(Biblioth. PP. Lugdun., V, 884.) Quo tempore vixerit sanctus Diadochus, adhuc quærimus. Fuisse tamen ex numero veterum Patrums testis est sanctus Maximus confessor, qui Heraclio imperatore, et Honorio pontifice adversus Monothelitas cer tavit et scripsit. Is enim in Responsis de obscurioribus locis Scripturæ, ad Thalassium, sancti hujus auctoris meminit, et hujus libri caput centesimum, De igne purgatorio citat, et interpretatur, id quod auctoritatem Diadochi non parum commendat. Appellat præterea patrem Diadochum honoris, ut mihi qui dem videtur, et reverentiæ gratia. Meminit deinde Photius in Bibliotheca sua, id est, in libris a se lectis, his verbis quæ nos ad verbum interpretati sumus: Legi librum centum capitibus comprehensum cum decem definitionibus vice proœmii: prima fidei, Cogitatio de Deo expers omnis passionis; secunda spei, Peregrinatio mentis ad ea, quæ sperantur; tertia patientiæ, Cernere oculis mentis Deum invisibilem perinde ut si esset visibilis, atque ita perdurare; quarta non avari, Ita velle non habere, ut alius vult habere; quinta scientiæ, Se ipsum nescire extra se positum in Deo; sexta humilitatis, Continua oblivio suorum recte factorum; septima vacuitatis ira, Vehemens desiderium non irascendi; octava castimoniæ, Sensus semper Deo adhærescens; nona charitatis, Valde eos diligere, a quibus injuriam quis patitur decima perfecte immutationis, Reputare acerbitatem mortis, gaudium in Dei oblectatione. His defini tionibus subjecta sunt capita centum. Est autem hic liber iis compositus, qui se ad perfectionem exercent et iis, qui ipsis actionibus perficientibus exercitati sunt, scientia enim per experientiam percepta facile verbis docetur. Auctor vero, ut inscriptio ipsius libri testatur, Diadochus est, episcopus Photices, quæ est in vetere Epiro. Hactenus Photius Constantinopolitanus. Reperi in alio exemplari hanc inscriptionem, quæ potest esse vice Repoxys argumentum et propositum explicantis. Sermones judicii, et discretionis spiritualis Diadochi, episcopi Photices Epiri, de co gitatione, et scientia, quomodo ad perfectionem vitæ, duce Deo, pervenire oporteat, ut quisque nostrum secundum figuram evangelicæ parabolæ fructum feramus. Francisco Turriano Societatis Jesu interprete. De tribus virtutibus, quæ tanquam duces debent an tecedere contemplationem mentis spiritualem. Omnem spiritualem contemplationem, fratres, antecedant, tanquam duces, fides, spes, charitas, sed magis charitas: fides enim, et spes, docent contemnere ea quæ videntur; charitas vero ani mam cum ipsis illis Dei virtutibus copulat, per vestigans sensu quodam mentis eum, qui videri non potest. De peccato, quomodo et quando, incipiat esse. Malum nec est in natura, nec est quisquam na tura malus: Deus enim non fecit malum. Quando autem in desiderio cordis aliquis format id quod non exsistit re ipsa, tunc incipit esse, quatenus vult, qui id facit. Oportet igitur studio recordationis Dei et omnis operis boni, negligere habitum mali plus enim potest natura boni, quam habitus mall, quandoquidem illud quidem est, hoc vero non est, nisi cum agitur tantum. Quando, et quomodo assequamur, ut simus ad si militudinem Dei. Quomodo, et quando homo efficiatur bonus. Solus Deus est natura bonus: homo autem stu dio bonorum morum efficitur bonus; dum inulatur in id boni quod ex seipso non est, per eum qui vi sua bonus est, tunc scilicet, cum anima studio tem ad similitudinem illorum tantum est, qui per virtutis tantum Deo adhæret, quantum pro viribus operando adhærere vult; ait enim Dominus: Estote bɔri et misericordes, sicut Pater vester cœlestis³. Luc. vi, 36. Omnes homines sumus ad imaginem Dei, illud au multam charitatem, libertatem suam Deo in servi tutem addixerunt. Quando enim non sumus nostri, tunc similes sumus ei qui nos sibi per charitatew

reconciliavit, quod nemo assequetur, nisi persua- ▲ serit animæ suæ non admirari levem vitæ bujus gloriam. Quomodo faciendum sit, ut voluntas ad bonum lan tum sit prompta. Liberi arbitrii potestas est voluntas animæ ratio nalis, quæ prompte movetur quo velit: cui quidem tunc suadebimus, ut ad bonum tautum prompta sit, cum memoriam mali cogitationibus consumpse rimus. Quid sit lumen veræ scientice, et quid usus hujus luminis in mente efficiat. Lumen veræ cognitionis est discernere sine lapsu rectum a pravo: quod quidem cum fit, tunc via justitiæ, quæ ad Deum solem justitiæ mentem ducit, ultra in infinitam scientiæ illuminationem illam ip sam mentem introducit, tanquam quærentem jam deinceps cum fiducia charitatem. Quare oportet, justitiam ab iis qui illam contumelia afficere audent, indignatione non irata eripere: zelus enim pieta tis, non habendo quemquam odio, sed arguendo ostenditur. Quid efficiat sermo spiritualis, et quod exercitatio charitatis afferal facultatem et copiam ad loquen dum de Deo. Sermo spiritualis sensum mentis explet; opera tio enim cbaritatis a Deo fertur, quamobrem non torquetur mens nostra tunc tractatione rerum di vinarum. Non enim illo tempore inopiam, quæ sol licitudinem affert, patitur: quippe quæ tantum se contemplationibus dilatat, quantum operatio cha ritatis vult. Quare pulchra res est, exspectare semper fide per exercitationem charitatis, lumen dicendi. Nihil enim egentius illa mente, quæ de Deo extra Deum philosophatur. Quomodo accedendum sit ad loquendum de divinis rebus. Nec oportet non illuminatum intendere mentem spiritualibus contemplationibus, neque copioso In De charismate cognitionis et charismate sapientis, quomodo utrumque illuminet, et quomodo utrum que acquiratur”. Unius quidem Spiritus sancti sunt charismala, sapientia et cognitio, sicut cætera omnia divina charismata; propriam vero, ut singula alia, habent operationem. Quamobrem aliis sermonem sapientiæ, aliis sermonem scientiæ, sive cognitionis, secun dum eumdem Spiritum, tribui testatur Aposto lus, cognitio enim experimento copulat hominem cum Deo, nou excitando animam ad loquendum de rebus. Ex quo fit, ut aliqui ex iis, qui vitam solitariam in studio virtutis degunt, illuminen tur quidem ab ipsa cognitione in sensu; ad ser mones vero de rebus divinis non accedunt. Sapien tia vero, si cui metu Dei, quod rarum est, tri buatur, ipsas cognitionis operationes manifestal; quandoquidem cognitio quidem operatione, sapientia vero sermone solet illuminare. Verum cognitionem quidem oratio affert, et quies multa in vacuitate perfecta sollicitudinis; sapientiam vero exercitatio sanctarum Scripturarum non ambitiosa, et in pri mis gratia largientis Dei.; Quid curandum, cum irascibilis movetur adversus passiones; et quid faciendum, ne passiones per orationem, vel per eleemosynam sedatæ superbiam gignant. Quando ca pars animæ irascitur, quæ adversus passiones movetur, scire oportet tempus esse si lentii, est enim tempus luctæ; cum vero videris quis ipsius animæ motus inconstantes, vel per ora tionem, vel per eleemosynam sedari, afficiatur amore et studio Scripturarum, alas mentis vincalo humilitatis firmans. Nemo enim, nisi sese valdo submittat, et se pro nihilo ducat, poterit de ampli tudine Dei narrare. Cur sapientia spiritualis non sit ambitiosa; sapien» tia vero hujus mundi sit; et unde exsistat hæc pro prietas sapientiæ spiritualis. Spiritualis sermo semper animam a cupiditate mine benignitate Spiritus sancti repletum, statim inanis gloriæ custodit; dum enim sensu luminis ad loquendum accedere. Ubi enim est inopia, ea afſert ignorantiam: ubi copia, non sinit loqui. Tunc enim anima, charitate Dei velut ebria, expetit per silentium contemplatione gloriæ Domini perfrui. Quamobrem opus est, observata mediocritate illu minationis, ad loquendum de divinis rebus deve nire: hæc enim mensura formam quamdam sermo nis gloriosi præbet; copiosa vero illuminatio fidem nutrit loquentis in fide, ut qui docet, primus fru ctum scientiæ gustet per charitatem. Laborantem enim, inquit, agricolam primum oportet de fructi bus percipere. H Tim. n, 6. ' } Cor. xi, 7 sqq. omnes partes ejus juvat, facit, ut non opus ei sit honore hominum. Quocirca semper mentem ab imaginationibus vacuam servat, quippe cum totam ad amandum Deuin vertat. Sermo vero sapientia hujus mundi semper ad inanem gloriam hominem invitat: etenim quia non potest eum experimento sensus juvare, amorem laudis alumnis suis largitur, tanquam ab ambitiosis hominibus fictus et forina tus. Quamobrem qualitatem hanc sermonis divini absque errore dignoscemus, si silentio curis vacuo, tempora, quæ ad loquendum non sunt constituta, in memoria Dei fervida consumpserimus.

De dilectione sui, et amore Dei, et quid sit proprium amantis Deum, et quid diligentis se. ▲ Dei, sive enim (inquit*) excedimus, Deo, siva so brii sumus, vobis. Quando incipiat aliquis diligere proximum; et quare amicitia secundum carnem cito dissolvatur; ami citia vero spiritualis, minime. Cum cœperit quis sentire copiose charitatem Dei, tunc incipit sensu spiritus proximum quoque amare. Hæc enim est charitas, de qua omnes Scri pturæ sanctæ disserunt; amicitia namque secundum carnem, non alligatur sensu spiritus, perfacile prava quapiam occasione inventa, dissolvitur. Id circo quamvis contingat irritatio aliqua in anima, in qua Deus operatur, non solvitur vinculum cha ritatis. Inflammans enim rursus seipsam calore Qui se diligit, Deuin amare non potest; qui vero se non diligit propter excellentiores divitias amoris in Deum, bic Deum amat. Ex quo fit, ut hic neque suam unquam gloriam quærat, sed potius gloriam Dei. Qui enim se diligit, gloriam suam quærit; qui autem Deum diligit, gloriam auctoris sui amat. Est enim animæ sentientis, ac Deum amantis proprium, gloriam quidem Dei semper quærere, in omnibus maudatis quæ facit; sua vero submissione dele stari, quod Deum quidem propter ejus magnificen tiam deceat gloria, hominem vero submissio, per eam familiares Deo efliciamur: quod cum et nos fecerimus lætantes gloria Domini, exemplo charitatis Dei, statim ad virtutem revocatur, et Joannis Baptista, incipiemus dicere sine intermis sione ulla: Illum oportet crescere, nos autem mi nui *. ut Quomodo contingat aliquando, ut aliquis videatur sibi non diligere Deum, ut vellet, cum tamen tunc maxime diligat, et unde hoc proveniat. Novi ego quemdam, qui tametsi lugeret, quod non, ut vellet, Deum amaret, tamen ita Deum amabat, ut ejus anima hujusmodi desiderio vehementi conti »enter teneretur; ita ut Deus quidem gloria affi ceretur in eo, ipse vero esset quasi nihil. Qui talis est, neque cum verbis laudatur, sed agnoscit quid sit: siquidem præ nimio humilitatis desiderio di gnitatem suam non cogitat, cum alioqui ministret quidem Deo, ut lex præscribit sacerdotibus, ob studium tamen diligendi Deum obrepit ei oblivio dignitatis suæ occultanti in profunda erga Deum charitate per spiritum humilitalis gloriationem de dignitate sua, ut jam sibi cogitatione sua inutilis quidam puer omni tempore videatur, quasi a digni tate sua alienus, præ humilitatis desiderio: quod quidem et nos facere oportet, et omnem honorem atque gloriam fugere, propter excellentes divitias amoris erga Deum, qui vere nos amavit. De eo, qui sensu cordis Deum diligit, et quomodo iste ad exstaticum amorem veniat, jam totus extra amicitiam sui positus. cum magno gaudio charitatem proximi quærit, ta metsi magnam contumeliam ant damnum accepe rit; asperitatem enim contentionis dulcedine Dei consumit. De amore erga Deum in sensu cordis, quomodo ac quiratur; et de perfecta charitate, sine timore Dei purgante; et de altera charitate non perfecta. conjuncta cum timore purgante. Nemo potest in seusu cordis Deum amare, nisi prius toto corde eum timeat; timore enim Dei efficitur, ut anima pura et mollis effecta, ad exer cendam charitatem se applicet; nunquam vero ali quis ejusmodi metum Dei, qui dictus est, capies. nisi extra omnes vitæ hujus sollicitudines positus fuerit. Cum enim quietem, et multam curarum va cuitatem mens ceperit, tunc metus Dei sollicitat eam, et purgat multo cum sensu, ejiciens omne terrenumi et crassum, ut sie illam ad amandum valde bonitatem Dei adducat. Quare metus quide:u cum mediocri charitate eorum est, qui adhuc pur gantur; perfecta vero charitas corum, qui jam pur gati sunt, in quibus non est amplius timor. Per fecta enim charitas foras expellit timorem •. Utrum que vero est justorum tantum, qui operatione Spi ritus sancti virtutes operantur. Idcirco interðum quidem dicit Scriptura divina: Timete Dominum, omnes sancti ejus ': interdum vero: Diligite Do miuum, omnes sancti ejus º, at plane intelligamus, corum justorum, ut dictum est, qui adhuc pur gantur; perfectam vero charitatem, eorum, qui pur gati sont, in quibus non est amplius de illo timore cogitatio, sed potius ardor, et agglutinatio continua animæ ad Deum per operationem Spiritus sancti, sicut scriptum est: Adhæsit anima mes post le; me autem suscepit dextera tua *. Qui in sensu cordis Deum amat, bic est ab co esse quidem metum Dei cum mediocri charitate, cognitus; quantam enim quis Dei charitatem in sensu animæ capit, tanta eum amat. Quocirca qui sic est, ilinminationem cognitionis vehementer amat, quousque ipsum sensum ossium sentiat, factus jam sui nesciens, imo totus a charitate immutatus. Qui talis vero est, adest ille quidem, et non adest in vita: adhuc enim in corpore suo versans, pese grinatur propter charitatem- perpetua quadam ani mæ ad Deum profectione; incense enim deinceps corde vehementer charitatis igne, ut quadam desi derii facula agglutinatus est Deo, tanquam totus extra amicitiam sui positus, propter charitatem * Joan. 1, 30. ▪ II Cor. v, 13. 'I Joan. iv, 18. Quomodo anima ægrota, per metum Dei incipiat curari, el paulatim ad perfectam sanitatem per charitatem perduci. Sicut vulnera quæ corpori accidunt, postquam ' Psal. xxxm³, 10. *Psal. xxx, 24. *Psal. Lxw, I.

