Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Monitum ad homiliam in Psalmum LI (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 55:589〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
MONITUM Jure Savilius et Fronto Ducæus homiliam sequentem pro spuria habuerunt. Nihil in ea Chrysostomum sapit. Stylus omnino alienus ab ejus dicendi genere. Repetita vero frequenter ejus lectione, Eusebium Cæsariensein me legere videbar, quamobrem ad ejus Commentarium in Psalmos adii, comperique nihil aliud hanc homiliam esse, si tamen vere homilia dici possit, quam Commentarium Eusebii in bunc Psal- mum, et quidem fere semper de verbo ad verbum, paucis tantum hinc et inde adjectis. Tanta quippe [] ΕΙΣ ΤΟΝ ΝΑ ΨΑΛΜΟΝ 4. Εἰς τὸ τέλος συνέσεως τῷ Δαυΐδ, ἐν τῷ ἐλθεῖν Δωήκ τὸν Ἰδουμαῖον, καὶ ἀναγγεῖλαι τῷ Σαούλ, καὶ εἰπεῖν αὐτῷ· Ἦλθε Δαυΐδ εἰς τὸν οἶκον 'Αβιμέλεχ. Τι ἐγκαυχῇ ἐν κακίᾳ ὁ δυνατός; Ανομίαν ὅλην τὴν ἡμέραν, ἀδικίαν ελογίσατο ἡ γλῶσσα σου· ὡσεὶ ξυρὸν ἠκονημένον, ἐποίησας δόλον· ἠγάπησας κακίαν ὑπὲρ ἀγαθωσύνην, ἀδικίαν ὑπὲρ τὸ λαλῆ σαι δικαιοσύνην. Ηγάπησας πάντα ῥήματα κατα- ποντισμοῦ, γλώσσαν δολίαν. α'. Ο μὲν λγ' ψαλμὸς εἴρηται τῷ Δαυΐδ. Οπότε ήλλοίω σε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐναντίον Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυ- σεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθεν. Οὑτοσὶ δὲ ἐκείνῳ ἀκόλουθος ἂν εἴη κατὰ τὴν ἱστορίαν. Λέγει γὰρ ἡ Γραφὴ τῶν Βα σιλειῶν· Καὶ ἐκεῖ ἦν ἐν τῶν παιδαρίων του Σαούλ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Επισημαίνεται δὲ τὸν καιρὸν, ἐν ᾧ ἦλθε Δαυΐδ εἰς τὸν οἶκον Αβιμέλεχ, καὶ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως ἔφαγε, λαβὼν παρὰ τοῦ ἀρχιερέως, ὅτε καὶ Αλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Κατ' αὐτὸν γὰρ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἐκεῖ ἦν, φησὶν, ἐν τῶν παιδαρίων τοῦ Σαούλ Δωήκ ο Σύρος, νέμων τὰς ἡμιόνους Σαούλ, ὃς μετὰ ταῦτα ἐλθὼν πρὸς Σαούλ εἶπεν· Εώρακα τὸν υἱὸν Ἰεσσαὶ παραγενόμενον εἰς Νομβᾶ πρὸς Ἀβιμέλεχ υἱὸν ᾿Αχιτώβ τὸν ἱερέα. Καὶ ἠρώτα αὐτὸν διὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπισιτισμὸν ἔδωκεν αὐτῷ· καὶ τὴν ῥομ φαίαν Γολιάθ τοῦ ἀλλοφύλου ἔδωκεν αὐτῷ. Καὶ ἀπέστειλεν ὁ βασιλεὺς καλέσαι τὸν Ἀβιμέλεχ τὸν ἱερέα, καὶ πάντας τοὺς υἱοὺς τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου τοὺς ἐν Νομβᾷ, καὶ παρεγέ- νοντο πάντες πρὸς τὸν βασιλέα· ὅτε καὶ κελεύσαν τος τοῦ Σαούλ, αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ Δωὴκ Ἐθανάτωσε τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου τριακοσίους καὶ πέντε ἄνδρας φέροντας Ἐφούδ, καὶ τὴν Νομβᾶ τὴν πόλιν των ἱερέων επάταξεν ἐν στόματι ρομφαίας, ἀπὸ ἀνδρὸς ἕως γυναικὸς, ἀπὸ νηπίου ἕως θηλάζοντος, καὶ μό σχου, καὶ ὄνου, καὶ προβάτου ἐν στόματι ρομφαίας. Ταῦτ᾽ οὖν μαθὼν ὁ Δαυΐδ τοῦτον πεπραγμένα τον τρό- πον, τοὺς προκειμένους προφέρεται λόγους, οὔτε ᾠδὴν περιέχοντας, οὔτε ὕμνον, οὔτε ψαλμὸν, οὔτε τι τοιοῦτο. Πως γὰρ καὶ οἷόν τε ἦν ἐπὶ συμφορᾷ τοιούτων ἱερέων ᾠδὰς αὐτὸν καὶ ψαλμοὺς ἄδειν; Διὸ οὐδὲν τοιοῦτον ἐπι- γέγραπται· μόνον δὲ Εἰς τὸ τέλος, εἴρηται, καὶ, Συν- ἔσεως, ἐπειδὴ τὰ τελευταῖα τῶν λόγων ἀγαθῶν ἐστιν ἀπαγγελτικά, ἐν οἷς φησιν· Ἐγὼ δὲ, ὡσεὶ ἐλαία κατά καρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισα ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶν νος. Καὶ συνέσεως δὲ τῆς ἐκ Θεοῦ δεῖται ἡ τῶν ἐμφε- ρημένων λόγων διάνοια. "Οτε μὲν οὖν παρὰ τῷ ᾿Αβιμέλεχ γενόμενος τῆς ἱερατικῆς ἀπελεύσατο τροφῆς, ἀλλοιώσας τὴν γεῦσιν αὐτοῦ, ἢ, Τὸν τρόπον αὐτοῦ, κατὰ τὴν τῶν λοιπῶν ἑρμηνείαν, εὐλογίας καὶ εὐχαριστίας ἀνέπεμπε * Collata cum cod. Reg. , qui paucissima habet lectio- num discrimiua. τῷ Θεῷ, λέγων· Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου, καὶ τὰ ἑξῆς. Νυνὶ δὲ ὅτε τοῦ διαβόλου Δωὴν τὴν πρᾶξιν ἔγνω, καὶ ὡς τοσούτους ἀνεῖλεν ἱερεῖς ἔργῳ δια- βολικῷ χρησάμενος, πρὸς αὐτὸν συντάττει τοὺς προκει μένους λόγους, φάσκων· Τί ἐγκαυχᾷ ἐν κακίᾳ ὁ δυνα τός ; 'Ανομίαν ὅλην τὴν ἡμέραν, ἀδικίαν ελογίσατα ἡ γλῶσσά σου. Καλοῦνται b [] μὲν τὰ μετὰ χεῖρας πολύ πρότερον τοῖς χρόνοις τῆς ἱστορίας τοῦ πεντηκο στοῦ ψαλμοῦ. Ἔτι γὰρ ζῶντος Σαούλ, καὶ πρὸ τοῦ βασι λεῦσαι τὸν Δαυΐδ, ταῦτα καὶ πέπρακτο καὶ εἴρητο μακροῖς δὲ ὕστερον χρόνοις μετὰ τὸν θάνατον Σαούλ, καὶ πρὸς τοῖς τελευταίοις τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας ὁ Δαυτό τὴν ἐν τῷ πεντηκοστῷ ποιεῖται ἐξομολόγησιν· ἣν προ ταξε διὰ τὴν πρὸς τὸν μθ' ψαλμὸν ἀκολουθίαν, ὥσπερ οὖν ἀποδέδεικται. Οἱ δ᾽ ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ πεντηκο στοῦ τὸν ἀριθμὸν εἴκοσι τοῦ Δαυΐδ ἐπιγεγραμμένοι μέχρι τοῦ ἑβδομηκοστοῦ, ἐξ ἑτέρας
PG 55:593Τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸν 12 ψαλμόν· «ὁ κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί», τουτέστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ ἐκκλησία. Καὶ εἰς τὸ «ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα». Εὐφροσύνης εἰ μὴ γάρ τι γεγόνει ἀγαθὸν, οὐκ ἂν προφῆται ἀνεφθέγγοντο «ὁ κύριος ἐβασίλευσεν». Ἀλλ’ ἐπειδὴ βασιλεύσαντος τοῦ Χριστοῦ ἡ ἁμαρτία λέλυται, ὁ διάβολος ᾔσχυνται, δαίμονες πεφεύγασιν, τὰ κέντρα τοῦ θανάτου κατεκλάσθησαν, ὁπότε κεκλεισμένος τῷ Ἀδὰμ παράδεισος ἠνέῳκται, αἱ ἄκανθαι τῶν ἁμαρτημάτων ἡμῶν ἐξηράνθησαν, ὁ τρίβολός μου ἐξεριζώθη, καὶ τρίπλοκος χάρις τῆς κεφαλῆς μου ἐπετέθη, λέλυταί μου ἡ ἀρχαία κατάρα, οὐκέτι ἐγὼ φοβοῦμαι ἀκούων «γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ»· ἐν γὰρ τῷ βαπτίσματι τὴν γῆν ἀπεθέμην καὶ οὐρανὸν ἐνεδυσάμην, καὶ λοιπὸν ἀκούω· «οὐρανὸς εἶ καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀπελεύσῃ· ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί.» Οὐκέτι ὑποχθόνια κεῖμαι, οὐκέτι ἐν τοῖς ἀδύτοις ἐκείνοις καὶ σκοτεινοῖς καὶ ἀφεγγέσιν ταμείοις καὶ περιβόλοις τοῦ διαβόλου ἐν τῷ Ἅδῃ κατέχομαι·
893 SPURIA. Καθελεῖ σε, φησὶν, καὶ ἀποξύεται σε ἀπὸ τῆς σκη- τῆς σου, καὶ ἐκριζώσει σε ἐκ γῆς ζώντων εἰς ἀεὶ· ἵνα βλέποντες δίκαιοι φοβωνται καὶ καταγελώσιν αὐτοῦ λέγοντες· Ἰδοὺ ἄνθρωπος, ὃς οὐ προέταξε τὸν Θεὸν ἰσχὺν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐπεποίθησε τῷ πλήθει τοῦ πλούτου αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυρίσατο • τῇ συμ φορᾷ αὐτοῦ. Λέλεκται δὲ ταῦτα ὡς πρὸς τὸν Δωήκ, ὄντα μὲν Σύρον τὸ γένος, ἀναστραφέντα δὲ ἐν μέσῳ τοῦ Ἰσραὴλ, και που τάχα καὶ παραβάλλοντα μετὰ τοῦ πλή- θους εἰς τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, θεοσεβεῖν τε προσποιού μενον. Εἴρηται δὲ καὶ [601] πρὸς πάντα τὸν ἐν κακίᾳ δυνατόν, τη γλώττη χρώμενον ἀντὶ ξίφους ἐπὶ ψυχῶν δυνατεία την ἀπωλείᾳ· ὅν ὥσπερ τινὰ πικρὰν καὶ λυμαντικὴν ρίζαν ὁ τῶν ψυχῶν γεωργὸς ἐκτίλαι, κἂν δόξῃ πρὸς βραχύν τινα χρόνον ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν τῇ Ἐκ- κλησίᾳ αὐτοῦ πεφυτεῦσθαι. Εκτιμηθεὶς δὲ ὁ τοιοῦτος καὶ μακρὰν ἀποῤῥιφεὶς τοῦ τῶν ἁγίων σκηνώματος, θέαμα κείσεται οἰκτρὸν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ καὶ σωφρονισμῷ τῶν ὁρώντων, οἱ τὴν ἀπότομον τοῦ Θεοῦ κατὰ τοῦ τοιού του κρίσιν ὀφθαλμοῖς παραβαλόντες, ἀγωνιάσουσι καὶ φυλάξονται μὴ τοῖς ὁμοίοις περιπεσεῖν. Εἶτα ἀναφέρον τες τῇ μνήμῃ τὴν προτέραν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακία μεγαλο αυχίαν, τό τε ύψος, καὶ τὴν ὑπερηφανίαν αὐτοῦ, ὁρῶν· τες δὲ καὶ τὴν μετὰ ταῦτα μετελθοῦσαν αὐτὸν ταπείνω- σίν τε καὶ ἀπώλειαν, καταγέλαστον αὐτὸν ἡγήσονται, ἐξ οἴων εἰς οἷα κακὰ ἐμπέπτωκε θεώμενοι· ἀποδέξονται τοῦ Θεοῦ τὴν κρίσιν, δικαίαν αὐτὴν εἶναι ὁμολογοῦντες. δ. Εἶτα καὶ τὰς αἰτίας διελεύσονται δι᾽ ἂς ταῦτα πέπον- θεν ὁ ἀσεβὴς, δικαιοῦντες τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν. Δέον γὰρ μὴ ἐπὶ πλούτῳ μέγα φρονεῖν, μηδὲ ἐπὶ τῇ ματαιότητι τοῦ παρόντος βίου επαίρεσθαι, μόνον δὲ τὸν Θεὸν ἐλπίδα καὶ βοηθὸν αὐτοῦ τίθεσθαι, καὶ ἐπὶ ταύτῃ σαλεύειν τῇ ἐλπίδι, ὁ δὲ τὴν μὲν ἀγαθὴν ἐλπίδα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας καταλέλοιπεν, ἐπὶ δὲ ματαίῳ πλούτῳ τὰς ἐλπίδας ἀναρ τήσας, πλέον οὐδὲν ἡ γέλωτα ὀφλήσας ἐπὶ τῇ αὐτοῦ ματαίᾳ καὶ ἄφρονι μεγαλαυχία. Ἐγὼ δὲ, ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισα ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Εξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας, καὶ ὑπομενῶ τὸ ὄνομά σου, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου. Ὁ μὲν ἐν κακία δυνατὸς ὁποίου Ο τέλους τεύξεται, διὰ τῶν εἰρημένων μεμαθήκαμεν. Εγώ δὲ, φησὶν ὁ Δαυΐδ, ταῦτα παιδευθείς πρὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὔτε ἐπὶ πλήθει πλούτου προσκαίρου ἐπαρ θῆναί ποτε, οὔτε ἐπὶ ματαιότητι τοῦ θνητοῦ βίου (Μα ταιότης γὰρ ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης), ἀλλὰ καὶ φεύγων τὴν ὁδὸν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακίᾳ, τὴν ἐμαυτοῦ γλῶτταν καὶ τὰ ῥήματα οὐκ εἰς ἀπώλειαν ἑτέ ρων ἀκονήσω, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ ψυχῶν· ἔσομαι, ὡσεὶ Ελαία κατάκαρπος, εἰς σωτηρίαν τῶν τοιούτων. Καὶ ταῖς λοιπαῖς δὲ πράξεσιν οὕτως ἂν γενοίμην εὐθαλὴς καὶ • Reg. ἐνισχυρεύσατο. γὰρ εύκαρπος, ὡς παραβάλλεσθαί μου τὴν ψυχὴν ἀειθαλεί καὶ πολυκάρπῳ φυτῷ, ἐν οἴκῳ Θεοῦ πεφυτευμένῳ. Δι φημι, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. "Η, κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία εὐθαλὴς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. Οὐδὲ γὰρ ἀπένευαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἔνδον ἐν αὐτῷ, ὥσπερ ἐν γεωργίῳ Θεοῦ, πεφευτευμένος, καὶ τῶν ναμάτων τῆς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ πηγῆς ἀπολαύων, πολύκαρπος ἐγενόμην και εὐθαλής, κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ τῆς ἐλαίας φυτού, ὅπερ ἐν τοῖς ἀειθαλέσι παρείληπται. Τήρει δὲ, ὅτι ταύτι λέγων ὁ Δαυΐδ οὔτ᾽ ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐτύγχανεν, τ ἐνόμιζον εἶναι Ἰουδαίων παῖδες οἶκον τοῦ Θεοῦ οὐ γὰρ ᾠκοδόμητο αὕτη, ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῇ σκηνῇ τῇ ὑπὸ Μωϋσέως κατεσκευασμένῃ, τῇ ἔτι τότε παρὰ Ιουδαίος οὔσῃ· φεύγων γὰρ τὸν Σαούλ παρ' ἑτέροις τὰς διατριβές ἐποιεῖτο. Όμως δ' οὖν οὐκ ἠγνόει ἑαυτὴν ἐν τῷ οἴκῳ τῷ Θεοῦ πεφυτεῦσθαι, οἶκον Θεοῦ νοῶν τὸ θεοσεβές πολίτευ μα. Καὶ ἐπειδήπερ κατάκαρπος ἦν, ἀλλ᾽ οὐκ ἄκαρπος, οὐδὲ πικροὺς φέρων καρπούς, γλυκεῖς δὲ καὶ πολλέ γέμοντας φιλανθρωπίας, εἰκότως ἐλαίας φυτῷ κατακάρτα παρεβάλλετο, τὸν εἰς τοὺς πέλας σημαίνοντος καὶ τὴν εἰς ἅπαντας φιλανθρωπίαν τοῦ παραδείγματος. Ὡς εν τοσούτοις βρίθων ἀγαθοῖς, ἀκολούθως ἐπιλέγει· Ἤλπισε ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Τοῦ μὲν γὰρ ἐν κακία δυνατοῦ τὸ τέλος, ἐκρίζωσιν αὐτῷ, καὶ ἀφανισμὸν ἐδήλου εὑρεῖν· ἡ για τὴν τῶν πικρῶν ποιητικὴν ῥίζαν καρπῶν, πρὸς τοῦ τῶν ὅλων σοφοῦ Γεωργοῦ ἐκτιλῆναι. Ὁ δὲ, ὡς ἐλαία κατάκαρ πος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισεν ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ἀθανασίαν καὶ ζωὴν αἰώνιον ποριζόμενος ἀπὸ τῆς ἀγαθῆς ἐλπίδας, ἧς οὔποτε [602] ἐκπεσεῖται. Ἡ γὰρ ἐλπὶς, κατὰ τὴν Απόστολον, οὐ καταισχύνει. Εἰθ᾽, ὡς ἐπ᾽ ἀγαθοῖς, ἀγαθες; ἐλπίδας ἑαυτοῦ ὑποτυπωσάμενος, τὴν αἰτίαν ἐξάπτει τῷ πάντων ἀγαθῶν χορηγῷ· Ἐξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας. Οὐ γὰρ ἐγώ, φησίν, ἐποίησε ἐμαυτὸν ὡς ἐλαίαν κατάκαρπον, ἀλλὰ σὺ ἐποίησας. Παρά σοῦ γὰρ ἡ χάρις. Διὸ οὔποτε παύσομαί σοι τὴν χάρι εἰδὼς καί σοι ἐξομολογούμενος· ἅπαξ δὲ ἐλπίσας ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ὑπομενῶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Τῆς γὰ ἀγαθῆς ἐλπίδος ὑποκειμένης, ὑπομονῆς ἡμῖν χρεία. Δι Υπομενῶ τὸ ὄνομά σου, φησίν, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, "Οτι ἀγαθὰς τὸ ὄνομά σου ἀντικρὺ τῶν ὁσίων σου. Εἰδὼς οὖν, ότι ἀγαθόν ἐστι, καὶ ἀγαθῶν ποιητικὸν, οὐ τοῖς δυνατοῖς ἐν κακίᾳ, οὐδὲ τοῖς ἀποβλήτοις τῶν ζώντων, ἀλλὰ τοῖς τοῖς ὁσίοις, εἰκότως ὑπομενω τὸ ὄνομά σου, εὔελπις ὧν με ποτε ἐκπεσεῖν τοῦ ἐλέους. Οὕτως οὖν ἤλπισα ἐπ' αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, χάριτι και φιλανθρωπία τοῦ πάντα πρὸς τὸ συμφέρον οικονομούντας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τὴν ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟ Εὔξασθε, καὶ ἀποδῶτε • Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Οἱ μὲν τοῦ κόσμου τούτου διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν γραμμάτων κ γνῶσιν τοὺς παῖδας ἀνάγουσιν· οἱ δὲ τῆς Εκκλησίας διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν κατορθωμάτων τελείωσιν τοὺς μαθητὰς ἐκδιδάσκουσι. Καὶ ἔστιν, ἀγα • Bibl. ἀπόδοτε. πητοί, καταμαθεῖν ἀκριβῶς ἐκ τῶν ἀρτίως ἡμῖν ἔκανε γνωσθέντων ἐν τῷ ψαλμῷ τὴν τῶν εἰρημένων κοιν δεστάτην ἀλήθειαν. Τί γὰρ νῦν ἔλεγεν ὁ τοῦ Πνεύματος προφήτης, ὁ μεγαλογράφος Δαυΐδ; Εὔξασθε, καὶ ἀξη- b Savil. γρ. πραγμάτων, οἱ πιοι ἐνάγουσι legendum pilist.
