ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΠΑΝΤΑΣ Εὐλόγησον, Δέσποτα. Ηρεμεῖν ἐβουλόμην, καὶ μὴ δημοσιεύειν ἀγροι- κίζουσαν γλῶσσαν· μέγα γὰρ σιωπή, ὅτ᾽ ἂν ὁ λό- γος εὐτελῆς· καὶ θαυμαστὸν ἡσυχία, ἀπαιδευσίας παρούσης· φιλόσοφός τε ἄκρος διὰ σιγῆς καλύπτων ἀμαθίαν. Τοῦτο κἀγὼ πράττειν προῃρούμην τὸ ἀσθε Καλόν τι χρῆμα ἡ σιωπή, τῶν τε ἄλ λων πολλοῖς πολλάκις, καμοὶ δὲ μάλιστα νῦν, καὶ ἑκόντι καὶ ἄκοντι ἐπιστομιζομένῳ, καὶ σιωπᾷν κατ αναγκαζομένω. Αμελετήτως γὰρ ἔχω, καὶ ἄπει ρός εἰμι λόγων τῶν καλῶν τούτων καὶ εὐπρεπῶν τῶν, κ. τ. λ. ἀγροικίζουσαν άγροι- κιζομένην, ἀγροικίζουσαν. δημο σιεύειν ἀγροικίζουσαν. δημοσιεύειν 2- Οὐ δυνάμενοι οὕτως ἐκ τοῦ προχείρου δύναμιν τοῖς ἰδίοις δημοσιεῦσαι νοήμασι τὴν ἱερὰν καὶ θεοειδή. εὐτελής. Εὐτελῆ καὶ ἄσεμνα. φιλόσοφός τε ἄκρος, Εν ἄκρᾳ σωφροσύνῃ, SERMO IN OMNES SANCTOS. SANCTI PATRIS NOSTRI GREGORII THAUMATURGI SERMO IN OMNES SANCTOS exorditur Gregorius pulcherrimam illam orationem, qua præceptori suo Origeni gratias agit. Sic enim incipit: Quæ sic interpretatur Sirmondus : Praclara quædam res est silentium tum aliis ple- rumque permultis, tum mihi nunc vel maxime, qui volens nolensque clausum os habeo, et tacere cogor. Inexercitatus enim sum, ac plane rudis sermonum il- lorum elegantium atque ornatorum, qui, etc. (perinde enim jam loquar, ac si opusculi auctor ipse fuerit) linguam suam dieit, id est quæ rusticitatem quamdam contraxerit: quod verbum minus quidem usitatum est quam sed occurrit tamen in Suida. Videtur autem hujusmodi vocabulo tempus illud subindicare Gregorius, quo ruri solitariam vitam ducebat, ante- quain episcopus creatus esset. Nimirum hanc ab ipso oratiunculam eo temporis spatio habitam fuisse conjicio, quod intercessit inter eam diem qua do- ctori suo Origeni coram condiscipulis publica ora- tione gratias egit, ac eam diem qua ad pontificium munus a Phædimo electus est. Illam enim oratio- nem cum recitavit, necdum erat baptismate initia · tus, sed catechumenus tantummodo : hanc vero no- stram cum habuit, et baptizatus sine dubio fuerat; in ecclesia enim habita est, et se episcopum non- dum fuisse post indicat, ni fallor. A R B C Benedic, Domine. Silere volebam (1), ne linguæ meæ rusticitatem (2) publice manifestarem (5) : cujus enim oratio humi- lis (4) sit atque inculta, ei valde utile est contice.. scere, nec parvi fieri debet (5) ab inerudito homine silentium, sed summi (6) philosophi est tacendo Manifestum mendum. Lego, Porro verbo dem significatione accepto usus est "Gregorius in Oratione charisteria in Origenem, pag. 414, tom. Biblioth. Patrum editionis a viro clarissimo Gallan- dio nuper concinnatæ, qua in posterum semper utar. (inquit) membranas versarunt, syllabam ɛv ita in iis exarar: consuevisse non