ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ HERMIE SOZOMENI ECCLESIASTICA HISTORIA ΠΙΝΑΞ ΤΩΝ ΕΝΝΕΑ ΛΟΓΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ, Συντεθεὶς παρὰ Νικηφόρου Καλλίστου του Ξανθοπύλου. Προσφώνημα εἰς Θεοδόσιον τὸν νέον, ᾧ καὶ τὸ σύγγραμμα ἀνατίθησι · ἐγκωμιάζει μὲν γὰρ αὐτὸν μετρίως· προέκθεσιν δὲ καὶ τῆς αὐτοῦ πραγματείας ποιεῖται. Το Προοίμιον τῆς πρώτης βίβλου, ἐν ᾧ διαπορεῖ περὶ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ ἔθνους, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΘΕΟΔΟΣΙΟΝ (4), Καὶ ὑπόθεσις τῆς Ἐκκλησιαστικής Ιστορίας. Φασὶ τῶν πάλαι αὐτοκρατόρων ἐπιμελές τι χρῆμα γενέσθαι, τοῖς μὲν φιλοκόσμοις, ἁλουργίδα καὶ στέ HENRICO VALESIO INTERPRETE. etc. INDEX NOVEM LIBRORUM ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII Compositus a Nicephoro Callisto Xanthopulo. Allocutio ad Theodosium Juniorem, cui etiam scriptor opus suum dedicat. Et ipsum quidem imperatorem mediocriter laudat: operis autem sui argumentum proponit. Proœmium libri primi, in quo quæstionem movet de gente Judaica, etc., quæ, quoniam suis locis inserta sunt in singulis libris, hic describere superfluum duxi. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ORATIO AD IMPERATOREM THEODOSIUM, Et argumentum Historiæ Ecclesiastica. 1-3 Priscos imperatores diversarum quemque A rerum studiosos fuisse memorant, et iis quidem VALESHI ANNOTATIONES. Bic titulus legitur non solum in codice Regio quo usus est Robertus Stephanus, sed etiam in codice Fuketiano, qui et vetustate et bonitate codicem Re- (1) Ερμείου Σωζομενου Σαλαμινίου λόγος, etc.

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ HERMIE SOZOMENI ECCLESIASTICA HISTORIA ΠΙΝΑΞ ΤΩΝ ΕΝΝΕΑ ΛΟΓΩΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΤΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ, Συντεθεὶς παρὰ Νικηφόρου Καλλίστου του Ξανθοπύλου. Προσφώνημα εἰς Θεοδόσιον τὸν νέον, ᾧ καὶ τὸ σύγγραμμα ἀνατίθησι · ἐγκωμιάζει μὲν γὰρ αὐτὸν μετρίως· προέκθεσιν δὲ καὶ τῆς αὐτοῦ πραγματείας ποιεῖται. Το Προοίμιον τῆς πρώτης βίβλου, ἐν ᾧ διαπορεῖ περὶ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ ἔθνους, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΘΕΟΔΟΣΙΟΝ (4), Καὶ ὑπόθεσις τῆς Ἐκκλησιαστικής Ιστορίας. Φασὶ τῶν πάλαι αὐτοκρατόρων ἐπιμελές τι χρῆμα γενέσθαι, τοῖς μὲν φιλοκόσμοις, ἁλουργίδα καὶ στέ HENRICO VALESIO INTERPRETE. etc. INDEX NOVEM LIBRORUM ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII Compositus a Nicephoro Callisto Xanthopulo. Allocutio ad Theodosium Juniorem, cui etiam scriptor opus suum dedicat. Et ipsum quidem imperatorem mediocriter laudat: operis autem sui argumentum proponit. Proœmium libri primi, in quo quæstionem movet de gente Judaica, etc., quæ, quoniam suis locis inserta sunt in singulis libris, hic describere superfluum duxi. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ORATIO AD IMPERATOREM THEODOSIUM, Et argumentum Historiæ Ecclesiastica. 1-3 Priscos imperatores diversarum quemque A rerum studiosos fuisse memorant, et iis quidem VALESHI ANNOTATIONES. Bic titulus legitur non solum in codice Regio quo usus est Robertus Stephanus, sed etiam in codice Fuketiano, qui et vetustate et bonitate codicem Re- (1) Ερμείου Σωζομενου Σαλαμινίου λόγος, etc.

Β - φανον, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια· τοῖς δὲ αὖ περὶ λόγους σπουδάσασι, μυθώδη τινὰ ποίησιν, ἢ σύγκ γραμμα θέλγειν δυνάμενον· τοῖς δὲ τὰ περὶ πόλεμον ἀσκοῦσι, βέλος εὐστόχως ἀφεῖναι, καὶ θῆρας βάλλειν, ἢ δόρυ ἀκοντίζειν, ἢ εἰς ἵππον ἄλλεσθαι. Προσήγγελ λον δὲ ἑαυτοὺς τοῖς βασιλείοις ἕκαστος, ἐπιτηδεύων τῷ κρατοῦντι φίλον ἐτύγχανεν· ὁ μὲν δυσπόρι- στον ψηφίδα (2) προσφέρων, ἕτερος δὲ λαμπροτέραν βαφὴν ἁλουργίδος ὑποτιθέμενος, ὁ δὲ ποίημα ἢ σύγ- γραμμα προσφωνῶν, ἄλλος δὲ εύζωνον καὶ ξένον τὸν περὶ τὰ ὅπλα τρόπον εἰσηγούμενος. Μέγιστον δὲ καὶ βασιλικὸν ἐνομίζετο, ταυτησὶ τῆς δημώδους ἀρετῆς μόριον ἐν κεκτῆσθαι (3) τὸν πάντων ἡγούμενον. Εὐα σεβείας δὲ, τοῦ ἀληθοῦς κόσμου τῆς βασιλείας, οὐδενὶ τοσοῦτος λόγος ἐγένετο. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε βασιλεῦ Θεοδόσιε, συλλήβδην εἰπεῖν, πᾶσαν ἐπήσκησας ἀρετὴν διὰ Θεοῦ, ἀλουργίδα δὲ καὶ στέφανον πρὸς τοὺς θεω- μένους σύμβολον τῆς ἀξίας περικείμενος, ἔνδοθεν ἀεὶ τὸν ἀληθῆ κόσμον τῆς βασιλείας ἡμφίεσαι, τὴν εὐσέβειαν καὶ τὴν φιλανθρωπίαν. "Οθεν ἑκάστοτε ποιηταὶ καὶ συγγραφεῖς καὶ τῶν σῶν ὑπάρχων οἱ πλείους, καὶ τῶν λοιπῶν ὑπηκόων, περὶ σὲ καὶ τὰς σὰς πράξεις πονοῦσιν. Ἀγωνοθέτης δὲ καὶ λόγων κριτής προκαθήμενος, οὐ κομψῇ τινι φωνῇ καὶ σχή ματι κλέπτεις τὴν ἀκρίβειαν, ἀλλ᾽ εἰλικρινῶς βρα- δεύεις, λέξιν οἰκείαν σκοπῶν τῇ προθέσει τοῦ γράμ ματος, καὶ σχήμα λόγου, καὶ μέρη, καὶ τάξιν καὶ ἁρμονίαν, καὶ φράσιν, καὶ συνθήκην, καὶ ἐπιχειρή ματα, καὶ νοῦν, καὶ ἱστορίαν. ᾿Αμείβῃ δὲ τοὺς λέγον· τας τῇ τε κρίσει τῇ σῇ καὶ τοῖς κρότοις καὶ χρυσ σαῖς εἰκόσιν, ἀναθέσει ἀνδριάντων, καὶ δώροις, καὶ τιμαῖς παντοδαπαῖς. Οἷον δὲ σεαυτὸν περὶ τοὺς λέ- γοντας παρέχεις, οὐ τοιοῦτοι Κρητῶν οἱ πάλαι ἐγέ νοντο περὶ τὸν ἀοίδιμον ἐκεῖνον "Ομηρον, ἢ ᾿Αλευάδαι περὶ Σιμωνίδην (4), ἢ Διονύσιος ὁ Σικελίας τύραννος Προσφώνημα εἰς Θεοδόσιον τὸν νέον, ᾧ καὶ τὸ σύγγραμμα ἀνατίθησι · ἐγκωμιάζει μὲν γὰρ αὐτὸν μετρίως προέκθεσιν δὲ καὶ τῆς αὐτοῦ πραγματείας ποιείται. Προσφωνητικὸν εἰς Θεοδόσιον τὸν βασιλέα Σωζομενοῦ. Ἡμεῖς δὲ οἰκήσομεν οἰκίας ὑπερλάμπρους, λίθοις παντοίοις διηνθισμένας, καὶ χρυσῷ καὶ ἀργύρῳ καταστραπτούσας, καὶ ψηφίδος λεπτῆς διαθέσει, καὶ ποικιλία γραφής, Σὺ δέ μοι περιείχου τῶν τοίχων καὶ τῶν πλακῶν, καὶ τῆς κεκομψευμένης ψηφίδος. πλάκες μόν ριον ἐν κεκτῆσθαι. κεκτήσθαι. μόριον ἓν τῶν πάντων ἡγού- μενον. κεκτῆσθαι παῖδες Αλεύεω παῖδες Αλεύα πολλοὶ ἐν Ἀντιόχοιο δόμοις καὶ ἄνακτος Αλεύα. περὶ δὲ ᾿Αλεύα τοῦ Σιμμίου πάντα ανείλετο Εύρο- SOZOMENI HISTORIA ECCLESIASTICA. PRAFATIO. A qui ornatu delectabantur, purpuram et coronam et hujusmodi alia curæ futsse: eos vero qui do- ctrine operam dabant, fabulosum quoddam car- men aut historiam ad alliciendos auditorum animos accommodaturn adamasse : qui autem bellicis rebus studerent, eos perite sagittandi, aut feras conficiendi, aut hastam vibrandi, aut in equum insiliendi, præcipuam curam habuisse. Singuli ergo qui eas artes excoluerant quæ inperatori erant gratissima, ad palatium accurrebant : alius gem- mam paratu difficilem oblaturus, alius splendidio- rem purpuræ tincturam ostensurus; alius carmen aut aliud scriptionis genus nuncupaturus : alius denique expeditam et novam quamdam armaturæ speciem monstraturus. Summum porro decus et plane imperatorium credebatur, si vulgaris hujusce virtutis vel una duntaxat particula in principe reperiretur. Pietatis vero, quæ verus est imperii ornatus, nemo magnopere studiosus fuit. Tu vero, potentissime inperator Theodosi, omnes, ut com- pendio dicam, virtutes Deo juvante excoluisti. Et purpuram quidem ac coronam velut dignitatis tuæ insigne gestas, eorum gratia qui te oculis intuen- tur : intus vero ornamentum imperii verissimum circumfers, pietatem et humanitatem. Itaque poetæ et historici, pluresque ex præfectis ac reli- quis subditis tuis, in te prædicando, tuisque acli- bus celebrandis quotidie desudant. Tu, vero tan- quam egonotheta judesque operum præsidens, jucundæ vocis sono aut gestus venustate diligen- tiam tuam decipi non pateris: sed sincere judicas, spectans dictionem instituto operis accommoda- tam, figuram item, et partes orationis, et disposi- tionem atque ordinem ; verba item eorumque col- sensum atque locationem ; argumentationes et VALESII ANNOTATIONES. gium longe superat. Praeter hunc titulum, Gene- venses typographi alium subjecerant minutioribus litteris hoc modo : Quem quidem titulum sum- pserunt ex indiculo capitum Historiæ Ecclesiasticæ Sozomeni, qui in codice Regio et in editione Ro- berti Stephani, præfixus est Historiæ ejusdem So- zomeni. Verum ego posteriorem hunc titulum ex- punxi, tum quod in Fuketiano codice non habetur, tum quia superfluum videbatur duos ejusdem capi- tis titulos apponere. Porro Theodorus Lector in Historia Tripartita, quam ab bac Sozomeni ad Theodosium oratione exorsus est, perinde ac Cas- siolorus, hunc titulum habet : ldem quoque tilu- lus habetur in Tripartita Cassiodori. sos vertit Epiphanius, quem secuti sunt Musculus et Christophorsonus. Observavi tamen hanc vocein mplex de pavimento tessellato proprie usurpari. Sic apud Gregorium Nazianzenum in oratione 16, pag. : etc. Et in oratione : Ubi sunt sectiles D marmoris crustæ quibus parietes tegebantur ; &n- ole autem pavimentum est tessellatuin. Vide notas Casauboni ad Suetonium. ex optimo codice Fuketiano, cui consentit codex Leonis Allalii. Sic enim uterque scriptum habet, Quanquam in codice Leonis Allatii deest verbum Ita enim hunc lo- cum exhibet codex ille : Sed nec Epiphanius Scholasticus verbum illud in suo exemplari legerat, ut ex ejus interpretatione cognoscimus. Mihi tamen videtur prorsus necessarium. sunt Thessaliæ reges, qui Xerxem olim evocarunt in Græciam, ut scribit Herodotus in libro vit, haud procul ab initio. Erant autem Alevæ regis filii, tres numero fratres: Thorax scilicet Larissæus, Eurypylus ac Thrasydleus. Sic enim vocantur ab Herodoto in libro ix, ubi dicuntur. Apud Pindarum in Pythionicis, ode 10, dicuntur, ubi etiam Thoras nominatur, hospes atque amicus Pindari. De eodem Thorace loquitur Ctesias in Persicis. Porro Alevas eorum paler, omnium Thessaliæ regum potentissimus fuit, natus patre Simmia, matre Archedice. Theo- critus Idyllio 15, Ad quæ verba scholiastes ita notat, (2) Ο μὲν δυσπόριστον ψηφίδα. Lapides pretio- (3) Μόριον έγκεκτῆσθαι. Hunc locum emendavi (4) Αλευάδαι περὶ Σιμωνίδην. Alevada dicti

Β - φανον, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια· τοῖς δὲ αὖ περὶ λόγους σπουδάσασι, μυθώδη τινὰ ποίησιν, ἢ σύγκ γραμμα θέλγειν δυνάμενον· τοῖς δὲ τὰ περὶ πόλεμον ἀσκοῦσι, βέλος εὐστόχως ἀφεῖναι, καὶ θῆρας βάλλειν, ἢ δόρυ ἀκοντίζειν, ἢ εἰς ἵππον ἄλλεσθαι. Προσήγγελ λον δὲ ἑαυτοὺς τοῖς βασιλείοις ἕκαστος, ἐπιτηδεύων τῷ κρατοῦντι φίλον ἐτύγχανεν· ὁ μὲν δυσπόρι- στον ψηφίδα (2) προσφέρων, ἕτερος δὲ λαμπροτέραν βαφὴν ἁλουργίδος ὑποτιθέμενος, ὁ δὲ ποίημα ἢ σύγ- γραμμα προσφωνῶν, ἄλλος δὲ εύζωνον καὶ ξένον τὸν περὶ τὰ ὅπλα τρόπον εἰσηγούμενος. Μέγιστον δὲ καὶ βασιλικὸν ἐνομίζετο, ταυτησὶ τῆς δημώδους ἀρετῆς μόριον ἐν κεκτῆσθαι (3) τὸν πάντων ἡγούμενον. Εὐα σεβείας δὲ, τοῦ ἀληθοῦς κόσμου τῆς βασιλείας, οὐδενὶ τοσοῦτος λόγος ἐγένετο. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε βασιλεῦ Θεοδόσιε, συλλήβδην εἰπεῖν, πᾶσαν ἐπήσκησας ἀρετὴν διὰ Θεοῦ, ἀλουργίδα δὲ καὶ στέφανον πρὸς τοὺς θεω- μένους σύμβολον τῆς ἀξίας περικείμενος, ἔνδοθεν ἀεὶ τὸν ἀληθῆ κόσμον τῆς βασιλείας ἡμφίεσαι, τὴν εὐσέβειαν καὶ τὴν φιλανθρωπίαν. "Οθεν ἑκάστοτε ποιηταὶ καὶ συγγραφεῖς καὶ τῶν σῶν ὑπάρχων οἱ πλείους, καὶ τῶν λοιπῶν ὑπηκόων, περὶ σὲ καὶ τὰς σὰς πράξεις πονοῦσιν. Ἀγωνοθέτης δὲ καὶ λόγων κριτής προκαθήμενος, οὐ κομψῇ τινι φωνῇ καὶ σχή ματι κλέπτεις τὴν ἀκρίβειαν, ἀλλ᾽ εἰλικρινῶς βρα- δεύεις, λέξιν οἰκείαν σκοπῶν τῇ προθέσει τοῦ γράμ ματος, καὶ σχήμα λόγου, καὶ μέρη, καὶ τάξιν καὶ ἁρμονίαν, καὶ φράσιν, καὶ συνθήκην, καὶ ἐπιχειρή ματα, καὶ νοῦν, καὶ ἱστορίαν. ᾿Αμείβῃ δὲ τοὺς λέγον· τας τῇ τε κρίσει τῇ σῇ καὶ τοῖς κρότοις καὶ χρυσ σαῖς εἰκόσιν, ἀναθέσει ἀνδριάντων, καὶ δώροις, καὶ τιμαῖς παντοδαπαῖς. Οἷον δὲ σεαυτὸν περὶ τοὺς λέ- γοντας παρέχεις, οὐ τοιοῦτοι Κρητῶν οἱ πάλαι ἐγέ νοντο περὶ τὸν ἀοίδιμον ἐκεῖνον "Ομηρον, ἢ ᾿Αλευάδαι περὶ Σιμωνίδην (4), ἢ Διονύσιος ὁ Σικελίας τύραννος Προσφώνημα εἰς Θεοδόσιον τὸν νέον, ᾧ καὶ τὸ σύγγραμμα ἀνατίθησι · ἐγκωμιάζει μὲν γὰρ αὐτὸν μετρίως προέκθεσιν δὲ καὶ τῆς αὐτοῦ πραγματείας ποιείται. Προσφωνητικὸν εἰς Θεοδόσιον τὸν βασιλέα Σωζομενοῦ. Ἡμεῖς δὲ οἰκήσομεν οἰκίας ὑπερλάμπρους, λίθοις παντοίοις διηνθισμένας, καὶ χρυσῷ καὶ ἀργύρῳ καταστραπτούσας, καὶ ψηφίδος λεπτῆς διαθέσει, καὶ ποικιλία γραφής, Σὺ δέ μοι περιείχου τῶν τοίχων καὶ τῶν πλακῶν, καὶ τῆς κεκομψευμένης ψηφίδος. πλάκες μόν ριον ἐν κεκτῆσθαι. κεκτήσθαι. μόριον ἓν τῶν πάντων ἡγού- μενον. κεκτῆσθαι παῖδες Αλεύεω παῖδες Αλεύα πολλοὶ ἐν Ἀντιόχοιο δόμοις καὶ ἄνακτος Αλεύα. περὶ δὲ ᾿Αλεύα τοῦ Σιμμίου πάντα ανείλετο Εύρο- SOZOMENI HISTORIA ECCLESIASTICA. PRAFATIO. A qui ornatu delectabantur, purpuram et coronam et hujusmodi alia curæ futsse: eos vero qui do- ctrine operam dabant, fabulosum quoddam car- men aut historiam ad alliciendos auditorum animos accommodaturn adamasse : qui autem bellicis rebus studerent, eos perite sagittandi, aut feras conficiendi, aut hastam vibrandi, aut in equum insiliendi, præcipuam curam habuisse. Singuli ergo qui eas artes excoluerant quæ inperatori erant gratissima, ad palatium accurrebant : alius gem- mam paratu difficilem oblaturus, alius splendidio- rem purpuræ tincturam ostensurus; alius carmen aut aliud scriptionis genus nuncupaturus : alius denique expeditam et novam quamdam armaturæ speciem monstraturus. Summum porro decus et plane imperatorium credebatur, si vulgaris hujusce virtutis vel una duntaxat particula in principe reperiretur. Pietatis vero, quæ verus est imperii ornatus, nemo magnopere studiosus fuit. Tu vero, potentissime inperator Theodosi, omnes, ut com- pendio dicam, virtutes Deo juvante excoluisti. Et purpuram quidem ac coronam velut dignitatis tuæ insigne gestas, eorum gratia qui te oculis intuen- tur : intus vero ornamentum imperii verissimum circumfers, pietatem et humanitatem. Itaque poetæ et historici, pluresque ex præfectis ac reli- quis subditis tuis, in te prædicando, tuisque acli- bus celebrandis quotidie desudant. Tu, vero tan- quam egonotheta judesque operum præsidens, jucundæ vocis sono aut gestus venustate diligen- tiam tuam decipi non pateris: sed sincere judicas, spectans dictionem instituto operis accommoda- tam, figuram item, et partes orationis, et disposi- tionem atque ordinem ; verba item eorumque col- sensum atque locationem ; argumentationes et VALESII ANNOTATIONES. gium longe superat. Praeter hunc titulum, Gene- venses typographi alium subjecerant minutioribus litteris hoc modo : Quem quidem titulum sum- pserunt ex indiculo capitum Historiæ Ecclesiasticæ Sozomeni, qui in codice Regio et in editione Ro- berti Stephani, præfixus est Historiæ ejusdem So- zomeni. Verum ego posteriorem hunc titulum ex- punxi, tum quod in Fuketiano codice non habetur, tum quia superfluum videbatur duos ejusdem capi- tis titulos apponere. Porro Theodorus Lector in Historia Tripartita, quam ab bac Sozomeni ad Theodosium oratione exorsus est, perinde ac Cas- siolorus, hunc titulum habet : ldem quoque tilu- lus habetur in Tripartita Cassiodori. sos vertit Epiphanius, quem secuti sunt Musculus et Christophorsonus. Observavi tamen hanc vocein mplex de pavimento tessellato proprie usurpari. Sic apud Gregorium Nazianzenum in oratione 16, pag. : etc. Et in oratione : Ubi sunt sectiles D marmoris crustæ quibus parietes tegebantur ; &n- ole autem pavimentum est tessellatuin. Vide notas Casauboni ad Suetonium. ex optimo codice Fuketiano, cui consentit codex Leonis Allalii. Sic enim uterque scriptum habet, Quanquam in codice Leonis Allatii deest verbum Ita enim hunc lo- cum exhibet codex ille : Sed nec Epiphanius Scholasticus verbum illud in suo exemplari legerat, ut ex ejus interpretatione cognoscimus. Mihi tamen videtur prorsus necessarium. sunt Thessaliæ reges, qui Xerxem olim evocarunt in Græciam, ut scribit Herodotus in libro vit, haud procul ab initio. Erant autem Alevæ regis filii, tres numero fratres: Thorax scilicet Larissæus, Eurypylus ac Thrasydleus. Sic enim vocantur ab Herodoto in libro ix, ubi dicuntur. Apud Pindarum in Pythionicis, ode 10, dicuntur, ubi etiam Thoras nominatur, hospes atque amicus Pindari. De eodem Thorace loquitur Ctesias in Persicis. Porro Alevas eorum paler, omnium Thessaliæ regum potentissimus fuit, natus patre Simmia, matre Archedice. Theo- critus Idyllio 15, Ad quæ verba scholiastes ita notat, (2) Ο μὲν δυσπόριστον ψηφίδα. Lapides pretio- (3) Μόριον έγκεκτῆσθαι. Hunc locum emendavi (4) Αλευάδαι περὶ Σιμωνίδην. Alevada dicti

Α περὶ Πλάτωνα τὸν Σωκράτους ἑταῖρον (5), ἢ Φίλιπ πος ὁ Μακεδών περὶ Θεόπομπον τὸν συγγραφέα, καὶ Σευήρος ὁ Καίσαρ περὶ Οππιανὸν, τὸν ἐν τοῖς μέτροις τῶν ἰχθύων τὰ γένη καὶ τὴν φύσιν καὶ τὴν θήραν ἀφηγησάμενον. Κρῆτες μὲν γὰρ ἐν χιλίοις νομίσμασιν "Ομηρον ἀμειψάμενοι τῆς εὐεπείας, ὡς ἀνυπέρβλητον φιλοτιμίαν αὐχοῦντες, ἐν στήλῃ δημο σία τὴν δωρεὰν ἐγράψαντο. ᾿Αλευάδαι δὲ καὶ Διονύ- σιος καὶ Φίλιππος, οὐκ ἂν στεγανώτεροι Κρητῶν ἐγέ νοντο, τῶν ἐπὶ πολιτείᾳ ἀτύφῳ καὶ φιλοσόφῳ σε μνυνομένων· ἀλλὰ τάχος ἂν τὴν ἐκείνων στήλην ἐμια μήσαντο, εἰ μὴ κατόπιν ἦσαν τῇ δωρεᾷ. Σευῆρος δὲ μετρίας ποιήσεως χρυσοῦν κατὰ στίχον Οππιανῷ δωρησάμενος, οὕτω τῇ φιλοτιμίᾳ κατέπληξεν, ὡς χρυσᾶ ἔπη τὰ Οππιανοῦ εἰς ἔτι νῦν παρὰ τοῖς πολ Β λοις όνομάζεσθαι. Ταῦτα τῶν πάλαι φιλομαθῶν καὶ φιλολόγων τὰ δῶρα. Σὺ δὲ, ὦ βασιλεῦ, οὐδενὶ τῶν πώποτε ὑπερβολὴν κατέλιπες ἐν ταῖς περὶ τοὺς λόγους φιλοτιμίαις· καί μοι δοκεῖς οὐκ ἀπεικότως τοῦτο ποιεῖν. Πάντας γὰρ νικῆσαι ταῖς ἀρεταῖς σπουδάζων, εἰς ἐπίδοσιν ἄγεις τὰ σὰ, καθότι τῶν πάλαι κατωρο θωμένων Ελλησί τε καὶ Ῥωμαίοις τὴν ἱστορίαν ἠκρίβωσας. Φασὶ δέ σε μεθ᾿ ἡμέραν μὲν τὰ περὶ τὰ ὅπλα καὶ τὸ σῶμα ἀσκεῖν, καὶ τὰ τῶν ἀρχομένων διατάττειν πράγματα, δικάζοντά τε, καὶ ἃ χρὴ γρά- φοντα, ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ τὰ πρακτέα σκοποῦντα· νύκτωρ δὲ τὰς βίβλους περιέπειν. Διακονεῖν δέ σοι λόγος πρὸς τὴν τούτων εἴδησιν λύχνον, ἐκ μηχανῆς τινος αυτομάτως τῇ θρυαλλίδι ἐπιχέοντα τὸ ἔλαιον, ὡς ἂν μηδὲ εἷς τῶν περὶ τὰ βασίλεια ἐν τοῖς σοῖς πόνοις ταλαιπωρεῖν ἀναγκάζοιτο, καὶ τὴν φύσιν βιά ζηται, πρὸς τὸν ὕπνον μαχόμενος· οὕτω τις φιλάνθρω πος καὶ πρᾶος, καὶ πρὸς τοὺς πέλας καὶ πρὸς πάντας ὑπάρχεις, τὸν οὐράνιον Βασιλέα τὸν σὸν προστάτην μιμούμενος, ᾧ φίλον ἐστὶν ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους ύειν, καὶ τὸν ἥλιον ἀνατέλλειν, καὶ τὰ ἄλλα ἀφθόνως παρέχειν. Ὑπὸ γοῦν πολυμαθείας, ὡς εἰκὸς, ἀκούω σε καὶ λίθων εἰδέναι φύσεις, καὶ δυνάμεις ῥιζῶν, καὶ ἐνεργείας ἰαμάτων, οὐχ ἧττον ἢ Σολομών, ἢ ὁ Δαβίδ • ὁ σοφώτατος. Μᾶλλον δὲ κἀκείνου πλεονεκτεῖς ταῖς ἀρεταῖς. Ὁ μὲν γὰρ δοῦλος γενόμενος τῶν ἡδονῶν, οὐ μέχρι τέλους τὴν εὐσέβειαν διεφύλαξε, τὴν αἰτίαν τῶν ἀγαθῶν καὶ τῆς σοφίας αὐτῷ γενομένην. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε, τὸν ἐγκρατῆ λογισμὸν ἀντιτάξας τῇ ῥᾳ Τu ρίων. τετραρχία Αριστοτέλης δὲ ἐν τῇ κοινῇ Θετταλών πολιτείᾳ, ἐπὶ Ἀλευάτου Πύρρου διηρῆσθαί φησιν εἰς τέτταρας μοίρας τὴν Θετταλίαν. ἐπὶ ᾿Αλεύα τοῦ Πυρ- ροῦ. Περὶ φιλαδελφίας, τῶν φάσκω τὸν Πύῤῥον, ὃν Αρχεδίκη τέκε παῖδα. Σωκράτους ἑταῖρον. Η ὁ Δαβίδ. υίός Δαβίδ. SOZUMENI historiam. Recitantes porro remuneraris, tum judi- cio tuo et applausu, tum aureis imaginibus et sta- tuis, et donis, omnique honorum genere. Talem ∙utique te erga illos exhibes, quales nec Creten- ses olim fuerunt erga celebrem illum Homerum, nec Alevada erga Simonidem, nec Dionysius Silicia tyrannus erga Platonen Socratis præ- ceptorem, nec Philippus Macedo erga Theo- pompum Historiæ scriptorem, nec denique Severus Cæsar erga Oppianum, qui piscium genera, natu- ram artemque capiendi, versibus conscripsit. Nam Cretenses quidem cum Homerum mille nummis donassent ob carminum præstantiam, tanquam de immensa quadam munificentia gloriantes, in ærea tabula donuin publice inscripserunt. Alevada au- tem et Dionysius ac Philippus, haudquaquam taci- turniores fuissent Cretensibus, qui ob philosophi- cam, et ob omni fastu alienam rempublicam glo- riari solent : sed cito illos imitati essent in pro- -ponenda tabula, nisi inferiores illis in munificentia exstitissent. Severus vero cum Oppiano singulos aureos pro singulis versibus poematis, et quidem mediocris, donavisset, ea liberalitate tantopere omnes obstupefecit, ut Oppiani carmina a plerisque etiamnum aurea nominentur. Hæc sunt munera principum qui disciplinas et eloquentiam olim ad- amnarunt. vero, imperator, in doctis hominibus remunerandis cunctos qui unquam vixerunt longo intervallo superasti. Nec absque ratione id abs te fieri mihi videtur. Nam dum virtute omnes supe-C rare contendis, res tuas quotidie novis incrementis amplificas. Ob quam eliam causam res præclare gestas tum a Græcis, tum a Romanis studiosissime perlegisti. Aiunt certe te, interdiu quidem bellicis .artibus et corporis exercitationibus vacare, et subjectorum negotia disceptare, modo judicantem, modo ea quæ convenit scribentem ; et tum priva- tim, tum publice, ea quæ agenda sunt dispicien- tem : noctu vero libris incumbere. Porro fama est, ad eorum lectionem inservire tibi candelabrum quod arte mechanica fabricatum, nullo extrinsecus ministrante, oleum infundat lucernæ: ita ut nemo ex ministris palatii ob labores tuos molestiam subire cogatur, et contra somnum luctando vim VALESHI ANNOTATIONES. Repugnare tamen videtur Aristoteles, et Ale vam Pyrrhi Blium facere, non autem Simmiæ. Aristotelis verba leguntur apud Harpocrationem in voce Sed non dubito quin scribendum sit ldl est, regnante Aleva, qui Rufus cognoni- natus est. Auctorem hujus emendationis habeo Plutarchum, qui in libro sub fi- nem, scribit patrem Alevæ misisse Delphos qui Apollinem consuleret cuinam potissimum ex filiis regnum tradi oporteret. Apollinem vero semel atque D iterum ea de re consultum respondisse, Hujus posteri, Alevada dicti, deinceps in Thessalia regnarunt, donec a Philippo Macedonum rege pulsi fugatique sunt, ut scribit Ulpianus in Demosthenis Olynthia- cas. Plato in Menone mentionem facit Aristippi Larissæi ex Alevadarum familia. ctius in codice Fuketiano et in exemplari Leonis Allatii scriptum est Neque enim Plato præceptor fuit Socratis, sed contra. Itaque Epiphanius Scholasticus Socratis discipulum inter- pretatus est. VARIORUM. • Videtur legendum (5) Πλάτωνα τὸν Σωκράτους διδάσκαλον. Re-

Α περὶ Πλάτωνα τὸν Σωκράτους ἑταῖρον (5), ἢ Φίλιπ πος ὁ Μακεδών περὶ Θεόπομπον τὸν συγγραφέα, καὶ Σευήρος ὁ Καίσαρ περὶ Οππιανὸν, τὸν ἐν τοῖς μέτροις τῶν ἰχθύων τὰ γένη καὶ τὴν φύσιν καὶ τὴν θήραν ἀφηγησάμενον. Κρῆτες μὲν γὰρ ἐν χιλίοις νομίσμασιν "Ομηρον ἀμειψάμενοι τῆς εὐεπείας, ὡς ἀνυπέρβλητον φιλοτιμίαν αὐχοῦντες, ἐν στήλῃ δημο σία τὴν δωρεὰν ἐγράψαντο. ᾿Αλευάδαι δὲ καὶ Διονύ- σιος καὶ Φίλιππος, οὐκ ἂν στεγανώτεροι Κρητῶν ἐγέ νοντο, τῶν ἐπὶ πολιτείᾳ ἀτύφῳ καὶ φιλοσόφῳ σε μνυνομένων· ἀλλὰ τάχος ἂν τὴν ἐκείνων στήλην ἐμια μήσαντο, εἰ μὴ κατόπιν ἦσαν τῇ δωρεᾷ. Σευῆρος δὲ μετρίας ποιήσεως χρυσοῦν κατὰ στίχον Οππιανῷ δωρησάμενος, οὕτω τῇ φιλοτιμίᾳ κατέπληξεν, ὡς χρυσᾶ ἔπη τὰ Οππιανοῦ εἰς ἔτι νῦν παρὰ τοῖς πολ Β λοις όνομάζεσθαι. Ταῦτα τῶν πάλαι φιλομαθῶν καὶ φιλολόγων τὰ δῶρα. Σὺ δὲ, ὦ βασιλεῦ, οὐδενὶ τῶν πώποτε ὑπερβολὴν κατέλιπες ἐν ταῖς περὶ τοὺς λόγους φιλοτιμίαις· καί μοι δοκεῖς οὐκ ἀπεικότως τοῦτο ποιεῖν. Πάντας γὰρ νικῆσαι ταῖς ἀρεταῖς σπουδάζων, εἰς ἐπίδοσιν ἄγεις τὰ σὰ, καθότι τῶν πάλαι κατωρο θωμένων Ελλησί τε καὶ Ῥωμαίοις τὴν ἱστορίαν ἠκρίβωσας. Φασὶ δέ σε μεθ᾿ ἡμέραν μὲν τὰ περὶ τὰ ὅπλα καὶ τὸ σῶμα ἀσκεῖν, καὶ τὰ τῶν ἀρχομένων διατάττειν πράγματα, δικάζοντά τε, καὶ ἃ χρὴ γρά- φοντα, ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ τὰ πρακτέα σκοποῦντα· νύκτωρ δὲ τὰς βίβλους περιέπειν. Διακονεῖν δέ σοι λόγος πρὸς τὴν τούτων εἴδησιν λύχνον, ἐκ μηχανῆς τινος αυτομάτως τῇ θρυαλλίδι ἐπιχέοντα τὸ ἔλαιον, ὡς ἂν μηδὲ εἷς τῶν περὶ τὰ βασίλεια ἐν τοῖς σοῖς πόνοις ταλαιπωρεῖν ἀναγκάζοιτο, καὶ τὴν φύσιν βιά ζηται, πρὸς τὸν ὕπνον μαχόμενος· οὕτω τις φιλάνθρω πος καὶ πρᾶος, καὶ πρὸς τοὺς πέλας καὶ πρὸς πάντας ὑπάρχεις, τὸν οὐράνιον Βασιλέα τὸν σὸν προστάτην μιμούμενος, ᾧ φίλον ἐστὶν ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους ύειν, καὶ τὸν ἥλιον ἀνατέλλειν, καὶ τὰ ἄλλα ἀφθόνως παρέχειν. Ὑπὸ γοῦν πολυμαθείας, ὡς εἰκὸς, ἀκούω σε καὶ λίθων εἰδέναι φύσεις, καὶ δυνάμεις ῥιζῶν, καὶ ἐνεργείας ἰαμάτων, οὐχ ἧττον ἢ Σολομών, ἢ ὁ Δαβίδ • ὁ σοφώτατος. Μᾶλλον δὲ κἀκείνου πλεονεκτεῖς ταῖς ἀρεταῖς. Ὁ μὲν γὰρ δοῦλος γενόμενος τῶν ἡδονῶν, οὐ μέχρι τέλους τὴν εὐσέβειαν διεφύλαξε, τὴν αἰτίαν τῶν ἀγαθῶν καὶ τῆς σοφίας αὐτῷ γενομένην. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε, τὸν ἐγκρατῆ λογισμὸν ἀντιτάξας τῇ ῥᾳ Τu ρίων. τετραρχία Αριστοτέλης δὲ ἐν τῇ κοινῇ Θετταλών πολιτείᾳ, ἐπὶ Ἀλευάτου Πύρρου διηρῆσθαί φησιν εἰς τέτταρας μοίρας τὴν Θετταλίαν. ἐπὶ ᾿Αλεύα τοῦ Πυρ- ροῦ. Περὶ φιλαδελφίας, τῶν φάσκω τὸν Πύῤῥον, ὃν Αρχεδίκη τέκε παῖδα. Σωκράτους ἑταῖρον. Η ὁ Δαβίδ. υίός Δαβίδ. SOZUMENI historiam. Recitantes porro remuneraris, tum judi- cio tuo et applausu, tum aureis imaginibus et sta- tuis, et donis, omnique honorum genere. Talem ∙utique te erga illos exhibes, quales nec Creten- ses olim fuerunt erga celebrem illum Homerum, nec Alevada erga Simonidem, nec Dionysius Silicia tyrannus erga Platonen Socratis præ- ceptorem, nec Philippus Macedo erga Theo- pompum Historiæ scriptorem, nec denique Severus Cæsar erga Oppianum, qui piscium genera, natu- ram artemque capiendi, versibus conscripsit. Nam Cretenses quidem cum Homerum mille nummis donassent ob carminum præstantiam, tanquam de immensa quadam munificentia gloriantes, in ærea tabula donuin publice inscripserunt. Alevada au- tem et Dionysius ac Philippus, haudquaquam taci- turniores fuissent Cretensibus, qui ob philosophi- cam, et ob omni fastu alienam rempublicam glo- riari solent : sed cito illos imitati essent in pro- -ponenda tabula, nisi inferiores illis in munificentia exstitissent. Severus vero cum Oppiano singulos aureos pro singulis versibus poematis, et quidem mediocris, donavisset, ea liberalitate tantopere omnes obstupefecit, ut Oppiani carmina a plerisque etiamnum aurea nominentur. Hæc sunt munera principum qui disciplinas et eloquentiam olim ad- amnarunt. vero, imperator, in doctis hominibus remunerandis cunctos qui unquam vixerunt longo intervallo superasti. Nec absque ratione id abs te fieri mihi videtur. Nam dum virtute omnes supe-C rare contendis, res tuas quotidie novis incrementis amplificas. Ob quam eliam causam res præclare gestas tum a Græcis, tum a Romanis studiosissime perlegisti. Aiunt certe te, interdiu quidem bellicis .artibus et corporis exercitationibus vacare, et subjectorum negotia disceptare, modo judicantem, modo ea quæ convenit scribentem ; et tum priva- tim, tum publice, ea quæ agenda sunt dispicien- tem : noctu vero libris incumbere. Porro fama est, ad eorum lectionem inservire tibi candelabrum quod arte mechanica fabricatum, nullo extrinsecus ministrante, oleum infundat lucernæ: ita ut nemo ex ministris palatii ob labores tuos molestiam subire cogatur, et contra somnum luctando vim VALESHI ANNOTATIONES. Repugnare tamen videtur Aristoteles, et Ale vam Pyrrhi Blium facere, non autem Simmiæ. Aristotelis verba leguntur apud Harpocrationem in voce Sed non dubito quin scribendum sit ldl est, regnante Aleva, qui Rufus cognoni- natus est. Auctorem hujus emendationis habeo Plutarchum, qui in libro sub fi- nem, scribit patrem Alevæ misisse Delphos qui Apollinem consuleret cuinam potissimum ex filiis regnum tradi oporteret. Apollinem vero semel atque D iterum ea de re consultum respondisse, Hujus posteri, Alevada dicti, deinceps in Thessalia regnarunt, donec a Philippo Macedonum rege pulsi fugatique sunt, ut scribit Ulpianus in Demosthenis Olynthia- cas. Plato in Menone mentionem facit Aristippi Larissæi ex Alevadarum familia. ctius in codice Fuketiano et in exemplari Leonis Allatii scriptum est Neque enim Plato præceptor fuit Socratis, sed contra. Itaque Epiphanius Scholasticus Socratis discipulum inter- pretatus est. VARIORUM. • Videtur legendum (5) Πλάτωνα τὸν Σωκράτους διδάσκαλον. Re-

στώνῃ, εἰκότως νομίζῃ, μὴ μόνον ἀνθρώπων αὐτο- Α κράτωρ εἶναι, ἀλλὰ καὶ τῶν παθῶν τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος. Εἰ δὲ δεῖ καὶ ταῦτα λέγειν, πυνθάνο- μαί σε καὶ παντὸς ἄψου καὶ ποτοῦ τὴν ἐπιθυμίαν νικᾷν· καὶ μήτε συκα γλυκερά, ποιητικῶς εἰπεῖν, μήτ' ἄλλο τι τῶν ὡραίων ἑλεῖν σε δύνασθαι, πλην ὅσον ἐπιψαῦσαι καὶ μόνον ἀπογεύσασθαι, πρότερον εὐλογήσαντα τὸν πάντων Δημιουργόν. Δίψους δὲ καὶ πνίγους καὶ ῥίγους κρατεῖν ἐθισθεὶς ἐν ταῖς καθ' ἡμέραν ἀσκήσεσι, φύσιν ἔχειν νομίζῃ τὴν ἐγκρά- τειαν. Πρώην γέ τοι τὴν ἐν Πόντῳ πόλιν Ηρακλέους ἐπώνυμον (6) σπεύδων ἰδεῖν, καὶ ἐγεῖραι τῷ χρόνῳ κάμνουσαν, ὥρᾳ θέρους τὴν διὰ Βιθυνῶν ῄεις οδόν. Τοῦ δὲ ἡλίου σφόδρα φλέγοντος περὶ μέσην ἡμέραν, ἰδών σέ τις τῶν δορυφόρων ἱδρῶτι πολλῷ καὶ κονιορτῷ πεφυρμένον, φθάσας ὡς δὴ χαρούμενος προσεκόμισε Β σοι φιάλην εὖ μάλα λαμπρῶς πρὸς τὰς ἀκτῖνας ἀν- τιστίλβουσαν, ἡδὺν αὐτῇ τινα πότον εμβαλών, καὶ ψυχρὸν ὕδωρ ἐπιχέας. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε, προσδεξά- & μενος, ἐπήνεσας μὲν τῆς προθυμίας τὸν ἄνδρα, καὶ δῆλος ἦσθα μετ' οὐ πολὺ τοῦτον φιλοτιμία βασιλική καλῶς ποιήσων· πάντων δὲ τῶν στρατιωτῶν πρὸς τὴν φιάλην κεχηνότων, καὶ μακαριούντων ὃς πίεται, πάλιν αὐτῷ, ὦ γενναῖε, τὸ ποτὸν ἀπέδωκας, καὶ ὅπου φίλον αὐτῷ κεχρῆσθαι ἐκέλευσας. Ὥστε μοι δοκεῖ εἰκότως ταῖς σαῖς ἀρεταῖς νενικῆσθαι καὶ 'Αλέξανδρον τὸν Φιλίππου· ᾧ λέγεται παρὰ τῶν ἐκεῖνον θαυμα ζόντων, δι' ἀνύδρου τόπου βαδίζοντι μετὰ τῶν Μακε- δόνων, ἐπιμελῆ στρατιώτην ὕδωρ εὑρόντα ἀρύσασθαι καὶ προσκομίσαι· τὸν δὲ μὴ πιεῖν, ἀλλὰ ἐκχέαι τὸ πόμα. Συνελόντα οὖν εἰπεῖν, τῶν πρὸ σοῦ βασιλέων βασιλικώτερόν (7) σε κυρίως καλεῖν ἔστι, κατὰ τὸν Ομηρον. Τοὺς μὲν γὰρ, οὐδὲν οἷον ἄγασθαι κεκτη- μένους παρειλήφαμεν· τοὺς δὲ, ἐπὶ ἑνὶ μόλις ἢ δύο τὴν βασιλείαν σεμνύνοντας. Σὺ δὲ, ὦ κράτιστε, πάσας ὁμοῦ συλλαβὼν τὰς ἀρετὰς, πάντας ὑπερεβάλον εύσε βείᾳ, καὶ φιλανθρωπίᾳ, καὶ ἀνδρείᾳ, καὶ σωφροσύνῃ, καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ φιλοτιμίᾳ, καὶ μεγαλοψυχία, βασιλικῇ πρεπούσῃ ἀξίᾳ. ᾿Αναίμακτον δὲ καὶ καθα- ρὰν φόνου, πάντων τῶν πώποτε γενομένων, μόνην τὴν σὴν ἡγεμονίαν ἅπας αἰὼν αὐχεῖ. Ηδονῇ δὲ τὰ σπουδαία τοὺς ὑπηκόους παιδεύεις, εὐνοίᾳ τε καὶ αἰδοῖ τὴν περὶ σὲ σπουδὴν καὶ τὰ κοινὰ ἐνδείκνυσθαι. Ωστε μοι πάντων ἕνεκεν ἀναγκαῖον καταφαίνεται Εκκλησιαστικὴν Ιστορίαν συγγράφοντι, σοὶ προσφωνῆσαι. Τίνι γὰρ μᾶλλον οἰκειότερον τοῦτο ποιήσω, πολλῶν καὶ θεσπεσίων ἀνδρῶν ἀρετὴν ἀφ- ηγῆσθαι μέλλων, καὶ τὰ συμβάντα περὶ τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν, ὅσοις τε ἐχθροῖς ὑπαντήσασα, εἰς τοὺς βασιλεύτερον. κατὰ τὸν Ὅμηρον, HISTORIA ECCLESIASTICA. - PRAEFATIO. inferre naturæ. Adeo humanus es et benignus ac milis, tum erga proximos, tum erga omnes morta- les instar cœlestis Regis, patroni ac defensoris tui, qui justis pariter et injustis pluere solet, et solem quotidie orientem præbere, aliaque ejus- modi liberaliter suppeditare. Porro adeo multiplici- eruditione instructum te esse audio, ut lapidum naturam, viresque radicum, et remediorum effica- ciam non minus noveris quam sapientissimus ille Davidis filius Salomon. Imo vero longe illum ante- celis in omnni genere virtutis. Nam ille quidem voluptatis vile mancipium effectus, pietatem quæ maximorum bonorum et sapientiæ causa ipsi exsti- terat, usque ad finem vitæ non servavit. Tu vero, potentissime imperator, qui continentiæ studium opposuisti licentiæ, non sine causa existimas imn- peratorem te esse non hominum modo, verum etiam perturbationum tam animi quam corporis. Quod si istud etiam dicendum est, te cujusvis cibi et potionis cupiditate superiorem esse accepi, et.. nec dulcibus ficubus, ut poetice loquar, nec alio fructuum genere capi posse, nisi hactenus tantum ut attingas et gustes; idque postquam omnium. conditori Deo benedixeris. Jam vero sitim, æstum atque algorem superare, quotidianis exercitationi- bus ita assuefactus es, ut continentiam vice natu- ræ habere videaris. Nuper certe cum Heracleam urbem Ponti visere, eamque temporis diuturnitate collapsam instaurare studeres, æstivo tempore per Bithyniam iter fecisti. Cumque sol vehementius nagraret circa meridiem, quidam ex protectoribus tuis te sudore diffluentem et pulvere conspersum videns, tanquam rem gratam tibi facturus, phia- lam tibi obtulit adversus solis radios splendide coruscantem, eamque gratissima quadam potione implevit, aquam frigidam illi superfundens. Tu vero, princeps potentissime, sumpto calice, bomi- nis quidem illius propensum erga te animum col- laudasti, nec obscure significasti te pro imperiali magnificentia, brevi illum beneficio affecturum esse. Sed cum milites universi poculo inhiarent, beatumque judicarent eum qui hausturus illud esset, poculum viro reddidisti, o generosissime, utque eo pro arbitrio suo uteretur jussisti. Merito D itaque mihi videris Alexandrum quoque Philippi filium virtutibus tuis superasse. Quem laudatores ipsius commemorant, cum per siticulosam quam- dam regionem transiret una cum exercitu Mace- donum, et miles quidam officiosus ac sedulus. C – VALESII ANNOTATIONES. Junior Heracleam profectus est, ipso 9, et Pal- ladio consulib., eique redeunti Ursus præfectus Urbi, et senatus in foro Theodosii auream coro- nam obtulit, ut legitur in Chronico Alexandrino. a Scribendum puto Utitur enim Sozo- menus verbo Homerico, ut ipsemet testatur his verbis, que omnino superdua essent, nisi ita legeremus ui dixi. VARIORUM. Septimum consulatum cum Junio Quarto Pal- ladio gessit Theodosius, anno Chr. 416. Nonum vero cum Fl. Constantin, anno Chr. 420, ut rem fert Ant. Pagi ad cos ainos, n. 1. (6) Πόλιν Ηρακλέους ἐπώνυμον. Theodosius (7) Τῶν πρὸ σοῦ βασιλέων βασιλικώτερον.

οὖν, ὦ πάντα εἰδὼς, καὶ πᾶσαν ἀρετὴν ἔχων, καὶ μά λιστα τὴν εὐσέβειαν, ἣν ἀρχὴν εἶναι σοφίας ὁ θεῖος ἐστι λόγος, δέχου παρ' ἐμοῦ ταύτην τὴν γραφὴν, καὶ ἐξέτασιν, καὶ τὰς τῆς σῆς ἀκριβείας προσθέσεις προσ αγαγών, τοῖς σοῖς πόνοις κάθαρον. Πάντως γὰρ ὅπη ἄν σοι φίλοι δοκοί, ταύτῃ καὶ τοῖς ἐντυγχάνουσι χρή- σιμον καὶ λαμπρὸν φανεῖται· οὐδ᾽ ἐπιθήσει τις δάκτυ λον τῇ δοκιμασίᾳ τῇ σῇ. Πρόεισι δέ μοι ἡ γραφὴ ἀπὸ τῆς Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου ὁ τῶν Καισάρων τρίτης ὑπατείας, μέχρι τῆς ἑπτακαιδεκάτης τῆς σῆς. Εδοξε δέ μοι καλῶς ἔχειν εἰς ἑννέα μέρη τὴν πᾶσαν πραγματείαν διελεῖν. Περιέξει δὲ ὁ πρῶτος καὶ δεύ τερος τόμος τὰ ἐπὶ Κωνσταντίνου συμβάντα ταῖς Εκκλησίαις· ὁ δὲ τρίτος· καὶ τέταρτος, τὰ ἐπὶ τῶν αὐτοῦ παίδων· ὁ δὲ πέμπτος καὶ ἔκτος, τὰ ἐπὶ Ἰου λιανοῦ τοῦ ἀνεψιοῦ τῶν παίδων τοῦ μεγάλου Κωνσταν τίνου, καὶ Ἰοβιανοῦ, καὶ προσέτι Ουαλεντινιανοῦ καὶ Ουάλεντος. Ὁ δὲ ἕβδομος καὶ ὄγδοος ἡμῖν δηλώσει τόμος τὰ ἐπὶ Γρατιανοῦ καὶ Οὐαλεντινιανοῦ τῶν ἀδελφῶν, μέχρι τῆς ἀναῤῥήσεως Θεοδοσίου τοῦ θεσπε σίου σου πάππου (5) · ἐσότε δὴ ὁ ὑμέτερος, κράτιστε βασιλεῦ, ἀοίδιμος πατήρ Αρκάδιος τὴν πατρώαν ἡγε μονίαν διαδεξάμενος, ἅμα τῷ εὐσεβεστάτῳ σου θείῳ Ονωρίῳ, τὴν Ῥωμαίων οἰκουμένην ἐθύνειν ἔλαχε. Τὸ δὲ ἔννατον βιβλίον ἀνατέθεικα τῇ φιλοχρίστῳ καὶ εὐαγεστάτῃ ὑμῶν κορυφῇ· ἦν ἐς ἀεὶ φυλάττοι Θεὸς ἐν ἀκλονήτοις εὐθυμίαις, κατευμεγεθοῦσαν ἐχθρῶν, καὶ πάντας ἔχουσαν ὑπὸ πόδας, καὶ εἰς παῖδας παίδων Α σοὺς καὶ τῶν σῶν πατέρων λιμένας κατηγεν. "Αγε παραπέμπουσαν τὴν εὐσεβῆ βασιλείαν, κατανεύοντος τοῦ Χριστοῦ· δι᾿ οὗ καὶ μεθ᾿ οὗ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί ἡ δόξα σὺν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. λείπει, Ἀπὸ τῆς Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου. SOZOMENI B aquam a se repertam haustamque ei obtulisset, noluisse bibere, sed aquam humi effudisse. Proinde, ut summatim dicam, omnibus regibus qui te ante- cesserunt, regaliorem te, juxta Homerum, proprie appellare licet. Alios enim nihil admiratione dignum in se habuisse accepimus; alios vero una quapiam ut altera dote imperium exornasse. At tu, optime imperator, cunctas simul virtutes com- plexus, pietate, clementia, fortitudine, continentia, justitia, liberalitate, animi magnitudine regiæ dignitati congrua, cunctos transgressus es. Solum certe ex omnibus qui unquam fuerunt, principa- tum tuum incruentum et ab omni cæde purum atque integrum esse nostra ætas gloriatur. Quippe subditos suaviter et cum voluptate quadam að vir- tutem informas, ut cum benevolentia ac reverentia studium suum erga te ac rempublicam ostendant. Hlas igitur ob causas, cum Historiam Ecclesiasticam scribere institulssem, necessario ean tibi nuncu⚫ pandam putavi. Cui enim potius eam nuncuparem, narraturus divinorum hominum virtutem, et quæ- cunque catholicæ Ecclesiæ contigerunt : et quot illa quantisque cum hostibus fortiter congressa, ad tuos et parentum tuorum portus appulerit? Age- dum ergo, imperator omnium gnare, et tum aliis prædite virtutibus, tum inprimis pietate, quam initium esse sapientiæ divina testantur oracula, hunc a me librum suscipe, eumque examina, et pro tua singulari diligentia addens ac detrahens, tuo illum labore perpurga. Prorsus enim quidquid C tibi visum fuerit, id utile ac præclarum lectoribus videbitur : nec post judicium tuum quisquam dein- ceps manum admoturus est. Porro hoc opus meum a tertio consulatu Crispi et Constantini Cæsarum, usque ad septimum decimum consulatum tuum progreditur. Idque in novem libros commode distribui posse existimavi. Ac primus quidem et se- cundus liber ea complectetur, quæ Constantino regnante Ecclesiæ acciderunt. Tertius vero et quar- lus ea quæ sub filiorum ejus principatu sunt gesta. Quintus et sextus ea continebit quæ regnante Juliano fratre illorum patruele, et quæ Joviano, itemque Valentiniano et Valente imperantibus con- tigere. Septimus et octavus liber ea commemorabit quæ Gratiano et Valentiniano fratribus impe- rium obtinentibus acta sunt, usque ad nuncupationem Angustam Theodosii admirabilis avi tui : el quæ sub Theodosio deinceps gesta, quoad usque celeberrimus pater tuus Arcadius una cum piissimo patruo tuo Honorio orbis Romani administrationem suscepit. Nonum vero librum, narrationi eðrum sanctissima Christique amantissima majestate tua gesta sunt, specialiter dicavi. Quam quidem majestatem opto ut Deus perpetuo custodiat, inconcussa tranquillitate ac lætitia perfruen- tem : eamque hostibus superiorem efficiat, et cunctos pedibus ipsius substernat; pium denique imperium filiis ac nepotibus suis transmittere ei concedat, favente Christo, per quem et cum quo, Deo Patri sit gloria una cum sancto Spiritu in ævum. Amen. quæ a VALESII ANNOTATIONES. Fuketiano codice lacuna est dimidiatæ circiter versione mea ex conjectura supplevi. line : et ad latus notatur id est, desunt VARIORUM, Crispus Cæsar, et Constantinus Cæsar consules fuere anno Chr. Cestus est autem decimus septimus Theodosii consulatus cum collega Festo, anno Chr. 459, juxta calculum Antonii Pagi ad cos annos. (8) Θεσπεσίου σου πάππου. Post hac verba in D nonnulla. Quod igitur hic deesse videbatur, id in

οὖν, ὦ πάντα εἰδὼς, καὶ πᾶσαν ἀρετὴν ἔχων, καὶ μά λιστα τὴν εὐσέβειαν, ἣν ἀρχὴν εἶναι σοφίας ὁ θεῖος ἐστι λόγος, δέχου παρ' ἐμοῦ ταύτην τὴν γραφὴν, καὶ ἐξέτασιν, καὶ τὰς τῆς σῆς ἀκριβείας προσθέσεις προσ αγαγών, τοῖς σοῖς πόνοις κάθαρον. Πάντως γὰρ ὅπη ἄν σοι φίλοι δοκοί, ταύτῃ καὶ τοῖς ἐντυγχάνουσι χρή- σιμον καὶ λαμπρὸν φανεῖται· οὐδ᾽ ἐπιθήσει τις δάκτυ λον τῇ δοκιμασίᾳ τῇ σῇ. Πρόεισι δέ μοι ἡ γραφὴ ἀπὸ τῆς Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου ὁ τῶν Καισάρων τρίτης ὑπατείας, μέχρι τῆς ἑπτακαιδεκάτης τῆς σῆς. Εδοξε δέ μοι καλῶς ἔχειν εἰς ἑννέα μέρη τὴν πᾶσαν πραγματείαν διελεῖν. Περιέξει δὲ ὁ πρῶτος καὶ δεύ τερος τόμος τὰ ἐπὶ Κωνσταντίνου συμβάντα ταῖς Εκκλησίαις· ὁ δὲ τρίτος· καὶ τέταρτος, τὰ ἐπὶ τῶν αὐτοῦ παίδων· ὁ δὲ πέμπτος καὶ ἔκτος, τὰ ἐπὶ Ἰου λιανοῦ τοῦ ἀνεψιοῦ τῶν παίδων τοῦ μεγάλου Κωνσταν τίνου, καὶ Ἰοβιανοῦ, καὶ προσέτι Ουαλεντινιανοῦ καὶ Ουάλεντος. Ὁ δὲ ἕβδομος καὶ ὄγδοος ἡμῖν δηλώσει τόμος τὰ ἐπὶ Γρατιανοῦ καὶ Οὐαλεντινιανοῦ τῶν ἀδελφῶν, μέχρι τῆς ἀναῤῥήσεως Θεοδοσίου τοῦ θεσπε σίου σου πάππου (5) · ἐσότε δὴ ὁ ὑμέτερος, κράτιστε βασιλεῦ, ἀοίδιμος πατήρ Αρκάδιος τὴν πατρώαν ἡγε μονίαν διαδεξάμενος, ἅμα τῷ εὐσεβεστάτῳ σου θείῳ Ονωρίῳ, τὴν Ῥωμαίων οἰκουμένην ἐθύνειν ἔλαχε. Τὸ δὲ ἔννατον βιβλίον ἀνατέθεικα τῇ φιλοχρίστῳ καὶ εὐαγεστάτῃ ὑμῶν κορυφῇ· ἦν ἐς ἀεὶ φυλάττοι Θεὸς ἐν ἀκλονήτοις εὐθυμίαις, κατευμεγεθοῦσαν ἐχθρῶν, καὶ πάντας ἔχουσαν ὑπὸ πόδας, καὶ εἰς παῖδας παίδων Α σοὺς καὶ τῶν σῶν πατέρων λιμένας κατηγεν. "Αγε παραπέμπουσαν τὴν εὐσεβῆ βασιλείαν, κατανεύοντος τοῦ Χριστοῦ· δι᾿ οὗ καὶ μεθ᾿ οὗ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί ἡ δόξα σὺν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. λείπει, Ἀπὸ τῆς Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου. SOZOMENI B aquam a se repertam haustamque ei obtulisset, noluisse bibere, sed aquam humi effudisse. Proinde, ut summatim dicam, omnibus regibus qui te ante- cesserunt, regaliorem te, juxta Homerum, proprie appellare licet. Alios enim nihil admiratione dignum in se habuisse accepimus; alios vero una quapiam ut altera dote imperium exornasse. At tu, optime imperator, cunctas simul virtutes com- plexus, pietate, clementia, fortitudine, continentia, justitia, liberalitate, animi magnitudine regiæ dignitati congrua, cunctos transgressus es. Solum certe ex omnibus qui unquam fuerunt, principa- tum tuum incruentum et ab omni cæde purum atque integrum esse nostra ætas gloriatur. Quippe subditos suaviter et cum voluptate quadam að vir- tutem informas, ut cum benevolentia ac reverentia studium suum erga te ac rempublicam ostendant. Hlas igitur ob causas, cum Historiam Ecclesiasticam scribere institulssem, necessario ean tibi nuncu⚫ pandam putavi. Cui enim potius eam nuncuparem, narraturus divinorum hominum virtutem, et quæ- cunque catholicæ Ecclesiæ contigerunt : et quot illa quantisque cum hostibus fortiter congressa, ad tuos et parentum tuorum portus appulerit? Age- dum ergo, imperator omnium gnare, et tum aliis prædite virtutibus, tum inprimis pietate, quam initium esse sapientiæ divina testantur oracula, hunc a me librum suscipe, eumque examina, et pro tua singulari diligentia addens ac detrahens, tuo illum labore perpurga. Prorsus enim quidquid C tibi visum fuerit, id utile ac præclarum lectoribus videbitur : nec post judicium tuum quisquam dein- ceps manum admoturus est. Porro hoc opus meum a tertio consulatu Crispi et Constantini Cæsarum, usque ad septimum decimum consulatum tuum progreditur. Idque in novem libros commode distribui posse existimavi. Ac primus quidem et se- cundus liber ea complectetur, quæ Constantino regnante Ecclesiæ acciderunt. Tertius vero et quar- lus ea quæ sub filiorum ejus principatu sunt gesta. Quintus et sextus ea continebit quæ regnante Juliano fratre illorum patruele, et quæ Joviano, itemque Valentiniano et Valente imperantibus con- tigere. Septimus et octavus liber ea commemorabit quæ Gratiano et Valentiniano fratribus impe- rium obtinentibus acta sunt, usque ad nuncupationem Angustam Theodosii admirabilis avi tui : el quæ sub Theodosio deinceps gesta, quoad usque celeberrimus pater tuus Arcadius una cum piissimo patruo tuo Honorio orbis Romani administrationem suscepit. Nonum vero librum, narrationi eðrum sanctissima Christique amantissima majestate tua gesta sunt, specialiter dicavi. Quam quidem majestatem opto ut Deus perpetuo custodiat, inconcussa tranquillitate ac lætitia perfruen- tem : eamque hostibus superiorem efficiat, et cunctos pedibus ipsius substernat; pium denique imperium filiis ac nepotibus suis transmittere ei concedat, favente Christo, per quem et cum quo, Deo Patri sit gloria una cum sancto Spiritu in ævum. Amen. quæ a VALESII ANNOTATIONES. Fuketiano codice lacuna est dimidiatæ circiter versione mea ex conjectura supplevi. line : et ad latus notatur id est, desunt VARIORUM, Crispus Cæsar, et Constantinus Cæsar consules fuere anno Chr. Cestus est autem decimus septimus Theodosii consulatus cum collega Festo, anno Chr. 459, juxta calculum Antonii Pagi ad cos annos. (8) Θεσπεσίου σου πάππου. Post hac verba in D nonnulla. Quod igitur hic deesse videbatur, id in

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ (9) ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. ΚΕΦΑΛ. Α'. Τὸ Προοίμιον τῆς βίβλου, ἐν ᾧ διαπορεῖ περὶ τοῦ Ιουδαϊκοῦ ἔθνους, καὶ μνεία τῶν πρώτως ἀρξα- μένων ἀρχῆθεν τῆς τοιαύτης πραγματείας, καὶ ὅπως καὶ ἐκ ποίων τὴν ῾Ιστορίαν ἠρανίσατο· καὶ ὡς τῆς ἀληθείας φροντίσει, καὶ ἄλλα τινὰ ἡ Ιστορία περιέξει. Εννοιά μοί ποτε ἐγένετο, τί δὴ ἄρα τοῖς μὲν ἄλ λοις ἀνθρώποις ἑτοιμοτέρα συνέβη ἡ περὶ τὸν Θεὸν Λόγον πίστις· Εβραίοις δὲ δύσπιστος (10), καίτοι τὰ Β Σαλαμίου Έρω μείου Σωζομενου. Σαλαμάνου Ερμείου Σωζομένου, Σαλαμι- Σαλαμινίου τοῦ Σαλαμινίου Ευσεβίου τοῦ Εμεσηνοῦ, ὁ μακάριος Σωζό μενος. Ο Ρώμης Πάπας Κελεστίνος γράφει δι' ἐπιστολῶν τριῶν πρός τε τὸν ᾿Αλεξανδρείας Κύπ ριλλον, Ἰωάννην τὸν ᾿Αντιοχείας, καὶ Ρούφον Θεσ σαλονίκης, κατά μηδὲν ἀντιπροσίστασθαι τοῖς κανότι τὴν μετάστασιν τῶν ἐπισκόπων ἀπὸ ἑτέρας πόλεως εἰς ἑτέραν, ὡς ὁ Σωζομένου λέγει Ερμείας. δύσπιστος, πίστις δύσπιστος. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - 85% HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIBER PRIMUS. A CAP. I. Prooemium, in quo quæstionem movet de gente Ju- daica; deinde memorat quinam de hoc argumento scribere cœperint; et quomodo el ex quibus aucto- ribus hanc Historiam excerpserit, et quod veritatis studiosus futurus sit; denique quod Historia etiam alia quædam continebit. Sæpenumero mecum ipse cogitavi quid causæ esset cur cæteri quidem homines prompti ac parati- fuerint ad fidem in Deum Verbum suscipiendam ; VALESII ANNOTATIONES. tur hoc nomen in codice Regio et Fuketiano. Ve- rum in codice Leonis Allatii, qui continet Histo- riam Tripartitam a Theodoro Lectore collectam, et in duos libros distributam, legitur, In Bibliotheca Photii, cap. 30, titulus hujus llistoriæ ita concipitur : quam scripturam magis probo. Fuit enim Salamanes nomen proprium. Atque ita vocatus est inonachus quidam ex discipulis Hila- rionis, qui etiam Salamiines in vulgatis editionibus dicitur apud Sozomenum in libro vi, cap. 32. Sa- laminius quoque nomen proprium fuit, usitatum apud Syros. Sic enim vocatus est antecessor qui- dam scholæ Berytiensis, unus ex numero anteces- sorum ad quos imp. Justinianus primam Præfa- tionem Digestorum dicavit. Itaque Sozomenus tria habuit nomina, quorum primum Salamanes Syria- cam præfert originem. Majores certe Sozomeni ex Palæstina orti fuere, ut ipse testatur Sozomenus in libro v, cap. 14. Sane cognomen illud vio semper suspectum habui. Cur enim Sozome- nus Salaminium se vocaret potius quam Constan- tiensem? Urbs enim illa Cypri jam pridem Salamin vocari desierat, et Constantia dicebatur. Deinde, si nomen esset patronymicum, præponen C dus erat articulus hoc modo Adde quod in libris scriptorum Christianorum, nunquam solent præfigi hujusmodi nomina patronymica, misi quoties duo sunt scriptores ejusdem nominis. Tunc enim in operis titulo addi solet patria cu- jusque, ut alter ab altero distinguatur. Verbi gra- lia, ad discrimen Caesa- riensis Eusebii. In Sozomeno vero nihil opus fuit hac distinctione, cum nullus alius scriptor occur- rat ejusdem nominis. Et hæc quidem de cogno- mine Salaminii. Restant duo nomina, Hermiæ sci- licet ac Sozomeni; quorum posterius videtur esse proprium nomen scriptoris nostri. Certe Theodo- rus Lector in epistolà quam Historiæ suæ Tripar- tntæ prafixit, ita eum appellat, Cassiodorus quoque in prologo Historic Tripartita, el Gregorius Magnus in Epistolis, Sozo- menum eum appellant. Quidam tamen Hermiam illum vocatum esse existimant, et Sozomenum nomen esse patris illius. Sic auctor Juris Græco- Romani in libro iv, capite de translationibus epi- scoporum : Locus ille, quem citat hie auctor, non legitur hodie apud Sozomenum, sed exstat in libro vit Socratis. Aliatii scriptum est il est, persuasu difficilis. Rectius, meo quidem judicio. Neque enim Grace dici potest, Eumdem erro rem jam pridem observavit Leunclavius in libro (9) Ερμείου Σωζομενου Σαλαμινίου. Ita scribi- (10) Εβραίοις δὲ δύσπιστος. In codice Leonis

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ (9) ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. ΚΕΦΑΛ. Α'. Τὸ Προοίμιον τῆς βίβλου, ἐν ᾧ διαπορεῖ περὶ τοῦ Ιουδαϊκοῦ ἔθνους, καὶ μνεία τῶν πρώτως ἀρξα- μένων ἀρχῆθεν τῆς τοιαύτης πραγματείας, καὶ ὅπως καὶ ἐκ ποίων τὴν ῾Ιστορίαν ἠρανίσατο· καὶ ὡς τῆς ἀληθείας φροντίσει, καὶ ἄλλα τινὰ ἡ Ιστορία περιέξει. Εννοιά μοί ποτε ἐγένετο, τί δὴ ἄρα τοῖς μὲν ἄλ λοις ἀνθρώποις ἑτοιμοτέρα συνέβη ἡ περὶ τὸν Θεὸν Λόγον πίστις· Εβραίοις δὲ δύσπιστος (10), καίτοι τὰ Β Σαλαμίου Έρω μείου Σωζομενου. Σαλαμάνου Ερμείου Σωζομένου, Σαλαμι- Σαλαμινίου τοῦ Σαλαμινίου Ευσεβίου τοῦ Εμεσηνοῦ, ὁ μακάριος Σωζό μενος. Ο Ρώμης Πάπας Κελεστίνος γράφει δι' ἐπιστολῶν τριῶν πρός τε τὸν ᾿Αλεξανδρείας Κύπ ριλλον, Ἰωάννην τὸν ᾿Αντιοχείας, καὶ Ρούφον Θεσ σαλονίκης, κατά μηδὲν ἀντιπροσίστασθαι τοῖς κανότι τὴν μετάστασιν τῶν ἐπισκόπων ἀπὸ ἑτέρας πόλεως εἰς ἑτέραν, ὡς ὁ Σωζομένου λέγει Ερμείας. δύσπιστος, πίστις δύσπιστος. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - 85% HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIBER PRIMUS. A CAP. I. Prooemium, in quo quæstionem movet de gente Ju- daica; deinde memorat quinam de hoc argumento scribere cœperint; et quomodo el ex quibus aucto- ribus hanc Historiam excerpserit, et quod veritatis studiosus futurus sit; denique quod Historia etiam alia quædam continebit. Sæpenumero mecum ipse cogitavi quid causæ esset cur cæteri quidem homines prompti ac parati- fuerint ad fidem in Deum Verbum suscipiendam ; VALESII ANNOTATIONES. tur hoc nomen in codice Regio et Fuketiano. Ve- rum in codice Leonis Allatii, qui continet Histo- riam Tripartitam a Theodoro Lectore collectam, et in duos libros distributam, legitur, In Bibliotheca Photii, cap. 30, titulus hujus llistoriæ ita concipitur : quam scripturam magis probo. Fuit enim Salamanes nomen proprium. Atque ita vocatus est inonachus quidam ex discipulis Hila- rionis, qui etiam Salamiines in vulgatis editionibus dicitur apud Sozomenum in libro vi, cap. 32. Sa- laminius quoque nomen proprium fuit, usitatum apud Syros. Sic enim vocatus est antecessor qui- dam scholæ Berytiensis, unus ex numero anteces- sorum ad quos imp. Justinianus primam Præfa- tionem Digestorum dicavit. Itaque Sozomenus tria habuit nomina, quorum primum Salamanes Syria- cam præfert originem. Majores certe Sozomeni ex Palæstina orti fuere, ut ipse testatur Sozomenus in libro v, cap. 14. Sane cognomen illud vio semper suspectum habui. Cur enim Sozome- nus Salaminium se vocaret potius quam Constan- tiensem? Urbs enim illa Cypri jam pridem Salamin vocari desierat, et Constantia dicebatur. Deinde, si nomen esset patronymicum, præponen C dus erat articulus hoc modo Adde quod in libris scriptorum Christianorum, nunquam solent præfigi hujusmodi nomina patronymica, misi quoties duo sunt scriptores ejusdem nominis. Tunc enim in operis titulo addi solet patria cu- jusque, ut alter ab altero distinguatur. Verbi gra- lia, ad discrimen Caesa- riensis Eusebii. In Sozomeno vero nihil opus fuit hac distinctione, cum nullus alius scriptor occur- rat ejusdem nominis. Et hæc quidem de cogno- mine Salaminii. Restant duo nomina, Hermiæ sci- licet ac Sozomeni; quorum posterius videtur esse proprium nomen scriptoris nostri. Certe Theodo- rus Lector in epistolà quam Historiæ suæ Tripar- tntæ prafixit, ita eum appellat, Cassiodorus quoque in prologo Historic Tripartita, el Gregorius Magnus in Epistolis, Sozo- menum eum appellant. Quidam tamen Hermiam illum vocatum esse existimant, et Sozomenum nomen esse patris illius. Sic auctor Juris Græco- Romani in libro iv, capite de translationibus epi- scoporum : Locus ille, quem citat hie auctor, non legitur hodie apud Sozomenum, sed exstat in libro vit Socratis. Aliatii scriptum est il est, persuasu difficilis. Rectius, meo quidem judicio. Neque enim Grace dici potest, Eumdem erro rem jam pridem observavit Leunclavius in libro (9) Ερμείου Σωζομενου Σαλαμινίου. Ita scribi- (10) Εβραίοις δὲ δύσπιστος. In codice Leonis

SOZOMENI Α θεία πρεσβεύειν ἐξ ἀρχῆς παρειληφόσι, και τὰ περὶ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ ὅπως ἔσται, πρὶν γένηται, μαθοῦσι διὰ τῶν προφητῶν. ᾿Αβραὰμ μὲν γὰρ αὐτοῖς ἀρχηγὸς τοῦ γένους καὶ τῆς περιτομής γενόμενος, αὐτο όπτης καὶ ἑστιάτωρ ἠξίωται εἶναι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἰσαὰκ δὲ ὁ τούτου παῖς, τῇ μιμήσει τετίμηται τῆς ἐπὶ τοῦ σταυροῦ θυσίας, δέσμιος παρὰ τοῦ πατρὸς τῷ βωμῷ προσαχθεὶς, ᾗ συνέβη καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ γε- νέσθαι πάθος, ὡς φασιν οἱ τὰς ἱερὰς ἀκριβοῦντες Γραφάς. Ἰακὼς δὲ τὴν ἐπ' αὐτῷ νῦν οὖσαν προσδο- κίαν τῶν ἐθνῶν, καὶ τὸν καιρὸν, καθ' δν ἦλθε, προεμή νυσεν, ἡνίκα φησίν· Ἐκλείψουσιν οἱ ἡγούμενοι τῶν Εβραίων ἐκ τοῦ γένους Ἰούδα τοῦ φυλάρχου. Υπ- εδήλου δὲ τὴν ἡγεμονίαν Ηρώδου, ὃς Ἰδουμαῖος ὢν τὸ γένος ἐκ πατρὸς, 'Αράβιος δὲ κατὰ μητέρα, ἐπε ετράπη τὸ τῶν Ἰουδαίων ἔθνος ὑπὸ τῆς συγκλήτου Ρωμαίων καὶ Αὐγούστου Καίσαρος. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ προφητῶν, οἱ μὲν τὴν Χριστοῦ γένναν προεκήρυ ξαν, καὶ τὴν ἄφραστον ἐκείνην κύησιν, καὶ μητέρα μετὰ τόκον παρθένον μείνασαν, καὶ γένος καὶ πατρίδα· οἱ δὲ, τὰς θείας αὐτοῦ καὶ παραδόξους, πράξεις· ἄλ λοι δὲ πάθος, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν, καὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον, καὶ τὸ ἐπὶ ἑκάστῳ συμβάν προεσήμαναν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, εἴ τῳ ἡγνόηται, οὐ χαλεπὸν εἰδέναι, ταῖς ἱεραῖς ἐντυχόντι βίβλοις. Καὶ Ἰώσηπος δὲ ὁ Ματθίου (11) ὁ ἱερεὺς, ἀνὴρ παρά τε Ἰουδαίοις καὶ Ῥωμαίοις ἐπιδοξότατος γενόμενος, ἀξιόχρεως ἂν εἴη μάρτυς τῆς περὶ Χριστοῦ ἀληθείας. "Ανδρα μὲν γὰρ αὐτὸν ἀποκαλεῖν ὀκνεῖ, ὡς παραδόξων έργων ποιητὴν, καὶ διδάσκαλον λόγων ἀληθῶν· Χρι- στὸν δὲ περιφανῶς ὀνομάζει, καὶ τῷ σταυρῷ κατα- δικασθῆναι, καὶ τριταῖον ζῶντα φανῆναι. Καὶ ἄλλα μυρία θαυμάσια περὶ αὐτοῦ προειρῆσθαι τοῖς θείοις προφήταις οὐκ ἀγνοεῖ. Πολλοὺς δὲ ὄντας οὕς ἐπηγά- γετο Ελληνάς τε καὶ Ἰουδαίους, ἐπιμεῖναι ἀγα πῶντας αὐτὸν μαρτυρεῖ, καὶ τὸ ἀπ' αὐτοῦ ὠνομα σμένον μὴ ἐπιλείψαι φύλον. Καί μοι δοκεῖ ταῦτα ἱστο ρῶν μονονουχὶ βοῆν ἀναλόγως τοῖς ἔργοις, Θεὸν εἶναι τὸν Χριστόν· ὑπὸ δὲ τοῦ παραδόξου πράγματος καταπλαγείς, ὡδί πως μέσως παρέδραμε, μηδὲν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύσασιν ἐπισκήψας, μᾶλλον δὲ καὶ συνθέμενος. Ταῦτά μοι λογιζομένῳ θαυμαστὸν εἰκό τως κατεφαίνετο, μὴ τοὺς Εβραίους φθάσαι καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων εἰς Χριστιανισμὸν μετα- βαλεῖν. Εἰ γὰρ καὶ Σιβύλλα καὶ χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ τῷ Χριστῷ (12) συμβεβηκότων, τὸ μέλλον προ- εμήνυσαν, οὐ παρὰ τοῦτο δήπου πᾶσιν Ελλησιν εἰς δυσπιστίαν ἐγκαλεῖν ἔστιν. Ολίγοι γὰρ, οἱ παιδεία διαφέρειν ἐδόκουν, τὰς τοιαύτας ήδεσαν προφητείας, ἐμμέτρους τε ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὖσας, καὶ σεμνοτέραις Ματαθίου, χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ Χριστοῦ συμβεβηκότων. B " Hebræi vero adeo increduli : cum tamen isti jam inde ab initio res divinas bonore prosequi insti- tuissent, et de adventu Christi, cujusmodi is futu- rus esset, diu antequam fieret, per prophetas didi- cissent. Etenim Abrahamus quidem, qui et generis et circumcisionis ipsis auctor fuit, Filium Dei ocu- lis suis cernere et convivio excipere promeruit. Isaac vero ejus filius, typum sacrificii illius quod in cruce oblatum est, meruit exprimere, tunc cum vinctus a patre ad aram ductus est : quo etiam modo Christum passum esse tradunt ii qui sacras Litteras accurate interpretantur. Jacob de- nique exspectationem gentium in Christo, quæ nunc impleta est, et tempus ipsum quo venturus erat, diu ante prædixit, ubi ait defecturos esse principes Judæorum ex tribu Judæ phylarchi Qui. bus verbis Herodis designabat principatum, qui paterno quidem genere Idumæus, materna autem stirpe Arabs, administrationem Judææ a senatu Romano et ab Augusto Caesare accepit. Ex reliquis item prophetis, alii nativitatem Christi, et inenar- rabilem ejus conceptionem, et matrem post partum adhuc virginem permanentem, et genus et patriam prædixerunt ; alii divina ejus et stupenda facinora ; alii passionem et resurrectionem a mortuis, et ascensum in cœlum, et quid in singulis istorum acciderit, diu ante vaticinati sunt. Quod si forte quis ista adhuc ignorat, haud quaquam dilicile fuerit ex sacrorum Librorum lectione ea cogno- scere. Sed et Josephus Mathiæ filius sacerdos, @ vir cum apud Judæos tum apud Romanos cele- berrimus, veritatis de Christo testis est locuple- tissimus. Eum enim hominem quidem appellare detrectat, utpote mirabilium operum effectorem, veræque doctrinæ magistrum : Christum vero di- serte nominat, et supplicio crucis addictum, tertia die vivum apparuisse, et alia plurima miracula a divinis vatibus de illo prædicta esse testatur. Mul- tos præterea quos ille ad se pertraxerat, tam Ju- dæos quam Græcos, in illius amore perseverasse affirmat; gentemque ejus nomine appellatam neu- tiquam defecisse. Ac mihi quidem videtur, dum ista scribit, propemodum clamare Christum Deum esse, operibus ipsius id evincentibus. Verum rei novitate perterritus, media quadam via prætergres- D sus est, eos qui in Christum crediderant minime insectatus, imo potius cum illis consentiens. Hæc igitur mihi cogitanti non immerito mirari subit cur Hebræi ante reliquos mortales ad fidem Christi non accesserint. Etsi enim a Sibylla et a quibus. Antiq., lib. xviit, cap. 4. VALESH ANNOTATIONES. Notatorum ad Xenophontem, quem lector consulat si solet. Caterum et illud monendum est, Sozome- num verbis Xenophontis uti solere. Certe Histo- riam suam iisdem verbis orditur, quibus Xenophon usus est in exordio Institutionis Cyri. plum habet levi discrimine. Josephi enim historici pater interdum Mathias, interdum Matathias dicitur, ut monui in Annotationibus Eusebianis. dice Fukeliano scriptum inveni (11) Ιώσηπος δὲ ὁ Ματθίου. Codex Allatii sci- (12) Χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ τῷ Χριστῷ. In co-

SOZOMENI Α θεία πρεσβεύειν ἐξ ἀρχῆς παρειληφόσι, και τὰ περὶ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ ὅπως ἔσται, πρὶν γένηται, μαθοῦσι διὰ τῶν προφητῶν. ᾿Αβραὰμ μὲν γὰρ αὐτοῖς ἀρχηγὸς τοῦ γένους καὶ τῆς περιτομής γενόμενος, αὐτο όπτης καὶ ἑστιάτωρ ἠξίωται εἶναι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἰσαὰκ δὲ ὁ τούτου παῖς, τῇ μιμήσει τετίμηται τῆς ἐπὶ τοῦ σταυροῦ θυσίας, δέσμιος παρὰ τοῦ πατρὸς τῷ βωμῷ προσαχθεὶς, ᾗ συνέβη καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ γε- νέσθαι πάθος, ὡς φασιν οἱ τὰς ἱερὰς ἀκριβοῦντες Γραφάς. Ἰακὼς δὲ τὴν ἐπ' αὐτῷ νῦν οὖσαν προσδο- κίαν τῶν ἐθνῶν, καὶ τὸν καιρὸν, καθ' δν ἦλθε, προεμή νυσεν, ἡνίκα φησίν· Ἐκλείψουσιν οἱ ἡγούμενοι τῶν Εβραίων ἐκ τοῦ γένους Ἰούδα τοῦ φυλάρχου. Υπ- εδήλου δὲ τὴν ἡγεμονίαν Ηρώδου, ὃς Ἰδουμαῖος ὢν τὸ γένος ἐκ πατρὸς, 'Αράβιος δὲ κατὰ μητέρα, ἐπε ετράπη τὸ τῶν Ἰουδαίων ἔθνος ὑπὸ τῆς συγκλήτου Ρωμαίων καὶ Αὐγούστου Καίσαρος. Καὶ τῶν ἄλλων δὲ προφητῶν, οἱ μὲν τὴν Χριστοῦ γένναν προεκήρυ ξαν, καὶ τὴν ἄφραστον ἐκείνην κύησιν, καὶ μητέρα μετὰ τόκον παρθένον μείνασαν, καὶ γένος καὶ πατρίδα· οἱ δὲ, τὰς θείας αὐτοῦ καὶ παραδόξους, πράξεις· ἄλ λοι δὲ πάθος, καὶ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν, καὶ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον, καὶ τὸ ἐπὶ ἑκάστῳ συμβάν προεσήμαναν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, εἴ τῳ ἡγνόηται, οὐ χαλεπὸν εἰδέναι, ταῖς ἱεραῖς ἐντυχόντι βίβλοις. Καὶ Ἰώσηπος δὲ ὁ Ματθίου (11) ὁ ἱερεὺς, ἀνὴρ παρά τε Ἰουδαίοις καὶ Ῥωμαίοις ἐπιδοξότατος γενόμενος, ἀξιόχρεως ἂν εἴη μάρτυς τῆς περὶ Χριστοῦ ἀληθείας. "Ανδρα μὲν γὰρ αὐτὸν ἀποκαλεῖν ὀκνεῖ, ὡς παραδόξων έργων ποιητὴν, καὶ διδάσκαλον λόγων ἀληθῶν· Χρι- στὸν δὲ περιφανῶς ὀνομάζει, καὶ τῷ σταυρῷ κατα- δικασθῆναι, καὶ τριταῖον ζῶντα φανῆναι. Καὶ ἄλλα μυρία θαυμάσια περὶ αὐτοῦ προειρῆσθαι τοῖς θείοις προφήταις οὐκ ἀγνοεῖ. Πολλοὺς δὲ ὄντας οὕς ἐπηγά- γετο Ελληνάς τε καὶ Ἰουδαίους, ἐπιμεῖναι ἀγα πῶντας αὐτὸν μαρτυρεῖ, καὶ τὸ ἀπ' αὐτοῦ ὠνομα σμένον μὴ ἐπιλείψαι φύλον. Καί μοι δοκεῖ ταῦτα ἱστο ρῶν μονονουχὶ βοῆν ἀναλόγως τοῖς ἔργοις, Θεὸν εἶναι τὸν Χριστόν· ὑπὸ δὲ τοῦ παραδόξου πράγματος καταπλαγείς, ὡδί πως μέσως παρέδραμε, μηδὲν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύσασιν ἐπισκήψας, μᾶλλον δὲ καὶ συνθέμενος. Ταῦτά μοι λογιζομένῳ θαυμαστὸν εἰκό τως κατεφαίνετο, μὴ τοὺς Εβραίους φθάσαι καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων εἰς Χριστιανισμὸν μετα- βαλεῖν. Εἰ γὰρ καὶ Σιβύλλα καὶ χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ τῷ Χριστῷ (12) συμβεβηκότων, τὸ μέλλον προ- εμήνυσαν, οὐ παρὰ τοῦτο δήπου πᾶσιν Ελλησιν εἰς δυσπιστίαν ἐγκαλεῖν ἔστιν. Ολίγοι γὰρ, οἱ παιδεία διαφέρειν ἐδόκουν, τὰς τοιαύτας ήδεσαν προφητείας, ἐμμέτρους τε ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οὖσας, καὶ σεμνοτέραις Ματαθίου, χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ Χριστοῦ συμβεβηκότων. B " Hebræi vero adeo increduli : cum tamen isti jam inde ab initio res divinas bonore prosequi insti- tuissent, et de adventu Christi, cujusmodi is futu- rus esset, diu antequam fieret, per prophetas didi- cissent. Etenim Abrahamus quidem, qui et generis et circumcisionis ipsis auctor fuit, Filium Dei ocu- lis suis cernere et convivio excipere promeruit. Isaac vero ejus filius, typum sacrificii illius quod in cruce oblatum est, meruit exprimere, tunc cum vinctus a patre ad aram ductus est : quo etiam modo Christum passum esse tradunt ii qui sacras Litteras accurate interpretantur. Jacob de- nique exspectationem gentium in Christo, quæ nunc impleta est, et tempus ipsum quo venturus erat, diu ante prædixit, ubi ait defecturos esse principes Judæorum ex tribu Judæ phylarchi Qui. bus verbis Herodis designabat principatum, qui paterno quidem genere Idumæus, materna autem stirpe Arabs, administrationem Judææ a senatu Romano et ab Augusto Caesare accepit. Ex reliquis item prophetis, alii nativitatem Christi, et inenar- rabilem ejus conceptionem, et matrem post partum adhuc virginem permanentem, et genus et patriam prædixerunt ; alii divina ejus et stupenda facinora ; alii passionem et resurrectionem a mortuis, et ascensum in cœlum, et quid in singulis istorum acciderit, diu ante vaticinati sunt. Quod si forte quis ista adhuc ignorat, haud quaquam dilicile fuerit ex sacrorum Librorum lectione ea cogno- scere. Sed et Josephus Mathiæ filius sacerdos, @ vir cum apud Judæos tum apud Romanos cele- berrimus, veritatis de Christo testis est locuple- tissimus. Eum enim hominem quidem appellare detrectat, utpote mirabilium operum effectorem, veræque doctrinæ magistrum : Christum vero di- serte nominat, et supplicio crucis addictum, tertia die vivum apparuisse, et alia plurima miracula a divinis vatibus de illo prædicta esse testatur. Mul- tos præterea quos ille ad se pertraxerat, tam Ju- dæos quam Græcos, in illius amore perseverasse affirmat; gentemque ejus nomine appellatam neu- tiquam defecisse. Ac mihi quidem videtur, dum ista scribit, propemodum clamare Christum Deum esse, operibus ipsius id evincentibus. Verum rei novitate perterritus, media quadam via prætergres- D sus est, eos qui in Christum crediderant minime insectatus, imo potius cum illis consentiens. Hæc igitur mihi cogitanti non immerito mirari subit cur Hebræi ante reliquos mortales ad fidem Christi non accesserint. Etsi enim a Sibylla et a quibus. Antiq., lib. xviit, cap. 4. VALESH ANNOTATIONES. Notatorum ad Xenophontem, quem lector consulat si solet. Caterum et illud monendum est, Sozome- num verbis Xenophontis uti solere. Certe Histo- riam suam iisdem verbis orditur, quibus Xenophon usus est in exordio Institutionis Cyri. plum habet levi discrimine. Josephi enim historici pater interdum Mathias, interdum Matathias dicitur, ut monui in Annotationibus Eusebianis. dice Fukeliano scriptum inveni (11) Ιώσηπος δὲ ὁ Ματθίου. Codex Allatii sci- (12) Χρησμοί τινες τῶν ἐπὶ τῷ Χριστῷ. In co-

πρὸς δῆμον λέξεσι πεφρασμένας. Ην δὲ ἄρα, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, τῆς ἄνωθεν προμηθίας, ἐπὶ συμφωνίᾳ τῶν ἐσομένων, μὴ μόνον ἰδίοις προφήταις ἐνηχῆσαι τὸ μέλλον, ἀλλὰ καὶ ὀθνείοις ἐκ μέρους· ὥσπερ εἴ τις μελοποιὸς διὰ χρείαν παραξένου μέλους, τὰς περιττὰς τῶν χορδῶν ἐπιδράμοι τῷ πλήκτρῳ ἢ ταῖς οἴσαις ἑτέρας προσθείη. Ὡς μὲν οὖν Εβραίοι πλείοσι καὶ σαφεστέραις προφητείαις χρησάμενοι περὶ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, κατ όπιν Ἑλλήνων ἐγένοντο περὶ τὴν εἰς αὐτὸν πίσ στιν, ἀπόχρη τοσοῦτον εἰπεῖν. Οὐ μὴν οὐδ᾽ οὕτω παρὰ λόγον δόξειε, διὰ τῶν ἄλλων ἐθνῶν εἰς τὰ μάλιστα τὴν Ἐκκλησίαν ἐπιδοῦναι. Πρῶτον μὲν, καθότι φιλεῖ ὁ Θεὸς τὰς ἐκ παραδόξου μεταβάσεις βραβεύειν ἐπὶ τοῖς θείοις καὶ μεγίστοις πράγμασιν ἔπειτα δὲ, οὐ ταῖς τυχούσαις ἀρεταῖς τῶν ἐξ ἀρχῆς προστάντων αὐτῆς οἰκονομηθεῖσαν ἔστιν εὑρεῖν τὴν θρησκείαν. Εἰ γὰρ καὶ γλῶσσαν πρὸς φράσιν ἢ κάλ λος λέξεως ήκονημένην οὐκ εἶχον, οὐδὲ λέξεσιν ἢ γραμμικαῖς ἀποδείξεσι τοὺς ἐντυγχάνοντας ἔπειθον, οὐ παρὰ τοῦτο χεῖρον αὐτοῖς ἐπράχθη τὸ σπουδαζό μενον. 'Αλλ᾽ ἀποδυόμενοι τὰς οὐσίας, καὶ τῶν οἰκείων ἀμελοῦντες, ἀνασκολοπιζόμενοί τε, καὶ ὡς ἐν ἀλ- λοτρίοις σώμασι τὰς πολλὰς καὶ χαλεπὰς βασάνους δεχόμενοι, καὶ μήτε τῶν κατὰ πόλιν δήμων καὶ ἀρχόντων ταῖς κολακείαις ὑπαγόμενοι, μήτε ταῖς ἀπειλαῖς ἐκπληττόμενοι, δῆλον πᾶσιν ἐποίησαν, ὡς ὑπὲρ μεγίστων ἄλλων τὸν ἀγῶνα τοῦτον ὑπομένου σιν. Ὥστε οὐδὲ πειθοῦς ἔδει λόγων, ἀκονιτὶ τῶν πραγμάτων κατ' οίκους καὶ πόλεις πιστεύειν βιαζο- μένων, ἃ μὴ πρότερον ἀκηκόασι. Τοσαύτης οὖν θείας καὶ παραδόξου μεταβολῆς τῇ οἰκουμένῃ συμ- βάσης, ὡς καὶ τῆς προτέρας θρησκείας καὶ τῶν πατρίων νόμων ἀμελῆσαι, ἤ δεινὸν ἂν εἴη, τὸν μὲν ἐν Καλυδώνι κάπρον, καὶ τὸν ἐν Μαραθῶνι ταῦρον, καὶ ἄλλα τοιαῦτα κατὰ χώρας ἢ πόλεις γινόμενα, * μυθευόμενα, τοσαύτης ἀξιωθῆναι σπουδῆς, ὡς πολλοὺς τῶν παρ' Ἕλλησιν εὐδοκιμωτάτων συγγρα φέων περὶ ταῦτα ποιῆσαι, φύσεως εὖ ἔχοντας γρά- φειν· ἐμὲ δὲ μὴ τὴν φύσιν βιάσασθαι καὶ ἐκκλη· σιαστικὴν ἱστορίαν συγγράψαι. Πέπεισμαι γὰρ, ὡς ὑποθέσεως οὐκ ἐξ ἀνθρώπων δημιουργηθείσης, πα ραδόξως ἀναφανῆναι με συγγραφέα, οὐκ ἄπορον τῷ Θεῷ (13). Ορμήθην δὲ τὰ μὲν πρῶτα, ἀπ' ἀρχῆς ταύτην συγγράψαι τὴν πραγματείαν· λογισάμενος δὲ, ὡς καὶ ἄλλοι ταύτης επειράθησαν μέχρι τῶν κατ' αὐτοὺς χρόνων (Κλήμης τε καὶ Ηγήσιππος (14), ἄπορον συγγραφέα, ἔστι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A damn oraculis, ea quæ Christo acciderunt, ante B " significata sint, non idcirco tamen Græci omnes incredulitatis accusandi sunt. Pauci quippe qui reliquos doctrina anteibant, hujusmodi vaticinia noverant, utpote versibus maxima ex parte con- scripta et verbis gravioribus prodita quam quæ vulgo capi possent. Fuit autem opus hoc divina providentia, meo quidem judicio, ut ad consen- sionem posterorum res futuras non propriorum tantummodo vatum, verum etiam externorum au- ribus aliqua ex parte insinuaret. Perinde ac si quispiam musicus ob peregrini cujusdam cantici necessitatem, superfluas chordas plectro percur- rat, aut alias prioribus adjiciat. Quod igitur Hea bræi, cum et pluribus et manifestioribus prophetis de Christi adventu præmoniti fuissent, tardius tamen quam gentiles in illum crediderint, haec dixisse sufficiat. Nec tamen adeo a ratione alie- num videri debet, quod per alias potissimum gentes Ecclesia creverit. Primum quia in divinis et maxi- mis negotiis, mutationes Deus facere solet præter omnium opinionem. Deinde religionem nostram baud vulgaribus virtutibus illorum qui ab initio illi præfuerunt, suffultam licet animadvertere. Etsi enim linguam ad copiose et eleganter loquen- dum exercitatam non habuerint, nec verbis ac demonstrationibus mathematicis usi sint ut audi- toribus suis persuaderent, nihilo tamen minus id quod studebant, perficere valuerunt. Sed 'patri- moniis exuli, et bona sua contemnentes, in cru- cem acti, ac velut in alienis corporibus multa et gravissima, tormenta sustinentes et populorum per singulas civitates, ac rectorum, nec blanditiis illecti, nec minis perterriti, manifeste omnibus de- clararunt se ob maxima quædam præmia hujus- modi ærumnas tolerare. Quamobrem persuasione verborum opus illis non fuit, cum res ipsæ in sin- gulis prope domibus ac civitatibus nullo negotio homines impellerent ad credendum iis quæ antea nunquam audiverant. Cum igitur tam divina atque inopinata mutatio orbi terrarum acciderit, ut homines pristinam religionem et ritus patrios abje- cerint : prorsus absurdum fuerit, Calydonium qui dem aprum, et Marathonium taurum, et alia hujus- modi quæ in singulis regionibus ac civitatibus vel facta sunt vel conficta, tanto hominum studio y fuisse celebrata, ut nobilissimi quique apud Græcos C VALESII ANNOTATIONES. omnes in hujus loci interpretatione lapsos esse. Nam et Epiphanius, et Musculus et Christophorso- nus, retulerunt ad cui tamen dicatur in reclo, et subaudiendum sit possit utrum Clementem Romanum intelligat hie Sozomenus, an Alexandrinum qui Stromateus est cognominatus. Ego Clementem Romanum desi- gnari potius crediderim. Nam et primo loco nomi- natur, ante Hegesippum : quod Clementi Romano melius convenit; quippe qui comes et successor fuerit apostolorum. Deinde Clemens Alexandrinus et si nonnulla libris suis inseruit quæ ad historiam ecclesiasticam spectant, non tamen ex professo res Ecclesiæ scribere instituit. At Sozomenus hoc loco agit de his scriptoribus qui res in exordio Ecclesiæ gestas cominemorarunt, inter quos pri- mum omnium recenset Clementem. Romanum igi- tur intelligit, qui libros Recognitionum scripsit, quos a Rufino translatos habemus. Eorumdem li- brorum Compendium Græce scriptum hodieque exstat, editum a Turnebo, et in Latinum sermo- nem a Perionio conversum. (13) Οὐκ ἄπορον τῷ Θεῷ. Mirum est interpretes (14) Κλήμης τε καὶ Ηγήσιππος. Dubitare quis

πρὸς δῆμον λέξεσι πεφρασμένας. Ην δὲ ἄρα, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, τῆς ἄνωθεν προμηθίας, ἐπὶ συμφωνίᾳ τῶν ἐσομένων, μὴ μόνον ἰδίοις προφήταις ἐνηχῆσαι τὸ μέλλον, ἀλλὰ καὶ ὀθνείοις ἐκ μέρους· ὥσπερ εἴ τις μελοποιὸς διὰ χρείαν παραξένου μέλους, τὰς περιττὰς τῶν χορδῶν ἐπιδράμοι τῷ πλήκτρῳ ἢ ταῖς οἴσαις ἑτέρας προσθείη. Ὡς μὲν οὖν Εβραίοι πλείοσι καὶ σαφεστέραις προφητείαις χρησάμενοι περὶ τῆς παρουσίας Χριστοῦ, κατ όπιν Ἑλλήνων ἐγένοντο περὶ τὴν εἰς αὐτὸν πίσ στιν, ἀπόχρη τοσοῦτον εἰπεῖν. Οὐ μὴν οὐδ᾽ οὕτω παρὰ λόγον δόξειε, διὰ τῶν ἄλλων ἐθνῶν εἰς τὰ μάλιστα τὴν Ἐκκλησίαν ἐπιδοῦναι. Πρῶτον μὲν, καθότι φιλεῖ ὁ Θεὸς τὰς ἐκ παραδόξου μεταβάσεις βραβεύειν ἐπὶ τοῖς θείοις καὶ μεγίστοις πράγμασιν ἔπειτα δὲ, οὐ ταῖς τυχούσαις ἀρεταῖς τῶν ἐξ ἀρχῆς προστάντων αὐτῆς οἰκονομηθεῖσαν ἔστιν εὑρεῖν τὴν θρησκείαν. Εἰ γὰρ καὶ γλῶσσαν πρὸς φράσιν ἢ κάλ λος λέξεως ήκονημένην οὐκ εἶχον, οὐδὲ λέξεσιν ἢ γραμμικαῖς ἀποδείξεσι τοὺς ἐντυγχάνοντας ἔπειθον, οὐ παρὰ τοῦτο χεῖρον αὐτοῖς ἐπράχθη τὸ σπουδαζό μενον. 'Αλλ᾽ ἀποδυόμενοι τὰς οὐσίας, καὶ τῶν οἰκείων ἀμελοῦντες, ἀνασκολοπιζόμενοί τε, καὶ ὡς ἐν ἀλ- λοτρίοις σώμασι τὰς πολλὰς καὶ χαλεπὰς βασάνους δεχόμενοι, καὶ μήτε τῶν κατὰ πόλιν δήμων καὶ ἀρχόντων ταῖς κολακείαις ὑπαγόμενοι, μήτε ταῖς ἀπειλαῖς ἐκπληττόμενοι, δῆλον πᾶσιν ἐποίησαν, ὡς ὑπὲρ μεγίστων ἄλλων τὸν ἀγῶνα τοῦτον ὑπομένου σιν. Ὥστε οὐδὲ πειθοῦς ἔδει λόγων, ἀκονιτὶ τῶν πραγμάτων κατ' οίκους καὶ πόλεις πιστεύειν βιαζο- μένων, ἃ μὴ πρότερον ἀκηκόασι. Τοσαύτης οὖν θείας καὶ παραδόξου μεταβολῆς τῇ οἰκουμένῃ συμ- βάσης, ὡς καὶ τῆς προτέρας θρησκείας καὶ τῶν πατρίων νόμων ἀμελῆσαι, ἤ δεινὸν ἂν εἴη, τὸν μὲν ἐν Καλυδώνι κάπρον, καὶ τὸν ἐν Μαραθῶνι ταῦρον, καὶ ἄλλα τοιαῦτα κατὰ χώρας ἢ πόλεις γινόμενα, * μυθευόμενα, τοσαύτης ἀξιωθῆναι σπουδῆς, ὡς πολλοὺς τῶν παρ' Ἕλλησιν εὐδοκιμωτάτων συγγρα φέων περὶ ταῦτα ποιῆσαι, φύσεως εὖ ἔχοντας γρά- φειν· ἐμὲ δὲ μὴ τὴν φύσιν βιάσασθαι καὶ ἐκκλη· σιαστικὴν ἱστορίαν συγγράψαι. Πέπεισμαι γὰρ, ὡς ὑποθέσεως οὐκ ἐξ ἀνθρώπων δημιουργηθείσης, πα ραδόξως ἀναφανῆναι με συγγραφέα, οὐκ ἄπορον τῷ Θεῷ (13). Ορμήθην δὲ τὰ μὲν πρῶτα, ἀπ' ἀρχῆς ταύτην συγγράψαι τὴν πραγματείαν· λογισάμενος δὲ, ὡς καὶ ἄλλοι ταύτης επειράθησαν μέχρι τῶν κατ' αὐτοὺς χρόνων (Κλήμης τε καὶ Ηγήσιππος (14), ἄπορον συγγραφέα, ἔστι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A damn oraculis, ea quæ Christo acciderunt, ante B " significata sint, non idcirco tamen Græci omnes incredulitatis accusandi sunt. Pauci quippe qui reliquos doctrina anteibant, hujusmodi vaticinia noverant, utpote versibus maxima ex parte con- scripta et verbis gravioribus prodita quam quæ vulgo capi possent. Fuit autem opus hoc divina providentia, meo quidem judicio, ut ad consen- sionem posterorum res futuras non propriorum tantummodo vatum, verum etiam externorum au- ribus aliqua ex parte insinuaret. Perinde ac si quispiam musicus ob peregrini cujusdam cantici necessitatem, superfluas chordas plectro percur- rat, aut alias prioribus adjiciat. Quod igitur Hea bræi, cum et pluribus et manifestioribus prophetis de Christi adventu præmoniti fuissent, tardius tamen quam gentiles in illum crediderint, haec dixisse sufficiat. Nec tamen adeo a ratione alie- num videri debet, quod per alias potissimum gentes Ecclesia creverit. Primum quia in divinis et maxi- mis negotiis, mutationes Deus facere solet præter omnium opinionem. Deinde religionem nostram baud vulgaribus virtutibus illorum qui ab initio illi præfuerunt, suffultam licet animadvertere. Etsi enim linguam ad copiose et eleganter loquen- dum exercitatam non habuerint, nec verbis ac demonstrationibus mathematicis usi sint ut audi- toribus suis persuaderent, nihilo tamen minus id quod studebant, perficere valuerunt. Sed 'patri- moniis exuli, et bona sua contemnentes, in cru- cem acti, ac velut in alienis corporibus multa et gravissima, tormenta sustinentes et populorum per singulas civitates, ac rectorum, nec blanditiis illecti, nec minis perterriti, manifeste omnibus de- clararunt se ob maxima quædam præmia hujus- modi ærumnas tolerare. Quamobrem persuasione verborum opus illis non fuit, cum res ipsæ in sin- gulis prope domibus ac civitatibus nullo negotio homines impellerent ad credendum iis quæ antea nunquam audiverant. Cum igitur tam divina atque inopinata mutatio orbi terrarum acciderit, ut homines pristinam religionem et ritus patrios abje- cerint : prorsus absurdum fuerit, Calydonium qui dem aprum, et Marathonium taurum, et alia hujus- modi quæ in singulis regionibus ac civitatibus vel facta sunt vel conficta, tanto hominum studio y fuisse celebrata, ut nobilissimi quique apud Græcos C VALESII ANNOTATIONES. omnes in hujus loci interpretatione lapsos esse. Nam et Epiphanius, et Musculus et Christophorso- nus, retulerunt ad cui tamen dicatur in reclo, et subaudiendum sit possit utrum Clementem Romanum intelligat hie Sozomenus, an Alexandrinum qui Stromateus est cognominatus. Ego Clementem Romanum desi- gnari potius crediderim. Nam et primo loco nomi- natur, ante Hegesippum : quod Clementi Romano melius convenit; quippe qui comes et successor fuerit apostolorum. Deinde Clemens Alexandrinus et si nonnulla libris suis inseruit quæ ad historiam ecclesiasticam spectant, non tamen ex professo res Ecclesiæ scribere instituit. At Sozomenus hoc loco agit de his scriptoribus qui res in exordio Ecclesiæ gestas cominemorarunt, inter quos pri- mum omnium recenset Clementem. Romanum igi- tur intelligit, qui libros Recognitionum scripsit, quos a Rufino translatos habemus. Eorumdem li- brorum Compendium Græce scriptum hodieque exstat, editum a Turnebo, et in Latinum sermo- nem a Perionio conversum. (13) Οὐκ ἄπορον τῷ Θεῷ. Mirum est interpretes (14) Κλήμης τε καὶ Ηγήσιππος. Dubitare quis

άνδρες σοφώτατοι, τῇ τῶν ἀποστόλων διαδοχῇ (15) Β παρακολουθήσαντες, καὶ ᾿Αφρικανὸς ὁ Συγγραφεύς, καὶ Εὐσέβιος ὁ ἐπίκλην Παμφίλου, ἀνὴρ τῶν θείων Γραφῶν καὶ τῶν παρ' Ἕλλησι ποιητῶν καὶ συγγρα φέων πολυμαθέστατος ίστωρ), ὅσα μὲν τῶν εἰς ἡμᾶς ἐλθόντων ταῖς Ἐκκλησίαις συνέβη μετὰ τὴν εἰς οὐ ρανοὺς ἄνοδον τοῦ Χριστοῦ, μέχρι τῆς Λικιννίου καθαιρέσεως, ἐπιτεμόμενος · ἐπραγματευσάμην ἐν βιβλίοις δύο (16). Νῦν δὲ, σὺν Θεῷ φάναι, τὰ μετὰ ταῦτα διεξελθεῖν πειράσομαι. Μεμνήσομαι δὲ πραγ- μάτων, οἷς παρέτυχον, καὶ παρὰ τῶν εἰδότων ἢ θεασαμένων ἀκήκοα, κατὰ τὴν ἡμετέραν καὶ πρὸ ἡμῶν γενεάν. Τῶν δὲ περαιτέρω την κατάληψιν ἐθήρασα ἀπὸ τῶν τεθέντων νόμων διὰ τὴν θρη σκείαν, καὶ τῶν κατὰ καιρὸν συνόδων, καὶ νεωτερι σμῶν, καὶ βασιλικῶν καὶ ἱερατικῶν ἐπιστολῶν· ὧν αἱ μὲν εἰς ἔτι νῦν ἐν τοῖς βασιλείοις καὶ ταῖς ἐκκλη- σίαις σώζονται · αἱ δὲ, σποράδην παρὰ τοῖς φιλολό γοις φέρονται. Τούτων δὲ τὰ ῥητὰ περιλαβεῖν τῇ γραφῇ πολλάκις ἐννοηθείς, ἄμεινον ἐδοκίμασα, διὰ τὸν ὄγκον τῆς πραγματείας, τὴν ἐν αὐτοῖς διάνοιαν συντόμως ἀπαγγεῖλαι· πλὴν εἰ μήτι τῶν ἀμφιλόγων εὑρήσομεν, ἐφ᾽ ὧν διάφορός ἐστι τοῖς πολλοῖς δόξα. Τηνικαῦτα γὰρ, εἰ εὐπορήσω τινὸς γραφῆς, παρα- θήσομαι ταύτην εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας. Ινα δὲ μή τις ἀγνοίᾳ τῶν ὄντων καταψηφίσηται ψεῦδος τῆς πραγματείας, ἐναντίαις ἴσως ἐντυχών γραφαῖς, ἰστέον ὡς προφάσει τῶν ᾿Αρείου δογμάτων καὶ τῶν ὕστερον ἀναφυέντων, διαφερόμενοι πρὸς ἀλλήλους οι τῶν Ἐκκλησιῶν ἄρχοντες, ἕκαστοι περὶ ὧν ἐσπού δαζον, πρὸς τοὺς ὁμοδόξους ἔγραφον· καὶ καθ᾿ ἑαυ τοὺς συνιστάμενοι κατὰ συνόδους, εψηφίζοντο ἅπερ ἡβούλοντο· καὶ τῶν τἀναντία δοξαζόντων, πολλάκις ἐρήμην κατεδίκαζον· καὶ τοὺς κατὰ καιρὸν βασι λέας, καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτοὺς δυναμένους περιέποντες, ὡς εἶχον δυνάμεως, ἔπειθον, καὶ ὁμόφρονας αὐτοῖς κατεσκεύαζον· εἰς ἀπόδειξίν τε τοῦ δόξαι σέβειν δια- δοχῇ. δια δοχῇ παρακολουθήσαντες, διαδεξάμενοι. Αι δι δαχῇ παρακολουθείν, Διδαχαὶ τῶν ἀποστόλων, Επιτεμόμενος. SOZOMENI B scriptores, et ad scribendum ingenio instructissimi, A in iis tractandis operam suam posuerint: me vero non supra ingenii mei vires eniti, et ecclesiastica- rum rerum historiam conscribere. Nam cum hoc argumentum non ab hominibus elaboratum sit, prorsus persuasum habeo, haud difficile esse Deo ut ego præter omnium opinionem hujus Historiæ scriptor appaream. Ac primo quidem Historiam hanc ab initio repetere decreveram. Sed cum animadvertissem alios jam scriptores ad sua usque tempora id præstitisse; Clementem scilicet et Hegesippum, viros sapientissimos, qui apostolorum temporibus proxime successerunt : Africanum præterea Temporum scriptorem, et Eusebium cogno- mento Pamphili, virum tum in divinis Scripturis, tum in poetarum aliorumque gentilium scriptorum libris exercitatissimum : ea quidem quæ ab ascensu Christi in cœlum usque ad exauctoratio- nem Licinii Ecclesiis contigisse accepi, cuncta in compendium redigens, duobus libris jam antea sum complexus. Nunc vero ea quæ deinceps secula sunt, Deo juvante, exponere conabor. Porro men- tionem faciam earum rerum quilus ipse interfui, et quas ab iis qui illas norant aut viderant accepi, quæ quidem ælate nostra vel paulo antea gesta sunt. Quæ vero ante illud tempus contigerunt, earum rerum cognitionem partim ex legibus reli- gionis causa constitutis, et ex synodis subinde celebratis, et ex perturbationibus rerum atque junovationibus; partim ex imperatorum ac sacerdo- tum epistolis, indagari; quarum quidem epistola- rum aliæ in palatiis et in ecclesiis etiamnum ser- vantur; aliæ hinc inde dispersæ apud eruditos homines reperiuntur. Cumque ipsa illarum verba huic Historiæ inserere non semel decrevissem, tandem, ob nimiam operis molem, satius judicavi earum sensum breviter exponere: nisi forte am- C VALESII ANNOTATIONES. nostris Fukeliano el Allaliano scriptum est Quam lectionem secuti sunt omnes inter- pretes, Epiphanius scilicet, Musculus et Christo- phorsonus. Utra tamen verior sit lectio, ambigi potest. Neque enim videtur Græce dici posse pro eleganter dicitur de his qui apostolos docentes ac prædicantes sectati sunt. Quod de Clemente quidem Romano merito dici po- test, quem constat fuisse comitem ac discipulum apostolorum. Hegesippo vero non convenit, qui Marci Antonini temporibus floruit. Memoratur ab antiquis liber quidem hoc titulo, D de quo multa notavit Jacobus Usse- rius in capite 7, de Epistolis Ignatii. Sed nihil ad hunc locum. libri Sozomeni hodie non exstant. Continebant autem Epitomen rerum in Ecclesia gestarum ab ascensu Christi usque ad exauctorationem Licinii. Hæc autem exauctoratio facta est anno Christi 524, Crispo Casare lii, et Constantino Cesare ull consulibus. Ex quo intelligimus cur Sozomenus in Præfatione ad Theodosium Juniorem dixerit, Hj- storiam suam ordiri a consulatu in Crispi et Con- stantini. Historiam enim suam inde orsus est, ubi Epitomen suam terminaverat. VARIORUM. • Primo quidem scripsit Sozo- menus Compendium Historia ecclesiasticæ ab as- censione Christi ad annum : deinde exorsus ab anno 524, Historiam annorum cxv ecclesiasti- cam majori molimine et diligentia contexuit, cirea amm. 440, rem libris ix Theodosio imp. nuncupatis absolvens. (Guil. Cave in Sozomeno.) Censet Pagius Socratem, Sozonicnum et Theodoritum, omnes eodem circiter tempore Historias suas et elucu- brasse et promulgasse; unumque ex alio sua mu- tuatum non esse, nec unum, quæ ab alio præter- missa fuerant, ex industria supplevisse, ut Vale- sius putavit. Theodoritus autem Historiam suam elaborabat anno 444. (Ant. Pagi, ad ann. 427, n. 15, et ad ann. 439, n. 11.) (15) Τῇ τῶν ἀποστόλων διδαχῇ. In codicibus (16) Επραγματευσάμην ἐν βιβλίοις δύο. lli duo

άνδρες σοφώτατοι, τῇ τῶν ἀποστόλων διαδοχῇ (15) Β παρακολουθήσαντες, καὶ ᾿Αφρικανὸς ὁ Συγγραφεύς, καὶ Εὐσέβιος ὁ ἐπίκλην Παμφίλου, ἀνὴρ τῶν θείων Γραφῶν καὶ τῶν παρ' Ἕλλησι ποιητῶν καὶ συγγρα φέων πολυμαθέστατος ίστωρ), ὅσα μὲν τῶν εἰς ἡμᾶς ἐλθόντων ταῖς Ἐκκλησίαις συνέβη μετὰ τὴν εἰς οὐ ρανοὺς ἄνοδον τοῦ Χριστοῦ, μέχρι τῆς Λικιννίου καθαιρέσεως, ἐπιτεμόμενος · ἐπραγματευσάμην ἐν βιβλίοις δύο (16). Νῦν δὲ, σὺν Θεῷ φάναι, τὰ μετὰ ταῦτα διεξελθεῖν πειράσομαι. Μεμνήσομαι δὲ πραγ- μάτων, οἷς παρέτυχον, καὶ παρὰ τῶν εἰδότων ἢ θεασαμένων ἀκήκοα, κατὰ τὴν ἡμετέραν καὶ πρὸ ἡμῶν γενεάν. Τῶν δὲ περαιτέρω την κατάληψιν ἐθήρασα ἀπὸ τῶν τεθέντων νόμων διὰ τὴν θρη σκείαν, καὶ τῶν κατὰ καιρὸν συνόδων, καὶ νεωτερι σμῶν, καὶ βασιλικῶν καὶ ἱερατικῶν ἐπιστολῶν· ὧν αἱ μὲν εἰς ἔτι νῦν ἐν τοῖς βασιλείοις καὶ ταῖς ἐκκλη- σίαις σώζονται · αἱ δὲ, σποράδην παρὰ τοῖς φιλολό γοις φέρονται. Τούτων δὲ τὰ ῥητὰ περιλαβεῖν τῇ γραφῇ πολλάκις ἐννοηθείς, ἄμεινον ἐδοκίμασα, διὰ τὸν ὄγκον τῆς πραγματείας, τὴν ἐν αὐτοῖς διάνοιαν συντόμως ἀπαγγεῖλαι· πλὴν εἰ μήτι τῶν ἀμφιλόγων εὑρήσομεν, ἐφ᾽ ὧν διάφορός ἐστι τοῖς πολλοῖς δόξα. Τηνικαῦτα γὰρ, εἰ εὐπορήσω τινὸς γραφῆς, παρα- θήσομαι ταύτην εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας. Ινα δὲ μή τις ἀγνοίᾳ τῶν ὄντων καταψηφίσηται ψεῦδος τῆς πραγματείας, ἐναντίαις ἴσως ἐντυχών γραφαῖς, ἰστέον ὡς προφάσει τῶν ᾿Αρείου δογμάτων καὶ τῶν ὕστερον ἀναφυέντων, διαφερόμενοι πρὸς ἀλλήλους οι τῶν Ἐκκλησιῶν ἄρχοντες, ἕκαστοι περὶ ὧν ἐσπού δαζον, πρὸς τοὺς ὁμοδόξους ἔγραφον· καὶ καθ᾿ ἑαυ τοὺς συνιστάμενοι κατὰ συνόδους, εψηφίζοντο ἅπερ ἡβούλοντο· καὶ τῶν τἀναντία δοξαζόντων, πολλάκις ἐρήμην κατεδίκαζον· καὶ τοὺς κατὰ καιρὸν βασι λέας, καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτοὺς δυναμένους περιέποντες, ὡς εἶχον δυνάμεως, ἔπειθον, καὶ ὁμόφρονας αὐτοῖς κατεσκεύαζον· εἰς ἀπόδειξίν τε τοῦ δόξαι σέβειν δια- δοχῇ. δια δοχῇ παρακολουθήσαντες, διαδεξάμενοι. Αι δι δαχῇ παρακολουθείν, Διδαχαὶ τῶν ἀποστόλων, Επιτεμόμενος. SOZOMENI B scriptores, et ad scribendum ingenio instructissimi, A in iis tractandis operam suam posuerint: me vero non supra ingenii mei vires eniti, et ecclesiastica- rum rerum historiam conscribere. Nam cum hoc argumentum non ab hominibus elaboratum sit, prorsus persuasum habeo, haud difficile esse Deo ut ego præter omnium opinionem hujus Historiæ scriptor appaream. Ac primo quidem Historiam hanc ab initio repetere decreveram. Sed cum animadvertissem alios jam scriptores ad sua usque tempora id præstitisse; Clementem scilicet et Hegesippum, viros sapientissimos, qui apostolorum temporibus proxime successerunt : Africanum præterea Temporum scriptorem, et Eusebium cogno- mento Pamphili, virum tum in divinis Scripturis, tum in poetarum aliorumque gentilium scriptorum libris exercitatissimum : ea quidem quæ ab ascensu Christi in cœlum usque ad exauctoratio- nem Licinii Ecclesiis contigisse accepi, cuncta in compendium redigens, duobus libris jam antea sum complexus. Nunc vero ea quæ deinceps secula sunt, Deo juvante, exponere conabor. Porro men- tionem faciam earum rerum quilus ipse interfui, et quas ab iis qui illas norant aut viderant accepi, quæ quidem ælate nostra vel paulo antea gesta sunt. Quæ vero ante illud tempus contigerunt, earum rerum cognitionem partim ex legibus reli- gionis causa constitutis, et ex synodis subinde celebratis, et ex perturbationibus rerum atque junovationibus; partim ex imperatorum ac sacerdo- tum epistolis, indagari; quarum quidem epistola- rum aliæ in palatiis et in ecclesiis etiamnum ser- vantur; aliæ hinc inde dispersæ apud eruditos homines reperiuntur. Cumque ipsa illarum verba huic Historiæ inserere non semel decrevissem, tandem, ob nimiam operis molem, satius judicavi earum sensum breviter exponere: nisi forte am- C VALESII ANNOTATIONES. nostris Fukeliano el Allaliano scriptum est Quam lectionem secuti sunt omnes inter- pretes, Epiphanius scilicet, Musculus et Christo- phorsonus. Utra tamen verior sit lectio, ambigi potest. Neque enim videtur Græce dici posse pro eleganter dicitur de his qui apostolos docentes ac prædicantes sectati sunt. Quod de Clemente quidem Romano merito dici po- test, quem constat fuisse comitem ac discipulum apostolorum. Hegesippo vero non convenit, qui Marci Antonini temporibus floruit. Memoratur ab antiquis liber quidem hoc titulo, D de quo multa notavit Jacobus Usse- rius in capite 7, de Epistolis Ignatii. Sed nihil ad hunc locum. libri Sozomeni hodie non exstant. Continebant autem Epitomen rerum in Ecclesia gestarum ab ascensu Christi usque ad exauctorationem Licinii. Hæc autem exauctoratio facta est anno Christi 524, Crispo Casare lii, et Constantino Cesare ull consulibus. Ex quo intelligimus cur Sozomenus in Præfatione ad Theodosium Juniorem dixerit, Hj- storiam suam ordiri a consulatu in Crispi et Con- stantini. Historiam enim suam inde orsus est, ubi Epitomen suam terminaverat. VARIORUM. • Primo quidem scripsit Sozo- menus Compendium Historia ecclesiasticæ ab as- censione Christi ad annum : deinde exorsus ab anno 524, Historiam annorum cxv ecclesiasti- cam majori molimine et diligentia contexuit, cirea amm. 440, rem libris ix Theodosio imp. nuncupatis absolvens. (Guil. Cave in Sozomeno.) Censet Pagius Socratem, Sozonicnum et Theodoritum, omnes eodem circiter tempore Historias suas et elucu- brasse et promulgasse; unumque ex alio sua mu- tuatum non esse, nec unum, quæ ab alio præter- missa fuerant, ex industria supplevisse, ut Vale- sius putavit. Theodoritus autem Historiam suam elaborabat anno 444. (Ant. Pagi, ad ann. 427, n. 15, et ad ann. 439, n. 11.) (15) Τῇ τῶν ἀποστόλων διδαχῇ. In codicibus (16) Επραγματευσάμην ἐν βιβλίοις δύο. lli duo

ὀρθῶς, οἱ μὲν τοῖς, οἱ δὲ ἐκείνοις προστιθέμενοι, συναγωγὴν ἐποιήσαντο τῶν ὑπὲρ τῆς οἰκείας αἱρέ σεως φερομένων ἐπιστολῶν, καὶ τὰς ἐναντίας παρ- έλιπον. “Ο δὴ σκολιὰν ἡμῖν λίαν κατεσκεύασε την εὕρεσιν τῶν περὶ ταῦτα συμβάντων. Επεὶ δὲ μάλιστα τῆς ἀληθείας ἐπιμελεῖσθαι χρεών διὰ τὸ τῆς ἱστορίας ἀκίβδηλον, ἀναγκαῖον ἐφάνη μοι, ὡς οἷόν τε ἦν, πολυπραγμονῆσαι καὶ τὰς τοιαύτας γρα φάς. Εἰ τοίνυν καὶ στάσεις ἐκκλησιαστικῶν πρὸς ἑαυτοὺς περὶ προεδρίας ή προτιμήσεως τῆς οἰκείας αἱρέσεως διεξέλθω, μή τῳ φορτικὸν ἢ ἐθελοκάκου προαιρέσεως εἶναι δόξῃ, τοιαῦτά με ἱστορεῖν. Πρώτ τον μὲν γὰρ, ὡς εἴρηται, πάντα δεύτερα ποιεῖσθαι τῆς ἀληθείας τὸν συγγραφέα προσήκει· ἔπειτα δὲ τὸ δόγμα τῆς καθόλου Εκκλησίας γνησιώτατον ὅτι μάλιστα φανεῖται, πολλάκις μὲν ταῖς ἐπιβουλαῖς τῶν Β ἐναντία δοξαζόντων δοκιμασθὲν, οἷα δὲ θεόθεν τὸ κρατεῖν λαχὸν, αὖθις εἰς τὴν οἰκείαν ἐπανελθὸν δύναμιν, καὶ πάσας τὰς Ἐκκλησίας καὶ τὰ πλήθη πρὸς τὴν οἰκείαν ἀλήθειαν ἐπισπασάμενον. Βουλευο μένῳ δέ μοι, εἰ ὧν ἔγνων μόνα προσῆκεν αναγράψαι τὰ γενόμενα περὶ τὴν Ἐκκλησίαν ἀνὰ τὴν 'Ρωμαίων ἀρχὴν, ἔδοξεν εὖ ἔχειν ἐφ' ὅσον ἐφικέσθαι δυνήσομαι, καὶ τὰ παρὰ Πέρσαις καὶ βαρβάροις συμβάντα ἐπὶ τῇ θρησκεία Ιστορήσειν. Οὐκ ἀνοίκειον δὲ εἶναι τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας, ἐν τῇδε τῇ πραγματείᾳ διεξελθεῖν, καὶ τίνες ποτὲ ἦσαν οἱ ὥσπερ πατέρες καὶ εἰσηγηταὶ γενόμενοι τῶν καλουμένων μοναχῶν, καὶ οἱ μετ᾿ αὐτοὺς κατὰ διαδοχὰς, ὧν ἴσμεν ἢ ἀκη- κόαμεν εὐδοκιμήσαντες. Οὔτε γὰρ ἀχάριστοι (17) δόξομεν εἶναι πρὸς αὐτοὺς, ἀμνηστίᾳ παραδεδωκότες τὴν αὐτῶν ἀρετὴν, οὔτε ἀπείρως ἔχειν τῆς κατ' αὐτοὺς ἱστορίας, μετὰ τοῦ καὶ τοῖς προειρημένοις ὧδε φιλοσοφεῖν ὑπόδειγμα καταλιπεῖν ἀγωγῆς, ᾗ χρώμενοι, μακαριωτάτου καὶ εὐδαίμονος μεθέξουσι τέλους. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν προϊὼν ὁ λόγος, ὡς οἷόν τε, παραφυλάξει. Τρέπομαι δὲ ἤδη ἐπὶ τὴν ἀφ ήγησιν τῶν πραγμάτων, συνεργὸν καὶ ἵλεων τὸν Θεὸν ἐπικαλεσάμενος. Ἔξει δὲ ἀρχὴν ἡ παροῦσα γραφή ἐνθένδε. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 1. rum opiniones. Tum enim si quod monumentum nactus fuero, illud ascribere non gravabor ad con- probandam et confirmandam veritatem. Cæterum, ne quis præ ignoratione rerum, opus hoc nostrum mendacii accuset, cum alia monumenta ei contra - ria perlegerit, sciendum est Ecclesiarum antisti- tes, propter Arii dogmata, et alia quæ postea emerserunt, inter se dissentientes, de his rebus quas singuli defendebant, ad opinionis suæ fauto- res scripsisse : et seorsum congregatis suorum synodis, ea quæ vellent decrevisse : ac sæpenu- mero eos qui contraria sentiebant, absentes con- demnasse et imperatores qui per id temporis regnabant, ac summates viros omnibus modis A bigui quidpiam inciderit, de quo variæ sint multo- demerendo, in suam sententiam pertraxisse : al- que ut omnibus persuaderent se recte de Deo sen- tire, tam eos qui horum, quam qui illorum parti- bus adhærebant, epistolas omnes quæ exstabant, pro suæ sectæ ac sententiæ defensione in unum corpus collegisse, contrarias vero prætermisis- se. Quæ quidem res effecit ut difficile admo- dum deprehendere possemus quæ in his negotiis contigerunt. Sed quoniam veritatis præcipuam curam habere oportet, ut sincera sit historiæ fides; necessarium existimavi ut hac quoque monumenta, quanta fieri posset diligentia, pervestigarem. Quod si ecclesiasticorum virorum, vel de primatu, vel de sectæ suæ prærogativa contendentium, seditiones explanavero, nemo importune aut malevolo animo istud a me factum esse existimet. Nam primum quidem, sicut antea dixi, historiæ scriptor cuncta veritati debet postponere. Deinde Ecclesiæ catholica doctrina ita demum sincera apparebit; quæ adversariorum quidem insidiis probata sæpius atque explorata est: semper tamen, utpote Deo victoriam ei præbente, pristinum robur recupera- vit, omnesque Ecclesias ac populos ad veritatem suam pertraxit. Porro consideranti mihi utrum ea duntaxat litteris mandanda essent quæ Ecclesiæ in imperio Romano constitutæ accidisse cognoveram, haud incommodum fore visum est, ea etiamı quæ apud Persas et alios barbaros circa religionem nostram gesta sunt, quoad ejus fieri poterit, ad- jungere Neque vero ab ecclesiastica historia alienum fuerit, in hoc insuper opere commemno❤ rare, tum quinam velut parentes atque auctores fuerint eorum qui vulgo monachi appellantur : tum qui post illos continua successionis serie celeberrimi exstiterunt, quos quidem aut novimus ipsi, aut auditione accepimus. Ita enim fiet ut, nec ingrati erga illos fuisse videamur, virtutem illorum oblivioni tradendo, nec ignari rerum ab illis gestarum. Simul etiam iis qui hoc philoso- phiæ genus consectantur, exemplar relinquemus ejusmodi vitæ atque institutionis, qua si usi fuerint, beatissimo ac felici exitu potientur. Verum hæc in progressu operis pro virili parte annotabimus, Nunc vero narrationem reruin aggrediar, Deum prius adjutorem ac propitium precatus. Hinc porro Historiæ hujus sumemus exordium. L VALESII ANNOTATIONES. cum Sozomenum inter inonachos versatum, et ab illis institutum fuisse. Id enim innuunt hæc verba. Quippe Sozomenus diserte testatur ingratum om- nino se visum iri, nisi monachorum dotes ac vir- notitiam earum rerum se habere profitetur. Ex quibus aperte colligitur id quod dixi, eum monachis familiariter esse versaturn, corumque magisterio usum fuissc. (17) Οὔτε γὰρ ἀχάριστοι. Ex hoc loco colligimus D lutes in Historia sua referat. Ad hæc maximam

ΚΕΦΑΛ. Β'. Τίνες ἦσαν ἐπίσκοποι τῶν μεγάλων πόλεων, τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου βασιλεύσαντος, καὶ ὅπως ἡ μὲν ἄχρι Λιβύης (18) διὰ Λικίννιον περιεσκεμμένως ἐχριστιάνιζεν · ἡ δὲ ἑσπέρα διὰ τὸν Κωνσταντῖνον μετ' ἐλευθερίας τὸν Χριστιανισμὸν ἐπαρρησιάζετο. Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου τῶν Καισάρων υπατευόν των, ἡγεῖτο μὲν τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας Σίλβε στρος· τῆς δὲ ᾿Αλεξανδρέων ᾿Αλέξανδρος, καὶ Μα κάριος τῆς Ἱεροσολύμων· τῆς δὲ Αντιοχέων τῶν πρὸς τῷ ὀῤῥόντῃ, μετὰ Ῥωμανὸν (19) οὔπω τις ἐπετέτραπτο, τῶν διωγμῶν, ὡς εἰκὸς, μὴ συγχωρη- σάντων γενέσθαι τὴν χειροτονίαν. Οὐκ εἰς μακράν δὲ οἱ εἰς Νίκαιαν συνεληλυθότες, θαυμάσαντες τοῦ βίου καὶ τῶν λόγων Εὐστάθιον, ἄξιον ἐδοκίμασαν Β τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἡγεῖσθαι· καὶ ἐπίσκοπον ὄντα τῆς γείτονος Βεῤῥοίας, εἰς Αντιόχειαν μετα έστησαν. Τῶν δὲ Χριστιανῶν οἱ μὲν πρὸς ἕω μέχρι τῶν ὁμόρων Αἰγυπτίοις Λιβύων, οὐκ ἐθάῤῥουν τότε εἰς τὸ φανερὸν ἐκκλησιάζειν, μεταβαλομένου Λικιν νίου τῆς πρὸς αὐτοὺς εὐνοίας. Οἱ δὲ ἀνὰ τὴν δύσιν, Ελληνές τε καὶ Μακεδόνες καὶ Ἰλλυριοί, ἀδεῶς ἐθρήσκευον διὰ Κωνσταντῖνον, ὃς ἡγεῖτο τῶν τῇδε Ρωμαίων. ΚΕΦΑΛ. Γ'. "Οτι τοῦ σταυροῦ ὄψει, καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐμ- φανείᾳ, εἰς τὸ χριστιανίζειν ἐλήλυθεν ὁ Κων σταντῖνος, διδαχθεὶς καὶ παρὰ τῶν ἡμετέρων τὸ εὐσεβές. Τούτῳ γὰρ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα συγκυρῆσαι παρ ειλήφαμεν, οἷς ἐπείσθη τὸ τῶν Χριστιανῶν δόγμα ἡ μὲν 'Ανατολὴ ἄχρι Λιβύης, διὰ Λικίννιον περιεσκεμ μένως ἐχριστιάνιζεν. περιεσκεμμένως Ση- μείωσον ὅτι Θεοδώρητος ἀπὸ τοῦ Φιλογονίου Ευστά θεόν φησι. SOZOMENI CAP. II. Quinam fuerint majorum civitatum episcopi, Con- stantino Magno regnante; et quod Oriens quidem usque ad Libyum propter Licinium cautius Chri- stum coluit: Occidens vero propter Constantinum liberius fidem Christi professus est. A Consulibus Crispo et Constantino Cæsaribus, Romanæ quidem Ecclesiæ Sylvester præsulatum gerebat: Alexandrinæ vero Alexander, et Maca- rius Hierosolymorum. Antiochiæ autem ad Orontem fluvium sitæ nemo adhuc post Romanum constitu- tus fuerat episcopus, persecutionibus, ut verisimile est, ordinationem fieri prohibentibus. Sed non multo post episcopi apud Nicæam con- gregati, cum Eustathium ob vitæ simul ac doctri- næ meritum admiratione prosequerentur, dignum eum judicarunt qui apostolicæ cathedræ præside- ret ac proinde cum episcopus esset vicinæ urbis Berrcæ, illum inde Antiochiam transtulere. Quo quidem tempore Christiani qui in Orientis partibus ad Libyas usque Ægyptiis finitimos degebant, ecclesiasticos conventus palam celebrare minime audebant, propterea quod Licinii erga ipsos im- mutata esset benevolentia. Christiani vero in Occidentis partibus commorantes, Achæi scilicet, Macedones et Illyrii, religionis suæ solemnia intrepide agebant, Constantini opera, qui imperium Romanum in illis regionibus administrabat. CAP. III. Quomodo Constantinus per visionem crucis Christi. C que præsentiam ad Christianam religionem tradu- ctus sit, veramque pietatem a nostris sacerdotibus didicerit. Huic enim viro, cum alia multa obtigisse com- perimus ', quibus perinotus Christianam religionem • Socr., lib. 1, cap. 2. VALESII ANNOTATIONES. keliano nulli sunt tituli, nec ulla capitum distin- ctio. In Regio autem exemplari quo usus est Robertus Stephanus, tituli capitum totius operis præfiguntur libris Sozomeni, et a Nicephoro Calli- sto dicuntur esse conscripti, quod equidem non credo : sunt enim prorsus inelegantes et barbari, ac prorsus indigni Nicephoro. Sed præterquam quod sunt infeliciter scripti, mendis quoque pluri- mis scatent. Hoc igitur loco scribendum videtur, Ubi significat caute ac timide. chensis Ecclesiæ episcopum, nescio undenam hau- serit Sozomenus. Nam Hieronymus in Chronico sub initium, ubi omnes episcopos Antiochiæ recenset, tam Catholicos quam Arianos, nullam Romani mentionem facit. Nicephorus quoque patriarcha in Catalogo episcoporum Antiochiæ, eum prætermittit. Habetur tamen in indice episcoporum qui majores Ecclesias rexerunt a Christo usque ad tempora Magni Constantini. Hic index habetur in Biblio- theca Florentina, post Historiam Ecclesiasticam Eu- sebii Cæsariensis. In eo igitur indice inter episco- pos Antiochenos decimus septimus ponitur Ti- ✓ mæus; decimus octavus Cyrillus; decimus nonus Tyrannus; vicesimus Vitalis; vicesimus primus Philogonius ; vicesimus secundus Romanus; vice- simus tertius Eustathius. In margine vero ad no- men Philogonii ascriptum est hoc scholion, id est, Νota quod Theodoritus post Philoge- nium nullo interjecto ponit Eustathium. Nicetas quo- que in Thesauro orthodoxæ fidei, libro v, capite 5, Romanum inter episcopos Antiochenos collocat, ita scribens Siquidem post Domnum, qui Paulo Samosaleno successerat, Antiochenæ Ecclesiæ præ- fuerat Timæus, deinde Cyrillus, tum Vitalis, cui Philogonius successit, quem Paulinus subsecutus est, et Paulinum Romanus, is qui comprehensus, cum pro Christi religione tuenda martyrio vitam finiisset, Antiochia episcopo vidua relicta est. Quin nimirum, ut par est, per tyrannorum persecutiones episcoporum electio libera non esset. Hæc postrenia Niceta verba desumpta sunt ex hoc Sozomeni loco quem præ manibus habemus. Sed uterque allitur. Romanus enim nunquam episcopus fuit Antiochiæ, sed diaconus celebri martyrio perfunctus est Antiochiæ, ut tradit Eusebius noster. lis autem COSS. quos nominal Sozomenus Philogonius Antiochensem episcopatum gerebat, ut docet Theodoritus in lib. i Historiæ. VARIORUM. d Asserit Valesius contra Sozomenum, Roma- num Ecclesiæ Antiochenæ nunquam præfuisse ; quippe qui diaconus martyrio perfunctus est Au- Liochiae. Ait autem Pagius, Sozomenum non de martyre illo, quem memorat Eusebius De mart. Palasi., cap. 2, sed de alio quodam Romano esse intelligendum. (Critic.) ann. Chr. 519, n. 8. (18) Ἡ μὲν ἄχρι Λιβύης. In codice quidem Fu (19) Μετά Ρωμανόν. Hunc Romanum Anti-

ΚΕΦΑΛ. Β'. Τίνες ἦσαν ἐπίσκοποι τῶν μεγάλων πόλεων, τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου βασιλεύσαντος, καὶ ὅπως ἡ μὲν ἄχρι Λιβύης (18) διὰ Λικίννιον περιεσκεμμένως ἐχριστιάνιζεν · ἡ δὲ ἑσπέρα διὰ τὸν Κωνσταντῖνον μετ' ἐλευθερίας τὸν Χριστιανισμὸν ἐπαρρησιάζετο. Κρίσπου καὶ Κωνσταντίνου τῶν Καισάρων υπατευόν των, ἡγεῖτο μὲν τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας Σίλβε στρος· τῆς δὲ ᾿Αλεξανδρέων ᾿Αλέξανδρος, καὶ Μα κάριος τῆς Ἱεροσολύμων· τῆς δὲ Αντιοχέων τῶν πρὸς τῷ ὀῤῥόντῃ, μετὰ Ῥωμανὸν (19) οὔπω τις ἐπετέτραπτο, τῶν διωγμῶν, ὡς εἰκὸς, μὴ συγχωρη- σάντων γενέσθαι τὴν χειροτονίαν. Οὐκ εἰς μακράν δὲ οἱ εἰς Νίκαιαν συνεληλυθότες, θαυμάσαντες τοῦ βίου καὶ τῶν λόγων Εὐστάθιον, ἄξιον ἐδοκίμασαν Β τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου ἡγεῖσθαι· καὶ ἐπίσκοπον ὄντα τῆς γείτονος Βεῤῥοίας, εἰς Αντιόχειαν μετα έστησαν. Τῶν δὲ Χριστιανῶν οἱ μὲν πρὸς ἕω μέχρι τῶν ὁμόρων Αἰγυπτίοις Λιβύων, οὐκ ἐθάῤῥουν τότε εἰς τὸ φανερὸν ἐκκλησιάζειν, μεταβαλομένου Λικιν νίου τῆς πρὸς αὐτοὺς εὐνοίας. Οἱ δὲ ἀνὰ τὴν δύσιν, Ελληνές τε καὶ Μακεδόνες καὶ Ἰλλυριοί, ἀδεῶς ἐθρήσκευον διὰ Κωνσταντῖνον, ὃς ἡγεῖτο τῶν τῇδε Ρωμαίων. ΚΕΦΑΛ. Γ'. "Οτι τοῦ σταυροῦ ὄψει, καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐμ- φανείᾳ, εἰς τὸ χριστιανίζειν ἐλήλυθεν ὁ Κων σταντῖνος, διδαχθεὶς καὶ παρὰ τῶν ἡμετέρων τὸ εὐσεβές. Τούτῳ γὰρ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα συγκυρῆσαι παρ ειλήφαμεν, οἷς ἐπείσθη τὸ τῶν Χριστιανῶν δόγμα ἡ μὲν 'Ανατολὴ ἄχρι Λιβύης, διὰ Λικίννιον περιεσκεμ μένως ἐχριστιάνιζεν. περιεσκεμμένως Ση- μείωσον ὅτι Θεοδώρητος ἀπὸ τοῦ Φιλογονίου Ευστά θεόν φησι. SOZOMENI CAP. II. Quinam fuerint majorum civitatum episcopi, Con- stantino Magno regnante; et quod Oriens quidem usque ad Libyum propter Licinium cautius Chri- stum coluit: Occidens vero propter Constantinum liberius fidem Christi professus est. A Consulibus Crispo et Constantino Cæsaribus, Romanæ quidem Ecclesiæ Sylvester præsulatum gerebat: Alexandrinæ vero Alexander, et Maca- rius Hierosolymorum. Antiochiæ autem ad Orontem fluvium sitæ nemo adhuc post Romanum constitu- tus fuerat episcopus, persecutionibus, ut verisimile est, ordinationem fieri prohibentibus. Sed non multo post episcopi apud Nicæam con- gregati, cum Eustathium ob vitæ simul ac doctri- næ meritum admiratione prosequerentur, dignum eum judicarunt qui apostolicæ cathedræ præside- ret ac proinde cum episcopus esset vicinæ urbis Berrcæ, illum inde Antiochiam transtulere. Quo quidem tempore Christiani qui in Orientis partibus ad Libyas usque Ægyptiis finitimos degebant, ecclesiasticos conventus palam celebrare minime audebant, propterea quod Licinii erga ipsos im- mutata esset benevolentia. Christiani vero in Occidentis partibus commorantes, Achæi scilicet, Macedones et Illyrii, religionis suæ solemnia intrepide agebant, Constantini opera, qui imperium Romanum in illis regionibus administrabat. CAP. III. Quomodo Constantinus per visionem crucis Christi. C que præsentiam ad Christianam religionem tradu- ctus sit, veramque pietatem a nostris sacerdotibus didicerit. Huic enim viro, cum alia multa obtigisse com- perimus ', quibus perinotus Christianam religionem • Socr., lib. 1, cap. 2. VALESII ANNOTATIONES. keliano nulli sunt tituli, nec ulla capitum distin- ctio. In Regio autem exemplari quo usus est Robertus Stephanus, tituli capitum totius operis præfiguntur libris Sozomeni, et a Nicephoro Calli- sto dicuntur esse conscripti, quod equidem non credo : sunt enim prorsus inelegantes et barbari, ac prorsus indigni Nicephoro. Sed præterquam quod sunt infeliciter scripti, mendis quoque pluri- mis scatent. Hoc igitur loco scribendum videtur, Ubi significat caute ac timide. chensis Ecclesiæ episcopum, nescio undenam hau- serit Sozomenus. Nam Hieronymus in Chronico sub initium, ubi omnes episcopos Antiochiæ recenset, tam Catholicos quam Arianos, nullam Romani mentionem facit. Nicephorus quoque patriarcha in Catalogo episcoporum Antiochiæ, eum prætermittit. Habetur tamen in indice episcoporum qui majores Ecclesias rexerunt a Christo usque ad tempora Magni Constantini. Hic index habetur in Biblio- theca Florentina, post Historiam Ecclesiasticam Eu- sebii Cæsariensis. In eo igitur indice inter episco- pos Antiochenos decimus septimus ponitur Ti- ✓ mæus; decimus octavus Cyrillus; decimus nonus Tyrannus; vicesimus Vitalis; vicesimus primus Philogonius ; vicesimus secundus Romanus; vice- simus tertius Eustathius. In margine vero ad no- men Philogonii ascriptum est hoc scholion, id est, Νota quod Theodoritus post Philoge- nium nullo interjecto ponit Eustathium. Nicetas quo- que in Thesauro orthodoxæ fidei, libro v, capite 5, Romanum inter episcopos Antiochenos collocat, ita scribens Siquidem post Domnum, qui Paulo Samosaleno successerat, Antiochenæ Ecclesiæ præ- fuerat Timæus, deinde Cyrillus, tum Vitalis, cui Philogonius successit, quem Paulinus subsecutus est, et Paulinum Romanus, is qui comprehensus, cum pro Christi religione tuenda martyrio vitam finiisset, Antiochia episcopo vidua relicta est. Quin nimirum, ut par est, per tyrannorum persecutiones episcoporum electio libera non esset. Hæc postrenia Niceta verba desumpta sunt ex hoc Sozomeni loco quem præ manibus habemus. Sed uterque allitur. Romanus enim nunquam episcopus fuit Antiochiæ, sed diaconus celebri martyrio perfunctus est Antiochiæ, ut tradit Eusebius noster. lis autem COSS. quos nominal Sozomenus Philogonius Antiochensem episcopatum gerebat, ut docet Theodoritus in lib. i Historiæ. VARIORUM. d Asserit Valesius contra Sozomenum, Roma- num Ecclesiæ Antiochenæ nunquam præfuisse ; quippe qui diaconus martyrio perfunctus est Au- Liochiae. Ait autem Pagius, Sozomenum non de martyre illo, quem memorat Eusebius De mart. Palasi., cap. 2, sed de alio quodam Romano esse intelligendum. (Critic.) ann. Chr. 519, n. 8. (18) Ἡ μὲν ἄχρι Λιβύης. In codice quidem Fu (19) Μετά Ρωμανόν. Hunc Romanum Anti-

πρεσβεύειν· μάλιστα δὲ τὴν φανεῖσαν αὐτῷ θεοση- μείαν. Ηνίκα γὰρ ἐπιστρατεῦσαι Μαξεντίῳ ἐβεβού λευτο, οἷά γε εἰκὸς ἠπόρει καθ' ἑαυτὸν, ὅπως ἄρα τὰ τῆς μάχης ἀποβήσεται, καὶ τὶς αὐτῷ βοηθὸς ἔσται. Ἐν τοιαύταις δὲ φροντίσι γενόμενος, ὄναρ εἶδε τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐν τῷ οὐρανῷ σελαγίζον. Τεθη- πότι δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν ὄψιν, παραστάντες θεῖοι ἄγγελοι, ο Κωνσταντίνε, ἔφησαν, ἐν τούτῳ νίκα. Λέγεται δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Χριστὸν ἐπιφανέντα αὐτῷ, δεῖξαι τὸ τοῦ σταυροῦ σύμβολον, καὶ παρακελεύσα σθαι ἐοικὸς τούτῳ ποιῆσαι, καὶ ἐν τοῖς πολέμοις ἔχειν ἐπίκουρον καὶ νίκης ποριστικόν. Ευσέβιός γε μὴν ὁ Παμφίλου, αὐτοῦ φήσαντος ἐνωμότως τοῦ βασιλέως ἀκηκοέναι ἰσχυρίζεται, ὡς ἀμφὶ μεσημβρίαν ἤδη τοῦ ἡλίου ἀποκλίναντος, σταυροῦ τρόπαιον ἐκ φωτὸς συνεστώς, καὶ γραφὴν συνημμένην αὐτῷ, Τούτῳ νίκα, λέγουσαν, ἐν τῷ οὐρανῷ ἐθεάσατο αὐτὸς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ στρατιῶται· πορευομένῳ γὰρ πη δ' σὺν τῷ στρατεύματι, κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν τόδε τὸ θαῦμα ἐπεγένετο· λογιζομένῳ δὲ αὐτῷ ὅτι εἴη, νὺξ ἐπῆλθε. Καθεύδοντί τε τὸν Χριστὸν ὀφθῆναι σὺν τῷ φανέντι ἐν οὐρανῷ σημείῳ, καὶ παρακελεύσασθαι μίμημα - ποιήσασθαι τούτου, καὶ ἀλεξήματι κεχρῆσθαι ἐν ταῖς πρὸς τοὺς πολεμίους μάχαις. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν ἑρμη- νέως οὐδὲν ἔδει, ἀλλὰ περιφανῶς ἐδείχθη τῷ βασιλεῖ ᾗ χρὴ περὶ Θεοῦ νομίζειν, ἅμα ἡμέρᾳ συγκαλέσας τοὺς ἱερέας τοῦ Χριστοῦ, περὶ τοῦ δόγματος ἐπυνθά- νετο. Οἱ δὲ, τὰς ἱερὰς βίβλους προϊσχόμενοι, τὰ περὶ Χριστοῦ ἐξηγοῦντο· καὶ πρὶν γενέσθαι σαφῆ τὴν ἐπὶ τούτοις πρόῤῥησιν, ἐκ τῶν προφητῶν ἀπὸ ἐδειξαν. Τὸ δὲ φανὲν αὐτῷ σημεῖον, σύμβολον εἶναι ἔλεγον τῆς κατὰ τοῦ ᾅδου νίκης, ἣν εἰς ἀνθρώπους ἐλθὼν (20), κατώρθωσε τῷ σταυρωθῆναι καὶ ἀπο- θανεῖν, καὶ τριταῖος ἀναβιώναι. Κατὰ τοῦτο γὰρ ἔφασαν ἐλπίζειν, μετὰ τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς πρὸς τῷ τέλει τοῦ παρόντος αἰῶνος ἀνίστασθαι πάντας ἀνθρώπους, καὶ ἀθανάτους ἔσεσθαι· τοὺς μὲν, ἐπὶ ἀμοιβαῖς ὧν εὖ ἐβίωσαν ἐν τούτοις τοῖς πράγματι· τοὺς δὲ, ἐπὶ τιμωρίαις ὧν κακῶς ἔδρα σαν· εἶναι μέντοι καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμα σιν (21) ἀφορμὴν σωτηρίας, καὶ καθαρμὸν ἁμαρτη- μάτων, ἀμυήτοις μὲν, μύησιν κατὰ τὸν νόμον τῆς • Ἐκκλησίας· τοῖς δὲ μεμυημένοις, τὸ μὴ πάλιν ἁμαρ τεῖν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο παντελῶς ὀλίγων καὶ θείων ἀνδρῶν ἐστι κατορθῶσαι, ἐδίδασκον δεύτερον καθαρ- μὲν τετάχθαι ἐκ μετανοίας. Φιλάνθρωπον γὰρ ὄντα τὸν Θεὸν συγγνώμην νέμειν τοῖς ἑπταικόσιν, εἰ εί "Ην εἰς οὐρανοὺς ἀνελθὼν κατώρθωσε. πλημμελήσασιν, καθαρμόν, καθαρισμὸν ἁμαρτημάτων. ἐπεξήγησιν. Πορευομένῳ γάρ πη. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. 1. : ipsi ostensum. Nam cum bellum Maxentio inferre constituisset, secum, ut credibile est, dubitare cœpit quisnam belli exitus futurus esset, et quem sibi auxiliatorem pararet. Hujusmodi curis distri- ctus, vidit in somnis signum crucis in cœlo re- splendens. Quo viso cum esset cbstupefactus, divini angeli ipsi astantes dixerunt: Constantine, in hoc vince. Ipsum quoque Christum ei apparuisse memorant, et vexillum crucis ei ostendisse, jussisse- que ut ad ejus similitudinem alterum fabricaret, cujus auxilio in præliis uteretur, et victoriam sibi compararet. Eusebius quidem Pamphili affirmat ipsum se imperatorem audiisse cum jurejurando narrantem, quomodo, circa meridiem, inclinante jam sole, crucis tropæum ex purissima luce compo- situm vidisset, eique additam hanc inscriptionem : Hoc vince in cœlo tum ipse, tum milites qui cum ipso erant, aspexissent. Nam dum nescio quo pro- ficisceretur una cum exercitu, hoc miraculum in itinere contigit. Cumque consideraret animo quid hoc sibi vellet, nox supervenit. Dormienti vero Christus cum signo quod in cœlo visum fuerat apparuit, præcepitque ut alterum ad similitudinem illius exprimeret, eoque in præliis contra hostes præsidio uteretur. Et quoniam imperator nullo amplius egebat interprete, quippe cui perspicue ostensum fuerat quid de Deo sentire deberet, simul atque dies illuxit, convocatis Dei sacerdotibus, de doctrina fidei eos consuluit. Illi vero prolatis sa- cræ Scripturæ libris, ea quæ ad Christum perti- nent exposuerunt: eaque antequam complerentur manifeste prædicta esse, ex propheticis libris demonstrarunt. Signum porro quod ipsi appa- ruerat, tropæum esse dixerunt victoriæ de inferis, quam ille inter homines versatus, crucifixione sua ac morte, et post tertium diem resurrectione retu- lisset. Ad eum enim modum sperare se dixerunt, post discessum ex hac vita cunctos homines in fine hujus sæculi resurrecturos, et immortales futuros esse alios quidem ut mercedem eorum quæ recte gesserint consequantur: alios ut pro malefactis debitas pœnas persolvant. Esse tamen etiam his qui in hac vita deliquerint, paratam spem salutis et expiationem delictorum: ñs qui- dem qui nondum mysteriis initiati sunt, initiatio- nem juxta Ecclesiæ ritus : initialis vero, a pecca- A colere instituit; tum imprimis signum divinitus C Vita Const. lib. 1, cap. 28. D VALESII ANNOTATIONES. scripturam exhibet codex Leonis Allatii, hoc mo- do : Eun- dem lectionem in codice suo repererat Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit: Quam victoriam ascendens in cœ- los egit Christus, crucifixus et mortuus, etc. Rectior tamen mihi videtur vulgata lectio. codice Leonis Allatii scriptum est quod magis probo. Mox pro codex Fukelii habet Porro hæc omnia, quæ tanquam ex Eusebii libris de Vita Constantini desumpta profert Sozomenus, non le- guntur in Eusebio, sed a Sozomeno adjecta sunt quasi per VARIORUM. 4' Cum scilicet. exercitum contra Maxentium Romain versus duceret, anno Chr. 312. Vide hanc historiam apud Euseb, Vit. Const., lib. 1, cap. 28, et Socrat., lib. 1, cap. 2. (20) "Ην εἰς ἀνθρώπους ἐλθών. Longe aliam (21) Καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμασιν. In

πρεσβεύειν· μάλιστα δὲ τὴν φανεῖσαν αὐτῷ θεοση- μείαν. Ηνίκα γὰρ ἐπιστρατεῦσαι Μαξεντίῳ ἐβεβού λευτο, οἷά γε εἰκὸς ἠπόρει καθ' ἑαυτὸν, ὅπως ἄρα τὰ τῆς μάχης ἀποβήσεται, καὶ τὶς αὐτῷ βοηθὸς ἔσται. Ἐν τοιαύταις δὲ φροντίσι γενόμενος, ὄναρ εἶδε τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐν τῷ οὐρανῷ σελαγίζον. Τεθη- πότι δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν ὄψιν, παραστάντες θεῖοι ἄγγελοι, ο Κωνσταντίνε, ἔφησαν, ἐν τούτῳ νίκα. Λέγεται δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Χριστὸν ἐπιφανέντα αὐτῷ, δεῖξαι τὸ τοῦ σταυροῦ σύμβολον, καὶ παρακελεύσα σθαι ἐοικὸς τούτῳ ποιῆσαι, καὶ ἐν τοῖς πολέμοις ἔχειν ἐπίκουρον καὶ νίκης ποριστικόν. Ευσέβιός γε μὴν ὁ Παμφίλου, αὐτοῦ φήσαντος ἐνωμότως τοῦ βασιλέως ἀκηκοέναι ἰσχυρίζεται, ὡς ἀμφὶ μεσημβρίαν ἤδη τοῦ ἡλίου ἀποκλίναντος, σταυροῦ τρόπαιον ἐκ φωτὸς συνεστώς, καὶ γραφὴν συνημμένην αὐτῷ, Τούτῳ νίκα, λέγουσαν, ἐν τῷ οὐρανῷ ἐθεάσατο αὐτὸς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ στρατιῶται· πορευομένῳ γὰρ πη δ' σὺν τῷ στρατεύματι, κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν τόδε τὸ θαῦμα ἐπεγένετο· λογιζομένῳ δὲ αὐτῷ ὅτι εἴη, νὺξ ἐπῆλθε. Καθεύδοντί τε τὸν Χριστὸν ὀφθῆναι σὺν τῷ φανέντι ἐν οὐρανῷ σημείῳ, καὶ παρακελεύσασθαι μίμημα - ποιήσασθαι τούτου, καὶ ἀλεξήματι κεχρῆσθαι ἐν ταῖς πρὸς τοὺς πολεμίους μάχαις. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν ἑρμη- νέως οὐδὲν ἔδει, ἀλλὰ περιφανῶς ἐδείχθη τῷ βασιλεῖ ᾗ χρὴ περὶ Θεοῦ νομίζειν, ἅμα ἡμέρᾳ συγκαλέσας τοὺς ἱερέας τοῦ Χριστοῦ, περὶ τοῦ δόγματος ἐπυνθά- νετο. Οἱ δὲ, τὰς ἱερὰς βίβλους προϊσχόμενοι, τὰ περὶ Χριστοῦ ἐξηγοῦντο· καὶ πρὶν γενέσθαι σαφῆ τὴν ἐπὶ τούτοις πρόῤῥησιν, ἐκ τῶν προφητῶν ἀπὸ ἐδειξαν. Τὸ δὲ φανὲν αὐτῷ σημεῖον, σύμβολον εἶναι ἔλεγον τῆς κατὰ τοῦ ᾅδου νίκης, ἣν εἰς ἀνθρώπους ἐλθὼν (20), κατώρθωσε τῷ σταυρωθῆναι καὶ ἀπο- θανεῖν, καὶ τριταῖος ἀναβιώναι. Κατὰ τοῦτο γὰρ ἔφασαν ἐλπίζειν, μετὰ τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς πρὸς τῷ τέλει τοῦ παρόντος αἰῶνος ἀνίστασθαι πάντας ἀνθρώπους, καὶ ἀθανάτους ἔσεσθαι· τοὺς μὲν, ἐπὶ ἀμοιβαῖς ὧν εὖ ἐβίωσαν ἐν τούτοις τοῖς πράγματι· τοὺς δὲ, ἐπὶ τιμωρίαις ὧν κακῶς ἔδρα σαν· εἶναι μέντοι καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμα σιν (21) ἀφορμὴν σωτηρίας, καὶ καθαρμὸν ἁμαρτη- μάτων, ἀμυήτοις μὲν, μύησιν κατὰ τὸν νόμον τῆς • Ἐκκλησίας· τοῖς δὲ μεμυημένοις, τὸ μὴ πάλιν ἁμαρ τεῖν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο παντελῶς ὀλίγων καὶ θείων ἀνδρῶν ἐστι κατορθῶσαι, ἐδίδασκον δεύτερον καθαρ- μὲν τετάχθαι ἐκ μετανοίας. Φιλάνθρωπον γὰρ ὄντα τὸν Θεὸν συγγνώμην νέμειν τοῖς ἑπταικόσιν, εἰ εί "Ην εἰς οὐρανοὺς ἀνελθὼν κατώρθωσε. πλημμελήσασιν, καθαρμόν, καθαρισμὸν ἁμαρτημάτων. ἐπεξήγησιν. Πορευομένῳ γάρ πη. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. 1. : ipsi ostensum. Nam cum bellum Maxentio inferre constituisset, secum, ut credibile est, dubitare cœpit quisnam belli exitus futurus esset, et quem sibi auxiliatorem pararet. Hujusmodi curis distri- ctus, vidit in somnis signum crucis in cœlo re- splendens. Quo viso cum esset cbstupefactus, divini angeli ipsi astantes dixerunt: Constantine, in hoc vince. Ipsum quoque Christum ei apparuisse memorant, et vexillum crucis ei ostendisse, jussisse- que ut ad ejus similitudinem alterum fabricaret, cujus auxilio in præliis uteretur, et victoriam sibi compararet. Eusebius quidem Pamphili affirmat ipsum se imperatorem audiisse cum jurejurando narrantem, quomodo, circa meridiem, inclinante jam sole, crucis tropæum ex purissima luce compo- situm vidisset, eique additam hanc inscriptionem : Hoc vince in cœlo tum ipse, tum milites qui cum ipso erant, aspexissent. Nam dum nescio quo pro- ficisceretur una cum exercitu, hoc miraculum in itinere contigit. Cumque consideraret animo quid hoc sibi vellet, nox supervenit. Dormienti vero Christus cum signo quod in cœlo visum fuerat apparuit, præcepitque ut alterum ad similitudinem illius exprimeret, eoque in præliis contra hostes præsidio uteretur. Et quoniam imperator nullo amplius egebat interprete, quippe cui perspicue ostensum fuerat quid de Deo sentire deberet, simul atque dies illuxit, convocatis Dei sacerdotibus, de doctrina fidei eos consuluit. Illi vero prolatis sa- cræ Scripturæ libris, ea quæ ad Christum perti- nent exposuerunt: eaque antequam complerentur manifeste prædicta esse, ex propheticis libris demonstrarunt. Signum porro quod ipsi appa- ruerat, tropæum esse dixerunt victoriæ de inferis, quam ille inter homines versatus, crucifixione sua ac morte, et post tertium diem resurrectione retu- lisset. Ad eum enim modum sperare se dixerunt, post discessum ex hac vita cunctos homines in fine hujus sæculi resurrecturos, et immortales futuros esse alios quidem ut mercedem eorum quæ recte gesserint consequantur: alios ut pro malefactis debitas pœnas persolvant. Esse tamen etiam his qui in hac vita deliquerint, paratam spem salutis et expiationem delictorum: ñs qui- dem qui nondum mysteriis initiati sunt, initiatio- nem juxta Ecclesiæ ritus : initialis vero, a pecca- A colere instituit; tum imprimis signum divinitus C Vita Const. lib. 1, cap. 28. D VALESII ANNOTATIONES. scripturam exhibet codex Leonis Allatii, hoc mo- do : Eun- dem lectionem in codice suo repererat Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit: Quam victoriam ascendens in cœ- los egit Christus, crucifixus et mortuus, etc. Rectior tamen mihi videtur vulgata lectio. codice Leonis Allatii scriptum est quod magis probo. Mox pro codex Fukelii habet Porro hæc omnia, quæ tanquam ex Eusebii libris de Vita Constantini desumpta profert Sozomenus, non le- guntur in Eusebio, sed a Sozomeno adjecta sunt quasi per VARIORUM. 4' Cum scilicet. exercitum contra Maxentium Romain versus duceret, anno Chr. 312. Vide hanc historiam apud Euseb, Vit. Const., lib. 1, cap. 28, et Socrat., lib. 1, cap. 2. (20) "Ην εἰς ἀνθρώπους ἐλθών. Longe aliam (21) Καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμασιν. In

πρεσβεύειν· μάλιστα δὲ τὴν φανεῖσαν αὐτῷ θεοση- μείαν. Ηνίκα γὰρ ἐπιστρατεῦσαι Μαξεντίῳ ἐβεβού λευτο, οἷά γε εἰκὸς ἠπόρει καθ' ἑαυτὸν, ὅπως ἄρα τὰ τῆς μάχης ἀποβήσεται, καὶ τὶς αὐτῷ βοηθὸς ἔσται. Ἐν τοιαύταις δὲ φροντίσι γενόμενος, ὄναρ εἶδε τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐν τῷ οὐρανῷ σελαγίζον. Τεθη- πότι δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν ὄψιν, παραστάντες θεῖοι ἄγγελοι, ο Κωνσταντίνε, ἔφησαν, ἐν τούτῳ νίκα. Λέγεται δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Χριστὸν ἐπιφανέντα αὐτῷ, δεῖξαι τὸ τοῦ σταυροῦ σύμβολον, καὶ παρακελεύσα σθαι ἐοικὸς τούτῳ ποιῆσαι, καὶ ἐν τοῖς πολέμοις ἔχειν ἐπίκουρον καὶ νίκης ποριστικόν. Ευσέβιός γε μὴν ὁ Παμφίλου, αὐτοῦ φήσαντος ἐνωμότως τοῦ βασιλέως ἀκηκοέναι ἰσχυρίζεται, ὡς ἀμφὶ μεσημβρίαν ἤδη τοῦ ἡλίου ἀποκλίναντος, σταυροῦ τρόπαιον ἐκ φωτὸς συνεστώς, καὶ γραφὴν συνημμένην αὐτῷ, Τούτῳ νίκα, λέγουσαν, ἐν τῷ οὐρανῷ ἐθεάσατο αὐτὸς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ στρατιῶται· πορευομένῳ γὰρ πη δ' σὺν τῷ στρατεύματι, κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν τόδε τὸ θαῦμα ἐπεγένετο· λογιζομένῳ δὲ αὐτῷ ὅτι εἴη, νὺξ ἐπῆλθε. Καθεύδοντί τε τὸν Χριστὸν ὀφθῆναι σὺν τῷ φανέντι ἐν οὐρανῷ σημείῳ, καὶ παρακελεύσασθαι μίμημα - ποιήσασθαι τούτου, καὶ ἀλεξήματι κεχρῆσθαι ἐν ταῖς πρὸς τοὺς πολεμίους μάχαις. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν ἑρμη- νέως οὐδὲν ἔδει, ἀλλὰ περιφανῶς ἐδείχθη τῷ βασιλεῖ ᾗ χρὴ περὶ Θεοῦ νομίζειν, ἅμα ἡμέρᾳ συγκαλέσας τοὺς ἱερέας τοῦ Χριστοῦ, περὶ τοῦ δόγματος ἐπυνθά- νετο. Οἱ δὲ, τὰς ἱερὰς βίβλους προϊσχόμενοι, τὰ περὶ Χριστοῦ ἐξηγοῦντο· καὶ πρὶν γενέσθαι σαφῆ τὴν ἐπὶ τούτοις πρόῤῥησιν, ἐκ τῶν προφητῶν ἀπὸ ἐδειξαν. Τὸ δὲ φανὲν αὐτῷ σημεῖον, σύμβολον εἶναι ἔλεγον τῆς κατὰ τοῦ ᾅδου νίκης, ἣν εἰς ἀνθρώπους ἐλθὼν (20), κατώρθωσε τῷ σταυρωθῆναι καὶ ἀπο- θανεῖν, καὶ τριταῖος ἀναβιώναι. Κατὰ τοῦτο γὰρ ἔφασαν ἐλπίζειν, μετὰ τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς πρὸς τῷ τέλει τοῦ παρόντος αἰῶνος ἀνίστασθαι πάντας ἀνθρώπους, καὶ ἀθανάτους ἔσεσθαι· τοὺς μὲν, ἐπὶ ἀμοιβαῖς ὧν εὖ ἐβίωσαν ἐν τούτοις τοῖς πράγματι· τοὺς δὲ, ἐπὶ τιμωρίαις ὧν κακῶς ἔδρα σαν· εἶναι μέντοι καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμα σιν (21) ἀφορμὴν σωτηρίας, καὶ καθαρμὸν ἁμαρτη- μάτων, ἀμυήτοις μὲν, μύησιν κατὰ τὸν νόμον τῆς • Ἐκκλησίας· τοῖς δὲ μεμυημένοις, τὸ μὴ πάλιν ἁμαρ τεῖν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο παντελῶς ὀλίγων καὶ θείων ἀνδρῶν ἐστι κατορθῶσαι, ἐδίδασκον δεύτερον καθαρ- μὲν τετάχθαι ἐκ μετανοίας. Φιλάνθρωπον γὰρ ὄντα τὸν Θεὸν συγγνώμην νέμειν τοῖς ἑπταικόσιν, εἰ εί "Ην εἰς οὐρανοὺς ἀνελθὼν κατώρθωσε. πλημμελήσασιν, καθαρμόν, καθαρισμὸν ἁμαρτημάτων. ἐπεξήγησιν. Πορευομένῳ γάρ πη. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. 1. : ipsi ostensum. Nam cum bellum Maxentio inferre constituisset, secum, ut credibile est, dubitare cœpit quisnam belli exitus futurus esset, et quem sibi auxiliatorem pararet. Hujusmodi curis distri- ctus, vidit in somnis signum crucis in cœlo re- splendens. Quo viso cum esset cbstupefactus, divini angeli ipsi astantes dixerunt: Constantine, in hoc vince. Ipsum quoque Christum ei apparuisse memorant, et vexillum crucis ei ostendisse, jussisse- que ut ad ejus similitudinem alterum fabricaret, cujus auxilio in præliis uteretur, et victoriam sibi compararet. Eusebius quidem Pamphili affirmat ipsum se imperatorem audiisse cum jurejurando narrantem, quomodo, circa meridiem, inclinante jam sole, crucis tropæum ex purissima luce compo- situm vidisset, eique additam hanc inscriptionem : Hoc vince in cœlo tum ipse, tum milites qui cum ipso erant, aspexissent. Nam dum nescio quo pro- ficisceretur una cum exercitu, hoc miraculum in itinere contigit. Cumque consideraret animo quid hoc sibi vellet, nox supervenit. Dormienti vero Christus cum signo quod in cœlo visum fuerat apparuit, præcepitque ut alterum ad similitudinem illius exprimeret, eoque in præliis contra hostes præsidio uteretur. Et quoniam imperator nullo amplius egebat interprete, quippe cui perspicue ostensum fuerat quid de Deo sentire deberet, simul atque dies illuxit, convocatis Dei sacerdotibus, de doctrina fidei eos consuluit. Illi vero prolatis sa- cræ Scripturæ libris, ea quæ ad Christum perti- nent exposuerunt: eaque antequam complerentur manifeste prædicta esse, ex propheticis libris demonstrarunt. Signum porro quod ipsi appa- ruerat, tropæum esse dixerunt victoriæ de inferis, quam ille inter homines versatus, crucifixione sua ac morte, et post tertium diem resurrectione retu- lisset. Ad eum enim modum sperare se dixerunt, post discessum ex hac vita cunctos homines in fine hujus sæculi resurrecturos, et immortales futuros esse alios quidem ut mercedem eorum quæ recte gesserint consequantur: alios ut pro malefactis debitas pœnas persolvant. Esse tamen etiam his qui in hac vita deliquerint, paratam spem salutis et expiationem delictorum: ñs qui- dem qui nondum mysteriis initiati sunt, initiatio- nem juxta Ecclesiæ ritus : initialis vero, a pecca- A colere instituit; tum imprimis signum divinitus C Vita Const. lib. 1, cap. 28. D VALESII ANNOTATIONES. scripturam exhibet codex Leonis Allatii, hoc mo- do : Eun- dem lectionem in codice suo repererat Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit: Quam victoriam ascendens in cœ- los egit Christus, crucifixus et mortuus, etc. Rectior tamen mihi videtur vulgata lectio. codice Leonis Allatii scriptum est quod magis probo. Mox pro codex Fukelii habet Porro hæc omnia, quæ tanquam ex Eusebii libris de Vita Constantini desumpta profert Sozomenus, non le- guntur in Eusebio, sed a Sozomeno adjecta sunt quasi per VARIORUM. 4' Cum scilicet. exercitum contra Maxentium Romain versus duceret, anno Chr. 312. Vide hanc historiam apud Euseb, Vit. Const., lib. 1, cap. 28, et Socrat., lib. 1, cap. 2. (20) "Ην εἰς ἀνθρώπους ἐλθών. Longe aliam (21) Καὶ τοῖς ἐνταῦθα πλημμελήμασιν. In

μεταμεληθῶσι, καὶ ἔργοις ἀγαθοῖς τὴν μεταμέλειαν βεβαιώσουσι. ΚΕΦΑΛ. Δ'. “Οτι τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἀφηγεῖσθαι του πολέμου ἐθέσπισε· καὶ διήγησις παράδοξος . περὶ τῶν τὸ σημεῖον φερόντων τὸ σταυρικόν. Τοιαῦτα τῶν ἱερέων ὑφηγουμένων (22), θαυμάσας τὰς περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητείας ὁ βασιλεὺς, ἐκέ λευσεν ἄνδρας ἐπιστήμονας, χρυσῷ καὶ λίθοις τι μίοις εἰς σταυροῦ σύμβολον μετασκευάσαι τὸ παρὰ Ρωμαίοις καλούμενον Λάδωρον (23). Σημεῖον δὲ τοῦτο πολεμικὸν, τῶν ἄλλων τιμιώτερον, καθότι ἀεὶ τοῦ βασιλέως ἡγεῖσθαι καὶ προσκυνεῖσθαι νενόμιστο παρὰ τῶν στρατιωτῶν. "Η μάλιστα οἶμαι Κωνσταν τῖνον τὸ ἐπισημότατον σύμβολον τῆς Ῥωμαίων ἀρ χῆς, εἰς Χριστοῦ σημεῖον μεταβαλεῖν· ὥστε τη συνεχεῖ θέᾳ καὶ θεραπείᾳ ἀπεθισθῆναι τῶν πατρίων τοὺς ἀρχομένους· μόνον δὲ τοῦτον ἡγεῖσθαι Θεὸν, δν καὶ βασιλεὺς σέβει, καὶ ἡγεμόνι και συμμάχῳ χρήσ ται κατὰ τῶν πολεμίων. 'Αεὶ γὰρ τοῦτο τὸ σημεῖον προβάλλετο τῶν οἰκείων ταγμάτων· καὶ ταῖς και μνούσαις φάλαγξιν ἐν ταῖς μάχαις παρεῖναι ἐκέλευε, φανερούς τάξας τῶν δορυφόρων περὶ τοῦτο ποιεῖν(24), οἷς ἔργον ἦν ἕκαστον ἀμοιβαίως ἐπὶ τῶν ὤμων φέρειν τὸ σημεῖον, καὶ περιιέναι τὰς τάξεις τῶν πολεμίων. Λέγεται γοῦν ποτε τὸν τοῦτο φέροντα, ἀθρόως ἐπισ δραμόντων τῶν πολεμίων, δείσαντα ἑτέρῳ παρα- β δοῦναι, καὶ ἑαυτὸν τῆς μάχης ὑπεξαγαγεῖν· ἤδη δὲ τῶν βελῶν ἔξω γενόμενον, ἐξαπίνης πεσεῖν βληθέντα καιρίαν· τὸν δὲ παραλαβόντα τὸ θεῖον σύμβολον, άτρωτον διαμεῖναι, πολλῶν ἐπ' αὐτῷ τοξευόντων. Παραδόξως γάρ πως ὡς ὑπὸ θείας δυνάμεως ιθυνό μενα τὰ βέλη τῶν πολεμίων, τῷ σημείων προσεπή γνυντο· τοῦ δὲ φέροντος, καὶ μέσου τῶν κινδύνων ὄντος, ἀφίπταντο. Λέγεται δὲ μήτε ἄλλον πώποτε τούτῳ τῷ σημείῳ διακονούμενον, οἷά γε εἰκὸς ἐν που λέμῳ στρατιώτην, σκαιᾷ περιπεσεῖν συμφορᾷ, καὶ τραυματίαν ἢ αἰχμάλωτον γενέσθαι. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Αντίῤῥησις πρὸς τοὺς λέγοντας, Χριστιανίσαι τὸν Κωνσταντῖνον διά τόν φόνον τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Κρίσπου. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ, ὡς Έλληνες λέγουσι, Κωνσταντίνον α ηγουμένων, ίσως υφηγουμένων. Καὶ ταῖς καμνούσαις φάλαγξιν ἐν ταῖς μάχαις παρεῖναι ἐκέλευε. λαβράτα λάβου ρον ᾗ μάλιστα οἶμαι, SOZOMENI tis deinceps abstinere. Sed quoniaui pauci admodum A et divini duntaxat viri id præstare possunt, secundam expiationem institutam esse docuerunt, quæ fit per poemtentiam. Deum namque, utpote benignum ac clemen- tem, his qui deliquerunt veniam dare, modo ipsos poeniteat, ac poenitentiam suam bonis actibus confirment. CAP. IV. Qualiter Constantinus crucis signum in præliis præ- ferri jussit : et mirabilis quædam narratio de iis qui vexillum gestabant. Cum ista a sacerdotibus exposita fuissent, imperator prophetias de Christo admiratus, peritis artificibus mandavit ut vexillum illud, quod Ro- mani Labarum vocant, auro et gemmis ornatum, in crucis signum transformarent. Porro illud vexillum bellicum honoratius erat quam reliqua, eo quod imperatorem semper præcedere, et adorari a militibus consuevisset. Quocirca maxime existi- mo Constantinum nobilissimum imperii Romani signum in Christi vexillum commutasse, eo consilio ut continuo ejus aspectu cultuque Romani a patriis ritibus paulatim abducerentur, eumque solum Deum existimarent, quem imperator coleret, et quo duce atque adjutore contra hostes uteretur. Id enim signum semper ante copias suas velut munimentum objecit, et legionibus, si quæ forte ab hoste premerentur, in prælio adesse voluit : delectis ad id munus certis militibus, quibus hoc injunctum erat ut singuli per vices id signum humeris gestarent, et acies hostium circuirent 1. Quodam igitur tempore, aiunt, signiferum qui id vexillum portabat, repentino hostium incursu C perterritum, alteri illud tradidisse, seque ex prælio subduxisse; cumque jam extra telorum jactum stetisset, subito letali vulnere percussum corruisse : eum vero qui divinum signum gestandum susce- perat, multis in ipsum jacula mittentibus, illæsum permansisse. Quippe hostium tela mirabili quodam modo, velut divina quadam virtute ea dirigente, signo inſigebantur : ab ipso autem signifero inter tot pericula constituto avolabant. Sed nec alium quemquam militem huic signo gestando deputa- Cum, in gravem unquam calamitatem, sicut in bello fieri solet, incidisse memorant, nec vulnera- tum unquam aut captivum fuisse. CAP. V. Refutatio eorum qui dicunt Constantinum, ob necem filii sui Crispi, Christianam religionem amplexum esse. Scio quidem gentiles vulgo narrare solitos Euseb., Vit. Const., lib. ut, cap. 8, 9. D ANNOTATIONES. VALESI keliano scriptum est et ad latus annotatum eadem manu vocant vexillum illud quod in acie præferri sole- bat et a labore vocem illam deducunt, ut ex Gregorio Nazianzeno jam pridem alii observarunt. Et Gretserus quidem in libro De cruce, varias rationes affert hujus etymologiæ. Ex quibus hanc maxime probo, ut Laborum dictum sit, quod la- boranti aciei præsidium sit salutare. Idcirco enim a Christo datum esse testatur Eusebius, ut victo- riam pararet, et hostes in fugam verteret. Et hanc etymologiam confirmat Sozomenus, cum ait : Latini quoque Laborum dixerunt. Nam in codice titulus est De præpositis Labororum. Aldhel- mus quoque in libro De laudibus virginitatis, Labo- rum dixit, ut notavit Meursius in Glossario. Posset etiam deduci Laborum ex eo quod imagines prin. cipum ferret ex auro et gemmis elaboratas, quæ dici solebant. In codice Fukeliano scriptum inveni. Et paulo post, etc. Porro hos præpositos Labororum primum in bello adversus Licinium instituit Constantinus, ut docet Eusebius in libro de cjus Vita. (22) Τῶν ἱερέων ὑφηγουμένων. In codice Fu- (23) Καλούμενον Λάδωρον. ita Græci semper (24) Περὶ τοῦτο ποιεῖν. Malim scribere πονείν.