PG 55:594δεῖ με λοιπὸν νεφέλαις ἐπιβῆναι καὶ οὐρανὸν ἀναδραμεῖν διὰ τῆς τοῦ βασιλεύσαντος Χριστοῦ χάριτος. Οὐκ ἀμάρτυρος ὁ λόγος· «ἁρπαγησόμεθα γὰρ ἐν νεφέλαις, Παῦλος βοᾷ, εἰς ἀπάντησιν τοῦ κυρίου, καὶ οὕτως πάντοτε σὺν κυρίῳ ἐσόμεθα.»· «Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί.» Οὐκέτι Εὔα φοβεῖται τὸν Ἀδὰμ ὀνειδίζοντα· ἐν γὰρ Μαριὰμ τὸ ταύτης ἥττημα ἀνασέσωσται· καὶ οὐκέτι φοβοῦμαι τὸν ὄφιν τὸν καμπύλα διαβαίνοντα, τὸν ἀλλαχόσε τὴν κεφαλὴν ἀποκλίνοντα, οὐκέτι φοβοῦμαι αὐτοῦ τὸ ἰοβόλον δῆγμα· οὐ γάρ εἰμι λοιπὸν γῆ ἀλλ’ ἅλας, τῷ γὰρ ὄφει εἶπεν ὁ κύριος καταρασάμενος· «γῆν φαγῇ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου.» Πρὸ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ γῆ ἤμην ἐσθιομένη ἀπὸ ὄφεως, ἐλθὼν δὲ ὁ κύριος εἰς ἅλας με μετέβαλεν. Μάθετε, ἀγαπητοὶ, πῶς τὸ ἅλας γίνεται ἵνα σεαυτὸν ἐν ἐκείνῳ τῷ πράγματι καταμάθῃς· ἅλας τοίνυν ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος γίνεται καὶ ἡμᾶς τοίνυν ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος ἀνεγέννησεν. «Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί.» Διατί δὲ οὐ πᾶσαι ἀλλὰ πολλαί; αἱ πολλαὶ τῶν ὀρθοδόξων ἐκκλησίαι·
893 SPURIA. Καθελεῖ σε, φησὶν, καὶ ἀποξύεται σε ἀπὸ τῆς σκη- τῆς σου, καὶ ἐκριζώσει σε ἐκ γῆς ζώντων εἰς ἀεὶ· ἵνα βλέποντες δίκαιοι φοβωνται καὶ καταγελώσιν αὐτοῦ λέγοντες· Ἰδοὺ ἄνθρωπος, ὃς οὐ προέταξε τὸν Θεὸν ἰσχὺν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐπεποίθησε τῷ πλήθει τοῦ πλούτου αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυρίσατο • τῇ συμ φορᾷ αὐτοῦ. Λέλεκται δὲ ταῦτα ὡς πρὸς τὸν Δωήκ, ὄντα μὲν Σύρον τὸ γένος, ἀναστραφέντα δὲ ἐν μέσῳ τοῦ Ἰσραὴλ, και που τάχα καὶ παραβάλλοντα μετὰ τοῦ πλή- θους εἰς τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, θεοσεβεῖν τε προσποιού μενον. Εἴρηται δὲ καὶ [601] πρὸς πάντα τὸν ἐν κακίᾳ δυνατόν, τη γλώττη χρώμενον ἀντὶ ξίφους ἐπὶ ψυχῶν δυνατεία την ἀπωλείᾳ· ὅν ὥσπερ τινὰ πικρὰν καὶ λυμαντικὴν ρίζαν ὁ τῶν ψυχῶν γεωργὸς ἐκτίλαι, κἂν δόξῃ πρὸς βραχύν τινα χρόνον ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν τῇ Ἐκ- κλησίᾳ αὐτοῦ πεφυτεῦσθαι. Εκτιμηθεὶς δὲ ὁ τοιοῦτος καὶ μακρὰν ἀποῤῥιφεὶς τοῦ τῶν ἁγίων σκηνώματος, θέαμα κείσεται οἰκτρὸν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ καὶ σωφρονισμῷ τῶν ὁρώντων, οἱ τὴν ἀπότομον τοῦ Θεοῦ κατὰ τοῦ τοιού του κρίσιν ὀφθαλμοῖς παραβαλόντες, ἀγωνιάσουσι καὶ φυλάξονται μὴ τοῖς ὁμοίοις περιπεσεῖν. Εἶτα ἀναφέρον τες τῇ μνήμῃ τὴν προτέραν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακία μεγαλο αυχίαν, τό τε ύψος, καὶ τὴν ὑπερηφανίαν αὐτοῦ, ὁρῶν· τες δὲ καὶ τὴν μετὰ ταῦτα μετελθοῦσαν αὐτὸν ταπείνω- σίν τε καὶ ἀπώλειαν, καταγέλαστον αὐτὸν ἡγήσονται, ἐξ οἴων εἰς οἷα κακὰ ἐμπέπτωκε θεώμενοι· ἀποδέξονται τοῦ Θεοῦ τὴν κρίσιν, δικαίαν αὐτὴν εἶναι ὁμολογοῦντες. δ. Εἶτα καὶ τὰς αἰτίας διελεύσονται δι᾽ ἂς ταῦτα πέπον- θεν ὁ ἀσεβὴς, δικαιοῦντες τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν. Δέον γὰρ μὴ ἐπὶ πλούτῳ μέγα φρονεῖν, μηδὲ ἐπὶ τῇ ματαιότητι τοῦ παρόντος βίου επαίρεσθαι, μόνον δὲ τὸν Θεὸν ἐλπίδα καὶ βοηθὸν αὐτοῦ τίθεσθαι, καὶ ἐπὶ ταύτῃ σαλεύειν τῇ ἐλπίδι, ὁ δὲ τὴν μὲν ἀγαθὴν ἐλπίδα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας καταλέλοιπεν, ἐπὶ δὲ ματαίῳ πλούτῳ τὰς ἐλπίδας ἀναρ τήσας, πλέον οὐδὲν ἡ γέλωτα ὀφλήσας ἐπὶ τῇ αὐτοῦ ματαίᾳ καὶ ἄφρονι μεγαλαυχία. Ἐγὼ δὲ, ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισα ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Εξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας, καὶ ὑπομενῶ τὸ ὄνομά σου, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου. Ὁ μὲν ἐν κακία δυνατὸς ὁποίου Ο τέλους τεύξεται, διὰ τῶν εἰρημένων μεμαθήκαμεν. Εγώ δὲ, φησὶν ὁ Δαυΐδ, ταῦτα παιδευθείς πρὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὔτε ἐπὶ πλήθει πλούτου προσκαίρου ἐπαρ θῆναί ποτε, οὔτε ἐπὶ ματαιότητι τοῦ θνητοῦ βίου (Μα ταιότης γὰρ ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης), ἀλλὰ καὶ φεύγων τὴν ὁδὸν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακίᾳ, τὴν ἐμαυτοῦ γλῶτταν καὶ τὰ ῥήματα οὐκ εἰς ἀπώλειαν ἑτέ ρων ἀκονήσω, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ ψυχῶν· ἔσομαι, ὡσεὶ Ελαία κατάκαρπος, εἰς σωτηρίαν τῶν τοιούτων. Καὶ ταῖς λοιπαῖς δὲ πράξεσιν οὕτως ἂν γενοίμην εὐθαλὴς καὶ • Reg. ἐνισχυρεύσατο. γὰρ εύκαρπος, ὡς παραβάλλεσθαί μου τὴν ψυχὴν ἀειθαλεί καὶ πολυκάρπῳ φυτῷ, ἐν οἴκῳ Θεοῦ πεφυτευμένῳ. Δι φημι, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. "Η, κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία εὐθαλὴς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. Οὐδὲ γὰρ ἀπένευαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἔνδον ἐν αὐτῷ, ὥσπερ ἐν γεωργίῳ Θεοῦ, πεφευτευμένος, καὶ τῶν ναμάτων τῆς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ πηγῆς ἀπολαύων, πολύκαρπος ἐγενόμην και εὐθαλής, κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ τῆς ἐλαίας φυτού, ὅπερ ἐν τοῖς ἀειθαλέσι παρείληπται. Τήρει δὲ, ὅτι ταύτι λέγων ὁ Δαυΐδ οὔτ᾽ ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐτύγχανεν, τ ἐνόμιζον εἶναι Ἰουδαίων παῖδες οἶκον τοῦ Θεοῦ οὐ γὰρ ᾠκοδόμητο αὕτη, ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῇ σκηνῇ τῇ ὑπὸ Μωϋσέως κατεσκευασμένῃ, τῇ ἔτι τότε παρὰ Ιουδαίος οὔσῃ· φεύγων γὰρ τὸν Σαούλ παρ' ἑτέροις τὰς διατριβές ἐποιεῖτο. Όμως δ' οὖν οὐκ ἠγνόει ἑαυτὴν ἐν τῷ οἴκῳ τῷ Θεοῦ πεφυτεῦσθαι, οἶκον Θεοῦ νοῶν τὸ θεοσεβές πολίτευ μα. Καὶ ἐπειδήπερ κατάκαρπος ἦν, ἀλλ᾽ οὐκ ἄκαρπος, οὐδὲ πικροὺς φέρων καρπούς, γλυκεῖς δὲ καὶ πολλέ γέμοντας φιλανθρωπίας, εἰκότως ἐλαίας φυτῷ κατακάρτα παρεβάλλετο, τὸν εἰς τοὺς πέλας σημαίνοντος καὶ τὴν εἰς ἅπαντας φιλανθρωπίαν τοῦ παραδείγματος. Ὡς εν τοσούτοις βρίθων ἀγαθοῖς, ἀκολούθως ἐπιλέγει· Ἤλπισε ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Τοῦ μὲν γὰρ ἐν κακία δυνατοῦ τὸ τέλος, ἐκρίζωσιν αὐτῷ, καὶ ἀφανισμὸν ἐδήλου εὑρεῖν· ἡ για τὴν τῶν πικρῶν ποιητικὴν ῥίζαν καρπῶν, πρὸς τοῦ τῶν ὅλων σοφοῦ Γεωργοῦ ἐκτιλῆναι. Ὁ δὲ, ὡς ἐλαία κατάκαρ πος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισεν ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ἀθανασίαν καὶ ζωὴν αἰώνιον ποριζόμενος ἀπὸ τῆς ἀγαθῆς ἐλπίδας, ἧς οὔποτε [602] ἐκπεσεῖται. Ἡ γὰρ ἐλπὶς, κατὰ τὴν Απόστολον, οὐ καταισχύνει. Εἰθ᾽, ὡς ἐπ᾽ ἀγαθοῖς, ἀγαθες; ἐλπίδας ἑαυτοῦ ὑποτυπωσάμενος, τὴν αἰτίαν ἐξάπτει τῷ πάντων ἀγαθῶν χορηγῷ· Ἐξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας. Οὐ γὰρ ἐγώ, φησίν, ἐποίησε ἐμαυτὸν ὡς ἐλαίαν κατάκαρπον, ἀλλὰ σὺ ἐποίησας. Παρά σοῦ γὰρ ἡ χάρις. Διὸ οὔποτε παύσομαί σοι τὴν χάρι εἰδὼς καί σοι ἐξομολογούμενος· ἅπαξ δὲ ἐλπίσας ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ὑπομενῶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Τῆς γὰ ἀγαθῆς ἐλπίδος ὑποκειμένης, ὑπομονῆς ἡμῖν χρεία. Δι Υπομενῶ τὸ ὄνομά σου, φησίν, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, "Οτι ἀγαθὰς τὸ ὄνομά σου ἀντικρὺ τῶν ὁσίων σου. Εἰδὼς οὖν, ότι ἀγαθόν ἐστι, καὶ ἀγαθῶν ποιητικὸν, οὐ τοῖς δυνατοῖς ἐν κακίᾳ, οὐδὲ τοῖς ἀποβλήτοις τῶν ζώντων, ἀλλὰ τοῖς τοῖς ὁσίοις, εἰκότως ὑπομενω τὸ ὄνομά σου, εὔελπις ὧν με ποτε ἐκπεσεῖν τοῦ ἐλέους. Οὕτως οὖν ἤλπισα ἐπ' αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, χάριτι και φιλανθρωπία τοῦ πάντα πρὸς τὸ συμφέρον οικονομούντας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τὴν ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟ Εὔξασθε, καὶ ἀποδῶτε • Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Οἱ μὲν τοῦ κόσμου τούτου διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν γραμμάτων κ γνῶσιν τοὺς παῖδας ἀνάγουσιν· οἱ δὲ τῆς Εκκλησίας διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν κατορθωμάτων τελείωσιν τοὺς μαθητὰς ἐκδιδάσκουσι. Καὶ ἔστιν, ἀγα • Bibl. ἀπόδοτε. πητοί, καταμαθεῖν ἀκριβῶς ἐκ τῶν ἀρτίως ἡμῖν ἔκανε γνωσθέντων ἐν τῷ ψαλμῷ τὴν τῶν εἰρημένων κοιν δεστάτην ἀλήθειαν. Τί γὰρ νῦν ἔλεγεν ὁ τοῦ Πνεύματος προφήτης, ὁ μεγαλογράφος Δαυΐδ; Εὔξασθε, καὶ ἀξη- b Savil. γρ. πραγμάτων, οἱ πιοι ἐνάγουσι legendum pilist.