ignorant, ut magnam habeat cum prima littera a sin:ilitudinem. Perspicuum sane est, legi hic oportere Gregorius noster oratione, quam citavi, in Origenem, pag. 415, ait : sententiam multis simul modis efferri hic vides. Ìn- geniosorum hoc adolescentium proprium esse solet, qui eloquentiæ studio operam dederint: a Gregorii autem stylo et consuetudine alienumne hoc sit, annon, is dijudicet qui disertiorem aliam ipsius Orationem in Origenem legerit. Juvenili sane ætate Gregorium fuisse etiam cum hæc scripsit, necesse est, si ea quam attigi temporum ratio constat : namque admodum juvenis, Eusebio teste, episco- pus factus est. sed legendum esse nemo non videt. In Epistola canonica canone 1, ait Grego- rius : hoc est in sumnia con- Linentia. (1) Silere volebam. In eamdem fere sententiam (2) Linguæ meæ rusticitatem. Gregorius noster (3) Publice manifestarem. Codex, δημοσιεύουσαν (4) Humilis. Codex, ατελής. Sed qui vetustas (5) Nec parvi fieri debet, etc. Unam eamdemque (6) Summi. Codex mendose, φιλόσοφός τε ἄκρον,

τις ἀναπηδῶντες πρὸς οὐρανόν. Τὰ μέλη διασκορπί- ζοντες ἵνα σφίγξωσι τὰς ψυχὰς, τὰ κλήθρα τῆς ζωῆς διαρρήξαντες ἵνα τὰς κλεῖς ἀνοίξωσι τῶν οὐρανῶν. Ὁ ἀπιστῶν ὅτι θάνατος καταλέλυται, ᾅδης πεπάτη- ται, ὅτι τούτου τὰ δεσμὰ διεῤῥάγη· ότι τύραννος δέδεται· βλεπέτω μάρτυρας κυβιστώντας κατὰ θα νάτου, καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ νίκην ἀνευφημοῦντας. Ω τοῦ θαύματος. Αφ' ούπερ Χριστὸς τὸν ἅδην ἐσκύλευσεν, ἄνθρωπο κατωρχήσαντο τοῦ θανάτου. Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον; ποῦ σου, ᾅδη, τὸ νίκος; Ἐσκύλευται ὁ ᾄδης καὶ ὁ διάβολος· καὶ τῆς ἀρχαίας ἀφῄρηται πανοπλίας· καὶ τοῦ οἰκείου κράτ τους ἐκβέβληται· καὶ καθάπερ ὁ Γολιάθ τῷ οἰκείῳ ξίφει τὴν κεφαλὴν ἀπετμήθη, οὕτω καὶ ὁ διάβολος θάνατον γεννήσας, διὰ θανάτου τροποῦται· καὶ τὴν εὐχερῆ μέθοδον τῆς οἰκείας ἀπάτης, ὄργανον ίσχυ- ρὸν τῆς ἰδίας ἀπωλείας εὑρίσκει· καθάπερ ἄγκιστρον περιπαρείς τῇ Θεότητι, καὶ τὸ σύνηθες δέλεαρ και ταπιὼν ἀγρεύεται σαφῶς ὁ ἀγρεύειν οἰόμενος· καὶ Θεὸν ἀντὶ ἀνθρώπου κρατήσας. Διὰ τοῦτο μάρτυρες σκιρτῶσιν τὴν τοῦ δράκοντος κεφαλήν· καὶ πᾶν εἶ δος βασάνων ὑπερορῶσιν. Αφ' οὗ γὰρ ὁ δεύτερος τὸν πρῶτον 'Αδὰμ ἐκ τοῦ πυθμένος τοῦ ᾅδου ὡς τὸν Ἰωνᾶν ἐκ τοῦ κήτους ανήγαγεν, καὶ τὸν ἀπατηθέντα, εἰς ἐντροπὴν τοῦ ἀπατήσαντος, οὐρανοπολίτην ἀνέ δειξεν· ἐξ ἐκείνου πύλαι ᾅδου ἐκλείσθησαν· καὶ πύ λαι οὐρανοῦ ἀνεῴχθησαν· ἀκώλυτον τοῖς μετὰ πί- στεως ἀνιοῦσιν παραχωροῦσαι τὴν εἴσοδον. Πάλαι μὲν Ἰακὼβ κλίμακα ἐστηριγμένην ἕως τοῦ οὐρανοῦ ἐθε άσατο, καὶ τοὺς ἀγγέλους τοῦ Θεοῦ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας· νυνὶ δὲ διὰ τὸν ἄνθρωπον ἄνθρωπος γενόμενος ὁ φιλάνθρωπος τὸν ἀπάνθρωπον λακτίσας τῷ ποδὶ τῆς θεότητος, καὶ τὸν ἄνθρωπον βαστάσας τῇ χειρὶ τῆς χριστότητος, τὸν