lapis: sic ea quæ a Patribus dicta sunt, exiguis acces sionibus majus Ecclesiæ ædificium constituunt. Pre cor autem caritatem vestrain, ut dictorum sententiis attendatis; non au novæ sint, sed an veræ. Non enim quod usu tritum est, semper verum; neque quod no vum, ideo falsum: sed semper exploratur an ea quæ dicuntur vera sint, an falsa. Rogo autem ne quis, ut amicus ad gratiam sine examine sermonem excipiat, neve ut inimicus illa quasi peregrina respuat, sed vi deat ubique num veritas dictis palmam tribuat. 2. Genesis auctor Moyses et Spiritu sancto revelante. Duplex Moysis scopus. Cur invisibilium creationem ta cuit.· In principio, inquit, fecit Deus cælum et ter ram (Gen. 1. 1). Hæc historia Moysis legislatoris opus est, et Spiritus sancti revelatio. Continet autem crea tionem Dei virtute factam, per propheticam vero gra tiam Moysi revelatam. Non enim hæc Moyses ut hi storiographus dixit, sed ut propheta. Illa quippe dixit quæ non viderat, et illa narravit quorum spectator non fuerat. Ut enim pridem tria esse prophetiæ ge nera esso diximus, primum verbo, secundum operc, tertium opere et sermone: sic et tres jam prophetiæ partes constituimus: prophetiam de præsentibus, prophetiam de futuris, et prophetiam de præteritis. Exempli causa non aderat Isaias propheta iis quæ sub Moyse gesta sunt: sed quia spiritus Moysis crat in illo, qui ca ipsi revelaret, id prophetia erat. Est item prophetia etiam de præsentibus; ut si quis co ram propheta aliquid in animo versans, occultum ci esse velit, ct propheta ipsum arguat, ut Elisæus erga Giezi fecit, futura prænuntians et occulta revelans. Moyses quæ præterita erant aperuit: alil quæ futura. Ita igitur est huic historiæ attendendum, non ut nar rationi, sed ut historiæ veræ, quæ per Spiritum san ctum prolata sit. Quis porro est prophet:c scopus? Duo Moyses in proposito habet, et doctrinam edere, et leges sancire. Legislator enim cum sit, non tamen a legibus incepit, sed a creatione. Cur autem primo voluit Deum ostendere Creatorem et Dominum uni versi? Ut Deus esse demonstraretur, qui non alienis, sed suis legem poneret. Nisi enim prius ostendisset eum mundi Conditorem, non fide dignus habitus fuisset mundi Legislator. Nam alienis legem dare, violentum; suos autem instituere, consentaneum est. Quemadmodum Joannes evangelista non prius leges a Christo latas posuit, quam ejus dominatum dixisset his verbis: In principio erat Verbum, et Verbum eral apud Deum, et Deus crat Verbum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est. In ipso vita erat, et vita erat lux hominum. In pro pria venit, et sui eum non receperunt (Joan. 1. 1. 3. 4. 11). Cum dixisset eum Opificem et Creatoreni, tunc inducit illum doctorem et Legislatorem universi. Rursum alius Moysis scopus. Cur beatus Moyses cœ lum memoravit, terram, mare, aquas et ea quæ ex illis sunt, angelorum autem, archangelorum, Sera phim et Cherubim nullam mentionem fecit? Quia nimirum legislationem ad temporis illius conditionem aptabat. Noverat enim quibuscum loqueretur, cum iis nempe qui ex. Ægypto egressi erant, qui Ægyptia cum errorem, solemn, lunam, stellas, fluvios, fontes, aquas didicerant. Invisibilium ergo creatione relicta, de visibilibus verba facit, ut persuaderet eis qui hæc adorabant, ut ne illa deos esse putarent, sed opera Dei. Non necesse namque erat, ut illis angelorum et archangelorum notitiam daret, ne rursum illorum ægritudinem aleret. Nam si, etiamsi non viderent, an gelos tamen esse dixerunt, multo magis, si audissent angelos aut archangelos, putassent illos esse deos. Sed cælum memorat, terram, montes, aquas, et omnia quæ ex illis sunt; ut visibilibus invisibilem in terpretetur, et ex operibus Opificem prodat. Sic ergo etiam tres pueri Babylone fecerunt. Quia enim apud gentem illam versabantur Deo inimicam: nec erat Dei cognitio, sed idola colebantur, in fornace cum essent, dicebant: Benedicite, omnia opera Domini, Domino (Dan. 3. 57). Cur non dicebant, Angeli, cæli, terra, ignis, aqua, frigus, æstus, et similia, sed crea tionem sigillatim enumerant? Ut creaturain omnem abluerent, et totum opiſicium munidarent, nullamque relinquerent impietatis scintillam. Quemadmodum etiam hoc loco Moyses ut omnem Ægyptiacum erro rem a Judæis eliminaret, cæluin et terram nt creata memorat, ut hæc facta esse ostenderet, et Opificem declararet. In principio creavit Deus cœlum et terramı. 3. Verba Moysis, in principio erat, cum verbis Joannis,in principio fecit, comparantur. Arianos et Ano mæos redarguit. Duo Testamenta uno Patre orta. – Ilic mihi animum adhibe. Ego miror quomodo Joannes et Moyses idem principium habeant. Nam hic dicit: In principio creavit; ille vero ait: In principio erat. Ve rum et ille utiliter, et hic proprie. Ubi namque crea tio erat, dixit Moyses, Fecit; ubi vero Creator, posuit evangelista, Erat. Multum autem est discriminis et intervalli inter illud, Fecit; et illud, Erat illud enim cum ante non esset, factum est: hic vero semper erat. In principio fecit, et, In principio erat. Dei est esse, creaturam vero fieri, ut et evangelista distin guit. Nam de Servatore ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Iloc erat in principio. In ipso vita erat, et vita erat lux ko minum. Sexies dixit, Erat, ut explicaret cjus exsisten tiam. De famulo autem, postquam prædicavit eum qui erat, et venit ad servum Joannem, dixit: Factus est homo. Deus erat, homo autein factus est. Quod si de Servatore dicere audeant: Servator etiam factus est, nihil differret a terra. Animum adhibe, quæso si dicat hæreticus: Christus factus erat, non erat an tequam fieret, quid ergo plus habebit, quam terra? Nam de terra quoque ait Moyses: Terra autem eral. Si igitur illud: In principio eral, de creatione intelli gunt, non de æterna natura; nihil plus habet, quam terra. Et Deus Verbum erat, et terra erat: sed ille quidem in principio erat, non factus semper exsistens terra vero facta erat. Non enim prius dixit legisla tor, Terra erat, donec diceret: In principio fecit Dens cœlum et terram; primum dixit, Fecit, postea vero, Erat Scimus certe, fratres, has subtiles quæstiones

quæso, et alium usum. Aquæ illæ, quæ super cælos sunt, non modo cælum conservant, sed etiam Nam mam solis et lunæ emittunt. Si enim pellucidum es set cælum, omnis ejus splendor sursum curreret, ignis quippe cum sursum tendat, terram deser 1am relinqueret. Idcirco igitur totum cælum supe rius immensis aquis addensavit, ut splendor coa ctus infra descenderet. Vide Artificis sapientiam. Habes autem in teipso sapientiæ Artificis imaginem; fecit quippe Deus etiam in te quatuor elementorum effigiem. Animadverte, quæso: cogita mili caput hoc esse cælum superius; quæ supra linguam sunt, cœ lum alterum, id est firmamentum: indeque est quod oùçavlexos, sive parvum cælum vocetur. Superius in locis abditis cerebrum, quod non videtur, inferius lingua, quæ sub aspectum cadit. Quemadmodum igi tur cælum superius in invisibilibus est, mundus vero in locis de quibus loquimur: ac quemadmodum in ele mentis terram comperis esse gravem, aquam vero terra leviorem, igne graviorem; rursumque aerem aquis leviorem, igne graviorem: sic et in nobis sen sus, gustus, odoratus, auditus, visus nec oinnes simi les sunt. Rem comproba: si velis aliquid gustare, nisi linguæ admoveas, nullo gustus sensu afficeris. Crassior quippe sensus est, nec potest procul perci pere. Olfactus vero procul percipit; exempli causa, per domum transis, odoris fragrantiam percipis, quam non vides. Rursus visus olfactu celerior est videt enim ex monte latam planitiem. Visu rursus »nens acutior: ca:lum cogitat, terram, mare, et ubique invenitur. Mens quomodo est imago Dei. Historia cujusdam, qui ex sanctificatione volebat detruncari illud, Dominus sabaoth….. - Idco imago Dei mens est. Mens cogitat, moxque in se fora creat, turbam sibi depingit, et po pulum. Erubescant hæretici. Mens talia operatur, et mentis Artifex, omni olfactu subtilior, non celerio rem habet operationem, non promptam creandi vim, non incomprehensibilem naturam? Volo autem, fra tres, rem vobis dicere insolentem quidem quantum ad impietatem, sed fidei consonam, quantum ad examen; ut discatis quanta et quam nova moveat diabolus, quanta reperiat, quanta suggerat hæreticis, vel hi potius diabolo. Ilodie quispiam hæreticus, præsentibus sanctis viris et patribus, nos conveniens dicebat: hæc dico autem, ne res aliter audita, aliter feriat Pater, aiebat, et Filius et Spiritus sanctus una divinitas, una virtus, unum regnum. Oportet autem, inquit, auferre ab animo 1, non enim ab altari dico ne in sanctificatione dicatur, Sunctus, sanctus, san ctus Dominus Sabaoth. Nisi illud, inquit, abstuleritis, Christiani non estis. Vidistin' tantamı audaciam, lan tamque diaboli insaniam? vidistin' radicem adversan tis Deo impietatis? vidistin' magnitudinein blasphe mix? Pictatis caput voluit amputare, enervare mysterium, fidem abolere, ejus fundamenta eruere. Et vide diaboli astutiam. Persuasit ei ut diceret: Pa * Savil. legendum putat, ab oratione, pro, ab animo. Sed stare potest lectio Codicum omnium. ter et Filius et Spiritus sanctus, una fides (a), una virtus, unum regnum. Venenum melle temperavit. Semper enim mendacium, cum vult sibi fidem haberi, nisi fundamentum posuerit apparentis veritatis, ut falsum rejicitur: et qua ratione, audi: nihil quidem simile, dicam tamen. Rahab meretrix cum excepit exploratores, interrogata: Ingressi sunt ad te viri (Jos. 2. 4. 5)? respondet, Etiam; hoc primum veruni est: Sed exierunt, inquit; hoc secundum falsum. Si dixisset, Non egressi sunt, domum perscrutati essent. Dixit verum, ut fidem conciliaret: falsum addidit, ut deciperet. Ita et iste nobis interrogantibus, Cur sanctificationem detruncabimus? dicitis, inquit, Co minus Sabaoth: atqui non est nomen Dei, non est Christi, neque Patris. Vidistin' os vile et impurum? Ignoravit, nempe ob inscitiam, Sabaoth non case nomen Dei, sed nomen exercituum; id est, Dominus virtutum. Causam autem dico: sed ante finem quid fausti evenerit annuntio: pœnituit, procidit, ana themata dixit, precatus est, receptus est. 5. Attende igitur: quia sermo incidit, oper: pre tium est nos causam dicere, ob quam bratus Isaias hanc sanctificationem Deo enissam audivit. Isaias erat vir mirabilis, zelo plenus, vir audax, audax DỌN procacitate, sed zelo. Ilis temporibus fuit rex, Ozias nomine: is cum regia majestate, sacerdotium etiam invadere tentavit. Sacerdotes quid inde sequeretur noverant; regi tamen plurimum reluctari noluerunt; dignitatem reveriti, solium honore prosequuti sunt, exercitus timuerunt. Ipse quoque Isaias tacuit, non obstitit regi. Ut vidit Deus sacerdotes formidolosos, nutantem prophetam, regem audacter aggressum, immisit ei lepram in vultum, utpote qui sancta altin gere ausus esset: atque expulsus demum ille est non modo a sacerdotio, sed etiam a regno, et leprosus mansit. Deus porro quod suum erat præstitit, indigna tus autem est in sacerdotes, maximeque in prophe tam, quod præsens cum esset, pietatem prodidisset. Deus itaque erga prophetam silentium servabat; nec verba cum eo fecit, donec iniquus ille moreretur. Cum autem obiisset impius ille, tum Deus posita in dignatione, prophcta conciliatur. Ait itaque Isaias: Et factum est in anno, in quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isai. 6. 1). Cur vero Deus apparuit super solium excelsum et elevatum? Quia invisibilis est Deus, rex autem visus metum incussit; prophetæ cælestem glo riam exhibuit; ut ostenderet ei, quo solio despecto, quod solium honorassent: quod satellitiuni, nempe cæleste et angelicum, non honorantes, neque cogitan tes, humanum satellitium metuissent. Et erat, inquit, donius plena ġloria ejus: et Seraphim stabant in circui tu ejus (Ibid. v. 2 ). Cherubim solium, Seraphim satel litiuum sunt: Cherubim namque nihil aliud significant, quam sapientiain plenam. Quemadmodum autem hoc solium sive aliud quodvis quictem præbet sedenti, (a) Vaticanus, Savilius ejusque Codd., µíx níoriç. Com helisius vero, suo Marte, nulliusque Manuscripti aucto ritate, substituit pix bóng. Non video cur textus hic sit nulla auctoritat: inutandus.