squalida, et sine curatione relicta sunt, medici- aqua oblivionis, ut curiosis cogitationibus illud contemplemur. Simplicitate ergo intelligentiæ in aquis ejus navigamus, ut sic ad portum voluntatis Dei per veniamus. Quando mens non possit sentire sensu cordis, sive gustu animæ odorem cœlestium bonorum, licet id vehementer desideret. nam, si a medicis adhibeatur, non sentiunt; pur gata vero sentiunt vim medicamenti, et celeriter sanantur; sic anima quandiu expers curationis est, et lepra voluptatis tota operta, metum Dei non potest sentire: quamvis ei tribunal Dei horribile et præpotens perpetuo denuntietur. Postquam vero magna attentione purgari cœperit, tunc sentit vel uti remedium quoddam vitæ, Dei metum, qui eam arguendo sanat, tanquam igne quodam sine dolore. Unde paulatim deinceps purgata ad perfectam pur gationem evadit, tantum crescente charitate, quan tum decrescit metus, ut sic ad perfectam charitatem perveniat, in qua non est timor, ut dictum est; sed potius omnis indolentia, quam gloria Dei ope ratur. Sit igitur vobis summa gloriatio, continua, et charitatem propter crebros, ut dixi, morsus, et ac perennis et primum quidem timor Dei, deinde vero charitas, plenitudo legis perfectionis in Christo. Quomodo anima, quandiu est curis mundi involuta, non possit Deum amare, neque quod sui officii est erga eum recle dijudicare. Anima quæ nondum curis mundi soluta ac libera est, neque Deum legitime amabit, neque diabolum digne exsecrabitur: est enim sollicitudine vitæ hujus molesto prorsus tegumento involuta. Unde eorum mens, qui tales sunt, tribunal suum agnoscere non potest, ut apud se sine errore, suffragia judicii exploret. Est igitur omnibus modis utilis secessus. Quæ sint propria animæ puræ. Animæ puræ propria sunt sermo non invidus, zelus malitiæ expers, et continuus amor in Domi num gloriæ. Tunc enim meus lances suas perfecte moderatur ac temperat, rationi suæ tanquam in purissimo et incorruptissimo judicio assistens. Quod necessario ad fidem opera, et ad opera adjun genda sit fides. Fides sine operibus, et opera sine fide codem modo improbabuntur: oportet enim fideles fidem acta ostendentem Domino offerre. Nec enim patri nostro Abraham in justitiam fides reputata esset, nisi fructum ejus filium suum obtulisset. Qualis sit fides sine operibus, et qualis per dilectio nem operata. Qui Deum amat, et legitime credit, idem opera fidei sancte perficit; qui vero tantum credit, et non amat, idem neque fidem ipsam, quam habet, vide tur habere. Levi enim mente credit in quo pondus gloriæ charitatis non operatur. Fides ergo in actione per charitatem posita, magnitudo virtutum est. De non scrutando curiose profundum fidei. Profundum fidei si scrutemur, turbulentum qui dem est; tranquillum vero, si animo contemple mur; non enim patitur profundum Adei, quod est ** Psal. xxv11, 7. Nemo potest, vel diligere, vel credere legitime, si se ipse sui accusatorem habeat. Cum enim con scientia nostra seipsam arguendo conturbat, non sinitur odorem cœlestium bonorum sentire; sed potius in ambiguum statim distrahitur, ita ut pro pter antegressam experientiam fidei ferventer qui dem id appetat, assequi tamen in sensu cordis per cusationes conscientiæ non possit. Cæterum ubi nos ipsi fervidiore oratione et attentione purgave rimus, cum majori in Deo experientia optatum adi piscemur. De duplici sensu corporis et mentis, et quomodo sen sus mentis excitandus sit ad gustandum cœlestia. Sicut ad ea quæ nobis pulchra videntur, sensus corporis nos quodammodo per vim incitant, sic ad ea bona, quæ non cadunt sub aspectum, sensus mentis nos solet deducere, quando divinam boni tatem degustarit. Unumquodque enim sibi cogna tum et congenium omnino appetit: anima quidem, ut corporis expers, cœlestia bona; corpus vero, ut e terra, terrenas voluptates. Ad experientiam igitur sensus materiæ et concretionis expertis sine errore veniemus si materiam corporis laboribus. attenuaverimus. De uno sensu animæ secundum operationem in stalv innocentiæ, et divisione post peccatum, et de sensu supplici animæ a Spiritu sancto. Ipsa sanctæ nostræ cognitionis operatio edocet. unum quidem esse sensum animæ naturalem ac rationalem, qui in duas postea operationes propter peccatum Adæ divisus est; alterum vero simplicem, qui scilicet a Spiritu sancto ipsi animæ advenit, quem nemo potest cognoscere, nisi ii tantum, qui se a voluptatibus vitæ hujus propter spem futuro rum bonorum libenter expediunt, et omuiem appe titum sensus corporei per temperantiam marcescere faciunt. In his enim mens, quia per vacuitateni sollicitudinis integra sanitate movetur, divinam bonitatem, quæ inexplicabilis est, sentire potest, et suum gaudium cum corpore secundum mensu ram sui profectus communicare, ratione quadam amatoriæ confessionis interminata exsultans. In ipso enim, inquit, speravit cor meum et adjutus sum, et refloruit caro mea, ex voluntate mea confitebor ei“. Lætitia enim qua tunc anima et corpus alf citur, admonitio quædam certa est vitæ immor talis.

Quomodo oporteat perturbationibus carere, ad discer nendas cogitationes, et utrum a Deo sint missæ, an a dæmone. Oportet eos qui certant, animum semper extra perturbationum fluctus conservare, ut mens cogi tationes incurrentes discernens, bonas quidem, et a Deo missas, in penu memoriæ recondat; malas vero et dæmoniacas ex apothecis naturæ ejiciat. Mare enim cum tranquillum est, usque ad fun dum est piscatoribus perspicuum, ita ut tunc nihil ſere ibi piscium cos lateat; cum vero ventis agita tur, tegit tempestate turbida, quæ in placida tran quillitate largiter facit perspici. Ex quo fit, ut ars corum qui piscatorios dolos machinantur, otiosa sit quod quidem menti, quæ in contemplatione versa tur, evenire solet, tunc maxime, cum fundum ejus ira injusta turbatum est. Cur pauci sint, qui peccata sua perfecte agnoscant et quid faciendum sit, ut hoc facere possimus. Paueissimorum est, lapsus suos perfecte cogno scere eorum, quorum mentibus nunquam excidit memoria Dei. Quemadmodum enim nostri corpo ris oculi, cum sani sunt, cuncta possunt cernere, etiam culices in aere volitantes; cum vero turbati sunt, aut humore quodam sufſfuso septi, si quid in eorum aspectum incurrat grande, hoc tenuiter cernunt: minuta vero non sentiunt; sic anima, si ardorem cx cupiditate mundi collectum studiose restrinxerit, etiam valde parva errata pro gravissi mis ducens, lacrymas multas, cum multa gratiarum actione continenter Deo offert. Justi enim, inquit, confitebuntur nomini tuo ". Contra vero si persc veret in cupiditate mundi, cum quid est ad cædemi pertinens, aut aliud quid magno dignum supplicio, sentit illa quidemn sensim, alia vero errata ne signi ficari quidem sibi vult, imo sæpenumero in virtu tibus ea ducit, et pro eorum defensione non pudet juiseram oratione uti vehementi. est aversio, mentem sine lumine cognitionis oir scoram et caligine circumfusam relinquit. Quomodo Spiritus sanctus animam purget, et quid faciendum sit, ut hoc facere possimus. Solummodo Spiritus saucti est purgare meutem ■isi enim ingrediatur fortis ille, et diripiat latro nem, nunquam præda eripietur. Oportet igitur in omnibus pace animæ Spiritum sanctum recreare, vel lucernam cognitionis semper apud nos lucen tem habeamus: ipsa enim in penetrali mentis semi per splendente, non solum illi amarulenti et tene bricosi dæmonum appulsus pateflunt, sed etiain magnopere languescunt, ab illo sancto et glorioso Jumine deprehensi. Idcirco Apostolus ait: Spiritum nolite exstinguere ", id est, ne per maleficia, et pravas cogitationes Spiritum sanctum tristitia af ciatis, ne suo illo splendore vos desinat protegere. Nec enim æternum illud et vivificum Spiritus sancti exstinguitur, quin potius illius tristitia, hoc 11 Psal. cxxxix, De uno sensu mentis ante peccatum, et divisions ejus propter peccatum, et quando appetiļus irrativ xalis cum rationali conjungatur, el consential. Unum, ut dixi, sensum esse naturalem animæ, quinque vero sensus plane differre totidem usibus atque muneribus partium corporis, sanctus et be nignus Spiritus Dei nos docet. Mens tamen propter peccatum inobedientiæ in totidem ipsius animæ motus distrahitur; quocirca una quidem pars aui mæ ad passiones se adjungit, unde, quæ sunt vitæ jucunda cum voluptate percipit; altera vero ratio. nis ac intelligentiæ motu, sæpenumero delectatur cum continentes sumus, expetit. Si igitur venia mus ad habitum contemnendi ea quæ mundo sant pulchra, poterimus etiam appetitum animæ terre num cum ejusdem appetitu compote rationis con jungere, communicatione Spiritus sancti in uobis hoc dispensante: nisi enim hec divina bonitas efficienter penetralia animæ nostræ splendore illustraverit, non poterimus individuo, id est, toto sensu bonum degustare. Quomodo et quando sensu mentis discernantur con sulationes veræ a falsis. Sensus mentis est gustus perfectus, quo res discernuntur. Quemadmodum enim gustu, qui est sensus corporis, bona a malis sine errore, cum recte valemus, discernentes ea quæ sunt suavia, appetimus: sic mens nostra, cum cœperit integra sanitate, et in multa curarum vacuitate moveri, pu test etiam divinam consolationem affatim sentire, et a contraria nunquam rapi. Ut enim corpus cum terreni cibi suavitatem gustat, experientiam seus☺s habet ab errore liberam, sic mens cum supra pru dentiam carnis gloriatur, sentire potest sine errorLE iu Spiritus sancti consolationem. Gustate cnim, quit, et videte quoniam suavis est Dominus 1³, me moriamque habere gustus sine oblivione per ope rationem charitatis ad probandum potiora, ot Apostolus ait: Et hoc oro, ut charitas vestra ma gis abundet in scientia, et omni sensu, ul probetis potiora ". De falsa consolatione Satanæ per quieter somni immissa, et quomodo mens, per memoriam fet. rentem nominis Jesu, eam discutit et Satanam fugal. Cum mens nostra consolationem Spiritus sancti sentire cœperit, tunc Satanas animam quodam sensu simulatæ voluptatis consolatur per noctur. nam quietem, quando levissimum somnum et bre vissimum capit. Si igitur tune mens ita parata reperiatur, ut nomen Domini Jesu ferventi memo ria retineat, et hoc sancto et glorioso nomine, tan quam armis adversus dolos ejus usa fuerit,recedit quidem diabolus fallax, sed postea ad bellum per "1 Thess. v, 19. "Psal. xxxIII, 9. * Philipp. 1, 9, 10.

se cum anima gerendum accenditur. Ex quo rur- dæmones circum fundum cordis commorari; sus fit, ut mens perfecte jam fallacias dæmonis agnoscens, magis proficiat in experientia discre tionis. De bona consolatione animæ, quomodo tum per vigi liam, tum per quietem somni exsistat, el quo modo per falsam consolationem nitatur diabolus fallere animam in somno. Bona consolatio aut per vigiliam exsistit, aut cliam per visum in somno, cum quis daturus se quieti, in fervida Dei memoria cum charitate ejus veluti conglutinatus est; fallax vero consolatio semper, ut dixi, se infundit in levem somnum pugilis cum mediocri Dei memoria: illa enim vera consolatio, utpote a Dco proficiscens, aperte animas spiritualium pugilum cum multa eorum lætitia hortari vult ad charitatem; hæc vero falsa, quia vento quodam fallaciæ solet animam aflare, niti tur subripere per somnum experientiam ipsius sensus mentis, memoriam Dei integre conservan tis. Si igitur, ut dixi, reperiatur illic mens bene memor Domini J. su, dissipat quidem illam au ram inimici, quæ suavis esse falso apparebat, vioveturque exsultatione ad pugnandum cum eo, tanquam habeat deinceps post gratiam velut secun da arma ipsam de experientia gloriatio::em. Quomodo vera lætitia Spiritus sancti a falsa damo uis dignoscatur et quando diabolus aggreditur decipere per falsam consolationem. quod quidem vellent dæmones, ut nunquam apud homines crederetur, ne cum mens hoc perfecte cognosceret, recordatione Dei se adversus cos ar maret. De duplici chiritate, naturali et spirituali, et de utriusque conditione. Alia est naturalis charitas animæ, et alia quæ ex sancto Spiritu proficiscitur; illa enim cum vo lumus, nostra motione moderate cietur. Quam obrem facile a dæmonibus diripitur, nisi proposi tum voluntatis nostræ vi teneamus. Hæc vero a Spiritu sancto profecta tam vehementer animam ad charitatem Dei inflammat, ut omnes partes animæ inexplicabili suavitate divini amoris, in in Anita quadam simplicitate affectionis glutinentur. Tunc enim mens, tanquam gravidata spirituali operatione, fontem quemdam charitatis et gaudii profert. De gratia Dei, quomodo sola omnes animi molus turbidos tranquillet. Sicut mare, cum turbatur, oleo infuso cedit natura sua tempestas, lenitate olei procellam exstin guente sic anima nostra, cum lenitur gratia Spi ritus sancti, jucunde tranquillatur; cum gaudio enim cedit victa ipsius gratia, sicut ille sanctus ait: Verumtamen Deo subjecta esto, anima mea victa, inquam, Spiritus sancti gratia, quæ ipsam animam inexplicabilis suavitatis umbraculo tegit idcirco quamvis sæpe eam dæmones tunc irritent, manet tamen expers iræ, et plena gaudii: cui enim gratia advenerit, in eo permanet, si ex metu Dei animam suam sine ulla intermissione jucunditate afficiat; iis enim, qui in vita spirituali certant, speciem quamdam castimoniæ affert timor Domini Timor enim Domini, inquit, castus permanet in sæculum sæculi ". Si anima certa motione, et non animo facta ad charitatem Dei inflammetur, quasi volens etiam trahere corpus ad profundum illius charitatis, sive per vigiliam, sive, quemadmodum dixi, cum som num capit, in quo divina gratia operatur, nihil que omnino aliud tunc cogitet, quam hoc solum, ad quod excitata est, scire esse operationem Spi ritus sancti. Tota enim affecta illa inexplicabili dulcedine, nihil aliud potest tunc cogitare, quo niam lætitia quadam vehementi perfunditur. Si autem ullam prorsus dubitationem, aut fœdam ali quam cogitationem mens in illa gratiæ operatione concipiat, quamvis sancto nomine Jesu usa sit ad propulsandum malum, et non magis ad amorem tantum Dei incendendum, sciendum est, consola tionem illam falsa specie lætitiæ a fallace dæmone proficisci; lætitia vero illa est insulsa, et nou in tima, quippe ab inimico proficiscens, qui animam vult adulterare. Cum enim viderit mentem expe rientia sui sensus studiose gloriari, tunc quibus dam, ut dixi, consolationibus, quæ bonæ videantur, animam consolatur, ut ab illa molli et humida dulcedine relaxatam, lateat concubitus fraudulen tus diaboli. Ilinc igitur cognoscemus spiritum veritatis, et spiritum fallaciæ. Nemo enim potest divinam gustare suavitatem, aut amarum dæmonis sensu experiri, nisi sibi persuaserit gratiam qui dem Dei in profundo mentis habitare; malos vero 15 Psal. Lxt, 6. 14 Psal. xvi, 10. 17 II Cor. v, Quomodo anima, et quando possit sentire gloriam Dei, et de fallacia diaboli ostendentis lumen, vel aliquid splendoris simile. Nemo, cum sensum mentis audit, speret videre oculis gloriam Dei; sentire enim eum dicimus quodam gustu qui dici non potest, divinæ conso lationis, cum quis animam purgaverit, non autem, quod appareat ei aliquid eorum quæ sub aspectum cadunt, si quidem nunc per fidem, et non per spe ciem ambulamus, sicut ait beatus Paulus ". Si cui igitur eorum, qui certant, vel lumen, vel figura quæpiam ad similitudinem ignis appareat, ne am plectatur hujusmodi visum est enim fallacia ini mici manifesta: quæ quidem res multos fefellit, qui propter ignorantiam a via veritatis deflexe runt. Nos autem scimus quod quandiu sumus in hac mortali vita, aliquid cœlestium miraculorum cjus videre aspectu corporis non possumus.

