col. 827–828page 1 of 4
In hanc homiliam hæc notat Savilius p. 759: ‹ Hanc homiliam, editam Romæ anno 1581, castigavi
mus ex Manuscripto ex Bibliotheca Regia Lutetiæ, adhibitis etiam Florentis Christiani conjecturis: ac
primum sublato titulo Romani Codicis, quem rectissime damnat Florens, cum de Acacio nullum in hoc
toto sermone verbum, substituimus alium ex Regio commodiorem. Florens pro 'Axáxtov ex ingenio
&xaxov [substituit], ut de Christo intelligatur. › His consona dicit Fronto Ducæus in Notis: In Editione
Romana, inquit, anni 1581, huic sermoni præfixus erat titulus, siç tòv äɣiov 'Axáxiov moiµéva, xai elç
tò пpóɓatov, De sancto Acacio pastore et de ove: sed castigavit ex Ms. Regio Editio Savilii Græcum
textum, et hunc titulum substituit, quem exhibuimus: quandoquidem neque in toto orationis decursu
mentio ulla fit Acacii. Fuit hoc nomine Cæsareæ Palæstinæ episcopus quidam, qui synodo Seleuciensi
interfuit, ut ex Tripartita Historia constat lib. 5, c. 34. Alius BerϾ fuit episcopus temporibus Gratiani
Imperatoris ex ejusdem Historiæ lib. 1x, cap. 3. Forte scriptum hic fuit, ɛiç ǎxaxov лcipiéva, De innocente
pastorę. ›
Utrum autem hæc lectio, els tbv äytov 'Axáxiov, In sanctum Acacium, ex librariorum vitio manarit
utruni vero ex cujuspiam Græculi ausu invecta fuerit, non ita facile est statuere. Certe ita titulus habet,
non in Romano Codice tantum, sed etiam in Regio, cujus lectiones in imis paginis posuimus. Et obser
ves velim, etsi initio memoria martyrum in plurali celebrari dicatur, in fine tamen homiliæ [811] unum
ET QUOD CHRISTUS SIT PASTOR ET OVIS: NECNON DE VELO ET PROPITiatorio (a).
1. Martyres cum Christo comparati; Filius cum Pa
tre cooperatur. Rursus martyrum memoria, rursus
piorum festi dies, rursus angelorum argumentum,
rursus Ecclesiæ celebritas. Memoria est eorum qui
martyrium sunt perpessi: honor autem martyrum,
gloria est ejus pro quo martyrium subierunt. Hono
rantur martyres pro Christo passi; adoratur Chri
stus, qui pro omnibus passus est. Illi quidem per sup
plicium ex humili gradu sese in sublimem evexerunt
Servator autem a sublimitate divinitatis, ad humilita
tem humanæ naturæ descendit, non egressus quidem
a dignitate, sed ut œconomiam suam operaretur. Au
divimus enim eum dicentem: Ego sum pastor bo
nus, qui posuit animam suam pro ovibus (Joan. 10.
11); qua ille oratione et benignitatem suam osten
dit, et potentiam prædicavit. Nam quod pro ovibus
patiatur, id benignitatis; quod vero animam suam
ipse ponat, id potestatis est: non enim vim pati
tur, sed economiam operatur. Etsi namque dicat
apostolus Patrem illum tradidisse pro nobis (Rom. 8.
52), non necessitate Filium subiisse supplicium ar
guit, sed voluntatem Filii cum paterna concur
risse ostendit. Tradit autem seipsum Filius, non
necessitate serviens, sed cum Patris sententia coope
rans. Aliud enim est servilem in modum ministrare,
aliud divino more ' cooperari. Cooperatur enim cum
Patre Unigenitus, etiamsi id nolint hæretici, qui pro
pria nequitia indivisibilem naturam dividunt, qui Pa
trem creatorem, Filium subministrum, Spiritum
sanctum item ministrum prædicant; qui nec Pauli
voces reverentur, qui ministros prædicationis non
subministros vocavit, sed cooperatores Dei, cum di
xit, Dei sumus cooperatores (1. Cor. 3. 9). Paulusne
cooperator, Filius vero subminister? Ne quæras igi
tur quid Christus dixerit per Hesaiam, sed quid per
seipsum. Propter seipsum siquidem pastor est,
propter te ovis; hæc quippe duae lectiones hodie
concurrerunt. Hesaias certe de ipso lectioneni suppe
ditabat eunucho, Quasi ovis ad occisionem ductus est
1 Reg., ut Deum decet.
(a) Collata cum MS. Regio 1476, in quo titulus sic habet
in sanctum Acacium pastorem, el in ovem, et in velum, el
in propitiatorium.
(Isai. 53. 7. Act. 8. 32): Servator autem, Ego sum
pastor bonus (Joan. 10. 11). Tu mihi igitur discri
men ovem inter et pastorem ostende; in quonam ovis,
in quonam pastor sit. Nisi enim nominum differen
tiam noveris, unde cognosces excellentiæ dignitatem?
Palam sane est ovem esse ob supplicii economiam'.
pastorem vero ob potentiam benignitatis. Neque enim
erubescit Deus appellari pastor. Oportebat quidem
nos ipsum Deum ac Regem agnoscere: sed quia
Deum ut homines ratione præditi non novimus, vult
ille nos, ut oves irrationabiles, saltem agnoscere pa
storem. Si enim Servator, cum in mundum venit, te
hominem rationabilem reperisset, ut Deus tibi ne
cessario apparuisset: sed quia te hominem non inve
nit, tamquam ovem a priscis usque temporibus er
rantem, et per prophetas Dominum invocantem: Er
ravi sicut ovis, quæ periit, quære servum tuum (Psal.