ἄβατον αἰθέρα ποσὶν ἀνθρωπίνοις πεζεύσασθαι παρεσκεύασεν. Τότε οἱ ἄγ γελοι ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον· νυνὶ δὲ ὁ τῆς μεγά λης βουλῆς "Αγγελος οὐκ ἀναβαίνει καὶ καταβαίνει· και πόθεν γὰρ τοῦ μεταστήσεται ὁ πανταχού παρών, καὶ τὰ πάντα πληρῶν, καὶ ἐν τῇ χειρὶ συνέχων τὰ [κό- σμου] πέρατα ; "Απαξ γὰρ κατέβη καὶ ἅπαξ ἀνέβη· οὐ δικαιοπραγεῖν, ιδιοπραγίαν, ἀλλοτριοπραγοῦσαν, νωχελίας, μεληγο ρεῖν, ἀφραίνομεν, μνωμένους, οὐδενέσι, φιλοσοφήσει, νηπιάζουσαν, ἐγγελῶντες, ἀνθαρπάζοντας, τὰς κλεῖς ἀνοίξωσι, ἐσκύλευσεν, τροποῦται, περιπαρείς, δέλεαρ, πολεμ- άρχης, συνοδοιπορεῖν. συνοδοιπόρους ἅμ᾽ αὐτῇ, κατὰ γῆν ἕρ- ποντες. θανάτου σκιρτώντας ξίφεσιν ἐγγέλλοντες. Αt μάρτυρες κατὰ θανάτου σκιρτώντες, ξίφεσιν έγγε- λώντες. διασκορπίσαι τὴν πατρώαν οὐσίαν, σφίγξωσι. συσφιγξάμενος ἡμᾶς τὰς ψυχὰς ἡμῶν οὕτω συνδεδεμένας, ξωσι. πάτηται. ὅτι, ὅτι ᾅδης πε- στώντας. εἰς λέβητας κυβιστοῦντας· κυβιστώντας. κρατῆσαι? SERMO IN OMNES SANCTOS. B A dum unum idemque cum adolescentulis viæ sociis I Cor. xv, 55. ram, in illa quidem ipsa oratione : aliaque nonnulla. In hac vero nostra, et aliqua alia, quæ mox in legendo repe- ries. Gregorius hoc in loco : In alia vero oratione, pag. : id est via socios cum illa. Metaphrasi in Ecclesiastem, cap. : si nihil librario excidit, manifestum est legendum esse: citata oratione, pag. : id est paternas facultates dissipasse. iter (21) impulere. Hi pusillos, hunique replantes tyres (25) hæc præstitere, qui mortis conspectu nim hil deterriti, eo ipso tempore quo illa ob oculos versabatur, saltare præ gaudio consueverant: qui paratos ad præcidenda eis capita gladios irridebant et contemnebant; qui tyrannorum indignationem in semetipsos incitabant; qui mortem immortalitatis effectricem vi ab illis extorquebant; qui tunc sta- bant, et gloriosam victoriam consequebantur, cum cadebant; qui per corpus in cœlum insiliebant; qui suos ipsorum artus distrahi ac dispergi (24) patie bantur, ne animas perderent, sed Deo conjunctas, ac veluti constrictas (23) tenerent; qui vitæ clau- stra (26) perrumpi gaudebant, ut calorum januas clavibus reserarent (27). Quod si quis mortem pro- fligatam, infernum (28) conculcatum, tartari vincula disrupta, tyrannum vinctum fuisse non credit, aspi- cial martyres morti illudentes, eamque provolutis capitibus (29) alacriter oppetentes, et Christi victo- riam celebrantes. Orem miran! Ex eo tempore quo Christus infernum spoliavit, morti homines insulta- vere. Ubi est, o mors, stimulus tuus? ubi est, o inferne, victoria tua *? spoliatus fuit infernus ac diabolus; ve- tus illi armatura ablata est; propria potentia privatus ſuit, et quemadmodum Goliathus suo ipsius gladio capite casus est, ita et diabolus, qui mortem genuit, per