S. GREGORIUS NEOCÆSARIENSIS EPISCOPUS COGNOMENTO THAUMATURGUS, (Galland., Vel. Patr. Biblioth., III, Proleg., p. xxv.) ipsius Vita per S. Gregorium Nyss. scripta. Quo autem anno supremum diem obierit sanctus præsul, non liquet. Illud tantum ex Eusebio perspectum bɔbemus ipsum inter eos Patres maxime eminuisse, qui ob Pauli Samosateni hæresim anno 264 Antiochiæ primum convenerunt. Quod si fides babeatur auctori Libelli synodici temporibus Photii litteris consignati, Gregorius Neocæsariensis inter homines adhuc agebat anno 270, quippe qui alteri concilio Antiocheno interfuisse dicatur, quo tandem Samosatenus depositus damnatusque fuisse perhibetur. Sic enim Synodici auctor Zúvodos θεία καὶ ἱερὰ τοπική, ἐν Ἀντιοχείς συναθροισθεῖσα· ἧς ἔξαρχος ἦν Ελενος, ὁ Ταρσοῦ ἐπίσκοπος.... ὁ Θαυματουργός Γρηγόριος, Καισαρείας Πόντου, κ. τ. λ. ‹ Synodus divina et sacra provincialis, Antiochiæ collecta: cujus præses erat Helenus Tarsi episcopus.... miraculorum effector Gregorius Cæsarea Ponti, etc. › Hujus tamen scriptoris sententiæ, licet ea viris eruditis probetur haud equidem libens accesserim. Nam in epistolæ synodicæ inscriptione, quam Patres hujus concilii scripserunt ad Dionysium Romanæ urbis episcopum et ad Maximum Alexandrinum cum complures episcopi post Helenum Tarsensem nominentur, ɔus piam comparet noster Gregorius: nominandus enimvero si demum adfuisset; qui nimirum inter Patres anterioris concilii Antiocheni maxime enituisse narI. Gregorius, antea Theodorus, Græcis Romanisque moniis quæ illius Operibus præmisimus, tum ex disciplinis excultus, episcopus Neocæsariensis consecratur. Quo tempore supremum diem obierit. Sanctus Gregorius, antea Theodorus dictus, prænomine Magnus, primus Neocæsareæ in Ponto episcopus fuit, ob signa atque miracula quæ cum multa Ecclesiarum gloria perpetravit, ut ait Hieronymus Thaumaturgus appellatus. Hunc ejusque fratrem Athenodorum, Eusebio teste Græcis Romanisque disciplinis excultos, Origenes Cæsareæ in Palæstina primis fidei rudimentis imbuens, ad rerum divinarum meditationem traduxit. Elapso quinquennio in patriam reversus Gregorius circa annum Christi 239, haud multo post, invitus licet, a Phædimo Amaseæ præsule consecratur episcopus; non quidem, ut nonnulli dixere, nuda in absentem procul divini Numinis invocatione, sed solemni manuum impositione, πάντων μετὰ ταῦτα τῶν νομίμων ἐπ' αὐτῷ τελεσθέντων, ο omnibus postea in eo peractis quæ Ecclesiæ ritibus præscribuntur, ait diserte in ejus Vita Nyssenus ut rite advertit cl. Lequienius Ecclesiam itaque sibi commissam sedulo studio ac summa sollicitudine pastorali diutissime gubernavit, ut testatur sanctus Basilius Eusebio propterea dictus episcoporum nostra ætate celeberrimus,» ὁ καθ' ἡμᾶς ἐπισκόπων διαβόητος. Qui tandem ad extremia deveniens, cum fuisset sciscitatus, quot adhuc in urbe idolorum cultores superessent; ubi cognovit non plures esse quam septemdecim, Deo gratias agens: ‹ Totidem quidem, inquit, Christi fidem profitebantur, quo tempore hanc Ecclesiam regendam suscepi Reliqua ejus gesta præterimus, infra repetenda cum ex veterum testiDe vir, illustr., cap. 65. Hist. eccl., lib. vi, cap. 30. Vit. S. Greg. Thaum., cap. 8. Or. Christ., tom. I, pag. 501. Epist. 64. Hist. eccl., lib. vi, cap. 30. Nyssen. Vit. S. Greg. Thaum., cap. 23 retur. Quod autem censemus de Libelli synodici auctore, idem intelligendum existimamus de Theodoro Balsamone, qui Paulum Samosatenum a Gregorio Thaumaturgo aliisque fuisse depositum tradit laudatum scilicet anonymum fortasse Hist. eccl., lib. vii, cap. 28. Synod. vet., cap. 27, apud Fabric. Bibl. Gr. tom. XI, pag. 193. Fasson., dissert. De cult. J.C.a Mag. adhib., pag. 26,'not. 8. Euseb., Hist. eccl., lib. VII, cap. Balsam., Schol. in can. 21 conc. Nic.

S. GREGORIUS THAUMATURGUS. assectatus. Verum his missis, ad sancti Patris nostri scripta breviter recensenda se convertat oratio. II. S. Gregorii Expositio fidei divinitus dictata. Veterum testimoniis authentica esse perhibetur. Inter pietatis ac doctrinæ monumenta, Neocasariensi Ecclesiæ tanquam pretiosum patrimonium a Gregorio relicta, jure præ omnibus celebratur illa Expositio fidei, quam vir admirandus divinitus dictatam protinus litteris mandasse perhibetur. Gregorius Nyssenus, qui rem in ejus Vita fideliter narrat, quique primus omnium idem fidei Symbolum descripsit ad ipsum Thaumaturgi autóγραφον provocat his verbis: Εἴ τις τῷδε φίλος περὶ τούτου πεισθῆναι, ἀκουέτω τῆς Ἐκκλησίας, · NOTITIA. positione recitatis, priore loco citato hæc subdit: Ως τις τῶν μικρῷ πρόσθεν θεοφόρων εφιλοσόφη Gev: Ut quispiam divino numine afflatus haud ita pridem philosophatus est. Qua sane loquendi ratione theologum respexisse ad Thaumaturgi apocalypsim, seu ad fidei Symbolum cœlitus ipsi revelatum, cujus verba paulo ante usurparat, monuit olim Elias Cretensis, ut post Billium ad eum locum adnotabainus. Ad hæc Rufinus eamdem Gregorianam Expositionem ex Nysseno, ut quidem puto, desumptam suæ versioni Eusebianæ Historiæ intexuit Ipsam præterea tanquam sincerum Thaumaturgi fetum agnoverunt Patres in quinta ecumenica synodo congregati. Omitto Nicetam aliosque scriptores Græcos apud Allatium Quæ cum ita sint, jam nullus de hujus Exposi tionis avlevria dubitandi locus relinquitur. Quod si quis Eusebii silentium ac Hieronymi objiciat, haud equidem affirmare ausim de Cæsariensi episcopo, ipsum propterea Symboli fidei Gregoriani nullibi mentionem injecisse, quod illud esset satis accurata de sanctissima Trinitate dμonvoly expositio: licet observarit olim Photius Eusebium in sua Historia prætermittere consuevisse quæcunque impietatem Arianam impugnare aut evertere viderentur. Ad Hieronymum autem quod attinet, nemo nescit sanctum doctorem in suo De viris illustribus libro ipsummet Eusebium plerumque assectari. Quisquis præterea sive Eusebium sive Hieronymum silentes inducat, quo Expositionis Gregorianæ fidem elevet, eorum meminerit quæ tum de Syriacis Clementis Romani epistolis tum de Claudi Apollinaris libro De Paschate alibi diximus At de reliquis sancti Patris scriptis sermonem prosequamur. ἐν ᾗ ταῦτα ἐκήρυττε, παρ' οἷς αὐτὰ τὰ χαράγματα qui eamdem laudarunt. τῆς μακαρίας ἐκείνης χειρὸς εἰσέτι καὶ νῦν διασώ Četai. Id est: «Quod si quis de hac re fidem sibi fieri cupit, audiat Ecclesiam in qua ista prædicabat; apud quam ea ipsa verba beata illa manu exarata, nunc etiam adhuc asservantur. › Additque Neocæsariensem Ecclesiam ad suam usque ætatem in ea fidei confessione institutam, ab omni hæretica pravitate intactam permansisse. Id ipsum testatur Basilius Magnus Nysseni germanus frater, Neocæsarienses allocutus; cujus verba veterum testimoniis de Thaumaturgo inferius relatis addenda, ejusmodi sunt DiorɛWS δὲ τῆς ἡμετέρας, τίς ἂν καὶ γένοιτο εναργεστέρα ἀπόδειξις, ἢ ὅτι τραφέντες ἡμεῖς ὑπὸ τίτθῃ μακαρία γυναικὶ, παρ' ὑμῶν ὡρμημένῃ; Μακρίναν λέγω τὴν περιβόητον, παρ' ἧς ἐδιδάχθημεν τὰ τοῦ μακαριω τάτου Γρηγορίου ῥήματα, ὅσα πρὸς αὐτὴν ἀκολουθία μνήμης διασωθέντα αὐτή τε ἐφύλασσε, καὶ ἡμᾶς Ετι νηπίους όντας ἔπλαττε καὶ ἐμόρφου τοῖς τῆς ɛvoɛbɛlaç dóɣµaðiv. Hoc est: «Nostræ autem fidei quæ possit evidentior esse probatio, quam quod educati sumus sub avia beata muliere, ex vobis orta? Macrinam dico celeberrimam illam, a qua edocti