αἱ δὲ πίστεως ὀρθῆς ἀμοιροῦσαι, αἱ αἱρετικῶν ἐκκλησίαι εἰσίν· πῶς οὖν εὐφρανθῶσιν, τὸν βασιλέα Χριστὸν ποικίλως ὑβρίζουσαι; Εἴη δὲ κἀκείνας ἐκκλησίας λέγειν, ἀγαπητοὶ, καὶ μὴ ἀλωπέκων καταγώγια, ἐν οἷς εἰσὶν ἀλώπεκες οὐ τῇ τῆς φύσεως μεταβολῇ ἀλλὰ τῆς γνώμης μετατροπῇ. Ἐὰν προσέλθῃ Εὐνόμιος ἢ Ἄρειος ἢ Μακεδόνιος τῷ Χριστῷ μου κυρίῳ, καὶ εἴπῃ αὐτῷ· «ἀκολουθήσω σοι ὅπου ἐὰν ἀπέλθῃς»· προσφόρως αὐτῷ καὶ ἁρμοζόντως ἀντιφθέγγεται λέγων· «αἱ ἀλώπεκες φωλεοὺς ἔχουσιν καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνώσεις, ὁ δὲ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνῃ.» Περὶ τούτων λέγει ὁ ἐκκλησιαστής· «πιάσατέ μοι ἀλώπεκας μικροὺς ἀφανίζοντας ἀμπελῶνας.» Μικροὶ ἀλώπεκές εἰσιν οἱ αἱρετικῶν μαθηταὶ, οἵτινες ἐνδύνοντες ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἡμῶν τοὺς δίκην βοτρύων ἐξέχοντας τῷ χριστοφόρῳ ἀμπελῶνι πιστοὺς τῇ διδασκαλίᾳ λυμαίνονται· «φθείρουσιν γὰρ ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί.» «Ὁ κύριος οὖν ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί.» Εἶτα τὸ ἑξῆς·
893 SPURIA. Καθελεῖ σε, φησὶν, καὶ ἀποξύεται σε ἀπὸ τῆς σκη- τῆς σου, καὶ ἐκριζώσει σε ἐκ γῆς ζώντων εἰς ἀεὶ· ἵνα βλέποντες δίκαιοι φοβωνται καὶ καταγελώσιν αὐτοῦ λέγοντες· Ἰδοὺ ἄνθρωπος, ὃς οὐ προέταξε τὸν Θεὸν ἰσχὺν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐπεποίθησε τῷ πλήθει τοῦ πλούτου αὐτοῦ, καὶ ἐνισχυρίσατο • τῇ συμ φορᾷ αὐτοῦ. Λέλεκται δὲ ταῦτα ὡς πρὸς τὸν Δωήκ, ὄντα μὲν Σύρον τὸ γένος, ἀναστραφέντα δὲ ἐν μέσῳ τοῦ Ἰσραὴλ, και που τάχα καὶ παραβάλλοντα μετὰ τοῦ πλή- θους εἰς τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ, θεοσεβεῖν τε προσποιού μενον. Εἴρηται δὲ καὶ [601] πρὸς πάντα τὸν ἐν κακίᾳ δυνατόν, τη γλώττη χρώμενον ἀντὶ ξίφους ἐπὶ ψυχῶν δυνατεία την ἀπωλείᾳ· ὅν ὥσπερ τινὰ πικρὰν καὶ λυμαντικὴν ρίζαν ὁ τῶν ψυχῶν γεωργὸς ἐκτίλαι, κἂν δόξῃ πρὸς βραχύν τινα χρόνον ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν τῇ Ἐκ- κλησίᾳ αὐτοῦ πεφυτεῦσθαι. Εκτιμηθεὶς δὲ ὁ τοιοῦτος καὶ μακρὰν ἀποῤῥιφεὶς τοῦ τῶν ἁγίων σκηνώματος, θέαμα κείσεται οἰκτρὸν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ καὶ σωφρονισμῷ τῶν ὁρώντων, οἱ τὴν ἀπότομον τοῦ Θεοῦ κατὰ τοῦ τοιού του κρίσιν ὀφθαλμοῖς παραβαλόντες, ἀγωνιάσουσι καὶ φυλάξονται μὴ τοῖς ὁμοίοις περιπεσεῖν. Εἶτα ἀναφέρον τες τῇ μνήμῃ τὴν προτέραν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακία μεγαλο αυχίαν, τό τε ύψος, καὶ τὴν ὑπερηφανίαν αὐτοῦ, ὁρῶν· τες δὲ καὶ τὴν μετὰ ταῦτα μετελθοῦσαν αὐτὸν ταπείνω- σίν τε καὶ ἀπώλειαν, καταγέλαστον αὐτὸν ἡγήσονται, ἐξ οἴων εἰς οἷα κακὰ ἐμπέπτωκε θεώμενοι· ἀποδέξονται τοῦ Θεοῦ τὴν κρίσιν, δικαίαν αὐτὴν εἶναι ὁμολογοῦντες. δ. Εἶτα καὶ τὰς αἰτίας διελεύσονται δι᾽ ἂς ταῦτα πέπον- θεν ὁ ἀσεβὴς, δικαιοῦντες τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν. Δέον γὰρ μὴ ἐπὶ πλούτῳ μέγα φρονεῖν, μηδὲ ἐπὶ τῇ ματαιότητι τοῦ παρόντος βίου επαίρεσθαι, μόνον δὲ τὸν Θεὸν ἐλπίδα καὶ βοηθὸν αὐτοῦ τίθεσθαι, καὶ ἐπὶ ταύτῃ σαλεύειν τῇ ἐλπίδι, ὁ δὲ τὴν μὲν ἀγαθὴν ἐλπίδα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας καταλέλοιπεν, ἐπὶ δὲ ματαίῳ πλούτῳ τὰς ἐλπίδας ἀναρ τήσας, πλέον οὐδὲν ἡ γέλωτα ὀφλήσας ἐπὶ τῇ αὐτοῦ ματαίᾳ καὶ ἄφρονι μεγαλαυχία. Ἐγὼ δὲ, ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισα ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Εξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας, καὶ ὑπομενῶ τὸ ὄνομά σου, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου. Ὁ μὲν ἐν κακία δυνατὸς ὁποίου Ο τέλους τεύξεται, διὰ τῶν εἰρημένων μεμαθήκαμεν. Εγώ δὲ, φησὶν ὁ Δαυΐδ, ταῦτα παιδευθείς πρὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὔτε ἐπὶ πλήθει πλούτου προσκαίρου ἐπαρ θῆναί ποτε, οὔτε ἐπὶ ματαιότητι τοῦ θνητοῦ βίου (Μα ταιότης γὰρ ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης), ἀλλὰ καὶ φεύγων τὴν ὁδὸν τοῦ δυνατοῦ ἐν κακίᾳ, τὴν ἐμαυτοῦ γλῶτταν καὶ τὰ ῥήματα οὐκ εἰς ἀπώλειαν ἑτέ ρων ἀκονήσω, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ ψυχῶν· ἔσομαι, ὡσεὶ Ελαία κατάκαρπος, εἰς σωτηρίαν τῶν τοιούτων. Καὶ ταῖς λοιπαῖς δὲ πράξεσιν οὕτως ἂν γενοίμην εὐθαλὴς καὶ • Reg. ἐνισχυρεύσατο. γὰρ εύκαρπος, ὡς παραβάλλεσθαί μου τὴν ψυχὴν ἀειθαλεί καὶ πολυκάρπῳ φυτῷ, ἐν οἴκῳ Θεοῦ πεφυτευμένῳ. Δι φημι, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία κατάκαρπος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. "Η, κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ ἐλαία εὐθαλὴς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ. Οὐδὲ γὰρ ἀπένευαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἔνδον ἐν αὐτῷ, ὥσπερ ἐν γεωργίῳ Θεοῦ, πεφευτευμένος, καὶ τῶν ναμάτων τῆς ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ πηγῆς ἀπολαύων, πολύκαρπος ἐγενόμην και εὐθαλής, κατὰ τὸ παράδειγμα τοῦ τῆς ἐλαίας φυτού, ὅπερ ἐν τοῖς ἀειθαλέσι παρείληπται. Τήρει δὲ, ὅτι ταύτι λέγων ὁ Δαυΐδ οὔτ᾽ ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐτύγχανεν, τ ἐνόμιζον εἶναι Ἰουδαίων παῖδες οἶκον τοῦ Θεοῦ οὐ γὰρ ᾠκοδόμητο αὕτη, ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῇ σκηνῇ τῇ ὑπὸ Μωϋσέως κατεσκευασμένῃ, τῇ ἔτι τότε παρὰ Ιουδαίος οὔσῃ· φεύγων γὰρ τὸν Σαούλ παρ' ἑτέροις τὰς διατριβές ἐποιεῖτο. Όμως δ' οὖν οὐκ ἠγνόει ἑαυτὴν ἐν τῷ οἴκῳ τῷ Θεοῦ πεφυτεῦσθαι, οἶκον Θεοῦ νοῶν τὸ θεοσεβές πολίτευ μα. Καὶ ἐπειδήπερ κατάκαρπος ἦν, ἀλλ᾽ οὐκ ἄκαρπος, οὐδὲ πικροὺς φέρων καρπούς, γλυκεῖς δὲ καὶ πολλέ γέμοντας φιλανθρωπίας, εἰκότως ἐλαίας φυτῷ κατακάρτα παρεβάλλετο, τὸν εἰς τοὺς πέλας σημαίνοντος καὶ τὴν εἰς ἅπαντας φιλανθρωπίαν τοῦ παραδείγματος. Ὡς εν τοσούτοις βρίθων ἀγαθοῖς, ἀκολούθως ἐπιλέγει· Ἤλπισε ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Τοῦ μὲν γὰρ ἐν κακία δυνατοῦ τὸ τέλος, ἐκρίζωσιν αὐτῷ, καὶ ἀφανισμὸν ἐδήλου εὑρεῖν· ἡ για τὴν τῶν πικρῶν ποιητικὴν ῥίζαν καρπῶν, πρὸς τοῦ τῶν ὅλων σοφοῦ Γεωργοῦ ἐκτιλῆναι. Ὁ δὲ, ὡς ἐλαία κατάκαρ πος ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, ἤλπισεν ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, ἀθανασίαν καὶ ζωὴν αἰώνιον ποριζόμενος ἀπὸ τῆς ἀγαθῆς ἐλπίδας, ἧς οὔποτε [602] ἐκπεσεῖται. Ἡ γὰρ ἐλπὶς, κατὰ τὴν Απόστολον, οὐ καταισχύνει. Εἰθ᾽, ὡς ἐπ᾽ ἀγαθοῖς, ἀγαθες; ἐλπίδας ἑαυτοῦ ὑποτυπωσάμενος, τὴν αἰτίαν ἐξάπτει τῷ πάντων ἀγαθῶν χορηγῷ· Ἐξομολογήσομαί σοι εἰς τὸν αἰῶνα, ὅτι ἐποίησας. Οὐ γὰρ ἐγώ, φησίν, ἐποίησε ἐμαυτὸν ὡς ἐλαίαν κατάκαρπον, ἀλλὰ σὺ ἐποίησας. Παρά σοῦ γὰρ ἡ χάρις. Διὸ οὔποτε παύσομαί σοι τὴν χάρι εἰδὼς καί σοι ἐξομολογούμενος· ἅπαξ δὲ ἐλπίσας ἐπὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ, ὑπομενῶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Τῆς γὰ ἀγαθῆς ἐλπίδος ὑποκειμένης, ὑπομονῆς ἡμῖν χρεία. Δι Υπομενῶ τὸ ὄνομά σου, φησίν, ὅτι χρηστὸν ἐναντίον τῶν ὁσίων σου ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, "Οτι ἀγαθὰς τὸ ὄνομά σου ἀντικρὺ τῶν ὁσίων σου. Εἰδὼς οὖν, ότι ἀγαθόν ἐστι, καὶ ἀγαθῶν ποιητικὸν, οὐ τοῖς δυνατοῖς ἐν κακίᾳ, οὐδὲ τοῖς ἀποβλήτοις τῶν ζώντων, ἀλλὰ τοῖς τοῖς ὁσίοις, εἰκότως ὑπομενω τὸ ὄνομά σου, εὔελπις ὧν με ποτε ἐκπεσεῖν τοῦ ἐλέους. Οὕτως οὖν ἤλπισα ἐπ' αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, χάριτι και φιλανθρωπία τοῦ πάντα πρὸς τὸ συμφέρον οικονομούντας Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα σὺν τῷ Πατρὶ καὶ τὴν ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟ Εὔξασθε, καὶ ἀποδῶτε • Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Οἱ μὲν τοῦ κόσμου τούτου διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν γραμμάτων κ γνῶσιν τοὺς παῖδας ἀνάγουσιν· οἱ δὲ τῆς Εκκλησίας διδάσκαλοι πρὸς τὴν τῶν κατορθωμάτων τελείωσιν τοὺς μαθητὰς ἐκδιδάσκουσι. Καὶ ἔστιν, ἀγα • Bibl. ἀπόδοτε. πητοί, καταμαθεῖν ἀκριβῶς ἐκ τῶν ἀρτίως ἡμῖν ἔκανε γνωσθέντων ἐν τῷ ψαλμῷ τὴν τῶν εἰρημένων κοιν δεστάτην ἀλήθειαν. Τί γὰρ νῦν ἔλεγεν ὁ τοῦ Πνεύματος προφήτης, ὁ μεγαλογράφος Δαυΐδ; Εὔξασθε, καὶ ἀξη- b Savil. γρ. πραγμάτων, οἱ πιοι ἐνάγουσι legendum pilist.
PG 55:595«Νεφέλη καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ.» Ἡ νεφέλη τοὺς Ἑβραίους ἐξερχομένους ποτὲ ἐκ τῆς Αἰγύπτου ἐσκέπαζεν, τὰς μὲν τοῦ ἡλίου καυσωνιζούσας ἀκτίνας ἀναχαιτίζουσα, ταῖς δὲ ἰδίαις αὐγαῖς αὐτὴν φωταγωγοῦσα. Εἰ δὲ θέλεις τρανότερον ἰδεῖν τὴν νεφέλην αὐτὴν, ἀνάβηθι εἰς τὸ ὄρος μετὰ Χριστοῦ καὶ Πέτρου καὶ Ἰακώβου καὶ Ἰωάννου καὶ ὄψῃ ἐκεῖ τὴν νεφέλην φωτεινὴν ἐπισκιάζουσαν καὶ φωνὴν ἐκ τῆς νεφέλης ἐξερχομένην καὶ λέγουσαν· «οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα, ἀκούετε αὐτοῦ.» Τί δέ ἐστιν τὸ· «νεφέλη κύκλῳ αὐτοῦ»; ἄλλο νεφέλη καὶ ἄλλο γνόφος. Νεφέλη γάρ ἐστιν ἐκ φωτοειδοῦς ἀέρος φεγγοβόλον καὶ λεπτότατον ὕφασμα. Γνόφος δέ ἐστιν ἀχλυώδης, καὶ ὁμιχλώδης σκοτασμός. Πῶς οὖν νεφέλη καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ. Καὶ προέταξεν τὴν νεφέλην καὶ τότε τὸν γνόφον. Πρῶτον γὰρ ἡ νεφελότης [θεότης ] καὶ τότε ἡ ἀνθρωπότης. Νεφέλη οὖν εἶπεν ἵνα διὰ τῆς νεφέλης τὸ θεοειδὲς αὐτοῦ καὶ φωτοφόρον τῆς θεότητος ἐνδείξηται κάλλος· γνόφον δὲ εἶπεν ἵνα διὰ τοῦ γνόφου τὸ ἀνθρώπινον σημάνῃ κάλυμμα· τούτῳ τῷ γνόφῳ τὴν ἑαυτοῦ πορείαν ὁ θεοῦ λόγος ἔκρυψεν. Ἄκουε γὰρ τοῦ προφήτου λέγοντος·
595 IN PSALMUM LXXV.
δῶις Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Οἷον ὡς ἡ μακαρία Ιουδίθ,
τοῦ Βαβυλωνίου ποτὲ Ολοφέρνου μετὰ τοῦ ἰδίου στρα
τοπέδου τὴν Ἱερουσαλήμ περικυκλώσαντος, καὶ πάσας
τὰς ἐν τῇ πόλει εισαγούσας ὑδροτόκους πηγὰς διατεμόν
τος, λιμῷ δὲ ὕδατος ὀλλυμένους τους Εβραίους [γ. ὥστε]
ἑτοίμους εἶναι ἑαυτούς τε καὶ τὴν πόλιν παραδιδόναι τῷ
τὴν ἀνάγκην αὐτοῖς ἐπιτιθέντι· παρελθοῦσα δὲ ἡ μακα-
ρία ἐκείνη ἀνδρείῳ φρονήματι καὶ πιστῷ βουλήματι,
διεκώλυε τῆς πόλεως τὴν παράδοσιν γίνεσθαι· ἑαυτὴν
δὲ διαναστήσασα πρὸς τὸ τηλικοῦτον στρατόπεδον μά-
χεσθαι καὶ πολεμήσαι, καὶ ἐκδικῆσαι τὸ ἴδιον γένος,
καὶ τὴν πόλιν περισώσασθαι βουλομένη, Θεῷ πιστεύο
σασα, τῇ τοῦ σώματος ῥώμῃ ἑαυτὴν πρὸς τὸν τῶν ὑπεν-
αντίων πόλεμον ἐπιδοῦσα, ἔλεγε τοῖς ἱερεῦσι καὶ πᾶσι
τοῖς πιστοῖς ἀνθρώποις· Εὔξασθε, καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ
τῷ Θεῷ ἡμῶν. Η καὶ ἐξελθοῦσα τῆς πόλεως, ἑσπέρας
ήδη καταλαβούσης, μετὰ μιᾶς θεραπαινίδος, ἐπισίτιά τε
λαβοῦσα με μετρημένα τῇ πίστει (οὐ γὰρ ἐβούλετο τοῖς
Ελληνικοῖς ἀποχρᾶσθαι βρώμασιν Ἰουδαία τυγχάνουσα,
καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου κωλυομένη), γενομένη δὲ παρὰ τῷ
Ολοφέρνῃ, ὡς πρόσφυξ, ἐν στολῇ καθαρᾷ καὶ κόσμο,
γυναικείῳ εὐπρεπεῖ, ἐξανδραποδίσασα τὸν ἀλλόφυλον τῇ
ἐπιθυμίᾳ τῇ πρὸς γυναῖκα, ἑαυτὴν μὲν διεφύλαττεν
ἄχραντον · τῇ γὰρ σωφροσύνῃ οὐκ ἐμιαίνετο. Νυκτός
γὰρ τοῦ [603] στρατοπέδου καθεύδοντος, καὶ τοῦ Ὀλο-
φέρνου οίνῳ πολλῷ κεκαρωμένου, λαβοῦσα εὐθαρτῶς
τὴν δίστομον αὐτοῦ μάχαιραν, ἀπεκεφάλισεν αὐτόν
δῆλον « Θεοῦ ἐνδυναμούντος τὴν δεξιὰν τῆς νεανίδας. Ἐν
αὐτῇ δὲ τῇ νυκτὶ, ἐν ᾗ ἡνδραγάθησε, νικηφόρος ἐπὶ τὴν
πόλιν ἀναδραμοῦσα, καὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ διὰ τοῦ
τείχους χαλάσασα, θρίαμβον αὐτὸν πᾶσι τοῖς ἀλλοφύλοις
ἐδείκνυεν, ὡς τῇ ἐπαύριον θεωρήσαντας τοὺς ἀλλοφύλους
τὸν ἑαυτῶν στρατοπεδάρχην ὑπὸ μιᾶς γυναικὸς ἀναι
ρεθέντα, δειλία πολλῇ καὶ φόβῳ πολλῷ πιεσθέντας φεύ-
γειν ἀπὸ προσώπου των Εβραίων, καὶ πληροῦσθαι τὸ
γεγραμμένον· Πῶς διώξεται εἰς χιλίους, καὶ δύο
μετακινήσουσι μυριάδας; Ευρίσκεται γὰρ ὁ μὲν ἀν
δρειότατος Σαμψών μόνος χιλίους διώξας, ἡ δὲ ἀνδρειο-
τάτη Ιουδίθ μετὰ τῆς ἰδίας θεραπαινίδος τὰς μυριάδας
τῶν ἀλλοφύλων μετακινήσασα. Θρᾷς πόσον ἐστὶν ἀγαθὸν
τὸ εὔξασθαι, καὶ ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν;
Εζεκίας δὲ ὁ βασιλεὺς πιστὸς ἀνὴρ ὑπάρχων, καὶ πίστει
μᾶλλον καὶ εὐχῇ, ἢ ὅπλοις [35] καὶ στρατιωτικῇ δυνάμει
ὑπερειδόμενος, παρ' ἐλπίδα ἐποίει τὰ τῶν πολεμίων
νικήματα. Αμέλει γοῦν τοῦ Σενα χειρὶμ μετά πολλού
όγκου βαρβάρων ἐπελθόντος, καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ πε
ριδονήσαντος, καὶ ὀνειδίζοντος Θεὸν καὶ τοὺς πιστεύοντας
εἰς αὐτὸν ἀνθρώπους, ὕβρεις δὲ ἐγγράφους πέμψαντος
τῷ Εζεκίᾳ κατὰ Θεοῦ, καὶ αὐτοῦ δεξάμενος τὸ βιβλίον
ὁ Εζεκίας, καὶ ἀναγνοὺς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ηύξατο καὶ
ἀπέδωκε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅθεν παραχρῆμα τοῦ
περιέχοντος αὐτὸν κινδύνου ἠλευθεροῦτο· οὕτως ἀθρόως
καὶ θαυμαστῶς τὴν παρὰ Θεοῦ βοήθειαν ἐλάμβανεν. Εἶ;
γὰρ ἄγγελος ἀπ᾽ οὐρανῶν ἐν τῇ νυκτὶ ξιφήρης καταδρα
μών, ἑκατὸν ὀγδοηκονταπέντε χιλιάδας των αλλοφύλων
ανήσει, μηδενὸς αὐτῶν ἰσχύοντος πρὸς τὴν τῆς δεξιᾶς
αὐτοῦ ὁρμὴν ἀντισχεῖν, ἵνα παιδευθώσι τὰ τῶν ἀλλοφύ
λων γένη κατὰ Θεοῦ γλῶσσαν βλάσφημον μὴ ὀξύνειν
Τοσοῦτον ἀγαθόν ἐστιν, ἀγαπητοί, τὸ εὔξασθαι, καὶ
ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Δαυΐδ δὲ ὁ σοφώτατος,
ἐπὶ Σαούλ τοῦ βασιλέως Ισραήλ, τῶν ἀλλοφύλων ἐπι·
στρατοπεδευσάντων κατὰ τοῦ Ἰσραηλιτῶν γένους, καὶ
Ένα προβεβλημένων πρὸς μονομαχίαν ἄνδρα τῇ τοῦ
σώματος ρώμη γίγαντα, τῇ τῆς φρονήσεως γνώμῃ ὑπὲρ
γίγαντα, μεγάλα λαλοῦντα, καὶ μεγάλα ἐπαγγελλόμενον·
οὗτος δὲ ἦν ὀνόματι Γολιάθ, οὗ τὸ μέγεθος Εβραίων
παῖδες θεωρήσαντες, δειλίᾳ καὶ φόβῳ πιεσθέντες πολλῷ
συνείχοντο, τὴν τοῦ πολέμου συμβολὴν ἀποφεύγοντες·
γνοὺς δὲ ὁ ἀγχίνους Δαυτό, ὅτι οὐδὲν ἰσχύει προς νίκην
ὁλκὴ σώματος, οὔτε ὅπλων καὶ ἵππων παράταξις οὐ
σώζεται γὰρ βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίγας
οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει Ισχύος αὐτοῦ· ψευδῆς
ἵππος εἰς σωτηρίαν· ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ
οὐ σωθήσεται), λαβὼν πέντε λίθους, σύμβολον τῆς παρὰ
Θεοῦ δεδομένης αὐτοῖς Πεντατεύχου, ο μικρός, ὁ νεώτε
ρος, ὁ παρὰ τοῖς ἰδίοις καὶ τοῖς ἀλλοφύλοις ἐξουδενωμέ
νος, μια λίθου βολῇ κατὰ τοῦ μετώπου τύψας, ἐπὶ
στόματος ἔφερε τὸν ὑπερήφανον γίγαντα. Καὶ ἔστιν,
ἀγαπητοί, ζητήσεως ἄξιον, πῶς κατὰ τοῦ μετώπου λαβὼν
• Savil. conj. δηλονότι.