118, 176) ideo regiam occultat dignitatem, et pa
storis curam profert. Quocirca a principio statuit in
præsepi corpus suum collocari: matremque et œco
nomie ministrum Joseph in angustias deducit: neque
enim illum dixerim vel patrem Servatoris, vel Mariæ
virum, sed socium et mediatorem mysterii. Siquidem
sponsus erat virginis, non maritus ejus; sed maritus
quidem nomine, re minister œconomia. Hic itaque in
angustum deducitur cum Maria in Bethlehem: ita ut
propter diversorii angustias infantem in præsepio lo
cari necesse fuerit. Dei autem opus erant angustiæ illæ,
ut ex necessitate in illum deponeretur locum benignus
ille; deponeretur, inquam, propter carnalem œcono
miam. Cur hoc ita dispensat? Quia præsepe est bruto
rum mensa; humanitas vero in brutorum naturam de
generavit (Homo enim, cum in honore esset, non in
tellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et simi
lis factus est illis) (Psal. 48. 13): cælestem cibum iu
brutorum mensa apponit, ut qui animo bruti essent,
in præsepi, quasi in propria sibi mensa, non ultra
brutorum foenum invenirent; sed eum qui dixit, Ego
sum panis, qui de cælo descendit, et, qui dat vitam mun
do (Joan. 6. 35. 41). Ovis igitur propter economiam,
Deus vero propter gloriam suam. Ponit igitur ani
1 Florens Christianus mavult, ob passionis Dei œconc
miam.
col. 829–830page 2 of 4
Caput 1: Martyres cum Christo ecomparati; Filius cum Patre coooperaturIn Memoriam MartyrumCaput 2.
PG 52:829Ερθην εἰπὼν, ἀλλὰ πραγματείαν ἀναδεχόμενος. Πάντα γὰρ ὅσα ἐν τῇ παλαιά λατρεία γεγένηται, εἰς τὸν Σωτῆρα τὴν ἀνακεφαλαίωσιν φέρει, εἴτε προ φητεία, είτε ἱερωσύνη, είτε βασιλεία, είτε ναός, εἴτε θυσιαστήριον, εἶτε καταπέτασμα, εἴτε κιβωτός, εἴτε ἱλαστήριον, εἴτε μάννα, εἴτε ῥάβδος, εἴτε στά μνος, εἴτε τι ἄλλο, πάντα εἰς αὐτὸν τὴν ἀναφορὰν ἔχει. Συνεχώρησε γὰρ ὁ Θεὸς Ἰουδαίων παισὶν ἀπ' ἀρ τῆς τὴν τῶν θυσιῶν λειτουργίαν, οὐκ ἀναπαυόμενος ταῖς θυσίαις, ἀλλὰ βουλόμενος αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀποσπάσαι. Καὶ ἐξ ἐκείνου ἡνιοχήσας αυτ τοὺς πρὸς ἃ βούλεται, περιτίθησιν ἑαυτῷ ὁ μὴ βού ληται. Ἐπειδὴ γὰρ 5 οὐδέπω έχώρει Ἰουδαίων διά νοια δέξασθαι πνευματικὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ τῇ τῶν ἐθνῶν συνηθείᾳ δεδούλωτο, καὶ περὶ βωμοὺς ἐκεχήνει καὶ θυσίας, λαβὼν ὁ Θεὸς τὰς εἰδωλικὰς ἑορτὰς μεταβάλλει τῷ ῥυθμῷ τῆς εὐσεβείας, καὶ ἀνέχεται ὧν μὴ βούληται. Καὶ ὥσπερ πατὴρ ἀγαθὸς, ἐπειδὰν ἴδῃ τὸν ἑαυτοῦ παῖδα περιπαίγνια ἔχοντα, τῆς μὲν ἀγορᾶς αὐτὸν ἀφέλκει, κατὰ δὲ τὸν οἶκον ἐπιτρέπει πάντα ποιεῖν & βούλεται, καὶ τὴν εὐσχημοσύνην αὐτῷ φυλάττων, καὶ τὴν ἀναίδειαν τῆς παιδίας ἀνασκευάζων 4· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς βουλόμενος αὐτοὺς τῇ φαινομένῃ ταύτῃ πανηγύρει τῶν ἑορτῶν εἰς εὐ σέβειαν μεταρρυθμίσαι, συνεχώρει καὶ θυσιάζειν, δίδωσι καὶ θυσιαστήριον, καὶ πρόβατα θύεσθαι κε λεύει, καὶ αἷγα καὶ βοῦν, καὶ πάντα ποιεῖν ὅσα ἐκεί νους έτερπεν. Οὐ γὰρ Θεὸν ἀνέπαυσεν. β'. Οτι δὲ ταῦτα οἰκονομικῶς ἐγίνετο, ἄκουε πῶς ὁ διὰ Μωϋσέως ἐπιτρέψας τὰς θυσίας, καὶ προστάξας διαφόρους γίνεσθαι θυσιῶν ἰδέας, διὰ τῶν προφητῶν ανατρέπει τὰ κατά συγχώρησιν γινόμενα, δεικνύς ὅτι ὡς νηπίοις γάλα συνεχώρησεν, οὐ τροφὴν ἔδωκε καί φησι διὰ τοῦ Δαυΐδ· Ακουσον, λαός μου, λα λήσω σοι, [] Ισραήλ, καὶ διαμαρτύρομαί σοι, ὅτι ὁ Θεὸς, ὁ Θεός σου εἰμὶ ἐγώ. Οὐκ ἐπὶ ταῖς θυσίαις σου ἐλέγξω σε, τὰ δὲ ὁλοκαυτώματά σου ἐνώπιόν μου ἐστὶ διὰ παντός. Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων που χιμάρους. Καὶ ἵνα μή τις νομίσῃ, ὅτι ἀποστρεφόμενος οὐ δέχεται *, ἑρμηνεύει τον τρόπον, ὅτι δι' ἀνενδέησιν τούτων, οὐ διὰ τῆς τούτων προσφοράς, καὶ ι ἐπάγει· Μὴ φάγομαι κρέα ταύρων, καὶ αἷμα τράγων πίομαι; Θῦσον τῷ Θεῷ θυσίαν αινέσεως, καὶ ἀπόδος τῷ Ὑψίστῳ τὰς εὐχάς σου· δεικνύς ὅτι οὐκ ἀποστρεφόμενος ἀποσείεται, ἀλλ᾽ εἰς τὴν κρείττονα αὐτοὺς καὶ νοερὰν θυσίαν προσκαλεῖται. Συνεχώρησε μὲν οὖν ἀπ' ἀρχῆς τάς θυσίας, οὐκ αὐτ ταῖς ἀρεσκόμενος, ἀλλὰ τοὺς οὕτως ηργμένους μεταρρυθμίζων εἰς εὐσέβειαν. Ἐνδιδοὺς δὲ τῇ προ θέσει τῇ Ἰουδαϊκῇ, ὡς σοφὸς καὶ μέγας, ἐν αὐτῇ τῇ συγχωρήσει τῶν θυσιῶν προκατεσκεύαζεν εἰκόνα τῶν μελλόντων, ἵνα κἂν ἡ θυσία δι᾿ ἑαυτὴν ἄχρη στος ᾖ, διὰ τὴν εἰκόνα χρήσιμος εὑρεθῇ. Πρόσεχε ἀκριβῶς· λεπτὸν γὰρ τὸ νόημα. Αἱ μὲν οὖν θυσίαι οὐκ ἦσαν ἀρεσταὶ τῷ Θεῷ, οὐδὲ κατὰ γνώμην γινό μεναι, ἀλλὰ κατὰ συγχώρησιν· καὶ γινομέναις ἐπε έθηκε 6 τύπον κατ' εικόνα της μελλούσης οικονομίας τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κἂν μὴ δι᾽ ἑαυτὰς ὦσιν δεκται, κἂν γοῦν διὰ τὴν εἰκόνα ὦσιν εὐπρόσδεκτοι. Καὶ τίθησι διὰ πάντων εἰκόνα Χριστοῦ, καὶ σκιαγραφεῖ ἡ τὰ μέλλοντα. Κἂν πρόβατον ή θυόμενον, εἰ κὼν τοῦ Σωτῆρος· κἂν βούς, εἰκὼν τοῦ Κυρίου κἂν μόσχος, κἂν δάμαλις, κἂν ἄλλο τι τῶν προσφε κομένων, καν περιστερὰ καὶ τρυγών, πάντα εἰς τὸν Σωτῆρα τὴν ἀναφορὰν εἶχε. Διὰ τοῦτο καὶ ναός, ἵνα ἡ εἰκὼν προκατασκευασθῇ τοῦ Κυριακού ναού διὰ τοῦτο πρόβατον, διὰ τοῦτο ἱερεὺς, διὰ τοῦτο Εἶτε τι άλλο ἀποσπάσαι, ἵν᾽ ἐκείνου ἡνιοχήσαντος πρὸς ἃ βούλεται. Ἐπειδὴ γάρ. περὶ παίγνια. 1 παρασκευάζων. δέχομαι. διὰ τὴν τού των προσφοράν οὐ δέχεται τούτων προσφοράν. και επάγει. έθηκε. καὶ εἰκόνα. καταπέτασμα. Καὶ ἵνα μὴ κατὰ μέρος πλατύπο τὸν λόγον, δέχου τῶν εἰρημένων ἑρμηνέα τὸν Παῦ λεν, μή συγχωροῦντά σε μηδὲν ἔξω Χριστοῦ νοῆσαι, ἀλλὰ πάντα εἰς Χριστὸν ἀναλαμβάνοντα. Τί γάρ; ῾Ο αὐτὸς πρὸς Ἑβραίους βουλόμενος ἐκθέσθαι των μυστηρίων τὰς διαφορὰς, τί ἐβούλετο ἡ τράπεζα, τί ἐβούλετο τὸ θυσιαστήριον, τί ἐβούλετο τὸ καταπέτασμα, τί ὁ ναὸς, τί ὁ ἱερεὺς, ἐν κεφαλαίῳ εἰς Χρι στὸν τὰ πάντα ἀναφέρει, καὶ δείκνυσι σκηνὴν εἶναι δι' ὅλου τὸν πάντα βίον· ἀλλὰ τὴν πρώτην σκηνήν τύπον τῆς ᾿Αρχαίας Διαθήκης, τὰ δὲ Αγια τῶν ἁγίων τύπον τῆς Νέας Διαθήκης. Πρόσεχε ἀκριβῶς, παρα καλῶ. Ην μὲν γὰρ ὁ ναὸς εἰς δι᾿ ὅλου, εἰς ἄλλα δὲ καὶ ἄλλα ἐμεμέριστο· εἰς τὸ ἅγιον, καὶ εἰς τὸ ᾿Αγιον τῶν ἁγίων 1. Τύπος ὁ ναὸς τοῦ Κυριακού σώματος καὶ ἄκους τοῦ Κυρίου λέγοντος· Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Ωσπερ οὖν ἐν τῷ ναῷ ἐκείνῳ τὰ μὲν πᾶσιν ἑωρᾶτο, τὰ δὲ μόνῳ τῷ ἀρχιερεῖ· οὕτω καὶ ἐν τῇ τοῦ Σωτῆρος οικονομία ή θεότης, καὶ ἡ ἐνέργεια τῆς θεότητος, οὖσα μὲν ἐν κρυφῇ, ἐργαζομένη δὲ ἐν τῷ φανερῷ. Ἔχεις τοῦ ναοῦ τὴν εἰκόνα· ζήτησόν μοι τὸ κατα πέτασμα τὸ μέσον, τὸ διεῖργον τὰ ἅγια ἀπὸ τοῦ ῾Αγίου τῶν ἁγίων, ὁποῖον τὸ καταπέτασμα· πάλιν τὸ κατα πέτασμα εἰκὼν τοῦ σώματος. Ωσπερ γὰρ τὸ καταπέτασμα ἐμεσολάβει τῷ τόπῳ, καὶ διεῖργε τὴν ἔξωθεν ὄψιν τῆς ἔσωθεν μυσταγωγίας· οὕτω τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου καταπέτασμα ἦν τῆς θεότητος, μὴ συγχωρούν ταῖς ὄψεσι ταῖς θνηταῖς ἐνατενίζειν τῇ ὄψει τοῦ ἀθα νάτου. Οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, ἀλλ᾿ ἄκουε τοῦ Παύλου λέγοντος· Εχοντες δὲ, ἀδελφοὶ, ὁδὲν πρόσφατον καὶ ζῶσαν, ἣν ἐνεκαίνισεν ἡμῖν διὰ τοῦ κατα πετάσματος, τουτέστι, τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, προσ ερχώμεθα. Πρόσεχε ἀκριβῶς. Καὶ ναὸν εἶπε τὴν σάρκα, καὶ τὸ καταπέτασμα τύπον τῆς σαρκός. Πά λιν ὁ ἱερεὺς εἰσῄει διὰ τοῦ καταπετάσματος απεξ τοῦ ἐνιαυτοῦ· οὐδὲ τοῦτο παρέλιπεν ὁ Παῦλος, ἀλλὰ λαμβάνει αὐτὸ εἰς τύπον τοῦ Σωτῆρος, καί φησιν Οὐκ εἰς χειροποίητα ἅγια εἰσῆλθεν ὁ Χριστός. ἀντίτυπα τῶν ἀληθινῶν, ἀλλ' εἰς αὐτὸν τὸν [] οὐρανὸν, νῦν ἐμφανισθῆναι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἡμῶν. ὁρᾷς