clemens ac benignus; ut os oinne hæreticum, et lingua blasphema furens, laudet Patrein et Filium et Spiritum sanctum in sæcula. Amen (a). Ejusdem in diem tertium creationis, et de resurrectione. 1. Mundi Artifex sole, luna, stellis cælum ornavit, terramque floribus et plantis coronavit, atque omnein creaturam variis decoravit ornatibus: nos vero par est, resumpto de creatione sermone, opificia quidem mirari, Opificem autein adorare. Neque enim hæc scripta sunt solum, ut discamus illa facta esse, sed ut Opificem admiremur. Dictum est illum primo die creaturarum materiam produxisse: secundo die, quo modo ex rariore mollioreque aquarum materia firma mentum constituerit, ideoque firmamentum vocatum fuerit. Idcirco etiam Christus totuin orbem terrarum extenuatum et emollitum, diversoque plurium deorum errore ceu materia dissipatum, collegit, et unam fi dem fecit, quam firmamentum vocat Apostolus his verbis: Secundum firmamentum fidei in Christum (Col. 2. 5). Divisa est igitur abyssus; eratque aqua illa quæ infra manebat abyssus, atque etiam illa quæ sursum et sublimis erat abyssus. Unde hoc? Ait David: Abys sus abyssum invocal in voce cataractarum tuarum (Psal. 41. 8). Divisa est itaque abyssus, et factum est firmamentuin: deinceps terra operta erat aqua. Et dixit Deus, inquit, Congregetur aqua quæ sub cœ lo est in congregationem unam el appareat arida (Gen. 1. 9). Contra Anomaos. Quandoquidem omuia intelli gere volunt miseri illi hæretici, et incomprehensibilis naturæ modum scrutantur, dicant quomodo congre gata sit aqua, aut congregata quonam recesserit. Non enim, secundum vos, nullo examine vocibus hæren dum est, sed res sunt quærendæ. Dixit Deus: Con gregetur aqua. Quonam congregata fuit? In mare. An mare tunc pienui non erat? Terra plena erat, utique sane et mare. Quonam igitur congregata est? Qui illa quæ in pedibus habent, quæque videntur non possunt capere, inscrutabilem altitudinem curiose perquirunt, et incomprehensibilem divinitatis abyssum, neque mare, quod est incomprehensibile, deterret eos ab explorando Artifice. Ideo hæreticis dicat propheta Erubescant hæretici, dixit mare; quemadmodum dixit: Erubesce, Sidon, dixit mare' (Isai. 23. 4). Quo nam igitur loco congregatæ sunt aquæ? Audi. Quan do terram fecit Deus, nondum erant concava mon tium; sed simul atque dixit, Congregetur aqua, terra dirupta est, ac sinus fecit. Quæ res commonstratur, neinpe quod terra dirupta fuerit, ex insulis et monti bus hinc inde positis. Ideoque reliquit Deus insulas et montes, ut discas ea a principio conjuncta fuisse Dei autem verbum hæc segregavit. Congregetur aqua, nudata est terra. Sciendum autem, terram, quæ sic hodie appellatur, a Deo nec terram esse factam, ne que hoc nomine vocatam: sed a principio creationis nomen ejus fuisse, arida, ut ait David: Quoniam ipsius 1 Hæc, quemadmodum dixit..... dixit mare, ueque in Savil. neque iu Combefis. leguntur. (a) sic desinit Vaticanus. est mare, et ipse fecit illud, et aridam formaverunt ma nus ejus (Psal. 94. 5). Arida facta est, cognominata autem fuit terra: quemadmodum hoc firmamentum conditum est, et vocatum est cælum. Facto igitur aquarum divortio, prodiit arida, speciem habens inc briatæ terræ: aquæ enim nuperrime recesserant. Ubi crgo detecta fuit terra, jubet Creator: ‹ Germinet terra herbain fœni, seminantem semen secundum ge nus et secundum similitudinem, et lignum fructife rum, cujus semen in ipso sit, secundum genus et se cundum similitudinem» (Gen. 1. 11): Neque hoe pudore afficit hæreticos. Herba et ligna et fœnum ge nerant secundum similitudinem, et Deus dissimilem sibi genuit? Et cum quadrupedes rursum, reptilia et aves facta sunt, dicit Deus: Educant aquæ reptilia animarum viventium, el volatilia volantia super lertam secundum genus (Gen. 1. 20). Feræ, reptilia, volati lia, natatilia, herba, foenum, ligna, secundum genns et secundum similitudinem generant: solusque Deus dissimilem genuit? Cumque nos creavit Deus, dixit Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem no stram (Gen. 1. 26): opus est secundum similitudi nem, et artifex dissimilis? 2. Sed rem miram vide: sæpe namque hæretica nequitia latibulum reperit. Si, inquit, ita dixeris Fi lium secundum similitudinem, ut et nos, id admitti mus. Enimvero aliud est naturæ similitudo, aliud gratie. Nos secundum similitudinem, ille similitudo est: namı Qui vidit me, vidit Patrem (Joan. 14. 9); nos secundum similitudinem. Servos autem Dei oportct dictionum discrimina quærere. Dixit Deus: Germinet terra herbam fœni, et lignum fructiferum faciens fru ctum. Deinde dicit: Educat terra quadrupedes et be stias. Cur ibi, Germinet, hic, Educat, dicit? Germina et ligna fructusque quotannis germinant. Quia igitur semina in terra mansura erant, et ex illa proditura, idco ait, Germinet. Et circa animalia, Educat, quia cum semel ex terra orta essent, non ultra a terra, sed per successionem gignuntur. Factum est ita. Verbum in opus decurrit; ornata fuit terra; oportebat demum ornari cælumı. Cur solem et lunam non primo die fecerit Deus. Cur prius terram exornat, quam cælum? Propter er rorem multiplicium deorum, qui exoriturus erat, quo solem, lunam, stellas coluerunt. Dixit Deus, Fiant luminaria in firmamento cæli (Genes. 1. 44). Cur so lem et lumam non primo die fecit? Quia nonduin fa ctum fuerat firmamentum, in quo illa ponenda erant, Neque ob hanc tantum causanı; sed quia nondum erant fructus, qui ab illis foverentur. Tertio namque die fructus germinarunt. Ac ne putaretur illos ex solis natura germinasse, post absolutam creationem, tunc Deus fecit solem, lunam et stellas. Undenam Deus illa fecit? Dictum est enim ipsum primo die ex non exstantibus cuncta fecisse, reliquis autem diebus ex exstantibus. Unde ergo sol? Ex luce quæ primo die facta fuerat, quam mutavit ut voluit Artifex, in va riasque species convertit: illic lucis materiam, hic stellas: quemadmodum si quis præmitteret auri mas