ἀνελόντα τινὰς τῶν ἐγγυτάτω τοῦ γένους, καὶ τῷ Α θανάτῳ Κρίσπου ο τοῦ ἑαυτοῦ παιδὸς συμπράξαντα, μεταμεληθῆναι, καὶ περὶ καθαρμού κοινώσασθαι Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ (25), κατ' ἐκεῖνο καιροῦ προεστῶτι τῆς Πλωτίνου διαδοχῆς· τὸν δὲ ἀποφή- νασθαι, μηδένα καθαρμὸν εἶναι τῶν τοιούτων ἁμαρ τημάτων. Αδημονοῦντα δὲ τὸν βασιλέα ἐπὶ τῇ ἀπο αγορεύσει, περιτυχεῖν ἐπισκόποις, οι μετανοίᾳ καὶ βαπτίσματι ὑπέσχοντο πάσης αὐτὸν ἁμαρτίας καθώ αίρειν· ἡσθῆναί τε τούτοις κατὰ σκοπὸν εἰρηκόσι, καὶ θαυμάσαι τὸ δόγμα, καὶ Χριστιανόν γενέσθαι, καὶ τοὺς ἀρχομένους ἐπὶ τοῦτο ἀγαγεῖν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ, ταῦτα πεπλάσθαι τοῖς σπουδάζουσι τὴν Χρι- στιανῶν θρησκείαν κακηγορεῖν. Κρίσπος μὲν γὰρ, δι' όν φασι Κωνσταντίνον καθαρμοῦ δεηθῆναι, τῷ εἰκοστῷ ἔτει ἐτελεύτησε τῆς τοῦ πατρὸς ἡγεμονίας, Β ἔτι περιὼν πολλοὺς σὺν αὐτῷ θέμενος νόμους ὑπὲρ Χριστιανῶν, ἅτε δὴ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας τετιμημένος, Καίσαρ ὢν (26), ὡς εἰς ἔτι νῦν μαρτυροῦσιν οἱ τοῖς νόμοις ὑποτεταγμένοι χρό- νοι, καὶ τῶν νομοθετῶν αἱ προσηγορίαι. Σώπατρον - δὲ, πρῶτον μὲν οὐκ εἰκὸς ἦν εἰς ὁμιλίαν ἐλθεῖν Κων σταντίνῳ, μόνης τῆς πρὸς τῷ Ὠκεανῷ καὶ τῷ Ῥήνῳ μοίρας ἡγουμένῳ. Διὰ γὰρ τὴν πρὸς Μαξέντιον δια- φορὰν ἐπὶ τῆς Ἰταλίας διάγοντα, ἐστασίαζε τα Ρωμαίων· καὶ οὐκ εὐπετὲς ἦν τότε ἐπιδημεῖν Γαλάταις καὶ Βρεττανοῖς καὶ τοῖς τῇδε κατοικοῦσι, παρ' οἷς συνωμολόγηται τῆς τῶν Χριστιανῶν θρη- σκείας μετασχεῖν Κωνσταντίνον, πρὶν ἐπὶ Μαξέντιον στρατεῦσαι, καὶ παρελθεῖν ἐπὶ Ῥώμην καὶ Ἰταλούς. Καὶ μάρτυρες πάλιν τούτου οι χρόνοι, καὶ οἱ νόμοι οὺς ὑπὲρ τῆς θρησκείας ἔθετο. Εἰ δὲ καὶ ῥᾳδίως ὡδί πως συγχωρήσομεν ἐντυχεῖν Σωπάτρῳ τὸν βα- σιλέα, ἢ δι᾽ ἐπιστολῆς αὐτοῦ πυθέσθαι περὶ ὧν ἐβούλετο, οὐ δήπου πιθανὸν ἦν τὸν φιλόσοφον ἀγνοεῖν, ὡς Ἡρακλῆς ὁ ᾿Αλκμήνης ᾿Αθήνησιν έκα- θάρθη μετὰ τὴν τεκνοκτονίαν τοῖς Δήμητρος μυστη ρίοις, καὶ μετὰ τὸν Ἰφίτου φόνον, ὃν ξένον καὶ φίλον ὄντα ἀδίκως ἀνεῖλεν. Ὡς μὲν οὖν οἱ Ἕλληνες τῶν τοιούτων πλημμελημάτων καθαρμοὺς ἐπηγγέλλοντο. Σώπα τρος, προεστῶτα τῆς Πλω- τίνου διαδοχής, τελεστῇ, καὶ Καῖσαρ ὤν. Καὶ τῷ θανάτῳ Κρίσπου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. B - interfecisset, et in necem filii sui Crispi consen- sisset, pœnitentia ductum, de expiatione scelerum consuluisse Sopatrum philosophum, qui tune temporis Plotinian scholæ successionem tenebat: illum autem respondisse nullam esse ejusmodi scelerum expiationem. Qua repulsa conturbátum imperatorem, incidisse in episcopos, qui peni- tentia et lavacro baptismi ipsum ab omni scelere purgaturos se esse pollicerentur. His igitur, quo- niam ex animi sui sententia respondissent, illuro delectatum, religionem eorum suspexisse, et cum ipsum Christianum factum esse, tum subditos ut idem facerent impulisse. Verum hæc mihi videntur esse conficta ab illis qui Christianam religionem Constantinum, cum quosdam genere proximos vituperare student. Etenim Crispus, cujus causa C Constantinum lustratione opus habuisse dicunt, anno imperii patris sui vicesimo mortem obiit: qui dum adhuc superstes esset, utpote secundum imperii obtinens locum, et Caesaris dignitate deco- ratus, multas una cum patre leges pro Christianis tulerat, sicut temporum notæ singulis legibus subjectæ, et legislatorum nomina etiamnum testan- tur. Sopatrum vero, primum quidem laud- quaquam verisimile est in colloquium venisse cum Constantino, qui tunc temporis in illis duntaxat partibus quæ circa Oceanum ac Rhenum positæ sunt, imperio potiebatur. Nam ob discordiam ejus cum Maxentio qui tum in Italia degebat, perturbata erat Romana respublica: nec facile tunc cuiquam erat, in Gallias ac Britannias, easque orbis partes penetrare, in quibus Constantinum Christianam religionem primum suscepisse constat, antequam Maxentio bellum intulisset, et in Italiam atque urbem Romam pervenisset. Cujus rei fidem iterum faciunt tum tempora ipsa, tum leges quas ille pro religione sanxit. Verum, etsi facile concedamus imperatorem cum Sopatro collocutum esse, vel per epistolam eam de quibus volebat consuluisse: haudquaquam tamen credibile est philosophum VALESII ANNOTATIONES. oriundus fuit, discipulus Jamblichi philosophi; qui cum ad intimam familiaritatem Constantini Magni processisset, fraude atque invidia Ablabii præfecti prætorio interfectus est Constantinopoli, D ut refert Eunapius in Vita Ædesii, et Zosimus in libro secundo Historiarum. Suidas in voce ait Constantinum imperatorem ideo illum interfici jussisse, ut ostenderet se a Græcorum su- perstitione penitus abhorrere. Quod autem Sozo- menus hunc Sopatrum vocat cave intelligas cum Christophor sono magistrum scholæ, cui ante præfuerat Ploti- nus. Neque enim Plotinus scholam ullam reliquit, sed tantum discipulos, qui per varias regiones dispersi dogmata ejus conservarunt, ut ex Por- phyrio et Eunapio colligitur. Ejusdem Sopatri me- minit Joannes Lydus in libro De mensibus Græco- rum, ubi de Jano disserit; aitque Constantinum in condenda urbe Constantinopolitana usum Sopatro id est consecratore, et Prælex- tato hierophanta. esse addit hoc modo, Ac fortasse tria hæc verba delenda sunt, utpote scholium sive ex- positio præcedentium. VARIORUM. • Ηunc a Fausta noverca delatum, quasi ipsam de stupro sellici- tasset, insəntem occidi jussit Constantinus, anno Chr. 326, Constantino vii, et Constantio Caesare coss., ut ait Idatius in Fastis, cum ipse Romæ resideret, teste Zosimo lib. 1, p. 685. Moxque ob id scelus ab Helena matre increpitus, Faustam balneo calenti inclusam necavit, ut referunt Zosi- mnus et Sidonius. At Chrysostomus,homil. in Phi- lippenses, Constantinum ait uxorem quidem adul- terii suspectam, ex qua multos liberos Cæsares habebat, in montibus alligasse, ac bestiis vorau (25) Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ. Hic Apamia Syriz (26) Καῖσαρ ων. Codex Fukelianus conjunctionem

ἀνελόντα τινὰς τῶν ἐγγυτάτω τοῦ γένους, καὶ τῷ Α θανάτῳ Κρίσπου ο τοῦ ἑαυτοῦ παιδὸς συμπράξαντα, μεταμεληθῆναι, καὶ περὶ καθαρμού κοινώσασθαι Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ (25), κατ' ἐκεῖνο καιροῦ προεστῶτι τῆς Πλωτίνου διαδοχῆς· τὸν δὲ ἀποφή- νασθαι, μηδένα καθαρμὸν εἶναι τῶν τοιούτων ἁμαρ τημάτων. Αδημονοῦντα δὲ τὸν βασιλέα ἐπὶ τῇ ἀπο αγορεύσει, περιτυχεῖν ἐπισκόποις, οι μετανοίᾳ καὶ βαπτίσματι ὑπέσχοντο πάσης αὐτὸν ἁμαρτίας καθώ αίρειν· ἡσθῆναί τε τούτοις κατὰ σκοπὸν εἰρηκόσι, καὶ θαυμάσαι τὸ δόγμα, καὶ Χριστιανόν γενέσθαι, καὶ τοὺς ἀρχομένους ἐπὶ τοῦτο ἀγαγεῖν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ, ταῦτα πεπλάσθαι τοῖς σπουδάζουσι τὴν Χρι- στιανῶν θρησκείαν κακηγορεῖν. Κρίσπος μὲν γὰρ, δι' όν φασι Κωνσταντίνον καθαρμοῦ δεηθῆναι, τῷ εἰκοστῷ ἔτει ἐτελεύτησε τῆς τοῦ πατρὸς ἡγεμονίας, Β ἔτι περιὼν πολλοὺς σὺν αὐτῷ θέμενος νόμους ὑπὲρ Χριστιανῶν, ἅτε δὴ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας τετιμημένος, Καίσαρ ὢν (26), ὡς εἰς ἔτι νῦν μαρτυροῦσιν οἱ τοῖς νόμοις ὑποτεταγμένοι χρό- νοι, καὶ τῶν νομοθετῶν αἱ προσηγορίαι. Σώπατρον - δὲ, πρῶτον μὲν οὐκ εἰκὸς ἦν εἰς ὁμιλίαν ἐλθεῖν Κων σταντίνῳ, μόνης τῆς πρὸς τῷ Ὠκεανῷ καὶ τῷ Ῥήνῳ μοίρας ἡγουμένῳ. Διὰ γὰρ τὴν πρὸς Μαξέντιον δια- φορὰν ἐπὶ τῆς Ἰταλίας διάγοντα, ἐστασίαζε τα Ρωμαίων· καὶ οὐκ εὐπετὲς ἦν τότε ἐπιδημεῖν Γαλάταις καὶ Βρεττανοῖς καὶ τοῖς τῇδε κατοικοῦσι, παρ' οἷς συνωμολόγηται τῆς τῶν Χριστιανῶν θρη- σκείας μετασχεῖν Κωνσταντίνον, πρὶν ἐπὶ Μαξέντιον στρατεῦσαι, καὶ παρελθεῖν ἐπὶ Ῥώμην καὶ Ἰταλούς. Καὶ μάρτυρες πάλιν τούτου οι χρόνοι, καὶ οἱ νόμοι οὺς ὑπὲρ τῆς θρησκείας ἔθετο. Εἰ δὲ καὶ ῥᾳδίως ὡδί πως συγχωρήσομεν ἐντυχεῖν Σωπάτρῳ τὸν βα- σιλέα, ἢ δι᾽ ἐπιστολῆς αὐτοῦ πυθέσθαι περὶ ὧν ἐβούλετο, οὐ δήπου πιθανὸν ἦν τὸν φιλόσοφον ἀγνοεῖν, ὡς Ἡρακλῆς ὁ ᾿Αλκμήνης ᾿Αθήνησιν έκα- θάρθη μετὰ τὴν τεκνοκτονίαν τοῖς Δήμητρος μυστη ρίοις, καὶ μετὰ τὸν Ἰφίτου φόνον, ὃν ξένον καὶ φίλον ὄντα ἀδίκως ἀνεῖλεν. Ὡς μὲν οὖν οἱ Ἕλληνες τῶν τοιούτων πλημμελημάτων καθαρμοὺς ἐπηγγέλλοντο. Σώπα τρος, προεστῶτα τῆς Πλω- τίνου διαδοχής, τελεστῇ, καὶ Καῖσαρ ὤν. Καὶ τῷ θανάτῳ Κρίσπου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. B - interfecisset, et in necem filii sui Crispi consen- sisset, pœnitentia ductum, de expiatione scelerum consuluisse Sopatrum philosophum, qui tune temporis Plotinian scholæ successionem tenebat: illum autem respondisse nullam esse ejusmodi scelerum expiationem. Qua repulsa conturbátum imperatorem, incidisse in episcopos, qui peni- tentia et lavacro baptismi ipsum ab omni scelere purgaturos se esse pollicerentur. His igitur, quo- niam ex animi sui sententia respondissent, illuro delectatum, religionem eorum suspexisse, et cum ipsum Christianum factum esse, tum subditos ut idem facerent impulisse. Verum hæc mihi videntur esse conficta ab illis qui Christianam religionem Constantinum, cum quosdam genere proximos vituperare student. Etenim Crispus, cujus causa C Constantinum lustratione opus habuisse dicunt, anno imperii patris sui vicesimo mortem obiit: qui dum adhuc superstes esset, utpote secundum imperii obtinens locum, et Caesaris dignitate deco- ratus, multas una cum patre leges pro Christianis tulerat, sicut temporum notæ singulis legibus subjectæ, et legislatorum nomina etiamnum testan- tur. Sopatrum vero, primum quidem laud- quaquam verisimile est in colloquium venisse cum Constantino, qui tunc temporis in illis duntaxat partibus quæ circa Oceanum ac Rhenum positæ sunt, imperio potiebatur. Nam ob discordiam ejus cum Maxentio qui tum in Italia degebat, perturbata erat Romana respublica: nec facile tunc cuiquam erat, in Gallias ac Britannias, easque orbis partes penetrare, in quibus Constantinum Christianam religionem primum suscepisse constat, antequam Maxentio bellum intulisset, et in Italiam atque urbem Romam pervenisset. Cujus rei fidem iterum faciunt tum tempora ipsa, tum leges quas ille pro religione sanxit. Verum, etsi facile concedamus imperatorem cum Sopatro collocutum esse, vel per epistolam eam de quibus volebat consuluisse: haudquaquam tamen credibile est philosophum VALESII ANNOTATIONES. oriundus fuit, discipulus Jamblichi philosophi; qui cum ad intimam familiaritatem Constantini Magni processisset, fraude atque invidia Ablabii præfecti prætorio interfectus est Constantinopoli, D ut refert Eunapius in Vita Ædesii, et Zosimus in libro secundo Historiarum. Suidas in voce ait Constantinum imperatorem ideo illum interfici jussisse, ut ostenderet se a Græcorum su- perstitione penitus abhorrere. Quod autem Sozo- menus hunc Sopatrum vocat cave intelligas cum Christophor sono magistrum scholæ, cui ante præfuerat Ploti- nus. Neque enim Plotinus scholam ullam reliquit, sed tantum discipulos, qui per varias regiones dispersi dogmata ejus conservarunt, ut ex Por- phyrio et Eunapio colligitur. Ejusdem Sopatri me- minit Joannes Lydus in libro De mensibus Græco- rum, ubi de Jano disserit; aitque Constantinum in condenda urbe Constantinopolitana usum Sopatro id est consecratore, et Prælex- tato hierophanta. esse addit hoc modo, Ac fortasse tria hæc verba delenda sunt, utpote scholium sive ex- positio præcedentium. VARIORUM. • Ηunc a Fausta noverca delatum, quasi ipsam de stupro sellici- tasset, insəntem occidi jussit Constantinus, anno Chr. 326, Constantino vii, et Constantio Caesare coss., ut ait Idatius in Fastis, cum ipse Romæ resideret, teste Zosimo lib. 1, p. 685. Moxque ob id scelus ab Helena matre increpitus, Faustam balneo calenti inclusam necavit, ut referunt Zosi- mnus et Sidonius. At Chrysostomus,homil. in Phi- lippenses, Constantinum ait uxorem quidem adul- terii suspectam, ex qua multos liberos Cæsares habebat, in montibus alligasse, ac bestiis vorau (25) Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ. Hic Apamia Syriz (26) Καῖσαρ ων. Codex Fukelianus conjunctionem

ἀνελόντα τινὰς τῶν ἐγγυτάτω τοῦ γένους, καὶ τῷ Α θανάτῳ Κρίσπου ο τοῦ ἑαυτοῦ παιδὸς συμπράξαντα, μεταμεληθῆναι, καὶ περὶ καθαρμού κοινώσασθαι Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ (25), κατ' ἐκεῖνο καιροῦ προεστῶτι τῆς Πλωτίνου διαδοχῆς· τὸν δὲ ἀποφή- νασθαι, μηδένα καθαρμὸν εἶναι τῶν τοιούτων ἁμαρ τημάτων. Αδημονοῦντα δὲ τὸν βασιλέα ἐπὶ τῇ ἀπο αγορεύσει, περιτυχεῖν ἐπισκόποις, οι μετανοίᾳ καὶ βαπτίσματι ὑπέσχοντο πάσης αὐτὸν ἁμαρτίας καθώ αίρειν· ἡσθῆναί τε τούτοις κατὰ σκοπὸν εἰρηκόσι, καὶ θαυμάσαι τὸ δόγμα, καὶ Χριστιανόν γενέσθαι, καὶ τοὺς ἀρχομένους ἐπὶ τοῦτο ἀγαγεῖν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ, ταῦτα πεπλάσθαι τοῖς σπουδάζουσι τὴν Χρι- στιανῶν θρησκείαν κακηγορεῖν. Κρίσπος μὲν γὰρ, δι' όν φασι Κωνσταντίνον καθαρμοῦ δεηθῆναι, τῷ εἰκοστῷ ἔτει ἐτελεύτησε τῆς τοῦ πατρὸς ἡγεμονίας, Β ἔτι περιὼν πολλοὺς σὺν αὐτῷ θέμενος νόμους ὑπὲρ Χριστιανῶν, ἅτε δὴ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας τετιμημένος, Καίσαρ ὢν (26), ὡς εἰς ἔτι νῦν μαρτυροῦσιν οἱ τοῖς νόμοις ὑποτεταγμένοι χρό- νοι, καὶ τῶν νομοθετῶν αἱ προσηγορίαι. Σώπατρον - δὲ, πρῶτον μὲν οὐκ εἰκὸς ἦν εἰς ὁμιλίαν ἐλθεῖν Κων σταντίνῳ, μόνης τῆς πρὸς τῷ Ὠκεανῷ καὶ τῷ Ῥήνῳ μοίρας ἡγουμένῳ. Διὰ γὰρ τὴν πρὸς Μαξέντιον δια- φορὰν ἐπὶ τῆς Ἰταλίας διάγοντα, ἐστασίαζε τα Ρωμαίων· καὶ οὐκ εὐπετὲς ἦν τότε ἐπιδημεῖν Γαλάταις καὶ Βρεττανοῖς καὶ τοῖς τῇδε κατοικοῦσι, παρ' οἷς συνωμολόγηται τῆς τῶν Χριστιανῶν θρη- σκείας μετασχεῖν Κωνσταντίνον, πρὶν ἐπὶ Μαξέντιον στρατεῦσαι, καὶ παρελθεῖν ἐπὶ Ῥώμην καὶ Ἰταλούς. Καὶ μάρτυρες πάλιν τούτου οι χρόνοι, καὶ οἱ νόμοι οὺς ὑπὲρ τῆς θρησκείας ἔθετο. Εἰ δὲ καὶ ῥᾳδίως ὡδί πως συγχωρήσομεν ἐντυχεῖν Σωπάτρῳ τὸν βα- σιλέα, ἢ δι᾽ ἐπιστολῆς αὐτοῦ πυθέσθαι περὶ ὧν ἐβούλετο, οὐ δήπου πιθανὸν ἦν τὸν φιλόσοφον ἀγνοεῖν, ὡς Ἡρακλῆς ὁ ᾿Αλκμήνης ᾿Αθήνησιν έκα- θάρθη μετὰ τὴν τεκνοκτονίαν τοῖς Δήμητρος μυστη ρίοις, καὶ μετὰ τὸν Ἰφίτου φόνον, ὃν ξένον καὶ φίλον ὄντα ἀδίκως ἀνεῖλεν. Ὡς μὲν οὖν οἱ Ἕλληνες τῶν τοιούτων πλημμελημάτων καθαρμοὺς ἐπηγγέλλοντο. Σώπα τρος, προεστῶτα τῆς Πλω- τίνου διαδοχής, τελεστῇ, καὶ Καῖσαρ ὤν. Καὶ τῷ θανάτῳ Κρίσπου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. B - interfecisset, et in necem filii sui Crispi consen- sisset, pœnitentia ductum, de expiatione scelerum consuluisse Sopatrum philosophum, qui tune temporis Plotinian scholæ successionem tenebat: illum autem respondisse nullam esse ejusmodi scelerum expiationem. Qua repulsa conturbátum imperatorem, incidisse in episcopos, qui peni- tentia et lavacro baptismi ipsum ab omni scelere purgaturos se esse pollicerentur. His igitur, quo- niam ex animi sui sententia respondissent, illuro delectatum, religionem eorum suspexisse, et cum ipsum Christianum factum esse, tum subditos ut idem facerent impulisse. Verum hæc mihi videntur esse conficta ab illis qui Christianam religionem Constantinum, cum quosdam genere proximos vituperare student. Etenim Crispus, cujus causa C Constantinum lustratione opus habuisse dicunt, anno imperii patris sui vicesimo mortem obiit: qui dum adhuc superstes esset, utpote secundum imperii obtinens locum, et Caesaris dignitate deco- ratus, multas una cum patre leges pro Christianis tulerat, sicut temporum notæ singulis legibus subjectæ, et legislatorum nomina etiamnum testan- tur. Sopatrum vero, primum quidem laud- quaquam verisimile est in colloquium venisse cum Constantino, qui tunc temporis in illis duntaxat partibus quæ circa Oceanum ac Rhenum positæ sunt, imperio potiebatur. Nam ob discordiam ejus cum Maxentio qui tum in Italia degebat, perturbata erat Romana respublica: nec facile tunc cuiquam erat, in Gallias ac Britannias, easque orbis partes penetrare, in quibus Constantinum Christianam religionem primum suscepisse constat, antequam Maxentio bellum intulisset, et in Italiam atque urbem Romam pervenisset. Cujus rei fidem iterum faciunt tum tempora ipsa, tum leges quas ille pro religione sanxit. Verum, etsi facile concedamus imperatorem cum Sopatro collocutum esse, vel per epistolam eam de quibus volebat consuluisse: haudquaquam tamen credibile est philosophum VALESII ANNOTATIONES. oriundus fuit, discipulus Jamblichi philosophi; qui cum ad intimam familiaritatem Constantini Magni processisset, fraude atque invidia Ablabii præfecti prætorio interfectus est Constantinopoli, D ut refert Eunapius in Vita Ædesii, et Zosimus in libro secundo Historiarum. Suidas in voce ait Constantinum imperatorem ideo illum interfici jussisse, ut ostenderet se a Græcorum su- perstitione penitus abhorrere. Quod autem Sozo- menus hunc Sopatrum vocat cave intelligas cum Christophor sono magistrum scholæ, cui ante præfuerat Ploti- nus. Neque enim Plotinus scholam ullam reliquit, sed tantum discipulos, qui per varias regiones dispersi dogmata ejus conservarunt, ut ex Por- phyrio et Eunapio colligitur. Ejusdem Sopatri me- minit Joannes Lydus in libro De mensibus Græco- rum, ubi de Jano disserit; aitque Constantinum in condenda urbe Constantinopolitana usum Sopatro id est consecratore, et Prælex- tato hierophanta. esse addit hoc modo, Ac fortasse tria hæc verba delenda sunt, utpote scholium sive ex- positio præcedentium. VARIORUM. • Ηunc a Fausta noverca delatum, quasi ipsam de stupro sellici- tasset, insəntem occidi jussit Constantinus, anno Chr. 326, Constantino vii, et Constantio Caesare coss., ut ait Idatius in Fastis, cum ipse Romæ resideret, teste Zosimo lib. 1, p. 685. Moxque ob id scelus ab Helena matre increpitus, Faustam balneo calenti inclusam necavit, ut referunt Zosi- mnus et Sidonius. At Chrysostomus,homil. in Phi- lippenses, Constantinum ait uxorem quidem adul- terii suspectam, ex qua multos liberos Cæsares habebat, in montibus alligasse, ac bestiis vorau (25) Σωπάτρῳ τῷ φιλοσόφῳ. Hic Apamia Syriz (26) Καῖσαρ ων. Codex Fukelianus conjunctionem

ΕΤΑ ναῦται τὸν Αἰήτην φεύγοντες, οὐ τὸν αὐτὸν πλοῦν ἐν τῇ ἐπανόδῳ ἐποιήσαντο. Περαιωθέντες δὲ τὴν ὑπὲρ Σκύθας θάλασσαν, διὰ τῶν τῇδε ποταμῶν ἀφίκοντο εἰς Ἰταλῶν ὅρια, καὶ χειμάσαντες ἐνταῦθα, πόλιν ἔκτισαν, Ημονα (28) προσαγορευομένην. Τοῦ δὲ θέ ρους ἐπικαταλαβόντος, συμπραξάντων αὐτοῖς τῶν ἐπιχωρίων, ἀμφὶ τοὺς τετρακοσίους σταδίους ὑπὸ μηχανῆς έλκοντες τὴν ᾿Αργὼ διὰ γῆς, ἐπὶ τὸν ᾿Ακυλιν ποταμὸν ἤγαγον, ὃς τῷ Ηριδανῷ συμβάλλει Ἠρι δανὸς δὲ εἰς τὴν κατὰ Ἰταλοὺς θάλασσαν τὰς ἐκβολάς ἔχει. Μετὰ δὲ τὴν περὶ Κιβάλας μάχην (29), Δαρδά- νιοί τε καὶ Μακεδόνες, καὶ ὅσοι παρὰ τὸν Ιστρον οἰκοῦσιν, ἥ τε καλουμένη Ἑλλὰς, καὶ πᾶν τὸ Ἰλλυ- ριῶν ἔθνος, ὑπὸ Κωνσταντῖνον ἐγένοντο. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τῆς διαφορᾶς μεταξύ Κωνσταντίνου καὶ Λικινίου τοῦ γαμβροῦ αὐτοῦ, διὰ τοὺς Χρι- στιανοὺς, καὶ ὡς κατὰ κράτος νικηθεὶς Λικίν γιος διεφθάρη. Λικίνιος δὲ μετὰ τὴν ἐνθάδε τροπήν, πρότερον τὰ τῶν Χριστιανῶν πρεσβεύων, μετεβάλετο τὴν γνώ μην, καὶ πολλοὺς τότε τῶν ἐπὶ τῇ ἰδίᾳ ἀρχῇ ἱερέων ἐκάκωσε· πολλοὺς δὲ καὶ τῶν ἄλλων, καὶ μάλιστα τοῦ στρατιωτικοῦ πλήθους. Σφόδρα γὰρ ἀπεχθάνετο πρὸς τοὺς Χριστιανούς, διὰ τὴν πρὸς Κωνσταντίνον διαφορὰν, οιόμενος αὐτὸν λυπήσειν ταῖς δυσπραγίαις τῆς θρησκείας· ἅμα δὲ καὶ τὰς Ἐκκλησίας ὑπο- λαμβάνων εὔχεσθαι, καὶ σπουδάζειν ὑπ' αὐτοῦ μόνου βασιλεύεσθαι. Πρὸς τούτοις δὲ, οἷα φιλεῖ γίνεσθαι, πάλιν εἰς μάχην καθίστασθαι μέλλων Κωνσταντίνῳ, τοῦ προσδοκωμένου πολέμου πρόνοιαν ἐποιεῖτο, διά τε σφαγίων καὶ μαντειῶν· καὶ ὑπαχθείς τισιν ὑπισχνουμένοις αὐτῷ κρατήσειν, εἰς Ελληνισμὸν ἐτράπη. Αμέλει τοίνυν καὶ Ἕλληνες φασιν αὐτὸν τότε ἀποπειραθῆναι τοῦ ἐν Μιλήτῳ μαντείου τοῦ "Ημονα Ηρωϊκαὶ Θεογαμίαι. ιτα- Πρότερον τὰ τῶν Χριστιανῶν. Λικινίῳ συμ- μαχήσαντι τῷ θείῳ Κωνσταντίνῳ, καὶ ὑποκρινο μένῳ δολερῶς τὸν Χριστιανισμόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A Maxentio enim Herculii flio interfecto, et imperii εjus sorte ad Constantinum translata, divinum numen libere coluerunt, qui vel circa Tiberim fluvium, vel circa Eridanum, quem indigena Pa- dum vocant, vel juxta Aquilim habitabant : in quem navem Argo protractam esse perhibent, et in Tyrrhenum mare deductam, incolumem evasisse. Nam Argonautæ cuin Æetam fugerent, non eum, dem navigationis cursum in reditu tenuerunt: sed trajecto mari Scythico, per ostia fluviorum qui in illis sunt partibus, in fines Italorum venerunt : ibique hiemantes, urbem quæ Hemona dicitur, condiderunt. Estate vero adveniente, indigena rum opera adjuti, per quadringenta circiter stadia machinis quibusdəm navem Argo traxerunt per terram, eamque in fluvium Aquilim dedaxerunt, qui in Eridanum influit: Eridanus vero in mare Italicum evolvitur. Cæterum post Cibalensem pugnam, Darda- nil, et Macedones, et quicunque Danubium accolunt, Achaia item et universum Illyricum in ditionem Constantini venerunt. B C CAP. VII. De dissensione inter Constantinum et Licinium ejus generum propter Christianos; et quomodo Lici- nius bello victus atque interfectus est. Licinius vero qui antea religionem Christianam coluerat, post cladem illic acceptam anino muta- tus, multos sacerdotes qui in suis partibus dege- bant, graviter aflixit. Sed et alios plurimos, ac præcipue militaris ordinis viros, male multavit. Etenim ob dissidium quod ipsi erat cum Con- stantino, Christianis supra modum erat inſensus, ex eorum calamitatibus maximum dolorem Con- stantino allaturum se esse sperans: simul etiam existimans, Ecclesias Christianorum id unum optare ac studere, ut illum solum imperatorem haberent. Præterea cum iterum pugnaturus esset adversus Constantinum, victimis et divina- tionibus ad futurum bellum se preparabat : sedu- ctusque a quibusdam qui victoriam ipsi pollice- bantur, ad gentilium superstitionem descivit. VALESII ANNOTATIONES. scriptum est cum aspiratione. De hujus ur- bis conditu idem refert Zosimus in libro v, ex Pisandri poetae libro, cui titulus erat Ait enim Argonautas, cum etem ipsos persequentem fugerent, per Danubii ostium ingres - sos, adverso flumine usque ad Italiæ fines perve- nisse, atque illic Emonam urbem condidisse. Deinde cum navem per quadringenta stadia terrestri itinere transportassent, ad mare Thessaliæ pervenisse. Hujus transvectionis meminit etiam Plinius in li- D bro ut, capite 18. Ejus verba hic apponam, quia Sozomeni nostri locum valde illustrant. Sic igitur se habent: Deceptos credo, quoniam Argo navis Rumine in mare Adriaticum descendit, nec procul Tergeste ; nec jam constat quo flumine. Ilumeris veclam Alpes, diligentiores tradunt. Subiisse autem Istro, dein Sav, dein Nauporto, cui nomen ex ea causa est, inter Emonam Alpesque exorienti. Emonæ situm habes in Itinerario Burdigalensi. Sita erat prope Alpes Julias, in finibus Italiæ et Norici, inter Nau- portum et Savum fluvium, ut traditur in Tabula Peutingerorum. Porro tota hæc digressio de Argonau- tis puerilis est et inepta. lensem pugnam intelligit, qua victus est Licinius, Volusiano II et Anniano consulibus, ut scribitur in Fastis Idatii, anno Christi 314. Post hanc victo- riam pace inter Constantinum ac Licinium facta, Constantinus universum Illyricum suæ ditioni ad-' junxit, ut præter Sozomenům scribit Zosimus in libro secundo. VARIORUM. • Licinio armorum socio, et religionem Christianam dolose simulanti PATROL. GR. LXVIL. Constantinus Romanorum ditionis partem admini- strandam assignavil. Theophanus Chronog., ad annum xii Constantini M. (28) Πόλιν έκτισαν Οἶμον. In codice Fukeliano (29) Μετὰ δὲ τὴν περὶ Κιβάλας μάχην. Ciba-

ΕΤΑ ναῦται τὸν Αἰήτην φεύγοντες, οὐ τὸν αὐτὸν πλοῦν ἐν τῇ ἐπανόδῳ ἐποιήσαντο. Περαιωθέντες δὲ τὴν ὑπὲρ Σκύθας θάλασσαν, διὰ τῶν τῇδε ποταμῶν ἀφίκοντο εἰς Ἰταλῶν ὅρια, καὶ χειμάσαντες ἐνταῦθα, πόλιν ἔκτισαν, Ημονα (28) προσαγορευομένην. Τοῦ δὲ θέ ρους ἐπικαταλαβόντος, συμπραξάντων αὐτοῖς τῶν ἐπιχωρίων, ἀμφὶ τοὺς τετρακοσίους σταδίους ὑπὸ μηχανῆς έλκοντες τὴν ᾿Αργὼ διὰ γῆς, ἐπὶ τὸν ᾿Ακυλιν ποταμὸν ἤγαγον, ὃς τῷ Ηριδανῷ συμβάλλει Ἠρι δανὸς δὲ εἰς τὴν κατὰ Ἰταλοὺς θάλασσαν τὰς ἐκβολάς ἔχει. Μετὰ δὲ τὴν περὶ Κιβάλας μάχην (29), Δαρδά- νιοί τε καὶ Μακεδόνες, καὶ ὅσοι παρὰ τὸν Ιστρον οἰκοῦσιν, ἥ τε καλουμένη Ἑλλὰς, καὶ πᾶν τὸ Ἰλλυ- ριῶν ἔθνος, ὑπὸ Κωνσταντῖνον ἐγένοντο. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τῆς διαφορᾶς μεταξύ Κωνσταντίνου καὶ Λικινίου τοῦ γαμβροῦ αὐτοῦ, διὰ τοὺς Χρι- στιανοὺς, καὶ ὡς κατὰ κράτος νικηθεὶς Λικίν γιος διεφθάρη. Λικίνιος δὲ μετὰ τὴν ἐνθάδε τροπήν, πρότερον τὰ τῶν Χριστιανῶν πρεσβεύων, μετεβάλετο τὴν γνώ μην, καὶ πολλοὺς τότε τῶν ἐπὶ τῇ ἰδίᾳ ἀρχῇ ἱερέων ἐκάκωσε· πολλοὺς δὲ καὶ τῶν ἄλλων, καὶ μάλιστα τοῦ στρατιωτικοῦ πλήθους. Σφόδρα γὰρ ἀπεχθάνετο πρὸς τοὺς Χριστιανούς, διὰ τὴν πρὸς Κωνσταντίνον διαφορὰν, οιόμενος αὐτὸν λυπήσειν ταῖς δυσπραγίαις τῆς θρησκείας· ἅμα δὲ καὶ τὰς Ἐκκλησίας ὑπο- λαμβάνων εὔχεσθαι, καὶ σπουδάζειν ὑπ' αὐτοῦ μόνου βασιλεύεσθαι. Πρὸς τούτοις δὲ, οἷα φιλεῖ γίνεσθαι, πάλιν εἰς μάχην καθίστασθαι μέλλων Κωνσταντίνῳ, τοῦ προσδοκωμένου πολέμου πρόνοιαν ἐποιεῖτο, διά τε σφαγίων καὶ μαντειῶν· καὶ ὑπαχθείς τισιν ὑπισχνουμένοις αὐτῷ κρατήσειν, εἰς Ελληνισμὸν ἐτράπη. Αμέλει τοίνυν καὶ Ἕλληνες φασιν αὐτὸν τότε ἀποπειραθῆναι τοῦ ἐν Μιλήτῳ μαντείου τοῦ "Ημονα Ηρωϊκαὶ Θεογαμίαι. ιτα- Πρότερον τὰ τῶν Χριστιανῶν. Λικινίῳ συμ- μαχήσαντι τῷ θείῳ Κωνσταντίνῳ, καὶ ὑποκρινο μένῳ δολερῶς τὸν Χριστιανισμόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A Maxentio enim Herculii flio interfecto, et imperii εjus sorte ad Constantinum translata, divinum numen libere coluerunt, qui vel circa Tiberim fluvium, vel circa Eridanum, quem indigena Pa- dum vocant, vel juxta Aquilim habitabant : in quem navem Argo protractam esse perhibent, et in Tyrrhenum mare deductam, incolumem evasisse. Nam Argonautæ cuin Æetam fugerent, non eum, dem navigationis cursum in reditu tenuerunt: sed trajecto mari Scythico, per ostia fluviorum qui in illis sunt partibus, in fines Italorum venerunt : ibique hiemantes, urbem quæ Hemona dicitur, condiderunt. Estate vero adveniente, indigena rum opera adjuti, per quadringenta circiter stadia machinis quibusdəm navem Argo traxerunt per terram, eamque in fluvium Aquilim dedaxerunt, qui in Eridanum influit: Eridanus vero in mare Italicum evolvitur. Cæterum post Cibalensem pugnam, Darda- nil, et Macedones, et quicunque Danubium accolunt, Achaia item et universum Illyricum in ditionem Constantini venerunt. B C CAP. VII. De dissensione inter Constantinum et Licinium ejus generum propter Christianos; et quomodo Lici- nius bello victus atque interfectus est. Licinius vero qui antea religionem Christianam coluerat, post cladem illic acceptam anino muta- tus, multos sacerdotes qui in suis partibus dege- bant, graviter aflixit. Sed et alios plurimos, ac præcipue militaris ordinis viros, male multavit. Etenim ob dissidium quod ipsi erat cum Con- stantino, Christianis supra modum erat inſensus, ex eorum calamitatibus maximum dolorem Con- stantino allaturum se esse sperans: simul etiam existimans, Ecclesias Christianorum id unum optare ac studere, ut illum solum imperatorem haberent. Præterea cum iterum pugnaturus esset adversus Constantinum, victimis et divina- tionibus ad futurum bellum se preparabat : sedu- ctusque a quibusdam qui victoriam ipsi pollice- bantur, ad gentilium superstitionem descivit. VALESII ANNOTATIONES. scriptum est cum aspiratione. De hujus ur- bis conditu idem refert Zosimus in libro v, ex Pisandri poetae libro, cui titulus erat Ait enim Argonautas, cum etem ipsos persequentem fugerent, per Danubii ostium ingres - sos, adverso flumine usque ad Italiæ fines perve- nisse, atque illic Emonam urbem condidisse. Deinde cum navem per quadringenta stadia terrestri itinere transportassent, ad mare Thessaliæ pervenisse. Hujus transvectionis meminit etiam Plinius in li- D bro ut, capite 18. Ejus verba hic apponam, quia Sozomeni nostri locum valde illustrant. Sic igitur se habent: Deceptos credo, quoniam Argo navis Rumine in mare Adriaticum descendit, nec procul Tergeste ; nec jam constat quo flumine. Ilumeris veclam Alpes, diligentiores tradunt. Subiisse autem Istro, dein Sav, dein Nauporto, cui nomen ex ea causa est, inter Emonam Alpesque exorienti. Emonæ situm habes in Itinerario Burdigalensi. Sita erat prope Alpes Julias, in finibus Italiæ et Norici, inter Nau- portum et Savum fluvium, ut traditur in Tabula Peutingerorum. Porro tota hæc digressio de Argonau- tis puerilis est et inepta. lensem pugnam intelligit, qua victus est Licinius, Volusiano II et Anniano consulibus, ut scribitur in Fastis Idatii, anno Christi 314. Post hanc victo- riam pace inter Constantinum ac Licinium facta, Constantinus universum Illyricum suæ ditioni ad-' junxit, ut præter Sozomenům scribit Zosimus in libro secundo. VARIORUM. • Licinio armorum socio, et religionem Christianam dolose simulanti PATROL. GR. LXVIL. Constantinus Romanorum ditionis partem admini- strandam assignavil. Theophanus Chronog., ad annum xii Constantini M. (28) Πόλιν έκτισαν Οἶμον. In codice Fukeliano (29) Μετὰ δὲ τὴν περὶ Κιβάλας μάχην. Ciba-

Διδυμαίου Απόλλωνος· ἐρομένῳ δὲ αὐτῷ περὶ τοῦ πολέμου, χρῆσαι τὸ δαιμόνιον τουτουσὶ τοὺς Ομη- ρικούς στίχους· Β Ο γέρον, ή μάλα δή σε νέοι τείρουσι μαχηταί· Σή τε βίη λέλυται, χαλεπὸν δέ σε γῆρας ἱκάνει. Ἐκ πολλῶν οὖν καὶ ἄλλων ἔδοξέ μοι, τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν Θεοῦ προνοία συνίστασθαι, καὶ εἰς του σαύτην παρελθεῖν ἐπίδοσιν, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκ τῶν τότε γενομένων. Μέλλοντι γὰρ ἤδη Λικινίῳ διώκειν πάσας τὰς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, συνίσταται ὁ ἐν Βιθυνίᾳ πόλεμος, ὃν τελευταῖον ἐπολέμησαν προς ἀλλήλους αὐτός τε καὶ Κωνσταντίνος. Τοσαύτῃ δὲ θείᾳ ροπῇ ἐχρήσατο Κωνσταντίνος, ὡς κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν κρατῆσαι τῶν ἐναντίων· ἀποβαλόντα δὲ Λικίνιον τὸ πεζὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, ἑαυτὸν ἐν Νικο μηδείᾳ προδοῦναι, καὶ ἰδιώτην επί τινα χρόνον δι- ἀγαγεῖν ἐν Θεσσαλονίκῃ, κἀκεῖσε ἀναιρεθῆναι. "Ανδρα ταπρῶτα τῆς ἡγεμονίας, ἐν πολέμοις καὶ τοῖς ἄλλοις εὐδοκιμώτατον γενόμενον, καὶ τῷ γάμῳ τῆς ἀδελφῆς Κωνσταντίνου τετιμημένον, εἰς τοῦτο δὲ καταστάντα τέλους. ΚΕΦΑΛ. Η'. Κατάλογος τῶν χρηστῶν, ὅσα Κωνσταντίνος δι- επράξατο, ἔν τε ἐλευθερία Χριστιανῶν, καὶ ναῶν οἰκοδομαῖς, καὶ ἄλλων κοινωφελών πρα γμάτων. Κωνσταντίνος δὲ, εἰς μόνον αὐτὸν πάσης τῆς Ῥω- μαίων ἀρχῆς περιστάσης, γράμματι δημοσίῳ (30) προηγόρευσε τοῖς ἀνὰ τὴν Εω ὑπηκόοις, τὴν Χριστια- νῶν σέβειν θρησκείαν, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς θεμα πεύειν · Θεῖον δὲ νοεῖν μόνον, δ καὶ ὄντως ἐστὶ, καὶ διαρκὴ κατὰ παντὸς τοῦ χρόνου τὴν δύναμιν ἔχει. Τάδε μὲν γὰρ σπουδάζουσιν ἄφθονα πάντα τὰ ἀγαθὰ φιλεῖν προσγίνεσθαι, καὶ ἅπερ ἂν ἐγχειρῶσι, μετὰ χρηστῶν ἐλπίδων ἀπαντᾶν· τοῖς δὲ περὶ τὸ κρεῖττον ἁμαρτάνουσι, κοινῇ καὶ ἰδίᾳ ἐν πολέμοις τε καὶ εἰ- ρήνῃ πάντα δυσχερή συμβαίνειν. Χάριν τε ὁμολογών, οὐ κομπάζων λέγειν ἰσχυρίζεται, ὡς ἐπιτήδειον ύπηρέτην ἀξιώσας αὐτὸν εἶναι ὁ Θεὸς τῆς αὐτοῦ βουλήσεως, ἀπὸ τῆς πρὸς Βρεττανούς θαλάσσης, μέχρι τῶν ἔψων χωρίων προήγαγεν, ὅπως ἡ Χρι- στιανῶν αὐξηθείη θρησκεία, καὶ οἱ θεραπείας Θεοῦ ἕνεκεν καρτερικοί διαμείναντες ἐν ὁμολογίαις ἢ μαρ τυρίαις, ἐπιφανέστεροι ταῖς τιμαῖς ἀναδειχθῶσι. Τοιαῦτα ἀναγορεύσας, καὶ ἄλλα μυρία διεξελθών, δι' ὧν ᾤετο τὸ ὑπήκοον πρὸς τὴν θρησκείαν ἐπι άγεσθαι, ἄκυρα εἶναι ἐψηφίσατο τὰ κατὰ τῆς θρη σκείας δόξαντα ἢ πεπραγμένα ἐπὶ τῶν διωξάντων τὴν Ἐκκλησίαν· ἄφεσίν τε ἔχειν πάντας ἐνομοθέ τησεν, ὅσοι διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ὁμολογίαν κατεδι- κάσθησαν μετοικεῖν, ἢ ἐννήσοις, ἢ ἀλλαχόσε παρὰ γνώ SOZOMENI Gentiles certe memorant, illum tunc temporis A oraculum Apollinis Didymæi quod erat in urbe Mileto consuluisse: cique de belli eventu interro- ganti Apollinem respondisse bis Homericis ver- sibus : O vetule, incursant juvenes te bellipotentes. Fracta est vis tua, statque tibi ærumnosa senectus. Et ex multis quidem rebus deprehendi religio- nem Christianorum divina providentia constitutam esse, tantosque progressus fecisse: præcipue vero ex iis rebus quæ tunc gestæ sunt. Nam cum Licinius cunctas Ecclesias quæ sub ipsius ditione erant, jamjam persecuturus esset, conflatum est in Bithynia bellum illud, quod inter Constantinum ac Licinium postremum fuit. In quo Constantinus Dei auxilio in tantum adjutus est, ut hostes terra marique devicerit et Licinius terrestri simul ac navali exercitu amisso, Nicomediæ seipsum dedi- derit, et privatus aliquandiu egerit Thessalonica, ibique tandem, interfectus sit. Vir qui initio qui- dem imperii, tumn bello, tum pace egregius exstite- rat, et nuptiis sororis Constantini fuerat honora- tus : tandem vero hujusmodi exitum sortitus est quem dixi. CAP. VIII. Enumeratio eorum quæ Constantinus praclare gessit, tum Christianos liberando, tum ecclesias construendo, tum alia quædam ad utilitatem rei- publicæ disponendo. Constantinus vero, cum jam solus Romano im- perio potiretur, Romanis per Orientem degentibus c C publico edicto præcepit, ut Christianam religio- we: colerent, Deumque studiose venerarentur : solum vero eum existimarent Deum, qui et revera est, et perpetuam omni avo habet potestatem. Nam illis quidem qui hæc studiose observarent, cuncta bona ubertim affluere solere, et quæcun- que cum spe bona aggrederentur, ex animi sen- tentia succedere: jis vero qui erga divinuîn numen delinquerent, tum privatim, tum publice, tam bello quam pace, omnia infeliciter cadere. Subdit deinde, non quidem se jactans, sed gratias agens Deo, sicut ipse afirmat, Deum, cum ipsum idoneum voluntatis suæ ministrum esse voluisset, a Britan- nico mari usque ad Orientis provincias ipsum perduxisse, ut Christianorum augeretur religio, D et ii qui propter Dei cultum in confessionibus aut martyriis constantes permanserant, honoribus ac præmiis illustrarentur. Postquam ista prædicavit, aliaque plurima exposuit, quibus putabat sub- ditos ad Christianam religionem allici posse, irrita csse decernit, quæcunque temporibus eorum qui Ecclesiam persecuti fuerant, contra religionem statuta gestave fuissent: præcipitque ut libertate VALESII ANNOTATIONES. tini ad Orientales, quod Sozomenus hoc loco com- pendiose retulit, si quis integrum legere desiderat, habetur apud Eusebium in libro secundo de Vita Constantini, capite et sequentibus. (50) Γράμματι δημοσίῳ. Edictum illud Constan-

Διδυμαίου Απόλλωνος· ἐρομένῳ δὲ αὐτῷ περὶ τοῦ πολέμου, χρῆσαι τὸ δαιμόνιον τουτουσὶ τοὺς Ομη- ρικούς στίχους· Β Ο γέρον, ή μάλα δή σε νέοι τείρουσι μαχηταί· Σή τε βίη λέλυται, χαλεπὸν δέ σε γῆρας ἱκάνει. Ἐκ πολλῶν οὖν καὶ ἄλλων ἔδοξέ μοι, τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν Θεοῦ προνοία συνίστασθαι, καὶ εἰς του σαύτην παρελθεῖν ἐπίδοσιν, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκ τῶν τότε γενομένων. Μέλλοντι γὰρ ἤδη Λικινίῳ διώκειν πάσας τὰς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, συνίσταται ὁ ἐν Βιθυνίᾳ πόλεμος, ὃν τελευταῖον ἐπολέμησαν προς ἀλλήλους αὐτός τε καὶ Κωνσταντίνος. Τοσαύτῃ δὲ θείᾳ ροπῇ ἐχρήσατο Κωνσταντίνος, ὡς κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν κρατῆσαι τῶν ἐναντίων· ἀποβαλόντα δὲ Λικίνιον τὸ πεζὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, ἑαυτὸν ἐν Νικο μηδείᾳ προδοῦναι, καὶ ἰδιώτην επί τινα χρόνον δι- ἀγαγεῖν ἐν Θεσσαλονίκῃ, κἀκεῖσε ἀναιρεθῆναι. "Ανδρα ταπρῶτα τῆς ἡγεμονίας, ἐν πολέμοις καὶ τοῖς ἄλλοις εὐδοκιμώτατον γενόμενον, καὶ τῷ γάμῳ τῆς ἀδελφῆς Κωνσταντίνου τετιμημένον, εἰς τοῦτο δὲ καταστάντα τέλους. ΚΕΦΑΛ. Η'. Κατάλογος τῶν χρηστῶν, ὅσα Κωνσταντίνος δι- επράξατο, ἔν τε ἐλευθερία Χριστιανῶν, καὶ ναῶν οἰκοδομαῖς, καὶ ἄλλων κοινωφελών πρα γμάτων. Κωνσταντίνος δὲ, εἰς μόνον αὐτὸν πάσης τῆς Ῥω- μαίων ἀρχῆς περιστάσης, γράμματι δημοσίῳ (30) προηγόρευσε τοῖς ἀνὰ τὴν Εω ὑπηκόοις, τὴν Χριστια- νῶν σέβειν θρησκείαν, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς θεμα πεύειν · Θεῖον δὲ νοεῖν μόνον, δ καὶ ὄντως ἐστὶ, καὶ διαρκὴ κατὰ παντὸς τοῦ χρόνου τὴν δύναμιν ἔχει. Τάδε μὲν γὰρ σπουδάζουσιν ἄφθονα πάντα τὰ ἀγαθὰ φιλεῖν προσγίνεσθαι, καὶ ἅπερ ἂν ἐγχειρῶσι, μετὰ χρηστῶν ἐλπίδων ἀπαντᾶν· τοῖς δὲ περὶ τὸ κρεῖττον ἁμαρτάνουσι, κοινῇ καὶ ἰδίᾳ ἐν πολέμοις τε καὶ εἰ- ρήνῃ πάντα δυσχερή συμβαίνειν. Χάριν τε ὁμολογών, οὐ κομπάζων λέγειν ἰσχυρίζεται, ὡς ἐπιτήδειον ύπηρέτην ἀξιώσας αὐτὸν εἶναι ὁ Θεὸς τῆς αὐτοῦ βουλήσεως, ἀπὸ τῆς πρὸς Βρεττανούς θαλάσσης, μέχρι τῶν ἔψων χωρίων προήγαγεν, ὅπως ἡ Χρι- στιανῶν αὐξηθείη θρησκεία, καὶ οἱ θεραπείας Θεοῦ ἕνεκεν καρτερικοί διαμείναντες ἐν ὁμολογίαις ἢ μαρ τυρίαις, ἐπιφανέστεροι ταῖς τιμαῖς ἀναδειχθῶσι. Τοιαῦτα ἀναγορεύσας, καὶ ἄλλα μυρία διεξελθών, δι' ὧν ᾤετο τὸ ὑπήκοον πρὸς τὴν θρησκείαν ἐπι άγεσθαι, ἄκυρα εἶναι ἐψηφίσατο τὰ κατὰ τῆς θρη σκείας δόξαντα ἢ πεπραγμένα ἐπὶ τῶν διωξάντων τὴν Ἐκκλησίαν· ἄφεσίν τε ἔχειν πάντας ἐνομοθέ τησεν, ὅσοι διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ὁμολογίαν κατεδι- κάσθησαν μετοικεῖν, ἢ ἐννήσοις, ἢ ἀλλαχόσε παρὰ γνώ SOZOMENI Gentiles certe memorant, illum tunc temporis A oraculum Apollinis Didymæi quod erat in urbe Mileto consuluisse: cique de belli eventu interro- ganti Apollinem respondisse bis Homericis ver- sibus : O vetule, incursant juvenes te bellipotentes. Fracta est vis tua, statque tibi ærumnosa senectus. Et ex multis quidem rebus deprehendi religio- nem Christianorum divina providentia constitutam esse, tantosque progressus fecisse: præcipue vero ex iis rebus quæ tunc gestæ sunt. Nam cum Licinius cunctas Ecclesias quæ sub ipsius ditione erant, jamjam persecuturus esset, conflatum est in Bithynia bellum illud, quod inter Constantinum ac Licinium postremum fuit. In quo Constantinus Dei auxilio in tantum adjutus est, ut hostes terra marique devicerit et Licinius terrestri simul ac navali exercitu amisso, Nicomediæ seipsum dedi- derit, et privatus aliquandiu egerit Thessalonica, ibique tandem, interfectus sit. Vir qui initio qui- dem imperii, tumn bello, tum pace egregius exstite- rat, et nuptiis sororis Constantini fuerat honora- tus : tandem vero hujusmodi exitum sortitus est quem dixi. CAP. VIII. Enumeratio eorum quæ Constantinus praclare gessit, tum Christianos liberando, tum ecclesias construendo, tum alia quædam ad utilitatem rei- publicæ disponendo. Constantinus vero, cum jam solus Romano im- perio potiretur, Romanis per Orientem degentibus c C publico edicto præcepit, ut Christianam religio- we: colerent, Deumque studiose venerarentur : solum vero eum existimarent Deum, qui et revera est, et perpetuam omni avo habet potestatem. Nam illis quidem qui hæc studiose observarent, cuncta bona ubertim affluere solere, et quæcun- que cum spe bona aggrederentur, ex animi sen- tentia succedere: jis vero qui erga divinuîn numen delinquerent, tum privatim, tum publice, tam bello quam pace, omnia infeliciter cadere. Subdit deinde, non quidem se jactans, sed gratias agens Deo, sicut ipse afirmat, Deum, cum ipsum idoneum voluntatis suæ ministrum esse voluisset, a Britan- nico mari usque ad Orientis provincias ipsum perduxisse, ut Christianorum augeretur religio, D et ii qui propter Dei cultum in confessionibus aut martyriis constantes permanserant, honoribus ac præmiis illustrarentur. Postquam ista prædicavit, aliaque plurima exposuit, quibus putabat sub- ditos ad Christianam religionem allici posse, irrita csse decernit, quæcunque temporibus eorum qui Ecclesiam persecuti fuerant, contra religionem statuta gestave fuissent: præcipitque ut libertate VALESII ANNOTATIONES. tini ad Orientales, quod Sozomenus hoc loco com- pendiose retulit, si quis integrum legere desiderat, habetur apud Eusebium in libro secundo de Vita Constantini, capite et sequentibus. (50) Γράμματι δημοσίῳ. Edictum illud Constan-

Διδυμαίου Απόλλωνος· ἐρομένῳ δὲ αὐτῷ περὶ τοῦ πολέμου, χρῆσαι τὸ δαιμόνιον τουτουσὶ τοὺς Ομη- ρικούς στίχους· Β Ο γέρον, ή μάλα δή σε νέοι τείρουσι μαχηταί· Σή τε βίη λέλυται, χαλεπὸν δέ σε γῆρας ἱκάνει. Ἐκ πολλῶν οὖν καὶ ἄλλων ἔδοξέ μοι, τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν Θεοῦ προνοία συνίστασθαι, καὶ εἰς του σαύτην παρελθεῖν ἐπίδοσιν, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκ τῶν τότε γενομένων. Μέλλοντι γὰρ ἤδη Λικινίῳ διώκειν πάσας τὰς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, συνίσταται ὁ ἐν Βιθυνίᾳ πόλεμος, ὃν τελευταῖον ἐπολέμησαν προς ἀλλήλους αὐτός τε καὶ Κωνσταντίνος. Τοσαύτῃ δὲ θείᾳ ροπῇ ἐχρήσατο Κωνσταντίνος, ὡς κατὰ γῆν καὶ θάλασσαν κρατῆσαι τῶν ἐναντίων· ἀποβαλόντα δὲ Λικίνιον τὸ πεζὸν καὶ τὸ ναυτικὸν, ἑαυτὸν ἐν Νικο μηδείᾳ προδοῦναι, καὶ ἰδιώτην επί τινα χρόνον δι- ἀγαγεῖν ἐν Θεσσαλονίκῃ, κἀκεῖσε ἀναιρεθῆναι. "Ανδρα ταπρῶτα τῆς ἡγεμονίας, ἐν πολέμοις καὶ τοῖς ἄλλοις εὐδοκιμώτατον γενόμενον, καὶ τῷ γάμῳ τῆς ἀδελφῆς Κωνσταντίνου τετιμημένον, εἰς τοῦτο δὲ καταστάντα τέλους. ΚΕΦΑΛ. Η'. Κατάλογος τῶν χρηστῶν, ὅσα Κωνσταντίνος δι- επράξατο, ἔν τε ἐλευθερία Χριστιανῶν, καὶ ναῶν οἰκοδομαῖς, καὶ ἄλλων κοινωφελών πρα γμάτων. Κωνσταντίνος δὲ, εἰς μόνον αὐτὸν πάσης τῆς Ῥω- μαίων ἀρχῆς περιστάσης, γράμματι δημοσίῳ (30) προηγόρευσε τοῖς ἀνὰ τὴν Εω ὑπηκόοις, τὴν Χριστια- νῶν σέβειν θρησκείαν, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς θεμα πεύειν · Θεῖον δὲ νοεῖν μόνον, δ καὶ ὄντως ἐστὶ, καὶ διαρκὴ κατὰ παντὸς τοῦ χρόνου τὴν δύναμιν ἔχει. Τάδε μὲν γὰρ σπουδάζουσιν ἄφθονα πάντα τὰ ἀγαθὰ φιλεῖν προσγίνεσθαι, καὶ ἅπερ ἂν ἐγχειρῶσι, μετὰ χρηστῶν ἐλπίδων ἀπαντᾶν· τοῖς δὲ περὶ τὸ κρεῖττον ἁμαρτάνουσι, κοινῇ καὶ ἰδίᾳ ἐν πολέμοις τε καὶ εἰ- ρήνῃ πάντα δυσχερή συμβαίνειν. Χάριν τε ὁμολογών, οὐ κομπάζων λέγειν ἰσχυρίζεται, ὡς ἐπιτήδειον ύπηρέτην ἀξιώσας αὐτὸν εἶναι ὁ Θεὸς τῆς αὐτοῦ βουλήσεως, ἀπὸ τῆς πρὸς Βρεττανούς θαλάσσης, μέχρι τῶν ἔψων χωρίων προήγαγεν, ὅπως ἡ Χρι- στιανῶν αὐξηθείη θρησκεία, καὶ οἱ θεραπείας Θεοῦ ἕνεκεν καρτερικοί διαμείναντες ἐν ὁμολογίαις ἢ μαρ τυρίαις, ἐπιφανέστεροι ταῖς τιμαῖς ἀναδειχθῶσι. Τοιαῦτα ἀναγορεύσας, καὶ ἄλλα μυρία διεξελθών, δι' ὧν ᾤετο τὸ ὑπήκοον πρὸς τὴν θρησκείαν ἐπι άγεσθαι, ἄκυρα εἶναι ἐψηφίσατο τὰ κατὰ τῆς θρη σκείας δόξαντα ἢ πεπραγμένα ἐπὶ τῶν διωξάντων τὴν Ἐκκλησίαν· ἄφεσίν τε ἔχειν πάντας ἐνομοθέ τησεν, ὅσοι διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ὁμολογίαν κατεδι- κάσθησαν μετοικεῖν, ἢ ἐννήσοις, ἢ ἀλλαχόσε παρὰ γνώ SOZOMENI Gentiles certe memorant, illum tunc temporis A oraculum Apollinis Didymæi quod erat in urbe Mileto consuluisse: cique de belli eventu interro- ganti Apollinem respondisse bis Homericis ver- sibus : O vetule, incursant juvenes te bellipotentes. Fracta est vis tua, statque tibi ærumnosa senectus. Et ex multis quidem rebus deprehendi religio- nem Christianorum divina providentia constitutam esse, tantosque progressus fecisse: præcipue vero ex iis rebus quæ tunc gestæ sunt. Nam cum Licinius cunctas Ecclesias quæ sub ipsius ditione erant, jamjam persecuturus esset, conflatum est in Bithynia bellum illud, quod inter Constantinum ac Licinium postremum fuit. In quo Constantinus Dei auxilio in tantum adjutus est, ut hostes terra marique devicerit et Licinius terrestri simul ac navali exercitu amisso, Nicomediæ seipsum dedi- derit, et privatus aliquandiu egerit Thessalonica, ibique tandem, interfectus sit. Vir qui initio qui- dem imperii, tumn bello, tum pace egregius exstite- rat, et nuptiis sororis Constantini fuerat honora- tus : tandem vero hujusmodi exitum sortitus est quem dixi. CAP. VIII. Enumeratio eorum quæ Constantinus praclare gessit, tum Christianos liberando, tum ecclesias construendo, tum alia quædam ad utilitatem rei- publicæ disponendo. Constantinus vero, cum jam solus Romano im- perio potiretur, Romanis per Orientem degentibus c C publico edicto præcepit, ut Christianam religio- we: colerent, Deumque studiose venerarentur : solum vero eum existimarent Deum, qui et revera est, et perpetuam omni avo habet potestatem. Nam illis quidem qui hæc studiose observarent, cuncta bona ubertim affluere solere, et quæcun- que cum spe bona aggrederentur, ex animi sen- tentia succedere: jis vero qui erga divinuîn numen delinquerent, tum privatim, tum publice, tam bello quam pace, omnia infeliciter cadere. Subdit deinde, non quidem se jactans, sed gratias agens Deo, sicut ipse afirmat, Deum, cum ipsum idoneum voluntatis suæ ministrum esse voluisset, a Britan- nico mari usque ad Orientis provincias ipsum perduxisse, ut Christianorum augeretur religio, D et ii qui propter Dei cultum in confessionibus aut martyriis constantes permanserant, honoribus ac præmiis illustrarentur. Postquam ista prædicavit, aliaque plurima exposuit, quibus putabat sub- ditos ad Christianam religionem allici posse, irrita csse decernit, quæcunque temporibus eorum qui Ecclesiam persecuti fuerant, contra religionem statuta gestave fuissent: præcipitque ut libertate VALESII ANNOTATIONES. tini ad Orientales, quod Sozomenus hoc loco com- pendiose retulit, si quis integrum legere desiderat, habetur apud Eusebium in libro secundo de Vita Constantini, capite et sequentibus. (50) Γράμματι δημοσίῳ. Edictum illud Constan-

μην διατρίβειν, ἢ μετάλλοις ἐμπονεῖν, ἢ δημοσίοις ἔρ- γος, ἢ γυναικείοις, ή λινυφίοις ὑπηρετεῖν, ἢ βουλευτη ρίοις ἐναριθμεῖσθαι, μὴ βουλευταὶ ὄντες πρότερον. Ατίμοις δὲ γενομένοις τὴν ἀτιμίαν ἔλυσε. Τοῖς δὲ στρατείας τινὸς ἀφαιρεθεῖσιν, ἐν γνώμῃ εἴασεν, ἢ ἐφ' οὗπερ ἦσαν σχήματος εἶναι, ἢ μετὰ ἀφέσεως ἐντίμου ἐλευθέραν ἄγειν σχολήν. Ἐπεὶ δὲ πάντας εἰς τὴν προτέραν ἐλευθερίαν καὶ τὰς συνήθεις τιμὰς ἀνεκα λέσατο, καὶ τὰς οὐσίας αὐτοῖς ἀπέδωκεν. Εἰ δέ τινες θάνατον καταδικασθέντες τῶν ὄντων ἀφηρέθησαν, προσέταξε τοῖς ἐγγυτέρω γένους διαφέρειν τοὺς κλήρους· μηδενὸς δὲ τούτων ὄντος, τὴν καθέκαστον ἐπιχώριον ἐκκλησίαν κληρονομεῖν· εἴτε δὲ ἰδιώτης, εἴτε τὸ δημόσιον, ἐκ τοιαύτης ουσίας ἔχοι τι, ἀποδι- δόναι. Τῶν δὲ παρὰ τοῦ ταμείου πριαμένων, ή δωρεὰν λαβόντων, εἰς τὸν δυνατὸν καὶ πρέποντα τρόπον προνοεῖν ὑπέσχετο. Τάδε μὲν, ὡς εἴρηται, τῷ βασιλεῖ ἔδοξε, καὶ νόμῳ ἐκυρώθη, ἀμελητί τε (51) τοῦ προσήκοντος τέλους ἐτύγχανε. Χριστιανοὶ δὲ ὡς ἐπίπαν τὰς Ῥωμαίων ἀρχὰς ἐπετρόπευον· καὶ τοῦ λοιποῦ θύειν ἀπείρητο πᾶσιν, ἢ μαντείαις καὶ τελε - ταῖς κεχρῆσθαι, ἢ ξόανα ἀνατιθέναι, ἢ Ελληνικές ἄγειν ἑορτάς. Πολλὰ δὲ καὶ τῶν κατὰ πόλεις ἐθῶν ημείβετο τῆς ἀρχαιότητος. Αμέλει τοι, παρὰ μὲν Αἰγυπτίοις, οὐκέτι εἰς τοὺς αἰωθότας Ελληνικούς ναούς, εἰς δὲ τὰς ἐκκλησίας ἐξ ἐκείνου φέρεται ὁ πήχυς, ᾧ σημαίνεται τῶν τοῦ Νείλου ὑδάτων ἡ ἐπίσ δοσις. Παρὰ δὲ Ῥωμαίοις, τότε πρῶτον ἡ τῶν μονο - μάχων ἡ ἐκωλύθη θέα. Παρὰ δὲ Φοίνιξιν, οἱ τὸν Λίσ βανον καὶ τὴν Ἡλίου πόλιν οἰκοῦσιν, οὐκέτι θέμις ἦν ἐκπορνεύεσθαι τὰς παρθένους, πρὶν τοῖς ἀνδράσι συνελθεῖν, οἷς νομίμῳ γάμῳ συνοικεῖν εἰώθεσαν (52) ι, μετὰ τὴν πρώτην πεῖραν τῆς ἀθεμίτου μίξεως. Τῶν δὲ εὐκτηρίων οίκων, οἱ μὲν ἀρκούντως μεγέθους ἔχοντες, ἐπανωρθοῦντο· οἱ δὲ, εἰς ἐπίδοσιν ὕψους καὶ πλάτους λαμπρῶς ἐπεσκευάζοντο. Ετέρωθι δὲ τὴν ἀρχὴν μὴ ὄντες, ἐκ θεμελίου ἐδημιουργοῦντο. Τὰ δὲ χρήματα ἐκ τῶν βασιλικῶν θησαυρῶν ἐχορή- γει ὁ βασιλεὺς, γράψας τοῖς κατὰ πόλιν ἐπισκόποις, ἀμέλητι, οἷς νόμῳ γάμου. ειώθασι νατο εξώθε σαν, Πρώτον ή των μονομάχων Οἷς νομίμῳ γάμῳ συνοικεῖν εἰώθεσαν. Τοῦ γὰρ δὴ Λυδῶν δήμου αἱ θυγατέρες πορνεύον ται πᾶσαι, συλλέγουσαι σφίσι φερνάς· ἐς ὅ ἂν συν οικήσουσαι τοῦτο ποιέουσαι· ἐκδιδόασι δὲ αὐτα ἑω τάς· HISTORIA ECCLESIASTICA. B LIB. I. A potiantur, quotquot ob confessionem Christi da- c mnati essent exsilio, aut in insulis aliisve locis contra voluntatem suam degere jussi; quotquot item aut in metallum dati, aut ad opus publicum condemnati, aut gynæceis aut textrinis ministrare coacti, aut curiis mancipati, cum antea curiales non essent. Eos præterea qui infamia notati fue- rant, infamia liberavit. Quibus vero ordo cujus- piam militiæ ademptus fuerat, liberum iis reliquit, ut vel pristinum locum recuperarent, vel cum honesta missione otio liberali fruerentur, Cumque omnes ad priorem libertatem et consuetos honores revocasset, facultates etiam suas iis reddidit. Quod si qui morte damnati bonis spoliati fuissent, præcepit ut genere proximis hæreditas eorum deferretur : sin nemo ex proximis superessei, singula cujusque loci ecclesiæ hæredes essent: et ut sive privatus quispiam, sive respublica, aliquid ex ejusmodi bouis possideret, slalim re- stitueret. His vero qui aut a fisco ea emissent, aut dono accepissent, quoad fieri posset compe- tenti ratione prospecturum se promisit. Hæc, ut dixi, ab imperatore constituta, et lege confirmata sunt, ac sine ulla mora exsecutioni mandata. Jam vero cunctos magistratus in perii Romani, fero Christiani administrabant: vetitumque erat uni. versis, ne in posterum sacrificarent, neve vates consulerent, aut mysteriis initiarentur, aut simu- lacra dedicarent, aut festos gentilium dies cele- brarent. Multi quoque civitatum velusuissimi ritus immutati sunt. Denique ex co tempore apud Ægyptios cubitus Nili, quo incrementum aquarum ejus fuminis notari solet, non amplius in genti lium templa, sicut nos erat, sed in ecclesias de- fertur. Apud Romanos vero interdicta fuerunt gla- diatorum spectacula. Jam vero apud Phœnices qui Libanum et Heliopolim incolunt, fas amplius non fuit scortari virgines, priusquam viris jungerentur; qui- bus legitimo connubio tunc demum sociabantur, VALESII ANNOTATIONES. ptum est rectius sine dubio; atque ita Savilius in suo codice emendaverat. - Leonis Allatii scriptum habet Pro codex Fukelianus habet quod magis probo. VARIORUM. Ut maxime D quod eum non obscure bortatur Lactantius Instit. divin., lib. vi. cap. 20. Facta est autem hæc pro- bibitio ammo 525, tempore concilii Nicæni, non quidem per totum orbem Romanum, verum in Oriente, ac nominatim per Phoenicen Beryti, ubi * etiam gentilium nonnulli crudele hoc et inhumanum gladiatorum spectaculum jam olim damnarint, vide Cic. ll Tusc. Quest. : posteaque in republ. Romana eo ventum, ut hi ludi coercerentur, definitis videli- cet iis qui hæc spectacula edere possent, numero etiam gladiatorum definito; coercito denique sumptu ad munera : item etsi non nemo principum genti- lium bæc cruenta spectacula omnifariam tempera- verit, ut de Marco Antonine referunt Capitolinus et Dio; attamen inveterata licentia perrupit om- mia septa, seroque ad id ventum, ut gladiatoria spectacula tollerentur; non a Nerva imp., quemn Zonara lapsum jam Lipsius recte notavit ; non ab aliis gentilibus imperatoribus. Constantino M. Chri- stiano principi hoc laudabile opus reſervatum : ad hac les proposita est. Gothofred., in Theodos. Cod. xv, tit. gladiatoribus, 1. 1. Idem de Lydis perhibet Herodotus in Clio, pag. edit. Gale. Lydorum enim fliæ omnes meretricantur. alque hoc quæstu tantisper dotem colligunt dum nupserint : se autem ipsemet locant. (51) Αμελητί τε. In codice Leonis Allatii scri- (32) Οἷς νομίμῳ γάμῳ συνοικεῖν ειώθασι. Godex

Α καὶ τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν, τοῖς μὲν ἐπιτάττειν Β ὅ τι βούλοιντο· τοὺς δὲ πειθαρχεῖν, καὶ σπουδαίως ὑπηρετεῖσθαι τοῖς ἱερεῦσιν. Ευημερούσης δὲ αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, συνεπεδίδου ή θρησκεία. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ καὶ μετὰ τὸν πρὸς Λικίνιον πόλεμον ἐπιτευκτικός ἐγένετο ἐν ταῖς κατὰ τῶν ἀλλοφύλων μάχαις, ὡς καὶ Σαυροματῶν κρατῆσαι, καὶ τῶν καλουμένων Γότθων, καὶ τὸ τελευταῖον, ἐν μέρει χάριτος σπείσασθαι πρός αὐτούς. Τοῦτο δὲ τὸ ἔθνος ᾤκει μὲν τότε πέραν Ἴστρου ποταμοῦ· μαχιμώτατον δὲ τυγχάνον, καὶ πλήθει, καὶ μεγέθει σωμάτων, ἐν ὅπλοις ἀεὶ παρ- εσκευασμένον, τῶν μὲν ἄλλων Βαρβάρων ἐκράτει μόνους δὲ Ῥωμαίους ἀνταγωνιστὰς εἶχεν. Οὐχ ἥκιστα δὲ λέγεται καὶ τοῦτον τὸν πόλεμον ἐπιδεῖξαι Κων- σταντίνῳ διὰ σημείων καὶ ὀνειράτων, ὅσης θειόθεν ηξίωτο προνοίας. Κρατήσας δὲ πάντων τῶν ἐπ' αὐτ τοῦ συμβάντων πολέμων, καθάπερ ἀντιφιλοτιμού μενος τὸν Χριστὸν, ἠμείβετο τῇ περὶ τὴν θρησκείαν σπουδῇ· ταύτην μόνην πρεσβεύειν, καὶ σωτήριον ἡγεῖσθαι, τοὺς ἀρχομένους προτρέπων. Ἐκ δὲ τῆς οὔσης ὑποφόρου γῆς, καθ' ἑκάστην πόλιν ἐξελὼν τοῦ δημοσίου ῥητὸν τέλος, ταῖς κατὰ τόπον ἐκκλησίαις καὶ κλήροις ἀπένειμε, καὶ τὴν δωρεάν εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον κυρίαν εἶναι ἐνομοθέτησε. Προσεθίζων δὲ τοὺς στρατιώτας ὁμοίως αὐτῷ τὸν Θεὸν σέβειν, τὰ τούτων ὅπλα τῷ συμβόλῳ τοῦ σταυροῦ κατεσήμαινε, καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις εὐκτήριον οἶκον κατεσκεύασε καὶ σκηνὴν εἰς ἐκκλησίαν εἰκασμένην περιέφερεν, ἡνίκα πολεμίοις ἐπεστράτευεν· ὥστε μηδὲ ἐν ἐρημία διάγοντα αὐτὸν, ἢ τὴν στρατιάν, ἱεροῦ οἴκου ἀμοιρεῖν, ἐν ᾧ δέοι τὸν Θεὸν ὑμνεῖν καὶ προσεύχεσθαι (33), καὶ μυστηρίων μετέχειν. Συνείποντο γὰρ καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι τῇ σκηνῇ προσεδρεύοντες, οἱ κατὰ τὸν νό μον τῆς Ἐκκλησίας, τὴν περὶ ταῦτα τάξιν ἐπλήρουν. Ἐξ ἐκείνου δὲ καὶ τὰ Ῥωμαίων τάγματα, ἃ νῦν ἀριθμοὺς καλοῦσιν, ἕκαστον ἰδίαν σκηνήν κατεσκευά- σατο, καὶ ἱερέας καὶ διακόνους ἀπονενεμημένους ἔχειν (34). Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν 1, δέον, απονενεμημένους είχε. αποτεταγμέ Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν. SOZOMENI postquam illicitum concubitum experte fuissent. Ad hæc ecclesiæ, eæ quidem quæ satis amplæ erant, reficiebantur : aliæ vero incremento latitudinis et altitudinis accepto, splendidiores fiebant. Alibi vero novæ a fundamentis exstruebantur, ubi antea non fuissent. Pecunias autem ex regalibus thesauris imperator suppeditabat, scriptis litteris, partim ad episcopus, partim ad rectores provincia- rum ad illos quidem, ut quod ipsis libitum esset imperarent : ad hos vero, ut obtemperarent epi- scopis, iisque studiose obsequerentur. Cum autem imperium ejus in prospero statu esset, una cum imperio etiam religio florebat. Certe post bellum adversus Licinium, adeo felix ac fortunatus fuit in præliis adversus Barbaros, ut et Sarmatas et Gothos devicerit : tandemque summi beneficii loco fœdus cum illis percusserit. Porro ista gens tunc quidem temporis trans Danubium habitabat. Et cum esset bellicosissima, ac tum ob multitudinem, tum ob corporum magnitudinem in armis semper exer- citata, aliis quidem Barbaris superior crat: solos autem Romanos æmulos habebat. Fertur porro in hoc bello cum maxime declaratum esse Constantino per signa ac somnia, quantam ipsius curam Deus gereret. Cum igitur omnibus bellis quæ sub ejus imperio contigerunt, victoriam reportasset, velut certans in referenda Christo gratia, suum erga illius religionem studium atque affectum rependit; sub- ditos suos adhortans, ut eam solam colerent ac salutarem judicarent. Quinetiam ex tribulis annuis certam pensionem eximens fisco, Ecclesiis et clero cujusque loci distribui jussit: eamque donationem omni in posterum ævo ratam firmamque esse, lege sanxit. Porro ut milites ad Deum pari cum ipso ratione colendum assuefaceret, eorum arma.crucis effigie insignivit; et in palatio ecclesiam ædificavit : et quoties ad bellum proficisceretur, tabernaculum ad ecclesiæ similitudinem fabricatum circumferre C VALESII ANNOTATIONES. Liano scriptum inveni quemadmodum et Savi- lius ad oram sui codicis emendarat ex Christophor- soni libro. Allatii legitur Magis tamen probo scripturam codicis Fuketiami vous. Similiter hodie apud nos singulæ legiones suos babent presbyteros, quos eleemosynarios vocant, qui missarum solemnia celebrent, et sacramenta ministrent militantibus. Porro tayμara hoc loco cohortes interpretatur Epiphanius. Sane vox La- tina, numeri, tam de coloribus, quam de legio- nibus dicitur, ut videre est in Glossario Joannis Meursii. VARIORUM. Non D Idem mense Junio ejusdem anni, voluntariæ quo- abs re fore puto, octo Constitutionum quæ de die Dominica seu Solis in Cod. Theodos. et Justin. occurrunt, breve quasi Chronicon adjicere. 1° Con- stantinus M. mense Martio, A. D. 321, otio dien Solis mancipavit, et juridicis actibus exemnit, Cod. Just., De feriis, leg. : Omnes judices, urbana plebes, et cunctarum artium officia, venerabili die Solis quiescunt. Ruri tamen positi agrorum culture libere libenterque inserviant; quoniam frequenter evenit ut non aptius alio die frumenta sulcis, aut vi- neæ scrobibus mandentur, ne occasione momenti pereat commoditas cœlesti provisione concessa. 2° que jurisdictionis actus, seu emancipationes et manumissiones, die Dominica licitos esse jussit 3° Valentin. Senior, A. D. 168, exactiones eo die a Christianis fieri vetuit, Cod. Theod., leg. 1, De ersecutoribus, quæ prohibitio repetita leg. 10, De exactionibus. 4° Valentin. Junior, A. D. 386, gene- raliter et indistincte omnes omnino lites, omnia negotia quiescere jussit, etiam ob debitum publi- cum, etiam apud arbitros compromissarios, sub poena sacrilegii; leg. De exsecutoribus, et leg. De exactionibus. 5° Idem A. D. 389, juridicis ite- rum diebus eum exemit, leg. 2, ejusd. tit. 6º.Theo- (53) 'Εν ᾧ δέοι προσεύχεσθαι. In codice Fuke- (34) Απονενεμημένους ἔχειν. In codice Leonis

Α καὶ τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν, τοῖς μὲν ἐπιτάττειν Β ὅ τι βούλοιντο· τοὺς δὲ πειθαρχεῖν, καὶ σπουδαίως ὑπηρετεῖσθαι τοῖς ἱερεῦσιν. Ευημερούσης δὲ αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, συνεπεδίδου ή θρησκεία. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ καὶ μετὰ τὸν πρὸς Λικίνιον πόλεμον ἐπιτευκτικός ἐγένετο ἐν ταῖς κατὰ τῶν ἀλλοφύλων μάχαις, ὡς καὶ Σαυροματῶν κρατῆσαι, καὶ τῶν καλουμένων Γότθων, καὶ τὸ τελευταῖον, ἐν μέρει χάριτος σπείσασθαι πρός αὐτούς. Τοῦτο δὲ τὸ ἔθνος ᾤκει μὲν τότε πέραν Ἴστρου ποταμοῦ· μαχιμώτατον δὲ τυγχάνον, καὶ πλήθει, καὶ μεγέθει σωμάτων, ἐν ὅπλοις ἀεὶ παρ- εσκευασμένον, τῶν μὲν ἄλλων Βαρβάρων ἐκράτει μόνους δὲ Ῥωμαίους ἀνταγωνιστὰς εἶχεν. Οὐχ ἥκιστα δὲ λέγεται καὶ τοῦτον τὸν πόλεμον ἐπιδεῖξαι Κων- σταντίνῳ διὰ σημείων καὶ ὀνειράτων, ὅσης θειόθεν ηξίωτο προνοίας. Κρατήσας δὲ πάντων τῶν ἐπ' αὐτ τοῦ συμβάντων πολέμων, καθάπερ ἀντιφιλοτιμού μενος τὸν Χριστὸν, ἠμείβετο τῇ περὶ τὴν θρησκείαν σπουδῇ· ταύτην μόνην πρεσβεύειν, καὶ σωτήριον ἡγεῖσθαι, τοὺς ἀρχομένους προτρέπων. Ἐκ δὲ τῆς οὔσης ὑποφόρου γῆς, καθ' ἑκάστην πόλιν ἐξελὼν τοῦ δημοσίου ῥητὸν τέλος, ταῖς κατὰ τόπον ἐκκλησίαις καὶ κλήροις ἀπένειμε, καὶ τὴν δωρεάν εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον κυρίαν εἶναι ἐνομοθέτησε. Προσεθίζων δὲ τοὺς στρατιώτας ὁμοίως αὐτῷ τὸν Θεὸν σέβειν, τὰ τούτων ὅπλα τῷ συμβόλῳ τοῦ σταυροῦ κατεσήμαινε, καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις εὐκτήριον οἶκον κατεσκεύασε καὶ σκηνὴν εἰς ἐκκλησίαν εἰκασμένην περιέφερεν, ἡνίκα πολεμίοις ἐπεστράτευεν· ὥστε μηδὲ ἐν ἐρημία διάγοντα αὐτὸν, ἢ τὴν στρατιάν, ἱεροῦ οἴκου ἀμοιρεῖν, ἐν ᾧ δέοι τὸν Θεὸν ὑμνεῖν καὶ προσεύχεσθαι (33), καὶ μυστηρίων μετέχειν. Συνείποντο γὰρ καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι τῇ σκηνῇ προσεδρεύοντες, οἱ κατὰ τὸν νό μον τῆς Ἐκκλησίας, τὴν περὶ ταῦτα τάξιν ἐπλήρουν. Ἐξ ἐκείνου δὲ καὶ τὰ Ῥωμαίων τάγματα, ἃ νῦν ἀριθμοὺς καλοῦσιν, ἕκαστον ἰδίαν σκηνήν κατεσκευά- σατο, καὶ ἱερέας καὶ διακόνους ἀπονενεμημένους ἔχειν (34). Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν 1, δέον, απονενεμημένους είχε. αποτεταγμέ Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν. SOZOMENI postquam illicitum concubitum experte fuissent. Ad hæc ecclesiæ, eæ quidem quæ satis amplæ erant, reficiebantur : aliæ vero incremento latitudinis et altitudinis accepto, splendidiores fiebant. Alibi vero novæ a fundamentis exstruebantur, ubi antea non fuissent. Pecunias autem ex regalibus thesauris imperator suppeditabat, scriptis litteris, partim ad episcopus, partim ad rectores provincia- rum ad illos quidem, ut quod ipsis libitum esset imperarent : ad hos vero, ut obtemperarent epi- scopis, iisque studiose obsequerentur. Cum autem imperium ejus in prospero statu esset, una cum imperio etiam religio florebat. Certe post bellum adversus Licinium, adeo felix ac fortunatus fuit in præliis adversus Barbaros, ut et Sarmatas et Gothos devicerit : tandemque summi beneficii loco fœdus cum illis percusserit. Porro ista gens tunc quidem temporis trans Danubium habitabat. Et cum esset bellicosissima, ac tum ob multitudinem, tum ob corporum magnitudinem in armis semper exer- citata, aliis quidem Barbaris superior crat: solos autem Romanos æmulos habebat. Fertur porro in hoc bello cum maxime declaratum esse Constantino per signa ac somnia, quantam ipsius curam Deus gereret. Cum igitur omnibus bellis quæ sub ejus imperio contigerunt, victoriam reportasset, velut certans in referenda Christo gratia, suum erga illius religionem studium atque affectum rependit; sub- ditos suos adhortans, ut eam solam colerent ac salutarem judicarent. Quinetiam ex tribulis annuis certam pensionem eximens fisco, Ecclesiis et clero cujusque loci distribui jussit: eamque donationem omni in posterum ævo ratam firmamque esse, lege sanxit. Porro ut milites ad Deum pari cum ipso ratione colendum assuefaceret, eorum arma.crucis effigie insignivit; et in palatio ecclesiam ædificavit : et quoties ad bellum proficisceretur, tabernaculum ad ecclesiæ similitudinem fabricatum circumferre C VALESII ANNOTATIONES. Liano scriptum inveni quemadmodum et Savi- lius ad oram sui codicis emendarat ex Christophor- soni libro. Allatii legitur Magis tamen probo scripturam codicis Fuketiami vous. Similiter hodie apud nos singulæ legiones suos babent presbyteros, quos eleemosynarios vocant, qui missarum solemnia celebrent, et sacramenta ministrent militantibus. Porro tayμara hoc loco cohortes interpretatur Epiphanius. Sane vox La- tina, numeri, tam de coloribus, quam de legio- nibus dicitur, ut videre est in Glossario Joannis Meursii. VARIORUM. Non D Idem mense Junio ejusdem anni, voluntariæ quo- abs re fore puto, octo Constitutionum quæ de die Dominica seu Solis in Cod. Theodos. et Justin. occurrunt, breve quasi Chronicon adjicere. 1° Con- stantinus M. mense Martio, A. D. 321, otio dien Solis mancipavit, et juridicis actibus exemnit, Cod. Just., De feriis, leg. : Omnes judices, urbana plebes, et cunctarum artium officia, venerabili die Solis quiescunt. Ruri tamen positi agrorum culture libere libenterque inserviant; quoniam frequenter evenit ut non aptius alio die frumenta sulcis, aut vi- neæ scrobibus mandentur, ne occasione momenti pereat commoditas cœlesti provisione concessa. 2° que jurisdictionis actus, seu emancipationes et manumissiones, die Dominica licitos esse jussit 3° Valentin. Senior, A. D. 168, exactiones eo die a Christianis fieri vetuit, Cod. Theod., leg. 1, De ersecutoribus, quæ prohibitio repetita leg. 10, De exactionibus. 4° Valentin. Junior, A. D. 386, gene- raliter et indistincte omnes omnino lites, omnia negotia quiescere jussit, etiam ob debitum publi- cum, etiam apud arbitros compromissarios, sub poena sacrilegii; leg. De exsecutoribus, et leg. De exactionibus. 5° Idem A. D. 389, juridicis ite- rum diebus eum exemit, leg. 2, ejusd. tit. 6º.Theo- (53) 'Εν ᾧ δέοι προσεύχεσθαι. In codice Fuke- (34) Απονενεμημένους ἔχειν. In codice Leonis

Α καὶ τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν, τοῖς μὲν ἐπιτάττειν Β ὅ τι βούλοιντο· τοὺς δὲ πειθαρχεῖν, καὶ σπουδαίως ὑπηρετεῖσθαι τοῖς ἱερεῦσιν. Ευημερούσης δὲ αὐτῷ τῆς ἀρχῆς, συνεπεδίδου ή θρησκεία. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ καὶ μετὰ τὸν πρὸς Λικίνιον πόλεμον ἐπιτευκτικός ἐγένετο ἐν ταῖς κατὰ τῶν ἀλλοφύλων μάχαις, ὡς καὶ Σαυροματῶν κρατῆσαι, καὶ τῶν καλουμένων Γότθων, καὶ τὸ τελευταῖον, ἐν μέρει χάριτος σπείσασθαι πρός αὐτούς. Τοῦτο δὲ τὸ ἔθνος ᾤκει μὲν τότε πέραν Ἴστρου ποταμοῦ· μαχιμώτατον δὲ τυγχάνον, καὶ πλήθει, καὶ μεγέθει σωμάτων, ἐν ὅπλοις ἀεὶ παρ- εσκευασμένον, τῶν μὲν ἄλλων Βαρβάρων ἐκράτει μόνους δὲ Ῥωμαίους ἀνταγωνιστὰς εἶχεν. Οὐχ ἥκιστα δὲ λέγεται καὶ τοῦτον τὸν πόλεμον ἐπιδεῖξαι Κων- σταντίνῳ διὰ σημείων καὶ ὀνειράτων, ὅσης θειόθεν ηξίωτο προνοίας. Κρατήσας δὲ πάντων τῶν ἐπ' αὐτ τοῦ συμβάντων πολέμων, καθάπερ ἀντιφιλοτιμού μενος τὸν Χριστὸν, ἠμείβετο τῇ περὶ τὴν θρησκείαν σπουδῇ· ταύτην μόνην πρεσβεύειν, καὶ σωτήριον ἡγεῖσθαι, τοὺς ἀρχομένους προτρέπων. Ἐκ δὲ τῆς οὔσης ὑποφόρου γῆς, καθ' ἑκάστην πόλιν ἐξελὼν τοῦ δημοσίου ῥητὸν τέλος, ταῖς κατὰ τόπον ἐκκλησίαις καὶ κλήροις ἀπένειμε, καὶ τὴν δωρεάν εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον κυρίαν εἶναι ἐνομοθέτησε. Προσεθίζων δὲ τοὺς στρατιώτας ὁμοίως αὐτῷ τὸν Θεὸν σέβειν, τὰ τούτων ὅπλα τῷ συμβόλῳ τοῦ σταυροῦ κατεσήμαινε, καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις εὐκτήριον οἶκον κατεσκεύασε καὶ σκηνὴν εἰς ἐκκλησίαν εἰκασμένην περιέφερεν, ἡνίκα πολεμίοις ἐπεστράτευεν· ὥστε μηδὲ ἐν ἐρημία διάγοντα αὐτὸν, ἢ τὴν στρατιάν, ἱεροῦ οἴκου ἀμοιρεῖν, ἐν ᾧ δέοι τὸν Θεὸν ὑμνεῖν καὶ προσεύχεσθαι (33), καὶ μυστηρίων μετέχειν. Συνείποντο γὰρ καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι τῇ σκηνῇ προσεδρεύοντες, οἱ κατὰ τὸν νό μον τῆς Ἐκκλησίας, τὴν περὶ ταῦτα τάξιν ἐπλήρουν. Ἐξ ἐκείνου δὲ καὶ τὰ Ῥωμαίων τάγματα, ἃ νῦν ἀριθμοὺς καλοῦσιν, ἕκαστον ἰδίαν σκηνήν κατεσκευά- σατο, καὶ ἱερέας καὶ διακόνους ἀπονενεμημένους ἔχειν (34). Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν 1, δέον, απονενεμημένους είχε. αποτεταγμέ Τὴν δὲ Κυριακὴν καλουμένην ἡμέραν. SOZOMENI postquam illicitum concubitum experte fuissent. Ad hæc ecclesiæ, eæ quidem quæ satis amplæ erant, reficiebantur : aliæ vero incremento latitudinis et altitudinis accepto, splendidiores fiebant. Alibi vero novæ a fundamentis exstruebantur, ubi antea non fuissent. Pecunias autem ex regalibus thesauris imperator suppeditabat, scriptis litteris, partim ad episcopus, partim ad rectores provincia- rum ad illos quidem, ut quod ipsis libitum esset imperarent : ad hos vero, ut obtemperarent epi- scopis, iisque studiose obsequerentur. Cum autem imperium ejus in prospero statu esset, una cum imperio etiam religio florebat. Certe post bellum adversus Licinium, adeo felix ac fortunatus fuit in præliis adversus Barbaros, ut et Sarmatas et Gothos devicerit : tandemque summi beneficii loco fœdus cum illis percusserit. Porro ista gens tunc quidem temporis trans Danubium habitabat. Et cum esset bellicosissima, ac tum ob multitudinem, tum ob corporum magnitudinem in armis semper exer- citata, aliis quidem Barbaris superior crat: solos autem Romanos æmulos habebat. Fertur porro in hoc bello cum maxime declaratum esse Constantino per signa ac somnia, quantam ipsius curam Deus gereret. Cum igitur omnibus bellis quæ sub ejus imperio contigerunt, victoriam reportasset, velut certans in referenda Christo gratia, suum erga illius religionem studium atque affectum rependit; sub- ditos suos adhortans, ut eam solam colerent ac salutarem judicarent. Quinetiam ex tribulis annuis certam pensionem eximens fisco, Ecclesiis et clero cujusque loci distribui jussit: eamque donationem omni in posterum ævo ratam firmamque esse, lege sanxit. Porro ut milites ad Deum pari cum ipso ratione colendum assuefaceret, eorum arma.crucis effigie insignivit; et in palatio ecclesiam ædificavit : et quoties ad bellum proficisceretur, tabernaculum ad ecclesiæ similitudinem fabricatum circumferre C VALESII ANNOTATIONES. Liano scriptum inveni quemadmodum et Savi- lius ad oram sui codicis emendarat ex Christophor- soni libro. Allatii legitur Magis tamen probo scripturam codicis Fuketiami vous. Similiter hodie apud nos singulæ legiones suos babent presbyteros, quos eleemosynarios vocant, qui missarum solemnia celebrent, et sacramenta ministrent militantibus. Porro tayμara hoc loco cohortes interpretatur Epiphanius. Sane vox La- tina, numeri, tam de coloribus, quam de legio- nibus dicitur, ut videre est in Glossario Joannis Meursii. VARIORUM. Non D Idem mense Junio ejusdem anni, voluntariæ quo- abs re fore puto, octo Constitutionum quæ de die Dominica seu Solis in Cod. Theodos. et Justin. occurrunt, breve quasi Chronicon adjicere. 1° Con- stantinus M. mense Martio, A. D. 321, otio dien Solis mancipavit, et juridicis actibus exemnit, Cod. Just., De feriis, leg. : Omnes judices, urbana plebes, et cunctarum artium officia, venerabili die Solis quiescunt. Ruri tamen positi agrorum culture libere libenterque inserviant; quoniam frequenter evenit ut non aptius alio die frumenta sulcis, aut vi- neæ scrobibus mandentur, ne occasione momenti pereat commoditas cœlesti provisione concessa. 2° que jurisdictionis actus, seu emancipationes et manumissiones, die Dominica licitos esse jussit 3° Valentin. Senior, A. D. 168, exactiones eo die a Christianis fieri vetuit, Cod. Theod., leg. 1, De ersecutoribus, quæ prohibitio repetita leg. 10, De exactionibus. 4° Valentin. Junior, A. D. 386, gene- raliter et indistincte omnes omnino lites, omnia negotia quiescere jussit, etiam ob debitum publi- cum, etiam apud arbitros compromissarios, sub poena sacrilegii; leg. De exsecutoribus, et leg. De exactionibus. 5° Idem A. D. 389, juridicis ite- rum diebus eum exemit, leg. 2, ejusd. tit. 6º.Theo- (53) 'Εν ᾧ δέοι προσεύχεσθαι. In codice Fuke- (34) Απονενεμημένους ἔχειν. In codice Leonis

ἣν Εβραίοι πρώτην τῆς ἑβδομάδος ὀνομάζουσιν, Ελληνες δὲ ἡλίῳ ἀνατιθέασι, καὶ τὴν πρὸ τῆς ἑβδόμης, ἐνομοθέτησε δικαστηρίων καὶ τῶν ἄλλων πραγμάτων σχολὴν ἄγειν πάντας, καὶ ἐν εὐχαῖς καὶ λιταῖς τὸ θεῖον θεραπεύειν. Ἐτίμα δὲ τὴν Κυριακὴν, ὡς ἐν ταύτῃ τοῦ Χριστοῦ ἀναστάντος ἐκ νεκρῶν· τὴν δὲ ἑτέραν, ὡς ἐν αὐτῇ σταυρωθέντος. Πάνυ γὰρ πολὺ σέβας εἶχε τοῦ θείου σταυροῦ, ἔκ τε τῶν ὑπαρ ξάντων αὐτῷ τῇ ἐνθένδε ῥσπῇ ἐν ταῖς κατὰ τῶν ἐναν τίων μάχαις, καὶ ἐκ τῆς συμβάσης αὐτῷ περὶ τού του θεοσημείας. Αμέλει τοι πρότερον νενομισμένην Ῥωμαίοις τὴν τοῦ σταυροῦ τιμωρίαν, νόμῳ ἀνεῖλε τῆς χρήσεως τῶν δικαστηρίων (35). Πλαττομένῳ τε ἐν νομίσμασι καὶ εἰκόσι γραφομένῳ, ἐκέλευσεν ἀεὶ συγγράφεσθαι, καὶ συντυποῦσθαι τοῦτο τὸ θεῖον σύμ- θόλον. Καὶ μαρτυροῦσιν εἰς ἔτι νῦν εἰκόνες αὐτοῦ, ἐπὶ τούτου οὖσαι τοῦ σχήματος. Ἐν ἅπασι μὲν, νο μοθετῶν δὲ μάλιστα, ἐσπούδαζε θεραπεύειν τὸ θεῖον. Φαίνεται γοῦν τὰς ἀκολάστους καὶ καταβεβλακευ- μένας μίξεις (30), πρὸ τούτου μὴ κωλυομένας, ἐπανορθώσας· ὡς ἐξ αὐτῶν συνιδεῖν ἔστι τῶν περὶ τούτων κειμένων νόμων, εἴ τῳ τοῦτο ἐπιμελὲς τυγ χάνει. Νυνὶ γὰρ περὶ τὸ τέλειον (37) τοῦτο ποιεῖν, οὐκ εὔκαιρον εἶναί μοι δοκεῖ. Τὰ δὲ ἐπὶ τιμῇ καὶ συστάσει τῆς θρησκείας νενομοθετημένα, πρὸς τοῖς εἰρημένοις διεξελθεῖν ἀναγκαῖον, μέρος ὄντα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας. Αρξομαι δὲ ἐντεῦθεν. ΚΕΦΑΛ. Θ'. *Οτι καὶ νόμον ἔθετο ὁ Κωνσταντίνος, συντελεῖν τοῖς παρθενίαν ἀσκοῦσι καὶ κληρικοῖς. Νόμος ἦν Ρωμαίοις παλαιός (38), ἀπὸ εἴκοσι καὶ πέντε ἐτῶν, τῶν ἴσων ἀξιοῦσθαι κωλύων τοὺς ἀγά- μίξεις. νυνὶ γὰρ ἐπὶ τὸ τέλος, νυνὶ δὲ ἐπὶ τὸ τέλειον περὶ τοῦτο πονεῖν, οὐκ εὔκαιρον εἶναί μοι δοκεῖ. εἰς τὸ τέλειον, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - 88% A consueverat : ita ut ne quidem in solitudine con- B stitutus, tam ipse, quam exercitus ejus sacra ade careret, in qua Deum laudare, ac preces fundere, et sacra mysteria percipere possent. Sequebantur enim sacerdotes et diaconi tabernaculo assidentes, qui juxta Ecclesia ritum ejusmodi oficia obirent. Atque ex eo tempore, Romanorum legiones, quæ _nunc numeri vocantur, singuke proprium sibi ta- bernaculum facere cœperunt, et sacerdotes ac dia- conos proprios ac peculiares habere. Præterea die Dominico, quem Hebræi quidem primum Sab- bati appellant, gentiles vero soli consecraverunt, et eo qui Sabbatum antecedit, cunctos a judiciis aliisque negotiis feriari præcipit, precibusque ac supplicationibus Deum colere. Ac Dominicum qui- dem diem ideo honoravit, quod Christus eo die a mortuis surrexisset: diem vero qui Sabbatum aq- tecedit, eo quod Christus crucifixus tum fuisset. Crucem enim divinam maximo cultu veneratus est, tum ob victorias quas ejus ope retulerat in præliis adversus hostes, tum ob signum quod de illa ostensum ipsi divinitus fuerat. Denique supplicium crucis, quod apud Romanos antea erat usitatum, lege lata sustulit. Quinetiam quotiescunque aut un nummis imago ejus insculperetur, aut in tabulis pingeretur, semper divinum hoc signum una cum ipso sculpi ac depingi præcepit. Idque etiamnum testantur imagines illius in hunc modum expressæ. Ac in omnibus quidem dictis suis et factis divinum numen colere studebat : præcipue vero cum leges ferret. Intemperantes certe et dissolutos concubitus, antea minime prohibitos, coercuit, sicut ex legibus quæ de illis late sunt deprehendere licet, si cui forte id curæ fuerit. Inpræsentiarum enim accurate id persequi, intempestivum miki videtur. Ea vero quæ ad honorem et confirmationem religionis ab illo sancita sunt, præter illa quæ jam dixi, comme- morare necessarium puto, quippe quæ non minima pars sint ecclesiasticæ historiæ. Hinc autem initium sumam. C CAP. IX. tibus et clericis. Quomodo Constantinus legem tulerit pro continen- Vetus lex fuit apud Romanos, quæ vetabat ne cœlibes ab anno ætatis quinto ac vicesino, pari VALESII ANNOTATIONES. Quatuor ultima verba delent Christophorsonus el Savilius; nec certe videntur admodum necessaria. Quæ sint hæ conjunctiones intemperantes ac dissolutæ, quas lege lata primus cohibuit Con- stantinus, non satis constat. Utinam Sozomenus eas apertius designasset. Existimo tamen a Sozo - meno hic intelligi legem Constantini, De raptu vir- ginum et viduarum, quæ legitur in Codice Theodo- siano libro ux, tit. 24. Ante hanc legem Constantini, qui virginem aut viduam rapuisset, a postulationi- bus tantum ac testimoniis et judiciis arcebatur, si puella quam rapuerat, assensum suum postea de- negasset sed si responsione sua raptoris facinus approbasset, ab omni poena immunis erat raptor. D Primus Constantinus raptores capitali supplicio affici statuit, eosque qui ministerium raptui præ- buissent, eodem supplicio plecti : ac si servilis conditionis essent, vivos coniburi decrevit. tiano scriptum inveni etc. Christophorsonus quoque et Savilius rho̟; in suis libris repererunt. Ego locum ita corrigendum esse existimo, Potest etiam scribi φuod idem est. meni locutn jampridem exposuit Lipsius in Com- mentariis ad librum Annalium Taciti, ubi fuse disserit de lege Papia Poppæa. Vide Eusebium in libro quarto de Vila Constantini, cap. 20. VARIORUM. dosius M. A. D. 379, vel mox postea, spectacula die Solis edi vetuit ; quod indicat lex De specta- culis. 7° Idem, A. D. 386, eamdem jussionem iteravit, ibid. 8° Theodosius Junior A. D. 425, spc- ctacula Solis die per universas urbes vetuit; 1. Dominico, ult. De spectaculis. Gothofred. in Cod. Theod. tit. De feriis, leg. 4. Porro, quomodo Constantinus M. diem Dominicum et sextam fe- riam honorari præcepit, videatur Eusebius in ejus Vil., lib. iv, cap. 18. (35) Ανεῖλε τῆς χρήσεως τῶν δικαστηρίων. (36) Τὰς ἀκολάστους καὶ καταβεβλακευμένας (57) Νυνὶ γὰρ περὶ τὸ τέλειον. lu codice Fuke- (38) Νόμος ἦν 'Ρωμαίοις παλαιός. Hunc Sozo-

Α μους τοῖς μή τοιούτοις, περὶ ἄλλα τε πολλά, καὶ τὸ μηδὲν κερδαίνειν ἐκ διαθήκης τοὺς μὴ γένει εγγυ κάτω προσήκοντας (39) · τοὺς δὲ ἄπαιδας ζημιῶν τὸ ἥμισυ τῶν καταλελειμμένων. Ἔθεντο δὲ τοῦτον οἱ πάλαι Ρωμαίοι, πολυάνθρωπον ἔσεσθαι τὴν Ῥώ μην καὶ τὴν ὑπήκοον οἰόμενοι, καθότι οὐ πρὸ πολ λοῦ τοῦ νόμου, ἔτυχον ἀποβαλόντες τὰ σώματα ἐν ἐμφυλίας πολέμοις. Ὁρῶν οὖν ὁ βασιλεὺς παρά τοῦτο χεῖρον πράττοντας τους παρθενίαν καὶ ἀπαι δίαν διὰ Θεὸν ἀσκοῦντας, εἴηθες ενόμισεν (40), ἐξ ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς ἀνθρώπων δύνασθαι τὸ τού- των γένος αὔξειν, τῆς φύσεως ἀεὶ κατὰ τὴν ἄνωθεν ἐπιμέτρησιν, καὶ φθορὰν καὶ αὔξησιν δεχομένης. Καὶ νόμον τῷ δήμῳ προσεφώνησεν, ὥστε ἐπίσης πάν των (11) τῶν ὁμοίων ἀπολαύειν τοὺς ἀγάμους καὶ Β ἄπαιδας· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πλέον ἔχειν ἐνομοθέτησε τοὺς ἐν ἐγκρατείᾳ καὶ παρθενίᾳ βιοῦντας, ἄδειαν αὐτοῖς δοὺς ἄῤῥεσί τε καὶ θηλείαις, καὶ ἀνήσοις οὖσι διατίθεσθαι, παρὰ τὸ κοινῇ κρατοῦν ἐν τῇ Ῥω- μαίων πολιτείᾳ. Περὶ πάντων γὰρ εὖ βούλεσθαι ᾠήθη, οἷς ἔργον ἀεὶ τὸ θεῖον θεραπεύειν, καὶ φιλοσο φίαν ἀσκεῖν. Ἐπεὶ τούτου χάριν καὶ οἱ πάλαι Ρω- μαῖοι ἀδεῶς διατίθεσθαι τὰς ἑστιακος παρθένους καὶ ἐξαετεῖς οὔσας, ἐνομοθέτησαν. Τεκμήριον δὲ κἀκεῖνο μέγιστον τῆς τοῦ βασιλέως περὶ τὴν θρησκείαν αἰδους. Τοὺς μὲν γὰρ πανταχή κληρικούς κ θέσει νόμου ἀτελεῖς ἀνῆκε· τῶν δὲ ἐπισκόπων ἐπικαλεῖσθαι τὴν κρίσιν επέτρεψε τοῖς δικαζομένοις, ἣν βούλωνται τοὺς πολιτικοὺς ἄρχοντας παραιτεῖσθαι· κυρίαν δὲ εἶναι τὴν αὐτῶν ψήφον, καὶ κρείττω τῆς τῶν ἄλλων Σ δικαστῶν, ὡσανεὶ παρὰ τοῦ βασιλέως ἐξενεχθεῖσαν· εἰς ἔργον δὲ τὰ κρινόμενα ἄγειν τοὺς ἄρχοντας, καὶ τοὺς διακονουμένους αὐτοῖς στρατιώτας· ἀμετατρέ πτους τε εἶναι τῶν συνόδων τοὺς ὄρους. Εἰς τοῦτο δέ με προελθόντα γραφῆς, ἄξιον μὴ παραλιπεῖν τὰ νε νομοθετημένα ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ελευθερουμένων. Ὑπὸ γὰρ ἀκριβείας νόμων, καὶ ἀκόντων τῶν κεκτημένων, πολλῆς δυσχερείας οὔσης περὶ τὴν κτῆσιν τῆς ἀμείνονος ἐλευθερίας, ἣν πολι τείαν Ρωμαίων καλοῦσι, τρεῖς ἔθετο νόμους ', ψη- νομίζειν, εύηθες ενόμισεν εἶναι, νομίζειν ἐξ ἐπιμελείας, ἐπίσης πᾶσι. Εt εὖ βουλεύεσθαι. Τοὺς μὲν γὰρ κληρικούς. - Τρεῖς ἔθετε νόμους. SOZOMENI B cssent cum maritis, tum in aliis plurimis rebus, tum in eo, ut nihil ex testamento caperent qui non essent genere proximi. Orbos vero multabat dimi- dia parte bonorum, quæ ipsis relicta erant. Tule rant hanc legem veteres Romani, cum sperarent futurum hac ratione, ut urbs Roma et reliquæ provinciæ imperii Romani hominum multitudine abundarent. Etenim paulo aute hanc legem quam- plurimos homines amiserant, bellis civilibus ab- sumptos. Cum igitur animadverteret imperator, eos qui virginitatem et orbitatem propter amo- rem Dei consectarentur, ob id pejore loco esse; stultum esse existimavit, credere bunianum genus humana posse cura ac diligentia amplificari : cum natura juxta Dei dispensationem, semper aut de- trimentum accipiat aut incrementum. Itaque legen dedit ad populum, ut calibes et orbi pari jure quo reliqui omnes fruereutur. Quinetiam lege sanxit, ut qui în virginitate et continentia vitam agerent, privilegio aliquo potirentur: liberam ipsis facultatem largitus tam masculis quam feminis, ficet adhuc impuberes essent, testamentum facien- di, contra morem qui ubique in imperio Romano observatur. De omnibus enim rebus recte consu- tere ac disponere censuit eos, quibus id unuin opus studiumque esset, ut Deum assidue colerent, et philosophiæ vacarent. Nam et ob eamdem cau- sam veteres Romaui legem tulerunt, ut virgines Vesta sexto etiam ætatis anno testamentum facere possent. Fuit hoc etiam argumentum vel maximum reverentiæ quam pius princeps erga religionem ge- rebat. Nam et omnes ubique clericos immunitate donavit, lege hac de re specialiter data; et liti- gantibus permisit, ut ad episcoporum judicium provocarent, si magistratus civiles rejicere vellent : eorum autem sententia rata esset, aliorumque ju- dicum sententiis pravaleret, perinde ac si ab im- peratore ipso data fuisset: utque res ab episcopis judicatas, rectores provinciarum eorumque oli- ciales exsecutioni mandarent : postremo, ut conci- VALESI ANNOTATIONES. phanius Scholasticus et reliqui interpretes, uno consensu negativam particulam sustulerunt: qui- Ims tamen non assentior. Coelibes enim non ita D multavit lex Papia ut nihil ex testamento cujuspiam capere possent: sed hanc tantum pœnam in eos statuit, ut nihil capere possent ex testamento ex- traneorum, non aulem ex testamentis prosimorum. Atque hæc fult etiam sententia Justi Lipsii, ut vi- dere est in ejus commentariis. Nicephorus quoque in libro vii, capite 47, negativam particulam habet. verbum hoc modo : etc. paulo post VARIORUM. * Hujusnoli Con- stitutionis meminit ipse Constantinus in Epistola ad episcopos Numidiæ, quam Pithoeus edidit, quamque Baronius Annalibus suis indidit, A. D. 516, n. 64. Eusebius vero nominatim, Hist. eccles., lib. x, c. 7, Constantini legem seu epistolam de immunitate clericorum Ecclesiæ catholicæ, ad Anu- linum proconsulem Africæ memorat: ubi ipsissima verba occurrunt, quæ continentur in Cod. Theodos. tit. De episcopis, leg. : Qui divino cultui mini- steria religionis impendunt (id est, hi qui clerici appellantur), ab omnibus omnino muneribus exeu- seutur ne sacrilego_livore quorumdam, a divinis obsequiis avocentur. Dat. x1 Kal. Nov. Constantino vet Licinio coss. A. D. 319. Hæc autem Ant. Pagi refert ad ann. 330, n. x. · Unam ex hisce legibus Regino abbas Prumiensis citat bis verbis: Impe- rator Constantinus Aug. Osio episcopo Cordubensi ; Qui manumittendi in sacrosancta Ecclesia habuerit (39) Τοὺς μὴ γένει ἐγγυτάτω προσήκοντας. Εpi- (40) Εύηθες ενόμισεν. Supplendum est hoc loc (41) "Ωστε επίσης πάντων. Scribendum puto

φισάμενος πάντας τοὺς ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ελευ- θερουμένους ὑπὸ μάρτυσι τοῖς ἱερεῦσι, πολιτείας Ρωμαϊκῆς τυγχάνειν. Ταύτης τῆς εὐσεβοῦς ἐφευρέ σεως εἰς ἔτι νῦν ὁ χρόνος φέρει τὸν ἔλεγχον· ἔθους κρατοῦντος τοὺς περὶ τούτου νόμους προγράφεσθαι ἐν τοῖς γραμματείοις τῶν ἐλευθεριών. Ο μὲν δὴ Κωνσταντίνος τοιαῦτα ἐνομοθέτει, καὶ διὰ πάντων ἐσπούδαζε τὴν θρησκείαν γεραίρειν· ἦν δὲ καὶ καθ' ἑαυτὴν εὐκλεὴς, διὰ (42) τὴν ἀρετὴν τῶν τότε μετιόν- των αὐτήν. ΚΕΦΑΛ. Ι. Περὶ τῶν ἔτι τῷ βίῳ περιόντων μεγάλων όμολο- γητών. Αλλοι τε γὰρ πολλοὶ καὶ ἀγαθοὶ Χριστιανῶν ἦσαν τότε, ἔναγχός τε τῶν διωγμῶν πεπαυμένων, εἰσέτι πλείστοι τῶν ὁμολογητῶν τῷ βίῳ περιόντες, τὰς Ἐκκλησίας ἐσέμνυνον· ὡς ὁ Ὅσιος Κουρδούδης επί σκοπος, καὶ ᾿Αμφίων ὁ Ἐπιφανίας τῆς Κιλίκων (45), καὶ Μάξιμος ὁ μετὰ Μακάριον τὴν Ἐκκλησίαν τῶν Ἱεροσολύμων ἐπιτραπεῖς, καὶ Παφνούτιος ὁ ἐξ Αἰ- γύπτου· δι' οὗ φασι πλεῖστα θαυματουργῆσαι τὸ Θεῖον, δαιμόνων τε κρατεῖν, καὶ ποικίλων παθημάτων βάσεις αὐτῷ χαρισάμενον. Εγένοντο δὲ Παφνούτιος οὗτος, καὶ Μάξιμος ὁ δηλωθεὶς, ἐξ ἐκείνων τῶν ὁμο λογητῶν, οὓς Μαξιμῖνος ἐν τοῖς μετάλλοις ἐργάζεσθαι κατεδίκασε, τοὺς δεξιοὺς αὐτῶν ἐκκόψας ὀφθαλμούς καὶ τὰς ἀριστερὰς ἀγκύλας ἀποτεμών. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Διήγησις περὶ τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος, καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ μετριοφροσύνης καὶ καταστάσεως. Κατὰ τούτους δὲ γενέσθαι παρειλήφαμεν καὶ Σπυ- ρίδωνα τὸν Τριμυθοῦντος τῆς Κύπρου ἐπίσκοπον οὗ τὴν ἀρετὴν ἐπιδεῖξαι, τὴν ἔτι κρατοῦσαν περὶ αὐτ τοῦ φήμην ἀρκεῖν ἡγοῦμαι. Τῶν δὲ δι' αὐτοῦ σὺν θείᾳ ροπῇ γενομένων, τὰ μὲν πλεῖστα, ὥς γε εἰκὸς, οἱ ἐπιχώριοι ἴσασιν· ἐγὼ δὲ τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα οὐκ ἀποκρύψομαι. Εγένετο γὰρ οὗτος ἄγροικος, γαμετὴν καὶ παῖδας ἔχων· ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τοῦτο τὰ θεῖα χείρων. Φασὶ δέ ποτε νύκτωρ ἐλθεῖν κακούργους ἄνδρας ἐπὶ τὴν αὐλὴν τῶν αὐτοῦ προβάτων, καὶ κλέψαι ἐπιχειρήσαντας, ἐξαπίνης γενέσθαι δεσμίους, μηδενὸς δήσαντος. "Αμα δὲ ἡμέρᾳ παραγενόμενον αὐτὸν, πεπεδημένους εὑρεῖν τούτους, καὶ λῦσαι μὲν τῶν ἀοράτων δεσμῶν· μέμψασθαι δὲ, ὅτι ἐξὸν πεῖται HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A liorum decreta firmia et inconcussa essent. Sel quoniam eo usque progressa est oratio, consenta- neum fuerit ex quoque commemorare, quæ ab illo constituta sunt ad utilitatem eorum qui in eccle- siis manumittuntur. Nam cum ob nimiam legum severitatem, potior libertas, quam Romanam ci- vitatem vocant, etiam volentibus dominis difficile admodum acquireretur, tres tulit leges, quibus constituit, ut quicunque in ecclesia sub testimo - nio sacerdotum libertate donati essent, civitatem Romanam consequerentur. Hujus piæ institutionis indicium ætas nostra adhuc retinet : cum moris sit, ut leges hac de re scriptæ præfigantur in tabulis manumissionum. Et hæc quidem sanxit Constantinus, et religionem Christianam modis omnibus ornare studuit. Ea vero et per se ipsa illustris erat, ob virtutem eorum qui tunc temporis illam profitebantur. B CAP. X. De maximis confessoribus qui adhuc superstites erunt. Nam et alii plures per id tempus probi Christiari vivebant: et recens sedatis persecutionibus, multi ad- huc ex confessoribus superstites, Ecclesias illustra - bant. Hosius scilicet episcopus Cordube, Amphion, Epiphaniæ quæ est in Cilicia, Maximus qui post Macarium Ecclesiæ Ilierosolymitana curam susce- pit; Paphnutius denique Ægyptius, per quem Deus multa fertur elidisse miracula, largitus ei ut dæmones expelleret, et varios morbos curaret Porro tam Paphnutius iste, quain Maximus supra memoratus, erant ex numero eorum confessorum, quos Maximinus ad opus in metallis faciendum C damnaverat, cum dextros ipsis oculos prius edo- disset et sinistras suffragines incidisset. Fuseb., Hist. lib. viii, c. 12. * Socr. lib. 1, c. 12. D CAP. XI. Narratio de sancto Spyridone, et de ejus modestia ac tranquillitate. lisdem temporibus Spyridonem quoque Trimy- thuntis in Cypro episcopum vixisse accepimus: ad cujus virtutem declarandam, sufficere arbitror fa- mam quæ de illo etiamnum viget . Miracula vero quæ ab illo divina ope perpetrata sunt, plurima quidem, ut credi par est, norunt indigenæ. Ego vero ea quæ ad notitiam meam pervenerunt, nequaquam reticebo. Rusticus bic fuit, uxorem habens et li- beros : sed non ideo in rebus quæ ad Deum spe- ctant, inferior. Aiunt autem improbos quosdam homines aliquando ad ejus ovile venisse noctu ; ovesque subripere aggressos, repente vinculis con- strictos esse, cum tamen nemo eos vinxisset. Orto autem die, ipsum ad ovile venientem vinctos eo VALESI ANNOTATIONES. Amphion episcopus Cilicia una cum Lupo, inter orthodoxos episcopos recensetur ab Athanasio in oratione prima Contra Arianos. VARIORUM. voluntatem, tantum est, ut sub præsentia sacerdotum servos suos voluerit absolvere, noverit eos suscepta libertate cives esse Romanos. Nam si clerici manci- piis suis dare voluerint libertatem, etiamși extra con- spectum fecerint sacerdotum, vel sine scriptura verbis tantum fuerint absoluti, manebit, sicut civibus Ro manis, integra et plena libertas. Regino De disciplin. eccles. lib. 1. c. 406. Exstat etiam in interpret. 1. Cod. Theodos. De manumissionibus in Ecclesia. (42) Διά. Forte legendum est καὶ διά. (45) Αμφίων ὁ Ἐπιφανίας τῆς Κιλίκων. Ηic

φισάμενος πάντας τοὺς ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ελευ- θερουμένους ὑπὸ μάρτυσι τοῖς ἱερεῦσι, πολιτείας Ρωμαϊκῆς τυγχάνειν. Ταύτης τῆς εὐσεβοῦς ἐφευρέ σεως εἰς ἔτι νῦν ὁ χρόνος φέρει τὸν ἔλεγχον· ἔθους κρατοῦντος τοὺς περὶ τούτου νόμους προγράφεσθαι ἐν τοῖς γραμματείοις τῶν ἐλευθεριών. Ο μὲν δὴ Κωνσταντίνος τοιαῦτα ἐνομοθέτει, καὶ διὰ πάντων ἐσπούδαζε τὴν θρησκείαν γεραίρειν· ἦν δὲ καὶ καθ' ἑαυτὴν εὐκλεὴς, διὰ (42) τὴν ἀρετὴν τῶν τότε μετιόν- των αὐτήν. ΚΕΦΑΛ. Ι. Περὶ τῶν ἔτι τῷ βίῳ περιόντων μεγάλων όμολο- γητών. Αλλοι τε γὰρ πολλοὶ καὶ ἀγαθοὶ Χριστιανῶν ἦσαν τότε, ἔναγχός τε τῶν διωγμῶν πεπαυμένων, εἰσέτι πλείστοι τῶν ὁμολογητῶν τῷ βίῳ περιόντες, τὰς Ἐκκλησίας ἐσέμνυνον· ὡς ὁ Ὅσιος Κουρδούδης επί σκοπος, καὶ ᾿Αμφίων ὁ Ἐπιφανίας τῆς Κιλίκων (45), καὶ Μάξιμος ὁ μετὰ Μακάριον τὴν Ἐκκλησίαν τῶν Ἱεροσολύμων ἐπιτραπεῖς, καὶ Παφνούτιος ὁ ἐξ Αἰ- γύπτου· δι' οὗ φασι πλεῖστα θαυματουργῆσαι τὸ Θεῖον, δαιμόνων τε κρατεῖν, καὶ ποικίλων παθημάτων βάσεις αὐτῷ χαρισάμενον. Εγένοντο δὲ Παφνούτιος οὗτος, καὶ Μάξιμος ὁ δηλωθεὶς, ἐξ ἐκείνων τῶν ὁμο λογητῶν, οὓς Μαξιμῖνος ἐν τοῖς μετάλλοις ἐργάζεσθαι κατεδίκασε, τοὺς δεξιοὺς αὐτῶν ἐκκόψας ὀφθαλμούς καὶ τὰς ἀριστερὰς ἀγκύλας ἀποτεμών. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Διήγησις περὶ τοῦ ἁγίου Σπυρίδωνος, καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ μετριοφροσύνης καὶ καταστάσεως. Κατὰ τούτους δὲ γενέσθαι παρειλήφαμεν καὶ Σπυ- ρίδωνα τὸν Τριμυθοῦντος τῆς Κύπρου ἐπίσκοπον οὗ τὴν ἀρετὴν ἐπιδεῖξαι, τὴν ἔτι κρατοῦσαν περὶ αὐτ τοῦ φήμην ἀρκεῖν ἡγοῦμαι. Τῶν δὲ δι' αὐτοῦ σὺν θείᾳ ροπῇ γενομένων, τὰ μὲν πλεῖστα, ὥς γε εἰκὸς, οἱ ἐπιχώριοι ἴσασιν· ἐγὼ δὲ τὰ εἰς ἡμᾶς ἐλθόντα οὐκ ἀποκρύψομαι. Εγένετο γὰρ οὗτος ἄγροικος, γαμετὴν καὶ παῖδας ἔχων· ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τοῦτο τὰ θεῖα χείρων. Φασὶ δέ ποτε νύκτωρ ἐλθεῖν κακούργους ἄνδρας ἐπὶ τὴν αὐλὴν τῶν αὐτοῦ προβάτων, καὶ κλέψαι ἐπιχειρήσαντας, ἐξαπίνης γενέσθαι δεσμίους, μηδενὸς δήσαντος. "Αμα δὲ ἡμέρᾳ παραγενόμενον αὐτὸν, πεπεδημένους εὑρεῖν τούτους, καὶ λῦσαι μὲν τῶν ἀοράτων δεσμῶν· μέμψασθαι δὲ, ὅτι ἐξὸν πεῖται HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A liorum decreta firmia et inconcussa essent. Sel quoniam eo usque progressa est oratio, consenta- neum fuerit ex quoque commemorare, quæ ab illo constituta sunt ad utilitatem eorum qui in eccle- siis manumittuntur. Nam cum ob nimiam legum severitatem, potior libertas, quam Romanam ci- vitatem vocant, etiam volentibus dominis difficile admodum acquireretur, tres tulit leges, quibus constituit, ut quicunque in ecclesia sub testimo - nio sacerdotum libertate donati essent, civitatem Romanam consequerentur. Hujus piæ institutionis indicium ætas nostra adhuc retinet : cum moris sit, ut leges hac de re scriptæ præfigantur in tabulis manumissionum. Et hæc quidem sanxit Constantinus, et religionem Christianam modis omnibus ornare studuit. Ea vero et per se ipsa illustris erat, ob virtutem eorum qui tunc temporis illam profitebantur. B CAP. X. De maximis confessoribus qui adhuc superstites erunt. Nam et alii plures per id tempus probi Christiari vivebant: et recens sedatis persecutionibus, multi ad- huc ex confessoribus superstites, Ecclesias illustra - bant. Hosius scilicet episcopus Cordube, Amphion, Epiphaniæ quæ est in Cilicia, Maximus qui post Macarium Ecclesiæ Ilierosolymitana curam susce- pit; Paphnutius denique Ægyptius, per quem Deus multa fertur elidisse miracula, largitus ei ut dæmones expelleret, et varios morbos curaret Porro tam Paphnutius iste, quain Maximus supra memoratus, erant ex numero eorum confessorum, quos Maximinus ad opus in metallis faciendum C damnaverat, cum dextros ipsis oculos prius edo- disset et sinistras suffragines incidisset. Fuseb., Hist. lib. viii, c. 12. * Socr. lib. 1, c. 12. D CAP. XI. Narratio de sancto Spyridone, et de ejus modestia ac tranquillitate. lisdem temporibus Spyridonem quoque Trimy- thuntis in Cypro episcopum vixisse accepimus: ad cujus virtutem declarandam, sufficere arbitror fa- mam quæ de illo etiamnum viget . Miracula vero quæ ab illo divina ope perpetrata sunt, plurima quidem, ut credi par est, norunt indigenæ. Ego vero ea quæ ad notitiam meam pervenerunt, nequaquam reticebo. Rusticus bic fuit, uxorem habens et li- beros : sed non ideo in rebus quæ ad Deum spe- ctant, inferior. Aiunt autem improbos quosdam homines aliquando ad ejus ovile venisse noctu ; ovesque subripere aggressos, repente vinculis con- strictos esse, cum tamen nemo eos vinxisset. Orto autem die, ipsum ad ovile venientem vinctos eo VALESI ANNOTATIONES. Amphion episcopus Cilicia una cum Lupo, inter orthodoxos episcopos recensetur ab Athanasio in oratione prima Contra Arianos. VARIORUM. voluntatem, tantum est, ut sub præsentia sacerdotum servos suos voluerit absolvere, noverit eos suscepta libertate cives esse Romanos. Nam si clerici manci- piis suis dare voluerint libertatem, etiamși extra con- spectum fecerint sacerdotum, vel sine scriptura verbis tantum fuerint absoluti, manebit, sicut civibus Ro manis, integra et plena libertas. Regino De disciplin. eccles. lib. 1. c. 406. Exstat etiam in interpret. 1. Cod. Theodos. De manumissionibus in Ecclesia. (42) Διά. Forte legendum est καὶ διά. (45) Αμφίων ὁ Ἐπιφανίας τῆς Κιλίκων. Ηic

καὶ λαβεῖν ἅ γε ἐπεθύμουν, κλέψαι μᾶλλον είλοντο, Β καὶ ἐν νυκτὶ τοσοῦτον ταλαιπωρῆσαι. Ὅμως δ' οὖν αὐτοὺς ἐλεήσας, μᾶλλον δὲ πρὸς τὸν ἀμείνω βίον μετατεθῆναι παιδεύων, "Απιτε, ἔφη, τοῦτον τὸν κριὸν λαβόντες· κεκμήκατε γὰρ ἀγρυπνοῦντες, καὶ δεῖ ὑμᾶς μὴ μεμφομένους τοὺς πόνους, ἐκ τῆς ἐμῆς αὐτ λῆς ἀπαλλάττεσθαι. Τοῦτο θαυμάσεις μὲν ἄν τις εἰκότως· οὐχ ἧττον δὲ κἀκεῖνο· Θυγατρὶ αὐτοῦ παρ- θένῳ, Εἰρήνη τούνομα, παρέθετό τις τῶν γνωρίμων τι. Ἡ δὲ, λαβοῦσα κατώρυξεν οίκοι, ὅπως ἐπιμελῶς φυλάττοιτο. Συμβάν δὲ τὴν παῖδα τελευτήσαι μηδὲν εἰποῦσαν, ἧκεν ὁ ἄνθρωπος τὴν παρακαταθήκην ἀπαιτῶν. Ἀγνοοῦντος δὲ Σπυρίδωνος ὅ τι λέγει, ἀνα- ζητήσαντος δὲ ὅμως κατὰ τὴν οἰκίαν, καὶ μὴ εὑρόν τος, ἔκλαιε, καὶ τὰς τρίχας ἔτιλλε, καὶ θανατῶν δῆ- λος ἦν. Κινηθεὶς δὲ πρὸς ἔλεον ὁ Σπυρίδων, ἦλθεν ἐπὶ τὸν τάφον, καὶ ὀνομαστὶ τὴν παῖδα ἐκάλεσε. Τῆς δὲ ἀποκριναμένης, ἤρετο περὶ τῆς παρακαταθήκης - καὶ μαθὼν ἀνέστρεφε· καὶ εὑρὼν ᾗ ἐσήμαινεν, ἀπέδωκε τῷ ἀνθρώπῳ. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοῦτο προήχθην λόγου, οὐκ ἄτοπον καὶ τοῦτο προσθεῖναι. Εθος ἦν τούτω τῷ Σπυρίδωνι, τῶν γινομένων αὐτῷ καρπῶν τοὺς μὲν, πτωχοῖς διανέμειν, τοὺς δὲ προῖκα δανεί. ζειν τοῖς ἐθέλουσιν. Οὔτε δὲ διδούς, οὔτε ἀπολαμβά νων, δι' ἑαυτοῦ παρεῖχεν ἢ ὑπεδέχετο· μόνον δὲ τὸ ταμεῖον ἐπιδεικνύς, επέτρεπε τοῖς προσιοῦσιν, ὅσον δέονται κομίζεσθαι, καὶ πάλιν ἀποδιδόναι ὅσον ᾔδεσαν κομισάμενοι (44). Δανεισάμενος οὖν τις τοῦτον τὸν τρόπον, ἧκεν ὡς ἀποδώσων. Ἐπιτραπεὶς δὲ κατὰ τὸ ἔθος αὐτὸς καθ᾿ ἑαυτὸν ἀποδοῦναι τῷ ταμείῳ τὰ δεδανεισμένα, πρὸς ἀδικίαν εἶδε. Καὶ νομίσας λαν θάνειν, οὐκ ἀπέδωκε τὸ χρέος· ἀλλ' ὑφελόμενος του ὀφειλήματος τὴν ἀπόδοσιν, ὡς ἀποτίσας ἀπῆλθε. Το δὲ ἄρα οὐκ ἔμελλεν ἐπὶ πολὺ λήσειν. Μετά γάρ τινα χρόνον, ὁ μὲν πάλιν ἐδεῖτο δανείζεσθαι. Ὁ δὲ, πρὸς τὸ ταμεῖον ἀπέπεμπεν, ἐξουσίαν δοὺς αὐτὸν ἑαυτῷ παραμετρεῖν ὅσον βούλεται. Κενὸν δὲ τὸν οἶκον ἰδων, ἐμήνυσε τῷ Σπυρίδωνι. Ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν, Θαυμαστὸν ἄρα, ὦ ἄνθρωπε, ἔφη, πῶς σοὶ μόνῳ ἔδοξε τὸ ταμεῖον ἐπιλείπειν τὰ ἐπιτήδεια. Σκόπει οὖν κατὰ σαυτόν, μὴ χρησάμενος ἄλλοτε, τὰ πρῶτα οὐκ ἀπέδωκας. Ει γὰρ μὴ τοῦτό ἐστιν, πάντως οὐκ ἀποτεύξῃ ὧν δέῃ. Καὶ πάλιν ἴθι θαῤῥῶν ὡς εὑρήσων. Καὶ ὁ μὲν οὕτω φωραθείς, κατεμήνυσε τὴν ἁμαρτίαν. "Αξιον δὲ, τούτου τοῦ θείου ἀνδρὸς θαυμάσαι τὸ ἐμβριθές, καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς τάξεως. Λέγεται οὖν χρόνῳ ὕστερον κατά τινα χρείαν εἰς ταὐτὸ συν ελθεῖν τοὺς ἐπισκόπους τῆς Κύπρου· εἶναι δὲ σὺν αὐτοῖς Σπυρίδωνα τοῦτον, καὶ Τριφύλλιον τὸν Λεδρῶν κομισάμενοι. κομισάριου καταθέσθαι. επέτρεπε τοῖς προσιούσι λαμβάνειν ὅσον ἐβούλοντο, καὶ πάλιν ὅσον ήδεσαν κομισάμενοι καταθέσθαι. Τὸ ἐνὸν αὐτῷ ταμεῖον ὑποδεικνύς, λαμβάνειν, καὶ αὖθις τὸ δάνειον κατατίθεσθαι τῷ προσιέντι ἐνεκελεύετο. επέτρεπε τοῖς προσιοῦσιν, ὅσον δέονται κομίζεσθαι, καὶ πάλιν ἀποδιδόναι ὅσον τάς - σαν κομισάμενοι. SOZOMENI reperisse; et liberasse quidem illos invisibilibus A B ' vinculis objurgasse tamen, quod cum rogando impetrare licuisset ca quæ volebant furto subripere, tantamque noctu molestiam subire maluissent. Miseratus tamen illorum, aut potius eos erudiens ut ad meliorem vivendi rationem se transferrent : Abite, inquit, sumpto hoc aricte. Vigilando enim defessi estis, nec decet ut de laboribus vestris conquerentes, ab ovili meo discedalis. Et hoc qui- dem jure merito quis admiretur, non minus tamen et istud quod jam dicturus sum. Filiæ ejus vir- gini, nomine Irenæ, quidam ex familiaribus ali- quid commendaverat. Illa vero acceptum defoderat domi, quo tutius servaretur. Cumque accidisset ut puella moreretur, nulla depositi mentione facta, is qui dederat, depositum repetiturus accessit. Iguo- rante autem Spyridone quid diceret, ac nibilo- minus totam domum perscrutato, cum nihil re- periretur, flebat ille et capillos vellebat, manusque sibi illaturus videbatur. Tum Spyridon miseratione commotus, perrexit ad tumulum, et puellam pro- prio nomine advocavit. Quæ cum respondisset, in- terrogavit eam Spyridon de deposito: edoctusque ab illa domum rediit : et repertum depositum eo in loco quem filia indicaverat, honini reddidit. Sed quo- niam in hunc sermonem delapsus sum, non alienum fuerit istud quoque adjungere. Mos hic erat Spy- ridoni, ut ex fructibus qui ipsi proveniebant, alios pauperibus distribueret, alios poscentibus mutuo da- ret sine usuris. Verum in dando aut recipiendo, nun- quam ipse per se dabat aut recipiebat : sed cellario C tantum accedentibus demonstrato, jubebat ut quan- sum opus haberent sumerent, ac rursus ut repone- rent quantum se sumpsisse noverant. Quidam igitur hoc pacto mutuatus a Spyridone, venit ut redderet. Jussusque ex more, ut ea quæ mutuo acceperat, ipse per se restitueret cellario, fraudem admittere molitus est. Renique occultam fore credens, debi- tum non reddidit: sed fraudem faciens restitutioni debiti, quasi restituisset, abscessit. Verum hoc ejus facinus diu occultum non fuit. Etenim ali- quanto post tempore, hic quidem rursus advenit „utuum poscens. Spyridon vero eum ad cellarium misit facta potestate ut sibi ipsi admeliretur quan- tum vellet. Ille cum cellarium vacuum reperisset, indicavit rem Spyridoni. Cui Spyridon : Miror, inquit, quomodo collarium uni tibi-visum est re- bus necessariis destitutum. Tecum igitur cogita, num quid antea mutuatus, nondum reddideris. D ” VALESI ANNOTATIONES. Ηunc locum mutilum esse satis ap- paret. In codice quidem Fuketiano post vocem ahitur verbum Sed ne sie güldök éšanus atque integer est locus, nisi am- plius addideris aliquot verba, hoc modo, Hanc emen- dationem confirmal Nicephorus in MIHI, cap. ; ubi hanc historiam ex Sozomeno la re- fer ; Verum in codice Leonis Allatii ita suppletur hic locus, Nec aliter in suo codice legit Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit, Sed solum cubiculum demonstrabat, invitans patentes, ut quantum opus haberent tollerent, et denuo uocarent quantum se noverant abstulisse. (44) Επέτρεπε τοῖς προσιούσιν, ὅσον ἔδεσαν

καὶ λαβεῖν ἅ γε ἐπεθύμουν, κλέψαι μᾶλλον είλοντο, Β καὶ ἐν νυκτὶ τοσοῦτον ταλαιπωρῆσαι. Ὅμως δ' οὖν αὐτοὺς ἐλεήσας, μᾶλλον δὲ πρὸς τὸν ἀμείνω βίον μετατεθῆναι παιδεύων, "Απιτε, ἔφη, τοῦτον τὸν κριὸν λαβόντες· κεκμήκατε γὰρ ἀγρυπνοῦντες, καὶ δεῖ ὑμᾶς μὴ μεμφομένους τοὺς πόνους, ἐκ τῆς ἐμῆς αὐτ λῆς ἀπαλλάττεσθαι. Τοῦτο θαυμάσεις μὲν ἄν τις εἰκότως· οὐχ ἧττον δὲ κἀκεῖνο· Θυγατρὶ αὐτοῦ παρ- θένῳ, Εἰρήνη τούνομα, παρέθετό τις τῶν γνωρίμων τι. Ἡ δὲ, λαβοῦσα κατώρυξεν οίκοι, ὅπως ἐπιμελῶς φυλάττοιτο. Συμβάν δὲ τὴν παῖδα τελευτήσαι μηδὲν εἰποῦσαν, ἧκεν ὁ ἄνθρωπος τὴν παρακαταθήκην ἀπαιτῶν. Ἀγνοοῦντος δὲ Σπυρίδωνος ὅ τι λέγει, ἀνα- ζητήσαντος δὲ ὅμως κατὰ τὴν οἰκίαν, καὶ μὴ εὑρόν τος, ἔκλαιε, καὶ τὰς τρίχας ἔτιλλε, καὶ θανατῶν δῆ- λος ἦν. Κινηθεὶς δὲ πρὸς ἔλεον ὁ Σπυρίδων, ἦλθεν ἐπὶ τὸν τάφον, καὶ ὀνομαστὶ τὴν παῖδα ἐκάλεσε. Τῆς δὲ ἀποκριναμένης, ἤρετο περὶ τῆς παρακαταθήκης - καὶ μαθὼν ἀνέστρεφε· καὶ εὑρὼν ᾗ ἐσήμαινεν, ἀπέδωκε τῷ ἀνθρώπῳ. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοῦτο προήχθην λόγου, οὐκ ἄτοπον καὶ τοῦτο προσθεῖναι. Εθος ἦν τούτω τῷ Σπυρίδωνι, τῶν γινομένων αὐτῷ καρπῶν τοὺς μὲν, πτωχοῖς διανέμειν, τοὺς δὲ προῖκα δανεί. ζειν τοῖς ἐθέλουσιν. Οὔτε δὲ διδούς, οὔτε ἀπολαμβά νων, δι' ἑαυτοῦ παρεῖχεν ἢ ὑπεδέχετο· μόνον δὲ τὸ ταμεῖον ἐπιδεικνύς, επέτρεπε τοῖς προσιοῦσιν, ὅσον δέονται κομίζεσθαι, καὶ πάλιν ἀποδιδόναι ὅσον ᾔδεσαν κομισάμενοι (44). Δανεισάμενος οὖν τις τοῦτον τὸν τρόπον, ἧκεν ὡς ἀποδώσων. Ἐπιτραπεὶς δὲ κατὰ τὸ ἔθος αὐτὸς καθ᾿ ἑαυτὸν ἀποδοῦναι τῷ ταμείῳ τὰ δεδανεισμένα, πρὸς ἀδικίαν εἶδε. Καὶ νομίσας λαν θάνειν, οὐκ ἀπέδωκε τὸ χρέος· ἀλλ' ὑφελόμενος του ὀφειλήματος τὴν ἀπόδοσιν, ὡς ἀποτίσας ἀπῆλθε. Το δὲ ἄρα οὐκ ἔμελλεν ἐπὶ πολὺ λήσειν. Μετά γάρ τινα χρόνον, ὁ μὲν πάλιν ἐδεῖτο δανείζεσθαι. Ὁ δὲ, πρὸς τὸ ταμεῖον ἀπέπεμπεν, ἐξουσίαν δοὺς αὐτὸν ἑαυτῷ παραμετρεῖν ὅσον βούλεται. Κενὸν δὲ τὸν οἶκον ἰδων, ἐμήνυσε τῷ Σπυρίδωνι. Ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν, Θαυμαστὸν ἄρα, ὦ ἄνθρωπε, ἔφη, πῶς σοὶ μόνῳ ἔδοξε τὸ ταμεῖον ἐπιλείπειν τὰ ἐπιτήδεια. Σκόπει οὖν κατὰ σαυτόν, μὴ χρησάμενος ἄλλοτε, τὰ πρῶτα οὐκ ἀπέδωκας. Ει γὰρ μὴ τοῦτό ἐστιν, πάντως οὐκ ἀποτεύξῃ ὧν δέῃ. Καὶ πάλιν ἴθι θαῤῥῶν ὡς εὑρήσων. Καὶ ὁ μὲν οὕτω φωραθείς, κατεμήνυσε τὴν ἁμαρτίαν. "Αξιον δὲ, τούτου τοῦ θείου ἀνδρὸς θαυμάσαι τὸ ἐμβριθές, καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς τάξεως. Λέγεται οὖν χρόνῳ ὕστερον κατά τινα χρείαν εἰς ταὐτὸ συν ελθεῖν τοὺς ἐπισκόπους τῆς Κύπρου· εἶναι δὲ σὺν αὐτοῖς Σπυρίδωνα τοῦτον, καὶ Τριφύλλιον τὸν Λεδρῶν κομισάμενοι. κομισάριου καταθέσθαι. επέτρεπε τοῖς προσιούσι λαμβάνειν ὅσον ἐβούλοντο, καὶ πάλιν ὅσον ήδεσαν κομισάμενοι καταθέσθαι. Τὸ ἐνὸν αὐτῷ ταμεῖον ὑποδεικνύς, λαμβάνειν, καὶ αὖθις τὸ δάνειον κατατίθεσθαι τῷ προσιέντι ἐνεκελεύετο. επέτρεπε τοῖς προσιοῦσιν, ὅσον δέονται κομίζεσθαι, καὶ πάλιν ἀποδιδόναι ὅσον τάς - σαν κομισάμενοι. SOZOMENI reperisse; et liberasse quidem illos invisibilibus A B ' vinculis objurgasse tamen, quod cum rogando impetrare licuisset ca quæ volebant furto subripere, tantamque noctu molestiam subire maluissent. Miseratus tamen illorum, aut potius eos erudiens ut ad meliorem vivendi rationem se transferrent : Abite, inquit, sumpto hoc aricte. Vigilando enim defessi estis, nec decet ut de laboribus vestris conquerentes, ab ovili meo discedalis. Et hoc qui- dem jure merito quis admiretur, non minus tamen et istud quod jam dicturus sum. Filiæ ejus vir- gini, nomine Irenæ, quidam ex familiaribus ali- quid commendaverat. Illa vero acceptum defoderat domi, quo tutius servaretur. Cumque accidisset ut puella moreretur, nulla depositi mentione facta, is qui dederat, depositum repetiturus accessit. Iguo- rante autem Spyridone quid diceret, ac nibilo- minus totam domum perscrutato, cum nihil re- periretur, flebat ille et capillos vellebat, manusque sibi illaturus videbatur. Tum Spyridon miseratione commotus, perrexit ad tumulum, et puellam pro- prio nomine advocavit. Quæ cum respondisset, in- terrogavit eam Spyridon de deposito: edoctusque ab illa domum rediit : et repertum depositum eo in loco quem filia indicaverat, honini reddidit. Sed quo- niam in hunc sermonem delapsus sum, non alienum fuerit istud quoque adjungere. Mos hic erat Spy- ridoni, ut ex fructibus qui ipsi proveniebant, alios pauperibus distribueret, alios poscentibus mutuo da- ret sine usuris. Verum in dando aut recipiendo, nun- quam ipse per se dabat aut recipiebat : sed cellario C tantum accedentibus demonstrato, jubebat ut quan- sum opus haberent sumerent, ac rursus ut repone- rent quantum se sumpsisse noverant. Quidam igitur hoc pacto mutuatus a Spyridone, venit ut redderet. Jussusque ex more, ut ea quæ mutuo acceperat, ipse per se restitueret cellario, fraudem admittere molitus est. Renique occultam fore credens, debi- tum non reddidit: sed fraudem faciens restitutioni debiti, quasi restituisset, abscessit. Verum hoc ejus facinus diu occultum non fuit. Etenim ali- quanto post tempore, hic quidem rursus advenit „utuum poscens. Spyridon vero eum ad cellarium misit facta potestate ut sibi ipsi admeliretur quan- tum vellet. Ille cum cellarium vacuum reperisset, indicavit rem Spyridoni. Cui Spyridon : Miror, inquit, quomodo collarium uni tibi-visum est re- bus necessariis destitutum. Tecum igitur cogita, num quid antea mutuatus, nondum reddideris. D ” VALESI ANNOTATIONES. Ηunc locum mutilum esse satis ap- paret. In codice quidem Fuketiano post vocem ahitur verbum Sed ne sie güldök éšanus atque integer est locus, nisi am- plius addideris aliquot verba, hoc modo, Hanc emen- dationem confirmal Nicephorus in MIHI, cap. ; ubi hanc historiam ex Sozomeno la re- fer ; Verum in codice Leonis Allatii ita suppletur hic locus, Nec aliter in suo codice legit Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit, Sed solum cubiculum demonstrabat, invitans patentes, ut quantum opus haberent tollerent, et denuo uocarent quantum se noverant abstulisse. (44) Επέτρεπε τοῖς προσιούσιν, ὅσον ἔδεσαν

ἐπίσκοπον (45), ἄνδρα ἄλλως τε ἐλλόγιμον, καὶ διὰ νόμων ἄσκησιν πολύν χρόνον ἐν τῇ Βηρυτίων πόλ λει (40) διατρίψαντα. Συνάξεως δὲ ἐπιτελουμένης, ἐπιτραπεὶς Τριφύλλιος διδάξαι τὸ πλῆθος, ἐπεὶ τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο παράγειν εἰς μέσον ἐδέησε, το, Αρόν σου τὸν κράββατον καὶ περιπάτει· σκίμποδα, ἀντὶ τοῦ κραββάτου, μεταβαλὼν τὸ ὄνομα, εἶπε. Καὶ ὁ Σπυ ρίδων ἀγανακτήσας, Οὐ σύ γε, ἔφη, ἀμείνων τοῦ κράββατον εἰρηκότος, ὅτι ταῖς αὐτοῦ λέξεσιν ἐπαι σχύνῃ κεχρῆσθαι ; Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἀπεπήδησε τοῦ ἱερατικοῦ θρόνου, τοῦ δήμου ὁρῶντος· ταύτῃ γε μετριάζειν παιδεύων τὸν τοῖς λόγοις ὠφρυωμένον. Ικανὸς γὰρ ἦν ἐντρέπειν, αἰδέσιμός τε ὢν καὶ ἐκ τῶν ἔργων ἐνδοξότατος· ἅμα δὲ πρεσβύτερος τῇ ἡλικία τε καὶ ἱερωσύνῃ τυγχάνων. Ὅπως δὲ διέκειτο περὶ τὰς δεξιώσεις τῶν ξένων, ἐντεῦθεν ἰστέον· "Ηδη τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐνστάσης (47), ἧκέ τις πρὸς αὐτ τὸν ἐξ ὁδοιπορίας, ἐν αἷς εἰώθει (48) μετὰ τῶν οἱ κείων ἐπισυνάπτειν τὴν νηστείαν, καὶ εἰς ῥητὴν ἡμέ- ραν γεύεσθαι, άσιτος τὰς ἐν μέσῳ διαμένων· ἰδὼν δὲ τὸν ξένον μάλα κεκμηκότα, Αγε δή, πρὸς τὴν θυγα- τέρα ἔφη, ὅπως τοῦ ἀνδρὸς τοὺς πόδας νίψῃς, καὶ φαγεῖν αὐτῷ παράθες. Εἰπούσης δὲ τῆς παρθένου μήτε ἄρτον εἶναι, μήτε ἄλφιτα· περιττὴ γὰρ ἡ τού- στων παρασκευή διὰ τὴν νηστείαν· εὐξάμενος πρότε- ρον καὶ συγγνώμην αἰτήσας, ἐκέλευσε τῇ θυγατρί, κρέα θεια, ἅπερ ἔτυχε τῇ οἰκίᾳ τεταριχευμένα, ἐψεῖν. Ἐπεὶ δὲ ἤψητο, καθίσας ἅμα αὐτῷ τὸν ξένον, παρα- τεθέντων τῶν χρεῶν ἤσθιε, καὶ τὸν ἄνδρα παρεκάλει αὐτὸν μιμεῖσθαι. Παραιτούμενον δὲ, καὶ λέγοντα Χρι- στιανὸν ἑαυτὸν, Ταύτῃ μᾶλλον, ἔφη, οὐ παραιτητέον. Πάντα γὰρ καθαρὰ τοῖς καθαροῖς ὁ θεῖος ἀπεφήνατο Λόγος. Τάδε μὲν περὶ Σπυρίδωνος. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ τῆς τῶν μοναχῶν πολιτείας· ὅθεν ήρξατο, καὶ τίνας ἔσχεν ἀρχηγούς. Οὐχ ἥκιστα δὲ ἐπισημοτάτην τὴν Ἐκκλησίαν ἔδει Λευτεῶνος ἡ μεγάλη μὲν οὖν τῆς Τεσσα- Καὶ οἱ σπουδαῖοι διπλᾶς καὶ τριπλᾶς καὶ τετραπλᾶς ὑπερτίθενται. ἐπισυνάπτειν τὴν νηστείαν. ἡμερῶν, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. B A Nisi enim hæc causa sit, nunquam tibi deerit quod pelis. Abi igitur rursus cum fiducia, utpote iuven- turus. Et hic quidem hoc modo deprehensus, cul- pam suam indicavit. Sed et gravitatem divini illius viri, et in ecclesiastico munere diligentiam, admi- ratione prosequi decet. Aiunt enim episcopos Cypri aliquanto post in unum convenisse, necessarii cu- jusdam negotii causa: inter quos erat Spyridon hic noster, et Triphyllius Ledrorum episcopus, vir di- sertissimus, et qui ob studium legum Romanorum diuin urbe Berytiorum fuerat commoratus. Cumergo collecta celebraretur, rogatus Triphyllius ut concio- nem haberet ad populum, cum necesse haberet in medium adducere dictum illud Salvatoris : Tolle gra- batum tuum et ambula; mutato nomine, pro grabato scimpodium dixit. At Spyridon indignatione commotus: Num tu, inquit, praestantior es co qui gr- batum dixit, utte pudeat ejus verbis uti? Quo dicto, ex sacerdotali solio exsiliit spectante populo : hominem propter eloquentiam insolentius sese efferentem, hac ratione ad modestiam erudiens. Erat enim ad pudorem incutiendum idoneus, quippe qui vene- rabilis esset, et ob res gestas celeberrimus: ad hæc ætate el sacerdotii tempore prior Triphyllio. Qualiter autem se gesserit in excipiendis hospiti- bus, hinc licet cognoscere : Instante jan Quadra- gesima, quidam ex itinere ad eum accessit, iis ipsis diebus quibus ille una cum domesticis solebat continuare jejunia, ac certo die comedere, reli- quos dies absque ullo traducens cibo. Cum autem Spyridon peregrinum admodum fessum videret, Age, inquit, filia : lava hominis pedes, eique cibum appone. Cum virgo respondisset, nec panem domi esse, nec farinam: supervacuum enim esse harum rerum apparatum propter jejunium : Spyridon præ- missa oratione et petita venia, præcepit filiæ ut suillas carnes quas sale conditas habebat,coqueret. Quibus coctis, hospitem una secum sedere jussit, et appositis carnibus, cum ipse comedit, tum hominem horta- tus est ut comederet. Cumque ille detrectaret, ac se Christianum esse diceret: Eo minus, inquit, detrec an- dum est. Omnia enim munda esse mundis Sermo divinus edocuit . Et hæc quidem de Spyridone. Tit. 1, 15. c CAP. XII. De conversatione monachorum: unde primum cœperit, et quos habuerit auctores. Præcipue vero Ecclesiam illustrarunt, et doctri- VALESII ANNOTATIONES. De hoc Triphyllio Hieronymus in libro De scripto- ribus ecclesiasticis: Triphyllius Cypri Ledrensis sive episcopus, eloquentissimus sua alalis, et sub rege Constantio celeberrimus fuit. Legi ejus in Canticum commentarios. nice, schola erat juris civilis jam inde a tempori- bus Alexandri Severi. Certe Gregorius Thauma- turgus in ea urbe operam dederal juri civili, ut ipse testatur in gratiarum actione ad Origenem. Vide qua notavit Jacobus Gothofredus in notis ad incertum scriptorem, qui expositionem totius mundi scripsit. phanius Scholasticus et reliqui interpretes, Muscu- lus et Christophorsonus, verterunt, instante jam Quadragesima. Melius Nicephorus hunc Sozomeni locum ita exposuit, præsens tempus significat. Instare vero apud Lati- nos idem valet ac imminere seu appropinquare. Quod instat igitur, nondum est, licet proxime fu- turum sit. Atqui cum peregrinus ille ad Spyridonem accessit tempus erat Quadragesima, iique ipsi dies quibus Spyridon jejunia continuare solitus erat, ut testatur Sozomenus. Erat ergo tunc hebdomas ma- gua. In hac enim hebdomade Christiani jejunia continuare consueverant, ut docet Epiphanius in epilogo libri De hæresibus, lloc ipsu est quod Sozomenus hic vocat Tertullianus in libro De patientia, (2- pile 15, pro eodem dicit, jejunia conjungere. Et in libro De jejuniis, cap. 14, Sabbatum continuare. ut habet Nicephorus. (45) Καὶ Τριφύλλιον τὸν Λεδρῶν ἐπίσκοπον. Ο ρακοστής νηστεία ἦν. Vox Ενστάσης apud Graecos (46) Ἐν τῇ Βηρυτίων πόλει. Beryti in Phoe- (47) Ἤδη τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐνστάσης. Εpi- (48) Ἐν αἷς εἰώθει. Supple ἡμέραις, vel των

