S. GREGORI THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. ad te nos perduxit, Deo: gratias in primis agens λον δὲ παραδίδου τῷ ἀγαγόντι ἡμᾶς πρὸς σὲ Θεῷ· pro iis quæ nobis obtigerunt: orans deinde, ut etiam in posterum, ubique præsens nos dirigat, menti nostræ sua mandata suggerens, divinumque nobis timorem suum, optimum pædagogum, immittens. Non enim eadem qua apud te libertate, etiam digressi, obediemus illi. Ora, ut et consolationcin aliquam ab eo capiamus, quando a te destituimur; ductoremque bonum mittat, comitem angelum. Pete autem, ut et redire nos faciens, iterum ad te ducat: quod unum omnium maxime nos consolabitur. præfert tamen, quod Dei jus in Gregorium sit antiquius multo atque eminentius, quam Origenis. Ait enim, παραδίδου τῷ ἀγαγόντι ἡμᾶς πρὸς σὲ Θεῷ. ΒΕΝG. Ελευθερία. Id est, hac libertate quæ tecum est, carebo digressus: quare vereor, ut Dio posthac paream, ni timore saltem munitus fuero. De hac libertate idem Gregorius cap. 16 circa medium: εὐχαριστῶν μὲν ἐπὶ τοῖς φθάνουσιν ὑπὲρ ἡμῶν· πο ρακαλῶν δὲ χειραγωγεῖν καὶ ἐν τοῖς μέλλουσι, διὰ παντὸς ἐφεστῶτα, ὑπηχοῦντα τῷ νῷ ἡμῶν τὰ αὐτοῦ προστάγματα, ἐμβάλλοντα ἡμῖν τὸν θεῖον φόβον από τοῦ, παιδαγωγὸν ἄριστον ἐσόμενον. Οὐ γὰρ ἐν τῇ μετὰ σοῦ ἐλευθερία καὶ ἀπελθόντες ὑπακούσο μεν αὐτῷ Παρακάλεσον καὶ παραμυθίαν τινά ἡμῖν γενέσθαι παρ' αὐτοῦ, τῆς ἀπολείψεώς σου, πομπὸν ἀγαθὸν ἐξαποστείλαι, συνοδοιπόρον ἄγγελον. Αἴτησον δὲ καὶ ἵνα ἐπιστρέψας ἡμᾶς, ἀγάγῃ πρὸς σὲ πάλιν· καὶ τοῦτό γε μάλιστα πάντων μόνον ἡμᾶς παραμυθήσεται. Τὰ καλὰ καὶ φίλα καταλιπόντες μετὰ σοῦ καὶ παρὰ σοι,... διαδέξεται ἡμᾶς ἐξ ἐλευθερίας ταύτης δουλεία χαλεπή. ID. Αὐτῷ. Ita Vossius, Hoeschelius (Bengelius) et plerique mss., sed præstare videtur Hoeschelii lectio marginalis autou quæ reperitur quoque in recentiori ms. Vaticano. DELABLE. ORIGENIS AD GREGORIUM EPISTOLA. Vide inter Origenis Opera, tom. XI proxime sequentis initio. EDIT. Patr. OPERUM PARS II. - SCRIPTA NONNULLIS DUBIA. ΜΕΓΑΛΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ MAGNI GREGORII THAUMATURGI FIDEI EXPOSITIO Que Fides secundum partem dicta est. (Latine edidit Gerardus Vossius Opp. S. Gregorii Thaumat., Paris. 1622, in fol. ή Græca ex codice Vaticano in lucem protulit card. Mai Script. vet. t. VII, p. 170.) ARGUMENTUM GERARDI VOSSII. Aha hæc est fidei expositio, longeque diversa a priore, quam ex revelatione magnus hic noster Gregorius accepit. Dicta autem hac ideo ἔκθεσις τῆς κατὰ μέρος πίστεως videtur, vel quod ex parte quæ sunt fidei tradal, atque exponal; vel quod per partes in ea fides explicetur. Ubi tamen τὴν κατὰ μέρος πίστιν, R. Ρ. Franc. Torrensis theologus societ. Jesu (hujus τỹ; Ex±zwę interpres et scholiastes) fidem non universam sed in parte, Latine transtulit. Est porro hic fides non universa sed in parte, secundum eum, fides non om nium dogmatum ecclesiasticorum, sed aliquorum, contra hæreticos qui ea negant.

ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ. Ἔχθιστοι καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας σὲ τὸν Υἱὸν ἐξ οὐκ ὄντων καὶ ἀποστελλομένης ἀρχῆς εἶναι ἐπίκτητον λέγοντες τῷ Πατρί· καὶ οἱ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὰ αὐτὰ διανοούμενοι· οἱ δίσει καὶ χάριτι θεοποιεῖσθαι λέγοντες τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁγιάζεσθαι· οἱ τὸ τοῦ Υἱοῦ καινοποιοῦντες όνομα πρὸς τοὺς δούλους, καὶ πρωτότο κον κτίσεως οὕτω λέγοντες, ὡς ὁμοίως ἐκ τοῦ μὴ εἶ ναι καὶ αὐτὸν ὄντα, καὶ ὡς πρῶτον πεποιημένον, καὶ οὐχ ὁμολογοῦντες μονογενῆ Υιόν, μόνον ἔντα τῷ Πατρί, δεδωκότα δὲ ἑαυτὸν εἰς συναρίθμησιν τῶν θνη τῶν, καὶ οὕτω πρωτότοκον ἀριθμούμενον· οἱ τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνθρωπίνως περιγράφοντες διαστήματι μετρουμένῳ, καὶ οὐκ ἄναρχον · τὸν αἰῶνα τοῦ Γεννήτορος καὶ τοῦ Γεννήματος ὁμολο γοῦντες· οἱ τρεῖς ἀκοινωνήτους καὶ ξένας εἰσάγοντες λατρείας, μιᾶς καὶ μένης οὔσης τῆς νομίμου θρη σκείας, ἣν ἄνωθεν ἐκ νόμου καὶ προφητῶν παραλαβόντες ἔχομεν καὶ ὑπὸ τοῦ Κυρίου βεβαιωθεῖσαν, καὶ ὑπὸ τῶν ἀποστόλων κεκηρυγμένην· ἀλλότριοι δὲ οὐχ ἧττον καὶ οἱ τὴν Τριάδα μὴ κατὰ ἀλήθειαν ἐκ τριῶν προσώπων ὁμολογοῦντες, ἀλλ' ἐν μονάδι τὸ τριπλοῦν ἀσεβῶς κατὰ σύνθεσιν φανταζόμενοι· καὶ σοφίαν ἐν Θεῷ τὸν Υἱὸν ὡς ἐν ἀνθρώπῳ τὴν ἀνθρωπίνην ἡγούμενοι, δι' ἧς ὁ ἄνθρωπος ἐστι σοφὸς, καὶ Λόγον ὁμοίως τῷ κατὰ προφορὰν ἢ διάνοιαν εἰσηγούμενοι, οὐδεμια ὑποστάσει οὐδὲ μόνῃ. Εκκλησιαστικὴ δὲ ὁμολογία καὶ κόσμῳ σωτήριος πίστις ἡ περὶ τῆς τοῦ Λόγου σαρκώσεως, δόντος μὲν ἑαυτὸν ἀνθρωπίνῃ σαρκὶ ἣν ἐκ Μαρίας προσελάβετο, μείναντος δὲ ἐν ταυτότητι, και μηδεμίαν θείαν μετακίνησιν μηδὲ ἀλλοίωσιν ὑποστάντος, συναιρεθέντος δὲ πρὸς τὴν σάρκα καθ' ὁμοίωσιν ἀνθρωπίνην, ὥστε τὴν σάρκα πρὸς τὴν θεότητα ἑνωθῆναι, τῆς θεό τητος τὸ παθητικὸν τῆς σαρκὸς ἐν τῇ τοῦ μυστηρίου πληρώσει ανηρηκυίας· μετὰ δὲ θανάτου κατάλυσιν περὶ τὴν σάρκα τὴν ἁγίαν ἀπάθεια διηνεκής καὶ ἄτρεπτος ἀθανασία· ἀνειλημμένου μὲν τοῦ κατ' ἀρχὴν ἀνθρωπίνου κάλλους ἐν τῇ τῆς θεότητος δυνάμει, χορηγουμένου δὲ ἐπὶ πάντας ἀνθρώπους ἐν τῇ τῆς πίστεως οἰκειώσει. Εἰ δέ τινες καὶ ἐνταῦθα παραχαράττουσι τὴν ἱερὰν πίστιν, ἢ τῇ θεότητι τὰ ἀνθρώπινα προσιδιοποιούν τες, προκοπάς τε καὶ πάθη καὶ δόξαν τὴν ἐπιγινομένην, ἢ τῆς θεότητος διϊστῶντες τὸ προκόπτον καὶ πάσχον σῶμα, ὡς ἰδιαζόντως ὑφεστώς, καὶ οὗτοι τῆς ἐκκλησιαστικῆς καὶ σωζούσης ὁμολογίας ἐκτός. Ού. δεὶς οὖν δύναται γνώνα: τὸν Θεὸν, εἰ μὴ τὸν Υἱὸν ἐπιγνώ· σοφία γάρ ἐστιν ὁ Υἱὸς δι᾿ ἧς τὰ πάντα ἔκτισται· τὰ δὲ κτίσματα μηνύει τὴν σοφίαν, καὶ ὁ Θεὸς ἐν τῇ σοφίᾳ γινώσκεται· οὐ τοιαύτη δὲ ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία οἷαν ἄνθρωπος ἔχει, ἀλλὰ τελεία ἐκ τε λείου τοῦ Θεοῦ προελθοῦσα καὶ μένουσα διὰ παντὸς, οὐχ ὡς νόημα ἀνθρώπου τὸ παρερχόμενον, και Λόγος λαλούμενος καὶ μὴ ἔν· διὰ τοῦτο οὐ μόνον ἔστι σου φία, ἀλλὰ καὶ Θεός· οὐδὲ μόνον Λόγος, ἀλλὰ καὶ Υἱός. Εἴτε οὖν ἀπὸ κτίσεώς τις νοεῖ τὸν Θεὸν, εἴτε ἐκ τῶν θείων Γραφών διδάσκεται, οὐκ ἄνευ τῆς σοφίας αὐ Inimicissimi et alieni a confessione apostolica sunt, qui dicunt esse Filium ex non exstantibus, et ex principio emittente, externum et foris ascitum Patri: et qui eadem de Spiritu sancto sentiunt; quique dicunt datione et gratia factum esse Deum; et Spiritum sanctum sanctifieari; qui nomen Filii cun servis commune faciunt; qui sic dicunt eum primogenitum creaturæ, ac si esset similiter factus, cum non esset, et tanquam primum factus: et non confitentur unigenitum Filium, qui solus sit Patri Filius, qui dedit seipsum, ut annumeraretur mortalibus, atque ita esset numeratus primogenitus: qui generationem Filii ex Patre humane circumscribunt spatio demenso; et non confitentur ævuni Genitoris et Geniti sine principio;. qui tres latrias, id est, cultus ab una communione separatos et alienos introducunt; cum sit una et sola legitima religio, quam a principio ex lege et prophetis acceptam, et a Domino confirmatam, et a sanctis apostolis prædicatam habemus. Non minus alieni sunt, qui Trinitatem non secundum veritatem ex tribus Personis confitentur, sed in unitate triplicatam secundum compositionem impie fugunt, et sapientiam in Deo existimant esse sicut in homine sapientiam humanam, qua sapiens est; et Verbum simile esse interpretantur verbo quo-} ore profertur, vel mente concipitur, nulla hypostasi. Ecclesiastica vero confessio et mundo salutaris, est fides de incarnatione Verbi, quod quidem præbuit seipsum humanæ carni, quam ex Maria assumpsit manens idem ipsum, nullamque divinam mutationem neque variationem suscipiens, coplatum cum carne ad similitudinem humanam, ut caro sit unita divinitati, suscepta a divinitate Verbi passibilitate carnis ad implendum mysterium. Post deletam vero mortem perpetua impassibilitas in sancta carne, et immortalitas immutabilis mansit, recuperata in virtute divinitatis pulchritudine humana, quæ a principio fuit, et manante in omnes homines, conciliante eam fide. Si qui vero etiam hic sacram fidem depravant, separatim attribuentes divinitati que humana sunt, incrementa, passiones, accessionem gloriæ: aut separantes a divinitate corpus, quod proficiebat et patiebatur, tanquam per se exsisteret; bi quoque extra confessionem ecclesiasticam et salutarem sunt. Nemo igitur potest cognoscere Deum, nisi Filium agnoscat. Sapientia enim est Filius, qua omnia creata sunt. Creaturæ autem sapientiam declarant, et Deus in sapientia noscitur. Non est autem sapientia Dei, qualem homo habet; sed perfecta, quæ ex perfecto Deo exivit, el semper manet; non ut notio hominis, quæ prælerit, et ver bum quod loquimur, et non est. Idcirco non solum est sapientia, sed Deus; neque solum est Verbum, sed Filius. Sive quis igitur ex creatura intelligit Deum, sive ex Scripturis docetur, non sine sapien-

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. — DUBIA. tia ejus cognoscere. aut audire de co potest. Et qui τοῦ γνῶναι ἢ ἀκοῦσαι περὶ αὐτοῦ δύναται· καὶ ὁ ἐπιrecte invocat Deum, per Filium invocat; et qui proprie accedit, per Christum accedit. Accedere autem ad Filium non potest sine Spiritu sancto. Spiritus enim est vita, et sancta formatio universorum. Hunc Deus per Filium emittens, creaturam sibi assimilat. Unus igitur Pater Deus, unus Filius Verbum, unus Spiritus vita, sanctificatio universorum. Et neque Deus alius, ut Pater; neque Filius alius, ut Verbum Dei, neque Spiritus alius, ut vivificans et sanctificans. Imo etsi sancti vocantur dii, et filii, et spiritus, non tamen implentur Spiritu, neque similes sunt Filio et Deo. Si quis vero sic dicit Filium esse Deum, tanquam ipsum etiam plenum divinitate, et non tanquam genitum ex divinitate; negavit Verbum, negavit sapientiam, amisit cognitionem Dei, cecidit in culturam creaturæ, apprehendit impietatem gentilium, et ad hanc reversus est; Judæorum incredulitatem imitatus est, qui cum existimarent Verbum Dei esse filium humanum non crediderunt D'eum esse, neque Filium Dei confessi sunt. Est autem impium cogitare Verbum Dei tanquam humanum; et opera per eum facta manere, non manente ipso. Siquis vero dicat operari Christum omnia jussu Verbi, Verbum Dei otiosum faciet, et ordinem Domini in servitutem mutabit. Servus enim est, cui jubetur, et quod creatum est, ad creandum minime idoneum est. Non enim ullo modo creaturæ exæquari desinet, ut sicut ab illo creatum est, sic ipsum alia creet. Rursus, cum quis dixerit esse Spiritum sanctum opus sanctificatum, non amplius poterit intelligere omnia in Spiritu sanctificata; qui enim unum sanelificavit sanctificat etiam omnia. Negat igitur fontem sanctificationis Spiritum sanctum, qui eum privat potestate sanctificandi; et prohibetur, ne eum Patri et Filio annumeret; ac sanctum baptisma rejicit; et amplius sanctam et venerandam Trinitatem non confitebitur. Aut enim in naturali et vera gloria tota Trinitas intelligenda est; aut unitatem, et non amplius Trinitatem dicere cogemur; aut cogemur non annumerare Creatori creata opera, neque Domino universorum creaturas, neque sanctificanti sanctificata, sicut neque Trinitati ullum opus creatum annumeratur; at in nomine sanctæ Trinitatis baptisma fit, et invocatio et cultus. Si enim tres sunt gloriæ, fiant tres cultus apud eos qui impie creaturas colunt. Si natura quæ adoratur divisa est; sit etiam apud eos divisa adoratio. Sed neque cum æterno recentia adorabuntur; recens enim est omne id quod principium cepit; quia multus et immensus est, qui est ante sæcula. Qui igitur aliquod principium temporum vitæ Filii et Spiritus sancti ponit, simul καλούμενος ὀρθῶς τὸν Θεὸν, ἐπικαλεῖται δι' Υἱοῦ· καὶ ὁ προσερχόμενος οἰκείως, διὰ Χριστοῦ ἔρχεται· προσελθεῖν δὲ ἀδύνατον τῷ Υἱῷ χωρὶς τοῦ Πνεύματος· τὸ Πνεῦμα γὰρ καὶ ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἁγία μόρφωσις τῶν ὅλων· καὶ τοῦτο ἐκπέμπων ὁ Θεὸς δι' Υἱοῦ, τὴν κτί σιν ὁμοιοῖ πρὸς ἑαυτόν. Εἷς οὖν ὁ Πατὴρ ὁ Θεὸς, εἷς ὁ Λόγος, ἐν Πνεῦμα ζωή, ἡ ἁγιωσύνη ἡ τῶν ὅλων· καὶ οὔτε Θεὸς ἕτερος ὡς Πατήρ, οὔτε Υἱὸς ἕτερος ὡς Λόγος Θεοῦ, οὔτε Πνεῦμα ἕτερον ὡς ζωοποιὸν καὶ ἁγιαστικόν· ἀλλ᾽ εἰ καὶ θεοὶ καὶ υἱοὶ καὶ πνεύματα καλοῦνται οἱ ἅγιοι, οὔτε Πνεύματος πληροῦνται, οὔτε ὁμοιοῦνται πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ Θεόν· ἐὰν δέ τις οὕτως λέγει τὸν Υἱὸν εἶναι Θεὸν ὡς πληρωθέντα θεότητος καὶ αὐτὸν, καὶ οὐχ ὡς γεννηθέντα ἐκ θεότητος, ηρνήσατο τὸν 16γον, ηρνήσατο τὴν σοφίαν, ἀπώλεσε τὴν γνῶσιν τὴν περὶ Θεοῦ, κατέπεσεν εἰς τὸ σέβειν τὴν κτίσιν, κατά έλαβεν Ἑλλήνων ἀσέβειαν, ἐπὶ ταύτην ὑπέστρεψεν, τὴν Ἰουδαίων ἀπιστίαν ἐμιμήσατο, οἳ τὸν ἐκ Θεοῦ Λόγον υἱὸν ἀνθρώπινον ὑπολαμβάνοντες, Θεὸν εἶναι τοῦτον οὐκ ἐπίστευσαν, οὐδὲ Θεοῦ Υἱὸν ὡμολόγησαν ἀσεβὲς δὲ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ὡς ἀνθρώπινον νοεῖν, καὶ τὰ ἔργα τὰ δι' αὐτοῦ μένοντα μὴ μένοντος αυ τοῦ· ἐὰν δέ τις εἴπῃ κελευόμενον διὰ τοῦ Λόγου τὸν Χριστὸν ἐργάζεσθαι τὰ πάντα, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λό γον ἀργὸν ποιήσει, καὶ τὴν τοῦ Δεσπότου τάξιν εἰς δουλείαν μεταθήσει· δοῦλον γὰρ ἅπαν τὸ κελευόμε νον, καὶ τὸ κτιστὸν οὐχ ἱκανὸν εἰς τὸ κτίζειν· οὐ γὰρ ἐξισωσθήσεται τῷ κτίσματι αὐτὸ κατ᾽ οὐδένα τρόπον, ἵν᾿ ὡς ὑπ' ἐκείνου ἔκτισται, οὕτω καὶ αὐτὸ κτίσῃ τὰ ἄλλα. Πάλιν δὲ ὅταν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἴπῃ τις ἡγιασμένον εἶναι ποίημα, οὐκέτι τὰ πάντα δυνήσεται νοεῖν ἐν Πνεύματι ἁγιαζόμενα· ὁ γὰρ ἐν ἁγιάσας, ἁγιάζει καὶ τὰ πάντα· ἀρνεῖται οὖν τὴν τῆς ἁγιο σύνης πηγὴν, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ ἀφαιρῶν αὐτοῦ τὸ ἁγιάζειν, καὶ συναριθμεῖν αὐτὸ Πατρὶ καὶ Υἱῷ κωλυθήσεται· καὶ τὸ ἅγιον δὲ βάπτισμα ἀθετεῖ, καὶ οὐκέτι Τριάδα ὁμολογήσει τὴν ἁγίαν καὶ σεβάσμιον ἢ γὰρ ἐν φυσικῇ δόξῃ καὶ ἀληθινῇ τὴν ὅλην Τριάδα νοητέον, ἢ μονάδα καὶ οὐκέτι Τριάδα λέγειν ἀναγκα σθησόμεθα, ἢ μὴ συναριθμεῖν τῷ κτίστῃ τὰ κτιστά ποιήματα, μηδὲ τῷ δεσπότῃ τῶν ὅλων τὰ κτίσματα, μηδὲ τῷ ἁγιάζοντι τὰ ἁγιαζόμενα· ὥσπερ οὐδὲ τῇ Τριάδι συναριθμεῖταί τι τῶν ποιημάτων, ἀλλ' ἐπ' ὀνόματι τῆς ἁγίας Τριάδος τὸ βάπτισμα καὶ ἡ ἐπίκλησις καὶ ἡ λατρεία· εἰ γὰρ τρεῖς αἱ δόξαι, τρεῖς αἱ λατρείαι γινέσθωσαν παρὰ τοῖς ἀσεβῶς τὰ κτί σματα σέβουσι· εἰ διῃρημένα τὰ τῆς προσκυνουμέ νης φύσεως, διηρημένα καὶ τὰ τῆς προσκυνήσεως ἔστω παρ' αὐτοῖς· ἀλλ᾽ οὐδὲ μετὰ τοῦ αἰωνίου τὰ πρόσ φατα προσκυνηθήσεται· πρόσφατον γὰρ ἅπαν τὸ ἀρ χήν είληφός, ἐπειδὴ πολὺς καὶ ἄμετρος ὁ πρὸ τῶν αἰώνων. Ο τοίνυν ἀρχήν τινα χρόνων τῆς τοῦ Υἱοῦ ζωῆς καὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος υποτιθέμενος, Filium humanum, vocat filium more aliorum genitum.

ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ. χωρίζει κατὰ ταυτὸν τῆς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς συναριθ- separat Filium et Spiritum sanctum ab annumeraμήσεως τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα· δεῖ γὰρ ὥσπερ μίαν τὴν δόξαν ὁμολογοῦμεν, οὕτως καὶ μίαν τὴν οὐσίαν ήτοι θεότητα, καὶ μίαν τὴν ἀειδιότητα τῆς Τριάδος ὁμολογεῖν. tione Patris. Oportet enim sicut unam gloriam confitemur, sic unam substantiam, scilicet divinitatem, et unam sempiternitatem Trinitatis confteri. Caput vero salutis nostræ, incarnatio Verbi est.Credimus igitur, manente immutabili divinitate factam esse Verbi incarnationem, ad renovationem bumanitatis. Nec enim mutatio, neque transmotio, neque inclusio in motu ac voluntate facta est circa sanctam Dei virtutem; sed eadem permanens, opus incarnationis ad salutem mundi implevit; et Verbum Dei in terra secundum humanitatem conversans, divinam præsentiam similiter retinuit, omnia implens, singulariter carni unitum; et passionibus circa car Κεφάλαιον δὲ τῆς σωτηρίας ἡμῶν ἡ τοῦ Λόγου σάρκωσις· πιστεύομεν οὖν, ἀναλλοιώτου μενούσης τῆς θεότητος τὴν σάρκωσιν τοῦ Λόγου γεγενῆσθαι πρὸς ἀνακαίνωσιν τῆς ἀνθρωπότητος· οὔτε γὰρ ἄλλαξις, οὔτε μετακίνησις, οὔτε περικλεισμὸς ἐν νεύματι γέγονεν περὶ τὴν ἁγίαν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, ἀλλ' ἡ αὐ τὴ διαμένουσα, καὶ τὸ τῆς σαρκώσεως ἔργον ἐπλήρωσεν εἰς τὴν τοῦ κόσμου σωτηρίαν, καὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἐπὶ γῆς πολιτευσάμενος ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τὴν θεϊκὴν ἐπὶ πάντα παρουσίαν ὁμοίως διεφύλαξεν πάντα πεπληρωκώς, ιδίως τε σαρκὶ συγκεκραμένος· καὶ τῶν nem factis, divina virtus suam habebat impassibiπερὶ σάρκα παθῶν γινομένων, τὴν ἀπάθειαν ἡ δύναμις εἶχεν τὴν ἑαυτῆς· ἀσεβὴς οὖν ὁ τὸ πάθος ἀνάγων εἰς τὴν δύναμιν· ὁ γὰρ τῆς δόξης Κύριος ἐν άνθρω πίνω σχήματι πέφηνε τὴν ἀνθρωπίνην οἰκονομίαν ἀναδεξάμενος ἐπὶ γῆς· καὶ ταῖς μὲν πράξεσι τὸν νό μον πληρώσας ὑπὲρ ἀνθρώπων, τοῖς δὲ πάθεσι τὰ παθήματα διαλύσας, καὶ τῷ θανάτῳ τὸν θάνατον ἀνελών, τῇ δὲ ἀναστάσει τὴν ζωὴν ἀνατείλας· οὗ καὶ τὴν παρουσίαν ἔνδοξον ἀπ' οὐρανοῦ προσδοκῶμεν ἐπὶ τῇ τῶν ὅλων ζωῇ καὶ κρίσει, ἀναστάσεως νεκρῶν ἐσομένης, εἰς τὸ πᾶσιν ἀνταποδοθῆναι κατ' ἀξίαν. Δεινὸν δὲ μελέτημα τινὲς κατὰ τῆς ἁγίας μελετῶσι Τριάδος, οἱ τρία Πρόσωπα οὐκ εἶναι διῖσχυριζόμενοι, ὥσπερ ἀνυπόστατον εἰσάγοντες πρόσωπον· δι' ἧς ἀποφεύγομεν τὸν Σαβέλλιον λέγοντα τὸν αὐτὸν Πα τέρα, τὸν αὐτὸν Υἱόν· Πατέρα μὲν γὰρ λέγει εἶναι τὸν λαλοῦντα, Υἱόν δὲ τὸν Λόγον ἐν τῷ Πατρὶ μένοντα καὶ κατὰ καιρὸν τῆς δημιουργίας φαινόμενον· ἔπειτα μετὰ τὴν ἁπάντων πλήρωσιν τῶν πραγμάτων, εἰς Θεὸν ἀνατρέχοντα· τὸ αὐτὸ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύ ματος λέγει. Πιστεύομεν γὰρ ἡμεῖς ὅτι τρία Πρόσω ι τα μίαν ἔχοντα τὴν θεότητα δηλοῦνται, Πατὴρ καὶ Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα· ἡ γὰρ θεότης μία, φυσικῶς «ἐν Τριάδι μαρτυρουμένη, τὴν ἑνότητα τῆς φύσεως βεβαιοί· ὅτι περ καὶ ἴδιον μὲν Πατρὸς κατὰ τὸ, Εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ· Πατρῷον δὲ τῷ Υἱῷ, κατὰ τὸν Θεὸς ἦν ὁ λόγος· καὶ τῷ Πνεύματι δὲ παρὸν φυσικῶς, τὸ Πνεῦμα Θεοῦ ὑπάρχειν, καθ' ὅ λέγει Παῦλος: Ναός Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. Πρόσωπον μὲν γὰρ ἑκάστου, τὸ εἶναι αὐτὸ καὶ ὑφεστάναι δηλοῖ· θεότης δὲ Πατρὸς ἴδιον· καὶ ὁπότε μία τῶν τριῶν ἡ θεότης λέγοιτο, τὴν Πατρὸς ἰδιότητα παροῦσαν Υἱῷ τε καὶ Πνεύματι μαρτυρεῖ· ὥστε εἰ μὲν ἐν τρισὶ Προσώποις μία ρηθήσεται ἡ θεότης, καὶ ἡ Τριὰς διαβεβαιοῦται καὶ τὸ ἓν οὐ διακόπτεται, καὶ ἡ πρὸς τὸν Πατέρα φυσικὴ Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος ἑνότης ὁμολογεῖται· εἰ δὲ καὶ Πρόσωπον ἐν λέγει τις, • I Cor. viii, 6. * Joan. 1, 1. 1 Cor. 111, 16. Economiam hic vocal totum opus et negotium incarnationis et redemptionis per carnen. litatem. Impius ergo est, qui passionem in virtutem divinam reducit. Dominus enim gloriæ in humano habitu apparuit; suscepta cconomia in terra qui operibus quidem legem pro hominibus implevit, passionibus verò passiones dissolvit, et morte mortem sustulit; resurrectione vero vitam oriri fecit: cujus gloriosum e cœlo adventum exspectamus ad vitam universorum, et judicium, cum futura mortuorum resurrectione, ad retribuendum omnibus. pro cujusque meritis. Sceleratum vero opus aliqui contra sanctam Trinitatem meditantur, qui affirmant non esse tres Personas, ut qui personam non subsistentem introducunt. Quocirca Sabellium fugimus, qui dicit eumdem esse Patrem et Filium: Patrem quidem dicit eum qui loquitur, Filium vero Verbum in Patre manens, et tempore creationis patefactum, conipletis vero rebus in Deum remeans. Idem dicit de Spiritu sancto. Nos enim credimus tres Personas unam habentes divinitatem declarari nominibus Patris, et Filii, et Spiritus sancti: una siquidem divinitas naturaliter in Trinitate testata, unitatem naturæ confirmal. Est enim proprium quidem Patris, juxta illud: Unus Deus Pater'; proprium vero Filii, esse Verbum Patris, juxta illud: Deus erat Verbum; et Spiritus sancti proprium et naturale esse Spiritum Dei, sicut ait Paulus: Templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis ³. Persona enim uniuscujusque declarat esse ipsum, et per se exsistere. Divinitas autem Patris, proprium, et quando una divinitas trium dicitur, testimonium datur, esse proprietatem Patris in Filio et Spiritu sancto Quare si una divinitas in tribus Personis dicitur, Trinitas affirmatur, et unitas non scinditur; et unitas naturalis Filii et Spiritus sancti cum Pa - tre prædicatur. Si quis vero dicat unam Personam, Proprietatem Patris, vocat divinitatem pres priam Patris, ut paulo ante dictum est.

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. sicut unam divinitatem, non sunt tanquam unum, ὥσπερ καὶ τὴν θεότητα μίαν, οὐκ ἔστιν ὡς ἐν τὰ δύο duo in uno. Paulus enim unum quidem divinitate ἐν τῷ ἑνί· ὁ γὰρ Παῦλος ἕνα μὲν ἐπὶ τῆς θεότητος Patrem clamat, unum vero in dominatione Filium τὸν Πατέρα βοᾷ, ἕνα δὲ ἐπὶ τῆς κυριότητος τὸν Υἱὸν dicit: Unus Deus Pater ex quo omnia, et nos in λέγει· Εἷς Θεὸς ὁ Πατὴρ ἐξ οὗ τὰ πάντα, καὶ ipsum; et unus Dominus Jesus Christus, per quem ἡμεῖς εἰς αὐτόν· καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, omnia, et nos per ipsum*. Igitur si unus quidem δι' οὗ τὰ πάντα, καὶ ἡμεῖς δι' αὐτοῦ· τοιγαροῦν Deus, Dominus vero unus, una autem Persona, [εἰ] εἷς μὲν Θεός, Κύριος δὲ εἷς, ἂν δὲ Πρόσωπον καθ' sicut divinitas, unius dominationis; quomodo cre- 8 θεότης μιᾶς κυριότητος, καὶ πῶς πιστεύεται τὸ ἐξ ditur illud, ex quo, et per quem, sicut prius dictum οὗ καὶ δι' οὗ ὡς προείρηται; Καὶ οὐ διακόπτοντες est? At nos divinitatem dicimus non separantes ab ἡμεῖς τῆς θεότητος την κυριότητα λέγομεν, οὐδ ea dominationem, nec alterum ab altero alienantes, ἀπαλλοτριοῦντες θατέρου θάτερον, ἀλλ' οὕτως ἐνοῦν sed sic intelligentes, ut res habet et veritas: Filium τες ὡς ἔχει τὸ πρᾶγμα καὶ ἡ ἀλήθεια· καὶ Θεὸν μὲν quidem vocamus Deum proprietate Patris tan- τὸν Υἱὸν τῷ ἰδιώματι τοῦ Πατρὸς καλοῦντες ὡς εἰσ quam imaginem et germen; Patrem vero Domi- κόνα καὶ γέννημα, Κύριον δὲ τὸν Πατέρα τῷ τοῦ num, nomine unius Domini appellamus, tanquam ἑνὸς Κυρίου προσαγορεύοντες ονόματι, ὡς τούτου ἀρ hujus principium et genitorem. χὴν καὶ γεννήτορα. Eadem autem et de Spiritu sancto unitatem cum Filio habente, quam Filius habet cum Patre. Quamaobrem noscatur hypostasis Patris, appellatione Dei: ne separetur ab hac appellatione Filius, ut qui ex Deo est. Noscatur etiam Persona Filii, appellatione Domini; ne separetur ab hac Deus, qui Dominus est ut Pater Domini: sicut Filii quidem proprium est dominari; qui per seipsum creavit, et creatis dominatur; Patri vero prius inest hoc ut Patri dominantis: sic Trinitatem unum Deum dicimus, et non tanquam ex compositione trium unum damus: omne enim quod pars est, imperfectum est, quod ex compositione subsistit; sed quod est Pater ratione principii et generationis, hoc dicimus esse Filium imaginem et germen Patris. Quare si quis dicat: Quomodo unus Deus est, siquidem Filius est Deus ex Deo? respondebimus, boc intelligi ratione principii, in quantum unum principium Pater. Et si quis rursus interroget: Quomodo unus Dominus Jesus Christus, siquidem Pater est Dominus? rursus respondebimus, Patrem esse Dominum in quantum Pater est Domini, el non occurret amplius nobis hæc dubitatio. Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος ἑνότητα πρὸς τὸν Υἱὸν ἔχοντος, ἣν ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα· ὥστε γνωριζέσθω μὲν ἡ ὑπόστασις τοῦ Πατρὸς τῇ τοῦ Θεοῦ προσηγορίᾳ· μὴ διατετμήσθω δὲ ταύτης ὁ Υἱὸς ὡς ὢν ἐκ Θεοῦ· γνωριζέσθω δὲ καὶ τὸ Πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ τῇ τοῦ Κυρίου προσηγορίᾳ· μὴ χωριζέσθω δὲ ταύτης ὁ Θεός, Κύριος ὢν ὡς Κυρίου Πατήρ καθ' δ τῷ μὲν Υἱῷ τὸ κυριεύειν ἴδιον, αὐτῷ δὲ δεδη μιουργηκότι δι' ἑαυτοῦ καὶ κυριεύοντι τῶν πεποιημένων· τῷ δὲ Πατρὶ ἀνωτέρω ὑπάρχον, ὡς Πατρὶ τοῦ κυριεύοντος ὄντι· οὕτω δὴ καὶ Θεὸν ἕνα φαμὲν τὴν Τριάδα, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ἐκ συνθέσεως τριῶν ἕνα δόντες· μέρος γὰρ ἅπαν ἀτελὲς τὸ συνθέσεως ὑφιστά μενον· ἀλλ' ὡς ὅπερ ἐστὶν ὁ Πατὴρ ἀρχικῶς τε καὶ γεννητικῶς, τοῦτο ὄντα τὸν Υἱὸν εἰκόνα καὶ γέννημα τοῦ Πατρός· ὥστε εἴ τις ἔροιτο, Πῶς εἰς Θεὸς, εἴπερ ἐκ Θεοῦ Θεός; ἐροῦμεν ὅτι τῷ τῆς ἀρχῆς λόγῳ, καθ' δν μία ἀρχὴ ὁ Πατήρ· καὶ εἴ τις αὐτῶν πυνθάνοιτο, Πῶς εἰς Κύριος εἴπερ Κύριος ὁ Πατήρ; τοῦτο πάλιν ἀποκρινώμεθα, καθ᾽ ὅ τοῦ Κυρίου ἐστὶ Πατήρ· καὶ οὐκέτι ἡμῖν ἀπαντήσεται τὸ ἄπορον τοῦτο. Et rursus dicent impii: Quomodo non erunt tres Dii, tres Personæ, si unam habeant divinitatem? (Dicemus, quia est principium, et Pater Filii; et hic imago est et germen Patris, et non est frater ejus; et Spiritus S. similiter spiritus Dei est, sicut scriptum est: Deus est spiritus³. Et multo ante a David declaratum est, cœlos esse verbo Dei firmalos, et spiritu oris ejus omnem virtutem eorum. Et in principio Genesis sic scriptum est: Εt Spiritus Dei ferebatur super aquam. Et Paulus scribens Romanis: Vos autem, inquit, non estis in carne, sed in spiritu; si tamen Spiritus Dei habitat in vobis 8. Et rursus ait: Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum ex mortuis, habitat in vobis, qui suscitavit Christum ex mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra per inhabitantem Spiritum ejus in vobis. Et iterum: Quicunque Spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt, non • Psal. XXXI, Καὶ πάλιν ἐὰν εἴπωσιν οἱ ἀσεβεῖς· Πῶς οὐκ ἂν εἶεν τρεῖς Θεοί, τρία Πρόσωπα, εἰ μίαν ἔχοιεν τὴν θεότητα; Ἐροῦμεν, ἐπειδὴ ὁ Θεὸς ἀρχὴ καὶ Πατήρ ἐστιν τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὗτος εἰκών ἐστι καὶ γέννημα τοῦ Πατρὸς καὶ οὐκ ἀδελφὸς αὐτοῦ, καὶ Πνεῦμα ὡσαύτως η πνεῦμα Θεοῦ ἐστιν, ὡς γέγραπται· Πνεῦμα ὁ Θεός· ἄνωθεν δὲ ἐκ τοῦ προφήτου Δαβίδ Τῷ λόγῳ Κυρίου δεδήλωται τοὺς οὐρανοὺς ἐστερεῶσθαι, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσαν τὴν δύναμιν αὐτῶν. Καὶ ἐν ἀρχῇ τῆς Κοσμοποιίας γέγραπται οὕτως· Καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. Καὶ Παῦλος δὲ γράφων Ρω μαίοις φησίν· Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκὶ, ἀλλ' ἐν πνεύματι· εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. Καὶ πάλιν λέγει· Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος Ἰησοῦν ἐκ νεκρῶν οἰκεῖ ἐν ὑμῖν, ὁ ἐγείρας Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ζωοποιήσει καὶ τὰ θνητὰ ὑμῶν 7 Genes. 1, * 1 Cor. viii, 6. * Joan. iv, 24. 2. 8 Rom. vill, 9. Ibid. 14. (i) li! est, quia est generatus a Deo Patre, vocamus Filium, qui est imago ejus, Deum, hoc est, Deum ex Deo,

ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ. σώματα διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῦ Πνεύματος έν enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, ὑμῖν. Καὶ πάλιν· "Οσοι Πνεύματι Θεοῦ ἄγονται, οὗτοι υἱοὶ Θεοῦ εἰσιν· οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα Γουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλ' ἐλάβετε πνευμα υἱοθεσίας ἐν ᾧ κράζομεν, ᾿Αββᾶ, ὁ Πατήρ. Καὶ πάλιν· Αλήθειαν λέγω ἐν Χριστῷ, οὐ ψεύδομαι, συμμαρτυρούσης μοι τῆς συνειδήσεως μου ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Καὶ πάλιν· ῾Ο δὲ Θεὸς τῆς ἐλπίsed accepistis spiritum adoptionis filiorum Dei, m quo clamamus: Abba Pater 10. Et iterum: Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium præbente mihi conscientia mea in Spiritu sancto “. Et rursus Deus autem spei impleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe, ių virtute Spiritus sancti 15. δος πληρώσαι ὑμᾶς πάσης χαρᾶς καὶ εἰρήνης, ἐν τῷ πιστεύειν εἰς τὸ περισσεύειν ὑμᾶς ἐν τῇ ἐλπίδι ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου. Καὶ πάλιν φησὶν τοῖς αὐτοῖς Ῥωμαίοις γράφων Τολμηροτέρως δὲ ἔγραψα ὑμῖν ἀπὸ μέρους, ὡς ἐπαναμιμνήσκων ὑμᾶς διὰ τὴν χάριν τὴν δοθεῖ σάν μοι ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς τὸ εἶναι με λειτουργὸν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς τὰ ἔθνη λειτουργοῦντα τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ, ἵνα γένηται ἡ προσφορά τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτος ἡγιασμένη ἐν Πνεύματι ἁγίῳ· ἔχω οὖν τὴν καύχησιν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τὰ πρὸς τὸν Θεόν· οὐ γὰρ τολμῶ τί λαλεῖν ὧν οὐ κατειργάσατο Χριστὸς δι' ἐμοῦ, εἰς ὑπακοὴν ἐθνῶν λόγῳ καὶ ἔργῳ, ἐν δυνάμει σημείων καὶ τε ράτων, ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου. Καὶ πάλιν· Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοὶ, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ διὰ τῆς ἀγάπης τοῦ Πνεύματος. Καὶ ταῦτα μὲν γέγραπται ἐν τῇ πρὸς Ρω μαίους Επιστολή. Ἐν δὲ τῇ πρὸς Κορινθίους πάλιν λέγει· "Οτι ὁ λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵνα ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ᾗ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐν δυνάμει Θεοῦ. Καὶ πάλιν λέγει· "Οτι καθὼς γέγραπται, ἃ ὀφθαλμός οὐκ οἶδεν, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσεν, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ὁ Θεὸς ἡτοίμασεν τοῖς ἀγα πῶσιν αὐτόν· ἡμῖν δὲ ὁ Θεὸς ἀπεκάλυψεν διά τοῦ Πνεύματος· τὸ γὰρ Πνεῦμα πάντα έρευνᾷ καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ· τὶς γὰρ οἶδεν· ἀνθρώπων τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ; Οὕτως καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ οὐδεὶς ἔγνωκεν, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάλιν λέγει· Ψυ χικὸς δὲ ἄνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ Θεοῦ. Et iterum ait scribens ad eosdem Romanos: Audacius autem scripsi vobis ex parte, ut tanquam in memoriam vos reducens propter gratiami quæ datu est mihi a Deo, ut sim minister Jesu Christi in gentibus, sanctificans Evangelium Dei, ut fal oblatio gentium accepta, sanctificata in Spiritu sancto. Habeo igitur gloriam in Christo Jesu ad Deum: non enim audeo aliquid loqui eorum, quæ per me non efferit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis, in virtute signorum et prodigiorum, in virtute Spiritus sancti ¹ª. Et iterum: Obsecro autem vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Chritum, et per charitatem Spiritus ". Atque hæc quidem scripta sunt in Epistola ad Romnanos. In Epistola autem ad Corinthios rursus dicit: Quia sermo meus et prædicatio mea non in persuasibilibus humanæ sapientia verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides nostra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei 18. Et iterum ait quia: Sicut scriptum est: Quæ oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis non ascendit, quæ præparavit Deus diligentibus eum: nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. Quis enim hominum novit quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui est in ipso? sic quæ sunt Dei, nemo novit nisi Spiritus Dei ''. Εt rursus ait: Animalis homo non percipit quæ sunt Spiritus Dei "7. Vides quod ubique in Scriptura Spiritus prædicatur, et nusquam nominatur creatura? Quid vero impii dicent, siquidem mittente Domino discipulos ad baptizandum in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; non potest contradici quin habeant communionem et unitatem, secundum quam neque tres divinitates, neque tres dominationes, neque tres sanctitates, sed tribus Personis manentibus, firme unio trium confitenda est: sic enim convenienter creditur mittens et missum. Sicut Pater Filium misit, et Filius Spiritum sanctum mittit: una vero persona nunquam seipsam miserit, non enim aliquis dicet Patrem incarnatum; quæ euim in confessione fidei continentur, non concurrent cum fal¬ sis hæreticorum opinionibus. Oportet autem ut no15 Ibid. 15-19. ** Ibid. 30. 13 I Cor. 11, 4, 5. Ορᾷς ὅτι πανταχοῦ τῆς Γραφῆς Πνεῦμα κηρύτ τεται, καὶ οὐδαμοῦ κτιστὸν ὀνομάζεται; Τί δ' ἂν εἴπωσιν οἱ ἀσεβεῖς, τοῦ Κυρίου ἀποστέλλοντος τοὺς μαθητὰς βαπτίζειν ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; ἀναντιῤῥήτως κοινω νίαν καὶ ἑνότητα ἔχοντα καθ' ἣν οὔτε θεότητες τρεῖς, οὔτε κυριότητες, ἀλλ' ἀληθῶς τῶν τριῶν Προσώπων μετ νόντων βεβαίως, τῶν τριῶν τὴν ἔνωσιν ὁμολογητέον οὕτω γὰρ [τὸ ἀποστέλλον] καὶ τὸ ἀποστελλόμενον, οι κείως ἂν πιστεύοιτο, καθ᾽ ὁ Πατὴρ τὸν Υἱὸν ἀπέστειλεν, καὶ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει· ἓν δὲ Πρόσωπων οὐκ ἂν πέμψειεν αὐτὸ ἑαυτό· οὐκ ἂν γάρ τις είποι Πατέρα σαρκωθέντα· τὰ γὰρ τῆς πίστεως ὁμολογήματα, ταῖς τῶν αἱρέσεων οὐ συνδραμείται κακοδοξίαις. Δεῖ δὲ τοῖς θείοις καὶ ἀποστολικοῖς δόγμασιν ἔπεσθαι ** Rom. viii, 14, 15. 14 Rom. 1x, 1. ¹ª Rom. xv, 13. Ibid. 9, 10, 11. 17 7 Ibid. 14. το Matth. xxvu, 19,

DUBIA. S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. stræ notiones divina et apostolica dogmata sequan- τὰς ἡμετέρας ἐννοίας, οὐ τὰς ἡμετέρας ἀδυνάτους tur: non autem ut nostræ dictiones impossibiles, divinæ fidei dogmatibus vim afferant. φαντασίας τὰ τῆς θείας πίστεως βιάζεσθαι δόγματα. Ἐὰν δὲ εἴπωσι· Πῶς τρία Πρόσωπα, καὶ πῶς μία θεότης; ἐροῦμεν αὐτοῖς, ὅτι τρία μὲν Πρόσωπα, καθ' 8 ἓν μὲν Θεοῦ Πατρὸς, ἂν δὲ Κυρίου Υἱοῦ, καὶ ἓν τοῦ ἁγίου Πνεύματος· μία δὲ θεότης καθ᾽ ὁ τοῦ Πατρὸς ἑνὸς ὄντος, Θεοῦ εἰκὼν ἐστιν ὁ Υἱός, τουτ ἐστι Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ὁμοίως καλεῖται τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦτο φυσικῶς κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν, οὐ κατὰ μετουσίαν Θεοῦ· καὶ μία τῆς Τριάδος οὐσία, ὅπερ ἐπὶ τῶν ποιημάτων οὐκ ἔστιν· οὐ γὰρ μία οὐσία Θεοῦ καὶ τῶν ποιημάτων, ὅτι οὐδὲν τούτων τῇ οὐσίᾳ Θεός· ἀλλ' οὐδὲ Κύριος οὐδὲν τούτων κατ' οὐσίαν, ἀλλ' εἷς Κύριος ὁ Υἱὸς, καὶ ἓν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· λέγομεν δὲ καὶ μίαν θεότητα καὶ μίαν κυ ριότητα, καὶ μίαν ἁγιότητα τὴν Τριάδα· ὅτι τοῦ Κυ ρίου ὁ Πατὴρ ἀρχὴ ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρω τότυπος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος· οὕτω γὰρ καὶ ὁ Πατὴρ Κύριος, καὶ ὁ Υἱὸς Θεὸς, καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ εἴρηται ὅτι Πνεῦμα ὁ Θεός. Si autem dixerint: Quomodo tres Personæ, et quomodo una divinitas? dicemus eis tres Personas esse, sicut una quidem est Dei Patris, una vero Domini Filii, et una Spiritus sancti; una vero divimitas, in quantum Patris, qui unus est, imago est Filius, id est, Deus ex Deo, et Spiritus similiter vocatur Spiritus Dei, et hoc naturaliter secundum eamdem substantiam, non secundum participationem Dei; et una est substantia Trinitatis, quod quidem non est in iis quæ facta sunt; non enim est una substantia Dei et eorum quæ facta sunt, quoniam nihil horum est substantia Deus. Imo neque Dominus est quidquam horum secundum substantiam; sed unus est Deus Pater (4'), unus Dominus Filius, unus Spiritus sanctus, dicimusque unam divinitatem, et unam dominationem, atque unam sanctitatem, Trinitatem, quia principium Domini est Pater, qui ex æternitate eum genuit, et Dominus est prototypus Spiritus sancti. Sic enim et Pater Dominus, et Filius Deus, et de Deo dictum est: Deus est Spirilus 10. Confitemur igitur unum Deum verum, unum principium, et unum Filium verum Deum ex vero Deo naturaliter Paternam divinitatem habentem, id est, ὁμοούσιον Patri, et unum Spiritum sanctum, qui natura et veritate vim habet omnia sanctificandi, id est, ex substantia Dei deificus. Eos vero qui vel Filium vel Spiritum sanctum creaturam dicunt, anathematizamus. Omnia vero alia confitemur facla esse, et serva a Deo creata per Filium, in Spiritu sancto sanctificata Praeterea confitemur Filium Dei factum esse filium hominis, qui non nomine sed veritate assumpsit carnem ex Maria Virgine, esseque perfectum Filium Deum, et eum- | dem filium hominis, unamn personam, et unam adorationem Verbi et carnis quam assumpsit, et anathematizamus eos qui differentes adorationes faciunt, unam divinam, et unam humanam, et adorantes hominem ex Maria tanquam alterum præter Deum ex Deo. Scimus enim quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Factum vero hominem propter nostram salutem, adoramus non tanquam æqualem factum in æquali corpore, sed tanquam Dominum, qui formam servi sumpsit ". Confitemur passionem Domini secundum carnem, resurrectionem in virtute divinitatis ejus, ascensionem in cœlos, et gloriosum adventum ejus: qui venturus est ad judicium vivorum et mortuorum, et ad vitam æternam sanctorum. Et quia nonnulli turbas nobis excitarunt, nitentes evertere tidem nostram in Christum Dominum nostrum, non confitentes Deum esse incarnatum, sed hominem Deo copulatum: idcirco confessionem edimus de fide, quam diximus, rejicientes contraΟμολογοῦμεν οὖν ἕνα Θεὸν ἀληθινὸν, μίαν ἀρχὴν καὶ ἕνα Υἱὸν, ἀληθινὸν Θεὸν ἐξ ἀληθινοῦ Θεοῦ, φυσι κῶς τὴν Πατρικὴν θεότητα ἔχοντα, τουτέστιν ὁμοού σιον τῷ Πατρί· καὶ ἓν Πνεῦμα ἅγιον φύσει καὶ ἀληθείᾳ τῶν πάντων ἁγιαστικὸν, καὶ θεοποιὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ὑπάρχον· τοὺς δὲ ἢ τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κτίσμα λέγοντας αναθεματίζο μεν· τὰ δὲ ἄλλα πάντα ὁμολογοῦμεν ποιήματα καὶ δοῦλα κτισθέντα ὑπὸ Θεοῦ δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ἁγιασθέντα. Ἔτι ὁμολογοῦμεν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ υἱὸν ἀνθρώπου γεγενῆσθαι οὐκ ὀνόματι ἀλλὰ ἀληθείᾳ προσλαβόντα σάρκα ἐκ Μαρίας Παρθένου· καὶ εἶναι τέλειον αὐτὸν Υἱὸν Θεοῦ καὶ αὐτὸν υἱὸν ἀνθρώπου, ἓν πρόσωπον, καὶ μίαν τὴν προσκύνησιν τοῦ Λόγου καὶ τῆς σαρκὸς ἦν ἀνέλαβεν· καὶ ἀναθεματίζομεν τοὺς διαφόρους προσκυνήσεις ποιοῦντας, μίαν θεϊκὴν, καὶ μίαν ἀνθρωπίνην· καὶ προσκυνοῦντες τὸν ἐκ Μαρίας ἄνθρωπον ὡς ἕτερον ὄντα παρὰ τὸν ἐκ Θεοῦ Θεόν· οἴδαμεν γὰρ ὅτι ἐν ἀρχῇ μὲν ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ λό γος. Γενόμενον δὲ αὐτὸν ἄνθρωπον διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν προσκυνοῦμεν, οὐχ ὡς ἴσον ἐν ἴσῳ γενό μενον τῷ σώματι, ἀλλ' ὡς Δεσπότην προσλαβόντα τὴν τοῦ δούλου μορφήν. Ὁμολογοῦμεν τὸ πάθος τοῦ Κυρίου κατὰ σάρκα, τὴν ἀνάστασιν ἐν δυνάμει θεό τητος αὐτοῦ, τὴν εἰς οὐρανοὺς ἀνάβασιν, τὴν ἔνδο ξον αὐτοῦ παρουσίαν ἐρχομένου ἐπὶ κρίσει ζώντων καὶ νεκρῶν, καὶ ζωῇ αἰωνίῳ τῶν ἁγίων. Καὶ ἐπειδὴ τινὲς παρηνόχλησαν ἡμῖν ἀνατρέπειν ἐπιχειροῦντες τὴν πίστιν ἡμῶν τὴν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, οὐ Θεὸν σαρκωθέντα όμο λογοῦντες αὐτὸν, ἀλλὰ ἄνθρωπον Θεῷ συναφθέντα, τούτου χάριν ὁμολογίαν ποιούμεθα περὶ τῆς προει "Joan. iv, 24. 2º Joan. 1, 1. 21 Philip. 11, 7. (4*) Forte legerit interpres: ἀλλ' εἷς Θεὸς ὁ Πατὴρ, εἷς Κύριος, etc., et sic quidem restituendum esse textum credimus. EDIT. PATROL. Sanctificata in Spiritu sancto dicit quæ sunt idonea ad recipiendam sanctificationem, ut rationalia omnia.

ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ. ρημένης πίστεως, ἐκβάλλοντες τὴν ἄπιστον ἀντιλο dicentium perfidiam. Deus enim humana carne inγίαν· Θεὸς γὰρ σαρκωθεὶς ἀνθρωπίνῃ σαρκί, καθαρὰν ἔχει τὴν ἰδίαν ἐνέργειαν, νοῦς ἀήττητος ὢν τῶν ψυχικῶν καὶ σαρκικῶν παθημάτων· καὶ ἄγων τὴν σάρκα καὶ τὰς σαρκικὰς κινήσεις θεϊκῶς τε καὶ ἀναμαρτή τως· καὶ οὐ μόνον ἀκράτητος θανάτῳ, ἀλλὰ καὶ λύων θάνατον· καὶ ἔστι Θεὸς ἀληθινὸς ὁ ἄσαρκος ἐν σαρκὶ φανερωθεὶς, τέλειος τῇ ἀληθινῇ καὶ θείᾳ τελειότητι, οὐ δύο πρόσωπα, οὐδὲ γὰρ τέσσαρα προσκυνεῖν λέγομεν, Θεὸν καὶ Υἱὸν Θεοῦ, καὶ ἄνθρωπον, καὶ Πνεῦμα ἅγιον. Διὸ καὶ ἀναθεματίζομεν τοὺς οὕτως ἀσεβοῦντας, τοὺς ἄνθρωπον ἐν τῇ θείᾳ δοξολογία τι θέντας· ἡμεῖς γὰρ φαμὲν ἄνθρωπον γεγενήσθαι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον πρὸς σωτηρίαν ἡμῶν, ἵνα την ὁμοίωσιν τοῦ ἐπουρανίου λάβωμεν, καὶ θεοποιηθῶν μεν πρὸς ὁμοιότητα τοῦ κατὰ φύσιν ἀληθινοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, κατὰ σάρκα δὲ Υἱοῦ ἀνθρώπου, Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Πιστεύομεν τοίνυν εἰς ἕνα Θεόν, τουτέστιν εἰς μίαν ἀρχὴν, τὸν Θεὸν τοῦ Νόμου καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, δίκαιον καὶ ἀγαθόν· καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, Θεὸν ἀληθινὸν, τουτέστιν εἰκόνα ἀληθινοῦ Θεοῦ, δημιουργὸν πάντων ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, Υἱὸν Θεοῦ καὶ γέννημα μονογενές, καὶ ἀΐδιον Λόγον, ζῶντα καὶ ὑφεστῶτα καὶ ἐνεργὸν, ἀεὶ συνόντα τῷ Πατρί· καὶ εἰς ἐν ἅγιον Πνεῦμα· καὶ εἰς παρουσίαν ἔνδοξον τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ σάρκα λαβόντος τὴν ἐκ Παρθένου, τοῦ ἀνθ' ἡμῶν ὑπομείναντος πάθη καὶ θάνατον, καὶ ἐλθόντος εἰς ἀνάστασιν τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, καὶ ἀναληφθέντα εἰς οὐρανούς· καὶ εἰς τὴν μέλλουσαν ένδοξον αὐτοῦ παρουσίαν· καὶ εἰς μίαν ἁγίαν Ἐκκλησίαν, ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, σαρκὸς ἀνάστασιν, ζωὴν αἰώνιον. carnatus puram habet propriam operationem, cum sit mens passionibus animæ et carnis invicta, et carnem ac carnis motus divine ac sine peccato moderans. Qui non solum a morte tenerį non potuit, sed etiam mortem delevit; et est Deus verus, qui carnis expers, in carne apparuit, perfectus vera et divina perfectione. Non duæ personæ, neque· duæ naturæ, nec enim quatuor adorari dicimus, Deum, et Filium Dei, et hominem, et Spiritum sanctum. Idcirco eos anathematizamus, qui sic impii sunt, qui hominem in divina laudatione ponunt. Nos enim dicimus Verbum Dei factum esse hominem ad nostram salutem, ut similitudinem cœlestis capiamus, et deificemur ad similitudinem veri secundum naturam Filii Dei, secundum vero carnem Filii hominis, Domini nostri Jesu Christi.. Credimus igitur in unum Deum, id est, in unum principium, Deum Legis et Evangelii, justum et bonum; et in unum Dominum Jesum Christum Deum verum, id est, imaginem veram solius veri Dei; creatorem omnium visibilium et invisibilium, Filium Dei, et fetum unigenitum, et æternum Verbum vivens, et per se exsistens atque operans, semper cum Patre manens; et in unum sanctum Spiritum; et in adventum gloriosum Filii Dei, qui carnem accepit ex Virgine, et pro nobis passiones et mortem sustinuit, et tertia die resurrexit, et assumptus est in coelos; et in futurum adventum gloriosum; et in unam sanctam Ecclesiam, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam æternam. Confitemur consubstantialem esse Patri Filium,| et Spiritum sanctum, et unam substantiam Trinitatis, id est, uuam divinitatem naturaliter, manente Patre ingenito, genito autem Filio ex Patre vera generatione, non factione ex voluntate; et Spiritu sancto ex substantia Patris per Filium æterne emisso, liabente virtutem sanctificandi tolam creaturam. Confitemur etiam incarnatum Verbum, et manifestatum in operatione carnis ex Virgine assumptæ, non in homine operatum. Eos vero qui communicant cum iis, qui rejiciunt ὁμοούσιον, tanquam alienum a Scripturis, et qui dicunt aliquid ex Trinitate creatum esse, et ab una naturali diviΟμολογοῦμεν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα· καὶ μίαν τὴν οὐσίαν τῆς Τριάδος, τουτέστιν μίαν θεότητα φυσικῶς, ἀγεννήτου μένοντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ἁληθενῇ γεννήσει οὐ ποιήσει τῇ ἐκ βουλήσεως· τοῦ Πνεύ ματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως έχε πεμφθέντος, ἁγιαστικοῦ τῆς ὅλης κτίσεως. Ομολογοῦμεν δὲ καὶ σαρκωθέντα τὸν Λόγον καὶ φανερωθέντα ἐν σαρκικῇ κινήσει τῇ ἐκ Παρθένου, οὐκ ἐν ἀνθρώπῳ ἐνεργήσαντα. Τοὺς δὲ κοινωνοῦντας τοῖς ἐκβάλλουσι τὸ ὁμοούσιον ὡς ἀλλότριον τῶν Γραφῶν, καὶ τὶ ἐκ τῆς Τριάδος κτιστὸν λέγουσι καὶ χωρίζουσι τῆς μιᾶς φυσικῆς θεότητος, ἀλλοτρίους ἡγούμεθα, καὶ οὐδενὶ τῶν τοιούτων κοινωνοῦμεν· εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἡ θεό nitate separant, alienos existimamus, et cum nullo της ἡ μόνη· Θεὸς δὲ καὶ ὁ Υἱὸς, εἰκὼν τῆς μιᾶς καὶ μόνης θεότητος ὢν ἀληθὴς, κατὰ γέννησιν καὶ φύσιν ἦν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει· Κύριος εἷς ὁ Υἱός· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὴν τοῦ Υἱοῦ κυριότητα διαπέμ τον εἰς τὴν ἁγιαζομένην κτίσιν· Υἱὸς ἐπεδήμησε κόσμῳ, σάρκα ἐκ Παρθένου λαβὼν, ἣν ἐπλήρωσεν ἁγίου Πνεύματος εἰς τὸν πάντων ἡμῶν ἁγιασμόν· θανάτῳ δὲ παραδοὺς τὴν σάρκα, τὸν θάνατον ἔλυσε διὰ τῆς ἀναστάσεως εἰς τὴν πάντων ἡμῶν ἀνάστα σιν· ἀνῆλθεν δὲ εἰς οὐρανὸν ὑψῶν καὶ δοξάζων ἀνθρώπους ἐν ἑαυτῷ· ἔρχεται δὲ τὸ δεύτερον ἀποκαθ ιστῶν ἡμῖν τὴν αἰώνιον ζωήν. ex istis communionem habemus. Unus Deus Pater, una divinitas. Deus etiam Filius imago vera unius et solius divinitatis secundum generationem et naturam quam habet a. Patre; Dominus unus Filius; similiter autem et Spiritus sanctus, qui dominationem Filii in creaturam sanctificatam transmittit. Filius venit in mundum assumpta carne ex Virgine, quam implevit Spiritu sancto ad nostram om nium sanctificationem. Cum autem carnem morti tradidisset, mortem delevit resurgendo propter resurrectionem nostram; ascendit autem ad cœlum, exaltans et glorificans homines in seipso; veniet autem iterum ad instaurandum nobis vitam æternam.

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. Unus Filius ante incarnationem, et post incarnationem; idem homo et Deus, utrumque tanquam unum; et non alia quidem persona Deus Verbum, alia vero homo Jesus; sed idem qui prius erat Filius, unitus est carni ex Maria, constituens seipsum perfectum et sanctum, ac sine peccato hominem, et administrans opus incarnationis ad renovationem salutarem humanitatis et totius mundi. Deus Pater perfecta persona perfectum habet VerDum ex seipso vere genitum. Non tanquam Verbum vocale quod loquimur; neque ut filium secundum adoptionem, sicut angeli et homines vocantur filii Dei; sed ut Filium natura Deum. Perfectum vero etiam habet Spiritum sanctum ex Deo per Filium in adoptatos filios effusum, viventem et vivificantem, sanctum et sanctificantem eos qui eum participant; non tanquam spirationem ab homine emissam non per se subsistentem, sed ex Deo viventem. Unde Trinitas est adorabilis, glorificabilis et honorata, ac venerabilis, Patre quidem intellecto in Filio, sicut Filius ex ipso est; Filio vero glorificato in Patre, sicut est ex Patre, manifestato in Spiritu sancto sanctificatis. " Εἷς Υἱὸς καὶ πρὸ τῆς σαρκώσεως καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν· ὁ αὐτὸς ἄνθρωπος καὶ Θεὸς, ἑκάτερον ὡς ἕν· καὶ οὐχ ἕτερον μὲν πρόσωπον ὁ Θεὸς Λόγος, ἔτερον δὲ ἄνθρωπος Ἰησοῦς, ἀλλ' αὐτὸς ὁ προϋπάρχων Υἱὸς ἑνωθεὶς σαρκὶ ἐκ Μαρίας κατέστη, τέλειον καὶ ἅγιον καὶ ἀναμάρτητον ἄνθρωπον συνιστὰς ἑαυτὸν, καὶ οἰκονομῶν εἰς ἀνανέωσιν ἀνθρωπότητος καὶ κα σμου παντὸς σωτήριον· Θεὸς ὁ Πατήρ, τέλειον ὢν τὸ πρόσωπον, τέλειον ἔχει τὸν Λόγον ἐξ αὐτοῦ γεγεννη μένον ἀληθῶς, οὐχ ὡς λόγον λαλούμενον, οὐδὲ καθ᾿ υἱοθεσίαν υἱὸν, ὡς ἄγγελοι καὶ ἄνθρωποι υἱοὶ Θεοῦ καλοῦνται, ἀλλὰ Υἱὸν φύσει Θεόν· τέλειον δὲ [ ἔχει ] καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ χορηγού μενον εἰς τοὺς υἱοθετουμένους, ζῶν καὶ ζωοποιόν, ἅγιον ἁγιαστικὸν τῶν μεταλαμβανόντων αὐτοῦ, οὐχ ὡς ὑπ' ἀνθρώπου πνοὴν ἐμπνευσθεῖσαν ἀνυπόστατον, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ ζῶσαν· δι' ὅπερ ἡ Τριάς προσκυνητή, δοξαστὴ καὶ τιμία καὶ σεβάσμιος· Πατρὸς μὲν ἐν Υἱῷ νοουμένου καθότι Υἱὸς ἐξ αὐτοῦ, Υἱοῦ δὲ ἐν Πατρὶ δοξαζομένου καθ᾽ ὅ ἐστὶν ἐκ Πατρὸς, φανερουμένου ἐν Πνεύματι ἁγίῳ τοῖς ἁγιαζομένοις. Οτι δὲ σεβάσμιος ἐστιν ἡ ἁγία Τριάς μὴ χωριζο μένη, μηδὲ ἀλλοτριουμένη, τοῦτο διδάσκει ἡμᾶς Παι λος ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους Επιστολή δευτέρα λέγων οὕτως· Ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος μετὰ πάντων ὑμῶν. Καὶ πάλιν διὰ τῆς Επιστολῆς δηλοῖ λέγων· Ὁ δὲ βεβαιῶν ἡμᾶς σὺν ὑμῖν εἰς Χριστὸν καὶ χρίσας Θεὸς καὶ σφραγισά μενος ἡμᾶς καὶ δοὺς τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύμα τος ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν. Ἔτι δὲ σαφέστερον ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπιστολῇ γράφει οὕτως· Ἡνίκα ἂν ἀναγινώσκεται Μωϋσῆς, κάλυμμα ἐπὶ τὴν καρδίας αὐτῶν κεῖται· ἡνίκα δ' ἂν ἐπιστρέψῃ πρὸς Κύριον, περιαιρεῖται τὸ κάλυμμα· ὁ δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμα· ὅπου δὲ τὸ πνεῦμα, ἐκεῖ ἐλευθερία· ἡμεῖς δὲ πάν τες ανακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου Quod autem venerabilis est sancta Trinitas non separata nec alienata, docet nos Paulus in Epistola ad Corinthios secunda. Sic enim ait: Gloria Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio sancti Spiritus cum omnibus vobis “. Et rursus in eadem Epistola: Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, qui et unxit nos Deus, qui et c signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus noEris". Adhuc autem clarius in eadem Epistola sic scribit: Cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum; cum autem conversi fuerint ad Dominum, auferetur velamen. Dominus autem Spiritus est. Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas. Nos vero omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur a gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu “. κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. Et rursus ait Paulus: Ut absorbeatur quod mortale est, a vita. Qui autem efficit nos in hoc ipsum, Deus, qui dedit vobis pignus Spiritus 35. Et iterum: Commendantes nosmetipsos tanquam ministri Dei, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, et quæ sequuntur. Deinde subjungit, dicens: In suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in Verbo veritatis, in virtute Dei ". Ecce hic etiam designavit sanctus Paulus Trinitatem, nominans Deum, et Verbum, et Spiritum sanctum. Et iterum ait: An nescitis quoniam templum Þei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus. [Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos 18.] Et iterum: Sed abluti estis, sed sanctificati estis, 33 1 Cor. xii, 13. 33 11 Cor. 1, 21, 22, Vulg., sicut Dei ministros. Καὶ πάλιν λέγει Παῦλος· Ἵνα καταποθῇ τὸ θνη τὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς· ὁ δὲ κατεργασάμενος ἡμᾶς εἰς αὐτὸ τοῦτο θεὸς, ὁ δοὺς ὑμῖν τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος. Καὶ πάλιν φησίν· Συνιστάνοντες ἑαυ τοὺς ὡς Θεοῦ διάκονοι ὑπομονῇ πολλῇ, ἐν θλίψε σιν, ἐν στενοχωρίαις, καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτα ἐπιφέρει λέγων· Ἐν χρηστότητι, ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ἐν ἀγάπῃ ἀνυποκρίτῳ, ἐν λόγῳ ἀληθείας, ἐν δυνάμει Θεοῦ. Ἰδοὺ γὰρ καὶ ἐνταῦθα ὥρισεν ὁ ἅγιος τὴν ἁγίαν Τριάδα ὀνομάσας Θεὸν καὶ Λόγον καὶ Πνεῦμα ἅγιον. Καὶ πάλιν λέγει· Οὐκ οἴδατε ὅτι ναὸς Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν; Εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει, φθερεῖ τοῦτον ὁ Θεός. Καὶ πάλιν· Ἀλλὰ ἀπελούσασθε, ἀλλ' ἐδικαιώθητε ἐν τῷ ὀνόματι Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ, καὶ ἐν τῷ Πνεύματι Η Cor. 1, 15-18. 28 II Cor. v, 4, 5. * 1 Cor. v. 97 ibid. 6, 7. 58 I Cor. H, 16, 17.