tate aliena, pictatique propria sunt. Karpol sive tem pora festa quoque vocantur. Ait Deus: Tria anni tempora celebrabitis mihi, festum Azymorum, festum Pentecostes, et festum Scenopegiorum (Deut. 16. 16). Tria tempora. Ecce signa, et tempora. Dies rursus in sabbato et menses facit luna. Sol annorum conversio nes observat, vernam, æquinoctialem ¹, æstivam, au tumnalem. Stant leges immotæ. Dixit, et fixa sunt; mandavit, et fundata sunt. Hic demum animum ad vertite. Quis horum artifex? quis hæc fecit? Pater? Nemo inficiatur. Filius? Etiam hæretici fatentur, etsi non recte dicunt enim, Pater Filium fecit, Filius autem omnia. Admittamne impietatem? Quia insolu bilia vincula hæreticorum mentem constringunt, in terrogemus prophetas: num is. qui omnia fecit, quempiam habeat majorem, an omnibus sit superior sua enim ipsi propositione cadunt. 4. Dicunt, Omnia fecit Filius, ipsum vero Pater. Propitius nobis sit pro blasphemia: plane enim hor ror est impiorum verba iterare; attamen medicos imitemur, immittentes in vulnera manus, ut ulcera cu remus: coactus etiam fuit Apostolus res turpissimas commemorare, non ut linguam fœdaret, sed ut pec cata ablueret. Dicunt, Omnia fecit Filius, ipsum vero Pater. Interrogabo prophetas, quis et quantus sit is qui cælum fecit. Alt Isaias propheta: ‹ Hæc dicit Dominus, qui fecit cœlum, et fixit illud: qui fun davit terram, et quæ in illa sunt: qui dat spirationem populo qui in illa est, et spiritum calcantibus eam Ego Dominus» (Isai. 42. 5. 6). ‹ Ante me Deus non est, et post me Deus non est. Ego sum, et non est alius › (Isai. 43. 10. 11). Hæc dicit qui fecit cælum et ter ram Unigenitus, qui secundum hæreticos factus est, et postea creavit. Verum in sermonibus labiorum suorum Comprehensus est peccator (Psal. 9. 17). Ait beatus Jeremias: Sic dicite. Quibusnam? Gentilibus; Dii qui cœlum et terram non fecerunt, dispereant de terra (Jer. 10. 11). Dominus, Qui fecit cælos in in tellectu (Psal. 155. 5), ipse Deus vivus et verus. Si verus est Deus ille qui fecit cælum, ipsi vero hæretici confitentur Filium esse eum qui fecit cælum et terram, quæ pugna cum dicit Christus, Ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. 17. 3). Cuin Servator aut per prophetas, aut per se hæc dicebat, non ad comparationem cum Patre hæc dice bat, Ut cognoscant te solum Deum; sed ad differen tiam eorum, qui falso dii appellantur, significandam. Quamobrem Paulus quoque dicit: Conversi estis ab idolis, servire Deo vivo el vero (1. Thess. 1. 9). Verum vocat, ut falsos confutet; vivuin, ut mortua idola tra ducat. Ego vero puto, imo potius credo, mortuos ad versum nos irasci, si audiant nos idola appellare mortua. Injuriam, aiunt, irrogatis nostro ordini. Nos mortui vocamur, qui aliquando viximus: qui num quam vixere, cur mortui appellantur? Dii qui cœ lum et terram non fecerunt, dispereant (Jer. 10. 11). * Sic Vatic., Savil. et omnes Mss. Combefisius vero ex conjectura, aequinoctialem, in, hybernam, mutavit: nec de ficta mutatione lectorem monuit. vum, Dominus, Qui fecit cælos in intellectu (Psalm. 135. 5), ipse vivus Deus ot verus. Quis est vivus? Qui fecit cælum. Num stant hæreticorum definitiones? annon cadit eorum impietas? annon redarguitur eorum re ligio? annon dissolvitur pravitas? Conditoris opera comprehendere non potes, et Artificem curiose in quiris et exploras? Quid clamat David? Quam magni ficata sunt opera tua, Domine! Omnia in sapientia ſe cisti (Psalm. 103. 24). Prophetæ opera magnificant, hæretici Opificem minuunt. Magnus ille consilio et potens operibus, qui cælum formnavit et fixit ex aquis; non enim a miraculo abscedo. Ex aquis concretum est, et aquam gestat: ex aquis concretum est, et abyssum gestat; omnino autem exemplo hæret, no inquam, hoc miraculum. Vidistin' tabulas ab aqua gestatas, et desuper nivem gestare? Hiems id fecit, et Deus non faciet? Fecit cælum, non ut sphæ ram (a), ut philosophantur nugaces illi. Non enim sphæram fecit quæ volvatur. Verum, ut ait propheta, sol quomodo currit? Qui statuit cœlum sicut fornicem, et extendit illud velut tabernaculum (Isai. 40. 22). Nemo nostrum ita impius est ut nugacibus illis fidem habeat. Prophetæ dicunt cælum initium et finern ha bere. Ideo sol non ascendit, sed procedit. Dicit Scri ptura: Sol egressus est super terram, et Lot ingressus est in Segor (Gen. 19. 23). Palam ergo est ex Scri ptura solem egressum esse, non ascendisse: ac rur sum, summo cœlo egressio ejus (Psal. 18. 7), inquit, non ascensus. Si sphæra est, summum non habet. Quod enim undique rotundum est, ubinam summum habet? Num ergo solus David dicit, an etiam Serva tor? Audi ipsum dicentem: Cum venerit Filius bo niinis in majestate sun, mittet angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a sum mo cælo usque ad summum cælum ›(Matth. 24. 31). 5. Futilis Severiani sphæricam orbis formam negantis opinio. Quærimus autem ubi sol occidat. el ubi noctu currat. Secundum exteros sub terra; se cundum nos autem, qui cælum tabernaculum esso dicinius, quidnam? Animum adhibe, quæso, num sit falsa sententia: sed si habeas signaculum veritatis testimonio firmatum, concurrit cum phrasi et lo cus. Cogita superpositam fornicem (b). Oriens hic est, ut figura exprimitur: septentrio vero illic, ex opposito meridies, illic occidens. Sol oriens cum in occasum vergit, non sub terra occidit, sed egressus ad cæli fines, partes boreales percurrit, quasi muro quodam occultatus, aquis non sinentibus ut ejus cur sus appareat, curritque per partes boreales, et ad orientem venit. Undenam hoc palam est? Ait beatus Salomon in Ecclesiaste, quæ est scriptura certæ fi dei, non adulterata: Oritur, inquit, sol, et occidit sol. Oriens pergit ad uustrum, et circuit ad boream circuit circumeundo, et in loco suo oritur (Eccle. 1.5) {o} Vide Cosmam Ægyptium p. 325. De opinione quorumdam veterum circa mundum ia fornicis morem structum vide quæ diximus in Monito ad Cosmam. Sed hæc pluribus agitantur a Cosma Ægyptio iu Topographia sua, quam edidimus auno 1706.

terra, ut discas de ipso Davidem dixisse: Qui resta cit terram et facit eam tremere (Psal. 103. 32). Scis sæ sunt petræ, ut discas de quonam dixerit propheta Furor ejus tabescere facit principatus, el petræ perfora tæ sunt ab eo (Nahum. 1. 6). Monumenta aperta sunt, ut appareret resurrectio, et qui suscitat Deus per cuncta splenderet. ficata sunt opera tua, Domine! Omnia in sapien tia fecisti (Psal. 103. 24). Vidistin' Del creatio nem? vidistin' quomodo obstruat hæreticorum ora, qui creationem ignorant, et Creatorem curiose ex plorant? Omnia Dei legi obsequuntur. Stat cælum, non sua manu gestatum, sed divina lege firmatumi. Cum enim dubitavero, quomodo ex aquis cælum concretum sit, dubitationem meam solvit beatus Da vid dicens: Verbo Domini cæli firmati sunt (Psnl. 32. 6). Cur enim firmati sunt? Quoniam ex aquis erant. Numquam de solido et firmne dicitur, Firmatum est. Neque potest quispiam dicere, petram firmatam esse. Aliud est firmatum esse, aliud esse firmum. Firma tum dicitur, quod cum rarum et molle esset, concre tum fuit. Ideo Petrus, quando paralyticum sanavit, dixit: ‹ Viri Israelitæ, quid miramini in boc, aut nos quid intuemini, quasi nostra virtute aut pietate ſecerimus hunc ambulare? Deus patrum nostrorum, Deus Abraham et Isaac et Jacob, glorificavit filium suum Jesum: et in fide nominis ejus hunc quem vi detis et nostis, confirmavit nomen ejus (Act. 3. 12. 43. 16); nempe paralyticum confirmavit. Ideo Verbo Domini cæli firmati sunt (Psal. 32. 6); ex raris et dissolutis aquis verbo Domini nubes in sublime tol-crificium non cum recipit, qui in nocte peccavit. Ideo Juntur. Vide, quæso, Aqua quæ amara crat, mutatur. Ex mari hauriunt nubes, et eam quæ ex profundo hauritur amara, dulcem et potabilem efficiunt. De profundis nos abyssis excitavit Christus, et amaritu dinem nostram non deponimus. Christus in omnibus elementis miracula fecit, hine probatur Deus. Quis est is qui fecit cælum et ter ram? Ego dico Christum esse. Et unde hoc? Quia si non esset Dominus omuium, in evangelio non mi racula patrasset in omnibus creaturis. Per omnia enim elementa mirabilia fecit; per terram, per mare, per aerem, per ignem; ut conspicuuin sit ipsum esse om nium creaturarum Dominum. Diei luci supervenit ve speræ lux. Sol lucet, et lucerna facem præfert: dieł finis, ac noctis exordium. Sed tu, cum videris lucer nam et solem, dicito: Tuns est dies, et tua est nox; In fabricatus es jubar et solem (Psal. 73. 16). Verum fax illa, quæ præ:fertur, sermonem non interpeHat. Oportet enim solem currere ad ejus jussum ("am Sol cognovit occasum suum [Psal. 103.19]), ut osten datur Christum omnium creaturarum Dominum esse. Id Joannes prædicat, Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil quod factum est (Joan. 1. 3). Verum oportebat ipsum non sermone tantum lucere, sed etiam opere. Dixit mari, Tace, obmutesce (Marc. 4. 39); et obmutuit, agnovitque opus Opificem. Dixit enim mari, et tacuit; dixit vento, et refrenatus est. Si non obtemperasset, ejus Conditor non fuisse pro deretur; nisi Dominus esset aquæ, non illam mutas set in vinum; nisi esset cæli Dominus, non eum stella de cælo prædicasset; nisi esset solis Dominus, non tenebris se obvelasset in cruce. Christus in cruce, et sol obtenebratus est. O miraculum! Creatura non tu lit contumeliam Domini. Obtenebratus est sol, ut in ipsa cruce solis Dominum noveris. Commota est 7. Moralis conclusio; sacrificium vespertinum quid Operæ pretium vero est ut moralem moveainus sermonein. Lucerna vocat nos, ut dicamus: Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen senritis meis (Psal. 118. 103). Advenit vespera ut dicamus: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, elevatio mannum mearum sacrificium vespertinum (Ibid. 140. 2). Cur non matutinum? Ilic animum adhibete: nam quæ psallimus, scire debemus. Dicit David: Psallite sapienter. Elevatio manuum mearum sacrificium vesper tinum (Ibid. 46. 8). Duo sacrificia jussit fieri Moyses, imo Deus, unum matutinum, et unum vespertinum. Matutina gratiarum actio pro nocte erat. Nam qui in nocte servatus est, in die gratias agit. Vesperti num sacrificium pro die erat. Quia, inquit, in die me servasti, pro toto die gratias ago tibi. Matutinum sa dicit: Elevatio manuum mearum sucrificium vesperti num. Ingrederis vesperam, expandis manus ¦ si fidu ciam habent, expandantur: si non scripserunt iniqui tatem, si pauperes non spoliarunt, si pupillos non oppresserunt, ut quæ personam habent extollantur. Elevatio manuum mearum; ac si diceret, Vide, Do mine, mundæ sunt manus. Quemadmodum enım is qui peccavit vultum extollere non notest, sed a con scientia incurvatur: sie manus polluta, ne andet qui dem eoram Deo consistere. Vide: si manus sint mun dæ ab iniquitate, expandantur. Ideo patriarcha Abra ham turpe lucrum recusavit, ein diceret ei rex So domorum Accipe omnia, mulieres tantum dimitte (Gen. 14. 21. 22). Ut itaque fiduciam haberet, nihil accepit; sed cum puris manibus esset, dicebat: Ex tendam manus meas ad Deum, qui fecit calum et ler ram: et extendit, quia non erant pollutæ injusto lu cro. Elevatio manuum mearum. Illud, Elevatio manuum mcarum, interpretatur Paulus: Volo igitur viros ornre In omni loco levantes sanctas manus sine ira et disco ptationibus (1. Tim. 2. 8). Vespera a nobis exigit vesperæ opera. Expandis manus, scrutatur Artifex. Advenit matutinum tempus, et si puram non habcas et manum et mentem, matutinum tempus ne respicere quidem audes experientia magistra est. Cogita cum quanta fiducia ingrediatur is qui purus maneat, quasi in propria domo ambulet. Fiduciam dat illi matuti nis horis nox in continentia exacta. Ideo David dicit Si memor fui tui super stratum meum, in matutinis me ditabar in te (Psal. 62. 7). Gratias ago Deo: recor dor fatiscentem vocem a Dei verbo reparatam esse non pro nostris meritis, sed pro vestro desiderio. Precemur ergo in veritate cordis, ut pace fruamur, et in matutinis fiduciam habeamus, hæreticorum fu rorem devitemus, fidem orthodoxam sequamur,

