculis ejus esset necessarium: quippe qui quemadmodum fit in somno naturali, palpebris decore contecti erant: et labra itidem clausa, manusque venuste pectori cohærentes, totus denique corporis situs ea dignitate compositus, ut ornantium manu non indigeret. Meus autem animus dupliciter angebatur, tum ob ea quæ cernebam, tum ob luctuosas virginum voces, quibus aures meæ circumsonabant: hacte nus enim ille quiescentes se fortiter gesserant, animoque dolorem inclusum continentes fetus impetum compresserant, observantes eam, verentesque, quamvis corpus ejus jam conticesceret, ne increparentur out, si qua vox contra præscriptum erumperet, ne magistra ex ea re molestiam caperet. Ubi vero silentio dolor non potuit amplius cocrceri, non aliter quam si victos carum animos quidam ignis exureret, statim in acerbum et incredibilem luctum proruperunt: adeo ut ratio mihi non consisteret amplius in propesito, sed tanquain alicujus obruta torrentis impetu cederet perturbationi seque totam lamentationibus daret. quam autem ac justam mihi dolendi lugendique causam habere virgines videbantur; non enim se consuetudino aut gubernatione quapiam humana, aut aliis

ejusmodi rebus, quas in calamitatibus suis homi nes graviter ferunt, orbatas dolebant: sed tanquam ab ipsa in Deum spe et animorum salute sejuncta essent, plorabant: hæc in lamentationibus suis conquerebantur, dicentes, Exstinctum est lumen oculorum nostrorum; erepta est lux quæ animis nostris in itinere præcedebat; disjectumn est vitæ nostræ præsidium, sublatum specimen ¡integritatis; abscissum concordiæ vinculum, contritum imbecillium firmamentum. Te duce nox erat nobis diei loco, vitæ tuæ splendore illustrata jam vero vel dies in tenebras convertetur.» Gravius autem præter cæteras luctum intendebant, quæ matrem ipsam et nutricem appellabant: erant autem illæ quas penuriæ famisque tempore in alimentorum largitione projectas in viis sustulerat, alueratque, et ad castam atque incorruptam vivendi rationem informaverat. Verum posteaquam animum tanquam ex profundo quodam angore collegi, in sacrum illud caput intendens aciem oculorum, quasi reprehensus ab ea propter inconditum illum tumultuantium strepitum, magna voce clamans: • Ad hanc, inquam, respicite, virgines, et præceptorum ejus recordamini, quibus ab ea ad omne decus et honestatem estis institutæ. Divinus ille animus unum nobis lacrymarum tempus præscripsit, id deri jubens, cum vacaretis precationi: quod nunc etiam potestis efficere, lamentationis clamorem pia psalmorum decantatione commutantes.» Hæc quam maxime poteram clara voce dicebam, ut superarem strepitum conquerentium; deinde cohortatus sum eas, ut in proximam domum secederent, relictis duntaxat aliquibus quarum opera libentius illa, dum viveret, utebatur. In earum erat numero quædam femina nobilissima, divitiis et genere, et corporis forma atque aliis nominibus illustris in ipsa adolescentia constituta. Hæc viro cuidam honestissimo in matrimonio collocata fuerat, sed brevi tempore cum illo vixerat. Quare conjugio liberata, viduitatis suæ custodem ac magistram magnam Macrinam elegerat, et cum virginibus plurimum versabatur, ut ab eis rectam et ex virtute vivendi rationem edisceret. Vestiana illi erat nomen, pater Araxius vocabatur, unus e numero senatorum magni consilii: ad hanc ego,. Nunc quidem, inquam, invidiosum non erit, si defunctæ splendidiorem adjecerimus ornatum, et puram illam immaculatamque carnem clarioribus vestimentis induerimus. › At illa intelligere respondit oportere, quidnam illi sanctæ in hoc genere probatum foret: nihil enim a nobis geri fas esse contra voluntatem ipsius. Omnino autem quod Deo gratum acceptumque esset, idem ei jucundum futurum. Erat quædam præfecta virginum choro in ministerii gradu nomine Lampadia, quæ ejus sentenLiam de funerum pompis se plane scire dicebat.