De somniis a Deo missis, et a dæmone, el de eorum differentia. commisit, proditorem faciat; cui quidem non est iratus dominus postera die, quin potius multis laudibus ab eo dignatus est, quod vocem domini, fallaciam existimavit, dum nihil ex bonis domini perdere voluit. Visa, quæ per somnum bonitate Dei objiciontur animæ, sunt animæ sanæ certi quodammodo nuntii el indices. Quocirca neque ex alia in aliam for mam mutantur, neque sensum terrent, neque uno impetu ridentibus aut mœrentibus objiciuntur, sed potius cum omni lenitate accedunt ad animam, quam spiritualis lætitiæ dulcedine perfundunt. Unde postquam corpus a sonino excitatum est, magno cum desiderio illam somnii lætitiam anima requi rit. In visis vero a dæmonibus per quietem obje ctis per omnia contra evenit; nec enim in eadem figura manent; neque figuram, neque formam quie tam multo tempore ostendunt. Quod enim dæmo nes ex proposito voluntatis non habent, sed ex sua solum fallacia mutuantur, non possunt diu eo con tenti esse; quin potius grandia loquuntur, et plu rima minantur, sæpenumero in se species mili tum induentes: aliquando etiam occinunt animæ cum clamore. Unde mens eos agnoscens, cum pura est, videtur sibi excitare corpus a sonino, et quan doque etiam lætari, quod eorum dolos possit in telligere. Quamobrem in ipso somnio, dum eos ar guit, magna ira commovetur. Accidit vero ali quando, ut bona etiam somnia non afferant animæ lætitiam, sed potius dolorem quemdam dulcissi mum, et lacrymas omnis doloris expertes. Hoc au tem in bis fieri solet, qui habent magnos progres sus in humilitate. De virtute non credendi ullis somniis. Diximns, sicut ab iis qui experti sunt, audivi mus, bonorum et malorum somniorum (differen tiam, satis nobis sit pro magna virtute habere, ut nullis omnino per somnum visis credamus. Somnia enim nihil aliud sunt, ut plurimum, quam simula cra cogitationum errantium, aut rursus, ut dixi, dæmonum ludificationes; demum quamvis a Deo quandoque mi-sum sit visum, neque admittamus, tamen non irascetur nobis ob hanc causam, ille summe misericors; scit enim hoc a nobis fieri pro pter fallaces insidias dæmonum: atque hæc qui dem est, quam diximus, perfecta somniorum dis tinctio. Contingit vero ut ex subreptione quadam sensum fugiente (quod nemo, ut arbitror, qui eſſu giat, reperiatur), anima fœdetur, amisso vestigio perfecte discernendi, et fide somniis non bonis tanquam bonis adhibita. Exemplum ad intelligendum, quomodo nemini expro brei Deus, quod somnio ab eo misso non credat. Sit igitur vobis exemplum bujus rei famulus, quem reversus dominus noctu, post longam pere grinationem, ante vestibulum domus evocet, cui famulus nullo modo aperire velit: metuit enim ne se similitudo vocis fallat, et rerum, quas dominus 18 II Cor. xi, 13. 1 Luc. X, Quando anima possit lumen, quod in se habet, vi dere; et quando se Satanas transfiguret in auge lum lucis; et quid potissimum in vita monastica studendum sit, ut quamvis in mundo simus pero grinemur a mundo. Non est dubitanduin, quin mens, cum cœperit divinum lumen in ea operari, tota fiat perspicua, ita ut lamen id, quod in se babet, abunde videat. Hoc vero tunc fit, cum potestas anime dominatur in perturbationes. Quod autem quidquid menti in figura apparet, sive lumen, sive ignis sit, ex cal lido artificio inimici proficiscitur, docet nos divinus Paulus, cum ait transfigurari eum in angelum lu cis. Non igitur oportet, ut hac spe ullus mona sticam vitam capessat, ne hic inveniat Satanas animam facilem ad rapiendum eam ad se, sed ut solummodo tales evadamus, qui in omni statu et plenitudine cordis Deum amemus: quod quidem, est amare ex toto corde, et ex tota anima, el ex tota mente ". In quo enim hoc gratia Dei operatur, peregrinatur a mundo, quamvis in mundo sit. De obedientia, quomodo sit maxima virtutum, et ja. nua charitatis, et vias cæterarum virtutum de monstret. Obedientiam esse omnium virtutum introducen tium principein, exploratum est; repudiat enim ar rogantiam, parit autem nobis humilitatem. Unde janua atque aditus charitatis in Deum efficitur iis qui libenter eam amplectuntur. Hanc cum Adam abjecisset, decidit in profundum tartarum: hanc cum amasset Dominus causa redemptionis, usque ad crucem Patri obedivit; idque cum nulla ex parte infra illius amplitudinem esset, ut cum crimen humanæ inobedientiæ sua obedientia di luisset, eos, qui obedientes essent, ad beatam et immortalem vitam reduceret. Primum igitur hajus virtutis curam habere oportet eos, qui studium cer tandi cum superbia diaboli suscipiunt: hæc enim deinceps progressa, omnes vias virtutum nobis sine ullo errore demonstrabit. Quomodo oporteat continentiam esse in omnibus, ita ut non solum virtutes corporis comparanda sini, sed virtutes, quæ hominem interiorem purgent. Commune est omnium virtutum contiuentiæ co gnomentum, oportet igitur certantem in omnibus rebus se continere. Sicut enim quocunque demum inembro hominis, vel minutissimo adempto, tolnm corpus, quamvis sit parva pars quæ desit toti figuræ, informe elicitur; sic qui vel unam virtu tem neglexerit, universum continentiæ decorum dissolvit ac delet nesciens. Oportet igitur non so

Sic enim dæmonem infectis rebus, imo de suo ir. rito conatu dolentem dimittemus, ac legem chari tatis cordati implebimus, et mysterium continentiæ sine ostentatione per illam moderatam indulgen tiam servabimus. lum virtutes corporis studiose excolere, sed eas si rationem soliti victus aliquantulum temperenius etiam quæ hominem interiorem purgare possunt. Quid enim profuerit virginitatem corporis servare, si anima a dæmone inobedientiæ præside adultera tur? Aut quomodo coronabitur, qui se a gulæ vitio et omni corporis cupiditate continuerit, superbiam tamen et studium gloriæ declinare non studuerit, neque brevem laborem toleraverit? idque cum a justitiæ lance rependendum sit lumen justitiæ iis qui opera justitiæ in spiritu humilitatis fecerunt. De utilitate et modo servandi continentiam in victu. Sic igitur oportet in omnes cupiditates ejus par tis animæ, quæ ratione caret, odium exercere eos qui spiritualiter certant, ut in habitum illud ver tant. Continentiam vero in victu ita oportet ser vare, ut nemo aliquid cibi detestetur, hoc enim exsecrabile est, et dæmonis inventum. Non enim a cibis tanquam malis abstinemus, absit! sed ut a copioso et inutili victu nos refrenantes, par tes corporis effervescentes moderate castigemus; deinde, ut ex eo, quod nobis superat, pauperibus quantum sufficiat, dispensetur, in quo quidem sin cera charitas cernitur. Quomodo effici possit ut ciborum jucunditas, et cœ tera voluptates libenter respuantur. Vesci omnibus cum gratiarum actione, quæ ad vescendum et bibendum adbibentur, non pugnat cum regula scientiæ: Omnia enim, inquit, erant valde bona”. Abstinere autem libenter a suavi et a multo cibo, maximæ discretionis et scientiæ est, tametsi, quæ in hac vita jucunda et dulcia sunt, nunquam possimus jucunde respuere, nisi Dei dulcedinem in omni sensu cordis ac omni plenitu dine ejus degustemus. De nimia continentia victus fugienda propter firmi latem corporis, qua opus sit ad certamen spi rituale. Ut corpus multo cibo onustum, languidam et se gnem efficit nientem, sic nimia continentia victus debilitatum facit, ut ea pars animæ, quæ in con templatione versatur, in mostitia sit, et in fastidio sermonis. Oportet igitur ad motiones corporis ci De jejunio et cæteris virtutibus corporalibus, quo. modo sint instrumenta quædam, quæ per se sola non habeant gloriam apud Deum, nisi referantur ad finem, qui est pietas. Habet quidem per se gloriam jejunium, sed non apud Deum; est enim instrumentum, quod ad temperantiam componit eos qui volunt. Non opor. tet igitur eo gloriari, qui Christianæ religionis pu giles sumus, sed solum in fide Dei finem propositi nostri exspectare: nec enim cujuscunque artis pe riti de artificio quod profitentur, ex instrumentis gloriantur, quin potius quisque eorum formam sus cepti operis exspectat, ut inde perfectum illud et absolutum artis suæ demonstret. De utilitate temperati victus ad fructum spiritualem animæ. Sicut terra si moderate sit irrigata, semen spar suni, quod excipit, cum niulta fertilitate effundit; multis vero imbribus madefacta spiñas tantum et tribulos fert sic terra cordis, si moderato uta mur victu, semina sibi innata atque insita pura edit; et illa quæ sunt ab Spiritu sancto seminata, cum multa viriditate et ubertate fructuum pro fert; sin vero potu madeat, ex omnibus cogitatio nibus suis spinas et tribulos procreat. De temperantia victus, quomodo ad libidinem pro vocet; et de remedio et ejus ratione. Cum mens nostra in fluctu largi potus natal, non solum libidinose intuetur simulacra quæ per som num dæmones figurant, sed in se ipsa quasdam formas pulchras fingens, visis suis tanquam qui busdamı adamatis utitur ardenter. Tepefactis enim ſervore vini illis partibus corporis, quæ ad gene randum datæ sunt, necesse est omnino ut mens sibi umbram libidinis cum voluptate repræsentel. Opus ergo est, ut moderatione victus utentes, in Lemus. Cum enim mens voluptatem qua ad pingen dum peccatum illecta succendatur non habet, tota manet sine imaginationibus, et judicium forte ac virile. bos etiam accommodare, ut, dum corpus valet, commodum, quod ex redundantia proficiscitur, vi quantum conveniat castigetur; dum vero non valet, moderate leniatur. Nec enim infirmo corpore esse debet, qui certat, sed ita firmo, ut sustinendo cer tamini par esse possit, ut anima etiam laboribus corporis convenienter purgari queat. De ratione victus soliti temperanda, sine vilio van gloriæ aut incontinentiæ, per moderatam indul gentiam ad adventum fratrum, aut aliorum ho spitum. Cum inanis gloria adversus nos tumescit, nacta ad vitii sui excusationem adventum fratrum aut aliorum hospitum, quicunque illi sint, recte fiat, 2º Gen. 1, 31. De luxuria misti polus, et quantopere ea quæ cum vino miscentur, fugienda sint ab iis qui volunt esso spirituales. Omnia poculenta arte facta quæ eorum artifices propomata, quasi antepocula vocant, quod multi tudinem ciborum ad ventrem deducant, declinare oportet eos qui partes corporis turgescentes cohi bere volunt: non solum enim corum qualitas cor

poribus pusillum nocet, sed ipsa eorum perversa Unde neque ab exercitatione fidei unquam vacal temperatio conscientiam, quæ est sedes Dei, per cutit. Quid enim in natura vini desideratur, ut va riis condimentis permistis, vini firmitudo mollitie frangenda sit? Quid Dominus docere voluerit, bibendo in cruce acetum ex spongia circumposita kyssopo. Dominus noster, idemque vitæ sanctæ magister Jesus Christus acetum in Passione ab iis qui dia bolo ministrabant, porrectum bibit, ut perspicuam normam, quemadmodum in sacro certamine animo affecti esse debeamus, ut mihi videtur, relinque ret. Non enim, inquit, oportet jucundis potionibus aut cibis uti eos qui adversus peccatum dimicant, imo acerbitatem pugna: toleranter sustinere. Ad junctum vero est in illa contumelia hyssopum ad spongiam, ut forma nostræ purgationis exemplo perfecte repræsentaretur. Illud enim acre pro prium est certaminis; vis vero tergendi, perfe clionis. De balneatione fugienda spiritualibus, el quare. Conferre se ad balneum, nemo peccatum, aut a ratione alienum esse dixerit; propter continentiam tamen ab eo se abstinere, et virile et maxime tem perantis esse dico. Nec enim illa voluptaria lava tio corpus nostrum emolliet, nec veniet in mentem illius turpis nuditatis Adam, ut de illius foliis ad tegendam secundam nuditatem turpitudinis solliciti simus, ii præsertim, qui paulo ante ab hujus vitæ corruptione per castitatem corporis nostri exsi lientes, cum pulchritudine temperantia copalati esse debemus. Quare opus sit in cœnobiis vocare medicum ad cu rationem morbi; et quid faciendum sit iis qui so lilariam in eremo degunt vitam. Medicos vocare cum non valemus, nibil prohi bet. Etenim quia erat aliquando experimento hu mano colligenda ars medicinæ, idcirco prius exsti terunt medicamenta ac remedia. Verum non opor tet spem sanationis in illis collocare, sed potius in vero Salvatore, et medico nostro Jesu Christo. Hæc vero illis, qui in cœnobiis et civitatibus proposi tum continentiæ excolunt, dico, tum quia propter circumstantias, quæ accidunt, non possunt sine ulla intermissione fidem per charitatem operari; tum etiam, ne in cupiditatem inanis gloriæ, et in tentationem diaboli incidant. Ex quorum numero nonnulli se non egere medicis coram multis profi tentur; at si quis vitam anachoreticam, id est ab oculis hominum remotain in locis desertis, inter duos aut tres unius moris fratres degit, quibus cunque ille morbis conflictetur, applicet se in fide ad Dominum, qui sanat omnem morbum et omnem languorem. Habent enim post Dominum, satis ma gnum solatium ægritudinum, ipsam solitudinem. * Psal. LXVII, 7. iste, co maxime, quo non reperiat ibi locum ostentandi virtutem tolerantiæ, pulchro usus tan quam velo, solitudine: idcirco Dominus habilare facil unius moris in domo”. Quid indicet ferre moleste morbum, et quid rursus non ferre moleste. Cum morbos corporis moleste ferimus, scire oportet adhuc cupiditates corporis in anima do minari: ex quo fit, ut desiderio corporalis indul gentiæ nolit a bonis vitæ hujus recedere: quin po tius magnum negotium esse putat, non posse pro pter morbos frui iis, quæ in vita sunt pulchra. Rur sus vero si angores ægritudinum animo grato exci piat, argumentum est, non procul ab indolentia, id est, a vacuitate turbidaruin affectionum abesse unde et mortem, tanquam occasionem vitæ verio ris tunc magno cum gaudio exspectat. Quid faciendum sit, ut non delectetur anima usura hujus lucis, sed potius desideret a corpore separari. Nunquam cupiet anima a corpore separari, nisi ita affecta sit, ut nulla hujus aeris quem spiramus, voluptate capiatur. Omnes enim seusus corporis adversantur fidei, siquidem sensus sunt præsen tium, fides vero bonorum tantum futurorum co piam et magnificentiam promittit. Quocirca opus est pugilem spiritualem, neque arbores pulchris diffusas ramis ad opacandum, neque elegantes ædes, neque consuetudinem cognatorum unquam cogitare: neque de gloria, et celebritate honorum, si ita accidat, meminisse, sed potius uti quidem necessariis cum gratiarum actione; vitam vero hanc existimare viam quamdam peregrinam, et omni oblectatione carnis vacuam. Sic enim mentem no stram in arctum cogentes, totam ipsam ad vestigia æternæ viæ convertemus. Quomodo uti sensibus corporis immoderate, facial difficilem memoriam Dei, et mandatorum ejus; et quomodo cavendum sit hoc malum. Quod aspectus, et gustus, et reliqui sensus me moriam cordis distrahunt, cum ipsis immoderate usi sumus, Eva hoc nobis prima confitetur: tan tisper enim dum illa libenter ad arborem interdi ctam non aspexit, memoriam divini jussi studiose retinebat. Quamobrem veluti alis divini amoris te gebatur, unde nuditatem suam ignorabat. Postquam vero lignum libenti animo vidit, ac valde cupide fructum ejus attrectavit, et cum vehementi gusta vit voluptate, continuo ad complexum corporis de. linita est, adjungens se libidini ut nuda, totamque suam cupiditatem ad fruendum præsentibus tradidit, postquam Adamum cum peccato suo propter fru ctum aspectu jucundum miscuit, ex quo factum est, ut deinceps mens humana Dei, aut mandatorum