ἐπίσκοπον (45), ἄνδρα ἄλλως τε ἐλλόγιμον, καὶ διὰ νόμων ἄσκησιν πολύν χρόνον ἐν τῇ Βηρυτίων πόλ λει (40) διατρίψαντα. Συνάξεως δὲ ἐπιτελουμένης, ἐπιτραπεὶς Τριφύλλιος διδάξαι τὸ πλῆθος, ἐπεὶ τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο παράγειν εἰς μέσον ἐδέησε, το, Αρόν σου τὸν κράββατον καὶ περιπάτει· σκίμποδα, ἀντὶ τοῦ κραββάτου, μεταβαλὼν τὸ ὄνομα, εἶπε. Καὶ ὁ Σπυ ρίδων ἀγανακτήσας, Οὐ σύ γε, ἔφη, ἀμείνων τοῦ κράββατον εἰρηκότος, ὅτι ταῖς αὐτοῦ λέξεσιν ἐπαι σχύνῃ κεχρῆσθαι ; Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἀπεπήδησε τοῦ ἱερατικοῦ θρόνου, τοῦ δήμου ὁρῶντος· ταύτῃ γε μετριάζειν παιδεύων τὸν τοῖς λόγοις ὠφρυωμένον. Ικανὸς γὰρ ἦν ἐντρέπειν, αἰδέσιμός τε ὢν καὶ ἐκ τῶν ἔργων ἐνδοξότατος· ἅμα δὲ πρεσβύτερος τῇ ἡλικία τε καὶ ἱερωσύνῃ τυγχάνων. Ὅπως δὲ διέκειτο περὶ τὰς δεξιώσεις τῶν ξένων, ἐντεῦθεν ἰστέον· "Ηδη τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐνστάσης (47), ἧκέ τις πρὸς αὐτ τὸν ἐξ ὁδοιπορίας, ἐν αἷς εἰώθει (48) μετὰ τῶν οἱ κείων ἐπισυνάπτειν τὴν νηστείαν, καὶ εἰς ῥητὴν ἡμέ- ραν γεύεσθαι, άσιτος τὰς ἐν μέσῳ διαμένων· ἰδὼν δὲ τὸν ξένον μάλα κεκμηκότα, Αγε δή, πρὸς τὴν θυγα- τέρα ἔφη, ὅπως τοῦ ἀνδρὸς τοὺς πόδας νίψῃς, καὶ φαγεῖν αὐτῷ παράθες. Εἰπούσης δὲ τῆς παρθένου μήτε ἄρτον εἶναι, μήτε ἄλφιτα· περιττὴ γὰρ ἡ τού- στων παρασκευή διὰ τὴν νηστείαν· εὐξάμενος πρότε- ρον καὶ συγγνώμην αἰτήσας, ἐκέλευσε τῇ θυγατρί, κρέα θεια, ἅπερ ἔτυχε τῇ οἰκίᾳ τεταριχευμένα, ἐψεῖν. Ἐπεὶ δὲ ἤψητο, καθίσας ἅμα αὐτῷ τὸν ξένον, παρα- τεθέντων τῶν χρεῶν ἤσθιε, καὶ τὸν ἄνδρα παρεκάλει αὐτὸν μιμεῖσθαι. Παραιτούμενον δὲ, καὶ λέγοντα Χρι- στιανὸν ἑαυτὸν, Ταύτῃ μᾶλλον, ἔφη, οὐ παραιτητέον. Πάντα γὰρ καθαρὰ τοῖς καθαροῖς ὁ θεῖος ἀπεφήνατο Λόγος. Τάδε μὲν περὶ Σπυρίδωνος. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ τῆς τῶν μοναχῶν πολιτείας· ὅθεν ήρξατο, καὶ τίνας ἔσχεν ἀρχηγούς. Οὐχ ἥκιστα δὲ ἐπισημοτάτην τὴν Ἐκκλησίαν ἔδει Λευτεῶνος ἡ μεγάλη μὲν οὖν τῆς Τεσσα- Καὶ οἱ σπουδαῖοι διπλᾶς καὶ τριπλᾶς καὶ τετραπλᾶς ὑπερτίθενται. ἐπισυνάπτειν τὴν νηστείαν. ἡμερῶν, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. B A Nisi enim hæc causa sit, nunquam tibi deerit quod pelis. Abi igitur rursus cum fiducia, utpote iuven- turus. Et hic quidem hoc modo deprehensus, cul- pam suam indicavit. Sed et gravitatem divini illius viri, et in ecclesiastico munere diligentiam, admi- ratione prosequi decet. Aiunt enim episcopos Cypri aliquanto post in unum convenisse, necessarii cu- jusdam negotii causa: inter quos erat Spyridon hic noster, et Triphyllius Ledrorum episcopus, vir di- sertissimus, et qui ob studium legum Romanorum diuin urbe Berytiorum fuerat commoratus. Cumergo collecta celebraretur, rogatus Triphyllius ut concio- nem haberet ad populum, cum necesse haberet in medium adducere dictum illud Salvatoris : Tolle gra- batum tuum et ambula; mutato nomine, pro grabato scimpodium dixit. At Spyridon indignatione commotus: Num tu, inquit, praestantior es co qui gr- batum dixit, utte pudeat ejus verbis uti? Quo dicto, ex sacerdotali solio exsiliit spectante populo : hominem propter eloquentiam insolentius sese efferentem, hac ratione ad modestiam erudiens. Erat enim ad pudorem incutiendum idoneus, quippe qui vene- rabilis esset, et ob res gestas celeberrimus: ad hæc ætate el sacerdotii tempore prior Triphyllio. Qualiter autem se gesserit in excipiendis hospiti- bus, hinc licet cognoscere : Instante jan Quadra- gesima, quidam ex itinere ad eum accessit, iis ipsis diebus quibus ille una cum domesticis solebat continuare jejunia, ac certo die comedere, reli- quos dies absque ullo traducens cibo. Cum autem Spyridon peregrinum admodum fessum videret, Age, inquit, filia : lava hominis pedes, eique cibum appone. Cum virgo respondisset, nec panem domi esse, nec farinam: supervacuum enim esse harum rerum apparatum propter jejunium : Spyridon præ- missa oratione et petita venia, præcepit filiæ ut suillas carnes quas sale conditas habebat,coqueret. Quibus coctis, hospitem una secum sedere jussit, et appositis carnibus, cum ipse comedit, tum hominem horta- tus est ut comederet. Cumque ille detrectaret, ac se Christianum esse diceret: Eo minus, inquit, detrec an- dum est. Omnia enim munda esse mundis Sermo divinus edocuit . Et hæc quidem de Spyridone. Tit. 1, 15. c CAP. XII. De conversatione monachorum: unde primum cœperit, et quos habuerit auctores. Præcipue vero Ecclesiam illustrarunt, et doctri- VALESII ANNOTATIONES. De hoc Triphyllio Hieronymus in libro De scripto- ribus ecclesiasticis: Triphyllius Cypri Ledrensis sive episcopus, eloquentissimus sua alalis, et sub rege Constantio celeberrimus fuit. Legi ejus in Canticum commentarios. nice, schola erat juris civilis jam inde a tempori- bus Alexandri Severi. Certe Gregorius Thauma- turgus in ea urbe operam dederal juri civili, ut ipse testatur in gratiarum actione ad Origenem. Vide qua notavit Jacobus Gothofredus in notis ad incertum scriptorem, qui expositionem totius mundi scripsit. phanius Scholasticus et reliqui interpretes, Muscu- lus et Christophorsonus, verterunt, instante jam Quadragesima. Melius Nicephorus hunc Sozomeni locum ita exposuit, præsens tempus significat. Instare vero apud Lati- nos idem valet ac imminere seu appropinquare. Quod instat igitur, nondum est, licet proxime fu- turum sit. Atqui cum peregrinus ille ad Spyridonem accessit tempus erat Quadragesima, iique ipsi dies quibus Spyridon jejunia continuare solitus erat, ut testatur Sozomenus. Erat ergo tunc hebdomas ma- gua. In hac enim hebdomade Christiani jejunia continuare consueverant, ut docet Epiphanius in epilogo libri De hæresibus, lloc ipsu est quod Sozomenus hic vocat Tertullianus in libro De patientia, (2- pile 15, pro eodem dicit, jejunia conjungere. Et in libro De jejuniis, cap. 14, Sabbatum continuare. ut habet Nicephorus. (45) Καὶ Τριφύλλιον τὸν Λεδρῶν ἐπίσκοπον. Ο ρακοστής νηστεία ἦν. Vox Ενστάσης apud Graecos (46) Ἐν τῇ Βηρυτίων πόλει. Beryti in Phoe- (47) Ἤδη τῆς Τεσσαρακοστῆς ἐνστάσης. Εpi- (48) Ἐν αἷς εἰώθει. Supple ἡμέραις, vel των

Α ξαν, καὶ τὸ δόγμα ἀνέσχον ταῖς ἀρεταῖς τοῦ βίου, Β οἱ τότε μετιόντες τὴν μοναστικὴν πολιτείαν. Ωφελι μώτατον γάρ τι χρῆμα εἰς ἀνθρώπους ἐλθοῦσα παρὰ Θεοῦ ἡ τοιαύτη φιλοσοφία, μαθημάτων μὲν πολλῶν καὶ διαλεκτικῆς τεχνολογίας ἀμελεῖ ὡς περιέργου, καὶ τὴν ἐν τοῖς ἀμείνοσι σχολὴν ἀφαιρουμένης, καὶ πρὸς τὸ βιοῦν ὀρθῶς οὐδὲν συλλαμβανομένης. Μόνη δὲ φυσικῇ καὶ ἀπεριέργῳ φρονήσει παιδεύει τὰ παν- τελῶς κακίαν ἀναιροῦντα, ἢ μείονα εργαζόμενα. Εν οὐδεμιᾷ δὲ τάξει ἀγαθῶν τίθεται τὰ μεταξὺ κακίας καὶ ἀρετῆς ὄντα· μόνοις δὲ τοῖς καλοῖς χαίρει. Καὶ τὸν ἀπεχόμενον τοῦ κακοῦ, μὴ ὁρῶντα δὲ τὸ ἀγαθὸν, φαῦλον νομίζει· οὐ γὰρ ἐπιδείκνυται ἀρετὴν, ἀλλ' ἀσκεῖ, παρ' οὐδὲν ποιουμένη τὴν πρὸς ἀνθρώπους δόξαν. 'Ανδρείως δὲ μάλα ἀνθισταμένη τοῖς πάθεσι τῆς ψυχῆς, οὔτε ταῖς ἀνάγκαις τῆς φύσεως ὑπείκει, οὔτε ταῖς τοῦ σώματος υποκατακλίνεται ἀσθενείαις. Θείου δὲ νοῦ δύναμιν κεκτημένη, πρὸς τὸν Δημιουργὸν τῶν ὅλων ἀποβλέπει ἀεὶ, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέ ραν αὐτὸν σέβει, καὶ εὐχαῖς καὶ λιταῖς ἐξιλεοῦται. Καθαρότητι δὲ ψυχῆς καὶ πολιτείᾳ πράξεων ἀγαθῶν, εἰς τὸ θρησκεύειν εὐαγῶς ἐρχομένη, καθαρμών καὶ περιῤῥαντηρίων, καὶ τῶν τοιούτων ὑπερορά μόνα γὰρ μιάσματα ἡγεῖται τὰ ἁμαρτήματα. Κρείτ των δὲ οὖσα τῶν ἔξωθεν συμπιπτόντων, καὶ ὡς εἰπεῖν, - ἁπάντων δεσπόζουσα, οὔτε ὑπὸ τῆς κατεχούσης τὸν βίον ἀταξίας ἢ ἀνάγκης, τῆς προαιρέσεως μεθίσταται· οὔτε ὑβριζομένη ἀνιᾶται, οὔτε κακῶς πάσχουσα ἀμύ νεται· οὔτε νόσῳ ἢ ἐνδείᾳ ἐπιτηδείων ἐκπιεζομένη καταπίπτει. Μάλλον δὲ ἐπὶ τούτοις σεμνύνεται, τὸ καρτερικὸν καὶ πρᾶον, καὶ τὸ ὀλίγων δεῖσθαι δι' ὅλου τοῦ βίου ἀσκοῦσα, καὶ ὡς οἷόν τε ἀνθρώπου φύσει, ἐγγυτάτω Θεῷ γινομένη. Ὡς ἐν παρόδῳ δὲ τῇ παρ- ούτῃ βιοτῇ κεχρημένη, οὔτε περὶ κτῆσιν πραγμάτων ἀσχολουμένη ἄγχεται, οὔτε πέρα τῆς κατεπειγούσης χρείας, τῶν παρόντων προνοεῖ· ἀεὶ δὲ τὸ λιτὸν καὶ εὔζωνον τῆς ἐνταῦθα κατασκευῆς ἐπαινοῦσα, καρα- δοκεῖ τὴν ἐντεῦθεν μακαριότητα, καὶ συντέταται ἀε! (49) πρὸς τὴν εὐδαίμονα λῆξιν. ᾿Αναπνέουσα δὲ διαπαντὸς τὴν εἰς τὸ Θεῖον εὐλάβειαν, αἰσχροβλημα σύνης ἀηδίαν ἀποστρέφεται, μηδὲ μέχρι φωνῆς ἀν- εχομένη τούτων, ὧν τὰς πράξεις τῆς οἰκείας ἀγωγῆς ἀφώρισεν. Ἐπὶ βραχύ τε συστέλλουσα τὴν χρείαν τῆς φύσεως, καὶ τὸ σῶμα συναναγκάζουσα τῶν μετ τρίων δεῖσθαι· σωφροσύνῃ μὲν, τῆς ἀκολασίας κρατ τεῖ· δικαιοσύνῃ δὲ, τὴν ἀδικίαν κολάζει, καὶ ἀληθείᾳ τὸ ψεῦδος, καὶ εὐταξίᾳ, τῶν ἐπὶ πᾶσι μέτρων μετα- λαγχάνει. Εν ὁμονοίᾳ τε καὶ κοινωνίᾳ τῇ πρὸς τοὺς πέλας, τὴν πολιτείαν καθίστησι· προνοητική φίλων καὶ ξένων ἐστὶ, καὶ τὰ οἰκεῖα, κοινὰ ποιεῖται τῶν δεομένων, καὶ τὰ πρόσφορα ἑκάστῳ συλλαμβάνεται· μήτε χαίροντας ἐνοχλούσα, καὶ λυπουμένους παρα- μυθουμένη· καθόλου δὲ σπουδάζουσα, καὶ πρὸς τὸ ὄντως ἀγαθὸν ἐπιμέλειαν τείνουσα, λόγοις σώφροσι συντέταται, SOZOMENI nam Christianam virtuuibus suis confrmarunt ii, qui tunc temporis monasticum vivendi genus, se- ctabantur. Res enim omnium utilissima a Deo ad homines transinissa hujusmodi philosophia, disci- plinarum quidem cognitionem et dialectica argu- tias despicit, tanquam supervacuas, et quæ tempus quod melioribus studiis impendi potest, absumaut, et ad probe vivendum nihil adjumenti conferant. Sola vero naturali ac simplici prudentia, docet ea quæ improbitatem aut omnino tollunt, aut magno- pere imminuunt. Et ea quidem quæ inter vitium ac virtutem media sunt, nullo modo inter bona recenset. Solis vero honestis delectatur : cumque qui a malis quidem abstinct, bonum tamen non operatur, improbum ducit. Non enim virtutem ostentat, sed exercet : parvipendens hominumn existimationem. Eadem perturbationibus animi fortiter resistens, nec naturæ cedit necessitati, nec corporis infirmitati succumbit. Sed divinæ mentis robur possidens, omnium rerumn Opificem perpetuo contemplatur, eumque diu noctuque co- lens, precibus ac supplicationibus demeretur. Porro puritate animi bonisque actibus ad Deum religiose colendum se præparans, lustrationes qui- dem et aspersiones et alia hujusmodi contemnit. Sola quippe peccata piacula esse existimat. Cum autem casibus extrinsecus invectis superior sit, et omnibus, ut ita dicam, rebus dominetur, neque inconstantia, quæ vitam mortalium occupat, neque ulla vi ac necessitate a proposito dimovetur : nec dolet dum contumelia afficitur, nec injuriam passa ulciscitur. Sed nec morbo aut rerum necessariarum inopia oppressa, demittit animum : sed de his po- tius gloriatur : patientiam, mansuetudinem et fru- galitatem in omni vita excolens, et quantum ho- mini licet, proxime ad Deum accedens. Praesenti autem vita tanquam in transitu utens, nec in rebus acquirendis occupata torquetur, nec ultra quam necessitas postulat, præsentium curam gerit. Sed simplicem victum et succinctum semper appara- tum in hac vita laudans, beatitudinem illic in coelo repositam spectat, et perpetuo ad felicem illam sortem intenta est. Porro cum pietatem ac reverentiam erga Deum assidue spiret, turpium verborum obscenitatem aversatur, ne voce quidem tenus sustinens ea, quorum actus a conversatione sua eliminavit. Ad hæc necessitatem naturæ in angustum contrahens, et corpus paucis contentum esse cogens, castitate quidem intemperantiam vincit, justitia vero injustitiam, et mendacium comprimit veritate : ordine denique ac disciplina in omnibus rebus debitum modum assequitur. Porro conversationem suam in concordia ct in communione cum proximis servanda constituit. C D • VALESII ANNOTATIONES. procul dubio ut habet codex Leonis Allatii. Atque ita legit Epiphanius Scholasticus. Sic enim vertit hunc locum: Et ad felicem termi- num omni vivacitate festinat. (49) Καὶ συντέτακται ἀεί. Scribendum est

Α ξαν, καὶ τὸ δόγμα ἀνέσχον ταῖς ἀρεταῖς τοῦ βίου, Β οἱ τότε μετιόντες τὴν μοναστικὴν πολιτείαν. Ωφελι μώτατον γάρ τι χρῆμα εἰς ἀνθρώπους ἐλθοῦσα παρὰ Θεοῦ ἡ τοιαύτη φιλοσοφία, μαθημάτων μὲν πολλῶν καὶ διαλεκτικῆς τεχνολογίας ἀμελεῖ ὡς περιέργου, καὶ τὴν ἐν τοῖς ἀμείνοσι σχολὴν ἀφαιρουμένης, καὶ πρὸς τὸ βιοῦν ὀρθῶς οὐδὲν συλλαμβανομένης. Μόνη δὲ φυσικῇ καὶ ἀπεριέργῳ φρονήσει παιδεύει τὰ παν- τελῶς κακίαν ἀναιροῦντα, ἢ μείονα εργαζόμενα. Εν οὐδεμιᾷ δὲ τάξει ἀγαθῶν τίθεται τὰ μεταξὺ κακίας καὶ ἀρετῆς ὄντα· μόνοις δὲ τοῖς καλοῖς χαίρει. Καὶ τὸν ἀπεχόμενον τοῦ κακοῦ, μὴ ὁρῶντα δὲ τὸ ἀγαθὸν, φαῦλον νομίζει· οὐ γὰρ ἐπιδείκνυται ἀρετὴν, ἀλλ' ἀσκεῖ, παρ' οὐδὲν ποιουμένη τὴν πρὸς ἀνθρώπους δόξαν. 'Ανδρείως δὲ μάλα ἀνθισταμένη τοῖς πάθεσι τῆς ψυχῆς, οὔτε ταῖς ἀνάγκαις τῆς φύσεως ὑπείκει, οὔτε ταῖς τοῦ σώματος υποκατακλίνεται ἀσθενείαις. Θείου δὲ νοῦ δύναμιν κεκτημένη, πρὸς τὸν Δημιουργὸν τῶν ὅλων ἀποβλέπει ἀεὶ, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέ ραν αὐτὸν σέβει, καὶ εὐχαῖς καὶ λιταῖς ἐξιλεοῦται. Καθαρότητι δὲ ψυχῆς καὶ πολιτείᾳ πράξεων ἀγαθῶν, εἰς τὸ θρησκεύειν εὐαγῶς ἐρχομένη, καθαρμών καὶ περιῤῥαντηρίων, καὶ τῶν τοιούτων ὑπερορά μόνα γὰρ μιάσματα ἡγεῖται τὰ ἁμαρτήματα. Κρείτ των δὲ οὖσα τῶν ἔξωθεν συμπιπτόντων, καὶ ὡς εἰπεῖν, - ἁπάντων δεσπόζουσα, οὔτε ὑπὸ τῆς κατεχούσης τὸν βίον ἀταξίας ἢ ἀνάγκης, τῆς προαιρέσεως μεθίσταται· οὔτε ὑβριζομένη ἀνιᾶται, οὔτε κακῶς πάσχουσα ἀμύ νεται· οὔτε νόσῳ ἢ ἐνδείᾳ ἐπιτηδείων ἐκπιεζομένη καταπίπτει. Μάλλον δὲ ἐπὶ τούτοις σεμνύνεται, τὸ καρτερικὸν καὶ πρᾶον, καὶ τὸ ὀλίγων δεῖσθαι δι' ὅλου τοῦ βίου ἀσκοῦσα, καὶ ὡς οἷόν τε ἀνθρώπου φύσει, ἐγγυτάτω Θεῷ γινομένη. Ὡς ἐν παρόδῳ δὲ τῇ παρ- ούτῃ βιοτῇ κεχρημένη, οὔτε περὶ κτῆσιν πραγμάτων ἀσχολουμένη ἄγχεται, οὔτε πέρα τῆς κατεπειγούσης χρείας, τῶν παρόντων προνοεῖ· ἀεὶ δὲ τὸ λιτὸν καὶ εὔζωνον τῆς ἐνταῦθα κατασκευῆς ἐπαινοῦσα, καρα- δοκεῖ τὴν ἐντεῦθεν μακαριότητα, καὶ συντέταται ἀε! (49) πρὸς τὴν εὐδαίμονα λῆξιν. ᾿Αναπνέουσα δὲ διαπαντὸς τὴν εἰς τὸ Θεῖον εὐλάβειαν, αἰσχροβλημα σύνης ἀηδίαν ἀποστρέφεται, μηδὲ μέχρι φωνῆς ἀν- εχομένη τούτων, ὧν τὰς πράξεις τῆς οἰκείας ἀγωγῆς ἀφώρισεν. Ἐπὶ βραχύ τε συστέλλουσα τὴν χρείαν τῆς φύσεως, καὶ τὸ σῶμα συναναγκάζουσα τῶν μετ τρίων δεῖσθαι· σωφροσύνῃ μὲν, τῆς ἀκολασίας κρατ τεῖ· δικαιοσύνῃ δὲ, τὴν ἀδικίαν κολάζει, καὶ ἀληθείᾳ τὸ ψεῦδος, καὶ εὐταξίᾳ, τῶν ἐπὶ πᾶσι μέτρων μετα- λαγχάνει. Εν ὁμονοίᾳ τε καὶ κοινωνίᾳ τῇ πρὸς τοὺς πέλας, τὴν πολιτείαν καθίστησι· προνοητική φίλων καὶ ξένων ἐστὶ, καὶ τὰ οἰκεῖα, κοινὰ ποιεῖται τῶν δεομένων, καὶ τὰ πρόσφορα ἑκάστῳ συλλαμβάνεται· μήτε χαίροντας ἐνοχλούσα, καὶ λυπουμένους παρα- μυθουμένη· καθόλου δὲ σπουδάζουσα, καὶ πρὸς τὸ ὄντως ἀγαθὸν ἐπιμέλειαν τείνουσα, λόγοις σώφροσι συντέταται, SOZOMENI nam Christianam virtuuibus suis confrmarunt ii, qui tunc temporis monasticum vivendi genus, se- ctabantur. Res enim omnium utilissima a Deo ad homines transinissa hujusmodi philosophia, disci- plinarum quidem cognitionem et dialectica argu- tias despicit, tanquam supervacuas, et quæ tempus quod melioribus studiis impendi potest, absumaut, et ad probe vivendum nihil adjumenti conferant. Sola vero naturali ac simplici prudentia, docet ea quæ improbitatem aut omnino tollunt, aut magno- pere imminuunt. Et ea quidem quæ inter vitium ac virtutem media sunt, nullo modo inter bona recenset. Solis vero honestis delectatur : cumque qui a malis quidem abstinct, bonum tamen non operatur, improbum ducit. Non enim virtutem ostentat, sed exercet : parvipendens hominumn existimationem. Eadem perturbationibus animi fortiter resistens, nec naturæ cedit necessitati, nec corporis infirmitati succumbit. Sed divinæ mentis robur possidens, omnium rerumn Opificem perpetuo contemplatur, eumque diu noctuque co- lens, precibus ac supplicationibus demeretur. Porro puritate animi bonisque actibus ad Deum religiose colendum se præparans, lustrationes qui- dem et aspersiones et alia hujusmodi contemnit. Sola quippe peccata piacula esse existimat. Cum autem casibus extrinsecus invectis superior sit, et omnibus, ut ita dicam, rebus dominetur, neque inconstantia, quæ vitam mortalium occupat, neque ulla vi ac necessitate a proposito dimovetur : nec dolet dum contumelia afficitur, nec injuriam passa ulciscitur. Sed nec morbo aut rerum necessariarum inopia oppressa, demittit animum : sed de his po- tius gloriatur : patientiam, mansuetudinem et fru- galitatem in omni vita excolens, et quantum ho- mini licet, proxime ad Deum accedens. Praesenti autem vita tanquam in transitu utens, nec in rebus acquirendis occupata torquetur, nec ultra quam necessitas postulat, præsentium curam gerit. Sed simplicem victum et succinctum semper appara- tum in hac vita laudans, beatitudinem illic in coelo repositam spectat, et perpetuo ad felicem illam sortem intenta est. Porro cum pietatem ac reverentiam erga Deum assidue spiret, turpium verborum obscenitatem aversatur, ne voce quidem tenus sustinens ea, quorum actus a conversatione sua eliminavit. Ad hæc necessitatem naturæ in angustum contrahens, et corpus paucis contentum esse cogens, castitate quidem intemperantiam vincit, justitia vero injustitiam, et mendacium comprimit veritate : ordine denique ac disciplina in omnibus rebus debitum modum assequitur. Porro conversationem suam in concordia ct in communione cum proximis servanda constituit. C D • VALESII ANNOTATIONES. procul dubio ut habet codex Leonis Allatii. Atque ita legit Epiphanius Scholasticus. Sic enim vertit hunc locum: Et ad felicem termi- num omni vivacitate festinat. (49) Καὶ συντέτακται ἀεί. Scribendum est

Β καὶ σοφοῖς ἐννοήμασι, καλλωπισμοῦ καὶ κακηγορίας ἀμοίρους (50) παιδεύει, καὶ ὥσπερ φαρμάκοις τισὶν ἱεται τοὺς ἀκούοντας· μετὰ τιμῆς καὶ αἰδοῦς τὰς διαλέξεις ποιουμένη, καὶ ἔριδος καὶ τωθασμοῦ καὶ ὀργῆς ἐλευθέρα. Λογικὴ γὰρ οὖσα, παραιτείται πᾶσαν ἀλόγιστον κίνησιν, καὶ καθάπαξ κρατεῖ τῶν παθῶν τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς. Ταύτης δὲ τῆς ἀρίστης φιλοσοφίας ήρξατο μεν, ώς τινες λέγουσιν, Ηλίας δ προφήτης, καὶ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής. Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόριος (51) ἐν τοῖς κατ' αὐτὸν χρόνοις ἱστο ρεῖ, τοὺς πανταχόθεν Εβραίων ἀρίστους, εἰς τι χωρίον ὑπὲρ τὴν Μαρείαν λίμνην ἐπὶ γεωλόφου κεί- μενον φιλοσοφείν. Οἴκησιν δὲ αὐτῶν καὶ δίαιταν καὶ διαγωγήν τοιαύτην παρίστησιν, οἵαν καὶ ἡμεῖς νῦν παρὰ τοῖς Αἰγυπτίων μοναχοῖς πολιτευομένην ὁρῶμεν. Γράφει γὰρ ἀρχομένους αὐτοὺς τοῦ φιλοσοφεῖν, ἐξ- ίστασθαι τῶν ὄντων τοῖς προσήκουσι· καὶ πράγμασι καὶ ἐπιμιξίαις ἀπαγορεύοντας, ἔξω τειχῶν ἐν μον αγρίαις καὶ ἐν κήποις διατρίβειν. Οἰκήματα δὲ αὐτοῖς εἶναι ἱερὰ, ἃ καλείται μοναστήρια· ἐν τούτοις δὲ μεμονωμένους σεμνὰ μυστήρια ἐπιτελεῖν (52)· ἐπι- μελῶς δὲ ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις τὸ θεῖον θεραπεύειν · καὶ πρὸ ἡλίου δύσεως μὴ ἀπογεύεσθαι τροφῆς τοὺς δὲ διὰ τριῶν ἡμερῶν καὶ πλειόνων· καὶ λοιπὸν, ῥηταῖς ἡμέραις χαμευνεῖν, καὶ οἴνου πάμπαν καὶ ἐναίμων ἀπέχεσθαι· ὄψον δὲ αὐτοῖς εἶναι ἄρτον καὶ ἅλας καὶ ὕσσωπον, καὶ ποτὸν ὕδωρ. Γυναῖκας δὲ αὐτ τοῖς συνεἶναι γηραλέας παρθένους, δι' ἔρωτα φιλοσο φίας ἑκουσίῳ γνώμῃ τὴν ἀγαμίαν ἀσκούσας. Καὶ ὁ μὲν Φίλων ὧδέ πη ἱστορῶν, ἔοικεν ὑποφαίνειν (53) τοὺς κατ᾿ αὐτὸν ἐξ Εβραίων χριστιανίσαντας, ἔτι Ἰουδαϊκώτερον βιοῦντας, καὶ τὰ ἐκείνων ἔθη φυλάτ- τοντας. Παρ' ἄλλοις γὰρ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ταύτην τοῦ βίου τὴν διαγωγήν. "Οθεν συμβάλλω, ἐξ ἐκείνου παρ' λόγοις καὶ ἐννοήμασι. Σώφροσι λόγοις καὶ νοεροῖς νοήμασιν εκπαιδεύει, κάλλους ἀμελοῦσα τοῦ περιττοῦ· καὶ το κακηγορεῖν μᾶλλον ἐκτρέπεται. Πυθαγόριος. η Φίλων πλατωνίζει, * Πλάτων φιλωνίζει, μυστήρια ἐπιτελεῖν. Ἐν τού- τοις δὲ μεμονωμένως σεμνά μυστήρια ἐπιτελεῖν. Οἰκήματα δὲ αὐτοῖς εἶναι, σεμνά μυστήρια ἐπιτελεῖν. Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόριος. Πυθαγορείων ἱερώτατον θίασον, Περὶ τοῦ πάντα σπουδαῖον εἶναι ἐλεύ θερον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1. B - A Amicorum et hospitum curam gerit; bona pro- m, C pria cum egentibus communicat, et singulorum commodis atque utilitati inservit; nec lætantibus molesta, et dolore oppressis consolationem adhi- bens. Cum autem ubique diligens sit, et ad verum bo- num omni studio contendat, modestis sermonibus ac prudentibus sententiis, ab omni fuco et male- dicentia alienis, instruit auditores, et quasi qui- busdam medicamentis revocat ad sanitatem; cum honore ac reverentia disserens; a contentione, irrisione et ira prorsus libera. Nam cum ratione pradita sit, omnem motionein aversatur quæ sit rationi contraria, oninesque tam animi quam cor- poris vincit perturbationes. Hujus excellentis pli- losophiæ princeps fuit, ut quidam memorant, Elias propheta, et Baptista Joannes. Verum Pythia- goricus Philo, sua mlate Hebræorum præstantissi- mos undique collectos in locum quemdam supra Mareotem lacum in colle situm philosophatos esse scribit. Eorum aulem domicilia, victum, et conver- sationem ejusmodi refert, qualem nunc ab Ægyptio- rum monachis observari videmus. Etenim scribit eos cum primum philosophari aggrediuntur, bona sua propinquis derelinquere et negotiis congres- suique hominum renuntiantes, extra urbes procul in agris hortisque remotis commorari. Sacras vero ades illis esse, quæ dicuntur monasteria : in qui - bus soli seorsum degentes, veneranda mysteria celebrant : Deum quoque psalmis et hymnis stu- diose venerantur. Et ante solis occas un cibum eos non sumere : quosdam mero triduo et amplius je- junos perseverare. Praeterea certis diebus hummi cubare. Et a vino quidem et animatis omnibus pe- nitus abstinere : pro cibo autem panem, sal et VALESII ANNOTATIONES. Non dubito quin scribendum sit auoipois, supple Quam emendationem confirm nant Epiphanius Scholasticus et Nicephorus. Nam Epiphanius quidem hunc locum ita vertit, Sermo- nibus castis sapientibusque consiliis, ornatu ac vano eloquio remotis, erudiens atque curans veluti quibus- dam medicaminibus audientes. Nicephorus autem in libro octavo, capite 39, hunc Sozomeni locum ita expressit : tiano scriptum est Atque ita semper in optimis exemplaribus hoc vocabulum scriptum inveui. Inter Pythagorios autem et Pythagoricos Græci discrimen statuunt. Pythagorios enim ap- pellant discipulos Pythagora, qui cum Pythagora ipso versati sunt. Horum vero discipulos vocant Pythagoricos, ut scribit incertus auctor de Vita Pythagoræ, cujus excerpta refert Photius in Bi- bliotheca. Porro cur Sozonienus Philonem Pytha- gorium nominaverit, nescio. Melius meo quidem judicio Platonicum dixisset. Siquidem de Philone ab antiquis dictum accepimus, teste Hieronymo in libro De scriptoribus ecclesiasticis. In editione Roberti Stephani mutilus erat hic locus, quien Genevenses typogra- pli ex libro Christophorsoni et Savilii ita supple- verunt ut posui. In codice tamen Leonis Allatii aliter suppletur hic locus in hunc modum : Quam lectionem confirmat Epiphanius Scholasticns. Sic enim vertit, Et in eis conversatione solitaria, honesta celebrare mysteria. In codice Fuketiano desideratur integra linea huc modo : Idem scribit Hieronymus in libro De scripteribus ecclesiasticis, ubi de Philone Judæo. Uterque aute VARIORUM. * Cur Sozomenus Phi- lonein Pythagorium nominaverit, nescio, inquit Va- lesius in Notis. Eodem vero titulo insignitur a Clemnente Alexandrino, Strom. lil. 1, cap. 15, p. 560. edit. Οxon. Ad quem locum hæc annotat reverendus editor: Pythagoram etiam sectatus est Philo; unde san- ctissimum Pythagoreorum chorum vocal, in prin- cipio libri W. LowTH. (50) Καλλωπισμοῦ καὶ κακηγορίας ἀμοίρους. (51) Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόρειος. In codice Fuke- D (52) 'Εν οἷς μονουμένους τὰ τοῦ σεμνοῦ βίου (55) Καὶ ὁ μὲν Φίλων ἔοικεν ὑποφαίνειν.

Β καὶ σοφοῖς ἐννοήμασι, καλλωπισμοῦ καὶ κακηγορίας ἀμοίρους (50) παιδεύει, καὶ ὥσπερ φαρμάκοις τισὶν ἱεται τοὺς ἀκούοντας· μετὰ τιμῆς καὶ αἰδοῦς τὰς διαλέξεις ποιουμένη, καὶ ἔριδος καὶ τωθασμοῦ καὶ ὀργῆς ἐλευθέρα. Λογικὴ γὰρ οὖσα, παραιτείται πᾶσαν ἀλόγιστον κίνησιν, καὶ καθάπαξ κρατεῖ τῶν παθῶν τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς. Ταύτης δὲ τῆς ἀρίστης φιλοσοφίας ήρξατο μεν, ώς τινες λέγουσιν, Ηλίας δ προφήτης, καὶ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής. Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόριος (51) ἐν τοῖς κατ' αὐτὸν χρόνοις ἱστο ρεῖ, τοὺς πανταχόθεν Εβραίων ἀρίστους, εἰς τι χωρίον ὑπὲρ τὴν Μαρείαν λίμνην ἐπὶ γεωλόφου κεί- μενον φιλοσοφείν. Οἴκησιν δὲ αὐτῶν καὶ δίαιταν καὶ διαγωγήν τοιαύτην παρίστησιν, οἵαν καὶ ἡμεῖς νῦν παρὰ τοῖς Αἰγυπτίων μοναχοῖς πολιτευομένην ὁρῶμεν. Γράφει γὰρ ἀρχομένους αὐτοὺς τοῦ φιλοσοφεῖν, ἐξ- ίστασθαι τῶν ὄντων τοῖς προσήκουσι· καὶ πράγμασι καὶ ἐπιμιξίαις ἀπαγορεύοντας, ἔξω τειχῶν ἐν μον αγρίαις καὶ ἐν κήποις διατρίβειν. Οἰκήματα δὲ αὐτοῖς εἶναι ἱερὰ, ἃ καλείται μοναστήρια· ἐν τούτοις δὲ μεμονωμένους σεμνὰ μυστήρια ἐπιτελεῖν (52)· ἐπι- μελῶς δὲ ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις τὸ θεῖον θεραπεύειν · καὶ πρὸ ἡλίου δύσεως μὴ ἀπογεύεσθαι τροφῆς τοὺς δὲ διὰ τριῶν ἡμερῶν καὶ πλειόνων· καὶ λοιπὸν, ῥηταῖς ἡμέραις χαμευνεῖν, καὶ οἴνου πάμπαν καὶ ἐναίμων ἀπέχεσθαι· ὄψον δὲ αὐτοῖς εἶναι ἄρτον καὶ ἅλας καὶ ὕσσωπον, καὶ ποτὸν ὕδωρ. Γυναῖκας δὲ αὐτ τοῖς συνεἶναι γηραλέας παρθένους, δι' ἔρωτα φιλοσο φίας ἑκουσίῳ γνώμῃ τὴν ἀγαμίαν ἀσκούσας. Καὶ ὁ μὲν Φίλων ὧδέ πη ἱστορῶν, ἔοικεν ὑποφαίνειν (53) τοὺς κατ᾿ αὐτὸν ἐξ Εβραίων χριστιανίσαντας, ἔτι Ἰουδαϊκώτερον βιοῦντας, καὶ τὰ ἐκείνων ἔθη φυλάτ- τοντας. Παρ' ἄλλοις γὰρ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ταύτην τοῦ βίου τὴν διαγωγήν. "Οθεν συμβάλλω, ἐξ ἐκείνου παρ' λόγοις καὶ ἐννοήμασι. Σώφροσι λόγοις καὶ νοεροῖς νοήμασιν εκπαιδεύει, κάλλους ἀμελοῦσα τοῦ περιττοῦ· καὶ το κακηγορεῖν μᾶλλον ἐκτρέπεται. Πυθαγόριος. η Φίλων πλατωνίζει, * Πλάτων φιλωνίζει, μυστήρια ἐπιτελεῖν. Ἐν τού- τοις δὲ μεμονωμένως σεμνά μυστήρια ἐπιτελεῖν. Οἰκήματα δὲ αὐτοῖς εἶναι, σεμνά μυστήρια ἐπιτελεῖν. Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόριος. Πυθαγορείων ἱερώτατον θίασον, Περὶ τοῦ πάντα σπουδαῖον εἶναι ἐλεύ θερον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1. B - A Amicorum et hospitum curam gerit; bona pro- m, C pria cum egentibus communicat, et singulorum commodis atque utilitati inservit; nec lætantibus molesta, et dolore oppressis consolationem adhi- bens. Cum autem ubique diligens sit, et ad verum bo- num omni studio contendat, modestis sermonibus ac prudentibus sententiis, ab omni fuco et male- dicentia alienis, instruit auditores, et quasi qui- busdam medicamentis revocat ad sanitatem; cum honore ac reverentia disserens; a contentione, irrisione et ira prorsus libera. Nam cum ratione pradita sit, omnem motionein aversatur quæ sit rationi contraria, oninesque tam animi quam cor- poris vincit perturbationes. Hujus excellentis pli- losophiæ princeps fuit, ut quidam memorant, Elias propheta, et Baptista Joannes. Verum Pythia- goricus Philo, sua mlate Hebræorum præstantissi- mos undique collectos in locum quemdam supra Mareotem lacum in colle situm philosophatos esse scribit. Eorum aulem domicilia, victum, et conver- sationem ejusmodi refert, qualem nunc ab Ægyptio- rum monachis observari videmus. Etenim scribit eos cum primum philosophari aggrediuntur, bona sua propinquis derelinquere et negotiis congres- suique hominum renuntiantes, extra urbes procul in agris hortisque remotis commorari. Sacras vero ades illis esse, quæ dicuntur monasteria : in qui - bus soli seorsum degentes, veneranda mysteria celebrant : Deum quoque psalmis et hymnis stu- diose venerantur. Et ante solis occas un cibum eos non sumere : quosdam mero triduo et amplius je- junos perseverare. Praeterea certis diebus hummi cubare. Et a vino quidem et animatis omnibus pe- nitus abstinere : pro cibo autem panem, sal et VALESII ANNOTATIONES. Non dubito quin scribendum sit auoipois, supple Quam emendationem confirm nant Epiphanius Scholasticus et Nicephorus. Nam Epiphanius quidem hunc locum ita vertit, Sermo- nibus castis sapientibusque consiliis, ornatu ac vano eloquio remotis, erudiens atque curans veluti quibus- dam medicaminibus audientes. Nicephorus autem in libro octavo, capite 39, hunc Sozomeni locum ita expressit : tiano scriptum est Atque ita semper in optimis exemplaribus hoc vocabulum scriptum inveui. Inter Pythagorios autem et Pythagoricos Græci discrimen statuunt. Pythagorios enim ap- pellant discipulos Pythagora, qui cum Pythagora ipso versati sunt. Horum vero discipulos vocant Pythagoricos, ut scribit incertus auctor de Vita Pythagoræ, cujus excerpta refert Photius in Bi- bliotheca. Porro cur Sozonienus Philonem Pytha- gorium nominaverit, nescio. Melius meo quidem judicio Platonicum dixisset. Siquidem de Philone ab antiquis dictum accepimus, teste Hieronymo in libro De scriptoribus ecclesiasticis. In editione Roberti Stephani mutilus erat hic locus, quien Genevenses typogra- pli ex libro Christophorsoni et Savilii ita supple- verunt ut posui. In codice tamen Leonis Allatii aliter suppletur hic locus in hunc modum : Quam lectionem confirmat Epiphanius Scholasticns. Sic enim vertit, Et in eis conversatione solitaria, honesta celebrare mysteria. In codice Fuketiano desideratur integra linea huc modo : Idem scribit Hieronymus in libro De scripteribus ecclesiasticis, ubi de Philone Judæo. Uterque aute VARIORUM. * Cur Sozomenus Phi- lonein Pythagorium nominaverit, nescio, inquit Va- lesius in Notis. Eodem vero titulo insignitur a Clemnente Alexandrino, Strom. lil. 1, cap. 15, p. 560. edit. Οxon. Ad quem locum hæc annotat reverendus editor: Pythagoram etiam sectatus est Philo; unde san- ctissimum Pythagoreorum chorum vocal, in prin- cipio libri W. LowTH. (50) Καλλωπισμοῦ καὶ κακηγορίας ἀμοίρους. (51) Φίλων δὲ ὁ Πυθαγόρειος. In codice Fuke- D (52) 'Εν οἷς μονουμένους τὰ τοῦ σεμνοῦ βίου (55) Καὶ ὁ μὲν Φίλων ἔοικεν ὑποφαίνειν.

δέ φασιν αἰτίαν ταύτῃ παρασχεῖν τοὺς κατὰ καιρὸν τῇ θρησκεία συμβάντας διωγμούς. Ἐπεὶ γὰρ φεύγον τες, ἐν ὄρεσι καὶ ἐρημίαις καὶ νάπαις τὰς διατριβάς ἐποιοῦντο, ἐθάδες τοῦ βίου τούτου ἐγένοντο. Λ Αἰγυπτίοις ἀκμάσαι ταυτηνὶ τὴν φιλοσοφίαν. Αλλοι Β ΚΕΦΑΛ. Π Περὶ τοῦ μεγάλου Αντωνίου ", καὶ τοῦ ἁγίου Παύλου τοῦ 'Απλοῦ. Αλλ' εἴτε Αἰγύπτιοι, εἴτε ἄλλοι τινὲς ταύτης προς- στησαν ἐξ ἀρχῆς τῆς φιλοσοφίας, ἐκεῖνο γοῦν παρά πᾶσι συνωμολόγηται, ὡς εἰς ἄκρον ἀκριβείας καὶ τελειότητος ήθεσι, καὶ γυμνασίοις τοῖς πρέπουσιν εξήσκησε ταυτηνὶ τοῦ βίου τὴν διαγωγὴν ᾿Αντώνιος ὁ μέγας μοναχός· δν τηνικαῦτα διαπρέποντα ἐν ταῖς κατ' Αίγυπτον ἐρημίαις, κατὰ κλέος τῆς τοῦ ἀνδρὸς ἀρετῆς φίλον ἐποιήσατο Κωνσταντίνος ὁ βασιλεὺς, καὶ γράμμασιν ἐτίμα, καὶ περὶ ὧν ἐδεῖτο, γράφειν προτρέπετο. Εγένετο δὲ οὗτος Αἰγύπτιος τῷ γένει, τῶν εὐπατριδῶν, ἀπὸ Κομᾶ (54). Κώμη δὲ αὕτη ὁμοῦ Ηρακλείας τῆς παρ' Αἰγυπτίοις ἄκρασι (55). Βούπαις δὲ καταλειφθεὶς ὀρφανός, τοὺς μὲν πα- τρῴους ἀγροὺς ἐδωρήσατο τοῖς κωμήταις· τὴν δὲ ἄλλην οὐσίαν διαθεὶς, τὸ τίμημα τοῖς πενομένοις διένειμε. Σπουδαίου γὰρ εἶναι φιλοσόφου κατείδεν, μὴ μόνον ἑαυτὸν γυμνῶσαι χρημάτων, ἀλλὰ καὶ εἰς δέον ταῦτα ἀναλῶσαι. Συγγενόμενος δὲ τοῖς κατ' αὐ τὸν σπουδαίοις, τὰς πάντων εζήλωσεν ἀρετάς· δοκι - μάσας δὲ τὸν ἀγαθὸν βίον ἡδὺν ἔσεσθαι τῇ συνηθεία ἀπὸ Κόμα. νομού Ηρακλείας. τῆς παρ' Αιγυπτίοις ἀρκάσι. ἄρχασι άκρασι. τοῖς κατ' Αίγυπτον ἀρκάσι. Όμορος δὲ αὕτη Ηράκλεια τῶν παρ' Αἰγυπτίοις Αρκάδων. Περὶ τοῦ μεγάλου Αντωνίου. SOZOMENI hyssopum habere ; aquam vero potui. Mulieres porro cum illis degere, provectas ætate virgines, quæ amore philosophiæ a nuptiis sua sponte absti- nuerint. Et Philo quidem cum ista ad hunc modum narrat, indicare videtur Christianos sui temporis, qui ex Hebræis conversi, adhuc Judaico more vivebant, eorumque ritus custodiebant. Apud alios enim hoc vitæ genus reperire non licet. Unde conjicio hanc philosophiam apud Ægyptios ex eo tem- pore floruisse. Alii vero affirmant, persecutiones quæ variis subinde temporibus Ecclesiæ accide- runt, huic philosophiæ occasionem præbuisse. Nam quoniam fugientes Christiani, in montibus et solis tudinibus ac silvis commorabantur, huic vivendi rationi paulatim assueverunt. CAP. XIII. De magno Antonio, et de sancto Paulo Simplice. Verum sive Egyptil, sive qui alii, hujus philo- sophiæ principes et auctores fuerunt, illud certe inter omnes constat, magnum Antonium nona- chum moribus atque exercitationibus utilissimis hoc vila genus ad summam diligentiam ac perfe- ctionem perduxisse. Quem tum temporis in soli- tudinibus Ægypti coruscantem, imperator Constan- tinus ob virtutis ejus gloriam amicum sibi ascivit, suisque litteris honoravit, utque de his quibus opus habebat ad se scriberet, hortatus est. Fuit hic Egyptius, ortus genere nobili in vico Coma. Est autem hic vicus juxta Heraclean urbem Agy- pli quæ cognominatur Minor. Qui cum adhuc ado- lescentulus parentibus orbatus esset, paternos qui- dem agros vicanis donavit : reliquis autem bonis suis divenditis, pretium egenis distribuit. Sic enim apud se consideravit, studiosi philosophi esse, non solum exuere se facultatibus, verum etiam eas recte atque utiliter dispensare. Porro cum omni- bus qui sua ætate veræ sapientiæ studiosi erant, C VALESH ANNOTATIONES. id sumpsit ex Eusebii libro secundo Historia ec- clesiastica, capite 17, ubi Eusebius ea quæ de Therapeutis dicta sunt a Philone in libro De vita contemplutiva, Ascetis Christianorum attribuit, qui ex Judæis ad Christum conversi, ritus quosdam Judaicos adhuc retinebant. Eusebium secutus est Epiphanius in hæresi Nazaræorum. Ego vero in annotationibus Eusebianis duo quædam demon- stravi : Primum, Therapeutas illos non fuisse Chri- D stianos. Alterum, eos non fuisse Essenos, quod Josephus Scaliger pene omnibus persuaserat. plum est accentu mutato Et paulo post Vulgatam tamen scripturam confirmat Nicephorus. Fukeliano scriptum inveni Ut sensus sit, Heracleam illam, cui vicina erat Coma patria magni Antonii, ab Egyptiis patrio sermone dictam esse vel Duplex cnim fuit Heraclea in Ægypto: altera major co- gnominata, altera minor, ut ex Ptolemæo notavit Ortelius. In libro tamen Leonis Allatii legitur Quod interpretes de Arca- dibus intellexerunt, qui in Egypto sedes habebaut. Idem etiam confirmat Nicephorus, qui sic habet: VARIORUM. · Tres gravissimos habemus testes Philonem Judæum de Christianis sub Therapeutarum nomine disseruisse, videlicet Eusebium, Hieronymum, et Epiphanium, qui omnes quarto claruerunt sæculo, ac propterca de nascentis Ecclesia, ad quam longe propiores accedebant, disciplina multo melius ju- dicare potuerunt, quam nos, qui tot, non annorum, imo vero sæculorum intervallo ab iis remoti sumus. Quare nihil est quod ab eorum opinione receda- mus, nisi validissimis coacti rationibus. Quod si rationes ad evertendam hanc veterum Ecclesiae Fatrum sententiam allatas expendamus, tales eas inveniemus, quæ neminem præjudicio non laboran- tem, in contrariam opinionem inducant. Gail. Beveregius De jejunio quadragesimali, cap. 5, n. 5, ubi fusius agit de Therapeutis: de quibus vide etiam Thomæ Brunonis, canonici Vindeso- riensis dissertationem adversus Valesium nostrum, ad calcem epist. Clementis ad Corinthios, edit. per Paulum Colomesium. * Que sic habet Sozomenus de S. Antonio, ex ejus Vita a S. Atha- nasio scripta desumpsit, ut observarunt clariss. monachi Benedictini in Monito eidem operi præ- fixo. Ubi etiam videantur SS. Patrum de beato Antonio amplissima elogia et testimonia. Vide etiam Socratem, lib. 1, c. 21; De Ammorio Socr., lib. 1v, cap. 25; De Eutychiano Socr., lib. 1, cap. 13. (54) Από Κομά. In codice Leonis Allatii scri- (55) Τοῖς παρ' Αιγυπτίοις ἄκρασι. In codice

καὶ χαλεπὸν ὄντα τὰ πρῶτα, τρόπους περινοῶν συν- Λ τονωτέρας ἀσκήσεως, οσημέραι ἐπεδίδου τῇ ἐγκρα τείᾳ· καὶ ὡς ἀεὶ ἀρχόμενος, ἀνενέου την προθυμίαν· ταῖς μὲν ταλαιπωρίαις τοῦ σώματος τὰς ἡδονὰς κοι λάζων· θεοσόφῳ δὲ προαιρέσει τοῖς πάθεσι τῆς ψυχῆς ἀντιτασσόμενος. Ην δὲ αὐτῷ τροφὴ μόνος ἄρτος, καὶ ἅλας, ὕδωρ δὲ ποτόν. Καὶ ἀρίστου καιρὸς, δυό- μενος ήλιος. Πολλάκις δὲ δύο καὶ πλείους ἡμέρας διέμεινεν ἄσιτος. Ηγρύπνει δὲ, ἀεὶ μὲν, ὡς εἰπεῖν, ὁλοκλήρους νύκτας· καὶ εὐχόμενος, τῆς ἡμέρας ἐφήπτετο· εἰ δ᾽ ἄρα καὶ ὕπνου ἐγεύσατο, ἐπὶ ῥιπὸς ἀκαριαῖον ἐκάθευδε. Τὰ πολλὰ δὲ καὶ χαμαὶ κείμε νος, αὐτὴν μόνην τὴν γῆν στρωμνὴν ἐποιεῖτο. Ελαίου τε τὴν ἀλοιφὴν, καὶ λουτρῶν καὶ παραπλησίων τὴν χρῆσιν παρητεῖτο, ὡς ὑγρότητι τὸ σύντονον τοῦ σώ ματος εἰς τὸ χαῦνον μεταβάλλουσαν. Φασὶ δὲ μήτε Β γυμνὸν ἑαυτὸν θεασάμενον πώποτε. Γράμματα δὲ οὐδὲ ἠπίστατο, οὐδὲ ἐθαύμαζεν· ἀλλὰ νοῦν ἀγαθὸν ὡς πρεσβύτερον τῶν γραμμάτων, καὶ αὐτὸν τούτων ευρετὴν ἐπῄνει. Εγένετο δὲ προς ταμάλιστα, καὶ φιλανθρωπότατος, καὶ ἐχέφρων, καὶ ἀνδρεῖος· χα- ρίεις τε τοῖς ἐντυγχάνουσι, καὶ ἄλυπος οἷς διελέγετο, εἰ καὶ ἐριστικῶς τὰς διαλέξεις ἐποιοῦντο. Σοφῶς γάρ πως τῷ οἰκείῳ ἤθει, καὶ ἐπιστήμῃ τινὶ φιλονεικίαν αὐξομένην κατέπαυε, καὶ πρὸς μέτρον μετετίθει· καὶ τῶν ὁμιλούντων αὐτῷ τὸν τόνον ἐκίρνα, καὶ τοὺς τρόπους ἐρύθμιζε. Διὰ τοσούτων δὲ ἀρετῶν ἔμπλεως θείας προγνώσεως γεγονώς, οὐχ ἡγεῖτο ἀρετὴν, προ- ειδέναι τὸ μέλλον· καὶ κατὰ τοῦτο μὴ πονεῖν εἰκῆ περὶ τοῦτο συνεβούλευεν· οὔτε τὸν ἀγνοοῦντα τὰ ἐπόμενα εὐθύνας ὑφέξειν, οὔτε τὴν εἰδότα παρὰ τοῦτο ζηλωτὸν ἔσεσθαι ἀποφαινόμενος. Τὸ γὰρ ἀληθῶς μα κάριον ὑπάρχειν ἐν τῷ σέβειν τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ τοὺς νόμους αὐτοῦ φυλάττειν. Εἰ δὲ καὶ τούτου, φησί, μέλει τῳ, καθαρευέτω τὴν ψυχήν· τουτὶ γὰρ δύνα- σθαι διορατικὴν αὐτὴν ποιεῖν, καὶ τῶν ἐσομένων ἐπιστήμονα, τοῦ Θεοῦ τὸ μέλλον προαναφαίνοντος. Αργεῖν δὲ οὔτε αὐτὸς ἠνείχετο· καὶ τὸν μέλλοντα καλῶς βιοῦν, ἐργάζεσθαι παρεκελεύετο, καὶ καθ' ἑαυτὸν ἀνακρίνειν, καὶ λόγον τιθέναι ὧν ἐποίησε νύκτωρ καὶ καθ' ἡμέραν· εἰ δέ τι μὴ δέον πέπρα- χεν, ἀναγράφεσθαι τοῦτο, ἵνα τοῦ λοιποῦ φείδηται τῶν ἁμαρτημάτων, ἑαυτὸν αἰδούμενος εἰ πολλὰ εὕροι γεγραμμένα· ἅτε δεδιὼς, μὴ φωραθείσης αὐτῷ τῆς γραφῆς, κατάδηλος ἄλλοις γένηται μοχθηρὸς ὤν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς προστασίας τῶν ἀδικουμένων, εἰ καί τις ἄλλος, ὑπερφυῶς σπουδαιότατος ἐγένετο καὶ τούτων ἕνεκα, πολλάκις εἰς τὰς πόλεις ἐφοίτα. Παροδυρόμενοι γὰρ αὐτῷ πολλοὶ, ἐβιάζοντο πρε σβεύειν ὑπὲρ αὐτῶν πρὸς τοὺς ἄρχοντας καὶ τοὺς ἐν τέλει· πολλοῦ γὰρ ἂν ἕκαστος ἐτιμήσατο ἰδεῖν αὐτὸν, καὶ λαλοῦντος ἀκοῦσαι, καὶ κελεύοντι πειθαρχῆσαι, ἐπεὶ καὶ τηλικοῦτος ὢν, ἐσπούδαζεν ἀγνοεῖσθαι καὶ ἐν ταῖς ἐρημίαις λανθάνειν. Εἰ δὲ καὶ βιασθείς ποτε εἰς πόλιν ἦλθεν ἐπικουρῆσαι δεομένοις, διαθεὶς ὅτου χάριν παρεγένετο, αὐτίκα ἐπὶ τὴν ἔρημον ἐπανῄει. Τοὺς μὲν γὰρ ἰχθύας ἔλεγε τὴν ὑγρὰν οὐσίαν τρέφειν· μοναχοῖς δὲ κόσμον φέρειν τὴν ἔρημον· ἐπίσης τε τοὺς μὲν ξηρᾶς ἁπτομένους τὸ ζῆν ἀπολιμπάνειν, τοὺς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. familiariter versatus, cunctorum virtutes æmulatus C est. Cumque compertum haberet vitam cuin vir- tute conjunctam, tametsi difficilis initio ac molesta sit, ipsa tamen consuetudine suavem fieri, modos severioris disciplinæ excogitans, quotidiana con- tinentiæ incrementa faciebat ; ac velut semper incipiens, alacritatem suam renovabat. Et corporis quidem voluptates variis aflictationibus coercebat animi vero perturbationibus, divinæ sapientiæ proposito resistebat. Cibus illi panis tautum erat cum sale : potus autem aqua. Tempus prandii ; solis occasus. Sæpe etiam biduo et amplius jeju nus permansit. Vigilabat autem integras prope dixerim noctes, et orationibus intentus, ad diem usque perseverabat. Quod si forte somnum deli- basset, super storea brevissimo momento cubans D dormiebat. Plerunique vero nudum solum ei pro stragulo erat. Unctionem olei, balneorumque, et hujusmodi rerum usum penitus recusabat, quippe quæ robustum corporis habitum humectatione sua in mollitiem verterent. Aiunt etiam eum nunquam seipsum vidisse nudum. Litteras porro nec noverat, nec magni æstimabat: sed bonam mentem, utpote litteris antiquiorem, earumque inventricem com- mendabat. Fuit autem admodum mansuetus, humanissimus : prudens item ac fortis ; ju- cundus colloquentibus, et iis quibuscum disserebat minime molestus, licet illi contentiosius disputa- rent. Suis enim moribus et scientia quadam, gli- scentem altercationem prudentissime sedabat, et ad æquabilem reducebat modum : eorum qui cum ipso versabantur ardorem temperans, moresque componens. Cæterum cum ob tantas virtutes di- vina donatus esset præscientia, nequaquam tamen virtutis loco ducebat futura prænoscere. Atque id- circo suadebat, ne quis frustra in ca re laboraret : asserens, nec eum qui futura ignoraret, ideo ratio- nem redditurum esse; nec illum qui ea sciret, ob id felicem futurum. Veram quippe beatitudinem in eo positam esse, ut Deum colamus, ejusque præcepta servemus. Quod si cui forte, aiebat, id curæ est, is purget animam suam. Hoc enim unum, perspicacem illam eficere potest et præsciam re rum futurarum; Deo scilicet futurum ei præmon- strante. Otiari vero nec ipse unquam sustinuit ; et eum qui vitam recte instituere vellet, hortabatur ut opus faceret, et remotis arbitris seipsum exa- minaret, rationemque exigeret eorum quæ noctu fecisset atque interdiu ac si quidpiam secus commisisset, id in charta perscriberet, quo dein- ceps a peccatis abstineret, erubescens videlicet si multa perscripta offenderet, metuensque ne chartula ipsius ab aliis deprehensa, cunctis manifesta fieret ipsius improbitas. Jam vero in defendendis iis qui injuria affecti erant, si quisquam alius, ipse certe studiosissimus fuit : quorum causa saepius ad ur Des veniebat. Multi enim suas ad illum querimo- nias deferentes, eum apud præsides et primores viros pro se intercedere compellebant : cum unus-

καὶ χαλεπὸν ὄντα τὰ πρῶτα, τρόπους περινοῶν συν- Λ τονωτέρας ἀσκήσεως, οσημέραι ἐπεδίδου τῇ ἐγκρα τείᾳ· καὶ ὡς ἀεὶ ἀρχόμενος, ἀνενέου την προθυμίαν· ταῖς μὲν ταλαιπωρίαις τοῦ σώματος τὰς ἡδονὰς κοι λάζων· θεοσόφῳ δὲ προαιρέσει τοῖς πάθεσι τῆς ψυχῆς ἀντιτασσόμενος. Ην δὲ αὐτῷ τροφὴ μόνος ἄρτος, καὶ ἅλας, ὕδωρ δὲ ποτόν. Καὶ ἀρίστου καιρὸς, δυό- μενος ήλιος. Πολλάκις δὲ δύο καὶ πλείους ἡμέρας διέμεινεν ἄσιτος. Ηγρύπνει δὲ, ἀεὶ μὲν, ὡς εἰπεῖν, ὁλοκλήρους νύκτας· καὶ εὐχόμενος, τῆς ἡμέρας ἐφήπτετο· εἰ δ᾽ ἄρα καὶ ὕπνου ἐγεύσατο, ἐπὶ ῥιπὸς ἀκαριαῖον ἐκάθευδε. Τὰ πολλὰ δὲ καὶ χαμαὶ κείμε νος, αὐτὴν μόνην τὴν γῆν στρωμνὴν ἐποιεῖτο. Ελαίου τε τὴν ἀλοιφὴν, καὶ λουτρῶν καὶ παραπλησίων τὴν χρῆσιν παρητεῖτο, ὡς ὑγρότητι τὸ σύντονον τοῦ σώ ματος εἰς τὸ χαῦνον μεταβάλλουσαν. Φασὶ δὲ μήτε Β γυμνὸν ἑαυτὸν θεασάμενον πώποτε. Γράμματα δὲ οὐδὲ ἠπίστατο, οὐδὲ ἐθαύμαζεν· ἀλλὰ νοῦν ἀγαθὸν ὡς πρεσβύτερον τῶν γραμμάτων, καὶ αὐτὸν τούτων ευρετὴν ἐπῄνει. Εγένετο δὲ προς ταμάλιστα, καὶ φιλανθρωπότατος, καὶ ἐχέφρων, καὶ ἀνδρεῖος· χα- ρίεις τε τοῖς ἐντυγχάνουσι, καὶ ἄλυπος οἷς διελέγετο, εἰ καὶ ἐριστικῶς τὰς διαλέξεις ἐποιοῦντο. Σοφῶς γάρ πως τῷ οἰκείῳ ἤθει, καὶ ἐπιστήμῃ τινὶ φιλονεικίαν αὐξομένην κατέπαυε, καὶ πρὸς μέτρον μετετίθει· καὶ τῶν ὁμιλούντων αὐτῷ τὸν τόνον ἐκίρνα, καὶ τοὺς τρόπους ἐρύθμιζε. Διὰ τοσούτων δὲ ἀρετῶν ἔμπλεως θείας προγνώσεως γεγονώς, οὐχ ἡγεῖτο ἀρετὴν, προ- ειδέναι τὸ μέλλον· καὶ κατὰ τοῦτο μὴ πονεῖν εἰκῆ περὶ τοῦτο συνεβούλευεν· οὔτε τὸν ἀγνοοῦντα τὰ ἐπόμενα εὐθύνας ὑφέξειν, οὔτε τὴν εἰδότα παρὰ τοῦτο ζηλωτὸν ἔσεσθαι ἀποφαινόμενος. Τὸ γὰρ ἀληθῶς μα κάριον ὑπάρχειν ἐν τῷ σέβειν τὸν Θεὸν εἶναι, καὶ τοὺς νόμους αὐτοῦ φυλάττειν. Εἰ δὲ καὶ τούτου, φησί, μέλει τῳ, καθαρευέτω τὴν ψυχήν· τουτὶ γὰρ δύνα- σθαι διορατικὴν αὐτὴν ποιεῖν, καὶ τῶν ἐσομένων ἐπιστήμονα, τοῦ Θεοῦ τὸ μέλλον προαναφαίνοντος. Αργεῖν δὲ οὔτε αὐτὸς ἠνείχετο· καὶ τὸν μέλλοντα καλῶς βιοῦν, ἐργάζεσθαι παρεκελεύετο, καὶ καθ' ἑαυτὸν ἀνακρίνειν, καὶ λόγον τιθέναι ὧν ἐποίησε νύκτωρ καὶ καθ' ἡμέραν· εἰ δέ τι μὴ δέον πέπρα- χεν, ἀναγράφεσθαι τοῦτο, ἵνα τοῦ λοιποῦ φείδηται τῶν ἁμαρτημάτων, ἑαυτὸν αἰδούμενος εἰ πολλὰ εὕροι γεγραμμένα· ἅτε δεδιὼς, μὴ φωραθείσης αὐτῷ τῆς γραφῆς, κατάδηλος ἄλλοις γένηται μοχθηρὸς ὤν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς προστασίας τῶν ἀδικουμένων, εἰ καί τις ἄλλος, ὑπερφυῶς σπουδαιότατος ἐγένετο καὶ τούτων ἕνεκα, πολλάκις εἰς τὰς πόλεις ἐφοίτα. Παροδυρόμενοι γὰρ αὐτῷ πολλοὶ, ἐβιάζοντο πρε σβεύειν ὑπὲρ αὐτῶν πρὸς τοὺς ἄρχοντας καὶ τοὺς ἐν τέλει· πολλοῦ γὰρ ἂν ἕκαστος ἐτιμήσατο ἰδεῖν αὐτὸν, καὶ λαλοῦντος ἀκοῦσαι, καὶ κελεύοντι πειθαρχῆσαι, ἐπεὶ καὶ τηλικοῦτος ὢν, ἐσπούδαζεν ἀγνοεῖσθαι καὶ ἐν ταῖς ἐρημίαις λανθάνειν. Εἰ δὲ καὶ βιασθείς ποτε εἰς πόλιν ἦλθεν ἐπικουρῆσαι δεομένοις, διαθεὶς ὅτου χάριν παρεγένετο, αὐτίκα ἐπὶ τὴν ἔρημον ἐπανῄει. Τοὺς μὲν γὰρ ἰχθύας ἔλεγε τὴν ὑγρὰν οὐσίαν τρέφειν· μοναχοῖς δὲ κόσμον φέρειν τὴν ἔρημον· ἐπίσης τε τοὺς μὲν ξηρᾶς ἁπτομένους τὸ ζῆν ἀπολιμπάνειν, τοὺς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. familiariter versatus, cunctorum virtutes æmulatus C est. Cumque compertum haberet vitam cuin vir- tute conjunctam, tametsi difficilis initio ac molesta sit, ipsa tamen consuetudine suavem fieri, modos severioris disciplinæ excogitans, quotidiana con- tinentiæ incrementa faciebat ; ac velut semper incipiens, alacritatem suam renovabat. Et corporis quidem voluptates variis aflictationibus coercebat animi vero perturbationibus, divinæ sapientiæ proposito resistebat. Cibus illi panis tautum erat cum sale : potus autem aqua. Tempus prandii ; solis occasus. Sæpe etiam biduo et amplius jeju nus permansit. Vigilabat autem integras prope dixerim noctes, et orationibus intentus, ad diem usque perseverabat. Quod si forte somnum deli- basset, super storea brevissimo momento cubans D dormiebat. Plerunique vero nudum solum ei pro stragulo erat. Unctionem olei, balneorumque, et hujusmodi rerum usum penitus recusabat, quippe quæ robustum corporis habitum humectatione sua in mollitiem verterent. Aiunt etiam eum nunquam seipsum vidisse nudum. Litteras porro nec noverat, nec magni æstimabat: sed bonam mentem, utpote litteris antiquiorem, earumque inventricem com- mendabat. Fuit autem admodum mansuetus, humanissimus : prudens item ac fortis ; ju- cundus colloquentibus, et iis quibuscum disserebat minime molestus, licet illi contentiosius disputa- rent. Suis enim moribus et scientia quadam, gli- scentem altercationem prudentissime sedabat, et ad æquabilem reducebat modum : eorum qui cum ipso versabantur ardorem temperans, moresque componens. Cæterum cum ob tantas virtutes di- vina donatus esset præscientia, nequaquam tamen virtutis loco ducebat futura prænoscere. Atque id- circo suadebat, ne quis frustra in ca re laboraret : asserens, nec eum qui futura ignoraret, ideo ratio- nem redditurum esse; nec illum qui ea sciret, ob id felicem futurum. Veram quippe beatitudinem in eo positam esse, ut Deum colamus, ejusque præcepta servemus. Quod si cui forte, aiebat, id curæ est, is purget animam suam. Hoc enim unum, perspicacem illam eficere potest et præsciam re rum futurarum; Deo scilicet futurum ei præmon- strante. Otiari vero nec ipse unquam sustinuit ; et eum qui vitam recte instituere vellet, hortabatur ut opus faceret, et remotis arbitris seipsum exa- minaret, rationemque exigeret eorum quæ noctu fecisset atque interdiu ac si quidpiam secus commisisset, id in charta perscriberet, quo dein- ceps a peccatis abstineret, erubescens videlicet si multa perscripta offenderet, metuensque ne chartula ipsius ab aliis deprehensa, cunctis manifesta fieret ipsius improbitas. Jam vero in defendendis iis qui injuria affecti erant, si quisquam alius, ipse certe studiosissimus fuit : quorum causa saepius ad ur Des veniebat. Multi enim suas ad illum querimo- nias deferentes, eum apud præsides et primores viros pro se intercedere compellebant : cum unus-

Α δὲ τὴν μοναστικήν σεμνότητα ἀπολλύειν τοῖ; ἄστεσι προσιόντας. Πειθίνιον δὲ καὶ κεχαρισμένον τοῖς ὁρῶ- σιν ἑαυτὸν παρέχων, ἐπεμελεῖτο μήτε φύσιν ὑπερ ορῶσαν ἔχειν, μήτε δοκεῖν εἶναι τοῦτο. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν μικρὰ ἅττα τῶν ᾿Αντωνίου πολιτευμάτων εἰπεῖν προήχθην, ἵνα ὑποδείγμασι χρώμενοι τοῖς εἰρημένοις, ἀναλογισώμεθα τοῦ ἀνδρὸς τὴν φιλοσοφίαν. Πλείστους δὲ καὶ εὐδοκιμωτάτους μαθητὰς ἔσχεν· ὧν οἱ μὲν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Λιβύῃ· οἱ δὲ ἐν Παλαιστίνῃ, καὶ Συρία καὶ ᾿Αραβία διέπρεψαν. Καὶ ἕκαστος οὐχ ἧττον ἢ ὁ διδάσκαλος, παρ' οἷς διέτριβε, διεβίω τε καὶ ἐπολιτεύ σατο, καὶ πολλοὺς ἐπαίδευσε, καὶ εἰς τὴν ὁμοίαν ἀρετὴν καὶ φιλοσοφίαν ἤγαγεν. "Ωστε ἔργον εἶναι, κατὰ πόλεις καὶ χώρας περιιόντα, ἐπιμελῶς ζητεῖν τοὺς ᾿Αντωνίου ἑταίρους, ἢ τοὺς τούτων διαδόχους. Πῶς γὰρ καὶ ῥᾳδία γένοιτο τούτων ή εὕρεσις, οἷς ἐν τῷ βίῳ λανθάνειν ἐσπουδάζετο ἐπιμελέστερον, ἢ πολλοὶ τῶν νῦν ἀνθρώπων ὑπὸ φιλοτιμίας τυφόμενοι, πομπεύουσιν ἑαυτοὺς καὶ καταδήλους ποιοῦσιν; Εγέ νοντό γε μὴν εὐδοκιμώτατοι ὧν παρειλήφαμεν 'Αν τωνίου μαθητῶν, ἄλλοι τε πολλοὶ, οὓς κατὰ τὸν οἰκεῖον καιρὸν ἀναγράψομεν, καὶ Παῦλος ὁ ἐπίκλην Απλούς. Ον φασιν ἄγροικον ὄντα, καλῇ τὸ εἶδος γυναικὶ συνοικῆσαι· ἐπ' αὐτοφώρῳ δὲ αὐτὴν καταλαβόντα μοιχευομένην, ηρέμα ἐπιγελάσαι, καὶ ὅρκον προσ- θεῖναι ὡς οὐκ ἔτι αὐτῇ συνοικήσει. Εχε δὲ αὐτὴν, πρὸς τὸν μοιχὸν εἰπὼν, εὐθὺς ἐπὶ τὴν ἐρημίαν ἦλθε πρὸς Ἀντώνιον. Πραότατον δὲ καὶ καρτερικόν εἰς ἄγαν λέγεται τόνδε γενέσθαι τὸν ἄνδρα, ἀμέλει τοι καὶ γηραλέῳ ὄντι καὶ μοναστικῆς τληπαθείας ἀήθει, ἔτι γὰρ νέηλυς ἦν, παντοδαπαῖς πείραις προσβαλών 'Αν τώνιος, ἐν οὐδενὶ ἀγεννῆ ἐφρασε. Τελείαν δὲ αὐτῷ φιλοσοφίαν ἐπιμαρτυρήσας, καὶ ἑαυτὸν διάγειν ἐπ- έτρεπεν, ὡς μηδὲν διδασκάλου δεόμενον. Επεψηφί ζετο δὲ καὶ ὁ Θεὸς τῇ ᾿Αντωνίου μαρτυρία, καὶ τοῖς έργοις ἐπεδείκνυε τὸν ἄνδρα ἐνδοξότατον κρείττονα δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ διδασκάλου εἰς τὸ κακοῦν καὶ ἀπὸ ελαύνειν τοὺς δαίμονας. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τοῦ ἁγίου 'Αμοῦν, καὶ Ευτυχιανοῦ τοῦ ἐν τῷ Ὀλύμπῳ. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, καὶ Ἀμοῦν ὁ Αἰγύπτιος ἐφιλοσόφει. "Ον δὴ λόγος, βιασαμένων τῶν οἰκείων γυναῖκα ἀγαγέσθαι· μὴ πειραθῆναι δὲ αὐτῆς, Η θέμις ἀνδράσιν. ὡς γὰρ ἀρχὴν εἶχεν αὐτοῖς ὁ γάμος, καὶ νύμφην οὖσαν οἷα νυμφίος εἰς τὸν θάλαμον λα- βῶν, ἐμονώθη· Ὁ μὲν δὴ γάμος ἡμῖν οὗτος, ἔφη, ὦ γύναι, μέχρι τούτων τετέλεσται. Ἡλίκον δὲ ἀγαθόν ἐστι δυνηθῆναι παρθένον διαμεῖναι, ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφῶν ὑφηγεῖτο, καὶ ἐπειρᾶτο καθ᾿ ἑαυτὸν οἰκεῖν. SOZOMENI B quisque magni aestimaret eum videre, et loquentem audire, et jubenti obtemperare : siquidem ipse quamvis talis tantusque esset, latere nibilominus in solitudine, et ignotus esse studebat. Quod si quando vi compulsus in urbem venisset ad opem poscentibus ferendam, confecto negotio cujus causa venerat, protinus ad solitudinem reverte- batur. Etenim pisces quidem aiebat aqua nutriri : monachis vero ornamento esse solitudinem : et quemadmodum illi simul atque terram attigerint, vitam amittunt, sic istos cum ad urbes accedunt, monasticam gravitatem perdere. Postremo morige- rum se ac jucundumn omnibus præbens, studiose cavebat ne superbo atque arroganti ingenio esset, neve hujusmodi esse videretur. Et hæc quidem de Antonii conversatione dicere volui, eo consilio ut horum quæ dicta sunt judicio utentes, reliquam hujus viri philosophiam ex iis conjiciamus. Habuit porro quamplurimos ac probatissimos discipulos : quorum alii in Ægypto ac Libya, alii in Palæstina et Syria atque Arabia floruerunt. Et unusquisque eorum in illis regionibus in quibus commorabatur, non minus severe quam præceptor ipse, vixit et conversatus est, multosque alios instituit, et ad similem virtutem philosophiamque perduxit. Adco ut perdifficile esset, urbes ac regiones circumeundo, Antonii discipulos ac successores perquirere. Quo enim modo facile reperiri potuissent ii, qui in hac vita latere multo studebant diligentius, quam ple- rique nunc mortalium, ambitione infati, semetipsos jactant atque ostentant. Ex iis autem quos ac- cepimus Antonii discipulis, celeberrimi exstiterunt, cum alii multi quos suo loco referemus, tum Paulus cognomento Simplex. Hic cum rusticus esset, mu- lierem formosam in matrimonio habuisse dicitur : C quam cum in adulterio deprehendisset, placide subrisit, et jurejurando affirmavit, nunquam se cum illa amplius esse victurum. Cumque adultero dixisset Tu illam tibi habeto; recta in solitudinem ad Antonium se contulit. Porro hunc virum man- suetissimum fuisse perhibent ac patientissimum. Denique Antonius eum jam atate provectum, nec monasticæ tolerantiæ adhuc assuefactum, recens enim in monasterium venerat, omnibus modis ten- tare aggressus cum esset, nulla in re ignavum deprehendit. Itaque perfectæ philosophiæ testimo- nium ei perbibens, ut posthac seorsum degeret ei permisit, quippe qui nullius magisterio indigeret. Sed et Deus ipse hoc Antonii testimonium confirmavit, Paulumque miraculis illustrissimum red- didit, et in vexandis abigendisque dæmonibus, ipso præceptore suo superiorem. CAP. XIV. De sancto Ammone, deque Eutychiano qui apud Olympum commoratus est. Per idem tempus Ammon quoque Ægyptius mo- nasticam philosophiam excoluit '. Quem fama est compellentibus proximis uxorem quidem duxisse, cum ea tamen, sicuti viris jus fasque est, nequa- quam rem habuisse. Nam cum nuptiæ ipsorum cceptæ essent, et ipse tanquam sponsus sponsam in thalamum duxisset, solus cum ea constitutus : Nuptiæ quidem nostræ, inquit, o mulier, haetenus celebrate sunt. Quantum vero bonum sit posse D (1) Socr. lib. v, cap. 23.

Α δὲ τὴν μοναστικήν σεμνότητα ἀπολλύειν τοῖ; ἄστεσι προσιόντας. Πειθίνιον δὲ καὶ κεχαρισμένον τοῖς ὁρῶ- σιν ἑαυτὸν παρέχων, ἐπεμελεῖτο μήτε φύσιν ὑπερ ορῶσαν ἔχειν, μήτε δοκεῖν εἶναι τοῦτο. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν μικρὰ ἅττα τῶν ᾿Αντωνίου πολιτευμάτων εἰπεῖν προήχθην, ἵνα ὑποδείγμασι χρώμενοι τοῖς εἰρημένοις, ἀναλογισώμεθα τοῦ ἀνδρὸς τὴν φιλοσοφίαν. Πλείστους δὲ καὶ εὐδοκιμωτάτους μαθητὰς ἔσχεν· ὧν οἱ μὲν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Λιβύῃ· οἱ δὲ ἐν Παλαιστίνῃ, καὶ Συρία καὶ ᾿Αραβία διέπρεψαν. Καὶ ἕκαστος οὐχ ἧττον ἢ ὁ διδάσκαλος, παρ' οἷς διέτριβε, διεβίω τε καὶ ἐπολιτεύ σατο, καὶ πολλοὺς ἐπαίδευσε, καὶ εἰς τὴν ὁμοίαν ἀρετὴν καὶ φιλοσοφίαν ἤγαγεν. "Ωστε ἔργον εἶναι, κατὰ πόλεις καὶ χώρας περιιόντα, ἐπιμελῶς ζητεῖν τοὺς ᾿Αντωνίου ἑταίρους, ἢ τοὺς τούτων διαδόχους. Πῶς γὰρ καὶ ῥᾳδία γένοιτο τούτων ή εὕρεσις, οἷς ἐν τῷ βίῳ λανθάνειν ἐσπουδάζετο ἐπιμελέστερον, ἢ πολλοὶ τῶν νῦν ἀνθρώπων ὑπὸ φιλοτιμίας τυφόμενοι, πομπεύουσιν ἑαυτοὺς καὶ καταδήλους ποιοῦσιν; Εγέ νοντό γε μὴν εὐδοκιμώτατοι ὧν παρειλήφαμεν 'Αν τωνίου μαθητῶν, ἄλλοι τε πολλοὶ, οὓς κατὰ τὸν οἰκεῖον καιρὸν ἀναγράψομεν, καὶ Παῦλος ὁ ἐπίκλην Απλούς. Ον φασιν ἄγροικον ὄντα, καλῇ τὸ εἶδος γυναικὶ συνοικῆσαι· ἐπ' αὐτοφώρῳ δὲ αὐτὴν καταλαβόντα μοιχευομένην, ηρέμα ἐπιγελάσαι, καὶ ὅρκον προσ- θεῖναι ὡς οὐκ ἔτι αὐτῇ συνοικήσει. Εχε δὲ αὐτὴν, πρὸς τὸν μοιχὸν εἰπὼν, εὐθὺς ἐπὶ τὴν ἐρημίαν ἦλθε πρὸς Ἀντώνιον. Πραότατον δὲ καὶ καρτερικόν εἰς ἄγαν λέγεται τόνδε γενέσθαι τὸν ἄνδρα, ἀμέλει τοι καὶ γηραλέῳ ὄντι καὶ μοναστικῆς τληπαθείας ἀήθει, ἔτι γὰρ νέηλυς ἦν, παντοδαπαῖς πείραις προσβαλών 'Αν τώνιος, ἐν οὐδενὶ ἀγεννῆ ἐφρασε. Τελείαν δὲ αὐτῷ φιλοσοφίαν ἐπιμαρτυρήσας, καὶ ἑαυτὸν διάγειν ἐπ- έτρεπεν, ὡς μηδὲν διδασκάλου δεόμενον. Επεψηφί ζετο δὲ καὶ ὁ Θεὸς τῇ ᾿Αντωνίου μαρτυρία, καὶ τοῖς έργοις ἐπεδείκνυε τὸν ἄνδρα ἐνδοξότατον κρείττονα δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ διδασκάλου εἰς τὸ κακοῦν καὶ ἀπὸ ελαύνειν τοὺς δαίμονας. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τοῦ ἁγίου 'Αμοῦν, καὶ Ευτυχιανοῦ τοῦ ἐν τῷ Ὀλύμπῳ. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, καὶ Ἀμοῦν ὁ Αἰγύπτιος ἐφιλοσόφει. "Ον δὴ λόγος, βιασαμένων τῶν οἰκείων γυναῖκα ἀγαγέσθαι· μὴ πειραθῆναι δὲ αὐτῆς, Η θέμις ἀνδράσιν. ὡς γὰρ ἀρχὴν εἶχεν αὐτοῖς ὁ γάμος, καὶ νύμφην οὖσαν οἷα νυμφίος εἰς τὸν θάλαμον λα- βῶν, ἐμονώθη· Ὁ μὲν δὴ γάμος ἡμῖν οὗτος, ἔφη, ὦ γύναι, μέχρι τούτων τετέλεσται. Ἡλίκον δὲ ἀγαθόν ἐστι δυνηθῆναι παρθένον διαμεῖναι, ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφῶν ὑφηγεῖτο, καὶ ἐπειρᾶτο καθ᾿ ἑαυτὸν οἰκεῖν. SOZOMENI B quisque magni aestimaret eum videre, et loquentem audire, et jubenti obtemperare : siquidem ipse quamvis talis tantusque esset, latere nibilominus in solitudine, et ignotus esse studebat. Quod si quando vi compulsus in urbem venisset ad opem poscentibus ferendam, confecto negotio cujus causa venerat, protinus ad solitudinem reverte- batur. Etenim pisces quidem aiebat aqua nutriri : monachis vero ornamento esse solitudinem : et quemadmodum illi simul atque terram attigerint, vitam amittunt, sic istos cum ad urbes accedunt, monasticam gravitatem perdere. Postremo morige- rum se ac jucundumn omnibus præbens, studiose cavebat ne superbo atque arroganti ingenio esset, neve hujusmodi esse videretur. Et hæc quidem de Antonii conversatione dicere volui, eo consilio ut horum quæ dicta sunt judicio utentes, reliquam hujus viri philosophiam ex iis conjiciamus. Habuit porro quamplurimos ac probatissimos discipulos : quorum alii in Ægypto ac Libya, alii in Palæstina et Syria atque Arabia floruerunt. Et unusquisque eorum in illis regionibus in quibus commorabatur, non minus severe quam præceptor ipse, vixit et conversatus est, multosque alios instituit, et ad similem virtutem philosophiamque perduxit. Adco ut perdifficile esset, urbes ac regiones circumeundo, Antonii discipulos ac successores perquirere. Quo enim modo facile reperiri potuissent ii, qui in hac vita latere multo studebant diligentius, quam ple- rique nunc mortalium, ambitione infati, semetipsos jactant atque ostentant. Ex iis autem quos ac- cepimus Antonii discipulis, celeberrimi exstiterunt, cum alii multi quos suo loco referemus, tum Paulus cognomento Simplex. Hic cum rusticus esset, mu- lierem formosam in matrimonio habuisse dicitur : C quam cum in adulterio deprehendisset, placide subrisit, et jurejurando affirmavit, nunquam se cum illa amplius esse victurum. Cumque adultero dixisset Tu illam tibi habeto; recta in solitudinem ad Antonium se contulit. Porro hunc virum man- suetissimum fuisse perhibent ac patientissimum. Denique Antonius eum jam atate provectum, nec monasticæ tolerantiæ adhuc assuefactum, recens enim in monasterium venerat, omnibus modis ten- tare aggressus cum esset, nulla in re ignavum deprehendit. Itaque perfectæ philosophiæ testimo- nium ei perbibens, ut posthac seorsum degeret ei permisit, quippe qui nullius magisterio indigeret. Sed et Deus ipse hoc Antonii testimonium confirmavit, Paulumque miraculis illustrissimum red- didit, et in vexandis abigendisque dæmonibus, ipso præceptore suo superiorem. CAP. XIV. De sancto Ammone, deque Eutychiano qui apud Olympum commoratus est. Per idem tempus Ammon quoque Ægyptius mo- nasticam philosophiam excoluit '. Quem fama est compellentibus proximis uxorem quidem duxisse, cum ea tamen, sicuti viris jus fasque est, nequa- quam rem habuisse. Nam cum nuptiæ ipsorum cceptæ essent, et ipse tanquam sponsus sponsam in thalamum duxisset, solus cum ea constitutus : Nuptiæ quidem nostræ, inquit, o mulier, haetenus celebrate sunt. Quantum vero bonum sit posse D (1) Socr. lib. v, cap. 23.

Αλλ' ἐπειδὴ τοὺς περὶ παρθενίας λόγους επήνει ἡ γυνή, χωρισθῆναι δὲ αὐτοῦ χαλεπῶς ἔφερεν, ἰδία καθεύδων ἐπὶ δέκα καὶ ὀκτὼ ἔτεσι συνῆν αὐτῇ, μηδὲ οὕτω μοναχικῆς ἀσκήσεως ἀμελῶν. Ἐν τοσούτῳ δὲ χρόνῳ ζηλώσασα τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἀρετὴν ἡ γυνή, ἐλογίσατο μὴ δίκαιον εἶναι, τηλικοῦτον ὄντα οἴκοι κρύπτεσθαι δι' αὐτὴν, καὶ χρῆναι ἐκάτερον κεχωρι- σμένως οἰκοῦντα φιλοσοφείν. Καὶ περὶ τούτου ἐδεήθη τοῦ ἀνδρός. Ο δὲ, χάριν ὁμολογήσας τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῶν βεβουλευμένων τῇ γυναικὶ, Σὺ μὲν δὴ, ἔφη, του τον τὸν οἶκον ἔχει ἐγὼ δὲ ἕτερον ἐμαυτῷ ποιήσω. Καὶ πρὸς μεσημβρίαν τῆς Μαρείας λίμνης κατα λαβὼν ἔρημον τόπον, ἀμφὶ τὴν Σκήτην καὶ τὸ και λούμενον τῆς Νητρίας δρος, δύο καὶ εἴκοσι ἔτη ένα θάδε ἐφιλοσόφησε, δὶς ἑκάστου έτους τὴν γυναῖκα θεώμενος. Τούτῳ δὲ τῷ θεσπεσίῳ ἀρχηγῷ γενομένῳ " τῶν τῇδε μοναστηρίων, πολλοὶ καὶ ἀξιόλογοι ἐγένοντο μαθηταί, ὡς αἱ διαδοχαὶ ἐπιδείξουσι. Πολλὰ δὲ καὶ θεσπέσια ἐπ' αὐτῷ συμβέβηκεν, & μάλιστα τοῖς κατ' Αἴγυπτον μοναχοῖς ἡκρίβωται, περὶ πολλοῦ ποιουμέ νοις, διαδοχῇ παραδόσεως ἀγράφου ἐπιμελῶς ἀπο μνημονεύειν τὰς τῶν παλαιοτέρων ἀσκητῶν ἀρετάς. Ἐμοὶ δὲ τῶν εἰς ἡμᾶς ἐλθόντων ἐκεῖνα ῥητέον. Ἐδέη- σεν αὐτῷ καὶ Θεοδώρῳ τῷ αὐτοῦ μαθητῇ ἀπιοῦσί που, διαβῆναι διώρυχα, ἣν Λύκον καλοῦσιν. Ἵνα δὲ μὴ γυμνοὺς ἀλλήλους θεάσωνται, ἐκέλευσεν Αμοῦν ὑπὸ αναχωρήσαι Θεόδωρον. ὡς δὲ καὶ ἑαυτὸν ᾐσχύνετο γυμνὸν θεάσασθαι, ἐξαπίνης μετάρσιος ἀρθεὶς ὑπὸ θείας δυνάμεως, ἐπὶ τὴν ἀντικρύ ὄχθην μετετέθη. Διαβὰς δὲ τὸ ὕδωρ Θεόδωρος, καὶ θεασάμενος αὐτοῦ τὴν ἐσθῆτα καὶ τοὺς πόδας ἀβρόχους, ελιπάρει τὸν πρεσβύτην φράζειν αὐτῷ τὴν αἰτίαν. Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν παρῃτεῖτο λέγειν· ὁ δὲ μὴ ἄλλως ἀνίσχειν ἰσχυρίζετο, εἰ μὴ μάθῃ, συνθεμένου Θεοδώρου, ζῶντος αὐτοῦ μηδενὶ λέξειν, ὡμολόγησε τὸ συμβάν. Παραπλήσιον δὲ τῷ εἰρημένῳ εἰς θαῦμα καὶ τοῦτο· Αδικοι πατέ ρες ὑπὸ κυνὸς λυσσῶντος ἴδιον παῖδα δηχθέντα, καὶ ὅσον οὔπω ἀπολέσθαι προσδοκώμενον, ἤγαγον ὡς αὐτόν· καὶ ὀλοφυρόμενοι εδέοντο αὐτοῦ θεραπεῦσαι τὸν υἱόν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτούς· Ἀλλ' οὐδὲν, ἔφη, δεῖται τῆς παρ' ἐμοῦ θεραπείας· ὑμεῖς δὲ εἰ βούλεσθε τὸν βοῦν ἐν κεκλόφατε ἀποδοῦναι τοῖς δεσπόταις, αὐτίκα ἰαθήσεται. Ο καὶ συνέβη. "Αμα γὰρ ὁ βοῦς ἀπεδόθη, καὶ τὸ πάθος τὸν παῖδα ἀπέλιπεν, Ηνίκα δὲ ὁ Αμούς οὗτος ἐτελεύτα, λέγεται τὸν ᾿Αντώνιον θεά- σασθαι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἀναγομένην, θείων Δυνάμεων σὺν ψαλμῳδίαις ἡγουμένων. Πυνθανο- μένοι; δὲ τοῖς περὶ αὐτὸν τοῦ θαύματος τὴν αἰτίαν, οὐκ ἀπεκρύψατο· δῆλος γὰρ ἦν σπουδαίως τὸν ἀέρα κατανοῶν, καὶ ἐκπεπληγμένος πρὸς τὴν ὄψιν τοῦ παραδόξου θαύματος. ὡς δὲ μετὰ ταῦτα παραγενό- μενοί τινες ἀπὸ τῆς Σκήτεως, ἀνήγγειλαν τὴν ὥραν τῆς ᾿Αμούς τελευτῆς, τἀληθὲς ἐδείχθη τῆς Ἀντω νίου προρρήσεως. Καὶ ἀμφοτέρους ἐμακάριζον, τὸν μὲν, ἐπὶ ὁμολογουμένοις ἀγαθοῖς μεταστάντα τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς· τὸν δὲ, τοσαύτης ἀξιωθέντα θέας, ἣν ὁ Θεὸς αὐτῷ ἀπὸ τοσούτου ἐδήλωσε. Πολλῶν γὰρ ἡμερῶν ὁδός ἐστι, τὸ μέσον τῶν τόπων ἐν οἷς ἐκάτε- ρος διέτριβεν. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἱστόρηται παρὰ τῶν HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A virginem permanere, ex sacris Litters eam edo- B C D cuit, ac seorsum degere tentavit. Sed cum mulier sermonem quidem de virginitate approbaret, verum sejungi ab illo moleste ferret, ipse seorsum cubans, octodecim annis cum ea mansit, ne sic quidemn monasticæ abstinentiæ leges negligens. Tanto tem- poris spatio cum virtutem viri mulier imitata es- set, injustum esse censuit, ut tantus vir sui causa occultaretur domi, satiusque esse, ut ambo sepa ratim degentes philosophiæ incumberent. Itaque hac de re maritum interpellavit. At ille Deo gratias agens ob hujusmodi uxeris propositum : Tu qui- dem, inquit, domum hanc habeto : ego vero aliud mihi domicilium parabo. Simul profectus ad soli- tudinem quæ sita est ad meridiem lacus Mareotici circa Scetim et montem qui Nitriæ dicitur, duobua et viginti annis illic philosophatus est, quotannis bis uxorem suam invisens. Hujus divini viri qui monasteriorum in illis partibus princeps atque in- stitutor fuit, multi ac memorabiles discipuli exsti- terunt, ut series successionum ostensura est. Multa porro per eum mirabilia contigerunt, quæ ab Æ- gypti monachis studiose notata sunt : quippe qui magni æstimant veterum monachorum virtutes continua successione sibi a majoribus traditas accurate commemorare. Ego vero ex iis quæ ad notitiam meam pervenerunt, hæc tantuminodo di- cam. Ipsi ac Theodoro ejus discipulo nescio quo pergentibus, necessario transeunda erat fossa quam Lycum vocant. Ne forte igitur se mutuo nu- dos conspicerent, Ammon Theodorum paulisper jussit secedere. Cum vero se ipse quoque nudum videre erubesceret, repente divina quadam virtute sublimis raptus, in oppositam ripam transportatus est. Theodorus autem cum fluvium trajecisset, Ammonis vestem ac pedes nullatenus aqua made- factos cernens, rogavit senem ut causam ipsi in- dicaret. Cumque alter quidem dicere recusaret, alter vero pertinaciter negaret se inde surrectu- rum, nisi id ab ipso didicisset: tandem Ammon stipulatus a Theodoro, illum se superstite nemini dicturum esse, rem confessus est. Non dissimile est supradicto miraculum quod subjiciam. Injusti quidam parentes filium a cane rabido morsum, qui morti jam proximus videbatur, ad Ammonem ad- duxerunt, et ejulantes rogabant ut ei curationem adhiberet. Quibus ille: Mea, inquit, curatione non indiget. Vos vero si bovem quem furto rapuistis, dominis volueritis reddere, confestim sanabitur puer. Quod quidem ita evenit. Nam simul atque bos est redditus, puer morbo liberatus est. Porro cum Ammon iste spiritum exhalasset, animam ejus Antonius vidisse dicitur, quæ in coelum efferretur, divinis Virtutibus cum psalmorum cantu præeun- tibus. Et cum hi qui circa Antoniun erant, cau- sam admirationis ab illo requirerent: videbatur enim intentis oculis cœlum aspicere, et insolitæ rei miraculo stupefactus esse, ille rem ut erat ex- posuit. Paulo post vero, cum ex Sceti quidam ve

Αλλ' ἐπειδὴ τοὺς περὶ παρθενίας λόγους επήνει ἡ γυνή, χωρισθῆναι δὲ αὐτοῦ χαλεπῶς ἔφερεν, ἰδία καθεύδων ἐπὶ δέκα καὶ ὀκτὼ ἔτεσι συνῆν αὐτῇ, μηδὲ οὕτω μοναχικῆς ἀσκήσεως ἀμελῶν. Ἐν τοσούτῳ δὲ χρόνῳ ζηλώσασα τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἀρετὴν ἡ γυνή, ἐλογίσατο μὴ δίκαιον εἶναι, τηλικοῦτον ὄντα οἴκοι κρύπτεσθαι δι' αὐτὴν, καὶ χρῆναι ἐκάτερον κεχωρι- σμένως οἰκοῦντα φιλοσοφείν. Καὶ περὶ τούτου ἐδεήθη τοῦ ἀνδρός. Ο δὲ, χάριν ὁμολογήσας τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῶν βεβουλευμένων τῇ γυναικὶ, Σὺ μὲν δὴ, ἔφη, του τον τὸν οἶκον ἔχει ἐγὼ δὲ ἕτερον ἐμαυτῷ ποιήσω. Καὶ πρὸς μεσημβρίαν τῆς Μαρείας λίμνης κατα λαβὼν ἔρημον τόπον, ἀμφὶ τὴν Σκήτην καὶ τὸ και λούμενον τῆς Νητρίας δρος, δύο καὶ εἴκοσι ἔτη ένα θάδε ἐφιλοσόφησε, δὶς ἑκάστου έτους τὴν γυναῖκα θεώμενος. Τούτῳ δὲ τῷ θεσπεσίῳ ἀρχηγῷ γενομένῳ " τῶν τῇδε μοναστηρίων, πολλοὶ καὶ ἀξιόλογοι ἐγένοντο μαθηταί, ὡς αἱ διαδοχαὶ ἐπιδείξουσι. Πολλὰ δὲ καὶ θεσπέσια ἐπ' αὐτῷ συμβέβηκεν, & μάλιστα τοῖς κατ' Αἴγυπτον μοναχοῖς ἡκρίβωται, περὶ πολλοῦ ποιουμέ νοις, διαδοχῇ παραδόσεως ἀγράφου ἐπιμελῶς ἀπο μνημονεύειν τὰς τῶν παλαιοτέρων ἀσκητῶν ἀρετάς. Ἐμοὶ δὲ τῶν εἰς ἡμᾶς ἐλθόντων ἐκεῖνα ῥητέον. Ἐδέη- σεν αὐτῷ καὶ Θεοδώρῳ τῷ αὐτοῦ μαθητῇ ἀπιοῦσί που, διαβῆναι διώρυχα, ἣν Λύκον καλοῦσιν. Ἵνα δὲ μὴ γυμνοὺς ἀλλήλους θεάσωνται, ἐκέλευσεν Αμοῦν ὑπὸ αναχωρήσαι Θεόδωρον. ὡς δὲ καὶ ἑαυτὸν ᾐσχύνετο γυμνὸν θεάσασθαι, ἐξαπίνης μετάρσιος ἀρθεὶς ὑπὸ θείας δυνάμεως, ἐπὶ τὴν ἀντικρύ ὄχθην μετετέθη. Διαβὰς δὲ τὸ ὕδωρ Θεόδωρος, καὶ θεασάμενος αὐτοῦ τὴν ἐσθῆτα καὶ τοὺς πόδας ἀβρόχους, ελιπάρει τὸν πρεσβύτην φράζειν αὐτῷ τὴν αἰτίαν. Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν παρῃτεῖτο λέγειν· ὁ δὲ μὴ ἄλλως ἀνίσχειν ἰσχυρίζετο, εἰ μὴ μάθῃ, συνθεμένου Θεοδώρου, ζῶντος αὐτοῦ μηδενὶ λέξειν, ὡμολόγησε τὸ συμβάν. Παραπλήσιον δὲ τῷ εἰρημένῳ εἰς θαῦμα καὶ τοῦτο· Αδικοι πατέ ρες ὑπὸ κυνὸς λυσσῶντος ἴδιον παῖδα δηχθέντα, καὶ ὅσον οὔπω ἀπολέσθαι προσδοκώμενον, ἤγαγον ὡς αὐτόν· καὶ ὀλοφυρόμενοι εδέοντο αὐτοῦ θεραπεῦσαι τὸν υἱόν. Ὁ δὲ πρὸς αὐτούς· Ἀλλ' οὐδὲν, ἔφη, δεῖται τῆς παρ' ἐμοῦ θεραπείας· ὑμεῖς δὲ εἰ βούλεσθε τὸν βοῦν ἐν κεκλόφατε ἀποδοῦναι τοῖς δεσπόταις, αὐτίκα ἰαθήσεται. Ο καὶ συνέβη. "Αμα γὰρ ὁ βοῦς ἀπεδόθη, καὶ τὸ πάθος τὸν παῖδα ἀπέλιπεν, Ηνίκα δὲ ὁ Αμούς οὗτος ἐτελεύτα, λέγεται τὸν ᾿Αντώνιον θεά- σασθαι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἀναγομένην, θείων Δυνάμεων σὺν ψαλμῳδίαις ἡγουμένων. Πυνθανο- μένοι; δὲ τοῖς περὶ αὐτὸν τοῦ θαύματος τὴν αἰτίαν, οὐκ ἀπεκρύψατο· δῆλος γὰρ ἦν σπουδαίως τὸν ἀέρα κατανοῶν, καὶ ἐκπεπληγμένος πρὸς τὴν ὄψιν τοῦ παραδόξου θαύματος. ὡς δὲ μετὰ ταῦτα παραγενό- μενοί τινες ἀπὸ τῆς Σκήτεως, ἀνήγγειλαν τὴν ὥραν τῆς ᾿Αμούς τελευτῆς, τἀληθὲς ἐδείχθη τῆς Ἀντω νίου προρρήσεως. Καὶ ἀμφοτέρους ἐμακάριζον, τὸν μὲν, ἐπὶ ὁμολογουμένοις ἀγαθοῖς μεταστάντα τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς· τὸν δὲ, τοσαύτης ἀξιωθέντα θέας, ἣν ὁ Θεὸς αὐτῷ ἀπὸ τοσούτου ἐδήλωσε. Πολλῶν γὰρ ἡμερῶν ὁδός ἐστι, τὸ μέσον τῶν τόπων ἐν οἷς ἐκάτε- ρος διέτριβεν. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἱστόρηται παρὰ τῶν HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A virginem permanere, ex sacris Litters eam edo- B C D cuit, ac seorsum degere tentavit. Sed cum mulier sermonem quidem de virginitate approbaret, verum sejungi ab illo moleste ferret, ipse seorsum cubans, octodecim annis cum ea mansit, ne sic quidemn monasticæ abstinentiæ leges negligens. Tanto tem- poris spatio cum virtutem viri mulier imitata es- set, injustum esse censuit, ut tantus vir sui causa occultaretur domi, satiusque esse, ut ambo sepa ratim degentes philosophiæ incumberent. Itaque hac de re maritum interpellavit. At ille Deo gratias agens ob hujusmodi uxeris propositum : Tu qui- dem, inquit, domum hanc habeto : ego vero aliud mihi domicilium parabo. Simul profectus ad soli- tudinem quæ sita est ad meridiem lacus Mareotici circa Scetim et montem qui Nitriæ dicitur, duobua et viginti annis illic philosophatus est, quotannis bis uxorem suam invisens. Hujus divini viri qui monasteriorum in illis partibus princeps atque in- stitutor fuit, multi ac memorabiles discipuli exsti- terunt, ut series successionum ostensura est. Multa porro per eum mirabilia contigerunt, quæ ab Æ- gypti monachis studiose notata sunt : quippe qui magni æstimant veterum monachorum virtutes continua successione sibi a majoribus traditas accurate commemorare. Ego vero ex iis quæ ad notitiam meam pervenerunt, hæc tantuminodo di- cam. Ipsi ac Theodoro ejus discipulo nescio quo pergentibus, necessario transeunda erat fossa quam Lycum vocant. Ne forte igitur se mutuo nu- dos conspicerent, Ammon Theodorum paulisper jussit secedere. Cum vero se ipse quoque nudum videre erubesceret, repente divina quadam virtute sublimis raptus, in oppositam ripam transportatus est. Theodorus autem cum fluvium trajecisset, Ammonis vestem ac pedes nullatenus aqua made- factos cernens, rogavit senem ut causam ipsi in- dicaret. Cumque alter quidem dicere recusaret, alter vero pertinaciter negaret se inde surrectu- rum, nisi id ab ipso didicisset: tandem Ammon stipulatus a Theodoro, illum se superstite nemini dicturum esse, rem confessus est. Non dissimile est supradicto miraculum quod subjiciam. Injusti quidam parentes filium a cane rabido morsum, qui morti jam proximus videbatur, ad Ammonem ad- duxerunt, et ejulantes rogabant ut ei curationem adhiberet. Quibus ille: Mea, inquit, curatione non indiget. Vos vero si bovem quem furto rapuistis, dominis volueritis reddere, confestim sanabitur puer. Quod quidem ita evenit. Nam simul atque bos est redditus, puer morbo liberatus est. Porro cum Ammon iste spiritum exhalasset, animam ejus Antonius vidisse dicitur, quæ in coelum efferretur, divinis Virtutibus cum psalmorum cantu præeun- tibus. Et cum hi qui circa Antoniun erant, cau- sam admirationis ab illo requirerent: videbatur enim intentis oculis cœlum aspicere, et insolitæ rei miraculo stupefactus esse, ille rem ut erat ex- posuit. Paulo post vero, cum ex Sceti quidam ve

Αντωνίῳ καὶ Ἀμοῦν συγγενομένων. Ἐπὶ ταύτης δὲ τῆς ἡγεμονίας εὐδοκίμως ἐπυθόμην φιλοσοφῆσαι καὶ Εὐτυχιανόν· ὃς ἐν Βιθυνίᾳ περὶ τὸν Ολυμπιον τὰς διατριβὰς εἶχεν. Αἵρεσιν δὲ τὴν Ναυατιανῶν πρεσβεύων, θείας χάριτος μετείχε, θεραπείαις παθῶν καὶ πράξεσι παραδόξοις, ὡς καὶ αὐτῷ Κωνσταντίνῳ διὰ τὴν ἀρετὴν τοῦ βίου συνήθη καὶ φίλον εἶναι. Κατ' ἐκεῖνο γοῦν καιροῦ, δεσμώτου τινὸς ὄντος τῶν δορυφόρων υποπτευθεὶς γὰρ τυραννικά φρονεῖν ἔφυγε, καὶ περὶ τὸν Ολυμπον ἀναζητηθείς, συνελή φθη· δεηθέντων τῶν ἐπιτηδείων Ευτυχιανοῦ πρε- σβεύειν ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν βασιλέα, πρότερον δὲ προνοεῖν, ὥστε τῶν δεσμῶν ἀφεθῆναι τὸν ἄνθρωπον, μὴ χαλεπῶς δεδεμένος φθάσῃ ἀπολούμενος· λέγεται ὡς τοὺς δεσμοφύλακας πέμψας, ἐδεήθη τῶν δεσμῶν αὐτὸν ἀνεῖναι. Οἱ δὲ ὡς οὐκ ἐπείθοντο, εἰς τὸ δεσμω τήριον ἐλθεῖν· αὐτομάτως δὲ κεκλεισμένας ἀναπετα- σθῆναι τὰς θύρας, καὶ τοῦ δεσμώτου τὰ δεσμὰ διαρ ῥυῆναι. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ πρὸς βασιλέα παραγενέ- σθαι ἐν Βυζαντίῳ διατρίβοντα τότε, ἑτοίμως τε την χάριν λαβεῖν. Οὐ γὰρ εἴωθε Κωνσταντίνος δυσχε ραίνειν ἐπὶ ταῖς αὐτοῦ αἰτήσεσι. Σφόδρα γὰρ ἐν πλείστῃ τιμῇ τὸν ἄνδρα ἦγε. Τάδε μὲν ἡμῖν ὡς ἐν βραχεῖ δεδηλώσθω, περὶ τῶν τότε λαμπρῶς ἐν μονα χοῖς φιλοσοφησάντων. ῇ δὲ ἀκριβείας τῆς περὶ τού των μέλει, ζητῶν ἂν εὔροι τῶν πλειόνων τοὺς βίους αναγράπτους. Β ΚΕΦΑΛ. ΙΕ΄. Περὶ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως, καὶ ὅθεν ἤρξατο, καὶ τίνας διέλαβε· καὶ περὶ τῆς μεταξὺ τῶν ἐπι σκόπων δι' αὐτὸν ἀναφθείσης Έριδος. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ καίπερ ὧδε καὶ διὰ πάντων τῶν ἄλλων τῆς θρησκείας εὐδοκιμούσης, εριστικαί τινες διαλέξεις ετάραττον τὰς Ἐκκλησίας, ἐπὶ προφάσει δῆθεν εὐσεβείας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ τελείας εὑρέσεως, εἰς ζήτησιν ἄγουσαι τὰ πρότερον ἀνεξέταστα. Ήρξε δὲ τούτων τῶν λόγων "Αρειος, πρεσβύτερος τῆς κατ' Αίγυπτον ᾿Αλεξανδρείας. ὓς ἐξ ἀρχῆς σπουδαῖος εἶναι περὶ τὸ δόγμα δόξας, νεωτερίζοντι Μελιτίῳ συνέπραττε· καταλιπὼν δὲ τοῦτον, ἐχειροτονήθη διά κονος παρὰ Πέτρου τοῦ ᾿Αλεξανδρέων ἐπισκόπου · καὶ πάλιν αὖ παρ' αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἐξεβλήθη (56), SOZOMENI nientes horam obitus Ammonis renuntiassent, ap- A paruit quam vera esset Antonii prædictio. Et uter- que beatus ab omnibus prædicatus est: ille, quod post bonos et omnium testimonio probatos actus, ex hac vita translatus fuisset : hic vero, quod ejus- modi visionem promeruisset, quam Deus illic ex loco tam procul dissito ostenderat. Loca enim in quibus uterque degebat, multorum dierum itinere a se invicem distabant. Et hæc quidem ita relata sunt ab iis, qui cum Antonio et Ammone familia- riter vixerunt. Sub eodem Constantini principatu Eutychianum quoque præclare philosophatum esse accepi. Hic in Bithynia circa Olympum montem commorabatur. Secte vero Novatianorum addictus, divinam gratiam possidebat, tum in morborum cu- rationibus, tum in aliis admirandis operibus : adeo ut ob virtutum merita, Constantino ipsi familiaris esset atque amicus. Eo igitur tempore cum quidam ex imperatoris protectoribus teneretur in vinculis: suspectus enim quasi particeps conjurationis ad- versus principem, fuga se proripuerat; quæsitusque circa Olympum montem captus fuerat: rogatus ab ejus necessariis Eutychianus ut apud imperatorem pro illo intercederet, prius autem operam daret ut vinculis solveretur reus, ue catenarum pondere oppressus morte interim præriperetur; misisse di- citur ad carceris custodes, qui peterent ut illum vinculis relaxarent. Cumque illi minime obtemperarent, Eutychianum ad carcerem venisse; et car- ceris januas quæ clausæ erant, sponte reseratas esse, vincti denique illius vincula diffluxisse. Post haec vero imperatorem qui tunc Byzantii degebat, adiisse dicitur, et ab eo indulgentiam quam petebat facile obtinuisse. Neque enim Constantinus Eutychiani preces repellere consueverat, quippe quem maximo honore prosequeretur. Et hæc quidem a nobis breviter dicta sint de iis, qui tom temporis inter monachos eximic philosophati sunt. Si cui vero curæ est ista cognoscere, is si quæsi- eit, vitas complurium conscriptas inveniet. CAP. XV. De hærest Arii, unde initium sumpserit, et ad quos pervaserit el de mutua episcoporum inter se contentione ob eumdem Arium. Verum licet hoc modo et in reliquis omnibus Christiana religio floreret, tamen contentiosæ quæ- dain disputationes Ecclesiam perturbarunt, quæ sub obtentu religionis et perfectae Dei cognitionis, res antea minime discussas in quæstionem voca- runt. Harum autem disputationum auctor fuit Arius, Alexandriæ quæ est in Ægypto presbyter'. Qui cum rectæ doctrinæ studiosus propugnator initio visus esset, Melitium res novas in Ecclesia molientem adjuvit. Postea vero relictis cjus par- tibus, a Petro Alexandrinorum episcopo diaconus Soc. lil. 1, c. 5, 6. C VALESII ANNOTATIONES Actis Petri Martyris, quæ ante aliquot annos Pa- risiis edita sunt, legimus Arium presbyterum Alexandriæ ob perversitatem dogmatum Ecclesia pulsum fuisse a Petro Alexandrino episcopo. Cuin- que universus clerus ab eodem Ario sollicitatus, Petrum tunc in carcere degentem, et propediem martyrio consummandum adiisset, rogassetque ut persuaderi potuisse, ut Arium in pristinum locum restitueret. Ab his actis dissentit Sozomenus. Arium enim diaconum duntaxat fuisse dicit, Petro Alexan- drinam Ecclesiam regente. Deinde Arium a Petro excommunicatum esse scribit, non quod impia de Christo loqueretur, sed quod Melitii partes fove- ret. Cæterum Acta illa martyrii Petri, vetustissima (55) Παρ' αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας εξεβλήθη. in D Arium in Ecclesiam recipere vellet, nunquam ei

Αντωνίῳ καὶ Ἀμοῦν συγγενομένων. Ἐπὶ ταύτης δὲ τῆς ἡγεμονίας εὐδοκίμως ἐπυθόμην φιλοσοφῆσαι καὶ Εὐτυχιανόν· ὃς ἐν Βιθυνίᾳ περὶ τὸν Ολυμπιον τὰς διατριβὰς εἶχεν. Αἵρεσιν δὲ τὴν Ναυατιανῶν πρεσβεύων, θείας χάριτος μετείχε, θεραπείαις παθῶν καὶ πράξεσι παραδόξοις, ὡς καὶ αὐτῷ Κωνσταντίνῳ διὰ τὴν ἀρετὴν τοῦ βίου συνήθη καὶ φίλον εἶναι. Κατ' ἐκεῖνο γοῦν καιροῦ, δεσμώτου τινὸς ὄντος τῶν δορυφόρων υποπτευθεὶς γὰρ τυραννικά φρονεῖν ἔφυγε, καὶ περὶ τὸν Ολυμπον ἀναζητηθείς, συνελή φθη· δεηθέντων τῶν ἐπιτηδείων Ευτυχιανοῦ πρε- σβεύειν ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς τὸν βασιλέα, πρότερον δὲ προνοεῖν, ὥστε τῶν δεσμῶν ἀφεθῆναι τὸν ἄνθρωπον, μὴ χαλεπῶς δεδεμένος φθάσῃ ἀπολούμενος· λέγεται ὡς τοὺς δεσμοφύλακας πέμψας, ἐδεήθη τῶν δεσμῶν αὐτὸν ἀνεῖναι. Οἱ δὲ ὡς οὐκ ἐπείθοντο, εἰς τὸ δεσμω τήριον ἐλθεῖν· αὐτομάτως δὲ κεκλεισμένας ἀναπετα- σθῆναι τὰς θύρας, καὶ τοῦ δεσμώτου τὰ δεσμὰ διαρ ῥυῆναι. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ πρὸς βασιλέα παραγενέ- σθαι ἐν Βυζαντίῳ διατρίβοντα τότε, ἑτοίμως τε την χάριν λαβεῖν. Οὐ γὰρ εἴωθε Κωνσταντίνος δυσχε ραίνειν ἐπὶ ταῖς αὐτοῦ αἰτήσεσι. Σφόδρα γὰρ ἐν πλείστῃ τιμῇ τὸν ἄνδρα ἦγε. Τάδε μὲν ἡμῖν ὡς ἐν βραχεῖ δεδηλώσθω, περὶ τῶν τότε λαμπρῶς ἐν μονα χοῖς φιλοσοφησάντων. ῇ δὲ ἀκριβείας τῆς περὶ τού των μέλει, ζητῶν ἂν εὔροι τῶν πλειόνων τοὺς βίους αναγράπτους. Β ΚΕΦΑΛ. ΙΕ΄. Περὶ τῆς Ἀρείου αἱρέσεως, καὶ ὅθεν ἤρξατο, καὶ τίνας διέλαβε· καὶ περὶ τῆς μεταξὺ τῶν ἐπι σκόπων δι' αὐτὸν ἀναφθείσης Έριδος. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ καίπερ ὧδε καὶ διὰ πάντων τῶν ἄλλων τῆς θρησκείας εὐδοκιμούσης, εριστικαί τινες διαλέξεις ετάραττον τὰς Ἐκκλησίας, ἐπὶ προφάσει δῆθεν εὐσεβείας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ τελείας εὑρέσεως, εἰς ζήτησιν ἄγουσαι τὰ πρότερον ἀνεξέταστα. Ήρξε δὲ τούτων τῶν λόγων "Αρειος, πρεσβύτερος τῆς κατ' Αίγυπτον ᾿Αλεξανδρείας. ὓς ἐξ ἀρχῆς σπουδαῖος εἶναι περὶ τὸ δόγμα δόξας, νεωτερίζοντι Μελιτίῳ συνέπραττε· καταλιπὼν δὲ τοῦτον, ἐχειροτονήθη διά κονος παρὰ Πέτρου τοῦ ᾿Αλεξανδρέων ἐπισκόπου · καὶ πάλιν αὖ παρ' αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἐξεβλήθη (56), SOZOMENI nientes horam obitus Ammonis renuntiassent, ap- A paruit quam vera esset Antonii prædictio. Et uter- que beatus ab omnibus prædicatus est: ille, quod post bonos et omnium testimonio probatos actus, ex hac vita translatus fuisset : hic vero, quod ejus- modi visionem promeruisset, quam Deus illic ex loco tam procul dissito ostenderat. Loca enim in quibus uterque degebat, multorum dierum itinere a se invicem distabant. Et hæc quidem ita relata sunt ab iis, qui cum Antonio et Ammone familia- riter vixerunt. Sub eodem Constantini principatu Eutychianum quoque præclare philosophatum esse accepi. Hic in Bithynia circa Olympum montem commorabatur. Secte vero Novatianorum addictus, divinam gratiam possidebat, tum in morborum cu- rationibus, tum in aliis admirandis operibus : adeo ut ob virtutum merita, Constantino ipsi familiaris esset atque amicus. Eo igitur tempore cum quidam ex imperatoris protectoribus teneretur in vinculis: suspectus enim quasi particeps conjurationis ad- versus principem, fuga se proripuerat; quæsitusque circa Olympum montem captus fuerat: rogatus ab ejus necessariis Eutychianus ut apud imperatorem pro illo intercederet, prius autem operam daret ut vinculis solveretur reus, ue catenarum pondere oppressus morte interim præriperetur; misisse di- citur ad carceris custodes, qui peterent ut illum vinculis relaxarent. Cumque illi minime obtemperarent, Eutychianum ad carcerem venisse; et car- ceris januas quæ clausæ erant, sponte reseratas esse, vincti denique illius vincula diffluxisse. Post haec vero imperatorem qui tunc Byzantii degebat, adiisse dicitur, et ab eo indulgentiam quam petebat facile obtinuisse. Neque enim Constantinus Eutychiani preces repellere consueverat, quippe quem maximo honore prosequeretur. Et hæc quidem a nobis breviter dicta sint de iis, qui tom temporis inter monachos eximic philosophati sunt. Si cui vero curæ est ista cognoscere, is si quæsi- eit, vitas complurium conscriptas inveniet. CAP. XV. De hærest Arii, unde initium sumpserit, et ad quos pervaserit el de mutua episcoporum inter se contentione ob eumdem Arium. Verum licet hoc modo et in reliquis omnibus Christiana religio floreret, tamen contentiosæ quæ- dain disputationes Ecclesiam perturbarunt, quæ sub obtentu religionis et perfectae Dei cognitionis, res antea minime discussas in quæstionem voca- runt. Harum autem disputationum auctor fuit Arius, Alexandriæ quæ est in Ægypto presbyter'. Qui cum rectæ doctrinæ studiosus propugnator initio visus esset, Melitium res novas in Ecclesia molientem adjuvit. Postea vero relictis cjus par- tibus, a Petro Alexandrinorum episcopo diaconus Soc. lil. 1, c. 5, 6. C VALESII ANNOTATIONES Actis Petri Martyris, quæ ante aliquot annos Pa- risiis edita sunt, legimus Arium presbyterum Alexandriæ ob perversitatem dogmatum Ecclesia pulsum fuisse a Petro Alexandrino episcopo. Cuin- que universus clerus ab eodem Ario sollicitatus, Petrum tunc in carcere degentem, et propediem martyrio consummandum adiisset, rogassetque ut persuaderi potuisse, ut Arium in pristinum locum restitueret. Ab his actis dissentit Sozomenus. Arium enim diaconum duntaxat fuisse dicit, Petro Alexan- drinam Ecclesiam regente. Deinde Arium a Petro excommunicatum esse scribit, non quod impia de Christo loqueretur, sed quod Melitii partes fove- ret. Cæterum Acta illa martyrii Petri, vetustissima (55) Παρ' αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας εξεβλήθη. in D Arium in Ecclesiam recipere vellet, nunquam ei

Β - καθότι Πέτρου τοὺς Μελιτίου σπουδαστὰς ἀποκηρύ- Α ξαντος, καὶ τὸ αὐτῶν βάπτισμα μὴ προσιεμένου, τοῖς γινομένοις επέσκηπτε, καὶ ἠρεμεῖν οὐκ ἠνείχετο. Ἐπεὶ δὲ Πέτρος ἐμαρτύρησε, συγγνώμην αἰτήσας ᾿Αχιλλᾶν, ἐπετράπη διακονεῖν· καὶ πρεσβυτερίου ἠξιώθη. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλέξανδρος ἐν τιμῇ εἶχεν αὐτόν. Διαλεκτικώτατος δε γενόμενος, ἐλέγετο γὰρ μηδὲ τῶν τοιούτων ἀμοιρεῖν μαθημάτων, εἰς ἀτόπους ἐξεκυλίσθη λόγους· ὡς τοῦτο πρότερον παρ' ἑτέρου μὴ εἰρημένον, τολμῆσαι ἐν ἐκκλησίᾳ ἀπο- φήνασθαι, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐξ οὐκ ὄντων γεγενῆσθαι, καὶ εἶναί ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ αὐτεξουσιότητι κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν ὑπάρχειν, καὶ κτίσμα καὶ ποίημα, καὶ ἄλλα πολλὰ & λέγειν εἰκὸς τὸν τούτοις συνιστάμενον, εἰς διαλέξεις προϊόντα καὶ τὰς κατὰ μέρος ζητήσεις. Λαβόμενοι δέ τινες τῶν εἰρημένων, ἐμέμφοντο ᾿Αλέξανδρον, ὡς οὐ δέον ἀνεχόμενον τῶν κατὰ τοῦ δόγματος νεωτερισμῶν. Ὁ δὲ, ὑπολαβὼν ἄμεινον εἶναι περὶ τῶν ἀμφιβόλων ἑκατέρῳ μέρει προθεῖναι λόγον, ὥστε μὴ δόξαι ἀνάγκῃ, ἀλλὰ πειθοί τῆς ἔριδος αὐτοὺς παύειν, κριτὴν καθίσας σὺν τοῖς ἀπὸ τοῦ κλήρου, εἰς ἅμιλλαν ἀμφοτέρους ήγαγεν. Ως δὲ συμβαίνειν φιλεῖ περὶ τὰς ἔριδας τῶν λόγων, ἑκάτερος ἐπειρᾶτο νικᾷν. Συνίσταται δὲ Αρειος μὲν τοῖς παρ' αὐτοῦ εἰρημένοις· οἱ δὲ, ὡς ὁμοούσιος καὶ συναΐδιός ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί. Συνεδρίου δὲ πάλιν γενομένου, τοσαύτας διαλέξεις ἀνακινήσαντες, οὐ συνέβησαν ἀλλήλοις. Αμφηρίστου δὲ τῆς ζητή- σεως ἔτι δοκούσης εἶναι, πέπονθέ τι καὶ ᾿Αλέξανδρος ταπρῶτα, πῇ μὲν τούτους, πῆ δὲ ἐκείνους ἐπαινῶν. Τελευτῶν δὲ, τοῖς ὁμοούσιον καὶ συναΐδιον εἶναι τὸν Υἱὸν ἀποφαινομένοις ἔθετο· καὶ τὸν ᾿Αρειον ὁμοίως φρονεῖν ἐκέλευσε, τῶν ἐναντίων λόγων ἀφέμενον. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἔπεισεν, ἤδη δὲ πολλοὶ τῶν ἀμφ' αὐτὸν, τῶν ἐπισκόπων καὶ τοῦ κλήρου, λέγειν ὀρθῶς τὸν Αρειον ἐνόμιζον, ἀπεκήρυξε τῆς Ἐκκλησίας αὐτόν σε καὶ τοὺς συμπράττοντας αὐτῷ περὶ τὸ δόγμα κληρικούς. Συνέπραττον δὲ αὐτῷ τῆς ᾿Αλεξανδρέων παροικίας, πρεσβύτεροι μέν, Αειθαλᾶς καὶ Ἀχιλλάς, καὶ Καρπώνης τε καὶ Σαρμάτης και Αρειος - διά- κονοι δὲ, Εὐζώτος καὶ Μακάριος (57) Ιούλιος και Μηνᾶς καὶ Ἑλλάδιος. Εντεῦθεν δὲ καὶ τοῦ λαοῦ οὐχ ὀλίγη μοῖρα μετέθεντο πρὸς αὐτοὺς, οἱ μὲν ὁμοίως χρῆναι περὶ Θεοῦ νομίζειν ἡγούμενοι· οἱ δὲ, τοῦτο δὴ τὸ τοῖς πολλοῖς συμβαῖνον, ὡς ἠδικημένους ελεούν- καὶ Μακάριος. Ο Πέπονθέ τι καὶ Αλέξανδρος ταπρῶτα. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1. eodem, propterea quod cúm Petrus fautores Melitii excommunicasset, nec eorum baptismum admit- teret, ipse Petri acta reprehendebat, neque ullo modo quiescere sustinebat. Postea vero quam Petrus martyrium pertulisset, Arius ab Achilla veniam precatus, ad diaconi officium rediit, et ad presbyteri dignitatem proniolus est. Deinceps quoque Alexander illum in honore habuit. Porro cum dialecticam apprime calleret : nam et hujus- modi disciplinarum haudquaquam expers fuisse dicitur: in absurdissimos sermones prolapsus est : ita ut quod a nemine unquam antea dictum fuerat, ipse in Ecclesia ausus fuerit prædicare: Filium Dei de non exstantibus factum esse; et tempus fuisse cum non esset, et pro arbitrio suo illum vitii ac virtutis capacen esse; creaturam quoque et facturam illum esse; aliaque ejusmodi multa, quæ verisimile est eum dicere, qui suscepto talium opinionum patrocinio, ad disputationem et singu- lorum capitum examen accedit. Porro nonnulli, qui istiusmodi verba audiverant, Alexandrum repre- hendebant quod novitates istas adversus Chri- stianæ fidei doctrinam, contra quam decebat, toleraret. Ille vero satius esse ducens de rebus ambiguis et controversis utrique parti disserendi locum concedere, ne vi potius ac necessitate quam persuasione, eos a contentione revocasse videre- tur, ipse una cum clero judex residens, utrosque in certamen adduxit. Porro ut in hujusmodi verborum altercationibus usu venire solet, utraque pars pervincere conabatur. Et Arius quidem ea quæ dixerat defendebat. Illi contra Filium Patri consubstantialem et coæternum esse asserebant. Collecto iterum concilio, cum tot ac tantas movis- sent disputationes, inter se minime consenserunt. Caterum, dum quaestio adhuc anceps ac dubia vide batur, Alexander initio paululum vacillavit, nunc hos laudans, nunc illos. Tandem vero assensus est iis qui Filium consubstantialem Patri et coæ- ternum esse affirmabant: et Arium, contrariis disputationibus abjectis, eam sententiam sequi jussit. Sed cum ei persuadere non posset, et alioqui multi qui cum ipso erant episcopi, nec pauci ex est ordinatus. Rursus tanen Ecclesia pulsus est ab D clero, Arium recte loqui existimarent, Arium et VALESII ANNOTATIONES. sunt, quippe quæ citantur ab imperatore Justi niano in Oratione ad Mennam patriarcham contra errores Origenis, licet verbis aliquantulum immu- tatis. Mirum tamen est, nec Alexandrum in sua synodica, nec Athanasium, hujus excommunica- tionis Arii mentionem ullam fecisse. Fukeliano scriptum est, Nullus ta- ' C men eo nomine recensetur a Socrate et Theodo- rito, qui universos Arii sectatores enumerant. Sed et in Epistola Alexandri Alexandriæ episcopi_ad Alexandrum Constantinopolitanum, refert Theodoritus in libro Historiæ, solus Atius ex nu- mero presbyterorum fuisse dicitur; Achillas vero et Aithalas cum reliquis ex ordine diaconorum. VARIORUM. Alexander, ut erat mitis et pacis amans, primum leniter Arium coarguit, moneique a pravis opinio- nibus absistat : tum suam ipse doctrinam ex sacris Litteris sinceram comprobat, Arianam vero impiam el exsecrandam. Hec lenitas vitio a quibus- PATROL. GR. LXVI. ' dam antistiti versa fuit. Quod autem hic innuit Sozoinenus sub initium controversiæ hæsisse Alexandrum, incertum cui potius opinioni acce- deret id vero scriptorum omnium testimonio re- fragatur. Clariss. monachi Benedictini, in Vita S. Athanasii, p. 3. : (57) Διάκονοι δὲ Εὐζώτος καὶ Μακριός. In codice

Β - καθότι Πέτρου τοὺς Μελιτίου σπουδαστὰς ἀποκηρύ- Α ξαντος, καὶ τὸ αὐτῶν βάπτισμα μὴ προσιεμένου, τοῖς γινομένοις επέσκηπτε, καὶ ἠρεμεῖν οὐκ ἠνείχετο. Ἐπεὶ δὲ Πέτρος ἐμαρτύρησε, συγγνώμην αἰτήσας ᾿Αχιλλᾶν, ἐπετράπη διακονεῖν· καὶ πρεσβυτερίου ἠξιώθη. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλέξανδρος ἐν τιμῇ εἶχεν αὐτόν. Διαλεκτικώτατος δε γενόμενος, ἐλέγετο γὰρ μηδὲ τῶν τοιούτων ἀμοιρεῖν μαθημάτων, εἰς ἀτόπους ἐξεκυλίσθη λόγους· ὡς τοῦτο πρότερον παρ' ἑτέρου μὴ εἰρημένον, τολμῆσαι ἐν ἐκκλησίᾳ ἀπο- φήνασθαι, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐξ οὐκ ὄντων γεγενῆσθαι, καὶ εἶναί ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ αὐτεξουσιότητι κακίας καὶ ἀρετῆς δεκτικὸν ὑπάρχειν, καὶ κτίσμα καὶ ποίημα, καὶ ἄλλα πολλὰ & λέγειν εἰκὸς τὸν τούτοις συνιστάμενον, εἰς διαλέξεις προϊόντα καὶ τὰς κατὰ μέρος ζητήσεις. Λαβόμενοι δέ τινες τῶν εἰρημένων, ἐμέμφοντο ᾿Αλέξανδρον, ὡς οὐ δέον ἀνεχόμενον τῶν κατὰ τοῦ δόγματος νεωτερισμῶν. Ὁ δὲ, ὑπολαβὼν ἄμεινον εἶναι περὶ τῶν ἀμφιβόλων ἑκατέρῳ μέρει προθεῖναι λόγον, ὥστε μὴ δόξαι ἀνάγκῃ, ἀλλὰ πειθοί τῆς ἔριδος αὐτοὺς παύειν, κριτὴν καθίσας σὺν τοῖς ἀπὸ τοῦ κλήρου, εἰς ἅμιλλαν ἀμφοτέρους ήγαγεν. Ως δὲ συμβαίνειν φιλεῖ περὶ τὰς ἔριδας τῶν λόγων, ἑκάτερος ἐπειρᾶτο νικᾷν. Συνίσταται δὲ Αρειος μὲν τοῖς παρ' αὐτοῦ εἰρημένοις· οἱ δὲ, ὡς ὁμοούσιος καὶ συναΐδιός ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί. Συνεδρίου δὲ πάλιν γενομένου, τοσαύτας διαλέξεις ἀνακινήσαντες, οὐ συνέβησαν ἀλλήλοις. Αμφηρίστου δὲ τῆς ζητή- σεως ἔτι δοκούσης εἶναι, πέπονθέ τι καὶ ᾿Αλέξανδρος ταπρῶτα, πῇ μὲν τούτους, πῆ δὲ ἐκείνους ἐπαινῶν. Τελευτῶν δὲ, τοῖς ὁμοούσιον καὶ συναΐδιον εἶναι τὸν Υἱὸν ἀποφαινομένοις ἔθετο· καὶ τὸν ᾿Αρειον ὁμοίως φρονεῖν ἐκέλευσε, τῶν ἐναντίων λόγων ἀφέμενον. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἔπεισεν, ἤδη δὲ πολλοὶ τῶν ἀμφ' αὐτὸν, τῶν ἐπισκόπων καὶ τοῦ κλήρου, λέγειν ὀρθῶς τὸν Αρειον ἐνόμιζον, ἀπεκήρυξε τῆς Ἐκκλησίας αὐτόν σε καὶ τοὺς συμπράττοντας αὐτῷ περὶ τὸ δόγμα κληρικούς. Συνέπραττον δὲ αὐτῷ τῆς ᾿Αλεξανδρέων παροικίας, πρεσβύτεροι μέν, Αειθαλᾶς καὶ Ἀχιλλάς, καὶ Καρπώνης τε καὶ Σαρμάτης και Αρειος - διά- κονοι δὲ, Εὐζώτος καὶ Μακάριος (57) Ιούλιος και Μηνᾶς καὶ Ἑλλάδιος. Εντεῦθεν δὲ καὶ τοῦ λαοῦ οὐχ ὀλίγη μοῖρα μετέθεντο πρὸς αὐτοὺς, οἱ μὲν ὁμοίως χρῆναι περὶ Θεοῦ νομίζειν ἡγούμενοι· οἱ δὲ, τοῦτο δὴ τὸ τοῖς πολλοῖς συμβαῖνον, ὡς ἠδικημένους ελεούν- καὶ Μακάριος. Ο Πέπονθέ τι καὶ Αλέξανδρος ταπρῶτα. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1. eodem, propterea quod cúm Petrus fautores Melitii excommunicasset, nec eorum baptismum admit- teret, ipse Petri acta reprehendebat, neque ullo modo quiescere sustinebat. Postea vero quam Petrus martyrium pertulisset, Arius ab Achilla veniam precatus, ad diaconi officium rediit, et ad presbyteri dignitatem proniolus est. Deinceps quoque Alexander illum in honore habuit. Porro cum dialecticam apprime calleret : nam et hujus- modi disciplinarum haudquaquam expers fuisse dicitur: in absurdissimos sermones prolapsus est : ita ut quod a nemine unquam antea dictum fuerat, ipse in Ecclesia ausus fuerit prædicare: Filium Dei de non exstantibus factum esse; et tempus fuisse cum non esset, et pro arbitrio suo illum vitii ac virtutis capacen esse; creaturam quoque et facturam illum esse; aliaque ejusmodi multa, quæ verisimile est eum dicere, qui suscepto talium opinionum patrocinio, ad disputationem et singu- lorum capitum examen accedit. Porro nonnulli, qui istiusmodi verba audiverant, Alexandrum repre- hendebant quod novitates istas adversus Chri- stianæ fidei doctrinam, contra quam decebat, toleraret. Ille vero satius esse ducens de rebus ambiguis et controversis utrique parti disserendi locum concedere, ne vi potius ac necessitate quam persuasione, eos a contentione revocasse videre- tur, ipse una cum clero judex residens, utrosque in certamen adduxit. Porro ut in hujusmodi verborum altercationibus usu venire solet, utraque pars pervincere conabatur. Et Arius quidem ea quæ dixerat defendebat. Illi contra Filium Patri consubstantialem et coæternum esse asserebant. Collecto iterum concilio, cum tot ac tantas movis- sent disputationes, inter se minime consenserunt. Caterum, dum quaestio adhuc anceps ac dubia vide batur, Alexander initio paululum vacillavit, nunc hos laudans, nunc illos. Tandem vero assensus est iis qui Filium consubstantialem Patri et coæ- ternum esse affirmabant: et Arium, contrariis disputationibus abjectis, eam sententiam sequi jussit. Sed cum ei persuadere non posset, et alioqui multi qui cum ipso erant episcopi, nec pauci ex est ordinatus. Rursus tanen Ecclesia pulsus est ab D clero, Arium recte loqui existimarent, Arium et VALESII ANNOTATIONES. sunt, quippe quæ citantur ab imperatore Justi niano in Oratione ad Mennam patriarcham contra errores Origenis, licet verbis aliquantulum immu- tatis. Mirum tamen est, nec Alexandrum in sua synodica, nec Athanasium, hujus excommunica- tionis Arii mentionem ullam fecisse. Fukeliano scriptum est, Nullus ta- ' C men eo nomine recensetur a Socrate et Theodo- rito, qui universos Arii sectatores enumerant. Sed et in Epistola Alexandri Alexandriæ episcopi_ad Alexandrum Constantinopolitanum, refert Theodoritus in libro Historiæ, solus Atius ex nu- mero presbyterorum fuisse dicitur; Achillas vero et Aithalas cum reliquis ex ordine diaconorum. VARIORUM. Alexander, ut erat mitis et pacis amans, primum leniter Arium coarguit, moneique a pravis opinio- nibus absistat : tum suam ipse doctrinam ex sacris Litteris sinceram comprobat, Arianam vero impiam el exsecrandam. Hec lenitas vitio a quibus- PATROL. GR. LXVI. ' dam antistiti versa fuit. Quod autem hic innuit Sozoinenus sub initium controversiæ hæsisse Alexandrum, incertum cui potius opinioni acce- deret id vero scriptorum omnium testimonio re- fragatur. Clariss. monachi Benedictini, in Vita S. Athanasii, p. 3. : (57) Διάκονοι δὲ Εὐζώτος καὶ Μακριός. In codice

Α τες, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀκρίτως ἐκβεβλημένους. Ἐπεὶ Εt πρὸς αὐτὸν εἰρήνης καὶ κοινωνίας μετέχειν. δὲ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν (58) ὧδε εἶχεν, λογισάμενοι οἱ ἀμφὶ τὸν ᾿Αρειον ἀναγκαῖον εἶναι τὴν εὔνοιαν προφθάσαι τῶν κατὰ πόλιν ἐπισκόπων, πρεσβεύονται πρὸς αὐτούς. Καὶ γράψαντες ὡς ἐπίστευον, ἐζήτουν εἰ μὲν ὀρθῶς ἔχει τάδε νομίζειν περὶ Θεοῦ, δηλῶσαι 'Αλεξάνδρῳ μὴ χαλεπαίνειν αὐτοῖς· εἰ δὲ μή, διδά- σκεσθαι ὂν χρὴ τρόπον δοξάζειν. Οὐ μετρίως δὲ ὤνη - σεν αὐτοὺς τοῦτο τὸ σπουδαζόμενον. Διασπαρέντες γὰρ σχεδὸν εἰς πάντας τοῦ τοιούτου δόγματος, κοινῇ τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις ἡ αὐτὴ γέγονε ζήτησις. Καὶ οἱ μὲν ἔγραφον πρὸς ᾿Αλέξανδρον, μή προστ ἴεσθαι τοὺς περὶ ᾿Αρειον, εἰ μὴ τὴν ἑαυτῶν πίστιν ἀποκηρύξουσιν· οἱ δὲ, μὴ τοῦτο ποιεῖν ἐδέοντο. Ἰδὼν οὖν ᾿Αλέξανδρος πλείστους ἀγαθοῦ βίου προ- σχήματι σεμνούς, καὶ πιθανότητι λόγου δεινούς, συλ- λαμβανομένους τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αρειον, καὶ μάλιστα Εὐσέβιον τὸν τότε προεστῶτα τῆς Νικομηδέων ἐκκλη σίας, ἄνδρα ελλόγιμον καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις τετι μημένον, ἔγραψε τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, μὴ και νωνεῖν αὐτοῖς. Ἐκ τούτου δὲ ἔτι μᾶλλον ἐπὶ ἑκάτερα ἐξεκαίετο ἡ σπουδή, καὶ μείζων οἷα φιλεῖ ἀνεκινήθη ἔρις. Ἐπεὶ γὰρ πολλάκις δεηθέντες Αλεξάνδρου οι ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον οὐκ ἔπεισαν ὡς ὑβρισμένοι έχα λέπαινον, καὶ προθυμότεροι ἐγένοντο κρατῦναι τὸ Αρείου δόγμα. Καὶ σύνοδον ἐν Βιθυνία συγκροτήσαν τες, γράφουσι τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, ὡς ὀρθῶς δοξάζουσι κοινωνῆσαι τοῖς ἀμφὶ τὸν "Αρειον, παρα- σκευάσαι δὲ καὶ ᾿Αλέξανδρον κοινωνεῖν αὐτοῖς. Ὡς δὲ οὐδὲν ἧττον παρὰ γνώμην αὐτοῖς ἐχώρει ἡ σπου δή, ᾿Αλεξάνδρου μὴ εἶχοντος, πρεσβεύεται ὁ ᾿Αρειος πρὸς Παυλῖνον τὸν Τύρου ἐπίσκοπον, καὶ Εὐσέβιον τὸν Παμφίλου, ἐπιτροπεύοντα τὴν Ἐκκλησίαν τῆς ἐν Παλαιστίνη Καισαρείας, καὶ Πατρόφιλον τὸν Σκυ θοπόλεως· καὶ ἐξαιτεῖ ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἐπιτρα πῆναι ἐκκλησιάζειν τὸν μετ' αὐτῶν λαόν, ὡς πρότερον τὴν τῶν πρεσβυτέρων τάξιν ἐπέχοντας. Εἶναι γὰρ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔθος (59), καθάπερ καὶ νῦν, ἑνὸς ὄντος τοῦ κατὰ πάντων ἐπισκόπου, πρεσβυτέρους ἰδίᾳ τὰς ἐκκλησίας κατέχειν, καὶ τὸν ἐν αὐταῖς λαόν συνάγειν. Οἱ δὲ, καὶ ἄλλοις ἐπισκόποις ἐν Παλαιστίνη συνελθόντες, εψηφίσαντο τῇ ᾿Αρείου αἰτήσει, παρα κελευσάμενοι συνάγειν μὲν αὐτοὺς ὡς πρότερον· ὑποτετάχθαι δὲ Ἀλεξάνδρῳ, καὶ ἀντιβολεῖν ἀεὶ τῆς ἐπεὶ δὲ τὰ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν ὧδε εἶχε. Οσαι γὰρ ἐκκλησίαι τῆς καθολικῆς Ἐκκλη σίας ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ὑπὸ ἕνα ἀρχιεπίσκοπον οὗται, καὶ κατ' ἰδίαν ταύταις ἐπιτεταγμένοι εἰσὶ πρεσβύτε ροι, διὰ τὰς ἐκκλησιαστικὰς χρείας. SOZOMENI clericos qui opinioni illius adhærebant, Ecclesia expulit. Adhærebant autem ipsi ex Alexandrina Ecclesia, presbyteri quidem Aithalas, Achillas, Carpones, Sarmates et Arius; diaconi vero Euzoius, Macarius, Julius cum Mena et Helladio. Exinde vero etiam populi non exigua pars ad cos se con- tulit, cum alii quidem de Deo ita sentiendum esse arbitrarentur; alii, ut plerumque evenire solet, cos tanquam injuria affectos et indicta causa ex Ecclesia ejectos, miseratione prosequerentur. Cum Alexandriæ hic rerum status esset, qui cum Ario erant, necessarium sibi esse arbitrati, ut cujusque civitatis episcoporum benevolentiam præriperent, legationem ad eos mittunt. conscripta fidei suæ formula, ab eis contendunt ut, si quidem recte se habere ipsis videretur istiusmodi de Deo sententia, scriberent Alexandro ne ipsis succen- seret: sin minus, docerent ipsos quemadmodum sentire oporteret. Atqui hoc illorum studium non parum ipsis profuit. Etenim in omnes fere dispersa hujusmodi opinione, ab universis episcopis eadem quæstio passim agitari cœpit. Et alii quidem scri- pserunt Alexandro, ne Arium ejusque sectatores in Ecclesiam admitteret, nisi opinionem suam prius abjecissent. Alii vero ne id faceret obsecra- bant. Cum igitur Alexander multos sanctioris vitæ specie venerabiles et dicendi arte pollentes Arianis favere animadverteret, ac praecipue Euse- bium qui tunc temporis Nicomediensen Ecclesiam gubernabat, virum doctissimum magnæque in palatio auctoritatis : cunctis ubique episcopis – scripsit, ne cum illis communicarent. Hinc vero utriusque partis studia multo magis accensa sunt, et acrior, ut solet, excitata contentio. Postquam enim Eusebius et qui ab illo stabant, Alexandrum sæpius deprecati, flectere minime potuerunt, tanquam injuria affecti, indignari cœperunt, et ad opinionem Arii stabiliendam promptiores exstiterunt. Collecta igitur apud Bithyniam synodo, ad omnes ubique episcopos scripsere, ut cum Arii fautoribus tanquam recte sentientibus communicarent, darentque operam ut Alexander cum iisdem communicaret. Sed cum conatus illorum nequaquam ipsis ex voto succe- deret, Alexandro nullatenus cedente, Arius legatos D mittit ad Paulinum episcopum Tyri, et ad Eusebium Pamphili, qui Cæsariensem in Palæstina regebat Ecclesiam, et ad Patrophilum Scythopolitanum antistitem: petitque ut sibi una cum suis B C VALESII ANNOTATIONES. puto drinæ Ecclesiæ peculiarem hunc morem fuisse, ut singulis ecclesiis seu titulis in ea urbe constitutis suus esset assignatus presbyter, docet etiam Epi- phanius in hæresi Arianorum: ubi Arium Bauca- lensis tituli presbyterum hoc modo fuisse obser- vat : Ad quein locum Dionysius Petavius observat idem etiam Romæ usitatum fuisse : qua in urbe presbyteri per varios titulos distributi, suam quisque plebem separatim regebat. Ad cujus rei probationem adducit locum ex epistola Innocentii papæ ad Decentium cap. 5, qui sic habet : • De fermento vero, quod die Do- minico per titulos mittinius, superfluè nos consu lere voluisti cum omnes ecclesiæ nostræ intra civitatem sint constitutæ : quarum presbyteri, quia die isto propter plehem sibi commissam nobiscum convenire non possunt, ideo fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a commu- nione nostra maxime illa die non judicent sepa- ratos. Verum hic locus contrarium potius mihi (38) Ἐπεὶ δὲ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν. Scribendum (59) Εἶναι γὰρ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔθος. Alexan-

Α τες, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀκρίτως ἐκβεβλημένους. Ἐπεὶ Εt πρὸς αὐτὸν εἰρήνης καὶ κοινωνίας μετέχειν. δὲ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν (58) ὧδε εἶχεν, λογισάμενοι οἱ ἀμφὶ τὸν ᾿Αρειον ἀναγκαῖον εἶναι τὴν εὔνοιαν προφθάσαι τῶν κατὰ πόλιν ἐπισκόπων, πρεσβεύονται πρὸς αὐτούς. Καὶ γράψαντες ὡς ἐπίστευον, ἐζήτουν εἰ μὲν ὀρθῶς ἔχει τάδε νομίζειν περὶ Θεοῦ, δηλῶσαι 'Αλεξάνδρῳ μὴ χαλεπαίνειν αὐτοῖς· εἰ δὲ μή, διδά- σκεσθαι ὂν χρὴ τρόπον δοξάζειν. Οὐ μετρίως δὲ ὤνη - σεν αὐτοὺς τοῦτο τὸ σπουδαζόμενον. Διασπαρέντες γὰρ σχεδὸν εἰς πάντας τοῦ τοιούτου δόγματος, κοινῇ τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις ἡ αὐτὴ γέγονε ζήτησις. Καὶ οἱ μὲν ἔγραφον πρὸς ᾿Αλέξανδρον, μή προστ ἴεσθαι τοὺς περὶ ᾿Αρειον, εἰ μὴ τὴν ἑαυτῶν πίστιν ἀποκηρύξουσιν· οἱ δὲ, μὴ τοῦτο ποιεῖν ἐδέοντο. Ἰδὼν οὖν ᾿Αλέξανδρος πλείστους ἀγαθοῦ βίου προ- σχήματι σεμνούς, καὶ πιθανότητι λόγου δεινούς, συλ- λαμβανομένους τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αρειον, καὶ μάλιστα Εὐσέβιον τὸν τότε προεστῶτα τῆς Νικομηδέων ἐκκλη σίας, ἄνδρα ελλόγιμον καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις τετι μημένον, ἔγραψε τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, μὴ και νωνεῖν αὐτοῖς. Ἐκ τούτου δὲ ἔτι μᾶλλον ἐπὶ ἑκάτερα ἐξεκαίετο ἡ σπουδή, καὶ μείζων οἷα φιλεῖ ἀνεκινήθη ἔρις. Ἐπεὶ γὰρ πολλάκις δεηθέντες Αλεξάνδρου οι ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον οὐκ ἔπεισαν ὡς ὑβρισμένοι έχα λέπαινον, καὶ προθυμότεροι ἐγένοντο κρατῦναι τὸ Αρείου δόγμα. Καὶ σύνοδον ἐν Βιθυνία συγκροτήσαν τες, γράφουσι τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, ὡς ὀρθῶς δοξάζουσι κοινωνῆσαι τοῖς ἀμφὶ τὸν "Αρειον, παρα- σκευάσαι δὲ καὶ ᾿Αλέξανδρον κοινωνεῖν αὐτοῖς. Ὡς δὲ οὐδὲν ἧττον παρὰ γνώμην αὐτοῖς ἐχώρει ἡ σπου δή, ᾿Αλεξάνδρου μὴ εἶχοντος, πρεσβεύεται ὁ ᾿Αρειος πρὸς Παυλῖνον τὸν Τύρου ἐπίσκοπον, καὶ Εὐσέβιον τὸν Παμφίλου, ἐπιτροπεύοντα τὴν Ἐκκλησίαν τῆς ἐν Παλαιστίνη Καισαρείας, καὶ Πατρόφιλον τὸν Σκυ θοπόλεως· καὶ ἐξαιτεῖ ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἐπιτρα πῆναι ἐκκλησιάζειν τὸν μετ' αὐτῶν λαόν, ὡς πρότερον τὴν τῶν πρεσβυτέρων τάξιν ἐπέχοντας. Εἶναι γὰρ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔθος (59), καθάπερ καὶ νῦν, ἑνὸς ὄντος τοῦ κατὰ πάντων ἐπισκόπου, πρεσβυτέρους ἰδίᾳ τὰς ἐκκλησίας κατέχειν, καὶ τὸν ἐν αὐταῖς λαόν συνάγειν. Οἱ δὲ, καὶ ἄλλοις ἐπισκόποις ἐν Παλαιστίνη συνελθόντες, εψηφίσαντο τῇ ᾿Αρείου αἰτήσει, παρα κελευσάμενοι συνάγειν μὲν αὐτοὺς ὡς πρότερον· ὑποτετάχθαι δὲ Ἀλεξάνδρῳ, καὶ ἀντιβολεῖν ἀεὶ τῆς ἐπεὶ δὲ τὰ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν ὧδε εἶχε. Οσαι γὰρ ἐκκλησίαι τῆς καθολικῆς Ἐκκλη σίας ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ὑπὸ ἕνα ἀρχιεπίσκοπον οὗται, καὶ κατ' ἰδίαν ταύταις ἐπιτεταγμένοι εἰσὶ πρεσβύτε ροι, διὰ τὰς ἐκκλησιαστικὰς χρείας. SOZOMENI clericos qui opinioni illius adhærebant, Ecclesia expulit. Adhærebant autem ipsi ex Alexandrina Ecclesia, presbyteri quidem Aithalas, Achillas, Carpones, Sarmates et Arius; diaconi vero Euzoius, Macarius, Julius cum Mena et Helladio. Exinde vero etiam populi non exigua pars ad cos se con- tulit, cum alii quidem de Deo ita sentiendum esse arbitrarentur; alii, ut plerumque evenire solet, cos tanquam injuria affectos et indicta causa ex Ecclesia ejectos, miseratione prosequerentur. Cum Alexandriæ hic rerum status esset, qui cum Ario erant, necessarium sibi esse arbitrati, ut cujusque civitatis episcoporum benevolentiam præriperent, legationem ad eos mittunt. conscripta fidei suæ formula, ab eis contendunt ut, si quidem recte se habere ipsis videretur istiusmodi de Deo sententia, scriberent Alexandro ne ipsis succen- seret: sin minus, docerent ipsos quemadmodum sentire oporteret. Atqui hoc illorum studium non parum ipsis profuit. Etenim in omnes fere dispersa hujusmodi opinione, ab universis episcopis eadem quæstio passim agitari cœpit. Et alii quidem scri- pserunt Alexandro, ne Arium ejusque sectatores in Ecclesiam admitteret, nisi opinionem suam prius abjecissent. Alii vero ne id faceret obsecra- bant. Cum igitur Alexander multos sanctioris vitæ specie venerabiles et dicendi arte pollentes Arianis favere animadverteret, ac praecipue Euse- bium qui tunc temporis Nicomediensen Ecclesiam gubernabat, virum doctissimum magnæque in palatio auctoritatis : cunctis ubique episcopis – scripsit, ne cum illis communicarent. Hinc vero utriusque partis studia multo magis accensa sunt, et acrior, ut solet, excitata contentio. Postquam enim Eusebius et qui ab illo stabant, Alexandrum sæpius deprecati, flectere minime potuerunt, tanquam injuria affecti, indignari cœperunt, et ad opinionem Arii stabiliendam promptiores exstiterunt. Collecta igitur apud Bithyniam synodo, ad omnes ubique episcopos scripsere, ut cum Arii fautoribus tanquam recte sentientibus communicarent, darentque operam ut Alexander cum iisdem communicaret. Sed cum conatus illorum nequaquam ipsis ex voto succe- deret, Alexandro nullatenus cedente, Arius legatos D mittit ad Paulinum episcopum Tyri, et ad Eusebium Pamphili, qui Cæsariensem in Palæstina regebat Ecclesiam, et ad Patrophilum Scythopolitanum antistitem: petitque ut sibi una cum suis B C VALESII ANNOTATIONES. puto drinæ Ecclesiæ peculiarem hunc morem fuisse, ut singulis ecclesiis seu titulis in ea urbe constitutis suus esset assignatus presbyter, docet etiam Epi- phanius in hæresi Arianorum: ubi Arium Bauca- lensis tituli presbyterum hoc modo fuisse obser- vat : Ad quein locum Dionysius Petavius observat idem etiam Romæ usitatum fuisse : qua in urbe presbyteri per varios titulos distributi, suam quisque plebem separatim regebat. Ad cujus rei probationem adducit locum ex epistola Innocentii papæ ad Decentium cap. 5, qui sic habet : • De fermento vero, quod die Do- minico per titulos mittinius, superfluè nos consu lere voluisti cum omnes ecclesiæ nostræ intra civitatem sint constitutæ : quarum presbyteri, quia die isto propter plehem sibi commissam nobiscum convenire non possunt, ideo fermentum a nobis confectum per acolythos accipiunt, ut se a commu- nione nostra maxime illa die non judicent sepa- ratos. Verum hic locus contrarium potius mihi (38) Ἐπεὶ δὲ κατὰ ᾿Αλεξάνδρειαν. Scribendum (59) Εἶναι γὰρ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἔθος. Alexan-

ΚΕΦΑΛ. 14. ὓς ἀκούσας ὁ Κωνσταντῖνος περὶ τῆς διαμάχης τῶν ἐπισκόπων, καὶ τῆς τοῦ Πάσχα ανωμάλου ἑορτῆς, μεγάλως ἐδυσχέρανε, καὶ πέμπει Οσιον τὸν Ἱσπάνον Κονδρούδης ἐπίσκοπον εἰς 'Αλε ξάνδρειαν, διαλῦσαι τὴν στάσιν τοῖς ἐπισκό ποις, καὶ τὸ ζήτημα καταστῆσαι τοῦ Πάσχα. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ συνόδων περὶ τούτου πολ λῶν γενομένων, ήκμαζεν ἡ ἔρις μέχρι τῶν βασιλείων ἐλθεῖν, οὐ μετρίως εδυσφόρει Κωνσταντῖνος ὁ βασι- λεὺς, καθότι προσφάτως τῆς θρησκείας αύξειν άρ- χομένης, πολλούς Χριστιανίζειν ἀπέτρεπεν ή δια- φωνία τῶν δογμάτων. Καὶ τούτου χάριν, δῆλος ἦν ἐν αἰτίᾳ ποιούμενος "Αρειόν τε καὶ ᾿Αλέξανδρον. Καὶ γράψας αὐτοῖς ἐνεκάλει, ὡς δυναμένην λαθεῖν, εἰς τὸ φανερὸν ἐξήγαγον ταύτην τὴν ζήτησιν· καὶ τῇ ἄγαν πρὸς τὸ ἐναντίον σπουδῇ φιλονείκως ἀνεκίνησαν, & μήτε ζητεῖν τὴν ἀρχὴν ἔδει, μήτε ἐνθυμεῖσθαι, καὶ ἐνθυμηθέντας σιωπῇ παραδοῦναι· ἐξὸν ἀλλήλων μὴ χωρίζεσθαι, εἰ καὶ περί τι μέρος τοῦ δόγματος δια- φέροντα:. Περὶ μὲν γὰρ τῆς θείας προνοίας, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν πίστιν ἔχειν ἀναγκαῖον. Τὰς δὲ περὶ τῶν τοιούτων ζητήσεων ἀκριβολογίας, κἂν μὴ πρὸς μίαν συμφέρηται γνώμην, προσήκειν ἐν ἀποῤῥήτῳ κατὰ διάνοιαν ἔχειν. Αφεμένους τε τῆς περὶ ταῦτα λέσχης, ἐκέλευσεν ὁμονοεῖν. Αχθεσθαι γὰρ οὐ μετρίως· καὶ διὰ τοῦτο σπουδάζοντα τὰς ἐπὶ τῆς Ἔω πόλεις ἰδεῖν, ἐπισχεῖν. ᾿Αλεξάνδρῳ μὲν οὖν καὶ Ἀρείῳ, τῇ μὲν μεμφόμενος, πῆ δὲ συμβουλεύων, τοιάδε έγραψε. Χαλεπῶς δὲ ἔφερε, πυνθανόμενός τινας εναντίως πᾶσι τὴν τοῦ Πάσχα ἄγειν ἑορτήν. Τηνικαῦτα γὰρ ἐν ταῖς πρὸς Εω πόλεσι διαφερόμενοί τινες περὶ τοῦτο, & τῆς μὲν πρὸς ἀλλήλους οὐκ ἀπείχοντο κοινωνίας. Ιου- δαϊκώτερον δὲ τὴν ἑορτὴν ἦγον, καὶ ὡς εἰκὸς τῇ περὶ τούτου διχονοίᾳ, τὴν λαμπρότητα τῆς πανηγύρεως ἔβλαπτον. Κατ' αμφότερα τοίνυν ἀστασίαστον εἶναι τὴν ἐκκλησίαν ἐσπούδαζε· νομίσας τε δύνασθαι προ- · καταλαβεῖν τὸ κακὸν, πρὶν εἰς πλείους χωρῆσαι, πέμπει ἄνδρα τὴν ἀμφ' αὐτὸν πίστει καὶ βίῳ ἐπίσ σημον, καὶ ταῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὁμολογίαις ἐν τοῖς πρόσθεν χρόνοις εὐδοκιμηκότα, διαλλάξοντα τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ διὰ τὸ δόγμα στασιάζοντας, καὶ τοὺς Β Εt ένθα Βίτων ὁ πρεσβύ- τερος συνήγεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - concederetur plebem ipsis adhærentem in ecclesia colligere, eumdum quem prius presbyterorum obtinentibus gradum. Hunc enim morem esse Alexandriæ, qui quidem etiamnum manet, ut sub uno episcopo qui omnibus præest, presbyteri separatim ecclesias obtineant, et populum ad illas convenire solitum colligant. Illi vero una cum aliis episcopis in Palæstina congregati, Arii petitioni subscripserunt : hortantes ut plebem quidem colligerent, sicuti antea facere consueverant; Alexan- dro tamen subjecti essent, ac sine intermissione ei supplicarent, ut ejus pace et communione fruerentur. A CAP. XVI. Quomodo Constantinus, audita episcoporum conten- tione et discrepantia festi paschalis, rem moleste tulit et Hosium Hispanum Cordubæ episcopum Alexandriam misit, qui episcoporum tumultum sedaret, et quæstionem de Pascha dirimeret. Cum autem, multis quoque in Egypto conciliis celebratis, contentio nihilominus invalescens ad ipsum usque palatium pervenisset, imperator Constantinus non mediocri dolore perculsus est quod, cum religio Christiana recens coepisset au- geri, opinionum discrepantia multos ab ejus pro- ſessione revocaret'. Atque hujus rei culpam palam Ario tribuebat et Alexandro; datisque ad eos litteris utrumque objurgavit, quod hanc quæstionem, cum latere posset, in apertum produxissent : et vehe menti altercandi studio impulsi, pervicaciter mo- vissent ea quæ nec inquiri omnine, nec cogitari initio oportebat; et si forte cogitata fuissent, silentio tradenda erant : cum utique ipsis licuisset a se invicem non sejungi, quamvis in aliqua parte dogmatis dissentirent; nam de divina quidem pro- videntia, unam eamdemque fidem necessario ha- bendam esse. Hujusmodi autem quæstionum scru- pulosas argutias, licet in eamdemn non conveniamus sententiam, clausas in intimo mentis recessu ser- vari debere. Jussit igitur ut, inani de his rebus altercatione deposita, ad concordiam redirent : se namque non mediocriter dolere, atque ob eam causam, licet ingenti desiderio teneretur urbes Orientis videndi, iter suum repressisse. hac quidem Alexandro atque Ario scripsit, partim eos reprehendens, partim consulens. Praeterea cum audisset quosdam esse qui festum Paschæ diem contra morem reliquorum omnium celebrarent eam rem permoleste tulit. Quippe ea tempestate in Orientis partibus nonnulli hac de re dissentientes, a mutua quidem inter se communione minime discedebant. Judaico tamen magis more diem illum celebrabant, atque, ut verisimile est, hujusmodi dissensione splendorem ejus festivitatis imminue- C * Euseb., Vit. Const., I. 11, c. 62, etc.; Soc., 1. 1, c. 7. ´VALESII ANNOTATIONES. • videtur probare. Ait enim Innocentius presbyteros D eamdem semper Ecclesiam mitteretur; sed eligebat reliquis diebus hebdomadis ipsi adhæsisse, et cum ipso convenisse et communicasse: diebus autem Dominicis plebem collegisse, et fermentum ab episcopo accepisse, ne a communione sui episcopi separati esse eo die viderentur. Non igitur affixi erant titulis suis Romani presbyteri ætate Inno- centii, sed ad eos regendos die Dominico mitte- bantur. Nec necesse erat ut unus idemque ad episcopus pro arbitrio quem vellet. Rectius igitur id probari posset ex Athanasio in Apologia secunda adversus Arianos. Ubi agens de synodo Romana, a qua in communionem susceptus, et innocens pro- nuntiatus fuerat, ait eam celebratam fuisse in ecclesia, in qua Biton presbyter plebem colligebat. Sic enim interpretor ea verba,