mortem vincitur ac fugatur, ac illud idem suæ ipsius ruinæ validum instrumentum esse comperit, C quo antea callide utens, facile decipere consueve- rat. Hamo enim, ut sic loquar, in Deitatem jacto, dum consuetam escam deglutit, capitur ipse mani- festo qui sibi capere videbatur, ac hominem, non Deum a se teneri (30) arbitrabatur, Propterea dra- conis capiti insultant martyres, et quodvis tormen- torum genus despiciunt. Ex quo enim tempore pri- mum Adamum secundus ex inferni fundo, tanquam Joram ex ceto, eduxit, ac illum, qui deceptus olim fuerat, cœli civem cum magno deceptoris probro ac D Gregorius in ea quam toties laudavi ora- tione, pag. 422, sic loquitur : il est : nos constringens conglutinatas. animas nostres ita inter se Quæ loquendi formula animadversione digna est. cidisse vocula ac legendum esse : Chrysostomus tom. Il, pag. de marty. ribus loquens ait : nisi legendum ibi sit, Fronto Ducaeus in- terpretatur in lebetes dejectos; sed Græci vocabuli vim assecutus non videtur. (21) Ad conficiendum... cum adolescentibus ... iter. (22) Humi rcplantes. Gregorius : έρπουσαν. Idem (25) Martyres. Codex mendose : μάρτυρας κατά (2) Dispergi. Græce διασκορπίζοντες. Gregorius in (22) infantulos huc adduxerunt. llli, inquam, mar- (95) Constricta tenerent. Codex : σφίξωσι. Lego, (26) Claustra. Codex κλήθρα. Malim κλείθρα. (27) Clavibus reserarent. Græce : τὰς κλεῖς ἀνοί (28) Infernum conculcatum. Videtur librario ex- (29) Provolutis capitibus appetentes. Græce, κυδ:- (30) A se teneri. Codex, κρατήσαι. An legendum,

τις ἀναπηδῶντες πρὸς οὐρανόν. Τὰ μέλη διασκορπί- ζοντες ἵνα σφίγξωσι τὰς ψυχὰς, τὰ κλήθρα τῆς ζωῆς διαρρήξαντες ἵνα τὰς κλεῖς ἀνοίξωσι τῶν οὐρανῶν. Ὁ ἀπιστῶν ὅτι θάνατος καταλέλυται, ᾅδης πεπάτη- ται, ὅτι τούτου τὰ δεσμὰ διεῤῥάγη· ότι τύραννος δέδεται· βλεπέτω μάρτυρας κυβιστώντας κατὰ θα νάτου, καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ νίκην ἀνευφημοῦντας. Ω τοῦ θαύματος. Αφ' ούπερ Χριστὸς τὸν ἅδην ἐσκύλευσεν, ἄνθρωπο κατωρχήσαντο τοῦ θανάτου. Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον; ποῦ σου, ᾅδη, τὸ νίκος; Ἐσκύλευται ὁ ᾄδης καὶ ὁ διάβολος· καὶ τῆς ἀρχαίας ἀφῄρηται πανοπλίας· καὶ τοῦ οἰκείου κράτ τους ἐκβέβληται· καὶ καθάπερ ὁ Γολιάθ τῷ οἰκείῳ ξίφει τὴν κεφαλὴν ἀπετμήθη, οὕτω καὶ ὁ διάβολος θάνατον γεννήσας, διὰ θανάτου τροποῦται· καὶ τὴν εὐχερῆ μέθοδον τῆς οἰκείας ἀπάτης, ὄργανον ίσχυ- ρὸν τῆς ἰδίας ἀπωλείας εὑρίσκει· καθάπερ ἄγκιστρον περιπαρείς τῇ Θεότητι, καὶ τὸ σύνηθες δέλεαρ και ταπιὼν ἀγρεύεται σαφῶς ὁ ἀγρεύειν οἰόμενος· καὶ Θεὸν ἀντὶ ἀνθρώπου κρατήσας. Διὰ τοῦτο μάρτυρες σκιρτῶσιν τὴν τοῦ δράκοντος κεφαλήν· καὶ πᾶν εἶ δος βασάνων ὑπερορῶσιν. Αφ' οὗ γὰρ ὁ δεύτερος τὸν πρῶτον 'Αδὰμ ἐκ τοῦ πυθμένος τοῦ ᾅδου ὡς τὸν Ἰωνᾶν ἐκ τοῦ κήτους