ejus difficile meminisse posset. Degamus igitur nos Quicunque enim sanctum et gloriosum nomen hoo in hac vita fallace, semper in profundum cordis nostri cum perpetua Dei memoria, tanquam oculis capti intuentes; profecto enim ad spirituale stu dium virtutis pertinet, adimere semper alas desi derio earum rerum, quas videmus, quod nos Job ille experientissimus docet, cum ait: Si secutum est cor meum oculum meum ". Quæ res summæ continentiæ est index. Quomodo, qui ambulat spiritu, nescit desideria car nis; ac frustra dæmon ejus castitatem tentet. Qui versatur semper in corde suo, absens pror sus a jucundis rebus vitæ hujus peregrinatur; qui enim ambulat spiritu, non potest desideria carnis nosse: quandoquidem jam deinceps in arce virtu tum suas ambulationes conficit, utiturque iis ipsis virtutibus, veluti janitricibus castimoniæ, quæ est instar civitatis parvæ; ex quo fit, ut in hoc irritæ sint machinæ dæmonum, quamvis usque ad fene stras naturæ tela vulgaris amoris pertingant. De acedia, quæ solet aliquando post repudiatas vo luptates corporis contingere, qualis sit, et quo modo expellenda. Cum cœperit anima nostra non amplius ea quæ pulchra et jucunda sunt, concupiscere, tunc eam desidiosa quædam mens at plurimum subit, quæ neque officio sermonis eam sinit libenter servire; neque expeditum desiderium futurorum bonorum ei relinquit: imo et hanc caducam vitam ceu valde inutilem habet, ut non habentem opus virtutis di gnum: ipsamque cognitionem pro nihilo ducit, tanquam aliis quoque multis tributa sit; aut nihil perfectum nobis significare promittat. Hanc autem tepiditatis et torporis ægritudinem fu giemus, si menti nostræ valde angustos mealus definiemus, ut solum Dei memor sit: hac enim solummodo ratione ad suum reversa fervorem, poterit rursus ab illa per segnitiem distractione sine dolore removeri. Quomodo mens reddi possit certa de studio et diligen tia sua in sp.rituali certamine per memoriam continuam et ferventem nominis Jesu in pro fundo cordis. in profundo cordis continenter meditantur, hi etiam lumen mentis suæ semper videre possunt. Cum enim arcta sollicitudine illud in mento reti netur, sordes quæ in aniina apparout, cum niulto sensu exurit, Deus enim, inquit, ignis consumenS est. Unde animam deinceps ad amorem gloriæ suæ vehementer incitat Dominus. Illud calm glo riosum et optabilissimum nomen, si diutius in ma moria mentis cum fervore cordis habeatur, habi tum plane bouitatem ejus amandi in nobis, nullo impedimento obsistente, gignit. Iec est enim pre tiosa margarita, quam qui omnem substantiam suam vendiderit, comparare potest, et lætitiam majorem, quam dici possit, de inventione ha bere ". De duplici gaudio, inchoante et perficiente, et usu utriusque et de lacrymis mediis inter utrum que. Aliud est gaudium incl:oans, et aliud perflciens illud quidem non est imaginationibus vacuum; hoc vero vim habet humilitats: his autem interjecta est tristitia Deo amica, et lacrymæ sine dolore. Etenim quia in multitudine sapientiæ multitudo, in quit, cognitionis, et qui addit cognitionem, addit do lorem. Idcirco opus est, ut primum quidem gan dio inclioante ad certamen spirituale anima provo cetur; deinde, ut a varietate Spiritus sancti' ar guatur, et probetur, tum in iis, quæ prave egit, tum in iis quæ adhuc agit: in redargutionibus enim, inquit, super iniquitate corripuisti hominem, et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus "; ut cum divina reprehensio tanquam in ardenti fornace animam probarit, tunc operationem gaudil sine imaginationibus cum fervida Christi memoria capiat. Quomodo mens, cum perturbata est, non potest Dei meminisse, et quæ sit causa; et quomodo mens, cum est a passionibus libera, solertia sua atens, et gratia Dei adjuvante, cito oblitionem Dei expellit, et recordatur Domini Jesu; et quo modo contingat toto jam affectu ad memoriam Dei, el charitatem exciluri, Cum anima ira commovetur, aut offusa est ei caligo ex crapula, aut gravi angore afficitur, non potest mens, tametsi ipsa anima vim ei quodammodo adhibeat, memoriam Domini retinere; quin potius tota mens vehementia perturbationum obscu. rala, a $40 sensu ob bane causam prorsus alienatur, quamobrem non potest desiderium sigillum suum imprimere, ut mens sine obli vione speciem meditationis feral, durescente memoria ejus propter leritatem perturbationum; extra perturbationes pozita sit, la Cumi omnes mentis exitus memoria Dei occluse rinius, omnibus modis a nobis requirit ipsa mens opus ex quo diligentiam suam plene nosse debeat. Oportet igitur tradere ei illud solum: Domine Jesu Christe, ad integram et solidam propositi tracta tionem. Nemo enim, inquit, dicit, Domine Jesu, visi in Spiritu sancto". Verum ita arcte verbum istul in intimo suo recessu omni tempore contem pletur, ut ad nullas imaginationes adduci possit, Ein autem 3ª Job xx11, 7. »³ [ Cor. xii, 3. 97 Psal. xxxviii, 12. ** Must'. xii, 48. » Deut. iv, 24, 48.br. x, 29. * Facle. 1, 14.

hic enim aurigam sensuum hominis inėxcitatum habere plane cernitur; ille vero semper in equis virtutis, certandi studio fervens, vehitur inter medias dæmonum copias, quadrigam continentiæ in timore Dei omni tempore exercens, quam qui dem currum Israel apnd Scripturam, cum Elias ille in sublime sublatus est, dictam esse legimus * siquidem Judæis primum, de quatuor virtutibus excellenter locutum esse Deum videmus. Idcirco totus, et in curru ignis sublatus est ille tantus ac tam admirandus sapientiæ alumnus, tanquam equis, ut mihi videtur, suis usus virtutibus in Domino, qui illum in aura spiritus ignis ra puit. metsi paulisper oblivio illud promptum animi medo propter mentis immobilitatem ira movetur subripiat, tamen cito mens, solertia sua uteps, ferventer illam salutarem, et maxime expetendam prædam apprehendit; habet enim tunc ipsam gra tiam una cum anima meditantem, et clamantem, Domine Jesu; sicut mater puerulum suum docet, et cum co meditatur paternum nomen, donec ad habitum ejus nominis eum perducat; et infans puer pro aliquo alio pueri sermone clare patrem etiam dormiens appellat: idcirco ait Apostolus: Similiter autem Spiritus adjuvat infirmitatem nostram: quid enim oremus, quomodo oportet, nescimus, sed ipse Spiritus interpellat pro nobis gemitibus inenarrabi libus *. Etenim quia ad capiendam virtutis orandi perfectionem parvuli sumus, omnino auxilio ejus indigemus, ut cum ejus dulcedo major, quam dici polest, omnes cogitationes commisceat, et suavitate perfundat, toto cum affectu ad memoriam Dei et charitatem excitemur: quamobrem cum in ipso, ut idem Paulus ait, Deum Patrem inclamamus, ab ipso componimur ad vocandum sine intermis sione Abba, Pater”. De ira, quomodo, et quando en utendum; el quo modo utiliter a Deo data sit; et quid Dominus docere voluerit quando infremuit spiritu in morte Lazari; et quomodo sit Eliæ, et currui ejus igneo similis qui propter ardorem pietatis ira utitur sedala. Ira plus quam aliæ passiones perturbare et con fundere animam solet, aliquando vero magnopere utilis est: cum enim contra eos, qui aliquid inique aut flagitiose, quodcunque illud sit, committunt, ea sedate utimur, ut aut salvi fiant aut pudore aſſ ciantur, tunc mansuetudinem ei adjungimus: eo dem enim tendimus, quo justitia et bonitas Dei spectant; imo sæpe, cum graviter peccato irati su mus, illud ſemineum quod in ira inest, virile faci mus. Quod autem in ipsum spiritum interitus fre mentes, cum in magno mœcrore et luctu sumus, supra ipsam mortis gloriationem efferimur, non est dubitandum; quod quidem ut nos doceret Do minus, animam Lazari reddidit corpori postquam bis in spiritu infremuisset in mortem, seque con turbasset 30: cum alioqui omnia voluntate sola sine ulla conturbatione, quæcunque vult, efficiat. Ut jam, mea quidem sententia, ira moderata ma gis tanquam telum naturæ nostræ ab auctore no stro tributa sit. Quo si Eva contra serpentem usa fuisset, nunquam ab illa falsa voluptate delinita esset. Unde, ut mihi videtur, qui propter studium et ardorem pietatis ira utitur sedate, probatior in lance remunerationum reperietur præ eo qui nullo 38 Rom. viti, 26. ibid. 15. 30 Joan. x1, 33 sqq. Caute lege hoc et sequens caput; nam sanis sima est theologorum doctrina quæ habet, licere Christiano in judicio rerum ablatarum restitutio neur, et injuriarum compensationem repetere, ser vatis lebitis circumstantiis, ut ob justitiam, non privato amore vindictæ, odio, etc., id faciat, tametsi Quomodo spiritualis non debeat, neque aliis litem intendere, neque sua in judicio recuperare Qui particeps sanctæ cognitionis factus est, et dulcedinem Dei degustavit, neque litigare debes, neque ulli litem intendere, tametsi vestitum, quo indutus est, alius detrahat: justitiam enim magi stratuum hujus sæculi justitia Dei omnibus modis superat, et antecellit. Imo nihil illa est ad justi tiam Dei; quæ enim distantia inter eos, qui Dei et bujus sæculi discipuli et alumni sunt, si horum jus cum justitia Dei collatum non cernitur imper ſectum, ita ut alterum dicatur humanum jus, alte rum divina justitia? Sic igitur et Dominus noster Jesus Christus: Cum malediceretur, non maledice bat, cum pateretur, non minabatur”; quinimo pas sus est cum silentio detrahi sibi amictum; et ut, quod plus est, dicam, pro salute maleficorum Pa trem precabatur. " Homines vero hujus sæculi noa prius litigare desinunt, quam cum quæstu inter dụm res ab iis a quibus in judicium vocati sunt, recuperent, præsertim cum ante debitum usuras ferunt, ita ut jus sæpe initium magoæ injuriæ sit. De iis, qui causam litigandi excusant, dicentes, mon licere dare locum iis qui res nostras nobis ad no strum victum et pauperum necessarias diripere volunt; et quomodo præstet orationi et custodia cordis operam dare, et injuriam suam judicio alle rius sæculi reservare. Audivi pios quosdam dicere, non licere dare locum quibuscunque diripiendi ea, quæ ad nos alendos, vel ad pauperes recreandos habemus, præsertim si qui hoc committunt Christiaui suni, ne, dum toleranter ferimus, iis, qui nos injuri» afficiunt, occasionem peccandi præbeamus. Ilor " IV Reg. 11,11. "I Petr. 11, 23. "Luc. xx111, 54 cujusdam excellentis perfectionis et consilii evan gelici sit, nullum ob quamcunque privatam inju riam in jus apud judicem vocare. Ad hanc normanı reducenda est tota hæc Diadochi disputatio de nou litigando, si veram et • non erroneam cupimus.