τὸν ἀρχιερέα, ὅρα τὸν τόπον. Πάλιν ἐθύετο πρόβατον, καὶ ἦν εἰκὼν τοῦ Σωτῆρος· Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη. Ἐθύετο μόσχος, ταῦ ρος, τὰ ἄλλα πάντα καὶ ἀπὸ τοῦ αἵματος των θυομένων ἐλάμβανεν ὁ ἀρχιερεὺς τῷ δακτύλῳ, καὶ εἰσῄει εἰς τὰ ῾Αγια τῶν ἁγίων, καὶ ἔῤῥαινεν ἀπέναντι του Ελαστηρίου ἑπτάκις. Καὶ ἦν καὶ αὐτὸ τὸ ἔλαστήριον τύπος τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὸ αἷμα τὸ φαινόμενον τύπος αὐτοῦ, ἵνα καὶ ὁ προσκυνούμενος καὶ τὸ δῶρον το προσφερόμενον τῷ προσκυνουμένῳ εἷς καὶ ἡ αὐτὸς ᾖ. Τούτων δὲ τῶν ζώων, ὧν τὸ αἷμα προσεφέρετο εἰς τὰ ἅγια, τὰ σώματα κατεκαίετο ἔξω τῆς παρεμβολῆς, καὶ ἡ τέφρα αὐτῶν ἡγίαζε τοὺς ἀνθρώπους, καὶ τοὺς κεκοινωμένους ἡγίαζε τὰ τῶν νεκρωθέντων ζώων λείψανα. Βλέπε τοίνυν. Ζῶντα μὲν οὐχ ἡγίαζεν, ἀποτεφρωθέντα δὲ, καὶ εἰς θυσίαν ἀπαρτισθέντα, ἁγιασμὸν ἔφερον τοῖς κεκοινωμένοις, καὶ ἦν τὰ αὐτὰ ζῶα καὶ ἔξω καιόμενα, καὶ ἔσω προσφερόμενα. Ένα τεῦθεν ὁ Ἀπόστολος· τῶν γὰρ, φησιν, εἰσφέρεται κ ζώων τὸ αἷμα εἰς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων, τούτων τὰ σώματα κατεκαίετο ἔξω τῆς παρεμβολῆς 1. Εἶπε τὸν τύπον, καθερμηνεύει τὴν ἀλήθειαν, καί φησι· Διὸ καὶ Ἰησοῦς, ἵνα ἁγιάσῃ τὸν λαὸν, ἔξω τῆς πύλης ἔπαθε. Καὶ τί ἐπάγει; Εξερχώμεθα οὖν πρὸς αὐτὸν, τὸν ὀνειδισμὸν αὐτοῦ φέροντες. Ἔχεις τὸν τύπον ἴδε τὴν ἀλήθειαν. Ζήτησον πάλιν τὸ αἷμα καὶ τὸ ἱλα στήριον. Τὸ αἷμα ἐφραίνετο, καὶ τὸ ἱλαστήριον ἐδέ χετο, ὁ ἱλασμὸς ἐπέκειτο. Τί τὸ ἱλαστήριον, Παύλου πάλιν ἄκουε λέγοντος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους· Πάν τες γὰρ ἥμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεάν τῇ αὐτοῦ χάριτι, διὰ τοῦ αἵματος αὐτοῦ, διὰ τῆς ἀπολυτρώσεως τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ὃν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλα 1 ἀναλαμβάνοντα· ὅτι γὰρ πρὸς Ἑβραίους. εἰς τὰ ῞Αγια τῶν ἁγίων. * προσφέρεται. ἔξω τῆς παρεμβολής. ἔξω τῆς πύλης. έξω τῆς πόλεως
col. 831–832page 3 of 4
si
prædicatur; quæ de Christo dicuntur, alia ad divinita
sem, alia ad humanitatem spectant. Cum vero vide
ris Unigenitum eodem in throno (hunc enim præ
dicavit, hunc cum pompa celebravit Ecclesia) ne
erubescas divina eloquia. Sapientia enim in biviis
celebratur, in plateis fiducialiter agit, in summitate
murorum prædicatur (Prov. 1. 20. 21). Cum autem
videris Dei sapientiam et virtutem prædicari, cogita
excellentiam gloria, dignitatem quæ ante sacula est,
illæsam, immutabilem, invariabilem. In principio
erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
Verbum (Joan. 1. 1). Ubique illud, Erat, illud vero,
Non erat, nusquami. Si cogites excellentiam gloriæ,
non offenderis ob incarnationem. Exempti causa
audias hæreticum dicentem: Pater, qui me misit,
major me est (Joun. 14. 28), dic illi, Nihił mirum si
Patre sit minor propter deconomiam incarnationis,
quando et angelis sic minor erat. Tu ex improbitate
demonstrare conaris, illum esse Patre minorem; ego
vero ostendo, illum secundum incarnationem esse
angelis minorem. Et tu quidem cum vis adstruere
differentiam inter substantiam Patris et Filii, affers
dictum illud, Pater, qui misit me, major me est; ego
vero ostendo illum, secundum illam rationem, non
solum Patre, sed etiam angelis esse minorem. Siqui
dem Paulus, qui affert testimonium illud Davidis
Quid est homo, quod memor es ejus, aut Filius hominis,
quoniam visitas eum? Minuisti eum paulo minus ab
angelis (Psal. 8. 5. 2), id explicat in epistola ad He
bræos: Eum autem qui paulo minus ab angelis mino.
ratus est, ridemus Jesum propter passionem mortis
(lebr. 2. 9).