sumus beatissimi Gregorii verba; quæcunque usque ad ipsam memoriæ continuatione perlata, cum ipsa conservabat, tum nos adhuc infantes pietatis dogmatibus fingebat et informabat.» Et alibi: "Εν τοίνυν τῶν Γρηγορίου, καὶ ὁ νῦν – III. Metaphrasis in Ecclesiasten S. Gregorio asseritur. De hoc opere quid Billius, quid Bengelius? Expositionem fidei excipit Metaphrasis in Ecclesiasten, quam noster Gregorius magnificentissime scripsit, judice Rufino brevem illam quidem, sed valde utilem, ait Hieronymus qui et suo Commentario in Ecclesiasten nonnulla ex eadem Metaphrasi descripta intexens, hæc habet ἀντιλεγόμενος τρόπος τῆς δοξολογίας ἐστὶν, ἐκ τῆς Vir sanctus, Gregorius Ponti episcopus, Origenis ἐκείνου παραδόσεως τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένος. «Unum itaque ex Gregorii institutis est, etiam ille ipse glorificationis modus, cui nunc contradicitur, ex illius traditione in Ecclesia custoditus. › Nysseno et Basilio suffragatur Gregorius Nazianzenus, qui semel iterumque nonnullis ex eadem ExNyssen., Vit. Thaum., cap. 8 el 9. Id. ibid., cap. 10. Basil., epist. 204, num. 6, nov. edit. Opp. toin. III, pag. 306. Id., lib. De Spir. sanct., cap. 29, num. 74, pag. 63. Orat. 37, pag. 609; et 40, pag. 668. Rufin., Hist. eccl. lib. VII, cap. 25. Thes. vrth, fid., lib. 1, cap. 32. auditor, in Metaphrasi Ecclesiastæ, ita hunc locum intellexit, etc. › ‹ Omnem itaque dubitationis ansam, ut cum Billio loquar nobis eximunt Hieronymus et Rufinus, qui hunc ſetum vero suo parenti Neocæsariensi Gregorio asserunt. Quod autem Nazianzeno tributum fuerit ejusmodi opus Græc. orth., tom. II, pagg. 484, 735, 952, 986 et 1056. Bibl., cod. cxxvii. Prolegom. ad Bibl. PP., vol. I, pag. 22 seq. Ibid., pag. 121, § 5. Hist. eccl., lib. VII, cap. 25. De vir. illustr., cap. 65. In Eccles. cap. iv. In Monit, ad orat. quæ dicitur Nazianz.. 55.

S. GREGORIUS THAUMATURGUS. signamus reliquos omnes canones, qui a sanctis et beatis nostris Patribus expositi sunt; id est Grogorii Neocæsareæ episcopi Thaumaturgi, etc. › in plerisque mss. codicibus Græcis, in illo etiam in concilio Quinisexto hæc sanctio edita «ObRegio vetustissimo quem accurate describit cl. Montfauconius atque adeo in editis tantum nou omnibus postremum locum inter ejus orationes obtineat; commune nomen duntaxat in causa fuit. Quantum enim ex stylo conjecturam facere licet, tametsi negari non possit, quin sit hominis apprime eruditi et copiosi; tamen non usquequaque refert elaboratum illud et àɛɛµ¿o dicendi genus, quod passim in Nazianzeni scriptis lucet. Connexiones sententiarum aliquanto duriores, transitusque abruptiores. Quod si quædam verba quandoque intertexta fuissent, multo mollior esset tota contextus facies, minusque invite inter se coirent sententiæ. Verum idcirco fortasse non facit, quia minime libero campo decurrit oratio: sed translationis quasi cancellis quibusdam circumscripta est. Hæc ferme vir ille doctus. Cæterum ad asserendam auctori suo hanc Metaphrasin, illud quoque accedit, quod in ea peculiares quædam locutiones occurrunt, quibus in Panegyrico ad Origenem utitur Thaumaturgus, ut in subjectis eruditi Bengelii adnotationibus videre est; qui et illud buc pertinens addit: ‹ Modestia, inquiens, quæ quidem totius Gregorii characterem quemdam singularem facit,... in causa fuit, opinor, ut ex omnibus Scripturæ sacræ libris Ecclesiasten potis - simum, vanitatis demonstratorem, Metaphrasi ornandum sumeret, et in illo opere tam multa tam opportune scriberet. Porro editionem nostram evidens, commentarium illum post tempus adnotaexegimus ad Parisiensem ann. 1621, additis nonnullis virorum eruditorum notis, Vossii, Billii, Ducæi et Bengelii. IV. S. Gregorii Epistola canonica qua ætate exarata. Quid de illa concilium Quinisextum? An undecimus ejus canon sincerus? Ex epistolis sancti Patris nostri, quæ vulgo ferebantur quo tempore scribebat doctor maximus una superat, inter canonicas Patrum Epistolas atque in Conciliorum editionibus pluries excusa. Episcopo cuidam Ponti, ut videtur, fuisse illam inscriptam, ex ipso exordio constat; quo Gregorius eum compellans, ἱερώτατον πάππαν nominat: tunc enim dierum papæ vulgo audiebant episcopi. Ea vero tempestate sanctus Pater illam scripsisse perhibetur, qua Boradi et Gotthi quorum ipse meminit canone 5 inter alias Asiæ provincias, Pontum quoque invaserant imperante Valeriano, ut tradit Zosimus adeoque anno Christi 258 scripta fuisse videtur 1 epistola Cuin itaque Christianorum complures qui ex hac barbarorum incursione in captivitatem inciderant, multa et gravia peccassent; hos canones exaravit sanctus præsul Neocæsariensis, quo eorum saluti bonus pastor prospiceret: de quibus 128) Palæogr. Gr., pag. 250. In not. ad Greg. Thaum. Panegyr., pag. 238. De vir. illustr., cap. 65. Hist. lib. 1, pag. 28 seq. edit. Oxon. 1679. Tillem., Mém. tom. IV, pag. 339. Et primi quidem decem canones omnium eruditorum calculis Gregorii Neocæsariensis esse noscuntur: at undecimum et ultimum tanquam subdititium plerique rejiciunt, præeunte viro doctissimo Joanne Morino, qui sententiam suam exponit his verbis Postremum illum canonem, inquit, Gregorio Thaumaturgo attributum, non esse ipsius, ut vulgo creditur et opinatur Balsamon, sed ex canonibus præcedentibus, et potissimum ex sancto Basilio collectum et Gregorii canonibus annexum, manifestum est primum ex sermonis tenore: non est enim canon, sed commentarius, verba quibus Gregorius usus erat explicans. His enim stationibus et earum nominibus usus erat ut vulgatis et ab omnibus cognitis, ut et sanctus Basilius, concilium Nicænum, Ancyranum, etc., nec in ipsorum mentem venit, utpote rem omnibus cognitam, eas interpretari. Deinde ipse se prodit, cum scribit: Auditio, inquit, etc.; cum enim hæc auctor scribebat, habebat in mente sancti Basilii canonem, unde illa interpretatio desumpta est. Est in bibliotheca illustr. Franciæ cancellarii antiquissima canonum Græcorum collectio a Gregorio patriarcha CP. ǝnte octingentos annos elaborata, quæ cæteros Thaumaturgi canones præter istum complectitur argumentum tum Thaumaturgi Epistolæ fuisse assutum. › Hactenus V. C. Contra vero Natalis Alexander ejusdem canonis undecimi sinceritatem acriter propugnat primum ex fide antiquissimorum mss. quæ penes so habuit Balsamon patriarcha Antiochenus, qui eam Gregorii epistolam commentariis suis illustravit; deinde ex ipsius epistolæ canonibus 7, 8 et 9, qui eosdem pœnitentiæ gradus enumerant, quos memorat canon 41 in dubium vocatus. Aliis præterea utitur argumentis in eamdem sententiam, occurrens una Morini objectionibus; ad quem proinde lectores remittimus. Cæterum banc epistolam exhibemus ex Synodico Beveregii collatis insuper editionibus Parisiensibus Balsamonis an. 1620, et Zonara 1621, ad calcem Operum Thaumaturgi. V. De S. Gregorii Oratione in Origenem panegyrica. Quanto in pretio habita. Ultimo loco stitimus Orationem in Origenem panegyricam, quam Cæsareæ Palæstinæ circa Christi annum 239 scholæ Origenianæ valedicturus, ‹ et convocata grandi frequentia, inquit Hieronymus ipso quoque Origene præsente, recitavit, noster Conc. Quinis. can. 2. De Poenit. lib. vi, cap. 1, § 9. Dissert. 18 sæc. III. Pandect. can., tom. II, pag. 24-35. De vir. illustr., cap. 65.