vero nihil aliud est, quam per simulationem sua magis quam se amare. 0 excusationem a ratione alienam! Si enim, derelicta oratione et custodia cordis, adversus eos, qui me vexare, et diripere volunt, paulatim ineipiam causas dicere, et ad tri bunalium vestibula assiduus esse, liquet jam, pluris me facere recuperata per judicium, quam salutem meam, ne dicam, quam ipsum mandatum salutare. Quomodo enim omnino sequar, quo Evangelium jubet”, non repetere, si quis mea tollat, sed po tius læto animo sufferre, et sicut Apostolus ait *, cum gaudio suscipere direptionem bonorum meo rum, quando neque qui in judicio disceptavit, et quæ voluit recuperavit, violentum illum usurpato rem peccato liberat? si quidem non possunt præ scribere æterna Dei judicia, quæ in terra exercen tur: has enim leges satis implet reus, apud quas contingit ei causam suam defendere. Quare præ clara res est perpeti violentiam eorum qui volunt injuriam facere, el preces pro eis adhibere, ut per pœnitentiam, non autem per restitutionem eorum quæ diripuerunt, de crimine direptionis absolvan tur. Hoc enim justitia Domini postulat, ut eum, qui rapuit, non quæ rapuit, recuperantes, eumdem per poenitentiam liberemus. De præstantia et utilitate vendendi omnia, et tri buendi ea pauperibus; et quomodo virtus humili tetis magis quam reliquæ virtutes, tanquam mater indulgentissima hujusmodi paupertatem foveal et recreel. dum charisma scientiæ Verbi Dei ut possint divi tias regni Dei prædicare. Sane quidem secundum id quod habemus, non autem secundum id quod non habemus * reposcet a nobis Dominus rationem eleemosynæ. Si ergo quod diu poteram largiri, tempore propter melum Dei benigne dispertio, de qua re amplius, cum nihil habeam accusabor? Sed dicet aliquis, Unde igitur misericordia tribuetur iis pauperibus, qui solebant nostris mediocribus bonis paulatim gubernari? Di scat iste non exprobrare Deo per occasionem avari tiæ suæ: non enim deerit Deo facultas suo, quos fecit, gubernandi, ut a principio gubernavit; nec enim priusquam hic aut ille ad tribuendam elec mosynam excitati essent, cibus aut vestitus paupe ribus deerat. Præclara ergo res est, statim percepta cognitione melioris status, bene largiendo abjicere temeritatem gloriandi ex divitiis, odio habentem cupiditates, quod est, animam suam odisse; ut jam non amplius largitione opum lætantes, nos ipsos nihili faciamus, tanquam nihil boni agentes: dum enim divitiis amuimus, mirifice is largiendis de lectamur, si tamen virtute utimur, tanquam hila riter jussui Dei servientes; postquam vero bona omnia exhausta sunt, infinitus tunc subit dolor, et submissio, quasi nihil justitia dignum agamus. Ex quo fit, ut ad se anima cum multa submissione redeat, ut quod non potest quotidie per eleemosy nam sibi comparare, hoc per laboriosam orationem, et per tolerantiam, atque humilitatem possit: Pau per enim, inquit, et inops laudabunt nomen Domini”; nec enim charisma theologiæ, id est, tractationis verbi Dei, ulli a Deo præparatur, nisi se ipse ita præpararit, ut propter gloriam Evangelii Christi omnium bonorum suorum relinquat possessionem, ut in paupertate Deo amica divitias Evangelii regni Dei prædicet hoc enim perspicue significavit, qui dixit: Parasti in bonitate tua pauperi, Deus, et sub jungit Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa **. Res apla, et omnino utilis est, post cognitam viam pietatis in Deum, vendere statim omnia bona nostra, et pecuniam redactam, secundum manda tum Domini * dispensare, ac non potius per simu lationem obediendi mandatis Dei, monitum salutare non audire. Hinc enim sequetur primum quidem optima vacuitas sollicitudinis, tum deinceps secura, et ab insidiis tuta paupertas, quæ altiora cogitat, quam de illa injuria, aut lite; idque quia non am plius habet materiam, quæ ignem avaritiæ inflam met. Fovebit autem nos tunc magis quam reliquæ virtutes, humilitas, quæ sinu suo et complexu nu dos recreabit, sicut mater puerum suum gremio ex ceptum fovet, cum is puerili simplicitate ductus vestitum suum exuit, et procul abjecit, magis tune nuditate, ut omnis malitiæ expers, quam varietate vestitus lætus. Custodit enim, inquit, parvulos Do minus; humiliatus sum, et liberasti me 37 De iis qui dicunt: Unde fiet eleemosyna pauperibus, qui quotidie nostris bonis alebantur, si omnia se mel vendiderimus? et de humilitate, quam parit nihil jam habere ad largiendum pauperibus; el quomodo quod non potest comparari per eleemo ynam, comparabitur copiosius per orationem, el tolerantiam, atque humilitatem, et quomodo qui bona sua reliquerunt, hi præparant se ad recipien 40. ** || Cor. x1, 20. * Psal. LXVII, 11, 12. a: Matth. v. as Matth. xix, De charismate theologiæ, et quot, et quanta bona ex ea proficiscuntur. Oinnia dona Dei sunt valde bona, et omnium bo norum causa, sed nullum ita nostrum cor inflam mat, et illud ad amandum bonitatem ejus excitat, ut donum theologiæ; cum enim sit fetus matutinus gratiæ Dei, prima etiam dona largitur animæ: pri. mum enim facit, ut libenter ac jucunde omnes vitæ hujus amicitias contemnamus, ut qui pro cupi ditatibus Nuxis divitias verbi Dei majores, quami dici potest, habemus. Deinde mentem nostram igne naturam mutante collustrat: unde consortem mi nistrantium spirituum eam facit. Ilanc igitur virtu tem, fratres charissimi, idonee ad hoc præparati concupiscamug, quæ pulcherrima est, quæ omnia contemplatur, quæ omni sollicitudine vacuum facit, 27 Psal. cxiv, 38 31 Cor. viti, 12. 39 Psal.

quæ fulgore arcani luminis pleua est, et mentem a diffidentiam projicit, sic nimia lætitia ad elationem verbis Dei ‘alit, et quæ Deo Verbo (ne multa diểam) animam rationis participem per sanctos prophetas ad inseparabilem cum co conjunctionem despondit, ut apud homines (o rem admiratione dignam!) hæc divina pronuba voces, quibus similes Deo efficere mur, et theologici sermones diserte canerentur, aptaret. Quæ sit causa, cur mens nostra difficilis sit ad ora tionem, facilis vero et promptu ad divinarum re rum contemplationes; et de utilitate orationis, ad proficiendum in contemplatione. Mens nostra, ut plurimum difficilis est ad ora tionem propter angustam et contractam virtutem orandi, ad theologiam vero se dat libenter propter latitudinem et laxitatem res divinas contemplandi. Ut igitur non faciamus ei liberum ut multa loqui libeat, nec immoderate exsultare permittamus, quamplurimum in oratione, et psalmorum cantu, et sanctarum Scripturaruin lectione occupemur, neque commentationes virorum disertorum negli gamus, quorum fides ex sermone dignoscatur. Non enim, cum hoc fit, locus datur, ut mens nostra verba propria cum verbis gratiæ misceat, aut ab inani gloria trahatur per nimiam exsultationem ac loquacitatem distracta imo et ipso contemplationis tempore mentem extra omnem phantasiam custo diemus, ac cunctas fere cogitationes, quæ ad exci tandas lacrymas valent, hinc ei comparabimus; illis enim quietis temporibus recreata mens et ipsa orationis dulcedine maxime delinita, non solum illis quæ diximus, vitiis liberatur, sed etiam vires adhuc renovat, quas celeriter ac sine labore ad di vina contemplanda intendat, simulque in contem platione ea discernendi, multa submissione profi ciat. Illud tamen advertendum est, esse quidem orationem supra omnem latitudinem; sed hæc illo rum est, qui in omni sensu et plenitudine divina gratia impleti sunt. provocat: de iis loquor qui sunt adhuc pueri sensu; inter illuminationem enim el derelictionem inter jecta est experientia, inter dolorem vero et lætitiam spcs: Exspectans enim, inquit, exspectavi Domi num, et intendit mihi “; et rursus: Secundum mal titudinem dolorum meorum in corde meo, consola tivnes tuæ lætificaverunt animam meam *. De loquacitate, quomodo animam distrahat, et me moria sui privet; et quæ causa ejus el quam præ clara res sit silentium. Sicut janua balnei, si crebro aperiatur, cito ca lorem ejus extrudit, sic anima cum multa loqui vult, quamvis valde pulchra sint omnia, memo riam sui per vocale ostium distrahit, ac disturbat, Ex quo fit, ut tempestivis et opportunis cogitatio nibus deinceps privetur: ipsum vero concursum cogitationum quodammodo tumultuose quibusvis proferat, quia non habeat deinceps Spiritum san etum, qui animam ejus a visis extrinsecus oblatis servet; bonum enim, utpote ab omni tumultu et imaginatione alienum, verbositatem fugit. Præclara ergo res est silentium, nibilque aliud quam mater sapientissimorum cogitatuum. Quomodo, cum quis ea quæ mundi sunt, incipit re pudiare, tunc incipiant passiones esse ei molesta, et inter eas potissimum ira et odium; et quomodo melius sit flere duritiam iniquorum, quam odio eos prosequi, quamvis odio digni sint. Multas esse perturbationes, quæ principio ani mam in contemplatione rerum divinarum versan tein molestia afficiunt, ipse sermo scientiæ nos docet maxime vero omnium molestæ sunt ira et malevolentia: hoc autem animæ non tam propter dæmones, quam propter progressus suos accidit; dum enim cum voluntate mundo consentit, quamvis cernat jura quomodocunque conculcari, neque mo vetur, neque perturbatur. Siquidem dum suis du citur cupiditatibus, non habet justitiæ Dei ratio nem; postquam vero cœperit passiones superare, non patitur jam tum propter contemptum rerum Quomodo gratia in principio cum magna voluptate spirituali soleat animam illuminare; processu vero certaminis spiritualis nʊn ita, ut videamur dere licti, et quæ utilitas inde instat, el quomodo iis qui adhuc sunt parvuli in certamine spirituali, præsentium, tum propter charitatem, ut videat de nimius dolor et nimium gaudium noceat. Solet principio gratia lumine suo in multo sensu animam collustrare; processu vero certaminis sæpe mysteria sua clam in anima divina contemplanti, operatur, ut nos tunc quidem lætos in vestigia di vinarum rerum, quas contemplamur, immittat, velut ex ignorantia ad cognitionem vocatos; in medio vero certaminis cognitionem nostram ab inanis gloriæ cırpiditate liberam servet. Oportet igitur do lere quidem moderate, quasi nos derelictos, quo suðinissiores simus ac magis gloriæ Domini sub jecti; lætari vero opportune spe kona exsuitantes. Ut enim nimius dolor animam in desperationem et * Psal, xxxıx, 2. "Psal. xc, 19. per somnium quidem legem Dei violari, quin po tius irascitur maleficis, quoad vident contumeliesos in virtutem justitiæ, dignitatem justitiæ pie defen dere. Idcirco igitur iniquos quidem odio habet, justos vero diligit; tunc enim oculus animæ prorsus non rapitur errore, cum anima suum tegumentum, id est corpus, ad multam tenuitatem per continen tiam redegit; sed multo præstantius est duritiam o stuporem cordis istorum deflere, quam cosdem odio prosequi: etsi enim malevolentia digni sunt, ta men ratio non vult animam, quæ Dei charitate te neatur, malevolentia turbari et impediri, cum in ea anima quæ odium habet, cognitio non operetur.

De charismate sapientiæ, et de charismate scientiæ, sive cognitionis: et quomodo secunda virtus plus valeat ad exstirpandas passiones, quam prior; et quare non reperiatur plene utraque in singulis. Theologus, id est rerum divinarum contemplator cloquiis Dei delinitus et inflammatus, animo applicat se in illa laxitate ac latitudine opportuna contempla tionum ad moderandas aliquantum passiones. Elo quia enim Domini, ait, eloquia casta; argentum igne examinatum, purgatum terræ *. Qui vero cognitioni deditus est, experientia cognitionum secundum opera tionem confirmatus, superior passionibus exsistit; as sequetur autem theologus experientiam virtutis co gnitionis, si se submisse gerat. Et rursus qui studio cognitionis tenetur, assequetur item virtutem con templationis, si eam partem animæ, quæ ad dis cernendum data est, habeat non errantem Non enim cuivis contingit habere ex toto hæc duo cha rismata, idque ut dum uterque admiratur, et laudat quo alter abundat, humilitas cum zelo justitiæ in ambobus redundet. Idcirco ait Apostolus: Alii per Spiritum datur sermo sapientiæ, alii autem sermo scientiæ (sive cognitionis) secundum eumdem Spiri tum ". De oratione vocati, et in corde, cui contingat liben tius orare voce; et cui rursus libentius in corde, el de simulacro lætitiæ, quod sequitur orationem vo culem, et de lacrymis, quæ sequi solent orationem cordis, et post lacrymas quædam voluptas animi; el quæ sit causa, et quomodo opus sit paulo majore voce psalmos canere, cum animus graviter languet. Cum anima est in affluentia suorum fructuum naturalium, majore etiam voce psalmos canit, ma gisque vult orare voce. Cum vero Spiritus sanctus in ea operatur, tunc cum omni laxamento ac dul cedine canit, et orat in corde tantum. Sed cum illo priore modo affecta est, sequitur inde, ut videatur sibi gaudere; cum autem posteriore, sequuntur la crymæ spirituales, ac postea voluptas quædam animi tacita, et silentii amica: memoria enim dum propter temperationem vocis manet fervida, facit, ut quosdam blandos et lacrymantes cogitatus cor ferat. Unde videre sane est, semina orationis cum lacrymis propter spem metendi gaudium in terra cordis spargi. Cæterum, cum multa moestitia gra vamur, oportet nos paulo grandiore voce psalmos canere, edentes sonos animæ, lætitia spei, donec gravis illa caligo aura concentus discutiatur. De ardore spirituali animæ, et quid inter charitatem naturalem et spiritualem intersil. quod per virtutem se assequi existimabant, hoc, ut oportebat, non habebant, quia scilicet eorum mens a perenni et vera sapientia non agebatur. Fervor vero, quem Spiritus sanctus cordi affert, primum quidem totus ad pacem spectat, constansque est atque, omnes animæ partes ad desiderium Dei invitat, et extra cor non excitatur, imo per ipsum ad charitatem quamdam immensam et gaudium totum hominem exhilarat. Oportet igitur ardorenı illum agnoscere, ad eumque pervenire; charitas namque naturalis index est naturæ propter virtu tem quodammodo benevalentis, nunquam tamen facere potest mentem bonam ad comparandam va cuitatem passionum, ut potest charitas spiritualis. Quando et quomodo gratia Spiritus sancti servet animam puram et liberam a nebulis passionum; et quando item et quomodo spiritus erroris legal eam nubibus peccatorum. Cam anima noscit seipsam, ex se etiam fervorem quemdam et pudorem Deo amicum affert, siquidem non confusa sollicitudinibus vitæ hujus, amorem quemdam pacis parit, quo Deum pacis quærit, tametsi celeriter ab hoc distrabitur, vel sensibus prodentibus, et vel etiam natura bonum suum propter inopiam cito consumente: unde sapientes gentilium, ** Psal. x1, 7. *] Cor. xi, 8 sqq. * Ezech. 1, 4. Sicut aer iste nobis circumfusus, Aante aquilone, propter naturam ejus tenuem et serenantem, purus permanet; contra vero, ſlante austro, totus veluti densatur a natura venti hujus nebulosa, qui ex suis regionibus ac locis ratione cujusdam cognationis nubes per totum orbem inducit: sic anima, cum alatu veri et sancti Spiritus cietur, tota extra nebulas dæmonis posita est; rursus vero, cum ab spiritu erroris vehementer inflatur, tota nubibus peccati obtegitur. Oportet igitur, ut totis viribus propositum nostrum ad vivificam et pugnantem Spiritus sancti auram semper convertamus, id est ad spiritum, quem propheta Ezechiel venientem ab aquilone in lumine cognitionis vidit. Ut ea po tissimum animæ nostræ pars, quæ in contempla tione versatur, in serenitate perseveret; ut divina sine errore contemplemur, cernentes ea quæ sunt luminis in aere veri luminis, hoc enim est lumen veræ cognitionis. Quomodo ante baptismum spiritus veritatis operetur in anima, et quomodo spiritus erroris: quomodo item isti duo spiritus operentur post baptismum, Nonnulli existimarunt gratiam pariter et pecca tum, id est Spiritum veritatis, et spiritum erroris in mente ejus qui baptizatus est, occultari. Unde alter, inquiunt, mentem ad virtutes hortatur et provocat, alter ad contraria. Ego vero tum ex di vinis Scripturis, tum ex ipso sensu mentis compre hensum habeo, ante baptismum quidem hortari extrinsecus gratiam ad meliora, ac Satanam in imo cordis delitescere dantem operam, ut omnes vias mentis, quæ ad dexteram tendunt, obstruat; ex ipsa vero hora, qua regeneramur, dæinon qui. dem foris est, gratia vero intus. Unde comperimus, sicut olim error dominatus est in animam, sic in eam post baptismum dominari veritatem. Exercet quidem postea Satanas vim suam in anima, sicut antea, et sæpenumero pejus, non tamen tanquam adsit una cuin charitate, absit! sed, quod dulcedi