lantia? Duplicem naraque gratiam accipit is qui sa- lutem consequitur, nempe et vivificatur anima, et vo- latilis efficitur, et ad cælorum fornices attingit, cum angelis versatur, et cum cælesti ordine locum habet. Et volatilia volantia super terram secundum firmamen- tum cæli. Super terram, corpore, in cælis, vitæ insti- tuto. Hæc non per allegoriam inducimns, sed in hi- storia conspicimus. Aliud est allegoriam in historiam vi inducere; alind historia servata allegoriam exco- gitare. Atque ut ostendat se reptilia dicere volatilia pennata, quæ sunt in mari, subdit; « Et fecit Deus cete grandia, et omnem animam viventem reptilium, eduxit aqua; et volatile pennatum » (Gen. 1. 21). Estne ergo volatile non pennatum ? quid opus erat dicere, Volatile pennotum ? Volare ¡¡ic dicitur id quod est expandere manus. Potest etiam quis manibus nevñobat, ut ait propheta : Tota die ¿fentrava, expandi manus meas ad populum non credentem et contradicen- tem (Isai. 65. 2) : non quod manus pennas habeant, sed quia xerabut expandere significat. Quod repit ergo volatile dici potest, quod repat, seque expandat: unde · et David ait: Serpentes et volatilia pennata. Fecit ergo Deus cele grandia (Ps. 148. 10); id est, dracones magnos in mari. Reliqui euin interpretes dicunt : Fecit Deus dracones magnos (a). Non dixerunt, Cete, sed, Dracones. Nihil in mari factum est inter viventia prius quam draco. Ideo ait David: Laudate Domi- mum de terra, dracones et omnes abyɛ;i › (Ps. 148. 7); et alibi : ‹ Hoc mare magnum et spatiosum, illic re- ptilia quorum non est numerus: animalia pusilla cuin magnis : illic naves pertransibunt. Draco iste, quem formasti ad illudendum ei » ( Ps. 103, 25. 26). Et alibi ut ostendat non unum, sed multos ibi dracones esse, ait : Tu contrivisti capita draconum in aqua (Ps. 73. 13). Fecit igitur cete grandia. Et vidit Deus, quia omnia bona. Quare dixit. Bona? numquid bona pro- pter multitudinem? Atqui quando stellas fecit et so- lem et lunam, multa licet essent quæ facta fuerant dicit: Vidit Deus quod esset bonum (Gen. 1. 10). Multe sunt stellæ, earumque millia innumera : neque tamen dixit : Vidit Deus quod bona essent; sed Quod bonum esset. Quare? Quia etsi multa luminaria, ex una tamen luce sunt, et ad eundem omnia usum : nam ad illu- minandum posita sunt. Hic vero quia ingens est re- ptilium differentia, et volatiliumi, natatiliumque (alia quippe ratio est natatilium, alia volatilium, alia repti- lium), et in singulis generibus multa diversaque sunt, dicit : Vidit Deus quod essent bona. Pro varietate ope- rum laus sequitur. Et benedixit ea Deus dicens : Cre- scite el multiplicamini, et replete aquas, et volatilia mub tiplicantur (Gen. 1. 22). 3. Stellis cur non henedixerit Deus.- Cur cum stellas fecit, non benedixit? cur cum herbas et ligna fecit, non benedixit? Alia benedixit, alia non benedicit. Quir causa virtutis hujus creaturæ fuit? Attende. Stellæ quot factæ sunt ab initio, tot manent, ae neque numero, neque magnitudine possunt augeri; nempe cum in ideuti- (a) Hæc reliquorum interpretuin bectio non notatur in

tate naturæ permansuræ essent, benedictione que ipsas multiplicaret non egebant. Quæ vero ex succes- sione augentur, nec alio possunt augeri modo, bene- dictionem necessario accipiebant. Idem rursum dico, ut dictum magis infigatur menti. Neque enim, fratres, planta, quæ temere et perfunctorie in terræ scissuras inducitur, firmam habet sedem; sed quæ in profun- duni ejus cum omni diligentia immittitur. Stellæ be- nedictione opus non habebant: neque enim hæc illis multiplicandi vim tribuebat. Volatilia autem et nata- tilia atque homo hanc benedictionem desiderabant, successionis causa. Atque ubi aliter multiplicatio fieri nequit, ibi locum habct benedictio: ubi nempe pauca multiplicantur, et parva augmentum admittunt. Quia igitur causam agnovimus cur hæc benedictione dignata fuerint, operæ pretium fuerit ad alias demum Scriptu- rarum dictiones nos conferre. Crescite, quia parva ; Multiplicamini, quia pauca; Implete aquas, quia in parte. Necesse autem est, ut alio tempore quæramus, cur pisces et volatília et hominem dumtaxat benedi- ctione dignatus sit; cæteris vero non eam impertierit. Interim autem, ut polliciti sumus, seriei bæreainUS. Et dixit Deus: Educat terra animam viventem (Gen. 1. 24). Terramı Deus duplici afficit honore. Primo enim illa semina gignit et plantas, et postea animalia; nec sine causa, sed quia hominis domicilium futura erat : ne- que id tantum; sed quia ex illa ipsa homo alimentum accepturus erat, illam ut nutricem et matrem magui hujus aniınalis, honore afficit. Hic vide qua ordinis serie sit usus. Primo alimenta parat ; secundo inducit ea quæ alimentis fruantur, ut erga homineın fecit. Primo domum perfecit, et sic patremfamilias introdu- xit. Educat terra animam viventem. Inanima terra quo- modo gignit animam viventem? unde prodiit leo ru- giens, aut equus currens, aut bos laboriosus, aut sar- cinis aptus asinus? unde animalium differentiæ? unde ex inanima tot animæ ? Nec pudet hæreticos (a), quod inanima terra quam non habet animam proferat; Deımı vero si genuisse audiant ex propria substantia, statim ratiociniorum tricas moveant, et inferant : Ergo divi- sus est, ergo dissectus, ergo passus est, et similia quæ dicere solent. Neque enim præsentis est tempo- ris onınia quæ contra Unigenitum, imo contra suami salutem dicunt, confutare. Deus enim nec si laude- tur, aliquid lucri percipit, nec si maledictis impetatur, aliquid damni : nisi fortasse dixeris, salutem nostram lucrum esse Dei. Ipse namque plenus est omni bona, nullaque re eget : qui omnes ditet, nulloque opus ba- beat. Enimvero quis dederit quidpiam ei, qui omnium est ſons bonorum, ex cujus unius benignitate omnia pendeant? Quemadmodum ait David: Omnia ad te exspectant, Aperis tu manum tuam, et imples omne ani- mal benedictione ( Ps. 103. 27. et 144. 16). Sed quem aggressi sumus sermonem ad finem ducamus. Hoc enim et nobis gratum est, et ordo postulat. Id quod non habet terra profert, jubentis imperio obsequens; et id quod habet divina et intemerata natura non gi- gnit? Verum ne quis rursum vocem babere humano (a) Arianos intelligit.

hexaplis nostris.

Eodem modo se in Scripturis gessit. Antecesserunt Christum Scripturæ ipsum prædicantes, et tunc venit is quem prædicabant. Præcesserunt testimonia, ut crederetur ei, de quo testimonium ferebatur. Præ- cessit lex, ut prædicaret legislatorein. Præcesserunt prophetæ, ut illum declararent, de quo vaticina- bantur. Scripturæ cur Judæis relicta. - Ac vide sapientiam Dei. Scripturas prophetarum non sivit in Ecclesia solum esse, sed et apud Judæos: ut illi coarguerentur, reliquit eas apud Judæos indignos, Dei hostes, Christi inimicos. Cur ergo id fecit, nec ab illis Scripturas abs- tulit? Evidens causa est, nec multa probatione opus habet. Ut prædicatio mea non suspecta esset. Si solus prophetas haberem, posset incredulus contradicere. Aususne essem ego dicere, Dixit Moyses, dixit Isaias, aut dixit reliquus prophetarum ordo, de Christo, et de iis quæ tempore adventus ejus eventura erant ? Poterat quivis respondere: Undenam scimus Moysem fuisse prophetain, et hæc dixisse, aut prædicasse, quemadmodum vobis Christianis ad confirmationem doctrinæ vestræ blaterare visum est, prophetas nempe fingere, et nomina fabulose coinminisci? nosne de- bemus hanc auctoritatem admittere? Nunc vero con- tradicenti, etiamsi magnis munitus sit ratiociniis, omnis sublata occasio est, eo quod illa testimonia apud ipsos deposita sint, quæ nos ad dogmatum no- strorum defensionem afferimus. Unde enim coargui non possit eorum levitas? Ne igitur hæc dicantur, per- misit ut libri Scripturarum apud illos essent, ut si mihi fides negetur, quasi ad propriorum dogmatum gratiam illa confinxerim, illis fides habeatur, qui ab illis dogmatibus abhorrent. Si Judæum interroges, non dico quemdam de plebe ac de turba, sed qui et verbo polleat et logem teneat, Estne Christus? et non dicat non esse, sed esse quidem, at non esse hune, quem vos dicitis, sed alium : hactenus ille rem non evertit, sed personam in dubium vocavit. Aliud porro est rem negare, aliud vero personam. Ut si quis a me debitum reposcat, aliud est dicere, Non debeo, et aliud dicere, Non tibi, sed alii debeo. Interim debitum in confesso est. Quod igitur Christus sit, id illi confi- tentur, dubitant autem an hic sit, qui a nobis prædi- catur, et eum qui non exsistit admittunt, quia eum qui vere est negarunt. Et advertas velim, ipsum legisla- Lorein Moysem ipsa hominis formatione Filium in- ducere, ejusque cognitionem. Dixit, Fiat firmamentum; dixit, Germinet terra; dixit, Educant aquæ. Cum au- ten venit ad hominem ait: Et dixit Deus, Faciamus hominem. Interrogo Judæum : Si solus est, nec est cum co Filius, quem prædicamus, si non est Spiritus sanctus, quein adoramus, cuinam dixit, Faciamus ho- minem? Cælum jussu solo facit, terram et reliqua si- militer: cum hominem creat, divinitatem Filii demum volens quasi per fenestras conspiciendam præbere, di- cit, Faciamus hominem; ut ostendat illum in prioribus etiain creandis sibi socium fuisse. Aiunt itaque Judæi in angustum redacti, ner valentes ita apertam di- clienem mutare, ipsum id angelis dixisse: quoniam facti sunt, adjutores Dei fuerint? Ministri solum crant,

dictionis naturam aperte negare non possunt, alio modo negationem illain insinuant. Cuinam igitur dixit, Faciamus? Angelis, inquiunt. Quæro, Utri ma- jores sunt, angeli, an homines? Sane angeli. Nam quando etiam admodum in virtute profecimus, ne tunc quidem illos superamus, sed pares eis sumu³. Nunc vero jis natura longe inferiores sumus, Incor- poreisque angelis sumus minores. 6. Audi Davidem hac de re testificantem: Quid est homo, quod memor es ejus, aut filius hominis, quoniam visitas eum? Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. 8. 5. 6). Certe minores angelis sumus: nos in- feriores, angeli majores. Si cum hominem illum mi- norem faceret, opus habuit angelis consiliariis et adjutoribus, cum majores faceret, non unum nempe angelum, sed illa millia millium innumerabilium; quemadmodum enim luminaria simul omnia fecit, sic et angelos et archangelos simul; et tot sunt ut om- nem superent numerum, clamatque Daniel : Decies millies dena millia ministrabant ei, et millia millium ad- stabant ei (Dan. 7. 40). Dena millia denorum milliam angelorum fecit, milliaque millium archangelorum, nec opus habuit consiliario aut adjutore, et cum unuin faceret luteum hominem, consilio utitur, ser- monem confert, consilium init? Quis est homo? nonne terra et de terra? uomme cinis et favilla? Clamatque Abraham suam prædicans vilitatem : Ego autem sum terra et cinis (Gen. 18. 27). Quid sunt angeli? noune spiritus? nonne ignis? Audi Davidem clamantem : Qui facit angelos sues spiritus, et ministros suos ignem urentem (Psal. 103. 4). Cum ignis naturam conderet, intelligentes et incorporeos spiritus, non opus habuit consiliario, non socio, non alio quopiam in opero adjutore : et cum eum qui de terra est condit, miso- rum illum, vilem, qui brevi postea tempore non fu- turus est, qui in sepulcro dissolvetur, qui temporo consumetur, consilium init, consultat? Etiam, in- quiet, decet Dominum ob summam suam bonitaten), dicere famulis præsentibus, Quid fieri oportet? quid faciemus? lloc quoque concedo, ac post tantum cer- tamen, admitto, illud, Faciamus, ad angelos dictum fuisse. Illud, Faciamus, audisti ; illud vero, Secundum imaginem et similitudinem non vidisti? lloc enim verbo Judæorum et hæreticorum ora obstruam. Neque enim Judæus, neque rursum hæreticus, ipse quoque vere Judæus; imo pejor : illi namque corpus visibile cru- cifixerunt; hi vero divinitatem invisibilem impu- gnant; imo vero ipsorum salutem. Verum et illi impos- sibilia aggredi demonstrati sunt. Quapropter partim pœnas hujus facinoris in præsenti dederunt, genus suum videntes per totum orbem dispersum Demum autem illis extrema ultio est infligenda, quando ex- tremum omnium judicium reddendum erit. Atque ab ipsis suo tempore promeritæ repetentur pœnæ. Quid causæ igitur est, cur hos omnes sermones vobis proposuerim? Volo enim rursum scriem repetere. Non audet hæreticus, nec audet Judæus dicere, unam esse Dei et angelorum imaginen. Num angeli, qui