ΚΕΦΑΛ. 14. ὓς ἀκούσας ὁ Κωνσταντῖνος περὶ τῆς διαμάχης τῶν ἐπισκόπων, καὶ τῆς τοῦ Πάσχα ανωμάλου ἑορτῆς, μεγάλως ἐδυσχέρανε, καὶ πέμπει Οσιον τὸν Ἱσπάνον Κονδρούδης ἐπίσκοπον εἰς 'Αλε ξάνδρειαν, διαλῦσαι τὴν στάσιν τοῖς ἐπισκό ποις, καὶ τὸ ζήτημα καταστῆσαι τοῦ Πάσχα. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ συνόδων περὶ τούτου πολ λῶν γενομένων, ήκμαζεν ἡ ἔρις μέχρι τῶν βασιλείων ἐλθεῖν, οὐ μετρίως εδυσφόρει Κωνσταντῖνος ὁ βασι- λεὺς, καθότι προσφάτως τῆς θρησκείας αύξειν άρ- χομένης, πολλούς Χριστιανίζειν ἀπέτρεπεν ή δια- φωνία τῶν δογμάτων. Καὶ τούτου χάριν, δῆλος ἦν ἐν αἰτίᾳ ποιούμενος "Αρειόν τε καὶ ᾿Αλέξανδρον. Καὶ γράψας αὐτοῖς ἐνεκάλει, ὡς δυναμένην λαθεῖν, εἰς τὸ φανερὸν ἐξήγαγον ταύτην τὴν ζήτησιν· καὶ τῇ ἄγαν πρὸς τὸ ἐναντίον σπουδῇ φιλονείκως ἀνεκίνησαν, & μήτε ζητεῖν τὴν ἀρχὴν ἔδει, μήτε ἐνθυμεῖσθαι, καὶ ἐνθυμηθέντας σιωπῇ παραδοῦναι· ἐξὸν ἀλλήλων μὴ χωρίζεσθαι, εἰ καὶ περί τι μέρος τοῦ δόγματος δια- φέροντα:. Περὶ μὲν γὰρ τῆς θείας προνοίας, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν πίστιν ἔχειν ἀναγκαῖον. Τὰς δὲ περὶ τῶν τοιούτων ζητήσεων ἀκριβολογίας, κἂν μὴ πρὸς μίαν συμφέρηται γνώμην, προσήκειν ἐν ἀποῤῥήτῳ κατὰ διάνοιαν ἔχειν. Αφεμένους τε τῆς περὶ ταῦτα λέσχης, ἐκέλευσεν ὁμονοεῖν. Αχθεσθαι γὰρ οὐ μετρίως· καὶ διὰ τοῦτο σπουδάζοντα τὰς ἐπὶ τῆς Ἔω πόλεις ἰδεῖν, ἐπισχεῖν. ᾿Αλεξάνδρῳ μὲν οὖν καὶ Ἀρείῳ, τῇ μὲν μεμφόμενος, πῆ δὲ συμβουλεύων, τοιάδε έγραψε. Χαλεπῶς δὲ ἔφερε, πυνθανόμενός τινας εναντίως πᾶσι τὴν τοῦ Πάσχα ἄγειν ἑορτήν. Τηνικαῦτα γὰρ ἐν ταῖς πρὸς Εω πόλεσι διαφερόμενοί τινες περὶ τοῦτο, & τῆς μὲν πρὸς ἀλλήλους οὐκ ἀπείχοντο κοινωνίας. Ιου- δαϊκώτερον δὲ τὴν ἑορτὴν ἦγον, καὶ ὡς εἰκὸς τῇ περὶ τούτου διχονοίᾳ, τὴν λαμπρότητα τῆς πανηγύρεως ἔβλαπτον. Κατ' αμφότερα τοίνυν ἀστασίαστον εἶναι τὴν ἐκκλησίαν ἐσπούδαζε· νομίσας τε δύνασθαι προ- · καταλαβεῖν τὸ κακὸν, πρὶν εἰς πλείους χωρῆσαι, πέμπει ἄνδρα τὴν ἀμφ' αὐτὸν πίστει καὶ βίῳ ἐπίσ σημον, καὶ ταῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὁμολογίαις ἐν τοῖς πρόσθεν χρόνοις εὐδοκιμηκότα, διαλλάξοντα τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ διὰ τὸ δόγμα στασιάζοντας, καὶ τοὺς Β Εt ένθα Βίτων ὁ πρεσβύ- τερος συνήγεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - concederetur plebem ipsis adhærentem in ecclesia colligere, eumdum quem prius presbyterorum obtinentibus gradum. Hunc enim morem esse Alexandriæ, qui quidem etiamnum manet, ut sub uno episcopo qui omnibus præest, presbyteri separatim ecclesias obtineant, et populum ad illas convenire solitum colligant. Illi vero una cum aliis episcopis in Palæstina congregati, Arii petitioni subscripserunt : hortantes ut plebem quidem colligerent, sicuti antea facere consueverant; Alexan- dro tamen subjecti essent, ac sine intermissione ei supplicarent, ut ejus pace et communione fruerentur. A CAP. XVI. Quomodo Constantinus, audita episcoporum conten- tione et discrepantia festi paschalis, rem moleste tulit et Hosium Hispanum Cordubæ episcopum Alexandriam misit, qui episcoporum tumultum sedaret, et quæstionem de Pascha dirimeret. Cum autem, multis quoque in Egypto conciliis celebratis, contentio nihilominus invalescens ad ipsum usque palatium pervenisset, imperator Constantinus non mediocri dolore perculsus est quod, cum religio Christiana recens coepisset au- geri, opinionum discrepantia multos ab ejus pro- ſessione revocaret'. Atque hujus rei culpam palam Ario tribuebat et Alexandro; datisque ad eos litteris utrumque objurgavit, quod hanc quæstionem, cum latere posset, in apertum produxissent : et vehe menti altercandi studio impulsi, pervicaciter mo- vissent ea quæ nec inquiri omnine, nec cogitari initio oportebat; et si forte cogitata fuissent, silentio tradenda erant : cum utique ipsis licuisset a se invicem non sejungi, quamvis in aliqua parte dogmatis dissentirent; nam de divina quidem pro- videntia, unam eamdemque fidem necessario ha- bendam esse. Hujusmodi autem quæstionum scru- pulosas argutias, licet in eamdemn non conveniamus sententiam, clausas in intimo mentis recessu ser- vari debere. Jussit igitur ut, inani de his rebus altercatione deposita, ad concordiam redirent : se namque non mediocriter dolere, atque ob eam causam, licet ingenti desiderio teneretur urbes Orientis videndi, iter suum repressisse. hac quidem Alexandro atque Ario scripsit, partim eos reprehendens, partim consulens. Praeterea cum audisset quosdam esse qui festum Paschæ diem contra morem reliquorum omnium celebrarent eam rem permoleste tulit. Quippe ea tempestate in Orientis partibus nonnulli hac de re dissentientes, a mutua quidem inter se communione minime discedebant. Judaico tamen magis more diem illum celebrabant, atque, ut verisimile est, hujusmodi dissensione splendorem ejus festivitatis imminue- C * Euseb., Vit. Const., I. 11, c. 62, etc.; Soc., 1. 1, c. 7. ´VALESII ANNOTATIONES. • videtur probare. Ait enim Innocentius presbyteros D eamdem semper Ecclesiam mitteretur; sed eligebat reliquis diebus hebdomadis ipsi adhæsisse, et cum ipso convenisse et communicasse: diebus autem Dominicis plebem collegisse, et fermentum ab episcopo accepisse, ne a communione sui episcopi separati esse eo die viderentur. Non igitur affixi erant titulis suis Romani presbyteri ætate Inno- centii, sed ad eos regendos die Dominico mitte- bantur. Nec necesse erat ut unus idemque ad episcopus pro arbitrio quem vellet. Rectius igitur id probari posset ex Athanasio in Apologia secunda adversus Arianos. Ubi agens de synodo Romana, a qua in communionem susceptus, et innocens pro- nuntiatus fuerat, ait eam celebratam fuisse in ecclesia, in qua Biton presbyter plebem colligebat. Sic enim interpretor ea verba,

Α πρὸς Εω περὶ τὴν ἑορτὴν διαφερομένους· ἦν δὲ οὗτος Όσιος ὁ Κορδούδης ἐπίσκοπος. Β ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ ἀθροισθείσης συνόδου δι Αρειον. Ἐπεὶ δὲ παρ᾽ ἐλπίδας έχώρει τὸ πρᾶγμα, καὶ κρείττων ἦν διαλλαγῶν ἡ ἔρις, ἄπρακτός τε ἐπανῄει ὁ τὴν εἰρήνην βραβεῦσαι ἀπεσταλμένος, συνεκάλεσε σύνοδον εἰς Νίκαιαν τῆς Βιθυνίας, καὶ πανταχῆ τοῖς προεστῶσι τῶν Ἐκκλησιῶν ἔγραψεν, εἰς ῥητὴν ἡμέ ραν παρεῖναι. Εκοινώνουν δὲ τούτου τοῦ συλλόγου, τῶν μὲν Ἀποστολικών θρόνων, Μακάριος ὁ Ἱεροσο λύμων, καὶ Εὐστάθιος ἤδη τὴν ᾿Αντιοχείας τῆς πρὸς τῷ Θρόντῃ Ἐκκλησίαν ἐπιτραπείς, καὶ ᾿Αλέξανδρος δ Αλεξανδρείας τῆς πρὸς τὴν Μαρείαν λίμνην. Ιούλιος δὲ ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος, (60) διὰ γῆρας ἀπελιμο πάνετο. Παρῆσαν δὲ ἀντ᾽ αὐτοῦ Βίτων καὶ Βικέντιος, πρεσβύτεροι τῆς αὐτῆς Ἐκκλησίας. Ἐπὶ τούτοις δὲ, καὶ ἄλλοι πλεῖστοι καλοὶ καὶ ἀγαθοὶ ἐκ διαφόρων ἐθνῶν συνῆλθον, οἱ μὲν νοεῖν καὶ λέγειν ἱκανοὶ, εἰδήσει τε τῶν ἱερῶν βίβλων καὶ τῆς ἄλλης παιδεύσεως ἐπίσημοι, ἐν ἀρετῇ βίου διαπρέποντες (61)· οἱ δὲ, κατ' ἀμφότερον εὐδοκιμούντες. Ησαν δὲ ἐπίσκοποι ὑπὲρ ἀμφὶ τριακό σιοι εἴκοσι· πρεσβυτέρων τε καὶ διακόνων ὡς εἰκὸς επομένων, οὐκ ἦν ὀλίγον πλῆθος. Συμπαρῆσαν δὲ αὐτ τοῖς ἄνδρες διαλέξεων ἔμπειροι ἐκείνοις βοηθεῖν λόγοις σπουδάζοντες (62). Οία δὲ φιλεῖ γίνεσθαι, πολλοὶ τῶν ἱερέων, ὡς ὑπὲρ ἰδίων πραγμάτων ἀγωνίσασθαι συν ελθόντες, καιρὸν ἔχειν ἐνόμισαν τῆς τῶν λυπούντων διορθώσεως· καὶ περὶ ὧν ἕκαστος τῶν ἄλλων ἐμέμ- φετο, βιβλίον ἐπιδοὺς βασιλεῖ, τὰ εἰς αὐτὸν ἡμαρτη οἱ δὲ ἐν ἀρετῇ βίου διαπρέ ποντες, μὲν διέπρεπον σοφίας λόγῳ · οἱ δὲ βίου στεῤῥότητε καὶ καρτερίας ὑπομονῇ· οἱ δὲ, τῷ μέσῳ τρόπῳ κατο εκοσμούντο. τες. πόλιος Ιούλιος. τοῦ Ἰούλιος πόλεως, πόλεως δὲ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος, SOZOMENI bant. Duabus igitur contentionibus Ecclesiam libe- rare studebat Constantinus. Et quoniam malum, priusquam ad plures serperet, prævenire se posse existimabat, virum quem in comitatu suo habebat fidei ac vitæ integritate conspicuum, et qui superiori tempore variis confessionum certaminibus pro religionis defensione inclaruerat, latere suo mittit qui ad concordiam reduceret tum illos qui in Ægypto de doctrina fidei dissentiebant, tum eos qui in Orientis partibus de festivitate Pa- schæ discrepabant. Is erat Hosius episcopus Cordubæ. CAP. XVI. De synodo Nicaæ propter Arium congregata. Sed cum eventus spei non responderet, et con- tentio reconciliationem minime admitteret, isque qui ad componendam pacem missus fuerat, re infecta, reverteretur, imperator synodum convocavit apud Nicaeam urbem Bithynize : et ad omnes ubique Ecclesiarum antistites scripsit ut præstituto die adessent 'THuic concilio interfuerunt, ex aposto- licis quidem sedibus Macarius episcopus Hieroso- lymorum, et Eustathius cui Antiochiæ ad Oron- tem sitæ Ecclesia jam tum commissa erat, et Alexan- der episcopus Alexandriæ quæ est juxta Mareotem Jacum. Julius vero episcopus urbis Romæ propter senectutem abfuit. Verum illius vice adfue- runt Vito et Vincentius, Romanæ Ecclesiæ pre- sbyteri. Præter istos alii quoque multi ex variis provinciis convenerunt egregii viri : quorum alii facundia et intelligentia pollebant, nec solum scientia sacrarum Literarum, verum etiam reliqua omni eruditione erant conspicui: alii vitæ inte- gritate eminebant : alii vero utraque ex parte laudem erant consecuti. Erant auten episcopi & trecenti circiter ac viginti. Presbyterorum vero et diaconorum qui eos comitabantur, ingens, ut verisimile est, fuit niultitudo. Aderant una cum illis viri in disputationibus exercitati, qui eos adjuvare eloquentia sua parati essent. Porro sicut * Euseb., Vit. Const., I. 111, c. 6, 7. C VALESII ANNOTATIONES. est Sozomeni, qui Julium posuit pro Silvestro *. aliquot verba, ut ex orationis serie apparet. Quæ levi negotio ita suppleo, quemadmodum etiam legit Musculus. Porro Sozomenus hic imitatur Eusebium, qui in libro D tertio De vita Constantini, cap. 9, de episcopis qui ad concilium Nicænum venerant, ita seribit : Ot Non possum mihi persuadere hanc fuisse causam concursus tot philosophorum ad concilium Nicænum, quam hic refert Sozomenus, ut scilicet VARIORUM. * Plures quidem asseruerunt, Julium papam Romanum Nicæno huic concilio per legatos saltem interfuisse; scil. auctor Paraphrasis Arabicæ in canones hujus concilii, Photius patriarcha CPoli- tanus, in libello De septem conciliis œcumenicis; Germanus patriarcha in libro MS. De synodis, a J. Seldeno citatus; Matthæus Blastares, aliique. Quibus omnibus errandi occasionem dedit hic So- zomem locus, ut existimat Guil. Beveregius, An- wol. in can., p. 209. Manifestus error in nomine Julii admissus est. Etenim post undecim annos solidos a concilio Nicæno Julius Romanamı sedem adeptus est, ut monuit ipse Sozomenus. Itaque vix fieri potest, ut tam supinæ oscitantiæ hunc scripto- rem damnemus, ut in re adeo seria adeoque ma- nifesta in errorem lapsus sit, Juliumque Sylvestro substituerit. Scio quidem mendum esse vetus, quod in Historia Tripertita interpolatione e Sozonieno retinuit Epiphanius Scholasticus, eumque secutus Beda. Tentavit vir illustrissimus cardinalis Perro- nius, in Prefatione Gelasii Cyziceni, medicinam facere huic morbo, legendo pro Sed præterquam quod dictio illa poetis familiaris, inso- lens est apud historicos, hoc loco locutionem red- deret omnino barbaram. Attamen non inficiandum est ex conjectura illa viam aperiri ad veram emendationem, si vice legatur lectioque ita constituatur : urbis autem Romanorum episcopus. Il- striss. Petrus de Marca De concordia sacerdotii et imperii, lib. v, cap. 3, § 8. (60) Ιούλιος δὲ ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος. Error (61) Ἐν ἀρετῇ βίου διαπρέποντες. Desunt hic (62) Εκείνοις βοηθεῖν λόγοις σπουδάζον-

μένα προσήγγελλεν. Ἐπεὶ δὲ ἐφ᾽ ἑκάστης εὐχερῶς τοῦτο συνέβαινε, προσέταξεν ὁ βασιλεὺς εἰς ῥητὴν ἡμέραν ἕκαστον περὶ ὧν ἐνεκάλει δῆλον ποιεῖν. Αφο ικομένης δὲ τῆς προθεσμίας, τὰ ἐπιδοθέντα βιβλία δεξάμενος, αὗται μὲν ἔφη αἱ κατηγορίαι καιρὸν οἱ - κεῖον ἔχουσι τὴν ἡμέραν της μεγάλης κρίσεως δια καστὴν δὲ, τὸν μέλλοντα πᾶσι τότε κρίνειν. Ἐμοὶ δὲ οὐ θεμιτὸν ἀνθρώπῳ ὄντι, τοιαύτην εἰς ἑαυτὸν ἕλκειν ἀκρόασιν, ἱερέων κατηγορούντων καὶ κατηγορουμέν νων. Ηκιστα γὰρ χρὴ τοιούτους ἑαυτοὺς παρέχειν, ὡς παρ' ἑτέρου κρίνεσθαι. "Αγε οὖν, μιμησάμενοι τὴν θείαν φιλανθρωπίαν ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους συγκ γνώμῃ, ἀπαλειφθέντων τῶν κατηγορουμένων, πεισό μεθα (63), καὶ τὰ περὶ τῆς πίστεως σπουδάσωμεν, οὗ ἕνεκεν δεῦρο συνεληλύθαμεν. Ταῦτα εἰπὼν ὁ βα- σιλεὺς, τὴν ἑκάστου γραφήν ἀργεῖν, καὶ τὰ βιβλία καυθῆναι προσέταξε· καὶ ἡμέραν ὥρισε, καθ᾿ ἣν ἐχρῆν λύσαι τὰ ἀμφισβητούμενα. Πρὸ δὲ τῆς προ- θεσμίας συνιόντες καθ' ἑαυτοὺς οἱ ἐπίσκοποι, μετα καλοῦνται τὸν ᾿Αρειον · καὶ προτιθεμένων εἰς τὸ κοινὸν ὧν ἐδόξαζον, διελέγοντο. Οἷα δὲ εἰκὸς, εἰς δια- φόρους ζητήσεις περιισταμένης τῆς διασκέψεως, οἱ μὲν, μὴ νεωτερίζειν παρὰ τὴν ἀρχῆθεν παραδοθεῖσαν πίστιν συνεβούλευον, καὶ μάλιστα οἷς τὸ τῶν τρόπων ἁπλοῦν ἀπεριέργως εἰσηγείτο προσίεσθαι τὴν εἰς τὸ θεῖον πίστιν. Οἱ δὲ ἰσχυρίζοντο, μὴ χρῆναι ἀβασανί στις ταῖς παλαιοτέραις δόξαις ἕπεσθαι. Πολλοὶ δὲ τῶν τότε συνεληλυθότων ἐπισκόπων, καὶ τῶν ἑπομέ- νων αὐτοῖς κληρικῶν, δεινοὶ διαλέγεσθαι, καὶ τὰς τοιαύτας μεθόδους τῶν λόγων ἡσκημένοι, διέπρεψαν, καὶ βασιλεῖ γνώριμοι καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἐγένοντο. Εξ ἐκείνου δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἔτι τότε διάκονος, Αλεξάνδρῳ τῷ ἐπισκόπῳ συνών, πλεῖ στον εἶναι ἔδοξε μέρος ν τῆς περὶ ταῦτα βουλῆς. Οἱ μὲν τούτοις, οἱ δὲ ἐκείνοις βοηθεῖν λόγοις σπουδάζοντες, έκαν τέροις μέρεσι πρόθυμοι διδόναι ροπήν. πεισόμεθα. τεισώμεθα. σπεισώμεθα, απαλοι- τὴν τῶν κατηγορουμένων ποιησόμεθα, Πλεῖστιν εἶναι ἔδοξε μέρος. ἐναντίους δοκεῖν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - ° B A usu venire solet, multi ex sacerdotibus, perinde quasi pro privatis suis negotiis acturi convenis- sent, opportunum se tempus nactos esse existima- runt, quo ca quæ ipsorum aninos offenderant, emendarentur. Proinde unusquisque ea quæ aliis objiciebat crimina, libello comprehensa imperatori offerens, ea quæ adversus ipsum secus admissa fuerant exponebat. Cumque id passim ac singulis prope diebus accideret, præcepit imperator ut singuli ea de quibus alios accusabant, certo die prosequerentur. Ubi dies constitutus advenit, im- perator acceptis libellis qui ipsi erant oblati : Istæ, inquit, accusationes tempus quidem sibi præscriptum habens, magni judicii diem : judicem vero eum qui omnes judicaturus est. Mihi vero cum homo,sim, nefas est hujusmodi rerum cogni- tionem mihi arrogare, cum et qui accusant et qui accusantur, sacerdotes Bint. Neque enim illos oportet tales se præbere, ut ab aliis judicentur. Agedum igitur, divinam clementiam in danda niu- Luo venia imitantes, deletis accusationibus, pacis fœdera jungamus: et causam fidei tractare stu deaurus, cujus gratia in hune convenimus locum. His dictis, imperator singulorum criminationent cessare, et libellos cremari jussit: diem etiam constituit, quo ca quæ in quæstionem venerant, disceptari oporteret. Priusquam vero constituta dies adesset, episcopi privatim inter se coeuntes Arium accersunt : et opinionibus suis in medium c. prolatis, disserere coeperunt. Cumque disputatio, uti fieri solet, in varias distraberetur quæstiones, alii quidem suadebant ne præter fidem ab initio traditam quidquam innovaretur; præcipue illi, quos moruın simplicitas induxerat, ut fidem in Deum sine curiosa discussione susciperent. Alif contendebant, veterum opiniones sine ullo examine sequi Don oportere. Porro multi tam ex episcopis qui tunc convenerant, quam ex clericis qui illos comitabantur, cum acres essent in disputando et in hujusmodi sermonibus exercitati, in- claruerunt: nec imperatori solum, sed iis etiam qui in illius erant comitatu, noti esse coeperunt. • VALESII ANNOTATIONES. episcopis qui eo convenerant, inter disputandum subsidio essent. Crediderim potius curiositatis gratia eos illuc venisse, ut Christianorum dispu- tationibus interessent. Et hæc videtur fuisse sen- tentia Rufini, qui primus de horum philosophorum concursu scripsit in libro x, cap. 3. Cujus narra- tionem multis postea fabulis adjectis amplificavit Gelasius. Sic enim habet Rufinus: Etenim cum pro studio religiosi imperatoris ex omni terra sacer- dotes Dei coissent, opinione commoti philosophi quo- que et dialectici, valde nobiles et opinatissimi con- venerunt. Quod si mei arbitrii res esset, hune So- zomeni locum ita supplerem : ut sit sensils, philosophos et dialecticos ad synodum Nicænam uridique confluxisse, ut disputantibus in utramque partem episcopis, alterutris robur ac momentum adderent. Ita hunc Sozomeni locum accepit Nice- phorus. Sic enim habet in libro viui, capite 14, D Cum lac scripsissein, animadverti Sozomenum hic loqui de dialecticis Christianis qui ad synodum confluxerant; idque plane confirmat Nicephorus in loco supra citato. Sequenti vero capite loquitur de philoso- phis gentilium qui eo accesserani. Rectius in codice Fukeliano scriptumn est Quemadmodum etiam Christophor- sonus et Šavilius ad latus suorum codicum eman- darant. Non dubito tamen quin a Sozomeno scri- ptum fuerit id est, in concordiam re- deamus. In codice Leonis Allalii legitur ex conjectura Theodori Lectoris ut opinor. Epiphanius tamen Scholasticus haŋe scripturam confirmat. Sic enim vertit: In alterutrorum veniam accusationes abolea- mus alterutras. VARIORUM. • Mem de Atha- pasio testatur etiam Gregorius Nazianzenus. Hine factum ut tota vis mali in capitis ejus periculum postea immineret, ipseque unus omnium impetum exciperet In capite sequenti Christophorsonus legit (63) Απαλειφθέντων τῶν κατηγορουμένων

μένα προσήγγελλεν. Ἐπεὶ δὲ ἐφ᾽ ἑκάστης εὐχερῶς τοῦτο συνέβαινε, προσέταξεν ὁ βασιλεὺς εἰς ῥητὴν ἡμέραν ἕκαστον περὶ ὧν ἐνεκάλει δῆλον ποιεῖν. Αφο ικομένης δὲ τῆς προθεσμίας, τὰ ἐπιδοθέντα βιβλία δεξάμενος, αὗται μὲν ἔφη αἱ κατηγορίαι καιρὸν οἱ - κεῖον ἔχουσι τὴν ἡμέραν της μεγάλης κρίσεως δια καστὴν δὲ, τὸν μέλλοντα πᾶσι τότε κρίνειν. Ἐμοὶ δὲ οὐ θεμιτὸν ἀνθρώπῳ ὄντι, τοιαύτην εἰς ἑαυτὸν ἕλκειν ἀκρόασιν, ἱερέων κατηγορούντων καὶ κατηγορουμέν νων. Ηκιστα γὰρ χρὴ τοιούτους ἑαυτοὺς παρέχειν, ὡς παρ' ἑτέρου κρίνεσθαι. "Αγε οὖν, μιμησάμενοι τὴν θείαν φιλανθρωπίαν ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους συγκ γνώμῃ, ἀπαλειφθέντων τῶν κατηγορουμένων, πεισό μεθα (63), καὶ τὰ περὶ τῆς πίστεως σπουδάσωμεν, οὗ ἕνεκεν δεῦρο συνεληλύθαμεν. Ταῦτα εἰπὼν ὁ βα- σιλεὺς, τὴν ἑκάστου γραφήν ἀργεῖν, καὶ τὰ βιβλία καυθῆναι προσέταξε· καὶ ἡμέραν ὥρισε, καθ᾿ ἣν ἐχρῆν λύσαι τὰ ἀμφισβητούμενα. Πρὸ δὲ τῆς προ- θεσμίας συνιόντες καθ' ἑαυτοὺς οἱ ἐπίσκοποι, μετα καλοῦνται τὸν ᾿Αρειον · καὶ προτιθεμένων εἰς τὸ κοινὸν ὧν ἐδόξαζον, διελέγοντο. Οἷα δὲ εἰκὸς, εἰς δια- φόρους ζητήσεις περιισταμένης τῆς διασκέψεως, οἱ μὲν, μὴ νεωτερίζειν παρὰ τὴν ἀρχῆθεν παραδοθεῖσαν πίστιν συνεβούλευον, καὶ μάλιστα οἷς τὸ τῶν τρόπων ἁπλοῦν ἀπεριέργως εἰσηγείτο προσίεσθαι τὴν εἰς τὸ θεῖον πίστιν. Οἱ δὲ ἰσχυρίζοντο, μὴ χρῆναι ἀβασανί στις ταῖς παλαιοτέραις δόξαις ἕπεσθαι. Πολλοὶ δὲ τῶν τότε συνεληλυθότων ἐπισκόπων, καὶ τῶν ἑπομέ- νων αὐτοῖς κληρικῶν, δεινοὶ διαλέγεσθαι, καὶ τὰς τοιαύτας μεθόδους τῶν λόγων ἡσκημένοι, διέπρεψαν, καὶ βασιλεῖ γνώριμοι καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἐγένοντο. Εξ ἐκείνου δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἔτι τότε διάκονος, Αλεξάνδρῳ τῷ ἐπισκόπῳ συνών, πλεῖ στον εἶναι ἔδοξε μέρος ν τῆς περὶ ταῦτα βουλῆς. Οἱ μὲν τούτοις, οἱ δὲ ἐκείνοις βοηθεῖν λόγοις σπουδάζοντες, έκαν τέροις μέρεσι πρόθυμοι διδόναι ροπήν. πεισόμεθα. τεισώμεθα. σπεισώμεθα, απαλοι- τὴν τῶν κατηγορουμένων ποιησόμεθα, Πλεῖστιν εἶναι ἔδοξε μέρος. ἐναντίους δοκεῖν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - ° B A usu venire solet, multi ex sacerdotibus, perinde quasi pro privatis suis negotiis acturi convenis- sent, opportunum se tempus nactos esse existima- runt, quo ca quæ ipsorum aninos offenderant, emendarentur. Proinde unusquisque ea quæ aliis objiciebat crimina, libello comprehensa imperatori offerens, ea quæ adversus ipsum secus admissa fuerant exponebat. Cumque id passim ac singulis prope diebus accideret, præcepit imperator ut singuli ea de quibus alios accusabant, certo die prosequerentur. Ubi dies constitutus advenit, im- perator acceptis libellis qui ipsi erant oblati : Istæ, inquit, accusationes tempus quidem sibi præscriptum habens, magni judicii diem : judicem vero eum qui omnes judicaturus est. Mihi vero cum homo,sim, nefas est hujusmodi rerum cogni- tionem mihi arrogare, cum et qui accusant et qui accusantur, sacerdotes Bint. Neque enim illos oportet tales se præbere, ut ab aliis judicentur. Agedum igitur, divinam clementiam in danda niu- Luo venia imitantes, deletis accusationibus, pacis fœdera jungamus: et causam fidei tractare stu deaurus, cujus gratia in hune convenimus locum. His dictis, imperator singulorum criminationent cessare, et libellos cremari jussit: diem etiam constituit, quo ca quæ in quæstionem venerant, disceptari oporteret. Priusquam vero constituta dies adesset, episcopi privatim inter se coeuntes Arium accersunt : et opinionibus suis in medium c. prolatis, disserere coeperunt. Cumque disputatio, uti fieri solet, in varias distraberetur quæstiones, alii quidem suadebant ne præter fidem ab initio traditam quidquam innovaretur; præcipue illi, quos moruın simplicitas induxerat, ut fidem in Deum sine curiosa discussione susciperent. Alif contendebant, veterum opiniones sine ullo examine sequi Don oportere. Porro multi tam ex episcopis qui tunc convenerant, quam ex clericis qui illos comitabantur, cum acres essent in disputando et in hujusmodi sermonibus exercitati, in- claruerunt: nec imperatori solum, sed iis etiam qui in illius erant comitatu, noti esse coeperunt. • VALESII ANNOTATIONES. episcopis qui eo convenerant, inter disputandum subsidio essent. Crediderim potius curiositatis gratia eos illuc venisse, ut Christianorum dispu- tationibus interessent. Et hæc videtur fuisse sen- tentia Rufini, qui primus de horum philosophorum concursu scripsit in libro x, cap. 3. Cujus narra- tionem multis postea fabulis adjectis amplificavit Gelasius. Sic enim habet Rufinus: Etenim cum pro studio religiosi imperatoris ex omni terra sacer- dotes Dei coissent, opinione commoti philosophi quo- que et dialectici, valde nobiles et opinatissimi con- venerunt. Quod si mei arbitrii res esset, hune So- zomeni locum ita supplerem : ut sit sensils, philosophos et dialecticos ad synodum Nicænam uridique confluxisse, ut disputantibus in utramque partem episcopis, alterutris robur ac momentum adderent. Ita hunc Sozomeni locum accepit Nice- phorus. Sic enim habet in libro viui, capite 14, D Cum lac scripsissein, animadverti Sozomenum hic loqui de dialecticis Christianis qui ad synodum confluxerant; idque plane confirmat Nicephorus in loco supra citato. Sequenti vero capite loquitur de philoso- phis gentilium qui eo accesserani. Rectius in codice Fukeliano scriptumn est Quemadmodum etiam Christophor- sonus et Šavilius ad latus suorum codicum eman- darant. Non dubito tamen quin a Sozomeno scri- ptum fuerit id est, in concordiam re- deamus. In codice Leonis Allalii legitur ex conjectura Theodori Lectoris ut opinor. Epiphanius tamen Scholasticus haŋe scripturam confirmat. Sic enim vertit: In alterutrorum veniam accusationes abolea- mus alterutras. VARIORUM. • Mem de Atha- pasio testatur etiam Gregorius Nazianzenus. Hine factum ut tota vis mali in capitis ejus periculum postea immineret, ipseque unus omnium impetum exciperet In capite sequenti Christophorsonus legit (63) Απαλειφθέντων τῶν κατηγορουμένων

ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. Περὶ τῶν πιστευσάντων δύο φιλοσόφων, ἐξ ἁπλό- τητος των διαλεχθέντων τούτοις δύο γερόν των. συνομιλῆσαι, καὶ ἀποθανεῖν ὑπὲρ αὐτῶν. Ηξει δὲ Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τινες τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν ἐπιτηδὲς τουτωνὶ τῶν διαλέξεων μετέσχον· οἱ μὲν, ὅτι ποτέ ἐστι τὸ δόγμα μανθάνειν σπουδάζοντες· οἱ δὲ, προσφάτως ἀπόλλυσθαι τῆς Ἑλληνικῆς θρη σκείας ἀρχομένης, ἀπεχθανόμενοι τοῖς Χριστιανοῖς, τὴν περὶ τοῦ δόγματος ζήτησιν εἰς ἔριδας λόγων ἐνέβαλλον· ὥστε πρὸς ἑαυτοὺς στασιάζειν καὶ ἐναν τία δοκεῖν. Λέγεται οὖν, ὥς τινος αὐτῶν ὑπὸ φιλο- τιμίας λόγων κομπάζοντος, καὶ τοῖς ἱερεῦσιν ἐπιτω- θάζοντος, οὐκ ἤνεγκε τὸν τύφον γέρων ἁπλοῦς τις τῶν ἐν ὁμολογίαις εὐδοκιμησάντων. Τοιούτων δὲ σκιν- δαλμῶν καὶ τερθρίας ἄμοιρος ὤν, τὸν πρὸς αὐτὸν ἀνεδέξατο λόγον. Ἐπὶ τοῦτο δὲ (64), τοῖς μὲν προ πετέσι τῶν εἰδότων τὸν ὁμολογητήν, γέλωτα ἐκίνησε τὸ πρᾶγμα· τοῖς δὲ ἐπιεικέσι δέος, προορωμένοις μὴ παρὰ ἀνδρὶ τεχνίτῃ λόγων γελοῖος φανείη. Όμως δ' οὖν συγχωρησάντων λέγειν & βούλεται· ἀντιτείνειν γὰρ αὐτῷ τοιούτῳ ὄντι ἐπὶ πολὺ ἡδοῦντο · ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔφη, φιλόσοφε ἄκουσον. Εἷς ἐστι Θεός, οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ πάντων τῶν ὁρωμένων καὶ ἀοράτων δημιουργὸς, ὁ πάντα ταῦτα τῇ δυνάμει τοῦ Λόγου ποιήσας, καὶ τῇ ἁγιωσύνῃ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος αὐτοῦ στηρίξας. Οὗτος οὖν ὁ Λόγος, φησὶν, ἂν ἡμεῖς Υἱὸν Θεοῦ προσαγορεύομεν, ἐλεήσας τοὺς ἀνθρώπους τῆς πλάνης καὶ τῆς θηριώδους πολιτείας, είλετο ἐκ γυναικός τεχθῆναι, καὶ τοῖς ἀνθρώποις πάλιν κριτὴς τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων. Ταῦτα οὕτως ἔχειν ἀπεριέργως πιστεύομεν. Μή τοίνυν μάτην πόλ νει, τῶν πίστει κατορθουμένων ελέγχους ἐπιζητῶν, καὶ τρόπον ᾧ γενέσθαι ταῦτα ἢ μὴ γενέσθαι ἐνεδέ- χετο. ᾿Αλλ' εἰ πιστεύεις, ερομένῳ μοι ἀποκρίνου. Πρὸς ταῦτα καταπλαγείς ὁ φιλόσοφος, Πιστεύω, φησί. Καὶ τῆς ἥττης χάριν ὁμολογήσας, τὰ αὐτὰ τῷ πρεσβύτῃ ἐδόξαζε, καὶ τοῖς πρότερον ὁμοίως δια κειμένοις, ὁμοφρονεῖν συνεβούλευεν· οὐκ ἀθεεὶ μετα- τεθεῖσθαι ἐπομνύμενος, ἀλλ᾽ ἀφράστῳ τινὶ δυνάμει χριστιανίσαι προτραπείς. Λέγεται δὲ τῷ εἰρημένῳ παραπλήσιον γενέσθαι θαῦμα, δι' ᾿Αλεξάνδρου του επιτροπεύσαντας τὴν Κωνσταντινουπόλεως Εκκλη- σίαν. Ηνίκα γὰρ παρεγένετο Κωνσταντίνος εἰς τὸ Βυζάντιον, προσελθόντες αὐτῷ φιλόσοφοί τινες ἐμέμ- φοντο ὡς οὐ δεόντως θρησκεύει, καὶ περὶ τὰ θεῖα νεωτερίζει, καινὸν εἰσάγων σέβας τῇ πολιτείᾳ, παρὰ τὰ νενομισμένα τοῖς αὐτοῦ προγόνοις, καὶ πᾶσιν ὅσους Ελλήνων τε καὶ Ῥωμαίων ἡγεμόνας ὁ παρελ- θὼν αἰῶν ἤνεγκεν. Καὶ ἐζήτουν διαλεχθῆναι ᾿Αλε- μιας ἐπὶ τούτῳ δέ. બ્ર SOZOMENI Ex illo certe tempore Athanasius Alexandrinæ Ecclesiæ etiam tum diaconus, qui una cum Alexan- dro episcopo versabatur, maxima pars hujus disceptationis haberi cœpit. CAP. XVIII. De duobus philosophis ad fidem conversis propter simplicitašem duorum senum qui cum illis dispu- tarant. A Sed et quidam ex gentilium philosophis barum disputationum participes esse voluerunt : alii qui- dem, qualis esset Christianorum doctrina, cupien- tes cognoscere: alii vero ob religionem gentilium quæ recens abolari coeperat, Christianis infensi, quaestionem de doctrina fidei ad inanem verborum altercationem deducebant, ut seditiones inter se agitarent, et contraria sibi invicem assererent. Aiunt igitur, cum quidam ex illis ob sermonum magnificentiam insolenter sese jactaret, et sacer- dotibus illuderet, senem quemdam simplicem ex eorum numero qui in confessionibus inclaruerant, arrogantiam hominis non tulisse. Sed tametsi ejusmodi argutiarum ac velitationum expers esset, congrediendi cum eo partes suscepisse. Ea res, petulantibus quidem viris quibus confessor notus erat, risum excitavit. Modestis vero metum incus- sit, sollicitis ne cum viro dicendi peritissimo col- latus, ridiculus appareret. Verumtamen cum ei quæ vellet, dicere permisissent : neque enim tali ac tanto viro diutius obsistere audebant: Audi, inquit, philosophe, in nomine Jesu Christi. Unus est Deus, cali, terræque, et visibilium omnium atque invisibilium conditor: qui hæc omnia Verbi sui virtute perfecit, et Spiritus sanctitate Grmavit. Hic igitur Sermo, quem nos Filium Dei vocamus, hominum errorem ac ferinam vivendi rationem C B miseratus, ex muliere nasci voluit, et cum homi- nibus versari, et pro ipsis mortem oppetere. Iterum vero venturus est, judex eorum quæ unus- quisque gesserit in hac vita. Hæc ita se habere simpliciter credimus. Noli igitur frustra laborare, eorum quæ fide comprehenduntur, quærens con- futationes, modumque investigans quo ista fieri aut non feri potuerint. Sed si credis, interroganti mihi responde. Hoc sermone obstupefactus phi- losophus : Credo, inquit ; et gratias agens quod victus fuisset, eadem quæ senior, sentire coepit, et jis qui pari modo quo ipse antea affecti erant, suasit ut ipsi quoque idem sentirent : jurejurando affirmans se, non sine Dei numine mutatun, sed inexplicabili quadam virtute ad Christi fdemn sus. D cipiendam impulsum esse. Huic miraculo aliud simile factum fuisse perhibent ab Alexandro Con- stantinopolitana Ecclesiae episcopo. Nam quo tem- pore Constantinus Byzantium venit, adeuntes eum quidam philosophi, conquesti sunt quod non recte VALESII ANNOTATIONES sumpsit Sozomenus, sed pro arbitrio suo inter- polavit. Solent enim Græci scriptores hane sibi li- coutiam sumere, ut narrationi quam ab altis seri- pluribus acceperunt, quædam adldant, quædam de- mant. Porro hoc loco prima vox deleri potest absque ullo sensus incommodo; nisi scribere mali. (64) Ἐπὶ τοῦτο δέ. Haue historiam ex Rufino

ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. Περὶ τῶν πιστευσάντων δύο φιλοσόφων, ἐξ ἁπλό- τητος των διαλεχθέντων τούτοις δύο γερόν των. συνομιλῆσαι, καὶ ἀποθανεῖν ὑπὲρ αὐτῶν. Ηξει δὲ Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τινες τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν ἐπιτηδὲς τουτωνὶ τῶν διαλέξεων μετέσχον· οἱ μὲν, ὅτι ποτέ ἐστι τὸ δόγμα μανθάνειν σπουδάζοντες· οἱ δὲ, προσφάτως ἀπόλλυσθαι τῆς Ἑλληνικῆς θρη σκείας ἀρχομένης, ἀπεχθανόμενοι τοῖς Χριστιανοῖς, τὴν περὶ τοῦ δόγματος ζήτησιν εἰς ἔριδας λόγων ἐνέβαλλον· ὥστε πρὸς ἑαυτοὺς στασιάζειν καὶ ἐναν τία δοκεῖν. Λέγεται οὖν, ὥς τινος αὐτῶν ὑπὸ φιλο- τιμίας λόγων κομπάζοντος, καὶ τοῖς ἱερεῦσιν ἐπιτω- θάζοντος, οὐκ ἤνεγκε τὸν τύφον γέρων ἁπλοῦς τις τῶν ἐν ὁμολογίαις εὐδοκιμησάντων. Τοιούτων δὲ σκιν- δαλμῶν καὶ τερθρίας ἄμοιρος ὤν, τὸν πρὸς αὐτὸν ἀνεδέξατο λόγον. Ἐπὶ τοῦτο δὲ (64), τοῖς μὲν προ πετέσι τῶν εἰδότων τὸν ὁμολογητήν, γέλωτα ἐκίνησε τὸ πρᾶγμα· τοῖς δὲ ἐπιεικέσι δέος, προορωμένοις μὴ παρὰ ἀνδρὶ τεχνίτῃ λόγων γελοῖος φανείη. Όμως δ' οὖν συγχωρησάντων λέγειν & βούλεται· ἀντιτείνειν γὰρ αὐτῷ τοιούτῳ ὄντι ἐπὶ πολὺ ἡδοῦντο · ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔφη, φιλόσοφε ἄκουσον. Εἷς ἐστι Θεός, οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ πάντων τῶν ὁρωμένων καὶ ἀοράτων δημιουργὸς, ὁ πάντα ταῦτα τῇ δυνάμει τοῦ Λόγου ποιήσας, καὶ τῇ ἁγιωσύνῃ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος αὐτοῦ στηρίξας. Οὗτος οὖν ὁ Λόγος, φησὶν, ἂν ἡμεῖς Υἱὸν Θεοῦ προσαγορεύομεν, ἐλεήσας τοὺς ἀνθρώπους τῆς πλάνης καὶ τῆς θηριώδους πολιτείας, είλετο ἐκ γυναικός τεχθῆναι, καὶ τοῖς ἀνθρώποις πάλιν κριτὴς τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων. Ταῦτα οὕτως ἔχειν ἀπεριέργως πιστεύομεν. Μή τοίνυν μάτην πόλ νει, τῶν πίστει κατορθουμένων ελέγχους ἐπιζητῶν, καὶ τρόπον ᾧ γενέσθαι ταῦτα ἢ μὴ γενέσθαι ἐνεδέ- χετο. ᾿Αλλ' εἰ πιστεύεις, ερομένῳ μοι ἀποκρίνου. Πρὸς ταῦτα καταπλαγείς ὁ φιλόσοφος, Πιστεύω, φησί. Καὶ τῆς ἥττης χάριν ὁμολογήσας, τὰ αὐτὰ τῷ πρεσβύτῃ ἐδόξαζε, καὶ τοῖς πρότερον ὁμοίως δια κειμένοις, ὁμοφρονεῖν συνεβούλευεν· οὐκ ἀθεεὶ μετα- τεθεῖσθαι ἐπομνύμενος, ἀλλ᾽ ἀφράστῳ τινὶ δυνάμει χριστιανίσαι προτραπείς. Λέγεται δὲ τῷ εἰρημένῳ παραπλήσιον γενέσθαι θαῦμα, δι' ᾿Αλεξάνδρου του επιτροπεύσαντας τὴν Κωνσταντινουπόλεως Εκκλη- σίαν. Ηνίκα γὰρ παρεγένετο Κωνσταντίνος εἰς τὸ Βυζάντιον, προσελθόντες αὐτῷ φιλόσοφοί τινες ἐμέμ- φοντο ὡς οὐ δεόντως θρησκεύει, καὶ περὶ τὰ θεῖα νεωτερίζει, καινὸν εἰσάγων σέβας τῇ πολιτείᾳ, παρὰ τὰ νενομισμένα τοῖς αὐτοῦ προγόνοις, καὶ πᾶσιν ὅσους Ελλήνων τε καὶ Ῥωμαίων ἡγεμόνας ὁ παρελ- θὼν αἰῶν ἤνεγκεν. Καὶ ἐζήτουν διαλεχθῆναι ᾿Αλε- μιας ἐπὶ τούτῳ δέ. બ્ર SOZOMENI Ex illo certe tempore Athanasius Alexandrinæ Ecclesiæ etiam tum diaconus, qui una cum Alexan- dro episcopo versabatur, maxima pars hujus disceptationis haberi cœpit. CAP. XVIII. De duobus philosophis ad fidem conversis propter simplicitašem duorum senum qui cum illis dispu- tarant. A Sed et quidam ex gentilium philosophis barum disputationum participes esse voluerunt : alii qui- dem, qualis esset Christianorum doctrina, cupien- tes cognoscere: alii vero ob religionem gentilium quæ recens abolari coeperat, Christianis infensi, quaestionem de doctrina fidei ad inanem verborum altercationem deducebant, ut seditiones inter se agitarent, et contraria sibi invicem assererent. Aiunt igitur, cum quidam ex illis ob sermonum magnificentiam insolenter sese jactaret, et sacer- dotibus illuderet, senem quemdam simplicem ex eorum numero qui in confessionibus inclaruerant, arrogantiam hominis non tulisse. Sed tametsi ejusmodi argutiarum ac velitationum expers esset, congrediendi cum eo partes suscepisse. Ea res, petulantibus quidem viris quibus confessor notus erat, risum excitavit. Modestis vero metum incus- sit, sollicitis ne cum viro dicendi peritissimo col- latus, ridiculus appareret. Verumtamen cum ei quæ vellet, dicere permisissent : neque enim tali ac tanto viro diutius obsistere audebant: Audi, inquit, philosophe, in nomine Jesu Christi. Unus est Deus, cali, terræque, et visibilium omnium atque invisibilium conditor: qui hæc omnia Verbi sui virtute perfecit, et Spiritus sanctitate Grmavit. Hic igitur Sermo, quem nos Filium Dei vocamus, hominum errorem ac ferinam vivendi rationem C B miseratus, ex muliere nasci voluit, et cum homi- nibus versari, et pro ipsis mortem oppetere. Iterum vero venturus est, judex eorum quæ unus- quisque gesserit in hac vita. Hæc ita se habere simpliciter credimus. Noli igitur frustra laborare, eorum quæ fide comprehenduntur, quærens con- futationes, modumque investigans quo ista fieri aut non feri potuerint. Sed si credis, interroganti mihi responde. Hoc sermone obstupefactus phi- losophus : Credo, inquit ; et gratias agens quod victus fuisset, eadem quæ senior, sentire coepit, et jis qui pari modo quo ipse antea affecti erant, suasit ut ipsi quoque idem sentirent : jurejurando affirmans se, non sine Dei numine mutatun, sed inexplicabili quadam virtute ad Christi fdemn sus. D cipiendam impulsum esse. Huic miraculo aliud simile factum fuisse perhibent ab Alexandro Con- stantinopolitana Ecclesiae episcopo. Nam quo tem- pore Constantinus Byzantium venit, adeuntes eum quidam philosophi, conquesti sunt quod non recte VALESII ANNOTATIONES sumpsit Sozomenus, sed pro arbitrio suo inter- polavit. Solent enim Græci scriptores hane sibi li- coutiam sumere, ut narrationi quam ab altis seri- pluribus acceperunt, quædam adldant, quædam de- mant. Porro hoc loco prima vox deleri potest absque ullo sensus incommodo; nisi scribere mali. (64) Ἐπὶ τοῦτο δέ. Haue historiam ex Rufino

ξάνδρῳ τῷ ἐπισκέπῳ περὶ τοῦ δόγματος. 'Ο δὲ (65), καίπερ τοιαύτης γυμνασίας λόγων ἀτριβὴς, ἴσως δὲ τῷ βίῳ πεποιθὼς ἐγένετο γὰρ καλὸς καὶ ἀγαθὸς, ὑπο ἔστη τὸν ἀγῶνα τοῦ βασιλέως προστάξαντος. Συν- ελθόντων δὲ τῶν φιλοσόφων, ἐπειδὴ πάντες διαλέγε- σθαι ἠβούλοντο, ἕνα αὐτοὺς αἱρεῖσθαι ἂν θέλουσιν ἠξίου, τοὺς δὲ ἄλλους παρόντας ἡσυχίαν ἄγειν. 'Ανα- . δεξαμένου δὲ ἑνὸς τὸν λόγον, Ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, ἔφη πρὸς αὐτὸν ᾿Αλέξανδρος, ἐπιτάττω σοι μὴ λαλεῖν. Αμα δὲ τῷ λόγῳ, καὶ ὁ ἄνθρωπος αὐτίκα τὸ οτόμα πεδηθεὶς ἐσιώπα. Αρ' οὖν δίκαιον ἀναλογί σασθαι, πότερον μεῖζον ἐν παραδόξοις, ἄνθρωπον, καὶ ταῦτα φιλόσοφον, οὕτω ῥᾳδίως ἀφελέσθαι τοῦ λό- γου, ἢ λίθον βίᾳ λόγου τῇ χειρὶ διελθεῖν, δ πρός τι νων (66) ἐπὶ Ἰουλιανῷ τῷ καλουμένῳ Χαλδαίῳ κε- : κομπολογῆσθαι ἀκήκοα· καὶ τὰ μὲν ὧδε ἐπυθόμην. Β ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Ὅτι τῆς συνόδου ἀθροισθείσης, πρὸς αὐτοὺς ὁ βασιλεὺς δημηγορίαν ἐξεῖπεν. Οἱ δὲ ἐπίσκοποι συνεχώς συνιόντες, τὸν ᾿Αρειον εἰς μέσον παρήγαγον, καὶ ἀκριβῆ βάσανον ἐποιοῦντο τῶν αὐτοῦ προτάσεων. Προπετῶς δὲ ἐπὶ θάτερα τὴν ψῆ- φον ἄγειν ἐφυλάττοντο. Ἐπεὶ δὲ ἡ κυρία παρῆν, καθ' ήν ὥριστο τεμεῖν τὰ ἀμφίβολα, συνῆλθον εἰς τὰ βασίλεια (67), καθότι καὶ τῷ κρατοῦντι δέδοκτο κοινωνῆσαι αὐτοῖς τῆς βουλῆς. Ἐπεὶ δὲ εἰς ταυτὸ παρεγένοντο τοῖς ἱερεῦσι, διαβὰς πρὸς τὴν ἀρχὴν τοῦ συλλόγου, ἐπὶ θρόνου τινὸς ἐκάθισεν ὥσπερ αὐτῷ κατεσκεύαστο· καὶ ἡ σύνοδος καθῆσθαι ἐκελεύσθη. Παρεσκεύαστο γὰρ ἑκατέρωθεν βάθρα πολλά, παρ εκτεινόμενα τοῖς τοίχοις τοῦ βασιλείου οίκου· μέγι- στις δὲ ἦν οὗτος, καὶ τοὺς ἄλλους ὑπερφέρων. Καθ εζομένων δὲ αὐτῶν, ἀναστὰς Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου 9, λόγον τινὰ τῷ βασιλεῖ προσεφώνησε, καὶ δι' αὐτὸν, τῷ Θεῷ χαριστήριον ὕμνον. Παυσαμένου δὲ αὐτοῦ, καὶ σιγῆς γενομένης, Πάντων μὲν ἕνεκεν, ἔφη ὁ βασι- λεὺς, τῷ Θεῷ τὴν χάριν ἔχω, οὐχ ἥκιστα δὲ τὸν ἀκριβής. Καίπερ τοιαύτης γυμνασίας λόγων ἀκριβής. θεουργός Πορφύριος, εἰς τὰ Ἰου λιανοῦ τοῦ Χαλδαίου φιλοσόφου, Φιλοσόφων ἱστορίαν ἐν βιβλίοις δ'. βίᾳ λόγου ἐπεὶ δὲ εἰς ταυτὸ παρ- εγένετο, Αναστὰς Ευσέβιος ὁ Παμφίλου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. -- A Deumn coleret, et sacrorum ritus innovaret, novumn cultum in rempublicam introducens, contra mo- rem institutumque majorum suorum, et omnium retro principum, qui vel apud Græcos vel apud Romanos unquam fuisse memorantur. Petebantque ut de hac doctrina cum Alexandro episcopo dispu- tarent. Ille vero, licet in hujusmodi certaminibus parum alioqui exercitatus, vitæ tamen integritate fretus erat enim vir bonus atque honestus : cer- tamen subiit, imperatore ita præcipiente. Itaque cum philosophi convenissent, ac simul omnes disputare vellent, postulavit Alexander ut unum ex ipsis quem vellent, eligerent, reliqui vero sedentes silentium servarent. Cumque unus ex illis dispu- tandi partes suscepisset: In nomine Jesu Christi, inquit illi Alexander, præcipio tibi ne loquaris. Quo dicto, protinus vir ille frenata lingua obmutuit. Equin igitur fuerit considerare utrum majus sit miraculum, hominem, eumque philosophum, tam facile mutum reddere, an lapidem vi verbo- rum manu dividere, quod de Juliano cognomine Chaldæo a quibusdam ambitiose jactatum esse audio. Atque hæc quidem ita gesta esse accepi. CAP. XIX. Qualiter cum synodus congregata esset, imperator ad episcopos orationem habuit. Interea vero episcopi assidue convenientes, Ario in medium adducto, assertiones ejus summa dili- gentia examinabant. Cavebant autem sollicite ne in alterutram partem temere sententiam prome- rent. Porro ubi dies advenit quæ finiendis contro- versiis fuerat constituta, convenerunt in palatium, eo quod imperator hujus consilii particeps esse decreverat. Qui cum ad eum locum se contulisset in quo erant episcopi, per medium eorum pro- gressus ad caput subselliorum, in sella sibi parata consedit ac synodus sedere jussa est. Erant enim Gad parietes aule regalis, longo ordine locala utrinque subsellia. Hæc autem aula erat aun- plissima, et omnium quæ in palatio erant pulcher- rima. Postquam episcopt consedere, surgens Eu- sebius Pamphili, imperatori orationem quamdam, et illius causa Deo laudes cum gratiarum actione recitavit. Qui cum finem dicendi fecisset, facto VALESII ANNOTATIONES. Christophorsonus quidem et Savilius ad latus suorum codicum adnotarunt, deesse hic videri particulam negativam. Verum ex nostris codicibus Fuketii et Allatii, hunc, locuin egregie restitui hoc modo : Julianus Chaldæus philosophus floruit_regnante Antonino, magicæ artis peritissimus. Ejus filius Julianus, non minoren ejusdem artis peritiam adleplus, ob id cognominatus est ; Roma- nis militibus siti laborantibus pluviam clicuit, ut scribit Suidas ex Dione, ut opiñor. Idem Suidas ir voce ait Porphyrium philosophun D scripsisse libros iv in Juliani Chaldaei philosophi historiam. Sed non dubito quin locus Suida cor- ruptus sit, et duo libri Porphyrii in unum perpe- ram coaluerint. Sic igitur restituo, Caeterum in hoc Sozomeni loco emen- davi ex manuscriptis codicibus Fuketii et Allatii. Simile huic miraculum Atii Navii, qui cotem novacula diseidit, ut referunt scriptores Historia Romana. Eusebius in libro ut De vita Constantini, cap. 10. Ad quem locum vide si placet quæ adnotavi. Pau- lo post scribendum est, ut legit Christophorsonus et Savilius. VARIORUM. Ab Eusta thio Antiocheno oratum ait Theo.loritus, Hist., lib. 1, cap. 8. Nicetas vero ex Alexandro ascribit. Theodoro Mopsuesti, (65) Καὶ περὶ τοιαύτης γυμνασίας λόγων (66) Ἐπὶ Ἰουλιανῷ τῷ καλουμένῳ Χαλδαίῳ. (67) Συνῆλθον εἰς τὰ βασίλεια. Ilem scribit

ξάνδρῳ τῷ ἐπισκέπῳ περὶ τοῦ δόγματος. 'Ο δὲ (65), καίπερ τοιαύτης γυμνασίας λόγων ἀτριβὴς, ἴσως δὲ τῷ βίῳ πεποιθὼς ἐγένετο γὰρ καλὸς καὶ ἀγαθὸς, ὑπο ἔστη τὸν ἀγῶνα τοῦ βασιλέως προστάξαντος. Συν- ελθόντων δὲ τῶν φιλοσόφων, ἐπειδὴ πάντες διαλέγε- σθαι ἠβούλοντο, ἕνα αὐτοὺς αἱρεῖσθαι ἂν θέλουσιν ἠξίου, τοὺς δὲ ἄλλους παρόντας ἡσυχίαν ἄγειν. 'Ανα- . δεξαμένου δὲ ἑνὸς τὸν λόγον, Ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, ἔφη πρὸς αὐτὸν ᾿Αλέξανδρος, ἐπιτάττω σοι μὴ λαλεῖν. Αμα δὲ τῷ λόγῳ, καὶ ὁ ἄνθρωπος αὐτίκα τὸ οτόμα πεδηθεὶς ἐσιώπα. Αρ' οὖν δίκαιον ἀναλογί σασθαι, πότερον μεῖζον ἐν παραδόξοις, ἄνθρωπον, καὶ ταῦτα φιλόσοφον, οὕτω ῥᾳδίως ἀφελέσθαι τοῦ λό- γου, ἢ λίθον βίᾳ λόγου τῇ χειρὶ διελθεῖν, δ πρός τι νων (66) ἐπὶ Ἰουλιανῷ τῷ καλουμένῳ Χαλδαίῳ κε- : κομπολογῆσθαι ἀκήκοα· καὶ τὰ μὲν ὧδε ἐπυθόμην. Β ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Ὅτι τῆς συνόδου ἀθροισθείσης, πρὸς αὐτοὺς ὁ βασιλεὺς δημηγορίαν ἐξεῖπεν. Οἱ δὲ ἐπίσκοποι συνεχώς συνιόντες, τὸν ᾿Αρειον εἰς μέσον παρήγαγον, καὶ ἀκριβῆ βάσανον ἐποιοῦντο τῶν αὐτοῦ προτάσεων. Προπετῶς δὲ ἐπὶ θάτερα τὴν ψῆ- φον ἄγειν ἐφυλάττοντο. Ἐπεὶ δὲ ἡ κυρία παρῆν, καθ' ήν ὥριστο τεμεῖν τὰ ἀμφίβολα, συνῆλθον εἰς τὰ βασίλεια (67), καθότι καὶ τῷ κρατοῦντι δέδοκτο κοινωνῆσαι αὐτοῖς τῆς βουλῆς. Ἐπεὶ δὲ εἰς ταυτὸ παρεγένοντο τοῖς ἱερεῦσι, διαβὰς πρὸς τὴν ἀρχὴν τοῦ συλλόγου, ἐπὶ θρόνου τινὸς ἐκάθισεν ὥσπερ αὐτῷ κατεσκεύαστο· καὶ ἡ σύνοδος καθῆσθαι ἐκελεύσθη. Παρεσκεύαστο γὰρ ἑκατέρωθεν βάθρα πολλά, παρ εκτεινόμενα τοῖς τοίχοις τοῦ βασιλείου οίκου· μέγι- στις δὲ ἦν οὗτος, καὶ τοὺς ἄλλους ὑπερφέρων. Καθ εζομένων δὲ αὐτῶν, ἀναστὰς Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου 9, λόγον τινὰ τῷ βασιλεῖ προσεφώνησε, καὶ δι' αὐτὸν, τῷ Θεῷ χαριστήριον ὕμνον. Παυσαμένου δὲ αὐτοῦ, καὶ σιγῆς γενομένης, Πάντων μὲν ἕνεκεν, ἔφη ὁ βασι- λεὺς, τῷ Θεῷ τὴν χάριν ἔχω, οὐχ ἥκιστα δὲ τὸν ἀκριβής. Καίπερ τοιαύτης γυμνασίας λόγων ἀκριβής. θεουργός Πορφύριος, εἰς τὰ Ἰου λιανοῦ τοῦ Χαλδαίου φιλοσόφου, Φιλοσόφων ἱστορίαν ἐν βιβλίοις δ'. βίᾳ λόγου ἐπεὶ δὲ εἰς ταυτὸ παρ- εγένετο, Αναστὰς Ευσέβιος ὁ Παμφίλου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. -- A Deumn coleret, et sacrorum ritus innovaret, novumn cultum in rempublicam introducens, contra mo- rem institutumque majorum suorum, et omnium retro principum, qui vel apud Græcos vel apud Romanos unquam fuisse memorantur. Petebantque ut de hac doctrina cum Alexandro episcopo dispu- tarent. Ille vero, licet in hujusmodi certaminibus parum alioqui exercitatus, vitæ tamen integritate fretus erat enim vir bonus atque honestus : cer- tamen subiit, imperatore ita præcipiente. Itaque cum philosophi convenissent, ac simul omnes disputare vellent, postulavit Alexander ut unum ex ipsis quem vellent, eligerent, reliqui vero sedentes silentium servarent. Cumque unus ex illis dispu- tandi partes suscepisset: In nomine Jesu Christi, inquit illi Alexander, præcipio tibi ne loquaris. Quo dicto, protinus vir ille frenata lingua obmutuit. Equin igitur fuerit considerare utrum majus sit miraculum, hominem, eumque philosophum, tam facile mutum reddere, an lapidem vi verbo- rum manu dividere, quod de Juliano cognomine Chaldæo a quibusdam ambitiose jactatum esse audio. Atque hæc quidem ita gesta esse accepi. CAP. XIX. Qualiter cum synodus congregata esset, imperator ad episcopos orationem habuit. Interea vero episcopi assidue convenientes, Ario in medium adducto, assertiones ejus summa dili- gentia examinabant. Cavebant autem sollicite ne in alterutram partem temere sententiam prome- rent. Porro ubi dies advenit quæ finiendis contro- versiis fuerat constituta, convenerunt in palatium, eo quod imperator hujus consilii particeps esse decreverat. Qui cum ad eum locum se contulisset in quo erant episcopi, per medium eorum pro- gressus ad caput subselliorum, in sella sibi parata consedit ac synodus sedere jussa est. Erant enim Gad parietes aule regalis, longo ordine locala utrinque subsellia. Hæc autem aula erat aun- plissima, et omnium quæ in palatio erant pulcher- rima. Postquam episcopt consedere, surgens Eu- sebius Pamphili, imperatori orationem quamdam, et illius causa Deo laudes cum gratiarum actione recitavit. Qui cum finem dicendi fecisset, facto VALESII ANNOTATIONES. Christophorsonus quidem et Savilius ad latus suorum codicum adnotarunt, deesse hic videri particulam negativam. Verum ex nostris codicibus Fuketii et Allatii, hunc, locuin egregie restitui hoc modo : Julianus Chaldæus philosophus floruit_regnante Antonino, magicæ artis peritissimus. Ejus filius Julianus, non minoren ejusdem artis peritiam adleplus, ob id cognominatus est ; Roma- nis militibus siti laborantibus pluviam clicuit, ut scribit Suidas ex Dione, ut opiñor. Idem Suidas ir voce ait Porphyrium philosophun D scripsisse libros iv in Juliani Chaldaei philosophi historiam. Sed non dubito quin locus Suida cor- ruptus sit, et duo libri Porphyrii in unum perpe- ram coaluerint. Sic igitur restituo, Caeterum in hoc Sozomeni loco emen- davi ex manuscriptis codicibus Fuketii et Allatii. Simile huic miraculum Atii Navii, qui cotem novacula diseidit, ut referunt scriptores Historia Romana. Eusebius in libro ut De vita Constantini, cap. 10. Ad quem locum vide si placet quæ adnotavi. Pau- lo post scribendum est, ut legit Christophorsonus et Savilius. VARIORUM. Ab Eusta thio Antiocheno oratum ait Theo.loritus, Hist., lib. 1, cap. 8. Nicetas vero ex Alexandro ascribit. Theodoro Mopsuesti, (65) Καὶ περὶ τοιαύτης γυμνασίας λόγων (66) Ἐπὶ Ἰουλιανῷ τῷ καλουμένῳ Χαλδαίῳ. (67) Συνῆλθον εἰς τὰ βασίλεια. Ilem scribit

εὐχῆς ἀπέβη, τοσούτους ιερέας Χριστοῦ εἰς ταυτὸν ἀγαγεῖν. Βουλοίμην δ' ἂν ὁμόφρονας ὑμᾶς θεάσασθαι, καὶ συμφώνου γνώμης κοινωνούς. Ἐπεὶ παντὸς κακοῦ χαλεπώτερον ἡγοῦμαι, τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ στασιάζειν. "Οτε οὖν ἡγγέλθη ὧν οὐκ ὤφελον ἀκοῦσαι, σφόδρα τὴν ψυχὴν ἠνιάθην, διχονοεῖν ὑμᾶς πυθόμενος, οὓς ἥκιστα προσῆκε, Θεοῦ λειτουργούς ὄντας, καὶ βραβευτάς εἰρήνης. Καὶ διὰ τοῦτα τὴν ἱερὰν ὑμῶν συνεκρότησα σύνοδον· βασιλεύς τε ὢν καὶ συνθεράπων ὑμέτερος, χάριν αἰτῷ λαβεῖν ἀρεστὴν τῷ Θεῷ τῷ κοινῷ δεσπότῃ, ἐμοί τε λαβεῖν, καὶ ὑμῖν δοῦναι πρέπουσαν. Ἡ δέ ἐστι, προενεγκεῖν εἰς μέσον τὰ αἴτια τῆς ἀμφισβητήσεως, καὶ ὁμόφρονα καὶ εἰρηναῖον αὐτοῖς ἐπιθεῖναι τέλος. Ὥστε με σὺν ὑμῖν τοῦτο τὸ τρόπαιον ἀναστῆσαι κατὰ τοῦ φθονεροῦ δαίμονος, ὃς τῶν ἀλλοφύλων καὶ τυράννων ἐκποδὼν γενομένων, ταυτηνὶ τὴν ἐμφύλιον στάσιν ήγειρε, με μεσήσας τοῖς ἡμετέροις ἀγαθοῖς. Τοιαῦτα τῇ Ῥω μαίων φωνῇ τοῦ βασιλέως εἰπόντος, παρεστώς τις ἡρμήνευεν. 5μέτερον σύλλογον ὁρῶν, ὦ φίλοι. Καί μοι κρεῖττον ΚΕΦΑΛ. Κ'. “Όπως ἀκροασάμενος τῶν μερῶν ἀμφοτέρων ὁ βασιλεύς, τοὺς περὶ "Αρειον καταδικάσας ἐξ- ωστράκισε. Ἐκ τούτου δὲ ἡ περὶ τοῦ δόγματος διάλεξις ἐκινήθη τοῖς ἱερεῦσι. Σχολῇ δὲ καὶ μάλα ἀνεξικάκως ἠκροᾶτο Ει ὁ βασιλεὺς τῶν ἑκατέρωθεν λόγων. Καὶ τοῖς μὲν εὖ λέγουσιν ἐπίθετο· τοὺς δὲ φιλονεικοῦντας μετετίθει τῆς ἔριδος· πράως ἑκάστῳ διαλεγόμενος, ὡς ἀκούειν ἐπίστατο, καθότι οὐδὲ τῆς Ἑλλήνων γλώττης ἀπεί ρως είχε. Τὸ δὴ τελευταῖον, συνέβησαν ἀλλήλοις πάντες οἱ ἱερεῖς, καὶ ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐψηφίσαντο. Μόνοι δὲ τὰ μὲν πρῶτα, δέκα καὶ ἑπτὰ λέγονται τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐπαινέσαι· παρα- χρῆμα δὲ καὶ τούτων οι πλείους πρὸς τὸ κοινῇ δόξαν μετέθεντο. Ταύτῃ δὲ τῇ γνώμῃ καὶ ὁ βασιλεὺς ἐψη φίσατο, συμβαλὼν αὐτὴν θεόθεν δεδοκιμάσθαι τὴν συμφωνίαν τοῦ συλλόγου. Υπερορίω τε φυγή ζημιω θήσεσθαι προηγόρευσε τὸν ἐναντίον τῶν δεδογμένων ἐρχόμενον, ὡς διαφθείραντα τοὺς θείους όρους. Ινα δὲ καὶ εἰς τὸν ἑξῆς χρόνον βέβαιον καὶ δῆλον τοῖς εσομένοις ὑπάρχῃ τὸ σύμβολον τῆς τότε συναρεσάσης πίστεως, ἀναγκαῖον ᾠήθην εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἀλη θείας, αὐτὴν τὴν περὶ τούτων γραφήν παραθέσθαι. Εὐσεβῶν δὲ καὶ φίλων καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπιστημόνων, οἷα δὲ μύσταις καὶ μυσταγωγοῖς μόνοις δέοντα λέγειν καὶ ἀκούειν (68) ὑφηγουμένων ἐπήνεσα την βουλήν. δέοντα λέγειν καὶ ἀκούειν. μύσται μυσταγωγοί μύστας νυμφαγωγός τ μυ- σταγωγός μύστην ὅμως καθάπες αλ SOZOMENI silentio, imperator ita locutus est: De omnibus A quidem rebus gratias ago Deo optimo maximo : xed ob id præcipue, quod vestrum conventum nunc video. Ac mihi certe supra quam optabam conti- git, ut tot sacerdotes Christi unum in locum con- gregarem. Sed velim præterea vos concordes vi- dere, et in unam eamdemque sententiam conspi- rantes. Etenim Ecclesiam Dei intestinis seditioni- bus agitari, quovis malo gravius esse existimo. Cum primum igitur mihi nuntiata sunt ea quae utinam non audivissem, maximum animo cepi dolorem, audiens vos dissidere, quos minine opore tebat : quippe qui Dei mit.istri sitis, et pacis dis- pensatores. Atque idcirco sacratissimam vestram synodum congregavi. Cumque ego et imperator sim et conservus vester, munus hoc a vobis peto, Deo communi omnium nostrum Domino gratissim mum quod et mihi accipere, et vobis dedisse, decorum erit. Hoc autem est, ut causam contro- versiæ in medium proferatis, eamque concordi et pacifica sententia terminetis: ut hoc etiam tro- pæum adversus invidum dæmonem una vobiscum erigere possim : qui post exteros hostes ac ty, rannos e medio sublatos, invidens felicitati nostræ, intestinam banc seditionem excitavit. Hæc cum imperator Latino sermone dixisset, quidam astans eadem Græce interpretatus est. CAP. XX. B Ωμomodo imperator utraque parte audita, eos qui cum Ario erant, damnatos relegavit. Posthac episcopi de dogmate fidei disputare coeperunt. Imperator vero ea quæ ab utraque parte dicerentur, leni ac placido animo auscultabat. C iis quidem qui recte dicerent assentiebatur: per- vicaces vero a contentione revocabat : cum sin- gulis benigne loquens, prout unumquemque intel- ligere poterat : neque enim Græcæ linguæ penitus fuit ignarus. Tandem omnes episcopi inter se con- senserunt, et Filium Patri consubstantialem esse decreverunt. Soli inter eos septemdecim ſuisse di- cuntur, qui initio quidem opinionem Arii compro- barunt. Plures tamen ex illis ad eam sententiam quæ omnibus simul placuerat, illico se transtule- runt. Huic autem sententiæ imperator etiam ac- cessit, hanc totius concilii concordiam divinitus approbatam esse existimans. Quod si quis decretis synodi refragaretur, eum exsilio damnandum esse pronuntiavit, utpote Dei judicium convellere co- D nantem. Porro ut posteris in perpetuum ralum ac manifestum esset ejus fidei symbolum, in quam uņiversi tum consenserunt, initio quidem existi- maveram, exemplum illius fidei ad veritatis de- nonstrationem hic necessario apponendum esse. Euseb., Vit. Const. 1. 111, e. 12. VALESII ANNOTATIONES. Qui essent hoc loco, non intellexit Christophorsonus, qui sacer dotes interpretatus est. Rectius Musculus initiatos vertit. Sane Græci µústa; semper vocant cos qui sacris initiati sunt. Unde et «licti sunt qui deducebant. Ut enim Grecis vocabatur is qui sponsam ducebat, ita dicitur is qui sive initiandum deducebat. Solebant eninr antiqui cum sacra susci- pere vellent, amicos eligere iisdem sacris jam antea initiatos, qui ipsos initiandos deducerent ad hiero- phantam, seu pontificem qui sacra tradebat. Dio Chrysostomus in oratione 45, (68) Ολα δὲ μύσταις καὶ μυσταγωγοῖς μόνοις

Οὐ γὰρ απεικὸς καὶ τῶν ἀμυήτων τινὰς τῇδε τῇ - βλῳ ἐντυχεῖν. ὡς ἔνι δὲ τῶν ἀποῤῥήτων & χρὴ σιωπάν ἀποκρυψάμενον (69)· ὡς μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν (70) τὰ δόξαντα τῇ συνέδῳ. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν ὁ ἐκύρωσεν ἡ ᾿Αρείου σύνοδος, καὶ ὡς κατεδίκασε τοὺς περὶ Ἄρειον, καὶ τὰ συγγράμ- ματα αὐτοῦ κατέκαυσε· καὶ περὶ τῶν μὴ θελη σάντων συμφωνῆσαι τῇ συνάδῳ ἀρχιερέων, καὶ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ Πάσχα. Ιστέον δὲ ὅτι τὸν μὲν Υἱὸν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ ἀπεφήναντο · τοὺς δὲ λέγοντας ἦν ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ἦν, καὶ ὅτι ἐξ οὐχ ὄντων ἐγένετο, ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως ἢ οὐσίας, ή τρεπτὸν ἢ ἀλλοίωτον, ἀπεκήρυξαν, καὶ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἀλλοτρίους εψηφίσαντο. Ταύτην δὲ τὴν γραφὴν ἐπήνεσαν (71) Εὐσέβιός τε ὁ Νικομηδείας καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαίας, Μάρις τε ὁ Χαλκηδόνιος, καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπόλεως, καὶ Σεκούνδος ὁ Πτολεμαΐδος τῆς Λιβύης. Ευσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου μικρὸν ἐπισχών, ἐπεσκέψατο ταύτην καὶ ἐπῄνεσεν. Ἡ δὲ σύνοδος ἀπεκήρυξεν "Αρειον καὶ τοὺς ὁμοίως αὐτῷ φρονοῦντας., Αλεξανδρείας τε μὴ ἐπιβαίνειν αὐτὸν ἐψηφίσαντο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰς λέξεις τῆς αὐτοῦ δόξης ἀπεκήρυξαν, καὶ τὸ βιβλίον περὶ ταύ- της συντάξας θαλείαν ἐπέγραψε. Τούτου δὲ τοῦ συμ τάγματος, ὡς ἐπυθόμην, οὐ γὰρ ἐνέτυχον, διαλελυ- μένος ἐστὶν ὁ χαρακτήρ, ὡς ἐμφερής είναι τῇ χαυνό Β δόξαντα τῇ συνόδῳ, ἰστέον ὅτι, μυούμενοι μυσταγωγῶν ἐδεήθησαν. Ως δὲ μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν τὰ μυσταγωγοί τελεστάς μυσταγωγούς λέγειν ἀκούειν Εὐσεβῶν δὲ φίλων καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπιστημόνων, οἷα δὴ μύσταις καὶ μυσταγωγοῖς· μόνοις δέοντα λέγειν καὶ ἀκούειν ὑφηγουμένων, επήνεσα τὴν βουλήν, Εὐσεβῶν δὲ φίλων ἀποκρυψάμενος. ἐπήνεσα την βουλήν. δή δέ, ὡς μή πάντα ἀγνοεῖν. Αλεξανδρείας τε μὴ ἐπιβαίνειν αὐτόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A Sed cum quidam ex amicis, viri pii et harum re- rum notitia præditi suasissent mihi, ut ea quidem que a solis initialis ac sacerdotibus dici audirique fas est, silentio involverem, eorum con- silium probavi. Quippe verisimile est quosdam sacramentis fidei nostræ minime initiatos hunc librum leeturos esse. Verum occultatis a me, quantum fieri potuit, arcanis quæ reticenda sunt no lectores ea quæ a concilio decreta sunt, penimus ignorent. CAP. XXI. De decretis synodi : qualiter Arium et socios dam- navit, librosque ejus combussil: el de episcopis qui synodo consentire noluerunt. Item de Pascha constitutione. Sciendum est episcopos definivisse, Fillum Patri consubstantialem esse : eos vero qui dicunt : Fuit aliquando tempus cum aliquando tempus cum non esset, et antequam fieret non erat, et quod de non exstantibus factus est, aut ex alia hypostasi vel substantia; aut quod conversioni ac mutationi obnoxius sit Filius Dei ; excommunicasse, et ab Ecclesia catholica alienos pronuntiasse. Ilanc porro fidei conscriptionem ap- probarunt Eusebius Nicomedis, Theognius Nicææ, Maris Chalcedonis, Patrophilus Scythopoleos, et Se- cundus Ptolemaidis quæ in Libya est episcopus. Eu- sebius autem Pamphili cum aliquantulum hæsitavis- set, eam expendit, suaque sententia comprobavit. Arius vero et qui idem cum illo sentiebant, ex- communicati sunt a synodo : interdictumque est Ario ne Alexandriam ingrederetur. Sed et verba quibus opinionem suam explicabat, et librum de endein argumento compositum, quem ille Tha · VALESI ANNOTATIONES. etc. lline est quod C dus est hoc modo : Marcus Antoninus in epistola ad Herodem Atticum, promittit se, cum Athenas venerit, ad suscipienda mysteria Herode usurum esse mystagogo, ut refert Philostratus. Et hi quidem proprie dicebantur mystagogi. Interdum tamen latius sumpto voca- bulo, dicuntur ii qui mystas initiabant. Unde Origenes in libro viu Contra Celsum, et Pol- lux in libro primo ac simu fungit. Itaque hoc loco quidem refertur ad mystagogos, autem ad mystas. Tolus vero Locus ita legendus et construendus videtur : etc. Hoc est : Sed cum amici viri pii et hujusmodi rerum periti, ea quæ a solis initiatis ac sacerdotibus dici audirique fas est, mihi suggessissent, laudavi eorum consi- lium. restitui ex codice Fuke- Liano. duin puto Refertur enim ad id verbum quod supra posuimus Scribendum quoque est hoc loco pro qui error frequenter occurrit in his libris, et a studio- sis facile deprehendi potest, etiam me tacente. scribitur Caeterum ab his verbis inchoandum est caput 21, et locus corrigen- Sɔzomenus manifeste dissentit a "Socrate, ejusque narrationem corrigit. Nam Socrates in libro primo diserte affirmat quinque episcopos, Eusebium, Theognium, Marim cum Secundo ac Theona, lidem a concilio Nicæno scriptam improbasse. Sozomenus vero ait eos probasse fidem a synodo conscriptam. Verum hæc ita conciliari possunt, si dicamus epi- scopos illos initio quidem formulam fidei Nicænæ penitus rejecisse: postea tamen metu principis, qui contradicentibus exsilium minabatur, eam compro- basse. Atque id plane confirmat Theodoritus et Hieronymus in Dialogo adversus Luciferianos. Certe inter episcopos qui concilio subscripserunt, horum etiam nomina leguntur. Ex quo apparet omnes omnino episcopos, qui synodo Nicænæ interfuerant, ejus fidei subscripsisse, sive sincere et ex animo, D sive subdole ac ficte. Licetenim Eusebius ac Theu- guius condemnationi Arii initio subscribere nolue- rint, tamen post ærumnas exsilii libello oblato, condemnationi ejusdem Arii consentire se professi sunt. Duos excipio, Secundum scilicet ac Theonaui episcopos, qui nec fidei Nicænæ, nec damnationi Arii subscribere voluerunt, ut testatur epistola synodica Patrum concilii Nicæni, et Theodoritus ac Philostorgius. VARIORUM. • Etiam in Illyricum relegatus est. Non desunt quidem qui Arium tantisper declinandi exsilii causa cessisse, ac suffragium Nicænæ formule simulate dedisse narrent; atque ideo, cæteris integris, solo Alexan- driam ingressu interdictum fuisse. Sed præst at (69) "Α χρὴ σιωπᾷν ἀποκρυψάμενον. Scriben- (70) Μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν. In codice Fukeliano (71) Ταύτην δὲ τὴν γραφὴν ἐπήνεσαν. Hoc loco

Οὐ γὰρ απεικὸς καὶ τῶν ἀμυήτων τινὰς τῇδε τῇ - βλῳ ἐντυχεῖν. ὡς ἔνι δὲ τῶν ἀποῤῥήτων & χρὴ σιωπάν ἀποκρυψάμενον (69)· ὡς μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν (70) τὰ δόξαντα τῇ συνέδῳ. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν ὁ ἐκύρωσεν ἡ ᾿Αρείου σύνοδος, καὶ ὡς κατεδίκασε τοὺς περὶ Ἄρειον, καὶ τὰ συγγράμ- ματα αὐτοῦ κατέκαυσε· καὶ περὶ τῶν μὴ θελη σάντων συμφωνῆσαι τῇ συνάδῳ ἀρχιερέων, καὶ περὶ τῆς καταστάσεως τοῦ Πάσχα. Ιστέον δὲ ὅτι τὸν μὲν Υἱὸν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ ἀπεφήναντο · τοὺς δὲ λέγοντας ἦν ποτὲ ὅτε οὐκ ἦν, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ἦν, καὶ ὅτι ἐξ οὐχ ὄντων ἐγένετο, ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως ἢ οὐσίας, ή τρεπτὸν ἢ ἀλλοίωτον, ἀπεκήρυξαν, καὶ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἀλλοτρίους εψηφίσαντο. Ταύτην δὲ τὴν γραφὴν ἐπήνεσαν (71) Εὐσέβιός τε ὁ Νικομηδείας καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαίας, Μάρις τε ὁ Χαλκηδόνιος, καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπόλεως, καὶ Σεκούνδος ὁ Πτολεμαΐδος τῆς Λιβύης. Ευσέβιος δὲ ὁ Παμφίλου μικρὸν ἐπισχών, ἐπεσκέψατο ταύτην καὶ ἐπῄνεσεν. Ἡ δὲ σύνοδος ἀπεκήρυξεν "Αρειον καὶ τοὺς ὁμοίως αὐτῷ φρονοῦντας., Αλεξανδρείας τε μὴ ἐπιβαίνειν αὐτὸν ἐψηφίσαντο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰς λέξεις τῆς αὐτοῦ δόξης ἀπεκήρυξαν, καὶ τὸ βιβλίον περὶ ταύ- της συντάξας θαλείαν ἐπέγραψε. Τούτου δὲ τοῦ συμ τάγματος, ὡς ἐπυθόμην, οὐ γὰρ ἐνέτυχον, διαλελυ- μένος ἐστὶν ὁ χαρακτήρ, ὡς ἐμφερής είναι τῇ χαυνό Β δόξαντα τῇ συνόδῳ, ἰστέον ὅτι, μυούμενοι μυσταγωγῶν ἐδεήθησαν. Ως δὲ μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν τὰ μυσταγωγοί τελεστάς μυσταγωγούς λέγειν ἀκούειν Εὐσεβῶν δὲ φίλων καὶ τὰ τοιαῦτα ἐπιστημόνων, οἷα δὴ μύσταις καὶ μυσταγωγοῖς· μόνοις δέοντα λέγειν καὶ ἀκούειν ὑφηγουμένων, επήνεσα τὴν βουλήν, Εὐσεβῶν δὲ φίλων ἀποκρυψάμενος. ἐπήνεσα την βουλήν. δή δέ, ὡς μή πάντα ἀγνοεῖν. Αλεξανδρείας τε μὴ ἐπιβαίνειν αὐτόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. I. A Sed cum quidam ex amicis, viri pii et harum re- rum notitia præditi suasissent mihi, ut ea quidem que a solis initialis ac sacerdotibus dici audirique fas est, silentio involverem, eorum con- silium probavi. Quippe verisimile est quosdam sacramentis fidei nostræ minime initiatos hunc librum leeturos esse. Verum occultatis a me, quantum fieri potuit, arcanis quæ reticenda sunt no lectores ea quæ a concilio decreta sunt, penimus ignorent. CAP. XXI. De decretis synodi : qualiter Arium et socios dam- navit, librosque ejus combussil: el de episcopis qui synodo consentire noluerunt. Item de Pascha constitutione. Sciendum est episcopos definivisse, Fillum Patri consubstantialem esse : eos vero qui dicunt : Fuit aliquando tempus cum aliquando tempus cum non esset, et antequam fieret non erat, et quod de non exstantibus factus est, aut ex alia hypostasi vel substantia; aut quod conversioni ac mutationi obnoxius sit Filius Dei ; excommunicasse, et ab Ecclesia catholica alienos pronuntiasse. Ilanc porro fidei conscriptionem ap- probarunt Eusebius Nicomedis, Theognius Nicææ, Maris Chalcedonis, Patrophilus Scythopoleos, et Se- cundus Ptolemaidis quæ in Libya est episcopus. Eu- sebius autem Pamphili cum aliquantulum hæsitavis- set, eam expendit, suaque sententia comprobavit. Arius vero et qui idem cum illo sentiebant, ex- communicati sunt a synodo : interdictumque est Ario ne Alexandriam ingrederetur. Sed et verba quibus opinionem suam explicabat, et librum de endein argumento compositum, quem ille Tha · VALESI ANNOTATIONES. etc. lline est quod C dus est hoc modo : Marcus Antoninus in epistola ad Herodem Atticum, promittit se, cum Athenas venerit, ad suscipienda mysteria Herode usurum esse mystagogo, ut refert Philostratus. Et hi quidem proprie dicebantur mystagogi. Interdum tamen latius sumpto voca- bulo, dicuntur ii qui mystas initiabant. Unde Origenes in libro viu Contra Celsum, et Pol- lux in libro primo ac simu fungit. Itaque hoc loco quidem refertur ad mystagogos, autem ad mystas. Tolus vero Locus ita legendus et construendus videtur : etc. Hoc est : Sed cum amici viri pii et hujusmodi rerum periti, ea quæ a solis initiatis ac sacerdotibus dici audirique fas est, mihi suggessissent, laudavi eorum consi- lium. restitui ex codice Fuke- Liano. duin puto Refertur enim ad id verbum quod supra posuimus Scribendum quoque est hoc loco pro qui error frequenter occurrit in his libris, et a studio- sis facile deprehendi potest, etiam me tacente. scribitur Caeterum ab his verbis inchoandum est caput 21, et locus corrigen- Sɔzomenus manifeste dissentit a "Socrate, ejusque narrationem corrigit. Nam Socrates in libro primo diserte affirmat quinque episcopos, Eusebium, Theognium, Marim cum Secundo ac Theona, lidem a concilio Nicæno scriptam improbasse. Sozomenus vero ait eos probasse fidem a synodo conscriptam. Verum hæc ita conciliari possunt, si dicamus epi- scopos illos initio quidem formulam fidei Nicænæ penitus rejecisse: postea tamen metu principis, qui contradicentibus exsilium minabatur, eam compro- basse. Atque id plane confirmat Theodoritus et Hieronymus in Dialogo adversus Luciferianos. Certe inter episcopos qui concilio subscripserunt, horum etiam nomina leguntur. Ex quo apparet omnes omnino episcopos, qui synodo Nicænæ interfuerant, ejus fidei subscripsisse, sive sincere et ex animo, D sive subdole ac ficte. Licetenim Eusebius ac Theu- guius condemnationi Arii initio subscribere nolue- rint, tamen post ærumnas exsilii libello oblato, condemnationi ejusdem Arii consentire se professi sunt. Duos excipio, Secundum scilicet ac Theonaui episcopos, qui nec fidei Nicænæ, nec damnationi Arii subscribere voluerunt, ut testatur epistola synodica Patrum concilii Nicæni, et Theodoritus ac Philostorgius. VARIORUM. • Etiam in Illyricum relegatus est. Non desunt quidem qui Arium tantisper declinandi exsilii causa cessisse, ac suffragium Nicænæ formule simulate dedisse narrent; atque ideo, cæteris integris, solo Alexan- driam ingressu interdictum fuisse. Sed præst at (69) "Α χρὴ σιωπᾷν ἀποκρυψάμενον. Scriben- (70) Μὴ πάμπαν ἀγνοεῖν. In codice Fukeliano (71) Ταύτην δὲ τὴν γραφὴν ἐπήνεσαν. Hoc loco

Α τητι τοῖς Σωτάδου ᾄσμασιν. Ιστέον μέντοι, ὡς τῇ Αρείου καθαιρέσει οὔτε ἔθεντο, οὔτε ὑπέγραψαν Εὐ- σέβιος ὁ Νικομηδείας καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαεύς, καί περ τῇ γραφῇ τῆς πίστεως συναινέσαντες. Ὁ δὲ βασιλεὺς "Αρειον μὲν ὑπερορίῳ φυγῇ ἐζημίωσε· καὶ τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις καὶ λαοῖς νομοθετῶν ἔγρα- ψεν, ἀσεβεῖς ἡγεῖσθαι αυτόν τε καὶ τοὺς αὐτοῦ ὁμό φρονας, καὶ πυρί παραδοῦναι εἴ τι αὐτῶν εὑρίσκοιτο σύγγραμμα, ὡς τε μήτε αὐτοῦ, μήτε τοῦ δόγματος οὗ εἰσηγήσατο, ὑπόμνημα φέρεσθαι. Εἰ δέ τις φωρα θείη κρύπτων, καὶ μὴ παραχρῆμα καταμηνύσας ἐμπρήσῃ, θάνατον εἶναι τὴν ζημίαν, καὶ τιμωρίαν εἰς κεφαλήν (72). Καὶ ἄλλας δὲ κατὰ πόλιν ἐπιστο λὰς διεπέμψατο, κατὰ 'Αρείου καὶ τῶν ὁμοδόξων αὐτ τοῦ. Εὐσέβιον δὲ καὶ Θεόγνιον, φεύγειν προσέταξεν &ς ἐπεσκόπουν πόλεις. Τῇ δὲ Νικομηδέων Ἐκκλησίᾳ ἔγραψεν, ἔχεσθαι τῆς πίστεως ἂν ἡ σύνοδος παρ- ἔδωκεν · ὀρθοδόξους δὲ προβάλλεσθα: ἐπισκόπους, καὶ τούτοις πείθεσθαι· τῶν δὲ λήθῃ παραδοῦναι τὴν μνήμην. Τοὺς δὲ ἐπαινεῖν, ἢ τὰ αὐτῶν φρονεῖν ἐπι- χειροῦντας, ἠπείλησε τιμωρεῖσθαι. Ἐν τούτοις δὲ τοῖς γράμμασι, καὶ ἄλλως ἀπεχθάνεσθαι πρὸς Εὐσέ βιον ἐδήλου, ὡς πρότερον ἤδη τὰ τοῦ τυράννου φρονήσαντα, καὶ αὐτῷ ἐπιβουλεύσαντα. Κατὰ ταῦτα μὲν οὖν τὰ τοῦ βασιλέως γράμματα, ἀφηρέθησαν ὧν εἶχον Ἐκκλησιῶν Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος. Παρα λαμβάνει δὲ τὴν Νικομηδέων Αμφίων, Χρήστος δὲ τὴν Νίκαιαν. Παυσαμένης δὲ τῆς ἐπὶ τῷ δόγματι ζητήσεως, ἔδοξε τῇ συνόδῳ καὶ τὴν Πασχαλίαν ἑορ τὴν ἅπαντας κατὰ τὸν αὐτὸν ἐπιτελεῖν καιρόν. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. "Οτι καὶ 'Ακέσιον τὸν τῶν Ναυατιανῶν ἐπίσ σκοπον, εἰς τὴν πρώτην σύνοδον ὁ βασιλεὺς μετεκαλέσατο. Λέγεται δὲ τὸν βασιλέα τῆς πάντων Χριστιανῶν ὁμονοίας προνοοῦντα, καὶ ᾿Ακέσιον ὅς ἐπίσκοπος ἦν τῆς Ναυατιανῶν Ἐκκλησίας, ἐπὶ τὴν σύνοδον καλέσαι· καὶ τὸν περὶ τῆς πίστεως καὶ τῆς ἑορτῆς ἐπιδεῖξαι ὅρον, ἤδη δὲ (75) βεβαιωθέντα ταῖς τῶν ἐπισκόπων υπο- γραφαῖς, πυθέσθαι τε εἰ καὶ αὐτὸς τούτοις συναινεῖ. Τὸν δὲ φάναι, μηδὲν ὠρίσθαι καινὸν, καὶ ἐπαινέσαι τὸ τῇ συνόδῳ δόξαν· οὕτω γὰρ καὶ αὐτὸν ἐξ ἀρχῆς θάνατος κεφαλική τι μωρία, Τούτῳ θάνατος ἔσται ἡ ζημία παραχρῆμα γὰρ ἁλοὺς ἐπὶ τούτῳ κεφαλικὴν ὑποστή σεται τιμωρίαν. Εδοξε τῇ συνόδῳ καὶ τὴν πασχαλίαν ἑορ τήν. : SOZOMENI liam inscripserat, condemnarunt. llic porro li- ber, quemadmodum audivi, neque enim ipse legi, mollis est ac dissolutus, ita ut simillimus sit So- tadis canticis. Sciendum tamen est Eusebium episcopum Nicomediae et Theognium Nicææ, de- positioni Arii nec consensisse omnino nec sub- scripsisse, licet expositioni fidei consensum præ- buissent. At vero imperator Arium in exsilium relegavit et ad omnes omnium civitatum episco. pos ac populos edictum misit, jubens ut tam Arius quam sectatores illius pro impiis haberentur, et si quod illorum scriptum inventum esset, traderetur incendio ita ut nec ipsius, nec dogmatis ab illo invecti monumentum ullum relinqueretur. Quod si quis hujusmodi scriptum occultare deprehensus fuisset, nec statim in medium proferens illud con- B bussisset, morte et capitali supplicio eum multari præcepit. Multas quoque alias per singulas civita- tes direxit epistolas, contra Ariuin et eos qui idem cum illo sentiebant. Et Eusebium quidem ac Theo- gnium ex civitatibus in quibus erant episcopi, exsulare jussit. Ecclesiæ vero Nicomediensi et Ni- cæensi scripsit, ut fidem quæ a synodo tradita fuerat, constanter retinerent : utque orthodoxos eligerent episcopos, eisque obtemperarent: illos vero oblivioni traderent. Si qui autem istos lau- dare, aut opinioni illorum consentire vellent, in eos se animadversurum minatus est. Porro in iisdem litteris, alia quoque de causa infensum se esse Eusebio significavit, eo quod antea tyranni partibus ſavisset, sibique ipsi insidias struxisset. Hlarum igitur imperialium litterarum auctoritate, Eusebius ac Theognius Ecclesiis suis ejecti sunt. Ac Nicomediensis quidem Ecclesiæ episcopatum, Amphion, Nicænæ vero Chrestus suscepit. Post terminatam controversiam de doctrina fidei, pla- cuit synodo ut omnes festum paschale uno eodemque die celebrarent. CAP. XXII. Qualiter imperator Acesium quoque, Novalianorum episcopum ad Nicænam synodum vocaverit. Fertur porro imperatorem, cum omnium Chri- stianorum censuleret concordiæ, Acesium quoque Novatianorum episcopum ad synodum evocasse : eique regulam fidei et definitionem de festo pa- schali ostendisse, episcoporum subscriptionibus fam firmatam : ac simul interrogasse, num et ipse iis consentiret ¹. Acesium vero respondisse, nihil novi definitum esse; et approbasse ea quæ a ¹ Soc., lib. 1,c. 10. C VALESII ANNOTATIONES. menus hocloco mortem a supplicio capitali. Veruin in epistola Constantini et pro uno eodemque ponitur. Sic enim habet epistola Constantini ad episcopos et populos, quam refert Socrates in libro primo, et quain hic desi- gnat Sozomenus : quæ sensum perturbat. VARIORUM. epistolis Nicænæ et Alexandrinæ synodi habere fidem. Hisce namque Arius damnatus abdicatusque fertur: quod etiam testatur Athanasius; apud quem vid. haud modicum Thaliæ hic memoratæ fragmentum, in libro Desynodis Arimini et Seleuciæ, pag. 738, Edit. Benedict. * Vide Euseb. De vita Constantini, lib. iii, cap. 14; Socr. lib. 1, cap. 8, 9. (72) Καὶ τιμωρίαν εἰς κεφαλήν. Distinguit Sozo-D (73) "Ηδη δέ. Delenda est particula δέ, quippe

Α τητι τοῖς Σωτάδου ᾄσμασιν. Ιστέον μέντοι, ὡς τῇ Αρείου καθαιρέσει οὔτε ἔθεντο, οὔτε ὑπέγραψαν Εὐ- σέβιος ὁ Νικομηδείας καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαεύς, καί περ τῇ γραφῇ τῆς πίστεως συναινέσαντες. Ὁ δὲ βασιλεὺς "Αρειον μὲν ὑπερορίῳ φυγῇ ἐζημίωσε· καὶ τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις καὶ λαοῖς νομοθετῶν ἔγρα- ψεν, ἀσεβεῖς ἡγεῖσθαι αυτόν τε καὶ τοὺς αὐτοῦ ὁμό φρονας, καὶ πυρί παραδοῦναι εἴ τι αὐτῶν εὑρίσκοιτο σύγγραμμα, ὡς τε μήτε αὐτοῦ, μήτε τοῦ δόγματος οὗ εἰσηγήσατο, ὑπόμνημα φέρεσθαι. Εἰ δέ τις φωρα θείη κρύπτων, καὶ μὴ παραχρῆμα καταμηνύσας ἐμπρήσῃ, θάνατον εἶναι τὴν ζημίαν, καὶ τιμωρίαν εἰς κεφαλήν (72). Καὶ ἄλλας δὲ κατὰ πόλιν ἐπιστο λὰς διεπέμψατο, κατὰ 'Αρείου καὶ τῶν ὁμοδόξων αὐτ τοῦ. Εὐσέβιον δὲ καὶ Θεόγνιον, φεύγειν προσέταξεν &ς ἐπεσκόπουν πόλεις. Τῇ δὲ Νικομηδέων Ἐκκλησίᾳ ἔγραψεν, ἔχεσθαι τῆς πίστεως ἂν ἡ σύνοδος παρ- ἔδωκεν · ὀρθοδόξους δὲ προβάλλεσθα: ἐπισκόπους, καὶ τούτοις πείθεσθαι· τῶν δὲ λήθῃ παραδοῦναι τὴν μνήμην. Τοὺς δὲ ἐπαινεῖν, ἢ τὰ αὐτῶν φρονεῖν ἐπι- χειροῦντας, ἠπείλησε τιμωρεῖσθαι. Ἐν τούτοις δὲ τοῖς γράμμασι, καὶ ἄλλως ἀπεχθάνεσθαι πρὸς Εὐσέ βιον ἐδήλου, ὡς πρότερον ἤδη τὰ τοῦ τυράννου φρονήσαντα, καὶ αὐτῷ ἐπιβουλεύσαντα. Κατὰ ταῦτα μὲν οὖν τὰ τοῦ βασιλέως γράμματα, ἀφηρέθησαν ὧν εἶχον Ἐκκλησιῶν Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος. Παρα λαμβάνει δὲ τὴν Νικομηδέων Αμφίων, Χρήστος δὲ τὴν Νίκαιαν. Παυσαμένης δὲ τῆς ἐπὶ τῷ δόγματι ζητήσεως, ἔδοξε τῇ συνόδῳ καὶ τὴν Πασχαλίαν ἑορ τὴν ἅπαντας κατὰ τὸν αὐτὸν ἐπιτελεῖν καιρόν. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. "Οτι καὶ 'Ακέσιον τὸν τῶν Ναυατιανῶν ἐπίσ σκοπον, εἰς τὴν πρώτην σύνοδον ὁ βασιλεὺς μετεκαλέσατο. Λέγεται δὲ τὸν βασιλέα τῆς πάντων Χριστιανῶν ὁμονοίας προνοοῦντα, καὶ ᾿Ακέσιον ὅς ἐπίσκοπος ἦν τῆς Ναυατιανῶν Ἐκκλησίας, ἐπὶ τὴν σύνοδον καλέσαι· καὶ τὸν περὶ τῆς πίστεως καὶ τῆς ἑορτῆς ἐπιδεῖξαι ὅρον, ἤδη δὲ (75) βεβαιωθέντα ταῖς τῶν ἐπισκόπων υπο- γραφαῖς, πυθέσθαι τε εἰ καὶ αὐτὸς τούτοις συναινεῖ. Τὸν δὲ φάναι, μηδὲν ὠρίσθαι καινὸν, καὶ ἐπαινέσαι τὸ τῇ συνόδῳ δόξαν· οὕτω γὰρ καὶ αὐτὸν ἐξ ἀρχῆς θάνατος κεφαλική τι μωρία, Τούτῳ θάνατος ἔσται ἡ ζημία παραχρῆμα γὰρ ἁλοὺς ἐπὶ τούτῳ κεφαλικὴν ὑποστή σεται τιμωρίαν. Εδοξε τῇ συνόδῳ καὶ τὴν πασχαλίαν ἑορ τήν. : SOZOMENI liam inscripserat, condemnarunt. llic porro li- ber, quemadmodum audivi, neque enim ipse legi, mollis est ac dissolutus, ita ut simillimus sit So- tadis canticis. Sciendum tamen est Eusebium episcopum Nicomediae et Theognium Nicææ, de- positioni Arii nec consensisse omnino nec sub- scripsisse, licet expositioni fidei consensum præ- buissent. At vero imperator Arium in exsilium relegavit et ad omnes omnium civitatum episco. pos ac populos edictum misit, jubens ut tam Arius quam sectatores illius pro impiis haberentur, et si quod illorum scriptum inventum esset, traderetur incendio ita ut nec ipsius, nec dogmatis ab illo invecti monumentum ullum relinqueretur. Quod si quis hujusmodi scriptum occultare deprehensus fuisset, nec statim in medium proferens illud con- B bussisset, morte et capitali supplicio eum multari præcepit. Multas quoque alias per singulas civita- tes direxit epistolas, contra Ariuin et eos qui idem cum illo sentiebant. Et Eusebium quidem ac Theo- gnium ex civitatibus in quibus erant episcopi, exsulare jussit. Ecclesiæ vero Nicomediensi et Ni- cæensi scripsit, ut fidem quæ a synodo tradita fuerat, constanter retinerent : utque orthodoxos eligerent episcopos, eisque obtemperarent: illos vero oblivioni traderent. Si qui autem istos lau- dare, aut opinioni illorum consentire vellent, in eos se animadversurum minatus est. Porro in iisdem litteris, alia quoque de causa infensum se esse Eusebio significavit, eo quod antea tyranni partibus ſavisset, sibique ipsi insidias struxisset. Hlarum igitur imperialium litterarum auctoritate, Eusebius ac Theognius Ecclesiis suis ejecti sunt. Ac Nicomediensis quidem Ecclesiæ episcopatum, Amphion, Nicænæ vero Chrestus suscepit. Post terminatam controversiam de doctrina fidei, pla- cuit synodo ut omnes festum paschale uno eodemque die celebrarent. CAP. XXII. Qualiter imperator Acesium quoque, Novalianorum episcopum ad Nicænam synodum vocaverit. Fertur porro imperatorem, cum omnium Chri- stianorum censuleret concordiæ, Acesium quoque Novatianorum episcopum ad synodum evocasse : eique regulam fidei et definitionem de festo pa- schali ostendisse, episcoporum subscriptionibus fam firmatam : ac simul interrogasse, num et ipse iis consentiret ¹. Acesium vero respondisse, nihil novi definitum esse; et approbasse ea quæ a ¹ Soc., lib. 1,c. 10. C VALESII ANNOTATIONES. menus hocloco mortem a supplicio capitali. Veruin in epistola Constantini et pro uno eodemque ponitur. Sic enim habet epistola Constantini ad episcopos et populos, quam refert Socrates in libro primo, et quain hic desi- gnat Sozomenus : quæ sensum perturbat. VARIORUM. epistolis Nicænæ et Alexandrinæ synodi habere fidem. Hisce namque Arius damnatus abdicatusque fertur: quod etiam testatur Athanasius; apud quem vid. haud modicum Thaliæ hic memoratæ fragmentum, in libro Desynodis Arimini et Seleuciæ, pag. 738, Edit. Benedict. * Vide Euseb. De vita Constantini, lib. iii, cap. 14; Socr. lib. 1, cap. 8, 9. (72) Καὶ τιμωρίαν εἰς κεφαλήν. Distinguit Sozo-D (73) "Ηδη δέ. Delenda est particula δέ, quippe

παρειληφέναι πιστεύειν τε καὶ ἑορτάζειν. Τί οὖν, ἔφη ὁ βασιλεὺς, ὁμοίως φρονῶν, χωρίζῃ τῆς κοινω νίας; Τοῦ δὲ προφέροντος τὴν ἐπὶ Δεκίου Ναυάτῳ καὶ Κορνηλίῳ συμβάσαν διαφορὰν, καὶ ὡς μετὰ τὸ βάπτισμα κοινωνίας οὐκ ἀξιοῖ μυστηρίων τοὺς ἁμαρτίας ἐνόχους, ἣν πρὸς θάνατον καλοῦσιν αἱ θεῖαι Γραφαί· Θεοῦ γὰρ ἐξουσίας μόνου, οὐχ ιερέων ἡρτῆσθαι τὴν ἄφεσιν· ὑπολαβὼν ὁ βασιλεὺς εἶπεν· Ο Ακέσιε, κλίμακα θὲς, καὶ μόνος εἰς οὐρανοὺς ἀνάβηθι. Ταῦτα δὲ οἶμαι εἰπεῖν τὸν βασιλέα πρὸς Ακέσιον, οὐκ ἐπαινοῦντα· ἀλλ' ὅτι ἄνθρωποι ὄντες, αναμαρτήτους σφᾶς εἶναι νομίζουσιν. ΚΕΦΑΛ. ΚΙ. Περὶ τῶν κανόνων οὓς ἡ σύνοδος ἔθετο· καὶ ὡς Παφνούτιος τις ομολογητής διεκώλυσε την σύνοδον, βουλομένην θείναι κανόνα, παρθε νίαν ἀσκεῖν πάντας τοὺς ἱερωσύνῃ τιμᾶσθαι μέλλοντας. Ἡ δὲ σύνοδος, ἐπανορθῶσαι τὸν βίον σπουδάζουσα τῶν περὶ τὰς ἐκκλησίας διατριβόντων ἔθετο νόμους οὓς κανόνας ὀνομάζουσιν. Ἐν δὲ τῷ περὶ τούτου βουλεύεσθαι, τοῖς μὲν ἄλλοις᾽ ἐδόκει νόμον ἐπεισ ἄγειν, ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, διακόνους τε καὶ ὑποδιακόνους, μὴ συγκαθεύδειν ταῖς γαμεταῖς ἂς πρὶν ἱερᾶσθαι ἠγάγοντο. ᾿Αναστὰς δὲ Παφνούτιος ὁ ὁμολογητής, ἀντεῖπε· τίμιόν τε τὸν γάμον ἀποκαλῶν, σωφροσύνην τε τὴν πρὸς τὰς ἰδίας γυναῖκας συνου σίαν, συνεβούλευσε τῇ συνόδῳ μὴ τοιοῦτον θέσθαι νόμον. Χαλεπὸν γὰρ εἶναι τὸ πρᾶγμα φέρειν· ἴσως δὲ καὶ αὐτοῖς, καὶ ταῖς τούτων γαμεταῖς, τοῦ μὴ σωφρονεῖν αἰτία γενήσεται. Κατὰ δὲ τὴν ἀρχαίαν τῆς Εκκλησίας παράδοσιν, τοὺς μὲν ἀγάμους τοῦ ἱερα τικοῦ τάγματος κοινωνήσαντας, μηκέτι γαμεῖν· τοὺς δὲ μετὰ γάμον ὧν ἔχουσι γαμετῶν μὴ χωρίζεσθαι (74). Καὶ ταῦτα μὲν ὁ Παφνούτιος, καίπερ ἄπειρος ὢν γάμου εἰσηγήσατο. Επῄνεσε δὲ καὶ ἡ σύνοδος τὴν βουλὴν, καὶ περὶ τούτου οὐδὲν ἐνομοθέτησεν· ἀλλὰ τῇ ἑκάστου γνώμῃ τὸ πρᾶγμα, οὐκ ἐν ἀνάγκῃ ἔθετο. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων ᾗπερ αὐτῇ καλῶς ἔχειν ἐδόκει νόμους ἀνεγράψατο, καθ' οὓς πολιτεύεσθαι προσήκει τὰ τῆς Ἐκκλησίας πράγματα. ᾿Αλλὰ τούτοις μὲν, εἴ τῳ φίλον, ῥᾴδιον ἐντυχεῖν, παρὰ πολλοῖς φερο- μένοις. ἰδίων. ἐξ ἐγκρατευομένων τῶν γυναικῶν, Τὴν ἐπὶ Δεκίου Ναυάτῳ καὶ Κορνηλίῳ συμβᾶσαν διαφοράν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - A synodo decreta fuerant : siquidem ipse ab initio ita credendum esse accepisset, diemque festum ita celebrandum. Tum imperator : Cur ergo, inquit, cum idem sentias, te a communione sejun- gis? Cumque Acesius in medium proferret dissen- sionem illam, quæ principatu Decii Augusti inter Novatum et Cornelium contigerat; seque sacra- mentorum communione indignos judicare eos, qui peccatum id quod sacra Scripturæ ad mortem va- cant, post baptismum admisissent : hujusmodi enim peccati remissionem ex solius Dei potestate, non ex sacerdotum arbitrio pendere subjecit im. ascende. Quæ quidem imperatorem Acesio dixisse perator: Pone scalam, Acesi, solusque in cœlum arbitror, non quod eum laudaret, sed potius ut reprehenderet, quod cum homines essent, sine peccato se esse existimarent. B CAP. XXIII. De regulis a synodo constitutis : et quod cum sy- nodus canonem sancire vellet, ut omnes qui ad sacerdotium promovendi essent, virginitatem cole- rent, Paphnutius quidam confessor intercessit. Cæterum synodus, eorum qui in Ecclesiis ver- santur, mores corrigere studens, leges quasdam constituit, quæ vulgo canones appellantur. Cum- que hac de re inter se deliberarent, aliis quidem placebat legem ferri, ut episcopi et presbyteri, diaconi item ac subdiaconi, non cubarent cum duxissent. uxoribus quas, priusquam sacrarentur, Verum Paphnutius confessor surgens contradixit '; nuptiasque honorabiles vocans, et congressum viri cum uxore sua castitatem esse dicens, consilium C dedit synodo ne hujusmodi legem ferret. Rem enim Soc., lib. 1, cap. 11. D esse toleratu difficilem: ac fortasse occasionem incontinentiæ tum ipsis, tum uxoribus ipsorum inde subministrandam. Porro autem veterem Ec- clesiæ traditionem hanc esse, ut qui cælibes ad sacrum ordinem promoti essent, uxorem posthac non ducerent conjugati vero a suis uxoribus mi- nime separarentur. Et hæc quidem suasit Paphnu- tius, tametsi expers conjugii. Synodus vero consi- Jium ejus probavit, nec ullam ea de re legem tu- lit;. sed in cujusque arbitrio, non autem ex ncces- sitate id esse volui:. De aliis autem rebus, prout ipsi rectum esse videbatur, leges conscripsit, juxta quas status Ecclesiæ gubernari deberet. Verum istas quidem, si quis voluerit, facile inveniet, cumn apud multos reperiantur. TIONES. VALESII ANNOTATIONES. caute legenda sunt. Nam si intelligas banc fuisse traditionem Ecclesiæ, ut mariti cum clero ascri- Derentur, non separarentur a suis conjugibus quoad vinculum, ut vulgo dici solet, et quoad domici- lium, id facile concedi potest. Ex conjugibus enim fi-bant sorores. Sed si intelligas quoad torum sepa- ratas non fuisse, id falsum est. Ecclesia enim episcopos, presbyteros ac diaconos, semper al- legit ex virginibus, aut viduis, aut certe ex continentibus; ut scribit Epiphanius in expositione fidei ad calcem Panarii. Quare tota hæc narratio de Paphnutio fabulosa est et commentitia, præ- sertim cum inter episcopos qui Nicænæ synodo subscripserunt, nullus eo nomine reperiatur. VARIORUM. • De qua vide Euseb., Eccles. flist., lib. vi, cap. 43-46. (74) ἂν ἔχουσι γαμετῶν μὴ χωρίζεσθαι. Hæc

παρειληφέναι πιστεύειν τε καὶ ἑορτάζειν. Τί οὖν, ἔφη ὁ βασιλεὺς, ὁμοίως φρονῶν, χωρίζῃ τῆς κοινω νίας; Τοῦ δὲ προφέροντος τὴν ἐπὶ Δεκίου Ναυάτῳ καὶ Κορνηλίῳ συμβάσαν διαφορὰν, καὶ ὡς μετὰ τὸ βάπτισμα κοινωνίας οὐκ ἀξιοῖ μυστηρίων τοὺς ἁμαρτίας ἐνόχους, ἣν πρὸς θάνατον καλοῦσιν αἱ θεῖαι Γραφαί· Θεοῦ γὰρ ἐξουσίας μόνου, οὐχ ιερέων ἡρτῆσθαι τὴν ἄφεσιν· ὑπολαβὼν ὁ βασιλεὺς εἶπεν· Ο Ακέσιε, κλίμακα θὲς, καὶ μόνος εἰς οὐρανοὺς ἀνάβηθι. Ταῦτα δὲ οἶμαι εἰπεῖν τὸν βασιλέα πρὸς Ακέσιον, οὐκ ἐπαινοῦντα· ἀλλ' ὅτι ἄνθρωποι ὄντες, αναμαρτήτους σφᾶς εἶναι νομίζουσιν. ΚΕΦΑΛ. ΚΙ. Περὶ τῶν κανόνων οὓς ἡ σύνοδος ἔθετο· καὶ ὡς Παφνούτιος τις ομολογητής διεκώλυσε την σύνοδον, βουλομένην θείναι κανόνα, παρθε νίαν ἀσκεῖν πάντας τοὺς ἱερωσύνῃ τιμᾶσθαι μέλλοντας. Ἡ δὲ σύνοδος, ἐπανορθῶσαι τὸν βίον σπουδάζουσα τῶν περὶ τὰς ἐκκλησίας διατριβόντων ἔθετο νόμους οὓς κανόνας ὀνομάζουσιν. Ἐν δὲ τῷ περὶ τούτου βουλεύεσθαι, τοῖς μὲν ἄλλοις᾽ ἐδόκει νόμον ἐπεισ ἄγειν, ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, διακόνους τε καὶ ὑποδιακόνους, μὴ συγκαθεύδειν ταῖς γαμεταῖς ἂς πρὶν ἱερᾶσθαι ἠγάγοντο. ᾿Αναστὰς δὲ Παφνούτιος ὁ ὁμολογητής, ἀντεῖπε· τίμιόν τε τὸν γάμον ἀποκαλῶν, σωφροσύνην τε τὴν πρὸς τὰς ἰδίας γυναῖκας συνου σίαν, συνεβούλευσε τῇ συνόδῳ μὴ τοιοῦτον θέσθαι νόμον. Χαλεπὸν γὰρ εἶναι τὸ πρᾶγμα φέρειν· ἴσως δὲ καὶ αὐτοῖς, καὶ ταῖς τούτων γαμεταῖς, τοῦ μὴ σωφρονεῖν αἰτία γενήσεται. Κατὰ δὲ τὴν ἀρχαίαν τῆς Εκκλησίας παράδοσιν, τοὺς μὲν ἀγάμους τοῦ ἱερα τικοῦ τάγματος κοινωνήσαντας, μηκέτι γαμεῖν· τοὺς δὲ μετὰ γάμον ὧν ἔχουσι γαμετῶν μὴ χωρίζεσθαι (74). Καὶ ταῦτα μὲν ὁ Παφνούτιος, καίπερ ἄπειρος ὢν γάμου εἰσηγήσατο. Επῄνεσε δὲ καὶ ἡ σύνοδος τὴν βουλὴν, καὶ περὶ τούτου οὐδὲν ἐνομοθέτησεν· ἀλλὰ τῇ ἑκάστου γνώμῃ τὸ πρᾶγμα, οὐκ ἐν ἀνάγκῃ ἔθετο. Περὶ δὲ τῶν ἄλλων ᾗπερ αὐτῇ καλῶς ἔχειν ἐδόκει νόμους ἀνεγράψατο, καθ' οὓς πολιτεύεσθαι προσήκει τὰ τῆς Ἐκκλησίας πράγματα. ᾿Αλλὰ τούτοις μὲν, εἴ τῳ φίλον, ῥᾴδιον ἐντυχεῖν, παρὰ πολλοῖς φερο- μένοις. ἰδίων. ἐξ ἐγκρατευομένων τῶν γυναικῶν, Τὴν ἐπὶ Δεκίου Ναυάτῳ καὶ Κορνηλίῳ συμβᾶσαν διαφοράν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. - A synodo decreta fuerant : siquidem ipse ab initio ita credendum esse accepisset, diemque festum ita celebrandum. Tum imperator : Cur ergo, inquit, cum idem sentias, te a communione sejun- gis? Cumque Acesius in medium proferret dissen- sionem illam, quæ principatu Decii Augusti inter Novatum et Cornelium contigerat; seque sacra- mentorum communione indignos judicare eos, qui peccatum id quod sacra Scripturæ ad mortem va- cant, post baptismum admisissent : hujusmodi enim peccati remissionem ex solius Dei potestate, non ex sacerdotum arbitrio pendere subjecit im. ascende. Quæ quidem imperatorem Acesio dixisse perator: Pone scalam, Acesi, solusque in cœlum arbitror, non quod eum laudaret, sed potius ut reprehenderet, quod cum homines essent, sine peccato se esse existimarent. B CAP. XXIII. De regulis a synodo constitutis : et quod cum sy- nodus canonem sancire vellet, ut omnes qui ad sacerdotium promovendi essent, virginitatem cole- rent, Paphnutius quidam confessor intercessit. Cæterum synodus, eorum qui in Ecclesiis ver- santur, mores corrigere studens, leges quasdam constituit, quæ vulgo canones appellantur. Cum- que hac de re inter se deliberarent, aliis quidem placebat legem ferri, ut episcopi et presbyteri, diaconi item ac subdiaconi, non cubarent cum duxissent. uxoribus quas, priusquam sacrarentur, Verum Paphnutius confessor surgens contradixit '; nuptiasque honorabiles vocans, et congressum viri cum uxore sua castitatem esse dicens, consilium C dedit synodo ne hujusmodi legem ferret. Rem enim Soc., lib. 1, cap. 11. D esse toleratu difficilem: ac fortasse occasionem incontinentiæ tum ipsis, tum uxoribus ipsorum inde subministrandam. Porro autem veterem Ec- clesiæ traditionem hanc esse, ut qui cælibes ad sacrum ordinem promoti essent, uxorem posthac non ducerent conjugati vero a suis uxoribus mi- nime separarentur. Et hæc quidem suasit Paphnu- tius, tametsi expers conjugii. Synodus vero consi- Jium ejus probavit, nec ullam ea de re legem tu- lit;. sed in cujusque arbitrio, non autem ex ncces- sitate id esse volui:. De aliis autem rebus, prout ipsi rectum esse videbatur, leges conscripsit, juxta quas status Ecclesiæ gubernari deberet. Verum istas quidem, si quis voluerit, facile inveniet, cumn apud multos reperiantur. TIONES. VALESII ANNOTATIONES. caute legenda sunt. Nam si intelligas banc fuisse traditionem Ecclesiæ, ut mariti cum clero ascri- Derentur, non separarentur a suis conjugibus quoad vinculum, ut vulgo dici solet, et quoad domici- lium, id facile concedi potest. Ex conjugibus enim fi-bant sorores. Sed si intelligas quoad torum sepa- ratas non fuisse, id falsum est. Ecclesia enim episcopos, presbyteros ac diaconos, semper al- legit ex virginibus, aut viduis, aut certe ex continentibus; ut scribit Epiphanius in expositione fidei ad calcem Panarii. Quare tota hæc narratio de Paphnutio fabulosa est et commentitia, præ- sertim cum inter episcopos qui Nicænæ synodo subscripserunt, nullus eo nomine reperiatur. VARIORUM. • De qua vide Euseb., Eccles. flist., lib. vi, cap. 43-46. (74) ἂν ἔχουσι γαμετῶν μὴ χωρίζεσθαι. Hæc

Α ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν κατὰ Μελίτιον, ὅπως ἀρίστως τὰ κατ' αὐτὸν ἡ ἁγία διώκησε σύνοδος. Εξετασθέντων δὲ καὶ τῶν κατὰ Μελίτιον ἀνὰ τὴν Αίγυπτον συμβάντων, κατεδίκασεν αὐτὸν ἡ σύνοδος ἐν τῇ Λύκῳ διατρίβειν, ψιλὸν ὄνομα ἐπισκοπῆς ἔχον τα· τοῦ δὲ λοιποῦ, μήτε ἐν πόλει, μήτε ἐν κώμη χειροτονεῖν· τοὺς δὲ ἤδη παρ' αὐτοῦ καταστάντας, κοινωνεῖν καὶ λειτουργεῖν· δευτερεύειν δὲ ταῖς τιμαῖς τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐκκλησίᾳ καὶ παροικία κληρικών (75). Ἐπαναβαίνειν δὲ ταῖς τάξεσι τῶν προτελευτώντων, εἰ ψήφῳ τοῦ πλήθους ἄξιοι φανοῖεν, ἐπιχειροτονοῦντος τοῦ ἐπισκόπου τῆς ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίας· μὴ ἐξ. εἶναι δὲ αὐτοῖς ἐπιλέγεσθαι κατὰ γνώμην ἰδίαν, οὓς ἂν ἐθέλωσιν. Ἐφάνη δὲ τοῦτο τῇ συνόδῳ δίκαιον, λογιζομένῃ τὸ προπετὲς καὶ ἕτοιμον εἰς χειροτονίαν Μελιτίου καὶ τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων· ὥστε καὶ Πέτρου τοῦ μαρτυρήσαντος, ἡνίκα ἡγεῖτο τῆς ᾿Αλε- ξανδρέων Εκκλησίας, φεύγοντος διὰ τὸν τότε διωγμόν, τὰς διαφερούσας αὐτῷ χειροτονίας ὑφήρπασε. Β Εt ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. "Οτι δημοτελή τράπεζαν ὁ βασιλεὺς τῇ συνόδῳ ἐποίησε, συγκαλέσας τούτους εἰς Κωνσταντι νούπολιν, καὶ δώροις τιμήσας· καὶ ὅπως πάν τας ὁμονοεῖν παρεκάλεσε, καὶ πρὸς Ἀλεξάν δρειαν καὶ ἀπανταχοῦ, τὰ δεδογμένα τῇ θείᾳ συνόδῳ ἐξέπεμψεν. Τούτων ὧδε δοξάντων τῇ συνόδῳ, ξυνηνέχθη κατά ταυτὸν ἑορτὴν εἶναι εἰκοσαετηρίδα τῆς Κωνσταντίνου βασιλείας. Έθος δὲ Ῥωμαίοις, δημοτελή πανήγυ ριν ἄγειν καθ' ἑκάστην δεκάδα ἐτῶν τῆς τοῦ κρα τοῦντος ἀρχῆς. Εὔκαιρον οὖν εἶναι νομίσας ὁ βα σιλεὺς, προετρέψατό τε την σύνοδον εἰς ἑστίασιν, καὶ τοῖς προσήκουσι δώροις ετίμησεν. Ἐπεὶ δὲ οἴκαδε ἐπανιέναι παρεσκευάσαντο, συγκαλέσας πάν τας, συνεβούλευσεν ὁμονοεῖν περὶ τὴν πίστιν, καὶ τῆς πρὸς σφᾶς αὐτοὺς εἰρήνης ἔχεσθαι, ὡς ἂν ἀστασίαστοι τοῦ λοιποῦ διαμένοιεν. Καὶ πολὺν περὶ τούτου λόγον διεξελθών, το τελευταῖον ἐκέλευσεν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, καὶ παίδων, καὶ βασιλείας εὔχεσθαι σπουδαίως, καὶ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν ἑκάστοτε. Καὶ πρὸς μὲν τοὺς τότε ἀφικομένους πρὸς Νίκαιαν τοιαῦτα εἰπὼν, συνετάξατο. Δῆλα δὲ ποιῶν καὶ τοῖς μὴ παροῦσι τὰ ἐν τῇ συνόδῳ κατωρθωμένα, γράμματα πέπομφε ταῖς κατὰ πόλιν Ἐκκλησίαις. Τῇ δὲ ᾿Αλεξανδρέων ¹ κληρικών. Εx Ἑορτὴν εἶναι εἰκοσαετηρίδα. CAP. XXIV. SOZOMENI De Melitio, et quomodo sancta synodus causam ejus optime dispensavit. Porro eadem synodus, cum ea quæ per Melitium in Ægypto acciderant examinasset, contra illum sententiam tulit, ut in urbe Lyco degeret, solo epi- scopi nomine contentus: nec deinceps sive in urbe, sive in vico, ordinationem ullam faceret. Hi vero qui ab illo prius ordinati fuissent, communionem qui- dem ac ministerium suum retinerent : reliquis ta- men clericis per singulas ecclesias ac parœcias con- stitutis, honore inferiores essent. Ita tamen ut in lo- cum morientium per ordinem succederent, dum- modo plebis suffragio judicarentur idonei, episcopo Alexandriæ electionem eorum nihilominus confir- mante. Ipsis autem ne liceret arbitrio suo eligere quos vellent. Atque id æquum esse synodus judi- cavit, reputans scilicet Melitii, ejusque consortium, præcipitem in ordinationibus faciendis temeritatem. Quippe qui, dum Petrus episcopus Alexandriæ, qui postea martyrium consummavit, ob sævientem tunc persecutionem fugisset, ordinationes ad illum pertinentes sibi vindicaverat. CAP. XXV. Quomodo imperator episcopos qui synodo inter- fuerant, Constantinopolim evocatos publico epulo excepit, et donis honoravit : et quomodo omnes ad concordiam hortatus est, et ea quæ a sacrosan- cla synodo erant decreta, Alexandriæ el omnibus ubique degentibus nuntiavit. Cum hæc a concilio ita decreta essent, forte ac- cidit ut vicennalia Constantini eodem tempore ce- C lebrarentur. Est enim hic mos Romanis, ut decimo quoque anno uniuscujusque imperatoris, publicam agant festivitatem. Commodum igitur adesse tem- pus existimans imperator, episcopos qui synodo interfuerant, ad convivium invitavit, donisque con- venientibus honoravit. Cum vero singuli ad sedes suas regredi jam pararent, convocatis omnibus suasit ut in ſide concordes essent, pacemque inter se mutuo servarent, ita ut in posterum sine tumultu ac dissidio permanerent. Cumque multa in hanc sententiam locutus esset, tandem jussit ut pro se et pro liberis ac pro imperio sedulo precarentur, Deoque assidue supplicarent. episcopis quidem Et qui tum Nicæam venerant, cum ista dixisset, vale- dixit. Porro ut illos etiam qui abfuerant, de rebus in synodo feliciter confectis certiores faceret, lit- D Soc., lib. 1, c. 9. 'Euseb., Vit. Const., lib. m, c. 15. VALESII ANNOTATIONES. his verbis apparet Sozomenuin existimasse Nicænos Patres in epistola synodica de clericis a Melitio constitutis locutos esse: cum tamen de episcopis potius locuti sint quam de cle- ricis. Plures enim episcopos, quam clericos in Ægypto ordinarat Melitius, ut in adnotationibus ad librum primum Historiæ Socratis observavi. Deinde in illa epistola synodica vetant Nicæni Patres, ne quis ex illis a Melitio ordinatis substi- tuatur in locum Catholici mortui, nisi a populo electus, et ab Alexandrino episcopo confirmatus fuerit. Quod de presbyteris intelligi non potest, ut notavi ad Socraten. VARIORUM. • Constantini M. Vicennalia cum fine concilii Nicæni concurrisse, tradit Niceph. lib. vui, cap. 20, et, quod magis est, Eusebius, libro ut De vita Const., cap. 15, 13, 16, 22. (75) Τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐκκλησίᾳ καὶ παροικία

Α ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν κατὰ Μελίτιον, ὅπως ἀρίστως τὰ κατ' αὐτὸν ἡ ἁγία διώκησε σύνοδος. Εξετασθέντων δὲ καὶ τῶν κατὰ Μελίτιον ἀνὰ τὴν Αίγυπτον συμβάντων, κατεδίκασεν αὐτὸν ἡ σύνοδος ἐν τῇ Λύκῳ διατρίβειν, ψιλὸν ὄνομα ἐπισκοπῆς ἔχον τα· τοῦ δὲ λοιποῦ, μήτε ἐν πόλει, μήτε ἐν κώμη χειροτονεῖν· τοὺς δὲ ἤδη παρ' αὐτοῦ καταστάντας, κοινωνεῖν καὶ λειτουργεῖν· δευτερεύειν δὲ ταῖς τιμαῖς τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐκκλησίᾳ καὶ παροικία κληρικών (75). Ἐπαναβαίνειν δὲ ταῖς τάξεσι τῶν προτελευτώντων, εἰ ψήφῳ τοῦ πλήθους ἄξιοι φανοῖεν, ἐπιχειροτονοῦντος τοῦ ἐπισκόπου τῆς ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίας· μὴ ἐξ. εἶναι δὲ αὐτοῖς ἐπιλέγεσθαι κατὰ γνώμην ἰδίαν, οὓς ἂν ἐθέλωσιν. Ἐφάνη δὲ τοῦτο τῇ συνόδῳ δίκαιον, λογιζομένῃ τὸ προπετὲς καὶ ἕτοιμον εἰς χειροτονίαν Μελιτίου καὶ τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων· ὥστε καὶ Πέτρου τοῦ μαρτυρήσαντος, ἡνίκα ἡγεῖτο τῆς ᾿Αλε- ξανδρέων Εκκλησίας, φεύγοντος διὰ τὸν τότε διωγμόν, τὰς διαφερούσας αὐτῷ χειροτονίας ὑφήρπασε. Β Εt ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. "Οτι δημοτελή τράπεζαν ὁ βασιλεὺς τῇ συνόδῳ ἐποίησε, συγκαλέσας τούτους εἰς Κωνσταντι νούπολιν, καὶ δώροις τιμήσας· καὶ ὅπως πάν τας ὁμονοεῖν παρεκάλεσε, καὶ πρὸς Ἀλεξάν δρειαν καὶ ἀπανταχοῦ, τὰ δεδογμένα τῇ θείᾳ συνόδῳ ἐξέπεμψεν. Τούτων ὧδε δοξάντων τῇ συνόδῳ, ξυνηνέχθη κατά ταυτὸν ἑορτὴν εἶναι εἰκοσαετηρίδα τῆς Κωνσταντίνου βασιλείας. Έθος δὲ Ῥωμαίοις, δημοτελή πανήγυ ριν ἄγειν καθ' ἑκάστην δεκάδα ἐτῶν τῆς τοῦ κρα τοῦντος ἀρχῆς. Εὔκαιρον οὖν εἶναι νομίσας ὁ βα σιλεὺς, προετρέψατό τε την σύνοδον εἰς ἑστίασιν, καὶ τοῖς προσήκουσι δώροις ετίμησεν. Ἐπεὶ δὲ οἴκαδε ἐπανιέναι παρεσκευάσαντο, συγκαλέσας πάν τας, συνεβούλευσεν ὁμονοεῖν περὶ τὴν πίστιν, καὶ τῆς πρὸς σφᾶς αὐτοὺς εἰρήνης ἔχεσθαι, ὡς ἂν ἀστασίαστοι τοῦ λοιποῦ διαμένοιεν. Καὶ πολὺν περὶ τούτου λόγον διεξελθών, το τελευταῖον ἐκέλευσεν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, καὶ παίδων, καὶ βασιλείας εὔχεσθαι σπουδαίως, καὶ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν ἑκάστοτε. Καὶ πρὸς μὲν τοὺς τότε ἀφικομένους πρὸς Νίκαιαν τοιαῦτα εἰπὼν, συνετάξατο. Δῆλα δὲ ποιῶν καὶ τοῖς μὴ παροῦσι τὰ ἐν τῇ συνόδῳ κατωρθωμένα, γράμματα πέπομφε ταῖς κατὰ πόλιν Ἐκκλησίαις. Τῇ δὲ ᾿Αλεξανδρέων ¹ κληρικών. Εx Ἑορτὴν εἶναι εἰκοσαετηρίδα. CAP. XXIV. SOZOMENI De Melitio, et quomodo sancta synodus causam ejus optime dispensavit. Porro eadem synodus, cum ea quæ per Melitium in Ægypto acciderant examinasset, contra illum sententiam tulit, ut in urbe Lyco degeret, solo epi- scopi nomine contentus: nec deinceps sive in urbe, sive in vico, ordinationem ullam faceret. Hi vero qui ab illo prius ordinati fuissent, communionem qui- dem ac ministerium suum retinerent : reliquis ta- men clericis per singulas ecclesias ac parœcias con- stitutis, honore inferiores essent. Ita tamen ut in lo- cum morientium per ordinem succederent, dum- modo plebis suffragio judicarentur idonei, episcopo Alexandriæ electionem eorum nihilominus confir- mante. Ipsis autem ne liceret arbitrio suo eligere quos vellent. Atque id æquum esse synodus judi- cavit, reputans scilicet Melitii, ejusque consortium, præcipitem in ordinationibus faciendis temeritatem. Quippe qui, dum Petrus episcopus Alexandriæ, qui postea martyrium consummavit, ob sævientem tunc persecutionem fugisset, ordinationes ad illum pertinentes sibi vindicaverat. CAP. XXV. Quomodo imperator episcopos qui synodo inter- fuerant, Constantinopolim evocatos publico epulo excepit, et donis honoravit : et quomodo omnes ad concordiam hortatus est, et ea quæ a sacrosan- cla synodo erant decreta, Alexandriæ el omnibus ubique degentibus nuntiavit. Cum hæc a concilio ita decreta essent, forte ac- cidit ut vicennalia Constantini eodem tempore ce- C lebrarentur. Est enim hic mos Romanis, ut decimo quoque anno uniuscujusque imperatoris, publicam agant festivitatem. Commodum igitur adesse tem- pus existimans imperator, episcopos qui synodo interfuerant, ad convivium invitavit, donisque con- venientibus honoravit. Cum vero singuli ad sedes suas regredi jam pararent, convocatis omnibus suasit ut in ſide concordes essent, pacemque inter se mutuo servarent, ita ut in posterum sine tumultu ac dissidio permanerent. Cumque multa in hanc sententiam locutus esset, tandem jussit ut pro se et pro liberis ac pro imperio sedulo precarentur, Deoque assidue supplicarent. episcopis quidem Et qui tum Nicæam venerant, cum ista dixisset, vale- dixit. Porro ut illos etiam qui abfuerant, de rebus in synodo feliciter confectis certiores faceret, lit- D Soc., lib. 1, c. 9. 'Euseb., Vit. Const., lib. m, c. 15. VALESII ANNOTATIONES. his verbis apparet Sozomenuin existimasse Nicænos Patres in epistola synodica de clericis a Melitio constitutis locutos esse: cum tamen de episcopis potius locuti sint quam de cle- ricis. Plures enim episcopos, quam clericos in Ægypto ordinarat Melitius, ut in adnotationibus ad librum primum Historiæ Socratis observavi. Deinde in illa epistola synodica vetant Nicæni Patres, ne quis ex illis a Melitio ordinatis substi- tuatur in locum Catholici mortui, nisi a populo electus, et ab Alexandrino episcopo confirmatus fuerit. Quod de presbyteris intelligi non potest, ut notavi ad Socraten. VARIORUM. • Constantini M. Vicennalia cum fine concilii Nicæni concurrisse, tradit Niceph. lib. vui, cap. 20, et, quod magis est, Eusebius, libro ut De vita Const., cap. 15, 13, 16, 22. (75) Τῶν ἐν ἑκάστῃ ἐκκλησίᾳ καὶ παροικία

ἰδίᾳ ἕτερα παρὰ ταῦτα, προτρέπων πάσης ἀφεμένους Α διχονοίας ὁμονοῆσαι περὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν παρὰ τῆς συνόδου πίστιν. Μηδὲν γὰρ ἕτερον εἶναι, ἢ ταύτην Θεοῦ γνώμην (76), ἐκ συμφωνίας τηλικούτων καὶ τοσούτων ἀρχιερέων ἁγίῳ Πνεύματι συστᾶσαν, μετά ζήτησιν ἀκριβῆ καὶ βάσανον πάντων τῶν ἀμφιβόλων δοκιμασθεῖσαν. Μη- δὲν γὰρ ἕτερον εἶναι ταύτην ἢ Θεοῦ γνώμην, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Β΄. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς εὑρέσεως τοῦ ζωηφόρου σταυροῦ, καὶ ἁγίων ήλων. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Νίκαιαν, μέχρι τούτου τέλος ἔσχει καὶ τῶν ἱερέων ἕκαστος οἴκαδε ἐπανῆλθον. Ο δὲ βα- σιλεὺς ἔχαιρεν ὑπερφυῶς, συμφωνοῦσαν ὁρῶν περὶ τὸ δόγμα τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν· χαριστήρια τε ἀνατιθεὶς τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῆς ὁμονοίας τῶν ἐπισκόπων, ὑπέρ τε αὐτοῦ καὶ παίδων καὶ τῆς βασιλείας, ᾠήθη δεῖν οἶκον εὐκτήριον τῷ Θεῷ κατασκευάσαι ἐν Ἱερο- σολύμοις, ἀμφὶ τὸν καλούμενον Κρανίου τόπον. Περὶ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, καὶ Ἑλένη ἡ αὐτοῦ μήτηρ ἧκεν εἰς Ἱεροσόλυμα, εὔξασθαί τε, καὶ τοὺς ἐνταῦθα ἱερούς Ιστορῆσαι τόπους. Εὐλαβῶς δὲ περὶ τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν διακειμένη, περὶ πολλοῦ ἐποιεῖτο τοῦ σε- βασμίου σταυροῦ τὸ ξύλον εὑρεῖν. "Ην δὲ οὔτε τούτου, οὔτε τοῦ θεσπεσίου τάφου ἡ εὕρεσις ῥᾳδία. Οἱ γὰρ πάλαι τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες Έλληνες, ἔτι φύεσθαι ἀρχομένην τὴν θρησκείαν πάσῃ μηχανῇ σπουδάσαντες έκτεμεῖν, ὑπὸ πολλῷ χώματι τὸν τῇδε τόπον κατέκρυψαν, καὶ εἰς ὕψος ήγειραν βα- HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. teras scripsit ad omnium civitatum Ecclesias. Alias præterea litteras separatim ad Alexandrinorum Ecclesiam misit, quibus eos hortabatur, ut omni dissensione deposita, in fidem a synodo expositam consentirent. Eam enim nihil aliud esse quam Dei ipsius sententiam, ex tot ac talium sacerdotum consensu per divinum Spiritum constitutam, post accuratam disputationem, et post examen omnium quæ in controversiam venerant, comprobatam. VALESII ANNOTATIONES. codices nihil mutant. Assentior tamen Christophor- sono et Savilio, qui hunc locum ita restituunt : etc. HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICA HISTORIE LIBER II. - B G Socr., lib. 1, c. 17. CAP. I. De inventione salutiferæ crucis et sacrorum clavorum. Res quidem apud Nicæam gestæ, hujusmodi f- nem habuerunt; et unusquisque sacerdotum sedes suas repetiit. Imperator vero singulari quodam gaudio exsultabat, cum universam Ecclesiam in doctrina fidei consentientem videret. Utque grati animi monumentum consecraret Deo, pro episco- porum concordia, et pro se ac liberis suis, impe- rioque Romano, Hierosolymis juxta locum qui Cal- variæ dicitur, ecclesiam Deo fabricare constituit. Per idem tempus Helena quoque ejus mater venit Hierosolymam, orationis faciendæ et sacrorum illic locorum visendorum causa. Quæ cum pie affecta esset erga religionem Christianorum, votis omni- bus optabat adorandæ crucis lignum reperire. Ve- rum nec hujus ligni, nec divini sepulcri inventio in proclivi erat. Nam gentiles qui Ecclesiam olim persecuti fuerant ', cum Christianam religionem tunc primum nascentem omnibus modis atque ar (76) Η ταύτην Θεοῦ γνώμην. Nostri quidemn

ἰδίᾳ ἕτερα παρὰ ταῦτα, προτρέπων πάσης ἀφεμένους Α διχονοίας ὁμονοῆσαι περὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν παρὰ τῆς συνόδου πίστιν. Μηδὲν γὰρ ἕτερον εἶναι, ἢ ταύτην Θεοῦ γνώμην (76), ἐκ συμφωνίας τηλικούτων καὶ τοσούτων ἀρχιερέων ἁγίῳ Πνεύματι συστᾶσαν, μετά ζήτησιν ἀκριβῆ καὶ βάσανον πάντων τῶν ἀμφιβόλων δοκιμασθεῖσαν. Μη- δὲν γὰρ ἕτερον εἶναι ταύτην ἢ Θεοῦ γνώμην, ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Β΄. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς εὑρέσεως τοῦ ζωηφόρου σταυροῦ, καὶ ἁγίων ήλων. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Νίκαιαν, μέχρι τούτου τέλος ἔσχει καὶ τῶν ἱερέων ἕκαστος οἴκαδε ἐπανῆλθον. Ο δὲ βα- σιλεὺς ἔχαιρεν ὑπερφυῶς, συμφωνοῦσαν ὁρῶν περὶ τὸ δόγμα τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν· χαριστήρια τε ἀνατιθεὶς τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῆς ὁμονοίας τῶν ἐπισκόπων, ὑπέρ τε αὐτοῦ καὶ παίδων καὶ τῆς βασιλείας, ᾠήθη δεῖν οἶκον εὐκτήριον τῷ Θεῷ κατασκευάσαι ἐν Ἱερο- σολύμοις, ἀμφὶ τὸν καλούμενον Κρανίου τόπον. Περὶ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, καὶ Ἑλένη ἡ αὐτοῦ μήτηρ ἧκεν εἰς Ἱεροσόλυμα, εὔξασθαί τε, καὶ τοὺς ἐνταῦθα ἱερούς Ιστορῆσαι τόπους. Εὐλαβῶς δὲ περὶ τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν διακειμένη, περὶ πολλοῦ ἐποιεῖτο τοῦ σε- βασμίου σταυροῦ τὸ ξύλον εὑρεῖν. "Ην δὲ οὔτε τούτου, οὔτε τοῦ θεσπεσίου τάφου ἡ εὕρεσις ῥᾳδία. Οἱ γὰρ πάλαι τὴν Ἐκκλησίαν διώξαντες Έλληνες, ἔτι φύεσθαι ἀρχομένην τὴν θρησκείαν πάσῃ μηχανῇ σπουδάσαντες έκτεμεῖν, ὑπὸ πολλῷ χώματι τὸν τῇδε τόπον κατέκρυψαν, καὶ εἰς ὕψος ήγειραν βα- HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. teras scripsit ad omnium civitatum Ecclesias. Alias præterea litteras separatim ad Alexandrinorum Ecclesiam misit, quibus eos hortabatur, ut omni dissensione deposita, in fidem a synodo expositam consentirent. Eam enim nihil aliud esse quam Dei ipsius sententiam, ex tot ac talium sacerdotum consensu per divinum Spiritum constitutam, post accuratam disputationem, et post examen omnium quæ in controversiam venerant, comprobatam. VALESII ANNOTATIONES. codices nihil mutant. Assentior tamen Christophor- sono et Savilio, qui hunc locum ita restituunt : etc. HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICA HISTORIE LIBER II. - B G Socr., lib. 1, c. 17. CAP. I. De inventione salutiferæ crucis et sacrorum clavorum. Res quidem apud Nicæam gestæ, hujusmodi f- nem habuerunt; et unusquisque sacerdotum sedes suas repetiit. Imperator vero singulari quodam gaudio exsultabat, cum universam Ecclesiam in doctrina fidei consentientem videret. Utque grati animi monumentum consecraret Deo, pro episco- porum concordia, et pro se ac liberis suis, impe- rioque Romano, Hierosolymis juxta locum qui Cal- variæ dicitur, ecclesiam Deo fabricare constituit. Per idem tempus Helena quoque ejus mater venit Hierosolymam, orationis faciendæ et sacrorum illic locorum visendorum causa. Quæ cum pie affecta esset erga religionem Christianorum, votis omni- bus optabat adorandæ crucis lignum reperire. Ve- rum nec hujus ligni, nec divini sepulcri inventio in proclivi erat. Nam gentiles qui Ecclesiam olim persecuti fuerant ', cum Christianam religionem tunc primum nascentem omnibus modis atque ar (76) Η ταύτην Θεοῦ γνώμην. Nostri quidemn

Α θύτερον ὑπάρχοντα (77), ὡς καὶ νῦν φαίνεται. Περι- δεομένου μηνύσεως, τοιόνδε τι συνέβη. Γυνή τις ἦν λαβόντες δὲ πέριξ πάντα τὸν τῆς ἀναστάσεως χῶρον καὶ τοῦ Κρανίου, διεκόσμησαν, καὶ λίθῳ τὴν ἐπιφά νειαν κατέστρωσαν· καὶ ᾿Αφροδίτης ναὸν κατεσκεύα σαν, καὶ ζῴδιον ἱδρύσαντο· ὥστε τοὺς αὐτόθι τὸν Χρι στὸν προσκυνοῦντας, δόξαι τὴν Αφροδίτην σέβειν· καὶ τῷ χρόνῳ εἰς λήθην ἐλθεῖν τὴν ἀληθῆ αἰτίαν τοῦ περὶ τὸν τόπον σεβάσματος, μήτε τῶν Χριστιανῶν ἀδεῶς εἰς τοῦτο φοιτάν, ἢ ἑτέροις καταμηνύειν τολ μώντων, καὶ τοὐναντίον πιστουμένου τοῦ Ἑλληνικοῦ ναοῦ καὶ τοῦ ἀγάλματος. Εγένετό γε μὴν δῆλος ὁ τόπος, καὶ ἐφωράθη ή σπουδασθεῖσα περὶ αὐτὸν πλάνη· ὡς μὲν τινὲς λέγουσιν, ἀνδρὸς Ἑβραίου τῶν ἀνὰ τὴν Εω οἰκούντων, ἐκ πατρώας γραφῆς καταμη- νύσαντος· ὡς δὲ ἀληθέστερον ἐννοεῖν ἔστι, τοῦ Θεοῦ Β ἐπιδείξαντος διὰ σημείων καὶ ὀνειράτων. Οὐ γὰρ οἶμαι τὰ θεῖα δεῖσθαι τῆς παρ' ἀνθρώπων μηνύσεως, ἡνίκα ἂν δῆλα αὐτὰ τῷ Θεῷ δοκῇ γενέσθαι. Τηνικαῦτα οὖν κατὰ πρόσταξιν τοῦ βασιλέως, τοῦ τῇδε χώρου καθαρθέντος εἰς βάθος, ἐν μέρει τὸ τῆς ἀναστάσεως ἐφάνη ἄντρον. Ἑτέρωθι δὲ περὶ τὸν αὐτὸν τόπεν τρεῖς εὑρέθησαν σταυροί· καὶ χωρὶς ἄλλο ξύλον ἐν τάξει λευκώματος ρήμασι καὶ γράμμασιν Εβραϊκοῖς, Ελληνικοῖς τε καὶ Ῥωμαῖκοῖς, τὰ δηλοῦντα (78) Ἰησοῦς ὁ Ναζωραίος, ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων. Καὶ ταῦτα μὲν, ὡς ἡ ἱερὰ βίβλος τῶν Εὐαγγελίων ίστο ρεῖ, οὕτω συνέβη προγραφῆναι ὑπὲρ κεφαλῆς τοῦ Χριστοῦ, Πιλάτου τοῦτο προστάξαντος, τοῦ τὴν Ἰου δαίαν ἐπιτροπεύοντος. Εργώδης δὲ ἔτι ἐτύγχανεν ἡ τοῦ θείου σταυροῦ διάκρισις, εἰ καὶ εὑρέθη, διερ ῥυηκότος αὐτοῦ τοῦ γράμματος, καὶ διεῤῥιμμένου ἅμα δὲ καὶ τῶν τριῶν σταυρῶν χύδην διεσπαρμένων, ὥς γε εἰκὸς, ἐν τῇ καθαιρέσει τῶν σταυρωθέντων σωμάτων συγχυθείσης της τάξεως. Ἐπεὶ γὰρ οἱ στρατιῶται νεκρὸν ἐν τῷ ξύλῳ ευρήκασι, καθελόντες αὐτὸν, πρῶτον ἀπέδοντο εἰς ταφήν, κατὰ τὴν ἱστο ρίαν. Μετὰ δὲ ταῦτα τῶν ἑκατέρωθεν λῃστῶν ταχύ ναντες τὸν θάνατον, τὰ σκέλη κατέαξαν, καὶ τὰ ξύλα ὅπη ἔτυχεν, ἄλλο ἄλλῃ ἔῤῥιψαν. Τί γὰρ καὶ ἐπιμελὲς αὐτοῖς, ἐν τῇ προτέρᾳ τάξει ταῦτα ἐᾷν, ἑκάστου φθάσαι τὴν ἑσπέραν σπουδάζοντος, καὶ ἀνδρῶν βίᾳ τετελευτηκότων, περὶ σταυροὺς ἐνδιατρίβειν οὐκ ἀγα- θὸν ἡγουμένου; Ταύτῃ οὖν ἀδήλου τυγχάνοντας ότι τοῦ θείου ξύλου, καὶ θειοτέρας, ἢ κατὰ ἄνθρωπον ἐν Ἱεροσολύμοις τῶν ἐπισήμων, χαλεπωτάτῳ καὶ ἀνιάτῳ νόσῳ κάμνουσα. Πρὸς ταύτην κειμένην ἦλθε Μακάριος ὁ Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπος, παραλαβὼν τὴν τοῦ βασιλέως μητέρα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτόν. Ευξάμε νός τε πρότερον, καὶ σύμβολον τάξας τοῖς ὁρῶσιν, ἐκεῖνον εἶναι τὸν θεῖον σταυρὸν, ὃς ἐπιτιθεὶς ἀπαλ- λάξει τῆς νόσου τὴν γυναῖκα, φέρων ἕκαστον αὐτῇ τῶν ξύλων προσήγαγεν. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν δύο ἐπιτεθέν Τὸν τῇδε τόπον κατέκρυψαν, καὶ εἰς ὕψος ήγειραν, βαθύτερον ὑπάρχοντα ὡς καὶ νῦν φαί νεται. τάδε δηλοῦντα. Τάδε δηλοῦν, ξύλον. SOZOMENI tibus exscindere laborarent, eum locum ingenti aggere obruerant et in sublime erexerant, cum an- tea esset profundior, sicuti nunc cernitur. Cumque universum locum tam resurrectionis quain Calva- riæ, muro circumsepissent, eum exornaverant. Ac primo quidem solum lapide constraverant; deinde templum Veneris exstruxerant et simulacrum con- stituerant eo consilio ut qui Christum illic adora- rent, Venerem colere viderentur, utque successu temporis vera causa cultus illius loci obliteraretur; cum et Christiani tuto illuc accedere, remque aliis indicare minime auderent, et gentilium templum cultusque simulacri ex adverso confirmaretur. Ni- bilominus tamen patefactus est locus, delectaque fraus quam tanto studio ibi moliti fuerant : sive indicio cujusdam Hebræi in Orientis partibus de- gentis, ut quidam aiunt, qui paterno quodam scri- pto edoctus rem indicavit, sive, ut verius opinari licet, Deo signis quibusdam ac somniis eum osten- dente. Neque enim arbitror res divinas indicio hominum egere, quoties Deus eas manifestare decrevit. Eo igitur tempore, cum ex imperatoris mandato locus alte effossus ac repurgatus fuisset, in ejus parte spelunca resurrectionis apparuit. Alibi vero juxta eumdem locum tres inventæ sunt cruces; et alia separatim tabella, in cujus albo verbis ac litteris Hebraicis, Græcis et Latinis, hæc scripta erant : Jesus Nazarenus rex Judæorum. Et hæc quidem jussu Pilati præsidis Judææ scripta et supra caput Christi aflixa fuerant, sicut in sacro Evangeliorum volumine refertur. Adhuc tamen erat dificile divinam crucem, quamvis repertam, a reliquis distinguere : quippe cum ejus inscriptio ab ipsa divulsa projectaque esset, ac simul tres cruces temere disjectæ ; ordine illarum, ut verisi- mile est, tunc confuso, cum corpora damnatorum ex illis deposita sunt. Nam cum milites Dominum in cruce mortuum deprehendissent, depositum ejus corpus primum, ut evangelica docet historia, se- peliendum tradiderunt. Postea vero, ut latronibus utrinque suffixis mortem accelerarent, crura iis fregerunt et cruces temere hinc inde projecerunt. Quid enim curæ illis fuisset, cruces eo quo prius fuerant ordine reponere, cum singuli vespertinam horam prævenire maturarent, nec operæ pretium D ducerent circa cruces hominum violenta morte interemptorum diutius immorari? Hanc igitur ob causam cum divinæ crucis lignum adhuc in obscuro esset, et divinius quoddam quam quod ab homine præstari possit, indicium fagitaret, hujusmodi quid evenit. Nobilis quadam mulier Hierosolymis gravissimo et insanabili morbo laborabat. Ad quam in lecto decumbentem Macarius Hierosoly- C VALESII ANNOTATIONES. emendatio debetur codici Fuketiano, in quo ita scribitur : ld est, Locum illum occultarunt, et in sublime erexerunt, qui antea profundior erat, sicuti nune cernitur. plum est, Mihi non dubium est quin Sozomenus scripserit : supple (77) Βαθύτερον ήγειραν υπαρχον. Hujus loci (78) Τὰ δηλοῦντα. In codice Leunis Allatii scri-

των, οὐδὲν ὅτι μὴ λῆρος καὶ γέλως ἔδοξεν εἶναι τὸ γινόμενον, θανάτου ἐν θύραις ὄντος τοῦ γυναίου. Ἐπεὶ δὲ τὸ τρίτον ξύλον ὁμοίως προσήνεγκεν, ἐξαπί- νης ἀνέβλεψε, καὶ τὰς δυνάμεις ἀθροίσασα, παρα- χρῆμα τῆς στρωμνῆς ὑγιὴς ἀπεπήδησε. Λέγεται δὲ καὶ νεκρὸν τῷ ἴσῳ τρόπῳ ἀναβιώναι. Τοῦ δὲ εὑρεθέν- τος θεσπεσίου ξύλου, τὸ μὲν πλεῖστον ἐν ἀργυρᾷ θήκῃ μένον ἔτι καὶ νῦν ἐν Ἱεροσολύμοις φυλάττεται. Μέρος δὲ ἡ βασιλις πρὸς Κωνσταντῖνον τὸν παῖδα διεκόμισεν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοὺς ἤλους οἷς τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ διαπεπερόνητο. Εκ τούτων δὲ ἱστοροῦσι, περικεφαλαίαν τὸν βασιλέα κατασκευάσαι, καὶ χαλι- νὸν ἵππου, κατὰ τὴν Ζαχαρίου προφητείαν, ᾧ δή προείρηται, ὡς Ἐπὶ τοῦ παρόντος καιροῦ, ἔσται το ἐπὶ τὸν χαλινὸν τοῦ ἵππου ἅγιον τῷ Κυρίῳ παν. τοκράτορι. Ωδε γὰρ αὐταῖς λέξεσιν ὁ προφήτης Β φησί. Ταῦτα πάλαι μὲν ἔγνωστο καὶ προείρητο τοῖς ἱεροῖς προφήταις· εἰς ὕστερον δὲ διὰ θαυμασίων ἐδε βαιοῦτο τῶν ἔργων, ὅτε ἐν καιρῷ δοκοῦν εἶναι τῷ Θεῷ κατεφαίνετο. Καὶ θαυμαστὸν οὔπω τοσοῦτον, ὅπου γε καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων συνωμολόγηται, Στο βύλλης εἶναι τοῦτο. Ο ξύλον μακαριστὸν, ἐφ' οὗ Θεὸς ἐξετανύσθη! Τοῦτο γὰρ καὶ σπουδάζων τις ἐναντίος εἶναι, οὐκ ἂν ἀρνηθείη. Προὐσήμαινεν οὖν τὸ τοῦ σταυροῦ ξύ λον, καὶ τὸ περὶ αὐτοῦ σέβας. Τάδε μὲν ἡμῖν ὡς παρ. ειλήφαμεν ἱστόρηται, ἀνδρῶν τε ἀκριβῶς ἐπισταμέ- νων ἀκούσασιν, εἰς οὓς ἐκ διαδοχής πατέρων εἰς παῖδας τὸ μανθάνειν παρεγένετο, καὶ ὅσοι γε αὐτὰ συγγράψαντες, ὡς δυνάμεως εἶχον, τοῖς ἔπειτα κατα- λελοίπασιν. ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ Ἑλένης τῆς τοῦ βασιλέως μητρός, καὶ ὡς εἰς Ἱεροσόλυμα παραγενομένη ναοὺς ᾠκοδό- μησε, καὶ ἄλλα θεοφιλή διεπράξατο ἔργα· καὶ περὶ τῆς αὐτῆς τελευτῆς. Αμφὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, προθέμενος ὁ βασιλεὺς ναὸν ἐγεῖραι τῷ Θεῷ, προσέταξε τοῖς τῇδε ἄρχουσι, προνοεῖν ὡς ἂν μάλιστα μεγαλοφυὲς καὶ πολυτελές ἀποδειχθείη τὸ ἔργον. Εν μέρει δὲ καὶ Ελένη ἡ αὐτοῦ μήτηρ, δύο ναούς ᾠκοδόμησε, τὸν μὲν ἐν Βη- θλεέμ, ἀμφὶ τὸ τῆς γεννήσεως Χριστοῦ σπήλαιον· τὸν δὲ, πρὸς ταῖς ἀκρωρείαις τοῦ ὄρους τῶν 'Εναιών, ὅθεν ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἀνελήφθη. Ταύτης δὲ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα δείκνυσι τὴν εὐσέβειαν καὶ εὐλάβειαν· οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τόδε. Λέγεται γὰρ αὐτὴν τότε ἐν Ἱερο σολύμοις διατρίβουσαν, συγκαλέσαι πρὸς ἑστίασιν τὰς ἱερὰς παρθένους, καὶ ὑπηρέτιν γενέσθαι περὶ τὸ δεῖπνον, παρατιθεῖσαν τὰ ὄψα, καὶ ὕδωρ ταῖς χερσὶν ἐπιχέουσαν, καὶ τ' ἄλλα ποιοῦσαν, & θέμις διακονεῖ- Ο ξύλον. ξύλον, ὦ μακαριστόν, ξύλον HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. A morum episcopus, assumpta secum imperatoris ma- tre et iis quos circa se babebat, accessit. Factaque prius oratione, et signo spectantibus dato, eam esse divinam crucem, quæ mulieri imposita morbo ipsanı liberaret, singulas ei cruces ordine admovit. Verum duabus quidem illarum mulieri admotis, nihil aliud quam nuga ac minus ea res videbatur, cum mulieri mors jamjam immineret. Postquam vero tertia similiter admota est, repente mulier oculos aperuit, et recuperatis viribus sana exsiliit e cubili. Aiunt etiam mortuum eodem modo ad vitam esse revocatum. Porro hujus venerandæ crucis quæ tum reperta est, maxima quidem portio Ilierosolymis in argentea theca etiamnum custoditur. Parteni vero ejus imperatrix ad Constantinum G- lium detulit, una cum clavis quibus corpus Christi confixum fuerat. Ex his autem aiunt imperatorem galeam et frenum equi fabricasse, juxta prophe- tiam Zachariæ, qui tanquam de isto tempore ita prædixit : 1d quod est super frenum equi, sanctum erit Domino omnipotenti. Ilis enim verbis prophetes utitur. Hæc olim quidem a sacris prophetis multo ante cognita sunt et prædicta: tandem vero admirandis operibus confirmata sunt, tunc cum Deus opportunum id esse censuit. Neque id adco mirandum, cum et apud gentiles in confesso sit, istud a Sibylla prædictum fuisse. C O lignum felix, in quo Deus ipse pependit ! Hoc enim nemo, quantumvis nobis adversari stu- deat, negaverit. Lignum igitur crucis ejusque cultum Sibylla prædixit. Et hæc quidem a nobis relata sunt prout accepimus : quippe qui ca didi- cerimus ex viris, qui ista accurate norant, et að quos rerum istarum notitia, continua generis successione a patribus ad filios transmissa per- venerat, et ex iis qui eadem ista pro virili parte lit- teris mandantes, posterorum memoriæ reliquerunt. CAP. 11. De matre imperatoris Helena, quomodo Hierosoly- mam ingressa, ecclesias construxit, multaque alia eximiæ pietatis opera edidit: et de ejusdem obilu. Sub idem tempus imperator, cum templum Deo ædificare statuisset, recloribus per ea loca consti- tutis præcepit, ut opus illud magnificentissimum ac sumptuosissimum ſabricari curarent. Sed et mater ipsius Helena privation duas ecclesias con- struxit : alteram apud Bethleem, juxta speluncam illam in qua natus est Christus: alteram in ver- D tice montis Olivarumn, ex quo iu coelum assumptus Zach. XIV, est. Hujus feminæ pietatem ac religionem cum alia multa declarant, tum hoc in primis. Aiunt siquidem eam tum Hierosolymis commorantem, sacras omnes virgines ad convivium vocasse, eisque prandentibus ministrasse, cibos apponen- tem, et aquam manibus affundentem singularum : VARIORUM ANNOTATIONES. - 1n Sibyllinis oraculis a Servatio Galleo editis, pag. 652, sic legitur hic versus : etc., quæ lectio apparet castigatior : enim priorem brevem habet, et anadiplosis addit nonnihil vchementiæ. De his oraculis, inter alios, videatur Guil. Beveregius in Codice canonum Ecclesiæ primitivæ vindicato, cap. 14, et Constantini Oratio ad sanctorum calum, apud Euseb, cap. 18, etc.

των, οὐδὲν ὅτι μὴ λῆρος καὶ γέλως ἔδοξεν εἶναι τὸ γινόμενον, θανάτου ἐν θύραις ὄντος τοῦ γυναίου. Ἐπεὶ δὲ τὸ τρίτον ξύλον ὁμοίως προσήνεγκεν, ἐξαπί- νης ἀνέβλεψε, καὶ τὰς δυνάμεις ἀθροίσασα, παρα- χρῆμα τῆς στρωμνῆς ὑγιὴς ἀπεπήδησε. Λέγεται δὲ καὶ νεκρὸν τῷ ἴσῳ τρόπῳ ἀναβιώναι. Τοῦ δὲ εὑρεθέν- τος θεσπεσίου ξύλου, τὸ μὲν πλεῖστον ἐν ἀργυρᾷ θήκῃ μένον ἔτι καὶ νῦν ἐν Ἱεροσολύμοις φυλάττεται. Μέρος δὲ ἡ βασιλις πρὸς Κωνσταντῖνον τὸν παῖδα διεκόμισεν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοὺς ἤλους οἷς τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ διαπεπερόνητο. Εκ τούτων δὲ ἱστοροῦσι, περικεφαλαίαν τὸν βασιλέα κατασκευάσαι, καὶ χαλι- νὸν ἵππου, κατὰ τὴν Ζαχαρίου προφητείαν, ᾧ δή προείρηται, ὡς Ἐπὶ τοῦ παρόντος καιροῦ, ἔσται το ἐπὶ τὸν χαλινὸν τοῦ ἵππου ἅγιον τῷ Κυρίῳ παν. τοκράτορι. Ωδε γὰρ αὐταῖς λέξεσιν ὁ προφήτης Β φησί. Ταῦτα πάλαι μὲν ἔγνωστο καὶ προείρητο τοῖς ἱεροῖς προφήταις· εἰς ὕστερον δὲ διὰ θαυμασίων ἐδε βαιοῦτο τῶν ἔργων, ὅτε ἐν καιρῷ δοκοῦν εἶναι τῷ Θεῷ κατεφαίνετο. Καὶ θαυμαστὸν οὔπω τοσοῦτον, ὅπου γε καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν Ἑλλήνων συνωμολόγηται, Στο βύλλης εἶναι τοῦτο. Ο ξύλον μακαριστὸν, ἐφ' οὗ Θεὸς ἐξετανύσθη! Τοῦτο γὰρ καὶ σπουδάζων τις ἐναντίος εἶναι, οὐκ ἂν ἀρνηθείη. Προὐσήμαινεν οὖν τὸ τοῦ σταυροῦ ξύ λον, καὶ τὸ περὶ αὐτοῦ σέβας. Τάδε μὲν ἡμῖν ὡς παρ. ειλήφαμεν ἱστόρηται, ἀνδρῶν τε ἀκριβῶς ἐπισταμέ- νων ἀκούσασιν, εἰς οὓς ἐκ διαδοχής πατέρων εἰς παῖδας τὸ μανθάνειν παρεγένετο, καὶ ὅσοι γε αὐτὰ συγγράψαντες, ὡς δυνάμεως εἶχον, τοῖς ἔπειτα κατα- λελοίπασιν. ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ Ἑλένης τῆς τοῦ βασιλέως μητρός, καὶ ὡς εἰς Ἱεροσόλυμα παραγενομένη ναοὺς ᾠκοδό- μησε, καὶ ἄλλα θεοφιλή διεπράξατο ἔργα· καὶ περὶ τῆς αὐτῆς τελευτῆς. Αμφὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, προθέμενος ὁ βασιλεὺς ναὸν ἐγεῖραι τῷ Θεῷ, προσέταξε τοῖς τῇδε ἄρχουσι, προνοεῖν ὡς ἂν μάλιστα μεγαλοφυὲς καὶ πολυτελές ἀποδειχθείη τὸ ἔργον. Εν μέρει δὲ καὶ Ελένη ἡ αὐτοῦ μήτηρ, δύο ναούς ᾠκοδόμησε, τὸν μὲν ἐν Βη- θλεέμ, ἀμφὶ τὸ τῆς γεννήσεως Χριστοῦ σπήλαιον· τὸν δὲ, πρὸς ταῖς ἀκρωρείαις τοῦ ὄρους τῶν 'Εναιών, ὅθεν ἐπὶ τὸν οὐρανὸν ἀνελήφθη. Ταύτης δὲ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα δείκνυσι τὴν εὐσέβειαν καὶ εὐλάβειαν· οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τόδε. Λέγεται γὰρ αὐτὴν τότε ἐν Ἱερο σολύμοις διατρίβουσαν, συγκαλέσαι πρὸς ἑστίασιν τὰς ἱερὰς παρθένους, καὶ ὑπηρέτιν γενέσθαι περὶ τὸ δεῖπνον, παρατιθεῖσαν τὰ ὄψα, καὶ ὕδωρ ταῖς χερσὶν ἐπιχέουσαν, καὶ τ' ἄλλα ποιοῦσαν, & θέμις διακονεῖ- Ο ξύλον. ξύλον, ὦ μακαριστόν, ξύλον HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. A morum episcopus, assumpta secum imperatoris ma- tre et iis quos circa se babebat, accessit. Factaque prius oratione, et signo spectantibus dato, eam esse divinam crucem, quæ mulieri imposita morbo ipsanı liberaret, singulas ei cruces ordine admovit. Verum duabus quidem illarum mulieri admotis, nihil aliud quam nuga ac minus ea res videbatur, cum mulieri mors jamjam immineret. Postquam vero tertia similiter admota est, repente mulier oculos aperuit, et recuperatis viribus sana exsiliit e cubili. Aiunt etiam mortuum eodem modo ad vitam esse revocatum. Porro hujus venerandæ crucis quæ tum reperta est, maxima quidem portio Ilierosolymis in argentea theca etiamnum custoditur. Parteni vero ejus imperatrix ad Constantinum G- lium detulit, una cum clavis quibus corpus Christi confixum fuerat. Ex his autem aiunt imperatorem galeam et frenum equi fabricasse, juxta prophe- tiam Zachariæ, qui tanquam de isto tempore ita prædixit : 1d quod est super frenum equi, sanctum erit Domino omnipotenti. Ilis enim verbis prophetes utitur. Hæc olim quidem a sacris prophetis multo ante cognita sunt et prædicta: tandem vero admirandis operibus confirmata sunt, tunc cum Deus opportunum id esse censuit. Neque id adco mirandum, cum et apud gentiles in confesso sit, istud a Sibylla prædictum fuisse. C O lignum felix, in quo Deus ipse pependit ! Hoc enim nemo, quantumvis nobis adversari stu- deat, negaverit. Lignum igitur crucis ejusque cultum Sibylla prædixit. Et hæc quidem a nobis relata sunt prout accepimus : quippe qui ca didi- cerimus ex viris, qui ista accurate norant, et að quos rerum istarum notitia, continua generis successione a patribus ad filios transmissa per- venerat, et ex iis qui eadem ista pro virili parte lit- teris mandantes, posterorum memoriæ reliquerunt. CAP. 11. De matre imperatoris Helena, quomodo Hierosoly- mam ingressa, ecclesias construxit, multaque alia eximiæ pietatis opera edidit: et de ejusdem obilu. Sub idem tempus imperator, cum templum Deo ædificare statuisset, recloribus per ea loca consti- tutis præcepit, ut opus illud magnificentissimum ac sumptuosissimum ſabricari curarent. Sed et mater ipsius Helena privation duas ecclesias con- struxit : alteram apud Bethleem, juxta speluncam illam in qua natus est Christus: alteram in ver- D tice montis Olivarumn, ex quo iu coelum assumptus Zach. XIV, est. Hujus feminæ pietatem ac religionem cum alia multa declarant, tum hoc in primis. Aiunt siquidem eam tum Hierosolymis commorantem, sacras omnes virgines ad convivium vocasse, eisque prandentibus ministrasse, cibos apponen- tem, et aquam manibus affundentem singularum : VARIORUM ANNOTATIONES. - 1n Sibyllinis oraculis a Servatio Galleo editis, pag. 652, sic legitur hic versus : etc., quæ lectio apparet castigatior : enim priorem brevem habet, et anadiplosis addit nonnihil vchementiæ. De his oraculis, inter alios, videatur Guil. Beveregius in Codice canonum Ecclesiæ primitivæ vindicato, cap. 14, et Constantini Oratio ad sanctorum calum, apud Euseb, cap. 18, etc.