nem voluptatum, quæ a ratione alienæ sunt, tan- multiformem illum serpentem per lavacrum incor quam fumum quemdam in mentein per liquorem cor poris infundat; hoc autem permissu Dei efficitur, ut homo, per tempestatem et ignem probationis tra jectus, sic ad fruendum, si velit, summo bono per veniat: Transivimus, inquit, per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium “. Quomodo et quando incipiat gratia Dei declarare bonitatem suam anima; et quare tunc permillat Deus, ui plus molestiæ exhibeant ei dæmones; el quam magna inde utilitas exsistat. Gratia, ut dixi, ex ipso puncto temporis quo ḥaptizamur, in ipsa ima sede mentis occulitur, præsentiam suam sensui celans; postquam vero toto quis animo Deum amare cœperit, tunc inex plicabili quadam ratione per sensum mentis partem bonorum suorum cum anima communicat. Unde facile qui prorsus vult tute hoc quod invenit tenere, capitur desiderio relinquendi libentissime omnium bonorum vitæ hujus possessionem, ut agrum ni mirum comparet, in quo thesaurum vitæ abditum reperit “. Cum enim cunctas quis vitæ hujus opes dimiserit, tunc locum, in quo gratia Dei recondita est, adipiscitur. Secundum enim proportionem pro gressus animæ donum Dei bonitatem suam menti patefacit: tametsi permittat Deus dæmonibus, ut plus tunc turbatum animæ faciant; scilicet, ut con gruenter eam doceat, rectum a pravo discernere, efficiatque quando purgatur magis submissam, propter multam verecundiam turpitudinis ex cogi tationibus appulsu dæmonum excitatis. Quatenus homo ad imaginem Dei factus sit, et quid effectum per peccatum Adæ, el quid rursus per baptismum, et quare non possint simul habitare in homine duo spiritus, a ter bonus, et alter malus, sicut nonnulli opinati sunt; quare post baptismum relicta est duplex voluntas, et impugnatio dæmonis. Sumus ad imaginem Dei ", secundum notionem animæ ad inentem pertinentem; corpus enim tan quam domicilium animæ est. Igitur quia peccato Adæ non solum lineæ formæ animæ sordidæ sunt, sed corpus quoque nostrum sub interitum cecidit, idcirco sanctum Dei Verbum carnem assumpsit, donavitque nobis, utpote Deus, aquam salutarem per baptismum suum ad regenerationem: per aquam enim operatlone vivifici Spiritus regeneramur, quo confestim aniına et corpore mundamur, si modo soto animo effecti, ad Deum accedimus, Spiritu quidem sancto in nobis habitante, peccato vero ab eo expulso; non enim fieri potest, cum sit una et simplex animæ forma, ut duæ ibi personæ adsint, at quorumdam opinio fuit; gratia namque Dei per baptismum infinito quodam amore ad lincas formæ, quæ ad imaginem Dei facta est, aptata in pignus similitudinis, ubi potest esse locus dæmoni, cum pulla sit luci cum tenebris communitas"? Qui igitur in sacro certamine cursores sumus, credimus ruptibile ex penetralibus mentis ejici, neque vero mirari debemus, cur post baptismuin turpia cum honestis cogitamus: sanctus enim baptismus ma culam quidem peccati ex nobis delet; illam vero voluntatem nostram duplicem non mutat nunc; neque dæmones, ne nos impugnent, prohibet, aut ne verbis utantur ad decipiendum, scilicet, ut quod in illo naturali statu positi non custodivimus, sc ceptis armis justitiæ, virtute Dei custodiamus. Quando in profundo cordis, id est in mente ipsa habitet gratia Dei, et quomodo ibi nihil possil da'mon operari, et quomodo et per quas partes operantur dæmones in anima, et quomodo mens nostra condelectetur legi spiritus, et de yaudio spiritali, unde et quando exsistat. Satanas, ut dixi, ab anima per sanctum bapıl smum excluditur; permittitur tamen ei ob eas quas dixi causas operari in ea per corpus; gratia Dei in profundo animæ, id est in ipsa mente habitat. Omnis namque gloria filiæ Regis ab intus, ut ait Pro pheta *, dæmonibus inaspectabilis. Quocirca desi derium Dei ex ipso, quasi profundo cordis veluti scaturire sentimus, quando Dei ferventer recor damur; máli vero spiritus in sensus corporis dein ceps insiliunt, ibique delitescunt, in lis operantes, “cum est carnis opportunitas, qui sunt adhuc anima puerili. Ad hunc igitur modum mens nostra, se cundum Apostolum, semper legi spiritus condele Cclatur: ipsi vero sensus corporis blanditiis et illecebris voluptatum capi volunt. Unde gratia qui dem in iis qui processus in cognitione faciunt, per sensum mentis delectationem gignit, ita ut mirabill eos gaudio exsultare faciat. Dæmones vero cum nos rursus viderint cursum pietatis negligenter currentes, animam per sensus corporis captivam ducunt, violenter illam quidem interfectores illi ad ea quæ renuit provocantes. 3 Psal. LXV, 11. 47 Matth. x1, 44. * Gen. 1, 26. 5 Joan. 1, 5. Quomodo in cordibus fidelium non possint simal in sidere spiritus gratiæ, et spiritus peccati, ut qui dum opinati sunt, male interpretantes illud Joannis evangelistæ, Et tenebræ eam non comprehen derunt; et quomodo hoc Paulus interpretatus sil in Epist. ad Philipp. 111, 12. Qui aiunt duas personas, spiritum scilicet gratiæ, et spiritum peccati in cordibus fidelium simul in sidere, ex eo quod evangelista dixit: Et lux în te nebris lucel, et tenebræ eam non comprehenderunt **, opinionem suam probare volunt, dicentes non in quinari divinum splendorem spiritus mali congressu, quomodocunque divinum in anima lumen ad tene bras dæmonis propius accedat. Ipsis tamen Evan gelii verbis a sanctis Scripturis dissentire proban tur. Quia enim Verbum Dei voluit, ut verum lumen suum per carnem suam hominibus appareret, in censo in nobis ob nimiam ejus benevolentiam lumine cognitionis, prudentia vero mundi consilium Net "11 Cor. vi, 14. * Psal. XLIV, 13. 81 Hom. VII,

nam infinito despectui habeamus, suadeant, quasi propter carnem intereuntem nullius pretii aut ho noris sit hoc enim facere solent, cum quis cos hujusmodi cogitatione mortalitatis torquere vult; restat, nt cœlestis regni decus et gloriam cogi temus, acerbitatem et tenebras judicii interim non negligentes, ut altero levitatem cordis nostri pre mamus, altero tristitiam nostram consolemur. non comprehendit: siquidem prudentia carnis ini- nobis de bac cogitatione mortis, ut naturam huma mica Dei est": ob hanc causam usus est Joannes hujusmodi verbo, atque paucis interjectis, subjungit evangelista: Eral lux vera, quæ illuminat omnem kominem venientem in hunc mundum, id est, est dux viæ ostendendæ, ac vitam præstat; in mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit; in propria venit, et sai eum non receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, iis qui credunt in nomine ejus ". Ail autem apostolus Paulus interpretans illud, non comprehenderunt: - Non quod acceperim jam, aut jam perfectus sim, persequor autem, ut comprehendam, in quo et comprehensus sum a Christo Jesu **. [la que non dicit evangelista, non comprehendisse Sa tanam verum lumen; ab initio enim alienus est ab co, siquidem non lucet in ipso: sed potius homi nes ipsos, qui audiebant quidem potentias et mi rabilia Filii Dei, sed propter erroris tenebras cordi nữusas, ad lumen cognitionis ejus accedere nole baut, merito verbo illo vituperat. De duplici genere matorum spirituum, partim cum anima, partim cum corpore luctantium; et quo modo tentent, cum anima est extra gratiam Dei, et quomodo, cum non est; et quomodo utrisque resistendum; et de tentatione, quando tentat da mon suggerendo, ut naturam humanam contem namus, quia sit mortalis; et quomodo sit tanc occurrendum. Duo esse veluti genera malorum spirituum docet nos spiritualis cognitio. Alii enim sunt tanquam subtiliores, alii crassiores. Subtiliores igitur ani inam oppugnant, crassiores vero quibusdain sor Jidis cogitationibus carnem ducere captivam soliti sunt quamobrem dæmones qui cum anima [u etantur, et qui cum corpore, sibi ipsi sunt adversarii, tametsi par utrisque studium ac propositum no cendi hominibus. Cum ergo non habitat gratia in homine, tune in profundo cordis instar quidem serpentis delitescunt, non sinentes omnino animam ad cupiditatem boni aspicere. Cum vero gratia in mente est abdita, tunc tanquam nubes quædam caliginosa deinceps per partes cordis in passiones peccati discurrunt induti varias formas distra ctionum, ut memoriam mentis distrahentes, illanı ipsam mentem ab usu et familiaritate gratiæ divel tant. Quando igitur a dæmonibus, qui animæ sunt infesti, ad passiones animæ inflammamur, ac polis simum quidem ad elationem quæ est omnium ma lorum parens, si interitum corporis cogitamus, in flatos esse, et gloriæ cupidos magnopere nos pudet; idem autem facere oportet, cum dæmones, quibus cum corpore luctatio est, co nos præparant, ut cor nostrum in turpia desideria effervescat; hæc enim recordatio mortis potest oinnes varietates malorum spirituum per memoriam Dei frustrare. Quod si dæmones isti subtiliores, qui animas impugnant, Quomodo, quandiu est aliquis in gratia Dei, non potest diabolus esse in corde ejus; quomodo, et ubi hoc doceat Paulus; et quomodo pugnet dia bolus cum iis qui sunt in gratia Dei; et quomodo cum iis qui sunt extra gratiam; et quomodo, qui perfecte pugnet cum diabolo, non potest diabolus carnem ejus ad voluptatis illecebras petticere, ut Paulum et similes. Docuit nos Deus in Evangelio, quemadmodum cum reversus Satanas reperit domum suam scopis mundatam et vacantem, id est, reperit cor infrugi ſerum, tunc accipit septem alios spiritus, et ingre ditur in eam, latetque intus efficiens novissima hominis illius pejora prioribus”. Unde advertendum est, quandiu in nobis est Spiritus sanctus, non posse Satanam ingressum in profundo animæ residere, imo et Paulus aperte docet nos hujus contempla tionis intelligentiam; contemplatus enim hujus quæstionis genus, ex scientia quidem certandi hunc sermonein profert, Condelector, inquit, legi Dei, secundum hominem interiorem. Video autem aliam legem in corpore meo repugnantem legi mentis meæ, et captivantem me in lege peccati, quæ est in mem bris meis "; ex perfectione vero illum: Nihil igitur damnationis in Christo Jesu: lex enim spiritus vilæ tiberavit me a lege peccati et mortis *. Dicit præter ea in alio loco, ut rursus doceat nos, ex corpore oppugnari a Satana animam Spiritus sancti parti cipem: State igitur succincti lumbos vestros in ve ritate, et induti loricam justitiæ, calceati pedes in præparationem Evangelii pacis, in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere; et galeam satutis assumėte; et gladium spiritus, quod est verbum Dei ". Aliud est, captivam duci, aliud luctari: illud significat, per viin abduci; hoc æquis viribus certare. Unde Apo stolus diabolum ait animas Christum in se ipsis ferentes, cum igneis telis invadere. Ut enim qui non potest eum, cum quo certat, prehendere, ja culis omnino utitur adversus eum, ut possit pu gnantem eminus pennis telorum venari; sic Satanas, quia non potest propter præsentiam charitatis oc cultari, sicut prius, in mente luctantium, volitat deinceps super humorem, ac latitat in corpore, ut facilitate ejus aniınam lactet et pelliceat: quo circa oportet moderate eum extenuare, ne mens per humorem ejus ad illecebras voluptatumn laba tur. Credendum enim est Apostolo “, in mente 8 Roni, vill, 7. * Joan. 1, 9-12. "Philipp. 11, 12. * Matth. xı1, 44-45; II Petr. u, 20. Rom. vi, 1, 2.» Ephes. v), 14-17. * Rom. vii, 22. 87 Rom

quidem eorum qui in certamine sunt, divinum lu- usa est. Qui enim cogitationibus, quas improbitas men operari, ex quo fiat, ut legi Dei serviat caque delectetur. Caro enim pravis applaudit, suaque facilitate admittit spiritus: quæ causa est, ut ad famulandum nequitiæ corum aliquando trahatur. Ex quo maxime apparet non esse men tem commune Dei et diaboli domicilium: alio qui quomodo illud diceret: Mente quidem ser vio legi Dei, carne vero legi peccati “¹, nisi mens mea cum omni libertate in pugna contra dæmones staret bonitati gratiæ serviens, corpus vero suavem odorem voluptatum a ratione abhorrentium admit teret? quia ut dixi, sinuntur mali et fallaces demo nes in corpore eorum qui certant absconditi esse (Scio enim, inquit, quod non habitat in me, id est, in carne mea bonum **), in iis scilicet qui medio quo dam certamine peccato resistunt; non enim hoc Apostolus de se dicit, cum mente quidem pugnam dæmones committere; carnem vero, ut ad illecebras voluptatum blandis consolationibus emolliant ac dissolvant, eosdem conari; permittuntur enim ju dicio versari in profundo corporis etiam in iis qui robuste adversus peccatum dimicant, quia sit sem per experienda et périclitanda libertas humanæ vo luntatis. At si quis queat adhuc vivens mori per labores, totus deinceps domus Spiritus sancti fit; hic enim priusquam moriatur, surrexit, qualis Pau lus, et quicunque perfecte cum peccato certarunt et certant. Satanæ subjieit animæ delectatur, earumque me moriam cordi suo veluti inscribit, non est dubium, quin eas ipsas ex mente sua, veluti fructus ef fundat. Quomodo non possint esse simul in corde hominis gratia Dei el diabolus, et de exemplo ad hoc de clarandum et intelligendum. Ait Dominus in Evangelio, non posse fortem do mo sua ejici, nisi fortior ejiciat, postquam eum alligaverit et diripuerit ". Quomodo igitur poterit cum tanto ejectus dedecore, rursus ingredi, et uns cum vero versari domino domi suæ quandiu vult requiescenti? nunquam enim rex, cum tyrannum aliquem devicerit, qui adversarius suus aliquando ſuerit, in regia secum adesse cogitabit: quin potius statim jugulabit, aut certe militibus suis alligatum tradet, ut diuturnum supplicium de eo sumant, eunique miserrima morte afficiant. Quomodo, et unde cor malas cogitationes gignal, et quare cogitationes etiam a diabolo nobis sugge sta, ex corde exire dicantur in Evangelio. Cogitationes quidem tum bonas, tum non bonas gignit ex se cor, non quidem quod malas cogitatio nes naturaliter ferat, sed quod propter primam il lam fallaciam tanquam habitum quemdam memo riæ ejus, quod non est bonum, semel ceperit, plu rimas vero, easdemque malas cogitationes ex ama rulentia dæmonum concipit; universas vero ex cordibus nostris proficisci sentimus: ex quo factum est, ut nonnulli existimarent, peccatum esse in anima pariter cum gratia: atque idcirco Dominum dixisse, quæ ex ore exeunt, ex corde exire, et illa hominem inquinare: Ex corde enim, inquit, exeunt cogitationes malæ “. Sed ignorant isti, quemadmo duin mens nostra, quæ sensu quodam subtilissimo utitur, illarum cogitationum operationem, quas mali spiritus ei suggerunt, quasi per carnem sibi vindicat, corporis facilitate magis ad hoc, nescio quomodo, animam per concretionem trahente. Si quidem semper anima assentationes et blanditias fallacia immoderate amat, ob hanc causam cogi tationes a dæmonibus seminatæ ex corde videntur prodire; eas autem nostras revera ipsi facimus, quoties illis delectari volumus. Quod quideni cum Dominus reprehenderet, ut Scriptura ipsa divina declarat, iis verbis, quæ supra cap. 82 recitavimus, Rom. v, 25. ** jbid. 18. ** Matth. xv, 49. Unde accidat quod simul honesta et turpia quando que cogitamus; et quando, ac cur gratia præ sentiam suam menti celet; et quid tunc facien dum sit; et quomodo inter cæteras omnes virlules nihil possidere maxime conciliet gratiam Dei ad amandum eum vehementer; et cur aliquando etiam is qui magnos progressus in virtute fecit, permit tatur potestati dæmonis, relicta ejus mente sine lumine. Si quis, quia honesta simul et turpia cogitamus, Spiritum sanctum et diabolum in mente habitare eo tempore arbitratur, intelligat id accidere, quia nondum gustavimus, neque vidimus, quam bonus Dominus. Primum enim, ut superius dixi, celas gratia præsentiam suam in baptizatis, exspectans propositum animæ; cum vero se quis ex toto ad Dominum converterit, tunc sensu quodam inexpli cabili declarat se adesse præsentem in corde; ac rursus motionem animæ exspectat, permittit tamen tela dæmonis usque ad profundum sensum pertin⚫ gere, ut fervidiore proposito, ac submisso animo at fectus Deum quærat. Si ergo incipiat deinceps in observatione mandatorum progredi, ac Dominum Jesum sine intermissione imploret, tunc ignis san ctæ gratiæ sensus etiam cordis exteriores depascit, zizania humanæ terræ plene exurendo; ex quo Ht, ut procul ab illis locis insidiæ dæmonis abscedant, illam partem animæ quæ passionibus commovetur, sensim ac leniter deinceps stimulantes. Cum vero qui certat, virtutes omines, tanquam nodo conne clit, ac maxima omnium virtutum, nihil penitus possidendi, tunc totam ipsius naturam profundiore. quodam sensu gratia collustrat circumfovens dein ceps ad amandum Deum vehementer, quocirca tunc extra sensus corporis ignei dæmonum arcus exstinguuntur: aura enim Spiritus sancti, quæ ad Batus pacis cor movet, tela igniferi dæmonis in aerem allata exstinguit: permittit tamen aliquando Deus malitiæ dæmonis eum etiam, qui hos progres * Matth. x11, 29. ~ Psal. xxxm, 9.