PATROL. GR. LV.
596
ὁ Γολιάθ, οὐκ εἰς τὰ ὀπίσω ἐτρέπετον, ἀλλὰ ἐπὶ πρότ
ωπον ἐῤῥήγνυτο. 11 δήλον, ὅτι δεῖ νοεῖν ἡμᾶς, ὅτι ἄγγελος
ἦν ἑστὼς ἔπισθεν τοῦ θεομάχου, ἐπὶ πρόσωπον αὐτὸν
ακοντίζων. Οὕτως ἀγαθόν ἐστι τὸ εὔξασθαι, καὶ ἀπο-
δοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν.
β΄. Μωϋσῆς δὲ ὁ μακάριος τὸν τῶν Ἑβραίων λαὸν ἐκ τῆς
Αἰγύπτου μεταναστήσας, καὶ ἐλθὼν παρὰ τὰ ῥεῖθρα τῆς
ἐρυθρᾶς θαλάσσης, καὶ τῶν Αἰγυπτίων μετὰ ὄχλου
ἰσχυροῦ καὶ πολυαρίθμου ἐπιδραμόντων, τῶν δὲ Εβραίων
μη δυναμένων μηδὲ τῷ πολέμῳ ἀντιστῆναι, μηδὲ διὰ
τῆς φυγῆς τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν περιποιήσασθαι· ἔμ-
προσθεν γὰρ αὐτοῖς θάλασσα ἤπλωτο ψυγεῖν κωλύουσα,
καὶ ὄπισθεν ὁ τῶν Αἰγυπτίων σκοτεινός λαός ξιφήρης
αὐτοῖς ἐπεσείετο· καὶ ὅσον περιχαρεῖς ἦσαν οἱ Εβραίοι
ἐπὶ τῇ τῶν πεπραγμένων ἐννοίᾳ, τοσοῦτον ἀθρόως
θεωρήσαντες τὸν Φαραὼ καὶ τοὺς Αἰγυπτίους, τῷ φόβῳ,
συνείχοντο, καὶ ἐλαύνοντο χύδην ταῖς φροντίσιν, ὅπερ ο
ἐλαύνεται θάλασσα σφοδρῶν πνευσάντων ἀνέμων εἰς
αὐτὴν, ὡς καὶ[604] ἀποτολμήσαντας διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ
φόβον λέγειν πρὸς τὸν Μωϋσέα· Ορᾷς ὅσον καὶ ἐπ' αὐτὴν
ἥκει τὰ πράγματα τὴν τελευτήν, καὶ ὥσπερ εἰς τὰς ψυ
χὰς ἡμῶν ἱλυσπᾶται ὁ φόβος; Ηδη γὰρ ἡμᾶς ἀπειλοῦσι
ὀρνέων θοίνην γενέσθαι, συνιέντες ὡς εἰς ἐσχάτην
Γκαμεν, καὶ ὅτι παντάπασιν ἀπορά ἐστι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς.
Τι μέλλεις, Μωϋσῆ; Βέλτιον ἦν ἐν Αἰγύπτῳ τεθνάναι
ἡμᾶς, ἢ ἐνταῦθα ἐξελθόντας ἰδεῖν τὰ νήπια ἡμῶν καὶ
τὰς γυναῖκας καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ὀρνέων καὶ χερσαίων
θοίνην καὶ σπαράγματα γιγνομένους. Τούτοις γὰρ μά
λιστα πιστεύσας ο Φαραὼ οδύνης γέμει, καὶ ὡς ἐν χερσὶν
ἔχων τὸ κύρος, αὐθαδιάζεται, καὶ πρὸς αὐτὸν Θεὸν θρα
συστομεῖ. Τότε Μωϋσῆς πρὸς αὐτοὺς τί φησι; Μὴ
φοβεῖσθε, μηδὲ δειλιᾶτε· Εὔξασθε καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ
τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ ὄψεσθε τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ βοήθειαν
ὑμῖν διδομένην. Κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ἡμῶν, ὑμεῖς δὲ
σιωπήσεσθε. Τῆς δὲ τοιαύτης εὐχῆς πρὸς Θεὸν ἀναδο-
θείσης, εὐθὺς ἡ ὑγρὰ θάλασσα εἰς ξηρὰν μετεστρέφετο,
καὶ ἀνεμποδίστως αὐτοῖς καθυπουργει. Καὶ ἦν ἰδεῖν,
ἀγαπητοί, θαυμαστὸν θέαμα, τήν ποτε αφρομόρφωμα
ροῦσαν ὰ θάλασσαν τότε σχιζομένην, καὶ τεῖχος δίυγρον,
κυανόχρουν, μελανόχροον, ἀῤῥαγὲς ἑκατέρωθεν τῷ
Ἰσραὴλ περιφρασσόμενον. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἀπῃωρεῖτο
κρεμαμένη τὸ ὕδωρ, ἕως τοῦ Ἰσραήλ, ὡς ὅτε ἄνθρωπος
ηρέμα καὶ βάδην πορευόμενος, τὸ τῆς θάλασσης υπήρ
χετο πλάτος. Καὶ αὐτοὶ μὲν ὥσπερ διὰ χλοη φόρου πεδίου
έδραμον χαίροντες, οἱ δὲ ἐχθροὶ αὐτῶν Αἰγύπτιοι ὡσε
μόλυβδος ὑποβρύχιοι ἐποντίζοντο. Οὕτως ἐστὶν ἀγαθὸν
τὸ εὔξασθαι καὶ ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Η
γὰρ οὐχὶ καὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδατος καὶ ἄρτον ἐνδεεῖ;
γενόμενοι ; Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλον ἐν τῇ ἐρήμῳ ὑστε
ρεῖσθαι ἄρτου καὶ ὕδατος, ὅπου γε οὐκ ἄρουσα, οὐκ
ἄμπελος, οὐ δένδρον, οὐ βοτάνη, οὐ σπόρος, οὐ θέρος;
Αλλ' εὐχὴ ἁγία καὶ οὐρανὸν αὐτοῖς μαννοδοτεῖν ἤνοιγε
καὶ ἀέρα κρεοδοτεῖν, καὶ πέτραν ἀκροτοπηγόβρυτα ! να
ματα βλαστάνειν ἡτοίμαζεν. Ὑπὸ γὰρ τῶν τριῶν τούτων
στοιχείων ὑπηρετοῦντο, οὐρανοῦ, ἀέρος καὶ πέτρας.
Οὐρανὸς μὲν γὰρ αὐτοῖς χιονόχροον τὸ ὕδωρ ἐκόχλαξε,
καὶ ἀὴρ σεσιτευμένην αὐτοῖς τὴν ὀρτυγομήτραν ἀκαμα·
τως προσέφερε. Καὶ ἐπιλείψει μοι διηγουμένῳ καὶ ὁ τῆς
ἡμέρας χρόνος τὰ τῶν πατέρων, προφητῶν τε καὶ βα
σιλέων δι' εὐχῆς παρ' ἐλπίδα γεγενημένα νικήματα, τὰς
ἐν νόσοις καὶ κινδύνοις καὶ τοῖς ἄλλοις χαλεπωτέροις
πράγμασι δι' εὐχῆς γεγενημένας ἀγαθὰς καὶ ζωοφόρους
ἐκβάσεις. Τοσούτον γάρ ἐστι τὸ εὔξασθαι καὶ ἀποδοῦναι
Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Εἴ τις ὑμῶν ἔν τινι πράγματι
παρὰ ἀνθρώποις ἀπελπισμένων ενέχεται, ἢ ὑπὸ ἀνάγκη;
τινὸς ἢ κινδύνου πεπίεσται, μνημονευσάτω ταύτης τῆς
γραφῆς· εὐξάσθω καὶ ἀποδότου Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ
εὑρήσει τῆς ἀγαθῆς διδασκαλίας τὸ ζωοφόρον καὶ μα
κάριον τέλος. Εἰ δέ τις βούλεται, ἀγαπητοί, καὶ ἄλλως
ἐκλαβεῖν τὸν στίχον τῆς Γραφῆς, καὶ λέγειν, ὅτι τὸ εὖ
ξασθαί ἐστι τὸ ἐπαγγείλασθαι, καὶ οὕτως ἔσται ὁ λόγος
ὠφέλιμος. Πολλαχῶς γὰρ παρὰ τῇ Γραφῇ ηὕραμεν τὸ
εὔξασθαι ἀντὶ τοῦ ἐπαγγείλασθαι· ὥς φησιν ἡ Σοφία
• ΑΙ. ἐῤῥίπτετο.
• Legendum omnino videlur ὥσπερ. Infra conj. Savil. ἀπο-
τιλμῆσαι.
« ΑΙ. ἀφρομορμύρουσαν. Alius stupendas elingit voces ui
Græculus.
• Savil. conj. ἐγένοντο.
f Savil. in marg. e var. lect. ἀκρότομον, πηγόβρυτον.
37
PG 55:596«ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ’ αὐτοῦ, καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Πόδας δὲ Θεοῦ εἶπεν ἵνα τὴν ἐπὶ γῆς πορείαν αὐτοῦ μηνύσῃ. «Ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ’ αὐτοῦ καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ.» Ἔκρυψεν δὲ τὴν πορείαν τῆς θεότητος αὐτοῦ τῷ καλύμματι τῆς σαρκὸς, ἵνα μὴ ταῖς ἀντικειμέναις δυνάμεσιν γνώσθῃ ἡ πολυποίκιλος αὐτοῦ τῆς σοφίας ὁδός. «Εἰ γὰρ ἔγνωσαν οὐκ ἂν τὸν κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν.» Καθὼς καὶ ὁ προφήτης λέγει· «ἐν τῇ θαλάσσῃ ἡ ὁδός σου καὶ αἱ τρίβοι σου ἐν ὕδασιν πολλοῖς, καὶ τὰ ἴχνη σου οὐ γνωσθήσονται.» Καὶ τὰ μὲν ἴχνη αὐτοῦ οὐ γνωσθήσονται, λέγει ὁ προφήτης, τὴν δὲ τῆς θεότητος αὐτοῦ γέννησιν Εὐνόμιος ἐξιχνιάζειν τολμᾷ. «Καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων.» Οὐχ ὅτι πτέρυγας ἔχει ὁ Κύριος καὶ πέταται, ἀλλ’ εἶπεν ὁ προφήτης τὸ ἐπετάσθη, ἵνα τὴν ταχεῖαν καὶ ὀξεῖαν ἀπ’ οὐρανῶν εἰς τὴν γῆν καταδρομὴν τοῦ θεοῦ Λόγου δηλώσῃ. «Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη.
595 IN PSALMUM LXXV.
δῶις Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Οἷον ὡς ἡ μακαρία Ιουδίθ,
τοῦ Βαβυλωνίου ποτὲ Ολοφέρνου μετὰ τοῦ ἰδίου στρα
τοπέδου τὴν Ἱερουσαλήμ περικυκλώσαντος, καὶ πάσας
τὰς ἐν τῇ πόλει εισαγούσας ὑδροτόκους πηγὰς διατεμόν
τος, λιμῷ δὲ ὕδατος ὀλλυμένους τους Εβραίους [γ. ὥστε]
ἑτοίμους εἶναι ἑαυτούς τε καὶ τὴν πόλιν παραδιδόναι τῷ
τὴν ἀνάγκην αὐτοῖς ἐπιτιθέντι· παρελθοῦσα δὲ ἡ μακα-
ρία ἐκείνη ἀνδρείῳ φρονήματι καὶ πιστῷ βουλήματι,
διεκώλυε τῆς πόλεως τὴν παράδοσιν γίνεσθαι· ἑαυτὴν
δὲ διαναστήσασα πρὸς τὸ τηλικοῦτον στρατόπεδον μά-
χεσθαι καὶ πολεμήσαι, καὶ ἐκδικῆσαι τὸ ἴδιον γένος,
καὶ τὴν πόλιν περισώσασθαι βουλομένη, Θεῷ πιστεύο
σασα, τῇ τοῦ σώματος ῥώμῃ ἑαυτὴν πρὸς τὸν τῶν ὑπεν-
αντίων πόλεμον ἐπιδοῦσα, ἔλεγε τοῖς ἱερεῦσι καὶ πᾶσι
τοῖς πιστοῖς ἀνθρώποις· Εὔξασθε, καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ
τῷ Θεῷ ἡμῶν. Η καὶ ἐξελθοῦσα τῆς πόλεως, ἑσπέρας
ήδη καταλαβούσης, μετὰ μιᾶς θεραπαινίδος, ἐπισίτιά τε
λαβοῦσα με μετρημένα τῇ πίστει (οὐ γὰρ ἐβούλετο τοῖς
Ελληνικοῖς ἀποχρᾶσθαι βρώμασιν Ἰουδαία τυγχάνουσα,
καὶ ὑπὸ τοῦ νόμου κωλυομένη), γενομένη δὲ παρὰ τῷ
Ολοφέρνῃ, ὡς πρόσφυξ, ἐν στολῇ καθαρᾷ καὶ κόσμο,
γυναικείῳ εὐπρεπεῖ, ἐξανδραποδίσασα τὸν ἀλλόφυλον τῇ
ἐπιθυμίᾳ τῇ πρὸς γυναῖκα, ἑαυτὴν μὲν διεφύλαττεν
ἄχραντον · τῇ γὰρ σωφροσύνῃ οὐκ ἐμιαίνετο. Νυκτός
γὰρ τοῦ [603] στρατοπέδου καθεύδοντος, καὶ τοῦ Ὀλο-
φέρνου οίνῳ πολλῷ κεκαρωμένου, λαβοῦσα εὐθαρτῶς
τὴν δίστομον αὐτοῦ μάχαιραν, ἀπεκεφάλισεν αὐτόν
δῆλον « Θεοῦ ἐνδυναμούντος τὴν δεξιὰν τῆς νεανίδας. Ἐν
αὐτῇ δὲ τῇ νυκτὶ, ἐν ᾗ ἡνδραγάθησε, νικηφόρος ἐπὶ τὴν
πόλιν ἀναδραμοῦσα, καὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ διὰ τοῦ
τείχους χαλάσασα, θρίαμβον αὐτὸν πᾶσι τοῖς ἀλλοφύλοις
ἐδείκνυεν, ὡς τῇ ἐπαύριον θεωρήσαντας τοὺς ἀλλοφύλους
τὸν ἑαυτῶν στρατοπεδάρχην ὑπὸ μιᾶς γυναικὸς ἀναι
ρεθέντα, δειλία πολλῇ καὶ φόβῳ πολλῷ πιεσθέντας φεύ-
γειν ἀπὸ προσώπου των Εβραίων, καὶ πληροῦσθαι τὸ
γεγραμμένον· Πῶς διώξεται εἰς χιλίους, καὶ δύο
μετακινήσουσι μυριάδας; Ευρίσκεται γὰρ ὁ μὲν ἀν
δρειότατος Σαμψών μόνος χιλίους διώξας, ἡ δὲ ἀνδρειο-
τάτη Ιουδίθ μετὰ τῆς ἰδίας θεραπαινίδος τὰς μυριάδας
τῶν ἀλλοφύλων μετακινήσασα. Θρᾷς πόσον ἐστὶν ἀγαθὸν
τὸ εὔξασθαι, καὶ ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν;
Εζεκίας δὲ ὁ βασιλεὺς πιστὸς ἀνὴρ ὑπάρχων, καὶ πίστει
μᾶλλον καὶ εὐχῇ, ἢ ὅπλοις [35] καὶ στρατιωτικῇ δυνάμει
ὑπερειδόμενος, παρ' ἐλπίδα ἐποίει τὰ τῶν πολεμίων
νικήματα. Αμέλει γοῦν τοῦ Σενα χειρὶμ μετά πολλού
όγκου βαρβάρων ἐπελθόντος, καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ πε
ριδονήσαντος, καὶ ὀνειδίζοντος Θεὸν καὶ τοὺς πιστεύοντας
εἰς αὐτὸν ἀνθρώπους, ὕβρεις δὲ ἐγγράφους πέμψαντος
τῷ Εζεκίᾳ κατὰ Θεοῦ, καὶ αὐτοῦ δεξάμενος τὸ βιβλίον
ὁ Εζεκίας, καὶ ἀναγνοὺς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ηύξατο καὶ
ἀπέδωκε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅθεν παραχρῆμα τοῦ
περιέχοντος αὐτὸν κινδύνου ἠλευθεροῦτο· οὕτως ἀθρόως
καὶ θαυμαστῶς τὴν παρὰ Θεοῦ βοήθειαν ἐλάμβανεν. Εἶ;
γὰρ ἄγγελος ἀπ᾽ οὐρανῶν ἐν τῇ νυκτὶ ξιφήρης καταδρα
μών, ἑκατὸν ὀγδοηκονταπέντε χιλιάδας των αλλοφύλων
ανήσει, μηδενὸς αὐτῶν ἰσχύοντος πρὸς τὴν τῆς δεξιᾶς
αὐτοῦ ὁρμὴν ἀντισχεῖν, ἵνα παιδευθώσι τὰ τῶν ἀλλοφύ
λων γένη κατὰ Θεοῦ γλῶσσαν βλάσφημον μὴ ὀξύνειν
Τοσοῦτον ἀγαθόν ἐστιν, ἀγαπητοί, τὸ εὔξασθαι, καὶ
ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Δαυΐδ δὲ ὁ σοφώτατος,
ἐπὶ Σαούλ τοῦ βασιλέως Ισραήλ, τῶν ἀλλοφύλων ἐπι·
στρατοπεδευσάντων κατὰ τοῦ Ἰσραηλιτῶν γένους, καὶ
Ένα προβεβλημένων πρὸς μονομαχίαν ἄνδρα τῇ τοῦ
σώματος ρώμη γίγαντα, τῇ τῆς φρονήσεως γνώμῃ ὑπὲρ
γίγαντα, μεγάλα λαλοῦντα, καὶ μεγάλα ἐπαγγελλόμενον·
οὗτος δὲ ἦν ὀνόματι Γολιάθ, οὗ τὸ μέγεθος Εβραίων
παῖδες θεωρήσαντες, δειλίᾳ καὶ φόβῳ πιεσθέντες πολλῷ
συνείχοντο, τὴν τοῦ πολέμου συμβολὴν ἀποφεύγοντες·
γνοὺς δὲ ὁ ἀγχίνους Δαυτό, ὅτι οὐδὲν ἰσχύει προς νίκην
ὁλκὴ σώματος, οὔτε ὅπλων καὶ ἵππων παράταξις οὐ
σώζεται γὰρ βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίγας
οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει Ισχύος αὐτοῦ· ψευδῆς
ἵππος εἰς σωτηρίαν· ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ
οὐ σωθήσεται), λαβὼν πέντε λίθους, σύμβολον τῆς παρὰ
Θεοῦ δεδομένης αὐτοῖς Πεντατεύχου, ο μικρός, ὁ νεώτε
ρος, ὁ παρὰ τοῖς ἰδίοις καὶ τοῖς ἀλλοφύλοις ἐξουδενωμέ
νος, μια λίθου βολῇ κατὰ τοῦ μετώπου τύψας, ἐπὶ
στόματος ἔφερε τὸν ὑπερήφανον γίγαντα. Καὶ ἔστιν,
ἀγαπητοί, ζητήσεως ἄξιον, πῶς κατὰ τοῦ μετώπου λαβὼν
• Savil. conj. δηλονότι.
PATROL. GR. LV.
596
ὁ Γολιάθ, οὐκ εἰς τὰ ὀπίσω ἐτρέπετον, ἀλλὰ ἐπὶ πρότ
ωπον ἐῤῥήγνυτο. 11 δήλον, ὅτι δεῖ νοεῖν ἡμᾶς, ὅτι ἄγγελος
ἦν ἑστὼς ἔπισθεν τοῦ θεομάχου, ἐπὶ πρόσωπον αὐτὸν
ακοντίζων. Οὕτως ἀγαθόν ἐστι τὸ εὔξασθαι, καὶ ἀπο-
δοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν.
β΄. Μωϋσῆς δὲ ὁ μακάριος τὸν τῶν Ἑβραίων λαὸν ἐκ τῆς
Αἰγύπτου μεταναστήσας, καὶ ἐλθὼν παρὰ τὰ ῥεῖθρα τῆς
ἐρυθρᾶς θαλάσσης, καὶ τῶν Αἰγυπτίων μετὰ ὄχλου
ἰσχυροῦ καὶ πολυαρίθμου ἐπιδραμόντων, τῶν δὲ Εβραίων
μη δυναμένων μηδὲ τῷ πολέμῳ ἀντιστῆναι, μηδὲ διὰ
τῆς φυγῆς τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν περιποιήσασθαι· ἔμ-
προσθεν γὰρ αὐτοῖς θάλασσα ἤπλωτο ψυγεῖν κωλύουσα,
καὶ ὄπισθεν ὁ τῶν Αἰγυπτίων σκοτεινός λαός ξιφήρης
αὐτοῖς ἐπεσείετο· καὶ ὅσον περιχαρεῖς ἦσαν οἱ Εβραίοι
ἐπὶ τῇ τῶν πεπραγμένων ἐννοίᾳ, τοσοῦτον ἀθρόως
θεωρήσαντες τὸν Φαραὼ καὶ τοὺς Αἰγυπτίους, τῷ φόβῳ,
συνείχοντο, καὶ ἐλαύνοντο χύδην ταῖς φροντίσιν, ὅπερ ο
ἐλαύνεται θάλασσα σφοδρῶν πνευσάντων ἀνέμων εἰς
αὐτὴν, ὡς καὶ[604] ἀποτολμήσαντας διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ
φόβον λέγειν πρὸς τὸν Μωϋσέα· Ορᾷς ὅσον καὶ ἐπ' αὐτὴν
ἥκει τὰ πράγματα τὴν τελευτήν, καὶ ὥσπερ εἰς τὰς ψυ
χὰς ἡμῶν ἱλυσπᾶται ὁ φόβος; Ηδη γὰρ ἡμᾶς ἀπειλοῦσι
ὀρνέων θοίνην γενέσθαι, συνιέντες ὡς εἰς ἐσχάτην
Γκαμεν, καὶ ὅτι παντάπασιν ἀπορά ἐστι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς.
Τι μέλλεις, Μωϋσῆ; Βέλτιον ἦν ἐν Αἰγύπτῳ τεθνάναι
ἡμᾶς, ἢ ἐνταῦθα ἐξελθόντας ἰδεῖν τὰ νήπια ἡμῶν καὶ
τὰς γυναῖκας καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ὀρνέων καὶ χερσαίων
θοίνην καὶ σπαράγματα γιγνομένους. Τούτοις γὰρ μά
λιστα πιστεύσας ο Φαραὼ οδύνης γέμει, καὶ ὡς ἐν χερσὶν
ἔχων τὸ κύρος, αὐθαδιάζεται, καὶ πρὸς αὐτὸν Θεὸν θρα
συστομεῖ. Τότε Μωϋσῆς πρὸς αὐτοὺς τί φησι; Μὴ
φοβεῖσθε, μηδὲ δειλιᾶτε· Εὔξασθε καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ
τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ ὄψεσθε τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ βοήθειαν
ὑμῖν διδομένην. Κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ἡμῶν, ὑμεῖς δὲ
σιωπήσεσθε. Τῆς δὲ τοιαύτης εὐχῆς πρὸς Θεὸν ἀναδο-
θείσης, εὐθὺς ἡ ὑγρὰ θάλασσα εἰς ξηρὰν μετεστρέφετο,
καὶ ἀνεμποδίστως αὐτοῖς καθυπουργει. Καὶ ἦν ἰδεῖν,
ἀγαπητοί, θαυμαστὸν θέαμα, τήν ποτε αφρομόρφωμα
ροῦσαν ὰ θάλασσαν τότε σχιζομένην, καὶ τεῖχος δίυγρον,
κυανόχρουν, μελανόχροον, ἀῤῥαγὲς ἑκατέρωθεν τῷ
Ἰσραὴλ περιφρασσόμενον. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἀπῃωρεῖτο
κρεμαμένη τὸ ὕδωρ, ἕως τοῦ Ἰσραήλ, ὡς ὅτε ἄνθρωπος
ηρέμα καὶ βάδην πορευόμενος, τὸ τῆς θάλασσης υπήρ
χετο πλάτος. Καὶ αὐτοὶ μὲν ὥσπερ διὰ χλοη φόρου πεδίου
έδραμον χαίροντες, οἱ δὲ ἐχθροὶ αὐτῶν Αἰγύπτιοι ὡσε
μόλυβδος ὑποβρύχιοι ἐποντίζοντο. Οὕτως ἐστὶν ἀγαθὸν
τὸ εὔξασθαι καὶ ἀποδοῦναι Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Η
γὰρ οὐχὶ καὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ ὕδατος καὶ ἄρτον ἐνδεεῖ;
γενόμενοι ; Πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλον ἐν τῇ ἐρήμῳ ὑστε
ρεῖσθαι ἄρτου καὶ ὕδατος, ὅπου γε οὐκ ἄρουσα, οὐκ
ἄμπελος, οὐ δένδρον, οὐ βοτάνη, οὐ σπόρος, οὐ θέρος;
Αλλ' εὐχὴ ἁγία καὶ οὐρανὸν αὐτοῖς μαννοδοτεῖν ἤνοιγε
καὶ ἀέρα κρεοδοτεῖν, καὶ πέτραν ἀκροτοπηγόβρυτα ! να
ματα βλαστάνειν ἡτοίμαζεν. Ὑπὸ γὰρ τῶν τριῶν τούτων
στοιχείων ὑπηρετοῦντο, οὐρανοῦ, ἀέρος καὶ πέτρας.
Οὐρανὸς μὲν γὰρ αὐτοῖς χιονόχροον τὸ ὕδωρ ἐκόχλαξε,
καὶ ἀὴρ σεσιτευμένην αὐτοῖς τὴν ὀρτυγομήτραν ἀκαμα·
τως προσέφερε. Καὶ ἐπιλείψει μοι διηγουμένῳ καὶ ὁ τῆς
ἡμέρας χρόνος τὰ τῶν πατέρων, προφητῶν τε καὶ βα
σιλέων δι' εὐχῆς παρ' ἐλπίδα γεγενημένα νικήματα, τὰς
ἐν νόσοις καὶ κινδύνοις καὶ τοῖς ἄλλοις χαλεπωτέροις
πράγμασι δι' εὐχῆς γεγενημένας ἀγαθὰς καὶ ζωοφόρους
ἐκβάσεις. Τοσούτον γάρ ἐστι τὸ εὔξασθαι καὶ ἀποδοῦναι
Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Εἴ τις ὑμῶν ἔν τινι πράγματι
παρὰ ἀνθρώποις ἀπελπισμένων ενέχεται, ἢ ὑπὸ ἀνάγκη;
τινὸς ἢ κινδύνου πεπίεσται, μνημονευσάτω ταύτης τῆς
γραφῆς· εὐξάσθω καὶ ἀποδότου Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ
εὑρήσει τῆς ἀγαθῆς διδασκαλίας τὸ ζωοφόρον καὶ μα
κάριον τέλος. Εἰ δέ τις βούλεται, ἀγαπητοί, καὶ ἄλλως
ἐκλαβεῖν τὸν στίχον τῆς Γραφῆς, καὶ λέγειν, ὅτι τὸ εὖ
ξασθαί ἐστι τὸ ἐπαγγείλασθαι, καὶ οὕτως ἔσται ὁ λόγος
ὠφέλιμος. Πολλαχῶς γὰρ παρὰ τῇ Γραφῇ ηὕραμεν τὸ
εὔξασθαι ἀντὶ τοῦ ἐπαγγείλασθαι· ὥς φησιν ἡ Σοφία
• ΑΙ. ἐῤῥίπτετο.
• Legendum omnino videlur ὥσπερ. Infra conj. Savil. ἀπο-
τιλμῆσαι.
« ΑΙ. ἀφρομορμύρουσαν. Alius stupendas elingit voces ui
Græculus.
• Savil. conj. ἐγένοντο.
f Savil. in marg. e var. lect. ἀκρότομον, πηγόβρυτον.
37
PG 55:597Ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων.» Τίνες εἰσὶν ἢ πάντως οἱ ἄγγελοι; «Ὁ ποιῶν γὰρ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα.» Ἀλλ’ ἐπειδὴ εἶπον τὸν γνόφον ἀχλυώδη καὶ ὁμιχλώδη, σκοτασμὸν ἀχλυώδη ἵνα μή τις νομίσῃ μύθον λέγειν καὶ μὴ πρᾶγμα, αὐτὸς ὁ προφήτης μαρτυρησάτω· «καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων.» Καὶ «ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ», ἢ πάντως τὸ σῶμα. Ὅτι δὲ τὸ σκήνωμα τοῦ σώματος λέγει σκότος, ὁ ἑξῆς στίχος τοῦ ψαλμοῦ σε διδαξάτω. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν «καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ», ἐπήγαγεν λέγων· «κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ.» Εἶδες αὐτοῦ τὴν νεφέλην; ἔγνως αὐτοῦ τὸν γνόφον; ἔγνως τί ἐστιν γνόφος; νῦν λύε τὴν πολυθρύλλητον ἑρμηνείαν ἐκείνην, τὴν παρὰ πολλοῖς μὲν ῥηθεῖσαν, οὐκ ἀληθῶς δὲ ἑρμηνευθεῖσαν· «ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα· καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν. Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ.» «Τὸ σκότος, φησὶν ἡ γραφὴ, ὁ θεὸς ἐκάλεσεν νύκτα», νὺξ μὲν ἦν εἰς τὰ ἔθνη· τὴν νύκτα οὖν ἐνεδύσατο ὁ κύριος· τὸ ἡμέτερον σκῆνος ἐφόρεσεν. «Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα.» Ὁ πατὴρ τῷ υἱῷ· καθὸ φῶς ἐστὶν ἡμέρα καὶ ὁ υἱός.