Arianos el Sabellianos impetit. Quid igitur tanto
pere laboras, ut ostendas Filium esse minorem Pa
tre, quando ipsis etiam angelis minor est, non
propter dignitatem, sed propter economiam? Deinde
Hlud quidem attendis, Qui misit me Pater, major me
est; hanc vero evangelicam vocem non audis, qu:e
hodie clamabat omnibus: Ego et Pater unum sumus
Joan. 10. 30)? Et differentiam in animo perpende.
Ubi est illud, Unum, non dixit, Qui me misit, sed,
Pater; ubi unionem et identitatem ostendere voluit,
non dixit, Ego et qui misit me unuin sumus, sed,
Ego et Pater. Inter Patrom et Filium nihil interme
dum; ubi antem illud, Major, habetur, ibi adjicit
illud, Qui misit me. Nam mittere est opus economiæ;
mitti autem non interpretatio divinitatis, sed inter
pretatio est economia. Deus enim neque corporali
fer mittit, neque mittitur. Quomodo autem, audi. Qui
mittit, in illa mittit loca, ubi ipse non adest. Ostende
igitur locum Patre vacuum, ostende locum Filio de
Mitutum, ostende locum Spiritu sancto vacuum. Certe
id locum habet, si intelligas ad verbum, quod ille
miserit, hic. missus sit. Illud igitur, Missus est, non a
Roco transitum declarat, sed corporeum aspectum.
Neque enim cum Scriptura dicit, Fuit homo missus a
Deo, cui nomen eral Joannes (Joan. 1. 6), Joannem
de cælo venisse intelligimus: nam si ibi erat, inquies,
quomodo missus est? Sed quia œconomia ipsi com
missa fuerat, acconomiam missionen vocavit. He
Saias Jerosolymis in ipso templo vidit Dominum se
dentem super solium excelsuin et elevatum. Cum
esset in orbe, in templo et in visione, cum dignus
habitus esset qui Deum videret, ut fas erat homi
nem, audivit Deum dicentem: Quem mittam ad pc
pulum hunc (Isai. 6. 8)? In populo erat, et quomodo
mittitur ad populum? Sic missio non localem transi
tum, nec servile ministerium, sed humanam œcono
miam significat. Alioquin vero si literæ servis, lite
ram revereare. Si missus est, quomodo dicit, Et qui
misit me mecum est (Joan. 8. 20)? Nemo enim qui
mittat, cum illo abit, quem mittit. Illud enium Ron
est mittere, sed una ire. Ego in Patre, el Pater in
me (Joan. 14.11). Ubinam missio? Ne vero quis il
Ind, Qui misit me Puter mecum est, secundum opera
rionem et secundum auxilium dici putet, ait, Pater
mecum matens (Joan. 14. 10), secundum illud, Ego
Bladius
in Patre, et Pater in me. Hanc quippe vocem etiam
Flesaias prius protulit dicens: Laboravit Egypius, et
negotiatio Ethiopum et Sabaim viri excelsi in te transi
bunt, et sequentur te compedibus vincti, et adorabunt të
et in te precabuntur: quoniam in te est Deus, el non
est Deus præter te (1sai. 45. 14). Qui fieri potest, ut si
alius sit in ipso, non sit alius præter ipsum? In te Deus
est, et non est Deus præter te. Annou hæc est inter
pretatio hujus Evangelii, quo dicitur, Ego in Patre, et
Pater in me; et, Duo unum suinus? Illud enim, Nox
est Deus prater te, interpretatio est illius, Unum su
mus. Ac vide mihi dicti sapientiam, et virtutem. Illud,
Unum sumus, est gladius anceps discindens hæreti
cos. Illud enim, Unum, Arianorum insaniam arguit;
illud vero, Unum sumus, Sabellii confusionem. Quo
niam Deus in te est, et non est Deus præter te. Et ut
ostendat propheta eundem esse Deum in Deo, sul
jungit: Tu enim es Deus, et nesciebamus (Isai. 45.15).
Tune ignorabas ipsum esse Deum? Annon Moyses
illum ante te prædicavit? annon post vigesimam pri
nram a Moyse generationem venisti? Nam a Moyse
usque ad Davidem septem sunt generationes, a Da
vide amem usque ad Hesaiam duodecim: nam He
saias erat duabus generationibus ante Babylonis cap
tivitatem. Quem itaque ante viginti quinque genera»
tiones praedicarunt prophetæ, quod nempe Deus
esset; et Moyses dixit: Audi, Israel, Dominus Deus
tuus, Dominus unus est (Deut. 6. 4); idemque Samuel
clamabat; eadem quoque ipse David, ac quisquis
propheta similiter vaticinatus est: cur, inquam,
Hesaias dieit, Tu enim Deus, et nesciebumus, nisi
vere Salvatorem subindicet, qui erat quidem, sed non
cognoscebatur? Illud enim, Tu es Leus, el nescieba
mus, non ejus ignorantiam arguit, sed populi persɩ
nam spectat. Conspirat autem haec doctrina,
Deus, et nesciebumus, cum dicto illo, Domine, excel
sum brachium tuum, et non noverunt (Isai. 26.11). Et
tamen ut dicat, Tu as Deus, et nesciebamus, Deus Israel
omnium Servatɩr, audi angelos dicentes et pastoribus
evangelizantes, Nolite timere, evangelizamus vobis
gaudium magnum: quia natus est vobis hodie Salvator
qui est Christus Dominus (Luc. 2. 10). Tu es enim
Deus Israel omnium Salvator. Ecce pudore afficientur
omines qui adversantur tibi, et ibunt cum ignominia.
Erunt enim quasi non sint, et sicul vestimentum vetera.
scent (Isai. 45. 15. et 41. 11. et Psal. 101. 27): ad
versarios vocans eos qui verbo contradicunt. Nam
si Græco aut alii a pia religione alieno dixeris, quod
Deus sit, non contendit; sin dixeris, quod sit Chri
stus, tunc dæmonis instar furit, ut ait beatus David
Dominus regnavit; irascantur populi: qui sedet super
Cherubim; moveatur terra (Psal. 98. 4). Et quis uile
qui sedet, nisi is ad quem dicit idem propheta: Qui
sedes super Cherubim, appare et excita potentiam tuam,
et veni ut salvos facias nos (Isai. 57. 16. et Psal. 79.