sus fecit, relicta tunc mente ejus sine lumine: ne cum utramque decessionem experientia didiceri scilicet potestas voluntatis nostræ liberæ, vinculo gratiæ sit prorsus alligata; non solum quia lu ctando peccatum vincitur, sed etiam quia debet homo adhuc ad spiritualem experientiam proficere quod enim in eo, qui eruditur, perfectum existima tur, si cum divitiis erudientis Dei comparetur, imperfectum est in magnificentia charitatis, quam eis processu laborum totam quis scalam ostensam Jacob possit ascendere ". Rursus quomodo gratia Dei non possit una cum dia bolo habitare in mente hominis, et de duplici de cessione gratiæ Dei, secundum eruditionem, et se cundum aversionem; et quare gratia Dei se ali quando abscondat menti; et de exemplo familiari ad id ostendendum. Dominus est qui ait, Satanam veluti fulgur e coelo cecidisse ", ut in angelorum domicilium de formis ille non aspiciat. Quomodo ergo qui vel communione bonorum ministrorum non est habitus dignus, una cum Deo in mente hominis habitare potest? At dicent fieri hoc secundum decessionem. Sed nihil amplius proficiunt: decedere enim Deum ad erudiendum, non privat animam divino lumine. Sæpe enim gratia, ut jam dixi, præsentiam solum suain menti celat, ut acerbitate et molestia dæmo num animam veluti impellat, ut cum omni metu ac magna submissione auxilium Dei quærat, mali tiam inimici sui paulatim agnoscens, quemadino đum si mater puerulum suum lactentem et leges sugendi detrectantem paulisper ab ulnis suis re pelleret, ut perterritus a quibusdam deformibus bominibus circunıstantibus, aut bestiis qualibus cunque, ad sinus matris cum magno timore et lacrymis revertatur; illa vero decessio gratiæ, quæ per aversionem Dei ſit, animam, quæ Deum habere non vult, dæmonibus velut vinctam tradit. At nos non sumus filii subtractionis 88. Avertat Deus! Sed credimus esse nos filios gratiæ Dei legitimos, qui parvis ejus decessionibus et crebris consolationi bus tanquam lacte alimur, ut per bonitatem ejus in viros perfectos et mensuram ætatis plenitudinis Christi evadamus ". Decedere gratiam Dei ad eruditionem, quid boni af ferat homini; et rursus quid mali decedere se cundam aversionem; et quid in utraque decessione faciendum nobis sit; et quare aliquando gratia Dei auxilium suum in anima celet dæmonibus. Decessio gratiæ ad erudiendum, affert quidem “animæ multum doloris ac submissionis, et despera tionem moderatam, ut ea pars animæ, quæ studio gloriæ et admirationis capitur, decenter se submit rat; continuo tamen affert cordi timorem Dei, et Lacrymas confessionis, ac vehemens desiderium optimi silentii. Decessio vero per aversionem Dei facta animam repleri sinit desperatione simul et diffidentia atque ira et elatione. Quare oportet, * Gen. xxviii, 12. * Lue. x, 18. ** Hebr. x. 39. mus, ut utriusque earum modus requirit, ad Deum accedere; in altera quidem gratias cum defensione agere debemus, quod privatione consolationis in temperantiam voluntatis nostræ castigarit, ut nos tanquam bonus pater virtutis et vitii differentiam doceret; in hac vero perpetuam peccatorum conſes sionem, et omni tempore lacrymas ac majoremn se cessionem adhibere oportet, ut sic Deum accessione laborum ad respicienda, sicut antea, corda nostra flectere possimus. Advertendum tamen est, quod cum ipse Satanas per se pugnam cum anima com mittit, in decessione, inquam, gratiæ, quæ fit ad erudiendum, subducit quidem seipsam, ut dixi, gra mam adjuvat, ut inimicis ejus ostendat animæ esse tia, quodam tamen ignoto et occulto auxilio ani victoriam. Quomodo Spiritus sanctus principio gratiam suam operetur in inchoantibus vitam spiritualem, el de exemplo naturali ad hoc intelligendum: et unde factum sit, ut mens etiam nolens eodem tempore honesta et turpia cogitet; et qui sint qui spiritua lia tantum cogitant, et quomodo id contingat. Quemadmodum cum quis hiberno tempore ali cubi sub aperto cœlo mane se totum ad orientem vertit, priores quidem partes omnes corporis a sole calescunt, posteriores vero omnes sunt exper tes caloris, quia non sol supra caput ejus, sic eve nit iis qui sunt in initio spiritualis operationis, sci mittit. Unde fructus tunc spiritualium cogitationum licet cor eorum teporem divinæ gratiæ ex parte ad incipit mens effundere, partes vero cordis paten les, secundum carnem sapiunt, quod nondum in timo sensu omnia cordis membra lumine sanetæ gratiæ illustrentur. Quod quidem nonnulli cum non intelligerent, duas personas tanquam sibi inter se adversarias in mente certantium esse cogitaverunt; sic igitur accidit, ut anima honesta, et non hone sta eodem puncto temporis cogitet; sicut homo, cujus exemplum supra posuimus, eodem temporis spatio friget et tepescit. Ex quo enim mens nostra in duplicem cognitionem delapsa est, necesse ha bet, ut eodem momento, quamvis nolens, honesta et turpia cogitata ferat, ii præsertim qui ad subti litatein discernendi veniunt. Semper enim ut mens properat aliquid honesti considerare, continuo su bit recordatio mali, quod sit memoria mentis no stræ propter peccatum Adæ non obedientis in dupli cem quamdam divisa cogitationem. Si igitur man data Dei zelo perficere incipiamus, deinceps gratia Dei omnes.sensus nostros in sensu quodam profundo illuminans cogitatus quidem nostros veluti combu rit; cor vero in pace quadam amicitiæ firmæ ac constantis dulcedine perfundit, facitque ut spiritua lia, et non jam quæ secundum carnem sunt, mente agitemus, hoc vero iis frequentissime contingit, qui ad perfectionem proxime accedunt qui me moriam Dei perpetuam in corde habent. * Ephes. iv, 43.

Quando, et quomodo faciat Dei gratia, ut imago Dei, ad quam facti sumus, splendeat in nobis; quando item faciat, ac quomodo, ut sit nobis simi litudo Dei, et de exemplo pictoris ad intelligen dum utrumque, et quomodo sine illuminatione di lectionis Dei, quam Spiritus sanctus operatur, nemo possit habere similitudinem Dei, quamvis habeat cæteras omnes virtules, quas naturaliter habere possit. Duo nobis bona per baptismum regenerationis sancta gratia comparat, quorum alterum alteri in Unito intervallo antecellit: sed illud quidem statim largitur, renovat enim nos in ipsa aqua, et cunclas animæ lineas, id est quod ad imaginem Dei, omni bus rugis peccati nostri detractis, splendescere fa cit hoc vero, id est quod est ad similitudinem Dei, non statim largitur, sed exspectat potius, ut illud, nobis adjutoribus, operetur. Cum igitur cœ perit mens multo sensu suavitatem Dei gustare, scire nos oportet, tunc gratiam incipere veluti de pingere in imagine similitudinem. Ut enim picto res primum quidem uno colore figuram hominis depingunt, postea vero colorem colori paulatim im ponentes, speciem similis picturæ usque ad capil lum salvam retinent, sic gratia Dei primo quidem quod erat ad imaginem Dei factum, in eum statum, qui erat, cum factus est homo, per baptismum con cinnat et aplat; cum autem videt nos toto animo pulchritudinem similitudinis concupiscere, stare que in sua officina nudos, ac nullius adıniratione rei captos, tunc virtutem virtuti addens, instar florum, speciemque animæ a claritate in claritatem transferens, formam similitudinis Dei ei adhibet, ita ut sensus quidem declaret, formari in nobis illud quod est ad similitudinem; perfectionem vero similitudinis ex illuminatione cognoscemus: mens namque proficiendo mensura quadam et rhythmica temperatione arcana, per sensum virtutes univer sas recipit. Spiritualem vero charitatem nemo com parare potest, nisi a Spiritu sancto plenissime il luminetur: nisi enim mens similitudinem Dei per divinum lumen perfecte recipiat, cæteras fere virtu tes habere quidem potest, perfectæ vero charitatis adhuc expers remanet. Siquidem cum similitudi nem virtutis Dei accipit, quatenus homo fieri potest similis Deo, tunc fert similitudinem divinæ chari tatis. Ut enim in iis tabulis quæ ad similitudinem aliarum pictæ sunt, totum illud floridum colorum, qui sunt additi imagini, similitudinem picturæ per omnia servat et retinet usque ad imitationem etiam subridentis, sic in iis quos divina gratia ad simi litudinem Dei depingit, illuminatio charitatis addita declarat eum, qui ad imaginem Dei factus est, esse ex omni parte similitudine Dei decoratum; non enim potest alia virtus vacuitatem passionum ipsi animæ acquirere, nisi sola charitas: Plenitudo namque legis dilectio est ". Quamobrem renovatur quidem homo noster interior de die in diem in gustu charitatis; impletur vero, cum hæc perficitur. De sensa el experientia divinæ dulcedinis în înitio proficiendi spiritualiter, unde exsistat, et quomo do; el cur postea abscondatur nobis hujusmodi dulcedo, et unde exsistat difficultas diligendi Deum cum gustu et in sensu cordis; et quomodo conten dendum sit ad ejusmodi gustum charitatis Dei; et quibus contingat perfectio charitatis in hac vita, el perfectus gustus ejus. Igitur Spiritus sanctus initio progressus spiri tualis, si virtutem Dei fervide amamus, annuit animæ, ut dulcedinem divinam in omni sensu et plenitudine sentiat, quo possit mens sanctorum la borum præmium perfectum notitia exacta cogno scere: hujus vero vivifici muneris magnificentiam et amplitudinem diu deinceps nobis celat, ut quam vis cæteras omnes virtutes operemur, nihil pror sus nos esse existimemus, quia nondum sanctam charitatem tanquam habitu confirmatam habeamus, Sic igitur spiritus odii dæmon plus tunc molestia animis pugilum spiritualium exhibet, ita ut eos qui inter se amant, ad odium traducat; et usque ad osculum mortiferum odii actum deferat, ex qua ſit, ut plus anima doleat, quod cum charitatem spiritualem alioqui in memoria ferat, non tamen possit in sensu eam adipisci propter vacationem perfectissimorum laborum. Oportet igitur eam omni vi adhibita eatenus exercere, ut ad ejusdem gustum in toto sensu ac plenitudine perveniamus; ejus enim perfectionem nemo mortalium assequi potest præter sanctos eos qui usque ad martyrium et perfectam confessionem provecti sunt. Qui enim hoc adeptus est, totus jam mutatur, ita ut neque cibum facile appetat. Quid enim eorum quæ in mundo sunt expetat, qui divina charitate nutritar et alitur? Idcirco sapientissimus Paulus, amplum illud scientiæ receptaculum, prædicans nobis e sua plenitudine justorum futuras delicias, sic ait Non est regnum Dei esca et polus, sed justitia et pax, et gaudium in Spiritu sancta ", qui sunt perfectæ charitatis fructus. Quare possunt quidem gustare e am hic frequenter, qui ad perfectionem proficiunt ac progrediuntur; perfecte vero gusta re non possunt, nisi prius quod mortale est ab. sorbeatur a vita. De quodam, qui tenebatur ardenti desiderio cogno scendi perspicue charitatem Dei, quomodo eam cognoverit Dei munere; et de iis, qui ejusmodi charitatem sensu et gustu cordis experti sunt, quales sint eorum virtutes; et quomodo isti fidem charitate superent; et quomodo học Paulus sigui ficaverit cum dixit: Nunc autem manent fides, spes, charitas; tria hæc, horum major est cha rilass Narravit mihi quidam ex iis qui̟ voluntato qua dam insatiabili Dominum diligunt, quemadmodum cum teneretur desiderio charitatem Dei plane et perspicue cognoscendi, hoc ille summe bonus in multo sensu et plenitudine largitus esset, seque eatenus ejusmodi operationem sensisse aiebat, ut * Rom, x111, 10. "1 Rom. xiv, 17. "1 Cor. xiii, 13.