erat, fidelium pietatem; prævidebat prodituram ex Jud:ra esse sanctam Deiparam virginem: prævidebat chorum apostolorum, necnon ordines confessorum, et multa millia Judæorum qui credituri erant. Quando enim ascendit Paulus in Jerusalem, dicunt ei coapo- stoli : Vides, Paule frater, quot millia sunt Judæorum qui crediderunt (Act. 21. 20). Prævidens igitur eos qui credituri erant, pepercit incredulis; non ipsorum gratia, sed propter fructum, qui ex illis nasciturus erat. Id testificatur Isaias: Et nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus, et quasi Gomorrha similes facti essemus (Isai. 1. 9). Verum forte nos dicto vim intulimus, et de alia re loquitur Isaias? At Paulum audi, prophetarum fra- trem et interpretem dicentem: Fratres, non reli- quiæ secundum electionem gratiae facta sunt; ut reliquiæ salvæ essent. Et sicut dixit Isaias, Nisi Do- minus Sabaoth reliquisset nobis semen, quasi Sodo- ma facti essemus (Rom. 11. E. et 9. 29). Omnia siquidem prævidebat Deus, et non perinde atque nos, qui tempore docemur, sic Deus per experientiam di- scit. Rursus dico, ut sæpe dixi, sæculorum fines vi- debat : Adamum vidit peccantem, prævidebat etiam cos qui ex illo futuri essent justi, videbat eum eji- ciendum ex paradiso: verum prævidebat regnum ei esse paratum. Quodque admirabile est, ante paradi- sum regnum paratum fuit. Miraris quod Adam ejectus fuerit ex paradiso? Mirare, quod anto paradisum paratum ipsi fuerit regnum cælorum. Ait Servator : Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi (Matth. 25. 34). Contra Arianos. Primogeniti et unigeniti differentia. Erubescant hæretici, cum andiunt ea quæ sall- clis parata sunt, ante constitutionem mundi, et di- cunt, Erat aliquando cum Filius non esset. Specie tantum Unigenitum confitentur, quia Scripturam delere non possunt; vocein largiuntur, et rem sub- trabunt. Si dixerimus unigenitum Filium, statim dicunt Scriptum est etiam, Primogenitus totius orbis terrarum (Col. 1. 15). Ergo secundum hæreticos hæc duo inter se pugnant. Nain si primogenitus, non uni- genitus est : primogenitus enim, cum fratres habue- rit, primogenitus dicitur: unigenitus vero, si fratres labeat, jan unigenitus non dicitur: unigenitus quippe est is qui unus ex aliquo natus est; quem- admodum et Scriptura testificatur Abrahamum al- loquens : Tolle filium tuum unigenitum (Gen. 22. 2). Primogenitus dicitur is, qui fratres habet; ideo enim prinius est, quod prior natus sit. Unigenitus vero, ideo dicitur unigenitus, quod fratres non ha- beat. Alias quoque unigenitus est, qui solus ex aliquo natus est, non qui solus factus est, ut nugantur hæ- retici. Unigenitus, quia solus talis factus est. Ergo et Elias unigenitus, quia solus talis; quod sane cum ratione pugnat. At in more Scripturæ est, ut unige- nitum dicat eum, qui solus ab aliquo genitus est, se- cundum prius demonstratam vocis significationem. Attende, quæso. Primogenitus, si fratres non habeat, unigenitus est. Ego non unum, non duos, non tres, Sein primogeniti, Abraham primogenitus in genera-

sed plurimos reperio primogenitos. Rem novam! Primogeniti quomodo plures? Unum enim esse opor- tet. Sermonem produxi, ob illas voces, primogenitus et unigenitus : difficultatem vero solvamus. Eum, qui primus credat in sua ætate, Dens primogenitum vocat, non quod sit primus inter alios fideles, sed quod in suis temporibus prius apparuerit; verbi gratia, in Ægypto erat populus, dicit Deus per Moysem: Filius primogenitus meus Israel. Dizi: di- mitte mihi populum meum (Exod. 4. 22. 23). Ecce populum primogenitum : quia illo tempore prior erat populus, qui Deum noverat. Emersit postea David, post legem, post multas ætates, ac pollicetur ei Deus, ex semine ejus Christum oriturum esse, et sic ait: Inveni David servum meum, oleo sancto unti eum. Ipse invocabit me, pater meus es. Et ego primo- genitum ponam illum (Psal. 88. 21. 27. 28). Quod si primogenitus sit David, primogenitus quoque populus est. Adam primogenitus in generatione sua, Noe, tione sua, Moyses, Isaias, quia suis temporibus pie- tati se dediderunt. Ex his multis primogenitis con- gregata est Ecclesia magna, quæ est in cœlo. Testi- ficatur Paulus:

⚫ Illud membrum phrasis, Articulus deest..... sit talis, non legitur in savil. nec in Combefisio, qui habent : Diri- ante deesse, ut indicetur incensum quoddam pect- liare, quod ipse postea indicat. Verum etiam sic sensus claudicat, articulus enim potius peculiare quidpiam indi- caret. Rem non majori perquisitione dignam mittimus.

ereatura Del bona, et nihil rejiciendum, quod cum gra- tiarum actione percipiamus : sanctificatur enim per ver- bum Dei et orationem (1. Tim. 4. 4. 5). Si ergo bene- dicitur, si ergo sanctificatur, cur abstinemus? Injusti- tia autem, avaritia, et si qua alia, diaboli sunt opera. Ab operibus Dei abstines propter jejunium, et ab operibus diaboli non abstines propter pietatem ? Atqui, fratres, adversus eum qui non jejunat, non prolata sententia est, adversus eum autem, qui inique agit, pœnam interminatur. Ab iis quæ innoxia sunt cavemus, nec cavemus ab iis, quæ sunt culpæ obnoxia. Bona res est cleemosyna, quæ specie qui- dem dispergit, re autem congregat. Quemadmodum enim agricola terræ fœneratur, ex qua semina exspe- ctat sic eleemosyna dum aliis dari videtur, vere danti recondit. Nam ait David : Dispersit, dedit pau- peribus, justitia ejus manet in sæculum (Psal. 111.9). Sic jejunemus, sic adoremus, sic credamus, Patrem glorificantes, Filium hymnis celebrantes, Spiritum sanctum adorantes, quia ipsi gloria in sæcula. Amen. Ejusdem in quintam diem creationis. 4. Multa quidem magnaque a benignissimo Deo ho- minibus concessa munera sunt; primum autem ejus maximumque donum est Scripturarum doctrina. Sol enim et luna, omnisque stellarum chorus, flumina item, fontes, et lacus, ad corporum usum facta sunt; sacræ vero Scripturæ, ad animarum emendationem sunt datæ. Quanto autem anima corpore superior est, tanto superius aliis est divinarum Scripturarum de- num. Ideo ait Servator: Scrutamini Scripturas, in qui- bus videmini vitam æternam habere (Joan. 5. 39). Scrutemur ergo thesauros Scripturarum, et quæ pol- liciti sumus aggrediamur, hominisque creationem pro viríli nostra ordiamur. Nemo vero rursum repre- hendat ea quæ accuratius exploramus: hoc enim illorum proprium est qui nugari student, ea carpere quæ a Deo statuta sunt, et ea quæ accurate dicuntur reprehendere. Audivi sic incusantes : Quæ necessitas erat de igne et aqua hæc dicere: stridet ignis, cum aqua in eum injicitur? Nos, aiebant, non rerum na- turalium disquisitionem quærimus, sed divinarum. Scias autem oportet, hæc verba ignavorum et iner- tium esse hominum. Post theologiam enim rerum na- turalium enarratio pietati fundamentum præbet : quod si naturalium rerum commemorationem eliminant, accusent prophetas, apostolos arguant. Apostolus res naturales tractat: «Non omnis caro eadem caro; sed alia caro hominum, alia jumentorum, alia pi- scium, alia avium; et corpora cælestia, et corpora terrena (1. Cor. 15. 39. 40). Cur naturalia edis- serit Paulus, et ex musicis instrumentis accusationem instituit, et ait Tam multa, ut puta, genera lingua- rum sunt in mundo, et nihil sine voce est? Etenim si incertam vocem dederit tuba, quis parabit se ad præ- lium? sive tibia, sive cithara, nisi distinctionem so- mituum dederint, quomodo cognoscetur id quod tibia aut quod cithara canitur (1. Cor. 14. 10. 8. 7)? Quid Pauli lingua commune habebat cum tibia et ci-

thara? Sed philosophatur ex iis quæ sub aspectum cadunt, ut ea declaret quæ intellectu perspiciuntur. Quid necesse erat in libro Job, de tot tantisque naturalibus rebus tractari? ‹ Leonis fortitudo leænæ vox, superbia draconum exstincta est. Myr- mecoleon periit, eo quod non haberet escain. Pulli autem vulturinn alte volant › (Job. 4. 10. 41 ). Cur alius propheta dicebat, «Quomodo si sumat leo et rapiat, atque rugiat super prædam, et replean- tur montes voce ejns (Isai. 31.4)? Ipseque Ser- vator de naturalibus rebus sermocinatur: ‹ Simile est regnum cælorum grano sinapis, quod minimum est omnibus seminibus, cum autem creverit, majus est omnibus oleribus (Matth. 13. 31. 32): ac rur- sum: • Simile est regnum cælorum, queniadmo- dum, si homo jacial sementem suam, et germinet, et crescat, dum nescit ille : ultro enim terra germinat, primo herbam, deinde spicam : deinde triticum implet in spica › (Marc. 4. 26-28). Naturaliter etiam de cælo tractat Servator : ‹ Si cælum, inquit, vespere rubrum fuerit, dicitis, Serenum erit, rubet enim cœ lum : et sub dituculum, Hodie imber erit : rubet enim triste cælum (Matth.16. 2. 3). Quid his opus erat? Ilæc dico propter eos qui inscite reprehendere aggre- diuntur. De Deo movetur sermo, et accuratam do- ctrinæ enarrationem andire renuis? Quando igitur propositum est per divinam gratiain de hominis crea- tione sermonem habere, non pro rei dignitate, sed pro facultate nostra operæ pretium est ad argumen- tum procedere. 2. Ornatum suum acceperat cælum, terra fructibus coronata erat, aquæ maris segregatæ fuerant, stirpes germinaverant, brutæ animantes productæ fuerant, repleta erat terra, ornata erat domus, desiderabatur omnium quæ facta fuerant herus et paterfamilias. Dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et simi- litudinem nostram (Gen. 1. 26). Demonstratum est pridie, quæ sit illius vocis vis, Faciamus, et quis cui loquatur quis consiliarius, et cujus sit communis deliberatio. Verum quia ex Scripturis ostendimus, consiliarium antiqui illius consilii Filium esse, Spiritus sancti gloriam tacuimus; ne ex nobis qui sani sumus, ii qui agrotant occasiones captent, scire oportel, uinam esse gloriam, unam sententiam, unum operantem sermonem Patris, et Filii et Spiritus san- cti. Appellatus est hic consiliarius Filius: alibi dictumu est, Dei scientiam neminem babere, nisi Spiritum sanctum. Ait Paulus: Nemo scit quæ sunt hominis, misi spiritus hominis, qui in ipso est : ita et quæ Dei suul nemo cognovit, nisi Spiritus Dei (1. Cor. 2. 41). Si spiritus, qui est in te, a tua substantia alienus est, etiam qui in Deo est Spiritus alienus est a Dei substantia. Vult Patris, Filii et Spiritus sancti una voluntas. aliquid Pater? Eadem voluntas et Filii et Spiritus sancti est. Vult aliquid Filius? Eadem voluntas el Patris et Spiritus est. Vult aliquid Spiritus? Eadem voluntas et Patris et Filii. Suscitat Pater mortuos! Suscitat et Filius. Ait quippe Servator, Sicut exim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos

ıııllam hominis cum Deo esse similitudinem, quan- tum scilicet ad corporalem speciem. Non enim hanc vocem tollo, Faciamus hominem ad imaginem. Verum demonstratum est, quɔmodo ad imaginem dicat Deus. Cælum et terram ego implco, dicit Dominus (Jer. 23. 24). Kursus Idem : Cælum mihi solium; terra autem scabellum podum mearum (Isai. 66. 1). Vocesne.se- quemur ? serviemusne literæ ? Sed quæ hinc conse- quantur mo. redarguent. Quomodo cogitabo cælum solium esse? Solium complectitur sedentem; Deus vero non circumscribitur. Nihil est circa Deum; sed ipse ambit omnia et circumcingit. Si ergo cælum habeat solium, quomodo cælum palmo metietur ? quomodo sodet in cælo? Cœlum mihi sedes est, terra autem scabellum pedura meorum (Isai. 40. 12). Ubinam sedet? in cælo quod cernimus? Stellæ sunt sub fir- mamiento; aquæ super illud posita sunt. Si supra sedet, non super cælos, sed in superiore cælo. Si sedet omnino, etiam pedes usque ad terram pendent. Talemne figuram adscribis ei, qui sine figura est ? Annon Impium est illud ita cogitare? Demum, si ejus pedes terram calcant, quomodo serimus? quomodo metimus ? quomodo pertransimus, nec in pedes ejns impingimus? Quomodo cælum palmo mensus est? quam magnos habuit digitos proportione divinitatis ? et quomodo talibus digitis exiguas tabulas scripsit, neque illis pluribus? Nos tribus digitis scribimus, reliquis operam conferentibus; Deus uno digito tabu- Ins scripsit. Vidistin” aliquem uno digito scribentem? Sunt hæc magis sententiæ, quam verba. 4. Imago Dei sumus, quomodo. Faciamus homi- nem ad imaginem vostram. Vult Deus ut quantum ad virtutem similes ipsi simus. Quid est, Ad imaginem? Deus sanctus est; si sancti fuerimus, ad imaginem Dei sumus. Nam, Estote sancti, quia ego sanctus sum (Levit. 19. 2). Deus justus est; si justitiam secte- mur, imago Dei sumus. Nam Justus Dominus, et ju- stitiam dilexit (Psal. 10. 8). Si misericordes simus, imago sumus Dei. Ait enim Servator: Estore miseri- cordes, sicut Pater vester misericors est (Luc. 6. 36). Vides qua in parte sit imago? Ostendit et Paulus imaginem; ait enim : Exuite vos veterem hominem et induite novum, qui secundum Deum creatus est in agni- tione veritatis, secundum imaginem ejus qui creavit eum (Col. 3. 9. 10). Vides virtutibus tribui, quod Scriptura dicit, Ad imaginem nostram? In quo est ratio imaginis? In potestate item: Imperent piscibus maris, et volatilibus cæli, et bestiis, et reptilibus, el ju- mentis, et universæ terræ (Gen. 1. 26). O Dei conse- quentem ordinem! o verborum accuratam rationem ! Cur dixit prius, Præsint piscibus maris? Secundum ordinem creationis est ordo dominationis. Quia primi ex mari facti sunt pisces et volatilia, postea vero ex terra quadrupedes et reliqua pecora, indu- cit prins ea quæ: priora facta sunt. Præsint piacibus, et volatilibus, el bestiis, et reptilibus, et jumentis. Quamobrem tres pueri benedicentes in fornace ordi- nem servant: Benedicite, maria et flumina, Do-

mino. Bencdicite, cete et oninia quæ moventur in aquis, Domino. Benedicite, omnes volucres cæli, Do- mina. Benedicite, bestiæ et pecora. Benedicite, filii hominum › (Dan. 2. 78.-82). Alia supererant conside- randa; sed ad propositum revertamur. Et formavit Deus hominem (Gen. 3. 7). Non simpliciter dixit, Fe- cit; sed, Formavit. Formatio dicitur de decore et ornatu; ut quando aliquis videns formosum vultum, quia pulchre efformatum est, dicit, Nihil fecit Deus in corpore præter decorum, sed et decoro et usui prospexit. Exempli causa, oculus duo habet, usum et decorem: nam et videt, et venustum reddit vultum, faciemque ornat, omniaque conspicit. Auris us'ım habet, aspectoque jucunda est: quod enim circum- positum est cymbalum animal exornat. Similiterque nasus olfactu necessario præditus est; sed, secus quam in cæteris animalibus, velut medium parietem efficit ad decorem complendum : id enim uni homini competit : cætera quippe animalia nasum non habent, sed unam tantum narium positionem. Hoc vero eam ob rem formavit Deus. Ideo David, Qui plantarit au- rem, non audiet? aut qui finxit oculum, non considerat (Psal. 93. 9)? Sic terram fecit ad ornatum et ad usum. Ac ne plura tibi decora recenseam, postquam unam dixero prætergrediar. Dedit Deus homilni, viro scilicet, cum aliis etiam uberum concinnitatem. Viro cur ubera? Decoris causa. Nam esto mulieri conces- serit ubera ob naturæ necessitatem, ad lactis submi- nistrationem; viro cur ubera? Ad decorum, ad orna- tum. Quemadmodum enim in ædificiis alia flunt ob necessitatem, alia ob decorum ; sic Deus et hominem ornavit, et ipsi ad usum necessaria contulit. Formavit eum accepto pulvere de terra. Beatæ Christianorum spes, si intellexerimus ea quæ audimus. Cur non dixit, Accepit glebam de terra? Tantum corpus effor- mavit: ac ne gleba quidem opus habuit, sed pulve‐ rem accepit? Deus prævidit futura ac si præsentia essent. Quia prævidebat hoc animal esse moriturum, et in pulverem transmutandum, jam olim in crea- tione spem resurrectionis ostendit. Accipit pulverem de terra, ut cum videris in sepulcro pulverem, no- veris eum, qui illud efformavit, hoc quoque suscita- tarum esse. Formavit hominem sumpto de terra pul- vere, et insufflavit in faciem ejus spiraculum vitæ (Gen. 2 7). Vide discrimen inter homincs et bruta. Cætera omuia cum faceret Deus, simul omnia produxit, cum corpore animam. Animadverte, quæso. Fecit natati- lia, simul animam et corpus. Educat terra animalia, prodit simul cum corpore anima. Hominis primo corpus facit, deinde animam. Cujus spei causa? Qua- lis formatio, talis solutio. Ideo animantes spem re- surrectionis non habent, quia quo modo factæ sunt, eodem modo moriuntur. Simul corpus et aniına abo- lentur. Corpus hominis de terra accepit, animam ipse tribuit creando, non ex sua substantia producendo: ut cum mortuum fuerit corpus, sive homo, ne de- speremus de anima. Quid enim, quod in sepulcro depositum sit corpus? Ne putaveris ibi esse animam. Non enim de terra sumpta est, nec in terram rever- tetur. Spein ergo statuit. Ideo ctiam in Ezechiel re-

Inde dividitur in quatuor principia. Non dixit, In qua- tuor expansa flumina, sed in quatuor principia, id est, fontes. Nomen uni Phison, quem modo diceba- mus; deinde Gehon, hic est Nilus. Gehon vetus no- men ejus est : id testificatur Jeremias dicens : Quid tibi et viæ Ægypti, ut bibas aquam Gehon (Jer. 2. 18)? Ilic animum adhibe. Cogita hunc esse paradisını. Hæc enim melius aspectu quam verbo traduntur. Pro- dit ingens fluvius, copioso præditus alven, et rigat paradisum. Inde in subterraneum quemdam hiatum fertur, immensamque sub terra penetrat viam, ut no- vit is qui viam stravit Dominus : fluxusque diu latet, atque in diversa loca dividitur, inveniturque alius in Æthiopia, alius in occidente, alius in oriente, Deo sic per subterraneum alveum trahente, primoque flu- vio extraneos fontes curante. Cur ita? Ne fluviorum vestigia sequentes, paradisum invenirent, ne posset hominibus pervius esse. Nam si eo iter esse posset, nemo ante divites paradisum inveniret: verum Deus occlusit tam pauperibus, quam divitibus, ut sola vir- tute viam invenirent. Quantuin laboris suscepere pa- triarchæ, prophetæ, sancti, quærentes paradisum, nec invenerunt. Latro, qui in illa via non incesserat, sed credidit, vere viam invenit, euin nempe qui di- xit, Ego sum via. Invenit paradisumi, quem inobse- quentia primo homini occlusit (Joan. 14. 6). Causam autem quæro cur historiographus, commemorato primo Auvio, dixerit: Ibi est aurum bonum, carbun- culus et lapis prasinus (Gen. 2. 12). Si prorsus terra- rum orbem describeret, oporteret sane in qualibet regione dicere quae illic bona orirentur, smaragdos, hyacinthos, ubi topazkim, ubi diversæ illæ materiæ; sed aurum tantum, ac duos lapides assumit, sacerdo- tii primitias, quia sacerdos auream laminam gestabat, In qua Dei nomen erat inscriptum. Erant duodecim lapides supra sacerdotis pectus, sardius, topazius, smaragdus, carbunculus, sapphirus, jaspis, ligurius, achates, amethystus, chrysolithus, beryllus, onyx (Exod. 28. 17-20). Ex his duodecim lapidibus prasi- nus segregatus est tribui sacerdotali, et carbunculus regiæ. Quid ita ? Quia ignis proprium est urere et il- luminare : regisque proprium benefacere et punire. Ponit Ruben primam tribum in sardio, Symeonem in topazio, Levi in lapide prasino, Judam, ex quo Chri- stus, in carbunculo rubicundo. Certe Isaias post mul- ta elapsa tempora dicit Jerosolymæ : In manibus meis depinxi muros tuos, et in conspectu meo es semper. Ecce præparo carbunculum lapidem tuum (I sai. 49. 16. et 54. 11), Servatorem significans. Ecce enim, inquit, po- nam in Sion lapidem angularem, electum, pretiosuni ; et qui credet in eum, non confundetur (Isai. 28. 16). Carbunculus ergo segregatus est regiæ tribui ; prasi- nus sacerdotali: nam sacerdotii est recte pάTELY, agere. A fluvio illo dirimuntar quatuor fontes fluvio- rom. Cur ergo aqua eorum non æqualis est ? Quærunt enim studiosi, si ab uno fluvio, aut ab uno fonte, cur non una ominium qualitas? Quid ergo rei est? AM- ciuntur secundum terram, et qualitates locorum, per