2. 5)? Viden' hæreticorum nequitiam nullum ex ver
bis hujusmodi habere locura? Sed ubi est qualitas,
dicitur: Ego et Pater; ubi vero de oeconomia agitur,
Qui misit me major me est ob habitum missionis mi
nor, major vero per deitatis unionem.
Tu s
4. Scripturæ sacræ studiese legende. - Sic itaque
Scripturis animus adhibendus, nec prætereunda
divina oracula. Jam vero tu totum Evangelium da
minas, Servator autem ne unam quidem literam. Tan
tam quippe voluit nos erga Scripturam fidem habere,
ut dixerit: Amen, amen dico vobis, facilius est ul
cælum et terra transeant, quam ut u lege iola unum, aut
unus apex cadant (Luc. 16. 17). Servator itaque ue
unum quidem apicem contemnit, tu vero totam Seri
pturam discerpis. Clare autem ostenditur Scripturaruın
scientiam ipsa mortuorum resurrectione validiorem
esse. Non enim tantum potest mortuorum resurrectio,
quantum Scripturarum scientia. Attende patriarcham
Abraham, qui divitem sibi dicentem audit: Pater
Abrahum, miserere mei: et mitte Lazurum ut dical
fratribus meis, ne veniant in hanc damnationem (Luc.
16. 27-31). Et quid respondet ille? Habent Moys.c
col. 833–834page 4 of 4
Caput 3.Caput 4: Scripuræ sacræ studiose legendæ
PG 52:833δ. Οὕτως οὖν δεῖ προσέχειν ταῖς Γραφαῖς, καὶ μὴ παρέρχεσθαι τὰ θεῖα λόγια. Νῦν μὲν σὺ ὁλοκλήρου Εὐαγγελίου καταγινώσκεις, ὁ δὲ Σωτὴρ οὐδενὸς γράμ ματος. Τοσοῦτον γοῦν ἐβουλήθη εὐλαβεῖς εἶναι ἡμᾶς περὶ τὴν Γραφήν, ὡς εἰπεῖν· 'Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, εὐκολώτερόν ἐστι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν παρελθεῖν, ἢ τοῦ νόμου ἰῶτα ἐν, ἢ μίαν κεραίαν πεσεῖν. Ο μὲν οὖν Σωτὴρ οὐδὲ τοῦ ἰῶτα καταφρονεί, σὺ δὲ ὁλόκληρον Γραφήν διασπας. Σαφῶς δὲ ἡμῖν ὁ λόγος δείκνυσιν, ὅτι ἡ περὶ τῶν Γραφῶν γνώσις καὶ τῆς τῶν νεκρῶν ἀναστάσεως ἰσχυροτέρα τυγχάνει. Οὐ γὰρ τοσοῦτον δύναται νεκρῶν ἀνάστασις, ὅσον ἡ τῶν Γραφῶν ἀνάγνωσις. Καὶ ἄκουε τοῦ πατριάρχου ᾿Αβραάμ, ὃς ἀκούει λέγοντος τοῦ πλουσίου αὐτῷ Πάτερ Αβραάμ, ἐλέησόν με, καὶ πέμψον Λάζαρον, ἵνα εἴπῃ τοῖς ἀδελφοῖς μου μὴ ἐλθεῖν εἰς τὴν κρίσιν ταύτην. Καὶ τί φησιν; Εχουσι Μωϋσέα καὶ τοὺς προφήτας· ἀκουσάτωσαν αὐτῶν· ὁ δὲ λέγει, Οὐχὶ, πάτερ Αβραάμ· ἐὰν μή τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ, οὐ πιστεύσουσιν. Ο δέ φησι πρὸς αὐτόν 'Αμήν λέγω σοι, εἰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν οὐκ ἀκούσουσιν, οὐδὲ ἐάν τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ, πιστεύσουσι. Πρόσεχε ἀκριβῶς. Αρα οὖν, εἰ ἀνέστη τις ἐκ νεκρῶν, οὐκ ἂν ἐπίστευσαν; Οὐδαμῶς. Καὶ ὅρα τὴν ἀκολουθίαν. 'Αρα εἰ ἐφάνη τις ἐκ νεκρῶν τῶν παλαιῶν, ἢ τῶν καθ' ἡμᾶς ἀγνοουμένων, ἢ τῶν γνωριζομένων· εἰ μὲν οὖν τῶν ἁγνοουμένων, ἡ ἄγνοια ἐσκέπαζε τὰ θαύματα. Εἰ ἐφάνη σήμερον Μωϋσῆς, πόθεν ᾔδεις ὅτι Μωϋσῆς ἦν; εἰ ἐφάνη σήμερον Ησαΐας, πόθεν ᾔδεις ὅτι Ησαΐας ἦν; Εἰ δὲ ἄλλος τις τῶν καθ' ἡμᾶς ἀποθανόντων ηγείρετο, ἀλλὰ καὶ πάλιν τὸ θαῦμα συνεσκιάζετο, τῶν μὲν λεγόντων, Οὗτός ἐστιν ὁ ἀποθανών, τῶν δὲ φασκόντων, Οὐχ ὁ τεθνεώς ἐστιν οὗτος, ἀλλὰ δαίμων τις καὶ φάντασμα υπάρχει. Οὐκ ἀπορεῖ γὰρ ἡ ἀπιστία κακῆς ὁδοῦ. Καὶ τί θαυμαστὸν, εἰ ἠδύνατο ἡ τῶν ἀνθρώπων ἀγνωμοσύνη σύκαραν