cogitatione, in animo suo cernere eos qui cogni tionem Dei habere volunt; quod quidem cum actum erit, non solum in theologia, id est, in divinarum rerum tractatione, sine errore mens versabitur, sed ad charitatem Dei cum magna fiducia ascen det, veluti ex secundo gradu ad primum sine im pedimento festinans. Quare via virtutis incipientibus appareat aspera, et quare medium ejus transeuntibus fiat facilis: et quid faciendunt sit incipientibus ad superandum asperitatem, gratia Dei adjuvante. anima cum inexplicabili tunc lætitia et charitate facies eorum, qui intempestive irascuntur, sedata desideraret ex corpore excedere, et ad Dominum proficisci, ac genus vitæ hujus caducæ veluti igno rare. Qui igitur hanc charitatem expertus est, ta metsi infinitis contumellis et incommodis ab aliquo afficiatur (accidit enim interdum, ut qui exercen dus sit laboribus, hujusmodi malis implicetur), tamen non irascitur ei; sed potius cum eo, qui contumelias et dampa intulit, manet copulatus; in cos vero solum incitatur et incenditur, qui in pauperes invadunt, aut in Deum, sicut ait Scriptu ra, iniquitatem loquuntur ", aut alio quopiam modo non bene vivunt. Qui enim plus jam Deum, quam se diligit, imo non amplius se diligit, sed Deum solum, non jam honorem suum sectatur, sed magis justitiam ejus honorari cupit, a quo ipse bonore immortali honoratus est: idque non parva quadam voluntate expetit; quin potius habet dein ceps hujusmodi affectum animi tanquam habitu susceptum propter multam experientiam charita tis Dei. Sciendum præterea est, eum, qui in hujus modi charitatem a Deo actus est, dum illa opera tio charitatis durat, supra fidem consistere, tan quam, tenentem jam in sensu cordis per multam charitatem eum, quem fide honorabat. Quod qui dem aperte nobis apostolus Paulus significat, cum ait, nunc autem manent fides, spes, charitas; major autem horum est charitas. Ut enim dixi, qui Deum copiosa charitate amplectitur, multo major est tunc sua fides, totus in desiderio Dei positus. De proprietate mediocris operationis ex cognitione sancia, quomodo afferat nobis magnum dolorem, si quando aliquem offenderimus; et quid facien dum sit tune, si offensus reconciliari nobis nolue rit, aut si procul absens fuerit. Mediocritas operationis, quam cognitio sancta operatur, non parum dolere nos facit, cum in ali quem irritati, iuimicum nobis contumeliis nostris fecimus. Ex quo fit, ut nunquam remittat con scientiæ nostræ morsus, donec in pristinam gra tiam contumelia offensum multa excusatione re conciliaverimus. Sed ille est acerbissimus conscien tiæ morsus, cum aliquis ex vitæ hujus hominibus immerito nobis irascitur, valde enim nos sollicito et exercito animo esse facit, quod cuiquam ex nu mero eorum qui de hoc sæculo loquuntur, offen sionem attulerimus. Unde vacat tunc a contem platione mens, quia sermo scientiæ, cum totus sit charitatis, non sinit agitationem mentis ad conci piendas contemplationes diffundi, ac dilatari, nisi prius eum nobis reconciliemus, qui temere nobis iratus est. Quod si noluerit ille, aut rursus procul a nostris locis ubi versamur abest, de reliquo ne cessitas urget, ut formam vultus ejus in quadam animæ non contracta fusione ad nostrum affectum adjungentes, sic in profundo cordis legem per charitatem impleamus; oportet enim (inquit) cum Via virtutis iis quidem qui veritatem amare in cipiunt, aspera et molesta apparet, non quia talis sit, sed quia natura humana statim ab ipso ortu in laxitate voluptatum versatur; iis vero qui me dium ejus transire possunt, tota lenis et expedita ostenditur: mali enim mores, honestis moribus usu virtutis facti obedientes, intereunt una memoria voluptatum a ratione abhorrentium. Ex quo fit, ut deinceps anima omnes virtutum vias libenter ambulet. Idcirco Dominus cum nos in viam salutis introducit, ait: Angusta et arcta est ingrediuntur. Eis vero, qui multo studio sancta via, quæ ducit ad regnum, el pauci sunt qui eam ejus mandata capessere volunt, sic ait: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve”. Opor tet igitur principio certationis violenta quadam voluntate sancta Dei mandata perficere, ut cum Dominus propositum nostrum, et laborem, ac vo Juntatem viderit voluntati suæ gloriosæ libentissi me deservire, gratiam suam mittat (a Domino enim paratur voluntas "), ut magna cum lætitia nullum tempus intermittentes operemur bonum; tunc revera sentienus Deum esse qui operatur in nobis velle, et perficere pro bona voluntate ". Quomodo opus sit per labores et infirmitates proba ri, et veluti molliri cor ad imprimendum in eo si gillum similitudinis Dei ex virtutibus ejus; et quæ essent probationes sanctorum per infirmitates, quas Paulus vocat, tempore martyrum; et quæ pro illis successerint tempore pacis Ecclesiarum; et quomodo operandum sit per tolerantiam in tri bulationibus testimonium conscientia nostræ. Sicut in cera, nisi multum tepefacta et mollita sit, non potest sigillum imprimi, sic nec in ho mine sigillum virtutis Dei imprimi potest, nisi ex laboribus et infirmitatibus probetur. Idcirco Do minus beato Paulo dixit: Sufficit tibi gratia mea, virtus enim in infirmitate perficitur ". Aposto lus vero ita gloriatur inquiens: Libentissime igi tur magis gloriavor in infirmitatibus meis, ut habi. tel in me virtus Christi "; imo et in Proverbiis scriptum est: Quem diligit Dominus corripit; ca stigat autem omnem filium, quem recipit ". Atqui infirmitates vocat Apostolus impugnationes inimi corum verbi Dei, quæ tunc et sibi, et sanctis omni ** Prov. viii, 14. " Philipp. 11, 13. 1 Psal. LXXIV, 6. * Matth. vit, 73 Matth. x1, 30. ** II Cor. x1, 9. "¡bid. *Prov. 11, 12.

bus crebro accidebant, ne, sicut idem Apostolus illustratur, tunc anima veluti naturalem haber ait ", excellentia revelationum extollerentur, sed humilitatem facta enim plenior et quasi pinguior potius per submissionem in forma perfectionis per divinam gratiam, non potest amplius tumore perseverarent, divinum munus per frequentes cupiditatis gloriæ efferri, quamvis perpetuo man contemptus sancte custodientes; nos vero nunc data Dei perficiat: quin potius inferiorem se om pravas cogitationes, et corporum ægritudines in- nibus ducit propter submissionis suæ et divinæ firmitates appellamus. Illis enim temporibus, quia modestiæ communionem: est autem illa quidem corpora sanctorum qui cum peccato pugnabant, humilitas ut plurimum in dolore et mœstitia: hæc mortiferis verberibus, et aliis variis tormentis vero in lætitia cum pudore quodam prudentissimo. tradebantur, idcirco passionibus, quæ ex peccato Quocirca illa quidem iis qui in medio certamine profectæ in naturam bumanam ingressæ sunt, mul- sunt advenit; hæc vero iis mittitur, qui perfectio to erant superiora; nunc vero quia Ecclesiæ mul- ni appropinquant: ob hanc causam illi quidem sæ tam per Dominum pacem et tranquillitatem ha- penumero secundæ res bujus vitæ exprobrant; al ` bent, opus est eorum qui certant, corpus quidem tera vero tametsi quis omnia regna mundi ei afferat, frequentium morborum, animas vero malarum co- neque stupet, neque admiratur, neque prorsus E gitationum periclitatione probari: præsertim in hementia jacula peccati sentit: tota namque spiri quibus cognitio in omni sensu et plenitudine ope- tualis facta, honores et glorias ad corpus perti ratur. Ut extra omnem inanem gloriam et extra nentes nescit. Opus igitur omnino est, ut qui illud in sublime positi, sigillum, ut dixit, divinæ studium certandi suscipit, cum per illam transierit, pulchritudinis in cordibus suis per multam sub- ad hanc veniat; nisi enim gratia doloribus ad eru missionem capere possint; sicut ait sanctus ille diendum illatis, non cogendo, sed periclitatione Propheta: Signatum est super nos lumen vultus probando nostram liberam voluntatem per illam tui, Domine *. Oportet igitur cum gratiarum actio- priorem præmoliat, nunquam nobiscum amplitudi ne voluntatem Domini sustinere; tunc enim ista nem hujus communicabit. ægritudinum assiduitas, et cum dæmoniacis cogi tationibus pugna, vice secundi martyrii habebitur. Qui enim illis temporibus per limpios illos ma gistratus et potestates sanctis martyribus dicebat Negate Christum, concupiscite vitæ hujus glorias et honores, nunc etiam præsto est ad dicendum sem per eadem. per seipsum servis Dei. Qui tunc cru ciabat corpora justorum et magistros honoris sum mis contumeliis per ministros voluntatis et consi lii diabolici afficiebat, idem nunc confessoribus pietatis, varias, passiones cum multis contumeliis et despicationibus infert, ac tunc quidem potissi mum, cum amictis pauperibus totis illis viribus propter gloriam Domini opem ferunt. Idcirco opor tet, ut testimonium conscientiæ nostræ in con spectu Dei tute et toleranter operemur: Exspe ctans, inquit, exspectavi Dominum, et intendit mihi 8³¸ De duplici humilitate, una mediocrium, altera per fectorum; et quomodo illa mediocrium comparetur, el quomodo altera; et de qualitate et de condi tione utriusque; et quomodo a priore ad secun dam perveniendum sit. Res est difficilis ad comparandum humilitas quo enim major est, eo est usus ejus laboriosior. Duobus vero modls ab iis comparatur, qui sunt cognitionis sanctæ participes; cum enim in studio pietatis certat, in medio spiritualis experientia est, tunc aut propter imbecillitatem corporis, aut pro pter eos, qui virtutis studiosis summe malevoli sunt, aut propter pravas cogitationes, modestius ac submissius quodammodo de se sentit. Cum vero ‘ens a sancta gratia in multo sensu et plenitudine ' Cor. xi, 7. ** Psal. iv, 7. 88 Psal. XXXIX, Quæ observent dæmones in religiosis ad oppugnan dum eos, arripientes inde occasionem; et quomodo sint illa religiosis cavenda, et in primis cupiditas gloriæ; et que mala ex loquacitate sequantur, et quid contra hoc vitium faciendum. Qui voluptates vitæ hujus amant, a cogitationibus ad peccata delabuntur; dum enim judicio inconsi derato feruntur, fere omnia, quæ perturbata mento agitant, tum in sermones lege solutos, tum in ma lefacta conferre cupiunt. Qui vero aggrediuntur monasticam vitam capessere, hi a peccatis ad pra vas cogitationes, aut ad mala quædam verba et noxia deveniunt. Hos enim si aut libenter convi cium facere, aut de otiosis rebus et intempestivis colloqui, aut sine decentia ridere, aut immoderate. irasci, aut vanam et inanem gloriam concupiscere dæmones viderint, tunc una mente et proposito se adversus eos armant: ex cupiditate enim gloriæ in primis occasionem malitiæ suæ arripientes, et per ingressi, animas diripiunt. Oportet igitur qui vo illam, tanquam per fenestram quamdam obscuranı lunt cum multis virtutibus vitam degere, eos neque gloriam appetere, neque cum multis congredi, ne que crebro prodire, nec ullis conviciari, quamvis conviciis digni sint, neque multum loqui, quamvis possint omnia pulchre diceré: multus namque sermo mentem immoderate distrahens, non solum otiosam in spirituali exercitatione efficit, sed etiam dæmoni acediæ eam prodit; qui eamdem rursus immoderate relaxans ac dissolvens, dæmonibus iracundiæ et doloris præsidibus tradit. Quare opus est habere animum occupatum in observatione san cloruin mandatorum, et in profunda memoria Jesti

capita de perfectione spirituali. Domini gloriæ. Qui enim, inquit, custodit manda tum, non cognoscet verbum malum, id est, ad pravas cogitationes aut ad pravos sermones non delabetur. Quid accidat ei qui incipit purgare cor, et quomodo recordatione Domini Jesu sit cor inflammandum ac purgandum; et quomodo necessarium sit, et quando assequi possimus, ut semper et sine inter inissione oremus. nem; et causa, cur homo post magnos progressus in virtutibus factos, permittatur tentari per libidi nem ab hujusmodi dæmone. Posteaquam universas fere passiones homo Dei vicerit, duo remanent dæmones luctantes cum eo quorum unus quidem turbas facit animæ, dum ita eam ab amore Dei ad importunum zelum traducit, ut nullum alium absque se Deo placere velit; alter vero corpori, dum illud ad desiderium rei venereæ incendii cujusdam operatione movet. Hoc autem corpori accidit, primum quidem quia hæc voluptas propria est naturæ, utpote ad generandum insita; Cum cor ferventi quodam dolore jactus telorum, qui a dæmonibus flunt, excipit; ita ut videatur sibi, qui oppugnatur, ferre ipsa jacula cum labore, odit anima passiones, ut quæ purgari incipiat nisi enim de peccandi impudentia vehementer do leat, nunquam poterit bonitate virtutis affatim læ tari. Qui igitur vult cor suum purgare, semper permittit eum quandoque ab hujusmodi dæmone illud recordatione Domini Jesu inflamimet, in eo solum occupatus, et hoc tantum sine intermissione agens; non enim oportet quandoque quidem orare, quandoque vero non, eos qui volunt tabem suam abjicere, sed potius dare semper operam orationi in custodia mentis, tametsi extra oratorium sint. Ut enim cum quis vult aurum purgare, si paulisper ignem in fornace cessare sinat, facit, ut rursus materia auri, quæ purgatur, durescat: sic qui ali quando memor Dei est, aliquando non est, quod is videtur per orationem comparare, hoc perdit otio. Est autem ejus qui studio virtutis tenetur proprium, id quod est in corde terrenum, recordatione Dei consumere; ut anima, consumpto ad hunc modum paulatim vitio ab igne hujus bonæ recordationis, ad splendorem sibi naturalem cum majore gloria perfecte redeat. Quid sit, vacuum esse passionibus in hac vita, et de armatura spirituali ad perrumpendum acies dæ monum. Vacuum esse passionibus, non est non impugnari a dæmonibus, alioqui oportet nos, sicut Apostolus ait, exisse ex hoc mundo ", sed illud potius, ab illis impugnatum, non expugnari: in bellatores enim ferro armatos, jaciunt hostes sagittas, au diuntque ipsi jactus telorum, imo omnia fere tela in se emissa cernunt, non tamen feriuntur propter armorum, quibus induti sunt, duritiam. Verum illi, quidem ferro protecti et custoditi expugnari ne queunt in pugna; nos vero armatura sancti lumi nis, et galea salutis per omnia opera bona armati, acies dæmonum tenebris circumfusas perrumpe mus. Non enim puritatem affert solum, pravas actiones non amplius suscipere, sed studio etiam recte factorum maleficia fortiter repudiare. De duobus dæmonibus post universas fere passiones superatas relictis ad luctandum, altero cum anima, allero cum corpore, et quomodo superandus sit, qui cum anima luctatur per zelum; et quomodo superandus, qui cum corpore pugnat per libidi ** 1 Cor. v, 10. ** 1 Joan. 1, 9. quamobrem facile corpus superatur; deinde, quia cedit Deus. Cum enim aliquem in numero luctan tium multitudine virtutum excellentem esse videt, fœdari, ut existimet se omnibus viventibus vilio rem. Profecto vel molestia passionis sequitur recte facta, vel recte facta antecedit, ut vel per antici pationem, vel per subsecutionem passionis anima sibi inutilis quodammodo videatur, quamlibet ma gnæ alioqui sint virtutes ejus, et recte facta. Sed cum illo quidem multa humilitate et charitate pugnamus; cum hoc vero pugnamus continentia, vacatione iræ, et profunda mortis cogitatione, ut hinc sine ulla intermissione operationem Spiritus sancti sentientes, superiores passionibus in Domino evadamus. Quomodo a religiosis statim confitenda sint Deo pec cata, etiam non voluntaria, contra regulam com missa, et quomodo providendum, ne se fallat con scientia, dum existimat satis se confessam, el de metu tempore mortis, si non, ut decet, confessi Deo fuerimus, et quomodo hujusmodi metus ad juvet dæmones in illa hora, et de iis qui fiducia et exsultatione excedunt ex hac vita, et quæ sil causa ejusmodi fiduciæ, et de iis qui cum formi dine excedunt. Quicunque sanctee cognitionis participes facti su mus, de omnibus etiam involuntariis cogitationibus vanis rationem reposcemur. Annotasti, inquit Job, si quid invitus transgressus sum, ac merito id qui dem. Etiam si quis nunquam memoriam Dei inter miserit, neque studium mandatorum ejus neglexe rit, in peccatum voluntarium aut non volunta rium decidet. Oportet igitur offerre Domino statim vehementer confessionem etiam erratorum non voluntariorum, quæ scilicet ad exercitationem re gulæ consuetæ pertinent; non enim fieri potest, quin homo humana non committat. Confiteri, inquam, oportet, donec conscientia confitentis in lacrymis charitatis de remissione eorum plene persuasum habeat. Si enim, inquit, confiteamur peccata nostra, fidelis est et justus, ut remittat nobis peccata nostra, et emundet nos ab omni iniquitate ". Oportet autem attendere semper sensum confessionis, ne forte conscientia nostra sibi mentiatur, dum satis se quis confessum esse Deo suspicatur. Siquidem longe majus est judicium Dei conscientia nostra, tametsi