NOTITIA. Gregorius: eamque, teste Socrate sanctus danda videntur. Jamque ab Evagrio scholastico adPamphilus martyr iis libris adjunxerat, quos pro Origenis defensione perscripsit. Est vero hæc oratio, ut viris doctis observatum, eximia plane ac perelegans, omni scientiarum genere satis abundans atque inter veterum opera eloquentiæ absolutissima jure annumeranda. At de illius præsentia cl, Bengelii judicium præ cæteris placet ‹ Cant homines, inquit, cæteroqui excellentes, qui unum aliquando libellum naturali refertum, divino vacuum sale, tantopere admirentur, ut multis Patrum voluminibus anteponant. Hac trutina si agamus, uni vicissim perioche Patrum, etiam cuni aliud agant, sæpe plus tribuamus, quam ingentibus quamvis subtilium ingeniorum operibus. Hoc certe loco Gregorius exquisite complectitur, quid- quit ci. Lequienius prolato nimirum operum. quid de virtutibus et vitiis dici potest.» Quantum porro prosit præterea hæc ipsa oratio ad summa fidei capita confirmanda, Bullus primum deinde Maranus lucenter demonstrarunt. Ad hujus autem orationis editiones quod attinet, contextum Græcum, addita interpretatione Sirmondi, primus evulgavit Gerardus Vossius Tungrensis præpositus, Moguntiæ anno 1604, atque istam editionem expressit Parisiensis ann. 1621. Verum hanc altera præcesserat, quæ studio Davidis Hoeschelii cum versione Rhodomani prodiit Augustæ Vindelicorum anno 1605, Origenis contra Celsum libris subjuncta, cum nonnullis editoris, interpretis atque Isaaci Casauboni notis. Hujusce autem sæculi anno 1722 Stutgardiæ quartam edi - tionem emisit Joannes Albertus Bengelius, cæteris multo emendatiorem, quam et eruditis observationibus textum potissimum spectantibus illustravit. Atque hanc Stutgardiensem editionem dolendum sane præteriisse virum doctum, qui eamdem Gregorii nostri orationem quarto volumini Origenianorum intexuit ediditque Parisiis anno 1759. His itaque subsidiis instructi nostram paravimus, Bengelium plerumque assectati; eamque pro more nostro in capita seu sectiones distribuimus, quo nimirum ejus lectio facilior utiliorque deinceps evadat. VI. Hæc tantum supra memorata Gregorii Neocasariensis sincera litterarum monumenta. Reliqua vel dubia vel pseudepigrapha. Expositio fidei prolixior Apollinarii esse demonstratur. Idem sentiendum de Anathematismis. Hæc porro litterarum monumenta de quibus hactenus edisseruimus, ea sunt duntaxat, quæ tum veterum auctoritate, tum recentiorum eruditorum consensu sanctum Gregorium Neocæsariensem episcopum auctorem agnoscunt. Reliqua vero quæ in editis sub ejus nomine circumferuntur, alio amanHist. eccl. lib. 1v, cap.. 27. In not. ad orat. in Origen. cap. 12. Defens. fid. Nic., sect. 11, cap. 12, § 4, pag. 153. seqq. Divin. D. N. J. C., lib. iv, cap. 20, p. 521 segg. Hist. eccl. lib. 111, cap. 21. PATROL. GR. X. monemur multos Apollinaris libros Athanasio et Gregorio Thaumaturgo et Julio (Acephalos) falso ascripsisse: Πολλοὺς δὲ Απολλιναρίου λόγους, θα νασίῳ, καὶ Γρηγορίῳ τῷ Θαυματουργῷ καὶ Ἰουλίῳ, διὰ τῶν ἐπιγραφῶν ἀνατεθείκασι. Atque hujusmoli est in primis Expositio fidei prolixior, inscripta 'H narà pépoç zloτıç, hoc est, Fides particulatim digesta: ideo sic dicta, ut interpretatur Gerardus Vossius vel quod ex parte quæ sunt fidei, tradat atque exponat; vel quod per partes in ea fides explicetur. Hanc autem Expositionem genuinum parentem agnoscere Apollinarium, palam comproharunt sub Leone I imperatore Palæstini monachi et alii Chalcedonensis concilii propugnatores, ir)- hujus hæresiarchæ iudice, quem Timotheus ejus discipulus olim contexuerat. Quod quidem postea diserte testatus est Leontius Byzantius in libro adversus Apollinaristas, cui titulus Latine redditus, In eos qui proferunt nobis quædam Apollinarii, falso inscripta nomine sanctorum Patrum. Sic igitur illə statim ab initio: «Quidam ex hæresi Apollinarii vel Eutychis vel Dioscori, cum vellent hæresim suam confirmare, quasdam orationes (26youç) Apollinarii, Gregorio Thaumaturgo aut Athunasio aut Julio inscripserunt, ut simpliciores fallerent: quod quidem perfecerunt. …... Et apud multos ex recte credentibus reperire poteris librum, cui titulus, 'H xarà ɲépoç rloviç, inscriptum Gregorio.». Idemque judicium tulit Eulogius Alexandrinus apud Photium Et postmodum similia scripsit etiam Nicephorus CP. initio dissertationis contra Epiphanidem. ‹ Quinimo (verbis utor viri docti modo laudati) ejusdem plane furfuris sunt illi duodecim Anathematismi cum eorum interpretatione, quæ Thaumaturgi nomen perinde præfixum habent. Etsi enim una natura in eis diserte non exprimitur, latentem tamen dolum indicant consuétæ Apollinaristis locntiones, quibus male sanas Diodori Tarsensis de Christi persona et natura voces expugnabant, seque adeo catholicæ fidei professores obtendebant. Sed et in primis ex iisdem capitulis addiscimus, quonamn pacto Scripturæ sacræ loca varia, quibus Chri» stus, ut divinitate, ita et humanitate perfectus significatur, ad suum sensum torquerent. Nec fucum faciat, ubi animam Domini ¿vóntov, mentis expertem, esse videtur inficiari. Non enim humana nativaque hominis mente præditam intelligit, sed divino Verbi, ut ait, spiritu, quo factum sit, ut ảvón - tog, mentis expers, absolute dici non debuerit. Quamobrem ejusmodi formulæ fidei et anathematismi ad In Argum. hujus Expos. Dissert. 2 Damasc. § 3, pag. 11. Leont. Byz., tom. IX Bibl. PP. Lugd., pag. Bibl., cod. ccxxx. Lequien, dissert. 2 Damasc., § 9, pag. XXXVIL