τῆσαι καὶ νεκρὸν ἀναστάντα; ὅπουγε ὁ τυφλὸς ἐθεραπεύθη, καὶ Οἱ μὲν ἔλεγον, ὅτι Αὐτός ἐστιν ἕτεροι ἔφασκον· Οὔ· ἀλλ' ὅμοιος αὐτῷ ἐστιν ἐκείνου λέγοντος Εγώ εἰμι. Καὶ ὁ μὲν ἑαυτῷ ἐμαρ τύρει, καὶ τὸ θαῦμα ἐβόα· ἡ δὲ ἀγνωμοσύνη ἡρνεῖτο. Μὴ γὰρ οὐκ ἀνέστησαν πολλοὶ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος; Πολλὰ σώματα τῶν κεκοιμημένων ἁγίων, ὥς φησιν ἡ Γραφή, μετὰ τὴν τοῦ σταυροῦ οἰκονομίαν ἀνέστησαν ἐκ τῶν [] μνημείων, καὶ ἦλθον εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν, καὶ ἐνεφανίσθησαν πολλοῖς. Μὴ τὸ θαῦμα τὴν ἀπιστίαν ἔσβεσεν, ἢ τὴν ἀγνωμοσύνην ἐνίκησε; Καὶ γὰρ σημεῖα τοῖς ἀπίστοις, καὶ οὐ τοῖς πιστοῖς· ὁ δὲ ἄπιστος εὐκαίρως καὶ σημείων καταφρονεί. Αλλ' ὅρα εἰ ἐδυσωποῦντο ἀναστάντα νεκρὸν, ὡς ἡδέως ᾐδέσθησαν Λαζάρου». Λάζαρος ἐκ νεκρῶν ἀνέστη, καὶ ἐπειδὴ πολλοὶ διὰ τὴν τοῦ Λαζάρου ἀνάστασιν εἰς θέαν τοῦ Σωτῆρος ήρχοντο, ἐβουλεύσαντο οἱ Ἰουδαῖοι ἀποκτεῖναι τὸν Λάζαρον. Ορα τὴν ἀγνωμοσύνην πανταχοῦ ἑαυτῆς μὴ ἀφισταμένην. Εικότως οὖν καὶ ὁ πατριάρχης ἔλεγεν· Εἰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφη τῶν μὴ ἀκούσωσιν οὐδὲ, ἐάν τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ, πιστεύσουσιν αὐτῷ. Καὶ νῦν οὖν αἱρε τικῶν παῖδες, εἰ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν καὶ τῶν Εὐαγγελίων οὐκ ἀκούουσιν, οὐδὲ ἐάν τις ρήξη μυρίας φωνάς, ἀκούσονται. Αλλ' ἡμεῖς μὴ ἀποστώ μὲν τῆς ὁδοῦ. Ἐγὼ γάρ εἰμι ἡ ὁδὸς, φησὶν ὁ Κύριος ὁ τοίνυν ἐκβαίνων ἐκ τῆς ὁδοῦ, πλανᾶται· ὁ ἔξω τῶν Γραφῶν ὁδεύων, χειμάζεται. "Ωσπερ γὰρ ἐν θαλάσση ὁ πολλοῖς ἀνέμοις περιφερόμενος οὐκ ἔχει ἐξ εὐθείας διευθυνόμενον τὸν πλοῦν, ἀλλ᾽ ὧδε κἀκεῖ ὑπὸ διαφόρων ἀνέμων βιπίζεται· οὕτω δὴ καὶ ἡ διαφόροις δι δασκαλίαις ἑαυτὸν διδοὺς, καὶ μὴ στοιχῶν τῇ εὐαγ γελική διδασκαλία, οὐδὲν διαφέρει ὁλκάδος κλυδωνιζομένης. Διὰ τοῦτό φησι καὶ ἡ Γραφή· Μὴ παντὶ ἀνέμῳ λίκμα· καὶ ὁ ἑρμηνεὺς ἐπάγει, καὶ μὴ παντὶ λόγῳ πίστευε. Καὶ ἵνα μάθης, ὅτι πάντα ἄνεμον. πᾶσαν διδασκαλίαν καλεῖ ἡ Γραφή, Παύλου ἄκουε λέγοντος· "Ινα μὴ ὦμεν νήπιοι, κλυδωνιζόμενοι καὶ περιφερόμενοι παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας, ἐν τῇ κυβείᾳ τῶν ἀνθρώπων, πρὸς τὴν μεθοδείαν τῆς πλάνης. Παντὶ ἀνέμῳ τῆς διδασκαλίας. Τὸ οὖν, Παντὶ ἀνέμῳ, ἀντὶ τοῦ, Πάσῃ διδασκαλία. Ο έκδοὺς * Λάζαρον. ἀκούουσιν. ἑαυτὸν, κλυδωνίζεται, χειμάζεται ", ναυαγεί. Εις γάρ ἐστι πλοῦς, μία ὁδὸς, εἰς λιμὴν, ἡ πίστις· αὕτη ὁδηγεῖ, αὕτη συγκλείει, αὕτη δέχεται. Ὁ δὲ ἐκ πί στεως ἐκπίπτων, ναυαγεί, ὥς φησιν ὁ Παῦλος Τιμο θέῳ γράφων. Ταύτην τὴν παραγγελίαν παρατίθημι σοι, τέκνον Τιμόθεε, ἵνα στρατεύσῃς ἐν αὐτῷ τὴν καλὴν στρατείαν, ἔχων πίστιν καὶ ἀγαθὴν συν είδησιν, ἦν τινες ἀπωσάμενοι, περὶ τὴν πίστιν ἐναυάγησαν. Ο γοῦν τῆς πίστεως ἀφιστάμενος, ναυαγεῖ· ὁ δὲ τῇ πίστει ἑπόμενος, εἰς εὔδιον λιμένα τὸ σκάφος ὁρμίζει. Μὴ τοίνυν παντὶ ἀνέμῳ ὑπαγώμεθα. Μετὰ Κύριον οὐκ ἔνι ἄλλη διδασκαλία· μετὰ γὰρ Μωϋσέα προσεδοκᾶτο Χριστός μετὰ δὲ Χριστὸν οὐ προσδοκᾶται ἄλλος. Διὰ τοῦτο Μωϋσῆς μὲν βουλε μενος παιδεῦσαι τὸν λαὸν, ὅτι οὐ δεῖ τοῖς ἑαυτοῦ νόμος στοιχῆσαι μόνοις, ἀλλ᾽ ἐκδέξασθαι τὴν τελείωσιν, ἔλεγε: Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν, αὐτοῦ ἀκούσεσθε. Εἰ γὰρ συνήδει τὸ ἐντελὲς τῆς διδασκαλίας, οὐκ ἂν ἄλλον διδάσκαλον παρεπέμψατο λέγων· Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν, ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν, ὡς ἐμέ διά τοῦτο, προφήτην, ἐπειδὴ ἐξ ὑμῶν. Θεὸς μὲν γὰρ οὐκ ἐξ ὑμῶν, προφήτης δὲ ἐξ ὑμῶν· ὁ μὲν γὰρ Θεὸς ἐκ Θεοῦ, ὁ δὲ προφήτης ἐξ ὑμῶν, τὸ κατὰ σάρκα διὰ τοῦτο καὶ, Ὡς ἐμὲ, νομοθέτην. Ἐπειδὴ γὰρ εἶ; μὲν νομοθέτης ἀρχαῖος Μωϋσῆς, δεύτερος δὲ νομο θέτης ο Σωτήρ, οὐχ ἑνὸς λαοῦ, ἀλλὰ τῆς οἰκουμένης διὰ τοῦτο ὡς ἐμὲ, κατὰ τὸν τύπον καὶ τὴν νομο Θεσίαν. Τίς τούτῳ γὰρ μαρτυρήσει τῷ λόγῳ; Δαιτο ὁ γενόμενος μετ' ὀλίγας γενεὰς τοῦ Μωϋσέως ἐπεβόα Ανάστηθι, Κύριε, μὴ κραταιούσθω ἄνθρωπος κριθήτωσαν ἔθνη ενώπιόν σου. Κατάστησον Κύριε, νομοθέτην ἐπ' αὐτούς. Εἰ οὖν πρὸ Μωϋσέως ἦν ὁ Δαυΐδ, εἰκότως ἂν ὑπὲρ Μωϋσέως ἱκέτευεν εἰ δὲ Μωϋσῆς μὲν προδιέλαμψε, μεταγενέστερος δὲ Δαυίδ Μωϋσέως, τί ἐβούλετο ὁ προφήτης Δαυίδ άλ λον καλέσαι νομοθέτην, ἑτέρου ὄντος, καὶ λέγειν, Κατάστησον, Κύριε, νομοθέτην ἐπ' αὐτούς; Τίσιν ἄρα ἀλλ᾽ ἢ τοῖς ἔθνεσιν; Ανάστηθι γάρ, φησὶ, Κύριε, μὴ κραταιούσθω ἄνθρωπος· κριθήτωσαν ἔθνη ἐνώπιόν σου. Τοῖς γὰρ ἔθνεσι δέδοται ὁ νομο θέτης. Γνώτωσαν ἔθνη ὅτι ἄνθρωποί εἰσι· [] πρὸ γὰρ τοῦ νομοθέτου ὡς ἄλογα ὑπήχθησαν. Ἐὰν δὲ ἔλθῃ ὁ Θεὸς Λόγος, εἰς τὴν λογικὴν αὐτοὺς ἀποκαθιστᾷ φύσιν. Ο μὲν οὖν Μωϋσῆς, ὡς ἔφθην εἰπὼν, ἔλεγε, Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς, ὡς ἐμέ· ὁ Δαυΐδ, Κατάστησον, Κύριε, νομοθέτην ἐπ' αὐτούς· ὁ δὲ Παῦλος, ἐλθὼν μετὰ τὸν Σωτῆρα, καὶ κήρυξ ὧν τοῦ Σωτῆρος, τοὺς πρώτους ἰδὼν, ὅτι ἦν ὁ ἐκδέξασθαι Χριστόν, μετὰ δὲ Χριστὸν, οὐδένα ἄλλον, διὰ τοῦτό φησιν· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα έστω. Αποκλείει πᾶσαν γνῶσιν, καὶ λαμβάνει τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας Ὅτι δὲ μετὰ τὴν διδαχὴν Χριστοῦ οὐκ ἔστιν ἄλλην προσδοκήσαι διδασκαλίαν, λέγει· Παρ' δ παρελάβετε εἴ τις εὐαγγελίζεται ὑμῖν, ἀνάθεμα έστω. Καὶ ἵνα μὴ μόνον τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀποκλείσῃ κακοτεχνίαν. επαγωνίζεται καί φησι· κἂν ἡμεῖς. Τί δήποτε δέ ἐστι, Κἂν ἡμεῖς; Ο Απόστολος εἶχεν ἄλλως διδάξαι; Η δῆλον ὅτι ὑπερβολῇ κέχρηται ὁ θεῖος Παῦλος· ὅτι κἂν ἐμοῦ ἀκούσητε κηρύττοντος ἕτερα, νοήσατε ότι μὲν οὐκ ἐκ Θεοῦ φθέγγομαι; Διὰ τοῦτο λέγει. Κἂν ἡμεῖς. Ανθρωπίνη μὲν γὰρ ἀνατρέπεται γλῶττα, Θεοῦ δὲ γλῶσσα οὐ μεταβάλλεται. Διὰ τοῦτο, Κἂν ἡμεῖς, κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ. Ἀσφαλῶς γὰρ εἰς ὑπόνοιαν τοιαύτην ἤρχου, ὅτι ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ ξένην διδασκαλίαν ήμελλεν εἰσάγειν. Αλλ' οὐκ ἀγ γέλους ἀσφαλίζεται, ἀλλὰ τοῦ διαβόλου τὴν κακοτεχνίαν κατατέμνει· Κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ· οὐκ ἐπειδὴ τοιαῦτα συνήδει ἀγγέλοις δει γὰρ ὅτι ἐν ἀγγέλοις ἀπλανὴς ἡ ἀλήθεια· ἀλλ' ἐπειδὴ πολλάκις ὁ Σατανᾶς ἑαυτὸν μεταμορφοί, καὶ δαίμονες πολλάκις ἐν σχήμασιν ἀγγέλων ἑαυτοὺς μεταμορφώσαντες, πρὸς τὴν ἑαυτῶν ἔννοιαν τὴν διδασκαλίαν εἰσάγουσι, κατὰ τὸ εἰρημένον· Αὐτὸς δὲ ὁ Σατανᾶς μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός· διὸ ἀποκλείει τῷ ἑαυτὸν ταλανίζεται, χειμ. ὅτι ἐχρῆν. τῆς εὐσεβείας,