quæ transeunt. Quemadmodum ipsa aqua unam habet naturam et qualitatem, sed si absinthium, si ane- thum, si ruta infundatur, aliam acquirit qualitatem ; ac natura quidem una, sed materiæ transinutant. Sie etiam in fluviis, quia per extranea loca manant; alius per terram, quæ diversam habet qualitatem, alius per aliam, a locis inficiuntur. 7. Ubi a positione locoruni flumina qualitatibus af. fecerat, demum in paradiso facit Omne lignum pul- chrum visu, et ad escam suave (Gen. 2. 9). Prius trans- gressoris excusationem abstulit. Quia enim de mu- liere dixit, Vidit mulier lignum, quod pulchrum visk esset, et ad vcscendum suave (Gen. 3. 6) : ne quis pu- taret, inter alia ligna hoc solum decorum fuisse, hanc præstantiam omnibus inesse testificatus est, et visu elegantia, et valde bona, ut discas eum non ex penn- ria transgressum esse, sed in affluentia cum esset prostratum fuisse. Et lignum vitæ, inquit, in medio pa- radisi, et lignum scientiæ boni et mali (Gen. 2. 9). Tria lignorum discrimina : alia illi data sunt, ut viveret ; alia, ut bene viveret; alia, ut semper viveret. Erat unde bene viveret, ex quibus edere licebat; eral unde bene viveret, ex prohibitis. Poterat enim bene vivere, si tetigisset non prohibita, et non tetigisset prohibita. Illud erat bene vivere, Deo obsequi. Positum erat li- gnum vitæ in medio, quasi præmium; lignum scien tiæ, ut palastra, ut gymnasium. Si mandatum ser- ves circa lignum hoc, accipis præmium. Ac vide mi- raculum. Paradisi ligna omnia, ubique in circuitu ver- nantia, ubique fructifera : duo tantum in medio erant, ad gymnasium et stadium. Quæ in circuitu ali- mentum præbebant. Verum transgressionis et ligni sermo aliud in tempus reservetur; propositum autem hoc jam est : adducit Deus animalia omnia ad Ada- mum. Audiant hæretici: nec mireris si ad singula dicta, ad singulas voces contra hæreticos agatur; per omnem enim occasionem reprehenduntur ii qui contra gloriosum regnum insurgunt. Lapis ex muro clamat (Habac. 2. 11); non dico, verbum ex Scriptura, Iota unum, aut unus apex (Matth. 5. 18), hæreticos inculpatos non sinunt; ab oinnibus accu- santur qui negant omnium Domninum. Animadverte igitur. Videre erat rem stupendanı, Adamum stantem, et Deum quasi ministrum ad Adamum adducentem. Adducit enim Deus animalia. Hic attende, non dicta, sed sententiam. Cogita Deum stantem, et Adamum explorantem. Adduxit Deus omnia, Adamo dixit verbi gratia : Quo nomine bic tibi videtur vocandus esse ? Isque ait Vocetur leo. Hoc Deus sanxit. Hic vero quo nomine? Taurus vocetur. Recte statuisti. Simili- terque singulorum nomina Deus obsignavit. Ait enim Scriptura: Adduxit ea ad Adam, ut videret, quid vo- caret ea Et omne quod vocavit Adam, hoc est nomen ejus. Vide. Quia ad imaginem ipsum creaverat, vo- luit et honorem in conspectum proferre, et ostendere vere ipsum imaginem sapientiæ ferre. Ac rem miram vide. Deus sibi nomina ante definierat, volebatqua per imaginem suam ostendere, Adami decreta cumi Dei voluntate consentire. Certe cum vellet ostendere Scriptura, hæc quæ Adamus imposuit nomina, Deum

aquam ferens et sanguinem; aquam quæ peccata ab- Ineret, sanguinem qui mysterium nobis traderet. Vide figuram. Dormiente Adamo, costa tollebatur : somno corpori Christi superveniente, costa aperiebatur, ut veterem tragœdiam solveret per novam historiam : de somno loquor quo in cruce correptus est. Edificavil costam in mulierem, adduxit eam ad Adam. O benigni- tatem Domini! Quanta facit, format, quot muneribus afficit? Adducit animalia, sponsam tradit. Quia enim Adam quasi pupillus erat, et Eva virgo, sine patre et matre, qui officium præstarent: Deus patris matris- que functionem obit. Ac vide legem : omnis quippe vox Dei primæva naturæ norma est. Adduxit Deus mulierem ad Adam : et lex illa mansit ad hunc usque diem, ut uxor virum adeat, non virum ad uxorem in sponsum adducit. Erant nudi, et non erubescebant (Gen. 2. 25). Manet regula, lex clamat. Omnes vir erubescit, præter propriam uxorein, omnes uxor erubescit præ- ter proprium virum. Itaque hoc quidem dixi secun- dum legem : causa autem, cur nudi non erubescerent, erat quod immortalitate essent induti, gloria amicti. Non sinebat gloria, ut nuda viderentur: ipsa enim nuditatem obtegebat. Ubi poteris nudum videre virum non erubescentem? In Christo ipsum invenis. Venit Petrus et Joannes et Jacobus in monumentum, quæ- rentes corpus, et non invenerunt, sed invenerunt ve- stimenta involuta, ut ostenderetur, post resurrectio- nem Christi, in ipso servari veterem Adami formam, esseque sine vestimentis, non nudum tamen, sed vestitum. Surrexit Christus, exnitque vestimenta quæ Adamus induerat, eratque nudus, nec nudus cerneba- tur. Post resurrectionem mulieres vestimenta projecta vident. Martha et Maria vident eum, agnoscunt, pro- cumbunt, et nudum non vident. Unde vestes induit? Amiserat enini eos in monumento. Priora vestimenta diviserant milites. Undenam induitur? unde qui nu- dus, non nudus? Aliud quæro : cur vestimenta et sindonem in una parte viderunt, sudarium vero, quo caput Servatoris vinctum fuerat, in alia parte? Uɩ divina gratia ostenderetur, quodque sine tumultu resurrectio fuisset. Et quia rumorem Judæi sparsuri erant, discipulos ipsum furatos esse, relinquit ve- stimenta sua in monumento. Nam qui mortuum fu- ratur, ipsum cum vestimentis furatur. Videreque crat Servatorem egredientem ex sepulcro, sicut Josephum ex domo Ægyptiæ. Et vide mibi differentiam : post resurrectionem visus est Christus nudus, et Petrus nudus : verum ille quidem immortalitate præditus erat, hic autem mortalis adhuc erat. Jesus stabat in littore, gloria indutus, dicens: Filii, num quid opsonii habetis (Joan. 21. 5)? Non, inquiunt, non habemus : non enim noverant eum. Deinde dicit; Mittite in dex- teram navigii partem (Ibid. v. 6). Miserunt, ac ingen- tem piscium multitudinem ceperunt. Agnoscit Joan- nes, et dicit Petro, Dominus est (Ibid. v. 7). O mira- culum! Non agnoverunt ex voce, sed ex operibus. Et sumpsit, inquit, Petrus tunicam : erat enim nudus. Mortale corpus erubescit, immortale non erubescit. Verum ei qui nos gloria induit, et qui orbem induit

Immortalitate, buic procidamus, huic supplicemus, ut nos induat ſide, spe salutis, gloria in Christo : quo- niam Patri gloria, cum unigenito Filio et sancto Spi- ritu, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. In diem sextum creationis, et in primos parentes, in ser- pentem, et in lignum scientiæ, de habitatione in paradiso, deque Adami cum Deo colloquio. Oratio sexta (a). 4. Age rursus, quod polliciti sumus aggrediamur, et argumentum de paradiso ad finem usque deducamus. Etsi enim intolerabile malum illud fuerit, quod Ada- mus ejectus sit de paradiso, longe majus erit malum, si nos a paradisi memoria eliminemur. Rem autem attingamus, non communibus rationibus eam tractan- tes, sed ex ipsa sacra Scriptura dubiorum solutionem mutuati. Qui enim pro libito sentit et cogitat, seipsum decipit: qui vero ex Scriptura quæstionum solutionem mutuatur, ipsam habet veritatem magistram. Quia vero fidelium multi legentes dubitaut, et infidelium plurimi ignorantes blasphemant, ut et sanctis animum certiorem reddamus, et infideles confulemus, pro vi- rili rem aggrediamur, Deum vobiscum obsecrantes, ut veritatis nobis copiam subministret. Qua ratione homo conditus fuerit, qua corpore formatus, qua item a Deo creata anima illius indita corpori fuerit, quo- modo paradisum domicilium habuerit, etsi non pro rei dignitate, pro facultate certe nostra, satis supra dictum est. Jam ad propositum orationem converta- mus. Data quidem Adamo est universa terra, præci- puum vero illius habitaculum paradisus erat. Licebat etiam ei extra paradisum ire; verum quæ extra para- disum erant hominis habitationi deputata non fuerant, sed brutis, pecoribus, quadrupedibus, feris, reptilibus. Regia vero et herilis habitatio ipsi erat paradisus. Ideo Deus adduxit animalia ad Adam, veluti ab eo separata. Non enim semper mancipia hero adstant, sed cum illis opus habuerit. Indita animalibus sunt nomina, et statim ejecta sunt: inansit autem Adam in paradiso. Hic vero Scripturæ diligentiam animadverte. Animantium tria genera. Jussa erant animalia Adamum adire, se illi inclinare, ipsique abblandiri ; exempli causa, quemadmodum erant tria lignorum genera, nempe ligna quæ illum alerent, ut viveret, ligna quæ illum probarent, ut bene viveret, et lignum quod ipsum custodiret, ut semper viveret; sić et bru- torum animantium tria ipsi concessa sunt genera ; unum ad escam, alterum ad obsequium, tertium ad recreandum animum: nimirum ad escam ea quæ nunc mactantur; ad ministerium, equi, cameli, asini, bo- ves, aliaque similia ipsi ministrantia; ad recreandum auimum animalia ad imitationem idonea, lætæ VOCES aeriarum avium, quæ etiam aures oblectant, Quemad- modum enim corpus post labores, nisi defatigationeni expulerit, non potest alios adire labores, sic et anima virtutis laboribus perfuncta, nisi jucundis aspections recreetur, ad perseverandum in virtute non sufficit. (a) Ilæc sexta homilia non habetur in Vaticano Codice, sed eam Savilius edidit.

Christi vox: Ille mendax est. Mentitus est autem, et quidem graviter. Cum quis enim dolose aliquid moli- tur, aut necessitatem simulat, aut ignorantiam, ut non suspectam inducat pravitatem; ac si diceret, Non novi, nullæ sunt insidiæ: siniplici animo veni, nihil scio. Nonne multorum talium fecistis pericu- lum ? an ignoramus dolo utentium opera? nonne talia consuunt, et ignorantiam prætexunt? Sic et diabolus. Cur, inquit, dixit vobis Deus? Male et perverse audivi, nt non comederetis de omni ligno. Existimans mu- ¡ler id ignorantiam esse, sermonem corrigit. Non ita, inquit, loquutus est: non dixit Deus, ut non com- edcremus de omni ligno; sed de omni permisit, ab uno interdixit; dixit enim nobis: Ne comedatis, ut non moriamini. Visus est dicere quod nesciebat: jam su- spicio non erat, quod insidiaretur; aitque illi : Ne- quaquam morte moriemini (Gen. 3. 4). En aliud men- dacium. Deo namque dicente, In quacumque die com- ederitis, morte moriemini, sit diabolus: Nequaquammo- riemini; iterum mentitus est. Sciebat enim Deus, quia qua die comederitis, eritis sicut dii. En tertium menda- cium. Vide dolosam diǝboli nequitiam. Jam præme- ditatur errorem mundo disseminare. Et quia molitur, ut dixi, plures deos in orbe excitare, antevertens quadam narrationis specie, plurium deorum opinio- nem in auribus mulieris inseruit. Sic certe mali arti- fex plurium deorum cogitationem prius invexit: Deus vero præscientia sua id curavit, ut futurus error non humano ore proferretur, ne prima loquelæ humanæ vox deos commemoraret, sed vox prima serpentis, ut os omne de idolis loquens illi simile esset. Scio vos buic voci parcere, et sanetam Scripturarum mentem arripere. Nemo igitur vocis pompam attendat; sed sententiarum virtutem. Deus non prohibuit scientiam boni; Adam ante pecca- tum scientiam boni habebat. - Sciebat enim Deus, in- quit, quod quacumque die comederitis, eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Aiunt multi, præcipueque ii, qui Deo inimicum Porphyrium sequuntur, qui ad- versus Christianos scripsit, multosque a divina fide abduxit ; aiunt, inquam : Cur Deus scientiam boni et mali prohibuit? Esto, malum prohibuerit; cur etiam bonum? Cum ait enim : De ligno scientiæ boni et muli ne comedatis, prohibet, aiunt, ne sciat malum: cur etiam bonum ? Semper malitia contra seipsam ma- chinatur, inque seipsam occasiones præbet. Non pro- hibuit Deus scientiam boni: illam quippe habuit Adam, etiam antequam comederet. Nisi enim illaı ante habuisset, quomodo cognovisset uxorem ? quomo- do de ejus natura dixisset, Os ex ossibus meis, et caro de carne mea? quomodo futura vaticinatus esset, Ilæc vo- cabitur mulier, quia de viro sumpta est. Propter hoc relinquet homo patrem el matrem ( Gen. 2. 23. 24), etc.? tanta sciebat, et bonum non noverat ? Deum noverat, quæ sunt Dei servabat, scientiam habebat, tot nomina imposuit ; quomodo scientiam boni non babuerit? Quid ergo illud est? Non prohibet Dens scientiam boni, sed vult cum boni scientia non esse