597 SPURIA. Καλόν ἐστι τὸ μὴ εὔξασθαί σε, ἢ εὐξάμενον μὴ αποδοῦναι· τουτέστι, τὸ μὴ ἐπαγγείλασθαι Θεῷ μᾶλλον, ἢ ἐπαγγειλάμενον ψεύσασθαι. Διὸ παραγγέλλει, καὶ μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Ηύξω την θυγα τέρα σου ἢ τὸν υἱόν σου ἀπὸ νόσου βαρείας υγιαίνοντα ἀπολαμβάνοντα, Θεῷ ἀφιεροῦν; Μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Αλλ' ὡς ἡ μακαρία Αννα στεῖρα οὖσα τὸ πρὶν, εὐξαμένη, ὦ ἂν γεννήσει, Θεῷ ἀφιερώσαι, καὶ τοῦτο ποιήσασα, αὕτη μὲν γέγονεν εὐ- λογίας αἰωνίου κληρονόμος· ὁ δὲ αὐτῆς υἱὸς Σαμουήλ, πρῶτες καὶ ἐκλελεγμένος ἐν προφήταις λελόγισται, καὶ τοσοῦτον παρὰ Θεῷ ἐτετίμητο, ὡς μετὰ Μωϋσῆν αὐτὸν καὶ Ααρών συγκαταριθμηθῆναι· Μωϋσῆς γὰρ καὶ Ααρὼν ἐν τοῖς ἱερεῦσιν αὐτοῦ, καὶ Σαμουὴλ ἐν τοῖς ἐπικαλουμένοις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Πρῶτον ἀγαθόν ἐστι τὸ εὔξασθαι, τουτέστι, τὸ ἐπαγγείλασθαι· ταχέως ἀπο- δοῦναι μετὰ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθῆς προαιρέσεως. ᾿Αγαθὸν γὰρ καὶ ἱλαρὸν δότην [105] ἀγαπᾷ ὁ Θεός. Οὕτως "Αβελ Θεῷ εὐηρέστησεν, ἐπειδὴ ἐξ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθᾶς προαι- ρέσεως τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσεκόμισε · Κάῖν δὲ ἀπήρεσε Θεῷ, ἐπειδὴ οὐκ ἐξ ἱλαρᾶς καρδίας, ἀλλ' ὡς ἐκ λύπης καὶ ἀνάγκης τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσέφερεν, ἐπὶ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ εὐδοξία λυπηθείς. Δεινὸν δὲ τὸν σπινθῆρα του φθόνου ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνακινήσας, πρὸς δολοφονίαν ἐξεκαίετο, ἀνθ' ὧν ἔδει μιμησάμενον αὐτὸν τὴν τοῦ ἀδελφοῦ φιλόθεον γνώμην, ισόρροπον τῷ ἀδελφῷ τὴν τιμὴν παρὰ τῷ Κυρίῳ κομίσασθαι. Νῦν δὲ μήτε πρὸς τὸ ὁμόφυλον καὶ συγγενές ἀπιδών, μήτε τὸν Θεὸν ἐφορῶντα τῆς ἑαυτοῦ ἀθεμίτου πράξεως ψηφισάμενος, λόγοις ἀπατηλοῖς τὸν νεανίαν ἐπὶ τὸ πεδίον ἑλκύσας, τὸ φαιδρὸν ποίημα Θεοῦ τῷ φόνῳ διέλυσεν. Οὗτος πρῶτος ἀδελφοκτονίαν εἰργάσατο, πρῶτος τὴν γῆν αἵματι ἐμίανε, πρῶτος πύλας θανάτου Ανέωξεν. Ούπω γὰρ ἦν θάνατος γευσάμενος ἄνθρωπον, εἰ μὴ Κάϊν διὰ του φθόνου τὸν φόνον εκύησε. Τί γάρ σε ἔβλαπτε, Κάϊν, ἡ τοῦ ᾿Αβελ ζωή; ἢ τί σε ὠφέλησεν εκεί- νου ὁ θάνατος ; ἢ γὰρ οὐχὶ μᾶλλον καὶ ἔβλαψεν; Ἰδοὺ γὰρ ἀστάτω; τῷ νῷ καὶ τρόμῳ τὸ ζῆν ἐξετέλεσας. γ'. Ω φθόνε, ὑποκρίσεως ἀδελφὲ, δόλου δημιουργέ, φόνου σπορεῦ, δρακόντιον σπέρμα, θανατόπνοον ἄνθος. Τί μιαρώτερον φθόνου; Αλλ' οὐδέν. Τί δὲ καὶ ἐκύησε θάνα- τον; Αλλ' οὐδὲν ἔτερον, εἰ μὴ φθόνος, καθώς μαρτυρεί μοι ή Γραφή λέγουσα, ὅτι ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων φθόνῳ δὲ τοῦ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. Ἐμοὶ δοκεῖ, ἀγαπητοί, τὸν φθόνον ἐξεύρεμα εἶναι τοῦ δράκον τος · καὶ ἀμήχανόν ἐστιν ἔχειν τινὰ φθόνον, ἐὰν μὴ ὁ ὄφις προσερπύσας τινὶ λαθραίως, καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ καρδίας ἐμέσας τὴν ἰὸν εἰς τὴν τοῦ δεχομένου καρδίαν ἐμβάλλῃ τὸν φθόνον. Οὕτω γὰρ εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ ὄφεως τάξιν καὶ δύναμιν ὁ φθονερὸς ἀπολήγει. Εἶδες τὸν φθο- νερόν ; εἶδος τὸν ὄφιν; Λαλεῖ σοι ὡς φίλος τὰ ἴδια, καὶ μανθάνει παρὰ σοῦ τὰ σὰ ὡς ἐχθρός σου. Προσέρχεται ὁ ὄφις τῇ Εὐᾳ ὡς φίλος, γλυκέσι ρήμασιν αὐτὴν μαγεύων, πικροῖς δὲ νοήμασιν αὐτὴν παγιδεύων· ἐπὶ στόματος φέρ ρων τὸ μέλι, ἐν τῇ καρδίᾳ κρύπτων τὸ ξίφος· τὴν κεφαλὴν ἀλλαχοῦ ἀποκλίνων, καὶ τὴν κέρκον ἀλλαχοῦ σο: λοξεύων. Προσέρχεται τῷ ᾿Αβελ ὁ Κάϊν ὡς φίλος· λαλεῖ εἰρηνικά, καὶ νοεῖ πολεμικά· ὁ δόλος ἐπὶ στόματος αὐτοῦ ἐφέρετο, καὶ ὁ φθόνος ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐσκιάζετο. Προσέρχεται σοι ὁ φθονερός· λαλεῖ σοι τὰ ἴδια ", λόγοις ἀπατηλοῖς καὶ γέλωτι χλιαρῷ προσδιαλεγόμενός σοι τὸ πρόσωπόν σου φαιδρύνει, τὴν διάνοιάν σου ἀνοίγει, ἵνα την έγχε- κρυμμένην ἐνθήκην τῆς διανοίας σου ἐκκενώσῃ. Μανθά νει τα μυστήρια σου λέγων, καὶ προσφέρει τὰ κρυπτά σου ἐπὶ πάντων. Κἂν κολακεύῃς αὐτὸν, οὐκ ἔτι ἀνέχεται, οὐκ ἔτι γελᾷ, οὐκ ἔτι μειδιάσματι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ 4 Legendum ἡδέα. Ο Savil. . ὑποχαλᾷ, ἀλλ' ἔστηκεν αὐστηρώς κατηγορῶν, καὶ μὴ κινούμενος, ἕως οὗ ἐπίδῃ τὴν ἀσχημοσύνην σου. καὶ τότε γελάσει. Ἐὰν ἐν συμποσίῳ τι κατὰ σοῦ λαλῆται, ἐκεῖνος τὰ ὦτα ἀνοίγει. Εύγε. Εάν τι λαλῆται ὑπὲρ σοῦ, ἐκεῖνος ἄλλους λόγους ἐμβαλών φαίνει τὴν διάνοιαν τῶν ἀκουόντων, ἵνα μὴ τὰ σὰ λαλούμενα καὶ ἀπόντι σοι δόξαν προσφέρωσι. Τί πονηρότερον φθονεροῦ; Αλλ' οὐδέν. Έν ποίοις θηρίοις συναριθμηθήσεται ὁ τοιοῦτος; Ἐὰν λέοντι ἢ παρδάλει αὐτὸν συνεικάσης, εὑρήσεις ἐν τῷ φθονερ τὸ πονηρόν. Πᾶν γὰρ ζῶον ἀγαπᾷ τὸ ὅμοιον ἑαυτοῦ ὁ δὲ φθονερὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισεῖ, καὶ τοῦτον φι νεύει. Οἱ κόρακες τὸν Ηλίαν ἐν τῷ ὄρει διέτρεφον, καὶ οἱ ἀδελφοὶ τὸν Ἰωσὴφ διὰ φθόνον πιπράσκοντες έτρα γον. Ὁ ὄφις διὰ φθόνον τὴν Εὔαν ἠπάτησε, καὶ Καιν τὸν ᾿Αβελ διὰ φθόνον ἐφόνευσε. Τὸ κῆτος τὸν Ἰωνᾶν ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐξένισε, Σαούλ δὲ διὰ φθόνον ἐδίωκε τὴν Δαυΐδ. Οἱ λέοντες τὸν Δανιὴλ ἐνετράπησαν, οἱ δὲ Ἰν δαῖοι τὸν Χριστὸν διὰ φθόνον ἐσταύρωσαν. Αἱ ἀσπίδες κολακευόμεναι ἡμεροῦνται, οἱ δὲ φθονεροὶ εὐεργετού μενοι πλέον ἐξάπτονται. Αλλ' ἵνα μὴ δόξωμεν, ἀγαπη τοὶ, ἐπιπολὺ ἐρεσχελεῖν καὶ ἔξω βαίνειν τῶν ἀρτίως ἀνα γνωσθέντων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὸ προκείμενον. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονούμενοι, ἵνα μὴ ὑπὸ τῶν φθονούντων πάθητέ τι τῶν ἀνηκέστων, μήτε τῷ αὐτῷ νοσήματι περι- πέσητε. Ο γὰρ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέση. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονοῦντες, ἵνα τὸν μὲν τοῦ δρά κοντος ἐξε μέσαντες, ἐν καθαρῷ τῷ μαρτυρίῳ τῆς [60] συνειδήσεως τὸν οὐράνιον ἄρτον ὑποδέξησθε. Εὔξασθε καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Πολλὰ ἰσχύει, αγα- πητοί, εὐχὴ, τὰ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατα δυνατά καθι στώσα. Ηὔξατο Μωϋσῆς, καὶ τὴν θάλασσαν ἐξήρανε, καὶ τοὺς Εβραίους ὡς διὰ χλοη φόρου πεδίου διήγαγεν. 115- ξατο Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, καὶ τὰ Ἰορδάνια ρεύματα ἐνεπόδισε, καὶ ἐπληρώθη τὸ γεγραμμένον· οἱ σοὶ ἐστι, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες, καὶ σὺ, Ιορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω; Ηὔξατο Ἠλίας ὁ ἁρματηλάτης, καὶ ἀμ· βροτόκους νεφέλας ἐχαλίνωσε, καὶ ταύτας πάλιν δι' εν χῆς ἀνέωξεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Ηλίας, καὶ τῇ πενιχρά χώρα τὸ ἄλευρον καὶ τὸ ἔλαιον καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν πιο στει με μετρημένον ἐδίδω. Ηὔξατο ὁ τούτου μαθητής Ελισσαίος, καὶ ἡ Σωμανίτις στείρα οὖσα τὸ πρὶν, παρ' ἐλπίδας ἐγέννα. Ηύξατο Δανιήλ, καὶ τὸν βὴλ κατέστρεψε, καὶ τὸν δράκοντα ἀπέκτεινε, καὶ τοὺς λέοντας ἀναδιέ· πειν εἰς οὐρανὸν ἐπαιδαγώγησεν. Ηὔξαντο οἱ τρεῖς παί δες ἐν τῇ καμίνῳ, καὶ ἡ παφλάζουσα φλοξ τῆς καμίνου ἐσβέννυτο. Ηὔξατο Εζεκίας, καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀῤῥωστίαν Ιασάμενος θάνατον ἔλυσε, καὶ πεντεκαιδεκαετή χρόνον ζωῆς ἀπελάμβανεν. Ηὔξατο Ἰωνᾶς, καὶ τὸ κῆτος ἡμέ ρωσε, καὶ ἐν τριημέρων φιλοξενεῖν αὐτὸν ἐδίδαξεν, ἵνα δειχθῇ ὅτι τοῖς ἁγίοις καὶ ἐν βυθοῖς θαλάσσης ξενία εύ- ρίσκεται. Ηὔξατο ὁ εὐσεβέστατος Τωβίας τυφλὸς ὑπάρο χων, καὶ ἐκ χειρὸς ἀγγέλου τὸ φέγγος ἐλάμβανεν. Η α ξατο Σάρρα ἡ τοῦ Ῥαγουὴλ ἐν Ἐκβατάνοις, καὶ τὸν ἀν δροκτόνον δαίμονα ἐφυγάδευσεν. Αύξαντο Σίλας καὶ Παῦλος ἐν τῇ φυλακῇ ὑπάρχοντες, καὶ ἡ γῆ ἐτρόμαξεν, αἱ θύραι τῆς φυλακῆς ἠνεώχθησαν, αἱ σιδηραὶ ἀλύσει; τῶν δεσμῶν ἀπέπεσαν, καὶ πάντες οἱ δεσμῶν ἔνοχο: ἐλεύθεροι ἀνεδείκνυντο. Ηὔξατο Πέτρος, καὶ τὴν Ταύι θὰν ἐκ νεκρῶν ἐξανέστησεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Πέτρο, ἐν Ρώμῃ, καὶ πετόμενον Σίμωνα ἐξ ἀέρος κατήνεγκε, καὶ ἐμπαίζειν αὐτὸν τοῖς Ῥωμαίοις οὐ συνεχώρησεν οὐκέτι. Εὐχὴ νεκροὺς ἀνεγείρει, δαίμονας φυγαδεύει, νόσου; ἱᾶται, θανάτους ἐκλύει. Ὦ εὐχὴ, ζωῆς χορηγή, υγιεία; ἐνθήκη, ἐλπιδοφόρον ἄνθος. Εὔξασθε οὖν καὶ ὑμεῖς, ἀγα- πητοὶ, καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
«Ἐγὼ γάρ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου»· «ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα». Ἔγγισον τῷ Ἰορδάνῃ, κἀκεῖ ὄψῃ πῶς ἡ ἄνωθεν ἡμέρα τῇ κάτω ἑστηκυίᾳ «ἐρεύγεται ῥῆμα»· λέγει γὰρ οὕτως· «οὗτος γάρ ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα.» Ἀλλ’ ἵνα μὴ νομίσῃς ὅτι ὁ προφήτης τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον παρέλειπεν εἰρηκώς· «ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα», μάνθανε, ἀγαπητὲ, ὅτι τὴν τριάδα ὡμολόγησεν· ἡμέρα γὰρ ὁ πατήρ· ἡμέρα ὁ υἱός· ῥῆμα τὸ ἐν μέσῳ τῷ ἄερι ἐν εἴδει περιστερᾶς διιπτάμενον πνεῦμα. Ὅτι δὲ ῥῆμα τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον μαρτυρησάτω Παῦλος· «λάβετε τὴν μάχαιραν τοῦ ἁγίου πνεύματος· ὅ ἐστιν ῥῆμα θεοῦ.» «Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν.» «Νεφέλη γὰρ καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ.» Ἡμέρα ὁ αὐτὸς καὶ νὺξ ὁ αὐτὸς, καὶ θεὸς καὶ ἄνθρωπος· Ἡμέρα κατὰ θεότητα, Νὺξ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα· ὅσον γὰρ ἐν συγκρίσει τῆς θεότητος νύξ ἐστιν ἡ ἀνθρωπότης. Τοῦτο γάρ ἐστιν· «ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ.» «Τὸ δὲ σκότος ἐκάλεσεν νύκτα.» «Νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν.» Χριστὸς κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα νυκτὶ πάσῃ τῇ γῇ, τουτέστιν τῇ ἀνθρωπότητι, ἀναγγέλλει τὴν περὶ πατρὸς καὶ ἑαυτοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος γνῶσιν.
597 SPURIA. Καλόν ἐστι τὸ μὴ εὔξασθαί σε, ἢ εὐξάμενον μὴ αποδοῦναι· τουτέστι, τὸ μὴ ἐπαγγείλασθαι Θεῷ μᾶλλον, ἢ ἐπαγγειλάμενον ψεύσασθαι. Διὸ παραγγέλλει, καὶ μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Ηύξω την θυγα τέρα σου ἢ τὸν υἱόν σου ἀπὸ νόσου βαρείας υγιαίνοντα ἀπολαμβάνοντα, Θεῷ ἀφιεροῦν; Μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Αλλ' ὡς ἡ μακαρία Αννα στεῖρα οὖσα τὸ πρὶν, εὐξαμένη, ὦ ἂν γεννήσει, Θεῷ ἀφιερώσαι, καὶ τοῦτο ποιήσασα, αὕτη μὲν γέγονεν εὐ- λογίας αἰωνίου κληρονόμος· ὁ δὲ αὐτῆς υἱὸς Σαμουήλ, πρῶτες καὶ ἐκλελεγμένος ἐν προφήταις λελόγισται, καὶ τοσοῦτον παρὰ Θεῷ ἐτετίμητο, ὡς μετὰ Μωϋσῆν αὐτὸν καὶ Ααρών συγκαταριθμηθῆναι· Μωϋσῆς γὰρ καὶ Ααρὼν ἐν τοῖς ἱερεῦσιν αὐτοῦ, καὶ Σαμουὴλ ἐν τοῖς ἐπικαλουμένοις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Πρῶτον ἀγαθόν ἐστι τὸ εὔξασθαι, τουτέστι, τὸ ἐπαγγείλασθαι· ταχέως ἀπο- δοῦναι μετὰ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθῆς προαιρέσεως. ᾿Αγαθὸν γὰρ καὶ ἱλαρὸν δότην [105] ἀγαπᾷ ὁ Θεός. Οὕτως "Αβελ Θεῷ εὐηρέστησεν, ἐπειδὴ ἐξ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθᾶς προαι- ρέσεως τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσεκόμισε · Κάῖν δὲ ἀπήρεσε Θεῷ, ἐπειδὴ οὐκ ἐξ ἱλαρᾶς καρδίας, ἀλλ' ὡς ἐκ λύπης καὶ ἀνάγκης τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσέφερεν, ἐπὶ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ εὐδοξία λυπηθείς. Δεινὸν δὲ τὸν σπινθῆρα του φθόνου ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνακινήσας, πρὸς δολοφονίαν ἐξεκαίετο, ἀνθ' ὧν ἔδει μιμησάμενον αὐτὸν τὴν τοῦ ἀδελφοῦ φιλόθεον γνώμην, ισόρροπον τῷ ἀδελφῷ τὴν τιμὴν παρὰ τῷ Κυρίῳ κομίσασθαι. Νῦν δὲ μήτε πρὸς τὸ ὁμόφυλον καὶ συγγενές ἀπιδών, μήτε τὸν Θεὸν ἐφορῶντα τῆς ἑαυτοῦ ἀθεμίτου πράξεως ψηφισάμενος, λόγοις ἀπατηλοῖς τὸν νεανίαν ἐπὶ τὸ πεδίον ἑλκύσας, τὸ φαιδρὸν ποίημα Θεοῦ τῷ φόνῳ διέλυσεν. Οὗτος