ανήγαγεν, καὶ τὸν ἀπατηθέντα, εἰς ἐντροπὴν τοῦ ἀπατήσαντος, οὐρανοπολίτην ἀνέ δειξεν· ἐξ ἐκείνου πύλαι ᾅδου ἐκλείσθησαν· καὶ πύ λαι οὐρανοῦ ἀνεῴχθησαν· ἀκώλυτον τοῖς μετὰ πί- στεως ἀνιοῦσιν παραχωροῦσαι τὴν εἴσοδον. Πάλαι μὲν Ἰακὼβ κλίμακα ἐστηριγμένην ἕως τοῦ οὐρανοῦ ἐθε άσατο, καὶ τοὺς ἀγγέλους τοῦ Θεοῦ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας· νυνὶ δὲ διὰ τὸν ἄνθρωπον ἄνθρωπος γενόμενος ὁ φιλάνθρωπος τὸν ἀπάνθρωπον λακτίσας τῷ ποδὶ τῆς θεότητος, καὶ τὸν ἄνθρωπον βαστάσας τῇ χειρὶ τῆς χριστότητος, τὸν ἄβατον αἰθέρα ποσὶν ἀνθρωπίνοις πεζεύσασθαι παρεσκεύασεν. Τότε οἱ ἄγ γελοι ἀνέβαινον καὶ κατέβαινον· νυνὶ δὲ ὁ τῆς μεγά λης βουλῆς "Αγγελος οὐκ ἀναβαίνει καὶ καταβαίνει· και πόθεν γὰρ τοῦ μεταστήσεται ὁ πανταχού παρών, καὶ τὰ πάντα πληρῶν, καὶ ἐν τῇ χειρὶ συνέχων τὰ [κό- σμου] πέρατα ; "Απαξ γὰρ κατέβη καὶ ἅπαξ ἀνέβη· οὐ δικαιοπραγεῖν, ιδιοπραγίαν, ἀλλοτριοπραγοῦσαν, νωχελίας, μεληγο ρεῖν, ἀφραίνομεν, μνωμένους, οὐδενέσι, φιλοσοφήσει, νηπιάζουσαν, ἐγγελῶντες, ἀνθαρπάζοντας, τὰς κλεῖς ἀνοίξωσι, ἐσκύλευσεν, τροποῦται, περιπαρείς, δέλεαρ, πολεμ- άρχης, συνοδοιπορεῖν. συνοδοιπόρους ἅμ᾽ αὐτῇ, κατὰ γῆν ἕρ- ποντες. θανάτου σκιρτώντας ξίφεσιν ἐγγέλλοντες. Αt μάρτυρες κατὰ θανάτου σκιρτώντες, ξίφεσιν έγγε- λώντες. διασκορπίσαι τὴν πατρώαν οὐσίαν, σφίγξωσι. συσφιγξάμενος ἡμᾶς τὰς ψυχὰς ἡμῶν οὕτω συνδεδεμένας, ξωσι. πάτηται. ὅτι, ὅτι ᾅδης πε- στώντας. εἰς λέβητας κυβιστοῦντας· κυβιστώντας. κρατῆσαι? SERMO IN OMNES SANCTOS. B A dum unum idemque cum adolescentulis viæ sociis I Cor. xv, 55. ram, in illa quidem ipsa oratione : aliaque nonnulla. In hac vero nostra, et aliqua alia, quæ mox in legendo repe- ries. Gregorius hoc in loco : In alia vero oratione, pag. : id est via socios cum illa. Metaphrasi in Ecclesiastem, cap. : si nihil librario excidit, manifestum est legendum esse: citata oratione, pag. : id est paternas facultates dissipasse. iter (21) impulere. Hi pusillos, hunique replantes tyres (25) hæc præstitere, qui mortis conspectu nim hil deterriti, eo ipso tempore quo illa ob oculos versabatur, saltare præ gaudio consueverant: qui paratos ad præcidenda eis capita gladios irridebant et contemnebant; qui tyrannorum indignationem in semetipsos incitabant; qui mortem immortalitatis effectricem vi ab illis extorquebant; qui tunc sta- bant, et gloriosam victoriam consequebantur, cum cadebant; qui per corpus in cœlum insiliebant; qui suos ipsorum artus distrahi ac dispergi (24) patie bantur, ne animas perderent, sed Deo conjunctas, ac veluti constrictas (23) tenerent; qui vitæ clau- stra (26) perrumpi gaudebant, ut calorum januas clavibus reserarent (27). Quod si quis mortem pro- fligatam, infernum (28) conculcatum, tartari vincula disrupta, tyrannum vinctum fuisse non