pturis. Ait Paulus: Non potestis calicem Domini bibere, et calicem dæmoniorum (1. Cor. 10. 21). Non ambos prohibuit, sed eum qui sanctus esset sanctificavit, et impurum atque profanum abjecit. Ita quoque Serva- tor: Non potestis Deo servire et mamonæ (Matth. 6. 24); nempe eodem tempore Deo et dæmoni servire impos- sibile est. Sic Deus mali cognitionem assumi vetuit, ne cum boni scientia mali cognitio admisceretur. scientiam mali. Impietatis sophisma solvo ex Scri- 4. Cur lignum scientiæ boni et mali sic dictum est. – Hic jam animum adhibeamus. Cur tandem lignum scientiæ boni et mali appellatum est ? Non talem naturam habuit, sed tale argumentum tulit, Scriptu- rarum proprietatem dico. Exempli causa: fons quis- piam in deserto vocatus est aqua contradictionis : Probuvi te apud aquam contradictionis ( Psal. 80. 8 ). Ergone hujusmodi natura aquæ erat, ut populum ad contradictionem excitaret ? cur ergo Moyses illa po- tatus, Deo non contradixit? Certe vocata est aqua contradictionis, non quod talem haberet naturam, sed occasione rei quæ in illa accidit. Quia enim illic contradixit populus, ideo vocata est aqua contradictio- nis. Rursus vidit Jacob Deum, ut homo poterat vi- dere, et vocavit nomen loci Species Dei (Gen. 32. 30). Locus speciem aut formam Dei non habebat ; sed quia visio ibi contigit ipsi, ex re locum appellavit. Alius locus vocatus est Pax Dei. Quando Gedeoni ap- paruit angelus Dei, ac metu perculsus ille dixit : «Heu me, moriar : vidi enim angelum Dei. Ait illi angelus: Pax tibi, ne timeas. Et ædificavit, › inquit, ‹ Gedeon altare, et vocavit ipsum Pax Dei › (Judic. 6. 22-24). Quemadmodum ergo ara, sive altare pacem non la- buit, sed initæ et datæ pacis symbolum erat; ac quemadmodum aqua contradictionem non habuit, sed ex eo, quod ibi evenerat, sic appellata est: ita et lignum non scientiam habuit, sed quia quisquis pec- cat, in notitiam peccati venit. Id quɔd iterum exem. plo confirmo interdum per loca latrociniis infesta transimus; in moreque est dicere: Hæc loca tre- menda sunt. An locus ipse formidinem habet? nonne potius hæc dicuntur latronuın ibi versantium causa ? Sic arbor illa non mortiferam scientiam habuit, sed ob habitam illic circa Adamum tragœdiam, hoc cONSE - qunta nomen est. Rem autem solvo: neque enim di- vina Scriptura in dubio versatur. Hodie habemus al- tare, cujus participes sunt fideles. Num ergo domums ipsum naturalem fert salutem, an propter majesta- tem, quæ invocatur, pignus habes ex præsentibus, ne dubites de iis quæ præcesserunt? Illic esca letalis, hic cibus vivificans. Si hoc natura servat, non gratia, illud etiam natura occidit, non transgressione. Osten- dam tibi extra paradisum cibum alium mortiferum, idololatriam nenipe. Cur recusarunt martyres carnes comedere? cur edere metuebant ? an mortui essent, si comedissent ? Nequaquam : sed quia idolorum mentio erat, non escam fugiebant, sed exsecrando- rum invocationem. Sic nota erat arbor scientiæ boni et mali, non scientiam præbens, sed eam ex transgres - sione docens. Semper enim experientia insipientern docet malam rem esse transgressionem. Rursum alim

quit, Deus omnia illi adscripsisset, non sine examine sententiam tulisset. Quia hoc fecisti, maledictus es su- per omnes bestias terræ. Super pectus tuum et ventrem gradieris (Gen. 3. 14). Quia hoc fecisti : quia corde cepisti, ac ventri ut cibum gustaret suasisti, Super prctus et ventrem gradieris. Non quod ante pedibus sit usus, decernit Deus ut super ventrem gradiatur, sed quia erectus mulierem alloquutus erat. Non enim poterat alio modo cum Eva colloquium miscere. Allo- quendi formam, qua Evain seduxerat, gradiendi su- per pectus pœna castigat, el a constituto incedendi modo ejicit. Etsi enim sine pedibus a principio for- matus erat, at agilibus quibusdam convolutionibus erectus, extenso pectore quasi equitabat. Unde etiam nune serpens iratus sæpe seipsum erigit, et in circu- lum convolutus currit: progressus autem quantum satis est, ut antiqui gressus refricet memoriam, rursum ex sententiæ lege prosternitur. Et terram comedes cunctis diebus vitæ tuæ. Inimicitias ponam inter te et mulierem (Gen. 3. 15). Quid sibi vult, Terram comedes? Id quod Adamum fore procurasti, hoc ipsum comede. Audi- turus enim ille est : Terra es, et in terram reverteris. Inimicitias ponam inter te et mulierem (Gen. 3. 19). Quia simulata amicitia seduxisti, tamquam inimicus ejiceris. Sermo iste in legem transiit. Attende igitur : Terram comedes cunctis diebus vitæ tuæ. Vide : non dicit serpenti, Terra tibi cibus erit: non enim ser- pentes terram semper coinedunt, sed carnibus etiam aluntur et fructibus, semina mandunt, et herbas ca- ptant. Hoc autem dicit: Absumes terram, iır illa reptans. Si diabolus decepit, cur serpenti maledicitur. Verum aiunt quidam : Si diabolus decepit, cur ser- pens maledictionem excipit? Invisibilem dæmonem invisibili plaga afficit; visibile instrumentum visibili supplicio subjicit. Quare? Sicut Deus invisibilis cum sit, visibile monumentum dedit arborem: sic diabo- lus, invisibilis cum sit, homines per serpentem allo- quitur. Subjicit ergo Deus serpentem naledictioni, ut si cui diabolus mali quidpiam fecerit, serpentem quem videt repentem, recordetur olim crectum fuisse, cogitetque, si nequitiæ minister sic plectitur, ejus au- ctor quanta patiatur? Animadverte igitur. Iluic rei af- finia in Evangelio deprehendis. Quemadmoduni enim in visibili serpente loquentem una cum eo qui vide- batur condemnavit, sic et in Evangelio cum dæmones Christum rogarent, ne mitterentur in abyssum, di- cerentque, Permitte nobis in porcos ingredi (Luc. 8. 31. 32) permisit ingredi, ut invisibiles illos cuin visibilibus corporibus submergeret. Terram comedes. Inimicitias ponam inter te et mulierem. Amicitiaın in odium mutavit, et sermo in legem versus est. Alias quippe bestias student homines cicures reddere: serpentem vero si quis viderit, statim concitatur. Manet quippe decretum : Inimicitias ponam inter tc. Etiamsi domi viderit, necare cupit. Si in via viderit, Surore ad occidendum fertur. Stimulat eum vetus sen- tentia. Si sexcentas plagas serpenti intulerit, videat- que caput non vulneratum, statim monet : Caput ser- pentis non percussisti, caput feri; quoniam Deus dicit: Ipse observabit caput tuum, et tu observabis ejus calcaneum. Quid hoc sibi vult? Non dicit, Faciam u. homo a cæteris tuis membris feriendis abstineat, solumque caput cædat. Utitur enim homo plagis in omnia serpentis membra, ut ubicumque percusserit, totum ulciscatur. Id porro quod a Domino serpenti dictum est, Tu observabis calcaneum ejus, non signi- ficat, ipsi concessum esse ut calcaneum adoriatur : invadit enim quandoque serpens dormientes, ven- trem ¡¡on raro occupat, immittit venenum, manibus ac reliquis membris morsus infigit, atque in quodvis membrum incidat, illud damno afficit; verum sea- tentiæ mens talis est : Non ultra, inquit, serpens libere homini insidiabitur; sed intus manens tanto hominum terrore afficieris, ut in cavernis latitans, vix ex foraminibus formidolosus respiciens, hominum transitus tantum observes, ut citra periculum excas. Homo autem, inquit, libere ambulabit, caput tuum in foraminibus observans, tamquam inimici latitantis, non amici specie loquentis. 9. Sed quia tempus urget, orationem compleamus. Interrogavit cam que decepta fuerat: transit ad de- ceptorem. Sententia a radice orsa est, nempe a se- ductore. Deinde ad deceptam venit et minas intental. Prima vox ad serpentem dicta fuit, Maledictus. Et dixit Deus mulieri : Multiplicans multiplicabo dolores tuos et gemitus tuos (Gen. 3. 16). Non maledicit, ne pariat, quia jam prius benedixerat : nam cum formia- vit eos, ait: Et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et replete terram (Gen. 1. 28). Dicit vero Paulus, Sine pœnitentia sunt dona Dei (Rom. 11. 29). Non ergo maledicit quos benedixerat : sed quid? Supendum remedium vulneri adhibet, dolores et gemitum. Genus sententiæ est, quæ percutiat, sed delicti solutionem promittat. Multiplicans, inquit, multiplicabo dolores tuos, et gemitum tuum. Pœnitentiæ remedia. Animum adhibe. Quemadmodum medici eodem remedio mordent et leniunt'; itemque ferrum eadem sectione eodemque dolore salutein præstat : sic Deus peccanti mulieri duo dat poenitentiae viatica, dolorem et gemitum. Quid juvat dolor et tristitia? Audi Paulum dicentem : Quæ secundum Deum est tri- stitia pœnitentiam in salutem stabilem operatur (2. Cor. 7. 10). Et quid operatur gemitus ? Audi Isaiam : Cum aversus ingemueris, tunc salvus eris (Isai. 30° 13). Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum turm Tristitia exteriorem vultum deformat ac tristem red- dit. Corde lætanic floret vultus; cum vero in tristitiis versatur, mæslus est (Prov. 15. 54). Quia oculus ar- borem viderat, æqualitatemque cum Deo mente cogi- taverat, dat Deus cordi gemitum, vultuique tristitiam, ut per ea quæ peccaverat puniatur, utque supplicium, jino salus ipsa, mulieri suadeat, Deum non irritamı fecisse priorem benedictionein. Nam cum dixisset, Replete terram, ait, In dolore paries filios. Partum non tollo semel enim benedixi; sed paries in laboribus, in perturbationibus. Gravissima hæc tristitia. ld te- statur Servator: Mulier, cum parit, tristitiam kabel