ΚΑΤΑ ΜΕΡΟΣ ΠΙΣΤΙΣ. τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Καὶ πάλιν· Ἡ οὐκ οἴδατε ὅτι τὰ sed justifcali estis in nomine Domini nostri Jesu σώματα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματος ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ; Δοκῷ γὰρ κἀγὼ Πνεύμα Θεοῦ ἔχειν. Καὶ πάλιν καὶ περὶ τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ διαλαλῶν, ὡς βαπτισθέντων ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, φησίν, ὅτι· Πάντες τὸ αὐτὸ πνευματικὸν ἔπιον πόμα· ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. Καὶ πάλιν λέγει· Διὸ γνωρίζω ὑμῖν ὅτι οὐδεὶς ἐν Πνεύματι Θεοῦ λαλῶν λέγει ἀνάθεμα Ἰησοῦν· καὶ οὐδεὶς δύναται εἰπεῖν Κύριον Ἰησοῦν, εἰ μὴ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ· διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶν, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσιν, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσὶν, καὶ ὁ αὐτός ἐστι Θεὸς ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσ σιν· ἑκάστῳ δὲ δίδοται ἡ φανέρωσις τοῦ Πνεύ ματος πρὸς τὸ συμφέρον· ᾧ μὲν γὰρ διὰ τοῦ Πνεύματος δίδοται λόγος γνώσεως κατὰ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, ἑτέρῳ δὲ πίστις ἐν τῷ αὐτῷ Πνεύματι, ἄλλῳ δὲ ἐνεργήματα δυνάμεων, ἄλλῳ δὲ προφητεία, ἄλλῳ δὲ διάκρισις πνευμάτων, ἑτέρῳ δὲ γένη γλωσσών· πάντα δὲ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα διαιροῦν ἴδια ἑκάστῳ καθὼς βούλεται· καὶ καθάπερ τὸ σῶμα ἔν ἐστιν καὶ μέλη πολλὰ ἔχει, πάντα δὲ τὰ μέλη του σώματος πολλὰ ὄντα ἐν ἐστι σῶμα, οὕτως καὶ ὁ Χριστός· καὶ γὰρ ἐν ἐνὶ Πνεύματι πάντες ἡμεῖς εἰς ἐν σῶμα ἐβαπτίσθημεν. Καὶ πάλιν λέγει· Εἰ μὲν γὰρ ὁ ἐρχόμενος ἄλλον Ἰησοῦν κηρύσσει ὂν οὐκ ἐκηρύξαμεν, ή πνεῦμα ἕτερον λαμβάνετε ὃ οὐκ ἐλάβετε, ἢ εὐαγγέλιον ἕτερον 8 οὐκ ἐδέξασθε, καλῶς ἂν εἴχεσθε. Ορᾷς ὅτι ἀχώριστόν ἐστι τὸ Πνεῦμα τῆς θεότητος, καὶ οὐκ ἄν τις εὐσεβῶς φρονῶν κτίσμα αὐτὸ ὑπολάβοι. Ἐν δὲ τῇ πρὸς Ἑβραίους Επιστολῇ πάλιν γράφει οὕτως· Πῶς ἡμεῖς ἐκφευξόμεθα τηλικαύτης ἀμελήσαντες σωτηρίας; ἥτις ἀρχὴν λαβοῦσα λα λεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τῶν ἀκουσάντων εἰς ἡμᾶς ἐβεβαιώθη, συνεπιμαρτυροῦντος τοῦ Θεοῦ σημείοις καὶ τέρασι καὶ ποικίλαις δυνάμεσι καὶ Πνεύματος ἁγίου μερισμοῖς. Καὶ πάλιν ἐν τῇ αὐτῇ Επιστολῇ φησιν· Διό καθώς λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Σήμερον ἐὰν τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούσητε, μὴ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν, ὡς ἐν τῷ παραπικρασμῷ, κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὗ ἐπείρασαν με οἱ πατέρες ὑμῶν, ἐδοκίμασαν με καὶ εἶδον τὰ ἔργα μου τεσσαράκοντα ἔτη· διὸ προσώχθησα τῇ γενεᾷ ταύτῃ, καὶ εἶπον· Αεὶ πλανῶνται τῇ καρδίᾳ αὐτῶν, διότι οὐκ ἔγνω σαν τὰς ὁδούς μου, ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου, εἰ εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου. Κανταῦθα ἀκουέτωσαν Παύλου μηδαμῶς χωρίζοντος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς θεότητος τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ σαφῶς δηλοῦντος τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαλαλιὰν ἐκ Christi, et in Spiri:u Dei nostri". Et rursus: An nescitis quoniam corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo 30 Et illud Videor enim et ego Spiritum Dei habere”. Et iterum loquens de filiis Israel tanquam baptizatis in nube et in mari, ait: Et omnes eumdem potum spiritalem åberunt: bibebant enim de spiritali, consequente eos petra; petra autem erat Christus s. Et iterum ait: Propter hoc notum vobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu: et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto. Divisiones gratiarum sunt, unus autem Spiritus; et divisiones administrationum sunt, unus autem Domirus; divisiones operationum sunt, et idem est Deus, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem per Spiritum datur sermo sa→ pientiæ; alii autem sermo scientiæ, secundum eumdem Spiritum; alii fides in eodem Spiritu; alii vero operationes virtutum, alii prophetia; alii discretio spirituum; alii genera linguarum; alii vero interpre tatio sermonum. Omnia autem hæc operatur unus et idem Spiritus, dividens singulis prout vult. Et sicut unum corpus est, nulla autem habet membra; omnia vero membra corporis, cum sint multa, unum tamen corpus sunt; ita et Christus. Omnes enim nos in unum corpus baptizati sumus”. Et rursus ait: Nam si is qui venit alium Christum prædicat, quem non prædicavimus; aut alium spiritum accipitis, quem non accepistis; aut aliud Evangelium, quod non recepistis; recte pateremini. Vides quod inseparabilis sit Spiritus a Divinitate? et nunquam ullus pie sentiens, creaturam essa suspicabitur. In Epistola autem ad Hebræos sic ait: Quomodo nos efugiemus, si tantam neglexerinus salutem? quæ cum initium accepisset enarrari per Dominum, ab iis qui audiverunt, in nos confirmald est, contestante Deo signis et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus sancti distributionibus secundum suam voluntatem". Et rursus in eadem Epistola dicit: Quapropter, sicut ait Spiritus sanctus: Hodis si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, ubi tentaverunt me patres restri; probave. runt et viderunt opera mea, quadraginta annis. Propter quod infensus fui generationi huic, et dixi: Semper errant corde. Ipsi autem non cognoverunt vias meas, quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam s. Hic etiam audiant Paulum non separantem Spiritum sanctum a divinitate Patris et Filii: quin potius clare significantem, locutionem Spiritus sancti ex persona Dei esse, et tanquam a Deo prolatam, sicut redditum est in iis quæ dicta 33 1 Cor. x, 4. 38 I Cor. ss ibid.. * J Cor. vi, 11. so ibid. 19. Vulg., membra loco, corpora. • 1 Cor. vi, 40. '36 Hebr. II, 3, 4. Hebr. 11, 7-11; Psal. xciv, 8-11. Allusio videtur ßeri ad verba Galat. 1.

DUBIA. S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. sunt. Idcirco unus Deus sancta Trinitas creditur et προσώπου τοῦ Θεοῦ ὑπάρχουσαν, καὶ οὕτως ἀπὸ Θεοῦ adoratur, juxta hæc divinæ Scripturæ testimonia; tametsi ubique in divinis Scripturis innumeri sermones nobis suppetunt, qui apostolicam et ecclesiasticam fidem comprobant. εἰρημένην, καθὼς ἀποδέδοται ἐν τοῖς προειρημένοις ῥητοῖς· διὰ τοῦτο γὰρ εἰς Θεὸς ἡ ἁγία Τριάς πιστεύε ται, κατὰ τὰ ἐκ τῆς θείας Γραφῆς μαρτυρηθέντα, εἰ καὶ τὰ μάλιστα πανταχοῦ ἀπὸ τῶν θείων Γραφών ἀναρίθμητοι διδασκαλίαι ἡμῖν ὑπάρχουσι συμμαρτυροῦσαι τῇ ἀποστολικῇ καὶ ἐκκλησιαστικῇ πίστει. EJUSDEM EXPOSITIONIS FIDEI FRAGMENTUM CUM GLOSSIS. (Ex Leontii Hierosolymitani libro contra Monophysitas, ap. Μal, Script. vet., tom. VI, p. 147.) Γρηγορίου τοῦ θαυματουργοῦ, ὡς φασιν, ἐν τῇ κατὰ μέρος Πίστει. Το δοξάζειν δύο φύσεις τὸν ἕνα Χριστὸν, τετράδα τὴν ἁγίαν Τριάδα ποιεί, φησί· ἔφη γὰρ οὕτως· «Καὶ ἔστι Θεὸς ἀληθινὸς ὁ ἄσαρκος ἐν σαρκὶ φανερωθεὶς τέλειος τῇ ἀληθινῇ καὶ θείᾳ τελειότητι, οὐ δύο φύσεις, οὐδὲ τέσσαρας προσκυνεῖν, Θεὸν λέγομεν, καὶ Υἱὸν Θεοῦ, καὶ ἄνθρωπον, καὶ Πνεῦμα ἅγιον.» Πρῶτον μὲν ἀγνοεῖται καὶ ἀμφιβάλλεται λίαν ἡ χρῆσις καὶ ἥδε· ὅμως μέντοι μὴ δύο πρόσωπα ἐπὶ Χριστοῦ λέγειν φησὶ, ἵνα μὴ ὁμολογοῦντες αὐτὸν Θεὸν καὶ ἐν τελείᾳ θεότητι, δύο δὲ αὐτοῦ πρόσωπα, τετράδα παρ ιστῶμεν τῶν θείων προσώπων, Θεοῦ τοῦ Πατρὸς ἐν, καὶ Υἱοῦ Θεοῦ ἐν, καὶ ἀνθρώπου ἓν, καὶ Πνεύματος ἁγίου ἐν, ἀριθμοῦντες· ἀλλ᾽ οὐδὲ δύο φύσεις θείας μέντοι εἰδέναι αὐτοῦ φησι, ἀλλ' ἐν μιᾷ φυσικῇ θείᾳ τελειότητι, τέλειον αὐτὸν Θεὸν ὁμολογεῖν, καὶ οὐκ ἐν δύο· ὅτι γὰρ ἀτρέπτως εσαρκώθη καὶ ἀδιπλασιάσεως τὴν θεότητα ἔχει, βούλεται δεῖξαι· δ γοῦν αὐτὸς πρὸ βραχέος φησι· «Καὶ τῶν περὶ σάρκα παθῶν γινομένων, τὴν ἀπάθειαν ἡ δύναμις εἶχε τὴν ἑαυτῆς· ἀπ6ης οὖν ὁ τὸ πάθος ἀνάγων εἰς τὴν δύναμιν· ὁ γὰρ τῆς δόξης Κύριος ἐν ἀνθρωπίνῳ σχήματι πέφηνε, τὴν ἀνθρωπίνην οικονομίαν ἀναδεξάμενος.» FRAGMENTUM Ex S. Gregorii Thaumaturgi sermone De Trinitate. (MAI, Spicil. Rom., t. III, p. 696, ex codice Arabico 101.) MONITUM. Unum ex cod. Arab. 101 proferam Thaumaturgi (ragmentum, et mox aliorum Patrum alia, interpretibus ve. d. Matthæo Sciuhano, et Franc. Mehasebo, Maronitis; in quo Thaumaturgi fragmento si qua sunt obscura vel ambigua, ipse apprime codicis auctor Arabs in causa credendus est. Deinde et illud cogitare proderit, quod nempe sanctus Basilius in epistola 210, ad Neocæsarienses, loquitur de quadam expositione fidei et colloquio Thaumaturgi cum Æliano de Trinitate, ubi multæ locutiones erant partim a librariis vitiatæ, partim vero tules ut inde hæretici semet valde corroborarent, perperam illas interpretantes, atque ud sui dogmatis pravitatem trahentes; cum tamen sanctus Pater ratione simplici et suo tempori idonea usus fuisset. Profecto hic est perpetuus Monophysitarum mos in laudandis pro se Patrum orthodoxorum auctoritatibus, ut cum hi de unico Christo, unicoque individuo, hypostasive contra Nestorium vel ejus ὁμόφρονας loquuntur, ellico id prædicţi hæretici de una Christi natura velint intelligi. In cunctis istorum libris nihil hoc errore vel frande solemnius est. Gregorius Thaumaturgus, episcopus Neocæsareæ Ponti proximus apostolis, in suo de Trinitate sermone hæc ait: Ego in omnibus tria essentialia video, substan- et Spiritum sanctum; neque tamen bæc sunt nomitiam, genus, nomen. Dicimus hominem, servum, na quæ ipsis postea supervenerint, sed sunt subsicuratorem; hominem propter substantiam, servum propter genus seu conditionem, curatorem propter denominationem. Dicimus etiam Patrem, Filium, stentiæ. Denominatio autem hominis non est reapse denominatio, sed substantia communis hominum, et propria est omnium hominum denominatio; noGodex Arabicus mendose, Casarea Cappadocia.

FRAGMENTUM SERMONIS DE TRINITATE. mina vero sunt Adam, Abraham, Isaac, Jacob; tem superat, intelligamus? Certe si homini pervium esset mysterium hoc, nequaquam divus affirmasset Joannes: Deum nemo vidit unquam 39. Quem igitur nemo unquam vidit, is cuinam similis reputandus est, ut inde generationem ejus cognoscamus? Et nos quidem sine ambiguitate cognoscimus animam nostram in nobis habitare corpori unitam; sed tamen quis animam suam unquam vidit? quis ejus cum corpore conjunctionem dispicere potuit? Id unum nempe cognoscimus, animam intra nos esse corpori copulatam. Sic ergo arguimus et credimus Verbum a Patre esse generatum, quin rei tamen rationem exploratam habeamus vel sciamus. Ipsum est ante omnem creaturam, sempiternum de sempiterno, ceu fontem a fonte, et lumen de lumine. Equidem vocabulum verbum ad illa tria pertinet verborum genera quæ in Scripturis nominantur, neque substantialia sunt, nempe (ïò xat' Evνοιαν), προφορικόν, atque ἀρθρικόν. (Τὸ κατ' ἔννοιαν) certe non est substantiale. Пpopopixòy autem est illa vox quam a Deo audiunt prophetæ, seu propheticus ipse sermo; ac ne hic quidem est substantialis. Denique &popixòv, est sermo humanus in aere efformatus, verbis constans, qui pariter haud est substantialis Verumtamen Dei Verbum substantiale est, excelsa validaque natura præditum, et cum ipso æternum est, atque ab eodem inseparabile, neque periturum, sed sempiterna conjunctione mansurum. Verbum hoc cœlum creavit et terram, et in ipso facta sunt omnia. Est hoc brachium virtusque Dei, a Patre propter indivisibilem naturam nunquam separandum, et cum ipso Patre carens principio. Hoc nostram de Maria Virgine sumpsit substantiam; et quatenus quidem spiritale est, Patri est indivisibiliter æquale; quatenus vero corporeum, nobis pariter æquale est inseparabiliter. Rursusque quatenus spiritale est, æquiparat sanctum Spiritum inseparabiliter et sine termino. Neque duæ erant, sed unica Trinitatis sanctæ natura ante Filii Verbi incarnationein; atque unica mansit natura Trinitatis etiam post Filii incarnationem. Si quis vero accessisse incrementum Trinitati credit propter assumptam a Verbo humanitatem, is a nobis alienus est, et ab Ecclesiæ catholicæ et apostolicæ ministerio. Hæc est fides integra, sancta, apostolica Dei sancti. Laus Trinitati sanctæ in æternum per sæculorum sæcula! Amen. hæc, inquam, nomina sunt. Sed divinæ Personæ sunt quidem nomina; nomina tamen sunt Personæ; Personæ demum significant id quod est et subsistit, quæ est essentia Dei. Nomen quoque naturæ significat subsistentiam, veluti si dicanius hominem. Cunctæ (Persona) una natura sunt, una essentia, una voluntas, appellanturque Trinitas sancta, quæ sunt nomina subsistentia, una natura in tribus Personis, ac genus unum. Filii vero Persona unita est, nempe unum ex duobus, id est divinitate simul et humanitate, quæ duæ unum constituunt. Neque tamen hinc divinitas ullum accipit incrementum, sed Trinitas manet prout erat. Ne Personis quidem, seu nominibus, novum aliquid accidit, sed eæ æternæ sunt, et sine tempore. Nemo tamen ipsas ante cognoscere valuit quam Filius caro factus eas manifestavit dicens: Pater, manifestavi nomen laum kominibus; clarifica me tu quoque, ul cognoscant me Filium tuum "7. In monte autem Pater clamavit dicens Hic est Filius meus dilectus ". Idenique super Jordanem Spiritum sanctum suum misit. Atque ita nobis demonstratum fuit, Trinitatem in pari honore esse sempiternam. Porro Filii ex Patre generatio incomprehensibilis est atque iueffabilis; et quia spiritalis est, scrutinio fit impervia; res enim spiritalis neque intelligi potest a re corporali neque vestigari longe enim id abest ab humana natura Nos quidem homines generationem nostram cognoscimus, sicut aliarum quoque rerum; res tamen spiritalis supra humanam conditionem est, neque ullo modo ab hominum mentibus potest intelligi. Spiritalis substantia perire nequit neque dissolvi; nostra autem, utpote facilis intellectu, perit atque dissolvitur. Qui enim fieri potest, ut homo qui sex lateribus circumcluditur, oriente, occidente, borea, austro, abysso, et cœlo, rem intelligat quæ supra cœlos est, infra abyssos, ultra boream et austrum protenditur, quæque omni loco adest, et omnem complet vacuita'em? Quod si nos spiritalem substantiam scrutari valeremus, ejus utique excellentia deperiret. Considerenius quæ in corpore nostro fiunt, ac porro videamus utrum nobis cognoscere liceat quomodo ex corde gignantur cogitationes, verba de lingua, et similia. Jam si hæc, quæ in nobis fiunt, minime agnoscimus, qui fieri potest ut increati Creatoris mysterium, quod omnem men39 Joan. 1, 18. Joan. XVII. 8 Matth. 11, 17; Luc. 1x, 35. De his legesis Græcos Patres apud Petavium, De Trin., lib. vı.