πρῶτος ἀδελφοκτονίαν εἰργάσατο, πρῶτος τὴν γῆν αἵματι ἐμίανε, πρῶτος πύλας θανάτου Ανέωξεν. Ούπω γὰρ ἦν θάνατος γευσάμενος ἄνθρωπον, εἰ μὴ Κάϊν διὰ του φθόνου τὸν φόνον εκύησε. Τί γάρ σε ἔβλαπτε, Κάϊν, ἡ τοῦ ᾿Αβελ ζωή; ἢ τί σε ὠφέλησεν εκεί- νου ὁ θάνατος ; ἢ γὰρ οὐχὶ μᾶλλον καὶ ἔβλαψεν; Ἰδοὺ γὰρ ἀστάτω; τῷ νῷ καὶ τρόμῳ τὸ ζῆν ἐξετέλεσας. γ'. Ω φθόνε, ὑποκρίσεως ἀδελφὲ, δόλου δημιουργέ, φόνου σπορεῦ, δρακόντιον σπέρμα, θανατόπνοον ἄνθος. Τί μιαρώτερον φθόνου; Αλλ' οὐδέν. Τί δὲ καὶ ἐκύησε θάνα- τον; Αλλ' οὐδὲν ἔτερον, εἰ μὴ φθόνος, καθώς μαρτυρεί μοι ή Γραφή λέγουσα, ὅτι ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων φθόνῳ δὲ τοῦ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. Ἐμοὶ δοκεῖ, ἀγαπητοί, τὸν φθόνον ἐξεύρεμα εἶναι τοῦ δράκον τος · καὶ ἀμήχανόν ἐστιν ἔχειν τινὰ φθόνον, ἐὰν μὴ ὁ ὄφις προσερπύσας τινὶ λαθραίως, καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ καρδίας ἐμέσας τὴν ἰὸν εἰς τὴν τοῦ δεχομένου καρδίαν ἐμβάλλῃ τὸν φθόνον. Οὕτω γὰρ εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ ὄφεως τάξιν καὶ δύναμιν ὁ φθονερὸς ἀπολήγει. Εἶδες τὸν φθο- νερόν ; εἶδος τὸν ὄφιν; Λαλεῖ σοι ὡς φίλος τὰ ἴδια, καὶ μανθάνει παρὰ σοῦ τὰ σὰ ὡς ἐχθρός σου. Προσέρχεται ὁ ὄφις τῇ Εὐᾳ ὡς φίλος, γλυκέσι ρήμασιν αὐτὴν μαγεύων, πικροῖς δὲ νοήμασιν αὐτὴν παγιδεύων· ἐπὶ στόματος φέρ ρων τὸ μέλι, ἐν τῇ καρδίᾳ κρύπτων τὸ ξίφος· τὴν κεφαλὴν ἀλλαχοῦ ἀποκλίνων, καὶ τὴν κέρκον ἀλλαχοῦ σο: λοξεύων. Προσέρχεται τῷ ᾿Αβελ ὁ Κάϊν ὡς φίλος· λαλεῖ εἰρηνικά, καὶ νοεῖ πολεμικά· ὁ δόλος ἐπὶ στόματος αὐτοῦ ἐφέρετο, καὶ ὁ φθόνος ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐσκιάζετο. Προσέρχεται σοι ὁ φθονερός· λαλεῖ σοι τὰ ἴδια ", λόγοις ἀπατηλοῖς καὶ γέλωτι χλιαρῷ προσδιαλεγόμενός σοι τὸ πρόσωπόν σου φαιδρύνει, τὴν διάνοιάν σου ἀνοίγει, ἵνα την έγχε- κρυμμένην ἐνθήκην τῆς διανοίας σου ἐκκενώσῃ. Μανθά νει τα μυστήρια σου λέγων, καὶ προσφέρει τὰ κρυπτά σου ἐπὶ πάντων. Κἂν κολακεύῃς αὐτὸν, οὐκ ἔτι ἀνέχεται, οὐκ ἔτι γελᾷ, οὐκ ἔτι μειδιάσματι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ 4 Legendum ἡδέα. Ο Savil. . ὑποχαλᾷ, ἀλλ' ἔστηκεν αὐστηρώς κατηγορῶν, καὶ μὴ κινούμενος, ἕως οὗ ἐπίδῃ τὴν ἀσχημοσύνην σου. καὶ τότε γελάσει. Ἐὰν ἐν συμποσίῳ τι κατὰ σοῦ λαλῆται, ἐκεῖνος τὰ ὦτα ἀνοίγει. Εύγε. Εάν τι λαλῆται ὑπὲρ σοῦ, ἐκεῖνος ἄλλους λόγους ἐμβαλών φαίνει τὴν διάνοιαν τῶν ἀκουόντων, ἵνα μὴ τὰ σὰ λαλούμενα καὶ ἀπόντι σοι δόξαν προσφέρωσι. Τί πονηρότερον φθονεροῦ; Αλλ' οὐδέν. Έν ποίοις θηρίοις συναριθμηθήσεται ὁ τοιοῦτος; Ἐὰν λέοντι ἢ παρδάλει αὐτὸν συνεικάσης, εὑρήσεις ἐν τῷ φθονερ τὸ πονηρόν. Πᾶν γὰρ ζῶον ἀγαπᾷ τὸ ὅμοιον ἑαυτοῦ ὁ δὲ φθονερὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισεῖ, καὶ τοῦτον φι νεύει. Οἱ κόρακες τὸν Ηλίαν ἐν τῷ ὄρει διέτρεφον, καὶ οἱ ἀδελφοὶ τὸν Ἰωσὴφ διὰ φθόνον πιπράσκοντες έτρα γον. Ὁ ὄφις διὰ φθόνον τὴν Εὔαν ἠπάτησε, καὶ Καιν τὸν ᾿Αβελ διὰ φθόνον ἐφόνευσε. Τὸ κῆτος τὸν Ἰωνᾶν ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐξένισε, Σαούλ δὲ διὰ φθόνον ἐδίωκε τὴν Δαυΐδ. Οἱ λέοντες τὸν Δανιὴλ ἐνετράπησαν, οἱ δὲ Ἰν δαῖοι τὸν Χριστὸν διὰ φθόνον ἐσταύρωσαν. Αἱ ἀσπίδες κολακευόμεναι ἡμεροῦνται, οἱ δὲ φθονεροὶ εὐεργετού μενοι πλέον ἐξάπτονται. Αλλ' ἵνα μὴ δόξωμεν, ἀγαπη τοὶ, ἐπιπολὺ ἐρεσχελεῖν καὶ ἔξω βαίνειν τῶν ἀρτίως ἀνα γνωσθέντων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὸ προκείμενον. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονούμενοι, ἵνα μὴ ὑπὸ τῶν φθονούντων πάθητέ τι τῶν ἀνηκέστων, μήτε τῷ αὐτῷ νοσήματι περι- πέσητε. Ο γὰρ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέση. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονοῦντες, ἵνα τὸν μὲν τοῦ δρά κοντος ἐξε μέσαντες, ἐν καθαρῷ τῷ μαρτυρίῳ τῆς [60] συνειδήσεως τὸν οὐράνιον ἄρτον ὑποδέξησθε. Εὔξασθε καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Πολλὰ ἰσχύει, αγα- πητοί, εὐχὴ, τὰ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατα δυνατά καθι στώσα. Ηὔξατο Μωϋσῆς, καὶ τὴν θάλασσαν ἐξήρανε, καὶ τοὺς Εβραίους ὡς διὰ χλοη φόρου πεδίου διήγαγεν. 115- ξατο Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, καὶ τὰ Ἰορδάνια ρεύματα ἐνεπόδισε, καὶ ἐπληρώθη τὸ γεγραμμένον· οἱ σοὶ ἐστι, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες, καὶ σὺ, Ιορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω; Ηὔξατο Ἠλίας ὁ ἁρματηλάτης, καὶ ἀμ· βροτόκους νεφέλας ἐχαλίνωσε, καὶ ταύτας πάλιν δι' εν χῆς ἀνέωξεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Ηλίας, καὶ τῇ πενιχρά χώρα τὸ ἄλευρον καὶ τὸ ἔλαιον καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν πιο στει με μετρημένον ἐδίδω. Ηὔξατο ὁ τούτου μαθητής Ελισσαίος, καὶ ἡ Σωμανίτις στείρα οὖσα τὸ πρὶν, παρ' ἐλπίδας ἐγέννα. Ηύξατο Δανιήλ, καὶ τὸν βὴλ κατέστρεψε, καὶ τὸν δράκοντα ἀπέκτεινε, καὶ τοὺς λέοντας ἀναδιέ· πειν εἰς οὐρανὸν ἐπαιδαγώγησεν. Ηὔξαντο οἱ τρεῖς παί δες ἐν τῇ καμίνῳ, καὶ ἡ παφλάζουσα φλοξ τῆς καμίνου ἐσβέννυτο. Ηὔξατο Εζεκίας, καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀῤῥωστίαν Ιασάμενος θάνατον ἔλυσε, καὶ πεντεκαιδεκαετή χρόνον ζωῆς ἀπελάμβανεν. Ηὔξατο Ἰωνᾶς, καὶ τὸ κῆτος ἡμέ ρωσε, καὶ ἐν τριημέρων φιλοξενεῖν αὐτὸν ἐδίδαξεν, ἵνα δειχθῇ ὅτι τοῖς ἁγίοις καὶ ἐν βυθοῖς θαλάσσης ξενία εύ- ρίσκεται. Ηὔξατο ὁ εὐσεβέστατος Τωβίας τυφλὸς ὑπάρο χων, καὶ ἐκ χειρὸς ἀγγέλου τὸ φέγγος ἐλάμβανεν. Η α ξατο Σάρρα ἡ τοῦ Ῥαγουὴλ ἐν Ἐκβατάνοις, καὶ τὸν ἀν δροκτόνον δαίμονα ἐφυγάδευσεν. Αύξαντο Σίλας καὶ Παῦλος ἐν τῇ φυλακῇ ὑπάρχοντες, καὶ ἡ γῆ ἐτρόμαξεν, αἱ θύραι τῆς φυλακῆς ἠνεώχθησαν, αἱ σιδηραὶ ἀλύσει; τῶν δεσμῶν ἀπέπεσαν, καὶ πάντες οἱ δεσμῶν ἔνοχο: ἐλεύθεροι ἀνεδείκνυντο. Ηὔξατο Πέτρος, καὶ τὴν Ταύι θὰν ἐκ νεκρῶν ἐξανέστησεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Πέτρο, ἐν Ρώμῃ, καὶ πετόμενον Σίμωνα ἐξ ἀέρος κατήνεγκε, καὶ ἐμπαίζειν αὐτὸν τοῖς Ῥωμαίοις οὐ συνεχώρησεν οὐκέτι. Εὐχὴ νεκροὺς ἀνεγείρει, δαίμονας φυγαδεύει, νόσου; ἱᾶται, θανάτους ἐκλύει. Ὦ εὐχὴ, ζωῆς χορηγή, υγιεία; ἐνθήκη, ἐλπιδοφόρον ἄνθος. Εὔξασθε οὖν καὶ ὑμεῖς, ἀγα- πητοὶ, καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
PG 55:598Αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
597 SPURIA. Καλόν ἐστι τὸ μὴ εὔξασθαί σε, ἢ εὐξάμενον μὴ αποδοῦναι· τουτέστι, τὸ μὴ ἐπαγγείλασθαι Θεῷ μᾶλλον, ἢ ἐπαγγειλάμενον ψεύσασθαι. Διὸ παραγγέλλει, καὶ μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Ηύξω την θυγα τέρα σου ἢ τὸν υἱόν σου ἀπὸ νόσου βαρείας υγιαίνοντα ἀπολαμβάνοντα, Θεῷ ἀφιεροῦν; Μὴ ψεύσῃ λόγον ἐν καιρῷ προσευχῆς σου. Αλλ' ὡς ἡ μακαρία Αννα στεῖρα οὖσα τὸ πρὶν, εὐξαμένη, ὦ ἂν γεννήσει, Θεῷ ἀφιερώσαι, καὶ τοῦτο ποιήσασα, αὕτη μὲν γέγονεν εὐ- λογίας αἰωνίου κληρονόμος· ὁ δὲ αὐτῆς υἱὸς Σαμουήλ, πρῶτες καὶ ἐκλελεγμένος ἐν προφήταις λελόγισται, καὶ τοσοῦτον παρὰ Θεῷ ἐτετίμητο, ὡς μετὰ Μωϋσῆν αὐτὸν καὶ Ααρών συγκαταριθμηθῆναι· Μωϋσῆς γὰρ καὶ Ααρὼν ἐν τοῖς ἱερεῦσιν αὐτοῦ, καὶ Σαμουὴλ ἐν τοῖς ἐπικαλουμένοις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Πρῶτον ἀγαθόν ἐστι τὸ εὔξασθαι, τουτέστι, τὸ ἐπαγγείλασθαι· ταχέως ἀπο- δοῦναι μετὰ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθῆς προαιρέσεως. ᾿Αγαθὸν γὰρ καὶ ἱλαρὸν δότην [105] ἀγαπᾷ ὁ Θεός. Οὕτως "Αβελ Θεῷ εὐηρέστησεν, ἐπειδὴ ἐξ ἱλαρᾶς καὶ ἀγαθᾶς προαι- ρέσεως τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσεκόμισε · Κάῖν δὲ ἀπήρεσε Θεῷ, ἐπειδὴ οὐκ ἐξ ἱλαρᾶς καρδίας, ἀλλ' ὡς ἐκ λύπης καὶ ἀνάγκης τὰ δῶρα τῷ Θεῷ προσέφερεν, ἐπὶ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ εὐδοξία λυπηθείς. Δεινὸν δὲ τὸν σπινθῆρα του φθόνου ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνακινήσας, πρὸς δολοφονίαν ἐξεκαίετο, ἀνθ' ὧν ἔδει μιμησάμενον αὐτὸν τὴν τοῦ ἀδελφοῦ φιλόθεον γνώμην, ισόρροπον τῷ ἀδελφῷ τὴν τιμὴν παρὰ τῷ Κυρίῳ κομίσασθαι. Νῦν δὲ μήτε πρὸς τὸ ὁμόφυλον καὶ συγγενές ἀπιδών, μήτε τὸν Θεὸν ἐφορῶντα τῆς ἑαυτοῦ ἀθεμίτου πράξεως ψηφισάμενος, λόγοις ἀπατηλοῖς τὸν νεανίαν ἐπὶ τὸ πεδίον ἑλκύσας, τὸ φαιδρὸν ποίημα Θεοῦ τῷ φόνῳ διέλυσεν. Οὗτος πρῶτος ἀδελφοκτονίαν εἰργάσατο, πρῶτος τὴν γῆν αἵματι ἐμίανε, πρῶτος πύλας θανάτου Ανέωξεν. Ούπω γὰρ ἦν θάνατος γευσάμενος ἄνθρωπον, εἰ μὴ Κάϊν διὰ του φθόνου τὸν φόνον εκύησε. Τί γάρ σε ἔβλαπτε, Κάϊν, ἡ τοῦ ᾿Αβελ ζωή; ἢ τί σε ὠφέλησεν εκεί- νου ὁ θάνατος ; ἢ γὰρ οὐχὶ μᾶλλον καὶ ἔβλαψεν; Ἰδοὺ γὰρ ἀστάτω; τῷ νῷ καὶ τρόμῳ τὸ ζῆν ἐξετέλεσας. γ'. Ω φθόνε, ὑποκρίσεως ἀδελφὲ, δόλου δημιουργέ, φόνου σπορεῦ, δρακόντιον σπέρμα, θανατόπνοον ἄνθος. Τί μιαρώτερον φθόνου; Αλλ' οὐδέν. Τί δὲ καὶ ἐκύησε θάνα- τον; Αλλ' οὐδὲν ἔτερον, εἰ μὴ φθόνος, καθώς μαρτυρεί μοι ή Γραφή λέγουσα, ὅτι ὁ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων φθόνῳ δὲ τοῦ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον. Ἐμοὶ δοκεῖ, ἀγαπητοί, τὸν φθόνον ἐξεύρεμα εἶναι τοῦ δράκον τος · καὶ ἀμήχανόν ἐστιν ἔχειν τινὰ φθόνον, ἐὰν μὴ ὁ ὄφις προσερπύσας τινὶ λαθραίως, καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ καρδίας ἐμέσας τὴν ἰὸν εἰς τὴν τοῦ δεχομένου καρδίαν ἐμβάλλῃ τὸν φθόνον. Οὕτω γὰρ εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ ὄφεως τάξιν καὶ δύναμιν ὁ φθονερὸς ἀπολήγει. Εἶδες τὸν φθο- νερόν ; εἶδος τὸν ὄφιν; Λαλεῖ σοι ὡς φίλος τὰ ἴδια, καὶ μανθάνει παρὰ σοῦ τὰ σὰ ὡς ἐχθρός σου. Προσέρχεται ὁ ὄφις τῇ Εὐᾳ ὡς φίλος, γλυκέσι ρήμασιν αὐτὴν μαγεύων, πικροῖς δὲ νοήμασιν αὐτὴν παγιδεύων· ἐπὶ στόματος φέρ ρων τὸ μέλι, ἐν τῇ καρδίᾳ κρύπτων τὸ ξίφος· τὴν κεφαλὴν ἀλλαχοῦ ἀποκλίνων, καὶ τὴν κέρκον ἀλλαχοῦ σο: λοξεύων. Προσέρχεται τῷ ᾿Αβελ ὁ Κάϊν ὡς φίλος· λαλεῖ εἰρηνικά, καὶ νοεῖ πολεμικά· ὁ δόλος ἐπὶ στόματος αὐτοῦ ἐφέρετο, καὶ ὁ φθόνος ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ἐσκιάζετο. Προσέρχεται σοι ὁ φθονερός· λαλεῖ σοι τὰ ἴδια ", λόγοις ἀπατηλοῖς καὶ γέλωτι χλιαρῷ προσδιαλεγόμενός σοι τὸ πρόσωπόν σου φαιδρύνει, τὴν διάνοιάν σου ἀνοίγει, ἵνα την έγχε- κρυμμένην ἐνθήκην τῆς διανοίας σου ἐκκενώσῃ. Μανθά νει τα μυστήρια σου λέγων, καὶ προσφέρει τὰ κρυπτά σου ἐπὶ πάντων. Κἂν κολακεύῃς αὐτὸν, οὐκ ἔτι ἀνέχεται, οὐκ ἔτι γελᾷ, οὐκ ἔτι μειδιάσματι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ 4 Legendum ἡδέα. Ο Savil. . ὑποχαλᾷ, ἀλλ' ἔστηκεν αὐστηρώς κατηγορῶν, καὶ μὴ κινούμενος, ἕως οὗ ἐπίδῃ τὴν ἀσχημοσύνην σου. καὶ τότε γελάσει. Ἐὰν ἐν συμποσίῳ τι κατὰ σοῦ λαλῆται, ἐκεῖνος τὰ ὦτα ἀνοίγει. Εύγε. Εάν τι λαλῆται ὑπὲρ σοῦ, ἐκεῖνος ἄλλους λόγους ἐμβαλών φαίνει τὴν διάνοιαν τῶν ἀκουόντων, ἵνα μὴ τὰ σὰ λαλούμενα καὶ ἀπόντι σοι δόξαν προσφέρωσι. Τί πονηρότερον φθονεροῦ; Αλλ' οὐδέν. Έν ποίοις θηρίοις συναριθμηθήσεται ὁ τοιοῦτος; Ἐὰν λέοντι ἢ παρδάλει αὐτὸν συνεικάσης, εὑρήσεις ἐν τῷ φθονερ τὸ πονηρόν. Πᾶν γὰρ ζῶον ἀγαπᾷ τὸ ὅμοιον ἑαυτοῦ ὁ δὲ φθονερὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισεῖ, καὶ τοῦτον φι νεύει. Οἱ κόρακες τὸν Ηλίαν ἐν τῷ ὄρει διέτρεφον, καὶ οἱ ἀδελφοὶ τὸν Ἰωσὴφ διὰ φθόνον πιπράσκοντες έτρα γον. Ὁ ὄφις διὰ φθόνον τὴν Εὔαν ἠπάτησε, καὶ Καιν τὸν ᾿Αβελ διὰ φθόνον ἐφόνευσε. Τὸ κῆτος τὸν Ἰωνᾶν ἐν τῇ θαλάσσῃ ἐξένισε, Σαούλ δὲ διὰ φθόνον ἐδίωκε τὴν Δαυΐδ. Οἱ λέοντες τὸν Δανιὴλ ἐνετράπησαν, οἱ δὲ Ἰν δαῖοι τὸν Χριστὸν διὰ φθόνον ἐσταύρωσαν. Αἱ ἀσπίδες κολακευόμεναι ἡμεροῦνται, οἱ δὲ φθονεροὶ εὐεργετού μενοι πλέον ἐξάπτονται. Αλλ' ἵνα μὴ δόξωμεν, ἀγαπη τοὶ, ἐπιπολὺ ἐρεσχελεῖν καὶ ἔξω βαίνειν τῶν ἀρτίως ἀνα γνωσθέντων, ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὸ προκείμενον. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονούμενοι, ἵνα μὴ ὑπὸ τῶν φθονούντων πάθητέ τι τῶν ἀνηκέστων, μήτε τῷ αὐτῷ νοσήματι περι- πέσητε. Ο γὰρ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέση. Εὔξασθε καὶ ὑμεῖς οἱ φθονοῦντες, ἵνα τὸν μὲν τοῦ δρά κοντος ἐξε μέσαντες, ἐν καθαρῷ τῷ μαρτυρίῳ τῆς [60] συνειδήσεως τὸν οὐράνιον ἄρτον ὑποδέξησθε. Εὔξασθε καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν. Πολλὰ ἰσχύει, αγα- πητοί, εὐχὴ, τὰ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατα δυνατά καθι στώσα. Ηὔξατο Μωϋσῆς, καὶ τὴν θάλασσαν ἐξήρανε, καὶ τοὺς Εβραίους ὡς διὰ χλοη φόρου πεδίου διήγαγεν. 115- ξατο Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, καὶ τὰ Ἰορδάνια ρεύματα ἐνεπόδισε, καὶ ἐπληρώθη τὸ γεγραμμένον· οἱ σοὶ ἐστι, θάλασσα, ὅτι ἔφυγες, καὶ σὺ, Ιορδάνη, ὅτι ἐστράφης εἰς τὰ ὀπίσω; Ηὔξατο Ἠλίας ὁ ἁρματηλάτης, καὶ ἀμ· βροτόκους νεφέλας ἐχαλίνωσε, καὶ ταύτας πάλιν δι' εν χῆς ἀνέωξεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Ηλίας, καὶ τῇ πενιχρά χώρα τὸ ἄλευρον καὶ τὸ ἔλαιον καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν πιο στει με μετρημένον ἐδίδω. Ηὔξατο ὁ τούτου μαθητής Ελισσαίος, καὶ ἡ Σωμανίτις στείρα οὖσα τὸ πρὶν, παρ' ἐλπίδας ἐγέννα. Ηύξατο Δανιήλ, καὶ τὸν βὴλ κατέστρεψε, καὶ τὸν δράκοντα ἀπέκτεινε, καὶ τοὺς λέοντας ἀναδιέ· πειν εἰς οὐρανὸν ἐπαιδαγώγησεν. Ηὔξαντο οἱ τρεῖς παί δες ἐν τῇ καμίνῳ, καὶ ἡ παφλάζουσα φλοξ τῆς καμίνου ἐσβέννυτο. Ηὔξατο Εζεκίας, καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀῤῥωστίαν Ιασάμενος θάνατον ἔλυσε, καὶ πεντεκαιδεκαετή χρόνον ζωῆς ἀπελάμβανεν. Ηὔξατο Ἰωνᾶς, καὶ τὸ κῆτος ἡμέ ρωσε, καὶ ἐν τριημέρων φιλοξενεῖν αὐτὸν ἐδίδαξεν, ἵνα δειχθῇ ὅτι τοῖς ἁγίοις καὶ ἐν βυθοῖς θαλάσσης ξενία εύ- ρίσκεται. Ηὔξατο ὁ εὐσεβέστατος Τωβίας τυφλὸς ὑπάρο χων, καὶ ἐκ χειρὸς ἀγγέλου τὸ φέγγος ἐλάμβανεν. Η α ξατο Σάρρα ἡ τοῦ Ῥαγουὴλ ἐν Ἐκβατάνοις, καὶ τὸν ἀν δροκτόνον δαίμονα ἐφυγάδευσεν. Αύξαντο Σίλας καὶ Παῦλος ἐν τῇ φυλακῇ ὑπάρχοντες, καὶ ἡ γῆ ἐτρόμαξεν, αἱ θύραι τῆς φυλακῆς ἠνεώχθησαν, αἱ σιδηραὶ ἀλύσει; τῶν δεσμῶν ἀπέπεσαν, καὶ πάντες οἱ δεσμῶν ἔνοχο: ἐλεύθεροι ἀνεδείκνυντο. Ηὔξατο Πέτρος, καὶ τὴν Ταύι θὰν ἐκ νεκρῶν ἐξανέστησεν. Ηὔξατο ὁ αὐτὸς Πέτρο, ἐν Ρώμῃ, καὶ πετόμενον Σίμωνα ἐξ ἀέρος κατήνεγκε, καὶ ἐμπαίζειν αὐτὸν τοῖς Ῥωμαίοις οὐ συνεχώρησεν οὐκέτι. Εὐχὴ νεκροὺς ἀνεγείρει, δαίμονας φυγαδεύει, νόσου; ἱᾶται, θανάτους ἐκλύει. Ὦ εὐχὴ, ζωῆς χορηγή, υγιεία; ἐνθήκη, ἐλπιδοφόρον ἄνθος. Εὔξασθε οὖν καὶ ὑμεῖς, ἀγα- πητοὶ, καὶ ἀποδῶτε Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν· ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
Second witness · khazarzar edition
In illud: Dominus regnavit et in illud: Dies diei dicit verbum Τοῦ αὐτοῦ εἰς τὸν ϛϛʹ ψαλμόν· "ὁ κύριος ἐβασίλευσεν, ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί", τουτέστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ ἐκκλησία. Καὶ εἰς τὸ "ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα" 1 Εὐφροσύνης εἰ μὴ γάρ τι γεγόνει ἀγαθὸν, οὐκ ἂν προφῆται ἀνεφθέγγοντο "ὁ κύριος ἐβασίλευσεν". Ἀλλ' ἐπειδὴ βασιλεύσαντος τοῦ Χριστοῦ ἡ ἁμαρτία λέλυται, ὁ διάβολος ᾔσχυνται, δαίμονες πεφεύγασιν, τὰ κέντρα τοῦ θανάτου κατεκλάσθησαν, ὁπότε κεκλεισμένος τῷ Ἀδὰμ παράδεισος ἠνέῳκται, αἱ ἄκανθαι τῶν ἁμαρτημάτων ἡμῶν ἐξηράνθησαν, ὁ τρίβολός μου ἐξεριζώθη, καὶ τρίπλοκος χάρις τῆς κεφαλῆς μου ἐπετέθη, λέλυταί μου ἡ ἀρχαία κατάρα, οὐκέτι ἐγὼ φοβοῦμαι ἀκούων "γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ"· ἐν γὰρ τῷ βαπτίσματι τὴν γῆν ἀπεθέμην καὶ οὐρανὸν ἐνεδυσάμην, καὶ λοιπὸν ἀκούω· "οὐρανὸς εἶ καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀπελεύσῃ· ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί." Οὐκέτι ὑποχθόνια κεῖμαι, οὐκέτι ἐν τοῖς ἀδύτοις ἐκείνοις καὶ σκοτεινοῖς καὶ ἀφεγγέσιν ταμείοις καὶ περιβόλοις τοῦ διαβόλου ἐν τῷ Ἅδῃ κατέχομαι· δεῖ με λοιπὸν νεφέλαις ἐπιβῆναι καὶ οὐρανὸν ἀναδραμεῖν διὰ τῆς τοῦ βασιλεύσαντος Χριστοῦ χάριτος. Οὐκ ἀμάρτυρος ὁ λόγος· "ἁρπαγησόμεθα γὰρ ἐν νεφέλαις, Παῦλος βοᾷ, εἰς ἀπάντησιν τοῦ κυρίου, καὶ οὕτως πάντοτε σὺν κυρίῳ ἐσόμεθα."· "Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί." Οὐκέτι Εὔα φοβεῖται τὸν Ἀδὰμ ὀνειδίζοντα· ἐν γὰρ Μαριὰμ τὸ ταύτης ἥττημα ἀνασέσωσται· καὶ οὐκέτι φοβοῦμαι τὸν ὄφιν τὸν καμπύλα διαβαίνοντα, τὸν ἀλλαχόσε τὴν κεφαλὴν ἀποκλίνοντα, οὐκέτι φοβοῦμαι αὐτοῦ τὸ ἰοβόλον δῆγμα· οὐ γάρ εἰμι λοιπὸν γῆ ἀλλ' ἅλας, τῷ γὰρ ὄφει εἶπεν ὁ κύριος καταρασάμενος· "γῆν φαγῇ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς σου." Πρὸ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ γῆ ἤμην ἐσθιομένη ἀπὸ ὄφεως, ἐλθὼν δὲ ὁ κύριος εἰς ἅλας με μετέβαλεν. Μάθετε, ἀγαπητοὶ, πῶς τὸ ἅλας γίνεται ἵνα σεαυτὸν ἐν ἐκείνῳ τῷ πράγματι καταμάθῃς· ἅλας τοίνυν ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος γίνεται καὶ ἡμᾶς τοίνυν ἐξ ὕδατος καὶ πνεύματος ἀνεγέννησεν. 2 "Ὁ κύριος ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ καὶ εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί." Διατί δὲ οὐ πᾶσαι ἀλλὰ πολλαί; αἱ πολλαὶ τῶν ὀρθοδόξων ἐκκλησίαι· αἱ δὲ πίστεως ὀρθῆς ἀμοιροῦσαι, αἱ αἱρετικῶν ἐκκλησίαι εἰσίν· πῶς οὖν εὐφρανθῶσιν, τὸν βασιλέα Χριστὸν ποικίλως ὑβρίζουσαι; Εἴη δὲ κἀκείνας ἐκκλησίας λέγειν, ἀγαπητοὶ, καὶ μὴ ἀλωπέκων καταγώγια, ἐν οἷς εἰσὶν ἀλώπεκες οὐ τῇ τῆς φύσεως μεταβολῇ ἀλλὰ τῆς γνώμης μετατροπῇ. 3 Ἐὰν προσέλθῃ Εὐνόμιος ἢ Ἄρειος ἢ Μακεδόνιος τῷ Χριστῷ μου κυρίῳ, καὶ εἴπῃ αὐτῷ· "ἀκολουθήσω σοι ὅπου ἐὰν ἀπέλθῃς"· προσφόρως αὐτῷ καὶ ἁρμοζόντως ἀντιφθέγγεται λέγων· "αἱ ἀλώπεκες φωλεοὺς ἔχουσιν καὶ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ κατασκηνώσεις, ὁ δὲ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου οὐκ ἔχει ποῦ τὴν κεφαλὴν κλίνῃ." Περὶ τούτων λέγει ὁ ἐκκλησιαστής· "πιάσατέ μοι ἀλώπεκας μικροὺς ἀφανίζοντας ἀμπελῶνας." Μικροὶ ἀλώπεκές εἰσιν οἱ αἱρετικῶν μαθηταὶ, οἵτινες ἐνδύνοντες ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἡμῶν τοὺς δίκην βοτρύων ἐξέχοντας τῷ χριστοφόρῳ ἀμπελῶνι πιστοὺς τῇ διδασκαλίᾳ λυμαίνονται· "φθείρουσιν γὰρ ἤθη χρηστὰ ὁμιλίαι κακαί." "Ὁ κύριος οὖν ἐβασίλευσεν ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, εὐφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί."
4 Εἶτα τὸ ἑξῆς· "Νεφέλη καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ." Ἡ νεφέλη τοὺς Ἑβραίους ἐξερχομένους ποτὲ ἐκ τῆς Αἰγύπτου ἐσκέπαζεν, τὰς μὲν τοῦ ἡλίου καυσωνιζούσας ἀκτίνας ἀναχαιτίζουσα, ταῖς δὲ ἰδίαις αὐγαῖς αὐτὴν φωταγωγοῦσα. Εἰ δὲ θέλεις τρανότερον ἰδεῖν τὴν νεφέλην αὐτὴν, ἀνάβηθι εἰς τὸ ὄρος μετὰ Χριστοῦ καὶ Πέτρου καὶ Ἰακώβου καὶ Ἰωάννου καὶ ὄψῃ ἐκεῖ τὴν νεφέλην φωτεινὴν ἐπισκιάζουσαν καὶ φωνὴν ἐκ τῆς νεφέλης ἐξερχομένην καὶ λέγουσαν· "οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα, ἀκούετε αὐτοῦ." Τί δέ ἐστιν τὸ· "νεφέλη κύκλῳ αὐτοῦ"; ἄλλο νεφέλη καὶ ἄλλο γνόφος. Νεφέλη γάρ ἐστιν ἐκ φωτοειδοῦς ἀέρος φεγγοβόλον καὶ λεπτότατον ὕφασμα. Γνόφος δέ ἐστιν ἀχλυώδης, καὶ ὁμιχλώδης σκοτασμός. Πῶς οὖν νεφέλη καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ. Καὶ προέταξεν τὴν νεφέλην καὶ τότε τὸν γνόφον. Πρῶτον γὰρ ἡ νεφελότης (θεότης?) καὶ τότε ἡ ἀνθρωπότης. Νεφέλη οὖν εἶπεν ἵνα διὰ τῆς νεφέλης τὸ θεοειδὲς αὐτοῦ καὶ φωτοφόρον τῆς θεότητος ἐνδείξηται κάλλος· γνόφον δὲ εἶπεν ἵνα διὰ τοῦ γνόφου τὸ ἀνθρώπινον σημάνῃ κάλυμμα· τούτῳ τῷ γνόφῳ τὴν ἑαυτοῦ πορείαν ὁ θεοῦ λόγος ἔκρυψεν. 5 Ἄκουε γὰρ τοῦ προφήτου λέγοντος· "ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ' αὐτοῦ, καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ." Πόδας δὲ Θεοῦ εἶπεν ἵνα τὴν ἐπὶ γῆς πορείαν αὐτοῦ μηνύσῃ. "Ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ' αὐτοῦ καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ." Ἔκρυψεν δὲ τὴν πορείαν τῆς θεότητος αὐτοῦ τῷ καλύμματι τῆς σαρκὸς, ἵνα μὴ ταῖς ἀντικειμέναις δυνάμεσιν γνώσθῃ ἡ πολυποίκιλος αὐτοῦ τῆς σοφίας ὁδός. "Εἰ γὰρ ἔγνωσαν οὐκ ἂν τὸν κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν." Καθὼς καὶ ὁ προφήτης λέγει· "ἐν τῇ θαλάσσῃ ἡ ὁδός σου καὶ αἱ τρίβοι σου ἐν ὕδασιν πολλοῖς, καὶ τὰ ἴχνη σου οὐ γνωσθήσονται." Καὶ τὰ μὲν ἴχνη αὐτοῦ οὐ γνωσθήσονται, λέγει ὁ προφήτης, τὴν δὲ τῆς θεότητος αὐτοῦ γέννησιν Εὐνόμιος ἐξιχνιάζειν τολμᾷ. 6 "Καὶ ἔκλινεν οὐράνους καὶ κατέβη, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων." Οὐχ ὅτι πτέρυγας ἔχει ὁ Κύριος καὶ πέταται, ἀλλ' εἶπεν ὁ προφήτης τὸ ἐπετάσθη, ἵνα τὴν ταχεῖαν καὶ ὀξεῖαν ἀπ' οὐρανῶν εἰς τὴν γῆν καταδρομὴν τοῦ θεοῦ Λόγου δηλώσῃ. "Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη. Ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων." Τίνες εἰσὶν ἢ πάντως οἱ ἄγγελοι; "Ὁ ποιῶν γὰρ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα." Ἀλλ' ἐπειδὴ εἶπον τὸν γνόφον ἀχλυώδη καὶ ὁμιχλώδη, σκοτασμὸν ἀχλυώδη ἵνα μή τις νομίσῃ μύθον λέγειν καὶ μὴ πρᾶγμα, αὐτὸς ὁ προφήτης μαρτυρησάτω· "καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων." 7 Καὶ "ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ", ἢ πάντως τὸ σῶμα. Ὅτι δὲ τὸ σκήνωμα τοῦ σώματος λέγει σκότος, ὁ ἑξῆς στίχος τοῦ ψαλμοῦ σε διδαξάτω. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν "καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ", ἐπήγαγεν λέγων· "κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ." Εἶδες αὐτοῦ τὴν νεφέλην; ἔγνως αὐτοῦ τὸν γνόφον; ἔγνως τί ἐστιν γνόφος; νῦν λύε τὴν πολυθρύλλητον ἑρμηνείαν ἐκείνην, τὴν παρὰ πολλοῖς μὲν ῥηθεῖσαν, οὐκ ἀληθῶς δὲ ἑρμηνευθεῖσαν· "ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα· καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν. Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ." "Τὸ σκότος, φησὶν ἡ γραφὴ, ὁ θεὸς ἐκάλεσεν νύκτα", νὺξ μὲν ἦν εἰς τὰ ἔθνη· τὴν νύκτα οὖν ἐνεδύσατο ὁ κύριος· τὸ ἡμέτερον σκῆνος ἐφόρεσεν. 8 "Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα." Ὁ πατὴρ τῷ υἱῷ· καθὸ φῶς ἐστὶν ἡμέρα καὶ ὁ υἱός. "Ἐγὼ γάρ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου"· "ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα". Ἔγγισον τῷ Ἰορδάνῃ, κἀκεῖ ὄψῃ πῶς ἡ ἄνωθεν ἡμέρα τῇ κάτω ἑστηκυίᾳ "ἐρεύγεται
ῥῆμα"· λέγει γὰρ οὕτως· "οὗτος γάρ ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα." Ἀλλ' ἵνα μὴ νομίσῃς ὅτι ὁ προφήτης τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον παρέλειπεν εἰρηκώς· "ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα", μάνθανε, ἀγαπητὲ, ὅτι τὴν τριάδα ὡμολόγησεν· ἡμέρα γὰρ ὁ πατήρ· ἡμέρα ὁ υἱός· ῥῆμα τὸ ἐν μέσῳ τῷ ἄερι ἐν εἴδει περιστερᾶς διιπτάμενον πνεῦμα. Ὅτι δὲ ῥῆμα τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον μαρτυρησάτω Παῦλος· "λάβετε τὴν μάχαιραν τοῦ ἁγίου πνεύματος· ὅ ἐστιν ῥῆμα θεοῦ." 9 "Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν." "Νεφέλη γὰρ καὶ γνόφος κύκλῳ αὐτοῦ." Ἡμέρα ὁ αὐτὸς καὶ νὺξ ὁ αὐτὸς, καὶ θεὸς καὶ ἄνθρωπος· Ἡμέρα κατὰ θεότητα, Νὺξ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα· ὅσον γὰρ ἐν συγκρίσει τῆς θεότητος νύξ ἐστιν ἡ ἀνθρωπότης. Τοῦτο γάρ ἐστιν· "ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ." "Τὸ δὲ σκότος ἐκάλεσεν νύκτα." "Νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν." Χριστὸς κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα νυκτὶ πάσῃ τῇ γῇ, τουτέστιν τῇ ἀνθρωπότητι, ἀναγγέλλει τὴν περὶ πατρὸς καὶ ἑαυτοῦ καὶ ἁγίου πνεύματος γνῶσιν. Αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Continue reading PG 55: De turture seu de ecclesia sermo Sp. →≣ entire volume