Α σθαι τοὺς τῶν δαιτυμόνων θεράποντας. Τηνικαῦτα δὲ τὰς πόλεις τῆς Εω περιϊοῦσα, τὰς μὲν κατὰ πόλιν ἐκκλησίας ἀναθήμασι τοῖς προσήκουσιν ἐτίμησε· πολύ λοὺς δὲ οὐσιῶν ἐκπεπτωκότας, πλουσίους ἐποίησε - πενομένοις δὲ τὰ ἐπιτήδεια ἀφθόνως διένειμε· τοὺς δὲ χρονίων δεσμῶν καὶ ὑπερορίας φυγῆς καὶ μετάλλων ἠλευθέρωσε. Καί μοι δοκεῖ τούτων ἀξίως ἀπειληφέναι τὰς ἀμοιβάς. Τὴν μὲν γὰρ ἐνταῦθα βιοτήν, ὡς οὐ πλέον ἐνεδέχετο, λαμπρῶς καὶ λίαν ἐπισήμως διήνυσε σε βαστή τε ἀνεκηρύχθη, καὶ εἰκόνι ἰδίᾳ χρυσοῦν νόμισμα κατεσήμανε· καὶ βασιλικῶν θησαυρῶν ἐξουσίαν παρά τοῦ παιδὸς λαβοῦσα, κατὰ γνώμην ἐχρῆτο. Επειδη δὲ ἔδει τὸν τῇδε καταλιπεῖν βίον, εὐκλεῶς ἐτελεύτησεν ἔτη μὲν ἀμφὶ τὰ ὀγδοήκοντα γεγονυία, τὸν παῖδα καταλιπούσα ἅμα Καίσαρσιν αὐτῆς ἐκγόνοις, πάσης τῆς Ῥωμαίων οἰκουμένης ἡγούμενον. Εἰ δέ τίς ἐστι καὶ τούτων ὄνησις, οὐδὲ τελευτήσασαν ἡ λήθη ἐκάλυ ψεν· ἔχει δὲ αὐτῆς διηνεκούς μνήμης ενέχυρον ὁ μέλλων αἰών, τὴν ἐπὶ Βιθυνίας πόλιν ', καὶ ἑτέραν παρὰ Παλαιστινοῖς, ἀπ᾿ αὐτῆς λαβούσας τὴν προσ ηγορίαν. Ταῦτα μὲν ἡμῖν ὧδε περὶ Ελένης εἰρήσθω. Ει Β ΚΕΦΑΛ. Γ' Περὶ τῶν ναῶν οὓς ὁ μέγας ᾠκοδόμησε Κωνσταν τῖνος· καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ ἐπωνύμου πόλεως, ὅπως ἐκτίσθη, καὶ περὶ τῶν ἔσω αὐτῆς κτι σμάτων· ἔτι καὶ περὶ τοῦ εἰς Σωσθένιον (7) ναοῦ τοῦ ἀρχιστρατήγου Μιχαήλου, καὶ περὶ τῶν ἐκεῖσε θαυμάτων. Ο δὲ βασιλεὺς ἀεί τι πονῶν, εἰς εὐσέβειαν συνετέ λει, καὶ πανταχού περικαλλεστάτους ναοὺς ἀνίστη τῷ Θεῷ. Διαφερόντως δὲ ἐν ταῖς μητροπόλεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς Νικομηδείας τῆς Βιθυνῶν, καὶ ᾿Αντιοχείας τῆς παρὰ τὸν Ὀῤῥόντην ποταμὸν, καὶ ἐπὶ τῆς Βυ ζαντίων πόλεως, ἣν ἴσα Ῥώμῃ κρατεῖν καὶ κοινων νεῖν αὐτῇ τῆς ἀρχῆς κατεστήσατο. Ἐπεὶ γὰρ κατὰ γνώμην αὐτῷ πάντα προυχώρει, κατώρθωτο δὲ καὶ τὰ πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους πολέμοις καὶ σπουδαῖς, ἔγνωκεν οἰκίσαι πόλιν ὁμώνυμον ἑαυτῷ, καὶ τῇ Ῥώμη ὁμότιμον. Καταλαβὼν δὲ τὸ πρὸ τοῦ Ἰλίου πεδίον, παρὰ τὸν Ἑλλήσποντον ὑπὲρ τὸν Αίαντος τάφον, οὗ Τὴν ἐπὶ Βιθυνίας πόλιν. Εστι δέ τις ἐν Βιθυνία πόλις, Ἑλένης ἐπώνυμος, SOZOMENI omnia denique facientem quæ a convivarum mini- stris præstari solent. Cumque urbes Orientis eo tempore perlustraret, singularum ecclesias compe- tentibus donariis honoravit : nultosque homines qui facultatibus suis exuti fuerant, locupletes red- didit : pauperibus vero necessaria abunde suppedi- tavit : nonnullos diuturnis vinculis, aut exsilio, aut metallis in quibus detinebantur, liberavit. Pro quibus factis, dignam mihi videtur accepisse mer- cedemn. Nam præsentem quidem vitam ea magni- ficentia eoque splendore transegit, quo major esse nullus potest. Quippe quæ Augusta nuncupata est, et aureum nummum sua imagine signavit : rega- lium denique thesaurorum potestatemn a Glio adepta, pro arbitratu suo iis usa est. Cum vero ex hac vita ipsi migrandum esset, glorioso exitu decessit : annum quidem ætatis circiter octogesimum agens : filium vero post se relinquens, una cum Cæsaribus nepotibus suis universum orbem Romanum gu- bernantem. Quod si qua harum quoque rerum utilitas esse potest, ne mortuæ quidem nomen oblivione consumptum est. Habet enim ventura ætas, perennis ejus memoriæ pignus quoddam, ur. bem in Bithynia sitam, et alteram in Falæstina, illius nomine appellatas. Atque hæc quidem a nobis dicta sint de Helena. CAP. II. De ecclesiis a Constantino Magno exstructis, et de urbe ab eo cognominata, quomodo condita sit. de operibus publicis quæ in ea urbe visuntur, el de ecclesia Michaelis archangeli in Sosthenio, el de miraculis quæ illic fiunt. Imperator vero semper aliquid quod ad pieta- tem faceret, moliebatur : et ubique locorum Deo ecclesias erigebat. Præcipue tamen in primariis civitatibus, ut Nicomediæ in Bithynia, et Antiochiæ quæ sita est ad fluvium Orontem, et Byzantii; quam quidem urbem Romæ æqualem esse, el principatus consortium obtinere constituit. Nam cum omnia ipsi ex voto succederent, et exteros partim bello domuisset, partim fœderibus sibi adjunxisset, urbem sibi cognominem, et Romæ æmulam ædificare decrevit. Progressus igitur ad campum qui est ante flium, secus Hellespon- C VALESII ANNOTATIONES. plo, alteram ex adverso sitam; sed nihil de So- sthenio. Ecclesiæ tamen S. Michaelis in Sosthenio meminit Constantinus Porphyrogennetus in Vita Basilii imp., p. 162; eamque a Basilio instaura- tam fuisse dicit. Ejusdem meminit Codinus in Originibus, p. 57, ubi duas S. Michaelis ecclesias videtur distinguere, alteram in Anaplo, alteram in Sosthenio. cap. 50, duas ecclesias a Constantino Magno con- structas esse scribit in honorein S. Michaelis, alteram in Anaplo, alteram in Sosthenio. Ex quo colligere est Nicephorum Callistum horum titi- lorum auctorem non esse: nam Sozomenus uni- cam commemorat S. Michaelis ecclesiam quæ erat in Hestiis sive Anaplo. Cur ergo Nicephorus bane confunderet cum Sostheniensi, cum eas manifeste distinguat in libro vi? Duas quidem ecclesias VARIORUM. * etc. In Bithynia est urbs, de nomine dicta Helena, matris Constan- tini Aug. Quippe natam ibi Itelenam perhibent, cum esset vicus ignobilis : cui quidem Constantinus, in præmium nutricationis, nomen ac dignitatem urbis concesserat; sed nullum imperatoriæ magnificentiæ monumentum reliquerat. Nam si ornatum et stru- cturam species, statum pristinum locus retinebat, nudo urbis titulo insignis, Ilelenæque alumnæ saṁ nomine gloriosus. Procopius Cæsariensis, De ædi- fciis, pag. 96. (79) Εἰς τὸ Σωσθένιον. Nicephorus in lib. vu, D S. Michaelis agnoscit Procopius, alteram in Ana-

Α σθαι τοὺς τῶν δαιτυμόνων θεράποντας. Τηνικαῦτα δὲ τὰς πόλεις τῆς Εω περιϊοῦσα, τὰς μὲν κατὰ πόλιν ἐκκλησίας ἀναθήμασι τοῖς προσήκουσιν ἐτίμησε· πολύ λοὺς δὲ οὐσιῶν ἐκπεπτωκότας, πλουσίους ἐποίησε - πενομένοις δὲ τὰ ἐπιτήδεια ἀφθόνως διένειμε· τοὺς δὲ χρονίων δεσμῶν καὶ ὑπερορίας φυγῆς καὶ μετάλλων ἠλευθέρωσε. Καί μοι δοκεῖ τούτων ἀξίως ἀπειληφέναι τὰς ἀμοιβάς. Τὴν μὲν γὰρ ἐνταῦθα βιοτήν, ὡς οὐ πλέον ἐνεδέχετο, λαμπρῶς καὶ λίαν ἐπισήμως διήνυσε σε βαστή τε ἀνεκηρύχθη, καὶ εἰκόνι ἰδίᾳ χρυσοῦν νόμισμα κατεσήμανε· καὶ βασιλικῶν θησαυρῶν ἐξουσίαν παρά τοῦ παιδὸς λαβοῦσα, κατὰ γνώμην ἐχρῆτο. Επειδη δὲ ἔδει τὸν τῇδε καταλιπεῖν βίον, εὐκλεῶς ἐτελεύτησεν ἔτη μὲν ἀμφὶ τὰ ὀγδοήκοντα γεγονυία, τὸν παῖδα καταλιπούσα ἅμα Καίσαρσιν αὐτῆς ἐκγόνοις, πάσης τῆς Ῥωμαίων οἰκουμένης ἡγούμενον. Εἰ δέ τίς ἐστι καὶ τούτων ὄνησις, οὐδὲ τελευτήσασαν ἡ λήθη ἐκάλυ ψεν· ἔχει δὲ αὐτῆς διηνεκούς μνήμης ενέχυρον ὁ μέλλων αἰών, τὴν ἐπὶ Βιθυνίας πόλιν ', καὶ ἑτέραν παρὰ Παλαιστινοῖς, ἀπ᾿ αὐτῆς λαβούσας τὴν προσ ηγορίαν. Ταῦτα μὲν ἡμῖν ὧδε περὶ Ελένης εἰρήσθω. Ει Β ΚΕΦΑΛ. Γ' Περὶ τῶν ναῶν οὓς ὁ μέγας ᾠκοδόμησε Κωνσταν τῖνος· καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ ἐπωνύμου πόλεως, ὅπως ἐκτίσθη, καὶ περὶ τῶν ἔσω αὐτῆς κτι σμάτων· ἔτι καὶ περὶ τοῦ εἰς Σωσθένιον (7) ναοῦ τοῦ ἀρχιστρατήγου Μιχαήλου, καὶ περὶ τῶν ἐκεῖσε θαυμάτων. Ο δὲ βασιλεὺς ἀεί τι πονῶν, εἰς εὐσέβειαν συνετέ λει, καὶ πανταχού περικαλλεστάτους ναοὺς ἀνίστη τῷ Θεῷ. Διαφερόντως δὲ ἐν ταῖς μητροπόλεσιν, ὡς ἐπὶ τῆς Νικομηδείας τῆς Βιθυνῶν, καὶ ᾿Αντιοχείας τῆς παρὰ τὸν Ὀῤῥόντην ποταμὸν, καὶ ἐπὶ τῆς Βυ ζαντίων πόλεως, ἣν ἴσα Ῥώμῃ κρατεῖν καὶ κοινων νεῖν αὐτῇ τῆς ἀρχῆς κατεστήσατο. Ἐπεὶ γὰρ κατὰ γνώμην αὐτῷ πάντα προυχώρει, κατώρθωτο δὲ καὶ τὰ πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους πολέμοις καὶ σπουδαῖς, ἔγνωκεν οἰκίσαι πόλιν ὁμώνυμον ἑαυτῷ, καὶ τῇ Ῥώμη ὁμότιμον. Καταλαβὼν δὲ τὸ πρὸ τοῦ Ἰλίου πεδίον, παρὰ τὸν Ἑλλήσποντον ὑπὲρ τὸν Αίαντος τάφον, οὗ Τὴν ἐπὶ Βιθυνίας πόλιν. Εστι δέ τις ἐν Βιθυνία πόλις, Ἑλένης ἐπώνυμος, SOZOMENI omnia denique facientem quæ a convivarum mini- stris præstari solent. Cumque urbes Orientis eo tempore perlustraret, singularum ecclesias compe- tentibus donariis honoravit : nultosque homines qui facultatibus suis exuti fuerant, locupletes red- didit : pauperibus vero necessaria abunde suppedi- tavit : nonnullos diuturnis vinculis, aut exsilio, aut metallis in quibus detinebantur, liberavit. Pro quibus factis, dignam mihi videtur accepisse mer- cedemn. Nam præsentem quidem vitam ea magni- ficentia eoque splendore transegit, quo major esse nullus potest. Quippe quæ Augusta nuncupata est, et aureum nummum sua imagine signavit : rega- lium denique thesaurorum potestatemn a Glio adepta, pro arbitratu suo iis usa est. Cum vero ex hac vita ipsi migrandum esset, glorioso exitu decessit : annum quidem ætatis circiter octogesimum agens : filium vero post se relinquens, una cum Cæsaribus nepotibus suis universum orbem Romanum gu- bernantem. Quod si qua harum quoque rerum utilitas esse potest, ne mortuæ quidem nomen oblivione consumptum est. Habet enim ventura ætas, perennis ejus memoriæ pignus quoddam, ur. bem in Bithynia sitam, et alteram in Falæstina, illius nomine appellatas. Atque hæc quidem a nobis dicta sint de Helena. CAP. II. De ecclesiis a Constantino Magno exstructis, et de urbe ab eo cognominata, quomodo condita sit. de operibus publicis quæ in ea urbe visuntur, el de ecclesia Michaelis archangeli in Sosthenio, el de miraculis quæ illic fiunt. Imperator vero semper aliquid quod ad pieta- tem faceret, moliebatur : et ubique locorum Deo ecclesias erigebat. Præcipue tamen in primariis civitatibus, ut Nicomediæ in Bithynia, et Antiochiæ quæ sita est ad fluvium Orontem, et Byzantii; quam quidem urbem Romæ æqualem esse, el principatus consortium obtinere constituit. Nam cum omnia ipsi ex voto succederent, et exteros partim bello domuisset, partim fœderibus sibi adjunxisset, urbem sibi cognominem, et Romæ æmulam ædificare decrevit. Progressus igitur ad campum qui est ante flium, secus Hellespon- C VALESII ANNOTATIONES. plo, alteram ex adverso sitam; sed nihil de So- sthenio. Ecclesiæ tamen S. Michaelis in Sosthenio meminit Constantinus Porphyrogennetus in Vita Basilii imp., p. 162; eamque a Basilio instaura- tam fuisse dicit. Ejusdem meminit Codinus in Originibus, p. 57, ubi duas S. Michaelis ecclesias videtur distinguere, alteram in Anaplo, alteram in Sosthenio. cap. 50, duas ecclesias a Constantino Magno con- structas esse scribit in honorein S. Michaelis, alteram in Anaplo, alteram in Sosthenio. Ex quo colligere est Nicephorum Callistum horum titi- lorum auctorem non esse: nam Sozomenus uni- cam commemorat S. Michaelis ecclesiam quæ erat in Hestiis sive Anaplo. Cur ergo Nicephorus bane confunderet cum Sostheniensi, cum eas manifeste distinguat in libro vi? Duas quidem ecclesias VARIORUM. * etc. In Bithynia est urbs, de nomine dicta Helena, matris Constan- tini Aug. Quippe natam ibi Itelenam perhibent, cum esset vicus ignobilis : cui quidem Constantinus, in præmium nutricationis, nomen ac dignitatem urbis concesserat; sed nullum imperatoriæ magnificentiæ monumentum reliquerat. Nam si ornatum et stru- cturam species, statum pristinum locus retinebat, nudo urbis titulo insignis, Ilelenæque alumnæ saṁ nomine gloriosus. Procopius Cæsariensis, De ædi- fciis, pag. 96. (79) Εἰς τὸ Σωσθένιον. Nicephorus in lib. vu, D S. Michaelis agnoscit Procopius, alteram in Ana-

δὴ λέγεται τὸν ναύσταθμον καὶ τὰς σκηνὰς ἐσχηκέναι τοὺς ἐπὶ Τροίαν τότε στρατευσαμένους Αχαιούς, οἷαν ἐχρῆν καὶ ὅσην τὴν πόλιν διέγραψε· καὶ πύλας κατεσκεύασεν ἐν περιωπῇ, αἳ δὴ νῦν ἔτι ἀπὸ θαλάσ σης φαίνονται τοῖς παραπλέουσι. Ταῦτα δὲ αὐτῷ που νοῦντι, νύκτωρ ἐπιφανεὶς ὁ Θεὸς, ἔχρησεν ἕτερον ἐπιζητεῖν τόπον. Καὶ κινήσας αὐτὸν εἰς τὸ Βυζάν των τῆς Θράκης, πέραν Χαλκηδόνος τῆς Βιθυνῶν, ταύτην αὐτῷ οἰκίζειν ἀπέφηνε πόλιν, καὶ τῆς Κων- σταντίνου ἐπωνυμίας ἀξίαν (79*) Ὁ δὲ, τοῖς τοῦ Θεοῦ λόγοις πεισθεὶς, τὴν πρὶν Βυζάντιον = προσαγο- ρευομένην εἰς εὐρυχωρίαν ἐκτείνας, μεγίστοις τείχεσι - περιέβαλεν. Ἐπεὶ δὲ τοὺς αὐτόχθονας οὐχ ἱκανοὺς ἐνόμισεν πολίτας τῷ μεγέθει τῆς πόλεως, μεγίστας οἰκίας ἀνὰ τὰς ἀγυιάς σποράδην οἰκοδομήσας, ἄνδρας ἐν λόγῳ σὺν τοῖς οἰκείοις δεσπότας ποιήσας, ἐν ταύ- ταις κατῴκισε· τοὺς μὲν ἐκ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, τοὺς δὲ ἐξ ἑτέρων ἐθνῶν μετακαλεσάμενος. Φόρους δὲ τάξας (80), τοὺς μὲν εἰς οἰκοδομὰς καὶ κάλλη της πόλεως, τοὺς δὲ εἰς ἀποτροφὴν τῶν πολιτῶν, ἅπασι τε τοῖς ἄλλοις τὰ περὶ τὴν πόλιν διαθεῖς, ἱπποδρόμῳ τε καὶ κρήναις καὶ στοαῖς καὶ λοιποῖς οἰκοδομήματι φιλοτίμως κοσμήσας, νέαν 'Ρώμην Κωνσταντινού πολιν ὠνόματε· καὶ βασιλίδα κατέστησε τῶν ὅσοι τὴν Ρωμαίων ὑπήκοον γῆν οἰκοῦσι (81) πρὸς ἄρκτον καὶ νότον καὶ ἥλιον ἀνίσχοντα, καὶ τὰ ἐν μέσῳ πελάγη, ἐκ τῶν παρὰ τὸν Ἴστρον πόλεων, καὶ Ἐπιδάμνου, τῶν πρὸς τῷ Ἰονίῳ κόλπῳ (82), μέχρι Κυρήνης καὶ τῶν τῇ δε Λιβύων παρὰ τὸ Βόρειον καλούμενον. Βουλευτήριον Β ἀξιοῦν. σιν. τὴν Ῥωμαίων ὑπήκοον γῆν κόλπῳ. τῶν τε πρὸς τῷ Ἱονίῳ κόλπῳ, Επιδάμνου τῆς πρὸς τῷ Ἰονίῳ κόλπῳ. Τὴν πρὶν Βυζάντιον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 11. - A tum, supra tumulum Ajacis, quo in loco Achivi qui Trojam oppugnarunt, castra et navale habuisse dicuntur, urbis formam et magnitudinem delinea- vit; et portas construxit in edito loco, quæ ex mari etiamnum visuntur a præternavigantibus. Hæc dum molitur, Deus noctu illi apparens jussit ut alium locum quæreret; deducensque eum in urbem Thraciæ Byzantium trans Chalcedonem op- pidum Bithyniæ, monuit ut eam urbem conderet, suoque nomine appellaret. Ille igitur divinis ora- culis obtemperans, urbem quæ prius Byzantium vocabatur, amplificatam ingentibus muris cinxit. Et quoniam indigenas magnitudini urbis haudqua- quam sufficere judicabat, amplissimis domibus sparsim per vicos adificalis, egregios viros cum familiis suis incolas ac dominos earum esse jussit, quorum alios ex seniore Roma, alios ex aliis pro- vinciis acciverat. Cumque tributa constituisset, partim in adificia et ornamenta civitatis, partim ad civium annonam,`cunctisque aliis rebus eam instruxisset, circo etiam et fontibus ac porticibus et reliquis operibus ambitiose exornasset, juniorem Romain Constantinopolim nominavit, et reginam constituit omnium qui Romanam ditionem incolunt, sive ad Septentrionem, sive ad Meridiem, sive ad so- lis ortum, sive ad Mediterraneum mare: initio sum- pto ab iis urbibus quæ ad Danubium sitæ sunt, et ab Epidamno, aliisque ad Ionium sinum positis, usque ad Cyrenem et Libyas qui illic degunt juxta VALESII ANNOTATIONES. primam quidem partem tributorum ad opera pu- blica et ornatum urbis Constantinopolitana destina- tam fuisse; deinde aliam partem tributorum consti- tutam esse ad alimentum seu annonam civium. Quod ad postremum caput attinet, assentior Sozo- meno. Nam ex Eunapio aliisque scriptoribus con- stat, tributarium canonem totius Ægypti, pene onem impensum esse alendis Constantinopolitanis. Sed quod ait Sozomenus, partem tributorum desti- natam fuisse in adificia et ornamenta ejus urbis, vereor ne tributa posuerit pro vectigalibus. Nam vectigalia ad id præcipue dabantur civitatibus. Qua de re vide quæ observavi ad librum xxv Ammiani Marcellini, pag. 302. Hunc locum egregic restitui ex codice Leonis Allatii, in quo scribitur Christophorsonus ac Savilius emendarunt, ex conjectura, ut opinor. Malim tamen corrigere Caterum Sozomenus hic aperte hallucinatur, sive sciens, sive imprudens, dum Constantinopolitani imperii limitem eumden faćit principatu Constantini, cum eo qui erat regnante Theodosio Juniore. Atqui Constantinus nullam impe- rii divisionem fecit inter Romam et Constantinopo- lim, sed utramque ex æquo reginam constituit totius orbis Romani, hoc uno discrimine addito, quod al- teram seniorem, alteram juniorem Romam cogno- minavit.Ejus autem filii postea imperium diviserunt. Tuncque primum Constantinopolis caput facta est Orientalis imperii sub Constantio, ita tamen ut in Europa Thraciis terminaretur, Roma autem et Illyricum sub Constantis ditione essent. VARIORUM. * Constantinopoleos fun- damenta anno-323 jacta. Socrates enim, lib. 1, cap. 16, scribit Constantinum, celebratis vicennalibus suis, station ad ecclesiarum instaurationem omne studium suum contulisse, et Constantinopolim cendidisse; quod Sozomenus, Nicephorus et Ce- drenus confirmant; licet hi duo ultimi conditum urbis et ejus dedicationem imperite confundant. Urbes vero in vicennalibus et id genus festis de more conditz. Quare Constantinopolis vel in vicen- nalibus Nicomediensibus anno celebratis, vel in vicennalibus Romanis quæ ad annum perti- nent, exstructa. Sed eam in prioribus vicennalibus conditam ostendit Julianus imp. in Oratione prima, dum de Constantino loquens ait: Posteaquam vero PATROL. GR. LXVII. dominus omnium est constitutus (quod anno 325, post debellatum Licinium contigit), cum ex immo- derata ejus cupiditate qui ante dominabatur, velut siccitate quadam, summa esset pecuniarum inopia, ac cum omnes in palatii penetralibus congesta ac recondita forent, ille claustris submolis, repente omnes effudit. Tum sui nominis urbem infra decem annos exstruxit. Hæc de Constantino Julianus, qui rei gestæ tempus ignorare non potuit; quique dum ait, eam infra decem annos constructam, infra illud tempus perfectam intelligit, ut colligo ex Philo- storgio, lib. ut, cap. 9, quem locum vide. Aut. Pagi, ad ann. 324, n. 19. Encænia autem hujus urbis anno 350, celebrata ex Idatio et Chronico Alexan- drino ostendit i:lem ad eum annum, n. 4. (79) Επωνυμίας ἀξίαν. Scribendum puto C οίκοῦσι. Optime ut equidem censeo. (80) Φόρους δὲ τάξας. Duo hic dicit Sozomenus : (81) Ὅσοι τὴν Ρωμαίων ὑπήκοον γινώσκου- (82) Καὶ Επιδάμνου, τῶν πρὸς τῷ Ἰονίῳ

δὴ λέγεται τὸν ναύσταθμον καὶ τὰς σκηνὰς ἐσχηκέναι τοὺς ἐπὶ Τροίαν τότε στρατευσαμένους Αχαιούς, οἷαν ἐχρῆν καὶ ὅσην τὴν πόλιν διέγραψε· καὶ πύλας κατεσκεύασεν ἐν περιωπῇ, αἳ δὴ νῦν ἔτι ἀπὸ θαλάσ σης φαίνονται τοῖς παραπλέουσι. Ταῦτα δὲ αὐτῷ που νοῦντι, νύκτωρ ἐπιφανεὶς ὁ Θεὸς, ἔχρησεν ἕτερον ἐπιζητεῖν τόπον. Καὶ κινήσας αὐτὸν εἰς τὸ Βυζάν των τῆς Θράκης, πέραν Χαλκηδόνος τῆς Βιθυνῶν, ταύτην αὐτῷ οἰκίζειν ἀπέφηνε πόλιν, καὶ τῆς Κων- σταντίνου ἐπωνυμίας ἀξίαν (79*) Ὁ δὲ, τοῖς τοῦ Θεοῦ λόγοις πεισθεὶς, τὴν πρὶν Βυζάντιον = προσαγο- ρευομένην εἰς εὐρυχωρίαν ἐκτείνας, μεγίστοις τείχεσι - περιέβαλεν. Ἐπεὶ δὲ τοὺς αὐτόχθονας οὐχ ἱκανοὺς ἐνόμισεν πολίτας τῷ μεγέθει τῆς πόλεως, μεγίστας οἰκίας ἀνὰ τὰς ἀγυιάς σποράδην οἰκοδομήσας, ἄνδρας ἐν λόγῳ σὺν τοῖς οἰκείοις δεσπότας ποιήσας, ἐν ταύ- ταις κατῴκισε· τοὺς μὲν ἐκ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, τοὺς δὲ ἐξ ἑτέρων ἐθνῶν μετακαλεσάμενος. Φόρους δὲ τάξας (80), τοὺς μὲν εἰς οἰκοδομὰς καὶ κάλλη της πόλεως, τοὺς δὲ εἰς ἀποτροφὴν τῶν πολιτῶν, ἅπασι τε τοῖς ἄλλοις τὰ περὶ τὴν πόλιν διαθεῖς, ἱπποδρόμῳ τε καὶ κρήναις καὶ στοαῖς καὶ λοιποῖς οἰκοδομήματι φιλοτίμως κοσμήσας, νέαν 'Ρώμην Κωνσταντινού πολιν ὠνόματε· καὶ βασιλίδα κατέστησε τῶν ὅσοι τὴν Ρωμαίων ὑπήκοον γῆν οἰκοῦσι (81) πρὸς ἄρκτον καὶ νότον καὶ ἥλιον ἀνίσχοντα, καὶ τὰ ἐν μέσῳ πελάγη, ἐκ τῶν παρὰ τὸν Ἴστρον πόλεων, καὶ Ἐπιδάμνου, τῶν πρὸς τῷ Ἰονίῳ κόλπῳ (82), μέχρι Κυρήνης καὶ τῶν τῇ δε Λιβύων παρὰ τὸ Βόρειον καλούμενον. Βουλευτήριον Β ἀξιοῦν. σιν. τὴν Ῥωμαίων ὑπήκοον γῆν κόλπῳ. τῶν τε πρὸς τῷ Ἱονίῳ κόλπῳ, Επιδάμνου τῆς πρὸς τῷ Ἰονίῳ κόλπῳ. Τὴν πρὶν Βυζάντιον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 11. - A tum, supra tumulum Ajacis, quo in loco Achivi qui Trojam oppugnarunt, castra et navale habuisse dicuntur, urbis formam et magnitudinem delinea- vit; et portas construxit in edito loco, quæ ex mari etiamnum visuntur a præternavigantibus. Hæc dum molitur, Deus noctu illi apparens jussit ut alium locum quæreret; deducensque eum in urbem Thraciæ Byzantium trans Chalcedonem op- pidum Bithyniæ, monuit ut eam urbem conderet, suoque nomine appellaret. Ille igitur divinis ora- culis obtemperans, urbem quæ prius Byzantium vocabatur, amplificatam ingentibus muris cinxit. Et quoniam indigenas magnitudini urbis haudqua- quam sufficere judicabat, amplissimis domibus sparsim per vicos adificalis, egregios viros cum familiis suis incolas ac dominos earum esse jussit, quorum alios ex seniore Roma, alios ex aliis pro- vinciis acciverat. Cumque tributa constituisset, partim in adificia et ornamenta civitatis, partim ad civium annonam,`cunctisque aliis rebus eam instruxisset, circo etiam et fontibus ac porticibus et reliquis operibus ambitiose exornasset, juniorem Romain Constantinopolim nominavit, et reginam constituit omnium qui Romanam ditionem incolunt, sive ad Septentrionem, sive ad Meridiem, sive ad so- lis ortum, sive ad Mediterraneum mare: initio sum- pto ab iis urbibus quæ ad Danubium sitæ sunt, et ab Epidamno, aliisque ad Ionium sinum positis, usque ad Cyrenem et Libyas qui illic degunt juxta VALESII ANNOTATIONES. primam quidem partem tributorum ad opera pu- blica et ornatum urbis Constantinopolitana destina- tam fuisse; deinde aliam partem tributorum consti- tutam esse ad alimentum seu annonam civium. Quod ad postremum caput attinet, assentior Sozo- meno. Nam ex Eunapio aliisque scriptoribus con- stat, tributarium canonem totius Ægypti, pene onem impensum esse alendis Constantinopolitanis. Sed quod ait Sozomenus, partem tributorum desti- natam fuisse in adificia et ornamenta ejus urbis, vereor ne tributa posuerit pro vectigalibus. Nam vectigalia ad id præcipue dabantur civitatibus. Qua de re vide quæ observavi ad librum xxv Ammiani Marcellini, pag. 302. Hunc locum egregic restitui ex codice Leonis Allatii, in quo scribitur Christophorsonus ac Savilius emendarunt, ex conjectura, ut opinor. Malim tamen corrigere Caterum Sozomenus hic aperte hallucinatur, sive sciens, sive imprudens, dum Constantinopolitani imperii limitem eumden faćit principatu Constantini, cum eo qui erat regnante Theodosio Juniore. Atqui Constantinus nullam impe- rii divisionem fecit inter Romam et Constantinopo- lim, sed utramque ex æquo reginam constituit totius orbis Romani, hoc uno discrimine addito, quod al- teram seniorem, alteram juniorem Romam cogno- minavit.Ejus autem filii postea imperium diviserunt. Tuncque primum Constantinopolis caput facta est Orientalis imperii sub Constantio, ita tamen ut in Europa Thraciis terminaretur, Roma autem et Illyricum sub Constantis ditione essent. VARIORUM. * Constantinopoleos fun- damenta anno-323 jacta. Socrates enim, lib. 1, cap. 16, scribit Constantinum, celebratis vicennalibus suis, station ad ecclesiarum instaurationem omne studium suum contulisse, et Constantinopolim cendidisse; quod Sozomenus, Nicephorus et Ce- drenus confirmant; licet hi duo ultimi conditum urbis et ejus dedicationem imperite confundant. Urbes vero in vicennalibus et id genus festis de more conditz. Quare Constantinopolis vel in vicen- nalibus Nicomediensibus anno celebratis, vel in vicennalibus Romanis quæ ad annum perti- nent, exstructa. Sed eam in prioribus vicennalibus conditam ostendit Julianus imp. in Oratione prima, dum de Constantino loquens ait: Posteaquam vero PATROL. GR. LXVII. dominus omnium est constitutus (quod anno 325, post debellatum Licinium contigit), cum ex immo- derata ejus cupiditate qui ante dominabatur, velut siccitate quadam, summa esset pecuniarum inopia, ac cum omnes in palatii penetralibus congesta ac recondita forent, ille claustris submolis, repente omnes effudit. Tum sui nominis urbem infra decem annos exstruxit. Hæc de Constantino Julianus, qui rei gestæ tempus ignorare non potuit; quique dum ait, eam infra decem annos constructam, infra illud tempus perfectam intelligit, ut colligo ex Philo- storgio, lib. ut, cap. 9, quem locum vide. Aut. Pagi, ad ann. 324, n. 19. Encænia autem hujus urbis anno 350, celebrata ex Idatio et Chronico Alexan- drino ostendit i:lem ad eum annum, n. 4. (79) Επωνυμίας ἀξίαν. Scribendum puto C οίκοῦσι. Optime ut equidem censeo. (80) Φόρους δὲ τάξας. Duo hic dicit Sozomenus : (81) Ὅσοι τὴν Ρωμαίων ὑπήκοον γινώσκου- (82) Καὶ Επιδάμνου, τῶν πρὸς τῷ Ἰονίῳ

Β σατο, τὰς αὐτὰς τάξας τιμὰς καὶ ἱερομηνίας, ᾗ καὶ Ρωμαίοις τοῖς πρεσβυτέροις ἔθος. Ἐν πᾶσι δὲ δεῖξαι σπουδάσας ἐφάμιλλον τῇ παρὰ Ἰταλοῖ; Ρώμῃ τὴν ὁμώνυμον αὐτοῦ πόλιν, οὐ διήμαρτεν. Εἰς τοσοῦτον γὰρ, σὺν Θεῷ φάναι, ἐπέδωκεν, ὡς καὶ τοῖς σώμασι καὶ τοῖς χρήμασι μείζονα συνομολογεῖσθαι. Τούτου δὲ πρόφασιν ἡγοῦμαι, τὸ τοῦ οἰκιστῆρος καὶ τὸ τῆς πόλεως θεοφιλές, καὶ τῶν οἰκητόρων τὸν περὶ τοὺς ἐνδεεῖς ἔλεον καὶ φιλοτιμίαν. Εἰς τοσοῦτον γὰρ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως επαγωγός ἐστιν, ὡς πολλοὺς μὲν Ἰουδαίους, Ελληνας δὲ σχεδὸν ἅπαντας αὐτόθι Χριστιανίζειν. Αρξαμένη δὲ βασιλεύειν καθ᾽ ἂν συν- ἐδη χρόνον καὶ τὴν θρησκείαν εἰς πλῆθος ἐπιδιδόναι, οὔτε βωμῶν, οὔτε Ἑλληνικῶν ναῶν ἢ θυσιῶν ἐπει- ράθη, πλὴν ὅσον παρὰ Ἰουλιανοῦ τοῦ βασιλεύσαντος ὕστερον πρὸς ὀλίγον ἐπεχειρήθη, καὶ αὐτίκα ἀπέσβη. Ταύτην μὲν οὖν ὡσεί τινα νεοπαγή Χριστοῦ πόλιν καὶ ὁμώνυμον ἑαυτῷ γεραίρων Κωνσταντίνος, πολύ λοῖς καὶ μεγίστοις εκόσμησεν εὐκτηρίοις οίκοις. Συν- ελαμβάνετο δὲ καὶ τὸ θεῖον τῇ προθυμίᾳ τοῦ βασι λέως, καὶ ταῖς ἐπιφανείαις ἐπιστοῦτο ἁγίους καὶ σωτηρίους εἶναι τοὺς ἀνὰ τὴν πόλιν εὐκτηρίους οἴκους. Επισημότατον δὲ μάλιστα ξένοις τε καὶ ἀστοῖς ἐξ ἐκείνου γενέσθαι συνωμολόγηται τὴν ἐν ταῖς Εστίαις (83) ποτὲ καλουμέναις ἐκκλησίαν. Τόπος δὲ οὗτος ὁ νῦν Μιχαήλιον ονομαζόμενος, ἐν δεξιᾷ καταπλέοντι ἐκ Πόντου εἰς Κωνσταντινούπολιν διεστὼς αὐτῆς πλωτῆρι μὲν, ἀμφὶ τριάκοντα καὶ πέντε στάδια· ἑβδομήκοντα δὲ καὶ πρὸς, κύκλῳ περι- οδεύοντι τὸν διὰ μέσου πορθμόν. Ἔλαχε δὲ τὸ χωρίον τοῦτο τὴν νυνὶ κρατοῦσαν προσηγορίαν, καθότι πε- πίστευται ἐνθάδε ἐπιφαίνεσθαι Μιχαὴλ τὸν θεῖον ἀρχάγγελον. Τοῦτο δὲ κἀγὼ εὐηργετημένος τὰ μέσ γιστα ἀληθὲς εἶναι σύμφημι. Δεικνύει δὲ τοῦθ᾽ οὕτως ἔχειν, καὶ ἀπὸ πολλῶν ἄλλων (84) ἡ τῶν πραγμάτων πεῖρα. Οἱ μὲν γὰρ περιπετείαις δειναῖς ἢ κινδύνοις ἀφύκτοις, οἱ δὲ νόσοις ἢ πάθεσιν ἀγνώστοις περιπε σόντες, εὐξάμενοι ἐνταῦθα τῷ Θεῷ, ἀπαλλαγὴν εὐ- ρήκασιν τῶν συμφορῶν. Ἀλλὰ τὰ μὲν καθ᾿ ἕκαστον, ὅπως συνέβη καὶ τίσι, μακρὸν ἂν εἴη λέγειν. Οἷον δὲ Ακυλίνῳ ὑπῆρξεν, ἀνδρὶ εἰσέτι νῦν ἡμῖν συνδιατρί κοντι, καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς δικαστηρίοις δίκας ἀγος ρεύοντι (85), τὰ μὲν παρ' αὐτοῦ ἀκούσας, τὰ δὲ καὶ Α τι μέγα, ἣν σύγκλητον ὀνομάζουσιν, ἕτερον συνεστή- Β θεασάμενος, ἀναγκαίως ἐρῶ. Ἐπεὶ γὰρ λάβρος πυρ ρετὸς ὑπὸ ξανθῆς χολῆς κινηθεὶς ἐπέλαβεν αὐτὸν, ἐπήλυτόν τι φάρμακον δεδώκασιν αὐτῷ πιεῖν οἱ Ιατροί· καὶ τοῦτο ἐξήμεσεν, ἅμα δὲ τῷ ἐμέτῳ έχε ρεύοντι. SOZOMENI B promontorium, quod Borium dicitur. Magnam præ- terea curiam quam senatum vocant, æmulam se- natui urbis Romæ constituit; eosdem honores ac dies festos illis attribuens, quibus veteres Romani uti consueverant. Denique cum urbem sui nominis omnibus in rebus Italicæ Roma exæquare stu- duisset, volo suo haudquaquam frustratus est. Etenim 48, Deo juvante, tantopere increvit, ut et incolarum multitudine et opibus seniorem Romam superare, omnium consensu judicetur. Cujus rei causam esse arbitror, tum conditoris, tum civita- tis ipsius pietatem, et civium erga egenos miseri- cordiam ac liberalitatem. Quippe ea civitas adeo ad fidem Christi allicit universos, ut plerique in ea Judai, gentiles vero propemodum omnes, Chri- stianam religionem amplexi sint. Quæ cum inpe- rare cœpisset eo tempore, quo religio nostra in immensam multitudinem excrevit, nec aris unquam nec templis ac sacrificiis gentilium inquinata est: nisi quod a Juliano qui postea imperavit, ad exi- guum tempus hæc tentata, statimque exstincta sunt. Hanc igitur utpote novellan Christi civitatem, si- bique ipsi cognominem, Constantinus honore affi- ciens, plurimis et maximis ecclesiis exornavit. Porro imperatoris propositum Deus quoque adju- vit, et præsentia numinis sui testatus est ecclesias illic ædificatas sanctas esse ac salutares. Earum autem nobilissimam, tum ab exteris, tum a civibus cx eo tempore habitam esse constat, ecclesiam il- lain quæ est in Hestiis. Locus est olim ita dictus, qui nunc Michaelium vocatur, ad dextram positus uavigantibus ex Ponto Constantinopolim distans ab urbe navigio quidem pergenti, circiter triginta quinque stadiis; terrestri vero itinere sinum in- terjacentem circumeunti, septuaginta et amplius stadiis. Hic autem locus eam quam dixi appella- tionem ideo sortitus est, quod divinus Michael ar- changelus illic apparere creditur. Idque ipse quo- que maximo affectus beneficio, verissimum esse testor. Sed et in aliis compluribus ipsa rerum fi- des atque experientia id ita esse declarat. Quidam enim in gravissimas calamitates aut inevitabilia pericula prolapsi; alii morbis ac doloribus quibus- dam inusitatis oppressi, precibus illic ad Deum fusis, statim malis liberati sunt. Verum quomodo ista et quibus contigerint, sigillatim commemorare, prolixum foret. Quæ vero acciderint Aquilino, viro qui hodieque mecum una versatur, et in eodem C VALESII ANNOTATIONES. in libro secundo de Bosporo, capite 10, cujus exa- ctæ diligentiæ nihil est quod addere possimus. et Christophorsonus haec in neutro dici existimarunt, quasi multæ aliæ res declaraverint divinum numen eo loco præsens apparere. Ego vero de hominibus accipere malim. Ait enim Sozomenus, cum multos alios testificari posse Dei præsentiam eo in loco, tum seipsum eam aliquando expertum esse. Nec aliter sumpsit Epiphanius Scholasticus, qui hune locum ita vertit: Ostendit igitur hoc ita esse etiam multis aliis virtus divina per ipsarum rerum experi- menta. 1d est conlogato, sive advocato ejusdem fori. Ex his patet Sozomenum advocatum fuisse Constantinopoli tunc cum ista scriberet. Ait enim Aquilinum eo tempore quo hæc scriptis mandabat, secum adhuc degere, et causas agere in iisdem tri- bunalibus. (85) 'Εν ταῖς 'Εστίαις. Vide omnino P. Gyllium (84) Καὶ ἀπὸ πολλῶν ἄλλων. Musculus quidem (85) 'Εν τοῖς αὐτοῖς δικαστηρίοις δίκας ἀγη-

Β σατο, τὰς αὐτὰς τάξας τιμὰς καὶ ἱερομηνίας, ᾗ καὶ Ρωμαίοις τοῖς πρεσβυτέροις ἔθος. Ἐν πᾶσι δὲ δεῖξαι σπουδάσας ἐφάμιλλον τῇ παρὰ Ἰταλοῖ; Ρώμῃ τὴν ὁμώνυμον αὐτοῦ πόλιν, οὐ διήμαρτεν. Εἰς τοσοῦτον γὰρ, σὺν Θεῷ φάναι, ἐπέδωκεν, ὡς καὶ τοῖς σώμασι καὶ τοῖς χρήμασι μείζονα συνομολογεῖσθαι. Τούτου δὲ πρόφασιν ἡγοῦμαι, τὸ τοῦ οἰκιστῆρος καὶ τὸ τῆς πόλεως θεοφιλές, καὶ τῶν οἰκητόρων τὸν περὶ τοὺς ἐνδεεῖς ἔλεον καὶ φιλοτιμίαν. Εἰς τοσοῦτον γὰρ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως επαγωγός ἐστιν, ὡς πολλοὺς μὲν Ἰουδαίους, Ελληνας δὲ σχεδὸν ἅπαντας αὐτόθι Χριστιανίζειν. Αρξαμένη δὲ βασιλεύειν καθ᾽ ἂν συν- ἐδη χρόνον καὶ τὴν θρησκείαν εἰς πλῆθος ἐπιδιδόναι, οὔτε βωμῶν, οὔτε Ἑλληνικῶν ναῶν ἢ θυσιῶν ἐπει- ράθη, πλὴν ὅσον παρὰ Ἰουλιανοῦ τοῦ βασιλεύσαντος ὕστερον πρὸς ὀλίγον ἐπεχειρήθη, καὶ αὐτίκα ἀπέσβη. Ταύτην μὲν οὖν ὡσεί τινα νεοπαγή Χριστοῦ πόλιν καὶ ὁμώνυμον ἑαυτῷ γεραίρων Κωνσταντίνος, πολύ λοῖς καὶ μεγίστοις εκόσμησεν εὐκτηρίοις οίκοις. Συν- ελαμβάνετο δὲ καὶ τὸ θεῖον τῇ προθυμίᾳ τοῦ βασι λέως, καὶ ταῖς ἐπιφανείαις ἐπιστοῦτο ἁγίους καὶ σωτηρίους εἶναι τοὺς ἀνὰ τὴν πόλιν εὐκτηρίους οἴκους. Επισημότατον δὲ μάλιστα ξένοις τε καὶ ἀστοῖς ἐξ ἐκείνου γενέσθαι συνωμολόγηται τὴν ἐν ταῖς Εστίαις (83) ποτὲ καλουμέναις ἐκκλησίαν. Τόπος δὲ οὗτος ὁ νῦν Μιχαήλιον ονομαζόμενος, ἐν δεξιᾷ καταπλέοντι ἐκ Πόντου εἰς Κωνσταντινούπολιν διεστὼς αὐτῆς πλωτῆρι μὲν, ἀμφὶ τριάκοντα καὶ πέντε στάδια· ἑβδομήκοντα δὲ καὶ πρὸς, κύκλῳ περι- οδεύοντι τὸν διὰ μέσου πορθμόν. Ἔλαχε δὲ τὸ χωρίον τοῦτο τὴν νυνὶ κρατοῦσαν προσηγορίαν, καθότι πε- πίστευται ἐνθάδε ἐπιφαίνεσθαι Μιχαὴλ τὸν θεῖον ἀρχάγγελον. Τοῦτο δὲ κἀγὼ εὐηργετημένος τὰ μέσ γιστα ἀληθὲς εἶναι σύμφημι. Δεικνύει δὲ τοῦθ᾽ οὕτως ἔχειν, καὶ ἀπὸ πολλῶν ἄλλων (84) ἡ τῶν πραγμάτων πεῖρα. Οἱ μὲν γὰρ περιπετείαις δειναῖς ἢ κινδύνοις ἀφύκτοις, οἱ δὲ νόσοις ἢ πάθεσιν ἀγνώστοις περιπε σόντες, εὐξάμενοι ἐνταῦθα τῷ Θεῷ, ἀπαλλαγὴν εὐ- ρήκασιν τῶν συμφορῶν. Ἀλλὰ τὰ μὲν καθ᾿ ἕκαστον, ὅπως συνέβη καὶ τίσι, μακρὸν ἂν εἴη λέγειν. Οἷον δὲ Ακυλίνῳ ὑπῆρξεν, ἀνδρὶ εἰσέτι νῦν ἡμῖν συνδιατρί κοντι, καὶ ἐν τοῖς αὐτοῖς δικαστηρίοις δίκας ἀγος ρεύοντι (85), τὰ μὲν παρ' αὐτοῦ ἀκούσας, τὰ δὲ καὶ Α τι μέγα, ἣν σύγκλητον ὀνομάζουσιν, ἕτερον συνεστή- Β θεασάμενος, ἀναγκαίως ἐρῶ. Ἐπεὶ γὰρ λάβρος πυρ ρετὸς ὑπὸ ξανθῆς χολῆς κινηθεὶς ἐπέλαβεν αὐτὸν, ἐπήλυτόν τι φάρμακον δεδώκασιν αὐτῷ πιεῖν οἱ Ιατροί· καὶ τοῦτο ἐξήμεσεν, ἅμα δὲ τῷ ἐμέτῳ έχε ρεύοντι. SOZOMENI B promontorium, quod Borium dicitur. Magnam præ- terea curiam quam senatum vocant, æmulam se- natui urbis Romæ constituit; eosdem honores ac dies festos illis attribuens, quibus veteres Romani uti consueverant. Denique cum urbem sui nominis omnibus in rebus Italicæ Roma exæquare stu- duisset, volo suo haudquaquam frustratus est. Etenim 48, Deo juvante, tantopere increvit, ut et incolarum multitudine et opibus seniorem Romam superare, omnium consensu judicetur. Cujus rei causam esse arbitror, tum conditoris, tum civita- tis ipsius pietatem, et civium erga egenos miseri- cordiam ac liberalitatem. Quippe ea civitas adeo ad fidem Christi allicit universos, ut plerique in ea Judai, gentiles vero propemodum omnes, Chri- stianam religionem amplexi sint. Quæ cum inpe- rare cœpisset eo tempore, quo religio nostra in immensam multitudinem excrevit, nec aris unquam nec templis ac sacrificiis gentilium inquinata est: nisi quod a Juliano qui postea imperavit, ad exi- guum tempus hæc tentata, statimque exstincta sunt. Hanc igitur utpote novellan Christi civitatem, si- bique ipsi cognominem, Constantinus honore affi- ciens, plurimis et maximis ecclesiis exornavit. Porro imperatoris propositum Deus quoque adju- vit, et præsentia numinis sui testatus est ecclesias illic ædificatas sanctas esse ac salutares. Earum autem nobilissimam, tum ab exteris, tum a civibus cx eo tempore habitam esse constat, ecclesiam il- lain quæ est in Hestiis. Locus est olim ita dictus, qui nunc Michaelium vocatur, ad dextram positus uavigantibus ex Ponto Constantinopolim distans ab urbe navigio quidem pergenti, circiter triginta quinque stadiis; terrestri vero itinere sinum in- terjacentem circumeunti, septuaginta et amplius stadiis. Hic autem locus eam quam dixi appella- tionem ideo sortitus est, quod divinus Michael ar- changelus illic apparere creditur. Idque ipse quo- que maximo affectus beneficio, verissimum esse testor. Sed et in aliis compluribus ipsa rerum fi- des atque experientia id ita esse declarat. Quidam enim in gravissimas calamitates aut inevitabilia pericula prolapsi; alii morbis ac doloribus quibus- dam inusitatis oppressi, precibus illic ad Deum fusis, statim malis liberati sunt. Verum quomodo ista et quibus contigerint, sigillatim commemorare, prolixum foret. Quæ vero acciderint Aquilino, viro qui hodieque mecum una versatur, et in eodem C VALESII ANNOTATIONES. in libro secundo de Bosporo, capite 10, cujus exa- ctæ diligentiæ nihil est quod addere possimus. et Christophorsonus haec in neutro dici existimarunt, quasi multæ aliæ res declaraverint divinum numen eo loco præsens apparere. Ego vero de hominibus accipere malim. Ait enim Sozomenus, cum multos alios testificari posse Dei præsentiam eo in loco, tum seipsum eam aliquando expertum esse. Nec aliter sumpsit Epiphanius Scholasticus, qui hune locum ita vertit: Ostendit igitur hoc ita esse etiam multis aliis virtus divina per ipsarum rerum experi- menta. 1d est conlogato, sive advocato ejusdem fori. Ex his patet Sozomenum advocatum fuisse Constantinopoli tunc cum ista scriberet. Ait enim Aquilinum eo tempore quo hæc scriptis mandabat, secum adhuc degere, et causas agere in iisdem tri- bunalibus. (85) 'Εν ταῖς 'Εστίαις. Vide omnino P. Gyllium (84) Καὶ ἀπὸ πολλῶν ἄλλων. Musculus quidem (85) 'Εν τοῖς αὐτοῖς δικαστηρίοις δίκας ἀγη-

Π. χυθεῖσα ἡ χολή, πρὸς ὁμόχροον ἰδέαν ἔβαψε τὴν ἐπι- φάνειαν· ἐκ τούτου δὲ πᾶν ὄψον καὶ ποτὸν ἐξήμει. ὡς δὲ ἐπὶ πολλῷ τῷ χρόνῳ τοῦτο ὑπέμεινε, μὴ ἠρε- μούσης τε ἐν αὐτῷ τῆς τροφῆς, ἡπόρει πρὸς τὸ πάθος ἡ τῶν ἰατρῶν τέχνη. Καὶ ἤδη ἡμιθανής ὤν, παρεχε- λεύσατο τοῖς οἰκείοις φέρειν αὐτὸν εἰς τὸν εὐκτήριον οἶκον, ἰσχυρισάμενος ἢ αὐτόθι ἀποθανεῖσθαι, ἢ τῆς νόσου ἀπαλλαγήσεσθαι. Κειμένῳ δὲ ἐνθάδε, νύκτωρ ἐπιφανεῖσα θεία δύναμις, προσέταξε τὰ ἐσθιόμενα πήματι βάπτειν τοιούτῳ, σύνθετον ἐκ μέλιτος καὶ οἴνου καὶ πεπέρεως ἀναμιγνυμένων ἅμα, τὴν κατα- σκευὴν ἔχει. Ο δὴ τῆς νόσου ἀπήλλαξε τὸν ἄνθρω πον· καίτοιγε τοῖς ἰατροῖς, κατὰ λόγον τῆς τέχνης, ἐναντίον ἐδόκει παθήμασι ξανθῆς χολῆς, πόμα τὸ θερμότατον. Επυθόμην δὲ καὶ Προβιανὸν ἄνδρα τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευσαμένων ἰατρῶν (86), Β χαλεπῶς ὑπὸ πάθους ποδῶν ὀδυνώμενον, ἐνθάδε τῶν ἀλγηδόνων ἀπαλλαγῆναι, καὶ παραδόξου θείας όψεως ἀξιωθῆναι. Ἑλληνίζοντι γὰρ αὐτῷ ταπρῶτα, ἐπεὶ Χριστιανίζειν ἤρξατο, τὰ μὲν ἄλλα τοῦ δόγματος ἀμωσγέπως πιθανὰ ἐδόκει· τὸ δὲ τῶν πάντων σωτη- μίας αἴτιον γενέσθαι τὸν θεῖον σταυρὸν, οὐ προσίετο. Ωδε δὲ ἔχοντι γνώμης θεία προφανεῖσα όψις ἔδειξέ τι σταυροῦ σύμβολον τῶν ἀνακειμένων τῷ θυσιαστη ρίῳ (87) τῆς ἐνθάδε ἐκκλησίας· καὶ διαρρήδην ἀπ εφήνατο, ἀφ᾽ οὗ ἐσταυρώθη ὁ Χριστὸς, τῶν ὅσα γέ- γονεν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ κοινῇ τοῦ ἀνθρωπείου γένους, ἢ ἰδίᾳ τινῶν, ἄνευ τῆς τοῦ σεβασμίου σταυροῦ δυνά- μεως μηδὲν κατορθῶσαι, μήτε τοὺς θείους ἀγγέλους, μήτε τοὺς εὐσεβεῖς καὶ ἀγαθοὺς ἀνθρώπους. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ὅτι μὴ πάντα καταλέγειν καιρὸς, ἐξ ὧν ἔγνω συμβεβηκέναι ἐν τῷδε τῷ ναῷ, εἰπεῖν προ- ήχθην. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Όλα ὁ μέγας Κωνσταντῖνος περὶ τὴν Μαμβρή δρῦν διεπράξατο, καὶ ὡς ναὸν ᾠκοδόμησεν. ᾿Αναγκαῖον δὲ ἐξελθεῖν (88) καὶ τὰ περὶ τὴν δρῦν τὴν Μαμβρή καλουμένην βεβουλευμένα Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ. Τόπος δὲ οὗτος, ὃν νῦν Τερέβινθον προσ- αγορεύουσιν, ἀπὸ δέκα καὶ πέντε σταδίων γείτονα τὴν Χεβρῶν πρὸς μεσημβρίαν ἔχων, Ἱεροσολύμων Β δὲ διεστὼς ἀμφὶ διακόσια καὶ πεντήκοντα στάδια. * Ιατρῶν. ἰατρῶν, τῷ θυσιαστηρίῳ. ἀνακειμένων διεξελθεῖν, '941 HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. A foro causidicinam exercet, partim ut ab ipso au- divi, partim ut ipse conspexi, dicam necessario. Nam cum vebemens febris ex flava bile orta eum invasisset, potionem ei dederunt medici ad pur- gandam alvum. Eam ille evomuit: ac simul cum vomitu diffusa bilis, cutem omnem colore suo tin- xit. Ex quo factum est ut quidquid edisset ac bi- bisset, evomeret. Cumque id multo jam tempore passus esset, nec cibum ullatenus retinere posset, medici de curatione morbi desperabant. Ille ergo jam semimortuus, domesticis suis præcepit ut se in ecclesiam deferrent, affirmans fore omnino ut aut illic moreretur, aut morbo liberaretur 49. II- lic jacenti divinum numen noctu apparens, jubet ut potione ex melle, vino ac pipere simul com- nistis confecta, cibum intingat. Atque ea res ho- minem morbo liberavit, quamvis medici potionem calidissimam morbis flavæ bilis contrariam esse, ex artis suæ ratione judicarent. Audivi præterea Probianum quemdam ex medicis sacri palatii, cum pedum gravissimo dolore vexaretur, ibidem dolore liberatum, ac divinam quamdam visionem prorsus mirabilem promeritum esse. Nam cum initio gen- tilis fuisset, Christianus postea factus, reliqua qui- dem religionis nostræ satis probabilia existimabat: istud vero neutiquam probabat quod crux salutis omnium causa exstitisset. Huic ita sentienti divina visio oblata, crucis signum ostendit, quod in allari supradictæ ecclesia erat dedicatum: palamque af- firmavit, ex quo crucifixus fuisset Christus, eo- rum quæ ad communem humani generis utilitatem, aut ad privatum quorumdam commodum facta es- sent, nihil absque venerandæ crucis potentia, seu ∙divinos angelos, seu plus ac sanctos homines perpetrasse. Et ista quidem ex iis quæ in hac ecclesia accidissé cognovi, hic referenda esse duxi, cum omnia recensere haudquaquam tempestivum sit. C CAP. IV. De iis quæ a Constantino Magne facta sunt circa ilicem Mambre, et de ecclesia quam illic ædifi- cavit. Jam vero ea quæ ab imperatore Constantino consulta ac disposita sunt circa quercum quæ di- citur Manibre, commemorare necessarium puto '. Locus hic est quem hodie Terebinthum vocant : a Chebron quidem, quæ sita est ei ad meridiem, Euseb. Vit. Const. lib. iii, c. 51, 52, 53. quindecim stadiis distans: ab Hierosolymis vero VALESH ANNOTATIONES. Hunc locum non intellexit Christophorso- nus, qui sic vertit: Unum ex satellitibus qui impe- ratorem in palatio slipabant. omisit vocem quanı Savilius quoque delendam esse, ad oram sui codicis adnotarat. Rectius Epiphanius Scholasticus interpretatur hoc modo, Probianum virum in pala- tio habentem militiam medicorum. Quicunque erant in palatio, militare dicebantur. Unde apud An mianum Marcellinum legitur, notarius militans inter primos. Sic igitur medici sacri palatii, qui Archia- tri vocantur in codice, militare dicuntur. Cruces argenteas intelligo, quæ in altari ecclesiæ statui solebant, ut ex hoc loco apparet. Hodie quoque signum crucis in marmore incisum in medio altari collocari solet. Verum hic Sozomeni locus de istiusmodi signo accipi non potest. Verbum enimn de his sumitur quæ statui atque erigi solent. Plura vide apud Gretserum in libro De cruce, cap. 13, ubi tamen fallitur, dum scribit Probianum, cujus hic fit mentio, vixisse temporibus Constantini Magni ; idque Sozomenum ac Nicephorum tradidisse. Al- qui neuter eorum id scripsit. procul dubio ut Christophorsonus Savilius adnotarunt. (86) Τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευσαμένων (87) Τι σταυροῦ σύμβολον τῶν ἀνακειμένων (88) Αναγκαῖον δὲ ἐξελθεῖν. Scribendum est

Π. χυθεῖσα ἡ χολή, πρὸς ὁμόχροον ἰδέαν ἔβαψε τὴν ἐπι- φάνειαν· ἐκ τούτου δὲ πᾶν ὄψον καὶ ποτὸν ἐξήμει. ὡς δὲ ἐπὶ πολλῷ τῷ χρόνῳ τοῦτο ὑπέμεινε, μὴ ἠρε- μούσης τε ἐν αὐτῷ τῆς τροφῆς, ἡπόρει πρὸς τὸ πάθος ἡ τῶν ἰατρῶν τέχνη. Καὶ ἤδη ἡμιθανής ὤν, παρεχε- λεύσατο τοῖς οἰκείοις φέρειν αὐτὸν εἰς τὸν εὐκτήριον οἶκον, ἰσχυρισάμενος ἢ αὐτόθι ἀποθανεῖσθαι, ἢ τῆς νόσου ἀπαλλαγήσεσθαι. Κειμένῳ δὲ ἐνθάδε, νύκτωρ ἐπιφανεῖσα θεία δύναμις, προσέταξε τὰ ἐσθιόμενα πήματι βάπτειν τοιούτῳ, σύνθετον ἐκ μέλιτος καὶ οἴνου καὶ πεπέρεως ἀναμιγνυμένων ἅμα, τὴν κατα- σκευὴν ἔχει. Ο δὴ τῆς νόσου ἀπήλλαξε τὸν ἄνθρω πον· καίτοιγε τοῖς ἰατροῖς, κατὰ λόγον τῆς τέχνης, ἐναντίον ἐδόκει παθήμασι ξανθῆς χολῆς, πόμα τὸ θερμότατον. Επυθόμην δὲ καὶ Προβιανὸν ἄνδρα τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευσαμένων ἰατρῶν (86), Β χαλεπῶς ὑπὸ πάθους ποδῶν ὀδυνώμενον, ἐνθάδε τῶν ἀλγηδόνων ἀπαλλαγῆναι, καὶ παραδόξου θείας όψεως ἀξιωθῆναι. Ἑλληνίζοντι γὰρ αὐτῷ ταπρῶτα, ἐπεὶ Χριστιανίζειν ἤρξατο, τὰ μὲν ἄλλα τοῦ δόγματος ἀμωσγέπως πιθανὰ ἐδόκει· τὸ δὲ τῶν πάντων σωτη- μίας αἴτιον γενέσθαι τὸν θεῖον σταυρὸν, οὐ προσίετο. Ωδε δὲ ἔχοντι γνώμης θεία προφανεῖσα όψις ἔδειξέ τι σταυροῦ σύμβολον τῶν ἀνακειμένων τῷ θυσιαστη ρίῳ (87) τῆς ἐνθάδε ἐκκλησίας· καὶ διαρρήδην ἀπ εφήνατο, ἀφ᾽ οὗ ἐσταυρώθη ὁ Χριστὸς, τῶν ὅσα γέ- γονεν ἐπ᾽ ὠφελείᾳ κοινῇ τοῦ ἀνθρωπείου γένους, ἢ ἰδίᾳ τινῶν, ἄνευ τῆς τοῦ σεβασμίου σταυροῦ δυνά- μεως μηδὲν κατορθῶσαι, μήτε τοὺς θείους ἀγγέλους, μήτε τοὺς εὐσεβεῖς καὶ ἀγαθοὺς ἀνθρώπους. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ὅτι μὴ πάντα καταλέγειν καιρὸς, ἐξ ὧν ἔγνω συμβεβηκέναι ἐν τῷδε τῷ ναῷ, εἰπεῖν προ- ήχθην. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Όλα ὁ μέγας Κωνσταντῖνος περὶ τὴν Μαμβρή δρῦν διεπράξατο, καὶ ὡς ναὸν ᾠκοδόμησεν. ᾿Αναγκαῖον δὲ ἐξελθεῖν (88) καὶ τὰ περὶ τὴν δρῦν τὴν Μαμβρή καλουμένην βεβουλευμένα Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ. Τόπος δὲ οὗτος, ὃν νῦν Τερέβινθον προσ- αγορεύουσιν, ἀπὸ δέκα καὶ πέντε σταδίων γείτονα τὴν Χεβρῶν πρὸς μεσημβρίαν ἔχων, Ἱεροσολύμων Β δὲ διεστὼς ἀμφὶ διακόσια καὶ πεντήκοντα στάδια. * Ιατρῶν. ἰατρῶν, τῷ θυσιαστηρίῳ. ἀνακειμένων διεξελθεῖν, '941 HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. A foro causidicinam exercet, partim ut ab ipso au- divi, partim ut ipse conspexi, dicam necessario. Nam cum vebemens febris ex flava bile orta eum invasisset, potionem ei dederunt medici ad pur- gandam alvum. Eam ille evomuit: ac simul cum vomitu diffusa bilis, cutem omnem colore suo tin- xit. Ex quo factum est ut quidquid edisset ac bi- bisset, evomeret. Cumque id multo jam tempore passus esset, nec cibum ullatenus retinere posset, medici de curatione morbi desperabant. Ille ergo jam semimortuus, domesticis suis præcepit ut se in ecclesiam deferrent, affirmans fore omnino ut aut illic moreretur, aut morbo liberaretur 49. II- lic jacenti divinum numen noctu apparens, jubet ut potione ex melle, vino ac pipere simul com- nistis confecta, cibum intingat. Atque ea res ho- minem morbo liberavit, quamvis medici potionem calidissimam morbis flavæ bilis contrariam esse, ex artis suæ ratione judicarent. Audivi præterea Probianum quemdam ex medicis sacri palatii, cum pedum gravissimo dolore vexaretur, ibidem dolore liberatum, ac divinam quamdam visionem prorsus mirabilem promeritum esse. Nam cum initio gen- tilis fuisset, Christianus postea factus, reliqua qui- dem religionis nostræ satis probabilia existimabat: istud vero neutiquam probabat quod crux salutis omnium causa exstitisset. Huic ita sentienti divina visio oblata, crucis signum ostendit, quod in allari supradictæ ecclesia erat dedicatum: palamque af- firmavit, ex quo crucifixus fuisset Christus, eo- rum quæ ad communem humani generis utilitatem, aut ad privatum quorumdam commodum facta es- sent, nihil absque venerandæ crucis potentia, seu ∙divinos angelos, seu plus ac sanctos homines perpetrasse. Et ista quidem ex iis quæ in hac ecclesia accidissé cognovi, hic referenda esse duxi, cum omnia recensere haudquaquam tempestivum sit. C CAP. IV. De iis quæ a Constantino Magne facta sunt circa ilicem Mambre, et de ecclesia quam illic ædifi- cavit. Jam vero ea quæ ab imperatore Constantino consulta ac disposita sunt circa quercum quæ di- citur Manibre, commemorare necessarium puto '. Locus hic est quem hodie Terebinthum vocant : a Chebron quidem, quæ sita est ei ad meridiem, Euseb. Vit. Const. lib. iii, c. 51, 52, 53. quindecim stadiis distans: ab Hierosolymis vero VALESH ANNOTATIONES. Hunc locum non intellexit Christophorso- nus, qui sic vertit: Unum ex satellitibus qui impe- ratorem in palatio slipabant. omisit vocem quanı Savilius quoque delendam esse, ad oram sui codicis adnotarat. Rectius Epiphanius Scholasticus interpretatur hoc modo, Probianum virum in pala- tio habentem militiam medicorum. Quicunque erant in palatio, militare dicebantur. Unde apud An mianum Marcellinum legitur, notarius militans inter primos. Sic igitur medici sacri palatii, qui Archia- tri vocantur in codice, militare dicuntur. Cruces argenteas intelligo, quæ in altari ecclesiæ statui solebant, ut ex hoc loco apparet. Hodie quoque signum crucis in marmore incisum in medio altari collocari solet. Verum hic Sozomeni locus de istiusmodi signo accipi non potest. Verbum enimn de his sumitur quæ statui atque erigi solent. Plura vide apud Gretserum in libro De cruce, cap. 13, ubi tamen fallitur, dum scribit Probianum, cujus hic fit mentio, vixisse temporibus Constantini Magni ; idque Sozomenum ac Nicephorum tradidisse. Al- qui neuter eorum id scripsit. procul dubio ut Christophorsonus Savilius adnotarunt. (86) Τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευσαμένων (87) Τι σταυροῦ σύμβολον τῶν ἀνακειμένων (88) Αναγκαῖον δὲ ἐξελθεῖν. Scribendum est

Οὗ δὴ λόγος ἐστὶν ἀληθῆς, ἅμα τοῖς κατὰ Σοδομιτῶν εὐσεβῆ μέμψιν ἡ περὶ τούτου γραφεῖσα ἐπιστολὴ ἀποσταλεῖσιν ἀγγέλοις καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ φανῆναι τῷ ᾿Αβραάμ, καὶ εἰπεῖν αὐτῷ τοῦ παιδὸς (89) την πανήγυριν ἄγουσιν ὥρᾳ θέρους οἱ ἐπιχώριοι, καὶ οἱ γένεσιν. Ἐνταῦθα δὲ λαμπράν εἰσέτι νῦν ἐτήσιον προσωτέρω Παλαιστινοὶ, καὶ Φοίνικες καὶ Ἀββάδια. Συνίασι δὲ πλεῖστοι καὶ ἐμπορείας ἕνεκα, πωλήσαν τες καὶ ἀγοράσοντες· πᾶσι γὰρ περισπούδαστος ἡ ἑορτή· Ἰουδαίοις μὲν, καθότι πατριάρχην αὐλοῦσι τὸν ᾿Αβραάμ· Ελλησι δὲ, διὰ τὴν ἐπιδημίαν τῶν ἀγγέλων· τοῖς δ' αὖ Χριστιανοῖς, ὅτι καὶ τότε ἐπι εφάνη τῷ εὐσεβεῖ ἀνδρὶ, χρόνοις ὕστερον ἐπὶ σωτη- ρία (90) τοῦ ἀνθρωπείου γένους διὰ τῆς Παρθένου φανερῶς αὐτὸν ἐπιδείξας. Προσφόρως δὲ ταῖς θρη Β τῷ πάντων Θεῷ· οἱ δὲ, τοὺς ἀγγέλους ἐπικαλούμενα, σκείαις τιμῶσι τοῦτον τὸν χῶρον, οἱ μὲν, εὐχόμενα καὶ οἶνον σπένδοντες, καὶ λίβανον θύοντες, ἢ βοῦν ἡ τράγον, ἢ πρόβατον ἡ ἀλεκτρυόνα. Ο γὰρ ἕκαστος ἐσπουδασμένον καὶ καλὸν εἶχε, διὰ παντὸς τοῦ ἔτους ἐπιμελῶς τρέφων, καθ' ὑπόσχεσιν εἰς εὐωχίαν τῆς Τιμῶντες δὲ τὸν τόπον πάντες, ἢ διὰ θεομηνίας ἐνθάδε ἑορτῆς ἐφύλαττεν ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς οἰκείοι. κακῶς παθεῖν φυλαττόμενοι, οὔτε γυναιξὶν ἐνθάδε συνουσιάζουσιν, ὡς ἐν ἑορτῇ, κάλλους καὶ κόσμου πλείονος ἐπιμελουμέναις, καὶ εἰ ἔτυχε φαινομέναις τε καὶ προϊούσαις· οὔτε ἄλλως ἀκολασταίνουσι, καὶ ταῦτα ὁμοῦ ἐπίπαν (91) τὰς σκηνὰς ἔχοντες, καὶ ἀναμὶξ καθεύδοντες. Αίθριος γὰρ καὶ ἀρόσιμός ἐστιν ὁ χῶρος, καὶ οὐκ ἔχων οἰκήματα, ἢ μόνα τὰ περὶ τὴν δρῦν πάλαι τοῦ ᾽Αβραὰμ γενόμενα, καὶ τὸ φρέαρ τὸ παρ' αὐτοῦ κατασκευασθέν· περὶ δὲ τὸν καιρὸν τῆς πανηγύρεως, οὐδεὶς ἐντεῦθεν ὑδρεύεται. Νόμῳ γὰρ Ελληνικῷ, οἱ μὲν λύχνους ἡμμένους ἐνθάδε ἐτί θεσαν· οἱ δὲ οἶνον ἐπέχεον, ἢ πόπανα ἔῤῥιπτον· ἄλλοι δὲ νομίσματα, ἢ μύρα, ή θυμιάματα. Καὶ διὰ τοῦτο, ὥς γε εἰκὸς, ἀχρεῖον τὸ ὕδωρ ἐγένετο τῇ μετ ουσίᾳ τῶν ἐμβαλλομένων. Ταῦτα δὲ κατὰ τὸν εἰρη μένον τρόπον ἡδέως ᾗ θέμις Ελλησιν ἐπιτελούμενα, παραγενομένη ποτὲ ἐνθάδε κατ' εὐχὴν ἡ τῆς γαμετῆς Κωνσταντίνου μήτηρ, τῷ βασιλεῖ κατήγγειλεν. Ο δε πυθόμενος, οὐ μετρίως ᾐτιᾶτο τοὺς Παλαιστίνης ἐπι- σκόπους, ὡς τοῦ προσήκοντος ὀλιγωρήσαντας, καὶ τὸν τόπον ἅγιον ὄντα ὑπεριδόντας, σπονδαῖς καὶ θύ μασι βεβήλοις μιαίνεσθαι. Δείκνυσι δὲ αὐτοῦ τὴν Μακαρίῳ τῷ Ἱεροσολύμων ἐπισκόπῳ, καὶ Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, καὶ τοῖς ἄλλοις Παλαιστινῶν ἐπισκό ποις · οὓς καὶ κατὰ ταὐτὸν συνελθεῖν προσέταξε τοῖς ἐκ Φοινίκης ἐπισκόποις· ὥστε τοῦ πρότερον ἐνθάδε προειπεῖν. ὁ ἐπὶ σω- τηρίᾳ. Ο χρόνοις ὕστε ρον ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ ἀνθρωπείου γένους, διὰ τῆς Παρθένου φανερῶς ἑαυτὸν ἐπιδείξας. ἑαυτόν Καὶ ταῦτα ὡς ἐπίπαν ὁμοῦ τὰς σκηνὰς ἔχοντες. ἐπίπαν ὁμοῦ. ὁμοῦ ὁμοῦ τῆς Ηρακλείας. SOZOMENI Ci ducentis circiter gtaliis et quinquaginta. Quo in A loco Filium Dei una cum duobus angelis contra Sodomitas missis, Abrahamo apparuisse, et filium ei nasciturum prædixisse, verax testatur historia. lllic porro aestatis tempore celebremn quotannis mercatum agunt ejus loci incolæ, et qui ulterius degunt Palæstini, Phonices et Arabes. Multi quo- que alii negotiandi causa eo conveniunt, partim vendituri, partim empturi. Quippe hoc festum maxima omnium hominum frequentia celebratur : Judæorum quidem, propterea quod Abrahamum auctorem gentis suæ jactant; gentilium vero eo quod angeli illuc advenerint; Christianorum deni- que, eo quod tunc temporis pio viro apparuerit is, qui diu postea ad salutem generis humani natus ex Virgine, cunctis se manifestum exhibuit. Porro singuli pro cultu ac religione sua hunc locum ve- nerantur: alii preces omnium moderatori Deo fundentes; alii angelos invocantes, et aut vinum libanies, aut thus accendentes, aut bovem vel hircum, vel ovem gallumve immolantes. Unus- quisque enim quod charissimum habet ac pulcher- rimum, id toto anno alens sedulo ac saginans, ex voto ad epulum festi illius sibi ac suis servare so- let. Omnes autem sive in venerationem loci, sive metu divinæ vindictæ, ne quid mali ipsis contin- gat, abstinent illic a mulierum concubitu, quamvis illa, ut in festo feri solet, forinæ suæ atque orna- tus majorem curam gerant, et si occasio se obtu- lerit, appareant ac procedant in publicum: nec omnino lasciviunt: idque tametsi contigua ple- rumque habeant tabernacula, et promiscue cubare consueverint. Locus enim ille sub divo est, et ara- tur: nec ulla habet ædiβcia, nisi circa quercum, quæ olim fuerunt Abrahami, et puteum ab eodem constructum. Cæterum tempore mercatus nemo ex illo puteo aquam haurit; nam gentili ritu alii lu- cernas accensas puteo imponebant; alii vinumi su- perfundebant; quidam placentas, nonnulli num- mos vel unguenta vel suflitus injiciebant. Proinde aqua injectarum rerum admistione, ut credibile est, inutilis potui reddebatur. Duin hæc eo quem diximus modo a gentilibus solemni ritu atque hi- Jaritate gererentur, socrus Constantini voti causa eo adveniens, rem imperatori nuntiavit. Quibus D ille auditis, Palestinæ episcopos non mediocriter objurgavit, quod officium suum neglexissent, et locum sanctissimum impuris libationibus et sacri- ficiis inquinari passi essent. Piam autem ejus re- C VALESII ANNOTATIONES. Leonis Allatii scribitur nis Allatii articulum apponit hoc modo, Malim tamen eum articulum paulo supe- rius apponere in hunc modum : Nec dubito quin Sozomenus ita scripserit: restitui ex codice Allatiano. Cæterumn de hoc mercatu ad Terebinthum, plura dixi in Annotationibus ad libr. a Eusebii De vita Constantini, cap. 53. locus ita scribitur : Sane in Fukeliano scriptum inve nimus, Cæterum hoc loco idem valet ac juxta. Quo sensu ¿µos sumitur etiam in libro primo, ubi patriam magni Antonii scribit. fuisse (89) Εἰπεῖν αὐτῷ τοῦ παιδός. Rectius in codice (90) Ἐπὶ σωτηρίᾳ. Ante hæc verba codex Leo- (91) Ὁμοῦ ἐπίπαν. In codice Leonis Allatii lic

βωμοῦ ἀνακαθαιρουμένου ἐκ βάθρων, πυρί τε τῶν ξοάνων παραδεδομένων, ἐκκλησίαν αὐτόθι διαγράψαι τῆς τοῦ τόπου ἀρχαιότητος καὶ σεμνότητος ἀξίαν, καὶ τοῦ λοιποῦ προνοεῖν, ἐλεύθερον σπουδῶν καὶ θυ- μάτων τοῦτον εἶναι· ὥστε μηδὲν ἔτερον πράττεσθαι, ἢ τὸν Θεὸν θρησκεύειν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλησίας νόμου. Εἰ δὲ τὰ πρότερόν τις ἐπιχειρῶν ἁλοίη, τοὺς ἐπισ σκόπους μηνύειν, ὥστε αὐτὸν μεγίστην τιμωρίαν ἐπαγαγεῖν. Κατὰ ταύτην τὴν βασιλέως ἐπιστολήν, ἄρχοντες καὶ ἱερεῖς Χριστοῦ, ἔργῳ τα προστεταγμένα παρέδοσαν. ΚΕΦΑΛ. Ε. Ὅπως τὰ τῶν εἰδώλων τεμένη κατέστρεψε, καὶ τοὺς λαοὺς ἐντεῦθεν μᾶλλον Χριστιανίζειν ἀν- ἐπειθεν. Ἐπειδὴ δὲ πολλοὶ δῆμοι και πόλεις· ἀνὰ πᾶσαν τὴν ὑπήκοον, εἰσέτι δεῖμα καὶ σέβας ἔχοντες τῆς περὶ τὰ ξανα φαντασίας, ἀπεστρέφοντο τὸ δόγμα των Χριστιανῶν, ἀρχαιότητός τε ἐπεμελοῦντο καὶ τῶν πατρῴων ἐθῶν καὶ πανηγύρεων, ἀναγκαῖον αὐτῷ ἐφάνη, παιδεῦσαι τοὺς ἀρχομένους ἀμελεῖν τῶν θρη σκευομένων. Εἶναι δὲ τοῦτο εἰπετὲς, εἰ πρῶτον αὐτ τοὺς ἐθίσεις καταφρονεῖν τῶν ναῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀγαλμάτων. Εννοηθέντι δὲ ταῦτα, στρατιωτικῆς χειρὸς οὐκ ἐδέησεν. 'Αλλ' ἄνδρες Χριστιανοὶ ἐν τοῖς βασιλείοις ἐπετέλουν τὰ δόξαντα, διαβάντες τὰς πή- λεις ἅμα γράμμασι βασιλικοῖς. Οἱ μὲν γὰρ δῆμοι, περὶ αὐτῶν καὶ παίδων καὶ γυναικῶν δεδιότες μήτι κακὸν πάθωσιν ἐναντιούμενοι, ἡσυχίαν ἦγον. Γυμνω- θέντες δὲ τῆς τοῦ πλήθους ῥοπῆς οἱ νεωκόροι καὶ οἱ ἱερεῖς, προΰδωκαν τὰ παρ' αὐτοῖς τιμιώτατα, καὶ τὰ διοπετῆ καλούμενα (92)· καὶ δι' ἑαυτῶν ταῦτα προῆγον ἐκ τῶν ἀδύτων καὶ τῶν ἐν τοῖς ναοῖς κρυφίων μυ- χῶν. Βατά τε λοιπὸν ἦν τοῖς θέλουσι, τὰ πριν ἄβατα, καὶ τοῖς ἱερεῦσι μόνοις ἐγνωσμένα. Τῶν δ' αὖ ξοάνων τὰ ὄντα τιμίας ὕλης, καὶ τῶν ἄλλων ὅσον ἐδόκει χρήσιμον εἶναι, πυρὶ διεκρίνετο, καὶ δημόσια ἐγίνετο χρήματα. Τὰ δὲ ἐν χαλκῷ θαυμασίως είργα- σμένα, πάντοθεν εἰς τὴν ἐπώνυμον πόλιν τοῦ αὐτοῦ κράτορος μετεκομίσθη πρὸς κόσμον· καὶ εἰσέτι νῦν δημοσίᾳ ίδρυνται κατὰ τὰς ἀγυιὰς καὶ τὸν ἱππόδρο μον καὶ τὰ βασίλεια. Τὰ μὲν, τοῦ Πυθίας ἦν μαντείου Ἀπόλλωνος, καὶ Μοῦσαι αἱ Ελικωνιάδες, καὶ οἱ ἐν Δελφοῖς τρίποδες, καὶ ὁ Πὰν ὁ βοώμενος, ὃν Παυσα νίας ὁ Λακεδαιμόνιος, καὶ αἱ Ελληνίδες πόλεις • διοπετῆ Εt διιπετῆ διοπετῆ Τῷ δὲ Διὰ σημεῖον εὐξάμενος αὐτῷ τι φανῆναι μεθ' ἡμέραν, τὸ διιπετές Παλλάδιον πρὸ τῆς σκηνῆς κείμενον ἐθεάσατο. διοπετή. οὐρανοποιή Τοῦτο δὲ πάλαι μὲν ἐξ οὐρανοῦ κατενεχθῆναι λόγος εἰς τινα τῆς Φρυγίας χώρον. Πεσσινούς δὲ ὄνομα αὐτῷ. Ο Παν ὁ βοώμενος, ὃν Παυσανίας.- 9.45 HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - A prehensionem declarat Epistola ab ipso scripta ad Macarium Hierosolymorum episcopum et Eusebium Pamphili, aliosque episcopos Palestinæ : quibus etiam præcepit ut simul cum Phonices episcopis convenirent, et ara quæ prius illic steterat, fun- ditus eversa ac repurgata, statuisque incendio con- sumptis, ecclesiam ibidem designarent, vetustati loci et sanctitati convenientem; darentque ope- ram ut in posterum locus ille a libamentis et sa- crificiis vacuus esset: adeo ut nihil aliud quam veri Dei cultus juxta Ecclesiæ leges ibi celebrare- tur. Quod si quis vetera tentare deprehensus fuisset, indicarent illud episcopi, quo ipse gravissimum ei supplicium inferret. Juxta hanc imperatoris epistolam, rectores provinciæ et sacerdotes Chri- sti, ea quæ mandata fuerant, opere compleverunt. B C Euseb. Vit. Const. lib. ii, c. 54, etc. D CAP. V. Quomodo Constantinus deorum templa everterit, atque ita populos ad Christianam religionem magis pellexerit. Sed quoniam multi adhuc populi multæque urbes imperii Romani, formidinem et reverentiam erga inanem illam simulacrorum speciem retinentes, Christianorum doctrinam aversabantur, et vetu- statem, ritusque ac festa majorum ingenti studio et cura complectebantur, imperator necessarium sibi esse existimavit, ut subditos suos ad negli- gendum deorum cultum institueret '. Id autem facillimum fore censuit, si eos prius ad contem- nenda templa, et quæ in templis erant simulacra, assuefecisset. Hæc cum ita apud se constituisset, militari manu opus non habuit. Nam Christiani qui in palatio erant, cum imperatoris litteris urbes et oppida peragrantes, decreta exsecutioni man- darunt. Quippe plebeii quidem, sibimetipsis et liberis uxoribusque suis metuentes, ne male mul- tarentur si restitissent, prorsus quieverunt. Æditui vero et flamines, multitudinis auxilio destituti, pretiosissima quæque et cœlitus lapsa simulacra, quæ vocant, prodiderunt, ipsique per se ea protulerunt ex adylis et occultis templorum penetralibus. quæ prius inaccessa fuerant, sulisque sacerdotibus nota, plana deinceps omni- bus ac pervia fuere. Ex simulacris autem, ea quæ ex pretiosa materia constabant, et ex aliis rebus quidquid utile videbatur, igne conflata sunt, et publica pecunia ex iis facta. Quæ vero ex ære artificiosissime fabricata erant, ea undique in urbem imperatori cognominem ad ejus ornatum comportata sunt. Quæ quidem etiamnum visuntur, VALESII ANNOTATIONES. quædam habebant, quæ cœlo demissa fabulaban- tur : atque idcirco vel vocabant. Hujusmodi fuit Palladium Trojanorum, de quo Apollodorus Grammaticus in Bibliotheca ita seri- bit : Porro in colice Fukeliano scri- plum inveni Graeci quoque vocabant ejusmodi simulacra. Sic Herodianus in libro primo De simulacro matris Idae scribit : VARIORUM. Pau- sanias, Cleombroti et Architheae filius, Laceda moniorum rex, post pugnam ad Plateas commis - in qua Mardonium Medum cum ducentis sam, (92) Τὰ διιπετῆ καλούμενα. Gentiles simulacra

βωμοῦ ἀνακαθαιρουμένου ἐκ βάθρων, πυρί τε τῶν ξοάνων παραδεδομένων, ἐκκλησίαν αὐτόθι διαγράψαι τῆς τοῦ τόπου ἀρχαιότητος καὶ σεμνότητος ἀξίαν, καὶ τοῦ λοιποῦ προνοεῖν, ἐλεύθερον σπουδῶν καὶ θυ- μάτων τοῦτον εἶναι· ὥστε μηδὲν ἔτερον πράττεσθαι, ἢ τὸν Θεὸν θρησκεύειν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλησίας νόμου. Εἰ δὲ τὰ πρότερόν τις ἐπιχειρῶν ἁλοίη, τοὺς ἐπισ σκόπους μηνύειν, ὥστε αὐτὸν μεγίστην τιμωρίαν ἐπαγαγεῖν. Κατὰ ταύτην τὴν βασιλέως ἐπιστολήν, ἄρχοντες καὶ ἱερεῖς Χριστοῦ, ἔργῳ τα προστεταγμένα παρέδοσαν. ΚΕΦΑΛ. Ε. Ὅπως τὰ τῶν εἰδώλων τεμένη κατέστρεψε, καὶ τοὺς λαοὺς ἐντεῦθεν μᾶλλον Χριστιανίζειν ἀν- ἐπειθεν. Ἐπειδὴ δὲ πολλοὶ δῆμοι και πόλεις· ἀνὰ πᾶσαν τὴν ὑπήκοον, εἰσέτι δεῖμα καὶ σέβας ἔχοντες τῆς περὶ τὰ ξανα φαντασίας, ἀπεστρέφοντο τὸ δόγμα των Χριστιανῶν, ἀρχαιότητός τε ἐπεμελοῦντο καὶ τῶν πατρῴων ἐθῶν καὶ πανηγύρεων, ἀναγκαῖον αὐτῷ ἐφάνη, παιδεῦσαι τοὺς ἀρχομένους ἀμελεῖν τῶν θρη σκευομένων. Εἶναι δὲ τοῦτο εἰπετὲς, εἰ πρῶτον αὐτ τοὺς ἐθίσεις καταφρονεῖν τῶν ναῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀγαλμάτων. Εννοηθέντι δὲ ταῦτα, στρατιωτικῆς χειρὸς οὐκ ἐδέησεν. 'Αλλ' ἄνδρες Χριστιανοὶ ἐν τοῖς βασιλείοις ἐπετέλουν τὰ δόξαντα, διαβάντες τὰς πή- λεις ἅμα γράμμασι βασιλικοῖς. Οἱ μὲν γὰρ δῆμοι, περὶ αὐτῶν καὶ παίδων καὶ γυναικῶν δεδιότες μήτι κακὸν πάθωσιν ἐναντιούμενοι, ἡσυχίαν ἦγον. Γυμνω- θέντες δὲ τῆς τοῦ πλήθους ῥοπῆς οἱ νεωκόροι καὶ οἱ ἱερεῖς, προΰδωκαν τὰ παρ' αὐτοῖς τιμιώτατα, καὶ τὰ διοπετῆ καλούμενα (92)· καὶ δι' ἑαυτῶν ταῦτα προῆγον ἐκ τῶν ἀδύτων καὶ τῶν ἐν τοῖς ναοῖς κρυφίων μυ- χῶν. Βατά τε λοιπὸν ἦν τοῖς θέλουσι, τὰ πριν ἄβατα, καὶ τοῖς ἱερεῦσι μόνοις ἐγνωσμένα. Τῶν δ' αὖ ξοάνων τὰ ὄντα τιμίας ὕλης, καὶ τῶν ἄλλων ὅσον ἐδόκει χρήσιμον εἶναι, πυρὶ διεκρίνετο, καὶ δημόσια ἐγίνετο χρήματα. Τὰ δὲ ἐν χαλκῷ θαυμασίως είργα- σμένα, πάντοθεν εἰς τὴν ἐπώνυμον πόλιν τοῦ αὐτοῦ κράτορος μετεκομίσθη πρὸς κόσμον· καὶ εἰσέτι νῦν δημοσίᾳ ίδρυνται κατὰ τὰς ἀγυιὰς καὶ τὸν ἱππόδρο μον καὶ τὰ βασίλεια. Τὰ μὲν, τοῦ Πυθίας ἦν μαντείου Ἀπόλλωνος, καὶ Μοῦσαι αἱ Ελικωνιάδες, καὶ οἱ ἐν Δελφοῖς τρίποδες, καὶ ὁ Πὰν ὁ βοώμενος, ὃν Παυσα νίας ὁ Λακεδαιμόνιος, καὶ αἱ Ελληνίδες πόλεις • διοπετῆ Εt διιπετῆ διοπετῆ Τῷ δὲ Διὰ σημεῖον εὐξάμενος αὐτῷ τι φανῆναι μεθ' ἡμέραν, τὸ διιπετές Παλλάδιον πρὸ τῆς σκηνῆς κείμενον ἐθεάσατο. διοπετή. οὐρανοποιή Τοῦτο δὲ πάλαι μὲν ἐξ οὐρανοῦ κατενεχθῆναι λόγος εἰς τινα τῆς Φρυγίας χώρον. Πεσσινούς δὲ ὄνομα αὐτῷ. Ο Παν ὁ βοώμενος, ὃν Παυσανίας.- 9.45 HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - A prehensionem declarat Epistola ab ipso scripta ad Macarium Hierosolymorum episcopum et Eusebium Pamphili, aliosque episcopos Palestinæ : quibus etiam præcepit ut simul cum Phonices episcopis convenirent, et ara quæ prius illic steterat, fun- ditus eversa ac repurgata, statuisque incendio con- sumptis, ecclesiam ibidem designarent, vetustati loci et sanctitati convenientem; darentque ope- ram ut in posterum locus ille a libamentis et sa- crificiis vacuus esset: adeo ut nihil aliud quam veri Dei cultus juxta Ecclesiæ leges ibi celebrare- tur. Quod si quis vetera tentare deprehensus fuisset, indicarent illud episcopi, quo ipse gravissimum ei supplicium inferret. Juxta hanc imperatoris epistolam, rectores provinciæ et sacerdotes Chri- sti, ea quæ mandata fuerant, opere compleverunt. B C Euseb. Vit. Const. lib. ii, c. 54, etc. D CAP. V. Quomodo Constantinus deorum templa everterit, atque ita populos ad Christianam religionem magis pellexerit. Sed quoniam multi adhuc populi multæque urbes imperii Romani, formidinem et reverentiam erga inanem illam simulacrorum speciem retinentes, Christianorum doctrinam aversabantur, et vetu- statem, ritusque ac festa majorum ingenti studio et cura complectebantur, imperator necessarium sibi esse existimavit, ut subditos suos ad negli- gendum deorum cultum institueret '. Id autem facillimum fore censuit, si eos prius ad contem- nenda templa, et quæ in templis erant simulacra, assuefecisset. Hæc cum ita apud se constituisset, militari manu opus non habuit. Nam Christiani qui in palatio erant, cum imperatoris litteris urbes et oppida peragrantes, decreta exsecutioni man- darunt. Quippe plebeii quidem, sibimetipsis et liberis uxoribusque suis metuentes, ne male mul- tarentur si restitissent, prorsus quieverunt. Æditui vero et flamines, multitudinis auxilio destituti, pretiosissima quæque et cœlitus lapsa simulacra, quæ vocant, prodiderunt, ipsique per se ea protulerunt ex adylis et occultis templorum penetralibus. quæ prius inaccessa fuerant, sulisque sacerdotibus nota, plana deinceps omni- bus ac pervia fuere. Ex simulacris autem, ea quæ ex pretiosa materia constabant, et ex aliis rebus quidquid utile videbatur, igne conflata sunt, et publica pecunia ex iis facta. Quæ vero ex ære artificiosissime fabricata erant, ea undique in urbem imperatori cognominem ad ejus ornatum comportata sunt. Quæ quidem etiamnum visuntur, VALESII ANNOTATIONES. quædam habebant, quæ cœlo demissa fabulaban- tur : atque idcirco vel vocabant. Hujusmodi fuit Palladium Trojanorum, de quo Apollodorus Grammaticus in Bibliotheca ita seri- bit : Porro in colice Fukeliano scri- plum inveni Graeci quoque vocabant ejusmodi simulacra. Sic Herodianus in libro primo De simulacro matris Idae scribit : VARIORUM. Pau- sanias, Cleombroti et Architheae filius, Laceda moniorum rex, post pugnam ad Plateas commis - in qua Mardonium Medum cum ducentis sam, (92) Τὰ διιπετῆ καλούμενα. Gentiles simulacra

ἀνέθεντο μετὰ τὸν πρὸς Μήδους πόλεμον. Νεῷ δὲ οἱ Β μὲν θυρῶν, οἱ δὲ ὀρόφων ἐγυμνώθησαν· οἱ δὲ καὶ ἄλλως ἀμελούμενοι, ἠρείποντό τε καὶ διεφθείροντο. Κατεσκάφησαν δὲ τότε καὶ ἄρδην ἠφανίσθησαν, ὁ ἐν Αἰγαῖς τῆς Κιλικίας Ασκληπιοῦ ναὸς, καὶ ὁ ἐν Αφάκοις τῆς Αφροδίτης περὶ τὸν Λίβανον τὸ ὄρος καὶ ᾿Αδωνιν τὸν ποταμόν. Αμφωδὲ ἐπισημοτάτω νεὼ ἐγενέσθην, καὶ σεβασμίω τοῖς πάλαι. Καθότι Αἰγεάται μὲν ηὔχουν τοὺς κάμνοντας τὰ σώματα νόσων ἀπαλ λάττεσθαι παρ' αὐτοῖς, ἐπιφαινομένου νύκτωρ καὶ ιωμένου τοῦ δαίμονος. Ἐν ᾿Αφάκοις δὲ, κατ' ἐπίκλη σίν τινα καὶ ῥητὴν ἡμέραν ἀπὸ τῆς ἀκρωρείας του Λιβάνου πῦρ διαΐσσον, καθάπερ ἀστὴρ, εἰς τὸν παρα κείμενον ποταμόν έδυνεν. Ελεγον δὲ τοῦτο τὴν Ούρα- νίαν εἶναι ὡδι τὴν ᾿Αφροδίτην καλοῦντες. Τούτων οὕτω συμβάντων, κατὰ σκοπὸν προὐχώρει τῷ βασιλεῖ τὸ σπουδαζόμενον. Οἱ μὲν γὰρ τὰ πρὶν σεμνὰ καὶ φοβερὰ εἰκῇ ἐῤῥιμμένα, καὶ καλάμης καὶ φορυτοῦ. ἔνδοθεν βεβυσμένα ὁρῶντες, εἰς καταφρόνησιν ἦλθον τῶν πρότερον σεβασμίων, καὶ πλάνην τοῖς προγόνοις ἐμέμφοντο. Οἱ δὲ, ζηλώσαντες τοὺς Χριστιανοὺς τῆς παρὰ τῷ βασιλεῖ τιμῆς, ἀναγκαῖον ᾠήθησαν τὰ τοῦ. κρατοῦντος ἤδη μιμήσασθαι. Αλλοι δὲ, καθέντες. ἑαυτοὺς εἰς διάσκεψιν τοῦ δόγματος, ή σημείοις, ἢ ὀνείρασιν, ἢ ἐπισκόπων, ἢ μοναχῶν συνουσίαις, ἐδο- κίμασαν ἄμεινον εἶναι Χριστιανίζειν. Ἐξ ἐκείνου δῆμοι καὶ πόλεις, ἐκοντὶ τῆς προτέρας μετέθεντο γνώμης. Ηνίκα δὴ τὸ ἐπίνειον τῆς Γαζαίων πό- λεως *, ὃν Μαϊουμᾶν προσαγορεύουσιν, εἰσάγαν δεισι- δαιμονοῦν, καὶ τὰ ἀρχαῖα πρὸ τούτου θαυμάζον, εἰς Χριστιανισμὸν ἀθρόον πανδημεί μετέβαλε. Αμειβό μενος δὲ αὐτοὺς τῆς εὐσεβείας ὁ βασιλεὺς, πλείστης τιμῆς ἠξίωσε, καὶ πόλιν· οὐ πρότερον ἂν τὸ χωρίον, ἀπέφηνε, καὶ Κωνσταντίαν ἐπωνόμασε· τῷ τιμιω τάτῳ τῶν παίδων γεραίρων τὸν τόπον διὰ τὴν θρη σκείαν. Ἐκ τοιαύτης δὲ αἰτίας, καὶ Κωνσταντίναν τὴν παρὰ Φοίνιξιν ἔγνων ἐπιγράψασθαι τὴν τοῦ βασιλέως ἐπωνυμίαν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἕκαστα συγγράφειν οὐκ εύχε ρές. Πλείσται γὰρ δὴ καὶ ἄλλαι πόλεις τηνικαῦτα πρὸς τὴν θρησκείαν ηυτομόλησαν, καὶ αὐτόματος, βασιλέως μηδὲν ἐπιτάττοντος, τοὺς παρ' αὐτοῖς ναούς καὶ ξόανα καθεῖλον, καὶ εὐκτηρίους οίκους ᾠκοδό μησαν. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Εκ ποίας προφάσεως, ἐπὶ Κωνσταντίνου, τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα εἰς ὅλην τὴν οἰκουμένην δι έδραμεν. Πληθυνούσης δὲ τῆς Ἐκκλησίας τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ῥωμαίων οἰκουμένην, καὶ δι' αὐτῶν Τὸ ἐπίνειον τῆς Γαζαίων πόλεως. Γαζαίων λιμήν SOZOMENI 9.18 it plateis, et in circo, atque in palatio dedicata. In A his est Apollinis statua, quæ fuit in templo ubi Pythia reddebat oracula: et statua Musarum ex Helicone, et tripodes Delphici, et Pan ille celeber- rimus, quem Pausanias Spartanus et civitates Græciæ post bellumn contra Medos gestum publice dedicarunt. Jam vero templa, partim januis, par- tim tectis nudata sunt; nonnulla ultro neglecta ruebant paulatim atque interibant. Subversa sunt autem ac funditus deleta eo tempore, tum Æscu- Japii fanum quod erat in urbe Ciliciæ Ægis', tum templum Veneris apud Aphaca, juxta Libanum montem et fluvium Adonin. Porro hæc duo templa illustrissima erant, et summa religione a veteribus eulta. Nam Egeatæ quidem prædicabant, ægros apud se morbis liberari, Deo ipsis apparente noctu, eosque sanante. In Aphacis vero, certo die ignis per quandam invocationem a vertice montis Libani decurrens instar stellæ, in vicinum ambein sese immergebat; atque hunc ignem aiebant esse Uraniam : ita enim ipsi Venerem appellant. Quibus ad hunc modum confectis, imperatoris consilium ex voto ipsi successit. Nam alii quidem, cum ea quæ prius sancta ac formidanda duxerant, temere projecta viderent, et stipula ac feno intus referta, contemnere cœperunt quæ prius religiose colue- Pant, et majorum suorum errorem incusare. Alii vero, C cum Christianos beatos idcirco existimarent, quod ab imperatore in pretio haberentur, institu- tum principis imitandum sibi esse censuerunt. Alii cum doctrinam Christianorum attentius exami- nare coepissent, signis quibusdam aut somniis, aut episcoporum vel monachorum colloquiis in- ducti, consultius arbitrati sunt Christianam fidem amplecti. Exinde populi et civitates sua sponte a prioribus institutis descivere. Quo quidem tempore navale urbis Gazæorum quod Maiuma nuncupatur, quod superstitioni admodum deditum erat, el veteres cæremonias antea semper suspexerat, universum repente ad Christi fidem se transtulit. Imperator vero eorum pietati vicem rependens, maximo honore illos affecit; et locum illum qui antea urbs non erat, civitatem esse jussit, et Constantiam cognominavit ejus quem ex filiis charissimum habebat, nomine locum illum coho- nestans ob religionem. Sed et Constantinam urbem Phoenices, simili de causa imperatoris nomine appellatam esse accepi. Verum singula persequi haudquaquam facile est. Nam et aliæ plurimæ urbes eo tempore ad Christianam religionem defecerunt, et sua sponte, nihil horum jubente impe- ralore, templa ac simulacra sua everterunt, et ecclesias adificaruut. CAP. VI. Qua occasione, Constantini temporibus, nomen Christi in universum orbem permanarit. Porro cum ad hunc moduin per universum orbem Romanum amplificaretur Ecclesia, ad ipsos etiam D VARIORUM ANNOTATIONES. millibus peditum, et viginti millibus equitum, haud ita magna manu Græcorum devicit, tripodem aureum Apollini Delphico dedicasse fertur, in quo inscripsit : Pausanias, Græcorum imperator, post- quam exercitum perdidit Medorum, Apollini monu- mentum hoc_dedicavit. Hujus tripodis meminerunt Herodotus, Plutarchus, Diodorus Siculus, Corne- lius Nepos, aliique : sed nihil de Pane. • a Strabone dicitur, lib. xvi, pag. 1101.

ἀνέθεντο μετὰ τὸν πρὸς Μήδους πόλεμον. Νεῷ δὲ οἱ Β μὲν θυρῶν, οἱ δὲ ὀρόφων ἐγυμνώθησαν· οἱ δὲ καὶ ἄλλως ἀμελούμενοι, ἠρείποντό τε καὶ διεφθείροντο. Κατεσκάφησαν δὲ τότε καὶ ἄρδην ἠφανίσθησαν, ὁ ἐν Αἰγαῖς τῆς Κιλικίας Ασκληπιοῦ ναὸς, καὶ ὁ ἐν Αφάκοις τῆς Αφροδίτης περὶ τὸν Λίβανον τὸ ὄρος καὶ ᾿Αδωνιν τὸν ποταμόν. Αμφωδὲ ἐπισημοτάτω νεὼ ἐγενέσθην, καὶ σεβασμίω τοῖς πάλαι. Καθότι Αἰγεάται μὲν ηὔχουν τοὺς κάμνοντας τὰ σώματα νόσων ἀπαλ λάττεσθαι παρ' αὐτοῖς, ἐπιφαινομένου νύκτωρ καὶ ιωμένου τοῦ δαίμονος. Ἐν ᾿Αφάκοις δὲ, κατ' ἐπίκλη σίν τινα καὶ ῥητὴν ἡμέραν ἀπὸ τῆς ἀκρωρείας του Λιβάνου πῦρ διαΐσσον, καθάπερ ἀστὴρ, εἰς τὸν παρα κείμενον ποταμόν έδυνεν. Ελεγον δὲ τοῦτο τὴν Ούρα- νίαν εἶναι ὡδι τὴν ᾿Αφροδίτην καλοῦντες. Τούτων οὕτω συμβάντων, κατὰ σκοπὸν προὐχώρει τῷ βασιλεῖ τὸ σπουδαζόμενον. Οἱ μὲν γὰρ τὰ πρὶν σεμνὰ καὶ φοβερὰ εἰκῇ ἐῤῥιμμένα, καὶ καλάμης καὶ φορυτοῦ. ἔνδοθεν βεβυσμένα ὁρῶντες, εἰς καταφρόνησιν ἦλθον τῶν πρότερον σεβασμίων, καὶ πλάνην τοῖς προγόνοις ἐμέμφοντο. Οἱ δὲ, ζηλώσαντες τοὺς Χριστιανοὺς τῆς παρὰ τῷ βασιλεῖ τιμῆς, ἀναγκαῖον ᾠήθησαν τὰ τοῦ. κρατοῦντος ἤδη μιμήσασθαι. Αλλοι δὲ, καθέντες. ἑαυτοὺς εἰς διάσκεψιν τοῦ δόγματος, ή σημείοις, ἢ ὀνείρασιν, ἢ ἐπισκόπων, ἢ μοναχῶν συνουσίαις, ἐδο- κίμασαν ἄμεινον εἶναι Χριστιανίζειν. Ἐξ ἐκείνου δῆμοι καὶ πόλεις, ἐκοντὶ τῆς προτέρας μετέθεντο γνώμης. Ηνίκα δὴ τὸ ἐπίνειον τῆς Γαζαίων πό- λεως *, ὃν Μαϊουμᾶν προσαγορεύουσιν, εἰσάγαν δεισι- δαιμονοῦν, καὶ τὰ ἀρχαῖα πρὸ τούτου θαυμάζον, εἰς Χριστιανισμὸν ἀθρόον πανδημεί μετέβαλε. Αμειβό μενος δὲ αὐτοὺς τῆς εὐσεβείας ὁ βασιλεὺς, πλείστης τιμῆς ἠξίωσε, καὶ πόλιν· οὐ πρότερον ἂν τὸ χωρίον, ἀπέφηνε, καὶ Κωνσταντίαν ἐπωνόμασε· τῷ τιμιω τάτῳ τῶν παίδων γεραίρων τὸν τόπον διὰ τὴν θρη σκείαν. Ἐκ τοιαύτης δὲ αἰτίας, καὶ Κωνσταντίναν τὴν παρὰ Φοίνιξιν ἔγνων ἐπιγράψασθαι τὴν τοῦ βασιλέως ἐπωνυμίαν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἕκαστα συγγράφειν οὐκ εύχε ρές. Πλείσται γὰρ δὴ καὶ ἄλλαι πόλεις τηνικαῦτα πρὸς τὴν θρησκείαν ηυτομόλησαν, καὶ αὐτόματος, βασιλέως μηδὲν ἐπιτάττοντος, τοὺς παρ' αὐτοῖς ναούς καὶ ξόανα καθεῖλον, καὶ εὐκτηρίους οίκους ᾠκοδό μησαν. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Εκ ποίας προφάσεως, ἐπὶ Κωνσταντίνου, τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα εἰς ὅλην τὴν οἰκουμένην δι έδραμεν. Πληθυνούσης δὲ τῆς Ἐκκλησίας τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ῥωμαίων οἰκουμένην, καὶ δι' αὐτῶν Τὸ ἐπίνειον τῆς Γαζαίων πόλεως. Γαζαίων λιμήν SOZOMENI 9.18 it plateis, et in circo, atque in palatio dedicata. In A his est Apollinis statua, quæ fuit in templo ubi Pythia reddebat oracula: et statua Musarum ex Helicone, et tripodes Delphici, et Pan ille celeber- rimus, quem Pausanias Spartanus et civitates Græciæ post bellumn contra Medos gestum publice dedicarunt. Jam vero templa, partim januis, par- tim tectis nudata sunt; nonnulla ultro neglecta ruebant paulatim atque interibant. Subversa sunt autem ac funditus deleta eo tempore, tum Æscu- Japii fanum quod erat in urbe Ciliciæ Ægis', tum templum Veneris apud Aphaca, juxta Libanum montem et fluvium Adonin. Porro hæc duo templa illustrissima erant, et summa religione a veteribus eulta. Nam Egeatæ quidem prædicabant, ægros apud se morbis liberari, Deo ipsis apparente noctu, eosque sanante. In Aphacis vero, certo die ignis per quandam invocationem a vertice montis Libani decurrens instar stellæ, in vicinum ambein sese immergebat; atque hunc ignem aiebant esse Uraniam : ita enim ipsi Venerem appellant. Quibus ad hunc modum confectis, imperatoris consilium ex voto ipsi successit. Nam alii quidem, cum ea quæ prius sancta ac formidanda duxerant, temere projecta viderent, et stipula ac feno intus referta, contemnere cœperunt quæ prius religiose colue- Pant, et majorum suorum errorem incusare. Alii vero, C cum Christianos beatos idcirco existimarent, quod ab imperatore in pretio haberentur, institu- tum principis imitandum sibi esse censuerunt. Alii cum doctrinam Christianorum attentius exami- nare coepissent, signis quibusdam aut somniis, aut episcoporum vel monachorum colloquiis in- ducti, consultius arbitrati sunt Christianam fidem amplecti. Exinde populi et civitates sua sponte a prioribus institutis descivere. Quo quidem tempore navale urbis Gazæorum quod Maiuma nuncupatur, quod superstitioni admodum deditum erat, el veteres cæremonias antea semper suspexerat, universum repente ad Christi fidem se transtulit. Imperator vero eorum pietati vicem rependens, maximo honore illos affecit; et locum illum qui antea urbs non erat, civitatem esse jussit, et Constantiam cognominavit ejus quem ex filiis charissimum habebat, nomine locum illum coho- nestans ob religionem. Sed et Constantinam urbem Phoenices, simili de causa imperatoris nomine appellatam esse accepi. Verum singula persequi haudquaquam facile est. Nam et aliæ plurimæ urbes eo tempore ad Christianam religionem defecerunt, et sua sponte, nihil horum jubente impe- ralore, templa ac simulacra sua everterunt, et ecclesias adificaruut. CAP. VI. Qua occasione, Constantini temporibus, nomen Christi in universum orbem permanarit. Porro cum ad hunc moduin per universum orbem Romanum amplificaretur Ecclesia, ad ipsos etiam D VARIORUM ANNOTATIONES. millibus peditum, et viginti millibus equitum, haud ita magna manu Græcorum devicit, tripodem aureum Apollini Delphico dedicasse fertur, in quo inscripsit : Pausanias, Græcorum imperator, post- quam exercitum perdidit Medorum, Apollini monu- mentum hoc_dedicavit. Hujus tripodis meminerunt Herodotus, Plutarchus, Diodorus Siculus, Corne- lius Nepos, aliique : sed nihil de Pane. • a Strabone dicitur, lib. xvi, pag. 1101.

βαρβάρων ή θρησκεία έχώρει. Ηδη γὰρ τά τε ἀμφὶ ἡ τὸν Ρήνον φύλα ἐχριστιάνιζον, Κελτοί τε καὶ οἱ Γαλατῶν ἔνδον τελευταῖοι τὸν Ὠκεανὸν προσοικοῦσι, καὶ Γότθοι, καὶ ὅσοι τούτοις ὅμοροι τὸ πρὶν ἦσαν ἀμφὶ τὰς ἔχθας Ιστρου ποταμοῦ, πάλαι μετασχόντες τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, ἐπὶ τὸ ἡμερώτερον καὶ λογικὸν μεθηρμόσαντο. Πᾶσι δὲ βαρβάροις σχεδόν πρόφασις συνέβη πρεσβεύειν τὸ δόγμα τῶν Χριστια νῶν, οἱ γενόμενοι κατὰ καιρὸν πόλεμοι Ρωμαίοις καὶ τοῖς ἀλλοφύλοις, ἐπὶ τῆς Γαλλιήνου ἡγεμονίας κ καὶ τῶν μετ' αὐτὸν βασιλέων. Ἐπεὶ γὰρ τότε πλῆ- θος ἄφατον μιγάδων ἐθνῶν, ἐκ τῆς Θρᾴκης περ ραιωθὲν τὴν ᾿Ασίαν κατέδραμεν, ἄλλοι τε ἀλλαχή βάρ- βαροι ταὐτὸν εἰργάσαντο τους παρακειμένους 'Ρω- μαίους, πολλοὶ τῶν ἱερέων τοῦ Χριστοῦ αἰχμάλωτοι γενόμενοι, σὺν αὐτοῖς ἦσαν. ὡς δὲ τοὺς αὐτόθι Β νοσοῦντας ἰῶντο, καὶ τοὺς δαιμονῶντας ἐκάθαιρον, Χριστὸν μόνον ὀνομάζοντες, καὶ υἱὸν Θεοῦ ἐπικαλού- μενοι· προσέτι δὲ καὶ πολιτείαν ἄμεμπτον ἐφιλοσό- φουν, καὶ ταῖς ἀρεταῖς τὸν μώμον ἐνίκων, θαυμάσαν τες οἱ βάρβαροι τοὺς ἄνδρας τοῦ βίου καὶ τῶν παρα- δόξων ἔργων, εὐφρονεῖν συνείδον, καὶ τὸν Θεὸν ἵλεων ἔχειν, εἰ τοὺς ἀμείνους φανέντας μιμήσαιντο, καὶ ὁμοίως αὐτοῖς τὸ κρεῖττον θεραπεύοιεν. Προβαλλόμε νοι οὖν αὐτοὺς τοῦ πρακτέου καθηγητάς, ἐδιδά- σκοντο καὶ ἐβαπτίζοντο, καὶ ἀκολούθως ἐκκλησίαζον. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Όπως Ιβηρες τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν ἐδέξαντο. Ἐπὶ δὲ τῆς προκειμένης βασιλείας, λέγεται τοὺς Ιβηρας ὁ τὸν Χριστὸν ἐπιγνῶναι. Ἔθνος δὲ τοῦτο βάρβαρον, μέγα τε καὶ μαχιμώτατον· οἰκεῖ δὲ τῆς Αρμενίων ἐνδότερον πρὸς "Αρκτον. Παρεσκεύασε δὲ αὐτοὺς τῆς πατρώας θρησκείας υπεριδεῖν Χριστιανή γυνὴ αἰχμάλωτος· ἡ δὴ πιστοτάτη καὶ θεοσεβής ἄγαν οὖσα, οὐδὲ παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις καθυφῆκε τῆς συνήθους πολιτείας. Φίλον δέ τι αὐτῇ χρῆμα ἐτύγχανε νηστεία, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν εὔχεσθαι, καὶ τὸν Θεὸν εὐλογεῖν. Οἱ δὲ βάρβαροι ἐπυνθάνοντο ὅτου χάριν τοῦτο ὑπομένοι. Τῆς δὲ, ἀπλούστερον λεγούσης οὕτω χρῆναι σέβειν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ξένον αὐτοῖς ἐδόκει καὶ τοῦ θρησκευομένου τὸ ὄνομα, καὶ τῆς θρησκείας ὁ τρόπος. Συμβὰν δὲ μειράκιον ἐνταῦθα δεινῶς ἀσθενεῖν, περιφέρουσα καθ᾿ ἕκαστον οἶκον ἡ μήτηρ ἐδείκνυεν. Ἔθος γὰρ Ιβηρσι τοῦτο ποιεῖν, ἵν᾽ εἴ τις εὑρεθείη τοῦ νησή- ματος Ιατρός, εὐπόριστος γένηται τοῖς κάμνουσιν ἡ τοῦ πάθους ἀπαλλαγή. Ἐπεὶ δὲ μηδαμοῦ θεραπευθεν, καὶ παρὰ τὴν αἰχμάλωτον εκομίσθη τὸ παιδίον, Φαρ μάχων μὲν, ἔφη, οὔτε χρηστῶν οὔτε ἐπιπλάστων (92) χριστῶν Χριστά, ποτά, ἐπίπλαστα. Ἐπὶ τῆς Γαλλιήνου ἡγεμονίας. Ιβηρας. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - Rhenum, Christi fidem jam proflebantur; Celte item, et Gallorum ultimi qui ad Oceanum habitant. Guthi praeterea, et quicunque iis olim fnitimi erant, Danubii accolæ, fide in Christum jampri- dem suscepta, mansuetiorem atque humaniorem cultuin induerant. Cæterum omnibus fere Barbaris, ad Christianorum religionem transeundi occasio oborta est ex bellis, quæ Romani subinde cum exteris gessere, principatu Gallieni et sequentium imperatorum. Quippe ea tempestate, cum innu- merabilis barbarorum multitudo ex variis gentibus collecta, ex Thracia in Asiam trajecisset, eamque omnem depopulata essel, et alii aliunde barbari Romanos sibi finitimos pari modo aggressi essent, multi sacerdotes Christi a barbaris capti, cum illis commorati sunt. Qui cum ægrotos illic homines sanarent, et dæmoniacos purgarent, Christum tantummodo nominantes, et Filium inve- cantes Dei; vitam præterea sanctissimam et ab omni reprehensione vacuam ducerent, ac virtutibus superarent invidiam, admirati illos barbari cum ob vitæ integritatem, tum ob miracula ab ipsis perpetrata, prudenter se facturos putarunt, Deum- que propitium habituros, si eos quos meliores viderant, imitarentur et divinum numen perinde barbaros religio permanavit. Gentes erlin circa colerent atque illi. Proinde cum eos sibi præcipere jussissent quæ agenda erant, instituti sunt ab illis, et sacro lavacro tincti, atque exinde ad ecclesiasticos conventus adıissi. C CAP. VII. Quomodo Hiberi fidem in Christum susceperint. Eodem Constantino imperium administrante, fliberi quoque Christum agnovisse dicuntur '. Ea barbarorum gens est, populosa inprimis ac belli- cosissima habitat autem supra Armenios ad Septentrionem. Ili ut majorum superstitioneni desererent, perfecit captiva quædam apud ipsos mulier Christiana. Quæ cum fide ac pietate mira- bili prædita esset, ne inter exteras quidem gentes de consueta abstinentia quidquam remittebat: Ve- rum ipsi in deliciis erat jejunium, et continua diu noctuque oratio, et divini numinis laudatio. At Barbari mulierem interrogarunt, cujus rei causa has ærumnas toleraret. Illa simplicius respondente, D Filium Dei hoc modo colendum esse, nova atque Soc. lib. 1, cap. 20. insueta res barbaris visa est, tum nomen ipsius qui colebatur, tum modus religionis atque obser- vanti. Interea contigit quemdam illic puerum graviter ægrotare, quem mater per singulas domos circumferens ostendebat. Solent enim Hiberi istud facere, ut si quis forte morbi medicus repertus fuerit, agrotis facilis et expedita contingat cura- VALESII ANNOTATIONES. Christophorsono et Savilio qui emenda- guunt : Scholiastes VARIORUM. • Imo longe ante Gallieni tempora, Christianam religionem pro- pagatam fuisse ad Barbaros remotissimos, constat ex testificatione Irenæi, Justini martyris in Dia- logo cum Tryphone, et Tertulliani in Apologet., cap. 37, et Adversus Judæos, cap. 7, 8. » Distinguendum est inter liberos in Ilispania, quos Irenæus perhibet suo tempore ec- (92) Οὔτε χρηστῶν, οὔτε ἐπιπλάστων. Assentior runt. Græci tria genera medicamentorum distin-

βαρβάρων ή θρησκεία έχώρει. Ηδη γὰρ τά τε ἀμφὶ ἡ τὸν Ρήνον φύλα ἐχριστιάνιζον, Κελτοί τε καὶ οἱ Γαλατῶν ἔνδον τελευταῖοι τὸν Ὠκεανὸν προσοικοῦσι, καὶ Γότθοι, καὶ ὅσοι τούτοις ὅμοροι τὸ πρὶν ἦσαν ἀμφὶ τὰς ἔχθας Ιστρου ποταμοῦ, πάλαι μετασχόντες τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, ἐπὶ τὸ ἡμερώτερον καὶ λογικὸν μεθηρμόσαντο. Πᾶσι δὲ βαρβάροις σχεδόν πρόφασις συνέβη πρεσβεύειν τὸ δόγμα τῶν Χριστια νῶν, οἱ γενόμενοι κατὰ καιρὸν πόλεμοι Ρωμαίοις καὶ τοῖς ἀλλοφύλοις, ἐπὶ τῆς Γαλλιήνου ἡγεμονίας κ καὶ τῶν μετ' αὐτὸν βασιλέων. Ἐπεὶ γὰρ τότε πλῆ- θος ἄφατον μιγάδων ἐθνῶν, ἐκ τῆς Θρᾴκης περ ραιωθὲν τὴν ᾿Ασίαν κατέδραμεν, ἄλλοι τε ἀλλαχή βάρ- βαροι ταὐτὸν εἰργάσαντο τους παρακειμένους 'Ρω- μαίους, πολλοὶ τῶν ἱερέων τοῦ Χριστοῦ αἰχμάλωτοι γενόμενοι, σὺν αὐτοῖς ἦσαν. ὡς δὲ τοὺς αὐτόθι Β νοσοῦντας ἰῶντο, καὶ τοὺς δαιμονῶντας ἐκάθαιρον, Χριστὸν μόνον ὀνομάζοντες, καὶ υἱὸν Θεοῦ ἐπικαλού- μενοι· προσέτι δὲ καὶ πολιτείαν ἄμεμπτον ἐφιλοσό- φουν, καὶ ταῖς ἀρεταῖς τὸν μώμον ἐνίκων, θαυμάσαν τες οἱ βάρβαροι τοὺς ἄνδρας τοῦ βίου καὶ τῶν παρα- δόξων ἔργων, εὐφρονεῖν συνείδον, καὶ τὸν Θεὸν ἵλεων ἔχειν, εἰ τοὺς ἀμείνους φανέντας μιμήσαιντο, καὶ ὁμοίως αὐτοῖς τὸ κρεῖττον θεραπεύοιεν. Προβαλλόμε νοι οὖν αὐτοὺς τοῦ πρακτέου καθηγητάς, ἐδιδά- σκοντο καὶ ἐβαπτίζοντο, καὶ ἀκολούθως ἐκκλησίαζον. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Όπως Ιβηρες τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν ἐδέξαντο. Ἐπὶ δὲ τῆς προκειμένης βασιλείας, λέγεται τοὺς Ιβηρας ὁ τὸν Χριστὸν ἐπιγνῶναι. Ἔθνος δὲ τοῦτο βάρβαρον, μέγα τε καὶ μαχιμώτατον· οἰκεῖ δὲ τῆς Αρμενίων ἐνδότερον πρὸς "Αρκτον. Παρεσκεύασε δὲ αὐτοὺς τῆς πατρώας θρησκείας υπεριδεῖν Χριστιανή γυνὴ αἰχμάλωτος· ἡ δὴ πιστοτάτη καὶ θεοσεβής ἄγαν οὖσα, οὐδὲ παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις καθυφῆκε τῆς συνήθους πολιτείας. Φίλον δέ τι αὐτῇ χρῆμα ἐτύγχανε νηστεία, καὶ νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν εὔχεσθαι, καὶ τὸν Θεὸν εὐλογεῖν. Οἱ δὲ βάρβαροι ἐπυνθάνοντο ὅτου χάριν τοῦτο ὑπομένοι. Τῆς δὲ, ἀπλούστερον λεγούσης οὕτω χρῆναι σέβειν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ξένον αὐτοῖς ἐδόκει καὶ τοῦ θρησκευομένου τὸ ὄνομα, καὶ τῆς θρησκείας ὁ τρόπος. Συμβὰν δὲ μειράκιον ἐνταῦθα δεινῶς ἀσθενεῖν, περιφέρουσα καθ᾿ ἕκαστον οἶκον ἡ μήτηρ ἐδείκνυεν. Ἔθος γὰρ Ιβηρσι τοῦτο ποιεῖν, ἵν᾽ εἴ τις εὑρεθείη τοῦ νησή- ματος Ιατρός, εὐπόριστος γένηται τοῖς κάμνουσιν ἡ τοῦ πάθους ἀπαλλαγή. Ἐπεὶ δὲ μηδαμοῦ θεραπευθεν, καὶ παρὰ τὴν αἰχμάλωτον εκομίσθη τὸ παιδίον, Φαρ μάχων μὲν, ἔφη, οὔτε χρηστῶν οὔτε ἐπιπλάστων (92) χριστῶν Χριστά, ποτά, ἐπίπλαστα. Ἐπὶ τῆς Γαλλιήνου ἡγεμονίας. Ιβηρας. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - Rhenum, Christi fidem jam proflebantur; Celte item, et Gallorum ultimi qui ad Oceanum habitant. Guthi praeterea, et quicunque iis olim fnitimi erant, Danubii accolæ, fide in Christum jampri- dem suscepta, mansuetiorem atque humaniorem cultuin induerant. Cæterum omnibus fere Barbaris, ad Christianorum religionem transeundi occasio oborta est ex bellis, quæ Romani subinde cum exteris gessere, principatu Gallieni et sequentium imperatorum. Quippe ea tempestate, cum innu- merabilis barbarorum multitudo ex variis gentibus collecta, ex Thracia in Asiam trajecisset, eamque omnem depopulata essel, et alii aliunde barbari Romanos sibi finitimos pari modo aggressi essent, multi sacerdotes Christi a barbaris capti, cum illis commorati sunt. Qui cum ægrotos illic homines sanarent, et dæmoniacos purgarent, Christum tantummodo nominantes, et Filium inve- cantes Dei; vitam præterea sanctissimam et ab omni reprehensione vacuam ducerent, ac virtutibus superarent invidiam, admirati illos barbari cum ob vitæ integritatem, tum ob miracula ab ipsis perpetrata, prudenter se facturos putarunt, Deum- que propitium habituros, si eos quos meliores viderant, imitarentur et divinum numen perinde barbaros religio permanavit. Gentes erlin circa colerent atque illi. Proinde cum eos sibi præcipere jussissent quæ agenda erant, instituti sunt ab illis, et sacro lavacro tincti, atque exinde ad ecclesiasticos conventus adıissi. C CAP. VII. Quomodo Hiberi fidem in Christum susceperint. Eodem Constantino imperium administrante, fliberi quoque Christum agnovisse dicuntur '. Ea barbarorum gens est, populosa inprimis ac belli- cosissima habitat autem supra Armenios ad Septentrionem. Ili ut majorum superstitioneni desererent, perfecit captiva quædam apud ipsos mulier Christiana. Quæ cum fide ac pietate mira- bili prædita esset, ne inter exteras quidem gentes de consueta abstinentia quidquam remittebat: Ve- rum ipsi in deliciis erat jejunium, et continua diu noctuque oratio, et divini numinis laudatio. At Barbari mulierem interrogarunt, cujus rei causa has ærumnas toleraret. Illa simplicius respondente, D Filium Dei hoc modo colendum esse, nova atque Soc. lib. 1, cap. 20. insueta res barbaris visa est, tum nomen ipsius qui colebatur, tum modus religionis atque obser- vanti. Interea contigit quemdam illic puerum graviter ægrotare, quem mater per singulas domos circumferens ostendebat. Solent enim Hiberi istud facere, ut si quis forte morbi medicus repertus fuerit, agrotis facilis et expedita contingat cura- VALESII ANNOTATIONES. Christophorsono et Savilio qui emenda- guunt : Scholiastes VARIORUM. • Imo longe ante Gallieni tempora, Christianam religionem pro- pagatam fuisse ad Barbaros remotissimos, constat ex testificatione Irenæi, Justini martyris in Dia- logo cum Tryphone, et Tertulliani in Apologet., cap. 37, et Adversus Judæos, cap. 7, 8. » Distinguendum est inter liberos in Ilispania, quos Irenæus perhibet suo tempore ec- (92) Οὔτε χρηστῶν, οὔτε ἐπιπλάστων. Assentior runt. Græci tria genera medicamentorum distin-

μία, Α εἴδησιν ἢ πεῖραν ἔχω· πιστεύω δὲ τὸν Χριστὸν ἐν σέβω, τὸν ἀληθινὸν καὶ μέγαν Θεόν, σωτῆρα τοῦ σοῦ παιδὸς γενέσθαι, ὦ γύναι. Παραχρῆμά τε ὑπὲρ αὐτ τοῦ εὐξαμένη, τῆς νόσου ἀπήλλαξεν αὐτὸν, ὅσον οὔπω τεθνήξεσθαι προσδοκώμενον. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον, καὶ τὴν γαμετὴν τοῦ κρατοῦντος τοῦ ἔθνους ἀνιάτῳ πάθει διόλλυσθαι μέλλουσαν, τῷ ἴσῳ τρόπῳ διέσωσε· καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γνῶσιν ἐπαίδευσεν· ὑγείας ταμίαν, καὶ ζωῆς, καὶ βασιλείας, καὶ πάν των Κύριον αὐτὸν εἰσηγουμένη. Καὶ ἡ μὲν, τῇ πείρα τοῦ ἐπὶ αὐτῇ συμβεβηκότος ἀληθεῖς εἶναι πιστεύσατα τοὺς τῆς αἰχμαλώτου λόγους, την Χριστιανῶν θρη σκείαν επρέσβευε, καὶ διὰ πολλῆς τιμῆς εἶχε τὴν ἄνθρωπον. Ὁ δὲ βασιλεὺς, θαυμάσας τὸ ταχὺ καὶ παράδοξον τῆς πίστεως καὶ ἰάσεως, ἔμαθε τὴν αἰτίαν παρὰ τῆς γαμετῆς· καὶ δώροις ἐκέλευσεν ἀμείβεσθαι τὴν αἰχμάλωτον. ᾿Αλλὰ τούτων, ἔφη ἡ βασιλίς, ὀλίγος αὐτῇ λόγος, κἂν πάνυ τίμια νομί ζηται. Μόνην δὲ περιπολλοῦ ποιεῖται τὴν εἰς τὸν ἴδιον Θεὸν θεραπείαν. Ην οὖν αὐτῇ χαριεῖσθαι βου λοίμεθα, καὶ ἀσφαλῶς πράττειν καὶ καλῶς σπουδά ζοιμεν, ἄγε δὴ καὶ ἡμεῖς τοῦτον σεβώμεθα, κραταιὸν Θεὸν ὄντα καὶ σωτῆρα, καὶ βασιλέας, ἣν βούληται, ἐν οἷς εἰσι διαμένειν ποιοῦντα, πάλιν τ' αὖ ἱκανὸν ῥᾳδίως τοὺς μεγάλους, μικροὺς ἀποφαίνειν, καὶ τοὺς ἀδόξους ἐπιφανεῖς, καὶ τοὺς ἐν δεινοῖς ὄντας σώ ζειν. Τοιαῦτα πολλάκις εὖ λέγειν δοκούσης τῆς γυναικὸς, ἀμφίβολος ἦν ὁ τῆς Ἰβηρίας ἡγούμενος, καὶ οὐ πάνυ ἐπείθετο, τοῦ πράγματος το νεώτερον ἐννοῶν, καὶ τὴν πατρώαν θρησκείαν αἰδούμενος. Μετ' οὐ πολὺ δὲ ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν εἰς ὕλην ἐλθών, ἐθήρα. Εξαπίνης οὖν ἀχλὺς πυκνοτάτη, καὶ παχὺς ἀὴρ ἐπιχυθεὶς αὐτοῖς πάντοθεν, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἥλιον ἐκάλυψε. Νυξ δὲ βαθεῖα καὶ σκότος πολὺ τὴν ὕλην κατείχεν. Ἐνταῦθα δὲ περὶ ἑαυτοῦ δείσας έκα- στος, διεσκεδάσθησαν ἀλλήλων. Ὁ δὲ βασιλεύς, μόνος ἀλώμενος, οἷα φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς ἀνθρώ ποις ἀμηχανοῦσιν ἐν τοῖς δεινοῖς, ἐνενοήθη τὸν Χριστόν· καὶ Θεὸν αὐτὸν ἡγεῖσθαι, καὶ τοῦ λοιποῦ σέβειν κατὰ νοῦν ἐδοκίμασεν, εἰ τὸ παρὸν διαφύγοι κακόν. Ἔτι δὲ αὐτοῦ ταῦτα ἐνθυμουμένου, παρα χρῆμα διελύθη ἡ ἀχλὺς, καὶ ὁ ἀὴρ εἰς αἰθρίαν μετα ἐβαλεν· ἐμβαλούσης τε τῆς ἀκτῖνος τῇ ὕλῃ, διεσώθη ἐνθάδε. Καὶ τὸ συμβάν τῇ γαμετῇ κοινωσάμενος, μετεπέμψατο τὴν αἰχμάλωτον, καὶ τίνα τρόπον προσήκει τὸν Χριστὸν θρησκεύειν, ἐκέλευσε διδάσκειν. Τῆς δὲ, ὅσα γυναικὶ θέμις λέγειν τε καὶ ποιεῖν, εἰσ- ηγησαμένης, ἀγείρας τοὺς ὑπηκόους ἐκεῖνος, τὰς συμβάσας αὐτῷ καὶ τῇ γαμετῇ θείας εὐεργεσίας εἰς Φαρμάκων τὰ μὲν εἰσὶ χριστά, ήγουν ἅπερ χριόμεθα εἰς θεραπείαν· τὰ δὲ ποτά, ήγουν ἅπερ πίνομεν· τὰ δὲ ἐπίπαστα, ἤγουν ἅπερ ἐπιπάτε τομεν. ἐπίπαστα ἐπίπλαστα. πάσσειν εἰ ἐπιπάσσειν Ἐπιπλάττειν SOZOMENI B Cum vero puer nusquam medelam inveniens, tandem ad captivam deportatus fuisset: illa, me- dicamentorum, inquit, sive ad ungendum sive ad superponendum, nec usum ullum nec notitiam habeo. Verum credo Christum magnum ac verum Deum quen colo, filii turi, o mulier, medicum ac servatorem futurum. Statimque oratione facta pro puero, eum morbo absolvit, cum jamjam moritu- rus crederetur. Nec multo post, uxorem quoque reguli gentis illius, morbo insanabili brevi peritu- rain, eodem modo servavit : eique Christi notitiam tradidit, illum valetudinis dispensatorem, illum vitæ ac regni, omnium denique rerum Dominum esse docens. Et regina quidem ex eo quod in se experta fuerat, vera esse credens captivæ mu- lieris verba, Christianorum religionem amplexa est, magnoque in honore habuit mulierem. Rex vero, fidei et curationis celeritatem simul ac miraculum admiratus, quænam hujus rei auctor fuisset ex conjuge didicit, et captivam remunerari jussit. Cui regina : At illa, inquit, parum curat munera, quantumvis pretiosa judicentur. Solam Dei sui observantiam in pretio habet. Quocirca si mulieri gratificari volumus, tutoque et recte agere cupi- mus; agedum nos quoque Deum illum colamus, qui praepotens est, regesque, si ipsi placuerit, in statu suo facit permanere, ac rursus excelsos deprimere, et abjectos illustres reddere, et malis oppressos servare facile potest. Hæc et alia.hujus- modi cum regina sæpius inculcans, recte dicere videretur, anceps ac dubius hærebat Hiberiæ rex, nec adduci poterat ad credendum, cum et novi- tatem rei consideraret, et majorum suorum reli- gionem honore persequeretur. Aliquanto post in silvam venandi causa una cum suis perrexit. Cum ecce repente caligo densissima, et nebulosus aer illis circumfusus, cœlum undique et solem obtexit : nox autem profunda et spissæ tenebræ silvam omnem occuparunt. Tum singuli sibimetipsis me- tuentes hac illac dissipati sunt. Rex autem solus oberrans, sicut iis evenire solet, qui in extremo discrimine positi, quid sibi agendum sit nesciunt, de Christo cogitare cœpit, eumque pro Deo se habiturum ac deinceps culturum esse, si præsens periculum efugeret, intus apud se constituit. Dum ista adhuc animo cogitaret, discussa est caligo,"et aer ad pristinam serenitaten reversus, solisque radiis illustrato nemore, rex incolumis evasit. Qui mox conjugi suæ confessus id quod sibi acciderat, C D VALESII ANNOTATIONES. Theocriti, Ubi vides vocari quæ a Sozomeno dicuntur Utro autem modo melius scri- batur hæc dictio, incertum est. Sane Theocritus in Pharmaceutriis dixit : tanen legitur apud Psellum in libro De dæmonibus. VARIORUM. clesias habuisse; Advers. hæres., lib. 1, cap. 3, et libero Asiæ populos (de quibus hic agitur), qui non nisi Constantino M. imperante fidem Christia- nam susceperunt.

μία, Α εἴδησιν ἢ πεῖραν ἔχω· πιστεύω δὲ τὸν Χριστὸν ἐν σέβω, τὸν ἀληθινὸν καὶ μέγαν Θεόν, σωτῆρα τοῦ σοῦ παιδὸς γενέσθαι, ὦ γύναι. Παραχρῆμά τε ὑπὲρ αὐτ τοῦ εὐξαμένη, τῆς νόσου ἀπήλλαξεν αὐτὸν, ὅσον οὔπω τεθνήξεσθαι προσδοκώμενον. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον, καὶ τὴν γαμετὴν τοῦ κρατοῦντος τοῦ ἔθνους ἀνιάτῳ πάθει διόλλυσθαι μέλλουσαν, τῷ ἴσῳ τρόπῳ διέσωσε· καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γνῶσιν ἐπαίδευσεν· ὑγείας ταμίαν, καὶ ζωῆς, καὶ βασιλείας, καὶ πάν των Κύριον αὐτὸν εἰσηγουμένη. Καὶ ἡ μὲν, τῇ πείρα τοῦ ἐπὶ αὐτῇ συμβεβηκότος ἀληθεῖς εἶναι πιστεύσατα τοὺς τῆς αἰχμαλώτου λόγους, την Χριστιανῶν θρη σκείαν επρέσβευε, καὶ διὰ πολλῆς τιμῆς εἶχε τὴν ἄνθρωπον. Ὁ δὲ βασιλεὺς, θαυμάσας τὸ ταχὺ καὶ παράδοξον τῆς πίστεως καὶ ἰάσεως, ἔμαθε τὴν αἰτίαν παρὰ τῆς γαμετῆς· καὶ δώροις ἐκέλευσεν ἀμείβεσθαι τὴν αἰχμάλωτον. ᾿Αλλὰ τούτων, ἔφη ἡ βασιλίς, ὀλίγος αὐτῇ λόγος, κἂν πάνυ τίμια νομί ζηται. Μόνην δὲ περιπολλοῦ ποιεῖται τὴν εἰς τὸν ἴδιον Θεὸν θεραπείαν. Ην οὖν αὐτῇ χαριεῖσθαι βου λοίμεθα, καὶ ἀσφαλῶς πράττειν καὶ καλῶς σπουδά ζοιμεν, ἄγε δὴ καὶ ἡμεῖς τοῦτον σεβώμεθα, κραταιὸν Θεὸν ὄντα καὶ σωτῆρα, καὶ βασιλέας, ἣν βούληται, ἐν οἷς εἰσι διαμένειν ποιοῦντα, πάλιν τ' αὖ ἱκανὸν ῥᾳδίως τοὺς μεγάλους, μικροὺς ἀποφαίνειν, καὶ τοὺς ἀδόξους ἐπιφανεῖς, καὶ τοὺς ἐν δεινοῖς ὄντας σώ ζειν. Τοιαῦτα πολλάκις εὖ λέγειν δοκούσης τῆς γυναικὸς, ἀμφίβολος ἦν ὁ τῆς Ἰβηρίας ἡγούμενος, καὶ οὐ πάνυ ἐπείθετο, τοῦ πράγματος το νεώτερον ἐννοῶν, καὶ τὴν πατρώαν θρησκείαν αἰδούμενος. Μετ' οὐ πολὺ δὲ ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν εἰς ὕλην ἐλθών, ἐθήρα. Εξαπίνης οὖν ἀχλὺς πυκνοτάτη, καὶ παχὺς ἀὴρ ἐπιχυθεὶς αὐτοῖς πάντοθεν, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἥλιον ἐκάλυψε. Νυξ δὲ βαθεῖα καὶ σκότος πολὺ τὴν ὕλην κατείχεν. Ἐνταῦθα δὲ περὶ ἑαυτοῦ δείσας έκα- στος, διεσκεδάσθησαν ἀλλήλων. Ὁ δὲ βασιλεύς, μόνος ἀλώμενος, οἷα φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς ἀνθρώ ποις ἀμηχανοῦσιν ἐν τοῖς δεινοῖς, ἐνενοήθη τὸν Χριστόν· καὶ Θεὸν αὐτὸν ἡγεῖσθαι, καὶ τοῦ λοιποῦ σέβειν κατὰ νοῦν ἐδοκίμασεν, εἰ τὸ παρὸν διαφύγοι κακόν. Ἔτι δὲ αὐτοῦ ταῦτα ἐνθυμουμένου, παρα χρῆμα διελύθη ἡ ἀχλὺς, καὶ ὁ ἀὴρ εἰς αἰθρίαν μετα ἐβαλεν· ἐμβαλούσης τε τῆς ἀκτῖνος τῇ ὕλῃ, διεσώθη ἐνθάδε. Καὶ τὸ συμβάν τῇ γαμετῇ κοινωσάμενος, μετεπέμψατο τὴν αἰχμάλωτον, καὶ τίνα τρόπον προσήκει τὸν Χριστὸν θρησκεύειν, ἐκέλευσε διδάσκειν. Τῆς δὲ, ὅσα γυναικὶ θέμις λέγειν τε καὶ ποιεῖν, εἰσ- ηγησαμένης, ἀγείρας τοὺς ὑπηκόους ἐκεῖνος, τὰς συμβάσας αὐτῷ καὶ τῇ γαμετῇ θείας εὐεργεσίας εἰς Φαρμάκων τὰ μὲν εἰσὶ χριστά, ήγουν ἅπερ χριόμεθα εἰς θεραπείαν· τὰ δὲ ποτά, ήγουν ἅπερ πίνομεν· τὰ δὲ ἐπίπαστα, ἤγουν ἅπερ ἐπιπάτε τομεν. ἐπίπαστα ἐπίπλαστα. πάσσειν εἰ ἐπιπάσσειν Ἐπιπλάττειν SOZOMENI B Cum vero puer nusquam medelam inveniens, tandem ad captivam deportatus fuisset: illa, me- dicamentorum, inquit, sive ad ungendum sive ad superponendum, nec usum ullum nec notitiam habeo. Verum credo Christum magnum ac verum Deum quen colo, filii turi, o mulier, medicum ac servatorem futurum. Statimque oratione facta pro puero, eum morbo absolvit, cum jamjam moritu- rus crederetur. Nec multo post, uxorem quoque reguli gentis illius, morbo insanabili brevi peritu- rain, eodem modo servavit : eique Christi notitiam tradidit, illum valetudinis dispensatorem, illum vitæ ac regni, omnium denique rerum Dominum esse docens. Et regina quidem ex eo quod in se experta fuerat, vera esse credens captivæ mu- lieris verba, Christianorum religionem amplexa est, magnoque in honore habuit mulierem. Rex vero, fidei et curationis celeritatem simul ac miraculum admiratus, quænam hujus rei auctor fuisset ex conjuge didicit, et captivam remunerari jussit. Cui regina : At illa, inquit, parum curat munera, quantumvis pretiosa judicentur. Solam Dei sui observantiam in pretio habet. Quocirca si mulieri gratificari volumus, tutoque et recte agere cupi- mus; agedum nos quoque Deum illum colamus, qui praepotens est, regesque, si ipsi placuerit, in statu suo facit permanere, ac rursus excelsos deprimere, et abjectos illustres reddere, et malis oppressos servare facile potest. Hæc et alia.hujus- modi cum regina sæpius inculcans, recte dicere videretur, anceps ac dubius hærebat Hiberiæ rex, nec adduci poterat ad credendum, cum et novi- tatem rei consideraret, et majorum suorum reli- gionem honore persequeretur. Aliquanto post in silvam venandi causa una cum suis perrexit. Cum ecce repente caligo densissima, et nebulosus aer illis circumfusus, cœlum undique et solem obtexit : nox autem profunda et spissæ tenebræ silvam omnem occuparunt. Tum singuli sibimetipsis me- tuentes hac illac dissipati sunt. Rex autem solus oberrans, sicut iis evenire solet, qui in extremo discrimine positi, quid sibi agendum sit nesciunt, de Christo cogitare cœpit, eumque pro Deo se habiturum ac deinceps culturum esse, si præsens periculum efugeret, intus apud se constituit. Dum ista adhuc animo cogitaret, discussa est caligo,"et aer ad pristinam serenitaten reversus, solisque radiis illustrato nemore, rex incolumis evasit. Qui mox conjugi suæ confessus id quod sibi acciderat, C D VALESII ANNOTATIONES. Theocriti, Ubi vides vocari quæ a Sozomeno dicuntur Utro autem modo melius scri- batur hæc dictio, incertum est. Sane Theocritus in Pharmaceutriis dixit : tanen legitur apud Psellum in libro De dæmonibus. VARIORUM. clesias habuisse; Advers. hæres., lib. 1, cap. 3, et libero Asiæ populos (de quibus hic agitur), qui non nisi Constantino M. imperante fidem Christia- nam susceperunt.

μία, Α εἴδησιν ἢ πεῖραν ἔχω· πιστεύω δὲ τὸν Χριστὸν ἐν σέβω, τὸν ἀληθινὸν καὶ μέγαν Θεόν, σωτῆρα τοῦ σοῦ παιδὸς γενέσθαι, ὦ γύναι. Παραχρῆμά τε ὑπὲρ αὐτ τοῦ εὐξαμένη, τῆς νόσου ἀπήλλαξεν αὐτὸν, ὅσον οὔπω τεθνήξεσθαι προσδοκώμενον. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον, καὶ τὴν γαμετὴν τοῦ κρατοῦντος τοῦ ἔθνους ἀνιάτῳ πάθει διόλλυσθαι μέλλουσαν, τῷ ἴσῳ τρόπῳ διέσωσε· καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γνῶσιν ἐπαίδευσεν· ὑγείας ταμίαν, καὶ ζωῆς, καὶ βασιλείας, καὶ πάν των Κύριον αὐτὸν εἰσηγουμένη. Καὶ ἡ μὲν, τῇ πείρα τοῦ ἐπὶ αὐτῇ συμβεβηκότος ἀληθεῖς εἶναι πιστεύσατα τοὺς τῆς αἰχμαλώτου λόγους, την Χριστιανῶν θρη σκείαν επρέσβευε, καὶ διὰ πολλῆς τιμῆς εἶχε τὴν ἄνθρωπον. Ὁ δὲ βασιλεὺς, θαυμάσας τὸ ταχὺ καὶ παράδοξον τῆς πίστεως καὶ ἰάσεως, ἔμαθε τὴν αἰτίαν παρὰ τῆς γαμετῆς· καὶ δώροις ἐκέλευσεν ἀμείβεσθαι τὴν αἰχμάλωτον. ᾿Αλλὰ τούτων, ἔφη ἡ βασιλίς, ὀλίγος αὐτῇ λόγος, κἂν πάνυ τίμια νομί ζηται. Μόνην δὲ περιπολλοῦ ποιεῖται τὴν εἰς τὸν ἴδιον Θεὸν θεραπείαν. Ην οὖν αὐτῇ χαριεῖσθαι βου λοίμεθα, καὶ ἀσφαλῶς πράττειν καὶ καλῶς σπουδά ζοιμεν, ἄγε δὴ καὶ ἡμεῖς τοῦτον σεβώμεθα, κραταιὸν Θεὸν ὄντα καὶ σωτῆρα, καὶ βασιλέας, ἣν βούληται, ἐν οἷς εἰσι διαμένειν ποιοῦντα, πάλιν τ' αὖ ἱκανὸν ῥᾳδίως τοὺς μεγάλους, μικροὺς ἀποφαίνειν, καὶ τοὺς ἀδόξους ἐπιφανεῖς, καὶ τοὺς ἐν δεινοῖς ὄντας σώ ζειν. Τοιαῦτα πολλάκις εὖ λέγειν δοκούσης τῆς γυναικὸς, ἀμφίβολος ἦν ὁ τῆς Ἰβηρίας ἡγούμενος, καὶ οὐ πάνυ ἐπείθετο, τοῦ πράγματος το νεώτερον ἐννοῶν, καὶ τὴν πατρώαν θρησκείαν αἰδούμενος. Μετ' οὐ πολὺ δὲ ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν εἰς ὕλην ἐλθών, ἐθήρα. Εξαπίνης οὖν ἀχλὺς πυκνοτάτη, καὶ παχὺς ἀὴρ ἐπιχυθεὶς αὐτοῖς πάντοθεν, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἥλιον ἐκάλυψε. Νυξ δὲ βαθεῖα καὶ σκότος πολὺ τὴν ὕλην κατείχεν. Ἐνταῦθα δὲ περὶ ἑαυτοῦ δείσας έκα- στος, διεσκεδάσθησαν ἀλλήλων. Ὁ δὲ βασιλεύς, μόνος ἀλώμενος, οἷα φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς ἀνθρώ ποις ἀμηχανοῦσιν ἐν τοῖς δεινοῖς, ἐνενοήθη τὸν Χριστόν· καὶ Θεὸν αὐτὸν ἡγεῖσθαι, καὶ τοῦ λοιποῦ σέβειν κατὰ νοῦν ἐδοκίμασεν, εἰ τὸ παρὸν διαφύγοι κακόν. Ἔτι δὲ αὐτοῦ ταῦτα ἐνθυμουμένου, παρα χρῆμα διελύθη ἡ ἀχλὺς, καὶ ὁ ἀὴρ εἰς αἰθρίαν μετα ἐβαλεν· ἐμβαλούσης τε τῆς ἀκτῖνος τῇ ὕλῃ, διεσώθη ἐνθάδε. Καὶ τὸ συμβάν τῇ γαμετῇ κοινωσάμενος, μετεπέμψατο τὴν αἰχμάλωτον, καὶ τίνα τρόπον προσήκει τὸν Χριστὸν θρησκεύειν, ἐκέλευσε διδάσκειν. Τῆς δὲ, ὅσα γυναικὶ θέμις λέγειν τε καὶ ποιεῖν, εἰσ- ηγησαμένης, ἀγείρας τοὺς ὑπηκόους ἐκεῖνος, τὰς συμβάσας αὐτῷ καὶ τῇ γαμετῇ θείας εὐεργεσίας εἰς Φαρμάκων τὰ μὲν εἰσὶ χριστά, ήγουν ἅπερ χριόμεθα εἰς θεραπείαν· τὰ δὲ ποτά, ήγουν ἅπερ πίνομεν· τὰ δὲ ἐπίπαστα, ἤγουν ἅπερ ἐπιπάτε τομεν. ἐπίπαστα ἐπίπλαστα. πάσσειν εἰ ἐπιπάσσειν Ἐπιπλάττειν SOZOMENI B Cum vero puer nusquam medelam inveniens, tandem ad captivam deportatus fuisset: illa, me- dicamentorum, inquit, sive ad ungendum sive ad superponendum, nec usum ullum nec notitiam habeo. Verum credo Christum magnum ac verum Deum quen colo, filii turi, o mulier, medicum ac servatorem futurum. Statimque oratione facta pro puero, eum morbo absolvit, cum jamjam moritu- rus crederetur. Nec multo post, uxorem quoque reguli gentis illius, morbo insanabili brevi peritu- rain, eodem modo servavit : eique Christi notitiam tradidit, illum valetudinis dispensatorem, illum vitæ ac regni, omnium denique rerum Dominum esse docens. Et regina quidem ex eo quod in se experta fuerat, vera esse credens captivæ mu- lieris verba, Christianorum religionem amplexa est, magnoque in honore habuit mulierem. Rex vero, fidei et curationis celeritatem simul ac miraculum admiratus, quænam hujus rei auctor fuisset ex conjuge didicit, et captivam remunerari jussit. Cui regina : At illa, inquit, parum curat munera, quantumvis pretiosa judicentur. Solam Dei sui observantiam in pretio habet. Quocirca si mulieri gratificari volumus, tutoque et recte agere cupi- mus; agedum nos quoque Deum illum colamus, qui praepotens est, regesque, si ipsi placuerit, in statu suo facit permanere, ac rursus excelsos deprimere, et abjectos illustres reddere, et malis oppressos servare facile potest. Hæc et alia.hujus- modi cum regina sæpius inculcans, recte dicere videretur, anceps ac dubius hærebat Hiberiæ rex, nec adduci poterat ad credendum, cum et novi- tatem rei consideraret, et majorum suorum reli- gionem honore persequeretur. Aliquanto post in silvam venandi causa una cum suis perrexit. Cum ecce repente caligo densissima, et nebulosus aer illis circumfusus, cœlum undique et solem obtexit : nox autem profunda et spissæ tenebræ silvam omnem occuparunt. Tum singuli sibimetipsis me- tuentes hac illac dissipati sunt. Rex autem solus oberrans, sicut iis evenire solet, qui in extremo discrimine positi, quid sibi agendum sit nesciunt, de Christo cogitare cœpit, eumque pro Deo se habiturum ac deinceps culturum esse, si præsens periculum efugeret, intus apud se constituit. Dum ista adhuc animo cogitaret, discussa est caligo,"et aer ad pristinam serenitaten reversus, solisque radiis illustrato nemore, rex incolumis evasit. Qui mox conjugi suæ confessus id quod sibi acciderat, C D VALESII ANNOTATIONES. Theocriti, Ubi vides vocari quæ a Sozomeno dicuntur Utro autem modo melius scri- batur hæc dictio, incertum est. Sane Theocritus in Pharmaceutriis dixit : tanen legitur apud Psellum in libro De dæmonibus. VARIORUM. clesias habuisse; Advers. hæres., lib. 1, cap. 3, et libero Asiæ populos (de quibus hic agitur), qui non nisi Constantino M. imperante fidem Christia- nam susceperunt.

Π. .. κοινὸν ἐξήγγειλε μήπω δὲ μυηθείς, τὰ περὶ τοῦ δόγματος μετέδωκε τοῖς ἀρχομένοις· καὶ τὸν Χρι στὸν πανδημεί σέβειν πείθουσιν, αὐτὸς μὲν τοὺς ἄνδρας· ἡ δὲ βασίλισσα ἅμα τῇ αἰχμαλώτῳ, τις γυναῖκας. Καὶ ἐν τάχει κοινῇ συνθήκῃ παντὸς τοῦ ἔθνους, φιλοτιμότατα παρεσκευάσαντο ἐκκλησίαν οι κοδομεῖν. Ἐπεὶ δὲ κύκλῳ τοῦ νεὼ τὸν περίβολον ἤγειραν, στήσαντες μηχανάς, ἀνίμων τοὺς κίονας, καὶ ἐπὶ τῶν βάσεων ἐστήριζον. Λέγεται δὲ τοῦ τε πρώτου καὶ δευτέρου ὀρθωθέντος, εργώδη γενέσθαι τοῦ τρίτου κίονος τὴν σύστασιν, καὶ μήτε τέχνῃ τῶν ἐπιστημόνων κατορθωθῆναι, μήτε ἰσχύϊ βιασθῆναι, καίπερ πολλῶν ὄντων τῶν ἑλκόντων. Εσπέρας δὲ ἐπιγενομένης, μόνη ἡ αἰχμάλωτος αὐτόθι διενυκτέ ρευσεν, ἱκετεύουσα τὸν Θεὸν, εὐπετῆ γενέσθαι τῶν κιόνων τὴν διόρθωσιν. Οἱ δὲ ἄλλοι πάντες ἀνεχώρη- σαν δυσφοροῦντες, καὶ μάλιστα ὁ βασιλεύς. Όρθω- θεὶς γὰρ μέχρι τοῦ μέσου ὁ κίων, ἐγκάρσιος ἔμενε, καὶ τῷ ἐδάφει ἐμπαγείς, ἐκ τῆς κάτωθεν ἀρχῆς ἀκίνητος ἦν. Εμελλε δὲ διατοῦτο καὶ τὰ πρὸ τούτου παράδοξα (93) βεβαιοτέρους καὶ περὶ τὸ θεῖον ποιήσειν τοὺς Ιβηρας. Περὶ γὰρ τὴν ἕω παραγενο- μένων αὐτῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, θαυμάσιόν τε χρῆμα καὶ ὀνείρῳ προσεοικός, ὀρθὸς ἐφάνη ὁ τῇ προτεραίᾳ ἀκίνητος κίων, ἀπὸ μικροῦ διαστήματος ἐπὶ τῆς ἰδίας βάσεως αιωρούμενος. Καταπλαγέντων οὖν πάντων, καὶ μόνον εἶναι Θεὸν ἀληθινὸν συνομο λογούντων τὸν Χριστὸν, θεωμένων πάντων, ἡσυχῆ διολισθήσας αυτομάτως, ὡς ἀπὸ τέχνης τῇ βάσει προσηρμόσθη. Μετὰ δὲ ταῦτα εὐπετῶς οἱ ἄλλοι ὡρ- θώθησαν, καὶ προθυμότεροι οἱ Ιβηρες τὰ λοιπὰ ἐπετέλουν. Σπουδῇ δὲ τῆς ἐκκλησίας οικοδομηθείσης, υποθεμένης τῆς αἰχμαλώτου πέμπουσι πρέσβεις προς Κωνσταντῖνον τὸν βασιλέα, συμμαχίαν καὶ σπονδάς φέροντας, ἀντὶ δὲ τούτων ἱερέας τῷ ἔθνει ἀποστα λῆναι δεομένους. Διεξελθόντων δὲ τῶν πρέσβεων οἷα παρ' αὐτοῖς συνέβη, καὶ ὡς τὸ πᾶν ἔθνος ἐν ἐπιμε- λείᾳ πολλῇ σέβει τὸν Χριστὸν, ἤσθη τῇ πρεσβείᾳ ὁ Ρωμαίων βασιλεύς· καὶ πάντα κατὰ γνώμην πρά- ξαντας τοὺς πρέσβεις ἀπέπεμψεν. Ωδε μὲν Ιβηρες τὸν Χριστὸν ἐπέγνωσαν, καὶ εἰσέτι νῦν ἐπιμελῶς σέβουσιν. ΚΕΦΑΛ. Η. Οπως καὶ οἱ ᾿Αρμένιοι καὶ Πέρσαι τὸν Χριστια- νισμὸν ἡσπάσαντο. Εφεξῆς δὲ διὰ τῶν ὁμόρων φυλῶν τὸ δόγμα διέβη, καὶ εἰς πλῆθος ἐπέδωκεν (96). Αρμενίους δὲ πά λιν πρότερον ἐπυθόμην Χριστιανίσαι. Λέγεται γὰρ Τηριδάτην τὸν ἡγούμενον τούτου τοῦ ἔθνους, ἔκ τινο; παράδοξα. διὰ τοῦτο καὶ τά, HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. A captivam mulierem ad se accersit, et quonam modo B colendus sit Christus, docere eam jubet. Cumque illa, quatenus mulierem loqui alque agere fas est, regem edocuisset, rex convocatis subditis, divina bencficia quæ tum sibi, tum uxori contigerant, palam exposuit, et quamvis nondum sacris initiatus, tamen doctrinam Christi subditis tradidit. Amboque universæ genti, ut Christum coleret, persuadent: rex quiden viris, regina vero et captiva mulier feuni- nis et confestim communi totius gentis consensu, ecclesiam ædificare omni ope ac studio aggressi sunt. Cumque ambitum ecclesiæ jam undique erexissent, adhibitis machinis columnas attollere et basibus suis imponere cœperunt. Verum erectis jam duabus columnis, admodum difficilis exstitisse dicitur tertiæ columnæ erectio : ita ut nec perito- rum artificum ingenio erigi, nec trahentium viri- bus cogi potuerit, licet multi ad eam subvehendam adhibiti essent. Vespere interim superveniente, sola mulier captiva illic pernoctavit, Deum orans atque interpellans, ut facile præstaret columnarum erectionem; reliqui autem omnes, atque imprimis rex ipse,dolentes inde discesserant. Quippe columna semierecta manebat obliqua soloque impacta, ex inferiori parte hærebat immobilis. Verum et ob id, et ob præcedentia miracula, Hiberos in fide constan- tiores redditura erat captiva. Prima enim luce pro- gressis ad ecclesiam Hiberis, stupenda res ac somnio similis visa est, columna quæ pridie fuerat c immobilis, erecta ; et modico intervallo supra ba- sim suam pendens. Cumque omnes admiratione perculsi essent, Christumque solum Deum esse uno consensu confiterentur, columna cunctis spe- ctantibus sensim delapsa, sua sponte velut arte quadam, basi suæ apte adhæsit. Reliquæ postea columnæ absque ullo negotio erectæ : et opus quod restabat, alacriore animo ab Hiberis perfe- ctum est. Ecclesia igitur celeriter ædificata, Hi- beri a captiva muliere admoniti, legatos mittunt ad Constantinum imperatorem, societatem ac foe- dus ei oblaturos; pro his autem rebus postulatu- ros, ut sacerdotes genti suæ mitterentur. Qui cum imperatori exposuissent ea quæ apud ipsos acciderant, et quo pacto universa gens Christum summo studio coleret, imperator ea legatione magnopere delectatus est, confectisque omnibus quæ postu- labant, legatos dimisit. Ad hunc modum Hiberi Christi notitiam susceperunt, ejusque cultum etiam- num studiose retinent. C D CAP. VIII. fœ- Quomodo Armenii et Persa Christianam religionem amplexi sunt. Poslea vero Christianorum religio ad finitimas gentes progressa, in immensam inultitudinem excrevit. Nam quod Armenios attinet, jamdudum antea Christi fidem eos suscepisse comperi. Aiunt VALESII ANNOTATIONES. Hunc locum restitui ex codice Fuke- tiano, in quo scribitur, optiine procul dubio subauditur enim præpositio ĉia. pericone delenda mihi videtur; nam et super- flua est, nec habetur apud Epiphanium Scholasti- cum. Superfluam quidem esse ex eo apparet, quod paulo post rursus occurrit iisdem plane verbis. (93) Εμελλε δὲ διὰ τοῦτο ἢ τὰ πρὸ τούτου (98) Εφεξῆς δὲ ... ἐπέδωκεν. Tola hac

Π. .. κοινὸν ἐξήγγειλε μήπω δὲ μυηθείς, τὰ περὶ τοῦ δόγματος μετέδωκε τοῖς ἀρχομένοις· καὶ τὸν Χρι στὸν πανδημεί σέβειν πείθουσιν, αὐτὸς μὲν τοὺς ἄνδρας· ἡ δὲ βασίλισσα ἅμα τῇ αἰχμαλώτῳ, τις γυναῖκας. Καὶ ἐν τάχει κοινῇ συνθήκῃ παντὸς τοῦ ἔθνους, φιλοτιμότατα παρεσκευάσαντο ἐκκλησίαν οι κοδομεῖν. Ἐπεὶ δὲ κύκλῳ τοῦ νεὼ τὸν περίβολον ἤγειραν, στήσαντες μηχανάς, ἀνίμων τοὺς κίονας, καὶ ἐπὶ τῶν βάσεων ἐστήριζον. Λέγεται δὲ τοῦ τε πρώτου καὶ δευτέρου ὀρθωθέντος, εργώδη γενέσθαι τοῦ τρίτου κίονος τὴν σύστασιν, καὶ μήτε τέχνῃ τῶν ἐπιστημόνων κατορθωθῆναι, μήτε ἰσχύϊ βιασθῆναι, καίπερ πολλῶν ὄντων τῶν ἑλκόντων. Εσπέρας δὲ ἐπιγενομένης, μόνη ἡ αἰχμάλωτος αὐτόθι διενυκτέ ρευσεν, ἱκετεύουσα τὸν Θεὸν, εὐπετῆ γενέσθαι τῶν κιόνων τὴν διόρθωσιν. Οἱ δὲ ἄλλοι πάντες ἀνεχώρη- σαν δυσφοροῦντες, καὶ μάλιστα ὁ βασιλεύς. Όρθω- θεὶς γὰρ μέχρι τοῦ μέσου ὁ κίων, ἐγκάρσιος ἔμενε, καὶ τῷ ἐδάφει ἐμπαγείς, ἐκ τῆς κάτωθεν ἀρχῆς ἀκίνητος ἦν. Εμελλε δὲ διατοῦτο καὶ τὰ πρὸ τούτου παράδοξα (93) βεβαιοτέρους καὶ περὶ τὸ θεῖον ποιήσειν τοὺς Ιβηρας. Περὶ γὰρ τὴν ἕω παραγενο- μένων αὐτῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, θαυμάσιόν τε χρῆμα καὶ ὀνείρῳ προσεοικός, ὀρθὸς ἐφάνη ὁ τῇ προτεραίᾳ ἀκίνητος κίων, ἀπὸ μικροῦ διαστήματος ἐπὶ τῆς ἰδίας βάσεως αιωρούμενος. Καταπλαγέντων οὖν πάντων, καὶ μόνον εἶναι Θεὸν ἀληθινὸν συνομο λογούντων τὸν Χριστὸν, θεωμένων πάντων, ἡσυχῆ διολισθήσας αυτομάτως, ὡς ἀπὸ τέχνης τῇ βάσει προσηρμόσθη. Μετὰ δὲ ταῦτα εὐπετῶς οἱ ἄλλοι ὡρ- θώθησαν, καὶ προθυμότεροι οἱ Ιβηρες τὰ λοιπὰ ἐπετέλουν. Σπουδῇ δὲ τῆς ἐκκλησίας οικοδομηθείσης, υποθεμένης τῆς αἰχμαλώτου πέμπουσι πρέσβεις προς Κωνσταντῖνον τὸν βασιλέα, συμμαχίαν καὶ σπονδάς φέροντας, ἀντὶ δὲ τούτων ἱερέας τῷ ἔθνει ἀποστα λῆναι δεομένους. Διεξελθόντων δὲ τῶν πρέσβεων οἷα παρ' αὐτοῖς συνέβη, καὶ ὡς τὸ πᾶν ἔθνος ἐν ἐπιμε- λείᾳ πολλῇ σέβει τὸν Χριστὸν, ἤσθη τῇ πρεσβείᾳ ὁ Ρωμαίων βασιλεύς· καὶ πάντα κατὰ γνώμην πρά- ξαντας τοὺς πρέσβεις ἀπέπεμψεν. Ωδε μὲν Ιβηρες τὸν Χριστὸν ἐπέγνωσαν, καὶ εἰσέτι νῦν ἐπιμελῶς σέβουσιν. ΚΕΦΑΛ. Η. Οπως καὶ οἱ ᾿Αρμένιοι καὶ Πέρσαι τὸν Χριστια- νισμὸν ἡσπάσαντο. Εφεξῆς δὲ διὰ τῶν ὁμόρων φυλῶν τὸ δόγμα διέβη, καὶ εἰς πλῆθος ἐπέδωκεν (96). Αρμενίους δὲ πά λιν πρότερον ἐπυθόμην Χριστιανίσαι. Λέγεται γὰρ Τηριδάτην τὸν ἡγούμενον τούτου τοῦ ἔθνους, ἔκ τινο; παράδοξα. διὰ τοῦτο καὶ τά, HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. A captivam mulierem ad se accersit, et quonam modo B colendus sit Christus, docere eam jubet. Cumque illa, quatenus mulierem loqui alque agere fas est, regem edocuisset, rex convocatis subditis, divina bencficia quæ tum sibi, tum uxori contigerant, palam exposuit, et quamvis nondum sacris initiatus, tamen doctrinam Christi subditis tradidit. Amboque universæ genti, ut Christum coleret, persuadent: rex quiden viris, regina vero et captiva mulier feuni- nis et confestim communi totius gentis consensu, ecclesiam ædificare omni ope ac studio aggressi sunt. Cumque ambitum ecclesiæ jam undique erexissent, adhibitis machinis columnas attollere et basibus suis imponere cœperunt. Verum erectis jam duabus columnis, admodum difficilis exstitisse dicitur tertiæ columnæ erectio : ita ut nec perito- rum artificum ingenio erigi, nec trahentium viri- bus cogi potuerit, licet multi ad eam subvehendam adhibiti essent. Vespere interim superveniente, sola mulier captiva illic pernoctavit, Deum orans atque interpellans, ut facile præstaret columnarum erectionem; reliqui autem omnes, atque imprimis rex ipse,dolentes inde discesserant. Quippe columna semierecta manebat obliqua soloque impacta, ex inferiori parte hærebat immobilis. Verum et ob id, et ob præcedentia miracula, Hiberos in fide constan- tiores redditura erat captiva. Prima enim luce pro- gressis ad ecclesiam Hiberis, stupenda res ac somnio similis visa est, columna quæ pridie fuerat c immobilis, erecta ; et modico intervallo supra ba- sim suam pendens. Cumque omnes admiratione perculsi essent, Christumque solum Deum esse uno consensu confiterentur, columna cunctis spe- ctantibus sensim delapsa, sua sponte velut arte quadam, basi suæ apte adhæsit. Reliquæ postea columnæ absque ullo negotio erectæ : et opus quod restabat, alacriore animo ab Hiberis perfe- ctum est. Ecclesia igitur celeriter ædificata, Hi- beri a captiva muliere admoniti, legatos mittunt ad Constantinum imperatorem, societatem ac foe- dus ei oblaturos; pro his autem rebus postulatu- ros, ut sacerdotes genti suæ mitterentur. Qui cum imperatori exposuissent ea quæ apud ipsos acciderant, et quo pacto universa gens Christum summo studio coleret, imperator ea legatione magnopere delectatus est, confectisque omnibus quæ postu- labant, legatos dimisit. Ad hunc modum Hiberi Christi notitiam susceperunt, ejusque cultum etiam- num studiose retinent. C D CAP. VIII. fœ- Quomodo Armenii et Persa Christianam religionem amplexi sunt. Poslea vero Christianorum religio ad finitimas gentes progressa, in immensam inultitudinem excrevit. Nam quod Armenios attinet, jamdudum antea Christi fidem eos suscepisse comperi. Aiunt VALESII ANNOTATIONES. Hunc locum restitui ex codice Fuke- tiano, in quo scribitur, optiine procul dubio subauditur enim præpositio ĉia. pericone delenda mihi videtur; nam et super- flua est, nec habetur apud Epiphanium Scholasti- cum. Superfluam quidem esse ex eo apparet, quod paulo post rursus occurrit iisdem plane verbis. (93) Εμελλε δὲ διὰ τοῦτο ἢ τὰ πρὸ τούτου (98) Εφεξῆς δὲ ... ἐπέδωκεν. Tola hac

οἶκον, ἅμα τε Χριστιανόν γενέσθαι, καὶ πάντ τας τοὺς ἀρχομένους ὑφ' ἑνὶ κηρύγματι προστάξαι ὁμοίως θρησκεύειν. Εφεξῆς δὲ καὶ διὰ τῶν ὁμόρων φυλῶν τὸ δόγμα διέβη, καὶ εἰς πλῆθος ἐπέδωκε. Καὶ Περσῶν δὲ Χριστιανίσαι τὴν ἀρχὴν ἡγοῦμαι, ὅσοι προφάσει τῆς Ὀσροηνῶν καὶ ᾿Αρμενίων ἐπιμιξίας, ὡς εἰκὸς, τοῖς αὐτόθι θείοις ἀνδράσιν ὡμίλησαν, καὶ τῆς αὐτῶν ἀρετῆς ἐπειράθησαν. παραδόξου θεοσημείας συμβάσης περὶ τὸν αὐτοῦ ΚΕΦΑΛ. Θ'. Περὶ Σαβώρου τοῦ βασιλέως Περσών, όπως κατά Χριστιανῶν ἐκινήθη, καὶ περὶ Συμεὼν τοῦ ἐπισκόπου Περσίδος, καὶ περὶ Οὐσθαζάνι εὐνούχου, ὅπως τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀγῶνα διήνυσε. Ἐπεὶ δὲ τῷ χρόνῳ πλεῖστοι ἐγένοντο, καὶ ἐκκλη σιάζειν ἤρξαντο, καὶ ἱερέας καὶ διακόνους εἶχον, ἐλύπει τοῦτο οὐ μετρίως τοὺς μάγους, οἱ τὴν Περ- σῶν θρησκείαν, ὥσπερ τι φύλον ἱερατικὸν, κατὰ δια δοχὴν γένους ἀρχῆθεν ἐπιτροπεύουσιν. Ἐλύπει δὲ καὶ Ἰουδαίους, τρόπον τινὰ φύσει ὑπὸ βασκανίας πρὸς τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν ἐκπεπολεμωμένους. Καὶ διαβάλλουσι πρὸς Σαβώρην, τον τότε βασιλέα, Συμεώνην τὸν τότε ἀρχιεπίσκοπον Σελευκείας καὶ Κτησιφῶντος, τῶν ἐν Περσίδι βασιλευουσῶν πόλεων, ὡς φίλον ὄντα τῷ Καίσαρι 'Ρωμαίων, καὶ τὰ Περσῶν πράγματα τούτῳ καταμηνύοντα. Πεισθεὶς δὲ ταῖς διαβολαῖς ὁ Σαβώρης, τὰ μὲν πρῶτα φόροις ἀμέτροις ἐπέτριβε τους Χριστιανούς, καθότι τοὺς πλείστους ακτημοσύνην ἀσκεῖν ἔγνω· καὶ χαλεποῖς ἀνδράσιν ἐπέτρεψε τὴν εἴσπραξιν· ὥστε ἐνδείᾳ χρημάτων, καὶ ἀπηνείᾳ τῶν εἰσπρακτόρων βιαζομένους, ὑπερ- ιδεῖν τὴν οἰκείαν θρησκείαν· τοῦτο γὰρ αὐτῷ ἐσπου· δάζετο. Μετὰ δὲ ταῦτα τοὺς ἱερέας και λειτουργούς τοῦ Θεοῦ ἀναιρεθῆναι ξίφει προσέταξε, τὰς δὲ ἐκ- κλησίας κατασκαφῆναι, καὶ τὰ κειμήλια δημόσια γενέσθαι, καὶ Συμεώνην ἄγεσθαι, ὡς προδότην τῆς Περσῶν βασιλείας καὶ θρησκείας γεγενημένον. Οἱ μὲν οὖν μάγοι, συλλαμβανομένων αὐτοῖς τῶν Ἰου- δαίων, σπουδῇ τοὺς εὐκτηρίους οἴκους καθεῖλον. Συμεώνης δὲ συλληφθεὶς, σιδηροδεσμώτης ὡς βασι λέα ἤχθη · ἔνθα δὴ γίνεται ἀνὴρ ἀγαθὸς καὶ ἀνδρεῖος. Ἐπεὶ γὰρ βασανίσων αὐτὸν εἰσάγεσθαι προσέταξεν ὁ Σαβώρης, οὔτε ἔδεισεν, οὔτε προσεκύνησεν. Εφ' ᾧ σφόδρα χαλεπήνας ὁ βασιλεὺς, ἐπύθετο, Τί δή ποτε νῦν οὐ προσεκύνησας, πρότερον τοῦτο ποιῶν; "Οτι πρότερον, ἔφη ὁ Συμεώνης, οὐ δεσμώτης Αγό μην ἐπὶ προδοσίᾳ τοῦ ἀληθοῦς Θεοῦ· καὶ μηδὲν διαφερόμενος, τὰ νενομισμένα περὶ τὴν βασιλείαν Περσῶν δὲ χριστιανίσαι. SOZOMENI enim Teridatem gentis illius regulum, occasione A coelestis cujusdamı portenti quod in domo ipsius acciderat, et ipsum Christianum esse factum, et subditis omnibus palam per præconem mandasse, ut eamdem religionem colerent. Postea vero Chri- stianorum. religio ad finitimas gentes progressa, in májotem multitudinem excrevit. Ex P'ersis vero, eos arbitror primum Christianos esse factos, qui occasione consuetudinis quam habebant cum Os- roenis el Armeniis, in colloquium, ut verisimile est, eorumque virtutis experimentum ceperunt. CAP. IX. De Sapore Persarum rege, quomodo adversus Chri- stianos commotus sit, et de Symeone Persidis episcopo, deque Usthazane eunucho, quomodo martyrii certamen obierit. Poisquam vero successu temporis numerus eorum accrevit, et per ecclesias congregari, sacerdotesque ac diaconos habere cœperunt, ea res non medio- criter offendit animos magorum, qui velut gens quædam sacerdotalis, per successionem generis, Persarum religionem ab origine administrant. Of- fendit etiam Judeos, qui præ invidia ipsis insita, natura quodammodo hostes sunt Christianæ reli- gionis. Accusant igitur apud Saporem qui tum temporis in Perside regnabat, Symeonem archiepi- scopum Seleuciæ et Ctesiphontis, quæ urbes sunt Persidis nobilissimuæ, ut qui amicus esset imperatori Romanorum, eique res Persarun indicaret. Quo- rum calumniis inductus Sapores, primum quidem intolerandis tributis oppressit Christianos, eo quod plerosque ipsorum spontaneam paupertatem am- plecti norat. Eorumque exactioni crudeles viros præfecit, eo consilio ut Christiani penuria facul- latum et exactorum atrocitate obtriti, religionem suam despicerent. Hoc enim illi præcipuum studium erat. Postea vero sacerdotes ac ministros Dei, gladio obtruncari præcepit, et ecclesias quidem funditus everti; earum autem vasa atque instru- menta fisco applicari jussit; Symeonem vero ad se adduci, quasi proditorem regni ac religionis Per- sarum. Et magi quidem, adjuvantibus eos Judais, ecclesias celeriter disturbarunt; Symeones vero comprebensus et catenis ferreis vinctus, in con- spectum regis adducitur: ibique virum bonum ac strenuum se præstitit. Nam cum Sapores cum tormentis afficiendum induci jussisset, nec exti- muit Symeones, nec adoravit. Quo facto exaspera- tus, rex his verbis cum interrogavit: Cur impra- sentiarum non adorasti, cum id semper antea G C D venere cum divinis viris qui illic habitabant, VARIORUM ANNOTATIONES. • Εvangelium Christi in Perside ab ipsismet apostolis disseminatum fuisse, testantur Hieronymus in Catalogo, Eusebius lib. lli Histo eccles., cap. 23, aliique scriptores ecclesiastici. Et quidem Bardesanes, sæculi secundi scriptor, apud Eusebium lib. vi De pra- paratione evangelica, cap. 8, refert suo tempore Christianos apud Persas inveniri. Sed tamen vix compertum est, quis fuerit in hac amplissima regione Christianæ religionis status ante Con- stantini M. tempora, qui in epistola ad Saporem Persarum regem, apud Euseb. lib. iv, De vit. Const., cap. 3, Christianos ipsi commendat, quo- rum multitudine nobilissima quæque Persidis loca longe lateque esse decorata asseverat.