credit, aspi- cial martyres morti illudentes, eamque provolutis capitibus (29) alacriter oppetentes, et Christi victo- riam celebrantes. Orem miran! Ex eo tempore quo Christus infernum spoliavit, morti homines insulta- vere. Ubi est, o mors, stimulus tuus? ubi est, o inferne, victoria tua *? spoliatus fuit infernus ac diabolus; ve- tus illi armatura ablata est; propria potentia privatus ſuit, et quemadmodum Goliathus suo ipsius gladio capite casus est, ita et diabolus, qui mortem genuit, per mortem vincitur ac fugatur, ac illud idem suæ ipsius ruinæ validum instrumentum esse comperit, C quo antea callide utens, facile decipere consueve- rat. Hamo enim, ut sic loquar, in Deitatem jacto, dum consuetam escam deglutit, capitur ipse mani- festo qui sibi capere videbatur, ac hominem, non Deum a se teneri (30) arbitrabatur, Propterea dra- conis capiti insultant martyres, et quodvis tormen- torum genus despiciunt. Ex quo enim tempore pri- mum Adamum secundus ex inferni fundo, tanquam Joram ex ceto, eduxit, ac illum, qui deceptus olim fuerat, cœli civem cum magno deceptoris probro ac D Gregorius in ea quam toties laudavi ora- tione, pag. 422, sic loquitur : il est : nos constringens conglutinatas. animas nostres ita inter se Quæ loquendi formula animadversione digna est. cidisse vocula ac legendum esse : Chrysostomus tom. Il, pag. de marty. ribus loquens ait : nisi legendum ibi sit, Fronto Ducaeus in- terpretatur in lebetes dejectos; sed Græci vocabuli vim assecutus non videtur. (21) Ad conficiendum... cum adolescentibus ... iter. (22) Humi rcplantes. Gregorius : έρπουσαν. Idem (25) Martyres. Codex mendose : μάρτυρας κατά (2) Dispergi. Græce διασκορπίζοντες. Gregorius in (22) infantulos huc adduxerunt. llli, inquam, mar- (95) Constricta tenerent. Codex : σφίξωσι. Lego, (26) Claustra. Codex κλήθρα. Malim κλείθρα. (27) Clavibus reserarent. Græce : τὰς κλεῖς ἀνοί (28) Infernum conculcatum. Videtur librario ex- (29) Provolutis capitibus appetentes. Græce, κυδ:- (30) A se teneri. Codex, κρατήσαι. An legendum,

μεταβάσει χρησάμενος φύσεως, ἀλλὰ συγκαταβάσει ἐξ ἐκείνου πως ἐπιδημεῖν μέν μοι ὁ ἱερὸς ὅδε λόγος ήρξατο, Εt νῦν τε καὶ ἐξ ἐκεί νου, ᾅδην, κατέλθοντα εἰς ᾅδην· φιλανθρώπου χριστότητος· ὁ Λόγος τῷ Πατρὶ συγκαθ ήμενος, καὶ ὁ Λόγος ἐν τῇ μήτρα αὐλιζόμενος, καὶ ὁ Λόγος πανταχοῦ εὑρισκόμενος, καὶ [τοῦ] τῶν ὅλων [Θεοῦ] μηδέποτε χωριζόμενος. Ἐγέλα ποτὲ πλατὺν κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὁ διάβολος γέλωτα, καὶ ταῖς συμφοραῖς ἡμῶν ἑορταῖς ἐπευφραίνεται, Αλλ' ὁ μὲν γέλως τριήμερος· ὁ δὲ θρήνος αἰώνιος " καὶ πλατὺς γέλως θρήνον αὐτῷ πλατύτερον κατε σκεύασεν, δάκρυον ἀδιάλειπτον, κλαυθμὸν ἀπαρηγό ρητον· βέλος ἐγκάρδιον. Τοῦτο τὸ βέλος ἐν τῇ παρ. θενικῇ καμίνῳ, οἷον ἠθέλησεν, καὶ ὡς ἠθέλησεν, διὰ πυρὸς κατὰ τοῦ ἐχθροῦ ὁ πολεμάρχης ἐχάλκευ σεν· καὶ στομώσας τῇ ἐνεργείᾳ τῆς ἀηττήτου θεότη τος, καὶ βάψας τῷ ὕδατι τοῦ ἀχράντου βαπτίσμα τος, καὶ ἀκονήσας τοῖς ἀπαθέσι παθήμασιν, καὶ στιλβώσας διὰ τῆς μυστικῆς ἀναστάσεως· δι' ἐπι τοῦ πανστρατιᾷ τὸν ἀλάστορα ἐθανάτωσε. Ποῖος οὖν λόγος ἢ τὴν ἡμετέραν χαρὰν ἢ τὴν ἐκείνου συμφο- ρὰν διηγήσηται; Ὁ γὰρ ποτὲ ἀρχάγγελος, νῦν διά βολος· ὁ ποτὲ ἐν οὐρανοῖς διαιτώμενος, νῦν ὡς ὄφις ἐπὶ γῆς θεωρεῖται συρόμενος· ὁ ποτὲ μετὰ τῶν χει ρουβὶμ ἀγαλλόμενος, νῦν ἐν τῇ φυλακῇ τῶν χοίρων ἐγκέκλεισται ὀδυνόμενος· ὅνπερ τροπωσόμεθα έναν τία τῆς ἐκείνου φρονήσαντες προαιρέσεως· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Αμήν. Αι στήσεται. πόθεν γὰρ καὶ που μεταστήσεται? καὶ [τοῦ τῶν ὅλων [Θεοῦ μηδέποτε χωριζόμενος. Ριτάλ, ἐπευφραίνετο. S. GREGORII THAUMAT. SERMO IN OMNES SANCTOS. dedecore effecit ; ex eo, inquam, tempore (51) ob- A seratæ fuerunt inferni januæ (32), cœli vero fores reseratæ liberum (33) atque expeditum iis qui cum fide.illuc ascendunt (34) aditum concedunt. Olim quidem Jacobus (35) scalam vidit usque ad cœlum pertingentem, ibique firmatam, et ascendentes ac descendentes angelos Dei : nunc vero propter ho- minem homo factus ille, qui bominum amans est, ac: benignus, eum qui humani generis lostis est, ac inhumanus, divinitatis pede percutiens, et manu benignitatis (36) (dignitatisve qua Christus est) ho- minem portans, pedibus humanis invium æthera calcari fecit. Tunc ascendebant angeli ac descende- bant; nunc vero is qui dicitur magni consilii Ange- lus (37) nec ascendit, nec descendit : unde enim, aut quo (38) transmigrare potest ille qui ubique præsens est, qui omnia implet, qui mundi terminos manu tenet? Semel enim ascendit, semel item descendit (non per nature mutationem, sed per benignæ erga humanum genus bonitatis suæ con- descensionem) is qui est Verbum una cum Patre considens, Verbum in utero degens, Verbum ubique præsens, ac nunquam ab universorum Deo Patre (58') separatum neque disjunctum. Irridebat olim humanam naturam diabolus effuso (39) risu, et quasi diem festum agens ob calamitates nostras lætitia gestiebat (40). Sed risus quidem triduo du- ravit, lamentatio autem sempiterna est : et effusus Oratione in Origenem panegyrica, pag. : id est : ex eo tempore advenire mihi sacrum hoc verbum capit. pag. : id est : et nunc et ex eo tempore. quo eductus a Domino nostro Adamus fuit, sive infernum paulo ante vocat Gregorius, eodem scilicet nomine quo in Symbolo apostolorum nun- cupatur cum Græco, tum Latino : nam in illo qui- dem legimus : in hoc autem : descendit ad inferas. Cum ergo abov sive inferni januas, post eductum inde Adamum, obseratas fuisse subjungit Gregorius, nihil aliud vult, nisi obseratas