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ ΔΩΔΕΚΑ Ἐν οἷς καὶ ἀναθεματισμὸς κεῖται καὶ ἑρμηνεία ἑκάστῳ ὑποτέτακται. DE FIDE CAPITULA DUODECIM In quibus et anathematismus ponitur et explicatio subjungitur. (Opera Gretseri, t. XV, p. 434. Ratisbonæ 1741, in-fol., ex codice ms.) CAP. I. Si quis dixerit corpus Christi esse increatum, et hon confessus fuerit ipsum increatum Dei Verbum ex creata humanitate incarnatum, hominemque factum esse, sicut scriptum est, anathema esto. Explicatio. Qua ratione dici potest corpus increatum? Nam quod increatum est, id etiam passionis expers est, neque vulnerari, neque tangi potest. At Christus resurgens ex mortuis, monstravit discipulis suis vestigia clavorum, vulnus a lancea inflictum, corpusque suum palpandum præbuit, quanquam clau - sis januis ingressus, ut ostenderet et divinitatis operationem et corporis veritatem. (Tametsi Deus erat, vere tamen agnoscebatur homo; et cum homo vere esset, Deus ex ipsis suis actionibus apparebat.) CAP. Π. Si quis dixerit carnem Christi esse consubstantialem divinitati, et non confessus fuerit Christum in forma Dei Deum æternum esse, assumptaque servi forma se exinaniisse, anathema esto. Explicatio. Quomodo caro in tempore condita ejusdem substantiæ dici potest cum sempiterna divinitate? Consubstantiale enim appellatur, quod sine variatione et vicissitudine idem est natura et æternitate. CAP. III. Si quis dixerit Christum, instar prophetæ cuNon erant hæc in exemplari pervetusto et Εἴ τις λέγει ἄκτιστον τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν τὸν ἄκτιστον τοῦ Θεοῦ [Θεὸν] Λέ γον ἐκ τῆς κτιστῆς ἀνθρωπότητος τὴν σάρκωσιν καὶ τὴν ἐνανθρώπησιν ἐπιδειξάμενον, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς δ᾽ ἂν [γὰρ] λέγοιτο ἄκτιστον τὸ σῶμα; Το γὰρ ἄκτιστον, ἀπαθές, άτρωτον, ἀψηλάφητον. Χριστὸς δὲ ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς, τύπον ἤλων, καὶ νύξιν λόγχης καὶ ψηλάφησιν σώματος [σώματι] ἐπεδείκνυτο τοῖς μαθηταῖς, καίτοι τῶν θυρῶν κεκλεισμέ νων εἰσελθὼν, ἀλλ᾽ ἵνα δείξῃ καὶ τῆς θεότητος τὴν ἐνέργειαν, καὶ τοῦ σώματος τὴν ἀλήθειαν. (Καί του Θεὸς ὤν, ἄνθρωπος ἐγνωρίζετο φυσικῶς, καὶ άνθρωπος ὑπάρχων ἀληθῶς, Θεὸς τοῖς ἔργοις ἐφαί νετο. Εἴ τις λέγει σάρκα τοῦ Χριστοῦ ὁμοούσιον τῆς θεά τητος, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρ χοντα Θεὸν προαιώνιον, καὶ ἑαυτὸν κενώσαντα καὶ λαβόντα δούλου μορφήν, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω). Ερμηνεία. Πῶς δὲ ἡ μετὰ χρόνον σὰρξ ὁμοούσιος ἂν λέγοιτο τῆς ἀχρόνου θεότητος; Ομοούσιον γὰρ λέγεται τὸ ταυτὸν τῇ φύσει καὶ τῇ ἀϊδιότητι ἀπαραλλάκτως. Εἴ τις λέγει ἄνθρωπον τέλειον ἀνειληφέναι τὸν Χρι emendato.

DE FIDE CAPITULA XII. confessus fuerit eum, assumpta carne ex Virgine, hominem factum, in Bethlehem natum, in Nazareth educatum, aetate profecisse, temporisque completo cursu in Jordane baptizatum esse, et a Patre testimonium hoc accepisse: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite ** anathema sit. στὸν, ὡς ἕνα τῶν προφητῶν, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν juspiam, perfectum hominem assumpsisse, et non τῇ σαρκώσει τῇ ἐκ παθόντος [ἴσ. ἐκ Παρθένου] γεγενημένον [γενόμενον] ἄνθρωπον τὸν ἐν Βηθλεὲμ τεχθέντα, καὶ ἐν Ναζαρέτ ἀνατραφέντα, καὶ προκοπὴν ἡλικίας ἐπιδειξάμενον, καὶ χρόνων αρίθμησιν ποιησάμενον [ἐπιδειξάμενον], ἐν Ἰορδάνη βαπτισθέντα, καὶ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς μαρτυρηθέντα· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς δ' ἂν λέγοιτο ἄνθρωπον τέλειον ἀνειληφέναι τὸν Χριστὸν Κύριον] ὡς ἕνα τῶν προφητῶν, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἀνθρώπου γενομένου τῇ ἐκ Παρθένου σαρκώσει; Διὸ γέγραπται, ὅτι ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐκ γῆς χοϊκός. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἐκ γῆς πλασθεὶς εἰς γῆν ἀπελήλυθεν, ὁ δεύτερος ἄνθρωπος γενόμενος εἰς οὐρανοὺς ἀνελήλυθε. Καὶ λέγεται ὁ πρῶτος Ἀδὰμ καὶ ὁ ἔσχατος Αδάμ. Καὶ ὥσπερ ὡμολόγηται, ὅτι ὁ δεύτερος ἐκ τοῦ πρώτου τὸ κατὰ σάρκα, διὸ καὶ ἄν θρωπος, καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου Χριστός· οὕτως μεμαρτύρηται ὅτι ὁ δεύτερος τοῦ πρώτου Σωτήρ, δι᾿ ὄν κατελήλυθεν ἐξ οὐρανοῦ. Ἐπειδὴ δὲ ἐξ οὐρανοῦ και ταβὰς ὁ Λόγος καὶ ἄνθρωπος γενόμενος εἰς τοὺς οὐρανοὺς ἀνελήλυθε, διὰ τοῦτο λέγεται καὶ ἐξ οὐρανοῦ ὁ δεύτερος Αδάμ. ΚΕΦ. Δ'. Εἴ τις λέγει ἐκ σπέρματος ἀνδρὸς γεγενῆσθαι τὸν Χριστὸν ἐκ Παρθένου, ὡς πάντες οἱ ἄνθρωποι, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν ἐκ Πνεύματος ἁγίου, καὶ ἐκ Μαρίας τῆς ἁγίας Παρθένου σαρκωθέντα καὶ ἐνανθρω πήσαντα ἐκ σπέρματος Δαβίδ, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς γὰρ [δ' ἂν] λέγοι τις, ἐκ σπέρματος ἀνδρὸς γεγενῆσθαι τὸν Χριστὸν ἐκ Παρθένου, τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου καὶ τοῦ ἀγγέλου εὐαγγελισαμένου τὴν Μαριάμ, τῆς Παρθένου εἰρηκυίας· Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω; Διὸ λέγει· Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἐκ σοῦ ἅγιον, κληθήσεται Ὑψίστου Υιός. Καὶ τῷ Ἰωσὴφ λέγει· Μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριάμ τὴν γυ ναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθέν ἐκ Πνεύ ματός ἐστιν ἁγίου. Τέξεται δὲ υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· αὐτὸς γὰρ σώζει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτοῦ. Εἴ τις λέγει - "Αλλος ὁ πρὸ αἰώνων Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλος ὁ ἐπ᾿ ἐσχάτων, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν τὸν πρὸ αἰώνων τὸν αὐτὸν ἐπ' ἐσχάτων, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς δ᾽ ἂν λέγοιτο ἄλλος ὁ πρὸ αἰώνων τοῦ Θεοῦ to Matth. gr, 17. * 1 Cor. xv, 47. ss Ibid, 45. Ilaec interpres addidit. PATROL. GR. Χ. Explicatio. Qua ratione asseri potest Christum perfectum hominem assumpsisse, quasi prophetam quempiam, cum ipse Dominus homo factus sit, carne ex Virgine sibi assumpta? Propterea scriptum est quod primus homo sit de terra terrenus ". Postquam vero is, qui ex terra formatus erat, in terram revertit; secundus homo factus, in cœlos ascendit. Et dicitur primus Adam, et novissimus Adam 4. Et quemadmodum in coufesso est, ex primo esse secundum, quod ad carnem attinet, ea enim de causa nominatur Christus homo et Filius hominis; sic planum testatumque est, secundum esse Salvatorem primi, propter quem etiam de colo descendit. Quia vero Verbum de cœlo descendens et humanam naturam induens in cœlos ascendit, ideo secundus Adam ex calo esse dicitur. CAP. IV. Si quis dixerit ex viri semine natum esse Christum de Virgine, ad eum modum quo cæteri mortalium nascuntur, et non confessus fuerit illum ex sancto Spiritu et ex Maria sanctissima Virgine incarnatum, hominemque factum ex semine.David, sicut scriptum est, anathema esto. Explicatio. Quomodo quis asserat Christum ex semine viri natum esse de Virgine, cum sacrosanctum Evangelium et ipse angelus testentur Mariam dixisse: Quomodo fet istud, quoniam virum non cognosco? Propterea dicit: Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei 48. [ Prius enim dixerat sancta Virgo: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco (10)? ] Et Josepho dicit: Noli timere accipere Mariam, conjugem tuam: quod enim in ea natum est, de Spiritu sanclo est. Pariet autem filium, et vocabunt nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis ejus **. CAP. V. Si quis dixerit Alius est Filius Dei æternus et ante sæcula; et alius, qui novissimis temporibus apparuit et non confessus fuerit unum et eumdem esse illum æternum, qui novissimis temporibus apparuit, sicut scriptum est, anathema esto. Explicatio. Quomodo affirmaverit quis, non esse eumdem 63 Luc. 1, 54, 55.. Matth. 1, 20, 21.

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. Dei Filium, qui ab æterno fuit, et novissimis ten- Υἱὸς, καὶ ἄλλος ὁ ἐπ' ἐσχάτων, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου poribus apparuit, cum ipse Dominus dicat: Antequam Abraham fieret, ego sum "; et, quia a Patre exivi, et venio, et iterum vado ad Patrem meum 46? CAP. VI. Si quis dixerit: Alius est qui passus est, et alius qui passus non est; et non confessus fuerit idem impassibile et immutabile Dei Verbum propria, sua carne passum esse, sicut scriptum est, anathema esto. Explicatio. Qua ratione dicat quis, alium esse qui passus est, et alium qui passus non est, ipso Domino affirmante: Oportet Filium hominis multa pati, et occidi, et die tertia a mortuis resurgere 67 '; et: Quando videbitis Filium hominis sedentem in dextra Patris *; et: Quando veniet Filius hominis in gloria Patris sui **? CAP. VII. Si quis dixerit Christum servatum esse, et non confessus fuerit ipsum esse Servatorem mundi, et lucem mundi, sicut scriptum est 80, anathema esto. Explicatio. Quomodo asserat quis Christum esse servatum, ipso Domino dicente: Ego sum vita 5; et: Ego veni, ut vitam habeant; et: Qui in me credit, mortem non videbit: sed videbit vitam æternam **? CAP. VIII. Si quis dixerit Christum perfectum hominem esse divisim et Deum Verbum divisim, et non confessus fuerit unum et eumdem Dominum Jesum Christum, sicut scriptum est, anathema sit. Explicatio. Quomodo quis dicat Christum divisim esse perfectum hominem, et divisim Verbum divinum, cum ipse Dominus dicat: Quid me quæritis occidere, hominem, qui veritatem vobis dixi, quam audivi a Patre meo 5? Non enim hominem pro nobis dedit, sed seipsum pro nobis dedit. Deus Verbum homo factus. Hinc et dicit: Solvile templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Ipse autem dicebat de templo corporis sui **. CAP. IX. Si quis dixerit Christum mutationi et alterationi obnoxium esse, et non confessus fuerit ipsum spiritu quidem mutationis expertem, carne autem corruptibilem [incorruptibilem] esse, anathema esto. Explicatio. Qua ratione asserat quis in Christum mutationem aut variationem cadere, ipso Domino dicente: Ego sum, et non mutor 56? Et rursus: Neque anima ejus relicta est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem 57? λέγοντος· Πρὶν Ἀβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι· καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον, καὶ ἥκω, καὶ πάλιν που ρεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου; Εἴ τις λέγει· "Αλλος ὁ παθών, καὶ ἄλλος ὁ μὴ παθών, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν τὸν ἀπαθῆ Θεὸν λό γον καὶ ἄτρεπτον σαρκὶ ἰδίᾳ παθόντα ἀτρέπτως, καθ ὡς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς δὲ ἂν λέγοιτο ἄλλος ὁ παθών, καὶ ἄλλος ὁ μὴ παθών, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Δεῖ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου πολλὰ παθεῖν, καὶ ἀποκτανθῆναι, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστῆναι ἐκ νεκρῶν· καί Οταν ἴδητε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός· καὶ· Ὅταν ἔλθῃ ὁ Υἱός τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ; Εἴ τις λέγει σωζόμενον τὸν Χριστὸν, καὶ μὴ ὁμο λογεῖ αὐτὸν Σωτῆρα τοῦ κόσμου καὶ φῶς τοῦ κόσ σμου, καθώς γέγραπται, ἀναθεματιζέσθω. Ερμηνεία. Πῶς δ' ἂν λέγοι τις σωζόμενον τὸν Χριστὸν, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή· καί· Ἑλή λυθα ἵνα ζωὴν ἔχωσι· καί· Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσει, ἀλλ᾽ ὄψεται τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον; Ε' τις λέγει τέλειον ἄνθρωπον τὸν Χριστὸν διαιρε τῶς, καὶ Θεὸν τὸν Λόγον διαιρετῶς, καὶ μὴ ὁμολογεῖ ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, καθώς γέγραπται, ἀνάθεμα ἔστω [ἀναθεματιζέσθω]. Ερμηνεία. Πῶς δ' ἂν λέγοι τις ἄνθρωπον τέλειον τὸν Χριστὸν διαιρετῶς, καὶ Θεὸν τὸν Λόγον διαιρετῶς, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι, ἄνθρω πον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρός; Οὐ γὰρ ἄνθρωπον δέδωκεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν παρέδωκεν ὑπὲρ ἡμῶν ὁ Θεὸς λόγος άνθρωπος γενόμενος δι' ἡμᾶς. Διὸ λέγει· Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Αὐτὸς δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώμα τος αὐτοῦ. ΚΕΦ. Θ'. Εἴ τις λέγει τρεπτὸν ἢ ἀλλοιωτὸν τὸν Χριστὸν, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν ἄτρεπτον τῷ πνεύματι, φθαρτόν [ἄφθαρτον] τῇ σαρκὶ, ἀναθεματιζέσθω. Ερμηνεία. Πῶς δ᾽ ἂν λέγοι τις τρεπτὸν ἢ ἀλλοιωτὸν τὸν Χριστὸν, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Ἐγώ εἰμι, xui οὐκ ἠλλοίωμαι; Καὶ πάλιν· Οὐδὲ ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἐγκατελείφθη εἰς ᾅδου [ἄλ. ᾅδην], οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν; ts Joan.vit, 58. 4 Joan. XIII, XVI. of Matth. xv, 21. xva, 27. 60 Isa. 1x; Matth. iv; Joan. 1, 311, VIII, 15, Σ.Ι. ss Joan. vult, 51. st Joan. vult, 40. 36 Joan. 11, 19, 21. Act. 11, 31. * Matth. III, 64; Marc. χιν, 62. 49 Matth. σε Joan. χι, 25; χιν, 6. ss Joan. x, 5o Malach. 111, 6. 57 Psalm. xv, 8;

DE FIDE CAPITULA XII. Εἴ τις λέγει, μέρος ἀνθρώπου ἀνειληφέναι τὸν Χριστὸν, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν καθ' ὁμοιότητα ἡμῶν κατὰ πάντα, χωρὶς ἁμαρτίας, ἀναθεματιζέσθω. Ερμηνεία. Πῶς δ' ἂν λέγοι τις, μέρος ἀνθρώπου ἀνειληφέναι τὸν Χριστὸν, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Τὴν ψυχήν μου τίθημι, ἵνα πάλιν λάβω αὐτὴν, ὑπὲρ τῶν προβάτων· καί· Ἡ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμα ἀληθής ἐστι πόσις ' καί· Ο τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αιώνιον; Εἴ τις λέγει άψυχον ἢ ἀνόητον τὸ σῶμα τοῦ Κυ CAP. Χ. Si quis dixerit Christum partem tantummodo hominis assumpsisse, et non confessus fuerit illum in omnibus assimilatum nobis esse, excepto peccato, anathema esto. Explicatio. Quomodo dicat quis Christum partem duntaxat hominis assumpsisse, ipso Domino dicente: Pono animam meam (pro ovibus meis) ut iterum sumam eam 88; et: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est polus”; et: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, habet vitam æternam **? CAP. XI. Si quis dixerit corpus Christi esse inanime, et ρίου, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν τέλειον κατὰ [πάντα] ἄν- sine mente, et non confessus fuerit illum unum et θρωπον ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν, ἀναθεματιζέσθω. Ερμηνεία. Πῶς δὲ ἂν λέγοι τις ἄψυχον καὶ ἀνόητον τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου [Χριστοῦ]; Ταραχὴ γὰρ, καὶ λύπη, καὶ ἀδημονία, ούτε σαρκὸς ἀψύχου, οὔτε ψυχῆς ἀνοήτου, οὔτε θεότητος ἀτρέπτου, οὐδὲ δοκήσεως ένδειξις, οὔτε ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ήττημα· ἀλλὰ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς παθῶν τὴν ἐπίδειξιν ἐν ἑαυτῷ ἐποιεῖτο ὁ Λόγος, καταδεξάμενος τὸ παθητικόν, καθώς γέγραπται, ὅτι αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἀνέλαβε, καὶ τὰς νόσους βάστασε. Ταραχὴ γὰρ, καὶ λύπη, καὶ ἀδημονία ψυ χῆς νοσήματα· κόπος δὲ, καὶ ὕπνος καὶ τρῶσις σώ ματος, σαρκὸς ἀσθενήματα. Εἴ τις λέγει, δοκήσει πεφανερώσθαι τὸν Χριστὸν τῷ κόσμῳ, καὶ μὴ ὁμολογεῖ αὐτὸν ἐν σαρκὶ ἐληλυθέναι, ἀναθεματιζέσθω. Ερμηνεία. Πῶς δὲ ἂν λέγοι τις, δοκήσει πεφανερώσθαι Χριστὸν τῷ κόσμῳ τὸν ἐν Βηθλεὲμ τεχθέντα, καὶ περι τομῇ σαρκὸς προσαγόμενον, καὶ ὑπὸ Συμεὼν βασταχθέντα, καὶ δωδεκαετῆ ἀνατραφέντα, καὶ τοῖς γονεῦσιν ὑποταγέντα, καὶ ἐν Ἰορδάνῃ βαπτισθέντα, καὶ ἐν σταυρῷ προσηλωθέντα, καὶ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντα; Διὸ κἂν λέγηται [καὶ λέγεται]· Εταράχθη τῷ πνεύ ματι, ἐλυπήθη τῇ ψυχῇ, ἐτρώθη τῷ σώματι, τὰς κατὰ τὴν ἡμετέραν σύστασιν τῶν παθῶν προσηγο ρίας ίστησι, καὶ ἵνα δείξῃ, ὅτι ἄνθρωπος ἐγεννήθη ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη καθ' ὁμοιότητα, χωρὶς ἁμαρτίας. Ἐγεννήθη γὰρ ἐν Βηθλεέμ, θεοπρεπῶς, κατὰ σάρκα, ἀγγέλων ἐπουρανίων ἐπεγνωκότων τὸν αὐτὸν Δεσπότην, καὶ ἀνυμνούντων τὸν ἐν φάτνῃ σπαργανωθέντα Θεὸν, καὶ λεγόντων Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Ἐν Ναζαρέτ ἀνετράφη· θεοφανῶς ἐν μέσῳ διδασκάλων καθεζόμενος, καὶ ἐκπλήττων αὐτοὺς τῇ σοφίᾳ παρὰ καιρὸν ἡλικίας τῆς κατὰ τὸ σῶμα, ὡς ἀπαριθμεῖται ὁ εὐαγγελικός λόγος. Εν se Juan. Χ, 03 Matth. xxvi, 38. se Joan. vi, 56. 60 Ibid., 55. ** Isa. Liit, 5. "Baruch. 111, 58. eumdem secundum omnia perfectum hominem esse, anathema esto. Explicatio. Quomodo asserat quis corpus Christi animæ ant intellectus expers esse? Turbatio enim, et tristitia, el mœror, neque sunt carnis anima carentis, neque animæ intellectu destitutæ, neque immutabilis divinitatis, neque ejus, quod tautum videtur esse, et non est, indicium, neque humanæ imbecillitatis defectus; sed passionum et ægritudinum nostrarum specimen in se ipso Verbum edere voluit; passibili natura in se suscepta, sicut scriptum est: Languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit * Turbatio enim, et tristitia, et angor, sunt animi ægritudines; labor autem, et somnus, et vulneratio corporis sunt infirmitates carnis. CAP. XII. Si quis dixerit sola opinione et putatitie Christum in mundo apparuisse, et non confessus fuerit in carne venisse, anathema esto. Explicatio. Quomodo affirmabit quis, putatitie tantummodo Christum in mundo apparuisse, natum in Bethlehem, circumcisum et a Simeone ulnis gestatum, usque ad duodecimum annum a parentibus educatum, iisdemque morigerum, in Jordane baptizatum, cruci affixum, ex mortuis excitatum? Propterea quando dicitur: Turbatus est spiritu **: Tristatus est anima"; corpore vulneratus est " nostræ constitutionis affectiones nobis ob oculos ponit,ut ostendat quod homo in mundo natus sit, el cum hominibus conversatus 65 sit, absque peccato. Natus enim est in Bethlehem secundum carnem Deo convenienter, coelestibus angelis Dominum suum agnoscentibus, hymnorumque cantu et melodia celebrantibus Deum fasciis in præsepi involutum, et dicentibus Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis 6. lu Nazareth enutritus est. In medio doctorum Dei instar sedit, eosque sapientia sua obstupefecit, præter ordinem modumque ætatis, si corpus spectes, ut ex Evangelio liquet. In σε Isa. LIII, 4. * Joan. x1, 33; xII, 27; xiii, 21. ** Luc. 11, 14.

DUBIA. S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. Jordane baptizatus est, non ut aliquid sanctifica- Ἰορδάνῃ ἐβαπτίσθη, οὐκ ἁγιασμοῦ προσλήψει προσ tionis perciperet; sed ut sanctificationem aliis impertiret. In solitudine tentatus est non succumhens tentationi, sed nostras tentationes tentatoris provocatione præ se ferens, ut omnibus vanitatem et inibecillitatem adversarii patefaceret. ' Propterea monet: Confidite, ego vici mundum “. Neque divinum propugnaculum objecit, sed carnem propriam passioni, morti et corruptioni devincendæ opposuit, ut per quam carnem peccatum intraverat in mundum, et per peccatum mors 7, imperium in omnes exercens; per eandem carnem secundum similitudinem condemnaretur peccatum in carne; peccatique antistes tentator ille superaretur, mors dissolveretur imperio suo dejecta, et evacuaretur corruptio in corporis sepultura ", primitiæque resurrectionis palam ostenderentur, et initium justitiæ per idem in mundo effloresceret, regnumque cœlorum hominibus annuntiaretur, et Dei cum hominibus communio iniretur. Ob hanc gratiam glorificemus Patrem, qui dedit Filium suum unigenitum pro mundi vita. Glorificemus Spiritum sanctum, operantem in nobis, nosque vivificantem; qui nobis dona ad communionem cum Deo contrahendam necessaria subministrat; neque Evangelica oracula curiosis disputationibus examinemus, interminatis quæstionibus verborumque pugnis in medium allatis planam et expeditam fidei institutionem exasperantes; sed magis in id incumbamus, ut fidei officium præstemus, pacem amemus, concordiam præferamus, unitatem custodianus, charitatem colanus, per quam placatur Deus. αγόμενος, ἀλλ᾽ ἁγιασμοῦ μετοχὴν χαριζόμενος. Έν τῇ ἐρήμῳ ἐπειράσθη, οὐ πειρασμῷ ὑποκείμενος, ἀλλὰ τοὺς ἡμετέρους πειρασμοὺς τῇ προκλήσει τοῦ πειράζοντος προβαλλόμενος, ἵνα δείξῃ μάταιον τὸν πειράζοντα. Διὸ λέγει· Θαρσείτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον, οὐ θεϊκὴν πάλην προβαλλόμενος, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν σάρκα νικητήριον πάθους καὶ θανάτου καὶ φθορᾶς ἐπιδει κνύμενος, ἵνα δι' ἧς σαρκὸς ἡ ἁμαρτία εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος ἐβασί λευσε πάντων ἀνθρώπων, διὰ τῆς αὐτῆς σαρκὸς καθ' ὁμοιότητα κατακριθῇ ἡ ἁμαρτία ἐν τῇ σαρκὶ, καὶ νικηθῇ ὁ τῆς ἁμαρτίας ἔφορος ὁ πειράζων, καὶ και ταλυθῇ ὁ θάνατος τοῦ μὴ βασιλεύειν καὶ καταργηθη φθορὰ ἐν τῇ τοῦ σώματος ταφῇ ἄλ. ἐν ταφῇ τοῦ σώματος], καὶ ἀπαρχὴ ἀναστάσεως ἀναδειχθῇ, καὶ ἀρχὴ δικαιοσύνης ἐν τῷ κόσμῳ πολιτεύσηται διὰ τῆς πίστεως, καὶ βασιλεία οὐρανῶν ἀνθρώποις εὐαγγε λισθῇ, καὶ Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους γένηται κοινωνία. Et quemadmodum nostrum non est scire tempora aut momenta, quæ Pater posuit in sua potestate "; credere autem oportet, finem fore hujus temporis, et futuri sæculi inchoationem, et judicii revelationem, et Filii Dei adventum, et operum retributionem, et regui cœlorum bæreditatem; sic nostrum non est scire, quomodo Filius Dei factus sit homo. Nam mysterium hoc magnum est, ut Scriptura testatur: Generationem ejus quis enarrabit"? quoniam tolletur a terra vita ejus 7. Sed credendum est Filium Dei factum esse hominem secundum Scripturas; et in terra visum, et cum hominibus couversatum esse, ut sacra Littera docent; secundum similitudinem, absque peccato, proque nobis mortuum esse, et resurrexisse ex mortuis, sicut scriptum est "; et in coelos assumptum esse, sedereque in dextera Patris ", inde venturum judicare vivos et mortuos, ut Scriptura tradit 78; ne, dum inter nos verbis digladiamur, blasphement quidam "doctrinam fidei"; eveniatque illud: Propter vos blasphematur nomen meum semper in gentibus 8*. JH. 7 Marc. 1, 9. 7 Isa. Lili, Ἐπὶ ταύτῃ τῇ χάριτι δοξάζωμεν τὸν Πατέρα τὸν δεδωκότα τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. Δοξάσωμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ἐνερ γοῦν, τὸ ζωοποιοῦν ἡμᾶς, τὸ παρέχον τα χαρίσματα πρὸς Θεοῦ κοινωνίαν, καὶ μὴ περιεργαζώμεθα τὸν εὐαγγελικὸν λόγον λέξεσι περιξήροις, ἀπεράντους ζητήσεις καὶ λογομαχίας περισπείροντες, καὶ τὸν λεῖον καὶ εὐθύτατον λόγον τῆς πίστεως τραχύνοντες [2. τραχοῦντες], ἀλλὰ μᾶλλον ἐργαζώμεθα τὸ ἔργον τῆς πίστεως, τὴν εἰρήνην ἀγαπήσωμεν, τὴν ὁμόνοιαν ἐπι δειξώμεθα, τὴν ἑνότητα φυλάξωμεν, τὴν ἀγάπην γεωργήσωμεν, δι' ἧς εὐαρεστεῖται Θεός. Ὥσπερ οὐχ ἡμῶν ἐστι τὸ γνῶναι χρόνους ἢ και ροὺς, οὓς ὁ Πατὴρ ἔθετο ἐν τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ· πιο στεῦσαι δὲ δεῖ, ὅτι χρόνου ἔσται τέλος, καὶ μέλλοντος αἰῶνος ἔσται φανέρωσις, καὶ κρίσεως ἀποκάλυψις, καὶ τοῦ Υἱοῦ Θεοῦ παρουσία, καὶ ἔργων ἀνταπόδοσις, καὶ οὐρανῶν βασιλείας κληρονομία· οὕτως οὐχ ἡμῶν γνῶναι τὸ πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος· τὸ γὰρ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστὶ, καθώς γέγραπται, ὅτι, Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; ὅτι αἴρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωὴ αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ πιστεῦσαι δεῖ, ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐγένετο ἄνθρωπος κατὰ τὰς Γραφάς, καὶ ὅτι ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συν ανεστράφη κατά τας Γραφάς, καθ' ὁμοιότητα, χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ ὅτι ἀπέθανεν ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, καθώς γέγραπται, καὶ ὅτι εἰς οὐρανοὺς ἀνελήφθη ἀνελήλυθε, καὶ ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατ τρὸς, ὅθεν ἥξει κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, καθὼς γέγραπται, μή ποτε ἡμῶν λογομαχούντων πρὸς ἀλλή λους βλασφημήσωσί τινες τὸν τῆς πίστεως λόγον, καὶ ἐπέλθῃ τὸ εἰρημένον· Δι' ὑμᾶς τὸ ὄνομά μου [ἄλ. τοῦ Θεοῦ] διαπαντὸς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι. * 69 Joan. xvi, 33. το Rom. v. * 1 Cor. xv. Acl. 1, 7. 7ο Baruch. 1, 38; Hebr. 1, 15;1l Tim. 11, 8. 80 Isa. Lil, 5. 75 Act. 68 Matth. Iv, 1. 15 11 Tim. 1V, 791 Tim. vi, 1. 13 | Tim. Marc. xvΙ,

DISPUTATIO DE ANIMA. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΤΗΣ ΝΕΟΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΠΟΝΤΟΥ, ΕΠΩΝΥΜΙΑ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ, ΠΡΟΣ ΤΑΤIANON ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ ΛΟΓΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩΔΗΣ GREGORII EPISCOPI NEOCÆSAREÆ PONTI, COGNOMENTO THAUMATURGI, AD TATIANUM DE ANIMA PER CAPITA DISPUTATIO. (S. Greg. Neoc. Opera, ed. Ger. Vossii, Paris., 1622, in ful., p. 42.) Τὸν περὶ ψυχῆς σοι λόγον ἐκέλευσας ἡμῖν, ὦ θαυ- Jussisti, praestantissime Tatiane, ut cum cffcaciμάστε Τατιανέ, μετ' ἐνεργουσὼν ἀποδείξεων διαχαράξασιν ἀποστεῖλαι· καὶ ταῦτα ἠξίους ποιεῖν, μὴ ταῖς τῶν Γραφῶν μαρτυρίαις χρησαμένους· ὅπερ ἔστι τε καὶ τοῖς εὐσεβῶς φρονεῖν ἐθέλουσιν ἀληθὴς τυγχάνει διδασκαλία παντὸς ἀνθρωπίνου λογισμοῦ ἀποδεικτικωτέρα· ἔφης γὰρ μὴ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ πληροφορίαν τοῦτο ἐπιζητεῖν, πεπαιδευμένος ήδη ταῖς θείαις προσανέχειν Γραφαῖς καὶ παραδόσεσι, καὶ μὴ στροφαῖς τῶν ἀνθρωπίνων λόγων δονεῖσθαι τὴν διάνοιαν· ἀλλὰ πρὸς ἀνατροπὴν τῆς τῶν ἑτεροδό ξων γνώμης, οι πείθεσθαι ταῖς Γραφαῖς οὐκ ἀνέχονται· δεινότητι δέ τινι περιτρέπειν τοὺς ἀήθεις τῶν τοιούτων λόγων πειρῶνται. Διὸ ἑτοίμως ὑπακούσαι τῷδε σῷ ἐπιτάγματι προήχθημεν, μηδὲν ὑποστειλάμενοι ὡς ἄπειροι τῆς τοιάσδε κατασκευῆς τῶν λόγων, ἀλλὰ τῇ σῇ περὶ ἡμᾶς εὐνοίᾳ θαῤῥήσαντες· καὶ γὰρ οἶδας ἃ μὲν καλῶς ἔχειν δοκιμάζεις, ταῦτα εἰς τὸ κοινὸν προτιθέναι· τὰ δὲ ἔλαττον τοῦ δέοντος δοκοῦντα εἰρῆσθαι, ταῦτα παρέπεσθαι καὶ ἀποκρύπτεσθαι. ἑκάτερα χάριτι τῇ πρὸς ἡμᾶς καὶ φιλίᾳ ποιῶν. Ταῦτα οὖν εἰδὼς, μετὰ πάσης πεποιθήσεως ὡρμήθην ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν. Ποιήσομαι δὲ τὸν λόγον τάξει τινὶ καὶ ἀκολουθία χρησάμενος, ήνπερ καὶ οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ κατεχρήσαντο πρὸς τοὺς ἐπιστημό νως ζητεῖν τι ἐθέλοντας. Πρῶτον μὲν οὖν ἁπάντων ὑποθήσομαι, τίνι κριτη bus argumentis sive demonstrationibus sermonem atque disputationem de anima tibi conscriptam mitterem, eaque in re nullis Scripturarum uterer testimoniis; quæ quidem docendi ratio, etsi vera sit, et illis qui pie sentire velint, quavis humana ratiocinatione certior et ad probandum aptior; sed enim id a me sic fieri cupis, non ut tibi ipse satisfacias, quippe qui jam ita sis instructus, ut divinis et Scripturis et traditionibus atque constitutionibus adhæreas, neque ullis humanis rationibus de sententia dimoveri te sinas; sed ad eos convincendos qui aliter sentiunt, et Scripturis divinis fidem habere nolunt, quadam autem disserendi facultate bomines disputationibus ejusmodi haud assuetos circumvenire ac fallere nituntur. Quibus adductus sum rationibus, ut non, velut aliqua deterritus imperitia, hanc tractationem subterfugerim; sed tua in me confisus benevolentia, tuæ promptius morem gesserim jussioni ac voluntari: nosti etenim pro tua in me benignitate atque amicitia, quæ præclara esse censes, ea in conspectum hominum lucemque proférre; quæ autem minus recte dicta esse videantur, ea dissimulare atque contegere. Quare hæc sciens, audacter me ad scribendum contuli. Ea vero disserendi ratione et ordine utar, qua et illi, qui res hujusmodi profitentur, scienter ac perite investigando, uti solent. Ac primum quidem proponam, quo judicio ani-