ἐπλήρουν. Νῦν δέ μοι οὐ θέμις τοῦτο ποιεῖν. Ηκω γὰρ ἀγωνιούμενος ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας καὶ τοῦ ἡμε τέρου δόγματος. Τοιαῦτα εἰπόντα, παρεκελεύσατο δ βασιλεὺς προσκυνῆσαι τὸν ἥλιον· καὶ πειθομένῳ μὲν πολλὰ δῶρα δώσειν ὑπισχνεῖτο καὶ ἐν τιμῇ ἕξειν, ἀπειθοῦντα δὲ ἀπολέσειν ἠπείλησεν αὐτόν τε καὶ πᾶν τὸ τῶν Χριστιανῶν φύλον. Ἐπεὶ δὲ οὔτε ταῖς ἀπειλαῖς κατεκτύπει τὸν Συμεώνην, οὔτε ταῖς ἐπαγ γελίαις ἐχάλαζεν, ἀλλ᾽ ἀνδρεῖος ἔμενεν, ἰσχυριζόμε- νος μή ποτε προσκυνήσειν τὸν ἥλιον, μηδὲ προδότης φανήσεσθαι τῆς αὐτοῦ θρησκείας, προσέταξεν αὐτὸν τέως ἐν δεσμοῖς εἶναι, λογισάμενος, ὡς εἰκὸς, μετα μεληθήσεσθαι. Απαγόμενον δὲ εἰς τὸ δεσμωτήριον ἰδὼν Οὐσθαζάνης πρεσβύτης εὐνοῦχος, τροφεύς Σαβώρου, καὶ μείζων τῆς βασιλέως οἰκίας, προσ- εκύνησεν αὐτὸν ἀναστάς. Ἔτυχε γὰρ πρὸ τῶν βασι- λείων θυρῶν καθήμενος. Ο δὲ Συμεώνης ὑβριστικώς ἐπετίμησεν αὐτῷ, καὶ θυμωθεὶς ἀνεβόησε, καὶ ἀπου στραφεὶς παρήμειψε. Χριστιανὸς γὰρ ὤν, οὐ προπολ λοῦ ἐβιάσθη προσκυνῆσαι τὸν ἥλιον. Αὐτίκα δὲ δακρύσας μετ' οιμωγῆς ὁ εὐνοῦχος, ἣν μὲν ἡμφίεστο λαμπρὰν ἐσθῆτα ἀπέθετο· οἷα δὲ πενθῶν μέλαινα, περιβαλλόμενος, πρὸ τῆς βασιλέως οἰκίας ἐκαθέζετο, κλαίων καὶ στένων, Οἴμοι ἐγώ, λέγων, οἷον χρή προσδοκάν εἶναι περὶ ἐμὲ ὅν ἠρνησάμην Θεὸν, ὅπουγε τούτου χάριν ἐντεῦθεν ἤδη πάλαι μοι συνήθης γεγονώς Συμεώνης, οὐδὲ λόγου μεταδούς, ὧδέ με ἀπεστράφη καὶ παρέδραμεν! Ἐπεὶ δὲ ἔγνω ταῦτα Σαβώρης, μετακαλεσάμενος αὐτὸν, ἐπυνθάνετο τὴν αἰτίαν τοῦ πένθους, καὶ εἰ συμφορᾷ τινι περὶ τὸν οἶκον ἐχρήσατο. Ὑπολαβὼν δὲ Οὐσθαζάνης εἶπεν, Ο βασιλεῦ, οὐδὲν περὶ τὸν ἐνθάδε οἶκον ἡτύχησα. Είθε γὰρ ἀντὶ τοῦ συμβεβηκότος μοι, παντοδαπαῖς ἀλλοίαις περιπέπτωκα συμφοραῖς, καὶ ῥᾷον ἦν. Πενθῶ δὲ νῦν, ὅτι ζῶ· καὶ πάλαι τεθνάναι ὀφείλων, ὁρῶ τὸν ἥλιον, ὃν σοὶ χαριζόμενος, οὐκ ἀπὸ γνώμης προσεκύνησα τῷ δοκεῖν. Ὥστε κατ' ἀμφότερον δί καιον εἶναί με ἀποθανεῖν, προδότην Χριστοῦ γεγενη- μένον, καὶ περὶ σὲ ἀπατεῶνα. Καὶ ὁ μὲν, τοιάδε εἰπὼν, ὤμοσεν οὐρανοῦ καὶ γῆς δημιουργόν, μή μεταθήσεσθαι λοιπὸν τῆς γνώμης. Σαβώρης δὲ πρὸς τὸ παράδοξον τῆς μεταβολῆς τοῦ εὐνούχου τεθηπὼς, ἔτι μᾶλλον ἐχαλέπαινε τοῖς Χριστιανοῖς, ὡς γοητείαις τοιάδε κατορθοῦσι. Φειδοῖ δὲ τῇ περὶ τὸν πρεσβύτην, πῆ μὲν πρᾶος, πῆ δὲ ἀπηνὴς φαινόμενος, παντὶ σθένει μεταπείθειν αὐτὸν ἐπειρᾶτο. Ὡς δὲ οὐδὲν ήνυεν, ισχυριζομένου Οὐσθαζάδου (95) μήποτε τοσ οὗτον εὐήθη ἔσεσθαι, ὡς ἀντὶ τοῦ πάντων δημιουρ- γοῦ Θεοῦ τὰ πρὸς αὐτοῦ δεδημιουργημένα σέβειν, τότε δὴ πρὸς ὀργὴν κινηθείς, προσέταξεν αὐτοῦ ξί φει τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι. Ἐπὶ τοῦτο δὲ ἀγός μενος παρὰ τῶν δημίων, ἐπισχεῖν μικρὸν αὐτῶν ἐδεήθη, ὡς περί του βασιλεῖ δηλώσων. Καὶ προσκα λεσάμενός τινα τῶν πιστοτάτων ευνούχων, ἐκέλευσε Αt Οὐσθαζάδου, Ουσθαζάνης Ισταζάδης HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. B - A feceris? Cui Symeones : Quoniam, inquit, antea c D vinctus non adducebar ut verum Deum negarem ac proderem : idcirco non recusabam consuetos hono- res majestati regiæ exhibere. Nunc vero nefas est mihi id facere. Adsum enim certaturus pro pietate et pro doctrina nostra. Hæc cum dixisset, jussit rex ut solemn adoraret: multa se munera ei largi- turum, magnoque in honore eum habiturum esse pollicitus, si obtemperasset; sin recusarel, se et illum et universum Christianorum genus e medio sublaturun minatus est. Cum vero nec minis eum terreret, nec promissis inflecteret; sed forti animo perstaret Symeones, affirinans se nec solem unquan adoraturum, nec religionis suæ proditorem futu rum esse, eum rex in vinculis aliquandiu detineri jussit, ratus, ut verisimile est, fore ut ipsum sui consilii poeniteret. Qui cum in carcerem abducere- tur, conspicatus eum Usthazanes senex eunuchus, nutritor Saporis, et præpositus domus regiz, assurgens eum adoravit. Sedebat enim pro foribas palatii. Symeones eum contumeliose objurgavit, et ira percitus exclamavit, aversoque vultu eum præteriit. Nam cum ille Christianus esset, paulo antea vi coactus solem adoraverat. Statim igitur eunuchus flens atque ejulans, candidam vesteni qua indutus erat, deposuit, atque, ut in luctu, atris vestibus tectus ante regiam consedit, cum lamentis ac gemitu ista dicens : Væ mihi ! Qualem sperare decet erga me ſore Deuni quem negavi, quando ob hanc causam Syncones olim familiaris meus, ne alloquio quidem me dignatus, sic jam refugit atque aversatus est! Hæc cum audiisset Sapores, accitum ad se Usthazanem causam luctus interrogat, et utrum aliqua calanitas in familia ipsius contigisset. Cui respondens Usthazanes : Nulla, inquit, o rex, calamitas in hac terrena familia mihi contigit. Utinam pro eo quod mihi accidit, in quasvis alias calamitates incidissem! Melius utique mihi esset. Nunc autem lugeo quod, adhuc vivam : et qui dudum mori debueram, adhuc. solemn video, quen, tibi morem gerens, non ex animi mei sententia adorare visus sum. Itaque du- plici nomine mortem promerui, tum quod proditor fuerim Christi, tum quod te deceperim. Quæ cum dixisset, per Conditorem coli ac terra juravit se posthac sententiam minime mulaturum. Ob hanc insperatam eunuchi mutationem stupefactus rex, graviore adhuc iracundia exarsit adversus Chri stianos, utpote qui præstigiis ac maleficiis ista per- ficerent. Pro misericordia tamen qua erga senem erat affectus, nunc se lenem, nunc immitem ostendens, omni studio contendebat ut eum a proposito dimo- veret. Sed cum nihil proficeret, affirmante Ustha- zade, nunquam se adeo stultum fore, ut pro Deo VALESII ANNOTATIONES. Fukeliano scribitur cum tamen antea scriptum sit in eo codice. Epiphanius Scholasticus Usthazadem perpetuo vocat hune eunuchun, præpositum domus regiæ apud Persas. In codice Leonis Allalii ubique scri bitur. (95) Ισχυριζομένου Οὐσθαζάρου. In codice

ἐπλήρουν. Νῦν δέ μοι οὐ θέμις τοῦτο ποιεῖν. Ηκω γὰρ ἀγωνιούμενος ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας καὶ τοῦ ἡμε τέρου δόγματος. Τοιαῦτα εἰπόντα, παρεκελεύσατο δ βασιλεὺς προσκυνῆσαι τὸν ἥλιον· καὶ πειθομένῳ μὲν πολλὰ δῶρα δώσειν ὑπισχνεῖτο καὶ ἐν τιμῇ ἕξειν, ἀπειθοῦντα δὲ ἀπολέσειν ἠπείλησεν αὐτόν τε καὶ πᾶν τὸ τῶν Χριστιανῶν φύλον. Ἐπεὶ δὲ οὔτε ταῖς ἀπειλαῖς κατεκτύπει τὸν Συμεώνην, οὔτε ταῖς ἐπαγ γελίαις ἐχάλαζεν, ἀλλ᾽ ἀνδρεῖος ἔμενεν, ἰσχυριζόμε- νος μή ποτε προσκυνήσειν τὸν ἥλιον, μηδὲ προδότης φανήσεσθαι τῆς αὐτοῦ θρησκείας, προσέταξεν αὐτὸν τέως ἐν δεσμοῖς εἶναι, λογισάμενος, ὡς εἰκὸς, μετα μεληθήσεσθαι. Απαγόμενον δὲ εἰς τὸ δεσμωτήριον ἰδὼν Οὐσθαζάνης πρεσβύτης εὐνοῦχος, τροφεύς Σαβώρου, καὶ μείζων τῆς βασιλέως οἰκίας, προσ- εκύνησεν αὐτὸν ἀναστάς. Ἔτυχε γὰρ πρὸ τῶν βασι- λείων θυρῶν καθήμενος. Ο δὲ Συμεώνης ὑβριστικώς ἐπετίμησεν αὐτῷ, καὶ θυμωθεὶς ἀνεβόησε, καὶ ἀπου στραφεὶς παρήμειψε. Χριστιανὸς γὰρ ὤν, οὐ προπολ λοῦ ἐβιάσθη προσκυνῆσαι τὸν ἥλιον. Αὐτίκα δὲ δακρύσας μετ' οιμωγῆς ὁ εὐνοῦχος, ἣν μὲν ἡμφίεστο λαμπρὰν ἐσθῆτα ἀπέθετο· οἷα δὲ πενθῶν μέλαινα, περιβαλλόμενος, πρὸ τῆς βασιλέως οἰκίας ἐκαθέζετο, κλαίων καὶ στένων, Οἴμοι ἐγώ, λέγων, οἷον χρή προσδοκάν εἶναι περὶ ἐμὲ ὅν ἠρνησάμην Θεὸν, ὅπουγε τούτου χάριν ἐντεῦθεν ἤδη πάλαι μοι συνήθης γεγονώς Συμεώνης, οὐδὲ λόγου μεταδούς, ὧδέ με ἀπεστράφη καὶ παρέδραμεν! Ἐπεὶ δὲ ἔγνω ταῦτα Σαβώρης, μετακαλεσάμενος αὐτὸν, ἐπυνθάνετο τὴν αἰτίαν τοῦ πένθους, καὶ εἰ συμφορᾷ τινι περὶ τὸν οἶκον ἐχρήσατο. Ὑπολαβὼν δὲ Οὐσθαζάνης εἶπεν, Ο βασιλεῦ, οὐδὲν περὶ τὸν ἐνθάδε οἶκον ἡτύχησα. Είθε γὰρ ἀντὶ τοῦ συμβεβηκότος μοι, παντοδαπαῖς ἀλλοίαις περιπέπτωκα συμφοραῖς, καὶ ῥᾷον ἦν. Πενθῶ δὲ νῦν, ὅτι ζῶ· καὶ πάλαι τεθνάναι ὀφείλων, ὁρῶ τὸν ἥλιον, ὃν σοὶ χαριζόμενος, οὐκ ἀπὸ γνώμης προσεκύνησα τῷ δοκεῖν. Ὥστε κατ' ἀμφότερον δί καιον εἶναί με ἀποθανεῖν, προδότην Χριστοῦ γεγενη- μένον, καὶ περὶ σὲ ἀπατεῶνα. Καὶ ὁ μὲν, τοιάδε εἰπὼν, ὤμοσεν οὐρανοῦ καὶ γῆς δημιουργόν, μή μεταθήσεσθαι λοιπὸν τῆς γνώμης. Σαβώρης δὲ πρὸς τὸ παράδοξον τῆς μεταβολῆς τοῦ εὐνούχου τεθηπὼς, ἔτι μᾶλλον ἐχαλέπαινε τοῖς Χριστιανοῖς, ὡς γοητείαις τοιάδε κατορθοῦσι. Φειδοῖ δὲ τῇ περὶ τὸν πρεσβύτην, πῆ μὲν πρᾶος, πῆ δὲ ἀπηνὴς φαινόμενος, παντὶ σθένει μεταπείθειν αὐτὸν ἐπειρᾶτο. Ὡς δὲ οὐδὲν ήνυεν, ισχυριζομένου Οὐσθαζάδου (95) μήποτε τοσ οὗτον εὐήθη ἔσεσθαι, ὡς ἀντὶ τοῦ πάντων δημιουρ- γοῦ Θεοῦ τὰ πρὸς αὐτοῦ δεδημιουργημένα σέβειν, τότε δὴ πρὸς ὀργὴν κινηθείς, προσέταξεν αὐτοῦ ξί φει τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι. Ἐπὶ τοῦτο δὲ ἀγός μενος παρὰ τῶν δημίων, ἐπισχεῖν μικρὸν αὐτῶν ἐδεήθη, ὡς περί του βασιλεῖ δηλώσων. Καὶ προσκα λεσάμενός τινα τῶν πιστοτάτων ευνούχων, ἐκέλευσε Αt Οὐσθαζάδου, Ουσθαζάνης Ισταζάδης HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. B - A feceris? Cui Symeones : Quoniam, inquit, antea c D vinctus non adducebar ut verum Deum negarem ac proderem : idcirco non recusabam consuetos hono- res majestati regiæ exhibere. Nunc vero nefas est mihi id facere. Adsum enim certaturus pro pietate et pro doctrina nostra. Hæc cum dixisset, jussit rex ut solemn adoraret: multa se munera ei largi- turum, magnoque in honore eum habiturum esse pollicitus, si obtemperasset; sin recusarel, se et illum et universum Christianorum genus e medio sublaturun minatus est. Cum vero nec minis eum terreret, nec promissis inflecteret; sed forti animo perstaret Symeones, affirinans se nec solem unquan adoraturum, nec religionis suæ proditorem futu rum esse, eum rex in vinculis aliquandiu detineri jussit, ratus, ut verisimile est, fore ut ipsum sui consilii poeniteret. Qui cum in carcerem abducere- tur, conspicatus eum Usthazanes senex eunuchus, nutritor Saporis, et præpositus domus regiz, assurgens eum adoravit. Sedebat enim pro foribas palatii. Symeones eum contumeliose objurgavit, et ira percitus exclamavit, aversoque vultu eum præteriit. Nam cum ille Christianus esset, paulo antea vi coactus solem adoraverat. Statim igitur eunuchus flens atque ejulans, candidam vesteni qua indutus erat, deposuit, atque, ut in luctu, atris vestibus tectus ante regiam consedit, cum lamentis ac gemitu ista dicens : Væ mihi ! Qualem sperare decet erga me ſore Deuni quem negavi, quando ob hanc causam Syncones olim familiaris meus, ne alloquio quidem me dignatus, sic jam refugit atque aversatus est! Hæc cum audiisset Sapores, accitum ad se Usthazanem causam luctus interrogat, et utrum aliqua calanitas in familia ipsius contigisset. Cui respondens Usthazanes : Nulla, inquit, o rex, calamitas in hac terrena familia mihi contigit. Utinam pro eo quod mihi accidit, in quasvis alias calamitates incidissem! Melius utique mihi esset. Nunc autem lugeo quod, adhuc vivam : et qui dudum mori debueram, adhuc. solemn video, quen, tibi morem gerens, non ex animi mei sententia adorare visus sum. Itaque du- plici nomine mortem promerui, tum quod proditor fuerim Christi, tum quod te deceperim. Quæ cum dixisset, per Conditorem coli ac terra juravit se posthac sententiam minime mulaturum. Ob hanc insperatam eunuchi mutationem stupefactus rex, graviore adhuc iracundia exarsit adversus Chri stianos, utpote qui præstigiis ac maleficiis ista per- ficerent. Pro misericordia tamen qua erga senem erat affectus, nunc se lenem, nunc immitem ostendens, omni studio contendebat ut eum a proposito dimo- veret. Sed cum nihil proficeret, affirmante Ustha- zade, nunquam se adeo stultum fore, ut pro Deo VALESII ANNOTATIONES. Fukeliano scribitur cum tamen antea scriptum sit in eo codice. Epiphanius Scholasticus Usthazadem perpetuo vocat hune eunuchun, præpositum domus regiæ apud Persas. In codice Leonis Allalii ubique scri bitur. (95) Ισχυριζομένου Οὐσθαζάρου. In codice

εὔνοιαν ἔσχον, ὦ βασιλεῦ, περὶ τὸν ὑμέτερον οἶκον πατρί τε σῷ καὶ σοί, σπουδῇ τῇ προσηκούσῃ δια κινούμενος, οὗ μοι δοκεῖ μαρτύρων παρὰ σοὶ, εξ ταῦτα ἐπισταμένῳ, δεῖσθαι. ᾿Αντὶ πάντων δὲ ὧν πώποτε κεχαρισμένος ὑμῖν ἐγενόμην, ἀπόδος μοι ταύτην τὴν ἀμοιβήν, τὸ μὴ δόξαι τοῖς ἀγνοοῦσι τιμωρίαν ὑπέχειν ὡς ἄπιστον περὶ τὴν βασιλείαν, ἢ ἄλλως κακοῦργον ἀλόντα. Καὶ ὥστε τοῦτο δῆλον γενέσθαι, κήρυξ βοῶν σημανεῖ πᾶσιν, ὅτι Οὐσθαζά- δης τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται, μοχθηρὸς μὲν οὐδα- μῶς ἔν τινι ἐν τοῖς βασιλείοις φανείς, Χριστιανό; δὲ ὤν, καὶ τὸν ἴδιον Θεὸν ἀρνήσασθαι τῷ βασιλεῖ μὴ πειθόμενος. Καὶ ὁ μὲν εὐνοῦχος ἤγγειλε ταῦτα. Σαβώρης δὲ κατὰ τὴν αἴτησιν Ούσθαζάδου, κήρυκα βοῆσαι προσέταξεν. Πετο γὰρ τοὺς ἄλλους ἑτοίμως παύεσθαι Χριστιανίζειν, εἰ κατὰ νοῦν λάβοιεν, ὡς οὐδενὸς Χριστιανοῦ φείσεται, πρεσβύτην τροφέα καὶ οἰκεῖον εὔνουν ἀνελών. Οὐσθαζάδης δὲ ἐσπούδαζεν ἀνακηρυχθῆναι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτοῦ τιμωρίας, λα γισάμενος ὡς ἡνίκα εὐλαβηθεὶς προσεκύνησε τὸν ἥλιον, πολλοὺς Χριστιανῶν εἰς δέος κατέστησε · νυν δὲ εἰ μάθοιεν αὐτὸν ὑπὲρ τῆς θρησκείας αναιρε- θέντα, μιμητάς πολλοὺς ποιήσει τῆς οἰκείας ἀν- δρείας. Α τάδε εἰπεῖν Σαβώρῃ· Ην μὲν ἐκ νέου μέχρι τοῦ νῦν Η ΚΕΦΑΛ. Ι. Περὶ τῶν ὑπὸ Σαβωρίου ἀναιρεθέντων Χριστια νῶν ἐν Περσίδι. Ὧδε μὲν Οὐσθαζάδης ἐνδοξοτάτην βιοτὴν (96) ἐνθάδε κατέλιπε. Συμεώνης δὲ μαθὼν ἐν τῷ δεσμω τηρίῳ, εὐχαριστήρια περὶ αὐτοῦ τῷ Θεῷ ηύξατο. Τῇ δὲ ἑξῆς ἡμέρᾳ, ἔτυχε δὲ ἔκτην τῆς ἑβδομάδος εἶναι, καθ᾽ ἣν πρὸ τῆς ἀναστασίμου πανηγύρεως ἡ ἐτήσιος τοῦ σωτηρίου πάθους ἀνάμνησις ἐπιτελεῖται, καὶ τὸν Συμεώνην ἐψηφίσατο ὁ βασιλεὺς ξίφει ἀναιρε θῆναι. Προαχθεὶς γὰρ αὖθις ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου εἰς τὰ βασίλεια (97), γενναίως μάλα διελέχθη Σαβώρη περὶ τοῦ δόγματος, καὶ οὔτε αὐτὸν, οὔτε τὸν ἥλιον προσκυνῆσαι ἠνέσχετο. Κατὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, ὁμοίως ἀναιρεθῆναι προσετάχθησαν καὶ ἄλλοι ἑκατὸν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ὄντες · τελευταῖον δὲ αὐτοῖς ἐπισφαγῆναι Συμεώνην, τὸν πάντων θάνατον θεασά- μενον. Ησαν δὲ τούτων οἱ μὲν ἐπίσκοποι, οἱ δὲ πρεσβύτεροι, καὶ ἄλλοι ἄλλων κληρικῶν ταγμάτων. Ὡς δὲ πάντες τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἡγοντο, παραγενό- μενος ὁ μέγας ἀρχιμάγος, ἤρετο αὐτοὺς εἰ βούλοιντο. ένδοξότατα την βιοτὴν ἐνθάδε κατα έλιπε. εἰς τὰ βα- σίλεια. SOZOMENI • rerum omnium conditore res ab illo conditas cole- ret: tunc ira succensus, caput illi amputari præ- cepit. Qui cum ad id supplicium duceretur a spicu- latoribus, rogavit eos ut paululum exspectarent, quasi quidpiam regi indicaturus esset. Vocatoque ad se eunucho quodam fidelissimo, mandat ut ista Sapori nuntiaret. Quanta semper benevolentia ab ineunte ætate ad hoc usque tempus erga fami- liam tuam, o rex, affectus fuerim, dum parenti tuo ac tibi, qua par erat, cura ac diligentia mini- strarem, nullis mihi testibus opus esse arbitror, apud te præsertim, qui rem explorate nosti. Pro omnibus igitur officiis quæ vobis grata ac jucunda aliquando praestiti, hanc mihi mercedem redde, ut ignaris non videar tanquam infidelis erga regnum tuum, aut tanquam in maleficio aliquo deprehen- sus, subire supplicium. Utque id palam fiat, præco clamans significet universis, Usthazadem capite truncari, nullius quidem flagitii in palatio com- pertum unquam, sed Christianum, et qui a rege induci non potuerit ut Deum suum negaret. Et eunuchus quidem ista nuntiavit; Sapores vero, juxta petitionem Usthazadis, præconem proclamare jussit. Sic enim existimabat reliquos omnes a Chri- stiana religione facile discessuros, si attenderent, nemini Christiano eum parciturum esse, qui senem nutritorem, et fidelem famulum interemisset. Ve- rum Usthazades causam supplicii sui publice per præconem pronuntiari idcirco expetiit, quod cogi- tabat se, tunc cum præ metu solemi adoravisset, multis Christianorum pavorem injecisse: nunc vero postquam didicissent ipsum pro Christiana religione interfectum esse, multos suæ virtutis imita- lores futuros. CAP. X. De Christianis a Sapore occisis ta Perside. C Hunc in modum Usthazades gloriosissimo exitu migravit e vita. Quod cum Symeones in carcere accepisset, gratias pro ille persolvit Deo. Postero autem die qui erat sexta feria, quo die ante ſe- stum resurrectionis annua salutaris passionis me- moria celebratur, rex Symeonem quoque gladio obtruncari præcepit. Perductus enim iterum ad re- giam ex carcere, constanter admodum de religione disseruerat coram Sapore, et neque ipsum, neque solem adorare unquam voluerat. Eodem die centum quoque alii in carcere constituti, pari modo jussi sunt interfici : utque postremus omnium Symeones, postquam cadem illorum spectasset, jugularetur. Ex D quibus alii erant episcopi, alii presbyteri, alii diver- sorum ordinum clerici. Cumque universi simul ad supplicium ducerentur, progressus in medium ma- gnus princeps magorum, interrogavit eos utrum vel. lent vivere, eamdemque cum rege religionem sequi, VALESII ANNOTATIONES. Usthazadis vitam illustrissimam appellet, cum mors ejus potius ita fuerit appellanda. Malim ita- que scribere Atque ita legisse videtur Epiphanius, qui sic vertit Hoc modo Usthazades gloriosissima morte translatus est. bus Fukeli et Allatii scriptum inveni Nec aliter in suo codice legit Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit, Deductus enim rursus e carcere ad palatium regis. (96) Ενδοξοτάτην βιοτήν. Non video cur (97) Πρὸς τὸν βασιλέα. In manuscriptis codici-

εὔνοιαν ἔσχον, ὦ βασιλεῦ, περὶ τὸν ὑμέτερον οἶκον πατρί τε σῷ καὶ σοί, σπουδῇ τῇ προσηκούσῃ δια κινούμενος, οὗ μοι δοκεῖ μαρτύρων παρὰ σοὶ, εξ ταῦτα ἐπισταμένῳ, δεῖσθαι. ᾿Αντὶ πάντων δὲ ὧν πώποτε κεχαρισμένος ὑμῖν ἐγενόμην, ἀπόδος μοι ταύτην τὴν ἀμοιβήν, τὸ μὴ δόξαι τοῖς ἀγνοοῦσι τιμωρίαν ὑπέχειν ὡς ἄπιστον περὶ τὴν βασιλείαν, ἢ ἄλλως κακοῦργον ἀλόντα. Καὶ ὥστε τοῦτο δῆλον γενέσθαι, κήρυξ βοῶν σημανεῖ πᾶσιν, ὅτι Οὐσθαζά- δης τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται, μοχθηρὸς μὲν οὐδα- μῶς ἔν τινι ἐν τοῖς βασιλείοις φανείς, Χριστιανό; δὲ ὤν, καὶ τὸν ἴδιον Θεὸν ἀρνήσασθαι τῷ βασιλεῖ μὴ πειθόμενος. Καὶ ὁ μὲν εὐνοῦχος ἤγγειλε ταῦτα. Σαβώρης δὲ κατὰ τὴν αἴτησιν Ούσθαζάδου, κήρυκα βοῆσαι προσέταξεν. Πετο γὰρ τοὺς ἄλλους ἑτοίμως παύεσθαι Χριστιανίζειν, εἰ κατὰ νοῦν λάβοιεν, ὡς οὐδενὸς Χριστιανοῦ φείσεται, πρεσβύτην τροφέα καὶ οἰκεῖον εὔνουν ἀνελών. Οὐσθαζάδης δὲ ἐσπούδαζεν ἀνακηρυχθῆναι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτοῦ τιμωρίας, λα γισάμενος ὡς ἡνίκα εὐλαβηθεὶς προσεκύνησε τὸν ἥλιον, πολλοὺς Χριστιανῶν εἰς δέος κατέστησε · νυν δὲ εἰ μάθοιεν αὐτὸν ὑπὲρ τῆς θρησκείας αναιρε- θέντα, μιμητάς πολλοὺς ποιήσει τῆς οἰκείας ἀν- δρείας. Α τάδε εἰπεῖν Σαβώρῃ· Ην μὲν ἐκ νέου μέχρι τοῦ νῦν Η ΚΕΦΑΛ. Ι. Περὶ τῶν ὑπὸ Σαβωρίου ἀναιρεθέντων Χριστια νῶν ἐν Περσίδι. Ὧδε μὲν Οὐσθαζάδης ἐνδοξοτάτην βιοτὴν (96) ἐνθάδε κατέλιπε. Συμεώνης δὲ μαθὼν ἐν τῷ δεσμω τηρίῳ, εὐχαριστήρια περὶ αὐτοῦ τῷ Θεῷ ηύξατο. Τῇ δὲ ἑξῆς ἡμέρᾳ, ἔτυχε δὲ ἔκτην τῆς ἑβδομάδος εἶναι, καθ᾽ ἣν πρὸ τῆς ἀναστασίμου πανηγύρεως ἡ ἐτήσιος τοῦ σωτηρίου πάθους ἀνάμνησις ἐπιτελεῖται, καὶ τὸν Συμεώνην ἐψηφίσατο ὁ βασιλεὺς ξίφει ἀναιρε θῆναι. Προαχθεὶς γὰρ αὖθις ἐκ τοῦ δεσμωτηρίου εἰς τὰ βασίλεια (97), γενναίως μάλα διελέχθη Σαβώρη περὶ τοῦ δόγματος, καὶ οὔτε αὐτὸν, οὔτε τὸν ἥλιον προσκυνῆσαι ἠνέσχετο. Κατὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἡμέραν, ὁμοίως ἀναιρεθῆναι προσετάχθησαν καὶ ἄλλοι ἑκατὸν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ ὄντες · τελευταῖον δὲ αὐτοῖς ἐπισφαγῆναι Συμεώνην, τὸν πάντων θάνατον θεασά- μενον. Ησαν δὲ τούτων οἱ μὲν ἐπίσκοποι, οἱ δὲ πρεσβύτεροι, καὶ ἄλλοι ἄλλων κληρικῶν ταγμάτων. Ὡς δὲ πάντες τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἡγοντο, παραγενό- μενος ὁ μέγας ἀρχιμάγος, ἤρετο αὐτοὺς εἰ βούλοιντο. ένδοξότατα την βιοτὴν ἐνθάδε κατα έλιπε. εἰς τὰ βα- σίλεια. SOZOMENI • rerum omnium conditore res ab illo conditas cole- ret: tunc ira succensus, caput illi amputari præ- cepit. Qui cum ad id supplicium duceretur a spicu- latoribus, rogavit eos ut paululum exspectarent, quasi quidpiam regi indicaturus esset. Vocatoque ad se eunucho quodam fidelissimo, mandat ut ista Sapori nuntiaret. Quanta semper benevolentia ab ineunte ætate ad hoc usque tempus erga fami- liam tuam, o rex, affectus fuerim, dum parenti tuo ac tibi, qua par erat, cura ac diligentia mini- strarem, nullis mihi testibus opus esse arbitror, apud te præsertim, qui rem explorate nosti. Pro omnibus igitur officiis quæ vobis grata ac jucunda aliquando praestiti, hanc mihi mercedem redde, ut ignaris non videar tanquam infidelis erga regnum tuum, aut tanquam in maleficio aliquo deprehen- sus, subire supplicium. Utque id palam fiat, præco clamans significet universis, Usthazadem capite truncari, nullius quidem flagitii in palatio com- pertum unquam, sed Christianum, et qui a rege induci non potuerit ut Deum suum negaret. Et eunuchus quidem ista nuntiavit; Sapores vero, juxta petitionem Usthazadis, præconem proclamare jussit. Sic enim existimabat reliquos omnes a Chri- stiana religione facile discessuros, si attenderent, nemini Christiano eum parciturum esse, qui senem nutritorem, et fidelem famulum interemisset. Ve- rum Usthazades causam supplicii sui publice per præconem pronuntiari idcirco expetiit, quod cogi- tabat se, tunc cum præ metu solemi adoravisset, multis Christianorum pavorem injecisse: nunc vero postquam didicissent ipsum pro Christiana religione interfectum esse, multos suæ virtutis imita- lores futuros. CAP. X. De Christianis a Sapore occisis ta Perside. C Hunc in modum Usthazades gloriosissimo exitu migravit e vita. Quod cum Symeones in carcere accepisset, gratias pro ille persolvit Deo. Postero autem die qui erat sexta feria, quo die ante ſe- stum resurrectionis annua salutaris passionis me- moria celebratur, rex Symeonem quoque gladio obtruncari præcepit. Perductus enim iterum ad re- giam ex carcere, constanter admodum de religione disseruerat coram Sapore, et neque ipsum, neque solem adorare unquam voluerat. Eodem die centum quoque alii in carcere constituti, pari modo jussi sunt interfici : utque postremus omnium Symeones, postquam cadem illorum spectasset, jugularetur. Ex D quibus alii erant episcopi, alii presbyteri, alii diver- sorum ordinum clerici. Cumque universi simul ad supplicium ducerentur, progressus in medium ma- gnus princeps magorum, interrogavit eos utrum vel. lent vivere, eamdemque cum rege religionem sequi, VALESII ANNOTATIONES. Usthazadis vitam illustrissimam appellet, cum mors ejus potius ita fuerit appellanda. Malim ita- que scribere Atque ita legisse videtur Epiphanius, qui sic vertit Hoc modo Usthazades gloriosissima morte translatus est. bus Fukeli et Allatii scriptum inveni Nec aliter in suo codice legit Epiphanius Scholasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit, Deductus enim rursus e carcere ad palatium regis. (96) Ενδοξοτάτην βιοτήν. Non video cur (97) Πρὸς τὸν βασιλέα. In manuscriptis codici-

ζην, καὶ βασιλεῖ παραπλησι ως θρησκεύειν, καὶ τὸν Α ἥλιον σέβειν. Οὐδενὸς δὲ τὴν ἐπὶ τούτοις ζωὴν ἑλο μένου, ὡς εἰς τὸν τόπον ἤχθησαν οἱ κτείνεσθαι ἔμελλον, οἱ μὲν δήμιοι ἔργου είχοντο, καὶ περὶ τὴν σφαγὴν τῶν μαρτύρων ἐπόνουν· Συμεώνης δὲ παρ· εστηκὼς αὐτοῖς ἀναιρουμένοις, παρεκελεύετο θαλ βεῖν, καὶ περὶ θανάτου, καὶ περὶ ἀναστάσεως, καὶ περὶ εὐσεβείας διελέγετο. Καὶ ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφῶν πιστούμενος, ἐδείκνυ ζωὴν μὲν ἀληθῶς εἶναι τὸ ὧδε ἀποθανεῖν· τὸ δὲ διὰ δειλίαν προδοῦναι Θεόν, ὁμολο γουμένως θάνατον. Μετ' οὐ πολὺ γὰρ καὶ μηδενὸς ἀποκτείνοντος, αυτομάτως τεθνήξονται· τοῦτο γὰρ ἄρυκτον παντὶ τικτομένῳ τέλος. Τὰ μετὰ ταῦτα δὲ διηνεκή ὄντα, οὐ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁμοίως ἀπαντή σει· ἀλλ' ὡς ἀπὸ στάθμης τινός, ἀκριβῆ λόγον δε σουσι τῆς ἐνθάδε βιοτῆς. Καὶ ἀθανάτους ὧν ἕκαστος εὖ ἐποίησε τὰς ἀμοιβὰς λήψεται, καὶ τὰς εὐθύνας τῶν ἐναντίων ὑφέξει. Μεῖζον δὲ πάντων ἐν ἀγαθοῖς καὶ μακαριώτατον, ὑπὲρ Θεοῦ ἐλέσθαι ἀποθανεῖν. Τοιαῦτα Συμεώνου διεξιόντος, οἷα παιδοτρίβου παρα- κελευομένου ἐν τοῖς ἀγῶσιν ὂν χρὴ τρόπον ἐλθεῖν, ἕκαστος ἐπαΐων, προθύμως πρὸς τὴν σφαγὴν ἐχώρει. Ἐπεὶ δὲ τοὺς ἑκατὸν διῆλθεν ὁ δήμιος, τελευταῖον [καὶ] αὐτὸν Συμεώνην ἔκτεινε α, καὶ ᾿Αβεδεχαλάαν καὶ Αναννίαν (98). Αμφότεροι δὲ γηραλέοι πρεσβύτεροι τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, ἅμα αὐτῷ συνελήφθησαν, καὶ ἐν δεσμοῖς ἦσαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ Πουσίκη τοῦ πρώτου ἐν τοῖς τεχνίταις Σαβώρου. Τηνικαῦτα δὲ Πουσίκης, ὃς πάντων ἦρχε τῶν τοῦ βασιλέως τεχνιτῶν, αὐτόθι ἑστὼς, ἰδὼν ᾿Ανανίαν τρέμοντα ὡς ηὐτρεπίζετο ἐπὶ τὴν σφαγήν, Πρὸς βραχύ, ἔφη, ὦ γέρον, μῦσον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ θάρρει. Αὐτίκα γὰρ ὄψει τοῦ Χριστοῦ τὸ φῶς. Αμα δὲ τοῦτο εἰπὼν, συνελήφθη, καὶ ὡς βασιλέα ήχθη. Καὶ Χριστιανὸς εἶναι ὁμολογήσας, καθότι ελευθεροστομῶν ὑπὲρ τοῦ δόγματος καὶ τῶν μαρτύ ρων προσδιελέχθη τῷ βασιλεῖ, ὡς οὐ δέον παρρησια- σάμενος, παραξένῳ καὶ ὠμοτάτῳ τρόπῳ ἀποθανεῖν προσετάχθη. Περὶ γὰρ τὸν τένοντα διορύξαντες αὐτ τοῦ τὸν αὐχένα οι δήμιοι, τῇδε αὐτοῦ τὴν γλῶτταν ἐξείλκυσαν· ἐκ διαβολῆς δέ τινων, καὶ θυγάτηρ αὐτοῦ παρθένος ἱερὰ συλληφθεῖσα τότε ἀνῃρέθη. Τοῦ δὲ ἐπιγενομένου ἔτους, κατὰ τὴν ἡμέραν, ᾗ τοῦ μὲν πάθους τοῦ Χριστοῦ ἡ ἀνάμνησις ἐπιτελεῖτο, τῆς δὲ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἡ πανήγυρις προσεδοκᾶτο, Ανανίαν Αἰνίναν Ανανίαν. Τελευταῖον καὶ αὐτὸν Συμεώνην ἔκτεινε. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. et solem venerari. Sed cum nemo illorum his con- B ditionibus vivere sustinuisset, ducti sunt in locum supplicio destinatum. Et spiculatores quidem jussa faciebant, et in cadendis martyribus desudabant. Symeones vero iis qui interficiebantur proxime astans, hortabatur ut forti animo essent: deque morte et resurrectione, et de pietate disserebat. El sacrarum Scripturarnm testimonio ostendebat, hoc quidem modo mortem oppetere, veram esse vitam Deum vero præ ignavia prodere, mortem esse certissimam. Ipsos si quidem, etiamsi nemo vim ipsis afferret, haud multo post sua sponte esse morituros. Ilunc enim exitum cunctis nascen- tibus inevitabilem esse. Quæ vero post hanc vi- tam manent perpetua, ea non omnibus pari modo eventura, sed cunctos homines vitæ hic transactæ rationem accurate velut ex trulina quarlar reddituros. Et eorum quidem quæ unusquisque recte gesserit, immortalem accepturum esse mer- cedem secus vero gestorum sempiternas pœnas daturum. Porro inter bona opera summum hoc esse ac beatissimum omnium, pro Deo morteni ultro oppetere. Dum hæc dissereret Symeones, singuli tanquam exercitatorem in sacris certami- nibus monentem quo ingrediendum sit modo, al tentis auribus audientes, alacriter ad cædem per- gebant. Postquam centum illos interemisset car. nifex, ultimo loco et Symeonem ipsum occidit, et cum illo Abdechalaam et Ananiam. Hi senes, pre- sbyteri Ecclesiæ quam regebat Symeones, ambo una cum illo capti et in vincula conjecti fuerant. C D CAP. XI. De Pusice præfecto artificum Saporis. Dum hæc fierent, Pusices præfectus omnium regis ſabrorum, ibidem stans, conspicatus Ana- niam trementem cum pararetur ad necem : Pau- lulum temporis, inquit, o senex, claude oculos tuos, et bono animo esto. Mox enim videbis lucein Christi. Quæ cum dixisset, illico comprehensus, ad regem perducitur. Et cum se Christianum fas- sus fuisset, quoniam de doctrina Christianorum et de martyribus liberius locutus erat regi, perinde quasi contra jus fasque fiducia usus, novo quo- dam et crudelissimo mortis genere jubetur occidi. Perfossa enim ejus cervice circa tendinem, spicu- latores linguam ejus illac evulserunt. Eodem tem- pore filia quoque ejus, virgo Deo consecrata, de- latione quorumdam comprehensa interficitur. Sc- quente autem anno, eo ipso die quo passionis quidem Christi memoria celebrabatur, resurre- VALESHI ANNOTATIONES. Epiphanius Scholasticus. Atque ita fere codex Fu- kelii. enim scriptum habet. In codice Allatii legitur hic et in capite u infra, ubi codex Fukelii scriptum etiam habel VARIORUM. Martyrium Symeonis et sociorum contigit anno 349, die Aprilis 21, inquit Ant. Pagi, ad ann. 345, n. 3. Verum cum Sozomenus diserte asserat, Sy- meonem initio persecutionis interemptum fuisse, ejus martyrium ad annum circiter potius res rocandum censet Theod. Ruinart, Act. Mart. (98) Ανανίαν. Ananiam hunc martyrem vocat

ζην, καὶ βασιλεῖ παραπλησι ως θρησκεύειν, καὶ τὸν Α ἥλιον σέβειν. Οὐδενὸς δὲ τὴν ἐπὶ τούτοις ζωὴν ἑλο μένου, ὡς εἰς τὸν τόπον ἤχθησαν οἱ κτείνεσθαι ἔμελλον, οἱ μὲν δήμιοι ἔργου είχοντο, καὶ περὶ τὴν σφαγὴν τῶν μαρτύρων ἐπόνουν· Συμεώνης δὲ παρ· εστηκὼς αὐτοῖς ἀναιρουμένοις, παρεκελεύετο θαλ βεῖν, καὶ περὶ θανάτου, καὶ περὶ ἀναστάσεως, καὶ περὶ εὐσεβείας διελέγετο. Καὶ ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφῶν πιστούμενος, ἐδείκνυ ζωὴν μὲν ἀληθῶς εἶναι τὸ ὧδε ἀποθανεῖν· τὸ δὲ διὰ δειλίαν προδοῦναι Θεόν, ὁμολο γουμένως θάνατον. Μετ' οὐ πολὺ γὰρ καὶ μηδενὸς ἀποκτείνοντος, αυτομάτως τεθνήξονται· τοῦτο γὰρ ἄρυκτον παντὶ τικτομένῳ τέλος. Τὰ μετὰ ταῦτα δὲ διηνεκή ὄντα, οὐ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁμοίως ἀπαντή σει· ἀλλ' ὡς ἀπὸ στάθμης τινός, ἀκριβῆ λόγον δε σουσι τῆς ἐνθάδε βιοτῆς. Καὶ ἀθανάτους ὧν ἕκαστος εὖ ἐποίησε τὰς ἀμοιβὰς λήψεται, καὶ τὰς εὐθύνας τῶν ἐναντίων ὑφέξει. Μεῖζον δὲ πάντων ἐν ἀγαθοῖς καὶ μακαριώτατον, ὑπὲρ Θεοῦ ἐλέσθαι ἀποθανεῖν. Τοιαῦτα Συμεώνου διεξιόντος, οἷα παιδοτρίβου παρα- κελευομένου ἐν τοῖς ἀγῶσιν ὂν χρὴ τρόπον ἐλθεῖν, ἕκαστος ἐπαΐων, προθύμως πρὸς τὴν σφαγὴν ἐχώρει. Ἐπεὶ δὲ τοὺς ἑκατὸν διῆλθεν ὁ δήμιος, τελευταῖον [καὶ] αὐτὸν Συμεώνην ἔκτεινε α, καὶ ᾿Αβεδεχαλάαν καὶ Αναννίαν (98). Αμφότεροι δὲ γηραλέοι πρεσβύτεροι τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, ἅμα αὐτῷ συνελήφθησαν, καὶ ἐν δεσμοῖς ἦσαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ Πουσίκη τοῦ πρώτου ἐν τοῖς τεχνίταις Σαβώρου. Τηνικαῦτα δὲ Πουσίκης, ὃς πάντων ἦρχε τῶν τοῦ βασιλέως τεχνιτῶν, αὐτόθι ἑστὼς, ἰδὼν ᾿Ανανίαν τρέμοντα ὡς ηὐτρεπίζετο ἐπὶ τὴν σφαγήν, Πρὸς βραχύ, ἔφη, ὦ γέρον, μῦσον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ θάρρει. Αὐτίκα γὰρ ὄψει τοῦ Χριστοῦ τὸ φῶς. Αμα δὲ τοῦτο εἰπὼν, συνελήφθη, καὶ ὡς βασιλέα ήχθη. Καὶ Χριστιανὸς εἶναι ὁμολογήσας, καθότι ελευθεροστομῶν ὑπὲρ τοῦ δόγματος καὶ τῶν μαρτύ ρων προσδιελέχθη τῷ βασιλεῖ, ὡς οὐ δέον παρρησια- σάμενος, παραξένῳ καὶ ὠμοτάτῳ τρόπῳ ἀποθανεῖν προσετάχθη. Περὶ γὰρ τὸν τένοντα διορύξαντες αὐτ τοῦ τὸν αὐχένα οι δήμιοι, τῇδε αὐτοῦ τὴν γλῶτταν ἐξείλκυσαν· ἐκ διαβολῆς δέ τινων, καὶ θυγάτηρ αὐτοῦ παρθένος ἱερὰ συλληφθεῖσα τότε ἀνῃρέθη. Τοῦ δὲ ἐπιγενομένου ἔτους, κατὰ τὴν ἡμέραν, ᾗ τοῦ μὲν πάθους τοῦ Χριστοῦ ἡ ἀνάμνησις ἐπιτελεῖτο, τῆς δὲ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἡ πανήγυρις προσεδοκᾶτο, Ανανίαν Αἰνίναν Ανανίαν. Τελευταῖον καὶ αὐτὸν Συμεώνην ἔκτεινε. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. et solem venerari. Sed cum nemo illorum his con- B ditionibus vivere sustinuisset, ducti sunt in locum supplicio destinatum. Et spiculatores quidem jussa faciebant, et in cadendis martyribus desudabant. Symeones vero iis qui interficiebantur proxime astans, hortabatur ut forti animo essent: deque morte et resurrectione, et de pietate disserebat. El sacrarum Scripturarnm testimonio ostendebat, hoc quidem modo mortem oppetere, veram esse vitam Deum vero præ ignavia prodere, mortem esse certissimam. Ipsos si quidem, etiamsi nemo vim ipsis afferret, haud multo post sua sponte esse morituros. Ilunc enim exitum cunctis nascen- tibus inevitabilem esse. Quæ vero post hanc vi- tam manent perpetua, ea non omnibus pari modo eventura, sed cunctos homines vitæ hic transactæ rationem accurate velut ex trulina quarlar reddituros. Et eorum quidem quæ unusquisque recte gesserit, immortalem accepturum esse mer- cedem secus vero gestorum sempiternas pœnas daturum. Porro inter bona opera summum hoc esse ac beatissimum omnium, pro Deo morteni ultro oppetere. Dum hæc dissereret Symeones, singuli tanquam exercitatorem in sacris certami- nibus monentem quo ingrediendum sit modo, al tentis auribus audientes, alacriter ad cædem per- gebant. Postquam centum illos interemisset car. nifex, ultimo loco et Symeonem ipsum occidit, et cum illo Abdechalaam et Ananiam. Hi senes, pre- sbyteri Ecclesiæ quam regebat Symeones, ambo una cum illo capti et in vincula conjecti fuerant. C D CAP. XI. De Pusice præfecto artificum Saporis. Dum hæc fierent, Pusices præfectus omnium regis ſabrorum, ibidem stans, conspicatus Ana- niam trementem cum pararetur ad necem : Pau- lulum temporis, inquit, o senex, claude oculos tuos, et bono animo esto. Mox enim videbis lucein Christi. Quæ cum dixisset, illico comprehensus, ad regem perducitur. Et cum se Christianum fas- sus fuisset, quoniam de doctrina Christianorum et de martyribus liberius locutus erat regi, perinde quasi contra jus fasque fiducia usus, novo quo- dam et crudelissimo mortis genere jubetur occidi. Perfossa enim ejus cervice circa tendinem, spicu- latores linguam ejus illac evulserunt. Eodem tem- pore filia quoque ejus, virgo Deo consecrata, de- latione quorumdam comprehensa interficitur. Sc- quente autem anno, eo ipso die quo passionis quidem Christi memoria celebrabatur, resurre- VALESHI ANNOTATIONES. Epiphanius Scholasticus. Atque ita fere codex Fu- kelii. enim scriptum habet. In codice Allatii legitur hic et in capite u infra, ubi codex Fukelii scriptum etiam habel VARIORUM. Martyrium Symeonis et sociorum contigit anno 349, die Aprilis 21, inquit Ant. Pagi, ad ann. 345, n. 3. Verum cum Sozomenus diserte asserat, Sy- meonem initio persecutionis interemptum fuisse, ejus martyrium ad annum circiter potius res rocandum censet Theod. Ruinart, Act. Mart. (98) Ανανίαν. Ananiam hunc martyrem vocat

γῆν ἐφοίτα, καταδικάζουσα θάνατον τῶν ἑαυτοὺς Χριστιανοὺς εἶναι ὁμολογούντων· ἡνίκα δὴ λέγεται ἀριθμοῦ κρείττονα πληθὺν Χριστιανῶν, ὑπὸ ξίφους ἀναιρεθῆναι. Οι τε γὰρ μάγοι, κατὰ πόλεις καὶ χώμας ἐπιμελῶς ἐθήρων τοὺς λανθάνοντας· οἱ δὲ, καὶ αὐτόματοι μηδενὸς ἄγοντος ἑαυτοὺς κατεμήνυον, ὥστε μὴ τῇ σιγῇ δόξαι τὸν Χριστὸν ἀπαρνεῖσθαι. Αφειδῶς δὲ πάντων Χριστιανῶν κτιννυμένων, πλεί- στοι καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς βασιλείοις ἀνῃρέθησαν, καὶ Αζάδης ὁ εὐνοῦχος, ταμάλιστα βασιλεῖ κεχαρισμένος ὤν. Ον ἐπείπερ ἀποθανεῖν ὁ Σαβώρης ἐπύθετο, περίλυπος εἰς ἄγαν ἐγένετο, καὶ τὴν δημώδη ταύτην σφαγὴν ἔστησε, μόνους δὲ τοὺς καθηγητὰς τῆς θρη σκείας ἀναιρεῖσθαι προσέταξε. Α ὠμοτάτη Σαβώρου πρόσταξις ἀνὰ πᾶσαν τὴν Περσῶν ΚΕΦΑΛ. ΙΒ΄. Περὶ Ταρβούλας τῆς ἀδελφῆς Συμεών, καὶ τῆς μαρτυρίας αὐτῆς. Κατ' ἐκεῖνο δὲ καιροῦ, νόσῳ περιπεσούσης της βασιλίδος, συλλαμβάνεται ἡ Συμεώνου τοῦ ἐπισκόπου ἀδελφή, Ταρδούλα τούνομα, ἱερὰ παρθένος . σὺν θεραπαίνῃ τὸν αὐτὸν μετιούσῃ βίον, καὶ ἀδελφὴ μετὰ θάνατον ἀνδρὸς, γάμον ἀπαγορευσάσῃ, καὶ ὁμοίως ἀγομένῃ. Εγένετο δὲ αὐτῶν ἡ σύλληψις ἐκ διαβολῆς τῶν Ἰουδαίων, ἐπαιτιωμένων ὡς φαρμάκοις τῇ κρατ τούσῃ ἐπεβούλευσαν, διὰ τὸν Συμεώνου θάνατον μη νιῶσαι. Ἡ δὲ βασιλίς (φιλεῖ γάρ πως τὸ νοσοῦν τοῖς ἀπευκταίοις ὑπέχειν τὴν ἀκοὴν [99]) υπέλαβεν ἀληθ εἶναι τὴν διαβολὴν, καὶ μάλιστα παρὰ Ἰουδαίων γε- γενημένην· ἐπεὶ τὰ αὐτῶν ἐφρόνει, καὶ Ἰουδαϊκῶς ἐβίω, καὶ ἀψευδεῖς αὐτοὺς ἡγεῖτο καὶ εὔνους αὐτῇ. Παραλαβόντες δὲ οἱ μάγοι Ταρδούλαν καὶ τὰς λοιπὰς, καταδικάζουσιν αὐτῶν θάνατον· καὶ πρέονι διχῆ τε μόντες, ἀνεσκολόπισαν, καὶ ὡς ἀποτρόπαιον νότου, διὰ μέσου τῶν σκολόπων τὴν βασιλίδα παρελθεῖν ἐποίησαν. Λέγεται δὲ Ταρβούλαν ταύτην, εὐπρεπῆ καὶ μάλα καλὴν τὸ εἶδος γενέσθαι· ἐρασθῆναι δὲ αὐ τῆς τινα τῶν μάγων, καὶ περὶ τῆς συνουσίας λάθρα προπέμψασθαι μισθὸν (1), ἐπαγγειλάμενον, εἰ πει - σθείη, σωτηρίαν αὐτῇ καὶ ταῖς συνεύσεις. Τὴν δὲ, μήτε ἀσελγοῦς ἀκοῆς ἀνασχομένην, ἐνυβρίσαι μὲν αὐτοῖς καὶ ἀκολασίαν ὀνειδίσαι προθυμότατα δὲ μᾶλλον ἐλέσθαι ἀποθανεῖν, ἢ τὴν παρθενίαν προδού τὰ ἀπευκταία τοῖς εὐ κταίοις. Πείθεται γὰρ βαστα ταῖς ἀπευκταίοις συμφοραῖς περιπεσὼν ἄνθρωπος. προσπέμψασθαι. Ἱερὰ παρθένος. SOZOMENI ctionis vero exspectabatur festivitas, crudelissi- mum edictum Saporis per universam Persarum ditionem propositum est, quo cuncti qui se Chri- stianos confessi essent, mortis supplicio addice- bantur. Quo quidem tempore aiunt innumerabilen Christianorum multitudinem gladio cæsam esse. Nam et magi, per singulas urbes et vicos stu- diose investigabant eos qui se occultarent : el Christiani, nemine etiam ipsos ducente, uuro se- metipsos prodebant, ne silentio suo Christum negasse viderentur. Porro cum Christiani omnes absque ulla miseratione trucidarentur, multi in ipso palatio necati sunt, atque inter hos Azadas eunuchus, regi longe charissimus. Quem cumn Sapores peremptum accepisset, incredibili dolore perculsus est. Et hanc quidem generalem Christianorum cædem compressit: solos vero Christianse legis doctores interimi præcepit. CAP. XII. De Tarbula Symeonis sorore, deque ejus martyrio. B Per idem tempus cum regina in morbum inci- disset, Symeonis episcopi soror, nomine Tarbula, virgo devota comprehenditur, una cum famula ip- sius quæ idem vitæ genus sectabatur, et cum al- tera sorore quæ post obitum viri nuptiis renuntia- verat, eamdemque vivendi rationem erat amplexa. Captæ sunt autem fraude ac delatione Judæorum, qui eas accusaverant quod reginam malediciis appe tiissent, ob Symeonis necem infens. At regina, ut solent ægroti abominandis remediis aures ac- commodare, eani delationem veram esse credidit, præsertim cum a Judæis profecta esset. Idem enim cum ipsis sentiebat, et Judaico ritu vivens, vera- G ces illos ac sibi benevolos esse existimabat. Itaque magi Tarbulam et reliquas duas corripientes, ca- pitali supplicio addicunt, serraque bifariam dis- sectas, patibulis suffixerunt, atque ad depellen- dum morbum, reginam per medium patibulorum transire juɛserunt. Porro Tarbulam istam decoram admodum ac formosam fuisse perhibent, et quem- dam ex magis ejus amore captum, missa ad eam pecunia sollicitasse eam de stupro, et ipsi et so- dalibus ipsius incolumitatem pollicitum, si morem ipsi gerere vellet. Illam vero obscenos sermones ne auditu quidem sustinentem, magos quidem af- VALESII ANNOTATIONES. sculus hunc locum ita vertit, Solent enim ægroti detestandis abominationibus fidem adhibere. Chri- stophorsonus quoque vertit, Malis omnibus facile aures accommodare. Apparet igitur utrumque hoc loco sumpsisse pro malis omnibus. Epiphanius Scholasticus legisse videtur Sic enim interpretatur hunc locum, Cum soleant languentes hujusmodi spebus aures accom- modare. Nicephorus tamen vulgatam scripturam tuetur, sic enim habet: Id est, Facile res delestandas credunt homines, ubi in cala- mitatem inciderunt. Atque ita interpretandum cen- seo hunc Sozomeni locum: non de malis omnibus, quemadmodum accepit Musculus et Christophor- sonus, sed de maleficiis, quibus se appetitam esse a Tarbula nimis facile credidit regina. beretur VARIORUM. • Virgo sacra, virginitatem scilicet professa, ut ex verbis sequentibus coll gitur. (99) Τοῖς ἀπευκταίοις υπέχειν τὴν ἀκοήν. Mu- D (1) Λάθρα προπέμψασθαι μισθόν. Melius scri

γῆν ἐφοίτα, καταδικάζουσα θάνατον τῶν ἑαυτοὺς Χριστιανοὺς εἶναι ὁμολογούντων· ἡνίκα δὴ λέγεται ἀριθμοῦ κρείττονα πληθὺν Χριστιανῶν, ὑπὸ ξίφους ἀναιρεθῆναι. Οι τε γὰρ μάγοι, κατὰ πόλεις καὶ χώμας ἐπιμελῶς ἐθήρων τοὺς λανθάνοντας· οἱ δὲ, καὶ αὐτόματοι μηδενὸς ἄγοντος ἑαυτοὺς κατεμήνυον, ὥστε μὴ τῇ σιγῇ δόξαι τὸν Χριστὸν ἀπαρνεῖσθαι. Αφειδῶς δὲ πάντων Χριστιανῶν κτιννυμένων, πλεί- στοι καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς βασιλείοις ἀνῃρέθησαν, καὶ Αζάδης ὁ εὐνοῦχος, ταμάλιστα βασιλεῖ κεχαρισμένος ὤν. Ον ἐπείπερ ἀποθανεῖν ὁ Σαβώρης ἐπύθετο, περίλυπος εἰς ἄγαν ἐγένετο, καὶ τὴν δημώδη ταύτην σφαγὴν ἔστησε, μόνους δὲ τοὺς καθηγητὰς τῆς θρη σκείας ἀναιρεῖσθαι προσέταξε. Α ὠμοτάτη Σαβώρου πρόσταξις ἀνὰ πᾶσαν τὴν Περσῶν ΚΕΦΑΛ. ΙΒ΄. Περὶ Ταρβούλας τῆς ἀδελφῆς Συμεών, καὶ τῆς μαρτυρίας αὐτῆς. Κατ' ἐκεῖνο δὲ καιροῦ, νόσῳ περιπεσούσης της βασιλίδος, συλλαμβάνεται ἡ Συμεώνου τοῦ ἐπισκόπου ἀδελφή, Ταρδούλα τούνομα, ἱερὰ παρθένος . σὺν θεραπαίνῃ τὸν αὐτὸν μετιούσῃ βίον, καὶ ἀδελφὴ μετὰ θάνατον ἀνδρὸς, γάμον ἀπαγορευσάσῃ, καὶ ὁμοίως ἀγομένῃ. Εγένετο δὲ αὐτῶν ἡ σύλληψις ἐκ διαβολῆς τῶν Ἰουδαίων, ἐπαιτιωμένων ὡς φαρμάκοις τῇ κρατ τούσῃ ἐπεβούλευσαν, διὰ τὸν Συμεώνου θάνατον μη νιῶσαι. Ἡ δὲ βασιλίς (φιλεῖ γάρ πως τὸ νοσοῦν τοῖς ἀπευκταίοις ὑπέχειν τὴν ἀκοὴν [99]) υπέλαβεν ἀληθ εἶναι τὴν διαβολὴν, καὶ μάλιστα παρὰ Ἰουδαίων γε- γενημένην· ἐπεὶ τὰ αὐτῶν ἐφρόνει, καὶ Ἰουδαϊκῶς ἐβίω, καὶ ἀψευδεῖς αὐτοὺς ἡγεῖτο καὶ εὔνους αὐτῇ. Παραλαβόντες δὲ οἱ μάγοι Ταρδούλαν καὶ τὰς λοιπὰς, καταδικάζουσιν αὐτῶν θάνατον· καὶ πρέονι διχῆ τε μόντες, ἀνεσκολόπισαν, καὶ ὡς ἀποτρόπαιον νότου, διὰ μέσου τῶν σκολόπων τὴν βασιλίδα παρελθεῖν ἐποίησαν. Λέγεται δὲ Ταρβούλαν ταύτην, εὐπρεπῆ καὶ μάλα καλὴν τὸ εἶδος γενέσθαι· ἐρασθῆναι δὲ αὐ τῆς τινα τῶν μάγων, καὶ περὶ τῆς συνουσίας λάθρα προπέμψασθαι μισθὸν (1), ἐπαγγειλάμενον, εἰ πει - σθείη, σωτηρίαν αὐτῇ καὶ ταῖς συνεύσεις. Τὴν δὲ, μήτε ἀσελγοῦς ἀκοῆς ἀνασχομένην, ἐνυβρίσαι μὲν αὐτοῖς καὶ ἀκολασίαν ὀνειδίσαι προθυμότατα δὲ μᾶλλον ἐλέσθαι ἀποθανεῖν, ἢ τὴν παρθενίαν προδού τὰ ἀπευκταία τοῖς εὐ κταίοις. Πείθεται γὰρ βαστα ταῖς ἀπευκταίοις συμφοραῖς περιπεσὼν ἄνθρωπος. προσπέμψασθαι. Ἱερὰ παρθένος. SOZOMENI ctionis vero exspectabatur festivitas, crudelissi- mum edictum Saporis per universam Persarum ditionem propositum est, quo cuncti qui se Chri- stianos confessi essent, mortis supplicio addice- bantur. Quo quidem tempore aiunt innumerabilen Christianorum multitudinem gladio cæsam esse. Nam et magi, per singulas urbes et vicos stu- diose investigabant eos qui se occultarent : el Christiani, nemine etiam ipsos ducente, uuro se- metipsos prodebant, ne silentio suo Christum negasse viderentur. Porro cum Christiani omnes absque ulla miseratione trucidarentur, multi in ipso palatio necati sunt, atque inter hos Azadas eunuchus, regi longe charissimus. Quem cumn Sapores peremptum accepisset, incredibili dolore perculsus est. Et hanc quidem generalem Christianorum cædem compressit: solos vero Christianse legis doctores interimi præcepit. CAP. XII. De Tarbula Symeonis sorore, deque ejus martyrio. B Per idem tempus cum regina in morbum inci- disset, Symeonis episcopi soror, nomine Tarbula, virgo devota comprehenditur, una cum famula ip- sius quæ idem vitæ genus sectabatur, et cum al- tera sorore quæ post obitum viri nuptiis renuntia- verat, eamdemque vivendi rationem erat amplexa. Captæ sunt autem fraude ac delatione Judæorum, qui eas accusaverant quod reginam malediciis appe tiissent, ob Symeonis necem infens. At regina, ut solent ægroti abominandis remediis aures ac- commodare, eani delationem veram esse credidit, præsertim cum a Judæis profecta esset. Idem enim cum ipsis sentiebat, et Judaico ritu vivens, vera- G ces illos ac sibi benevolos esse existimabat. Itaque magi Tarbulam et reliquas duas corripientes, ca- pitali supplicio addicunt, serraque bifariam dis- sectas, patibulis suffixerunt, atque ad depellen- dum morbum, reginam per medium patibulorum transire juɛserunt. Porro Tarbulam istam decoram admodum ac formosam fuisse perhibent, et quem- dam ex magis ejus amore captum, missa ad eam pecunia sollicitasse eam de stupro, et ipsi et so- dalibus ipsius incolumitatem pollicitum, si morem ipsi gerere vellet. Illam vero obscenos sermones ne auditu quidem sustinentem, magos quidem af- VALESII ANNOTATIONES. sculus hunc locum ita vertit, Solent enim ægroti detestandis abominationibus fidem adhibere. Chri- stophorsonus quoque vertit, Malis omnibus facile aures accommodare. Apparet igitur utrumque hoc loco sumpsisse pro malis omnibus. Epiphanius Scholasticus legisse videtur Sic enim interpretatur hunc locum, Cum soleant languentes hujusmodi spebus aures accom- modare. Nicephorus tamen vulgatam scripturam tuetur, sic enim habet: Id est, Facile res delestandas credunt homines, ubi in cala- mitatem inciderunt. Atque ita interpretandum cen- seo hunc Sozomeni locum: non de malis omnibus, quemadmodum accepit Musculus et Christophor- sonus, sed de maleficiis, quibus se appetitam esse a Tarbula nimis facile credidit regina. beretur VARIORUM. • Virgo sacra, virginitatem scilicet professa, ut ex verbis sequentibus coll gitur. (99) Τοῖς ἀπευκταίοις υπέχειν τὴν ἀκοήν. Mu- D (1) Λάθρα προπέμψασθαι μισθόν. Melius scri

ἀναρίθμητον. Επίσκοποι δὲ ὧν ἐπιθύμην, Βαρδα- σύμης καὶ Παῦλος. καὶ Γαδδιάβης καὶ Σαβίνος, καὶ Μαρέας καὶ Μώκιος, καὶ Ἰωάννης καὶ Ορμήσδας, Πάπας τε καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ρώμας καὶ Μαάρης, καὶ ᾿Αγας καὶ Βόχρης, καὶ ᾿Αβδᾶς καὶ ᾿Αβδιησους, Ἰωάννης τε καὶ ᾿Αβράμιος καὶ ᾿Αγδελᾶς, καὶ Σαδώ ρης καὶ Ἰσαάκ, καὶ Δαῦτας, ὃς αἰχμάλωτος ἦν γενό- μενος ὑπὸ Περσῶν ἀπὸ Ζαβδαίου (5) χωρίου ὧδε προσαγορευομένου. Κατ᾽ ἐκεῖνο δὲ καιροῦ ὑπὲρ τοῦ δόγματος τέθνηκεν, ἅμα Μαρεάδη χωρεπισκόπῳ, καὶ κληρικοῖς τοῖς ὑπ' αὐτὸν, ἀμφὶ διακοσίοις πεντή κοντα, οι παρὰ Περσῶν αἰχμάλωτοι συνελήφθησαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Β Περὶ τοῦ μαρτυρίου τοῦ ἐπισκόπου Μίλλου, καὶ τῆς πολιτείας αὐτοῦ· καὶ ὅτι Σαβώριος μυρίους ἐξακισχιλίους ἐπισήμους ἐν Περσίδι ἐμαρτύ ρισεν, ἄνευ τῶν ἀσήμων ἀνθρώπων. Ὑπὸ τοῦτον τὸν χρόνον καὶ Μίλλης ἐμαρτύρη σεν· ὃς τὰ μὲν πρῶτα παρὰ Πέρσαις ἐστρατεύετο. Μετὰ δὲ ταῦτα καταλιπών την στρατείαν, τὴν ἀπο στολικὴν πολιτείαν ἐζήλωσε. Λέγεται δὲ πόλεως Περ- σικῆς ἐπίσκοπος χειροτονηθείς, πολλὰ πολλάκις πα θεῖν, καὶ πληγὰς ὑπομεῖναι καὶ ἑλκυσμούς. Ως δὲ οὐδένα έπεισε Χριστιανίσαι, χαλεπῶς ἐνεγκών, ἐπ- ηράσατο τῇ πόλει, καὶ ἀνεχώρησε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ τῶν ἐνθάδε πρωτευόντων ἐξαμαρτόντων εἰς βασιλέα, παρα γενομένη στρατιὰ μετὰ τριακοσίων ἐλεφάντων, τὴν πόλιν κατέστρεψαν, καὶ οἷα άρουραν γεωργήσαντες έσπειραν. Μίλλης δὲ μόνον πήραν ἐπιφερόμενος, ἐν . $87 SOZOMENI rum, diaconorum, monachorum et sacrarum vir- A ginum, et aliorum qui in ecclesiis ministrabant, et pro doctrina fidei laborabant, martyrio con- sunmata est. Episcopi vero quos quidem accepi, Barbasymes, Paulus, Gaddiabes, Sabinus, Ma- reas, Mocius, Joannes, Hormisda, Papas, Jacobus, Romas, Maares, Agas, Bochres, Abdas, Abdiesus, Joannes et Abramius, Agdelas, Sapores, Isaac et Dausas: qui quidem captivus a Persis abductus fuerat ex loco quodam qui Zabdæus dicitur. Tunc temporis vero pro fidei doctrina occisus est una cum Mareabde chorepiscopo, et clericis suis ducentis circiter et quinquaginta, qui una cum illo capti fuerant a Persis. CAP. XIV. De Millis episcopi martyrio, deque ejus conversa. tione, et ut Sapores sexdecim millia virorum no- bilium in Perside martyrio sustulit, præter alios obscura sortis homines. Sub idem tempus Milles quoque martyrio per- functus est. Ilic initio quidem apud Persas mili- taverat : postea vero relicta militia, apostolicam vivendi rationen æmulatus est. Cum autem Per- sicæ cujusulam civitatis ordinatus esset episcopus, multa sæpenumero passus esse dicitur, et verbera tractusque membrorum sustinuisse. Sed cum nemini illic persuadere potuisset ut Christianus fieret, moleste id ferens, malum imprecatus est civitati, et alio migravit. Nec multo post, cum primores illius urbis in regem deliquissent, im- missus in eos exercitus cum trecentis elephantis, C VALESII ANNOTATIONES. Scribendum est Za6oalov ex manuscriptis codici - bus Fuketii et Allatii. Erat locus iste in regione Zabdicena, quæ una est ex quinque regionibus Transtigritanis, teste Ammiano Marcellino in libro vicesimo quinto. In ea regione oppidum erat Be- zabde, situm ad ripam Tigridis; quod Zabdæum hic vocat Sozomenus. Erat autem regio illa sub ditione Romanorum, ex quo Narsaus Persarum rex a Galerio superatus, quinque illas regiones Romanis cedere coactus fuerat. Quamobrem Persæ has provin- cias a Romanis assidue repetebant, et continuis ir- ruptionibus eas regiones vexabant. Hinc est quod Dausas ejus loci episcopus, captivus abductus est a Persis. Cæterum ut ingenue dicam quod sentio, in- gens hæc persecutio Christianorum nequaquam re- guante Constantino facta mihi videtur. Primum enim Eusebius in libris De vita Constantini, nullam ejus rei mentionem facit. Deinde Constantinus ipse in epistola ad Saporem regem Persarum, quam paulo ante obitum scripsit, cum Sapor legatos ad eum misisset, de hac persecutione nihil dixit. Id tan- tum scribit Eusebius in libro quarto, Constantinum Maximum cum multos in Perside esse didicisset, qui Christianam religionem profiterentur, eo nuntio magnopere delectaturn, litteras scripsisse ad Saporeni, quibus illos regi commendaret. Po- stremo cum Sapor Persarum rex nunquam bellum intulerit Constantino, quem ut bellicosum et in bellis omnibus fortunatissimum principem formi- dabat, haudquaquam verisimile est cum tot Chri- stianos, atque in his episcopum cum ducentis et quinquaginta clericis, ex una regione quæ Roma- nis parebat, captivos abduxisse, et ob Christi fidem quam profitebantur, necasse. An id unquam laturus fuisset Constantinus? Quare probabilius est hæc omnia quæ hic narrantur a Sozomeno facta esse principatu Constantii ; quo regnante Sapor multas expeditiones adversus Romanos, ut ex Rufo Festo et Ammiano Marcellino, aliisque licet cognoscere. Idque diserte affirmat Hieronymus in Chronico, qui anno septimo Constantii hæc notat : Sapor rex Persarum Christianos persequitur. Vidit hoc ante nos Baronius, quem consule ad annum tre- centesimum quadragesimum tertium, capite decimo. Cæterum occasionem erroris præbuisse videtur Sozomeno epistola Constantini ad Saporem, quain refert Eusebius in libro quarto. Putavit enim Sozo- menus eam a Constantino scriptam esse eo con- silio, ut Saporem a Christianorum persecutione deterreret. Verum aliam fuisse causam harum lit- terarum, jam supra ex Eusebio monuimus. Postremo illud quoque addendum videtur. Dausam episco- pum, quem cum ducentis et quinquaginta clericis ex regione Zabdicena in servituteni abductum esse scribit Sozomenus, non anno septimo aut octavo Constantii imperatoris captum videri, sed diu postea tunc scilicet cum Bezabdc, caput regionis Zabdicenorum, capta est a Persis. Tunc enim in- cola: omnes, et una cum his episcopus et clerici, in Persidem abducti. Quod contigit anno Christi 360, ut ex Ammiani Marcellini libro vicesimo constat. VARIORUM. ↑ Milanç. De Mille abbate, qui a duobus regis Persarum filiis sagittis confixus est; ac de duobus D ejus sociis capite minutis, vide Vitas Patrum Rosweydi, lib. v, libel. 7, num. 12. (5) Αιχμάλωτος γενόμενος... ἀπὸ Ζαυδαίου.

ἀναρίθμητον. Επίσκοποι δὲ ὧν ἐπιθύμην, Βαρδα- σύμης καὶ Παῦλος. καὶ Γαδδιάβης καὶ Σαβίνος, καὶ Μαρέας καὶ Μώκιος, καὶ Ἰωάννης καὶ Ορμήσδας, Πάπας τε καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ρώμας καὶ Μαάρης, καὶ ᾿Αγας καὶ Βόχρης, καὶ ᾿Αβδᾶς καὶ ᾿Αβδιησους, Ἰωάννης τε καὶ ᾿Αβράμιος καὶ ᾿Αγδελᾶς, καὶ Σαδώ ρης καὶ Ἰσαάκ, καὶ Δαῦτας, ὃς αἰχμάλωτος ἦν γενό- μενος ὑπὸ Περσῶν ἀπὸ Ζαβδαίου (5) χωρίου ὧδε προσαγορευομένου. Κατ᾽ ἐκεῖνο δὲ καιροῦ ὑπὲρ τοῦ δόγματος τέθνηκεν, ἅμα Μαρεάδη χωρεπισκόπῳ, καὶ κληρικοῖς τοῖς ὑπ' αὐτὸν, ἀμφὶ διακοσίοις πεντή κοντα, οι παρὰ Περσῶν αἰχμάλωτοι συνελήφθησαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Β Περὶ τοῦ μαρτυρίου τοῦ ἐπισκόπου Μίλλου, καὶ τῆς πολιτείας αὐτοῦ· καὶ ὅτι Σαβώριος μυρίους ἐξακισχιλίους ἐπισήμους ἐν Περσίδι ἐμαρτύ ρισεν, ἄνευ τῶν ἀσήμων ἀνθρώπων. Ὑπὸ τοῦτον τὸν χρόνον καὶ Μίλλης ἐμαρτύρη σεν· ὃς τὰ μὲν πρῶτα παρὰ Πέρσαις ἐστρατεύετο. Μετὰ δὲ ταῦτα καταλιπών την στρατείαν, τὴν ἀπο στολικὴν πολιτείαν ἐζήλωσε. Λέγεται δὲ πόλεως Περ- σικῆς ἐπίσκοπος χειροτονηθείς, πολλὰ πολλάκις πα θεῖν, καὶ πληγὰς ὑπομεῖναι καὶ ἑλκυσμούς. Ως δὲ οὐδένα έπεισε Χριστιανίσαι, χαλεπῶς ἐνεγκών, ἐπ- ηράσατο τῇ πόλει, καὶ ἀνεχώρησε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ τῶν ἐνθάδε πρωτευόντων ἐξαμαρτόντων εἰς βασιλέα, παρα γενομένη στρατιὰ μετὰ τριακοσίων ἐλεφάντων, τὴν πόλιν κατέστρεψαν, καὶ οἷα άρουραν γεωργήσαντες έσπειραν. Μίλλης δὲ μόνον πήραν ἐπιφερόμενος, ἐν . $87 SOZOMENI rum, diaconorum, monachorum et sacrarum vir- A ginum, et aliorum qui in ecclesiis ministrabant, et pro doctrina fidei laborabant, martyrio con- sunmata est. Episcopi vero quos quidem accepi, Barbasymes, Paulus, Gaddiabes, Sabinus, Ma- reas, Mocius, Joannes, Hormisda, Papas, Jacobus, Romas, Maares, Agas, Bochres, Abdas, Abdiesus, Joannes et Abramius, Agdelas, Sapores, Isaac et Dausas: qui quidem captivus a Persis abductus fuerat ex loco quodam qui Zabdæus dicitur. Tunc temporis vero pro fidei doctrina occisus est una cum Mareabde chorepiscopo, et clericis suis ducentis circiter et quinquaginta, qui una cum illo capti fuerant a Persis. CAP. XIV. De Millis episcopi martyrio, deque ejus conversa. tione, et ut Sapores sexdecim millia virorum no- bilium in Perside martyrio sustulit, præter alios obscura sortis homines. Sub idem tempus Milles quoque martyrio per- functus est. Ilic initio quidem apud Persas mili- taverat : postea vero relicta militia, apostolicam vivendi rationen æmulatus est. Cum autem Per- sicæ cujusulam civitatis ordinatus esset episcopus, multa sæpenumero passus esse dicitur, et verbera tractusque membrorum sustinuisse. Sed cum nemini illic persuadere potuisset ut Christianus fieret, moleste id ferens, malum imprecatus est civitati, et alio migravit. Nec multo post, cum primores illius urbis in regem deliquissent, im- missus in eos exercitus cum trecentis elephantis, C VALESII ANNOTATIONES. Scribendum est Za6oalov ex manuscriptis codici - bus Fuketii et Allatii. Erat locus iste in regione Zabdicena, quæ una est ex quinque regionibus Transtigritanis, teste Ammiano Marcellino in libro vicesimo quinto. In ea regione oppidum erat Be- zabde, situm ad ripam Tigridis; quod Zabdæum hic vocat Sozomenus. Erat autem regio illa sub ditione Romanorum, ex quo Narsaus Persarum rex a Galerio superatus, quinque illas regiones Romanis cedere coactus fuerat. Quamobrem Persæ has provin- cias a Romanis assidue repetebant, et continuis ir- ruptionibus eas regiones vexabant. Hinc est quod Dausas ejus loci episcopus, captivus abductus est a Persis. Cæterum ut ingenue dicam quod sentio, in- gens hæc persecutio Christianorum nequaquam re- guante Constantino facta mihi videtur. Primum enim Eusebius in libris De vita Constantini, nullam ejus rei mentionem facit. Deinde Constantinus ipse in epistola ad Saporem regem Persarum, quam paulo ante obitum scripsit, cum Sapor legatos ad eum misisset, de hac persecutione nihil dixit. Id tan- tum scribit Eusebius in libro quarto, Constantinum Maximum cum multos in Perside esse didicisset, qui Christianam religionem profiterentur, eo nuntio magnopere delectaturn, litteras scripsisse ad Saporeni, quibus illos regi commendaret. Po- stremo cum Sapor Persarum rex nunquam bellum intulerit Constantino, quem ut bellicosum et in bellis omnibus fortunatissimum principem formi- dabat, haudquaquam verisimile est cum tot Chri- stianos, atque in his episcopum cum ducentis et quinquaginta clericis, ex una regione quæ Roma- nis parebat, captivos abduxisse, et ob Christi fidem quam profitebantur, necasse. An id unquam laturus fuisset Constantinus? Quare probabilius est hæc omnia quæ hic narrantur a Sozomeno facta esse principatu Constantii ; quo regnante Sapor multas expeditiones adversus Romanos, ut ex Rufo Festo et Ammiano Marcellino, aliisque licet cognoscere. Idque diserte affirmat Hieronymus in Chronico, qui anno septimo Constantii hæc notat : Sapor rex Persarum Christianos persequitur. Vidit hoc ante nos Baronius, quem consule ad annum tre- centesimum quadragesimum tertium, capite decimo. Cæterum occasionem erroris præbuisse videtur Sozomeno epistola Constantini ad Saporem, quain refert Eusebius in libro quarto. Putavit enim Sozo- menus eam a Constantino scriptam esse eo con- silio, ut Saporem a Christianorum persecutione deterreret. Verum aliam fuisse causam harum lit- terarum, jam supra ex Eusebio monuimus. Postremo illud quoque addendum videtur. Dausam episco- pum, quem cum ducentis et quinquaginta clericis ex regione Zabdicena in servituteni abductum esse scribit Sozomenus, non anno septimo aut octavo Constantii imperatoris captum videri, sed diu postea tunc scilicet cum Bezabdc, caput regionis Zabdicenorum, capta est a Persis. Tunc enim in- cola: omnes, et una cum his episcopus et clerici, in Persidem abducti. Quod contigit anno Christi 360, ut ex Ammiani Marcellini libro vicesimo constat. VARIORUM. ↑ Milanç. De Mille abbate, qui a duobus regis Persarum filiis sagittis confixus est; ac de duobus D ejus sociis capite minutis, vide Vitas Patrum Rosweydi, lib. v, libel. 7, num. 12. (5) Αιχμάλωτος γενόμενος... ἀπὸ Ζαυδαίου.

ἀναρίθμητον. Επίσκοποι δὲ ὧν ἐπιθύμην, Βαρδα- σύμης καὶ Παῦλος. καὶ Γαδδιάβης καὶ Σαβίνος, καὶ Μαρέας καὶ Μώκιος, καὶ Ἰωάννης καὶ Ορμήσδας, Πάπας τε καὶ Ἰάκωβος, καὶ Ρώμας καὶ Μαάρης, καὶ ᾿Αγας καὶ Βόχρης, καὶ ᾿Αβδᾶς καὶ ᾿Αβδιησους, Ἰωάννης τε καὶ ᾿Αβράμιος καὶ ᾿Αγδελᾶς, καὶ Σαδώ ρης καὶ Ἰσαάκ, καὶ Δαῦτας, ὃς αἰχμάλωτος ἦν γενό- μενος ὑπὸ Περσῶν ἀπὸ Ζαβδαίου (5) χωρίου ὧδε προσαγορευομένου. Κατ᾽ ἐκεῖνο δὲ καιροῦ ὑπὲρ τοῦ δόγματος τέθνηκεν, ἅμα Μαρεάδη χωρεπισκόπῳ, καὶ κληρικοῖς τοῖς ὑπ' αὐτὸν, ἀμφὶ διακοσίοις πεντή κοντα, οι παρὰ Περσῶν αἰχμάλωτοι συνελήφθησαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Β Περὶ τοῦ μαρτυρίου τοῦ ἐπισκόπου Μίλλου, καὶ τῆς πολιτείας αὐτοῦ· καὶ ὅτι Σαβώριος μυρίους ἐξακισχιλίους ἐπισήμους ἐν Περσίδι ἐμαρτύ ρισεν, ἄνευ τῶν ἀσήμων ἀνθρώπων. Ὑπὸ τοῦτον τὸν χρόνον καὶ Μίλλης ἐμαρτύρη σεν· ὃς τὰ μὲν πρῶτα παρὰ Πέρσαις ἐστρατεύετο. Μετὰ δὲ ταῦτα καταλιπών την στρατείαν, τὴν ἀπο στολικὴν πολιτείαν ἐζήλωσε. Λέγεται δὲ πόλεως Περ- σικῆς ἐπίσκοπος χειροτονηθείς, πολλὰ πολλάκις πα θεῖν, καὶ πληγὰς ὑπομεῖναι καὶ ἑλκυσμούς. Ως δὲ οὐδένα έπεισε Χριστιανίσαι, χαλεπῶς ἐνεγκών, ἐπ- ηράσατο τῇ πόλει, καὶ ἀνεχώρησε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ τῶν ἐνθάδε πρωτευόντων ἐξαμαρτόντων εἰς βασιλέα, παρα γενομένη στρατιὰ μετὰ τριακοσίων ἐλεφάντων, τὴν πόλιν κατέστρεψαν, καὶ οἷα άρουραν γεωργήσαντες έσπειραν. Μίλλης δὲ μόνον πήραν ἐπιφερόμενος, ἐν . $87 SOZOMENI rum, diaconorum, monachorum et sacrarum vir- A ginum, et aliorum qui in ecclesiis ministrabant, et pro doctrina fidei laborabant, martyrio con- sunmata est. Episcopi vero quos quidem accepi, Barbasymes, Paulus, Gaddiabes, Sabinus, Ma- reas, Mocius, Joannes, Hormisda, Papas, Jacobus, Romas, Maares, Agas, Bochres, Abdas, Abdiesus, Joannes et Abramius, Agdelas, Sapores, Isaac et Dausas: qui quidem captivus a Persis abductus fuerat ex loco quodam qui Zabdæus dicitur. Tunc temporis vero pro fidei doctrina occisus est una cum Mareabde chorepiscopo, et clericis suis ducentis circiter et quinquaginta, qui una cum illo capti fuerant a Persis. CAP. XIV. De Millis episcopi martyrio, deque ejus conversa. tione, et ut Sapores sexdecim millia virorum no- bilium in Perside martyrio sustulit, præter alios obscura sortis homines. Sub idem tempus Milles quoque martyrio per- functus est. Ilic initio quidem apud Persas mili- taverat : postea vero relicta militia, apostolicam vivendi rationen æmulatus est. Cum autem Per- sicæ cujusulam civitatis ordinatus esset episcopus, multa sæpenumero passus esse dicitur, et verbera tractusque membrorum sustinuisse. Sed cum nemini illic persuadere potuisset ut Christianus fieret, moleste id ferens, malum imprecatus est civitati, et alio migravit. Nec multo post, cum primores illius urbis in regem deliquissent, im- missus in eos exercitus cum trecentis elephantis, C VALESII ANNOTATIONES. Scribendum est Za6oalov ex manuscriptis codici - bus Fuketii et Allatii. Erat locus iste in regione Zabdicena, quæ una est ex quinque regionibus Transtigritanis, teste Ammiano Marcellino in libro vicesimo quinto. In ea regione oppidum erat Be- zabde, situm ad ripam Tigridis; quod Zabdæum hic vocat Sozomenus. Erat autem regio illa sub ditione Romanorum, ex quo Narsaus Persarum rex a Galerio superatus, quinque illas regiones Romanis cedere coactus fuerat. Quamobrem Persæ has provin- cias a Romanis assidue repetebant, et continuis ir- ruptionibus eas regiones vexabant. Hinc est quod Dausas ejus loci episcopus, captivus abductus est a Persis. Cæterum ut ingenue dicam quod sentio, in- gens hæc persecutio Christianorum nequaquam re- guante Constantino facta mihi videtur. Primum enim Eusebius in libris De vita Constantini, nullam ejus rei mentionem facit. Deinde Constantinus ipse in epistola ad Saporem regem Persarum, quam paulo ante obitum scripsit, cum Sapor legatos ad eum misisset, de hac persecutione nihil dixit. Id tan- tum scribit Eusebius in libro quarto, Constantinum Maximum cum multos in Perside esse didicisset, qui Christianam religionem profiterentur, eo nuntio magnopere delectaturn, litteras scripsisse ad Saporeni, quibus illos regi commendaret. Po- stremo cum Sapor Persarum rex nunquam bellum intulerit Constantino, quem ut bellicosum et in bellis omnibus fortunatissimum principem formi- dabat, haudquaquam verisimile est cum tot Chri- stianos, atque in his episcopum cum ducentis et quinquaginta clericis, ex una regione quæ Roma- nis parebat, captivos abduxisse, et ob Christi fidem quam profitebantur, necasse. An id unquam laturus fuisset Constantinus? Quare probabilius est hæc omnia quæ hic narrantur a Sozomeno facta esse principatu Constantii ; quo regnante Sapor multas expeditiones adversus Romanos, ut ex Rufo Festo et Ammiano Marcellino, aliisque licet cognoscere. Idque diserte affirmat Hieronymus in Chronico, qui anno septimo Constantii hæc notat : Sapor rex Persarum Christianos persequitur. Vidit hoc ante nos Baronius, quem consule ad annum tre- centesimum quadragesimum tertium, capite decimo. Cæterum occasionem erroris præbuisse videtur Sozomeno epistola Constantini ad Saporem, quain refert Eusebius in libro quarto. Putavit enim Sozo- menus eam a Constantino scriptam esse eo con- silio, ut Saporem a Christianorum persecutione deterreret. Verum aliam fuisse causam harum lit- terarum, jam supra ex Eusebio monuimus. Postremo illud quoque addendum videtur. Dausam episco- pum, quem cum ducentis et quinquaginta clericis ex regione Zabdicena in servituteni abductum esse scribit Sozomenus, non anno septimo aut octavo Constantii imperatoris captum videri, sed diu postea tunc scilicet cum Bezabdc, caput regionis Zabdicenorum, capta est a Persis. Tunc enim in- cola: omnes, et una cum his episcopus et clerici, in Persidem abducti. Quod contigit anno Christi 360, ut ex Ammiani Marcellini libro vicesimo constat. VARIORUM. ↑ Milanç. De Mille abbate, qui a duobus regis Persarum filiis sagittis confixus est; ac de duobus D ejus sociis capite minutis, vide Vitas Patrum Rosweydi, lib. v, libel. 7, num. 12. (5) Αιχμάλωτος γενόμενος... ἀπὸ Ζαυδαίου.

ᾖ τὴν ἱερὰν βίβλον τῶν Εὐαγγελίων εἶχεν, εἰς Ἱερο- σόλυμα ἀπῆλθεν εὐξόμενος· κἀκεῖθεν εἰς Αἴγυπτον ἐπὶ θέαν τῶν αὐτόθι μοναχῶν. Οἴων δὲ τοῦτον τὸν ἄνδρα παραδόξων καὶ θεσπεσίων ἔργων δημιουργὸν γενέσθαι παρειλήφαμεν, μαρτυροῦσι Σύρων παῖδες, οἱ τὰς αὐτοῦ πράξεις καὶ τὸν βίον ἀνεγράψαντο. Ἐμοὶ δὲ ἀρκεῖν ἡγοῦμαι ταῦτα τέως περὶ αὐτοῦ διεξελθεῖν, καὶ τῶν ἐν Περσίδι μαρτυρησάντων ἐπὶ τῆς Σαβώρου βασιλείας. Σχολή γὰρ ἄν τις ἅπαντα τὰ ἐπ' αὐτοῖς γεγενημένα ἀπαριθμήσαι, τίνες τε ἦσαν καὶ πόθεν, ἢ πῶς τὴν μαρτυρίαν ἐπετέλεσαν, καὶ ποίας τιμωρίας ὑπέμειναν· παντοδαποὶ γὰρ τῶν τοιούτων τρόπων (6) παρὰ Πέρσαις εἰς ὠμότητα φιλοτιμουμένων. Ὡς ἔνι δὲ συλλήβδην εἰπεῖν, λέγεται τῶν τότε μαρτύρων τοὺς ὀνομαστὶ φερομένους άνδρας τε καὶ γυναῖκας, εἶναι εἰς μυρίους ἐξακισχιλίους· Β τὴν δὲ ἐκτὸς τούτων πληθύν, κρείττω ἀριθμοῦ, καὶ διατοῦτο ἐργῶδες φανῆναι τὰς αὐτῶν προσηγορίας ἀπαριθμήσασθαι, Πέρσαις τε καὶ Σύροις, καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν Ἔδεσαν οἰκοῦσιν, οἱ πολλὴν τοῦτο ἐπιμέ λειαν (7) ἐποιήσαντο. ΚΕΦΑΛ. ΙΕ'. *Οπως ὁ Κωνσταντῖνος γράφει Σαβώρῃ παῦσαι κολάζειν Χριστιανούς. Ἐπεὶ δὲ ὧδε πολεμεῖσθαι τοὺς ἐν Περσίδι Χρι- στιανοὺς ἔγνω Κωνσταντίνος ὁ Ῥωμαίων βασιλεὺς, Ασχαλλέ τε καὶ σφόδρα εδυσφόρει. Καὶ βοηθεῖν αὐτοῖς σπουδάζων, ηπόρει ὅ τι ποιήσοι, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ βε- βαίως διάγοιεν. Καὶ συμβάν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ πρέ σβεις παρ' αὐτὸν ἐλθεῖν τοῦ Περσῶν βασιλέως, ἐπι νεύσας τοῖς αἰτουμένοις, τὰ κατὰ γνώμην πράξαντας ἀπέπεμψεν. Εὔκαιρον δὲ τότε νομίσας, παραθέσθαι Σα- δώρῃ τοὺς ἐν Περσίδι Χριστιανούς, ἔγραψε πρὸς αὐτὸν 6, μεγίστην καὶ ἀνάγραπτον ἀεὶ χάριν ὁμολο- γῶν ἕξειν, εἰ φιλάνθρωπος γένοιτο περὶ τοὺς ὑπ' αὐ- τρόπο:, παντοδαποί γὰρ τῶν τοιούτων τρόποι παρὰ Πέρσαις εἰς ωμότητα φιλοτι μούμενοι. Παντοδαποί γάρ τι νες καὶ ποικίλοι οἱ τῶν κολάσεων τρόποι, Περσῶν κὰν τούτοις δὴ μάλιστα τὸ φιλότιμον ἐπιδεδειγμέ σκάφευσις, Μικρὰ γὰρ καὶ ἡ Περσῶν λεγομένη σκάφευσις, καὶ οἱ γυναι- κείοι τῶν Ἀρτάβρων ἁλισμοί, πρὸς ἐπιφερομένας ὀδύνας τῷ σώματι. Αρτάκρων σκα- λισμοί. οἳ πολλήν τούτου ἐπιμέλειαν ἐποιήσαντο. πολλὴν εἰς τοῦτο, Έγραψε πρὸς αὐτόν. IHISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - gens, velut in arvo sementem fecit. Milles vero perám duntaxat gestans, in qua sacrum Evange- forum codicem reconditum habebat, Hierosoly- mam orationis causa profectus est, atque inde in Egyptum perrexit, ut monachos ibi degentes videret. Quanta porro iste vir et quam admiranda opera perpetrasse memoretur, testes sunt Syri, qui ejus vitam et actus litteris prodiderunt. Mihi vero satis esse arbitror, hæc de illo deque iis qui regnante Sapore martyrium in Perside perpessi sunt, impræsentiarum commemorasse. Vix enim ullis omnia quae illis contigerunt possit recen- scre, quinam scilicet et unde fuerint, et quomodo martyrium consummaverint, et quæ suppliciorum genera toleraverint. Quippe hujusmodi cruciatuum innumerabiles species ad summam crudelitatem excogitata sunt a Persis. Verum, ut summa- tim dicam, cnnctos ejus temporis martyres, tam viros quàm mulieres, quorum nomina recoluntur, sedecies mille numero fuisse perhibent: reliquée A drbem corum subverit, et aratrum solo impin- vero multitudinis ne numerum quidem iniri posse, atque idcirco difficile admodum visum esse Persis, Syris atque Edessenis qui hac in re plurimum studii atque operæ posuerunt, horum nomina per- censere. C CAP. XV. Quomodo Constantinus ad Saporem scripsit, ut Christianos punire desineret. Porro imperator Constantinus, cum Christianos in Perside ad hunc modum hostiliter vexari didi- cisset, magnopere doluit, eamque rem permoleste tulit. Studens autem eis opitulari, ambigebat quid sibi agendum esset, quo illi secure vitaın degerent. Forte accidit ut eodem tempore legati regis Persarum ad ipsum accederent. Quibus cum ea quæ postulaverant annuisset, rebus ex animi sententia confectis eos dimisit. Opportunum igitur sibi tempus oblatum ratus Christianos in Perside degentes comminuidandi Sapori, litteras ad eum VALESII ANNOTATIONES. Scribendum est ut Christophorsonus et Sa- vilius ad oram suorum codicum emendarunt : et totus locus ita restituendus, Quod confirmat Nicephorus, qui lune Sozomeni locum ita expressit : vwv. Sane Persæ in novis cruciatuum generibus excogitandis ingeniosi præ cæteris fuerunt. Inter supplicia a Persis inventa mentoratur ab antèquis de quo Plutarchus in Artaxerxe, et Eunapius in Vita Maximi philosophi ; cujus verba D hic apponam, ut obiter emendentur : id est, Nam scapharum suppli- cium apud Persas, et muliebres Artabrorum sarcu- lationes, leves sunt præ cruciatibus quibus corpus ejus laceratum est. Scribo igitur Arlabri populi sunt Lusitania, apud quos olim mulieres aurum sarculis effodiebant, ut docet Strabo in libro tertio. latii scriptum est, Malim tamen scribere oἳ etc. VARIORUM. Falsus est Sozomenus in assignando tempore quo persecutio in Perside sæviit, quam scilicet ad Constantini M. tempora incaute revocavit. Verum ex ipsamet Constantini Epistola apud Euseb., Vit. Const. lib. iv, cap. 9, ad quam hic alludit Sozomienus, patet Saporem in paccinque Christianos nondum sævisse, PATROL, GR. LXVII. inter eum et Constantinum tunc viguisse. Certior itaque haberi debet S. Hieronymi sententia, qui hujus persecutionis initium ad septimum Constantii imperatoris, id est Christi 343, annum revocat : cui sententiæ Baronius, Bollandus, Godefridus Hermantius, Antonius Pagius, aliique viri doctis- simi subscripsere. (6) Παντοδαποί γὰρ τῶν τοιούτων τρόπων. (7) Οἱ πολλοὶ τοῦτο ἐπιμέλειαν. In codice Al-

ᾖ τὴν ἱερὰν βίβλον τῶν Εὐαγγελίων εἶχεν, εἰς Ἱερο- σόλυμα ἀπῆλθεν εὐξόμενος· κἀκεῖθεν εἰς Αἴγυπτον ἐπὶ θέαν τῶν αὐτόθι μοναχῶν. Οἴων δὲ τοῦτον τὸν ἄνδρα παραδόξων καὶ θεσπεσίων ἔργων δημιουργὸν γενέσθαι παρειλήφαμεν, μαρτυροῦσι Σύρων παῖδες, οἱ τὰς αὐτοῦ πράξεις καὶ τὸν βίον ἀνεγράψαντο. Ἐμοὶ δὲ ἀρκεῖν ἡγοῦμαι ταῦτα τέως περὶ αὐτοῦ διεξελθεῖν, καὶ τῶν ἐν Περσίδι μαρτυρησάντων ἐπὶ τῆς Σαβώρου βασιλείας. Σχολή γὰρ ἄν τις ἅπαντα τὰ ἐπ' αὐτοῖς γεγενημένα ἀπαριθμήσαι, τίνες τε ἦσαν καὶ πόθεν, ἢ πῶς τὴν μαρτυρίαν ἐπετέλεσαν, καὶ ποίας τιμωρίας ὑπέμειναν· παντοδαποὶ γὰρ τῶν τοιούτων τρόπων (6) παρὰ Πέρσαις εἰς ὠμότητα φιλοτιμουμένων. Ὡς ἔνι δὲ συλλήβδην εἰπεῖν, λέγεται τῶν τότε μαρτύρων τοὺς ὀνομαστὶ φερομένους άνδρας τε καὶ γυναῖκας, εἶναι εἰς μυρίους ἐξακισχιλίους· Β τὴν δὲ ἐκτὸς τούτων πληθύν, κρείττω ἀριθμοῦ, καὶ διατοῦτο ἐργῶδες φανῆναι τὰς αὐτῶν προσηγορίας ἀπαριθμήσασθαι, Πέρσαις τε καὶ Σύροις, καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν Ἔδεσαν οἰκοῦσιν, οἱ πολλὴν τοῦτο ἐπιμέ λειαν (7) ἐποιήσαντο. ΚΕΦΑΛ. ΙΕ'. *Οπως ὁ Κωνσταντῖνος γράφει Σαβώρῃ παῦσαι κολάζειν Χριστιανούς. Ἐπεὶ δὲ ὧδε πολεμεῖσθαι τοὺς ἐν Περσίδι Χρι- στιανοὺς ἔγνω Κωνσταντίνος ὁ Ῥωμαίων βασιλεὺς, Ασχαλλέ τε καὶ σφόδρα εδυσφόρει. Καὶ βοηθεῖν αὐτοῖς σπουδάζων, ηπόρει ὅ τι ποιήσοι, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ βε- βαίως διάγοιεν. Καὶ συμβάν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ πρέ σβεις παρ' αὐτὸν ἐλθεῖν τοῦ Περσῶν βασιλέως, ἐπι νεύσας τοῖς αἰτουμένοις, τὰ κατὰ γνώμην πράξαντας ἀπέπεμψεν. Εὔκαιρον δὲ τότε νομίσας, παραθέσθαι Σα- δώρῃ τοὺς ἐν Περσίδι Χριστιανούς, ἔγραψε πρὸς αὐτὸν 6, μεγίστην καὶ ἀνάγραπτον ἀεὶ χάριν ὁμολο- γῶν ἕξειν, εἰ φιλάνθρωπος γένοιτο περὶ τοὺς ὑπ' αὐ- τρόπο:, παντοδαποί γὰρ τῶν τοιούτων τρόποι παρὰ Πέρσαις εἰς ωμότητα φιλοτι μούμενοι. Παντοδαποί γάρ τι νες καὶ ποικίλοι οἱ τῶν κολάσεων τρόποι, Περσῶν κὰν τούτοις δὴ μάλιστα τὸ φιλότιμον ἐπιδεδειγμέ σκάφευσις, Μικρὰ γὰρ καὶ ἡ Περσῶν λεγομένη σκάφευσις, καὶ οἱ γυναι- κείοι τῶν Ἀρτάβρων ἁλισμοί, πρὸς ἐπιφερομένας ὀδύνας τῷ σώματι. Αρτάκρων σκα- λισμοί. οἳ πολλήν τούτου ἐπιμέλειαν ἐποιήσαντο. πολλὴν εἰς τοῦτο, Έγραψε πρὸς αὐτόν. IHISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - gens, velut in arvo sementem fecit. Milles vero perám duntaxat gestans, in qua sacrum Evange- forum codicem reconditum habebat, Hierosoly- mam orationis causa profectus est, atque inde in Egyptum perrexit, ut monachos ibi degentes videret. Quanta porro iste vir et quam admiranda opera perpetrasse memoretur, testes sunt Syri, qui ejus vitam et actus litteris prodiderunt. Mihi vero satis esse arbitror, hæc de illo deque iis qui regnante Sapore martyrium in Perside perpessi sunt, impræsentiarum commemorasse. Vix enim ullis omnia quae illis contigerunt possit recen- scre, quinam scilicet et unde fuerint, et quomodo martyrium consummaverint, et quæ suppliciorum genera toleraverint. Quippe hujusmodi cruciatuum innumerabiles species ad summam crudelitatem excogitata sunt a Persis. Verum, ut summa- tim dicam, cnnctos ejus temporis martyres, tam viros quàm mulieres, quorum nomina recoluntur, sedecies mille numero fuisse perhibent: reliquée A drbem corum subverit, et aratrum solo impin- vero multitudinis ne numerum quidem iniri posse, atque idcirco difficile admodum visum esse Persis, Syris atque Edessenis qui hac in re plurimum studii atque operæ posuerunt, horum nomina per- censere. C CAP. XV. Quomodo Constantinus ad Saporem scripsit, ut Christianos punire desineret. Porro imperator Constantinus, cum Christianos in Perside ad hunc modum hostiliter vexari didi- cisset, magnopere doluit, eamque rem permoleste tulit. Studens autem eis opitulari, ambigebat quid sibi agendum esset, quo illi secure vitaın degerent. Forte accidit ut eodem tempore legati regis Persarum ad ipsum accederent. Quibus cum ea quæ postulaverant annuisset, rebus ex animi sententia confectis eos dimisit. Opportunum igitur sibi tempus oblatum ratus Christianos in Perside degentes comminuidandi Sapori, litteras ad eum VALESII ANNOTATIONES. Scribendum est ut Christophorsonus et Sa- vilius ad oram suorum codicum emendarunt : et totus locus ita restituendus, Quod confirmat Nicephorus, qui lune Sozomeni locum ita expressit : vwv. Sane Persæ in novis cruciatuum generibus excogitandis ingeniosi præ cæteris fuerunt. Inter supplicia a Persis inventa mentoratur ab antèquis de quo Plutarchus in Artaxerxe, et Eunapius in Vita Maximi philosophi ; cujus verba D hic apponam, ut obiter emendentur : id est, Nam scapharum suppli- cium apud Persas, et muliebres Artabrorum sarcu- lationes, leves sunt præ cruciatibus quibus corpus ejus laceratum est. Scribo igitur Arlabri populi sunt Lusitania, apud quos olim mulieres aurum sarculis effodiebant, ut docet Strabo in libro tertio. latii scriptum est, Malim tamen scribere oἳ etc. VARIORUM. Falsus est Sozomenus in assignando tempore quo persecutio in Perside sæviit, quam scilicet ad Constantini M. tempora incaute revocavit. Verum ex ipsamet Constantini Epistola apud Euseb., Vit. Const. lib. iv, cap. 9, ad quam hic alludit Sozomienus, patet Saporem in paccinque Christianos nondum sævisse, PATROL, GR. LXVII. inter eum et Constantinum tunc viguisse. Certior itaque haberi debet S. Hieronymi sententia, qui hujus persecutionis initium ad septimum Constantii imperatoris, id est Christi 343, annum revocat : cui sententiæ Baronius, Bollandus, Godefridus Hermantius, Antonius Pagius, aliique viri doctis- simi subscripsere. (6) Παντοδαποί γὰρ τῶν τοιούτων τρόπων. (7) Οἱ πολλοὶ τοῦτο ἐπιμέλειαν. In codice Al-

τῷ τρόπῳ, φησί, τῆς θρησκείας οὐδὲν ἐγκαλεῖν ἔστιν, εἴ γε μόναις εὐχαῖς ἀναιμάκτοις πρὸς ἱκεσίαν Θεοῦ ἀρκοῦνται. Οὐ γὰρ αὐτῷ φίλον αἱμάτων χύσις· μόνη δὲ χαίρει ψυχῇ καθαρᾷ, πρὸς ἀρετὴν καὶ εὐσέβειαν δρώσῃ· ὥστε καὶ ἐπαινεῖν χρῆναι τοὺς ὧδε πιστεύον- τας. Ἔπειτα δὲ τῆς περὶ τὸ δόγμα προνοίας, ἵλεω καὶ αὐτὸ ἕξειν τὸ θεῖον ὑπισχνεῖτο, τεκμηρίοις χρώ- μενος τοῖς Ουαλεριανῷ καὶ αὐτῷ συμβεβηκόσιν. Αὐτὸς μὲν γὰρ διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν συμμάχω χρώμενος τῇ θεόθεν ῥοπῇ, ἐκ τοῦ πρὸς δύσιν Ωκεα- νοῦ ἀρξάμενος, τὴν πᾶσαν Ῥωμαίων οἰκουμένην ύφ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο· καὶ πολλοὺς πολέμους κατώρθωσε πρὸς ἀλλοφύλους καὶ τοὺς τότε τυράννους μαχόμενος· καὶ μὴ δεηθῆναι σφαγίων ἢ μαντείων τινῶν· ἀλλὰ Α τὸν τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν θαυμάζοντας. Ἐπεὶ καὶ ἀποχρῆσαι αὐτῷ εἰς νίκην τὸ τοῦ σταυροῦ σύμβολον, τῶν οἰκείων στρατευμάτων προηγούμενον, καὶ εὐχὴν καθαρὰν αἱμάτων καὶ ῥύπου. 'Ο δὲ Ουαλεριανός, ἐφ' ὅσον οὐκ ἐκακούργει τὰς Ἐκκλησίας, εὐημερών διετέ λει τὴν ἀρχήν. Ἐπεὶ δὲ διωγμὸν ἐγείρειν ἐβουλεύο σατο κατὰ τῶν Χριστιανῶν, θεία μῆνις ἐλάσασα αὐτὸν ὑπὸ Πέρσας ἐποίησε. Παρ' ὧν αἰχμάλωτος λη- φθεὶς, ἐλεεινῶς τὸν βίον κατέπαυσε. Τοιαῦτα Σαβώρῃ γράψας Κωνσταντίνος, ἐπειρᾶτο πείθειν αὐτὸν εὐνοεῖν τῇ θρησκείᾳ. Πλείστῃ γὰρ ἐχρῆτο κηδεμονίᾳ περὶ τοὺς πανταχοῦ Χριστιανούς, Ρωμαίους καὶ ἀλλοφύ λους. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Οτι οἱ περὶ 'Αρειον βιβλίον δόντες συμφρονείν τῇ ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ, τοὺς οἰκείους θρόνους ἀπέλαβον, Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον (8) τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, Αρειος ἐπὶ τὴν ἐξορίαν ἀπαγόμενος, ἀνεκλήθη ᾿Αλεξανδρείας δὲ ἔτι ἐπιβαίνειν κεκώλυτο. Αμέλει τοι ὕστερον ἡ εἰς Αἴγυπτον αὐτῷ κάθοδος ἐσπουδάσθη, ὡς ἐν καιρῷ λελέξεται. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ τὰς αὐτῶν Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον. ἐπὶ τὴν ἐξορίαν ἀπαγόμενος. τοὺς δὲ λέγον- τας, SOZOMENI scripsit, quibus proftelatur, ingentem se et immortalem gratiam ei habiturum, si humanum se erga illos præberet qui Christianæ legis do- ctrinam in ditione ejus amplectebantur. Etenim, inquit, in religionis ipsius ritu nihil est quod possit reprehendi. Solis siquidem precibus in- cruentis contenti sunt ad placandum Deum. Neque enim ille sanguinis effusione gaudet: sed sola mente pura delectatur, quæ ad virtutem pietatem- que contendit. Quocirca merito laudandi sunt qui ita credunt. Deinde vero Deum ei propitium fore pollicetur, si huic religioni prospexerit, ad hujus rei probationem afferens ea quæ tum Vale- riano, tum sibimetipsi contigissent. Nam ipse quidem propter fidem Christi divino fultus auxilio, ab occidentali Oceano exorsus, universum orbem B Romanum in potestatem suam redegit: et multa bella tum adversus exteros, tum adversus illorum temporum tyrannos feliciter confecit. Nec tamen victimis opus habuit aut divinationibus, sed crucis signum quod exercitum ipsius præcedebat, et pura a sanguine omnique inquinamento precatio ipsi ad victoriam suffecit. Valerianus autem, quandiu quidem ab ecclesiis vexandis abstinuit, impe- rium feliciter administravit. Verum ubi Chri- stianos persequi instituit, urgens eum atque im- pellens Dei vindicta Persis subjecit. A quibus captus, miserando mortis genere interiit. His litteris ad Saporem scriptis, persuadere ei conatus est Constantinus, ut Christianos benevole amplecteretur. Omnium enim ubique Christianorum maxi- mam curam gerebat, non Romanorum modo, verum etiam exterorum. CAP. XVI. Quomodo Eusebius et Theognius Ariani, libello dato professi se consentire synodo Nicænæ, suas sedes recuperarunt. Non multo post synodum Nicænam Arius ab exsilio revocatus est : adhuc tamen prohibitus ne Alexandriam ingrederetur; postea vero omni ope ac studio laboravit ut in Ægyptum rediret, sicuti suo loco dicetur. Aliquanto post Eusebius Nicome- C VALESII ANNOTATIONES. (8; Sumpsit hæc Sozo- menus ex Socrate, qui in libro primo, capite decimo, postquam retulit libellum pœnitentiæ ab Eusebio et Theognio missum ad quosdam episcopos, addit, ex verbis ejus libelli conjicere se, Arium paulo ante hæc ab exsilio fuisse revocatum, sed prohi- bitum ne Alexandriam ingrederetur. Conjecturam igitur Socratis secutus est Sozomenus. Unde appa- ret eum post Socratem scripsisse, ejusque inhe- sisse vestigiis. Verum ut ad Socraten observavi, uterque in eo falsus est, quod paulo post Nicæ- nam synodum, tam Arium quam Eusebium ac Theognium ab exsilio revocatos esse existimavit. Certe Sozomenus hoc loco Arium, dum in exsilium duceretur, scribit esse revocatum, quasi is nondum ad exsilii locum pervenisset. Id enim volunt hæc verba, Scio quidem Baronium in Annalibus affirmare, Arium nunquam in exsilium missum esse, sed, simulata pœnitentia, expositioni fidei tandem subscripsisse, atque ita a synodo esse susceptum. Cujus rei auctorem citat Hieronymum in Dialogo contra Luciferianos. Verum Hieronymus memoriæ vitio lapsus est eo loco, dum Arium a concilio Nicæno susceptum esse dicit. D Neque enim in concilio Nicæno, sed in Hierosoly- milano susceptus est Arius. Certe ex epistola syno- dica concilii Nicæni facile est Hieronymum refel- lere. Aiunt enim sanctissimi Patres in dicta episto- la, primum quidem Arii opinionem discussam esse atque examinatain coram sacratissimo imperatore, omnesque episcopos uno consensu anathema dixisse impiis verbis ac sententiis Arii atque sociorum. Quid autem ipsi factum sit, et quem exitum sorti - tus fuerit, nolunt ipsi proferre, ne videantur insul- tare hominis calamitati.Quibus verbis tacite indicant sanctissimi Patres prenam exsilii, quæ Ario ab im- peratore fuerat irrogata. Ubi obiter observanda est modestia atque humanitas antistitum Nicænorum. Qui cum Arii opinionem damnarent, non tamen ipsi Ario nominatim anathema dixerunt, sed generaliter cunctis qui impia illa dogmata profiterentur. Ana- thematismus enim ita concipitur, etc., suppresso Arii nomine. Deinde cum Arius una cum Theona et Secundo episcopis a Constan- tino relegatus fuisset ob contumaciam, eo quod universali concilio assentiri noluissent, id ipsi nan- liare Alexandrinis clericis et totius Ægypti Eccle- siis detrectant, ne videantur insultare hominum

τῷ τρόπῳ, φησί, τῆς θρησκείας οὐδὲν ἐγκαλεῖν ἔστιν, εἴ γε μόναις εὐχαῖς ἀναιμάκτοις πρὸς ἱκεσίαν Θεοῦ ἀρκοῦνται. Οὐ γὰρ αὐτῷ φίλον αἱμάτων χύσις· μόνη δὲ χαίρει ψυχῇ καθαρᾷ, πρὸς ἀρετὴν καὶ εὐσέβειαν δρώσῃ· ὥστε καὶ ἐπαινεῖν χρῆναι τοὺς ὧδε πιστεύον- τας. Ἔπειτα δὲ τῆς περὶ τὸ δόγμα προνοίας, ἵλεω καὶ αὐτὸ ἕξειν τὸ θεῖον ὑπισχνεῖτο, τεκμηρίοις χρώ- μενος τοῖς Ουαλεριανῷ καὶ αὐτῷ συμβεβηκόσιν. Αὐτὸς μὲν γὰρ διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν συμμάχω χρώμενος τῇ θεόθεν ῥοπῇ, ἐκ τοῦ πρὸς δύσιν Ωκεα- νοῦ ἀρξάμενος, τὴν πᾶσαν Ῥωμαίων οἰκουμένην ύφ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο· καὶ πολλοὺς πολέμους κατώρθωσε πρὸς ἀλλοφύλους καὶ τοὺς τότε τυράννους μαχόμενος· καὶ μὴ δεηθῆναι σφαγίων ἢ μαντείων τινῶν· ἀλλὰ Α τὸν τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν θαυμάζοντας. Ἐπεὶ καὶ ἀποχρῆσαι αὐτῷ εἰς νίκην τὸ τοῦ σταυροῦ σύμβολον, τῶν οἰκείων στρατευμάτων προηγούμενον, καὶ εὐχὴν καθαρὰν αἱμάτων καὶ ῥύπου. 'Ο δὲ Ουαλεριανός, ἐφ' ὅσον οὐκ ἐκακούργει τὰς Ἐκκλησίας, εὐημερών διετέ λει τὴν ἀρχήν. Ἐπεὶ δὲ διωγμὸν ἐγείρειν ἐβουλεύο σατο κατὰ τῶν Χριστιανῶν, θεία μῆνις ἐλάσασα αὐτὸν ὑπὸ Πέρσας ἐποίησε. Παρ' ὧν αἰχμάλωτος λη- φθεὶς, ἐλεεινῶς τὸν βίον κατέπαυσε. Τοιαῦτα Σαβώρῃ γράψας Κωνσταντίνος, ἐπειρᾶτο πείθειν αὐτὸν εὐνοεῖν τῇ θρησκείᾳ. Πλείστῃ γὰρ ἐχρῆτο κηδεμονίᾳ περὶ τοὺς πανταχοῦ Χριστιανούς, Ρωμαίους καὶ ἀλλοφύ λους. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Οτι οἱ περὶ 'Αρειον βιβλίον δόντες συμφρονείν τῇ ἐν Νικαίᾳ συνόδῳ, τοὺς οἰκείους θρόνους ἀπέλαβον, Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον (8) τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, Αρειος ἐπὶ τὴν ἐξορίαν ἀπαγόμενος, ἀνεκλήθη ᾿Αλεξανδρείας δὲ ἔτι ἐπιβαίνειν κεκώλυτο. Αμέλει τοι ὕστερον ἡ εἰς Αἴγυπτον αὐτῷ κάθοδος ἐσπουδάσθη, ὡς ἐν καιρῷ λελέξεται. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ τὰς αὐτῶν Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον. ἐπὶ τὴν ἐξορίαν ἀπαγόμενος. τοὺς δὲ λέγον- τας, SOZOMENI scripsit, quibus proftelatur, ingentem se et immortalem gratiam ei habiturum, si humanum se erga illos præberet qui Christianæ legis do- ctrinam in ditione ejus amplectebantur. Etenim, inquit, in religionis ipsius ritu nihil est quod possit reprehendi. Solis siquidem precibus in- cruentis contenti sunt ad placandum Deum. Neque enim ille sanguinis effusione gaudet: sed sola mente pura delectatur, quæ ad virtutem pietatem- que contendit. Quocirca merito laudandi sunt qui ita credunt. Deinde vero Deum ei propitium fore pollicetur, si huic religioni prospexerit, ad hujus rei probationem afferens ea quæ tum Vale- riano, tum sibimetipsi contigissent. Nam ipse quidem propter fidem Christi divino fultus auxilio, ab occidentali Oceano exorsus, universum orbem B Romanum in potestatem suam redegit: et multa bella tum adversus exteros, tum adversus illorum temporum tyrannos feliciter confecit. Nec tamen victimis opus habuit aut divinationibus, sed crucis signum quod exercitum ipsius præcedebat, et pura a sanguine omnique inquinamento precatio ipsi ad victoriam suffecit. Valerianus autem, quandiu quidem ab ecclesiis vexandis abstinuit, impe- rium feliciter administravit. Verum ubi Chri- stianos persequi instituit, urgens eum atque im- pellens Dei vindicta Persis subjecit. A quibus captus, miserando mortis genere interiit. His litteris ad Saporem scriptis, persuadere ei conatus est Constantinus, ut Christianos benevole amplecteretur. Omnium enim ubique Christianorum maxi- mam curam gerebat, non Romanorum modo, verum etiam exterorum. CAP. XVI. Quomodo Eusebius et Theognius Ariani, libello dato professi se consentire synodo Nicænæ, suas sedes recuperarunt. Non multo post synodum Nicænam Arius ab exsilio revocatus est : adhuc tamen prohibitus ne Alexandriam ingrederetur; postea vero omni ope ac studio laboravit ut in Ægyptum rediret, sicuti suo loco dicetur. Aliquanto post Eusebius Nicome- C VALESII ANNOTATIONES. (8; Sumpsit hæc Sozo- menus ex Socrate, qui in libro primo, capite decimo, postquam retulit libellum pœnitentiæ ab Eusebio et Theognio missum ad quosdam episcopos, addit, ex verbis ejus libelli conjicere se, Arium paulo ante hæc ab exsilio fuisse revocatum, sed prohi- bitum ne Alexandriam ingrederetur. Conjecturam igitur Socratis secutus est Sozomenus. Unde appa- ret eum post Socratem scripsisse, ejusque inhe- sisse vestigiis. Verum ut ad Socraten observavi, uterque in eo falsus est, quod paulo post Nicæ- nam synodum, tam Arium quam Eusebium ac Theognium ab exsilio revocatos esse existimavit. Certe Sozomenus hoc loco Arium, dum in exsilium duceretur, scribit esse revocatum, quasi is nondum ad exsilii locum pervenisset. Id enim volunt hæc verba, Scio quidem Baronium in Annalibus affirmare, Arium nunquam in exsilium missum esse, sed, simulata pœnitentia, expositioni fidei tandem subscripsisse, atque ita a synodo esse susceptum. Cujus rei auctorem citat Hieronymum in Dialogo contra Luciferianos. Verum Hieronymus memoriæ vitio lapsus est eo loco, dum Arium a concilio Nicæno susceptum esse dicit. D Neque enim in concilio Nicæno, sed in Hierosoly- milano susceptus est Arius. Certe ex epistola syno- dica concilii Nicæni facile est Hieronymum refel- lere. Aiunt enim sanctissimi Patres in dicta episto- la, primum quidem Arii opinionem discussam esse atque examinatain coram sacratissimo imperatore, omnesque episcopos uno consensu anathema dixisse impiis verbis ac sententiis Arii atque sociorum. Quid autem ipsi factum sit, et quem exitum sorti - tus fuerit, nolunt ipsi proferre, ne videantur insul- tare hominis calamitati.Quibus verbis tacite indicant sanctissimi Patres prenam exsilii, quæ Ario ab im- peratore fuerat irrogata. Ubi obiter observanda est modestia atque humanitas antistitum Nicænorum. Qui cum Arii opinionem damnarent, non tamen ipsi Ario nominatim anathema dixerunt, sed generaliter cunctis qui impia illa dogmata profiterentur. Ana- thematismus enim ita concipitur, etc., suppresso Arii nomine. Deinde cum Arius una cum Theona et Secundo episcopis a Constan- tino relegatus fuisset ob contumaciam, eo quod universali concilio assentiri noluissent, id ipsi nan- liare Alexandrinis clericis et totius Ægypti Eccle- siis detrectant, ne videantur insultare hominum

Εκκλησίας ἀπέλαβον, Ευσέβιος τε ὁ Νικομηδείας, ᾿Αμφίωνα τὸν ἀντ᾿ αὐτοῦ χειροτονηθέντα ἐκβαλών, καὶ Θεόγνιος δὲ ὁ Νικαίας Χρῆστον. Ανεκλήθησαν δε, μετανοίας βιβλίον ὧδε ἔχον τοῖς ἐπισκόποις δι δόντες. Ηδη μὲν καταψηφισθέντες (9) πρὸ κρί- σεως παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν, ὠφείλομεν σιωπᾷν τὰ κεκριμένα παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν. Ἀλλ' ἐπειδὴ ἄτοπον, καθ᾿ ἑαυτῶν διδόναι τῶν συκοφαντούντων τὴν ἀπόδειξιν τῇ σιωπῇ, τούτου ένεκεν ἀναφέρομεν, ὡς ἡμεῖς καὶ τῇ πίστει συνεδράμομεν, καὶ τὴν ἔνα νοιαν ἐξετάσαντες ἐπὶ τῷ ὁμοουσίῳ, ὅλοι ἐγενόμεθα τῆς εἰρήνης, μηδαμοῦ τῇ αἱρέσει ἐξακολουθήσαντες. Υπομνήσαντες δὲ ἐπὶ τῇ ἀσφαλεία τῶν Ἐκκλη- σιῶν (10), ὅσα τὸν λογισμὸν ἡμῶν ὑπέτρεχε, καὶ πληροφορηθέντες, καὶ πληροφορήσαντες τοὺς δι᾿ ἡμῶν πεισθῆναι ὀφείλοντας, ὑπεσημηνάμεθα τῇ πίστει. Τῷ Β δὲ ἀναθεματισμῷ οὐχ ὑπεγράψαμεν (11), οὐχ ὡς τῆς πίστεως κατηγοροῦντες, ἀλλ' ὡς ἀπιστοῦντες τοιοῦ τον εἶναι τὸν κατηγορηθέντα, ἐκ τῶν ἰδίᾳ πρὸς ἡμᾶς παρ' αὐτοῦ διά τε ἐπιστολῶν καὶ τῶν εἰς πρόσωπον διαλέξεων πεπληροφορημένοι μὴ τοιοῦτον εἶναι. Εἰ δὲ ἐπείσθη ἡ ἁγία ὑμῶν σύνοδος, οὐκ ἀντιτείνοντες, ἀλλὰ συντιθέμενοι τοῖς παρ' ὑμῶν ἠκριβωμένοις, καὶ διὰ τοῦ γράμματος πληροφοροῦμεν τὴν συγκατάθε- σιν, οὐ τὴν ἐξορίαν βαρέως φέροντες, ἀλλὰ τὴν ὑπό νοιαν τῆς αἱρέσεως ἀποδυόμενοι. Εἰ γὰρ καταξιώσητε νῦν γοῦν εἰς πρόσωπον ἐπαναλαβεῖν ἡμᾶς, ἕξετε ἐν ἅπασι συμψύχους, ἀκολουθοῦντας τοῖς παρ' ὑμῖν κεκριμένοις · καὶ ὅτε αὐτὸν τὸν ἐπὶ τούτοις ἐναγό μενον ἔδοξεν ὑμῶν τῇ εὐλαβεία φιλανθρωπεύεσθαι, ἀλλ' ἐπειδὴ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, τῆς μὲν κακοδοξίας ἐκείνης καὶ ἀσεβείας, καὶ τῆς βλασφημίας, καὶ τῶν προσώπων τῶν τολμησάντων διάστασιν, καὶ διαίρεσιν ποιήσασθαι τοῦ λαοῦ, ἡλευ θέρωσεν ὑμᾶς, Ἐκκλησιῶν. τὸ ὁμοούσιον, τοὺς δὲ λέγοντας, . HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A diensis episcopus, puiso Amphione, qui in ejus locum fuerat ordinatus, et Theognius Nicænus, ejecto similiter Chresto, sedes suas recuperarunt. Revocati sunt autem post libellum pœnitentiæ oblatum episcopis, cujus hæc sunt verba : Nos quidem a pietate vestra dudum indicta causa con- demnati, judiciumn sanctitatis vestræ placide et cum silentio ferre debuimus. Sed quoniam absur- dum est, argumentum calumniæ adversus semet- ipsum silentio suo præbere, idcirco significamus vobis, nos et in fide unanimes conspirasse, et notione consubstantialis diligenter examinata, omni studio in pacem incubuisse, nullam unquam hæresim secutos. Cumque ob securitatem et tran- quillitatem Ecclesiarum ea suggessissemus que nobis in mentem veniebant, et eos quibus a nobis satisfieri oportebat, confirmassenus, fidei qui dem subscripsisse, anathematismo vero noluisse subscribere : non quod fidem reprehenderemus, sed quia minime credebamus, illum qui accusatus fuerat, ejusmodi esse; cum partim ex iis quæ ad nos per litteras scripserat, partim ex ejus sermo- nibus in conspectu nostro habitis compertum ha- berenus, illum talem non esse. Quod si sanctis- simo concilio vestro satisfactum est, non repu- gnantes, sed consentientes iis quæ a vobis decreta sunt, etiam hoc libello consensum nostrum confirmamus; non quidem tædio exsilii, sed ut suspicionem vitemus hæreseos. Nam si in conspe. ctum vestrum nos venire patiemini, invenietis VALESII ANNOTATIONES. calamitati. Tantum abest ut ipsi apud imperatorem C quidem primum fidei formulam conditain esse scri- egerint, ut illi în exsilium deportarentur: quin po- tius testantur iis verbis, se hominum illorum vi- cem dolere. Ea tamen quæ sequuntur in dicta epi- stola, satis ostendunt très illos in exsilium missos esse. Subdunt enim, etc. Quid aliud, quæso, innuunt haec verba, quam exsilium Arii ejusque consortium? tisfactionis Eusebii exstat etiam apud Socratem in libro primo, capite decimo quarto, ubi vide quæ an- notavi. Neque enim vacat hic repetere ea quæ illic observata sunt. Cum Nicæni Patres fidem catholicam, id est in concilio exposuissent, plures episcopi, quorum signifer erat Eusebius Nicome- liensis, cam refellere conati sunt, et aliam ejus loco proposuerunt. Sed cum istam Nicæni Patres uno consensu rejecissent, ac ne audire quidem sustinuissent, Eusebius et socii, metu imperatoris adigente, fidei catholica subscripserunt. Docet id epistola Eusebii Cæsariensis episcopi ad cives suos, et Theodoritus in libro primo Historiæ. Quæri non immerito potest, quomodo Eusebius ac Theognius fidei quidem Nicænæ subscripserint; anathematismo vero nequaquam subscripserint. At- qui anathematismus conjunctus erat formulæ fidei, et una cum expositione fidei a Patribus editus, quemadmodum videre est, tum apud Socratem, turn in vetustis canonum collectionibus. Baronius D bit a Nicænis Patribus, cui Eusebius ac reliqui cum initio subscribere recusassent, tandem metu com- pulsi subscripserunt: postea vero condemnationis sententiam in Arium latam esse, et Eusebium ac Theognium cum isti condemnationi subscribere pertinacissime recusassent, a synodo esse deposi ios, aliis episcop's in eorum locum subrogatis. Constantinum tamen imperatorem eo tempore in- tercessisse, ne sententia exsecutioni mandaretur. Baronii opinionem secutus est Petavius in parte secunda Rationarii temporum. Verum hæc opinio nequaquam probabilis mihi videtur. Sic enim duæ fuissent subscriptiones episcoporum synodi Ni- cana : prior qua fidei, posterior qua condem- nationi Arii consensissent. Hodie tamen unica exstat subscriptio singulorum episcoporum. Atque id merito. Fides enim cum anathematismo qui ei subjicitur, unum idemque est monumentum, uno spiritu unoque tenore continuatum. Sic enim inci- pit anathematismus, etc. Deinde falsum est quod Baronius, eumque secuti, affir- mant primum fidei formulam conditam esse a synodo Nicæna; postea vero quæsitum de Ario. Id enim manifeste refellit epistola synodica, in qua diserte scribitur, ante omnia quæsitum esse de Arii opinione, eamque coram principe diligenter examinatam atque damnatam. Quocirca libentius crediderim Eusebium ac Theognium Nicænæ fidei decretis semel subscripsisse, perinde ac reliquos episcopos; sed in subscribendo distinctionem ad- hibuisse inter fidem alque anathematismum. Hoc igitur modo illos subscripsisse opinor: Eusebius Nicomedia suprascriptæ fidei consentio et sub- scribo ; anathematismo non item. (9) Είδη μὲν καταψηφισθέντες. Hic libellus sa- (10) Υπομνήσαντες δὲ ἐπὶ τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν (11) Τῷ δὲ ἀναθεματισμῷ οὐχ ὑπεγράψαμεν.

Εκκλησίας ἀπέλαβον, Ευσέβιος τε ὁ Νικομηδείας, ᾿Αμφίωνα τὸν ἀντ᾿ αὐτοῦ χειροτονηθέντα ἐκβαλών, καὶ Θεόγνιος δὲ ὁ Νικαίας Χρῆστον. Ανεκλήθησαν δε, μετανοίας βιβλίον ὧδε ἔχον τοῖς ἐπισκόποις δι δόντες. Ηδη μὲν καταψηφισθέντες (9) πρὸ κρί- σεως παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν, ὠφείλομεν σιωπᾷν τὰ κεκριμένα παρὰ τῆς εὐλαβείας ὑμῶν. Ἀλλ' ἐπειδὴ ἄτοπον, καθ᾿ ἑαυτῶν διδόναι τῶν συκοφαντούντων τὴν ἀπόδειξιν τῇ σιωπῇ, τούτου ένεκεν ἀναφέρομεν, ὡς ἡμεῖς καὶ τῇ πίστει συνεδράμομεν, καὶ τὴν ἔνα νοιαν ἐξετάσαντες ἐπὶ τῷ ὁμοουσίῳ, ὅλοι ἐγενόμεθα τῆς εἰρήνης, μηδαμοῦ τῇ αἱρέσει ἐξακολουθήσαντες. Υπομνήσαντες δὲ ἐπὶ τῇ ἀσφαλεία τῶν Ἐκκλη- σιῶν (10), ὅσα τὸν λογισμὸν ἡμῶν ὑπέτρεχε, καὶ πληροφορηθέντες, καὶ πληροφορήσαντες τοὺς δι᾿ ἡμῶν πεισθῆναι ὀφείλοντας, ὑπεσημηνάμεθα τῇ πίστει. Τῷ Β δὲ ἀναθεματισμῷ οὐχ ὑπεγράψαμεν (11), οὐχ ὡς τῆς πίστεως κατηγοροῦντες, ἀλλ' ὡς ἀπιστοῦντες τοιοῦ τον εἶναι τὸν κατηγορηθέντα, ἐκ τῶν ἰδίᾳ πρὸς ἡμᾶς παρ' αὐτοῦ διά τε ἐπιστολῶν καὶ τῶν εἰς πρόσωπον διαλέξεων πεπληροφορημένοι μὴ τοιοῦτον εἶναι. Εἰ δὲ ἐπείσθη ἡ ἁγία ὑμῶν σύνοδος, οὐκ ἀντιτείνοντες, ἀλλὰ συντιθέμενοι τοῖς παρ' ὑμῶν ἠκριβωμένοις, καὶ διὰ τοῦ γράμματος πληροφοροῦμεν τὴν συγκατάθε- σιν, οὐ τὴν ἐξορίαν βαρέως φέροντες, ἀλλὰ τὴν ὑπό νοιαν τῆς αἱρέσεως ἀποδυόμενοι. Εἰ γὰρ καταξιώσητε νῦν γοῦν εἰς πρόσωπον ἐπαναλαβεῖν ἡμᾶς, ἕξετε ἐν ἅπασι συμψύχους, ἀκολουθοῦντας τοῖς παρ' ὑμῖν κεκριμένοις · καὶ ὅτε αὐτὸν τὸν ἐπὶ τούτοις ἐναγό μενον ἔδοξεν ὑμῶν τῇ εὐλαβεία φιλανθρωπεύεσθαι, ἀλλ' ἐπειδὴ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, τῆς μὲν κακοδοξίας ἐκείνης καὶ ἀσεβείας, καὶ τῆς βλασφημίας, καὶ τῶν προσώπων τῶν τολμησάντων διάστασιν, καὶ διαίρεσιν ποιήσασθαι τοῦ λαοῦ, ἡλευ θέρωσεν ὑμᾶς, Ἐκκλησιῶν. τὸ ὁμοούσιον, τοὺς δὲ λέγοντας, . HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A diensis episcopus, puiso Amphione, qui in ejus locum fuerat ordinatus, et Theognius Nicænus, ejecto similiter Chresto, sedes suas recuperarunt. Revocati sunt autem post libellum pœnitentiæ oblatum episcopis, cujus hæc sunt verba : Nos quidem a pietate vestra dudum indicta causa con- demnati, judiciumn sanctitatis vestræ placide et cum silentio ferre debuimus. Sed quoniam absur- dum est, argumentum calumniæ adversus semet- ipsum silentio suo præbere, idcirco significamus vobis, nos et in fide unanimes conspirasse, et notione consubstantialis diligenter examinata, omni studio in pacem incubuisse, nullam unquam hæresim secutos. Cumque ob securitatem et tran- quillitatem Ecclesiarum ea suggessissemus que nobis in mentem veniebant, et eos quibus a nobis satisfieri oportebat, confirmassenus, fidei qui dem subscripsisse, anathematismo vero noluisse subscribere : non quod fidem reprehenderemus, sed quia minime credebamus, illum qui accusatus fuerat, ejusmodi esse; cum partim ex iis quæ ad nos per litteras scripserat, partim ex ejus sermo- nibus in conspectu nostro habitis compertum ha- berenus, illum talem non esse. Quod si sanctis- simo concilio vestro satisfactum est, non repu- gnantes, sed consentientes iis quæ a vobis decreta sunt, etiam hoc libello consensum nostrum confirmamus; non quidem tædio exsilii, sed ut suspicionem vitemus hæreseos. Nam si in conspe. ctum vestrum nos venire patiemini, invenietis VALESII ANNOTATIONES. calamitati. Tantum abest ut ipsi apud imperatorem C quidem primum fidei formulam conditain esse scri- egerint, ut illi în exsilium deportarentur: quin po- tius testantur iis verbis, se hominum illorum vi- cem dolere. Ea tamen quæ sequuntur in dicta epi- stola, satis ostendunt très illos in exsilium missos esse. Subdunt enim, etc. Quid aliud, quæso, innuunt haec verba, quam exsilium Arii ejusque consortium? tisfactionis Eusebii exstat etiam apud Socratem in libro primo, capite decimo quarto, ubi vide quæ an- notavi. Neque enim vacat hic repetere ea quæ illic observata sunt. Cum Nicæni Patres fidem catholicam, id est in concilio exposuissent, plures episcopi, quorum signifer erat Eusebius Nicome- liensis, cam refellere conati sunt, et aliam ejus loco proposuerunt. Sed cum istam Nicæni Patres uno consensu rejecissent, ac ne audire quidem sustinuissent, Eusebius et socii, metu imperatoris adigente, fidei catholica subscripserunt. Docet id epistola Eusebii Cæsariensis episcopi ad cives suos, et Theodoritus in libro primo Historiæ. Quæri non immerito potest, quomodo Eusebius ac Theognius fidei quidem Nicænæ subscripserint; anathematismo vero nequaquam subscripserint. At- qui anathematismus conjunctus erat formulæ fidei, et una cum expositione fidei a Patribus editus, quemadmodum videre est, tum apud Socratem, turn in vetustis canonum collectionibus. Baronius D bit a Nicænis Patribus, cui Eusebius ac reliqui cum initio subscribere recusassent, tandem metu com- pulsi subscripserunt: postea vero condemnationis sententiam in Arium latam esse, et Eusebium ac Theognium cum isti condemnationi subscribere pertinacissime recusassent, a synodo esse deposi ios, aliis episcop's in eorum locum subrogatis. Constantinum tamen imperatorem eo tempore in- tercessisse, ne sententia exsecutioni mandaretur. Baronii opinionem secutus est Petavius in parte secunda Rationarii temporum. Verum hæc opinio nequaquam probabilis mihi videtur. Sic enim duæ fuissent subscriptiones episcoporum synodi Ni- cana : prior qua fidei, posterior qua condem- nationi Arii consensissent. Hodie tamen unica exstat subscriptio singulorum episcoporum. Atque id merito. Fides enim cum anathematismo qui ei subjicitur, unum idemque est monumentum, uno spiritu unoque tenore continuatum. Sic enim inci- pit anathematismus, etc. Deinde falsum est quod Baronius, eumque secuti, affir- mant primum fidei formulam conditam esse a synodo Nicæna; postea vero quæsitum de Ario. Id enim manifeste refellit epistola synodica, in qua diserte scribitur, ante omnia quæsitum esse de Arii opinione, eamque coram principe diligenter examinatam atque damnatam. Quocirca libentius crediderim Eusebium ac Theognium Nicænæ fidei decretis semel subscripsisse, perinde ac reliquos episcopos; sed in subscribendo distinctionem ad- hibuisse inter fidem alque anathematismum. Hoc igitur modo illos subscripsisse opinor: Eusebius Nicomedia suprascriptæ fidei consentio et sub- scribo ; anathematismo non item. (9) Είδη μὲν καταψηφισθέντες. Hic libellus sa- (10) Υπομνήσαντες δὲ ἐπὶ τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν (11) Τῷ δὲ ἀναθεματισμῷ οὐχ ὑπεγράψαμεν.