DE VITA S. MAGRINÆ. intererat consultationi) cum lacrymis respondens Integre et pure vivendo, inquit, sancta sibi ornamentum paravit, quod et vitam ipsius decoraret et sepulturam: nam quod ad corporis ornatum spectat, nec dum viveret accepit, nec in hunc usum reservavit. Quare ne si velimus quidem, amplius licet, cum ad hanc rem non suppetat apparatus. Nihilne, inquam, reconditum est, quo justa, et exsequiæ possint adornari? — Quid, inquit illa, reconditum narras? Quidquid reconditi est in manibus habes, ecce pallium, ecce capitis tegmen, et trita pedum calceamenta. Hæ sunt opes, hæc supellex: nihil præter id quod cernis in arculis aut thalamis conditum latet: unam divi Hæc a me his de rebus interrogata (forte enim tiarum suarum cellam noverat, thesaurum lestem illic omnia collocavit, nihil reliquit in terra. › Tum ego, ‹ Quid, inquam, si ad funus ornandum ex iis, quæ mihi parata sunt aliquid proferam, num inconsulte factum existimabit?» ld præter sententiam ejus futurum se non arbitrari respondit: «Nam etsi viveret, duabus de causis non repudiaret honorem tuum, vel propter sacerdotii dignitatem quam semper venerata est, vel propter naturæ necessitudinem; neque alienum duceret id quod a fratre esset: idcirco manibus etiam tuis corpus ut curaretur mandavit. › Cum igitur ita visum esset, et sacrum illud corpus tegi vestibus oporteret, studium inter nos dividentes circa ipsam, alius aliud cogitabamus et ego quidem jussi cuidam ex meis ut vestem afferret: illa vero, qua de mentionem fecimus, Vestiana propriis manibus ornans sanctum illud caput, cum ejus cervici manum submisisset, Ecce, inquit ad me respiciens, quale e collo sanctæ monilis ornamentum pendet:, et hæc dicens solutis pone vinculis prætendit manu ferreum crucis signum, et annulum quemdam ex eadem materia; quæ quidem utraque tenui redimiculo appensa semper cordi adhærebant. Et ego, e Communis, inquam, sit bæc possessio. Ac tu quidem babeas crucis insigne: mihi autem hæreditatis annuli satis erit, siquidem in hujus etiam pala crux erat impressa. At eum mulier intuens rursus ad me, 4 In deligendo, inquit, non aberrasti, etenim excavatus est annulus sub ipsa pala, ibique de ligno vitæ particulam conditam habet, quod superadjacens pala simili nota significat.» in Cæterum cum tempus posceret ut castum corpus veste tegeretur, quod quidem officium ex magnæ mandato ad me pertinebat necessario, cumque præsens esset, ac simul contrectaret ea quæ mecum magnæ illius hæreditatis particeps fuerat, «Ne prætermiseris, inquit, intueri rei admirandæ ab hac sancta perfectæ magnitudinem. Quidnam istud est?, inquam. At illa partem pec

toris denudans, Vides hoc, inquit, tenue et ob scurum sub collo signum?, (Videbatur autem puncto simile tenui acu confecto;) simulque lucernam propius admovit ad locum mihi demonstratum Quidnam, inquam, admirandum, si tenue signum in hac parte est? — Et hoc, inquit, divini auxilii in magnam Macrinam monumentum in ejus corpore relictum est. Etenim cum acerbe intumuisset olim hæc pars, et periculum esset ne tumor secandus esset, aut ne latius serpens malum fieret immedicabile, si ad loca cordis appropinquasset, rogavit sæpius et obsecravit mater, ut medici manuni admitteret eam namque artem a Deo pro salute hominum ostensam esse; illa vero cum aliquam corporis partem alienis oculis aperire morbo ipso gravius judicaret, ad vesperam, cum solitam matri propriis manibus navasset operam, in sacellum sanctis simum ingressa, totam noctem prostrata curationum Deo supplicavit, et quæ ex oculis defluebat, aquan cum terra commiseens, lacrymarum lulum, morbo medicamentum adhibuit. Matri autem exanimatæ, hortantique ut medico uteretur, sibi ad expellendum morbum satis esse respondit, si manu sua mater ipsa locum sancto signo muniret. Cum igitur mater in sinum ejus manum intulisset, ut eam partem signaret, signum quidem egit, morbus autem abiit. Sed hæc parva nota, loco horribilis tumoris apparuit, et ad finem usque permansit, ut esset, quemadmodum