S. GREGORIUS THAUMATURGUS. illum lapidem lydium revocanda sunt, quem ex dedat sacris litteris excolendis. Scripta est circa Gregorio Nazianzeno propter Vitalis Apollinaristæ similem confessionem paulo ante protulimus. Hactenus V. C. quem consule quoque ad Parallela Damascenica (49),ubi ex anathematismo 12 sub nomine Thaumaturgi longum referetur excerptum. VII. Virorum eruditorum sententia de Homiliis v et de Animæ disputatione sancto Patri attributis. Quæ vero exstant in editis Gregorio Neocæsariensi ascriptæ orationes sive homiliæ Iv, ejusne vere sint, necne, haud certo pronuntiare quis valeat. Jam tribus auctoribus, Joanni Chrysostomo, nostro Gregorio et Macario Philadelphiensi tributam homiliam 3 in Annuntiationem, in mss. codicibus Græcis se invenisse testatur cl. Montfauconius Eamque sub nomine Chrysostomi edidit multo auctiorem Combefisius qui eruditum quidem ac pium doctæ antiquitatis monumentuni censet; incertus tamen hærens cuinam illam scriptori assignet, eo tandem devenit, ut neque Neocæsariensis neque Chrysostomi votov dixerit Homiliam vero 2 in Annuntiationem, Procli CP. suspicatur Vincentius Riccardus cujus sententias imitetur et vocem bɛotóxoç affectet. Idem dic de reliquis duabus cum viris eruditissimis; qui et in alterutram partem quidquam certi pronuntiare non audent de unimæ per capita disputatione ad Tatianum, nostro item Gregorio tributa; quippe'quæ ab ejus stylo nimis aliena, et ævi longe posterioris esse videatur (b). VIII. De Origenis epistola Gregorio nostro inscripta: nec non de illius Vita per sanctum Gregorium Nyssenum. Sinistrum Dodwelli judicium refellitur. His itaque operibus sive dubiis sive pseudepigraphis prætermissis, ea potius sinceris sancti Patris monumentis subjicienda existimavimus, quæ ad ipsum propius pertinere noscuntur. Nimirum exhibemus primum e Philoculiæ capite 13, additis notis Joannis Tarini, Origenis epistolam ad Gregorium Thaumaturguin ejus discipulum, qua ipsum hortatur, ut, contempto philosophiæ studio, totum se Epist. 2 ad Cledon. Lequien. ad Parall. Damasc., Opp. tom. II, pag. 571. i Præfat. ad tom. I Opp. Chrys., § 5. Auctur. nov. tom. I, pagg. 602-619. Id. in recens. auctor. ad tom. I Bibl. conc., pag. 16. Ad Orat. 6 Procli. Bibl. Coisl., pag. 180. annum Christi 240. Hanc vero epistolam Origenianam excipit Vita ejusdem sancti Gregorii Neocæsariensis a sancto Gregorio Nysseno conscripta (a). Exemplar Vossianum Moguntinum ann. 1604 fœdis erroribus scatens, cum edito Parisiensi ann. 1630 multo emendatiore contulimus. Neque prætermisimus excerptum Vitæ hujus Gregorianæ, quod ● codice Coisliniano 106 descriptum doctissimus Montfauconius exhibet velut anecdoton, licet in antea vulgatis compareat, ut suo loco animadvertimus Denique ad faciliorem egregii opusculi usum, illud in varias sectiones divisimus. Haud equidem ignoro, Dodwellum res gestas Thaumaturgi admirandas a Nysseno enarratas elevare; quippe qui, si ipsum audias ratiociniis nimirum suis conjecturisque auctas, posteris repræsentarit. Miror enimvero non accurate perpendisse virum criticum Magni Basilii testimonium, quo Gregorius Magnus propter donorum excellentiam quæ in ipso operabatur Spiritus in omni virtute, signis ac prodigiis, ab ipsis etiam veritatis hostibus, παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν τῆς ἀληθείας, alter Moyses appellatus fuisse perhibetur: neque Doctori maximo aurem præbuisse aienti Gregorium Neocæsariensem ‹ signa atque miracula cum multarum Ecclesiarum gloria perpetrasse. Quid memorem Rufinum, ‹ tanti viri gesta sub orientali et septentrionis axe cunctorum sermone celebrari testantem (59)? Quid Eusebium Cæsariensem, Gregorium nostrum. episcoporum sua aetate celeberrimum,» τῶν καθ' ἡμᾶς ἐπισκόπων Staбóntov, prædicantem (60)? Admiretur itaque potius ista quæ respuit, homo adeo emunctæ naris (verba usurpo magni Baronii Joannem Bodinum carpentis), nec neget historiam tot gravissimis auctoribus, Græcis atque Latinis, satis superque testatam, probatam, consignatamque cultu religionis annis singulis celebri memoria repeti solito Sed virum intemperantioris critică sectatorem dimittamus (c). (55-56) Dissert. 4 Cypr., § 16, pag. 48. Basil., lib. De Spir. sanct., cap. 29, § 74, Opp. tom. III, pag. 62 edit. BB. De vir. ill., cap. 6§. Hist. eccl. lib. vii, cap. 25. Hist. eccl. lib. vi, cap. 30. Ad ann. 41, num. 31. Martyr. Rom. et Menolog. Græc. ad d. 47 Nov. (a) Origenis et Gregorii Nysseni elucubrationes hic memoratas inter utriusque Opera retinemus. EDIT. PATROL. (b) S. Gregorii sermonem in omnes martyres Bononiæ anno 1772 publici juris fecit Aloys. Mingarelli. Hanc editionem ignoravit Gallandius. Io. (c) Notitiam alteram in S. Gregorium ex Leonis Allatii Diatriba de Theodoris vide infra col. 1205. LĎ.

De S. Gregorio episcopo Neocæsariensi, cognomento Thaumaturgo. I. Eusebius Hist. eccl. lib. νι, cap. 50. Τῷ δὲ Ωριγένει ἐπὶ τῆς Καισαρείας τὰ συνήθη πράττοντι, πολλοί προσῄεσαν, οὐ μόνον τῶν ἐπιχωρίων, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς ἀλλοδαπῆς μυρίοι φοιτηταί τὰς πατρίδας ἀπολιπόντες· ὧν ἐπισήμους μάλιστα ἔγνωμεν Θεόδωρον, ὃς ἦν αὐτὸς οὗτος ὁ καθ᾿ ἡμᾶς ἐπισκόπων διαβόητος Γρηγόριος· τόν τε αὐτοῦ ἀδελ φὴν ᾿Αθηνόδωρον· οὓς ἀμφὶ τὰ Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων μαθήματα δεινῶς ἑπτοημένους, φιλοσοφίας απ τοῖς ἐνθεὶς ἔρωτα, τῆς προτέρας σπουδῆς τὴν θείαν ἄσκησιν ἀντικαταλλάξασθαι προυτρέψατο. Πέντε δὲ ὅλοις ἔτεσιν αὐτῷ συγγενόμενοι, τοσαύτην ἀπηνέγκαντο περὶ τὰ θεῖα λόγια βελτίωσιν, ὡς ἔτι νέους ἄμφω ἐπισκοπῆς τῶν κατὰ Πόντον Ἐκκλησιῶν ἀξιω θῆναι. Interim dum Origenes apud Cæsaream consueto docendi munere fungeretur, non solum regionis il lius incolæ, sed etiam plurimi ex remotissimis provinciis discipuli relicta patria ad eum concurrebant. Quorum præcipuos fuisse cognovimus Theodorum, qui et Gregorius dictus est, episcoporum nostra ætate celeberrimus; et fratrem ejus Athenodorum. Quos Origenes Græcis Romanisque disciplinis nimium deditos cum vidisset, in eorum animos instillans philosophiæ amorem, abjectis prioribus studiis, ad rerum divinarum meditationem traduxit. Igitur cum quinquennio integro in ejus auditorio versati fuissent, tantopere in divinis eloquiis profecerunt, utļambo adhuc admodum juvenes, Ecclesiarum in Ponto episcopi fuerint constituti. Idem ibid. v11, cap. 14. Ἐν τούτῳ δὲ τῆς μὲν Ρωμαίων Ἐκκλησίας εἰσἐτι τότε καθηγεῖτο Ξύστος· τῆς δὲ ἐπ' ᾿Αντιοχείας μετὰ Φάβιον Δημητριανός· Φιρμιλιανὸς δὲ Καισαρείας της Καππαδοκῶν· καὶ ἐπὶ τούτοις τῶν κατὰ Πόντον Ἐκκλησιῶν, Γρηγόριος καὶ ὁ τούτου ἀδελφὸς Αθηνόδωρος, Ωριγένους γνώριμοι. 