ὑπευθύνου ἀνακεκλημένου, καὶ ἀπολογισαμένου (12) ἐφ' οἷς διεβάλλετο, ἡμᾶς ἐπισιωπᾶν (13) καθ᾿ ἑαυτῶν ἐνδόντας τὸν ἔλεγχον. Καταξιώσατε οὖν, ὡς ἁρμόζει τῇ φιλοχρίστῳ ὑμῶν εὐλαβείᾳ, καὶ τὸν θεοφιλέστατον βασιλέα ὑπομνήσαι, καὶ δεήσεις ἡμῶν ἐγχειρίσαι, καὶ θᾶττον βουλεύσασθαι τὰ ὑμῖν ἁρμόζοντα ἐφ' ἡμῖν. Ωδε μὲν αὐτοῖς Εὐσέβιός τε καὶ Θεόγνιος μετο εμελήθησαν, καὶ τὰς αὐτῶν Ἐκκλησίας ἀπέλαβον. καὶ ἀνακαλέσασθαι. "Ατοπον δέ τι δοκοῦντες εἶναι Οι ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. "Οτι τοῦ Ἀλεξανδρείας τελευτήσαντος Αλεξάν δρου, Αθανάσιος ἐκ προτροπῆς ἐκείνου λαμ- βάνει τὸν θρόνον· καὶ διήγησις περὶ τῆς ἐκ νέου ἡλικίας αὐτοῦ, ὅτι αὐτοδίδακτος ἦν λε- ρεὺς, καὶ φιλούμενος τῷ μεγάλῳ ᾿Αντωνίῳ. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, μέλλων τὸν βίον μεταλ λάσσειν 'Αλέξανδρος - 'Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, διά- δοχον αὐτοῦ κατέλιπεν ᾿Αθανάσιον, θείαις προστάξε σιν, ὡς ἡγοῦμαι, ἐπ' αὐτὸν ἀγαγὼν τὴν ψῆφον. Επει τόν γε ᾿Αθανάσιον φασὶν ἀποφυγεῖν πειραθῆναι, καὶ ἄκοντα βιασθῆναι πρὸς ᾿Αλεξάνδρου, τὴν ἐπισκοπὴν ύποδέξασθαι. Καὶ μαρτυρεῖ Απολινάριος ὁ Σύρος ὧδε λέγων· Οὐκ ὀκνεῖ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα πολεμεῖν ἡ δυσσέβεια. ᾿Αλλὰ πρῶτον μὲν ἐπὶ τὸν μακάριον διδά- σκαλον τοῦ ἀνδρὸς ὡπλίζετο. Καὶ οὗτος παρῆν συν- ήγορος, ὡς πατρὶ παῖς. Ἔπειτα καὶ ἐπ᾿ αὐτόν, ὡς ἧκεν ἐπὶ τὴν τῆς ἐπισκοπῆς διαδοχήν, πολλῇ μὲν αποφυγῇ χρησάμενος· κατὰ Θεὸν δὲ ἀνευρεθείς, ὡς καὶ τῷ μακαρίῳ ἀνδρὶ τῷ τὴν ἐπισκοπὴν ἐγχειρίσαντι προδεδήλωτα θείαις δηλώσεσιν, οὐχ ἕτερον ἔσεσθαι τὸν διάδοχον ἢ τοῦτον. Ἐκαλεῖτο μὲν γὰρ ἐκ τοῦ βίου ἤδη δὲ πρὸς ἀπαλλαγὴν τυγχάνων, ᾿Αθανάσιον όνο μαστὶ μὴ παρόντα ἐκάλει. Καὶ ὡς ὁ παρών ὁμώνυμος ὑπήκουε τῇ κλήσει, πρὸς μὲν τοῦτον ἀπεσιώπα, ὡς οὐ τοῦτον καλῶν. Αὖθις δὲ ἐχρῆτο τῇ κλήσει· καὶ ὡς ταὐτὸ πολλάκις ἐγίνετο, ἀπεσιωπᾶτο μὲν ὁ παρών ἐδηλοῦτο δὲ ὁ μὴ παρών. Καὶ προφητικῶς ἔλεγεν ὁ μακάριος Αλέξανδρος· Αθανάσιε, νομίζεις εκπεφευ γέναι· οὐκ ἐκφεύξῃ δέ · δηλῶν ὡς πρὸς τὸν ἀγῶνα γησαμένου. Εx Καὶ ὅτε αὐτὸν τὸν ἐπὶ τούτοις εναγόμενον ἔδοξεν ὑμῶν τῇ εὐλαβείᾳ φιλανθρωπεύεσθαι καὶ ἀνακαλέσασθαι. Εἰ ἀνακεκλημένου καὶ ἀπολογησαμένου. σιωπήν. ἡμᾶς σιωπάν, Η Μέλλων τόν βίον μεταλλάσσειν Αλέξαν δρος. SOZOMENI nos in omnibus concordes, et decretis vestris A mordicus inhærentes: quando et eum ipsum qui ob ista accusabatur, placuit reverentiæ vestræ humaniter tractare, et ab exsilio revocare. Porro absurdum fuerit, cum is qui reus esse videbatur, revocatus sit, seque de illis quæ ipsi objiciebantur, purgaverit; nos silere, et argumentum adversus nosmetipsos ultro suppeditare. Vos ergo, sicut reverentiam vestram Christi amantissimam decet, imperatorem Deo charissimum admonere dignemini, eique preces nostras offerre, et in nostra causa ea quæ vobis congruunt mature decernere. Hoc igitur modo Eusebius et Theognius pœnitentiam egerunt, et Ecclesias suas recuperarunt. CAP. XVII. mortuo Alexandro Alexandriæ episcopo, Atha- nasius ejus hortatu episcopatum suscepit. Narratio de eodem Athanasio dum adhuc puer esset: quod sacerdos fuerit a semetipso edoctus, et quod charus B fuerit Antonio. Sub idem tempus Alexander episcopus Alexan- dria ', cum ex hac vita migraturus esset, Allia- nasium successorem reliquit, divinis, ut equidem arbitror, jussionibus ad cum designandum impul- sus. Etenim Athanasius ipse fugam paravisse di- citur, et per vim ab Alexandro coactus esse ut sacerdotium susciperet. Cujus rei testis est Apol- linaris Syrus, ita dicens: Post hæc vero inpietas bellum inferre non cessat. Sed primum quidem contra beatum hujus viri doctorem armatur ; et bic tanquam filius patri adjutor aderat. Deinde vero contra bunc ipsum, tunc cum ad episcopatus successionem venit, fuga quidem diu multumque usus: Dei autem auxilio repertus, quemadmodum C et beato viro qui episcopatum ei tradidit, divinis indiciis præmonstratum fuerat, non alium quam bunc successorem ipsius fore. Nam cum is ex huc vita vocaretur, et jam morti vicinus esset, Atha- nasium absentem nominatim vocare cœpit. Et cum alter ejusdem nominis qui illic aderat, vocanti respondisset, isti quidem nihil dixit; quippe quem non vocabat. Rursus vero vocare perstitit. Cum- que id sæpius fieret, is quidem qui aderat, silentio transmittebatur ; designabatur vero is qui aberat. Socr., lib. 1, cap. 15. VALESII ANNOTATIONES. hoc loco apparet Arium ab exsilio revocatum esse antequam Eusebius ac Theognius, in exsilio adhuc agentes, libellum satisfactionis misissent episcopis. Porro Eusebius ac Theognius anno tertio post synodum Nicænam ab exsilio revocati sunt, ut observavi in annotationibus ad Socratem, id est anno Christi 328. Eodem igitur anno, sed aliquot prius mensibus, aut certe anno Christi 327, Arius ab exsilio revocatus est. Quod si quis quærat qua ratione revocatus sit Arius, codem prorsus modo revocatum esse existimo quo Eusebium ac Theognium, misso scilicet ad episco: pos satisfactionis libello, cum rogasset episcopos D qui în comitatu erant, aut qui vicini erant urbi regiæ, ut pro ipso apud principem intercederent. Atque id colligitur ex verbis hujus libelli : paulo post, Cum igitur id Ario prospere successisset, Eusebius ac Theognius, quorum consilio, ut videtur, Arius libellum satisfactionis miserat episcopis, ipsi quo- que iden tentarunt, pari successu. Apud Socratem et Nicephorum legitur VARIORUM. Alexander quinto post finitum concilium Nicænum mense obiit, teste Athanasio, Apologia secunda. W. LOWTH. • (12) Υπευθύνου ανακεκλημένου καὶ ἀπολο- (13) Ημᾶς ἐπισιωπᾷν. Malim scribere ἡμᾶς ἔτι

Β ἐκαλεῖτο. Ταῦτα μὲν Απολινάριος γράφει περὶ ᾿Αθα- νασίου. Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως λέγουσιν, ὡς ᾿Αλεξάνδρου τελευτήσαντος, ἐκοινώνουν ἀλλήλοις οι τὰ ᾿Αλεξάνδρου καὶ Μελιτίου φρονοῦντες· συνελθόν τες τε ἐκ Θηβαΐδος καὶ τῆς ἄλλης Αἰγύπτου πεντή κοντα καὶ τέσσαρες ἐπίσκοποι, ένωμότως συνέθεντο, κοινῇ ψήφῳ αἱρεῖσθαι τὸν ὀφείλοντα τὴν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεύειν. Επιορκήσαντας δὲ ἑπτά τινας τῶν ἐπισκόπων (14), παρὰ τὴν πάντων γνώ- μην κλέψαι τὴν ᾿Αθανασίου χειροτονίαν καὶ διὰ τοῦτο πολλοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον κλη- ρικῶν, ἀποφυγεῖν τὴν πρὸς αὐτὸν κοινωνίαν. Ἐγὼ δὲ πείθομαι τὸν ἄνδρα τοῦτον οὐκ ἀθεεὶ παρελθεῖν ἐπὶ τὴν ἀρχιερωσύνην, λέγειν τε, καὶ νοεῖν ἱκανὸν, καὶ πρὸς ἐπιβουλὰς ἀντέχειν· οἵου μάλιστα ὁ κατ' αὐτὸν ἐδεῖτο καιρός. Εγένετο δὲ ἐκκλησιαστικὸς ὅτι μάλι- στα, καὶ περὶ τὸ ἱερᾶσθαι ἐπιτηδειότατος, ἐκ νέου, ὡς εἰπεῖν, αὐτοδίδακτος τοιοῦτος φανείς (15). Αμέ- λει τοι ούπω προσήσω γενομένῳ, τόδε φασὶν ἐπ' αὐτῷ συμβεβηκέναι. Δημοτελῆ καὶ σφόδρα λαμπρὶν παν- ήγυριν εἰσέτι νῦν ἄγουσιν ᾿Αλεξανδρεῖς, τὴν ἐτησίαν ἡμέραν τῆς μαρτυρίας Πέτρου τοῦ γενομένου παρ' αὐτοῖς ἐπισκόπου. Ταύτην τε ἐπιτελῶν ᾿Αλέξανδρος, αὐτοδίδα ὁ τότε τῆς Ἐκκλησίας ἡγούμενος, ἤδη τὴν λειτουργίαν κτος, πληρώσας, περιέμενε τοὺς ἅμα αὐτῷ μέλλοντας άρι- στην. Καθ' ἑαυτὸν δὲ διάγων, τοὺς ὀφθαλμοὺς εἶχεν ἐπὶ τὴν θάλασσαν. Ἰδὼν δὲ πόρρωθεν παρὰ τὸν αἰ γιαλὸν παῖδας παίζοντας, καὶ ἐπίσκοπον μιμουμένους καὶ τὰ τῆς Ἐκκλησίας ἔθη, ἐφ᾽ ὅσον ἀκίνδυνον ἑώρα τὴν μίμησιν, ἤδετο τῇ θέᾳ, καὶ τοῖς γινομένοις ἔχει· ρεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν ἀποῤῥήτων ήψαντο, ἐταράχθη. καὶ μετακαλεσάμενος τοὺς ἐν τέλει τοῦ κλήρου, ἐπ- έδειξε τοὺς παῖδας· καὶ συλληφθέντας αὐτοὺς ἀχθῆ και κελεύσας, ἐπυνθάνετο τίς αὐτοῖς ἦν ἡ παιδιά, καὶ ποδαποὶ οἱ ἐπὶ ταύτῃ λόγοι καὶ πράξεις. Οἱ δὲ, δεί- σαντες, τὰ πρῶτα ἡρνοῦντο· ἐπιμείναντος δὲ αὐτοῦ τῇ βασάνῳ, κατεμήνυσαν ἐπίσκοπον μὲν καὶ ἀρχη· τὸν γενέσθαι τὸν ᾿Αθανάσιον · βαπτισθῆναι δὲ παρ᾽ αὐτοῦ τινὰς τῶν ἀμυήτων παίδων. Οὓς ἐπιμελῶς ἀνέκρινεν ᾿Αλέξανδρος, τί μὲν αὐτοὺς ἤρετο ἢ ἐποίησ σεν ὁ τῆς παιδιᾶς ἱερεύς· τί δὲ αὐτοὶ ἀπεκρίναντο ἢ ἐδιδάχθησαν. ᾿Ανευρὼν δὲ πᾶσαν τὴν ἐκκλησιαστικὴν τάξιν ἀκριβῶς ἐπ᾿ αὐτοῖς φυλαχθεῖσαν, ἐδοκίμασεν ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἱερεῦσι βουλευσάμενος, μη χρη- να: ἀναβαπτίσαι ἡ τοὺς ἅπαξ ἐν ἁπλότητι τῆς θείας χάριτος ἀξιωθέντας. Τὰ δὲ ἄλλα περὶ αὐτοὺς ἐπλήρου, θέμις μόνους τοὺς ἱερωμένους μυσταγωγοῦντας αὐτοδίδακτος ἐν τοῖς τοιούτοις φανείς. Μὴ χρῆναι ἀναβαπτίσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. B A Quin et prophetico spiritu beatus Alexander ita locutus est: Efugisse te credis, Athanasi. Non cf. fugies; significans scilicet eum ad certamen vo- cari. Et Apollinaris quidem de Athanasio ista scri- bit. Ariani vero asserunt, mortuo Alexandro, tam eos qui ipsi, quam eos qui Melitio adhærebant, in- ter se communicasse: congregatosque ex Thebaide el ex universa Ægypto quinquaginta quatuor epi- scopos, dato sibi invicem jurejurando, statuisse ut communi suffragio eligeretur is qui Alexandrinam Ecclesiam administraturus esset: sed septem epi- scopos ex eorum numero, violato jurejurando, præter reliquorum omnium voluntatem clam ordi- nasse Athanasium, eaque de causa multos, tum ex plebe, tum ex clericis Ægypti, communionem ejus refugisse. Ego vero lunc virum non absque Dei nutu ad sacerdotium pervenisse existimo, ul- pole eloquentia simul et intelligentia pollentem, et ad resistendum insidiis adversariorum idoneum: cujusmodi virum illa præcipue tempora require- bant. Fuit certe ad conciones ecclesiasticas, et ad sacerdotii munus obeundum aptissimus, et ab ineunte plate in hujusmodi rebus ut ita dicam, apparuit. Denique adhuc im- puberi istud ei accidisse fertur. Publicum ac 30- lemne festum ingenti pompa quotannis celebrant Alexandrini, eo die quo Petrus ipsorum olim epi- scopus martyrium consummavit. Hunc igitur diem festum aliquando celebrans Alexander, qui tunc ipsorum erat episcopus, peractis missarum solem- nibus, exspectabat eos qui una cum ipso pransuri erant. Cumque solus esset, oculos convertit ad mare. Illic visis eminus pueris qui, in littore lu- dentes, episcopi officium sacrosque Ecclesiæ ritus exprimebant:quandiu quidem scenam illam absque periculo esse animadvertit, delectabatur specta culo, nec mediocrem ex ea re capiebat voluptatem. Postquam vero arcana quoque mysteria exprimere cceperunt, perturbatus est animo; vocatisque ad se primoribus cleri, pueros ostendit. Cumque eos comprehensos adduci jussisset, sciscitatus est ex iis, quisnam lusus ipsorum esset, et quid in eo dicerent, quidve agerent. Illi metu perculsi, initio quidem negarunt. Sed cum Alexander quæstiuni instaret, confessi sunt episcopum ac præsule fuisse ipsis Athanasium, et quosdam pueros qui & nondum mysteriis initiati fuissent, ab illo ess: C " D VALESII ANNOTATIONES. lain synodicam episcoporum Ægypti ad omnes catholicos episcopos, quam citat Athanasius in Defensione secunda adversus Arianos, ubi hæc Arianorum calumnia de ordinatione Athanasii i egregie refellitur. Nicephoro scribere VARIORUM. Vide Socr. lib. 1, cap. 15. Hæc flistoria (inquiunt clariss. monachi Benedictini in Vita Athanas.) grandi apud eruditos laborat suspicione. Etsi enim per Athanasii ætatem minime repugnaret ejusmoli lusus (quod haud fa- cile tamen concedatur de adolescente, cui ex me- moratis´superius vix minus duodeviginti annoramy tum ascripserius), non is erat Alexander, quί tam seria in re ludum puerorum ratum haberet. (14) Επτά τινας τῶν ἐπισκόπων. Vide episto- (15) Αυτοδίδακτος τοιοῦτος φανείς. Malim cum

Β ἐκαλεῖτο. Ταῦτα μὲν Απολινάριος γράφει περὶ ᾿Αθα- νασίου. Οἱ δὲ ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως λέγουσιν, ὡς ᾿Αλεξάνδρου τελευτήσαντος, ἐκοινώνουν ἀλλήλοις οι τὰ ᾿Αλεξάνδρου καὶ Μελιτίου φρονοῦντες· συνελθόν τες τε ἐκ Θηβαΐδος καὶ τῆς ἄλλης Αἰγύπτου πεντή κοντα καὶ τέσσαρες ἐπίσκοποι, ένωμότως συνέθεντο, κοινῇ ψήφῳ αἱρεῖσθαι τὸν ὀφείλοντα τὴν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεύειν. Επιορκήσαντας δὲ ἑπτά τινας τῶν ἐπισκόπων (14), παρὰ τὴν πάντων γνώ- μην κλέψαι τὴν ᾿Αθανασίου χειροτονίαν καὶ διὰ τοῦτο πολλοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον κλη- ρικῶν, ἀποφυγεῖν τὴν πρὸς αὐτὸν κοινωνίαν. Ἐγὼ δὲ πείθομαι τὸν ἄνδρα τοῦτον οὐκ ἀθεεὶ παρελθεῖν ἐπὶ τὴν ἀρχιερωσύνην, λέγειν τε, καὶ νοεῖν ἱκανὸν, καὶ πρὸς ἐπιβουλὰς ἀντέχειν· οἵου μάλιστα ὁ κατ' αὐτὸν ἐδεῖτο καιρός. Εγένετο δὲ ἐκκλησιαστικὸς ὅτι μάλι- στα, καὶ περὶ τὸ ἱερᾶσθαι ἐπιτηδειότατος, ἐκ νέου, ὡς εἰπεῖν, αὐτοδίδακτος τοιοῦτος φανείς (15). Αμέ- λει τοι ούπω προσήσω γενομένῳ, τόδε φασὶν ἐπ' αὐτῷ συμβεβηκέναι. Δημοτελῆ καὶ σφόδρα λαμπρὶν παν- ήγυριν εἰσέτι νῦν ἄγουσιν ᾿Αλεξανδρεῖς, τὴν ἐτησίαν ἡμέραν τῆς μαρτυρίας Πέτρου τοῦ γενομένου παρ' αὐτοῖς ἐπισκόπου. Ταύτην τε ἐπιτελῶν ᾿Αλέξανδρος, αὐτοδίδα ὁ τότε τῆς Ἐκκλησίας ἡγούμενος, ἤδη τὴν λειτουργίαν κτος, πληρώσας, περιέμενε τοὺς ἅμα αὐτῷ μέλλοντας άρι- στην. Καθ' ἑαυτὸν δὲ διάγων, τοὺς ὀφθαλμοὺς εἶχεν ἐπὶ τὴν θάλασσαν. Ἰδὼν δὲ πόρρωθεν παρὰ τὸν αἰ γιαλὸν παῖδας παίζοντας, καὶ ἐπίσκοπον μιμουμένους καὶ τὰ τῆς Ἐκκλησίας ἔθη, ἐφ᾽ ὅσον ἀκίνδυνον ἑώρα τὴν μίμησιν, ἤδετο τῇ θέᾳ, καὶ τοῖς γινομένοις ἔχει· ρεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν ἀποῤῥήτων ήψαντο, ἐταράχθη. καὶ μετακαλεσάμενος τοὺς ἐν τέλει τοῦ κλήρου, ἐπ- έδειξε τοὺς παῖδας· καὶ συλληφθέντας αὐτοὺς ἀχθῆ και κελεύσας, ἐπυνθάνετο τίς αὐτοῖς ἦν ἡ παιδιά, καὶ ποδαποὶ οἱ ἐπὶ ταύτῃ λόγοι καὶ πράξεις. Οἱ δὲ, δεί- σαντες, τὰ πρῶτα ἡρνοῦντο· ἐπιμείναντος δὲ αὐτοῦ τῇ βασάνῳ, κατεμήνυσαν ἐπίσκοπον μὲν καὶ ἀρχη· τὸν γενέσθαι τὸν ᾿Αθανάσιον · βαπτισθῆναι δὲ παρ᾽ αὐτοῦ τινὰς τῶν ἀμυήτων παίδων. Οὓς ἐπιμελῶς ἀνέκρινεν ᾿Αλέξανδρος, τί μὲν αὐτοὺς ἤρετο ἢ ἐποίησ σεν ὁ τῆς παιδιᾶς ἱερεύς· τί δὲ αὐτοὶ ἀπεκρίναντο ἢ ἐδιδάχθησαν. ᾿Ανευρὼν δὲ πᾶσαν τὴν ἐκκλησιαστικὴν τάξιν ἀκριβῶς ἐπ᾿ αὐτοῖς φυλαχθεῖσαν, ἐδοκίμασεν ἅμα τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἱερεῦσι βουλευσάμενος, μη χρη- να: ἀναβαπτίσαι ἡ τοὺς ἅπαξ ἐν ἁπλότητι τῆς θείας χάριτος ἀξιωθέντας. Τὰ δὲ ἄλλα περὶ αὐτοὺς ἐπλήρου, θέμις μόνους τοὺς ἱερωμένους μυσταγωγοῦντας αὐτοδίδακτος ἐν τοῖς τοιούτοις φανείς. Μὴ χρῆναι ἀναβαπτίσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. B A Quin et prophetico spiritu beatus Alexander ita locutus est: Efugisse te credis, Athanasi. Non cf. fugies; significans scilicet eum ad certamen vo- cari. Et Apollinaris quidem de Athanasio ista scri- bit. Ariani vero asserunt, mortuo Alexandro, tam eos qui ipsi, quam eos qui Melitio adhærebant, in- ter se communicasse: congregatosque ex Thebaide el ex universa Ægypto quinquaginta quatuor epi- scopos, dato sibi invicem jurejurando, statuisse ut communi suffragio eligeretur is qui Alexandrinam Ecclesiam administraturus esset: sed septem epi- scopos ex eorum numero, violato jurejurando, præter reliquorum omnium voluntatem clam ordi- nasse Athanasium, eaque de causa multos, tum ex plebe, tum ex clericis Ægypti, communionem ejus refugisse. Ego vero lunc virum non absque Dei nutu ad sacerdotium pervenisse existimo, ul- pole eloquentia simul et intelligentia pollentem, et ad resistendum insidiis adversariorum idoneum: cujusmodi virum illa præcipue tempora require- bant. Fuit certe ad conciones ecclesiasticas, et ad sacerdotii munus obeundum aptissimus, et ab ineunte plate in hujusmodi rebus ut ita dicam, apparuit. Denique adhuc im- puberi istud ei accidisse fertur. Publicum ac 30- lemne festum ingenti pompa quotannis celebrant Alexandrini, eo die quo Petrus ipsorum olim epi- scopus martyrium consummavit. Hunc igitur diem festum aliquando celebrans Alexander, qui tunc ipsorum erat episcopus, peractis missarum solem- nibus, exspectabat eos qui una cum ipso pransuri erant. Cumque solus esset, oculos convertit ad mare. Illic visis eminus pueris qui, in littore lu- dentes, episcopi officium sacrosque Ecclesiæ ritus exprimebant:quandiu quidem scenam illam absque periculo esse animadvertit, delectabatur specta culo, nec mediocrem ex ea re capiebat voluptatem. Postquam vero arcana quoque mysteria exprimere cceperunt, perturbatus est animo; vocatisque ad se primoribus cleri, pueros ostendit. Cumque eos comprehensos adduci jussisset, sciscitatus est ex iis, quisnam lusus ipsorum esset, et quid in eo dicerent, quidve agerent. Illi metu perculsi, initio quidem negarunt. Sed cum Alexander quæstiuni instaret, confessi sunt episcopum ac præsule fuisse ipsis Athanasium, et quosdam pueros qui & nondum mysteriis initiati fuissent, ab illo ess: C " D VALESII ANNOTATIONES. lain synodicam episcoporum Ægypti ad omnes catholicos episcopos, quam citat Athanasius in Defensione secunda adversus Arianos, ubi hæc Arianorum calumnia de ordinatione Athanasii i egregie refellitur. Nicephoro scribere VARIORUM. Vide Socr. lib. 1, cap. 15. Hæc flistoria (inquiunt clariss. monachi Benedictini in Vita Athanas.) grandi apud eruditos laborat suspicione. Etsi enim per Athanasii ætatem minime repugnaret ejusmoli lusus (quod haud fa- cile tamen concedatur de adolescente, cui ex me- moratis´superius vix minus duodeviginti annoramy tum ascripserius), non is erat Alexander, quί tam seria in re ludum puerorum ratum haberet. (14) Επτά τινας τῶν ἐπισκόπων. Vide episto- (15) Αυτοδίδακτος τοιοῦτος φανείς. Malim cum

Α τελεῖν. ᾿Αθανάσιον δὲ καὶ τοὺς ἄλλους παῖδας οι πρεσβύτεροι καὶ διάκονοι ἐν τῷ παίζειν ἐτύγχανον, ὑπὸ μαρτυρι τῷ Θεῷ, τοῖς οἰκείοις παρέδωκεν ἀνα- θρέψαι τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ ἀγαγεῖν ἐφ' ὅ ἐμιμήσαντο. Μετ' οὐ πολὺ δὲ, ὁμοδίαιτον καὶ ὑπογραφέα τὸν ᾿Αθα νάσιον εἶχεν. Εὖ δὲ ἀχθεὶς, γραμματικοῖς τε καὶ ῥήτορσι φοιτήσας, ἤδη εἰς ἄνδρας τελῶν, καὶ πρὸ τῆς ἐπισκοπῆς πεῖραν ἔδωκε τοῖς ὁμιλήσασιν αὐτῷ σοφοῦ καὶ ἐλλογίμου ἀνδρός. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησεν ᾿Αλέξανδρος, διάδοχον αὐτὸν καταλιπών, ἔτι μᾶλλον ἐπέδωκεν ἡ περὶ αὐτοῦ δόξα, βεβαιουμένη ταῖς οἰ κείαις ἀρεταῖς, καὶ τῇ μαρτυρίᾳ τοῦ μεγάλου Ανο τωνίου μοναχοῦ. Μετακαλουμένου γὰρ αὐτοῦ ὑπήκουε, καὶ ταῖς πόλεσιν ἐφοίτα· καὶ εἰς τὰς ἐκκλησίας συνήει· καὶ οἷς ἐδόξαζε περὶ Θεοῦ, συνεψηφίζετο. Καὶ φίλον ἐν πᾶσιν εἶχεν αὐτὸν, καὶ τοὺς ἐναντιουμέ νους ἢ ἀπεχθανομένους αὐτῷ ἀπεστρέφετο. Β η ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. "Οτι 'Αρειανοὶ καὶ Μελετιανοὶ περιφανῆ ἐποίησαν Αθανάσιον. Καὶ περὶ Εὐσεβίου, καὶ ὅπως ἀπο επειράτο Αθανάσιος δέξασθαι "Αρειον· καὶ περὶ τῆς λέξεως τοῦ ὁμοουσίου· ὅπως μάλιστα τῶν άλλων ὁ Παμφίλου Ευσέβιος, καὶ Εὐστάθιος ὁ Αντιοχείας έστασίαζον. Μάλιστα δὲ ἐνδοξότατον αὐτὸν κατέστησαν οἱ τὰ Αρείου καὶ Μελετίου φρονοῦντες· ἀεὶ μὲν ἐπιβου- λεύσαντες, οὐδέποτε δὲ δικαίως αὐτὸν ἑλεῖν δόξαντες. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα δι' ἐπιστολῆς ἐπειράθη αὐτοῦ Εὐ σέβιος, δέχεσθαι τοὺς περὶ. "Αρειον· εἰ δὲ ἀπειθήσει, κακῶς αὐτὸν ποιήσειν ἀγράφως ἠπείλει. ὡς δὲ οὐκ εἶξε, μὴ δεκτοὺς εἶναι ἐνιστάμενος, τοὺς ἐπὶ νέωτε - ρισμῷ τῆς ἀληθείας αἵρεσιν εὑρόντας, καὶ παρὰ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἀποκηρυχθέντας, ἐσπούδαζεν ὅπως αὐτὸς ὁ βασιλεὺς προσδέξηται τὸν ᾿Αρειον, καὶ κάθοδον αὐτῷ παράσχῃ. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὡς ἐγένετο, οὐκ εἰς μακρὰν ἐρῶ. Ἐν δὲ τῷ τότε, πάλιν πρὸς ἑαυτοὺς ἐστασίαζον οἱ ἐπίσκοποι, ἀκριβολογούμενοι περὶ τὸ ὁμοούσιον όνομα. Οἱ μὲν γὰρ, τοὺς τοῦτο προσδεχομέ νους, βλασφημεῖν ᾤοντο, ὡς ὑπάρξεως ἐκτὸς τὸν Υϊόν δοξάζοντας, καὶ τὰ Μοντανοῦ καὶ Σαβελλίου φρονοῦντας (16). Οἱ δ' αὖ πάλιν, ὡς Ἑλληνιστάς τοὺς ἑτέρους ἐξετρέποντο, καὶ πολυθεΐας εἰσάγειν διέβαλο λον. Κατετρίβοντο δὲ μάλιστα περὶ τὰ τοιαῦτα, Ευσέ βιός τε ὁ Παμφίλου, καὶ Εὐστάθιος ὁ ᾿Αντιοχεύς. Αμφότεροι μὲν γὰρ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐν ὑποστάσει εἶναι ὡμολόγουν· ὥσπερ δὲ ἀλλήλων μὴ ἐπαΐοντες, της. SOZOMENI baptizatos. Hos Alexander accurate interrogavit, quidnam ipsis dixisset fecissetve ludi illius epi- scopus, et quid ipsi respondissent, quidve edocti essent. Cumque omnia juxta ordinem ecclesiasticum exacte in illis servata esse deprehendisset, com- municato consilio cuin sacerdotibus quos circa se habebat, censuit non rebaptizandos esse eos qui in simplicitate divinam gratiam semel percipere meruissent. Reliqua vero quæ a solis sacerdotibus baptismum tradentibus administrari fas est, in il- lis supplevit, Athanasium porro aliosque pueros qui in eo ludicro presbyterorum aut diaconorum partes egerant, sub divino testimonio parentibus Ipsarum tradidit, quo ipsos ad Ecclesiæ ministerium eftarent, informarentque ad ea officia quæ fue- rant imitati. Nec multo post Athanasium in con- ubernium suum ascivit, eumque notarium dein- ceps habuit. Qui cum probe institutus fuisset, et grammaticoruin ac rhetorum scholas frequentas- set, ubi virilem ætatem ingressus est, etiam ante episcopatum iis qui cum ipso in colloquium vene- rant, prudentiæ ac doctrinæ suæ experimentum dedit. Postquam vero Alexander fato functus es- set, successore eo derelicto, multo amplius crevit ejus existimatio, tum virtutibus ipsius, tum magni Antonii monachi testimonio confirmata. Etenim Antonius, quoties ab illo accerseretur, obtempera- bat, et ad urbes accedebat, et una cum illo veniebat ad ecclesias, ejusque fidem de Deo, suffragio ṣuo comprobabat. Denique in omni vita eum semper amicum habuit, ejusque adversarios et inimi- CQs aversatus est. CAP. XVIII. Quomodo Ariani et Meletiani Athanasium illu- strem reddiderunt. Deque Eusebio, qualiter Atha- rasium sollicitavit ut Arium susciperet. Et de voce consubstantialis, quomodo præ cæteris om- nibus Eusebius Pamphili et Eustathius Antioche- nus inter se contenderunt. Sed celeberrimun eum reddiderunt Arii ac Mc- lętii septatores: qui cum semper insidias ei stru- xerini, nunquam tamen jure illum convincere po- tuerunt. Ac primum quidem Eusebius, scriptis litteris eum tentavit ut Arianos susciperet : mina- tus absque scripto se illum damno affecturum, nisi paruisset. Sed cum ille non cederet, affirinans suscipiendos non esse eos qui ad veritatem inter- polandam novam hæresim excogitassent, et Nicænæ synodi sententia excommunicati fuissent, operam dedit Eusebius ut imperator ipse Arium susci- peret, ac redeundi licentiam ei concederet. Verum qua ratione istud factum sit, dicam paulo post. Tunc temporis vero rursus inter se dissidere co- perunt episcopi, dum vocem consubstantialis scru- pulosius examinarent. Nam alii quidem eos qui vocem istam probarent, impie loqui censebant, quasi Filium sine subsistentia assererent, idemque cum Montano ac Sabellio sentirent '. Alii vero, contrariæ sententiæ assertores non secus ac gen- tiles aversabantur, eisque objiciebant quod deorum multitudinem inducerent. In his porro altercatio- I, cap. 23. Sucr., lib. C VALESI ANNOTATIONES. Vide quae notavi ad caput libri primi So- cratis Scholastici ; ubi ostendi cur Montanus ad- jungi sulcat Sabellio. (16) Τὰ Μοντανοῦ καὶ Σαβελλίου φρονοῦντ

Α τελεῖν. ᾿Αθανάσιον δὲ καὶ τοὺς ἄλλους παῖδας οι πρεσβύτεροι καὶ διάκονοι ἐν τῷ παίζειν ἐτύγχανον, ὑπὸ μαρτυρι τῷ Θεῷ, τοῖς οἰκείοις παρέδωκεν ἀνα- θρέψαι τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ ἀγαγεῖν ἐφ' ὅ ἐμιμήσαντο. Μετ' οὐ πολὺ δὲ, ὁμοδίαιτον καὶ ὑπογραφέα τὸν ᾿Αθα νάσιον εἶχεν. Εὖ δὲ ἀχθεὶς, γραμματικοῖς τε καὶ ῥήτορσι φοιτήσας, ἤδη εἰς ἄνδρας τελῶν, καὶ πρὸ τῆς ἐπισκοπῆς πεῖραν ἔδωκε τοῖς ὁμιλήσασιν αὐτῷ σοφοῦ καὶ ἐλλογίμου ἀνδρός. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησεν ᾿Αλέξανδρος, διάδοχον αὐτὸν καταλιπών, ἔτι μᾶλλον ἐπέδωκεν ἡ περὶ αὐτοῦ δόξα, βεβαιουμένη ταῖς οἰ κείαις ἀρεταῖς, καὶ τῇ μαρτυρίᾳ τοῦ μεγάλου Ανο τωνίου μοναχοῦ. Μετακαλουμένου γὰρ αὐτοῦ ὑπήκουε, καὶ ταῖς πόλεσιν ἐφοίτα· καὶ εἰς τὰς ἐκκλησίας συνήει· καὶ οἷς ἐδόξαζε περὶ Θεοῦ, συνεψηφίζετο. Καὶ φίλον ἐν πᾶσιν εἶχεν αὐτὸν, καὶ τοὺς ἐναντιουμέ νους ἢ ἀπεχθανομένους αὐτῷ ἀπεστρέφετο. Β η ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. "Οτι 'Αρειανοὶ καὶ Μελετιανοὶ περιφανῆ ἐποίησαν Αθανάσιον. Καὶ περὶ Εὐσεβίου, καὶ ὅπως ἀπο επειράτο Αθανάσιος δέξασθαι "Αρειον· καὶ περὶ τῆς λέξεως τοῦ ὁμοουσίου· ὅπως μάλιστα τῶν άλλων ὁ Παμφίλου Ευσέβιος, καὶ Εὐστάθιος ὁ Αντιοχείας έστασίαζον. Μάλιστα δὲ ἐνδοξότατον αὐτὸν κατέστησαν οἱ τὰ Αρείου καὶ Μελετίου φρονοῦντες· ἀεὶ μὲν ἐπιβου- λεύσαντες, οὐδέποτε δὲ δικαίως αὐτὸν ἑλεῖν δόξαντες. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα δι' ἐπιστολῆς ἐπειράθη αὐτοῦ Εὐ σέβιος, δέχεσθαι τοὺς περὶ. "Αρειον· εἰ δὲ ἀπειθήσει, κακῶς αὐτὸν ποιήσειν ἀγράφως ἠπείλει. ὡς δὲ οὐκ εἶξε, μὴ δεκτοὺς εἶναι ἐνιστάμενος, τοὺς ἐπὶ νέωτε - ρισμῷ τῆς ἀληθείας αἵρεσιν εὑρόντας, καὶ παρὰ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἀποκηρυχθέντας, ἐσπούδαζεν ὅπως αὐτὸς ὁ βασιλεὺς προσδέξηται τὸν ᾿Αρειον, καὶ κάθοδον αὐτῷ παράσχῃ. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὡς ἐγένετο, οὐκ εἰς μακρὰν ἐρῶ. Ἐν δὲ τῷ τότε, πάλιν πρὸς ἑαυτοὺς ἐστασίαζον οἱ ἐπίσκοποι, ἀκριβολογούμενοι περὶ τὸ ὁμοούσιον όνομα. Οἱ μὲν γὰρ, τοὺς τοῦτο προσδεχομέ νους, βλασφημεῖν ᾤοντο, ὡς ὑπάρξεως ἐκτὸς τὸν Υϊόν δοξάζοντας, καὶ τὰ Μοντανοῦ καὶ Σαβελλίου φρονοῦντας (16). Οἱ δ' αὖ πάλιν, ὡς Ἑλληνιστάς τοὺς ἑτέρους ἐξετρέποντο, καὶ πολυθεΐας εἰσάγειν διέβαλο λον. Κατετρίβοντο δὲ μάλιστα περὶ τὰ τοιαῦτα, Ευσέ βιός τε ὁ Παμφίλου, καὶ Εὐστάθιος ὁ ᾿Αντιοχεύς. Αμφότεροι μὲν γὰρ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐν ὑποστάσει εἶναι ὡμολόγουν· ὥσπερ δὲ ἀλλήλων μὴ ἐπαΐοντες, της. SOZOMENI baptizatos. Hos Alexander accurate interrogavit, quidnam ipsis dixisset fecissetve ludi illius epi- scopus, et quid ipsi respondissent, quidve edocti essent. Cumque omnia juxta ordinem ecclesiasticum exacte in illis servata esse deprehendisset, com- municato consilio cuin sacerdotibus quos circa se habebat, censuit non rebaptizandos esse eos qui in simplicitate divinam gratiam semel percipere meruissent. Reliqua vero quæ a solis sacerdotibus baptismum tradentibus administrari fas est, in il- lis supplevit, Athanasium porro aliosque pueros qui in eo ludicro presbyterorum aut diaconorum partes egerant, sub divino testimonio parentibus Ipsarum tradidit, quo ipsos ad Ecclesiæ ministerium eftarent, informarentque ad ea officia quæ fue- rant imitati. Nec multo post Athanasium in con- ubernium suum ascivit, eumque notarium dein- ceps habuit. Qui cum probe institutus fuisset, et grammaticoruin ac rhetorum scholas frequentas- set, ubi virilem ætatem ingressus est, etiam ante episcopatum iis qui cum ipso in colloquium vene- rant, prudentiæ ac doctrinæ suæ experimentum dedit. Postquam vero Alexander fato functus es- set, successore eo derelicto, multo amplius crevit ejus existimatio, tum virtutibus ipsius, tum magni Antonii monachi testimonio confirmata. Etenim Antonius, quoties ab illo accerseretur, obtempera- bat, et ad urbes accedebat, et una cum illo veniebat ad ecclesias, ejusque fidem de Deo, suffragio ṣuo comprobabat. Denique in omni vita eum semper amicum habuit, ejusque adversarios et inimi- CQs aversatus est. CAP. XVIII. Quomodo Ariani et Meletiani Athanasium illu- strem reddiderunt. Deque Eusebio, qualiter Atha- rasium sollicitavit ut Arium susciperet. Et de voce consubstantialis, quomodo præ cæteris om- nibus Eusebius Pamphili et Eustathius Antioche- nus inter se contenderunt. Sed celeberrimun eum reddiderunt Arii ac Mc- lętii septatores: qui cum semper insidias ei stru- xerini, nunquam tamen jure illum convincere po- tuerunt. Ac primum quidem Eusebius, scriptis litteris eum tentavit ut Arianos susciperet : mina- tus absque scripto se illum damno affecturum, nisi paruisset. Sed cum ille non cederet, affirinans suscipiendos non esse eos qui ad veritatem inter- polandam novam hæresim excogitassent, et Nicænæ synodi sententia excommunicati fuissent, operam dedit Eusebius ut imperator ipse Arium susci- peret, ac redeundi licentiam ei concederet. Verum qua ratione istud factum sit, dicam paulo post. Tunc temporis vero rursus inter se dissidere co- perunt episcopi, dum vocem consubstantialis scru- pulosius examinarent. Nam alii quidem eos qui vocem istam probarent, impie loqui censebant, quasi Filium sine subsistentia assererent, idemque cum Montano ac Sabellio sentirent '. Alii vero, contrariæ sententiæ assertores non secus ac gen- tiles aversabantur, eisque objiciebant quod deorum multitudinem inducerent. In his porro altercatio- I, cap. 23. Sucr., lib. C VALESI ANNOTATIONES. Vide quae notavi ad caput libri primi So- cratis Scholastici ; ubi ostendi cur Montanus ad- jungi sulcat Sabellio. (16) Τὰ Μοντανοῦ καὶ Σαβελλίου φρονοῦντ

της καινοτομούντα· ὁ δὲ ταῦτα μὲν ἐπαινεῖν φησιν· Ευσταθίῳ δὲ τὴν Σαβελλίου ὀνειδίζειν δόξαν. - ἀλλήλους διέβαλλον. Καὶ Εὐστάθιος μὲν ἐπῃτιᾶτο τὸν Εὐσέβιον, εἰς τὰ ἐν Νικαία δόξαντα περὶ τοῦ δόγμα. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τῆς ᾿Αντιοχείας συνόδου· καὶ ὅτι ἀδίκως καθηρέθη Ευστάθιος, καὶ Εὐφρόνιος τὸν θρόνον λαμβάνει. Καὶ οἷα ὁ Μέγας Κωνσταντίνος έγρα ψε τῇ συνόδῳ, καὶ Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, παραιτησαμένῳ τῇ Ἀντιοχείᾳ. Συνόδου δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ γενομένης, ἀφαιρεῖται Εὐστάθιος τὴν ᾿Αντιοχέων Εκκλησίαν· τὸ μὲν ἀλη- θὲς, ὡς πολὺς ἔχει λόγος, καθότι τὴν ἐν Νικαίᾳ πί- Β στιν ἐπῄνει, καὶ τοὺς ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον καὶ Παυλίνον τὸν Τύρου ἐπίσκοπον, καὶ Πατρόφιλον τὸν Σκυθοπο λεως, ὧν τῇ γνώμῃ οἱ ἀνὰ τὴν Ἔω ἱερεῖς εἴποντο, οἷά γε τὰ 'Αρείου φρονοῦντας ἀπεστρέφετο, καὶ φανε- ρῶς διέβαλλε πρόφασιν δὲ, ὡς οὐχ ὁσίαις πράξεσι τὴν ἱερωσύνην αἰσχύνας ἐφωράθη. Μεγίστη δὲ διὰ τὴν αὐτοῦ καθαίρεσιν ἀνεκινήθη στάσις κατὰ τὴν Ἀντιόχειαν· ὡς μικροῦ δεῖν ξιφῶν ἅψασθαι τὸ πλῆς θος, καὶ πᾶσαν κινδυνεῦσαι τὴν πόλιν. Ἔβλαψε δὲ αὐτὸ τοῦτο οὐ μετρίως αὐτὸν πρὸς βασιλέα. Ως γὰρ ἔγνω ταῦτα συμβεβηκέναι, καὶ τὸν λαὸν τῆς Ἐκκλη σίας εἰς δύο διῃρῆσθαι, σφόδρα ἐχαλέπαινε, καὶ ἐν ὑπονοίᾳ αὐτὸν εἶχεν, ὡς αἴτιον τῆς στάσεως. Πέμπει δ' ὅμως τινὰ τῶν ἀμφ' αὐτὸν λαμπρῶς στρατευο- μένων, εντειλάμενος εἰς δέος καταστῆσαι τὸ πλῆθος, καὶ δίχα ταραχῆς καὶ βλάβης καταπαῦσαι τὴν στάσιν. Λογισάμενοι δὲ οἱ καθελόντες Εὐστάθιον, οἳ δὴ τούτου χάριν εἰς Αντιόχειαν συνηγμένοι ἐτύγχανον, ὡς εἰ τῶν ὁμοδόξων αὐτοῖς προστήσαιντό τινα τῆς ἐνθάδε Ἐκκλησίας βασιλεῖ γνώριμον, καὶ ἐπὶ λόγων ἐπι- στήμῃ εὐδόκιμον, ῥᾳδίως ἔξουσι πειθομένους τοὺς ἄλλους, εὖ ἔχειν ἐνόμισαν ἐπιτρέψαι τὸν ᾿Αντιοχέων θρόνον Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου. Καὶ γράφουσι περὶ τούτου τῷ βασιλεῖ, δηλώσαντες καὶ τῷ λαῷ ὑπερφυῶς τοῦτο κεχαρισμένον εἶναι· ὧδε γὰρ ἐξῄτησαν καὶ ὅσοι τοῦ κλήρου καὶ τοῦ πλήθους ἀπεχθῶς εἶχον πρὸς Εὐστάθιον. “Ο γε μὴν Εὐσέβιος ἔγραψε τῷ βασι λεῖ παραιτούμενος. Ἐπαινέσας δὲ αὐτοῦ τὴν παραί- τησιν ὁ βασιλεύς· νόμος γὰρ ἐκκλησιαστικὸς ἐκώ λυε, τὸν ἅπαξ ἡγησάμενον Ἐκκλησίας, ἐπισκοπὴν ἄλλην μὴ μετιέναι· ἔγραψε δὲ Εὐσεβίῳ (17) ἀπο- δεχόμενος αὐτὸν τῆς γνώμης, καὶ μακάριον ἀπο- καλῶν, ὡς οὐ μιᾶς πόλεως, ἀλλὰ πάσης τῆς οἰκου μένης ὄντα ἄξιον ἐπισκοπεῖν. Έγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας, περί τε ὁμονοίας, καὶ τοῦ μὴ δεῖν ἐφίεσθαι τοῦ παρ᾽ ἄλλοις ἐπισκοποῦντος, . ἔγραψεν οὖν Εὐσεβίῳ, έγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ, έγραψε μεν Ευσεβίῳ HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A nibus præcipue se exercuerunt Eusebius Pamphili et Eustathius Antiochenus. Nam cum uterque eo- rum fateretur Filium Dei propriam habere subsi- stentiam, perinde tamen quasi se invicem non in- telligerent, alter alterum accusabat. Et Eustathius quidem Eusebium insimulabat quod ea quæ Ni- caææ decreta fuerant innovaret. Eusebius vero ea quidem se approbare dicit, sed Eustathio opinio- mein exprobrat Sabellii. CAP. XIX. De Antiochena synodo, in qua Eustathius injuste depositus est, cujus sedem Euphronius obtinuit. Et quid Constantinus Magnus scripserit, tum ad syno- dum, tum ad Eusebium Pamphili qui Antiochenam sedem recuraveral. Congregata igitur Antiochiæ synodo, Eustathius episcopatu Antiochensis Ecclesiæ exuitur : reipsa concilii fidem astrueret, et Eusebium Pamphili, Paulinum Tyri, ac Patrophilum Scythopoleos epi- scopum, quorum sententiam omnes Orientis epi- scopi sectabantur, tanquam Arianos aversaretur, palamque eos accusaret 1. Specie vero, quasi lo- norem sacerdotii flagitiis quibusdam commaculasse deprehensus fuisset. Caterum ingeus seditio ob ejus depositionem excitata est Antiochiæ: adeo ut parum abfuerit quin plebs arma corriperet, to- taque civitas in gravissimum discrimen adducere- tur. Atque hoc præcipue apud imperatorem ei nocuit. Postquam enim imperator ista accidisse compe- rit, et plebem Ecclesiæ duas in partes discissam esse, aegre admodum eam rem tulit, et Eusta- quidem, sicut major pars asserit, eo quod Nicæni C thium seditionis auctorem fuisse suspicatus est. Quemdam tamen ex palatii sui proceribus misit, eique in mandatis dedit ut plebi metum incuteret, et sine tumultu ac detrimento seditionem compri- meret. Porro hi qui Eustathium deposuerant, eaque de causa Antiochiæ erant congregati, cum apud se reputassent, si ex opinionis suæ sectatoribus ali- quem imperatori probe cognitum, et eloquentiæ ac doctrina laude dorentem, Antiochenæ sedi præfi- cerent, reliquos deinceps facile sibi assensuros esse: commodum fore existimarunt Antiochensis Ecclesiæ administrationem Eusebio Pamphili tra- dere. Scribunt itaque ad imperatorem ea de re, plebi quoque id gratissimum esse significantes - Hoc enim postulaverant quotquot, tum ex clero, D tum ex plebe, infensi erant Eustathio. Verum Eu- sebius quidem, scriptis ad imperatorem litteris, sedem illam recusavit. Imperator vero detrectatio- nem ejus laudans ; lege enim ecclesiastica vetitum erat ne is qui unius Ecclesiæ episcopus jam fuerat constitutus ad alium episcopatum trans- iret, scripsit ad Eusebium, et consilium ejus pra- Euseb., Vit. Const. lib. 111, cap. 59; Socr. lib. 1, cap. 24. VALESII ANNOTATIONES. In codice Leonis Allatii rectius legitur hic locus in hunc modum, reliquis voci- bus expunctis, quæ profecto hic superfluæ sunt. Sequitur enim paulo post, etc. Proinde non dubito quin scribendum sit hoc loco Porro epistola Con- stantini ad Eusebium exstat in libro v De vita Constantini. (17) Ἔγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ καὶ αὐτῷ Εὐσεβίῳ.

της καινοτομούντα· ὁ δὲ ταῦτα μὲν ἐπαινεῖν φησιν· Ευσταθίῳ δὲ τὴν Σαβελλίου ὀνειδίζειν δόξαν. - ἀλλήλους διέβαλλον. Καὶ Εὐστάθιος μὲν ἐπῃτιᾶτο τὸν Εὐσέβιον, εἰς τὰ ἐν Νικαία δόξαντα περὶ τοῦ δόγμα. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τῆς ᾿Αντιοχείας συνόδου· καὶ ὅτι ἀδίκως καθηρέθη Ευστάθιος, καὶ Εὐφρόνιος τὸν θρόνον λαμβάνει. Καὶ οἷα ὁ Μέγας Κωνσταντίνος έγρα ψε τῇ συνόδῳ, καὶ Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, παραιτησαμένῳ τῇ Ἀντιοχείᾳ. Συνόδου δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ γενομένης, ἀφαιρεῖται Εὐστάθιος τὴν ᾿Αντιοχέων Εκκλησίαν· τὸ μὲν ἀλη- θὲς, ὡς πολὺς ἔχει λόγος, καθότι τὴν ἐν Νικαίᾳ πί- Β στιν ἐπῄνει, καὶ τοὺς ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον καὶ Παυλίνον τὸν Τύρου ἐπίσκοπον, καὶ Πατρόφιλον τὸν Σκυθοπο λεως, ὧν τῇ γνώμῃ οἱ ἀνὰ τὴν Ἔω ἱερεῖς εἴποντο, οἷά γε τὰ 'Αρείου φρονοῦντας ἀπεστρέφετο, καὶ φανε- ρῶς διέβαλλε πρόφασιν δὲ, ὡς οὐχ ὁσίαις πράξεσι τὴν ἱερωσύνην αἰσχύνας ἐφωράθη. Μεγίστη δὲ διὰ τὴν αὐτοῦ καθαίρεσιν ἀνεκινήθη στάσις κατὰ τὴν Ἀντιόχειαν· ὡς μικροῦ δεῖν ξιφῶν ἅψασθαι τὸ πλῆς θος, καὶ πᾶσαν κινδυνεῦσαι τὴν πόλιν. Ἔβλαψε δὲ αὐτὸ τοῦτο οὐ μετρίως αὐτὸν πρὸς βασιλέα. Ως γὰρ ἔγνω ταῦτα συμβεβηκέναι, καὶ τὸν λαὸν τῆς Ἐκκλη σίας εἰς δύο διῃρῆσθαι, σφόδρα ἐχαλέπαινε, καὶ ἐν ὑπονοίᾳ αὐτὸν εἶχεν, ὡς αἴτιον τῆς στάσεως. Πέμπει δ' ὅμως τινὰ τῶν ἀμφ' αὐτὸν λαμπρῶς στρατευο- μένων, εντειλάμενος εἰς δέος καταστῆσαι τὸ πλῆθος, καὶ δίχα ταραχῆς καὶ βλάβης καταπαῦσαι τὴν στάσιν. Λογισάμενοι δὲ οἱ καθελόντες Εὐστάθιον, οἳ δὴ τούτου χάριν εἰς Αντιόχειαν συνηγμένοι ἐτύγχανον, ὡς εἰ τῶν ὁμοδόξων αὐτοῖς προστήσαιντό τινα τῆς ἐνθάδε Ἐκκλησίας βασιλεῖ γνώριμον, καὶ ἐπὶ λόγων ἐπι- στήμῃ εὐδόκιμον, ῥᾳδίως ἔξουσι πειθομένους τοὺς ἄλλους, εὖ ἔχειν ἐνόμισαν ἐπιτρέψαι τὸν ᾿Αντιοχέων θρόνον Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου. Καὶ γράφουσι περὶ τούτου τῷ βασιλεῖ, δηλώσαντες καὶ τῷ λαῷ ὑπερφυῶς τοῦτο κεχαρισμένον εἶναι· ὧδε γὰρ ἐξῄτησαν καὶ ὅσοι τοῦ κλήρου καὶ τοῦ πλήθους ἀπεχθῶς εἶχον πρὸς Εὐστάθιον. “Ο γε μὴν Εὐσέβιος ἔγραψε τῷ βασι λεῖ παραιτούμενος. Ἐπαινέσας δὲ αὐτοῦ τὴν παραί- τησιν ὁ βασιλεύς· νόμος γὰρ ἐκκλησιαστικὸς ἐκώ λυε, τὸν ἅπαξ ἡγησάμενον Ἐκκλησίας, ἐπισκοπὴν ἄλλην μὴ μετιέναι· ἔγραψε δὲ Εὐσεβίῳ (17) ἀπο- δεχόμενος αὐτὸν τῆς γνώμης, καὶ μακάριον ἀπο- καλῶν, ὡς οὐ μιᾶς πόλεως, ἀλλὰ πάσης τῆς οἰκου μένης ὄντα ἄξιον ἐπισκοπεῖν. Έγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας, περί τε ὁμονοίας, καὶ τοῦ μὴ δεῖν ἐφίεσθαι τοῦ παρ᾽ ἄλλοις ἐπισκοποῦντος, . ἔγραψεν οὖν Εὐσεβίῳ, έγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ, έγραψε μεν Ευσεβίῳ HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A nibus præcipue se exercuerunt Eusebius Pamphili et Eustathius Antiochenus. Nam cum uterque eo- rum fateretur Filium Dei propriam habere subsi- stentiam, perinde tamen quasi se invicem non in- telligerent, alter alterum accusabat. Et Eustathius quidem Eusebium insimulabat quod ea quæ Ni- caææ decreta fuerant innovaret. Eusebius vero ea quidem se approbare dicit, sed Eustathio opinio- mein exprobrat Sabellii. CAP. XIX. De Antiochena synodo, in qua Eustathius injuste depositus est, cujus sedem Euphronius obtinuit. Et quid Constantinus Magnus scripserit, tum ad syno- dum, tum ad Eusebium Pamphili qui Antiochenam sedem recuraveral. Congregata igitur Antiochiæ synodo, Eustathius episcopatu Antiochensis Ecclesiæ exuitur : reipsa concilii fidem astrueret, et Eusebium Pamphili, Paulinum Tyri, ac Patrophilum Scythopoleos epi- scopum, quorum sententiam omnes Orientis epi- scopi sectabantur, tanquam Arianos aversaretur, palamque eos accusaret 1. Specie vero, quasi lo- norem sacerdotii flagitiis quibusdam commaculasse deprehensus fuisset. Caterum ingeus seditio ob ejus depositionem excitata est Antiochiæ: adeo ut parum abfuerit quin plebs arma corriperet, to- taque civitas in gravissimum discrimen adducere- tur. Atque hoc præcipue apud imperatorem ei nocuit. Postquam enim imperator ista accidisse compe- rit, et plebem Ecclesiæ duas in partes discissam esse, aegre admodum eam rem tulit, et Eusta- quidem, sicut major pars asserit, eo quod Nicæni C thium seditionis auctorem fuisse suspicatus est. Quemdam tamen ex palatii sui proceribus misit, eique in mandatis dedit ut plebi metum incuteret, et sine tumultu ac detrimento seditionem compri- meret. Porro hi qui Eustathium deposuerant, eaque de causa Antiochiæ erant congregati, cum apud se reputassent, si ex opinionis suæ sectatoribus ali- quem imperatori probe cognitum, et eloquentiæ ac doctrina laude dorentem, Antiochenæ sedi præfi- cerent, reliquos deinceps facile sibi assensuros esse: commodum fore existimarunt Antiochensis Ecclesiæ administrationem Eusebio Pamphili tra- dere. Scribunt itaque ad imperatorem ea de re, plebi quoque id gratissimum esse significantes - Hoc enim postulaverant quotquot, tum ex clero, D tum ex plebe, infensi erant Eustathio. Verum Eu- sebius quidem, scriptis ad imperatorem litteris, sedem illam recusavit. Imperator vero detrectatio- nem ejus laudans ; lege enim ecclesiastica vetitum erat ne is qui unius Ecclesiæ episcopus jam fuerat constitutus ad alium episcopatum trans- iret, scripsit ad Eusebium, et consilium ejus pra- Euseb., Vit. Const. lib. 111, cap. 59; Socr. lib. 1, cap. 24. VALESII ANNOTATIONES. In codice Leonis Allatii rectius legitur hic locus in hunc modum, reliquis voci- bus expunctis, quæ profecto hic superfluæ sunt. Sequitur enim paulo post, etc. Proinde non dubito quin scribendum sit hoc loco Porro epistola Con- stantini ad Eusebium exstat in libro v De vita Constantini. (17) Ἔγραψε δὲ καὶ τῷ λαῷ καὶ αὐτῷ Εὐσεβίῳ.

δὲ παρὰ ταύτας ἄλλην ἐπιστολὴν τῇ συνόδῳ διεπέμ ψατο· καὶ Εὐσέβιον μὲν ὁμοίως τῆς παραιτήσεως έθαύμαζεν ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν. (18). Ως δοκίμους δὲ τὴν πίστιν εἶναι πυθόμενος (19) Εὐφρό νιον Καππαδόκην πρεσβύτερον, καὶ Γεώργιον Αρε θούσιον, ἐκέλευσε τούτων ὃν ἂν κρίνωσιν, ἢ ἕτερον ὃς ἄξιος, φησί, φανείη, χειροτονῆσαι τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας προστάτην. Ἐπεὶ δὲ τὰ βασιλέως ἐδέξαντο γράμματα, Εὐφρόνιον ἐχειροτόνησαν (20). Ευστάθιος δὲ, ὡς ἐπυθόμην, ἡσυχῆ τὴν συκοφαντίαν ἤνεγκεν, ὧδέ πη κρίνας ἄμεινον· ἀνὴρ τά τε ἄλλα καλὸς καὶ ἀγαθὸς, καὶ ἐπὶ εὐγλωττίᾳ δικαίως θαυμαζόμενος, ὡς ἐκ τῶν φερομένων αὐτοῦ λόγων συνιδεῖν ἔστιν, ἀρ χαιότητι φράσεως καὶ σωφροσύνῃ νοημάτων, καὶ ἐνο- Α ὡς οὐκ ἀγαθοῦ ὄντος τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμεῖν. Ἰδίᾳ Β μάτων κάλλει, καὶ χάριτι ἀπαγγελίας εὐδοκιμούντων. ΚΕΦΑΛ. Κ'.. Περί Μαξίμου τοῦ μετὰ Μακάριον τὸν Ἱεροσο λύμων θρόνον λαβόντος. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, Ἰούλιος μὲν, Μάρκου μετὰ Σίλβεστρον ἡ ἐπ' ὀλίγῳ χρόνῳ ἐπισκοπήσαντος, τὸν ἐν Ῥώμῃ διεῖπε θρόνον, Μάξιμος δὲ μετὰ Μα- κάριον τὸν Ἱεροσολύμων. Τοῦτον δὲ λόγος ἐπίσκοπον ὑπὸ Μακαρίου χειροτονηθήναι, τῆς ἐν Διοσπόλει Εκ- κλησίας· ἐπισχεθῆναι δὲ παρὰ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις κατοικούντων. Ὁμολογητής γὰρ ὤν, καὶ ἄλλως ἀγα θὸς, τῇ δοκιμασίᾳ τοῦ λαοῦ ὑποψήφιος ἦν (21), μετά τὴν τοῦ Μακαρίου τελευτὴν εἰς τὴν ἐνθάδε ἐπισκο πήν. Ἐπεὶ δὲ χαλεπῶς τὸ πλῆθος ἔφερεν, οὗ τῆς ἀρετῆς ἐπειράθη ἀποστερούμενον, καὶ στάσις ἠπει- πρὸς αὐτούς. πρὸς αὐτ τήν, σύνοδον. ειο: Καὶ Εὐσέβιον ὁμοίως τῆς παραιτήσεως εθαύ μαζεν, ὡς ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν· δοκίμους δὲ τὴν πίστιν εἶναι πυθόμενος, ὡς δοκίμους δέ, Υποψήφιος ἦν. υποψήφιος, Μάρκου μετὰ Σίλβεστρον. SOZOMENI Dans, felicem illum vocavit, qui non unius civi- tatis, sed totius orbis episcopatu dignus habe- retur. Scripsit etiam ad plebem Antiochensis Ec- clesia de concordia, et quod alterius urbis epi- scopus appetendus non esset, cum alienum sit ab officio boni viri res alienas concupiscere. Præter has litteras, aliam epistolain privatim misit ad synodum: in qua perinde ac in litteris quas ad Eusebium scripserat, eum quidem prædicavit quod episcopatum recusasset. Cum autem accepisset Euphronium Cappadocem presbyterum, et Geor- gium Arethusium probatæ fidei esse, jussit ut vel alterum illorum quem judicarent, vel alium quem- piam qui ipsis idoneus videretur, Antiochensis Ecclesiæ ordinarent antistiten. Acceptis igitur imperatoris litteris, Euphronium episcopum ordi- marunt. Eustathius vero, siculi accepi, calumniam illam moderate tulit, satius id esse arbitratus : vir tum in aliis rebus egregius, tum eloquentiæ causa merito admirandus, quemadmodum ex libris ejus qui adbuc exstant licet cognoscere, qui tum ob priscum genus elocutionis, et ob gravitatem sen- tentiarum, tum ob verborum elegantiam, et in rebus explicandis venustatem, magnopere pro- Lantur. CAP. XX. De Maximo, qui post Macarium Hierosolymitanam sedem obtinuit. Sub idem tempus mortuo Marco, qui post Sil- vestrum brevi admodum tempore pontificatum obtinuit, Julius Romanam sedem administravit. Ecclesiam vero Hierosolymitananı post Macarium Maximus suscepit. Hunc Diospolitanæ Ecclesiæ episcopum a Macario constitutum esse memorant; scd cives Hierosolymorum cum apud se detinuisse. C Nam cum confessionis, gloria clarus et omni ex parte egregius esset, plebis judicio tacite desi. gnabatur, ut post obitum Macarii episcopatum illie capesseret. Proinde cum plebs moleste ferret VALESII ANNOTATIONES. Leonis Allatii scriptum est Christo- phorsonus autem et Savilius emendarunt supple, Ego vero neutram conject- ram probo, sed unica voce adjęcta locum ita, resti- etc. Quod si quis me nimis audacem esse dicat, qui vocem, de meo addi- derin, respondebo me non adjecisse, sed ex eo loco ubi male collocata erat, in propriam sedem D restituisse. Vulgo enim legitur, etc. tum ex codice Fukeliano, tum ex ipsa Constantini pistola ad synodum Antiochenam, quam refert Eusebius in libro iv de ejus Vita. nem Eustathii, Paulinus episcopus Tyri ad An- tiochenam sedem translatus est. Quo post sex men- ses mortuo, Eulalius Antiochiæ ordinatus est epi- scopus. Post Eulalium deinde Euphronius, Vide quæ notavi ad caput libri primi Socratis, el ad Eusebii librum decimum Historiæ ecclesiasticæ. (24). Male Christophorsonus hunc locum interpretatur hoc modo: Ropuli, suf- fragiis decretum fuit ut post mortem Macarii in il- lius urbis episcopatum succederet. Melius Musculus ila interpretatur: Populo ita probabatur, ut suα ipsum sententia Ecclesiæ Hierosolymitanæ futurum post Macarii mortem designarent episcopum. Nec ta- men Musculus sensum verborum Sozomeni satis expressit. Addendum enim erat adverbium tacite, ut nos fecimus, ad vitandam ambigui:atem. Neque enim Maximus rovera episcopus Ilierosolymorum electus est a populo, superstite Macario; sed tan- tum tacitis suffragiis designatus. Id enim valet vox quia utimur Socrates in lib. v, cap. 5, ubi de Flaviano et Diodoro, qui vivente Melitio ejus successores designabantur. VARIORUM. ; In Chronico Damasi legitur: Marcus menses octo dies viginti. Fuit temporibus, Constantini, Nepoliano et Facundo con- sulibus, ex die xv Kalendas Februarias, usque in diem Nonarum Octobrium, consulibus suprascriptis. Marcus itaque ordinatus est. pontifex Romanus anno Chr. 336, die decima octava Januarii, die Dominica et festo Cathedræ S. Petri Romæ insi- guito. (Ant. Pagi, ad ann. 336, n. 2.) (18) Ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν. In codice (19) Είναι πειθόμενος. Εmendavi πυθόμενος, (20) Εὐφρόνιον ἐχειροτόνησαν. Post depositior

δὲ παρὰ ταύτας ἄλλην ἐπιστολὴν τῇ συνόδῳ διεπέμ ψατο· καὶ Εὐσέβιον μὲν ὁμοίως τῆς παραιτήσεως έθαύμαζεν ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν. (18). Ως δοκίμους δὲ τὴν πίστιν εἶναι πυθόμενος (19) Εὐφρό νιον Καππαδόκην πρεσβύτερον, καὶ Γεώργιον Αρε θούσιον, ἐκέλευσε τούτων ὃν ἂν κρίνωσιν, ἢ ἕτερον ὃς ἄξιος, φησί, φανείη, χειροτονῆσαι τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας προστάτην. Ἐπεὶ δὲ τὰ βασιλέως ἐδέξαντο γράμματα, Εὐφρόνιον ἐχειροτόνησαν (20). Ευστάθιος δὲ, ὡς ἐπυθόμην, ἡσυχῆ τὴν συκοφαντίαν ἤνεγκεν, ὧδέ πη κρίνας ἄμεινον· ἀνὴρ τά τε ἄλλα καλὸς καὶ ἀγαθὸς, καὶ ἐπὶ εὐγλωττίᾳ δικαίως θαυμαζόμενος, ὡς ἐκ τῶν φερομένων αὐτοῦ λόγων συνιδεῖν ἔστιν, ἀρ χαιότητι φράσεως καὶ σωφροσύνῃ νοημάτων, καὶ ἐνο- Α ὡς οὐκ ἀγαθοῦ ὄντος τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμεῖν. Ἰδίᾳ Β μάτων κάλλει, καὶ χάριτι ἀπαγγελίας εὐδοκιμούντων. ΚΕΦΑΛ. Κ'.. Περί Μαξίμου τοῦ μετὰ Μακάριον τὸν Ἱεροσο λύμων θρόνον λαβόντος. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, Ἰούλιος μὲν, Μάρκου μετὰ Σίλβεστρον ἡ ἐπ' ὀλίγῳ χρόνῳ ἐπισκοπήσαντος, τὸν ἐν Ῥώμῃ διεῖπε θρόνον, Μάξιμος δὲ μετὰ Μα- κάριον τὸν Ἱεροσολύμων. Τοῦτον δὲ λόγος ἐπίσκοπον ὑπὸ Μακαρίου χειροτονηθήναι, τῆς ἐν Διοσπόλει Εκ- κλησίας· ἐπισχεθῆναι δὲ παρὰ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις κατοικούντων. Ὁμολογητής γὰρ ὤν, καὶ ἄλλως ἀγα θὸς, τῇ δοκιμασίᾳ τοῦ λαοῦ ὑποψήφιος ἦν (21), μετά τὴν τοῦ Μακαρίου τελευτὴν εἰς τὴν ἐνθάδε ἐπισκο πήν. Ἐπεὶ δὲ χαλεπῶς τὸ πλῆθος ἔφερεν, οὗ τῆς ἀρετῆς ἐπειράθη ἀποστερούμενον, καὶ στάσις ἠπει- πρὸς αὐτούς. πρὸς αὐτ τήν, σύνοδον. ειο: Καὶ Εὐσέβιον ὁμοίως τῆς παραιτήσεως εθαύ μαζεν, ὡς ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν· δοκίμους δὲ τὴν πίστιν εἶναι πυθόμενος, ὡς δοκίμους δέ, Υποψήφιος ἦν. υποψήφιος, Μάρκου μετὰ Σίλβεστρον. SOZOMENI Dans, felicem illum vocavit, qui non unius civi- tatis, sed totius orbis episcopatu dignus habe- retur. Scripsit etiam ad plebem Antiochensis Ec- clesia de concordia, et quod alterius urbis epi- scopus appetendus non esset, cum alienum sit ab officio boni viri res alienas concupiscere. Præter has litteras, aliam epistolain privatim misit ad synodum: in qua perinde ac in litteris quas ad Eusebium scripserat, eum quidem prædicavit quod episcopatum recusasset. Cum autem accepisset Euphronium Cappadocem presbyterum, et Geor- gium Arethusium probatæ fidei esse, jussit ut vel alterum illorum quem judicarent, vel alium quem- piam qui ipsis idoneus videretur, Antiochensis Ecclesiæ ordinarent antistiten. Acceptis igitur imperatoris litteris, Euphronium episcopum ordi- marunt. Eustathius vero, siculi accepi, calumniam illam moderate tulit, satius id esse arbitratus : vir tum in aliis rebus egregius, tum eloquentiæ causa merito admirandus, quemadmodum ex libris ejus qui adbuc exstant licet cognoscere, qui tum ob priscum genus elocutionis, et ob gravitatem sen- tentiarum, tum ob verborum elegantiam, et in rebus explicandis venustatem, magnopere pro- Lantur. CAP. XX. De Maximo, qui post Macarium Hierosolymitanam sedem obtinuit. Sub idem tempus mortuo Marco, qui post Sil- vestrum brevi admodum tempore pontificatum obtinuit, Julius Romanam sedem administravit. Ecclesiam vero Hierosolymitananı post Macarium Maximus suscepit. Hunc Diospolitanæ Ecclesiæ episcopum a Macario constitutum esse memorant; scd cives Hierosolymorum cum apud se detinuisse. C Nam cum confessionis, gloria clarus et omni ex parte egregius esset, plebis judicio tacite desi. gnabatur, ut post obitum Macarii episcopatum illie capesseret. Proinde cum plebs moleste ferret VALESII ANNOTATIONES. Leonis Allatii scriptum est Christo- phorsonus autem et Savilius emendarunt supple, Ego vero neutram conject- ram probo, sed unica voce adjęcta locum ita, resti- etc. Quod si quis me nimis audacem esse dicat, qui vocem, de meo addi- derin, respondebo me non adjecisse, sed ex eo loco ubi male collocata erat, in propriam sedem D restituisse. Vulgo enim legitur, etc. tum ex codice Fukeliano, tum ex ipsa Constantini pistola ad synodum Antiochenam, quam refert Eusebius in libro iv de ejus Vita. nem Eustathii, Paulinus episcopus Tyri ad An- tiochenam sedem translatus est. Quo post sex men- ses mortuo, Eulalius Antiochiæ ordinatus est epi- scopus. Post Eulalium deinde Euphronius, Vide quæ notavi ad caput libri primi Socratis, el ad Eusebii librum decimum Historiæ ecclesiasticæ. (24). Male Christophorsonus hunc locum interpretatur hoc modo: Ropuli, suf- fragiis decretum fuit ut post mortem Macarii in il- lius urbis episcopatum succederet. Melius Musculus ila interpretatur: Populo ita probabatur, ut suα ipsum sententia Ecclesiæ Hierosolymitanæ futurum post Macarii mortem designarent episcopum. Nec ta- men Musculus sensum verborum Sozomeni satis expressit. Addendum enim erat adverbium tacite, ut nos fecimus, ad vitandam ambigui:atem. Neque enim Maximus rovera episcopus Ilierosolymorum electus est a populo, superstite Macario; sed tan- tum tacitis suffragiis designatus. Id enim valet vox quia utimur Socrates in lib. v, cap. 5, ubi de Flaviano et Diodoro, qui vivente Melitio ejus successores designabantur. VARIORUM. ; In Chronico Damasi legitur: Marcus menses octo dies viginti. Fuit temporibus, Constantini, Nepoliano et Facundo con- sulibus, ex die xv Kalendas Februarias, usque in diem Nonarum Octobrium, consulibus suprascriptis. Marcus itaque ordinatus est. pontifex Romanus anno Chr. 336, die decima octava Januarii, die Dominica et festo Cathedræ S. Petri Romæ insi- guito. (Ant. Pagi, ad ann. 336, n. 2.) (18) Ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν γράμμασιν. In codice (19) Είναι πειθόμενος. Εmendavi πυθόμενος, (20) Εὐφρόνιον ἐχειροτόνησαν. Post depositior

HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 11. λεῖτο, ἔδοξεν εὖ ἔχειν, Διοσπολίταις μὲν ἕτερον αἱ· Α ρεῖσθαι ἐπίσκοπον · Μάξιμον δὲ ἐν Ἱεροσολύμοις μεῖναι, καὶ Μακαρίῳ συνιερᾶσθαι· μετὰ δὲ τὴν αὐ τοῦ τελευτὴν, ἡγεῖσθαι τῆς Ἐκκλησίας. Ιστέον μένο τοι ὡς οἱ τάδε ηκριβωκότες, κατά γνώμην Μa- καρίου γενέσθαι τε καὶ σπουδασθῆναι τῷ πλήθει ταῦτα ἰσχυρίζονται. Φασὶ γὰρ αὐτὸν μεταμεληθῆναι ἐπὶ τῇ Μαξίμου χειροτονία (22), ἐπιλογισάμενον ὡς ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δοξάζων, καὶ διὰ τὴν ὁμολογίαν τῷ λαῷ κεχαρισμένος, ἀναγκαίως φυλακτέος ἐστὶν εἰς τὴν αὐτοῦ διαδοχήν. Ἐδεδίει γὰρ μὴ τελευτήσαντος αὐτ τοῦ, καιρὸν εὑρόντες οἱ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον καὶ Πα- τρόφιλον, οἱ δὴ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντε;, ὁμοδόξῳ τὸν ἐνθάδε θρόνον ἐπιτρέψουσιν. Ἐπεὶ καὶ Μακαρίου περιόντος, νεωτερίσαι ἐπεχείρησαν· ἀφορισθέντες δὲ παρ' αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ἡσυχίαν ἡγον. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν Μελιτιανῶν καὶ 'Αρειανῶν, ὅπως ἡνώ θησαν· καὶ περὶ Εὐσεβίου καὶ Θεογνίου, ὅπως πάλιν τὴν 'Αρείου νόσον ἀνάπτειν ἐπεχεί ρουν. Ἐν τούτῳ δὲ, Αἰγυπτίοις οὔπω τέλος εἶχεν ἡ ἐξ ἀρχῆς αὐτοῖς πρὸς ἀλλήλους κινηθεῖσα φιλονεικία. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τῇ συνόδῳ τῇ κατὰ Νίκαιαν, ἡ μὲν Αρειανή αἵρεσις παντάπασιν ἀπεκηρύχθη, οἱ δὲ τὰ Μελιτίου φρονοῦντες ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις, ἐδέχθησαν, ἐπανελθόντι 'Αλεξάνδρῳ εἰς Αἴγυπτον, παρέδωκε Μελέτιος τὰς Εκκλησίας, ἃς παρανόμως ὑφ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο, καὶ ἐν τῇ Λυκῷ διῆγε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ μέλλων τὸν βίον καταλιμπάνειν, Ἰωάννην τινὰ τῶν αὐτῷ συνήθων, παρὰ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου, κατέστησεν ἀντ᾽ αὐτοῦ, καὶ πάλιν αἴτιος ἀταξίας ταῖς Ἐκκλησίαις ἐγένετο. Ιδόντες δὲ οἱ ᾿Αρείου τοὺς Μελιτίου νεωτερίζοντας, συνετάραττον καὶ αὐτοὶ τὰς Εκκλησίας. Οία γὰρ φιλεῖ ἐν ταῖς τοιαύταις ταρα χαῖς, οἱ μὲν τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐθαύμαζον· οἱ δὲ ἐδικαίουν, τοὺς Μελιτίου χειροτονηθέντας χρῆναι τῶν Ἐκκλησιῶν ἡγεῖσθαι, καὶ τούτοις προσετίθεντο. Πρότερον δὲ διαφερόμενοι πρὸς ἑαυτοὺς ἑκάτεροι, ὡς εἶδον τὸ πλῆθος ἑπόμενον τοῖς ἱερεῦσι τῆς καθε όλου ᾿Εκκλησίας, εἰς φθόνον κατέστησαν. Καὶ πρὸς ἀλλήλους ἑσπείσαντο, καὶ κοινὴν τὴν ἔχθραν ἀνεδέ- η ἐπιμεληθῆναι. Αι- Με τα μέλῳ γὰρ χρήσασθαι τὸν Μακάριον μετὰ τὴν τοῦ Μαξίμου δηλαδή εκείνου χειροτονία». eripi sibi hominem cujus virtutem experta esset, et seditio intentaretur, commodius visum est ut Diospolitanis quidem alius eligeretur episcopus : Maximus vero maneret Hierosolymis et una cum Macario episcopali munere fungeretur, et post ejus obitum Ecclesiam gubernaret. Ceterum qui res istas accurate examinarunt, affirmant ex sen- tentia Macarij læc acta esse, et a plebe sunamio studio postulata. Aiunt enim penituisse Macarium, quod Maximum Diospoleos episcopum ordinasset. Quippe ordinatione celebrata cogitare cœpit, illum qui et recte de Deo sentiret, et ob confessionem populo acceptus esset, necessario servandum fuisse ut ipsi, succederet. Etenim verebatur ne se more tuo Eusebius et Patrophilus, Ariani dogmatis fau- B tores, occasionem nacti, aliquem ejusdem dogma- tis labe infectum in Hierosolymitana sede collocarent. Siquidem Macario adhuc superstite res no- vas moliti fuerant: sed cum ab illo communione privati essent, ea de causa conquiescebant. CAP. XXI. De Melitianis, et Arianis, qua ratione adunati sunt : itcm quo pacto Eusebius et Theog.ius Arianam hæresim denuo suscitare aggressi sunt. Interea temporis contentio quæ inter Ægyptios fampridem fucrat excitata, nondum fueın accipere potuit. Nam cum in synodo Nicaena Ariana quidem hæresis ab Ecclesia penitus rejecta esset, Melitiani vero ea conditione, quam supra memoravimus, admissi fuissent, redeunti in Ægyptum Alexandro Melitius Ecclesias tradidit, quas contra jus potestati suæ subjecerat, et in urbe Lyco reliquam ætatem C transegit. Sed non multo post, cum migraturus essel e vita, contra decretum synodi Nicænæ, Joannem quemdam ex familiaribus suis in suum Jocum subrogavit, ac rursus furbarum in Ecclesia auctor exstitit. Ariani vero, cum Melitianos res novas moliri cernerent, ipsi quoque Ecclesias perturbarunt. Nam ut in ejusmodi tumultibus lieri solet, alii opinionem Arii laudabant, alii æquum esse censebant ut ii qui a Melitio ordinati fuerant, Ecclesiis præessent, eorumque partibus sese adjun- gebant. Porro cum utrique prius inter se dissenti- rent, postquam tamen animadverterunt plebemn sacerdotibus Ecclesia catholica addictam esse, D VALESII ANNOTATIONES. rla. Pessime hunc locum verterunt interpretes. Nam Musculus quidem ita interpretatur: Aiunt Maca- rium sollicitum fuisse in ordinatione Maximi. Chri- stophorsonus vero sic vertit: Nam eum omni cura incubuisse, ut Maximus post se constitueretur episco- pus, memorant. Quasi legeretur qui vertendum erat hoc modo, Aiunt enim pœni- nisse Macarium post ordinationem Maximi: in Ec- clesia scilicet Diospolitana. Idque confirmat Nice- phorus, qui hunc Sozomeni locum ita expressit, Nicephori verbi Langus quoque perperam interpretatus est, addita ex suo negativa particula: Macarium nam- que post illam Maximi ordinationem haudquaquam pænitentia ductum esse. Nihil magis alienum a. niente Sozomeni. Vult enim probare Sozomenus, vim.il- lam ac tumultum Hierosolymitanorum, qui Maximum sibi eripi, ac Diospolitanis episcopum dari indigna- bantur, gratissimum fuisse Macario. Ponitebat enim, inquit, Macarium, quod Maximum Diospoleos ordinasse episcopum. Multa porro bic notanda sunt, præter veterem disciplinam dispensative gesta. Primum enim translatus dicitur Maximus a Diospo- litano episcopatu. Deinde coadjutor datus viventi episcopo Macario, perinde ac olim Alexander Nar- cisso, ut scribit Eusebius in libro vi Historiæ ecclesiastica. Postremo ordinatus dicitur Maximus ab episcopo Hierosolymitano citra consensum me- tropolitani. Quod quidem manifeste prasumptuni est contra canoneni septimum concilji Nicæni, in quo episcopis Hierosolymitanis suus honor, quem ab ultimis temporibus habuerant, servatur, salva tamen Cæsariensis metropolitani prærogativa. (22) Μεταμεληθῆναι ἐπὶ τῇ Μαξίμου χειροτο

HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 11. λεῖτο, ἔδοξεν εὖ ἔχειν, Διοσπολίταις μὲν ἕτερον αἱ· Α ρεῖσθαι ἐπίσκοπον · Μάξιμον δὲ ἐν Ἱεροσολύμοις μεῖναι, καὶ Μακαρίῳ συνιερᾶσθαι· μετὰ δὲ τὴν αὐ τοῦ τελευτὴν, ἡγεῖσθαι τῆς Ἐκκλησίας. Ιστέον μένο τοι ὡς οἱ τάδε ηκριβωκότες, κατά γνώμην Μa- καρίου γενέσθαι τε καὶ σπουδασθῆναι τῷ πλήθει ταῦτα ἰσχυρίζονται. Φασὶ γὰρ αὐτὸν μεταμεληθῆναι ἐπὶ τῇ Μαξίμου χειροτονία (22), ἐπιλογισάμενον ὡς ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δοξάζων, καὶ διὰ τὴν ὁμολογίαν τῷ λαῷ κεχαρισμένος, ἀναγκαίως φυλακτέος ἐστὶν εἰς τὴν αὐτοῦ διαδοχήν. Ἐδεδίει γὰρ μὴ τελευτήσαντος αὐτ τοῦ, καιρὸν εὑρόντες οἱ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον καὶ Πα- τρόφιλον, οἱ δὴ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντε;, ὁμοδόξῳ τὸν ἐνθάδε θρόνον ἐπιτρέψουσιν. Ἐπεὶ καὶ Μακαρίου περιόντος, νεωτερίσαι ἐπεχείρησαν· ἀφορισθέντες δὲ παρ' αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ἡσυχίαν ἡγον. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν Μελιτιανῶν καὶ 'Αρειανῶν, ὅπως ἡνώ θησαν· καὶ περὶ Εὐσεβίου καὶ Θεογνίου, ὅπως πάλιν τὴν 'Αρείου νόσον ἀνάπτειν ἐπεχεί ρουν. Ἐν τούτῳ δὲ, Αἰγυπτίοις οὔπω τέλος εἶχεν ἡ ἐξ ἀρχῆς αὐτοῖς πρὸς ἀλλήλους κινηθεῖσα φιλονεικία. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τῇ συνόδῳ τῇ κατὰ Νίκαιαν, ἡ μὲν Αρειανή αἵρεσις παντάπασιν ἀπεκηρύχθη, οἱ δὲ τὰ Μελιτίου φρονοῦντες ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις, ἐδέχθησαν, ἐπανελθόντι 'Αλεξάνδρῳ εἰς Αἴγυπτον, παρέδωκε Μελέτιος τὰς Εκκλησίας, ἃς παρανόμως ὑφ' ἑαυτὸν ἐποιήσατο, καὶ ἐν τῇ Λυκῷ διῆγε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ μέλλων τὸν βίον καταλιμπάνειν, Ἰωάννην τινὰ τῶν αὐτῷ συνήθων, παρὰ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου, κατέστησεν ἀντ᾽ αὐτοῦ, καὶ πάλιν αἴτιος ἀταξίας ταῖς Ἐκκλησίαις ἐγένετο. Ιδόντες δὲ οἱ ᾿Αρείου τοὺς Μελιτίου νεωτερίζοντας, συνετάραττον καὶ αὐτοὶ τὰς Εκκλησίας. Οία γὰρ φιλεῖ ἐν ταῖς τοιαύταις ταρα χαῖς, οἱ μὲν τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐθαύμαζον· οἱ δὲ ἐδικαίουν, τοὺς Μελιτίου χειροτονηθέντας χρῆναι τῶν Ἐκκλησιῶν ἡγεῖσθαι, καὶ τούτοις προσετίθεντο. Πρότερον δὲ διαφερόμενοι πρὸς ἑαυτοὺς ἑκάτεροι, ὡς εἶδον τὸ πλῆθος ἑπόμενον τοῖς ἱερεῦσι τῆς καθε όλου ᾿Εκκλησίας, εἰς φθόνον κατέστησαν. Καὶ πρὸς ἀλλήλους ἑσπείσαντο, καὶ κοινὴν τὴν ἔχθραν ἀνεδέ- η ἐπιμεληθῆναι. Αι- Με τα μέλῳ γὰρ χρήσασθαι τὸν Μακάριον μετὰ τὴν τοῦ Μαξίμου δηλαδή εκείνου χειροτονία». eripi sibi hominem cujus virtutem experta esset, et seditio intentaretur, commodius visum est ut Diospolitanis quidem alius eligeretur episcopus : Maximus vero maneret Hierosolymis et una cum Macario episcopali munere fungeretur, et post ejus obitum Ecclesiam gubernaret. Ceterum qui res istas accurate examinarunt, affirmant ex sen- tentia Macarij læc acta esse, et a plebe sunamio studio postulata. Aiunt enim penituisse Macarium, quod Maximum Diospoleos episcopum ordinasset. Quippe ordinatione celebrata cogitare cœpit, illum qui et recte de Deo sentiret, et ob confessionem populo acceptus esset, necessario servandum fuisse ut ipsi, succederet. Etenim verebatur ne se more tuo Eusebius et Patrophilus, Ariani dogmatis fau- B tores, occasionem nacti, aliquem ejusdem dogma- tis labe infectum in Hierosolymitana sede collocarent. Siquidem Macario adhuc superstite res no- vas moliti fuerant: sed cum ab illo communione privati essent, ea de causa conquiescebant. CAP. XXI. De Melitianis, et Arianis, qua ratione adunati sunt : itcm quo pacto Eusebius et Theog.ius Arianam hæresim denuo suscitare aggressi sunt. Interea temporis contentio quæ inter Ægyptios fampridem fucrat excitata, nondum fueın accipere potuit. Nam cum in synodo Nicaena Ariana quidem hæresis ab Ecclesia penitus rejecta esset, Melitiani vero ea conditione, quam supra memoravimus, admissi fuissent, redeunti in Ægyptum Alexandro Melitius Ecclesias tradidit, quas contra jus potestati suæ subjecerat, et in urbe Lyco reliquam ætatem C transegit. Sed non multo post, cum migraturus essel e vita, contra decretum synodi Nicænæ, Joannem quemdam ex familiaribus suis in suum Jocum subrogavit, ac rursus furbarum in Ecclesia auctor exstitit. Ariani vero, cum Melitianos res novas moliri cernerent, ipsi quoque Ecclesias perturbarunt. Nam ut in ejusmodi tumultibus lieri solet, alii opinionem Arii laudabant, alii æquum esse censebant ut ii qui a Melitio ordinati fuerant, Ecclesiis præessent, eorumque partibus sese adjun- gebant. Porro cum utrique prius inter se dissenti- rent, postquam tamen animadverterunt plebemn sacerdotibus Ecclesia catholica addictam esse, D VALESII ANNOTATIONES. rla. Pessime hunc locum verterunt interpretes. Nam Musculus quidem ita interpretatur: Aiunt Maca- rium sollicitum fuisse in ordinatione Maximi. Chri- stophorsonus vero sic vertit: Nam eum omni cura incubuisse, ut Maximus post se constitueretur episco- pus, memorant. Quasi legeretur qui vertendum erat hoc modo, Aiunt enim pœni- nisse Macarium post ordinationem Maximi: in Ec- clesia scilicet Diospolitana. Idque confirmat Nice- phorus, qui hunc Sozomeni locum ita expressit, Nicephori verbi Langus quoque perperam interpretatus est, addita ex suo negativa particula: Macarium nam- que post illam Maximi ordinationem haudquaquam pænitentia ductum esse. Nihil magis alienum a. niente Sozomeni. Vult enim probare Sozomenus, vim.il- lam ac tumultum Hierosolymitanorum, qui Maximum sibi eripi, ac Diospolitanis episcopum dari indigna- bantur, gratissimum fuisse Macario. Ponitebat enim, inquit, Macarium, quod Maximum Diospoleos ordinasse episcopum. Multa porro bic notanda sunt, præter veterem disciplinam dispensative gesta. Primum enim translatus dicitur Maximus a Diospo- litano episcopatu. Deinde coadjutor datus viventi episcopo Macario, perinde ac olim Alexander Nar- cisso, ut scribit Eusebius in libro vi Historiæ ecclesiastica. Postremo ordinatus dicitur Maximus ab episcopo Hierosolymitano citra consensum me- tropolitani. Quod quidem manifeste prasumptuni est contra canoneni septimum concilji Nicæni, in quo episcopis Hierosolymitanis suus honor, quem ab ultimis temporibus habuerant, servatur, salva tamen Cæsariensis metropolitani prærogativa. (22) Μεταμεληθῆναι ἐπὶ τῇ Μαξίμου χειροτο

Α ξαντο πρὸς τὸν κλῆρον ᾿Αλεξανδρείας. Επιμίξ τε Β πρὸς οὓς διελέγοντο, τὰ ἐγκλήματα προέφερον, καὶ τὰς ἀπολογίας ἐποιοῦντο ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς προϊόντος τοῦ χρόνου, Μελιτιανοὺς ἐν Αἰγύπτῳ παρὰ τῶν πολ- λῶν ὀνομάζεσθαι τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας· καίτοι γε προστασίας μόνης ἕνεκεν Ἐκκλησιῶν διεφέρον το (23) · 'Αρειανοὶ δὲ ὁμοίως ᾿Αρείῳ περὶ Θεοῦ ἐδόξα- ζον. Αλλ' ὅμως ἰδίᾳ τὰ παρ' ἀλλήλων ἀναινόμενοι (24), ὑποκρίνεσθαι σφᾶς παρά γνώμην καὶ συμφωνεῖν ὑπέμενον ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἔχθρας, ἕκαστοι προς δοκῶντες ῥᾳδίως κρατήσειν ὧν ἐβούλοντο. Τῷ δὲ χρόνῳ, ὡς εἰκὸς, ἐκ τῶν περὶ ταῦτα διαλέξεων, ἕξιν λαβόντες τῶν ᾿Αρείου δογμάτων, ὁμοίως περὶ Θεοῦ ἐδόξαζον. Εντεῦθέν τε πάλιν εἰς τὴν προτέραν ταρα χὴν ἐπανῆλθε τὰ κατὰ τὸν "Αρειον· καὶ λαοὶ καὶ κλῆροι, τῆς πρὸς ἀλλήλους ἀπεσχίζοντο κοινωνίας. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι, καὶ μάλιστα παρά Βιθυνοῖς καὶ Ἑλλησποντίοις καὶ ἐν τῇ Κωνσταντίνου πόλει αὖθις ἀνεῤῥιπίζετο τὰ περὶ τῶν ᾿Αρείου δογμάτ των. 'Αμέλει τοι λέγεται, ὡς Εὐσέβιος ὁ Νικομηδείας ἐπίσκοπος καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαίας, παραπείσαντες τὸν ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐπιτραπέντα φυλάττειν τὴν γραφὴν τῆς ἐν Νικαία συνόδου, ἀπήλειψαν τὰς αὐτῶν ὑπογραφάς· καὶ εἰς τὸ φανερὸν ἐπεχείρουν διδάσκειν μὴ χρῆναι ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξά ζειν. Περὶ δὲ τούτου ἐγκαλούμενον Εὐσέβιον, ὧδε ἄντικρυς πρὸς βασιλέα παῤῥησιάσασθαι, καὶ εἰπεῖν ἐπιδείξαντά τι ὧν ἡμφίεστο· ὡς εἰ τοῦτο τὸ ἱμάτιον ἐμοῦ θεωμένου διαιρεθείη, οὔποτε ἂν φαίην τῆς αὐ τῆς οὐσίας ἑκάτερον. Ἐπὶ τούτοις δὲ χαλεπῶς ἄγαν ἔφερεν ὁ βασιλεύς. Οιόμενος γὰρ μετὰ τὴν ἐν Νι καίᾳ σύνοδον πεπαῦσθαι τὰς τοιαύτας ζητήσεις, παρ' ἐλπίδα αὖθις ἀνακινουμένας ἑώρα. Οὐχ ἥκιστα δὲ αὐτὸν ἐλύπησεν Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, Αλεξανδρεῦσι τισι κοινωνήσαντες (25), οὓς εἰς μεταμέλειαν ή σύνοδος τετήρηκεν ὡς μὴ ὀρθῶς δοξάζοντας· αὐτὸς δὲ ὡς αἰτίους διχονοίας (20), καὶ ἐπὶ τούτῳ τῆς πα- διεφέροντο. Καίτοι οἱ περὶ Μελίτιον περὶ προστασίας μόνης Ἐκκλησιῶν διεκρίνοντο. ᾿Αλεξανδρέας τινὰς τῆς ἡμετέρας πίστεως ἀναχωρή- σαντας, ἐνταῦθα κεκελεύκειν ἀποσταλήναι· ἀλλ᾽ οὗτοι οἱ καλοί τε καὶ ἀγαθοὶ ἐπίσκοποι, οὓς ἅπαξ ἡ τῆς συνόδου ἀλήθεια πρὸς μετάνοιαν τετηρήκει, οὐ μό νον ἐκείνους ἐδέξαντο, καὶ παρ' ἑαυτοῖς ἡσφαλίσαντο, ἀλλὰ καὶ ἐκοινώνησαν αὐτοῖς, οὓς ἡ σύνοδος εἰς μετάνοιαν τετηρήκει, αὐτὸς δέ, Πῶς οὖν ἢ αὐτὸς ἡ Θεόγνιος ἠδύναντο καθαιρεῖν ἄλλον, αὐτοὶ καθαιρεθέντες, καὶ ταῖς ἀντ᾿ αὐτῶν καταστά SOZOMENI fnvidia correpti sunt, initoque inter se fulere, communes inimicitias adversus clerum Alexandri- num suscepere, junctimque et alios accusare qui- buscum disputabant, et seipsos defendere cœpe- runt adeo ut, processu temporis, Melitiani a plerisque in Egypto vocarentur ii qui Arii opi- nionem sectabantur, cum tamen Melitiani ob prima- tum duntaxat ac regimen Ecclesiarum a Catholicis dissiderent, Ariani vero perinde atque Arius senti- rent de Deo. Sed quamvis utrique privatim sua invicem dogmata respuebant, tamen simulare con- tra mentem suam, et in communi odii adversus Catholicos societate inter se consentire non dubi- tarunt, dum singuli ea quæ in votis habebant, se consecuturos sperarent. Verum temporis successu, ut verisimile est, Melitiani ex assiduis ea de re disputationibus, Arianorum dogmatum peritiam adepti, eadem cum illis de divinitate senserunt. Exinde Arianorum res ad priorem tumultum red- iere et clerici simul ac laici mutuam inter se communionem ruperunt. Sed et in aliis urbibus ac præcipue in Bithynia et Hellesponto, et apud Constantinopolim, rursus contentio de Arii opinio- nibus excitata est. Fertur denique Eusebium Nico- mediæ et Theognium Nicææ episcopum, corrupto notario cui imperator acta synodi Nicaena servanda commiserat, subscriptiones suas dele- visse palamque prædicare ausos esse, quod Filius consubstantialis Patri asserendus non esset. Qua de re cum accusaretur Eusebius, ingenti fiducia respon- disse dicitur imperatori: ostensaque ei veste qua induebatur, dixisse: Si hæc vestis inspectante me divisa esset, nunquam dicerem utramque partem ejusdem esse substantiæ. Porro imperator ista quidem acerbissime tulit. Nam cum existimaret hujusmodi quæstiones post Nicænum concilium pe- nitus sopitas esse, præter spem eas denuo suscitari C VALESII ANNOTATIONES. Pessime Christophorsonus læc vertit, et cum præcedente periodo junxit hoc modo: Usque eo ut progrediente tempore Ariani, licet cum Melitianis de Ecclesiarum primatu decertarent, a plerisque Melitiani nominarentur. Longe rectius Musculus ita interpretatur: Cum tamen Meli!iani a Catholicis propter gubernationem Ecclesiarum dun- taxat dissiderent. Atque ita sumpsit Nicephorus, qui hunc Sozomeni locum sic describit: Ye ple dogmata, ut in interpretatione nostra videre est. Ac profecto miror utrumque interpretem ho- rum verborum sensuni non vidisse: quorum inter- pretationem proferre bic nolui, ne viderer viris doctis insultare. psit hæc Sozomenus ex Epistola Constantini ad Nicomedienses, quam refert Theodoritus in li- bro 1. In ea enim ita scribit Constantinus: D etc. Vides ut Sozome- nus hæc iisdem pene verbis descripserit. Verum in eo peccat quod prorsus alieno loco hæc po- suit. Scripta est enim hæc epistola Constantini antequam Eusebius episcopatu deponeretur, inque ejus locum alter subrogaretur id est, tribus cir- citer mensibus post Nicænam synodum, ut ad So- cratem observavi. Hallucinatur etiam in eo Sozo- menus, quod verba illa Constantini de Alexandrinis clericis intellexit, cum de Eusebio ac Theognio intelli- genda sint. duin est ex codice Leonis Allatii etc. Sed quæritur quinam sint Alexandrini isti, dissen- sionis auctores, quos Constantinus ad se evocave- rat, et quibuscum Eusebius ac Theognius occulte communicarunt. Baronius quidem ait fuisse Meli- tianos. Ego vero in annotationibus ad librum pri- mum Socratis, Arianos esse ostendi. Idque tesla- tur epistola synodica episcoporum Ægypti, quæ refertur ab Athanasio in secundo Apologetico con- tra Arianos, pag. editionis Parisiensis : (25) Προστασίας μόνης ἕνεκεν Εκκλησιῶν (24) Ιδίᾳ τὰ παρ᾽ ἀλλήλων ἀναινόμενοι. Sup- (25) Αλεξανδρεῦσί τισι κοινωνήσαντες. Sum- (26) Αὐτοὺς δὲ ὡς αἰτίους διχονοίας. Scriben-

Α ξαντο πρὸς τὸν κλῆρον ᾿Αλεξανδρείας. Επιμίξ τε Β πρὸς οὓς διελέγοντο, τὰ ἐγκλήματα προέφερον, καὶ τὰς ἀπολογίας ἐποιοῦντο ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς προϊόντος τοῦ χρόνου, Μελιτιανοὺς ἐν Αἰγύπτῳ παρὰ τῶν πολ- λῶν ὀνομάζεσθαι τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας· καίτοι γε προστασίας μόνης ἕνεκεν Ἐκκλησιῶν διεφέρον το (23) · 'Αρειανοὶ δὲ ὁμοίως ᾿Αρείῳ περὶ Θεοῦ ἐδόξα- ζον. Αλλ' ὅμως ἰδίᾳ τὰ παρ' ἀλλήλων ἀναινόμενοι (24), ὑποκρίνεσθαι σφᾶς παρά γνώμην καὶ συμφωνεῖν ὑπέμενον ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἔχθρας, ἕκαστοι προς δοκῶντες ῥᾳδίως κρατήσειν ὧν ἐβούλοντο. Τῷ δὲ χρόνῳ, ὡς εἰκὸς, ἐκ τῶν περὶ ταῦτα διαλέξεων, ἕξιν λαβόντες τῶν ᾿Αρείου δογμάτων, ὁμοίως περὶ Θεοῦ ἐδόξαζον. Εντεῦθέν τε πάλιν εἰς τὴν προτέραν ταρα χὴν ἐπανῆλθε τὰ κατὰ τὸν "Αρειον· καὶ λαοὶ καὶ κλῆροι, τῆς πρὸς ἀλλήλους ἀπεσχίζοντο κοινωνίας. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι, καὶ μάλιστα παρά Βιθυνοῖς καὶ Ἑλλησποντίοις καὶ ἐν τῇ Κωνσταντίνου πόλει αὖθις ἀνεῤῥιπίζετο τὰ περὶ τῶν ᾿Αρείου δογμάτ των. 'Αμέλει τοι λέγεται, ὡς Εὐσέβιος ὁ Νικομηδείας ἐπίσκοπος καὶ Θεόγνιος ὁ Νικαίας, παραπείσαντες τὸν ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐπιτραπέντα φυλάττειν τὴν γραφὴν τῆς ἐν Νικαία συνόδου, ἀπήλειψαν τὰς αὐτῶν ὑπογραφάς· καὶ εἰς τὸ φανερὸν ἐπεχείρουν διδάσκειν μὴ χρῆναι ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξά ζειν. Περὶ δὲ τούτου ἐγκαλούμενον Εὐσέβιον, ὧδε ἄντικρυς πρὸς βασιλέα παῤῥησιάσασθαι, καὶ εἰπεῖν ἐπιδείξαντά τι ὧν ἡμφίεστο· ὡς εἰ τοῦτο τὸ ἱμάτιον ἐμοῦ θεωμένου διαιρεθείη, οὔποτε ἂν φαίην τῆς αὐ τῆς οὐσίας ἑκάτερον. Ἐπὶ τούτοις δὲ χαλεπῶς ἄγαν ἔφερεν ὁ βασιλεύς. Οιόμενος γὰρ μετὰ τὴν ἐν Νι καίᾳ σύνοδον πεπαῦσθαι τὰς τοιαύτας ζητήσεις, παρ' ἐλπίδα αὖθις ἀνακινουμένας ἑώρα. Οὐχ ἥκιστα δὲ αὐτὸν ἐλύπησεν Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, Αλεξανδρεῦσι τισι κοινωνήσαντες (25), οὓς εἰς μεταμέλειαν ή σύνοδος τετήρηκεν ὡς μὴ ὀρθῶς δοξάζοντας· αὐτὸς δὲ ὡς αἰτίους διχονοίας (20), καὶ ἐπὶ τούτῳ τῆς πα- διεφέροντο. Καίτοι οἱ περὶ Μελίτιον περὶ προστασίας μόνης Ἐκκλησιῶν διεκρίνοντο. ᾿Αλεξανδρέας τινὰς τῆς ἡμετέρας πίστεως ἀναχωρή- σαντας, ἐνταῦθα κεκελεύκειν ἀποσταλήναι· ἀλλ᾽ οὗτοι οἱ καλοί τε καὶ ἀγαθοὶ ἐπίσκοποι, οὓς ἅπαξ ἡ τῆς συνόδου ἀλήθεια πρὸς μετάνοιαν τετηρήκει, οὐ μό νον ἐκείνους ἐδέξαντο, καὶ παρ' ἑαυτοῖς ἡσφαλίσαντο, ἀλλὰ καὶ ἐκοινώνησαν αὐτοῖς, οὓς ἡ σύνοδος εἰς μετάνοιαν τετηρήκει, αὐτὸς δέ, Πῶς οὖν ἢ αὐτὸς ἡ Θεόγνιος ἠδύναντο καθαιρεῖν ἄλλον, αὐτοὶ καθαιρεθέντες, καὶ ταῖς ἀντ᾿ αὐτῶν καταστά SOZOMENI fnvidia correpti sunt, initoque inter se fulere, communes inimicitias adversus clerum Alexandri- num suscepere, junctimque et alios accusare qui- buscum disputabant, et seipsos defendere cœpe- runt adeo ut, processu temporis, Melitiani a plerisque in Egypto vocarentur ii qui Arii opi- nionem sectabantur, cum tamen Melitiani ob prima- tum duntaxat ac regimen Ecclesiarum a Catholicis dissiderent, Ariani vero perinde atque Arius senti- rent de Deo. Sed quamvis utrique privatim sua invicem dogmata respuebant, tamen simulare con- tra mentem suam, et in communi odii adversus Catholicos societate inter se consentire non dubi- tarunt, dum singuli ea quæ in votis habebant, se consecuturos sperarent. Verum temporis successu, ut verisimile est, Melitiani ex assiduis ea de re disputationibus, Arianorum dogmatum peritiam adepti, eadem cum illis de divinitate senserunt. Exinde Arianorum res ad priorem tumultum red- iere et clerici simul ac laici mutuam inter se communionem ruperunt. Sed et in aliis urbibus ac præcipue in Bithynia et Hellesponto, et apud Constantinopolim, rursus contentio de Arii opinio- nibus excitata est. Fertur denique Eusebium Nico- mediæ et Theognium Nicææ episcopum, corrupto notario cui imperator acta synodi Nicaena servanda commiserat, subscriptiones suas dele- visse palamque prædicare ausos esse, quod Filius consubstantialis Patri asserendus non esset. Qua de re cum accusaretur Eusebius, ingenti fiducia respon- disse dicitur imperatori: ostensaque ei veste qua induebatur, dixisse: Si hæc vestis inspectante me divisa esset, nunquam dicerem utramque partem ejusdem esse substantiæ. Porro imperator ista quidem acerbissime tulit. Nam cum existimaret hujusmodi quæstiones post Nicænum concilium pe- nitus sopitas esse, præter spem eas denuo suscitari C VALESII ANNOTATIONES. Pessime Christophorsonus læc vertit, et cum præcedente periodo junxit hoc modo: Usque eo ut progrediente tempore Ariani, licet cum Melitianis de Ecclesiarum primatu decertarent, a plerisque Melitiani nominarentur. Longe rectius Musculus ita interpretatur: Cum tamen Meli!iani a Catholicis propter gubernationem Ecclesiarum dun- taxat dissiderent. Atque ita sumpsit Nicephorus, qui hunc Sozomeni locum sic describit: Ye ple dogmata, ut in interpretatione nostra videre est. Ac profecto miror utrumque interpretem ho- rum verborum sensuni non vidisse: quorum inter- pretationem proferre bic nolui, ne viderer viris doctis insultare. psit hæc Sozomenus ex Epistola Constantini ad Nicomedienses, quam refert Theodoritus in li- bro 1. In ea enim ita scribit Constantinus: D etc. Vides ut Sozome- nus hæc iisdem pene verbis descripserit. Verum in eo peccat quod prorsus alieno loco hæc po- suit. Scripta est enim hæc epistola Constantini antequam Eusebius episcopatu deponeretur, inque ejus locum alter subrogaretur id est, tribus cir- citer mensibus post Nicænam synodum, ut ad So- cratem observavi. Hallucinatur etiam in eo Sozo- menus, quod verba illa Constantini de Alexandrinis clericis intellexit, cum de Eusebio ac Theognio intelli- genda sint. duin est ex codice Leonis Allatii etc. Sed quæritur quinam sint Alexandrini isti, dissen- sionis auctores, quos Constantinus ad se evocave- rat, et quibuscum Eusebius ac Theognius occulte communicarunt. Baronius quidem ait fuisse Meli- tianos. Ego vero in annotationibus ad librum pri- mum Socratis, Arianos esse ostendi. Idque tesla- tur epistola synodica episcoporum Ægypti, quæ refertur ab Athanasio in secundo Apologetico con- tra Arianos, pag. editionis Parisiensis : (25) Προστασίας μόνης ἕνεκεν Εκκλησιῶν (24) Ιδίᾳ τὰ παρ᾽ ἀλλήλων ἀναινόμενοι. Sup- (25) Αλεξανδρεῦσί τισι κοινωνήσαντες. Sum- (26) Αὐτοὺς δὲ ὡς αἰτίους διχονοίας. Scriben-

τρίδος ἐκδημοῦντας, ἐκπεμφθῆναι προσέταξεν. Εx ταύτης δὲ τῆς αἰτίας εἰσὶν οἱ λέγουσιν ὀργισθέντα τὸν βασιλέα, καταδικάσαι φυγὴν Εὐσεβίου καὶ Θεο- γνίου κ. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτου ἐν τοῖς πρόσθεν ἔγραψα, ἅπερ παρὰ ἀκριβῶς ἐπισταμένων ἀκήκοα. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Ολα κατὰ τοῦ ἁγίου Αθανασίου οἱ 'Αρειανοὶ καὶ οἱ Μελιτιανοὶ συσκευάσαντες, οὐδὲν ἤνυσαν. ᾿Αθανασίῳ δὲ τῶν ἐπιγενομένων δυσχερῶν πρῶτοι γεγόνασιν αἴτιοι. Πλείστην γὰρ ἔχοντες παρὰ βα- σιλεῖ παῤῥησίαν καὶ δύναμιν, τὸν ᾿Αρειον μὲν ὡς ὁμόδοξον καὶ φίλον, κατάγειν εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἐσπούδαζον· τὸν δὲ, τῆς Ἐκκλησίας ἐκβαλεῖν, ὡς ἐναντίον αὐτοῖς γινόμενον. Διαβάλλουσιν οὖν αὐτὸν πρὸς Κωνσταντίνον, ὡς στάσεων καὶ θορύβων αἴτιον τῇ Εκκλησίᾳ γενόμενον, καὶ εἴργοντα τοὺς βουλομένους εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσιέναι, ἐξὸν πάντας ὁμονοεῖν, εἰ τοῦτο μόνον συγχωρηθείη. Επιστοῦντο δὲ ἀληθεῖς εἶναι τὰς κατ' αὐτοῦ διαβολάς, πολλοὶ τῶν μετὰ Ἰωάννου ἐπισκό των καὶ κληρικῶν, συνεχῶς βασιλεῖ προσιόντες 1, ὀρθοδόξους τε σφᾶς εἶναι λέγοντες, καὶ φόνων καὶ δεσμῶν καὶ πληγῶν ἀδίκων καὶ τραυμάτων, καὶ ἐμπρησμῶν ἐκκλησιῶν κατηγοροῦντες αὐτοῦ καὶ τῶν ὑπ' αὐτὸν ἐπισκόπων. Ἐπεὶ δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος ἐδήλωσε τῷ βασιλεῖ, παρανόμους χειροτονίας ἐγκαλῶν τοῖς ἀμφὶ τὸν Ἰωάννην, καὶ νεωτερισμὸν τῶν ἐν Νι καίᾳ δοξάντων, καὶ πίστιν οὐχ ὑγιᾶ, καὶ στάσεις καὶ. ὕβρεις κατὰ τῶν ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δοξαζόντων, οὐκ εἶχε λοιπὸν ὅτῳ πιστεύσειεν ὁ Κωνσταντίνος. Τοιαύ- τα δὲ αὐτῶν ἐγκαλούντων ἀλλήλοις, καὶ πολλάκις πολλῶν κατηγόρων ἑκατέρωθεν ὀχλούντων, ἐπεὶ σφό- δρα αὐτῷ ἔμελε τῆς ὁμονοίας τῶν λαῶν, γράφει ᾿Αθανασίῳ, μηδένα τῆς ἐκκλησίας είργεσθαι. Εἰ δὲ τοῦτο καὶ εἰς ὕστερον μηνυθείη, πέμπειν ἀμελητὶ τὸν ἐξελάσοντα αὐτὸν τῆς ᾿Αλεξανδρέων πόλεως. Εἴ τῳ δὲ φίλον καὶ αὐτῇ τῇ τοῦ βασιλέως ἐντυχεῖν ἐπιστολῇ, ὧδε ἔχει τὸ περὶ τούτου μέρος. Εχων τοί νυν τῆς ἐμῆς βουλήσεως τὸ γνώρισμα, πᾶσι τοῖς ' σε σιν ἐλεγχόμενοι ; οἴδατε γὰρ ἀκριβῶς, ὅτι Αμφίων μὲν ἐν Νικομηδείᾳ, Χρηστὸς δὲ ἐν Νικαία κατεστά θησαν ἀντ᾿ αὐτῶν, διὰ τὴν οἰκείαν ἀσέβειαν, καὶ τὴν πρὸς τοὺς ᾿Αρειομανίτας κοινωνίαν, τοὺς ἀπὸ τῆς συνόδου τῆς οἰκουμενικῆς ἀποδοκιμασθέντας. Καταδικάσαι φυγὴν Εὐσεβίου καὶ Θεογνίου. Συνεχώς βασιλεῖ προσιόντες. Τὴν μὲν οὖν ἀρχὴν προσέπεμπε προτρέπων. -- HISTORIA ECCLESIASTICA. — LIB. II. - A cernebat. Sed præcipue eum molestia adfecerunt Eusebius et Theognius, quod cum Alexandrinis quibusdam communicassent, quos utpote non recte sentientes de fide, synodus ad pœnitentiam agen- dam servaverat : ipse autem imperator, tanquam auctores discordiæ, atque ob id patria extorres, in exsilium deportari jusserat. Hac igitur ex causa commotum imperatorem nonnulli asserunt, Eusebio ac Theognio exsilium irrogasse. Verum de his re- bus superius ea scripsi', quæ auditione acceperam a viris qui eas res accurate callebant. B C Cap. hujus lib. CAP. XXII. Qualia adversus sanctum Athanasium Ariani ac Melitiani frustra machinati sint. Eorum vero malorum quæ postea contigerunt Athanasio, duo isli auctores fuere. Nam cum loquendi fiducia et auctoritate apud imperatorem plurimum possent, Arium quidem, ut amicum et eadem cum ipsis sentientem, reducere Alexan- driam; Athanasium vero tanquam ipsis adversan- tem Ecclesia ejicere studuerunt. Hunc ergo apud Constantinum accusant, quasi seditionum ac tur- barum in Ecclesia auctor fuisset, multisque in ecclesiam ingredi cupientibus aditum intercluderet : cum tamen omnes ad concordiam reduci possent, si hoc unum concederetur. Has adversus illum calum- nias veras esse firmabant multi episcopi et clerici qui cum Joanne erant : qui quidem assidue imperato- rem adeuntes, seque orthodoxos esse asseve- rantes, Athanasium et eos qui sub illo erant epi- scopos, cædis, vinculorum, injustorum verberum ac plagarum, et incendii ecclesiarum accusabant. Ubi vero Athanasius scripsit imperatori, Joaunis asseclis illegitimas objiciens ordinationes, et stu- dium novandi ea quæ Nicææ decreta fuerant, - demque non rectam, et seditiones ac contumelias adversus eos qui de divinitate recte sentirent ; Constantinus deinceps cui crederet nesciebat. Cumn igitur hujusmodi crimina sibi mutuo objectarent, multique subinde accusatores ab utraque parte ipsi molesti essent, quoniam præcipua illi cura erat concordia populorum, scripsit Athanasio, ut nemo aditu ecclesiæ prohiberetur. Quod si hoc de ipso in posterum nuntiaretur, missurum se con- VALESII ANNOTATIONES. D enim nostis, Amphionem quidem Nicomedia, Cire- Quomodo igitur vel ipse vel Theognius alium depo- nere potuerunt, cum ipsi depositi fuerint, et ordina- tionibus in ipsorum locum factis convincantur? Probe stum autem Nica eorum loco ordinatos esse, tum ob privatam eorum impietatem, tum ob communionem cum Arianis qui a generali synodo ſuerant repro- bati. Vides ut episcopi Ægypti egregie consentiant cum imperatore Constantino in assignanda causa depositionis Eusebii. VARIORUM. * Vix trium mensium spatium ab celebrata synodo Nicæna elapsum erat, cum Eusebius Nicomediensis et Theognius Nicænus, quod Arianis partibus non obscure studerent, relegati a Constantino sunt in Galliam. Quod autem de notario corrupto refert hic Sozonienus, commentum est. (Clariss. nona- chi Benedicti, Vita Athanas., p. 11.) Principio quidem missis ad me litteris Eusebius cohortabatur ul re- ciperem Arianos; ita tamen ut verbis non scriptis minaretur, scriplo rogarel. Me autem repugnante, ac respondente minime recipiendos esse hereseos inven- Lures, ac veritati infensos homines, anathemaleque damnatos ab æcumenica synodo, imperatori beatæ memoria Constantino auctor fuit ul mihi rescri- berel. Athanas., (Apol. contra Arianos, pag. 178.)

παράσχου τὴν εἴσοδον. Ἐὰν γὰρ γνῶ ὡς ἐκώλυσας αὐτῶν τινας τῆς ἐκκλησίας μεταποιουμένους, τ ἀπείρξας τῆς εἰσόδου, ἀποστελῶ παραχρῆμα τὸν καθαιρήσοντά σε ἐξ ἐμῆς κελεύσεως, καὶ τῶν τόπων μεταστήσοντα. Ἐπεὶ δὲ γράφων ᾿Αθανάσιος, καὶ τὸν βασιλέα ἔπειθε, μὴ μεταδοτέον κοινωνίας τοῖς ᾿Αρείου πρὸς τὴν καθόλου Εκκλησίαν, συνιδών Ευσέβιος ὡς οὐκ ἐπιτεύξεται τοῦ σκοποῦ, ᾿Αθανασίου τἀναντία σπουδάζοντος, ψήθη δεῖν πάσῃ μηχανῇ ἐκποδὼν αὐτ τὸν ποιῆσαι. Πρόφασιν δὲ μὴ ἔχων ἱκανὴν πρὸς τοσαύτην ἐπιβουλήν, ὑπέσχετο τοῖς Μελιτίου, συλ λαμβάνεσθαι πρὸς βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν δυναμένους, ἣν ἐθέλωσιν ᾿Αθανασίου κατηγορεῖν. Εντεῦθέν τε πρώτην ὑπομένει γραφήν, ώς χιτωνίων λινῶν φόρον ἐπιτιθεὶς Αἰγυπτίοις, καὶ παρὰ τῶν κατηγόρων τοιοῦτον δασμὸν εἰσπραξάμενος. Παρατυ χόντες δὲ αὐτόθι "Απις καὶ Μακάριος, πρεσβύτεροι τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας, ψευδὴ τὴν κατηγορία, ἐσπούδασαν διελέγξαι. Ἐκ ταύτης τε τῆς αἰτίας μετακληθέντα Αθανάσιον πάλιν ἐγράψαντο ὡς ἐπιβου λεύων τῷ κρατοῦντι, λάρνακα χρυσοῦ Φιλουμένῳ τινὶ πέπομφεν. Ἐπεὶ δὲ συκοφαντίας κατέγνω τῶν κατηγόρων ὁ βασιλεὺς, ἐπέτρεψεν ᾿Αθανασίῳ ἐπανελ θεῖν οἴκαδε· καὶ τῷ λαῷ τῆς ᾿Αλεξανδρείας έγραψε, μαρτυρήσας αὐτῷ πολλὴν ἐπιείκειαν καὶ πίστιν ὀρθὴν, ἀσμένως τε αὐτῷ συντετυχηκέναι, καὶ θεῖον εἶναι ἄνδρα πεπεῖσθαι. Φθόνου τε χάριν τὴν γραφὴν ὑπου μείναντα, κρείττω φανῆναι τῶν αὐτοῦ κατηγόρων. Πυθόμενός τε πολλοὺς ἔτι ἀπὸ τῶν Αἰγυπτίων ζυγο- μαχεῖν ἐκ τῆς ᾿Αρείου καὶ Μελιτίου προφάσεως, διὰ τῆς αὐτοῦ ἐπιστολῆς παρεκάλει τὸ πλῆθος εἰς Θεὸν ἀπιδεῖν (27), καὶ τὴν παρ' αὐτοῦ κρίσιν εἰς νοῦν λαβεῖν, εὐνοεῖν τε ἀλλήλοις, καὶ τοὺς ἐπιβουλεύοντας τῇ αὐτῶν ὁμονοίᾳ, παντὶ σθένει διώκειν. Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς ὧδέ πη γράφων εἰς τὸ κοινὸν, πάντας εἰς ὁμόνοιαν ἐκάλει, καὶ μὴ διασπάσθαι τὴν Ἐκκλησίαν ἐσπούδαζε. Α βουλομένοις εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσελθεῖν, ἀκώλυτον ΚΕΦΑΛ. ΚΓ'. Περὶ τῆς συκοφαντίας τοῦ ἁγίου Αθανασίου, διὰ τὴν τοῦ Αρσενίου χεῖρα, Μελιτιανοὶ δὲ τῆς προτέρας ἀποτυχόντες πείρας, ἑτέρας ὕφαινον κατ' ᾿Αθανασίου γραφάς· τὴν μὲν, ὡς ποτήριον ἱερὸν συνέτριψε· τὴν δὲ, ὡς Αρσένιόν ἐπιδεῖν. ἀπιδεῖν. Τὴν δὲ ὡς Ἀρσένιον. SOZOMENI B festim qui ipsum ex urbe Alexandria expelleret. Si quis vero ipsan imperatoris epistolam legere desiderat, ejus pars quæ continet id quod dixi, ita se habet : ‹ Cum igitur voluntatis meæ indicium habeas, omnibus in ecclesiain ingredi cupientibus liberum aditum præbe. Nam si intellexero, quem- quam eorum qui ecclesia particeps feri voluerit abs te impeditum, vel introire prohibitum esse, mittam continuo qui te juxta mandatum meum de- ponat, et in alium locum transferat '. . Sed cum Athanasius scriptis ad imperatorem litteris ei per- suasisset, Arianos ad catholicæ Ecclesiæ coinmu- nionem admitti non oportere, Eusebius intelligens, quandiu Athanasius contrarias partes tueretur, nunquam se id quod volebat assecuturum, omni- bus modis eum e medio tollendum esse censuit. Et quoniam ad tantum facinus prætextum idoneum non habebat, pollicetur Melitianis se ipsorum causæ suffragaturum apud principem, et apud eos qui in palatio plurimum poterant, si Athanasium accusare vellent. Hinc ergo primum Athanasio crimen inten- ditur, quod linearum tunicarum tributum Ægyptiis imposuisset, et hujusmodi collationem ab ipsis accusatoribus exegisset. Verum Apis et Macarius, Alexandrinæ Ecclesiæ presbyteri, qui tum forte illic aderant, eam criminationem mendacii con- vincere studuerunt. Cum ob boc crimen evocatus fuisset Athanasius, iterum eum accusant quod, imperatori insidias struens, arculam auri Philu- neno cuidam misisset. Verum imperator, damnata – accusatorum calumnia, Athanasio, ut in patriam rediret, permisit. Scripsit etiam ad populum Alexandrinum litteras quibus testimonium ei per- hibebat æquitatis ac rectæ fidei : seque fubenter cum eo in colloquium venisse dicebat, eumque prorsus divinum virum sibi videri, qui cum invi- diæ causa in crimen vocatus fuisset, superior ad- versariis suis exstiterit. Cumque accepisset, plu- rimos ex Ægyptiis Arii ac Melitii causa inter se rixari, eadem epistola hortatur plebem ut oculos in Deum conjiciat, ejusque judicium consideret, utque mutuam inter ipsos benevolentiam servent, et eos qui concordiæ ipsorum insidiarentur, cunctis viribus expellant. Et imperator quidem hoc modo ad universam multitudinem scribens, cunctos ad concordiam provocabat, omnique studio laborabat ne Ecclesiæ corpus divelleretur. CAP. XXIII. De calumnia sancio. Athanasio intentata ob manum Arsenii. Melitiani vero a priore conatu repulsi, alias ad- versus Athanasium calumnias texuerunt: alteram, quod sacrum poculum confregisset; alteram, quod • Socr. lib. xu, c. 29. VALES D • ANNOTATIONES. In manuscriptis codicibus Fuketii et Allatii seri- plum est Verum in epistola Constantini " quam refert Athanasius in Apologetico adversus Arianos, pag. 779, legitur VARIORUM. lib. 1, Vide Socr. cap. 27, qui in eo peccat, quod istam depre- hensi Arsenii historiam Tyriæ synodi tempore contigisse narret, cum potius revocanda sit ad synodum Cæsareæ in Palæstina habitam anno 333, triginta mensibus ante Tyriam, ut mox refert So- zomenus, cap. 25. (Clariss. Benedictini, Vit. Athan. pag. 19.) (27) Παρεκάλει τὸ πλῆθος εἰς Θεὸν ἀπιδεῖν.

παράσχου τὴν εἴσοδον. Ἐὰν γὰρ γνῶ ὡς ἐκώλυσας αὐτῶν τινας τῆς ἐκκλησίας μεταποιουμένους, τ ἀπείρξας τῆς εἰσόδου, ἀποστελῶ παραχρῆμα τὸν καθαιρήσοντά σε ἐξ ἐμῆς κελεύσεως, καὶ τῶν τόπων μεταστήσοντα. Ἐπεὶ δὲ γράφων ᾿Αθανάσιος, καὶ τὸν βασιλέα ἔπειθε, μὴ μεταδοτέον κοινωνίας τοῖς ᾿Αρείου πρὸς τὴν καθόλου Εκκλησίαν, συνιδών Ευσέβιος ὡς οὐκ ἐπιτεύξεται τοῦ σκοποῦ, ᾿Αθανασίου τἀναντία σπουδάζοντος, ψήθη δεῖν πάσῃ μηχανῇ ἐκποδὼν αὐτ τὸν ποιῆσαι. Πρόφασιν δὲ μὴ ἔχων ἱκανὴν πρὸς τοσαύτην ἐπιβουλήν, ὑπέσχετο τοῖς Μελιτίου, συλ λαμβάνεσθαι πρὸς βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν δυναμένους, ἣν ἐθέλωσιν ᾿Αθανασίου κατηγορεῖν. Εντεῦθέν τε πρώτην ὑπομένει γραφήν, ώς χιτωνίων λινῶν φόρον ἐπιτιθεὶς Αἰγυπτίοις, καὶ παρὰ τῶν κατηγόρων τοιοῦτον δασμὸν εἰσπραξάμενος. Παρατυ χόντες δὲ αὐτόθι "Απις καὶ Μακάριος, πρεσβύτεροι τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας, ψευδὴ τὴν κατηγορία, ἐσπούδασαν διελέγξαι. Ἐκ ταύτης τε τῆς αἰτίας μετακληθέντα Αθανάσιον πάλιν ἐγράψαντο ὡς ἐπιβου λεύων τῷ κρατοῦντι, λάρνακα χρυσοῦ Φιλουμένῳ τινὶ πέπομφεν. Ἐπεὶ δὲ συκοφαντίας κατέγνω τῶν κατηγόρων ὁ βασιλεὺς, ἐπέτρεψεν ᾿Αθανασίῳ ἐπανελ θεῖν οἴκαδε· καὶ τῷ λαῷ τῆς ᾿Αλεξανδρείας έγραψε, μαρτυρήσας αὐτῷ πολλὴν ἐπιείκειαν καὶ πίστιν ὀρθὴν, ἀσμένως τε αὐτῷ συντετυχηκέναι, καὶ θεῖον εἶναι ἄνδρα πεπεῖσθαι. Φθόνου τε χάριν τὴν γραφὴν ὑπου μείναντα, κρείττω φανῆναι τῶν αὐτοῦ κατηγόρων. Πυθόμενός τε πολλοὺς ἔτι ἀπὸ τῶν Αἰγυπτίων ζυγο- μαχεῖν ἐκ τῆς ᾿Αρείου καὶ Μελιτίου προφάσεως, διὰ τῆς αὐτοῦ ἐπιστολῆς παρεκάλει τὸ πλῆθος εἰς Θεὸν ἀπιδεῖν (27), καὶ τὴν παρ' αὐτοῦ κρίσιν εἰς νοῦν λαβεῖν, εὐνοεῖν τε ἀλλήλοις, καὶ τοὺς ἐπιβουλεύοντας τῇ αὐτῶν ὁμονοίᾳ, παντὶ σθένει διώκειν. Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς ὧδέ πη γράφων εἰς τὸ κοινὸν, πάντας εἰς ὁμόνοιαν ἐκάλει, καὶ μὴ διασπάσθαι τὴν Ἐκκλησίαν ἐσπούδαζε. Α βουλομένοις εἰς τὴν ἐκκλησίαν εἰσελθεῖν, ἀκώλυτον ΚΕΦΑΛ. ΚΓ'. Περὶ τῆς συκοφαντίας τοῦ ἁγίου Αθανασίου, διὰ τὴν τοῦ Αρσενίου χεῖρα, Μελιτιανοὶ δὲ τῆς προτέρας ἀποτυχόντες πείρας, ἑτέρας ὕφαινον κατ' ᾿Αθανασίου γραφάς· τὴν μὲν, ὡς ποτήριον ἱερὸν συνέτριψε· τὴν δὲ, ὡς Αρσένιόν ἐπιδεῖν. ἀπιδεῖν. Τὴν δὲ ὡς Ἀρσένιον. SOZOMENI B festim qui ipsum ex urbe Alexandria expelleret. Si quis vero ipsan imperatoris epistolam legere desiderat, ejus pars quæ continet id quod dixi, ita se habet : ‹ Cum igitur voluntatis meæ indicium habeas, omnibus in ecclesiain ingredi cupientibus liberum aditum præbe. Nam si intellexero, quem- quam eorum qui ecclesia particeps feri voluerit abs te impeditum, vel introire prohibitum esse, mittam continuo qui te juxta mandatum meum de- ponat, et in alium locum transferat '. . Sed cum Athanasius scriptis ad imperatorem litteris ei per- suasisset, Arianos ad catholicæ Ecclesiæ coinmu- nionem admitti non oportere, Eusebius intelligens, quandiu Athanasius contrarias partes tueretur, nunquam se id quod volebat assecuturum, omni- bus modis eum e medio tollendum esse censuit. Et quoniam ad tantum facinus prætextum idoneum non habebat, pollicetur Melitianis se ipsorum causæ suffragaturum apud principem, et apud eos qui in palatio plurimum poterant, si Athanasium accusare vellent. Hinc ergo primum Athanasio crimen inten- ditur, quod linearum tunicarum tributum Ægyptiis imposuisset, et hujusmodi collationem ab ipsis accusatoribus exegisset. Verum Apis et Macarius, Alexandrinæ Ecclesiæ presbyteri, qui tum forte illic aderant, eam criminationem mendacii con- vincere studuerunt. Cum ob boc crimen evocatus fuisset Athanasius, iterum eum accusant quod, imperatori insidias struens, arculam auri Philu- neno cuidam misisset. Verum imperator, damnata – accusatorum calumnia, Athanasio, ut in patriam rediret, permisit. Scripsit etiam ad populum Alexandrinum litteras quibus testimonium ei per- hibebat æquitatis ac rectæ fidei : seque fubenter cum eo in colloquium venisse dicebat, eumque prorsus divinum virum sibi videri, qui cum invi- diæ causa in crimen vocatus fuisset, superior ad- versariis suis exstiterit. Cumque accepisset, plu- rimos ex Ægyptiis Arii ac Melitii causa inter se rixari, eadem epistola hortatur plebem ut oculos in Deum conjiciat, ejusque judicium consideret, utque mutuam inter ipsos benevolentiam servent, et eos qui concordiæ ipsorum insidiarentur, cunctis viribus expellant. Et imperator quidem hoc modo ad universam multitudinem scribens, cunctos ad concordiam provocabat, omnique studio laborabat ne Ecclesiæ corpus divelleretur. CAP. XXIII. De calumnia sancio. Athanasio intentata ob manum Arsenii. Melitiani vero a priore conatu repulsi, alias ad- versus Athanasium calumnias texuerunt: alteram, quod sacrum poculum confregisset; alteram, quod • Socr. lib. xu, c. 29. VALES D • ANNOTATIONES. In manuscriptis codicibus Fuketii et Allatii seri- plum est Verum in epistola Constantini " quam refert Athanasius in Apologetico adversus Arianos, pag. 779, legitur VARIORUM. lib. 1, Vide Socr. cap. 27, qui in eo peccat, quod istam depre- hensi Arsenii historiam Tyriæ synodi tempore contigisse narret, cum potius revocanda sit ad synodum Cæsareæ in Palæstina habitam anno 333, triginta mensibus ante Tyriam, ut mox refert So- zomenus, cap. 25. (Clariss. Benedictini, Vit. Athan. pag. 19.) (27) Παρεκάλει τὸ πλῆθος εἰς Θεὸν ἀπιδεῖν.

τινα κτείνας, ἐξέτεμεν αὐτοῦ τὸν βραχίονα, καὶ παρ' Α ἑαυτῷ ἔχει γοητείας ἕνεκα. Οἷα δὲ κληρικὸς (28) ἐλέγετο ὁ ᾿Αρσένιος οὗτος, ἁμαρτήματι περιπεσών κρύπτεσθαι. Δίκην γὰρ ὑφεωρᾶτο δώσειν, παρὰ τῷ ἐπισκόπῳ εὐθυνόμενος. Τὸ δὲ συμβὲν οὕτως, εἰς ἐσχάτην διαβολὴν διεσκεύασαν οἱ ἐπιβουλεύοντες Αθανασίῳ. Καὶ τὸν μὲν Αρσένιον ἐπιμελῶς ζητή- σαντες εὗρον, καὶ φιλοφρονησάμενοι, καὶ πᾶσαν εὔνοιαν καὶ ἀσφάλειαν παρέξειν αὐτῷ ὑποσχόμενοι, ἄγουσι λάθρα πρός τινα τῶν αὐτοῖς συνήθων, καὶ τὰ αὐτὰ σπουδαζόντων. Πρίνης όνομα (29) αὐτῷ ἦν, πρεσβύτερος μοναστηρίου. Ενταῦθά τε τὸν ᾿Αρσένιον κρύψαντες, σπουδή περιήεσαν κατὰ τὰς ἀγορὰς καὶ τοὺς συλλόγους τῶν ἐν τέλει, λογοποιούντες τοῦτον πεφονεῦσθαι παρὰ ᾿Αθανασίου. Παρεσκεύαστο δὲ πρὸς τοιαύτην κατηγορίαν καὶ Ἰωάννης μοναχός τις ὁ γραφόμενος (30). Ταύτης δὲ τῆς αἰσχρᾶς φήμης εἰς πολλοὺς διασπαρείσης ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ βασι- λέως ἀκοὰς φθάσαι, ὁρῶν ᾿Αθανάσιος ὡς εἰ συμβαίη αὐτὸν καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ αἰτίᾳ γραφὴν ὑπομεῖναι, χαλεπόν ἐστιν (31) ἀπολογήσασθαι παρὰ δικασταῖς τοιαύταις φήμαις προκατειλημμένοις, αντεστρατήγει ταῖς τῶν ἐναντίων τέχναις· καὶ ὡς ἐνεδέχετο πάντας πιστούμενος, ἐπενόει μὴ καλύπτεσθαι τὴν ἀλήθειαν ταῖς αὐτῶν διαβολαῖς. Ην δὲ ἄρα τοὺς πολλοὺς πεί- θειν ἐργῶδες, ᾿Αρσενίου μὴ φαινομένου. Λογισάμενος εν ὡς οὐκ ἂν ἄλλως ἑαυτὸν καθάροι τῆς ὑπονοίας, εἰ μὴ ζῆν ἀπελέγξειε τὸν τεθνάναι λεγόμενον, πέμ- πει τῶν ἀμφ' αὐτόν τινα πιστότατον διάκονον, ἀνα ζητήσοντα τοῦτον. Ὁ δὲ, παραγενόμενος εἰς Θη βαΐδα, ἐξαγγειλάντων τινῶν μοναχῶν, ἔγνω ὅπου διήγεν. Ἐπεὶ δὲ ἦκε πρὸς Πρίνην παρ' ᾧ ἐκρύπτετο, αὐτὸν μὲν ᾿Αρσένιον οὐ καταλαμβάνει. Προμαθόντες γὰρ τὴν ἄφιξιν τοῦ διακόνου, μετέστησαν τοῦτον εἰς Β Πίν νης πρεσβύτερος μονῆς Πτεμεγκύρεως τῆς Αντεοπολίτου νόμου. μονὴν μοναχὸς τῆς αὐτῆς μονῆς. γραφόμενος, ὁ ᾿Αρχαφ λεγό μενος. χαλεπὸν ἔσται. HISTORIA ECCLESIASTICA. -- LIB. II. 99% Arsenium quendam interfecisset, et brachium ejus C desectum maleficii causa penes se retineret. Porro iste Arsenius clericus, cum delictum aliquod com- misisset, dicebatur sese occultare. Metuebat enim ne coram episcopo convictus pœnas daret. Cum hoc ita accidisset, gravissimam inde calumniam consarcinarunt hi qui Athanasio insidiabantur. Et Arsenium quidem studiose perquisitum repere- runt; eumque benigne excipientes, omnemque ei benevolentiam ac securitatem polliciti, clam eum deducunt ad quendam ex suis familiaribus, et ea- rumdem cum ipsis partium, Prinem nomine, presbyterum cujusdam monasterii. Illic cum Arse- nium abdidissent, per fora et cœtus primariorum hominum de industria circumeuntes, illum ab Athanasio occisum esse jactabant. Quin etiam Joannes quidam monachus subornatus fuerat, qui eam accusationem intenderet. Hujus sceleris fama cun in multos sparsa esset, adeo ut ad aures quo- que imperatoris perveniret, animadvertens Atha- nasius, si de hoc quoque crimine accusari ipsum contingeret, difficile fore ut apud judices quorum animi bujusmodi rumoribus præoccupati essent, causam suam defenderet, adversariorum fraudibus non minore astu restitit : et quantum in se erat, cunctis fidem faciens, providit ne calumniis illo rum veritas obscuraretur. Enimvero plerisque persuadere difficillimum erat, Arsenio nusquam comparente. Gernens igitur fieri nullo modo posse ut se hac suspicione purgaret, nisi illum adbuc vivere convinceret qui mortuus dicebatur, fidelis- simum quemdam diaconum comitatu suo misit, qui Arsenium perquireret. Qui cum venisset in Thebaidem, indicio quorumdam monachorum di- VALESHI ANNOTATIONES. erat Hypselitarum, ut notavi ad Socratem. Fuketii et Allatii Holyns scribitur. Apud Athana- sium, in Apologetico secundo adversus Arianos, dicitur id est, presbyter Piemencuris mansionis in præfectura Anteopolitana. Sozomenus • apud Aibanasium in eo loco interpretatus est monasterium. Malim tamen mansionem inter- pretari. Nec obstat quod in epistola Pinna Pa- phnutius quidam monachus dicitur Nam et illic mansionem intelligi puto. Certe si monasterium eo loco intelligeretur, D nihil opus esset nomen addere, aut præfecturam notare in qua situm est monasterium; nam mona- steria non alio fere quam abbatis sui nomine vocabantur. In eadem epistola nominatur Paulus, monachus Hypseles, id est ex llypsele oppido, cujus episcopus fuit Arsenins. sculus et Christophorsonus ultimam vocem omise- rupt. Habetur tamen etiam apud Nicephorum, uhi interpres criminatorem vertit. Savilius quoque_ad latus sui codicis interpretatur accusatorem. Ego • vero pro his verbis & reclamantibus licet codicibus, scribendum puto Sic enim patrio nomine vocabatur syco- phanta ille, teste Athanasio in Apologetico secundo adversus Arianos, pag. 783, qui et alio nomine Joannes dicebatur, ut videre est ibidem. Undenam vero Sozomenus monachum illum fuisse didicerit, nescio cum nec Athanasius id dicat, nec Alexan- der Thessalonicensis episcopus in epistola ad Athanasium. Imo Joannes iste erat episcopus Memphis, jam inde a temporibus Alexandri, ut patet ex indiculo Melitii. Nam Joannes Archaph accusator Athanasii, is ipse est ad quem Constan- tinus imperator epistolam scripsit quam refert Athanasius, pag. 787. Atqui Joannes ille ad quem imperator scripsit, erat episcopus Memphis, ut testatur ipse Athanasius in Indiculo episcoporum partis Melitii, pag. 784. Hinc est quod Pinnes presbyter ad eumdem Joannem scribens, eum Pa- trem vocat. Ejusdem Joannis elogium exstat apud Epiphanium in hæresi Melitianorum, cap. 6. Quam lectionem in versione mea expressi. VARIORUM. Et quidem povty monasterium esse vertendum, contra Valesium contendunt clar. Benedictini in dictum Athanasii locum, vol. 1, p. 183. (28) Ολα δὲ κληρικός. Imo Arsenius episcopus (29) Πατρίνης όνομα. In manuscriptis codicibus (30) Ιωάννης μοναχός τις 6 γραφόμενος. Μη- (31) Χαλεπόν ἐστιν. Mallem scribere in futuro,

τινα κτείνας, ἐξέτεμεν αὐτοῦ τὸν βραχίονα, καὶ παρ' Α ἑαυτῷ ἔχει γοητείας ἕνεκα. Οἷα δὲ κληρικὸς (28) ἐλέγετο ὁ ᾿Αρσένιος οὗτος, ἁμαρτήματι περιπεσών κρύπτεσθαι. Δίκην γὰρ ὑφεωρᾶτο δώσειν, παρὰ τῷ ἐπισκόπῳ εὐθυνόμενος. Τὸ δὲ συμβὲν οὕτως, εἰς ἐσχάτην διαβολὴν διεσκεύασαν οἱ ἐπιβουλεύοντες Αθανασίῳ. Καὶ τὸν μὲν Αρσένιον ἐπιμελῶς ζητή- σαντες εὗρον, καὶ φιλοφρονησάμενοι, καὶ πᾶσαν εὔνοιαν καὶ ἀσφάλειαν παρέξειν αὐτῷ ὑποσχόμενοι, ἄγουσι λάθρα πρός τινα τῶν αὐτοῖς συνήθων, καὶ τὰ αὐτὰ σπουδαζόντων. Πρίνης όνομα (29) αὐτῷ ἦν, πρεσβύτερος μοναστηρίου. Ενταῦθά τε τὸν ᾿Αρσένιον κρύψαντες, σπουδή περιήεσαν κατὰ τὰς ἀγορὰς καὶ τοὺς συλλόγους τῶν ἐν τέλει, λογοποιούντες τοῦτον πεφονεῦσθαι παρὰ ᾿Αθανασίου. Παρεσκεύαστο δὲ πρὸς τοιαύτην κατηγορίαν καὶ Ἰωάννης μοναχός τις ὁ γραφόμενος (30). Ταύτης δὲ τῆς αἰσχρᾶς φήμης εἰς πολλοὺς διασπαρείσης ἐπὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ βασι- λέως ἀκοὰς φθάσαι, ὁρῶν ᾿Αθανάσιος ὡς εἰ συμβαίη αὐτὸν καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ αἰτίᾳ γραφὴν ὑπομεῖναι, χαλεπόν ἐστιν (31) ἀπολογήσασθαι παρὰ δικασταῖς τοιαύταις φήμαις προκατειλημμένοις, αντεστρατήγει ταῖς τῶν ἐναντίων τέχναις· καὶ ὡς ἐνεδέχετο πάντας πιστούμενος, ἐπενόει μὴ καλύπτεσθαι τὴν ἀλήθειαν ταῖς αὐτῶν διαβολαῖς. Ην δὲ ἄρα τοὺς πολλοὺς πεί- θειν ἐργῶδες, ᾿Αρσενίου μὴ φαινομένου. Λογισάμενος εν ὡς οὐκ ἂν ἄλλως ἑαυτὸν καθάροι τῆς ὑπονοίας, εἰ μὴ ζῆν ἀπελέγξειε τὸν τεθνάναι λεγόμενον, πέμ- πει τῶν ἀμφ' αὐτόν τινα πιστότατον διάκονον, ἀνα ζητήσοντα τοῦτον. Ὁ δὲ, παραγενόμενος εἰς Θη βαΐδα, ἐξαγγειλάντων τινῶν μοναχῶν, ἔγνω ὅπου διήγεν. Ἐπεὶ δὲ ἦκε πρὸς Πρίνην παρ' ᾧ ἐκρύπτετο, αὐτὸν μὲν ᾿Αρσένιον οὐ καταλαμβάνει. Προμαθόντες γὰρ τὴν ἄφιξιν τοῦ διακόνου, μετέστησαν τοῦτον εἰς Β Πίν νης πρεσβύτερος μονῆς Πτεμεγκύρεως τῆς Αντεοπολίτου νόμου. μονὴν μοναχὸς τῆς αὐτῆς μονῆς. γραφόμενος, ὁ ᾿Αρχαφ λεγό μενος. χαλεπὸν ἔσται. HISTORIA ECCLESIASTICA. -- LIB. II. 99% Arsenium quendam interfecisset, et brachium ejus C desectum maleficii causa penes se retineret. Porro iste Arsenius clericus, cum delictum aliquod com- misisset, dicebatur sese occultare. Metuebat enim ne coram episcopo convictus pœnas daret. Cum hoc ita accidisset, gravissimam inde calumniam consarcinarunt hi qui Athanasio insidiabantur. Et Arsenium quidem studiose perquisitum repere- runt; eumque benigne excipientes, omnemque ei benevolentiam ac securitatem polliciti, clam eum deducunt ad quendam ex suis familiaribus, et ea- rumdem cum ipsis partium, Prinem nomine, presbyterum cujusdam monasterii. Illic cum Arse- nium abdidissent, per fora et cœtus primariorum hominum de industria circumeuntes, illum ab Athanasio occisum esse jactabant. Quin etiam Joannes quidam monachus subornatus fuerat, qui eam accusationem intenderet. Hujus sceleris fama cun in multos sparsa esset, adeo ut ad aures quo- que imperatoris perveniret, animadvertens Atha- nasius, si de hoc quoque crimine accusari ipsum contingeret, difficile fore ut apud judices quorum animi bujusmodi rumoribus præoccupati essent, causam suam defenderet, adversariorum fraudibus non minore astu restitit : et quantum in se erat, cunctis fidem faciens, providit ne calumniis illo rum veritas obscuraretur. Enimvero plerisque persuadere difficillimum erat, Arsenio nusquam comparente. Gernens igitur fieri nullo modo posse ut se hac suspicione purgaret, nisi illum adbuc vivere convinceret qui mortuus dicebatur, fidelis- simum quemdam diaconum comitatu suo misit, qui Arsenium perquireret. Qui cum venisset in Thebaidem, indicio quorumdam monachorum di- VALESHI ANNOTATIONES. erat Hypselitarum, ut notavi ad Socratem. Fuketii et Allatii Holyns scribitur. Apud Athana- sium, in Apologetico secundo adversus Arianos, dicitur id est, presbyter Piemencuris mansionis in præfectura Anteopolitana. Sozomenus • apud Aibanasium in eo loco interpretatus est monasterium. Malim tamen mansionem inter- pretari. Nec obstat quod in epistola Pinna Pa- phnutius quidam monachus dicitur Nam et illic mansionem intelligi puto. Certe si monasterium eo loco intelligeretur, D nihil opus esset nomen addere, aut præfecturam notare in qua situm est monasterium; nam mona- steria non alio fere quam abbatis sui nomine vocabantur. In eadem epistola nominatur Paulus, monachus Hypseles, id est ex llypsele oppido, cujus episcopus fuit Arsenins. sculus et Christophorsonus ultimam vocem omise- rupt. Habetur tamen etiam apud Nicephorum, uhi interpres criminatorem vertit. Savilius quoque_ad latus sui codicis interpretatur accusatorem. Ego • vero pro his verbis & reclamantibus licet codicibus, scribendum puto Sic enim patrio nomine vocabatur syco- phanta ille, teste Athanasio in Apologetico secundo adversus Arianos, pag. 783, qui et alio nomine Joannes dicebatur, ut videre est ibidem. Undenam vero Sozomenus monachum illum fuisse didicerit, nescio cum nec Athanasius id dicat, nec Alexan- der Thessalonicensis episcopus in epistola ad Athanasium. Imo Joannes iste erat episcopus Memphis, jam inde a temporibus Alexandri, ut patet ex indiculo Melitii. Nam Joannes Archaph accusator Athanasii, is ipse est ad quem Constan- tinus imperator epistolam scripsit quam refert Athanasius, pag. 787. Atqui Joannes ille ad quem imperator scripsit, erat episcopus Memphis, ut testatur ipse Athanasius in Indiculo episcoporum partis Melitii, pag. 784. Hinc est quod Pinnes presbyter ad eumdem Joannem scribens, eum Pa- trem vocat. Ejusdem Joannis elogium exstat apud Epiphanium in hæresi Melitianorum, cap. 6. Quam lectionem in versione mea expressi. VARIORUM. Et quidem povty monasterium esse vertendum, contra Valesium contendunt clar. Benedictini in dictum Athanasii locum, vol. 1, p. 183. (28) Ολα δὲ κληρικός. Imo Arsenius episcopus (29) Πατρίνης όνομα. In manuscriptis codicibus (30) Ιωάννης μοναχός τις 6 γραφόμενος. Μη- (31) Χαλεπόν ἐστιν. Mallem scribere in futuro,

Α τὴν κάτω Αίγυπτον. Παραλαβὼν δὲ τὸν Πρίνην, Αγα γεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν· ἅμα δὲ καὶ Ἠλίαν, ἕνα τῶν αὐτῷ συνόντων, ὃς ἐλέγετο τὸν ᾿Αρσένιον ἑτέρωθι μεταστῆσαι. "Αμφω προσαχθέντες τῷ ἄρχοντι τῶν ἐν Αἰγύπτῳ στρατιωτικών ταγμάτων, ώμολόγησαν ἐν ζῶσιν εἶναι ᾿Αρσένιον· λαθεῖν δὲ παρ᾽ αὐτοῖς πρότερον κρυπτόμενον, καὶ νῦν ἐν Αἰγύπτῳ διάγειν. Ταῦτα οὕτω συμβάντα, δῆλα γενέσθαι Κωνσταντίνῳ ἐσπούδασεν ᾿Αθανάσιος. Τῷ δὲ βασιλεὺς ἀντέγραψεν, ἔχεσθαι τῆς ἱερωσύνης ἐπιμελῶς, καὶ τῆς τοῦ λαοῦ εὐταξίας καὶ εὐσεβείας προνοεῖν· παρ' οὐδὲν δὲ ἡγεῖσθαι τὰς τῶν Μελιτιανῶν ἐπιβουλάς, ὡς καὶ αὐτ τοῦ εὖ εἰδότος, φθόνον αὐτοὺς ἐγείρειν εἰς τοιαύτας ψευδεῖς καὶ πεπλασμένας γραφάς, καὶ τοὺς κατά τῆς Ἐκκλησίας θορύβους. Αὐτόν τε τοῦ λοιποῦ μὴ Β συγχωρεῖν τὰ τοιαῦτα· ἀλλὰ δικαστὴν ἔσεσθαι κατά τοὺς πολιτικούς νόμους, εἰ μὴ ἡσυχίαν άγοιεν, καὶ δίκην λαβεῖν παρ' αὐτῶν, ὡς οὐ μόνον ἀδίκως τοῖς ἀθώοις ἐπιβουλευόντων, ἀλλ᾽ ἀδίκως τῇ εὐταξίᾳ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ λυμαινομένων. Τοιαῦτα γράψας ὁ βασιλεὺς ᾿Αθανασίῳ, προσέταξεν εἰς τὸ κοινὸν ἀναγνωσθῆναι τὴν ἐπιστολὴν, ἵν᾽ εἰδέναι πάν τες ἔχοιεν τὴν αὐτοῦ προαίρεσιν. Τὸ δὲ ἐξ ἐκείνου περιδεεῖς γενόμενοι οἱ τὰ Μελιτίου φρονοῦντες, τέως ηρέμουν, ὑφορώμενοι τὴν τοῦ κρατοῦντος ἀπειλήν. Εἰρηνευομένη δὲ ἡ κατὰ πᾶσαν Αίγυπτον Εκκλησία, καὶ ὑπὸ τοσούτου ιερέως προστασία ιθυνομένη, πολυπλασίων όσημέραι ἐγίνετο, πολλῶν προστι θεμένων ἐκ τοῦ Ἑλληνικοῦ πλήθους, καὶ τῶν ἄλλων αἱρέσεων. ΚΕΦΑΛ. ΚΔ'. "Οτι καὶ τὰ ἐν ἐνδοτέρῳ τῶν Ἰνδῶν ἔθνη, τότε των Χριστιανισμὸν ἐδέξαντο, διά Φρονμεντίου καὶ Αἰδεσίου τῶν αἰχμαλώτων. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, παρειλήφαμεν καὶ τοὺς ἔνδον τῶν καθ' ἡμᾶς Ινδῶν (32), ἀπειράτους μεί ναντας τῶν Βαρθολομαίου κηρυγμάτων, μετασχεῖν τοῦ δόγματος ὑπὸ Φρουμεντίῳ, ἱερεῖ καὶ καθηγητή γενομένῳ παρ' αὐτοῖς τῶν ἱερῶν μαθημάτων. Ινα δὲ γνοίημεν καὶ ἐν τῷ παραδόξῳ τοῦ συμβάντος περὶ τοὺς Ἰνδοὺς, οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ὡς τισι τερατολογεί σθαι δοκεῖ, τὴν σύστασιν λαβεῖν τὸ τῶν Χριστιανῶν δόγμα, ἀναγκαῖον καὶ τὴν αἰτίαν τῆς Φρουμεντίου χειροτονίας διεξελθεῖν· ἔχει δὲ ὧδε. Περὶ πολλοῦ τοῖς παρ' Έλλησιν εὐδοκιμοτάτοις φιλοσόφοις ἐγίνετο, "Αποικοι δὲ Ἰνδῶν Αἰθίοπες : γένος Ιν- δικών. SOZOMENI dicit ubinam degeret. Veniens igitur ad Prinem, apud quem latitabat Arsenius, ipsum quidem Arse- níum minime deprehendit; nam de diaconi adventu præmoniti, eum in inferiorem Ægyptum trans- portaverant. Prinem vero comprehensum duxit Alexandriam, et una cum illo Eliam quemdam ex ‹jus contubernalibus, qui Arsenium alio abduxisse ferebatur. Hi ambo ad ducem rei militaris per Ægyptum adducti, Arsenium adhuc vivere confessi sunt, ac prius quidem occultatum apud ipsos de- lituisse, nunc vero in Ægypto versari. Hæc ita gesta ad Constantinum referri curavit Athanasius. Impe- rator vero ei rescripsit ut sacerdotali officio im- pigre fungi pergeret, et disciplinæ populi pietali- que prospiceret : Melitianorum autem insidias pro nihilo duceret: quippe cum ipse probe sciret eos invidia stimulatos ad hujusmodi falsas et confictas accusationes et ad tumultus contra Ecclesiam pro- rumpere. Se vero in posterum talia non passurum : sed juxta publicas leges judicem futurum, ac pœ- nas de illis sumpturum esse, nisi quiescerent : quippe qui non solum insidias struerent innocen- tibus, verum etiam Ecclesiæ disciplinam ac pieta- tem nefarie corrumperent. Hæc imperator cum scripsisset Athanasio, epistolam suam in publico populi conventu legi præcepit, quo facilius cuncti voluntatem ac propositum ipsius cognoscerent. Abhinc Melitiani timore perculsi aliquantisper quievere, dum minas imperatoris reformidarent. Interim vero Ecclesia per universam Ægyptum pacata, et tanti sacerdotis sollicitudine gubernata, quotidie crescebat, multis tum ex gentilium nu- mero, tum ex hæreticorum multitudine, ei sese adjungentibus. CAP. XXIV. Quomodo interiores Indorum gentes eo tempore Christi fidem susceperint, opera Frumentii atque Edesii captivorum. C Per idem tempus ultimos eorum quos vulgo In- dos appellamus, ad quos Bartholomæi prædicatio minime pervenerat, a Frumentio sacerdote et sa- crarum disciplinarum doctore Christianam religionem accepisse comperimus. Verum ut in eo miraculo quod tum Indis accidit, aperte nosca- mus Christianorum religionem non ab hominibus institutam fuisse, ut quibusdam incredibilium mendaciorum auctoribus placet, causam ipsam cur Frumentius sacerdos ordinatus fuerit, expona- mus necesse est. Ea sic habet : Clarissimis qui- D Socr. lib. 1, c. 19. VALESII ANNOTATIONES. scurum est quid sibi velint hæc verba. Musculus quidem ita vertit, Indos qui nobis sunt interiores. Christophorsonus autem hoc modo interpretatus est, interiores Indos : sic enim nostra memoria ap- pellantur. Langus vero omnium pessime vertit, ulteriores quam quæ ad nos vergunt Indorum gentes. Ego vero vertendum puto: Ultimos eorum quos vulgo Indos vocamus. Ethiopas autem intelligit, ut notavi ad librum primum Historiæ Socratis. lli enim Indi etiamnum vocantur, utpote Indorum coloni, quemadmodum scribit Philostratus in libro vi De vita Apollonii : et in libro tertio Athiopas appellat, Eusebius in Chronico, anno 402, Ethiopes, ait, ab Indo flumine consurgentes, juxta Ægyptum consederunt. Porro ante Frumentium Pantænus jam Indis istis verbum Dei prædicaverat, ut scri- bit Eusebius noster in libro v Historiæ eccle.ia- slice, cap. 10. Sed quoniam Pantænus nullos fui successores episcopalis cathedræ reliquerat, Fru- mentius, qui primus apud illos episcopus est constitutus, Indorum apostolus meruit appellari. (32) Τοὺς ἔνδον τῶν καθ' ἡμᾶς Ινδῶν. Ob-

Α τὴν κάτω Αίγυπτον. Παραλαβὼν δὲ τὸν Πρίνην, Αγα γεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν· ἅμα δὲ καὶ Ἠλίαν, ἕνα τῶν αὐτῷ συνόντων, ὃς ἐλέγετο τὸν ᾿Αρσένιον ἑτέρωθι μεταστῆσαι. "Αμφω προσαχθέντες τῷ ἄρχοντι τῶν ἐν Αἰγύπτῳ στρατιωτικών ταγμάτων, ώμολόγησαν ἐν ζῶσιν εἶναι ᾿Αρσένιον· λαθεῖν δὲ παρ᾽ αὐτοῖς πρότερον κρυπτόμενον, καὶ νῦν ἐν Αἰγύπτῳ διάγειν. Ταῦτα οὕτω συμβάντα, δῆλα γενέσθαι Κωνσταντίνῳ ἐσπούδασεν ᾿Αθανάσιος. Τῷ δὲ βασιλεὺς ἀντέγραψεν, ἔχεσθαι τῆς ἱερωσύνης ἐπιμελῶς, καὶ τῆς τοῦ λαοῦ εὐταξίας καὶ εὐσεβείας προνοεῖν· παρ' οὐδὲν δὲ ἡγεῖσθαι τὰς τῶν Μελιτιανῶν ἐπιβουλάς, ὡς καὶ αὐτ τοῦ εὖ εἰδότος, φθόνον αὐτοὺς ἐγείρειν εἰς τοιαύτας ψευδεῖς καὶ πεπλασμένας γραφάς, καὶ τοὺς κατά τῆς Ἐκκλησίας θορύβους. Αὐτόν τε τοῦ λοιποῦ μὴ Β συγχωρεῖν τὰ τοιαῦτα· ἀλλὰ δικαστὴν ἔσεσθαι κατά τοὺς πολιτικούς νόμους, εἰ μὴ ἡσυχίαν άγοιεν, καὶ δίκην λαβεῖν παρ' αὐτῶν, ὡς οὐ μόνον ἀδίκως τοῖς ἀθώοις ἐπιβουλευόντων, ἀλλ᾽ ἀδίκως τῇ εὐταξίᾳ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ λυμαινομένων. Τοιαῦτα γράψας ὁ βασιλεὺς ᾿Αθανασίῳ, προσέταξεν εἰς τὸ κοινὸν ἀναγνωσθῆναι τὴν ἐπιστολὴν, ἵν᾽ εἰδέναι πάν τες ἔχοιεν τὴν αὐτοῦ προαίρεσιν. Τὸ δὲ ἐξ ἐκείνου περιδεεῖς γενόμενοι οἱ τὰ Μελιτίου φρονοῦντες, τέως ηρέμουν, ὑφορώμενοι τὴν τοῦ κρατοῦντος ἀπειλήν. Εἰρηνευομένη δὲ ἡ κατὰ πᾶσαν Αίγυπτον Εκκλησία, καὶ ὑπὸ τοσούτου ιερέως προστασία ιθυνομένη, πολυπλασίων όσημέραι ἐγίνετο, πολλῶν προστι θεμένων ἐκ τοῦ Ἑλληνικοῦ πλήθους, καὶ τῶν ἄλλων αἱρέσεων. ΚΕΦΑΛ. ΚΔ'. "Οτι καὶ τὰ ἐν ἐνδοτέρῳ τῶν Ἰνδῶν ἔθνη, τότε των Χριστιανισμὸν ἐδέξαντο, διά Φρονμεντίου καὶ Αἰδεσίου τῶν αἰχμαλώτων. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, παρειλήφαμεν καὶ τοὺς ἔνδον τῶν καθ' ἡμᾶς Ινδῶν (32), ἀπειράτους μεί ναντας τῶν Βαρθολομαίου κηρυγμάτων, μετασχεῖν τοῦ δόγματος ὑπὸ Φρουμεντίῳ, ἱερεῖ καὶ καθηγητή γενομένῳ παρ' αὐτοῖς τῶν ἱερῶν μαθημάτων. Ινα δὲ γνοίημεν καὶ ἐν τῷ παραδόξῳ τοῦ συμβάντος περὶ τοὺς Ἰνδοὺς, οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ὡς τισι τερατολογεί σθαι δοκεῖ, τὴν σύστασιν λαβεῖν τὸ τῶν Χριστιανῶν δόγμα, ἀναγκαῖον καὶ τὴν αἰτίαν τῆς Φρουμεντίου χειροτονίας διεξελθεῖν· ἔχει δὲ ὧδε. Περὶ πολλοῦ τοῖς παρ' Έλλησιν εὐδοκιμοτάτοις φιλοσόφοις ἐγίνετο, "Αποικοι δὲ Ἰνδῶν Αἰθίοπες : γένος Ιν- δικών. SOZOMENI dicit ubinam degeret. Veniens igitur ad Prinem, apud quem latitabat Arsenius, ipsum quidem Arse- níum minime deprehendit; nam de diaconi adventu præmoniti, eum in inferiorem Ægyptum trans- portaverant. Prinem vero comprehensum duxit Alexandriam, et una cum illo Eliam quemdam ex ‹jus contubernalibus, qui Arsenium alio abduxisse ferebatur. Hi ambo ad ducem rei militaris per Ægyptum adducti, Arsenium adhuc vivere confessi sunt, ac prius quidem occultatum apud ipsos de- lituisse, nunc vero in Ægypto versari. Hæc ita gesta ad Constantinum referri curavit Athanasius. Impe- rator vero ei rescripsit ut sacerdotali officio im- pigre fungi pergeret, et disciplinæ populi pietali- que prospiceret : Melitianorum autem insidias pro nihilo duceret: quippe cum ipse probe sciret eos invidia stimulatos ad hujusmodi falsas et confictas accusationes et ad tumultus contra Ecclesiam pro- rumpere. Se vero in posterum talia non passurum : sed juxta publicas leges judicem futurum, ac pœ- nas de illis sumpturum esse, nisi quiescerent : quippe qui non solum insidias struerent innocen- tibus, verum etiam Ecclesiæ disciplinam ac pieta- tem nefarie corrumperent. Hæc imperator cum scripsisset Athanasio, epistolam suam in publico populi conventu legi præcepit, quo facilius cuncti voluntatem ac propositum ipsius cognoscerent. Abhinc Melitiani timore perculsi aliquantisper quievere, dum minas imperatoris reformidarent. Interim vero Ecclesia per universam Ægyptum pacata, et tanti sacerdotis sollicitudine gubernata, quotidie crescebat, multis tum ex gentilium nu- mero, tum ex hæreticorum multitudine, ei sese adjungentibus. CAP. XXIV. Quomodo interiores Indorum gentes eo tempore Christi fidem susceperint, opera Frumentii atque Edesii captivorum. C Per idem tempus ultimos eorum quos vulgo In- dos appellamus, ad quos Bartholomæi prædicatio minime pervenerat, a Frumentio sacerdote et sa- crarum disciplinarum doctore Christianam religionem accepisse comperimus. Verum ut in eo miraculo quod tum Indis accidit, aperte nosca- mus Christianorum religionem non ab hominibus institutam fuisse, ut quibusdam incredibilium mendaciorum auctoribus placet, causam ipsam cur Frumentius sacerdos ordinatus fuerit, expona- mus necesse est. Ea sic habet : Clarissimis qui- D Socr. lib. 1, c. 19. VALESII ANNOTATIONES. scurum est quid sibi velint hæc verba. Musculus quidem ita vertit, Indos qui nobis sunt interiores. Christophorsonus autem hoc modo interpretatus est, interiores Indos : sic enim nostra memoria ap- pellantur. Langus vero omnium pessime vertit, ulteriores quam quæ ad nos vergunt Indorum gentes. Ego vero vertendum puto: Ultimos eorum quos vulgo Indos vocamus. Ethiopas autem intelligit, ut notavi ad librum primum Historiæ Socratis. lli enim Indi etiamnum vocantur, utpote Indorum coloni, quemadmodum scribit Philostratus in libro vi De vita Apollonii : et in libro tertio Athiopas appellat, Eusebius in Chronico, anno 402, Ethiopes, ait, ab Indo flumine consurgentes, juxta Ægyptum consederunt. Porro ante Frumentium Pantænus jam Indis istis verbum Dei prædicaverat, ut scri- bit Eusebius noster in libro v Historiæ eccle.ia- slice, cap. 10. Sed quoniam Pantænus nullos fui successores episcopalis cathedræ reliquerat, Fru- mentius, qui primus apud illos episcopus est constitutus, Indorum apostolus meruit appellari. (32) Τοὺς ἔνδον τῶν καθ' ἡμᾶς Ινδῶν. Ob-

πόλεις καὶ τόπους ἁγνῶτας ἱστορεῖν. Οὕτω γοῦν Πλά- των ὁ Σωκράτους ἑταῖρος Αἰγυπτίοις ἐνεδήμησε, τὰ παρ' αὐτοῖς μαθησόμενος. Επλευσε δὲ καὶ εἰς Σι- κελίαν, ἐπὶ θέᾳ τῶν αὐτόθι κρατήρων· ἐν οἷς ἀεὶ μὲν ὡς ἀπὸ πηγῆς ἀναδιδόμενον αυτόματον παμφλά- ζει πῦρ· πολλάκις δὲ ὑπερχέον, ποταμοῦ δίκην ῥεῖ, καὶ τὴν γείτονα γῆν ἐπιβόσκεται τοσοῦτον, ὡς ἔτι νῦν πολλοὺς ἀγροὺς φαίνεσθαι κατακεκαυμένους, καὶ μήτε σπόρον δέχεσθαι, μήτε φυτείαν δένδρων, οἷά γε περὶ τῆς Σοδομιτῶν χώρας καταγγέλλουσι. Τούτους δὲ τοὺς κρατήρας και Εμπεδοκλῆς ἱστόρησεν, ἀνὴρ λαμπρῶς παρ' Έλλησι φιλοσοφήσας, καὶ ἐν ἔπεσιν ἡρῴοις τὴν ἐπιστήμην πραγματευσάμενος. Διαπορού- μενος δὲ περὶ τῆς ἀναδόσεως τοῦ πυρὸς, ἢ τούτῳ τῷ τρόπῳ ἄμεινον ἀποθανεῖν δοκιμάσας, ἡ τόγε ἀληθέ στερον εἰπεῖν, οὐδὲ αὐτὸς ἴσως εἰδὼς οὗ χάριν πρὸ " καιροῦ τὴν τοιαύτην ἑαυτῷ εὗρεν τοῦ βίου ἀπαλλαγὴν, ἥλατο εἰς τὸ πῦρ, καὶ διεφθάρη. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Δημόκριτος ὁ Κῶος (33) πλείστας ἱστόρησε πόλεις, αέρα τε (34), καὶ χώρας, καὶ ἔθνη, καὶ ἐπὶ ἔτεσιν ἐγδοήκοντα διαγαγεῖν ἐπὶ ξένης αυτός που περὶ ἑαυ- τοῦ φησιν. Αλλοι τε ἐπὶ τούτοις μυρίοι τῶν παρ' Ελλησι σοφῶν, ἀρχαῖοι καὶ νεώτεροι, τοῦτο ἐσπού δασαν. Οὓς ζηλώσας Μερόπιος τις φιλόσοφος Τύριος τῆς Φοινίκης, παρεγένετο εἰς Ἰνδούς. Εἶποντο δὲ αὐτῷ παῖδες δύο, Φρουμέντιος τε καὶ Αἰδέσιος· ἄμφω δὲ γένει αὐτῷ προσήκοντες· οὓς διὰ λόγων ήγε, καὶ ἐλευθερίως ἐπαίδευεν. Ἱστορήσας δὲ τῆς Ἰνδικῆς ὅσα γε αὐτῷ ἐξεγένετο, τῆς ἐπανόδου είχετο, νηός ἐπιτυχών στελλομένης εἰς Αἴγυπτον. Συμβὰν δὲ κατὰ χρείαν ὕδατος ἢ τῶν ἄλλων ἐπιτηδείων, εἰς ὅρμον τινὰ προσχεῖν τὴν ναῦν, καταδραμόντες οἱ τῇδε Ἰνδο κτείνουσι πάντας, καὶ τὸν Μερόπιον. Ἔτυχον γὰρ τότε λύσαντες τὰς πρὸς Ρωμαίους σπονδάς. Τοὺς δὲ παῖ- δας νέους ὄντας οικτείραντες εζώγρησαν, καὶ βασιλεῖ τῷ ἑαυτῶν προσήγαγον. Ὁ δὲ, τὸν μὲν νεώτερον οινοχόον κατέστησε· μείζονα δὲ τῆς αὐτοῦ οἰκίας τὸν Φρουμέντιον, καὶ τῶν χρημάτων ἐπίτροπον. Ἔγνω γὰρ αὐτὸν ἐχέφρονα, καὶ διοικεῖν ἱκανώτατον. Ἐπὶ πολὺν δὲ χρόνον χρησίμους σφᾶς καὶ πιστοὺς παρα- σχομένους, τελευτῶν ἐπὶ παιδὶ καὶ γαμετῇ, ἐλευθε ρία τῆς εὐνοίας αὐτοὺς ἡμείψατο, καὶ οἱ βούλοιντο διάγειν ἐπέτρεψε. Καὶ οἱ μὲν εἰς Τύρον πρὸς τοὺς οἰκείους ἐπανελθεῖν ἐσπούδαζον. Ἔτι δὲ τοῦ βασιλέως υἱοῦ νέου κομιδῇ ὄντος, ἐδεήθη ἡ τούτου μήτηρ ἐπ' ὀλίγον χρόνον περιμεῖναι ἄμφω τὴν βασιλείαν ἐπιτροπεύοντας, ἄχρις ἂν ὁ παῖς ἀνδρωθείη. Καὶ ἀντιβολοῦσαν δὲ τὴν βασιλίδα ᾐδέσθησαν· καὶ τὰ βασίλεια καὶ τὴν ἡγεμονίαν Ινδῶν διώκουν. Ο δὲ Φρουμέντιος, θείαις ἴσως προτραπεὶς ἐπιφανείαις, ἢ καὶ αὐτομάτως τοῦ Θεοῦ κινοῦντος, ἐπυνθάνετο εt τινες εἶεν Χριστιανοὶ παρ᾽ Ἰνδοῖς, ἢ 'Ρωμαῖοι τῶν εἰσπλεόντων ἐμπόρων. Επιμελῶς δὲ τούτους ἀναζη τῶν, μετεκαλεῖτο πρὸς ἑαυτόν. Αμφαγαπάζων τε η HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A busque Græcorum philosophis cura fuit urbes ac B C D regiones ignotas, perlustrare Sic Plato Socratis familiaris, in Ægypto commoratus est, ut ea quæ apud Ægyptios erant cognosceret. Idem navigavit etiam in Siciliam, ut crateres qui illic erant vi- seret. In quibus ignis velut ex fonte promanans, sponte sua ebullit, ac sæpenumero redundans in- star fluvii effunditur, et vicinam regionem depa- scitur, adeo ut complures agri etiamnum exusti cernantur, et nec sementem accipiant, nec arbo- ribus conserantur, quemadmodum de Sodomorum regione accepimus. Ad hos crateres visendos ac- cessit etiam Empedocles, vir apud Graecos egregie philosophatus, et qui heroicis versibus doctrinam suam exposuit. Hic cum causam eruptionis hujus ignis inquireret, seu quod ita mori satius judica- verit, seu, ut verius dicam, ne ipse quidem probe sciens qua de causa immaturam sibi mortem con- scisceret, in ignem desiliens interiit.. Sed et De- mocritus Cous plurimas se urbes et regiones ac gentes perlustrasse ipse de se alicubi dicit, seque annis octoginta apud exteros peregrinatum fuisse. Alii præterea innumerabiles ex Græcorum sapien- tibus, tam prisci quam recentiores, hujus rei stu- diosi fuerunt. Quorum exemplum secutus Mero- pius quidam philosophus Tyrius ex Phoenice, ad Indos usque penetravit. Sequebantur eum duo adolescentes, Frumentius et Ædesius, ambo ge- nere illi conjuncti quos ille docebat litteras, et li- beraliter instituebat. Porro cum omnia Indiæ loca, quantum ei licuit, perlustrasset, navem nactus quæ in Ægyptum vela faciebat, redire constituit. Cum autem navis, seu aquæ, seu alterius rei necessariæ causa ad stationem quamdam appulisset, irruentes Indi qui illic habitabant, cunctos, ipsumque adeo Meropium interemerunt. Ruperant enim tunc fœ- dus quod cum Romanis antea pepigerant, pueros vero ob ætatem miserati, captivos abduxerunt, re- gique suo obtulerunt. Rex minorem quidem natu pincernam suum constituit; Frumentium vero, præpositum domus regia, et pecuniæ procurato- rem, creavit, quippe quem prudentem, et ad hoc procurationis munus obeundum idoneum esse cu- gnoverat. Qui cum longo temporis spatio utiles se ac fidos præstitissent, rex moriens, superstitibus uxore ac filio, ad remunerandam eorum benevo- lentiam, ambos libertate donavit, et ubicunque vellent, degendi eis potestatem dedit. Et illi qui- dem Tyrum ad suos reverti maturabant. Sed cum regis filius adhuc tenera ætate essel, mater pueri rogavit ut aliquantulum temporis ambo illic remanerent, et procurationem regni susciperent, donec filius ad virilem ætatem pervenisset. Illi re- VALESII ANNOTATIONES. critus, sed Abderita, ut testantur Diogenes Laer- tius, Suidas, ac ceteri. sua prætermisit: quas etiam delendas censeo. (13) Δημόκριτος ὁ Κῶος. Non Cous fuit Demo- (54) 'Αέρα τε. Has voces Musculus in versione

πόλεις καὶ τόπους ἁγνῶτας ἱστορεῖν. Οὕτω γοῦν Πλά- των ὁ Σωκράτους ἑταῖρος Αἰγυπτίοις ἐνεδήμησε, τὰ παρ' αὐτοῖς μαθησόμενος. Επλευσε δὲ καὶ εἰς Σι- κελίαν, ἐπὶ θέᾳ τῶν αὐτόθι κρατήρων· ἐν οἷς ἀεὶ μὲν ὡς ἀπὸ πηγῆς ἀναδιδόμενον αυτόματον παμφλά- ζει πῦρ· πολλάκις δὲ ὑπερχέον, ποταμοῦ δίκην ῥεῖ, καὶ τὴν γείτονα γῆν ἐπιβόσκεται τοσοῦτον, ὡς ἔτι νῦν πολλοὺς ἀγροὺς φαίνεσθαι κατακεκαυμένους, καὶ μήτε σπόρον δέχεσθαι, μήτε φυτείαν δένδρων, οἷά γε περὶ τῆς Σοδομιτῶν χώρας καταγγέλλουσι. Τούτους δὲ τοὺς κρατήρας και Εμπεδοκλῆς ἱστόρησεν, ἀνὴρ λαμπρῶς παρ' Έλλησι φιλοσοφήσας, καὶ ἐν ἔπεσιν ἡρῴοις τὴν ἐπιστήμην πραγματευσάμενος. Διαπορού- μενος δὲ περὶ τῆς ἀναδόσεως τοῦ πυρὸς, ἢ τούτῳ τῷ τρόπῳ ἄμεινον ἀποθανεῖν δοκιμάσας, ἡ τόγε ἀληθέ στερον εἰπεῖν, οὐδὲ αὐτὸς ἴσως εἰδὼς οὗ χάριν πρὸ " καιροῦ τὴν τοιαύτην ἑαυτῷ εὗρεν τοῦ βίου ἀπαλλαγὴν, ἥλατο εἰς τὸ πῦρ, καὶ διεφθάρη. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Δημόκριτος ὁ Κῶος (33) πλείστας ἱστόρησε πόλεις, αέρα τε (34), καὶ χώρας, καὶ ἔθνη, καὶ ἐπὶ ἔτεσιν ἐγδοήκοντα διαγαγεῖν ἐπὶ ξένης αυτός που περὶ ἑαυ- τοῦ φησιν. Αλλοι τε ἐπὶ τούτοις μυρίοι τῶν παρ' Ελλησι σοφῶν, ἀρχαῖοι καὶ νεώτεροι, τοῦτο ἐσπού δασαν. Οὓς ζηλώσας Μερόπιος τις φιλόσοφος Τύριος τῆς Φοινίκης, παρεγένετο εἰς Ἰνδούς. Εἶποντο δὲ αὐτῷ παῖδες δύο, Φρουμέντιος τε καὶ Αἰδέσιος· ἄμφω δὲ γένει αὐτῷ προσήκοντες· οὓς διὰ λόγων ήγε, καὶ ἐλευθερίως ἐπαίδευεν. Ἱστορήσας δὲ τῆς Ἰνδικῆς ὅσα γε αὐτῷ ἐξεγένετο, τῆς ἐπανόδου είχετο, νηός ἐπιτυχών στελλομένης εἰς Αἴγυπτον. Συμβὰν δὲ κατὰ χρείαν ὕδατος ἢ τῶν ἄλλων ἐπιτηδείων, εἰς ὅρμον τινὰ προσχεῖν τὴν ναῦν, καταδραμόντες οἱ τῇδε Ἰνδο κτείνουσι πάντας, καὶ τὸν Μερόπιον. Ἔτυχον γὰρ τότε λύσαντες τὰς πρὸς Ρωμαίους σπονδάς. Τοὺς δὲ παῖ- δας νέους ὄντας οικτείραντες εζώγρησαν, καὶ βασιλεῖ τῷ ἑαυτῶν προσήγαγον. Ὁ δὲ, τὸν μὲν νεώτερον οινοχόον κατέστησε· μείζονα δὲ τῆς αὐτοῦ οἰκίας τὸν Φρουμέντιον, καὶ τῶν χρημάτων ἐπίτροπον. Ἔγνω γὰρ αὐτὸν ἐχέφρονα, καὶ διοικεῖν ἱκανώτατον. Ἐπὶ πολὺν δὲ χρόνον χρησίμους σφᾶς καὶ πιστοὺς παρα- σχομένους, τελευτῶν ἐπὶ παιδὶ καὶ γαμετῇ, ἐλευθε ρία τῆς εὐνοίας αὐτοὺς ἡμείψατο, καὶ οἱ βούλοιντο διάγειν ἐπέτρεψε. Καὶ οἱ μὲν εἰς Τύρον πρὸς τοὺς οἰκείους ἐπανελθεῖν ἐσπούδαζον. Ἔτι δὲ τοῦ βασιλέως υἱοῦ νέου κομιδῇ ὄντος, ἐδεήθη ἡ τούτου μήτηρ ἐπ' ὀλίγον χρόνον περιμεῖναι ἄμφω τὴν βασιλείαν ἐπιτροπεύοντας, ἄχρις ἂν ὁ παῖς ἀνδρωθείη. Καὶ ἀντιβολοῦσαν δὲ τὴν βασιλίδα ᾐδέσθησαν· καὶ τὰ βασίλεια καὶ τὴν ἡγεμονίαν Ινδῶν διώκουν. Ο δὲ Φρουμέντιος, θείαις ἴσως προτραπεὶς ἐπιφανείαις, ἢ καὶ αὐτομάτως τοῦ Θεοῦ κινοῦντος, ἐπυνθάνετο εt τινες εἶεν Χριστιανοὶ παρ᾽ Ἰνδοῖς, ἢ 'Ρωμαῖοι τῶν εἰσπλεόντων ἐμπόρων. Επιμελῶς δὲ τούτους ἀναζη τῶν, μετεκαλεῖτο πρὸς ἑαυτόν. Αμφαγαπάζων τε η HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A busque Græcorum philosophis cura fuit urbes ac B C D regiones ignotas, perlustrare Sic Plato Socratis familiaris, in Ægypto commoratus est, ut ea quæ apud Ægyptios erant cognosceret. Idem navigavit etiam in Siciliam, ut crateres qui illic erant vi- seret. In quibus ignis velut ex fonte promanans, sponte sua ebullit, ac sæpenumero redundans in- star fluvii effunditur, et vicinam regionem depa- scitur, adeo ut complures agri etiamnum exusti cernantur, et nec sementem accipiant, nec arbo- ribus conserantur, quemadmodum de Sodomorum regione accepimus. Ad hos crateres visendos ac- cessit etiam Empedocles, vir apud Graecos egregie philosophatus, et qui heroicis versibus doctrinam suam exposuit. Hic cum causam eruptionis hujus ignis inquireret, seu quod ita mori satius judica- verit, seu, ut verius dicam, ne ipse quidem probe sciens qua de causa immaturam sibi mortem con- scisceret, in ignem desiliens interiit.. Sed et De- mocritus Cous plurimas se urbes et regiones ac gentes perlustrasse ipse de se alicubi dicit, seque annis octoginta apud exteros peregrinatum fuisse. Alii præterea innumerabiles ex Græcorum sapien- tibus, tam prisci quam recentiores, hujus rei stu- diosi fuerunt. Quorum exemplum secutus Mero- pius quidam philosophus Tyrius ex Phoenice, ad Indos usque penetravit. Sequebantur eum duo adolescentes, Frumentius et Ædesius, ambo ge- nere illi conjuncti quos ille docebat litteras, et li- beraliter instituebat. Porro cum omnia Indiæ loca, quantum ei licuit, perlustrasset, navem nactus quæ in Ægyptum vela faciebat, redire constituit. Cum autem navis, seu aquæ, seu alterius rei necessariæ causa ad stationem quamdam appulisset, irruentes Indi qui illic habitabant, cunctos, ipsumque adeo Meropium interemerunt. Ruperant enim tunc fœ- dus quod cum Romanis antea pepigerant, pueros vero ob ætatem miserati, captivos abduxerunt, re- gique suo obtulerunt. Rex minorem quidem natu pincernam suum constituit; Frumentium vero, præpositum domus regia, et pecuniæ procurato- rem, creavit, quippe quem prudentem, et ad hoc procurationis munus obeundum idoneum esse cu- gnoverat. Qui cum longo temporis spatio utiles se ac fidos præstitissent, rex moriens, superstitibus uxore ac filio, ad remunerandam eorum benevo- lentiam, ambos libertate donavit, et ubicunque vellent, degendi eis potestatem dedit. Et illi qui- dem Tyrum ad suos reverti maturabant. Sed cum regis filius adhuc tenera ætate essel, mater pueri rogavit ut aliquantulum temporis ambo illic remanerent, et procurationem regni susciperent, donec filius ad virilem ætatem pervenisset. Illi re- VALESII ANNOTATIONES. critus, sed Abderita, ut testantur Diogenes Laer- tius, Suidas, ac ceteri. sua prætermisit: quas etiam delendas censeo. (13) Δημόκριτος ὁ Κῶος. Non Cous fuit Demo- (54) 'Αέρα τε. Has voces Musculus in versione