arbitror, divinæ opis indicium, quo ad agendas gratias Deo continenter moveretur.» Posteaquam studio nostro finem imposuimus, et domesticis copiis corpus exornavimus, non decere dixit ministra illa corpus ad sponsæ similitudinem ornatum ante oculos virginum poni. Sed est, inquit, mili ex vestræ matris vestimentis nigrum pallium, quod recte, ut ego quidem sentio, poterit superinjici, ne externo et adventitio isto vestitus ornatu pulchritudo hæc sacra illustretar.» Quae sententia cum valuisset et pallium adjectum esset, ipsa tamen in amictu pullo, divina ut arbitror potentia, et hanc corpori addente gratiam, ita splendebat, ut quemadmodum in quiete visum ostenderat, radii quidam dlane ex ejus pulchritudine elucere viderentur. Interim dum hæc agebamus et virginum cantu lamentationibus commisto resonabat locus, fama. nescio quomodo undique diffusa, omnes finitimi að ſunus confluxerunt, adeo ut concurrentes vestibulum non caperet. Cum igitur nocturna pervigilatio, ut in martyrum celebritate, canendis psalmis perfecta esset et crepusculum, confluentium vicinis e locis omnibus virorum et mulierum multitudo psalmorum decantationem fletibus interpellabat ego autem quamvis propter calamitatem animo essem consternatus, tamen ex rebus præsentibus, quoad Geri potuit, operam dedi, ut nihil in tali G

DE VITA S. MACRINE. funere desideraretur: itaque confluentem lum in genera distribuens, mulierumque multitudinem admiscens virginum choro, virorum autem turbam ascribens monachorum coetui, UDUM quemdam ex utrisque studui aptum concinnumque, tanquam in psalmos canentium congressu, è communi omnium concentu apte conjunctum ordinem instituere. Verum cum paulatim progrederetur dies, et locus præ confluentium multitudine angustus redderetur, qui ei regioni præfectus erat episcopus, Araxius nomine (aderat enim cun universa multitudine sacerdotum ), præcepit, ut sensim præcederet tabernaculum. Nam et satis longum viæ intervallum intercedebat, et multitudo alioquin ob motum incitatiorem impedimentum attulisset. Deinde omnes, quos in munere suo obeundo ministros habebat et adjutores, ut sua præsentia corpus decorarent, cohortatus est. Cum autem hæc ita constituta studiose gererentur, ego feretrum subiens illum, advocavi, ut alteram partem sustineret: posteriores vero feretri partes subierunt alii duo de clero insignes viri: sensim igitur procedebatur, cum et qui præibant pedetentim incederent, et nos item gradatim sequeremur.. Etenim cum frequens populus feretrum circumstaret, nec tam mirabili et sacro spectaculo posset expleri, non erat facile nobis iter facere, ex utraque autem parte præcedebat non exiguus diaconorum ministrorumque numerus, qui omnes ordine progredientes, accensos cereos manibus gestabant. Quæ quidem pompa non carebat mysterio, cum a principio ad finem usque decantatio psalmorum eadem voce triplicique canentium ordine, sicut ille trium puerorum cantus ³, absolveretur. Porro cuin inter secessum et sanctorum martyrum ædem, in qua parentum etiam corpora quiescebant, septem octoque intercederent stadia, totum prope diem in eo spatio conficiendo consumpsimus; congredientium enim multitudo quæ assidue magis augebatur, non sinebat nos ex sententia progredi. Sed ubi intra fores templi constitimus, demum, deposito feretro, nos ad precationem convertimus: qua quidem precatio populo luctus materiam præbuit. Silentio enim psalmis canendis imposito, cum sa cram illam virginis faciem aspexissent, et parentum jam esset patefactus tumulus, in quem illam decreveramus inferre, unaque earum nos post eam horam divinum illud caput non amplius spectaturos perturbatius exclamante, et reliquis deinceps virginibus eadem vociferatione subsequentibus, incondita quædam confusio, recte constitutum et sacrum illum psalmorum cantum est consecuta: nam virginum luctu fracti omnium animi commovebantur. Itaque nobis nutu silentium “imperantibus et præcone præeunte et solitas Ecclesiæ voces inclamante, vix tandem populus se ad precandum com‐ posuit. s Dan. ult.