11. S. Basilius lib. De Spiritu sancto, cap. 29, § Γρηγόριον δὲ τὸν Μέγαν, καὶ τὰς ἐκείνου φωνὰς ποῦ θήσομεν; "Αρ' οὐχὶ μετὰ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ἄνδρα τῷ αὐτῷ Πνεύματι ἐκείνοις περιπατήσαντα, καὶ τοῖς τῶν ἁγίων ίχνεσι διὰ παντὸς τοῦ βίου στοιχήσαντα, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς πολιτείας τὸ ἀκριβὲς διὰ πάσης αὐτοῦ τῆς ζωῆς κατορθώσαντα; Ἐγὼ μὲν τοῦτο φημί· 'Η ἀδικήσομεν τὴν ἀλήθειαν, μὴ τοῖς ὠκειωμένοις Θεῷ τὴν ψυχὴν ἐκείνην συναριθμοῦντες· οἷόν τινα λαμπτῆρα περιφανῆ μέγαν, ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ διαλάμψαντα· ὃς φοβερὸν μὲν εἶχεν ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος συνεργίας κατὰ δαιμό νων τὸ κράτος. Τοσαύτην δὲ ἔλαβε τοῦ λόγου την χάριν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὥστε ἑπτακαίδεκα μόνους Χριστιανούς παραλαβών, ὅλον τὸν λαόν τόν τε ἀστικὸν καὶ τὸν χωριτικὸν διὰ τῆς ἐπιγνώσεως προσήγαγε τῷ Θεῷ. Ἐκεῖνος καὶ ποταμῶν ῥεῖθρα μετέστησεν, ἐπιτάξας αὐτοῖς ἐν τῷ ὀνόματι τῷ μεγάλῳ τοῦ Χριστοῦ· καὶ λίμνην ἐξήρανεν ὑπό θεσιν πολέμου φέρουσαν ἀδελφοῖς πλεονέκταις. Αἱ δὲ τῶν μελλόντων προαγορεύσεις τοιαῦται, ὡς μηδὲν τῶν ἄλλων ἀποδεῖν προφητῶν. Καὶ ὅλως μακρὸν ἂν εἴη τοῦ ἀνδρὸς διηγεῖσθαι τὰ θαύματα, δς τῇ ὑπερβολή τῶν ἐν αὐτῷ χαρισμάτων τῶν ἐνεργουμένων ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐν πάσῃ δυνάμει καὶ σημείοις καὶ τέρασι, δεύτερος Μωϋσῆς παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν τῆς ἁληθείας ἀνηγόρευτο. Οὕτως αὐτῷ ἐν παντὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ τῶν ἐπιτελουμένων διὰ τῆς χάριτος οἷόν τι φῶς Eadem tempestate Romanæ quidem Ecclesiæ adhuc præerat Xystus; Antiochenam vero post mortem Fabii Demetrianus regebat; apud Cæsaream Cappadocia Firmilianus; in Ponto autem Gregorius fraterque ejus Athenodorus, ambo Origenis discipuli, Ecclesias gubernabant. 74, Opp. tom. III, pag. 62, edit. Paris. BB. 1730. Cæterum Gregorium Magnum, et illius voces quo loco ponam? Aunon cum apostolis et prophetis, virum qui eodem Spiritu quo illi versatus sit, quique sanctorum vestigiis per omnem vitam inhæserit, quique evangelicæ conversationis vigorem quandiu vixit præstiterit? Equidem illud dixerim profecto injuria affecerimus veritatem, si non animam illam annumeremus iis qui Deo juncti sunt, qui velut insignis magnaque lucerna in Ecclesia Dei resplenduit, qui e Spiritus ope tremendam habuit adversus dæmones potestatem. Nam tantam acceperat gratiam ad obedientiam fidei inter gentes, ut assumptis non plus septemdecim Christianis, universum populum, et urbanum et rusticanum, per agnitionem adjunxerit Deo. Ille et fluminum cursus in diversum vertit, præcipiens illis in magno nomine Christi; et paludem exsiccavit, belli causam præbentem fratribus avaris. Cæterum prædictiones de futuris, ejusmodi sunt, ut nihilo sit inferior cæteris prophetis. Sed omnino perlongum fuerit viri percensere miracula, qui propter donorum excellentiam quæ in ipso operabatur Spiritus, in omni virtute, signis ac prodigiis, ab ipsis etiam veritatis hostibus alter Moyses appellatus fuit. Adeo in illo in omnibus tum dictis tum factis, eorum quæ per gratiam peragebantur, veluti lumen refulsit, supercœlestis virtutis indicium, quæ ex occulto assecta-

S. GREGORIUS THAUMATURGUS. batur illum. Hujus et in hodiernum quoque diem επέλαμψε, μηνυμα τῆς ἐπουρανίου δυνάμεως, τῆς ἐκ magna est apud ejus regionis homines admiratio: recensque ac semper vigens memoria sic infixa est Ecclesiis, ut nullo tempore obsolescat. Itaque non factum aliquod, non dictum, non formam ullam mysticam, ultra quam illis reliquit, Ecclesiæ adjecerunt. Quapropter etiam multa ex his quæ apud illos aguntur in ritibus videntur imperfecta, propter institutionis antiquitatem. Neque enim sustinebant qui in Ecclesiarum administrationem successerant, additamenta quæ post illum adinventa sunt, recipere. Unus igitur fuit glorificationis modus quem instituit Gregorius, et is cui nunc contradicitur, ex illius traditione in Ecclesia observatus. Idem epist. 28, num. 1 et Neque vero attingat unquam (Ecclesiam Neocasariensem læreticorum ventorum æstus), o universorum Domine; qui famulo tuo Gregorio, a quo basis Ecclesiæ ab initio compacta, tranquillitatis longissimæ munus dedisti... Qui a magno Ecclesiæ vestræ præside Gregorio usque ad hunc beatum (Musonium), alterum in alterius locum sufficiens, semperque adaptans, velut ex quadam pretiosorum lapidum commissura, mirum ornamentum Ecclesiæ vestræ largitus est. τοῦ ἀφανοῦς παρεπομένης αὐτῷ. Τούτου μέγα ἔτι καὶ νῦν τοῖς ἐγχωρίοις τὸ θαῦμα, καὶ νεαρὰ καὶ ἀεὶ πρόσω φατος ἡ μνήμη ταῖς Ἐκκλησίαις ἐνίδρυται, οὐδενὶ χρόνῳ ἀμαυρουμένη. Οὐκοῦν οὐ πρᾶξίν τινα, οὐ λόγον, οὐ τύπον τινὰ μυστικὸν παρ᾽ ἂν ἐκείνοις κατέλιπε, τῇ Ἐκκλησίᾳ προσέθηκαν. Ταύτῃ τοι καὶ πολλὰ τῶν παρ' αὐτοῖς τελουμένων ἐλλειπῶς ἔχειν δοκεῖ, διὰ τὸ τῆς καταστάσεως ἀρχαιότροπον. Οὐδὲν γὰρ ἠνέσχοντο οἱ κατὰ διαδοχὴν τὰς Ἐκκλησίας οίκονομήσαντες, τῶν μετ' ἐκεῖνον ἐφευρεθέντων παραδέ ξασθαι εἰς προσθήκην. Εν τοίνυν τῶν Γρηγορίου, καὶ ὁ νῦν ἀντιλεγόμενος τρόπος τῆς δοξολογίας ἐστὶν, ἐκ τῆς ἐκείνου παραδόσεως τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένος. 2, ibid. pag. 107 seq. Μήτε δὲ ἅψαιτο ποτε, ὦ Δέσποτα τῶν ἁπάντων, &ς τῷ σῷ θεράποντι Γρηγορίῳ, τῷ ἐξ ἀρχῆς πηξαμένῳ τὴν κρηπίδα τῆς Ἐκκλησίας, τῆς ἐπὶ μήκιστον ἀτα ραξίας τὴν χάριν ἔδωκας..... Ὃς ἀπὸ τοῦ μεγάλου προστάτου τῆς Ἐκκλησίας ὑμῶν Γρηγορίου μέχρι τοῦ μακαρίου τούτου, ἄλλον ἐπ' ἄλλῳ προστιθεὶς καὶ συναρμόζων ἀεὶ, οἷον ἐκ τινὸς ἁρμοῦ λίθων πολυτελῶν, θαυμαστὸν οἷον κάλλος τῆς Ἐκκλησίας ὑμῶν ἐχαρίσατο. Idem epist. 204 num. 2, ibid. pag. 303. Alterum huc accedit, quod si quid magni affert ad conjunctionem, etiam iisdem uti magistris, iidem nobis sint ac vobis magistri mysteriorum Dei et patres spirituales, qui initio Ecclesiam vestram fundarunt: Gregorium dico summum illum virum, et quotquot post eum sedi apud vos episcopali succedentes, alius post alium veluti stellæ quædam exorientes, iisdem vestigiis institerunt; adeo ut nemini obscura reliquerint cœlestis instituti monumenta. Ὁ Δεύτερον δὲ, ὅτι εἴ τι μέγα συμβάλλεται πρὸς συνάφειαν καὶ τὸ τῶν αὐτῶν μετασχεῖν διδασκάλων, οἱ αὐτοὶ ὑμῖν τε εἰσὶ καὶ ἡμῖν διδάσκαλοί τε τῶν με στηρίων τοῦ Θεοῦ, καὶ πατέρες πνευματικοί, οἱ ἐξ ἀρχῆς τὴν Ἐκκλησίαν τὴν ὑμετέραν θεμελιώσαντες· Γρηγόριον λέγω τὸν πάνυ, καὶ ὅσοι ἐφεξῆς ἐκείνῳ τῆς παρ' ὑμῖν ἐπισκοπῆς τὸν θρόνον διαδεξάμενοι, άλλος ἐπ' ἄλλῳ ὥσπερ τινὲς ἀστέρες επανατέλλοντες, κατὰ τῶν αὐτῶν ἰχνῶν ἐπέβησαν, ὥστε διάγνωστα καταλιπεῖν τῆς κατ' οὐρανὸν πολιτείας τὰ σημεῖα τοῖς βουλομένοις. Idem epist. 