fuisse ejus loci januas, in quo ante Christi des- censum degebat ipse Adamus. Quare statim addit, non cæli portas aditum concedere omnibus, sed iis concedere qui illuc ascendunt cum fide. B C tu aum scalam audis ferream, spiritualis illius scalæ recordare, quam patriarcha vidit Jacob a terra in cœlum extensam: per illam angeli descende- bant, per hanc vero martyres ascendunt: utrique Dominus est innixus: non potuissent sancti isti dolores perferre, nisi huic innixi fuissent. Ac per illam quidem ascendunt et descendunt angeli; per hanc vero ascendere martyres cuivis manifestum est.▸ sæpius reperies in Oratione panegyrica, quæ tam saepe jam citata est. hodiernum diem dicuntur esse inter Græcos Romanæ Ecclesiæ inimici, qui justorum omnium animas, etsi nulla indigentes purgatione, divino in cœlis con- spectu ac beatitate ante generalis judicii diem po- tiri negaut. Videant ergo quid in iis monumentis traditum sit, quæ ipsimet nobis suppeditant, quæ- que ipsorum majores in Ecclesia publice recita- bant. tuli in meo Didymo pag. 113. Joannes Chrysosto- mus quoque tom. II, pag. 713, in laudatione om- nium martyrum, de scala a Jacobo visa sermonem habet, sed alia ratione. «Abstractos, inquit, ab equuleo subjectis carbonibus in scala ferrea (nempe in craticula) extendebant (martyres) ut barbaro, sed ad id quod Gregorius vult expli- candum aptissimo vocabulo utar, Christeitatis. apud Isaiam in LXX interpretum translatione, uni- cuique notum est. Gregorius in oratione, quam nunc postremo allegamus, pag. 418, Dominum nostruin hoc eodem nomine appellat, cum ait: Davidis custodem fuisse aut angelum quempiam ma- ximum, aut ipsum magni consilii angelum. An legendum : vox solemnis veterum est, qua potissimum Deum Patrem omnipotentem designant: quorum loca ne huc afferam, omnino vetat prælum quam citissimo plagulas ex oculis meis erepturum. Vix enim eas obiter vidisse licuit. Sed vel festinantis oculum ultro offendent hæc verba, ut a notariis male vexata, aut certe sanis theologorum auribus asperiora cen- seantur, quippe cum o Aoyos ab universitate rerum neque disjungi, neque separari posse dicatur. Unde, additis duabus voculis, quas propter compendia excidisse non ægre putem, legere malim : D. (31) Ex eo tempore. Gregorius, ἐξ ἐκείνου. Ita et (32) Obserata fuerunt inferni janum. Locum, ex (35) Liberum. Gregorius, ἀκώλυτος. Quam vocem D (34) lis qui cum fide illuc ascendunt. Plurimi ad (35) Olim quidem Jacobus, etc. Locum hunc at- (56) Benignitatis, etc. Codex, χριστότητος. 11 es!, (37) Magni consilii angelus. Ita vocari Dominum (38) Aut quo. Codex : καὶ πόθεν γὰρ που μετα (58) Ab universorum Deo. Ὁ τῶν ὅλων Θεός, (39) Effuso. Codex, πλατύ. Lego πλατύν. (40) Gestiebat. Codex, ἐπευφραίνεται. Malin