Caterum convenienter facto precandi Gne me timor quidam invasit considerantem præceptum illud, quo prohibemur patris aut matris turpitudinem aperire *: «Et quomodo, inquam, hoc ego judicium effugiam, si in parentum corporibus videro communem humanæ naturæ turpitudinem, cum verisimile sit ea collapsa dissolutaque ad turpem et inconditam pervenisse deformitatem. Hæc autem mihi cogitanti formidinem auxit indignatio Noe7, cujus historia me quid facto opus esset admonuit. Priusquam igitur corpora nostris oculis essent exposita, pura sindone operta sunt: nam cum operculum esset sublatum ex utraque parte summa, linteum injectum est: quo linteo contectis parentum corporibus, ego et regionis episcopus ille, cujus mentionem feci, corpus e feretro tollentes juxta inatrem apposuimus, atque ita votum utriusque complevimus: uno enim consensu semper oraverant Deum, ut corporibus post mortem copularentur, ut quæ inter ipsas fuerat vitæ conjunctio, ne in ipsa quidem morte dissolveretur. Cum autem justis legitime peractis recedendum esset, prostratus ad tumulum et pulverem osculatus, tristis et lacrymans discedebam, cogitans quanto bono vita esset orbata. Cum mihi in ipso itinere vir quidam illustris in re militari, qui in civitate Ponti, cui nomen Augusta, dux exercitus erat, audita calamitate, atquc ægre ferens, cum subditis humaniter obviam processit. Erat enim nobis et sanguinis et amicitiæ necessitudine conjunctus: hic mihi de ipsa miraculum narravit, quod unum ajungens historiæ faciam scribendi finem. Etenim cum lacrymis modum adhibentes, colloqui ccepimus, ille ad me, Audi, inquit, quale quantumque bonum migravit e vita,» atque ita sermonem exorsus est. Magna mibi uxorique mee quondam cupiditas incidit videndi virtutis gymnasium. Sic enim,, inquit, e locum illum in quo beatus ille animus degebat, appellandum esse arbitror; nobiscumn autem erat filiola, cujus oculum ex pestilenti morbo calamitas occuparat, adeo ut obducta tunica circa pupillani, contractoque albore foedum esset miserandumque spectaculum. Divinam igitur illam domum ingressi, ita separati sumus in eo sapien tiæ vacantium loco, ut ego quidem diverterem, ubi habitabant viri, quibus præerat Petrus frater tuus, illa autem intus ubi erant virgines, cum sancta Macrina versaretur. Hic cum aliquantulum essemus commorati, tempus esse duximus ut discederemus. Jamque discessum adornabamus, cum utrinque nobis humana quædam vis illata est. Nam et frater tuus mihi jubebat, ut manerem et studio Levit. xvult. 7 Gen. 15.

DE VITA S. MACRINÆ. dimittebat uxorem meam, sed filiolam in sinu gerens non prius illam se reddituram aiebat, quam mensam apparasset, et nos philosophiæ divitiis accepisset, puellulam autem osculans et admovens os oculis ejus, ubi pupillam affectam vidit: Si boc mili, inquit, concesseritis ut apud nos esse velitis, gratiam vobis tali honore non indignam referam. Ecquam? inquit puellulæ mater. Est mihi, respondit magna, medicamentum ad curandum hunc oculum appositum. Quæ quidem promissio cum mihi a quodam ex virginum conclavi nuntiata esset, libenter mansinus, posthabita, quæ nos urgebat, proficiscendi necessitate. sorum mense particeps fierem; et beata illa non ‹Cum igitur convivium, quod Petrus humanitate et gratia sua condiverat, haberet finem, uxorique nobis a sancta Macrina omni convenienti jucundi tale recreata remissa esset, lætitia et gaudio pleni nos in viam dedimus: et quæ utrique nostrum contigerant inter eundum narrabamus: ego quidem quæcunque in virorum conclavi vel videram vel audiveram, recensebam; et illa vicissim tanquam ex historia singula repetens, nibil omnino quantumvis parvum omittendum existimabat. Itaque cum non aliter, quam ex scripto tanquam in altera lance appendens, ordine cuncta percurreret, jamque ad eam pervenisset partem, quæ curationis oculi promissionem continebat, narrationem intermittens: Quidnam, inquit, egimus? Quomodo negleximus promissum ipsius? Collyrium, inquam, illud quod nobis promiserat? Cumque ego item negligentiam incusarem, juberenque ut celeriter aliquis ad illud exposcendum excurreret, infans interim quæ in manibus nutricis erat, matrem respicit: etiam mater ad ejus oculos aciem inten dens: Negligentia, inquit, nostræ desinas succensere. Ecce tibi bona fide solutum quod illa promiserat veram enim morborum medicinam quæ precibus fit, nobis exhibuit, cujus ea vis fuit ut ne vestigium quidem morbi in oculo relictum sit, adeo divino illo medicamento ille curatus est. Atque ita loquens filiolam suscipiens, mihi in manus tradidit. Tunc ego miracula quæ in Evan G gelio narrantur incredibilia cogitatione compleτὸ ctens: Quid mirum, inquam, e manu Dei cæcos videndi potestatem accepisse, quando nunc ejus ancilla per fidem in ipsum præstat illas curationes? opus enim cernimus, haud multo miraculis illis inferius. Hæc ille mihi dum narrat, singultus vocem ejus intercepit, et subsecuta est copia lacrymarum. Atque hæc quidem a milite. Quæ autem ab illis qui simul cum ea vixerunt, quique omnem illius vitam plane perspectam el cognitam habebant acceperim, huic narrationi attexenda non censeo: plerique enim pro eo quan