207, num. 4, ibid. pag. 311 et seqq. Sed hæc, inquit, non erant tempore magni Gregorii... Hæc autem non fuisse sub admirando Gregorio, quosnam habetis testes? qui quidem nihil ex illius institutis hactenus conservastis... Tantummodo sana sint quæ sunt præcipua, et novitates circa fidem compescite... Gregorii verba ne falso interpretemini. Idem epist. 210 num. Fide eversio apud vos excogitatur, inimica apostolicis et evangelicis doctrinis, inimica traditioni Gregorii vere magni... Nam Sabellii malum, olim quidem exortum, sed traditione magni illius viri exstinctum, conantur nunc isti renovare... Immisere etiam per epistolam tentamenta quædam unanimi nostro Authimo Tyanorum episcopo, quasi Gregorius in Fidei expositione dixerit, Patrem et Filium mentis quidem cogitatione duo esse, sed hypostasi unum. Hoc autem non docendi causa, sed Καθῆκαν, κ. τ. λ. Horum verborum versio nein usque ad finem exhibet Facundus HermianenΑλλ' οὐκ ἦν, φησί, ταῦτα ἐπὶ τοῦ μεγάλου Γρηγορίου... Οτι δὲ οὐκ ἦν ταῦτα ἐπὶ τοῦ θαυμαστού Γρηγορίου τίνας ἔχετε μάρτυρας; οἴ γε οὐδὲν τῶν ἐκείνου μέχρι νῦν διεσώσασθε... Μόνον ἐρρώσθω τα προηγούμενα, καὶ τὰς περὶ τὴν πίστιν καινοτομίας κατασιγήσατε... Τὰς τοῦ Γρηγορίου φωνὰς μὴ παρΟ εξηγεῖσθε. 5, ibid. pag. 314, 516. Πίστεως διαστροφὴ παρ' ὑμῖν μελετᾶται, ἐχθρά μὲν τοῖς ἀποστολικοῖς καὶ εὐαγγελικοῖς δόγμασιν, εχθρὰ δὲ τῇ παραδόσει τοῦ μεγάλου ὡς ἀληθῶς Γρη γορίου... Τὸ γὰρ τοῦ Σαβελλίου κακὸν, πάλαι μὲν κινηθέν, κατασβεσθὲν δὲ τῇ παραδόσει τοῦ μεγάλου, ἐπιχειροῦσι νῦν ἀνανεοῦσθαι οὗτοι... Καθῆκαν δέ τινα πεῖραν δι' ἐπιστολῆς, καὶ πρὸς τὸν ὁμοι χον ἡμῶν ᾿Ανθιμον τὸν Τυάνων ἐπίσκοπον· ὡς ἄρα Γρηγορίου εἰπόντος ἐν Εκθέσει πίστεως, Πατέρα καὶ Υἱὸν ἐπινοίᾳ μὲν εἶναι δύο, ὑποστάσει δὲ ἕν sis lib. x, c. 6, Opp. Sirmond. tom. If, seq. אבין 740 et

telligere non potuerunt qui sibi ipsi ob ingenii subtilitatem beati videntur. Qua in disputatione multa sunt librariorum errata, ut ex ipsis verbis ostendemus, si Deus volet. Deinde vero gentilem erudiens non existimabat accuratius disputandum esse de verbis sed non nihil etiam indoli illius qui introducebatur, concedendum, ut ne iis quæ præcipua sunt, repugnaret. Quapropter et nultas illic invenias voces, quæ nunc robur maximum hæreticis præbent, quales sunt creatura et factura, et si quid ejusmodi. Multa autem et de conjunctione cum honine dicta ad divinitatis rationem referunt, qui inscite scripta illa intelligunt; quale est et hoc ipsum, quod ab ipsis decantatur. τοῦτο δὲ ὅτι οὐ δογματικῶς εἴρηται, ἀλλ' ἀγωνιστι- decertandi in Dialogo cum Eliano dictum esse, inκῶς ἐν τῇ πρὸς Αιλιανὸν διαλέξει, οὐκ ηδυνήθησαν συνιδεῖν, οἱ ἐπὶ λεπτότητι τῶν φρενῶν ἑαυτοὺς μακαρίζοντες. Ἐν ᾗ πολλὰ τῶν ἀπογραψαμένων ἐστὶ σφάλματα, ὡς ἐπ' αὐτῶν τῶν λέξεων δείξομεν ἡμεῖς, Ἐὰν ὁ Θεὸς θέλῃ. Έπειτα μέν τοι τὸν Ἕλληνα πείθων, οὐχ ἡγεῖτο χρῆναι ἀκριβολογεῖσθαι περὶ τὰ ῥήματα· ἀλλ᾽ ἔστιν ὅπη καὶ συνδιδόντα τῷ ἔθει τοῦ ἐναγομένου, ὡς ἂν μὴ ἀντιτείνοι πρὸς τὰ καίρια. Διὸ δὴ καὶ πολλὰς ἂν εὕροις ἐκεῖ φωνάς, τὰς νῦν τοῖς αἱρετικοῖς μετ γίστην ἰσχὺν παρεχομένας· ὡς τὸ κτίσμα, καὶ τὸ ποίημα, καὶ εἴ τι τοιοῦτον. Πολλὰ δὲ καὶ περὶ τῆς πρὸς τὸν ἄνθρωπον συναφείας εἰρημένα, εἰς τὸν περί τῆς θεότητος ἀναφέρουσι λόγον, οἱ ἀπαιδεύτως τῶν γεγραμμένων ἀκούοντες· ὁποῖόν ἐστι καὶ τοῦτο, τὸ παρὰ τούτων περιφερόμενον. III. S. Hieronymus, lib. De viris illustr. cap. 65, cum vetere interprete. Θεόδωρος, ὃς ὕστερον ἐκλήθη Γρηγόριος, Νεοκαισαρείας ἐπίσκοπος, νέος κομιδή, διὰ τὴν παίδευσιν Ελληνικῶν τε καὶ Ῥωμαϊκῶν γραμμάτων, ἀπὸ τῆς Καππαδοκίας εἰς Βηρυτὸν, κἀκεῖθεν εἰς Καισάρειαν τῆς Παλαιστίνης διέβη, ἅμα Αθηνοδώρῳ ἀδελφῷ· ὧν τίνων τὴν ἐξαίρετον εὐφυΐαν ἑωρακώς Ωριγένης, τούτους εἰς φιλοσοφίαν προετρέψατο, καὶ κατὰ μέρος εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν εἰσάγων, ζηλωτὰς ἰδίους καθέστηκεν. Ἐπὶ πέντε τοίνυν παρ' αὐτοῦ παιδευ θέντες ἔτη, πρὸς τὴν μητέρα ἀποπέμπονται, ἀφ᾽ ὧν ὁ Θεόδωρος ἀποδημῶν, πανηγυρικὸν εὐχαριστίας τῷ Ωριγένει ἔγραψε· καὶ συγκαλεσάμενος πάντας τοὺς ἐπιχωρίους, αὐτοῦ τε τοῦ Ωριγένους παρόντος, τοῦτον ἀνέγνω τὸν λόγον, ὅστις ἄχρι τοῦ παρόντος ὑπάρχει. Έγραψε δὲ καὶ ᾿Εκφρασιν εἰς Ἐκκλησιαστὴν, ἐλαχιστὸν μὲν, πάνυ δὲ θαυμαστὸν λόγον, καὶ ἄλλας πολλὰς ἐπιστολάς, ποιήσας σημεῖα τε καὶ θαύ ματα, ἡνίκα ἐπίσκοπος ἐτύγχανεν. Idem Comment. in Ecclesiasten, cap. Vir sanctus, Gregorius Ponti episcopus, Origenis auditor in Metaphrasi Ecclesiaste ita hunc locum intellexit Ego vero præfero adolescentulum pauperem et sapientem regi seni et stulto; cui nunquam venit in mentem quod possibile sit, quemquam de his quos vinxerat, ad regnum exire de carcere, et se ipsum de iniqua deinceps potestate sua corIdem epist. 70 num. Theodorus, qui postea Gregorius appellatus est, Neocæsareæ Ponti episcopus, admodum adolescens, ob studia Græcarum et Latinarum litterarum, de Cappadocia Berytum, et inde Caesaream Palaestina transiit, juncto sibi fratre Athenodoro: quorum cum egregiảm indolem vidisset Origenes, eos ad philosophiam cohortatus est, in qua paulatim Christi fidem subintroducens, sui quoque sectatores reddidit. Quinquennio itaque eruditi ab eo, remittuntur ad matrem; e quibus Theodorus proficiscens, Πανηγυρικὸν εὐχαριστίας scripsit Origeni; et convocata grandi frequentia, ipso quoque Origene præsente recitavit, qui usque hodie exstat. Scripsit εἰ Μετάφρασιν in Ecclesiasten, brevem quidem, sed valde utilem. Et aliæ hujus vulgo feruntur epistolæ; sed præcipue signa atque miracula, quæ jam episcopus cum multarum Ecclesiarum gloria perpetravit. 