DISPUTATIO DE ANIMA. οὐσία ἄρα ἡ ψυχή. Έπειτα καὶ τοῦ σώματος οὐσίας susceptrix sit, eademque animæ conveniat, substanὄντος, καὶ τὴν ψυχὴν οὐσίαν εἶναι ἀνάγκη· οὐδὲ γὰρ οἷόν τε, τὸ ζωοποιούμενον οὐσίαν [ἀλλ. ἐνούσιον] εἶναι· τὸ δὲ ζωοποιοῦν, εἶναι ἀνούσιον. Εἰ μή τις, καὶ τὸ μὴ ὂν, τοῦ ὄντος αἴτιον φήσειεν εἶναι· ἢ πά λιν, τὸ ἐν ᾧ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ οὗ ἄνευ εἶναι μὴ δυνάμενον [ἄλ. καὶ ὁ ἄνευ τοῦ εἶναι μὴ δυνάμε νον], αἴτιον ἐκείνου εἶναι τοῦ ἐν ᾧ ἐστι, μανείς τι εἴποι. Εἰ ἀσώματος ἡ ψυχή. Δ'. Ὅτι μὲν ἐν τῷ σώματι ἡμῶν ἡ ψυχή ἐστιν, ἀνωτέρω ἐδείχθη· δεῖ τοίνυν εἰδέναι πῶς ἐν τῷ σώ ματι· καὶ εἰ μὲν παράκειται αὐτῷ ὡς ψηφὶς ψηφίδι, σῶμα μὲν ἔσται ἡ ψυχή, ὅλον δὲ τὸ σῶμα οὐκ ἔσται ἔμψυχον· μέρει γάρ τινι παρακείσεται [άλλ. παράκειται]. Εἰ δὲ ἐμμέμικται, ἢ ἐγκέκραται, πολυμε ρὴς ἂν γένοιτο ἡ ψυχὴ, καὶ οὐχ ἁπλῆ, τοῦ ἰδίου τῆς ψυχῆς λόγου ἐκβεβλημένη. Τὸ γὰρ πολυμερές, καὶ διαιρετὸν, καὶ διαλυτόν· τὸ δὲ διαλυτὸν, σύνθετον· τὸ δὲ σύνθετον, τριχῆ διαστατόν. Τὸ δὲ σῶμα σώματι προστιθέμενον, ὄγκον ποιεῖ· ἡ δὲ ψυχὴ ἐν τῷ σώματι οὖσα, ὄγκον οὐ ποιεῖ, ἀλλὰ μᾶλλον ζωοποιεῖ. Οὐκ ἄρα ἔσται ἡ ψυχὴ σῶμα, ἀλλ' ἀσώματος. Ἔτι εἰ σῶμά [ἐστιν] ἡ ψυχή, ἢ ἔξωθεν ἢ ἔνδοθεν κινεῖται. Οὔτε δὲ ἔξωθεν κινεῖται· οὐ γὰρ ὠθεῖται, ἢ Ελκεται, ὡς τὰ ἄψυχα· οὔτε δὲ ἔσωθεν κινεῖται, ὡς τὰ ἔμψυχα· ἄτοπον γάρ ψυχῆς ψυχὴν λέγειν· οὐκ ἔσται οὖν σῶμα· ἀσώματος ἄρα. Καὶ πάλιν, εἰ σῶμά ἐστιν ἡ ψυχὴ, καὶ τὰς ποιότη τας αἰσθητὰς ἔχει, καὶ τρέφεται· ἀλλ᾽ οὐ τρέφεται. Καὶ εἰ τρέφεται, οὐ σωματικῶς τρέφεται ὡς τὸ σῶμα, ἀλλ᾽ ἀσωμάτως· λόγῳ γὰρ τρέφεται· οὐ τοίνυν ποιό τητας αἰσθητὰς ἔχει· οὔτε γὰρ ὁρᾶται δικαιοσύνη, οὔτε ἀνδρία, οὔτε τῶν τοιούτων οὐδέν· τῆς δὲ ψυχῆς αἱ ποιότητες αὗται· οὐκ ἔστιν οὖν σῶμα· ἀσώματος ἄρα. Ετι, πάσης τῆς σωματικῆς οὐσίας εἰς ἔμψυχον καὶ ἄψυχον διαιρουμένης, εἰπάτωσαν οἱ σῶμα [ἄι. σωματικὴν] τὴν ψυχὴν λέγοντες, εἰ ἄψυχον αὐτὴν λεκτέον, ἢ ἔμψυχον. Ετι, εἰ πᾶν σῶμα καὶ κέχρωσται, καὶ πεπόσω ται, καὶ ἐσχημάτισται· οὐδὲν δὲ τούτων ἐν τῇ ψυχῇ θεωρεῖται, οὐκ ἄρα σῶμα ἡ ψυχή. Εἰ ἁπλῆ ἡ ψυχὴ, ἢ σύνθετος. Ε΄. Δείκνυται τοίνυν, ὅτι εἰ· ἁπλῆ ἡ ψυχή, ἐξ ὧν μάλιστα ἀσώματος ἀπεδείχθη. Εἰ γὰρ σῶμα οὐκ ἔστι, σῶμα δὲ πᾶν σύνθετόν ἐστι· τὸ δὲ συγκείμενον ἐκ μερῶν σύγκειται, οὐκοῦν καὶ πολυμερής ἔσται. Ασώ ματος δὲ οὖσα, ἁπλῆ ἐστιν· ἐπειδὰν καὶ ἀσύνθετος, καὶ ἀμερής. Εἰ ἀθάνατος ἡμῶν ἡ ψυχή. Γ. Ακόλουθον οἶμαι δεῖν τῷ ἁπλῷ, τὸ ἀθάνατον. p tia igitur anima erit. Præterea, cum et corpus sit substantia, animam quoque substantiam esse necesse est: neque enim fieri potest, ut quod vitam accipit, substantia sit; illud autem quod vitam præbet, non sit substantia. Nisi forte quis ita iusaniat, ut id quod non est, ejus quod est, causam esse affirmet; aut rursus id, cujus illud ipsum quod est, ex alio sic pendet, ut absque illo esse nequeat, ejus ipsius, ex quo pendet, causam esse velit. An incorporea sit anima. IV. In corpore quidem nostro animam esse superius ostensum est: quomodo autem sit in corpore, cognoscere oportet. Nam si illi ita adjacet ut lapis lapidi, sequitur, quod corpus sit anima, nec totum corpus animatum esse, cum parti cuidam solum adbæreat. Sin autem cum corpore mista, confusaque sit, e propria animæ ratione dejecta, multis partibus constabit, nec simplex erit. Quod enim multarum est partium, divisibile est ac dissolubile; quod autem potest dividi, compositum est; compositum vero tripliciter dividi potest. Corpus autem adjunctum corpori, molem auget; anima vero in corpore exsistens, illud non tumidum, sed vivum potius reddit. Non igitur corpus, sed incorporea est anima. Ad hac, si corpus esset anima, aut extrinsecus, aut intrinsecus moveretur. Non autem extrinsecus movetur: non enim impulsione, neque tractione movetur, ut inanimata; neque intrinsecus movetur, sicut animata: absurdum enim est, animam animæ dicere non ergo anima est corpus: incorporea igitur. Et rursus, si corpus est anima, etiam qualitates babet quæ percipiuntur sensibus, et nutritur; sed non nutritur. Quod si nutritur, non corporee nutritur, ut corpus, sed incorporee; nam ratione et verbo nutritur: non igitur sensibiles qualitates habet; neque enim oculis cernitur justitia, neque fortitudo, neque alia ejus generis, quæ sunt animm qualitates quapropter corpus non est anima: incorporea igitur. Præterea, cum omnis substantia corporea in animatam vel inanimatam dividatur; dicant qui animam corpus [al. corpoream] esse affirmant, ani matamne dici eam velint an inanimatam. Denique, si corpus omne colorem, quantitatem et figuram habet; nihil autem ejusmodi in anima conspicitur: non igitur anima est corpus. An simplex sit anima an composita. V. Ex quibus ergo anima corporis expers ostenditur, ex iis potissimum etiam simplex demonstratur. Nam si corpus non est, et omne corpus compositum est; compositum autem ex partibus constet, nec plurium quidem partium erit. Cum autem incorporea sit, simplex erit; quoniam non est comeposita, neque in partes secabilis. An immortalis nostra sit anima. VI. Consequens vero mihi videtur, ut quod est

S. GREGORII THAUMAT. OPP. PARS ALTERA. DUBIA. siniplex, etiam sit immortale. Et quo pacto illud, Καὶ ὅπως, ἄκουσον· Οὐδὲν τῶν ὄντων, αὐτὸ ἑαυτοῖ ausculta: Nihil eorum quæ sunt, seipsum corrumpit; alioquin enim ne initio quidem constitisset. Quæ autem corrumpuntur, ex contrariis corrumpuntur. Nam omne quod corrumpitur, dissolvitur; quod dissolvitur, compositum est; at compositum, multarum est partium; quod ex partibus constat, ex His scilicet constat differentibus; quod vero differens est, idem non est: quamobrem cum simplex sit anima, neque ex pluribus partibus constet, quia nec composita est, nec dissolvi potest, sequitur eam incorruptibilem et immortalem esse. φθαρτικόν ἐστιν, ἐπεὶ οὐκ ἂν οὔτ᾽ ἐξ ἀρχῆς συνέστη. Τὰ γὰρ φθειρόμενα, ἐκ τῶν ἐναντίων φθείρονται· διὸ πᾶν φθειρόμενον, διαλυτόν ἐστι· τὸ δὲ διαλυτόν, σύν θετον· τὸ δὲ σύνθετον, πολυμερές· τὸ δὲ ἐκ μερῶν συγκείμενον, δῆλον ὅτι [ άλ. δηλονότι] ἐκ διαφόρων σύγκειται μερῶν· τὸ δὲ διάφορον, οὐ ταυτόν· οὐκοῦν ἡ ψυχὴ ἁπλῆ οὖσα, καὶ μὴ ἐκ διαφόρων συγκειμένη μερῶν, ἀσύνθετος καὶ ἀδιάλυτος οὖσα, διὰ τοῦτο ἄφθαρτος καὶ ἀθάνατος ἔσται. Ἔτι, πᾶν τὸ ἔκ τινος κινούμενον, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ ἔχον τὸ ζωτικὸν, ἀλλ' ἐκ τοῦ κινοῦντος, τοσοῦτον δια μένει, ὅσον ὑπὸ τῆς ἐνεργούσης ἐν αὐτῷ διακρατεῖται Præterea, quidquid alieno cietur motu, nec ex seipso, sed ex eo, a quo movetur, vivendi habet facultatem; illud tandiu permanet, quandiu ab illa intrinsecus operante vi conservatur; et ubi ea ces- δυνάμεως· ἐπειδὰν δὲ παύσηται τὸ ἐνεργοῦν, διαλεί saverit, et ipsum quod ab ea movebatur, desinat necesse est. Quare cum anima a seipsa moveatur, nunquam esse desinit. Hæc enim ita se consequuntur, ut quod a seipso movetur, semper moveatur; quod semper movetur, nunquam delicit; quod nunquam deficit, fine caret; quod finis est expers, nou corrumpitur; quod non corrumpitur, est immortale. Ergo si anima a seipsa movetur, ut superius demonstratum est, erit igitur ex vi jam propositæ ratiocinationis, incorruptibilis et immortalis. Præterea, quodcunque a proprio malo non corrumpitur, corrumpi non potest; malum autem bono contrarium est; ideo et illius corrumpendi vim ha - bet. Non enim aliud est corporis malum, quam passio, morbus et mors; sicut e contra virtus ejus est, pulchritudo, vita, sanitas et firma constitutio. Si igitur animna a suo malo non corrumpitur; nalum autem animæ, est metus, intemperantia, invidia et similia, quæ tamen omnia vivendi ac movendi facultatem ipsi non auferunt: anima ergo est immortalis. An rationis particeps nostra sit anima. VII. Quod porro anima nostra rationis sit particeps, multis argumentis ostendi potest: ac primum quidem ex eo quod artes vitæ nostræ utiles ipsa adiuvenerit. Neque enim eas temere, aut casu aliquo repertas esse, quis dixerit; cum nec otiosas, nec vitæ inutiles easdem esse queat demonstrare. Si igitur artes ad vitæ utilitatem conferunt, et quæ sunt utilia, etiam laudabilia sunt; laudabilia vero ratione comparentur; animæ vero inventa, ipsæ sint artes: anima igitur nostra rationis est particeps. Deinde, ex eo quod sensus nostri ad res comprehendendas non sunt sufficientes, etiam animam no· stram ratione præditam esse demonstratur. Neque enim sola sensus applicatione valemus ad res cognoscendas pervenire. At quia nec in hisce volumus inhærere, id protinus inde constat, quod sensus, nisi ratione adjuventur, ea, quæ figura sunt æqualia, et colore similia, natura tamen [al. aspectu tamen] differentia, internoscere atque discernere πει καὶ αὐτὸ, τὸ ἐξ αὐτοῦ τὴν κίνησιν ἔχον. Ἡ δὲ ψυχὴ αὐτοκίνητος οὖσα, οὐδέποτε τοῦ εἶναι διαλείπει. Ακολουθεῖ γὰρ τῷ αὐτοκινήτῳ, τὸ ἀεὶ κινητὸν εἶναι· τὸ δὲ ἀεικίνητον, ἅπαυστόν ἐστι· τὸ δὲ ἄπαυστον, ἀτελεύτητον· τὸ δὲ ἀτελεύτητον, ἄφθαρτον· τὸ δὲ ἄφθαρτον, ἀθάνατον. Εἰ τοίνυν ἡ ψυχὴ αὐτοκίνητός ἐστιν, ὡς ἀνωτέρω ἀπεδείχθη· ἔσται ἄφθαρτος καὶ ἀθάνατος κατὰ τὸν προλεχθέντα [ άλ. προτεθέντα] συλλογισμόν. Ετι, πᾶν ὑπὸ τῆς ἰδίας κακίας μὴ φθειρόμενον, ἄφθαρτόν ἐστι· τὸ δὲ κακὸν τῷ καλῷ ἐναντίον, δι καὶ φθαρτικόν ἐστιν αὐτοῦ. Οὐδὲν γάρ ἐστιν ἕτερον σώματος κακία, ἢ πάθος, καὶ νόσος, καὶ θάνατος· ὥσπερ ἀρετὴ, κάλλος, ζωή, ὑγεία, καὶ εὐεξία. Εἰ τοίνυν ἡ ψυχὴ ὑπὸ τῆς ἰδίας κακίας οὐ φθείρεται, κακία δὲ ψυχῆς δειλία, ἀκολασία, φθόνος, καὶ τὰ παι ραπλήσια, ταῦτα δὲ πάντα οὐκ ἀφαιρεῖται αὐτῆς τὸ ζῇν τε καὶ τὸ κινεῖσθαι· ἀθάνατος ἄρα ἐστίν. Εἰ λογικὴ ἡμῶν ἡ ψυχή. Ζ'. "Οτι δὲ λογικὴ ἡμῶν ἡ ψυχὴ, ἐκ πολλῶν ἄν τις δείξειε· καὶ πρῶτον μὲν, ἐκ τοῦ τὰς τέχνας χρησί μους οὔσας τῷ βίῳ αὐτὴν εὐρηκέναι. Οὐδὲ γὰρ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχε, εἴποι τις συνεστάναι τὰς τέχνας· ἐπεὶ μήτε ἀργὰς, καὶ ἀνωφελεῖς αὐτὰς τῷ βίῳ ἀποδείξει. Εἰ τοίνυν αἱ τέχναι συντελοῦσι πρὸς τὸ χρήσιμον τῷ βίῳ· τὸ δὲ χρήσιμον, ἐπαινετόν· τὸ δὲ ἐπαινετὸν, λόγῳ κατασκευαστὸν, ψυχῆς δὲ εὕρημα αὗται· λογική ἄρα ἡμῶν ἡ ψυχή. Ἔπειτα, ἐκ τοῦ τὰς αἰσθήσεις ἡμῶν μὴ ἱκανὰς εἶναι πρὸς τὴν τῶν παραγμάτων κατάληψιν, λογική ἡμῶν ἡ ψυχὴ ἀποδείκνυται. Οὐδὲ γὰρ ἀρκούμεθα πρὸς εἴδησιν τῶν ὄντων, τῇ τῆς αἰσθήσεως προσβολή. Ἐπεὶ μηδὲ στῆναι περὶ αὐτὰ θέλομεν, αὐτίκα γοῦν τὰ τῷ σχήματι ἴσα, καὶ τῇ χροιᾷ ὅμοια καὶ διῃρη μένα ταῖς φύσεσιν [ἄλ. ὄψεσιν], ἡ αἴσθησις ἄλογος οὖσα διακρῖνα: ἀσθενεῖ. Εἰ τοίνυν αἱ αἰσθήσεις ἄλογο: οὖσαι, ψευδῆ ἡμῖν φαντασίαν τῶν ὄντων ἐμποιοῦσιν