4, Opp. tom. I, pag. 424, edit. Veron. ruere. Evenit enim interdum ut hi qui sub adolescentulo sapiente fuerint, absque moerore sint: ita tamen ut sub rege sene ante versati sint. Qui euim postea nati sunt, quia mala præterita nescierunt, nec adolescentulum laudare possunt qui postea consurrexit, abducti opinione perversa et impetu spiritus adversantis. › 4, tom. 1, pag. 427. Exstant et libri... Theodori, qui postea Gregorius appellatus est, viri apostolicorum signorum atque virtutum. IV. Rufinus,Hist. eccl. lib. vII, cap. 25. Verum quoniam beati Gregorii historiæ textus huic narrationi ad memoriam posteritatis inserere. attulit mentionem, dignissimum puto tanti viri gesta (quæ sub orientali et septentrionis axe cunctorům sermone celebrantur) omissa nescio quo casu, Υποστάσει δὲ ἔν. Credere non possum Gregorium dixisse Patrem et Filium, si simul considerentur, cogitatione duo esse, lypostasi unum. Haec enim gemella essent hæresi Sabellianæ, quam supra Basilius Gregorii traditione exstinctam docet. Sed his in verbis vel erratum aliquod librariorum, ut placet Basilio, suspicandum est, vel de Patre et Filio separatim sumptis accipi debent. Quo Stagnum quoddam erat in Ponti regionibus situm, piscibus copiosum, ex quorum captura prædivites reditus dominis præstabantur. Ista possessio duobus sensu magister Gregorii Origenes dixit de Christo: Tò μὲν ὑποκείμενον ἔν ἐστι, ταῖς δὲ ἐπινοίαις τὰ πολλὰ ὀνόματα ἐπὶ διαφόρων εστί. • Suppositum quidem unum est, sed cogitatione plura nomina variis rebus imponuntur,, homil. 8 in Jerem., pag. 96. Maran. in not. ad hunc locum. Adisis et Sirmon dum ad Facundum, p. 740.

S. GREGORIUS THAUMATURGUS. fratribus sorte hæreditatis obvenerat: sed pecuniæ undas defigit, et ipse positis genibus palmas ad cœeupiditas (quæ omnium pene mortalium corda superat) etiam fraternam necessitudínem violavit. Coibatur a fratribus tempore capturæ, non tam ad capiendos pisces, quam ad decipiendos homines; cædes et bella movebantur; humanus sanguis pro piscibus fundebatur; sed Dei providentia adfuit aliquando auxilium, adventusque Gregorii. Vidit prœlia et mortes virorum, furentesque germanos; quid causæ subesset, pro qua in exitium sui suorumque fratres accenderentur, inquirit: nullam nisi capturam piscium comperit. Tunc ille, cum pro honore adventus sui utræque partes paululum siluissent: Nolite, inquit, o filioli, rationales animas pro mutis animantibus violare, fraternam pacem quæstus cupiditate dissolvere, Dei leges et naturæ pariter jura temerare; et una mecum ad ora stagni exitialis accedite. Ego jam vos per virtutem Domini, omni certamine cruenta contentionis abcolvain. Et cum hæc dixisset, in conspectu omnium virgam quam tenebat in manu ad primas littoris lum tendit, atque his verbis excelso supplicat Deo· Tu Domine Deus patrum nostrorum, qui cum tibi primus homo Adam peccasset, ac mandatum tuum præteriisset, pœnam culpæ illius moderatus, ad terram maledictionis sententiam detorsisti, dicens: Maledicta terra in operibus tuis. Et nunc ergo miseratus horum juvenum fraternum sanguinem qui periclitatur, præcipe ut maledictæ sint aquæ istæ in operibus eorum, pro quibus furore succensi, fraternæ pietatis obliti sunt; ita ut nunquam in hoc loco vel piscis appareat, vel aqua resideat, sed sit campus aratri patiens, ac frugum ferax, et custos in æternum fraternæ concordiæ perseveret. Simul ut ille finem orandi fecit, statim se unda subducens, et cursu velociore refugiens, a conspectu superno jussa discedere, abyssis suis redditur, et arentem campum germanis jam concordibus dereliquit. Sed et in hodiernum, frugum ferax esse dicitur solum, quod ante fuerat navium ferax. Idem ibid. Sed et ingenii sui nobis in parvo maxima monumenta dereliquit: in Ecclesiasten namque Metaphrasin idem Gregorius magnificentissime scripsit; et catholicæ fidei expositionem breviter editam reliquit, quam pro ædificatione Ecclesiarum sociare V. Socrates,Hist. eccl. Ponticus Gregorius, qui ex urbe Ponti Neocæsarea oriundus... Origenis discipulus fuit. Hujus Gregorii celebris fama est Athenis ac Beryti, et per universam Ponticam diœcesim, ac per universum prope dixeran terrarum orbem... Hujus mentionem facit etiam Pamphilus martyr, in libris quos pro Origenis defensione scripsit: quibus etiam adjuncta est Gregorii Oratio, quam ille ab Origene discedeus, in ejus laudem composuit. VI. Sozomenus, Hist. Aliud præterca quod de illo (Epiphanio) refertur, commemorare libet. Id quidem ab admirando Gre. gorio qui Neocasariensem olim rexit Ecclesiam, gestum esse accepi; et libenter credo. his commodum duxi: ‹ Unus Deus Pater Verbi viventis, sapientiæ subsistentis, et potentiæ ac characteris sempiterni: perfectus perfecti genitor, Pater Filii unigeniti. Unus Dominus, solus ex solo, Deus ex Deo, etc. lib. iv, cap. 27. Ο Ποντικός Γρηγόριος, ὅστις ἐκ τῆς ἐν Πόντῳ Νεοκαισαρείας ὁρμώμενος... μαθητής Ωριγένους ἐγένετο. Περὶ τούτου τοῦ Γρηγορίου, πολὺς ὁ λόγος ἔν τε ᾿Αθήναις καὶ Βηρυτῷ, καὶ ὅλῃ τῇ Ποντικῇ διοι κήσει, ὡς δὲ εἰπεῖν, καὶ πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ... Μέσ μνηται δὲ αὐτοῦ καὶ Πάμφιλος ὁ μάρτυρ ἐν τοῖς πε· ρί Ωριγένους πονηθεῖσιν αὐτῷ βιβλίοις, ἐν οἷς καὶ συστατικὸς λόγος Γρηγορίου εἰς Ωριγένην παρά κειται. eccl. lib. v11, cap. 27. Αλλ' οἷον ἕτερον περὶ αὐτοῦ λέγεται, καὶ ἀφηγή σασθαι βούλομαι. Πυνθάνομαι τεθαυματουργῆσθαι Γρηγορίῳ τῷ θαυμασίῳ, ὅς πάλαι τὴν Νεοκαισάρειαν ἐπετρόπευσε, καὶ μάλα πείθομαι. VII. Liberatus Diaconus, Breviar. cap. 10. Basilius quidam diaconus, sumens tomum Procli psit tres adversus Diodorum et Theodorum, quem Armeniis scripserat, Alexandriam venit; et Armeniorum libellos suis libris annectens, obtulit Cyrillo ejusdem urbis antistiti. Quibus (ut ferunt rumores) permotus Cyrillus, quatuor libros scriFacundus episcopus Hermianensis,lib. x, Sanctus Basilius magnum Gregorium, qui miraculorum operatoris cognomen accepit, ut Dayµatovpydę vocaretur et vocetur a Græcis, non ab Arianorum tantum qui creaturam et facturam Filium dicunt, verum etiam a contrario SabellianoVIII. et alium De incarnatione librum. In quibus continentur antiquorum Patrum incorrupta testimonia, id est... Gregorii mirabilis, avμaτouρyou cognominati. cap. 6, inter Opp. Sirmondi, tom. II, pag. 740. rum errore defendit, qui unam Patris et Filii subsistentiam dicunt; quamvis hæc et prædictus Gregorius dixisse videatur. Inde idem S. Basilius, loquens de quibusdam qui auctoritate ipsius Gregorii excusare suam perfidiam nitebantur: Immiserunt, ait, etc. De his quatuor Cyrilli libris quos intercidisse constat, videsis Fabricium Bibl. Gr. tom.. VIII, pag. 591, bum, 187.

IX. Evagrius Scholasticus,Hist. eccl. lib. iit, cap. 51. Καὶ γὰρ καὶ λόγους Πατέρων πολλάκις νενοθεύκασι· πολλοὺς δὲ Απολλιναρίου λόγους, ᾿Αθανασίῳ, καὶ Γρηγορίῳ τῷ Θαυματουργῷ, καὶ Ἰουλίῳ, διὰ τῶν ἐπιγραφῶν ἀνατεθείκασι. Nam et libros sanctorum Patrum sæpenumero corruperunt (Acephali); multos quoque Apollinaris libros Athanasio et Gregorio Thaumaturgo et Julio falso ascripserunt. X. Concilium Quinisextum, can. 2. Επισφραγίζομεν τοὺς λοιποὺς πάντας ἱερούς και νόνας τοὺς ὑπὸ τῶν ἁγίων καὶ μακαρίων Πατέρων ἡμῶν ἐκτεθέντας, τουτέστι... Γρηγορίου ἐπισκόπου γενομένου Νεοκαισαρείας τοῦ Θαυματουργοῦ. Obsignamus reliquos omnes canones, qui a sanctis et beatis nostris Patribus expositi sunt: id est... Gregorio Neocasareae episcopo Thaumaturgo. XI. Menologium Græcorum,ad diem 17 Novemb., part. 1, pag. 194 edit. Urbin. 1727. τ Μνήμη τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Γρηγορίου ἐπισκόπου Νεοκαισαρείας τοῦ Θαυματουργοῦ. Οὗτος ἦν ἐπ᾽ Αὐρηλιανοῦ τοῦ βασιλέως, υἱὸς ὑπάρ χων Ἑλλήνων· αὐτὸς δὲ γεγονώς Χριστιανὸς, καὶ τὸ τῆς πίστεως μυστήριον διδαχθεὶς διὰ ὀπτασίας παρὰ τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου καὶ τοῦ θεολόγου Ἰωάννου· ἔλαβε καὶ τὸ τῶν θαυματουργιῶν χάρισμα, καὶ ἐκλήθη θαυματουργός, ποιῶν θαύματα πολλὰ, ἐξ ὧν εἰσι καὶ ταῦτα. Εἰς γὰρ ᾿Αλεξάνδρειαν ἀπελθὼν, καὶ κατηγορηθεὶς ὑπὸ πόρνης, ἐπιπέμπει αὐτῇ δαίμονα· καὶ πάλιν ἰᾶται. Εἶτα μὴ παρὼν ἐν Ἀμα σείᾳ, ὅμως διὰ τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν, χειροτονεῖται ἐπί σκοπος ὑπὸ Φαιδίμου τοῦ ᾿Αμασείας. Λίθων δὲ μέγαν ποιήσας περιπατῆσαι, εβάπτισε τὸν προσμονάριον τῶν εἰδώλων. Αδελφῶν δὲ δύο διὰ λίμνην μαχομένων, ἐξήρανεν αὐτήν. Καὶ τὴν ῥάβδον πήξας, έστησε ποταμόν· ἥτις καὶ ἐγένετο εἰς δένδρον μέγα. Καὶ ἄλ λα μυρία ποιήσας, ἐν τῷ μέλλειν ἐκδημεῖν εὐχαρίσ στει τῷ Θεῷ, ὅτι ἐν τῇ αὐτοῦ πόλει τοσούτους ἀπί· στους κατέλιπεν, ὅσους εὗρε Χριστιανούς. Καὶ οὕτως ἐτελειώθη. Commemoratio S. P. N. Gregorii Thaumaturgi episcopi Neocæsareæ. Hic Aureliano imperatore floruit, parentibus natus infidelibus, ipse autem Christianus, fideique mysterium a sanctissima Deipara et Joanne theologo per visionem edoctus, accepit et donum miraculorum: unde Thaumaturgi cognomentum adeptus est ob multa miracula quæ patravit, ex quibus hæc memorantur. Profectus aliquando Alexandriam, in scortum quod de se obloqueretur, dæmonem immisit, sed paulo post etiam fugavit. Phædimo Amaseæ episcopo ordinatur episcopus, cum'Amaseæ non adesset: tanta erat virtutum illius opinio. Saxum ingens alio transtulit; eoque signo idolorum adituum ad fidem conversum baptizavit. Paludem, causam rixarum inter duos fratres, exsiccavit. Fluvium defixo in terram baculo, qui et in magnam excrevit arborem, coercuit. Cumque innumera alia portanta edidisset, migraturus ad Dominum, gratias illi agebat, quod tot relinqueret in sua urbe infideles, quot Christianos invenerat. Atque hunc in modum decessit. XII. Suidas,in Lexico. Γρηγόριος, ὁ καὶ Θεόδωρος ὁ Θαυματουργός, Νεοκαισαρείας τῆς ἐν τῷ Πόντῳ ἐπίσκοπος, νέος κομι δῆ, διὰ τὴν παίδευσιν Ἑλληνικῶν τε καὶ Ῥωμαϊκῶν γραμμάτων, ἀπὸ τῆς Καππαδοκίας εἰς Βηρυτόν, κάτ κεῖθεν εἰς Καισάρειαν τὴν τῆς Παλαιστίνης διέβη, ἅμα Αθηνοδώρῳ ἀδελφῷ. Οὓς καὶ κατὰ μέρος εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν εἰσάγων Ωριγένης, ζηλωτάς ἰδίους κατέστησεν. Ἐπὶ πέντε τοίνυν παρ' αὐτοῦ παιδευθέντες ἐνιαυτούς, πρὸς τὴν πατρίδα ἀποπέμπονται. Αφ' οὗ ὁ Γρηγόριος ἀποδημῶν, πανηγυρικὸν εὐχαριστίας τῷ Ωριγένει ἔγραψε λόγον, καὶ συγκα λεσάμενος πάντας τοὺς ἐπιχωρίους, αὐτοῦ τε τοῦ Ωριγένους παρόντος, τοῦτον ἀνέγνω τὸν λόγον· ὅς τις καὶ ἄχρι τοῦ παρόντος ὑπάρχει. Έγραψε δὲ Μετάφρασιν εἰς τὸν ᾿Εκκλησιαστήν· ἐλάχιστον μὲν, πάνυ δὲ θαυμαστὸν λόγον. Καὶ ἄλλας τε πολλὰς, καὶ ποικίλας ἐπιστολὰς συνεγράψατο. Ποιήσας τε σημεία καὶ θαύματα ὑπὲρ ἄνθρωπον, ἡνίκα ἐπίσκοπος ἐτύγ χανεν, ἐτελεύτησεν ἐπὶ Ἰουλιανοῦ Gregorius, qui et Theodorus dictus est, cogno mento θαυματουργός, hoc est, rerum admirabilium effector, Neocasareæ quæ in Ponto est, episcopus, admodum adolescens, Græcarum Romanarumque litterarum studio incensus, e Cappadocia Berytum profectus est, atque inde Cæsaream quæ in Palastina est, cum fratre Athenodoro se contulit. Hos in Christi religione sigillatim Origenes instituens, sui studiosos amantesque reddidit. Quinquennium igitur in ejus disciplina versati, in patriam redeunt. Ubi Gregorius gratiarum actionem ad Origenem scripsit, eamque populo convocato, et ipso Origene præsente legit: quæ quidem oratio exstat usque ad præsentem diem. Scripsit et Metaphrasin in Ecclesiasten, brevissimam illam quidem, sed sane quam admirabilem. Multas præterea et varias epistolas composuit. Denique factus episcopus, signis et miraculis humanas vires superantibus clarus, Juliano imperante discessit. XIII. Theodorus Balsamon, Schol. in canonem 21 concilii Nicæni. — Apud Beveregium, Pandect. canon., tom. 1, pag. 85. Τοῦτον καθεῖλεν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θαυματουργὸς καὶ ἄλλοι τινές. Hunc (Paulum Samosatenum) deposuerunt sanclus Gregorius Thaumaturgus, et alii quidam.