καὶ ᾗ Ρωμαίοις ἔθος ἐκκλησιάζειν· καὶ διὰ πάντων προύτρέπετο τὸ θεῖον πρεσβεύειν, εὐκτηρίους οίκους οἰκοδομήσας. "Ηδη δὲ τοῦ βασιλέως υἱοῦ εἰς ἐφήβους τελοῦντος, παραιτησάμενοι αὐτὸν καὶ τὴν βασιλίδα, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγουμένους χωρίζεσθαι σφῶν, πείσαντες, καὶ φίλοι ἀπαλλαγέντες, παρεγένοντο εἰς τὴν Ῥω μαίων ὑπήκοον, καὶ Αἰδέσιος μὲν τοὺς οἰκείους από μενος, εἰς Τύρον ἦλθεν· ἔνθα δὴ μετὰ ταῦτα πρεσβυ τερείου ἠξιώθη. Φρουμέντιος δὲ τὴν ἐπὶ Φοινίκην όδον τέως ἀναβαλλόμενος, ἀφίκετο εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Εδοξε γὰρ αὐτῷ οὐ καλῶς ἔχειν, πατρίδος καὶ γένους δευτερεύειν τὴν περὶ τὰ θεῖα σπουδήν. Συντυχών δὲ Αθανασίῳ τῷ προϊσταμένῳ τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκ- κλησίας, τὰ κατ' Ἰνδοὺς διηγήσατο, καὶ ὡς ἐπισκό που δέοι αὐτοῖς, τῶν αὐτόθι Χριστιανῶν ἐπιμελητο μένου. Ο δὲ ᾿Αθανάσιος, τοὺς ἐνδημοῦντας ἱερέας ἀγείρας, ἐβουλεύσατο περὶ τούτου· καὶ χειροτονεῖ αὐτὸν τῆς Ἰνδικῆς ἐπίσκοπον », λογισάμενος ἐπιτη δειότατον εἶναι τοῦτον, καὶ ἱκανὸν πολλὴν ποιῆσαι τὴν θρησκείαν, παρ' οἷς πρῶτος αὐτὸς ἔδειξε τὸ Χρι στιανῶν ὄνομα, καὶ σπέρμα παρέσχετο τῆς τοῦ δό γματος μετουσίας. Ο δὲ Φρουμέντιος πάλιν εἰς αν δοὺς ὑποστρέψας, λέγεται τοσοῦτον εὐκλεῶς τὴν ἱερω σύνην μετελθεῖν, ὡς ἐπαιρεθῆναι παρὰ πάντων τῶν αὐτοῦ πειραθέντων, οὐχ ἧττον ἢ τοὺς ἀποστόλους θαυμάζουσι. Καθότι καὶ ἐπισημότατον αὐτὸν ὁ Θεὸς ἀπέφηνε, πολλὰς καὶ παραδόξους ἰάσεις, καὶ σημεία, καὶ τέρατα δι' αὐτοῦ δημιουργήσας. Η μὲν δὴ παρ' Ἰνδοῖς ἱερωσύνη ταύτην ἔσχεν ἀρχήν. καὶ φιλοφρονούμενος, εὐχῆς ἕνεκεν συνιέναι εποίει, ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Περὶ τῆς ἐν Τύρῳ συνόδου, καὶ περὶ τῆς παρα- λόγου καθαιρέσεως τοῦ ἁγίου Αθανασίου. ᾿Αθανασίῳ δὲ πάλιν αἱ τῶν ἐναντίων ἐπιβουλαὶ ἀνεκίνουν πράγματα, καὶ μίσος παρὰ τῷ βασιλεῖ κατεσκεύαζε (35), καὶ κατηγόρων ἐπήγειρε πλῆθος. Παρ' ὧν ὀχλούμενος ὁ βασιλεὺς, σύνοδον γενέσθαι προσέταξεν ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης. Εἰς ἣν κληθείς, οὐχ ὑπήκουσεν, Ευσεβίου τοῦ τῇδε ἐπισκ που, καὶ τοῦ Νικομηδείας, καὶ τῶν ἀμφ' αὐτοὺς δεί σας τὴν σκαιωρίαν. ᾿Αλλὰ τότε μὲν, καίτοι συνελθεῖν κατεσκεύαζον, επήγειρον, κατεσκεύαζον. Χειροτονεῖ αὐτὸν τῆς Ινδικῆς ἐπίσκοπον. 1η SOZOMENI ginam obsecranten reveriti, et palatium regis et A principatum Indorum administrarunt. Caeterum Frumentius, seu divinis visionibus impulsus, seu sua sponte, Deo illum permovente, sciscitari coepit num aliqui essent apud Indos Christiani, numve ex mercatoribus qui eo adnavigarent, quidam fo- rent Romani. Eos igitur diligenter perquisitos ad se accersit. Quos humaniter ac benevole com- plexus, jussit ut orationis causa in unum coirent, et Romano niore collectas celebrarent : constru- clisque ecclesiis, hortatus est ut Deum assiduo cultu vénerarentur. Postquam regis filius ad pu- bertatis annos pervenit, tum ab illo, tum a regina commeatum petunt. Quod cum illis persuasissent, licet omni molestia acerbiorem judicantibus ipso- rum digressum, amice ab illis digressi, ad Roma norum ditionem reverterunt. Et Ædesius quidem, ut propinquos suos videret, Tyrum rediit : ibique aliquanto post ad presbyterii dignitatem evectus est. Frumentius vero, dilato aliquantisper in Phoe nicem reditu, Alexandriam perrexit. Neque enim æquum censebat ut studium rerum divinarum ge- neri ac patriæ postponeretur. Collocutus itaque cum Athanasio Alexandrinæ Ecclesiæ præsule, res apud Indos gestas ei exponit: quomodo opus illis esset episcopo, qui Christianorum ibi degentium curatn gereret. Athanasius vero, congregatis sa- cerdotibus qui tuni Alexandriæ commorabantur, consilium hac de re cepit: ipsumque Frumentium episcopum Indie ordinavit, eum aptissiinum ad C hoc esse intelligens, et ad religionem illic propagandam idoneum, ubi et Christianorum nomen primus patefecisset, et religionis semen sparsisset. Frumentius igitur ad Indos reversus illic tanta cuni laude sacerdotium gessisse fertur, ut ab omnibus qui ejus periculum fecissent, non minus prædica- retur quam apostali prædicari solent. Nam et ipsum Deus celeberrimum reddidit, multis curationi- bus admirandis, signisque et prodigiis per eum factis. Hujusmodi fuit initium episcopatus apud Indos. CAP. XXV. De synodo Tyri, deque temeraria sancti Athanasii depositione. VALESII ANNOTATIONES. Athanasio vero adversariorum insidiæ rursus ne- gotia compararunt, rursus imperatoris odium, rursus accusatorum multitudinem adversus eum excitarunt. A quibus assidue interpellatus imperator, apud Cæsaream Palæstinæ synodum fieri jussit. Ad hanc synodum vocatus Athana- sius non paruit, Eusebii urbis illius episcopi, D et alterius Eusebii Nicomediensis, aliorumque est et paulo post ut Chri- stophorsonius et Savilius ad lalus suorum codicum emendarunt. Certe apud Nicephorum, qui hæc So- zomeni verba descripsit, legitur VARIORUM. • annum circiter 330, vel fortasse maturius, confe- renda Frumentii ordinatio videtur. Exploratissi- mum autem est, regionem quæ Frumentium nacta est apostolum, eam esse Æthiopia partein_quæ Abyssinia, Habessinia, vel Abassia dicitur. Iujus regia tunc erat Auxumis, urbs perampla et opu- lenta, cujus hodieque rudera visuntur, nec niši op- pidulum est, Acsum dictum, in regno Tigra si- tum, decimo quarto et dimidio gradu latitudinis septentrionalis. (Cl. Patres Benedictini, Vit. Atho- nas., pag. 16. Vide etiam Jobi Ludolph list. Ethiop., lib. ut, c. 2, et alibi.) (35) Παρὰ τῷ βασιλεῖ κατεσκεύαζε. Scribendum

καὶ ᾗ Ρωμαίοις ἔθος ἐκκλησιάζειν· καὶ διὰ πάντων προύτρέπετο τὸ θεῖον πρεσβεύειν, εὐκτηρίους οίκους οἰκοδομήσας. "Ηδη δὲ τοῦ βασιλέως υἱοῦ εἰς ἐφήβους τελοῦντος, παραιτησάμενοι αὐτὸν καὶ τὴν βασιλίδα, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγουμένους χωρίζεσθαι σφῶν, πείσαντες, καὶ φίλοι ἀπαλλαγέντες, παρεγένοντο εἰς τὴν Ῥω μαίων ὑπήκοον, καὶ Αἰδέσιος μὲν τοὺς οἰκείους από μενος, εἰς Τύρον ἦλθεν· ἔνθα δὴ μετὰ ταῦτα πρεσβυ τερείου ἠξιώθη. Φρουμέντιος δὲ τὴν ἐπὶ Φοινίκην όδον τέως ἀναβαλλόμενος, ἀφίκετο εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Εδοξε γὰρ αὐτῷ οὐ καλῶς ἔχειν, πατρίδος καὶ γένους δευτερεύειν τὴν περὶ τὰ θεῖα σπουδήν. Συντυχών δὲ Αθανασίῳ τῷ προϊσταμένῳ τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκ- κλησίας, τὰ κατ' Ἰνδοὺς διηγήσατο, καὶ ὡς ἐπισκό που δέοι αὐτοῖς, τῶν αὐτόθι Χριστιανῶν ἐπιμελητο μένου. Ο δὲ ᾿Αθανάσιος, τοὺς ἐνδημοῦντας ἱερέας ἀγείρας, ἐβουλεύσατο περὶ τούτου· καὶ χειροτονεῖ αὐτὸν τῆς Ἰνδικῆς ἐπίσκοπον », λογισάμενος ἐπιτη δειότατον εἶναι τοῦτον, καὶ ἱκανὸν πολλὴν ποιῆσαι τὴν θρησκείαν, παρ' οἷς πρῶτος αὐτὸς ἔδειξε τὸ Χρι στιανῶν ὄνομα, καὶ σπέρμα παρέσχετο τῆς τοῦ δό γματος μετουσίας. Ο δὲ Φρουμέντιος πάλιν εἰς αν δοὺς ὑποστρέψας, λέγεται τοσοῦτον εὐκλεῶς τὴν ἱερω σύνην μετελθεῖν, ὡς ἐπαιρεθῆναι παρὰ πάντων τῶν αὐτοῦ πειραθέντων, οὐχ ἧττον ἢ τοὺς ἀποστόλους θαυμάζουσι. Καθότι καὶ ἐπισημότατον αὐτὸν ὁ Θεὸς ἀπέφηνε, πολλὰς καὶ παραδόξους ἰάσεις, καὶ σημεία, καὶ τέρατα δι' αὐτοῦ δημιουργήσας. Η μὲν δὴ παρ' Ἰνδοῖς ἱερωσύνη ταύτην ἔσχεν ἀρχήν. καὶ φιλοφρονούμενος, εὐχῆς ἕνεκεν συνιέναι εποίει, ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Περὶ τῆς ἐν Τύρῳ συνόδου, καὶ περὶ τῆς παρα- λόγου καθαιρέσεως τοῦ ἁγίου Αθανασίου. ᾿Αθανασίῳ δὲ πάλιν αἱ τῶν ἐναντίων ἐπιβουλαὶ ἀνεκίνουν πράγματα, καὶ μίσος παρὰ τῷ βασιλεῖ κατεσκεύαζε (35), καὶ κατηγόρων ἐπήγειρε πλῆθος. Παρ' ὧν ὀχλούμενος ὁ βασιλεὺς, σύνοδον γενέσθαι προσέταξεν ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης. Εἰς ἣν κληθείς, οὐχ ὑπήκουσεν, Ευσεβίου τοῦ τῇδε ἐπισκ που, καὶ τοῦ Νικομηδείας, καὶ τῶν ἀμφ' αὐτοὺς δεί σας τὴν σκαιωρίαν. ᾿Αλλὰ τότε μὲν, καίτοι συνελθεῖν κατεσκεύαζον, επήγειρον, κατεσκεύαζον. Χειροτονεῖ αὐτὸν τῆς Ινδικῆς ἐπίσκοπον. 1η SOZOMENI ginam obsecranten reveriti, et palatium regis et A principatum Indorum administrarunt. Caeterum Frumentius, seu divinis visionibus impulsus, seu sua sponte, Deo illum permovente, sciscitari coepit num aliqui essent apud Indos Christiani, numve ex mercatoribus qui eo adnavigarent, quidam fo- rent Romani. Eos igitur diligenter perquisitos ad se accersit. Quos humaniter ac benevole com- plexus, jussit ut orationis causa in unum coirent, et Romano niore collectas celebrarent : constru- clisque ecclesiis, hortatus est ut Deum assiduo cultu vénerarentur. Postquam regis filius ad pu- bertatis annos pervenit, tum ab illo, tum a regina commeatum petunt. Quod cum illis persuasissent, licet omni molestia acerbiorem judicantibus ipso- rum digressum, amice ab illis digressi, ad Roma norum ditionem reverterunt. Et Ædesius quidem, ut propinquos suos videret, Tyrum rediit : ibique aliquanto post ad presbyterii dignitatem evectus est. Frumentius vero, dilato aliquantisper in Phoe nicem reditu, Alexandriam perrexit. Neque enim æquum censebat ut studium rerum divinarum ge- neri ac patriæ postponeretur. Collocutus itaque cum Athanasio Alexandrinæ Ecclesiæ præsule, res apud Indos gestas ei exponit: quomodo opus illis esset episcopo, qui Christianorum ibi degentium curatn gereret. Athanasius vero, congregatis sa- cerdotibus qui tuni Alexandriæ commorabantur, consilium hac de re cepit: ipsumque Frumentium episcopum Indie ordinavit, eum aptissiinum ad C hoc esse intelligens, et ad religionem illic propagandam idoneum, ubi et Christianorum nomen primus patefecisset, et religionis semen sparsisset. Frumentius igitur ad Indos reversus illic tanta cuni laude sacerdotium gessisse fertur, ut ab omnibus qui ejus periculum fecissent, non minus prædica- retur quam apostali prædicari solent. Nam et ipsum Deus celeberrimum reddidit, multis curationi- bus admirandis, signisque et prodigiis per eum factis. Hujusmodi fuit initium episcopatus apud Indos. CAP. XXV. De synodo Tyri, deque temeraria sancti Athanasii depositione. VALESII ANNOTATIONES. Athanasio vero adversariorum insidiæ rursus ne- gotia compararunt, rursus imperatoris odium, rursus accusatorum multitudinem adversus eum excitarunt. A quibus assidue interpellatus imperator, apud Cæsaream Palæstinæ synodum fieri jussit. Ad hanc synodum vocatus Athana- sius non paruit, Eusebii urbis illius episcopi, D et alterius Eusebii Nicomediensis, aliorumque est et paulo post ut Chri- stophorsonius et Savilius ad lalus suorum codicum emendarunt. Certe apud Nicephorum, qui hæc So- zomeni verba descripsit, legitur VARIORUM. • annum circiter 330, vel fortasse maturius, confe- renda Frumentii ordinatio videtur. Exploratissi- mum autem est, regionem quæ Frumentium nacta est apostolum, eam esse Æthiopia partein_quæ Abyssinia, Habessinia, vel Abassia dicitur. Iujus regia tunc erat Auxumis, urbs perampla et opu- lenta, cujus hodieque rudera visuntur, nec niši op- pidulum est, Acsum dictum, in regno Tigra si- tum, decimo quarto et dimidio gradu latitudinis septentrionalis. (Cl. Patres Benedictini, Vit. Atho- nas., pag. 16. Vide etiam Jobi Ludolph list. Ethiop., lib. ut, c. 2, et alibi.) (35) Παρὰ τῷ βασιλεῖ κατεσκεύαζε. Scribendum

ἀναγκαζόμενος, ἀμφὶ τοὺς τριάκοντα μῆνας ἀνεβά- Α λετο . Μετὰ δὲ ταῦτα σφοδρότερον βιασθείς, ήκεν εἰς Τύρον Ρ. Ενθα δὴ συνελθόντες πολλοὶ τῶν ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόπων, ἐκέλευον αὐτὸν τὰς εὐθύνας ὑπέχειν τῶν κατηγορουμένων. Κατηγόρουν δὲ αὐτοῦ τοῦ μέ- μου; Ιωάννου, Καλλίνικος ἐπίσκοπος, καὶ Ἰσχυρίων τις, ὅτι μυστικόν ποτήριον συνέτριψε, καὶ ἐπισκοπι κὸν καθεῖλε θρόνον· καὶ Ἰσχυρίωνα τοῦτον πρεσβύ- τερον ὄντα πολλάκις καθείρξε, καὶ συκοφαντήσας πρὸς Ὑγῖνον τὸν Αἰγύπτου υπαρχον ὡς βασιλικάς εἰκόνας λιθάσαντα, δεσμωτήριον οἰκεῖν παρεσκεύασε Καλλίνικον δὲ ὡς ἐπίσκοπον ὄντα (536) ἐν Πηλουσίῳ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, καὶ μετὰ ᾿Αλεξάνδρου συναγό μενον, καθεῖλεν· ὅτι γε, φησί, παρητείτο κοινωνεῖν αὐτῷ, εἰ μὴ πεισθείη περὶ τοῦ συντετρίφθαι ὑπο- νοουμένου μυστικοῦ ποτηρίου· Μάρκῳ δέ τινι πρε- Β σβυτερίου ἀφῃρημένῳ τὴν Πηλουσίου Ἐκκλησίαν ἐπ- έτρεψεν· αὐτὸν δὲ Καλλίνικον στρατιωτικῆς φρουράς καὶ αἰκισμῶν καὶ δικαστηρίων πειραθῆναι ἐποίησε. Καὶ Εὔπλους δὲ καὶ Παχώμιος, καὶ Ἰσαὰκ καὶ Αχιλλᾶς καὶ Ἑρμαίων (37) τῶν ἀμφ' Ἰωάννην ἐπί- σκοποι, πληγῶν αὐτοῦ κατηγόρουν. Κοινῇ δὲ πάντες ὡς δι' ἐπιορκίας τινῶν εἰς τὴν ἐπισκοπὴν παρῆλθεν (38), υποθεμένων πάντων (39) μηδένα χειροτονεῖν, πρὶν τὰ ἐν αὐτοῖς ἐγκλήματα διαλύσωσιν. ᾿Αποστῆναι δὲ διὰ τοῦτο αὐτοὺς ἀπατηθέντας τῆς πρὸς αὐτὸν κοι- νωνίας· τὸν δὲ μὴ ἀξιῶσαι πεῖται, ἀλλὰ βιάζεσθαι, καὶ μετὰ ᾿Αλεξάνδρου συναγόμενον. παρήλθεν, θεμένων. Ενωμότως συνέθεντο, κοινῇ ψήφῳ αἱρεῖσθαι, μηδένα χειροτονεῖν πρίν τὰ ἐν αὐτοῖς ἐγκλήματα διαλύσωσιν. ᾿Αχιλλᾶς καὶ Έρμαίων. 'Αχιλλάς πριν διαλύσῃ, πρὶν διαλύσωσι. 'Αχιλλεύς 'Αμφί τους τριάκοντα μῆνας ἀνεβάλετο. Ἧκεν εἰς Τύρον. HISTORIA ECCLÉSIASTICA. LIB. II. qui cum illis erant, fraudulentiam veritus. Sed. catholicæ apud Pelusium, qui cum Alexandro col tum quidem, quamvis venire compelleretur, tri- ginta circiter mensium spatio profectionem suam distulit. Postea vero majore vi adhibita, coaclus Tyrum venit. Illic multi orientalium partium epis scopi in unum congregati, jubent eum objectis criminibus respondere. Accusabant autem illum, ex parte Joannis Callinicus episcopus, et Ischyrio quidam, quod mysticum poculum-confregisset, et episcopalem cathedram subvertisset: quodque hunc ipsum Ischyrionem, qui presbyter erat, sæ- penumero in vinculis detinuisset, eumque caluin- niatus apud Hyginum præfectum Ægypti, quod imperatoris imagines saxis appetierat, in carcerem trudi fecisset, Callinicum vero episcopum Ecclesiæ lecta celebraverat, deposuisset, eo quod commu- nicare cum ipso recusaverat, nisi prius de mystico poculo quod confractum ab ipso suspicio erat, sibi satisfactum fuisset, et Marco cuidam qui presby- terii dignitate exulus fuerat, Ecclesiam Pelusii regendam conmisisset, ipsum vero Callinicum mis litarem custodiam et tormenta ac judicia subire fecisset. Euplus præterea, Pachomius, Isaac, Achil las et lermæon episcopi partis Joannis, eum de verberibus illatis accusabant. Omnes porro in commune ei objectabant, quod quorumdam per- VALESII ANNOTATIONĖS est particula e, quam nec Masculus nec Christo- phorsonus in versione sua expressit. Porro hic Cat- finicus Pelusii episcopus fuerat partis Melitii, ut constat ex indiculo quem Melitius obtulit Alexan- dro. Postea vero ad partes Alexandri se contulerat, si Sozomeno credimus. Id enim volunt hæc verba, C Pugnat tamen secum ipse Sozomenus; paulo enim supra ait hunc Callinicum episcopum fuisse partis Joannis ; quod idem est ac si diceret partis Melitii. Joannes enim Melitio successerat, ut scribit Sozomenus supra in capite 21. Quamobrem particula wę fortasse reti- menda est hoc loco, ut intelligat Sozomenus hunc Callinicum pro episcopo Ecclesiæ catholica se ges- sisse, et communionem cum Alexandro episcopo Alexandriæ simulasse. Certe hunc Callinicum una cum Joanne acerrimum defensorem fuisse Melitia- norum, testatur Epiphanius in eadem hæresi. eodem indiculo duo Isaaci episcopi nominantur, Eu- pli vero nulla fit mentio. Ex quo apparet Euplum post fidiculum illum oblatum Alexandro, episcopum fa- ctum fuisse, vel a Melitio, vel a Joanne successore Melitii, contra decreta concilii Nicæni. procul dubio est ut Christophorsonus et Savilius emendarunt. Vide Sozomenum supra, ubi agit de ordinatione Athanasii. Hoc enim verbo utitur Sozomenus in ca- pite 17, ubi de ordinatione Athanasii: etc. Sed quæ se- quuntur majorem habent difficultatem: Qua Musculus ita vertit: Canctis affirmantibus non esse ordinandum quemquam, nisi purgatum prius a criminibus de quibus accusaretur. Christophorsonus vero ita interpretatur: Cum omnes episcopi assere tiano scribitur Sed et codex mina sibi illata diluerit. Verum has interpretationes Regius, quo usus est Robertus Stephanus, probare non possum. Neque enim Sozomenus di- scriptum habet. In indiculo tamen episcoporum par- cit sed in plurali tis Melitii, quem refert Athanasius in secundo Apolo- Itaque vertendum erat hoc modo: Cum omnes epi- gelico adversus Arianos, dicitur episcopus in scopi inter se pepigissent, neminem ordinandum esse, Cusis, Hermæon vere episcopus Cynopolitanus. In D priusquam jurgia quæ inter ipsos erant, direnissent, VARIORUM. • Ve rum est quod hic scribit Sozomenus, et post euin Nicephorus lib. vin, cap. 49, Athanasium triginta circiler mensium spatio profectionem suam distu- lisse, nempe Caesaream venire, non vero Tyrum. Dallucinatus enim est Baronius, quando scribit locum hunc Sozomeni depravatum esse, et loco triginta circiter mensium spatio, restituendnm trium circiter mensium spatio Athanasium remo- Patum esse ne veniret ad synodum Tyri. Nam PATROL. GR. LXVII. præterquam quod in omnibus Sozomeni exempla- ribus ita legitur, triginta illi menses ad synodum Casarea indictam, non vero ad Tyriam, referun - tur. Ant. Pagi ad ann. 334, n. 3, ad quem an- num refert synodum hanc Cæsariensem; quod et Caveus noster facit. • De Actis synodi Tyri congre- gate anno 335, vid. Athanas., Apol. II ; Socr., lib. 1, cap. 28, ; Theod., lib. 1, cap. ; Patre Benedictin, Vit. Athanas., pag. 21. (36) Καλλίνικον δὲ ὡς ἐπίσκοπον όντα. Delenda (38) Εἰς τὴν ἐπισκοπὴν παρῆλθον. Scribendum (39) Υποθεμένων πάντων. Malim scribere συνε (37) Ἀχιλλεὺς καὶ ῾Ερμαῖος. In codice Fuke- rassent, neminem debere prius ordinari, quam cri-

καὶ δεσμωτηρίοις αὐτοὺς ἐμβαλεῖν. Ἐπὶ τούτοις τε Β καὶ τὰ κατ' Αρσένιον ἀνεκ:νεῖτο. Καὶ οἷα φιλεῖ ἐν σπουδαζομέναις ἐπιβουλαῖς, ἀπροσδόκητοι καὶ τῶν νομιζομένων φίλων ἀνεφύοντο κατήγοροι. Καὶ γραμ ματεῖον ἀνεγινώσκετο δημοτικῶν ἐκβοήσεων, ὡς τῶν ἀνὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν λαῶν δι' αὐτὸν ἐκκλησιάζειν μὴ ἀνεχομένων. Ὁ δὲ ᾿Αθανάσιος, ἀπολογήσασθαι προσταχθείς, προελθὼν πολλάκις εἰς τὸ δικαστήριον, τὰ μὲν τῶν ἐγκλημάτων ἀπελύσατο· τῶν δὲ πρὸς ἐπίσκεψιν, ὑπέρθεσιν ήτησεν. Μπόρει δὲ λίαν, καὶ τοὺς κατηγόρους τοῖς δικασταῖς ὁρῶν κεχαρισμένους, καὶ μάρτυρας πολλοὺς κατ' αὐτοῦ παρεσκευασμένους ἐκ τῶν τὰ ᾿Αρείου καὶ Μελιτίου φρονούντων, καὶ τοὺς συκοφάντας, ἐφ᾽ οἷς ἐγκλήμασιν ἐκράτει, συγ- γνώμης ἀξιουμένους· καὶ μάλιστα ἐπὶ τῇ κατὰ Αρσένιον γραφῇ, οὗ γοητείας ἕνεκα κατηγορεῖτο τον βραχίονα ἐκτεμεῖν· καὶ γυναῖκά τινα, ᾗ δῶρα ἐπὶ ἀσελγείᾳ δεδωκέναι, καὶ νύκτωρ ἀκούσῃ συνδιαφθα ρῆναι ἐνεκαλεῖτο. Ἑκατέρα γραφή (40) γελοία έξω ράθη, καὶ συκοφαντίας ἀνάπλεως. Ἐπεὶ γὰρ συν- ειλεγμένων ἐπισκόπων κατηγόρει ταῦτα ἡ γυνὴ, παρεστώς ᾿Αθανασίῳ Τιμόθεος Αλεξανδρεύς πρε- σβύτερος, ὡς αὐτοῖς λάθρα συνεδόκει, ὑπολαβὼν πρὸς τὸ γύναιον, 'Εγώ σε, ἔφη, ἐβιασάμην, ὦ γύναι; Ἡ δὲ, ᾿Αλλ' οὐ σύ (41); καιρὸν λέγουσα καὶ τόπον ἐν ᾧ δῆθεν βεβίαστο. ᾿Αρσένιον δὲ εἰς μέσον παρήγαγε, καὶ ἀμφοτέρας ἀρτίους αὐτοῦ χεῖρας ἀπέδειξε τοῖς δικασταῖς· καὶ ἐδεῖτο αὐτῶν, εὐθύνας ὑπέχειν τοὺς κατηγόρους οὗ ἐπεφέροντο βραχίονος. Έτυχε γὰρ Αρσένιος οὗτος, ἢ θεόθεν ἐλαυνόμενος, ή, ὡς λέγε ται, ὑπὸ τῶν ἐπιβούλων ᾿Αθανασίου κρυπτόμενος, ἀναγγείλαντός του δι' αὐτὸν κινδυνεύειν τὸν ἐπίσκο- πον, ἀποδρὰς νύκτωρ, καὶ πρὸ μιᾶς τοῦ δικαστηρίου κατάρας εἰς Τύρον. Εκατέρου δὲ ἐγκλήματος ὧδε λυθέντος, ὡς μηδὲν ἀπολογίας προσδεηθῆναι, τὸ μὲν πρῶτον, ὡς οἶμαι, ἐπὶ προφάσει δῆθεν τοῦ μὴ χρῆναι οὕτως αἰσχρὸν καὶ γελοιῶδες πρᾶγμα ἐπὶ συνόδου ἀναγράφεσθαι, οὐκ ἐμφέρεται τοῖς πεπραγμένοις. Πρὸς δὲ τὸ δεύτερον ήρκεσεν εἰς ἀπολογίαν τοῖς κατ ηγόροις εἰπεῖν, ὡς Πλουσιανός τις ἐπίσκοπος (42) τῶν ὑπὸ ᾿Αθανάσιον, κατὰ πρόσταξιν αὐτοῦ τὴν ᾿Αρσενίου οἰκίαν κατέφλεξε· καὶ κίονι προσδήτας, καὶ ἱμάσιν αἰκισάμενος, ἐκ οἰκίσκῳ καθείρξε. Διὰ θυρίδος δὲ ῃ ἀποδρᾶσαι τοῦτον· καὶ ἐπειδὴ ζητητέος ἦν, ἐπ!- ὧν έχα τέρα γραφή, SOZOMENI jurio ad episcopatum pervenisset, cum omnes A episcopi prius consensissent ut nullus ordinare- tur, antequam objecta sibi crimina coram ipsis diluisset. Et ipsos quidem ab eo deceptos idcirco a communione ejus recessisse: illum vero ne- quaquam dignatum esse ipsis satisfacere, sed vi ipsos cogere, et in carcerem conjecisse. Post- hæc accusatio de Arsenio iterum agitata est. Et ut fieri solet in insidiis quæ ingenti hominum studio comparantur, etiam ex numero eorum qui amici putabantur, insperati prodibant accusatores. Lectus est etiam libellus popularium acclamationum, quasi plebs Alexandriæ propter illum ad ecclesiam convenire detrectaret. Athanasius autem cum jussus csset causam dicere, frequenter in judicium pro- gressus, ex criminibus sibi illatis alia diluit, aliis ut responderet, dilationem petiit. Hærebat porro animi, cum et accusatores cerneret judicum gratia subnixos, et multos contra se testes ex Arii ac Meliti sectatoribus comparatos, et calumniatoribus suis veniam dari in iis criminibus, in quibus ipse superior esset: ac præcipue in causa Arsenii, cujus brachium maleficii causa excidisse accusa- batur, et in causa cujusdam mulierculæ, cui mu- nera dedisse libidinis causa arguebatur, noctuque invitam compressisse. Quarum utraque accusatio ridicula deprehensa est et calumniæ plena. Nam cum mulier, sedentibus in judicio episcopis, ista objiceret Athanasio, Timotheus Alexandrinus pre- sbyter eidem Athanasio aslans (sic enin inter ipsos occulte convenerat), mulieri ita respondit : Egone, mulier, tibi vim intuli ? Tumn illa : Nonne tu? inquit, simul tempus et locum addens in quo compressa fuerat. Arsenium vero quod attinet, eum Athanasius in medium adduxit, ambasque ejus manus integras judicibus ostendit : petiitque ab illis, ut accusatores judicium subirent de brachio quod attulerant. Etenim Arsenius iste, seu divinitus impulsus, seu, ut fertur, ab Athanasii insidiatoribus occultatus, cum quidam ei nuntiasset episcopum ejus causa in discrimen adductum esse, noctu arrepta fuga, pridie quam judicium fleret, Tyrum appulerat. Cum utrumque crimen hoc modo depul- C sum fuisset, ita ut nulla ulterius defensione opus VALESII ANNOTATIONES. oratio, si articulum addideris hoc modo : cle. Fuketiano. Apud Rufinum, ex quo videtur hæc hausisse Sozomenus, hæc historia non invenuste refertur hoc modo: Introduci ad hæc jubetur Athanasius. Ingreditur cum Timotheo presbytero suo, eumque monet, ut posteaquam mulier dicendi finem fecisset, se tacente, ad ea quæ dixerat, respon. deret. Cumque mulier eu quæ docta fueral peroras- sel, Timollieus conversus ad eam : Vere, inquit, mulier, ego mansi apud te aliquando, aut vim tibi, ut asseris, feci? Tunc illa, ut mulierum se talium procacitas habet, obuncans Timotheum : Tu tu, in- quit, mihi vim fecisti, tu in illo loco commaculaști castitatem meam. Sic ex duobus vetustissimis co- dicibus emendavi, Vulgo enim legitur, objurgans Timotheum. Addit Rufinus : Tum omnes ridiculo- sus pudor habere capit, quod tam facile, tacente co, factio compositi criminis patuisset. Ita enim scri- bendus est hic locus ex iisdem codicibus. Scien- dum porro est, similem calumniam in eadem sy- nodo compositam fuisse adversus Eusebium Nico- mediensein, uti refert Philostorgius. De calumnia vero illa impudentissimæ mulieris nihil in Artis synodi Tyriæ scriptum fuisse testatur Sozomenus. Quare fides sit penes Rufinum, qui primus ista retulit. fit in epistola Arsenii ad Athanasium, quæ habe tur in Apologetico secundo contra Arianos. (40) Ἑκατέρα γραφή. Plenior futura videtur (41) Αλλ' οὐ σύ. Postrema vox deest in codice (42) Πλουσιανός τις ἐπίσκοπος. Hujus mentio

καὶ δεσμωτηρίοις αὐτοὺς ἐμβαλεῖν. Ἐπὶ τούτοις τε Β καὶ τὰ κατ' Αρσένιον ἀνεκ:νεῖτο. Καὶ οἷα φιλεῖ ἐν σπουδαζομέναις ἐπιβουλαῖς, ἀπροσδόκητοι καὶ τῶν νομιζομένων φίλων ἀνεφύοντο κατήγοροι. Καὶ γραμ ματεῖον ἀνεγινώσκετο δημοτικῶν ἐκβοήσεων, ὡς τῶν ἀνὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν λαῶν δι' αὐτὸν ἐκκλησιάζειν μὴ ἀνεχομένων. Ὁ δὲ ᾿Αθανάσιος, ἀπολογήσασθαι προσταχθείς, προελθὼν πολλάκις εἰς τὸ δικαστήριον, τὰ μὲν τῶν ἐγκλημάτων ἀπελύσατο· τῶν δὲ πρὸς ἐπίσκεψιν, ὑπέρθεσιν ήτησεν. Μπόρει δὲ λίαν, καὶ τοὺς κατηγόρους τοῖς δικασταῖς ὁρῶν κεχαρισμένους, καὶ μάρτυρας πολλοὺς κατ' αὐτοῦ παρεσκευασμένους ἐκ τῶν τὰ ᾿Αρείου καὶ Μελιτίου φρονούντων, καὶ τοὺς συκοφάντας, ἐφ᾽ οἷς ἐγκλήμασιν ἐκράτει, συγ- γνώμης ἀξιουμένους· καὶ μάλιστα ἐπὶ τῇ κατὰ Αρσένιον γραφῇ, οὗ γοητείας ἕνεκα κατηγορεῖτο τον βραχίονα ἐκτεμεῖν· καὶ γυναῖκά τινα, ᾗ δῶρα ἐπὶ ἀσελγείᾳ δεδωκέναι, καὶ νύκτωρ ἀκούσῃ συνδιαφθα ρῆναι ἐνεκαλεῖτο. Ἑκατέρα γραφή (40) γελοία έξω ράθη, καὶ συκοφαντίας ἀνάπλεως. Ἐπεὶ γὰρ συν- ειλεγμένων ἐπισκόπων κατηγόρει ταῦτα ἡ γυνὴ, παρεστώς ᾿Αθανασίῳ Τιμόθεος Αλεξανδρεύς πρε- σβύτερος, ὡς αὐτοῖς λάθρα συνεδόκει, ὑπολαβὼν πρὸς τὸ γύναιον, 'Εγώ σε, ἔφη, ἐβιασάμην, ὦ γύναι; Ἡ δὲ, ᾿Αλλ' οὐ σύ (41); καιρὸν λέγουσα καὶ τόπον ἐν ᾧ δῆθεν βεβίαστο. ᾿Αρσένιον δὲ εἰς μέσον παρήγαγε, καὶ ἀμφοτέρας ἀρτίους αὐτοῦ χεῖρας ἀπέδειξε τοῖς δικασταῖς· καὶ ἐδεῖτο αὐτῶν, εὐθύνας ὑπέχειν τοὺς κατηγόρους οὗ ἐπεφέροντο βραχίονος. Έτυχε γὰρ Αρσένιος οὗτος, ἢ θεόθεν ἐλαυνόμενος, ή, ὡς λέγε ται, ὑπὸ τῶν ἐπιβούλων ᾿Αθανασίου κρυπτόμενος, ἀναγγείλαντός του δι' αὐτὸν κινδυνεύειν τὸν ἐπίσκο- πον, ἀποδρὰς νύκτωρ, καὶ πρὸ μιᾶς τοῦ δικαστηρίου κατάρας εἰς Τύρον. Εκατέρου δὲ ἐγκλήματος ὧδε λυθέντος, ὡς μηδὲν ἀπολογίας προσδεηθῆναι, τὸ μὲν πρῶτον, ὡς οἶμαι, ἐπὶ προφάσει δῆθεν τοῦ μὴ χρῆναι οὕτως αἰσχρὸν καὶ γελοιῶδες πρᾶγμα ἐπὶ συνόδου ἀναγράφεσθαι, οὐκ ἐμφέρεται τοῖς πεπραγμένοις. Πρὸς δὲ τὸ δεύτερον ήρκεσεν εἰς ἀπολογίαν τοῖς κατ ηγόροις εἰπεῖν, ὡς Πλουσιανός τις ἐπίσκοπος (42) τῶν ὑπὸ ᾿Αθανάσιον, κατὰ πρόσταξιν αὐτοῦ τὴν ᾿Αρσενίου οἰκίαν κατέφλεξε· καὶ κίονι προσδήτας, καὶ ἱμάσιν αἰκισάμενος, ἐκ οἰκίσκῳ καθείρξε. Διὰ θυρίδος δὲ ῃ ἀποδρᾶσαι τοῦτον· καὶ ἐπειδὴ ζητητέος ἦν, ἐπ!- ὧν έχα τέρα γραφή, SOZOMENI jurio ad episcopatum pervenisset, cum omnes A episcopi prius consensissent ut nullus ordinare- tur, antequam objecta sibi crimina coram ipsis diluisset. Et ipsos quidem ab eo deceptos idcirco a communione ejus recessisse: illum vero ne- quaquam dignatum esse ipsis satisfacere, sed vi ipsos cogere, et in carcerem conjecisse. Post- hæc accusatio de Arsenio iterum agitata est. Et ut fieri solet in insidiis quæ ingenti hominum studio comparantur, etiam ex numero eorum qui amici putabantur, insperati prodibant accusatores. Lectus est etiam libellus popularium acclamationum, quasi plebs Alexandriæ propter illum ad ecclesiam convenire detrectaret. Athanasius autem cum jussus csset causam dicere, frequenter in judicium pro- gressus, ex criminibus sibi illatis alia diluit, aliis ut responderet, dilationem petiit. Hærebat porro animi, cum et accusatores cerneret judicum gratia subnixos, et multos contra se testes ex Arii ac Meliti sectatoribus comparatos, et calumniatoribus suis veniam dari in iis criminibus, in quibus ipse superior esset: ac præcipue in causa Arsenii, cujus brachium maleficii causa excidisse accusa- batur, et in causa cujusdam mulierculæ, cui mu- nera dedisse libidinis causa arguebatur, noctuque invitam compressisse. Quarum utraque accusatio ridicula deprehensa est et calumniæ plena. Nam cum mulier, sedentibus in judicio episcopis, ista objiceret Athanasio, Timotheus Alexandrinus pre- sbyter eidem Athanasio aslans (sic enin inter ipsos occulte convenerat), mulieri ita respondit : Egone, mulier, tibi vim intuli ? Tumn illa : Nonne tu? inquit, simul tempus et locum addens in quo compressa fuerat. Arsenium vero quod attinet, eum Athanasius in medium adduxit, ambasque ejus manus integras judicibus ostendit : petiitque ab illis, ut accusatores judicium subirent de brachio quod attulerant. Etenim Arsenius iste, seu divinitus impulsus, seu, ut fertur, ab Athanasii insidiatoribus occultatus, cum quidam ei nuntiasset episcopum ejus causa in discrimen adductum esse, noctu arrepta fuga, pridie quam judicium fleret, Tyrum appulerat. Cum utrumque crimen hoc modo depul- C sum fuisset, ita ut nulla ulterius defensione opus VALESII ANNOTATIONES. oratio, si articulum addideris hoc modo : cle. Fuketiano. Apud Rufinum, ex quo videtur hæc hausisse Sozomenus, hæc historia non invenuste refertur hoc modo: Introduci ad hæc jubetur Athanasius. Ingreditur cum Timotheo presbytero suo, eumque monet, ut posteaquam mulier dicendi finem fecisset, se tacente, ad ea quæ dixerat, respon. deret. Cumque mulier eu quæ docta fueral peroras- sel, Timollieus conversus ad eam : Vere, inquit, mulier, ego mansi apud te aliquando, aut vim tibi, ut asseris, feci? Tunc illa, ut mulierum se talium procacitas habet, obuncans Timotheum : Tu tu, in- quit, mihi vim fecisti, tu in illo loco commaculaști castitatem meam. Sic ex duobus vetustissimis co- dicibus emendavi, Vulgo enim legitur, objurgans Timotheum. Addit Rufinus : Tum omnes ridiculo- sus pudor habere capit, quod tam facile, tacente co, factio compositi criminis patuisset. Ita enim scri- bendus est hic locus ex iisdem codicibus. Scien- dum porro est, similem calumniam in eadem sy- nodo compositam fuisse adversus Eusebium Nico- mediensein, uti refert Philostorgius. De calumnia vero illa impudentissimæ mulieris nihil in Artis synodi Tyriæ scriptum fuisse testatur Sozomenus. Quare fides sit penes Rufinum, qui primus ista retulit. fit in epistola Arsenii ad Athanasium, quæ habe tur in Apologetico secundo contra Arianos. (40) Ἑκατέρα γραφή. Plenior futura videtur (41) Αλλ' οὐ σύ. Postrema vox deest in codice (42) Πλουσιανός τις ἐπίσκοπος. Hujus mentio

χρόνον λαθεῖν κρυπτόμενον, μὴ φαινόμενον δὲ εἰκό- Α τως ἀποθανεῖν νομισθῆναι. Καὶ οἷά γε ἐπιφανῆ ἄνδρα Αt καὶ ὁμολογητὴν, οἱ ἀμφὶ τὸν Ἰωάννην ἐπίσκοποι ἐζήτουν αὐτὸν, προσιόντες τοῖς ἄρχουσι. Ταῦτ᾽ οὖν λογιζόμενος Αθανάσιος, περιδεής ἦν· ἅμα δὲ ὑφωράτο, μὴ καιρὸν εὑρόντες οἱ ἐπιβουλεύοντες λάθρα ἀνέλων σιν αὐτόν. Μετὰ πολλὰς δὲ συνόδους, θορύβου καὶ τα ραχῆς ἐμπλησθέντος τοῦ συλλόγου, κεκραγότων τε τῶν κατηγόρων καὶ τοῦ περὶ τὸ δικαστήριον πλήθους, πάσῃ μηχανῇ χρῆναι αὐτὸν ἐκποδὼν ποιεῖν ὡς γόητα, καὶ βίαιον, καὶ ἱερωσύνης ἀνάξιον· δείσαντες οἱ παρὰ τοῦ βασιλέως προστεταγμένοι παρεῖναι τῇ συνόδῳ εὐταξίας ἕνεκα, μὴ, ὡς εἰκὸς, ἐν στάσει καταδραμόν- τες, αὐτόχειρες αὐτοῦ γένωνται, λάθρα αὐτὸν ὑπεξ- ἤγαγον τοῦ δικαστηρίου. Ὁ δὲ, λογισάμενος οὐκ ἀκίνδυνον αὐτῷ διατρίβειν ἐν Τύρῳ, οὔτε ἀσφαλὲς δικάσασθαι πρὸς πλῆθος κατηγόρων παρὰ δικασταῖς ἐχθροῖς, φεύγει εἰς Κωνσταντινούπολιν. Καταδικά- ζουσι δὲ αὐτῷ ἐρήμην ἡ σύνοδος, καὶ καθαιροῦσι τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ ψηφίζονται αὐτὸν μηκέτι τὴν Ἀλε ξάνδρειαν οἰκεῖν, ἵνα μὴ, φησί, θορύβους καὶ στάσεις παρὼν ἐργάζηται. Ἰωάννην δὲ καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ πάντας, ὡς οὐ δικαίως κακῶς παθόντας, εἰς κοινω νίαν προσίενται, καὶ τὸ ἐν τῷ κλήρῳ ἀξίωμα ἑκάστῳ διέδωκαν. Δηλοῦσι δὲ τὰ πεπραγμένα τῷ βασιλεῖ, καὶ γράφουσι τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, μὴ μεταδοῦναι αὐτῷ κοινωνίας, μήτε γράφειν, μήτε παρ' αὐτοῦ γράμματα δέχεσθαι, ὡς ἐληλεγμένου ἐν οἷς διήκουσαν, καὶ διὰ τῆς φυγῆς, καὶ ἐπὶ ταῖς μὴ ἀγωνισθείσαις γραφαῖς (43) ἁλόντος. Εδήλουν δὲ διὰ τῆς ἐπιστολῆς, ἐπὶ τοιαύτην προήχθαι ψῆφον· πρῶτον μὲν ὅσον και λεπαίνοντες, καθότι, τοῦ βασιλέως προστάξοντος ἐν τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ, συνελθεῖν αὐτοῦ χάριν εἰς Καισάρειαν τοὺς ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόπους, οὐκ ἀπήν τησεν, ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ ταλαιπωρουμένην την σύν οἷον ἰδὼν, καὶ τῶν τοῦ κρατοῦντος προσταγμάτων καταφρονήσας. Πλειόνων δὲ συνελθόντων εἰς Τύρον, ἅμα πλήθει ἀφίκετο, καὶ ταραχὰς καὶ θορύβους ένα εποίει τη συνόδῳ· πῆ μὲν τὰς ἀπολογίας ἀποκρουό- μενος, πῇ δὲ τῶν ἐπισκόπων ἕκαστον προπηλα κίζων· ἄλλοτε δὲ καλούμενος ὑπ' αὐτῶν, μὴ ὑπὸ ακούων· ποτὲ κρίνεσθαι μὴ ἀξιῶν. Περιφανῶς δὲ περωρᾶσθαι αὐτὸν ἐπὶ τοῦ μυστικοῦ ποτηρίου τῇ συντριβή κατήγγελλον, μάρτυρας ἐπὶ τοῦτο προϊσχόμε- νοι, Θεόγνιον τὸν Νικαίας ἐπίσκοπον, καὶ Μάριν τὴν Χαλκηδόνος, καὶ Θεόδωρον τὸν Ἡρακλείας, Ουάλεντά τε καὶ Οὐρσάκιον καὶ Μακεδόνιον· οὓς ἀπέστειλαν εἰς Αἴγυπτον, ὥστε παραγενομένους εἰς τὴν κώμην ἔνθα συντετρίφθαι τὸ ποτήριον ἐλέγετο, τὸ ἀληθὲς ἀνευρεῖν. Τοιαῦτα ἔγραψαν, καθ' ἕκαστον ἔγκλημα δικανικῶς ἐφαψάμενοι, καὶ οἷον ἐκ τέχνης τινὸς διαβολὴν κατα- σκευάσαι σπουδάζοντες. Οὐχ ὑγιῶς δὲ ταύτην τὴν κρίσιν ἔχειν, καὶ πολλοῖς τῶν παρόντων ἱερέων κατ- γραφαῖς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. esset, prius quidem non legitur in Aetis concilii, non alia, ut opinor, de causa, quam quod indeco- B rum visum est, rem adeo turpem atque ridiculam gestis synodalibus inscribere. Quod autem spectat ad alterum, accusatores ad defensionem suam satis esse existimarunt, quod dicerent, Plusianum quem- dam, unum ex episcopis qui erant sub Athanasio, jussu illius incendisse domum Arsenli: ipsumque columnæ alligatum loris verberasse, et in cellulam inclusisse; Arsenium vero per fenestram aufugisse, et quoniam perquirebatur, aliquandiu delituisse; cumque nusquam compareret, non sine causa pro mortuo habitum esse. Qui cum celebris et confes- sienis gloria clarus esset, idcirco qui cum Joanne erant episcopi, eum perquirebant, acce- dentes ad magistratus. Hæc cum apud se reputaret Athanasius, metu percellebatur. Simul etiam suspi- cabatur, ne insidiatores opportunitatem nacti ipsum clam interficerent. Denique post plurimos consessus, cum concilium tumultu ac perturba- tione plenum esset, accusatoribus et multitudine promiscua quæ circa subsellia erat, simul vocife- rantibus, omni modo tollendum esse illum, utpote malefcum ac violentum, et indignum sacerdotio : it qui ex imperatoris mandato ad servandam con- eilii disciplinam synodo intererant, veriti ne, sicut in seditione fieri solet, cuncti facto in eum impetu manus violentas ei inferrent, clam ex judicio eum subduxerunt. ille, considerans se in urbe Tyro absque periculo morari non posse, nec tutum sibi fore adversus tantam accusatorum multitudinem coram inimicis judicibus causam dicere, Constan- tinopolim abscessit. Porro synodus absentem eum damnavit, et episcopatum ef abrogavit : interdixit que ne posthac Alexandriæ habitaret, ne forte, ut aiebant, tumultus ac seditiones illie agens ex- citaret. Joannem vero et eos qui cum illo erant, tanquam injuste vexatos, in communionem recepit, suumque in clero gradum singulis restituit. Deinde gesta imperatori significant, et ad omnes ubique episcopos scribunt, ne communione jungantur eum Athanasio, neve ad eum litteras scribant, aut ab eo scriptas accipiant, utpote qui criminum, de quibus ipsi cognoverant, convictus fuisset, et per fugam D suam aliorum quoque criminum, quibus non C respondit, reus esset deprehensus. Ad hujusmodi vero sententiam in eum ferendam hisce causis adductos se esse docent: primum quod ægre fer- rent, quod cum imperator, anuo præterito, jussit ut Orientales episcopi Cæsaream ejus causa conve- mirent, ipse non occurrisset, longi temporis mora fatigatam synodum cernens, et imperatoris præ- cepta despiciens. Deinde quod cum plures episcopi VALESHI ANNOTATIONES. Hunc locum non intellexerunt interpretes. Decepit eos prava interpunctio, quæ habetur in editione Roberti Stephani. Sed in codice Fuketiano post vocem nulla apponitur distinctio. Sensus igitur hujus loci est : Athanasium præsentem qui- dem convictum fuisse de multis criminibus: de aliis vero quibus nondum responderat, convictuui esse per fugam, quam arripuisset. (43) Καὶ ἐπὶ ταῖς μὴ ἀγωνισθείσαις γραφαῖς.

χρόνον λαθεῖν κρυπτόμενον, μὴ φαινόμενον δὲ εἰκό- Α τως ἀποθανεῖν νομισθῆναι. Καὶ οἷά γε ἐπιφανῆ ἄνδρα Αt καὶ ὁμολογητὴν, οἱ ἀμφὶ τὸν Ἰωάννην ἐπίσκοποι ἐζήτουν αὐτὸν, προσιόντες τοῖς ἄρχουσι. Ταῦτ᾽ οὖν λογιζόμενος Αθανάσιος, περιδεής ἦν· ἅμα δὲ ὑφωράτο, μὴ καιρὸν εὑρόντες οἱ ἐπιβουλεύοντες λάθρα ἀνέλων σιν αὐτόν. Μετὰ πολλὰς δὲ συνόδους, θορύβου καὶ τα ραχῆς ἐμπλησθέντος τοῦ συλλόγου, κεκραγότων τε τῶν κατηγόρων καὶ τοῦ περὶ τὸ δικαστήριον πλήθους, πάσῃ μηχανῇ χρῆναι αὐτὸν ἐκποδὼν ποιεῖν ὡς γόητα, καὶ βίαιον, καὶ ἱερωσύνης ἀνάξιον· δείσαντες οἱ παρὰ τοῦ βασιλέως προστεταγμένοι παρεῖναι τῇ συνόδῳ εὐταξίας ἕνεκα, μὴ, ὡς εἰκὸς, ἐν στάσει καταδραμόν- τες, αὐτόχειρες αὐτοῦ γένωνται, λάθρα αὐτὸν ὑπεξ- ἤγαγον τοῦ δικαστηρίου. Ὁ δὲ, λογισάμενος οὐκ ἀκίνδυνον αὐτῷ διατρίβειν ἐν Τύρῳ, οὔτε ἀσφαλὲς δικάσασθαι πρὸς πλῆθος κατηγόρων παρὰ δικασταῖς ἐχθροῖς, φεύγει εἰς Κωνσταντινούπολιν. Καταδικά- ζουσι δὲ αὐτῷ ἐρήμην ἡ σύνοδος, καὶ καθαιροῦσι τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ ψηφίζονται αὐτὸν μηκέτι τὴν Ἀλε ξάνδρειαν οἰκεῖν, ἵνα μὴ, φησί, θορύβους καὶ στάσεις παρὼν ἐργάζηται. Ἰωάννην δὲ καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ πάντας, ὡς οὐ δικαίως κακῶς παθόντας, εἰς κοινω νίαν προσίενται, καὶ τὸ ἐν τῷ κλήρῳ ἀξίωμα ἑκάστῳ διέδωκαν. Δηλοῦσι δὲ τὰ πεπραγμένα τῷ βασιλεῖ, καὶ γράφουσι τοῖς πανταχῆ ἐπισκόποις, μὴ μεταδοῦναι αὐτῷ κοινωνίας, μήτε γράφειν, μήτε παρ' αὐτοῦ γράμματα δέχεσθαι, ὡς ἐληλεγμένου ἐν οἷς διήκουσαν, καὶ διὰ τῆς φυγῆς, καὶ ἐπὶ ταῖς μὴ ἀγωνισθείσαις γραφαῖς (43) ἁλόντος. Εδήλουν δὲ διὰ τῆς ἐπιστολῆς, ἐπὶ τοιαύτην προήχθαι ψῆφον· πρῶτον μὲν ὅσον και λεπαίνοντες, καθότι, τοῦ βασιλέως προστάξοντος ἐν τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ, συνελθεῖν αὐτοῦ χάριν εἰς Καισάρειαν τοὺς ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόπους, οὐκ ἀπήν τησεν, ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ ταλαιπωρουμένην την σύν οἷον ἰδὼν, καὶ τῶν τοῦ κρατοῦντος προσταγμάτων καταφρονήσας. Πλειόνων δὲ συνελθόντων εἰς Τύρον, ἅμα πλήθει ἀφίκετο, καὶ ταραχὰς καὶ θορύβους ένα εποίει τη συνόδῳ· πῆ μὲν τὰς ἀπολογίας ἀποκρουό- μενος, πῇ δὲ τῶν ἐπισκόπων ἕκαστον προπηλα κίζων· ἄλλοτε δὲ καλούμενος ὑπ' αὐτῶν, μὴ ὑπὸ ακούων· ποτὲ κρίνεσθαι μὴ ἀξιῶν. Περιφανῶς δὲ περωρᾶσθαι αὐτὸν ἐπὶ τοῦ μυστικοῦ ποτηρίου τῇ συντριβή κατήγγελλον, μάρτυρας ἐπὶ τοῦτο προϊσχόμε- νοι, Θεόγνιον τὸν Νικαίας ἐπίσκοπον, καὶ Μάριν τὴν Χαλκηδόνος, καὶ Θεόδωρον τὸν Ἡρακλείας, Ουάλεντά τε καὶ Οὐρσάκιον καὶ Μακεδόνιον· οὓς ἀπέστειλαν εἰς Αἴγυπτον, ὥστε παραγενομένους εἰς τὴν κώμην ἔνθα συντετρίφθαι τὸ ποτήριον ἐλέγετο, τὸ ἀληθὲς ἀνευρεῖν. Τοιαῦτα ἔγραψαν, καθ' ἕκαστον ἔγκλημα δικανικῶς ἐφαψάμενοι, καὶ οἷον ἐκ τέχνης τινὸς διαβολὴν κατα- σκευάσαι σπουδάζοντες. Οὐχ ὑγιῶς δὲ ταύτην τὴν κρίσιν ἔχειν, καὶ πολλοῖς τῶν παρόντων ἱερέων κατ- γραφαῖς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. esset, prius quidem non legitur in Aetis concilii, non alia, ut opinor, de causa, quam quod indeco- B rum visum est, rem adeo turpem atque ridiculam gestis synodalibus inscribere. Quod autem spectat ad alterum, accusatores ad defensionem suam satis esse existimarunt, quod dicerent, Plusianum quem- dam, unum ex episcopis qui erant sub Athanasio, jussu illius incendisse domum Arsenli: ipsumque columnæ alligatum loris verberasse, et in cellulam inclusisse; Arsenium vero per fenestram aufugisse, et quoniam perquirebatur, aliquandiu delituisse; cumque nusquam compareret, non sine causa pro mortuo habitum esse. Qui cum celebris et confes- sienis gloria clarus esset, idcirco qui cum Joanne erant episcopi, eum perquirebant, acce- dentes ad magistratus. Hæc cum apud se reputaret Athanasius, metu percellebatur. Simul etiam suspi- cabatur, ne insidiatores opportunitatem nacti ipsum clam interficerent. Denique post plurimos consessus, cum concilium tumultu ac perturba- tione plenum esset, accusatoribus et multitudine promiscua quæ circa subsellia erat, simul vocife- rantibus, omni modo tollendum esse illum, utpote malefcum ac violentum, et indignum sacerdotio : it qui ex imperatoris mandato ad servandam con- eilii disciplinam synodo intererant, veriti ne, sicut in seditione fieri solet, cuncti facto in eum impetu manus violentas ei inferrent, clam ex judicio eum subduxerunt. ille, considerans se in urbe Tyro absque periculo morari non posse, nec tutum sibi fore adversus tantam accusatorum multitudinem coram inimicis judicibus causam dicere, Constan- tinopolim abscessit. Porro synodus absentem eum damnavit, et episcopatum ef abrogavit : interdixit que ne posthac Alexandriæ habitaret, ne forte, ut aiebant, tumultus ac seditiones illie agens ex- citaret. Joannem vero et eos qui cum illo erant, tanquam injuste vexatos, in communionem recepit, suumque in clero gradum singulis restituit. Deinde gesta imperatori significant, et ad omnes ubique episcopos scribunt, ne communione jungantur eum Athanasio, neve ad eum litteras scribant, aut ab eo scriptas accipiant, utpote qui criminum, de quibus ipsi cognoverant, convictus fuisset, et per fugam D suam aliorum quoque criminum, quibus non C respondit, reus esset deprehensus. Ad hujusmodi vero sententiam in eum ferendam hisce causis adductos se esse docent: primum quod ægre fer- rent, quod cum imperator, anuo præterito, jussit ut Orientales episcopi Cæsaream ejus causa conve- mirent, ipse non occurrisset, longi temporis mora fatigatam synodum cernens, et imperatoris præ- cepta despiciens. Deinde quod cum plures episcopi VALESHI ANNOTATIONES. Hunc locum non intellexerunt interpretes. Decepit eos prava interpunctio, quæ habetur in editione Roberti Stephani. Sed in codice Fuketiano post vocem nulla apponitur distinctio. Sensus igitur hujus loci est : Athanasium præsentem qui- dem convictum fuisse de multis criminibus: de aliis vero quibus nondum responderat, convictuui esse per fugam, quam arripuisset. (43) Καὶ ἐπὶ ταῖς μὴ ἀγωνισθείσαις γραφαῖς.

χειρός, ἐξαναστῆναι Μάξιμον τὸν Ἱεροσολύμων ἐπί- σχε πον, ὡς οὐ δέον συλλόγου κοινωνεῖν πονηρῶν ἀν- θρώπων, ὁμολογητὰς αὐτοὺς ὄντας, καὶ δι᾿ εὐσέβειαν τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν κεκομμένους, καὶ τὰς ἀγγύ λας πεπηρωμένους. εφαίνετο. Λέγεται οὖν Παφνούτιον τὸν ὁμολογητήν ΚΕΦΑΛ. Κα'. Περὶ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεώ, δν ὁ μέγας ἔκτισε Κωνσταντῖνος ἐν Γολγοθᾷ· καὶ περὶ τῶν ἐγκαι νίων αὐτοῦ. Ἐν τούτῳ δὲ ἀμφὶ τὴν τρίτην δεκάδα της Κων σταντίνου ἡγεμονίας, ἐξεργασθέντος τοῦ ἐν Ἱεροσο λύμοις νεὼ περὶ τὸν Κρανίου χώρον, ὁ μέγα Μαρτύριον προσαγορεύεται, παραγενόμενος εἰς Τύρον Μαριανός, ἀνὴρ τῶν ἐν ἀξίᾳ, βασιλικός ταχυγράφος, ἀπέδωκε τῇ συνόδῳ βασιλέως ἐπιστολὴν, παρακελευομένην ἐν τάχει τὰ Ἱεροσόλυμα καταλαβεῖν, καὶ τὸν νεὼ καθιε- ρῶσαι. Τοῦτο δὲ καὶ πρὶν βεβουλευμένος, ἀναγκαῖον ἐνόμισε πρότερον ἐν Τύρῳ συνελθόντας τοὺς ἐπισκό πους, διαθεῖναι τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφοράς· οὕτω τε κεκαθαρμένους διχονοίας καὶ λύπης ἐπὶ τὴν ἀφιέρωσι τοῦ νεώ χωρῆσαι. Πρόσφορον γὰρ εἶναι τοιαύτῃ παν- ηγύρει τὴν ὁμόνοιαν τῶν ἱερέων. Καὶ οἱ μὲν ἦχον εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ τὸν ναὸν καθιέρωσαν, καὶ τὰ ἀποστα λέντα παρὰ τοῦ βασιλέως κειμήλιά τε καὶ ἀναθήματα, ἃ εἰσέτι νῦν ἐν τῷδε τῷ ἱερῷ οἴκῳ ἀνάκεινται, καὶ πολὺ παρέχει θαῦμα τοῖς θεωμένοις, πολυτελείας καὶ μεγέθους ἕνεκα. Ἐξ ἐκείνου δὲ ἐτήσιον ταύτην ἑορ τὴν (45) λαμπρῶς μάλα ἄγει ἡ τῶν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησία· ὡς καὶ μυήσεις ἐν αὐτῇ τελεῖσθαι, καὶ ὀκτὼ ἡμέρας ἐφεξῆς ἐκκλησιάζειν· συνιέναι τε πολύ λοὺς σχεδὸν ἐκ πάσης τῆς ὑφ᾽ ἥλιον, οι καθ' ἱστορίαν * γητήν. SOZOMENI Tyrum convenissent, ipse cum ingenti multitudine A advenisset, et turbas ac seditiones in concilio excitaret, nunc quidem objectis crininibus respon- dere detrectans, nunc singulos episcopos probris ´et conviciis incessens et interdum quidem cum ab ipsis vocaretur, minime obtemperaus, interdum vero judicium subire dedignans. De confractione autem mystici poculi perspicue illum convictum esse denuntiant, testes hujus rei proferentes Theo- gnium episcopum Nicææ, Marim Chalcedonis, Theodorum Heracleæ, Valentem et Ursacium as Ma- redonium : quos quidem in Ægyptum miserant, eo consilio, ut in vicum illum in quo fractus calix dice- batur profecti, veritatem pervestigarent. Hæc fere sunt quæ scripserunt episcopi, foreusi more singula crimina perstringentes, ac velut arte quadam calumniam concinnare studentes. Multi tamen ex sacerdotibus qui aderant, hoc judicium minime rectum esse existimarunt. Aiunt certe Papbnu- tium confessorem qui concilio interfuit, apprehensa manu Maximi Hierosolymorum episcopi jussisse ut surgeret: quasi non deceret ipsos qui confessores essent, et qui pietatis causa oculos effossos ac poplites succisos haberent, malorum hominum concilio sociari. CAP. XXVI. De ecclesia a Constantino Magno Hierosolymis ædi- ficata in Golgotha, deque ejus dedicatione. B Interea vero circa tricesimum annum imperii Constantini, absoluta jam ecclesia Hierosolymis in Calvaria loco, quæ magnum Martyrium appella- tur, Marianus quidam non mediocri dignitate præ- ditus, imperatoris notarius, Tyrum ingressus, epi- scopis in concilio congregatis imperatoris porrexit epistolam, qua eos hortabatur, ut confestim Hie- rosolyma profecti, ecclesiam illic dedicarent'. Istud vero cum diu antea decrevisset, necessarium ta- men censuerat, ut episcopi prius in urbe Tyro congregati privatas inter se simultates compone- rent, atque ab omni discordia et offensione pur- C gati, ita demum ad ecclesiæ dedicationem accede- rent. Ejusmodi enim festivitati aptissime convenire concordiam sacerdotum. Igitur episcopi Hierosoly- mam delati ecclesiam consecrarunt, simulque ornamenta et donaria ab imperatore transmissa : quæ quidem in eadem basilica hactenus manent, et a cunctis non sine ingenti stupore spectantur, ob magnificentiam atque amplitudinem. Ex eo vero tempore solemnem quotannis festivitatem admodum splendide Hierosolymitana celebrat Ecclesia; adeo Euseb. Vit. Const. lib. 1v, c. 43; Socr. lib. 1, c. 33. VALESII ANNOTATIONES. videtur Rufini narratio. Ait enim Rufinus Paphnu- tium abduxisse secum Maximum Hierosolymorum episcopum, priusquam in Athanasium sententia promeretur. Atqui constat Maximum in ea synodo subscripsisse damnationi Athanasii. Ita enim di- serte tradit Socrates in libro secundo capite oclavo. Sumpsit hæc Sozomenus ex Rufni Historia ecclesiastica. Paphnutius quidam episcopus Ægypti, nna cum Potamone et reliquis episcopis, qui cum Athanasio ad synodum Tyrensem venerant, memo- ratur in Apologetico secundo ejusdem Athanasii. Ab eo distinguendus videtur alter. Paphnutius Me- litianus anachoreta, qui cum Joanne et Callinico, paulo ante synodum Tyri, Athanasium accusaveral apud Constantinum, et quem confessorem con- fessorisque filium fuisse scribit Epiphanius in hæ resi Melitianorum. Sed et Potamo episcopus He- racleæ Ægypti, qui synodo Tyrensi interfuit, unus ex confessoribus fuerat. Quare vereor ne Rufinus, scriptor parum diligens, Paphnutium pro Pola- mensis Septembris. Eo enim die Hierosolymitani quotannis celebrabant Encania martyrii sive basi- licæ Constantinianæ, ut notavi in epistola de ana- stasi et Martyrio Hierosolymitano, quæ ad calcem annotationum Eusebianarum edita est. (44) τῇ συνόδῳ ταύτη παραγενόμενον, λαβόμενον τῆς (44) Λέγεται οὖν Παφνούτιον τὸν ὁμολο- D mone posuerit. Alio item nomine suspecta mili (45) Ετήσιον ταύτην εορτήν. Die scilicet 15

τῶν ἱερῶν τόπων, πάντοθεν συντρέχουσι κατὰ τὸν καιρὸν ταυτης τῆς πανηγύρεως. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Περὶ τοῦ πρεσβυτέρου τοῦ πείσαντος Κωνσταν- τῖνον, καταγαγεῖν ἐκ τῆς ὑπερορίας "Αρειο: καὶ Εὐζώϊον· καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ τάχα εὐσε βοῦς πίστεως λίβελλος· καὶ ὅπως ὑπὸ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις αθροισθείσης συνόδου καὶ πάλιν "Αρειος προσεδέχθη. Τηνικαῦτα δὲ καιροῦ λαβόμενοι οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες τῶν ἐπισκόπων, ἐσπούδασαν γενέσθαι ἐν Ἱεροσολύμοις σύνοδον, καὶ κοινωνίας αὐτῷ μετα- δοῦναι καὶ Εὐζωΐῳ· ἐθάρρησαν δὲ ταῦτα κατὰ πρό- φασιν τοιάνδε Πρεσβύτερος τις ἦν συνήθης τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ἐπαινέτης τῶν ᾿Αρείου δογμάτων. Καὶ Β ὅτι τάδε εφρόνει, τὰ πρῶτα ἐλάνθανεν. Ὡς δὲ πολ Ει λοῖς προελθὼν χρόνοις οἰκειότερον ἑαυτὸν κατέστησε Κωνσταντία, τοῦτο γὰρ ὄνομα ἦν τῇ ἀδελφῇ Κων- σταντίνου, ἀδείας λαβόμενος ἐπαρρησιάσατο προς αὐτὴν, καὶ κατεμέμφετο, μὴ δικαίως "Αρειον τὴν πατρίδα φεύγειν, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐκβεβλῆσθαι, διὰ φθόνον καὶ ἰδίας ἔχθρας ἐκβληθέντα παρὰ ᾿Αλεξάν- δρου, τοῦ ἐπιτροπεύσαντος τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλη- σίαν. Εὐδοκιμούντα γάρ, ἔφη, παρὰ τῷ πλήθει ὁρῶν αὐτὸν, ἐζηλοτύπησεν. ᾿Αληθῆ δὲ ταῦτα πεισθεῖσα Κωνσταντία, ἐν ᾧ μὲν περιῆν, οὐδὲν ἔφθασε νεωτε ρίσαι τῶν ἐν Νικαία δοξάντων. Ἐπεὶ δὲ νόσῳ περι- έπεσε, καθυφωρᾶτο τελευτᾷν· καὶ παραγενόμενον ὡς αὐτὴν τὸν ἀδελφὸν ἐκέλευσε τελευταίαν αὐτῇ δοῦναι χάριν, ἣν ἂν αἰτήσειεν. Ἐδεῖτο δὲ οἰκεῖον ἔχειν τὸν εἰρημένον πρεσβύτερον, καὶ ὡς ὀρθῶς δοξάζοντι περὶ τὸ θεῖον πείθεσθαι. Ἑαυτὴν μὲν γὰρ ἔφη οίχεσθαι, καὶ λοιπὸν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς μηδὲν φροντίζειν · περὶ δὲ αὐτοῦ ὀῤῥωδεῖν, μήτι πάθοι ὑπὸ θεομηνίας, αὐτὸς κακῶς πράξας, ἢ τὴν ἡγεμονίαν αἰσχρῶς ἀποβαλών· ἐπεὶ δικαίους, ἔφη, καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας ἀδίκως πεισθείς τισιν, ἀϊδίῳ φυγῇ ἐζημίωσεν. Εν τεῦθεν ὁ βασιλεὺς οἰκειότατα διετέθη περὶ τὸν πρε- σβύτερον τοῦτον· καὶ παῤῥησίας αὐτῷ μεταδούς, καὶ κοινωσάμενος περὶ ὧν ἐνετείλατο ἡ ἀδελφή, ψήθη χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι (46) τῶν κατὰ τὸν "Αρειον ὡς εἰκὸς, ὑποτοπήσας ἀληθεῖς εἶναι τὰς διαβολάς, ἢ τῇ ἀδελφῇ χαριζόμενος. Οὐκ εἰς μακράν τε μετο εκαλέσατο "Αρειον ἀπὸ τῆς φυγῆς, καὶ γραφὴν ἐχέ- λευσεν ἐκδοῦναι ὧν πιστεύει περὶ Θεοῦ. Ὁ δὲ, τὸ καινὸν ἐκκλίνας ὧν πρότερον εὗρεν ὀνομάτων, ἑτέ ραν ὕφανεν ἔκθεσιν, ἁπλοῖς ῥητοῖς καὶ ἐγνωσμένοις ταῖς ἱεραῖς Βίβλοις χρησάμενος· καὶ ὅρκον ὤμοσεν, ἦ μὴν ὧδε πιστεύειν, καὶ κατὰ νοῦν ταῦτα φρονεῖν, καὶ μηδὲν ἕτερον ἐννοεῖν παρὰ ταῦτα. Ἔχει δὲ ὧδε· η που πειρασθῆναι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. 10:0 ut baptismi quoque sacranienta eo die tradantur et per continuos octo dies collectæ flant, multi- que ex omni fere terrarum orbe conveniant, qui hujus festivitatis tempore ad sacra loca perlustranda undique accurrunt. C CAP. XXVII. De presbytero qui Constantino persuasit, ut Arium et Euzoium ab exsilio revocaret: et de libelle fidei ejus, forsitan recla : et quomodo idem Arius a sy- nodo Hierosolymitana iterum suscepius est. Eodem tempore episcopi qui opinionem Arii sequebantur, tempus idoneum nacti, synodum episcoporum Hierosolymis fieri curarunt, et Arium atque Euzoiuu in communionem recipi. Quam rem ut aggrederentur, hujusmodi occasione ad- ducti sunt: Presbyter quidam erat, sororis Con- stantini familiaris, opinionum Arii laudator '. initio quidem ipsum talia sentire nemo norat. Ubi vero processu temporis familiarior factus est Con- stantiæ, hoc enim nomen fuit sororis Constantini, sumpta fiducia,libere cum ea loqui capit, et con- queri quod Arius injuste patria exsularet, et quod per invidiam ac privatam simultatem ab Alexan- dro Alexandrinæ Ecclesiæ episcopo Ecclesia eje- clus esset. Nam cum Alexander, inquit, videret illum magnopere probari multitudini, æmulatione adversus eum exarsit. Hæc vera esse credens Constantia, quandiu quidem superstes fuit, nihil novi molita est adversus Nicænæ synodi decreta, Postquam vero in morbum incidit, ex eo se mori- turam suspicata, fratrem qui ad ipsam venerat rogavit, ut extremun beneficium sibi tribueret quodcunque ab ipso postulavisset. Postulavit au- tem ut supradictum presbyterum in familiaritatem reciperet, eique tanquam recte de divinitate sen- tienti fidem haberet. Nam se quidem mori aiebat, nec amplius ullam vitæ curam gerere: ipsius au- tem causa metuere, ne quid mali ex ira Dei patia- tur, et aut ipse in privatam incidat calamitatem, aut imperium turpiter amittat, propterea quod justos ac bonos viros, quorumdan suggestione inductus, perpetuo exsilio injuste danamasset. Ex eo tempore imperator presbyterum inter familiaris- simos habere cœpit, concessaque ei fiducia et lo- quendi libertate, collocutus cum illo de rebus quæ a sorore ipsi mandatæ fuerant, causam Arii denno ventilandam esse censuit : seu quod opinabatur calumnias illas veras esse, seu ut sorori suæ gra- tificaretur. Nec multo post Arium ab exsilio revo- cavit, et quanı de Deo teneret fidem, scripto pro- dere eum jussit. Ille novitatem verborun quæ prius excogitaverat, devitans, aliam expositionem contexuit, verbis usus simplicioribus, el quæ sacræ Scripturæ familiaria sunt. Jurejurando etiam affirmavit ita se credere, et ex animo ita sentire, nec aliud præterea quidquam in mente habere. Sic autem se habet expositio : ' Socr. lib. 1, c. 25. D VALESII ANNOTATIONES. (46) Χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι. In codice Fuketianu prima vos deest, et πειραθείναι legitur,

τῶν ἱερῶν τόπων, πάντοθεν συντρέχουσι κατὰ τὸν καιρὸν ταυτης τῆς πανηγύρεως. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Περὶ τοῦ πρεσβυτέρου τοῦ πείσαντος Κωνσταν- τῖνον, καταγαγεῖν ἐκ τῆς ὑπερορίας "Αρειο: καὶ Εὐζώϊον· καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ τάχα εὐσε βοῦς πίστεως λίβελλος· καὶ ὅπως ὑπὸ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις αθροισθείσης συνόδου καὶ πάλιν "Αρειος προσεδέχθη. Τηνικαῦτα δὲ καιροῦ λαβόμενοι οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες τῶν ἐπισκόπων, ἐσπούδασαν γενέσθαι ἐν Ἱεροσολύμοις σύνοδον, καὶ κοινωνίας αὐτῷ μετα- δοῦναι καὶ Εὐζωΐῳ· ἐθάρρησαν δὲ ταῦτα κατὰ πρό- φασιν τοιάνδε Πρεσβύτερος τις ἦν συνήθης τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ἐπαινέτης τῶν ᾿Αρείου δογμάτων. Καὶ Β ὅτι τάδε εφρόνει, τὰ πρῶτα ἐλάνθανεν. Ὡς δὲ πολ Ει λοῖς προελθὼν χρόνοις οἰκειότερον ἑαυτὸν κατέστησε Κωνσταντία, τοῦτο γὰρ ὄνομα ἦν τῇ ἀδελφῇ Κων- σταντίνου, ἀδείας λαβόμενος ἐπαρρησιάσατο προς αὐτὴν, καὶ κατεμέμφετο, μὴ δικαίως "Αρειον τὴν πατρίδα φεύγειν, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐκβεβλῆσθαι, διὰ φθόνον καὶ ἰδίας ἔχθρας ἐκβληθέντα παρὰ ᾿Αλεξάν- δρου, τοῦ ἐπιτροπεύσαντος τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλη- σίαν. Εὐδοκιμούντα γάρ, ἔφη, παρὰ τῷ πλήθει ὁρῶν αὐτὸν, ἐζηλοτύπησεν. ᾿Αληθῆ δὲ ταῦτα πεισθεῖσα Κωνσταντία, ἐν ᾧ μὲν περιῆν, οὐδὲν ἔφθασε νεωτε ρίσαι τῶν ἐν Νικαία δοξάντων. Ἐπεὶ δὲ νόσῳ περι- έπεσε, καθυφωρᾶτο τελευτᾷν· καὶ παραγενόμενον ὡς αὐτὴν τὸν ἀδελφὸν ἐκέλευσε τελευταίαν αὐτῇ δοῦναι χάριν, ἣν ἂν αἰτήσειεν. Ἐδεῖτο δὲ οἰκεῖον ἔχειν τὸν εἰρημένον πρεσβύτερον, καὶ ὡς ὀρθῶς δοξάζοντι περὶ τὸ θεῖον πείθεσθαι. Ἑαυτὴν μὲν γὰρ ἔφη οίχεσθαι, καὶ λοιπὸν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς μηδὲν φροντίζειν · περὶ δὲ αὐτοῦ ὀῤῥωδεῖν, μήτι πάθοι ὑπὸ θεομηνίας, αὐτὸς κακῶς πράξας, ἢ τὴν ἡγεμονίαν αἰσχρῶς ἀποβαλών· ἐπεὶ δικαίους, ἔφη, καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας ἀδίκως πεισθείς τισιν, ἀϊδίῳ φυγῇ ἐζημίωσεν. Εν τεῦθεν ὁ βασιλεὺς οἰκειότατα διετέθη περὶ τὸν πρε- σβύτερον τοῦτον· καὶ παῤῥησίας αὐτῷ μεταδούς, καὶ κοινωσάμενος περὶ ὧν ἐνετείλατο ἡ ἀδελφή, ψήθη χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι (46) τῶν κατὰ τὸν "Αρειον ὡς εἰκὸς, ὑποτοπήσας ἀληθεῖς εἶναι τὰς διαβολάς, ἢ τῇ ἀδελφῇ χαριζόμενος. Οὐκ εἰς μακράν τε μετο εκαλέσατο "Αρειον ἀπὸ τῆς φυγῆς, καὶ γραφὴν ἐχέ- λευσεν ἐκδοῦναι ὧν πιστεύει περὶ Θεοῦ. Ὁ δὲ, τὸ καινὸν ἐκκλίνας ὧν πρότερον εὗρεν ὀνομάτων, ἑτέ ραν ὕφανεν ἔκθεσιν, ἁπλοῖς ῥητοῖς καὶ ἐγνωσμένοις ταῖς ἱεραῖς Βίβλοις χρησάμενος· καὶ ὅρκον ὤμοσεν, ἦ μὴν ὧδε πιστεύειν, καὶ κατὰ νοῦν ταῦτα φρονεῖν, καὶ μηδὲν ἕτερον ἐννοεῖν παρὰ ταῦτα. Ἔχει δὲ ὧδε· η που πειρασθῆναι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. 10:0 ut baptismi quoque sacranienta eo die tradantur et per continuos octo dies collectæ flant, multi- que ex omni fere terrarum orbe conveniant, qui hujus festivitatis tempore ad sacra loca perlustranda undique accurrunt. C CAP. XXVII. De presbytero qui Constantino persuasit, ut Arium et Euzoium ab exsilio revocaret: et de libelle fidei ejus, forsitan recla : et quomodo idem Arius a sy- nodo Hierosolymitana iterum suscepius est. Eodem tempore episcopi qui opinionem Arii sequebantur, tempus idoneum nacti, synodum episcoporum Hierosolymis fieri curarunt, et Arium atque Euzoiuu in communionem recipi. Quam rem ut aggrederentur, hujusmodi occasione ad- ducti sunt: Presbyter quidam erat, sororis Con- stantini familiaris, opinionum Arii laudator '. initio quidem ipsum talia sentire nemo norat. Ubi vero processu temporis familiarior factus est Con- stantiæ, hoc enim nomen fuit sororis Constantini, sumpta fiducia,libere cum ea loqui capit, et con- queri quod Arius injuste patria exsularet, et quod per invidiam ac privatam simultatem ab Alexan- dro Alexandrinæ Ecclesiæ episcopo Ecclesia eje- clus esset. Nam cum Alexander, inquit, videret illum magnopere probari multitudini, æmulatione adversus eum exarsit. Hæc vera esse credens Constantia, quandiu quidem superstes fuit, nihil novi molita est adversus Nicænæ synodi decreta, Postquam vero in morbum incidit, ex eo se mori- turam suspicata, fratrem qui ad ipsam venerat rogavit, ut extremun beneficium sibi tribueret quodcunque ab ipso postulavisset. Postulavit au- tem ut supradictum presbyterum in familiaritatem reciperet, eique tanquam recte de divinitate sen- tienti fidem haberet. Nam se quidem mori aiebat, nec amplius ullam vitæ curam gerere: ipsius au- tem causa metuere, ne quid mali ex ira Dei patia- tur, et aut ipse in privatam incidat calamitatem, aut imperium turpiter amittat, propterea quod justos ac bonos viros, quorumdan suggestione inductus, perpetuo exsilio injuste danamasset. Ex eo tempore imperator presbyterum inter familiaris- simos habere cœpit, concessaque ei fiducia et lo- quendi libertate, collocutus cum illo de rebus quæ a sorore ipsi mandatæ fuerant, causam Arii denno ventilandam esse censuit : seu quod opinabatur calumnias illas veras esse, seu ut sorori suæ gra- tificaretur. Nec multo post Arium ab exsilio revo- cavit, et quanı de Deo teneret fidem, scripto pro- dere eum jussit. Ille novitatem verborun quæ prius excogitaverat, devitans, aliam expositionem contexuit, verbis usus simplicioribus, el quæ sacræ Scripturæ familiaria sunt. Jurejurando etiam affirmavit ita se credere, et ex animo ita sentire, nec aliud præterea quidquam in mente habere. Sic autem se habet expositio : ' Socr. lib. 1, c. 25. D VALESII ANNOTATIONES. (46) Χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι. In codice Fuketianu prima vos deest, et πειραθείναι legitur,

τῶν ἱερῶν τόπων, πάντοθεν συντρέχουσι κατὰ τὸν καιρὸν ταυτης τῆς πανηγύρεως. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Περὶ τοῦ πρεσβυτέρου τοῦ πείσαντος Κωνσταν- τῖνον, καταγαγεῖν ἐκ τῆς ὑπερορίας "Αρειο: καὶ Εὐζώϊον· καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ τάχα εὐσε βοῦς πίστεως λίβελλος· καὶ ὅπως ὑπὸ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις αθροισθείσης συνόδου καὶ πάλιν "Αρειος προσεδέχθη. Τηνικαῦτα δὲ καιροῦ λαβόμενοι οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες τῶν ἐπισκόπων, ἐσπούδασαν γενέσθαι ἐν Ἱεροσολύμοις σύνοδον, καὶ κοινωνίας αὐτῷ μετα- δοῦναι καὶ Εὐζωΐῳ· ἐθάρρησαν δὲ ταῦτα κατὰ πρό- φασιν τοιάνδε Πρεσβύτερος τις ἦν συνήθης τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ἐπαινέτης τῶν ᾿Αρείου δογμάτων. Καὶ Β ὅτι τάδε εφρόνει, τὰ πρῶτα ἐλάνθανεν. Ὡς δὲ πολ Ει λοῖς προελθὼν χρόνοις οἰκειότερον ἑαυτὸν κατέστησε Κωνσταντία, τοῦτο γὰρ ὄνομα ἦν τῇ ἀδελφῇ Κων- σταντίνου, ἀδείας λαβόμενος ἐπαρρησιάσατο προς αὐτὴν, καὶ κατεμέμφετο, μὴ δικαίως "Αρειον τὴν πατρίδα φεύγειν, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐκβεβλῆσθαι, διὰ φθόνον καὶ ἰδίας ἔχθρας ἐκβληθέντα παρὰ ᾿Αλεξάν- δρου, τοῦ ἐπιτροπεύσαντος τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλη- σίαν. Εὐδοκιμούντα γάρ, ἔφη, παρὰ τῷ πλήθει ὁρῶν αὐτὸν, ἐζηλοτύπησεν. ᾿Αληθῆ δὲ ταῦτα πεισθεῖσα Κωνσταντία, ἐν ᾧ μὲν περιῆν, οὐδὲν ἔφθασε νεωτε ρίσαι τῶν ἐν Νικαία δοξάντων. Ἐπεὶ δὲ νόσῳ περι- έπεσε, καθυφωρᾶτο τελευτᾷν· καὶ παραγενόμενον ὡς αὐτὴν τὸν ἀδελφὸν ἐκέλευσε τελευταίαν αὐτῇ δοῦναι χάριν, ἣν ἂν αἰτήσειεν. Ἐδεῖτο δὲ οἰκεῖον ἔχειν τὸν εἰρημένον πρεσβύτερον, καὶ ὡς ὀρθῶς δοξάζοντι περὶ τὸ θεῖον πείθεσθαι. Ἑαυτὴν μὲν γὰρ ἔφη οίχεσθαι, καὶ λοιπὸν τῆς ἐνταῦθα βιοτῆς μηδὲν φροντίζειν · περὶ δὲ αὐτοῦ ὀῤῥωδεῖν, μήτι πάθοι ὑπὸ θεομηνίας, αὐτὸς κακῶς πράξας, ἢ τὴν ἡγεμονίαν αἰσχρῶς ἀποβαλών· ἐπεὶ δικαίους, ἔφη, καὶ ἀγαθοὺς ἄνδρας ἀδίκως πεισθείς τισιν, ἀϊδίῳ φυγῇ ἐζημίωσεν. Εν τεῦθεν ὁ βασιλεὺς οἰκειότατα διετέθη περὶ τὸν πρε- σβύτερον τοῦτον· καὶ παῤῥησίας αὐτῷ μεταδούς, καὶ κοινωσάμενος περὶ ὧν ἐνετείλατο ἡ ἀδελφή, ψήθη χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι (46) τῶν κατὰ τὸν "Αρειον ὡς εἰκὸς, ὑποτοπήσας ἀληθεῖς εἶναι τὰς διαβολάς, ἢ τῇ ἀδελφῇ χαριζόμενος. Οὐκ εἰς μακράν τε μετο εκαλέσατο "Αρειον ἀπὸ τῆς φυγῆς, καὶ γραφὴν ἐχέ- λευσεν ἐκδοῦναι ὧν πιστεύει περὶ Θεοῦ. Ὁ δὲ, τὸ καινὸν ἐκκλίνας ὧν πρότερον εὗρεν ὀνομάτων, ἑτέ ραν ὕφανεν ἔκθεσιν, ἁπλοῖς ῥητοῖς καὶ ἐγνωσμένοις ταῖς ἱεραῖς Βίβλοις χρησάμενος· καὶ ὅρκον ὤμοσεν, ἦ μὴν ὧδε πιστεύειν, καὶ κατὰ νοῦν ταῦτα φρονεῖν, καὶ μηδὲν ἕτερον ἐννοεῖν παρὰ ταῦτα. Ἔχει δὲ ὧδε· η που πειρασθῆναι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. 10:0 ut baptismi quoque sacranienta eo die tradantur et per continuos octo dies collectæ flant, multi- que ex omni fere terrarum orbe conveniant, qui hujus festivitatis tempore ad sacra loca perlustranda undique accurrunt. C CAP. XXVII. De presbytero qui Constantino persuasit, ut Arium et Euzoium ab exsilio revocaret: et de libelle fidei ejus, forsitan recla : et quomodo idem Arius a sy- nodo Hierosolymitana iterum suscepius est. Eodem tempore episcopi qui opinionem Arii sequebantur, tempus idoneum nacti, synodum episcoporum Hierosolymis fieri curarunt, et Arium atque Euzoiuu in communionem recipi. Quam rem ut aggrederentur, hujusmodi occasione ad- ducti sunt: Presbyter quidam erat, sororis Con- stantini familiaris, opinionum Arii laudator '. initio quidem ipsum talia sentire nemo norat. Ubi vero processu temporis familiarior factus est Con- stantiæ, hoc enim nomen fuit sororis Constantini, sumpta fiducia,libere cum ea loqui capit, et con- queri quod Arius injuste patria exsularet, et quod per invidiam ac privatam simultatem ab Alexan- dro Alexandrinæ Ecclesiæ episcopo Ecclesia eje- clus esset. Nam cum Alexander, inquit, videret illum magnopere probari multitudini, æmulatione adversus eum exarsit. Hæc vera esse credens Constantia, quandiu quidem superstes fuit, nihil novi molita est adversus Nicænæ synodi decreta, Postquam vero in morbum incidit, ex eo se mori- turam suspicata, fratrem qui ad ipsam venerat rogavit, ut extremun beneficium sibi tribueret quodcunque ab ipso postulavisset. Postulavit au- tem ut supradictum presbyterum in familiaritatem reciperet, eique tanquam recte de divinitate sen- tienti fidem haberet. Nam se quidem mori aiebat, nec amplius ullam vitæ curam gerere: ipsius au- tem causa metuere, ne quid mali ex ira Dei patia- tur, et aut ipse in privatam incidat calamitatem, aut imperium turpiter amittat, propterea quod justos ac bonos viros, quorumdan suggestione inductus, perpetuo exsilio injuste danamasset. Ex eo tempore imperator presbyterum inter familiaris- simos habere cœpit, concessaque ei fiducia et lo- quendi libertate, collocutus cum illo de rebus quæ a sorore ipsi mandatæ fuerant, causam Arii denno ventilandam esse censuit : seu quod opinabatur calumnias illas veras esse, seu ut sorori suæ gra- tificaretur. Nec multo post Arium ab exsilio revo- cavit, et quanı de Deo teneret fidem, scripto pro- dere eum jussit. Ille novitatem verborun quæ prius excogitaverat, devitans, aliam expositionem contexuit, verbis usus simplicioribus, el quæ sacræ Scripturæ familiaria sunt. Jurejurando etiam affirmavit ita se credere, et ex animo ita sentire, nec aliud præterea quidquam in mente habere. Sic autem se habet expositio : ' Socr. lib. 1, c. 25. D VALESII ANNOTATIONES. (46) Χρῆναι πάλιν πειρασθῆναι. In codice Fuketianu prima vos deest, et πειραθείναι legitur,

Α Τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ δεσπότῃ ἡμῶν Κωνσταντίνῳ, "Αρειος καὶ Εὐζώτος πρεσβύ τεροι. Β εὐχὰς ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς σου καὶ εὐσεβοῦς βασιλείας, ματι. Οὐ μὴν ἑαυτῷ ἐπέτρεψεν, εἰς κοινωνίαν αὐτοῦ; Καθὼς προσέταξεν ή θεοφιλής σου εὐσέβεια, δέ- σποτα βασιλεῦ, ἐκτιθέμεθα τὴν ἑαυτῶν πίστιν ἐνα γράφως· ὁμολογοῦμεν ἐπὶ Θεοῦ οὕτω πιστεύειν, καὶ αὐτοὶ καὶ πάντες οἱ σὺν ἡμῖν, ὡς ὑποτέτακται. Πι στεύομεν εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, και εἰς Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, τὸν ἐξ αὐτοῦ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων γεγεννημένον Θεὸν Λόγον, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς· τὸν ἐλθόντα καὶ σάρκα ἀναλαβόντα, καὶ παθόντα καὶ ἀναστάντα, καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ πάλιν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Καὶ εἰς ἅγιον Πνεῦμα, καὶ σαρκὸς ἀνάστα σιν, καὶ εἰς ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ εἰς βασι λείαν οὐρανῶν, καὶ εἰς μίαν Ἐκκλησίαν καθολικὴν τοῦ Θεοῦ, τὴν ἀπὸ περάτων ἕως περάτων. Ταύτην δὲ τὴν πίστιν παρειλήφαμεν (47) ἐκ τῶν ἁγίων εὐαγ γελίων, λέγοντος τοῦ Κυρίου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ δὲ μὴ ταῦτα οὕτω πιστεύε μεν, καὶ ἀποδεχόμεθα ἀληθῶς, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ὡς πᾶσα ἡ καθολική Εκκλησία καὶ αἱ ἅγιαι Γραφαὶ διδάσκουσιν, ὡς κατὰ πάντα πιο στεύομεν, κριτὴς ἡμῶν ἔσται ὁ Θεὸς (48) καὶ νῦν καὶ ἐν τῇ μελλούσῃ ἡμέρᾳ. Διὸ παρακαλοῦμέν σου τὴν εὐσέβειαν, θεοφιλέστατε ἡμῶν βασιλεῦ, ἐκκλησ σιαστικοὺς ἡμᾶς ὄντας, καὶ τὴν πίστιν καὶ τὸ φρός νημα τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν ἁγίων Γραφῶν ἔχον- τας, ἐνοῦσθαι ἡμᾶς διὰ τῆς εἰρηνοποιοῦ σου καὶ θεο- σεβοῦς εὐσεβείας τῇ μητρὶ ἡμῶν, τῇ Ἐκκλησίᾳ δηλα δή, περιῃρημένων τῶν ζητημάτων, καὶ τῶν ἐκ τῶν ζητημάτων περισσολογιῶν (49)· ἵνα καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ Ἐκκλησία μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύοντες, τὰς συνήθεις καὶ παντὸς τοῦ γένους σου κοινῇ πάντες ποιώμεθα, Ταύτης τῆς πίστεως την γραφήν, οἱ μὲν ἔλεο γον η τεχνικώς συγκεῖσθαι, καὶ τὸ δοκεῖν τοῖς ῥητοῖς διαλλάσσειν· συμφέρεσθαι δὲ καὶ οὕτως τοῖς 'Αρείου δόγμασι κατὰ τὴν ἐκδοχὴν τῶν ὀνομάτων, ἄδειαν παρεχόντων ἐπαμφοτερίζειν, καὶ πρὸς ἑκατέ ραν διάνοιαν ταῦτα ἐκλαμβάνειν. Ὑπολαβὼν δὲ ὁ βασιλεὺς παραπλήσια δοξάζειν "Αρειόν τε καὶ Εὐ ζώϊον τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθόσιν, ἤσθη τῷ πράγ- δέξασθαι, πρὸ κρίσεως καὶ δοκιμασίας τῶν τούτου κυρίων, κατὰ τὸν νόμον τῆς Ἐκκλησίας. Πέμπει δὲ ταύτην δὲ τὴν πίστιν, ἡμῖν γιῶν. καὶ τῶν περιστολογιών, καὶ τῶν ἐκτὸς ζητημάτων περ. Ταύτης τῆς πίστεως τὴν γραφὴν οἱ μὲν ŞOZOMENI Religiosissimo Deique amantissimo domino no- stro imperatori Constantino, Arius et Euzoius presbyteri '. Sicut præcepit Deo charissinia pietas tua, do- mine imperator, fidem nostram exponimus, scri- ptoque proftemur coram Deo, nos et illos qui nobiscum sunt, ita credere, uti subjectum est. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem ; et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus, qui ex eo genitus est ante omnia sæcula : Deum Verbum, per quem omnia facta sunt quæ in cœlo et quæ in terra : qui descendit et incarnatus est : qui passus est et resurrexit et ascendit ad cœlos: et iterum venturus est ut judicet vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum : in carnis resurrectionem : et in vitam venturi sæculi, regnumque calorum : et in unam catholicam Ecclesiam Dei, quæ a primis cardinibus ad ultimos usque terrarum fines porri- gitur. Hanc autem fidem ex sanctis Evangeliis accepimus, Domino discipulis suis dicente: Ite et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Nişi autem ita credimus, et nisi vere suscipimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut omnis catholica Eccle- sia et Scripturæ docent, quibus per omnia credi- mus, judex noster sit Deus nunc et in futuro judi- cio. Idcirco pietatem tuam rogamus, Deo charis- sime imperator, ut, cum ecclesiastici simus, et fidem ac sensum Ecclesiæ sanctarumque Scriptu- rarum teneamus, per pacificam ac religiosam pieta- tem tuam uniamur matri nostræ Ecclesiæ, sublatis C videlicet quæstionibus ac disputationibus super- fluis, ut et nos et Ecclesia, mutuam inter nos pacem servantes, solemnes preces pro pacato et religioso imperio tuo, et pro universa stirpe lua, simul omnes ad Deum fundamus. Hujus fidei expositionem nonnulli quidem callide conscriptam esse asseverabant : et specie quidem ver- bis differre, revera tamen cum Arii doctrina consen- tire juxta sensum verborum quæ licentiam dabant in utramque partem vergendi, et eo quem velles modo ipsa intelligendi. Imperator vero Arium et Eu- zoium idem cum episcopis qui Nicæam) convenerant, sentire arbitratus, maximam ex ea re cepit volup- tatem. Neque tamen id sibi arrogavit ut eos ipse in 1) communionem susciperet ante examen ae judicium eorum, quorum id jus pontifciumque erat juxta Socr. lib. 1. c. 26. VALESII ANNOTATIONES. In codice Fuketiano scriptum inveni etc., quomodo etiam legitur apud 50- cratem in libro primo, cap. 26. scriptum habet. In libro prino Socratis cap. 26, legitur tan- tum erpunctis tribus vocu- lis, quæ tamen habentur etiam apud Nicephorum. In codice Fukeliano scriptum inveni VARIORUM. Fλsyor. Hac Arii formula offensi multi sectatorum ejus, pristini erroris retinentissimi, quibus impie- tas nullis delinita verbis, ut principio fuerat publi- cala, cordi erat, ab eo desciscunt, aliamque dis- parem familiam ordiuntur, cujus secundum hæc antesignani fuerunt Aelius et Eunomius. Cl. Patres Benedictini, Vit. Athan., p. 17. (47) Ταύτην γὰρ τὴν πίστιν παρειλήφαμεν. (48) Κριτὴς ἡμῶν ἔσται ὁ Θεός. Codex Fukelii (49) Καὶ τῶν ἐκ τῶν ζητημάτων περισσολο

Α Τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ δεσπότῃ ἡμῶν Κωνσταντίνῳ, "Αρειος καὶ Εὐζώτος πρεσβύ τεροι. Β εὐχὰς ὑπὲρ τῆς εἰρηνικῆς σου καὶ εὐσεβοῦς βασιλείας, ματι. Οὐ μὴν ἑαυτῷ ἐπέτρεψεν, εἰς κοινωνίαν αὐτοῦ; Καθὼς προσέταξεν ή θεοφιλής σου εὐσέβεια, δέ- σποτα βασιλεῦ, ἐκτιθέμεθα τὴν ἑαυτῶν πίστιν ἐνα γράφως· ὁμολογοῦμεν ἐπὶ Θεοῦ οὕτω πιστεύειν, καὶ αὐτοὶ καὶ πάντες οἱ σὺν ἡμῖν, ὡς ὑποτέτακται. Πι στεύομεν εἰς ἕνα Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, και εἰς Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, τὸν ἐξ αὐτοῦ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων γεγεννημένον Θεὸν Λόγον, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς· τὸν ἐλθόντα καὶ σάρκα ἀναλαβόντα, καὶ παθόντα καὶ ἀναστάντα, καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ πάλιν ἐρχόμενον κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Καὶ εἰς ἅγιον Πνεῦμα, καὶ σαρκὸς ἀνάστα σιν, καὶ εἰς ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ εἰς βασι λείαν οὐρανῶν, καὶ εἰς μίαν Ἐκκλησίαν καθολικὴν τοῦ Θεοῦ, τὴν ἀπὸ περάτων ἕως περάτων. Ταύτην δὲ τὴν πίστιν παρειλήφαμεν (47) ἐκ τῶν ἁγίων εὐαγ γελίων, λέγοντος τοῦ Κυρίου τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζον τες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ δὲ μὴ ταῦτα οὕτω πιστεύε μεν, καὶ ἀποδεχόμεθα ἀληθῶς, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ὡς πᾶσα ἡ καθολική Εκκλησία καὶ αἱ ἅγιαι Γραφαὶ διδάσκουσιν, ὡς κατὰ πάντα πιο στεύομεν, κριτὴς ἡμῶν ἔσται ὁ Θεὸς (48) καὶ νῦν καὶ ἐν τῇ μελλούσῃ ἡμέρᾳ. Διὸ παρακαλοῦμέν σου τὴν εὐσέβειαν, θεοφιλέστατε ἡμῶν βασιλεῦ, ἐκκλησ σιαστικοὺς ἡμᾶς ὄντας, καὶ τὴν πίστιν καὶ τὸ φρός νημα τῆς Ἐκκλησίας καὶ τῶν ἁγίων Γραφῶν ἔχον- τας, ἐνοῦσθαι ἡμᾶς διὰ τῆς εἰρηνοποιοῦ σου καὶ θεο- σεβοῦς εὐσεβείας τῇ μητρὶ ἡμῶν, τῇ Ἐκκλησίᾳ δηλα δή, περιῃρημένων τῶν ζητημάτων, καὶ τῶν ἐκ τῶν ζητημάτων περισσολογιῶν (49)· ἵνα καὶ ἡμεῖς καὶ ἡ Ἐκκλησία μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύοντες, τὰς συνήθεις καὶ παντὸς τοῦ γένους σου κοινῇ πάντες ποιώμεθα, Ταύτης τῆς πίστεως την γραφήν, οἱ μὲν ἔλεο γον η τεχνικώς συγκεῖσθαι, καὶ τὸ δοκεῖν τοῖς ῥητοῖς διαλλάσσειν· συμφέρεσθαι δὲ καὶ οὕτως τοῖς 'Αρείου δόγμασι κατὰ τὴν ἐκδοχὴν τῶν ὀνομάτων, ἄδειαν παρεχόντων ἐπαμφοτερίζειν, καὶ πρὸς ἑκατέ ραν διάνοιαν ταῦτα ἐκλαμβάνειν. Ὑπολαβὼν δὲ ὁ βασιλεὺς παραπλήσια δοξάζειν "Αρειόν τε καὶ Εὐ ζώϊον τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθόσιν, ἤσθη τῷ πράγ- δέξασθαι, πρὸ κρίσεως καὶ δοκιμασίας τῶν τούτου κυρίων, κατὰ τὸν νόμον τῆς Ἐκκλησίας. Πέμπει δὲ ταύτην δὲ τὴν πίστιν, ἡμῖν γιῶν. καὶ τῶν περιστολογιών, καὶ τῶν ἐκτὸς ζητημάτων περ. Ταύτης τῆς πίστεως τὴν γραφὴν οἱ μὲν ŞOZOMENI Religiosissimo Deique amantissimo domino no- stro imperatori Constantino, Arius et Euzoius presbyteri '. Sicut præcepit Deo charissinia pietas tua, do- mine imperator, fidem nostram exponimus, scri- ptoque proftemur coram Deo, nos et illos qui nobiscum sunt, ita credere, uti subjectum est. Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem ; et in Dominum nostrum Jesum Christum, Filium ejus, qui ex eo genitus est ante omnia sæcula : Deum Verbum, per quem omnia facta sunt quæ in cœlo et quæ in terra : qui descendit et incarnatus est : qui passus est et resurrexit et ascendit ad cœlos: et iterum venturus est ut judicet vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum : in carnis resurrectionem : et in vitam venturi sæculi, regnumque calorum : et in unam catholicam Ecclesiam Dei, quæ a primis cardinibus ad ultimos usque terrarum fines porri- gitur. Hanc autem fidem ex sanctis Evangeliis accepimus, Domino discipulis suis dicente: Ite et docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Nişi autem ita credimus, et nisi vere suscipimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sicut omnis catholica Eccle- sia et Scripturæ docent, quibus per omnia credi- mus, judex noster sit Deus nunc et in futuro judi- cio. Idcirco pietatem tuam rogamus, Deo charis- sime imperator, ut, cum ecclesiastici simus, et fidem ac sensum Ecclesiæ sanctarumque Scriptu- rarum teneamus, per pacificam ac religiosam pieta- tem tuam uniamur matri nostræ Ecclesiæ, sublatis C videlicet quæstionibus ac disputationibus super- fluis, ut et nos et Ecclesia, mutuam inter nos pacem servantes, solemnes preces pro pacato et religioso imperio tuo, et pro universa stirpe lua, simul omnes ad Deum fundamus. Hujus fidei expositionem nonnulli quidem callide conscriptam esse asseverabant : et specie quidem ver- bis differre, revera tamen cum Arii doctrina consen- tire juxta sensum verborum quæ licentiam dabant in utramque partem vergendi, et eo quem velles modo ipsa intelligendi. Imperator vero Arium et Eu- zoium idem cum episcopis qui Nicæam) convenerant, sentire arbitratus, maximam ex ea re cepit volup- tatem. Neque tamen id sibi arrogavit ut eos ipse in 1) communionem susciperet ante examen ae judicium eorum, quorum id jus pontifciumque erat juxta Socr. lib. 1. c. 26. VALESII ANNOTATIONES. In codice Fuketiano scriptum inveni etc., quomodo etiam legitur apud 50- cratem in libro primo, cap. 26. scriptum habet. In libro prino Socratis cap. 26, legitur tan- tum erpunctis tribus vocu- lis, quæ tamen habentur etiam apud Nicephorum. In codice Fukeliano scriptum inveni VARIORUM. Fλsyor. Hac Arii formula offensi multi sectatorum ejus, pristini erroris retinentissimi, quibus impie- tas nullis delinita verbis, ut principio fuerat publi- cala, cordi erat, ab eo desciscunt, aliamque dis- parem familiam ordiuntur, cujus secundum hæc antesignani fuerunt Aelius et Eunomius. Cl. Patres Benedictini, Vit. Athan., p. 17. (47) Ταύτην γὰρ τὴν πίστιν παρειλήφαμεν. (48) Κριτὴς ἡμῶν ἔσται ὁ Θεός. Codex Fukelii (49) Καὶ τῶν ἐκ τῶν ζητημάτων περισσολο

αὐτοὺς πρὸς τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις τότε συνελθόντας Α Επισκόπους, γράψας σκοπηθῆναι αὐτῶν τὴν ἔκθεσιν τῆς πίστεως· φιλάνθρωπον δὲ ψῆφον ἐνεγκεῖν ἐπ' αὐτοῖς τὴν σύνοδον, ἤν τε ὀρθῶς φανεῖεν δοξάζοντες, καὶ φθόνου χάριν ἐπιβουλευθέντες, ἤν τε μηδὲν ἔχον τες μέμφεσθαι τοῖς ἤδη ἐπ' αὐτοῖς κεκριμένοις, μετα μεληθεῖεν. Καιροῦ δὲ λαβόμενοι, πάλαι ταῦτα σπου δάζοντες (50), προφάσει τῶν βασιλέως γραμμάτων, ἐδέξαντο αὐτοὺς εἰς κοινωνίαν. Καὶ ὅτε τοῦτο ἐποίη σαν, αὐτῷ τε τῷ βασιλεῖ ἔγραψαν, καὶ τῇ Ἐκκλησία ᾿Αλεξανδρείας, καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον καὶ Θη βαΐδα καὶ Λιβύην ἐπισκόποις καὶ κληρικοῖς, παρα- κελευσάμενοι προθύμως αὐτοὺς δέξασθαι, ὡς καὶ τοῦ βασιλέως μαρτυρήσαντος ὀρθὴν εἶναι τὴν αὐτῶν πίσ στιν, ἣν τῇ οἰκείᾳ ἐπιστολῇ ὑπέταξαν, καὶ τῆς συν όξου επιψηφισαμένης τῇ τοῦ βασιλέως κρίσει. Καὶ τὰ Β μὲν ὧδε ἐν Ἱεροσολύμοις ἐσπουδάζετο. ΚΕΦΑΛ. ΚΗ. Επιστολὴ βασιλέως Κωνσταντίνου πρὸς τὴν ἐν Τύρῳ σύνοδον· καὶ ἐξορία τοῦ ἁγίου Αθανα- σίου ἀπὸ τῆς ἐπιθέσεως τῶν 'Αρειανῶν. ᾿Αθανάσιος δὲ φεύγων ἐκ Τύρου, εἰς Κωνσταντίνου πόλιν ἦλθε· καὶ προσελθὼν Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ, ὰ πέπονθεν ἀπωδύρατο, παρόντων τῶν καταδικασάν- των αὐτοῦ ἐπισκόπων· καὶ ἐδεῖτο τῶν ἐν Τύρω κεκρι- μένων γενέσθαι τὴν ἐξέτασιν ἐπὶ αὐτοῦ βασιλέως. Κωνσταντίνος δὲ εύλογον εἶναι δοκιμάσας τὴν αἴτησιν, τάδε ἔγραψεν τοῖς ἐν Τύρῳ συνελθοῦσιν ἐπισκόποις· • Ἐγὼ μὲν ἀγνοῶ, τίνα ἐστὶ τὰ ὑπὸ τῆς ὑμετέρας συνόδου μετά θορύβου καὶ χειμῶνος κριθέντα. Δοκεῖ δέ πως ὑπό τινος ταραχώδους ἀταξίας ἡ ἀλήθεια διεστράφθαι, ὑμῶν δηλαδὴ διὰ τὴν πρὸς τοὺς πέλας ἐρεσχελίαν, ἣν ἀήττητον εἶναι βούλεσθε, τὰ τῷ Θεῷ ἀρέσκοντα μὴ συνορώντων. Αλλά ἔσται τῆς θείας προ νοίας ἔργον, καὶ τὰ τῆς φιλονεικίας ταύτης κακὰ φανε- ρῶς ἁλόντα διασκεδάσαι, καὶ ἡμῖν διαρρήδην ἐπιλεί ξαι, εἴ τινα τῆς ἀληθείας αὐτόθι συνελθόντες ἐποιήσατε φροντίδα, καὶ εἰ τα κεκριμένα χωρίς τινος χάριτος καὶ ἀπεχθείας ἐκρίνατε. Τοιγαροῦν ἡπειγμένως πάν- τας ὑμᾶς πρὸς τὴν ἐμὴν ἐλθεῖν εὐλάβειαν βούλομαι, ἵνα τὴν τῶν πεπραγμένων ὑμῖν ἀκρίβειαν καὶ ἐφ᾿ ἡμῶν αὐτῶν παραστήσητε (51). Τίνος δὲ ἕνεκεν ταῦτα γράψαι πρὸς ὑμᾶς ἐδικαίωσα, καὶ ὑμᾶς πρὸς ἐμαυτὸν διὰ τοῦ γράμματος καλῶ, ἐκ τῶν ἑπομένων γνώσεσθε. Επιβαίνοντί μοι λοιπὸν τῆς ἐπωνύμου ἡμῶν καὶ πανευδαίμονος πατρίδος τῆς Κωνσταντίνου πόλεως, συνέβαινε δέ με τηνικαῦτα ἐφ᾽ ἵππου ὀχεῖσθαι, ἐξ- αίφνης Αθανάσιος ὁ ἐπίσκοπος ἐν μέσῳ τῆς λεωφό ρου μετὰ ἑτέρων τινῶν οὓς περὶ αὐτὸν εἶχεν, ἀπροσ- * δάζοντες. καιροῦ δὴ λαβόμενοι οἱ πάλαι ταῦτα σπουδάζοντες. λαβόμενοι δι᾽ ὑμῶν αὐτῶν, ἡμῶν αὐτῶν. ἐφ' ἡμῶν καὶ δι' ὑμῶν αὐτῶν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. - 1014- Ecclesiae legem. Eos igitur mittit ad episcopos qui tum temporis Hierosolyınis erant congregati : scri- bitque ut fidem ab illis expositam examinarent, et benignam de illis sententiam ferrent, sive recte sentire, et per invidiam oppressi fuisse videren- tur : sive nihil habentes quod de prolato in se judicio conquererentur, resipuissent. Itaque occa- sionem nacti hi qui jampridem ista machinaban- tur, praetextu imperatoris litterarum, in commu- nionem eos susceperunt. Quo facto litteras scri- psere, tum ad ipsum imperatorem, tum ad Alexan- drinam Ecclesiam, et ad omnes episcopos et cle- ricos per Ægyptum et Libyam ac Thebaidem constitutos hortantes ut libentibus animis illos reciperent, cum et imperator rectam esse illorum dem testatus fuisset, quam quidemn epistolae suæ subjecerunt, et universa synodus impe- ratoris judicium comprobasset. Et hæc quidem Hierosolymis ingenti studio acta sunt ad bunc modum. c D Socr. lib. 1, c. 34. CAP. XXVIII. Epistola imperatoris Constantini ad synodum Tyri : et de exsilio sancti Athanasii per factionem Aria- norum. Porro Athanasius fuga elapsus ex urbe Tyro, venit Constantinopolim. Et imperatorem adiens, coram episcopis qui ipsum condemnaverant, do injuriis sibi illatis conquestus est simulque petiit ut quæ in urbe Tyro judicata fuerant, sub con- spectu principis examinarentur. Quamobrem Con- stantinus cum hanc petitionem æquissimam esso censuisset, ad episcopos Tyri congregatos scripsit in hunc modum : ‹ Equidem nescio quænam sint a concilio vestro cum tumultu ac procella judicata. Videtur tamen turbulenta quadam confusione veritas quodammodo fuisse perversa, dum vos ob mutuam inter vos contentionem, quam quiden insuperabilem esse vultis, ea quæ Deo accepla sunt, minime perspicitis. Verum divina providen- tia perficiet, ut et ista contentionis mala manife- stissime deprehensa dissipentur, et nobis perspi- cue demonstretur, an vos isthic congregati aliquam veritatis curam gesseritis, et utrum judicia vestra absque cujusquam odio et gratia tuleritis. Proinde vos omnes ad pietatem meam confestim venire volo, ut rerum a vobis gestarum rationem coram me per vosmetipsos accurate reddatis. Porro qua de causa hæc ad vos scribenda esse censuerim, vosque ad me his litteris accersiverim, ex his quæ subjiciam intelligetis. Ingredienti mihi cognominem et omni ex parte felicem patriam meam Constan- tinopolim, ac forte tum in equo sedenti, repente VALESH ANNOTATIONES. Scribendum puto Quam scripturam in versione mea sum secutus. In optimo codice Fukc- tiano, post verbum ponitur subdistinctio. Cæterum de Ario et Euzoio in communionem sus- ceptis a synodo Hierosolymitana, vide quæ notavi ad Socratis librum primum, cap. 35. Athanasium in Apologetico secundo adversus Aria- nos, pag. 805, scriptum est etc. Verum in codice Fuketii scriptum inveni xal ¿p' Videndum itaque an utraque lectio locum hic habere possit hoc modo, Priorem tamen lectionem confirmat Socrates. (50) Καιροῦ δὲ λαβόμενοι, πάλαι ταῦτα σπου (51) Καὶ ὑμῶν αὐτῶν παραστήσητε. Apud

Α δοκήτως οὕτω προσῆλθεν, ὡς καὶ παρασχεῖν ἐκπλή Β ξεως ἀφορμήν. Μαρτυρεί μοι γὰρ ὁ πάντων ἔφορος Θεός, ὡς οὐδὲ ἐπέγνων * αὐτὸν ὅστις ἦν, παρὰ τὴν πρώτην όψιν ἐδυνήθην, εἰ μή τινες καὶ ὅστις ἦν καὶ τὴν ἀδικίαν ἣν πέπονθε πυνθανομένοις, ὥσπερ εἰκὸς, ἀπήγγειλαν ἡμῖν. Ἐγὼ μὲν οὖν οὐ διελέχθην αὐτῷ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ, οὔτε ὁμιλίας εκοινώνησα. ὡς δὲ ἐκεῖνος μὲν ἠξίου, ἐγὼ δὲ παρῃτούμην, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπελαύνεσθαι αὐτὸν ἐκέλευον, μετὰ πλείονος παῤῥησίας οὐδὲν ἔτερον παρ' ἡμῶν ᾔτει, ἢ τὴν ὑμε τέραν ἄφιξιν ἠξίωσεν ὑπάρξαι, ἵν' ὑμῶν παρόντων, & πέπονθεν ἀναγκαίως, ἀποδύρασθαι δυνηθείη. "Οπερ ἐπειδὴ εύλογον εἶναι καὶ τοῖς καιροίς πρέπον κατ εφαίνετο, ασμένως ταῦτα γραφῆναι πρὸς ὑμᾶς προστ έταξα, ἵνα πάντες ὅσοι τὴν σύνοδον τὴν ἐν Τύρῳ γε- νομένην ἐπληρώσατε, ἀνυπερθέτως εἰς τὸ στρατόπε δον τῆς ἡμετέρας ημερότητος επειχθῆτε, τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ἐπιδείξοντες τὸ τῆς ὑμετέρας κρίσεως καθε ρόν τε καὶ ἀδιάστροφον ἐπ᾿ ἐμοῦ, ἂν τοῦ Θεοῦ γνήσιον εἶναι θεράποντα οὐκ ἂν ἀρνηθείητε. Τοιγαρτ οὖν διὰ τῆς ἐμῆς πρὸς τὸν Θεὸν λατρείας τὰ παντα- χοῦ εἰρηνεύεται, καὶ τῶν βαρβάρων αὐτῶν τὸ τοῦ Θεοῦ ὄνομα γνησίως εὐλογούντων, οἱ μέχρι νῦν τὴν ἀλήθειαν ηγνόουν · δῆλον δὲ ὅτι ὁ τὴν ἀλήθειαν ἀγνοῶν οὐδὲ τὸν Θεὸν ἐπιγινώσκει. Πλὴν ὅμως, καθὰ προείρηται, καὶ οἱ βάρβαροι νῦν δι᾿ ἐμὲ (52), τὸν τοῦ Θεοῦ θεράποντα γνήσιον, ἐπέγνωσαν τὸν Θεὸν, καὶ εὐλαβεῖσθαι μεμαθήκασιν, ὃν ὑπερασπίζειν μου πανταχοῦ καὶ προνοεῖσθαι τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ᾔσθοντο, Οθεν μάλιστα καὶ ἴσασι τὸν Θεόν· ὃν ἐκεῖνοι μὲν διὰ τὸν πρὸς ἡμᾶς φόβον εὐλαβοῦνται. Ἡμεῖς δὲ οἱ τὰ μυστήρια τῆς εὐμενείας αὐτοῦ δοκοῦντες προβάλλε σθαι, οὐδὲ γὰρ ἂν εἴποιμ: φυλάττειν, ἡμεῖς, φημί, οὐδὲν πράττομεν, ἢ τὰ πρὸς διχόνοιαν καὶ μίσος συν τείνοντα, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, τὰ πρὸς ὄλεθρον τοῦ ἀν- θρωπείου γένους ἔχοντα τὴν ἀναφοράν. Αλλ' ἐπεί- χθητε, καθὰ προείρηται, καὶ πρὸς ἡμᾶς σπεύσατε πάντες ή τάχος, πεπεισμένοι ὡς παντί σθένει κατορ- θῶσαι πειράσομαι, ὅπως ἐν τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ πάντα ἐξαιρέτως ἀδιάπτωτα φυλάττωνται, οἷς οὔτε ψόγος οὔτε κακοδοξία τις δυνήσεται προσπλακῆναι, διασκε δασθέντων δηλαδὴ καὶ συντριβέντων άρδην, καὶ παν τελῶς ἀφανισθέντων τῶν ἐχθρῶν τοῦ νόμου, οἵτινες ἐπὶ πρόσχημα τι τοῦ ἁγίου ὀνόματος ποικίλας καὶ διαφόρους βλασφημίας παρέχουσι.» Τάδε τοῦ βασιλέως γράψαντος, οἱ μὲν ἄλλοι δείσαντες, οἴκαδε ἀνεχώρη σαν, οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον τὸν Νικομηδείας ἐπί- σκοπον, παραγενόμενοι προς βασιλέα, δίκαια ψηφί σασθαι ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ τὴν ἐν Τύρῳ σύνοδον δεῖσχυ ρίζοντο. Καὶ μάρτυρας παραγαγόντες εἰς μέσον Θεόγνιον καὶ Μάριν καὶ Θεόδωρον, Ουάλεντά τε καὶ ὡς οὐδὲ ἐπέγνων. ὡς οὐδὲ ἐπιγνῶναι αὐτὸν, ὅστις ἦν, παρὰ τὴν πρώτην όψιν ἐξυνήθην. SOZOMENI Athanasius episcopus una cum quibusdam aliis quos circa se habebat, in medio aggeris publici adeo inexspectatus occurrit, ut stuporis quoque oc- casionem præberet. Testis est mihi Deus omnium speculator, me primo aspectu, quisnam esset, agno- scere minime potuisse, nisi quidam nostrorum, quisnam ille et quid passus esset, percontantibus nobis renuntiasset. Ac tum quidem nec collocutus sum cum illo, nec familiariter congressus. Cum autem ille quidem id postularet, ego vero recusa rem, ac propemodum juberem illum submoveri, ille majori cum libertate nihil aliud a nobis postu- lavit, quam vestrum adventum, ut vobis præsenti bus de his quæ passus fuerat, libere conqueri pos- set. Quod cum mihi æquum et temporibus meis congruum videretur, libens hac ad vos scribi jussi, ut quotquot ad synodum in urbe Tyro col- léctam convenistis, sine cunctatione ad comitatum clementiæ nostræ properetis, sinceritatem atque integritatem judicii vestri rebus ipsis demonstra turi coram me, quem ingenuum esse famulum Dei nequaquam ipsi negaveritis. Mea certe opera divino numini inserviente, ubique terrarum pax viget, ipsis etiam barbaris Dei nomen sincere veneran- tibus, qui ad hoc usque tempus veritatem ignora. verant. Porro qui veritatem ignorat, is Deum quo- que ignoret necesse est. Verumtamen, sicut antea dixi, ipsi etiam barbari, mea opera qui ingenuus sum Dei famulus, Deum jam agnoverunt, eumque venerari didicerunt: cujus providentia me ubi- que protegi ac servari, rerum ipsarum experi- mento didicerunt Quæ res præcipue ad notitiam Dei eos induxit. Et illi quidem metu nostri, Deum venerantur; nos autem qui sacramenta clementiæ ejus ostentare videmur, non enim dicam custo- dire, nos, inquam, nihil aliud agimus quam quæ ad discordiam et odium pertinent, et, ut absolute dicam, quæ ad humani generis perniciem tendunt. Verum accurrite, ut dixi, et universi quam celer- rime ad nos properate; pro certo habentes, omni ope ac studio perficere conaturum, ut ea quæ sunt legis Dei, integra et inconcussa præci. pue serventur, quibus nec probrum nec infamiæ labes ulla possit aspergi, dissipatis videlicet ac protritis penitusque deletis sacrosanctae legis ini- micis, qui sub obtentu sanctissimi nominis varias ac multiplices blasphemias inducunt. His ab impe- ratore scriptis, alii metu perculsi ad sedes suas reverterunt. Eusebius vero Nicomediensis episco- pus et qui cum illo erant, ad imperatorem profecti, synodum Tyri in causa Athanasii, ea quæ justa > me D C VALESII ANNOTATIONES. menus. VARIORUM. · Videtur legendum (52) Οἱ βάρβαροι νῦν δι' ἐμέ. Hiberos intelligit, de quorum conversione supra locutus est Soxo-

Οὐρσάκιον, ἔπεισαν ὡς μυστικὸν ποτήριον συνέτρι- Α ψενε· ἄλλα τε πολλά λοιδορησάμενοι, ἐκράτησαν ταῖς διαβολαῖς. Ὁ δὲ βασιλεὺς, ἡ ἀληθῆ τάδε πιστεύσας, ἢ λοιπὸν ὁμονοεῖν τοὺς ἐπισκόπους ὑπολαβών, είπερ ἐκποδὼν γένηται ὁ ᾿Αθανάσιος, προσέταξεν αὐτὸν ἐν Τρισέρει τῶν πρὸς δύσιν Γαλατῶν οἰκεῖν. Καὶ ὁ μὲν ἀπήχθη. ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. Περὶ ᾿Αλεξάνδρου τοῦ ἐπισκόπου Κωνσταντινου πόλεως, ὅπως ἀνεδύετο εἰς κοινωνίαν "Αρειον δέξασθαι· καὶ ὡς διερράγη "Αρειος, νυξάσης αὐτὸν τῆς γαστρὸς εἰς ἀπόπατον. Μετὰ δὲ τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις σύνοδον ἧκε Αρειος εἰς Αἴγυπτον. Μὴ κοινωνούσης δὲ αὐτῷ τῆς Ἀλε ξανδρέων Εκκλησίας, πάλιν ἦλθεν εἰς Κωνσταντι νούπολιν. Επίτηδες δὲ συνδραμόντων τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων ἰδίᾳ (53), καὶ τῶν πειθομένων Ευσεβίῳ τῷ Νικομηδείας ἐπισκόπῳ, καὶ σύνοδον ποιῆσαι παρασκευαζομένων, αἰσθόμενος τῆς αὐτῶν σπουδῆς Αλέξανδρος ὁ τότε τὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει διέπων θρόνον, επειράθη διαλῦσαι τὴν σύνοδον. ὡς δὲ τοῦτο οὐκ ἐξεγένετο, ἄντικρυς απηγόρευε ταῖς πρὸς "Αρειον σπουδαῖς (54), μὴ θεμιτόν, μηδὲ ἐκκλησιαστικὸν εἶναι λέγων, σφῶν αὐτῶν τὴν ψῆφον ἄχυρον ποιεῖν, καὶ τῶν ἅμα αὐτοῖς ἐκ πάσης σχεδὸν τῆς ὑφ᾽ ἥλιον συνεληλυθότων εἰς Νίκαιαν. Οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον ὡς τὰ πρῶτα λόγοις οὐκ ἔπειθον τὸν ᾿Αλέξανδρον, ἐμπαροινήσαντες αὐτῷ μετὰ ἀπειλῆς διεμαρτύραντο, εἰ μὴ προσδέξεται τὸν ᾿Αρειον εἰς ῥητὴν ἡμέραν, αὐτὸν μὲν ὑπερορίαν οἰκήσειν ἐκβληθέντα τῆς Ἐκ κλησίας, Αρείῳ δὲ κοινωνήσειν τὸν μετ' αὐτόν. Ἐπὶ ἀπηλλάγησαν τότε ἀλλήλων· οἱ μὲν, τῇ προθεσμίᾳ περιμένοντες ἐπιτελέσαι τὰς ἀπειλάς· ὁ δὲ ᾿Αλέξανδρος, προσευχόμενος μὴ εἰς ἔργον ἐκβῆναι τοὺς Εὐσεβίου λόγους. Μάλιστα δὲ αὐτὸν περιδε ἐποίει καὶ ὁ βασιλεὺς, ἐνδιδόναι τρόπον τινὰ συμπει- σθείς. Τῇ δὲ πρὸ τῆς προθεσμίας ἡμέρᾳ, εἰσδὺς ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον (55), παννύχιος έκειτο πρηνής, τοῦ Θεοῦ δεόμενος ' ἐμποδισθῆναι τὸ τέλος τῶν κατ' * συν- δραμόντων. φρονούντων ἰδίᾳ. σπονδαῖς, σπουδαῖς υπό ἐπὶ τὸ τῆς ἱερᾶς τραπέζης θυσιαστήριον ἐπὶ τὸ στόμα πεσών. Ως μυστικόν συνέτριψεν. Τοῦ Θεοῦ δεόμενος. Παρεκάλει δὲ δύο ταῦτα HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. sa- essent, decrevisse asseverarunt. Productisque in B C Socr. lib. 1, c. 35. ibid. c. 37. medium testibus Theognio, Mari, Theodoro, Va- lente atque Ursacio, persuaserunt principi, 82- crum calicem ab Athanasio confractum fuisse : multisque aliis probris eum onerantes, ca- lumniis suis prævaluerunt '. Itaque imperator, seu quod ista vera esse crederet, seu quod episcopos in posterum concordes fore existimaret, amoto Athanasio, Treviros, quod oppidum est Gallia, abire eum jussit. Et Athanasius quidem eo abductus est. CAP XXIX. Quomodo Alexander Constantinopolitanus episcopus Arium in communionem suscipere recusavit: et qualiter Arius, cum alvus eum ad secessum sti- mulasset, medius crepuit. Post synodum Hierosolymitanam Arius in Ægy- ptum se contulit. Sed cum Alexandrina Ecclesia communicare ei renuisset, denuo venit Constanti- nopolim. Cum vero qui idem cum illo sentiebant, et quotquot Eusebio Nicomediensi episcopo ad- hærebant, separatim de industria eo convenissent, et ad celebrandam synodum se pararent, Alexan- der qui tunc temporis Constantinopolitanam sedem regebat, intellecto eorum consilio, synodum dis- solvere conatus est. Sed cum id perficere minime valuisset, societati et communioni cum Ario jun- gendæ palam contradixit, nefas esse dicens et ab Ecclesia prorsus alienum, et suam ipsorum sen- tentiam et eorum qui ex universo prope terrarum orbe Nicæam convenissent, irritam facere. Qui vero cum Eusebio erant, cum primo quidem verbis Alexandrum flectere minime valuissent, contume- liis eum affcientes, cum sacramento interminati sunt, nisi Arium intra certum diem suscepisset, ipsum quidem expulsum Ecclesia, in exsilium ab- iturum, successorem vero ipsius cum Ario com- municaturum esse. Posthæc utrique a se invicem eo tempore discesserunt, Eusebiani quidem diem praestitutum opperientes, que ea quæ minati fue rant perficerent, Alexander vero vota faciens ne Eusebii verba opere ipso adimplerentur. Preci- pue autem ei pavorem incusserat imperator, VALESII ANNOTATIONES, lola interpretatione sua omisit Epiphanius Scho- lasticus. Ferri tamen potest, si referatur ad Vult enim dicere Sozomenus, Arianos et eos qui ex factione erant Eusebii, clanculum inter se convenisse, et privatos cœtus celebrasse, id agentes, ut synodus episcoporum convocaretur. In codice Fukeliano post verbum po- mitur subdistinctio, non autem post Ex codice Fuketiano et ex Nicephoro Callisto D emendavi quemadmodum etiam legit Christophorsonus. Epiphanius tamen Scholasticus legerat, ut ex versione ejus apparet. Sio enim vertit : Aperte Arii nisibus interdixit. lasticus hunc locum ita vertit, sub altari pronus jacens. id est, ad pedes allaris. Nicephorus prο habet, Rufinus vero, ex quo hæc desumn- pta sunt, in capite duodecimo libri decimi dixit, sub altari jacens, VARIORUM, • Narrat Sozomenus, redintegratam coram imperatore fuisse crimina - tionem de càlice fracto, quæ causa fuerit ut in exsilium Treviros amandaretur Athanasius. Sed reclamant ipse Athanasius et Ægyptii episcopi, qui diserte aiunt Eusebianos coram imperatore ne minimam quidem de calice fracto et de Arsenij nece fecisse mentionem. Cl. Patres Benedictini, Vit. Athanas. p. 27. Vide Athanas., Apol. contra Arianos. p. 132. · Adywy-Alterum ex his enixe rogabat Alexander : Si (55) Τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων ἰδίᾳ. Vocem (54) Απηγόρευε ταῖς πρὸς "Αρειον σπουδαῖς. (55) Ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον. Epiphanius Sclo-

Οὐρσάκιον, ἔπεισαν ὡς μυστικὸν ποτήριον συνέτρι- Α ψενε· ἄλλα τε πολλά λοιδορησάμενοι, ἐκράτησαν ταῖς διαβολαῖς. Ὁ δὲ βασιλεὺς, ἡ ἀληθῆ τάδε πιστεύσας, ἢ λοιπὸν ὁμονοεῖν τοὺς ἐπισκόπους ὑπολαβών, είπερ ἐκποδὼν γένηται ὁ ᾿Αθανάσιος, προσέταξεν αὐτὸν ἐν Τρισέρει τῶν πρὸς δύσιν Γαλατῶν οἰκεῖν. Καὶ ὁ μὲν ἀπήχθη. ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. Περὶ ᾿Αλεξάνδρου τοῦ ἐπισκόπου Κωνσταντινου πόλεως, ὅπως ἀνεδύετο εἰς κοινωνίαν "Αρειον δέξασθαι· καὶ ὡς διερράγη "Αρειος, νυξάσης αὐτὸν τῆς γαστρὸς εἰς ἀπόπατον. Μετὰ δὲ τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις σύνοδον ἧκε Αρειος εἰς Αἴγυπτον. Μὴ κοινωνούσης δὲ αὐτῷ τῆς Ἀλε ξανδρέων Εκκλησίας, πάλιν ἦλθεν εἰς Κωνσταντι νούπολιν. Επίτηδες δὲ συνδραμόντων τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων ἰδίᾳ (53), καὶ τῶν πειθομένων Ευσεβίῳ τῷ Νικομηδείας ἐπισκόπῳ, καὶ σύνοδον ποιῆσαι παρασκευαζομένων, αἰσθόμενος τῆς αὐτῶν σπουδῆς Αλέξανδρος ὁ τότε τὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει διέπων θρόνον, επειράθη διαλῦσαι τὴν σύνοδον. ὡς δὲ τοῦτο οὐκ ἐξεγένετο, ἄντικρυς απηγόρευε ταῖς πρὸς "Αρειον σπουδαῖς (54), μὴ θεμιτόν, μηδὲ ἐκκλησιαστικὸν εἶναι λέγων, σφῶν αὐτῶν τὴν ψῆφον ἄχυρον ποιεῖν, καὶ τῶν ἅμα αὐτοῖς ἐκ πάσης σχεδὸν τῆς ὑφ᾽ ἥλιον συνεληλυθότων εἰς Νίκαιαν. Οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον ὡς τὰ πρῶτα λόγοις οὐκ ἔπειθον τὸν ᾿Αλέξανδρον, ἐμπαροινήσαντες αὐτῷ μετὰ ἀπειλῆς διεμαρτύραντο, εἰ μὴ προσδέξεται τὸν ᾿Αρειον εἰς ῥητὴν ἡμέραν, αὐτὸν μὲν ὑπερορίαν οἰκήσειν ἐκβληθέντα τῆς Ἐκ κλησίας, Αρείῳ δὲ κοινωνήσειν τὸν μετ' αὐτόν. Ἐπὶ ἀπηλλάγησαν τότε ἀλλήλων· οἱ μὲν, τῇ προθεσμίᾳ περιμένοντες ἐπιτελέσαι τὰς ἀπειλάς· ὁ δὲ ᾿Αλέξανδρος, προσευχόμενος μὴ εἰς ἔργον ἐκβῆναι τοὺς Εὐσεβίου λόγους. Μάλιστα δὲ αὐτὸν περιδε ἐποίει καὶ ὁ βασιλεὺς, ἐνδιδόναι τρόπον τινὰ συμπει- σθείς. Τῇ δὲ πρὸ τῆς προθεσμίας ἡμέρᾳ, εἰσδὺς ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον (55), παννύχιος έκειτο πρηνής, τοῦ Θεοῦ δεόμενος ' ἐμποδισθῆναι τὸ τέλος τῶν κατ' * συν- δραμόντων. φρονούντων ἰδίᾳ. σπονδαῖς, σπουδαῖς υπό ἐπὶ τὸ τῆς ἱερᾶς τραπέζης θυσιαστήριον ἐπὶ τὸ στόμα πεσών. Ως μυστικόν συνέτριψεν. Τοῦ Θεοῦ δεόμενος. Παρεκάλει δὲ δύο ταῦτα HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. sa- essent, decrevisse asseverarunt. Productisque in B C Socr. lib. 1, c. 35. ibid. c. 37. medium testibus Theognio, Mari, Theodoro, Va- lente atque Ursacio, persuaserunt principi, 82- crum calicem ab Athanasio confractum fuisse : multisque aliis probris eum onerantes, ca- lumniis suis prævaluerunt '. Itaque imperator, seu quod ista vera esse crederet, seu quod episcopos in posterum concordes fore existimaret, amoto Athanasio, Treviros, quod oppidum est Gallia, abire eum jussit. Et Athanasius quidem eo abductus est. CAP XXIX. Quomodo Alexander Constantinopolitanus episcopus Arium in communionem suscipere recusavit: et qualiter Arius, cum alvus eum ad secessum sti- mulasset, medius crepuit. Post synodum Hierosolymitanam Arius in Ægy- ptum se contulit. Sed cum Alexandrina Ecclesia communicare ei renuisset, denuo venit Constanti- nopolim. Cum vero qui idem cum illo sentiebant, et quotquot Eusebio Nicomediensi episcopo ad- hærebant, separatim de industria eo convenissent, et ad celebrandam synodum se pararent, Alexan- der qui tunc temporis Constantinopolitanam sedem regebat, intellecto eorum consilio, synodum dis- solvere conatus est. Sed cum id perficere minime valuisset, societati et communioni cum Ario jun- gendæ palam contradixit, nefas esse dicens et ab Ecclesia prorsus alienum, et suam ipsorum sen- tentiam et eorum qui ex universo prope terrarum orbe Nicæam convenissent, irritam facere. Qui vero cum Eusebio erant, cum primo quidem verbis Alexandrum flectere minime valuissent, contume- liis eum affcientes, cum sacramento interminati sunt, nisi Arium intra certum diem suscepisset, ipsum quidem expulsum Ecclesia, in exsilium ab- iturum, successorem vero ipsius cum Ario com- municaturum esse. Posthæc utrique a se invicem eo tempore discesserunt, Eusebiani quidem diem praestitutum opperientes, que ea quæ minati fue rant perficerent, Alexander vero vota faciens ne Eusebii verba opere ipso adimplerentur. Preci- pue autem ei pavorem incusserat imperator, VALESII ANNOTATIONES, lola interpretatione sua omisit Epiphanius Scho- lasticus. Ferri tamen potest, si referatur ad Vult enim dicere Sozomenus, Arianos et eos qui ex factione erant Eusebii, clanculum inter se convenisse, et privatos cœtus celebrasse, id agentes, ut synodus episcoporum convocaretur. In codice Fukeliano post verbum po- mitur subdistinctio, non autem post Ex codice Fuketiano et ex Nicephoro Callisto D emendavi quemadmodum etiam legit Christophorsonus. Epiphanius tamen Scholasticus legerat, ut ex versione ejus apparet. Sio enim vertit : Aperte Arii nisibus interdixit. lasticus hunc locum ita vertit, sub altari pronus jacens. id est, ad pedes allaris. Nicephorus prο habet, Rufinus vero, ex quo hæc desumn- pta sunt, in capite duodecimo libri decimi dixit, sub altari jacens, VARIORUM, • Narrat Sozomenus, redintegratam coram imperatore fuisse crimina - tionem de càlice fracto, quæ causa fuerit ut in exsilium Treviros amandaretur Athanasius. Sed reclamant ipse Athanasius et Ægyptii episcopi, qui diserte aiunt Eusebianos coram imperatore ne minimam quidem de calice fracto et de Arsenij nece fecisse mentionem. Cl. Patres Benedictini, Vit. Athanas. p. 27. Vide Athanas., Apol. contra Arianos. p. 132. · Adywy-Alterum ex his enixe rogabat Alexander : Si (55) Τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων ἰδίᾳ. Vocem (54) Απηγόρευε ταῖς πρὸς "Αρειον σπουδαῖς. (55) Ὑπὸ τὸ θυσιαστήριον. Epiphanius Sclo-

Α αὐτοῦ βεβουλευμένων. Κατὰ δὲ ταύτην τὴν ἡμέραν, ἀπιών που περὶ δείλην ὀψίαν ὁ ᾿Αρειος, ἐξαπίνης ἀνακινησάσης αὐτὸν τῆς γαστρός, τοῦ κατεπείγοντος ἐγίνετο, καὶ εἰς δημόσιον τόπον πρὸς τοιαύτην χρείαν ἀφωρισμένον ἦλθεν. ὡς δὲ ἐπὶ πολλῷ οὐκ ἐξῄει, εἰσελθόντες τινὲς τῶν ἔξω προσδεχομένων αὐτὸν, καταλαμβάνουσιν νεκρὸν ἐπὶ τῆς καθέδρας κείμενον. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο δῆλον ἐγένετο, οὐ ταὐτὰ πάντες ἐνό- μιζον περὶ τῆς αὐτοῦ τελευτῆς. Ἐδόκει δὲ τοῖς μὲν, ἀθρόᾳ νόσῳ ληφθεὶς περὶ τὴν καρδίαν, ἢ πάρεσιν ὑπομείνας ὑφ᾽ ἡδονῆς τῶν κατὰ γνώμην ἀπαντησάν- των πραγμάτων, αὐθωρὸν τεθνάναι· τοῖς δὲ, ὡς δυσ- σεβήσας δεδωκέναι δίκην. Οἱ δὲ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες γοητείαις ἐλογοποιουν ἀνῃρῆσθαι τὸν ἄνδρα. Οὐκ ἄτοπον δὲ τὰ περὶ αὐτοῦ εἰρημένα ᾿Αθανασίῳ τῷ Β ἐπισκόπῳ Ἀλεξανδρείας εἰς μέσον ἀγαγεῖν. Εχει δὲ ὧδε ΚΕΦΑΛ. Λ'. Ολα γράφει ὁ μέγας Αθανάσιος περὶ τῆς Ἀρείου ρήξεως. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς 'Αρειος, ὁ τῆς μὲν αἱρέσεως ἔξαρχος, Εὐσεβίου δὲ κοινωνός, κληθεὶς ἐκ σπουδῆς τότε τῶν περὶ Εὐσέβιον παρὰ τοῦ μακαρίτου Κων- σταντίνου τοῦ Αὐγούστου, ἀπαιτούμενος ἐγγράφως εἰπεῖν τὴν ἑαυτοῦ πίστιν, ἔγραψεν ὁ δόλιος, κρύπτων τὰς ἀναιδεῖς δυσσεβείας λέξεις, ὑποκρινόμενος καὶ αὐτὸς, ὡς ὁ διάβολος, τὰ τῶν Γραφῶν ῥήματα ἁπλᾶ καὶ ὡς ἔστι γεγραμμένα. Εἶτα λέγοντος τοῦ μακαρίου Κωνσταντίνου, Εἰ μηδὲν ἕτερον ἔχεις παρὰ ταῦτα ἐν τῇ διανοία, μάρτυρα τὴν ἀλήθειαν δός (56)· ἀμυ νεῖται γὰρ ἐπιορκήσαντά σε αὐτὸς ὁ Κύριος - ὤμοσεν ὁ ἄθλιος, μήτε ἔχειν, μήτε ἄλλα παρὰ τὰ νῦν γραφόντα φρονεῖν, κἂν εἰρῆσθαι πώποτε εἴη παρ' αὐτοῦ (57). Αλλ' εὐθὺς ἐξελθὼν (59), ὥσπερ δίκην δούς, κατ Εβουλόμην δὲ αὐτὸν, ὅστις ἐστὶν, ἐνταῦθα παρεῖναι, καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας ἐρωτῆσαι· ἃ γὰρ ὡς Θεοῦ παρόντος λαλοῦμεν, του τον όρκον ἔχομεν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί : ὤμοσεν ὁ ἄθλιος, μήτε άλλα παρὰ τὰ νῦν γραφέντα κἂν εἰρῆσθαι πώποτε παρ' αὐτοῦ ἢ πεφρονῆσθαι. SOZOMENI quem. Eusebiani quodammodo in sententiam suam traxerant. Igitur pridie ejus diei qui condi- ctus fuerat, irrepens sub altare, tola nocte jacuit pronus, Deum rogans ne ea quæ adversus ipsum constituta fuerant, ad exitum perduci sineret. Eodem die cum Arius nescio quo proficisceretur sub vesperum, repente laxata alvo, necessitate compulsus ad publicum locum ei rei destina. tum perrexit. Cumque elapso jam longo temporis spatio non rediret, quidam eorum qui foris ipsum præstolabantur, introgressi, hominen mortuum in sella jacentem deprehendunt. Quod ubi palam factum est, non eadem omnium fuit opinio de illius morte. Alii enim arbitrati sunt, cum repen- tino morbo cor ipsius invadente oppressum, aut certe defectionem passum ex immoderato gaudio, propterea quod res ipsi ex volo succederent, subito interiisse. Alii vero eum tanquam impium pœnas dedisse existimarunt. Sed qui opinionem ejus sectabantur, eum maleficis artibus necatum esse evulgarunt. Cæterum haudquaquanı absurdum fuerit, ea quæ ab Athanasio Alexandriæ episcopo de morte illius conscripta sunt, hic in medium ad- ducere. Sic autem se habent : CAP. XXX. Quid scripserit magnus Athanasius de morte Arii. Nam et ipse Arius, qui hujus quidem hæreseos auctor, Eusebii vero consors fuit, cum a beatæ memoriæ Constantino Augusto, adjuvantibus Euse- bianis, evocatus fidem suam scripto proditam fidem suam scripto proditam edere juberetur, scripsit subdolus, impudentes impietatis suæ voces occultans, et quemadmodum diabolus sacræ Scripturæ verba simplicia, et ut I scripta sunt, ipse quoque usurpans. Deinde cum beatus Constantinus diceret : Si præter ista nihil in mente clausum habes, veritatem contestare; nam si pejeraveris, ipse Dominus poenas a te exiget : miser juravit, se nihil habere præter illa quæ tum scripsisset, nec aliter unquam aut dixisse se aut sensisse; verum illico egressus, tanquam · C VALESII ANNOTATIONES. per veritatem. Hoc enim erat jusjurandum Christia- norum, ut legitur in Epistolis B. Pauli : In veritate dico, non mentior, Deum enim veritatem esse cre debant, quemadmodum docent sacræ paginæ. Quare cum dicebant, in veritate, idem erat ac si dicerent, in Dei nomine. Athanasius in Apologetico a Con- D stantium imperatorem : id est, Vel- lem autem hunc hominem, quisquis est, hic adesse, ut eum coram veritate ipsa interrogarem. Quæcunque enim quasi præsente Deo dicimus, ea nos Christiani pro jurejurando habemus. Hunc locum correxi ex Athanasio in oratione prima contra Arranos. Inde enim descriptus est a Sozomeno. Sic ergo illic habetur, sius in epistola ad Serapionem : Arrum scilicet ab imperatore Constantino evocatum opera ac studio Eusebianorum, fidem suam ei obtulisse, jurasseque se nihil aliud præter illam credere. Cumque e palatio digressus esset, Eusebianos cum protinus in Ecclesiam introducere voluisse. Quæ quidem manifeste pugnant cum iis quæ scribit Rufinus, eunque secuti Socrates atque Sozomenus. Nam Rufmus quidem scribit Arium. cam presbyteri cujusdam opera ab exsilio revocatus fuisset, fibel - lum fidei obtulisse Constantino imperatori, sensu quidem alienunt a Nicæna fide, verbis tamen haud- VARIORUM. Arius crastina die ad conventum accedet, me servum tuum ex hac vita dimitte, et ne pium cum impio per- dideris sin Ecclesiæ tuæ miserearis (misereberis autem, hoc bene novi), respice in Eusebianorum verba, et ne dederis in exitium et in opprobrium hæredita- tem tuam; ac tolle Arium, ne ingrediente illo in Ecclesiam, hæresis cum illo introire videatur, neve deinceps impietas pro pietate habeatur. Athanas., ja Ep. ad Serapion., de morte Arii. (56) Μάρτυρα την αλήθειαν δός. id est, jura (57) Κἂν εἰρῆσθαι πώποτε εἴη παρ' αὐτοῦ. (58) Ἀλλ᾽ εὐθὺς ἐξελθών. Idem scribit Athana-

Α αὐτοῦ βεβουλευμένων. Κατὰ δὲ ταύτην τὴν ἡμέραν, ἀπιών που περὶ δείλην ὀψίαν ὁ ᾿Αρειος, ἐξαπίνης ἀνακινησάσης αὐτὸν τῆς γαστρός, τοῦ κατεπείγοντος ἐγίνετο, καὶ εἰς δημόσιον τόπον πρὸς τοιαύτην χρείαν ἀφωρισμένον ἦλθεν. ὡς δὲ ἐπὶ πολλῷ οὐκ ἐξῄει, εἰσελθόντες τινὲς τῶν ἔξω προσδεχομένων αὐτὸν, καταλαμβάνουσιν νεκρὸν ἐπὶ τῆς καθέδρας κείμενον. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο δῆλον ἐγένετο, οὐ ταὐτὰ πάντες ἐνό- μιζον περὶ τῆς αὐτοῦ τελευτῆς. Ἐδόκει δὲ τοῖς μὲν, ἀθρόᾳ νόσῳ ληφθεὶς περὶ τὴν καρδίαν, ἢ πάρεσιν ὑπομείνας ὑφ᾽ ἡδονῆς τῶν κατὰ γνώμην ἀπαντησάν- των πραγμάτων, αὐθωρὸν τεθνάναι· τοῖς δὲ, ὡς δυσ- σεβήσας δεδωκέναι δίκην. Οἱ δὲ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες γοητείαις ἐλογοποιουν ἀνῃρῆσθαι τὸν ἄνδρα. Οὐκ ἄτοπον δὲ τὰ περὶ αὐτοῦ εἰρημένα ᾿Αθανασίῳ τῷ Β ἐπισκόπῳ Ἀλεξανδρείας εἰς μέσον ἀγαγεῖν. Εχει δὲ ὧδε ΚΕΦΑΛ. Λ'. Ολα γράφει ὁ μέγας Αθανάσιος περὶ τῆς Ἀρείου ρήξεως. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς 'Αρειος, ὁ τῆς μὲν αἱρέσεως ἔξαρχος, Εὐσεβίου δὲ κοινωνός, κληθεὶς ἐκ σπουδῆς τότε τῶν περὶ Εὐσέβιον παρὰ τοῦ μακαρίτου Κων- σταντίνου τοῦ Αὐγούστου, ἀπαιτούμενος ἐγγράφως εἰπεῖν τὴν ἑαυτοῦ πίστιν, ἔγραψεν ὁ δόλιος, κρύπτων τὰς ἀναιδεῖς δυσσεβείας λέξεις, ὑποκρινόμενος καὶ αὐτὸς, ὡς ὁ διάβολος, τὰ τῶν Γραφῶν ῥήματα ἁπλᾶ καὶ ὡς ἔστι γεγραμμένα. Εἶτα λέγοντος τοῦ μακαρίου Κωνσταντίνου, Εἰ μηδὲν ἕτερον ἔχεις παρὰ ταῦτα ἐν τῇ διανοία, μάρτυρα τὴν ἀλήθειαν δός (56)· ἀμυ νεῖται γὰρ ἐπιορκήσαντά σε αὐτὸς ὁ Κύριος - ὤμοσεν ὁ ἄθλιος, μήτε ἔχειν, μήτε ἄλλα παρὰ τὰ νῦν γραφόντα φρονεῖν, κἂν εἰρῆσθαι πώποτε εἴη παρ' αὐτοῦ (57). Αλλ' εὐθὺς ἐξελθὼν (59), ὥσπερ δίκην δούς, κατ Εβουλόμην δὲ αὐτὸν, ὅστις ἐστὶν, ἐνταῦθα παρεῖναι, καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας ἐρωτῆσαι· ἃ γὰρ ὡς Θεοῦ παρόντος λαλοῦμεν, του τον όρκον ἔχομεν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί : ὤμοσεν ὁ ἄθλιος, μήτε άλλα παρὰ τὰ νῦν γραφέντα κἂν εἰρῆσθαι πώποτε παρ' αὐτοῦ ἢ πεφρονῆσθαι. SOZOMENI quem. Eusebiani quodammodo in sententiam suam traxerant. Igitur pridie ejus diei qui condi- ctus fuerat, irrepens sub altare, tola nocte jacuit pronus, Deum rogans ne ea quæ adversus ipsum constituta fuerant, ad exitum perduci sineret. Eodem die cum Arius nescio quo proficisceretur sub vesperum, repente laxata alvo, necessitate compulsus ad publicum locum ei rei destina. tum perrexit. Cumque elapso jam longo temporis spatio non rediret, quidam eorum qui foris ipsum præstolabantur, introgressi, hominen mortuum in sella jacentem deprehendunt. Quod ubi palam factum est, non eadem omnium fuit opinio de illius morte. Alii enim arbitrati sunt, cum repen- tino morbo cor ipsius invadente oppressum, aut certe defectionem passum ex immoderato gaudio, propterea quod res ipsi ex volo succederent, subito interiisse. Alii vero eum tanquam impium pœnas dedisse existimarunt. Sed qui opinionem ejus sectabantur, eum maleficis artibus necatum esse evulgarunt. Cæterum haudquaquanı absurdum fuerit, ea quæ ab Athanasio Alexandriæ episcopo de morte illius conscripta sunt, hic in medium ad- ducere. Sic autem se habent : CAP. XXX. Quid scripserit magnus Athanasius de morte Arii. Nam et ipse Arius, qui hujus quidem hæreseos auctor, Eusebii vero consors fuit, cum a beatæ memoriæ Constantino Augusto, adjuvantibus Euse- bianis, evocatus fidem suam scripto proditam fidem suam scripto proditam edere juberetur, scripsit subdolus, impudentes impietatis suæ voces occultans, et quemadmodum diabolus sacræ Scripturæ verba simplicia, et ut I scripta sunt, ipse quoque usurpans. Deinde cum beatus Constantinus diceret : Si præter ista nihil in mente clausum habes, veritatem contestare; nam si pejeraveris, ipse Dominus poenas a te exiget : miser juravit, se nihil habere præter illa quæ tum scripsisset, nec aliter unquam aut dixisse se aut sensisse; verum illico egressus, tanquam · C VALESII ANNOTATIONES. per veritatem. Hoc enim erat jusjurandum Christia- norum, ut legitur in Epistolis B. Pauli : In veritate dico, non mentior, Deum enim veritatem esse cre debant, quemadmodum docent sacræ paginæ. Quare cum dicebant, in veritate, idem erat ac si dicerent, in Dei nomine. Athanasius in Apologetico a Con- D stantium imperatorem : id est, Vel- lem autem hunc hominem, quisquis est, hic adesse, ut eum coram veritate ipsa interrogarem. Quæcunque enim quasi præsente Deo dicimus, ea nos Christiani pro jurejurando habemus. Hunc locum correxi ex Athanasio in oratione prima contra Arranos. Inde enim descriptus est a Sozomeno. Sic ergo illic habetur, sius in epistola ad Serapionem : Arrum scilicet ab imperatore Constantino evocatum opera ac studio Eusebianorum, fidem suam ei obtulisse, jurasseque se nihil aliud præter illam credere. Cumque e palatio digressus esset, Eusebianos cum protinus in Ecclesiam introducere voluisse. Quæ quidem manifeste pugnant cum iis quæ scribit Rufinus, eunque secuti Socrates atque Sozomenus. Nam Rufmus quidem scribit Arium. cam presbyteri cujusdam opera ab exsilio revocatus fuisset, fibel - lum fidei obtulisse Constantino imperatori, sensu quidem alienunt a Nicæna fide, verbis tamen haud- VARIORUM. Arius crastina die ad conventum accedet, me servum tuum ex hac vita dimitte, et ne pium cum impio per- dideris sin Ecclesiæ tuæ miserearis (misereberis autem, hoc bene novi), respice in Eusebianorum verba, et ne dederis in exitium et in opprobrium hæredita- tem tuam; ac tolle Arium, ne ingrediente illo in Ecclesiam, hæresis cum illo introire videatur, neve deinceps impietas pro pietate habeatur. Athanas., ja Ep. ad Serapion., de morte Arii. (56) Μάρτυρα την αλήθειαν δός. id est, jura (57) Κἂν εἰρῆσθαι πώποτε εἴη παρ' αὐτοῦ. (58) Ἀλλ᾽ εὐθὺς ἐξελθών. Idem scribit Athana-

έπεσε· καὶ πρηνής γενόμενος, ἐλάκησε μέσος. Πᾶσι – μὲν οὖν ἀνθρώποις κοινὸν τοῦ βίου τέλος θάνατός ἐστιν· καὶ οὐ δεῖ τινος ἐπεμβαίνειν, κἂν ἐχθρὸς ᾖ ὁ τελευτήσεις, ἀδήλου ὄντος μὴ ἕως ἑσπέρας καὶ αὐτὸν τοῦτο καταλάδῃ. Τὸ δὲ τέλος τοῦ ᾿Αρείου, ἐπειδὴ οὐχ ἁπλῶς γέγονε, διατοῦτο καὶ διηγήσεως ἐστιν άξιον, Τῶν γὰρ περὶ Εὐσέβιον ἀπειλούντων εἰσαγαγεῖν αὐ- τὸν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ὁ μὲν ἐπίσκοπος τῆς Κων- σταντινουπόλεως ᾿Αλέξανδρος ἀντέλεγεν. Ο δὲ Αρειος εθάρρει τῇ βίᾳ καὶ ταῖς ἀπειλαῖς Εὐσεβίου. Σάββατον γὰρ ἦν (59), καὶ προσεδόκα τῇ ἑξῆς συνάγεσθαι. Πολὺς δὲ ἀγὼν ἦν, ἐκείνων μὲν ἀπειλούντων, Αλεξάν δρου δὲ εὐχομένου. 'Αλλ' ὁ Κύριος κριτής γενόμενος ἐβράβευσε κατὰ τῶν ἀδικούντων. Ούπω γὰρ ὁ ἥλιος ἔδυ· καὶ χρείας αὐτὸν ἑλκυσάσης εἰς τόπον, ἐκεῖ κατέπεσε· καὶ ἀμφοτέρων, τῆς τε κοινωνίας καὶ τοῦ ζῆν, εὐθὺς ἐστερήθη. Καὶ ἡ μὲν μακαρίτης Κων σταντῖνος ἀκούσας ἐθαύμασεν, εἰδὼς ἐλεγχθέντα του. τον ἐπίορκον· πᾶσι δὲ τότε γέγονε φανερόν, ὅτι τῶν μὲν περὶ Εὐσέβιον ἠσθένησαν αἱ ἀπειλαὶ, καὶ ἡ ἐλπὶς Β Σάββατον δὲ ἦν. "Αρειον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ, HISTORIA ECCLESIASTICA LIB. II. puit medius. Omnibus quidem hominibus commu- nis vitæ exitus mors est: nec ulli mortuo, quamıvis inimicus sit, insultandum est, cum incertum sit unicuique, annon et ipsum ante vesperam mors occupatura sit. Sed tamen exitus Arii, quia non simplici ac vulgari modo contigit, idcirco a nobis merito commemorandus videtur. Nam cum Euse- biani minarentur, sese illum in ecclesiam intro- ducturos, Alexander quidem episcopus Constanti- nopoleos contradicebat, Arius vero violentia ac mints Eusebii confidebat. Erat tunc dies sabbati : ac postridie sperabat se in ecelesiam conventuruın. Ingens igitur erat certamen, illis quidem inter- minantibus, Alexandro vero Deum orante. Verum penas luens, corruit : et pronus jacens cre- Dominus judex certaminis constitutus, contra eos qui injuste agebant, sententiam tulit. Nondum enim sol occiderat, cum Arius necessitatis cujusdam causa in locum publicum digressus, illic occubuit, vita simul et communione repente spoliatus. Et VALESII ANNOTATIONES. quaquam dissentientem. Constantinum vero eum ne sic quidem admittere voluisse, sed ad synodi Hierosolymitanæ examen remisisse; a qua Arius, post imperatoris testimonium, in communionem receptus est. Eumdem postea Alexandriam rediisse, moxque inde revocatum esse Constantinopolim, tradit idem Rufinus, et post illum Socrates atque Sozomenus. Nisi quod isti postremam hanc Arii evocationem Constantino adhuc superstite accidisse narrant, Hon, ut Rufinus, regnante Constantio. Atqui Athanasius duobus in locis diserte testatur, Arium statim post libellum fidei oblatum Constan- tino, cum ex palatio decederet, deductum esse ab Eusebianis in ecclesiam, ut cum Alexandro com- municaret. Non igitur remissus est ad synodum Hierosolymitanam. Deinde ex narratione Rufini et Socratis atque Sozonieni, necesse esset dicere Arium duos fidei libellos Constantino principi ob- tulisse; alterum ante synodum Hierosolymitanam, anno Christi 335: alterum anno sequenti, cum ab Eusebio introducendus esset in Ecclesiam Constan- tinopolitanam. Id enim diserte scribit Athanasius. At quorsum duo libelli, cum Constantinus impera- tor priore libello accepto, Arii fidem approbaverit, et de illo in communionem recipiendo scripserit ad synodum Hierosolymitanam, ut docet epistola ↓ synodica? Cur imperator Constantinus post suum ipsius judicium, post Hierosolymitanæ synodi sen- tentiam, iterum formulam fidei et juramentum ab Ario exegit? Quomodo Alexander communicare cum Ario recusavit, qui ab integra synodo susce- plus fuerat in communionem? Ex his apparet, verissimum esse id quod scripsi in libro secundo observationum ecclesiasticarum : Arium illum qui a synodo Hierosolymitana susceptus est in commu- nionem, non esse Arium hæresiarcham', sed alte- Crum ei cognominem. Quod quidem etiam ex Atha- nasio demonstrari potest. Is enim in epistola ad Serapionem diserte scribit, Arium extra commu- nionem Ecclesiæ diem suum obiisse. Consultus fuerat a Serapione Athanasius, utrum Arius ante obitum in communionem Ecclesiæ admissus fuisset, Negat id Athanasius, aitque Eusebium quidem id perficere studuisse: sed Arium tristi morte præ- reptum, vita simul et communione privatum esse : atque ita hæresim illam divino judicio ¿xoiviú- vntov, id est incommunicabilem esse renuntiatam. Quod si Arius hæresiarches a synodo Hierosoly- mitana receptus esset in communionem, falso ista dicerentur ab Athanasio. nasii contra Arianos legitur, VARIORUM. • Viri quidam eruditissimi, qui Alexandri CPoli- tani obitum ad annum referunt, hinc conse- quenter colligunt, non Arium hæresiarcham ad- missum fuisse in Hierosolymitana synodo, anno celebrata, sed alium hæresiarchæ cognominem, ejusque sequacem. Alibi autem dicunt, Arium pro Arianis ab Athanasio nominari. Sed utraque illa sententia ne minimum quidem probabilitatis habet. Nam primam quod spectat, quis unquam sibi per- suaserit, Athanasium in Apologia contra Arianos, et in libro De synodis, postquam in serie narratio- nis sexcenties hæresiareham Arium nominavit, ubi ad synodi Hierosolymitanæ narrationem pervenit, derepente alium substituere Arium; ita ut nec moneat, nec vel minimo signo indicet, esse illum alium ab hæresiarcha, ut omnes omnino in errorem inducat? Quid vero absimilius? Quid alienius a sapiente accuratoque scriptore, qualem fuisse Atba- nasium nemo eat inficias? Ruit sane illnd vel primo prudentis lectoris aspectu. Nec plus habet firmi- tatis quod aiunt, Arianos ibi Arit nomine indicatos esse testatur quippe Athanasius, libro De synodis, receptum illic fuisse quasi diceret Arium et Arianos: ubi cum aperte distinguat Arium a sequacibus, manifestum est Arium ipsum, tum superstitem, cum Arianis ad- missum ad communionem fuisse. Quod eruditos viros ad eam amplectendam sententiam compulit, verba sunt Philippopolitana synodi ab Arianis celebratæ anno 347, cujus epistola habetur in Frag- mentis Hilarii. Ibi aiunt hæretici, n. 13, Paulum CPolitanum Athanasii expositioni, seu depositioni interfuisse, illumque damnasse. Unde arguunt illi, jam tempore Tyriæ synodi, ubi damnatus Athana- sius fuit, Paulum fuisse CPolis episcopuni; atque adeo tempore synodi Tyriæ, ac consequenter Hie- rosolymitanæ, quæ post Tyriam celebrata est, de- functum Arium fuisse, quippe qui ante Alexandrum Paulum decessorem obierit. Sed quæ fides habenda huic hæreticorum epistolæ, quæ calumniis et men- (59) Zá66aror rap fr. In oratione prima Atha

έπεσε· καὶ πρηνής γενόμενος, ἐλάκησε μέσος. Πᾶσι – μὲν οὖν ἀνθρώποις κοινὸν τοῦ βίου τέλος θάνατός ἐστιν· καὶ οὐ δεῖ τινος ἐπεμβαίνειν, κἂν ἐχθρὸς ᾖ ὁ τελευτήσεις, ἀδήλου ὄντος μὴ ἕως ἑσπέρας καὶ αὐτὸν τοῦτο καταλάδῃ. Τὸ δὲ τέλος τοῦ ᾿Αρείου, ἐπειδὴ οὐχ ἁπλῶς γέγονε, διατοῦτο καὶ διηγήσεως ἐστιν άξιον, Τῶν γὰρ περὶ Εὐσέβιον ἀπειλούντων εἰσαγαγεῖν αὐ- τὸν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ὁ μὲν ἐπίσκοπος τῆς Κων- σταντινουπόλεως ᾿Αλέξανδρος ἀντέλεγεν. Ο δὲ Αρειος εθάρρει τῇ βίᾳ καὶ ταῖς ἀπειλαῖς Εὐσεβίου. Σάββατον γὰρ ἦν (59), καὶ προσεδόκα τῇ ἑξῆς συνάγεσθαι. Πολὺς δὲ ἀγὼν ἦν, ἐκείνων μὲν ἀπειλούντων, Αλεξάν δρου δὲ εὐχομένου. 'Αλλ' ὁ Κύριος κριτής γενόμενος ἐβράβευσε κατὰ τῶν ἀδικούντων. Ούπω γὰρ ὁ ἥλιος ἔδυ· καὶ χρείας αὐτὸν ἑλκυσάσης εἰς τόπον, ἐκεῖ κατέπεσε· καὶ ἀμφοτέρων, τῆς τε κοινωνίας καὶ τοῦ ζῆν, εὐθὺς ἐστερήθη. Καὶ ἡ μὲν μακαρίτης Κων σταντῖνος ἀκούσας ἐθαύμασεν, εἰδὼς ἐλεγχθέντα του. τον ἐπίορκον· πᾶσι δὲ τότε γέγονε φανερόν, ὅτι τῶν μὲν περὶ Εὐσέβιον ἠσθένησαν αἱ ἀπειλαὶ, καὶ ἡ ἐλπὶς Β Σάββατον δὲ ἦν. "Αρειον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ, HISTORIA ECCLESIASTICA LIB. II. puit medius. Omnibus quidem hominibus commu- nis vitæ exitus mors est: nec ulli mortuo, quamıvis inimicus sit, insultandum est, cum incertum sit unicuique, annon et ipsum ante vesperam mors occupatura sit. Sed tamen exitus Arii, quia non simplici ac vulgari modo contigit, idcirco a nobis merito commemorandus videtur. Nam cum Euse- biani minarentur, sese illum in ecclesiam intro- ducturos, Alexander quidem episcopus Constanti- nopoleos contradicebat, Arius vero violentia ac mints Eusebii confidebat. Erat tunc dies sabbati : ac postridie sperabat se in ecelesiam conventuruın. Ingens igitur erat certamen, illis quidem inter- minantibus, Alexandro vero Deum orante. Verum penas luens, corruit : et pronus jacens cre- Dominus judex certaminis constitutus, contra eos qui injuste agebant, sententiam tulit. Nondum enim sol occiderat, cum Arius necessitatis cujusdam causa in locum publicum digressus, illic occubuit, vita simul et communione repente spoliatus. Et VALESII ANNOTATIONES. quaquam dissentientem. Constantinum vero eum ne sic quidem admittere voluisse, sed ad synodi Hierosolymitanæ examen remisisse; a qua Arius, post imperatoris testimonium, in communionem receptus est. Eumdem postea Alexandriam rediisse, moxque inde revocatum esse Constantinopolim, tradit idem Rufinus, et post illum Socrates atque Sozomenus. Nisi quod isti postremam hanc Arii evocationem Constantino adhuc superstite accidisse narrant, Hon, ut Rufinus, regnante Constantio. Atqui Athanasius duobus in locis diserte testatur, Arium statim post libellum fidei oblatum Constan- tino, cum ex palatio decederet, deductum esse ab Eusebianis in ecclesiam, ut cum Alexandro com- municaret. Non igitur remissus est ad synodum Hierosolymitanam. Deinde ex narratione Rufini et Socratis atque Sozonieni, necesse esset dicere Arium duos fidei libellos Constantino principi ob- tulisse; alterum ante synodum Hierosolymitanam, anno Christi 335: alterum anno sequenti, cum ab Eusebio introducendus esset in Ecclesiam Constan- tinopolitanam. Id enim diserte scribit Athanasius. At quorsum duo libelli, cum Constantinus impera- tor priore libello accepto, Arii fidem approbaverit, et de illo in communionem recipiendo scripserit ad synodum Hierosolymitanam, ut docet epistola ↓ synodica? Cur imperator Constantinus post suum ipsius judicium, post Hierosolymitanæ synodi sen- tentiam, iterum formulam fidei et juramentum ab Ario exegit? Quomodo Alexander communicare cum Ario recusavit, qui ab integra synodo susce- plus fuerat in communionem? Ex his apparet, verissimum esse id quod scripsi in libro secundo observationum ecclesiasticarum : Arium illum qui a synodo Hierosolymitana susceptus est in commu- nionem, non esse Arium hæresiarcham', sed alte- Crum ei cognominem. Quod quidem etiam ex Atha- nasio demonstrari potest. Is enim in epistola ad Serapionem diserte scribit, Arium extra commu- nionem Ecclesiæ diem suum obiisse. Consultus fuerat a Serapione Athanasius, utrum Arius ante obitum in communionem Ecclesiæ admissus fuisset, Negat id Athanasius, aitque Eusebium quidem id perficere studuisse: sed Arium tristi morte præ- reptum, vita simul et communione privatum esse : atque ita hæresim illam divino judicio ¿xoiviú- vntov, id est incommunicabilem esse renuntiatam. Quod si Arius hæresiarches a synodo Hierosoly- mitana receptus esset in communionem, falso ista dicerentur ab Athanasio. nasii contra Arianos legitur, VARIORUM. • Viri quidam eruditissimi, qui Alexandri CPoli- tani obitum ad annum referunt, hinc conse- quenter colligunt, non Arium hæresiarcham ad- missum fuisse in Hierosolymitana synodo, anno celebrata, sed alium hæresiarchæ cognominem, ejusque sequacem. Alibi autem dicunt, Arium pro Arianis ab Athanasio nominari. Sed utraque illa sententia ne minimum quidem probabilitatis habet. Nam primam quod spectat, quis unquam sibi per- suaserit, Athanasium in Apologia contra Arianos, et in libro De synodis, postquam in serie narratio- nis sexcenties hæresiareham Arium nominavit, ubi ad synodi Hierosolymitanæ narrationem pervenit, derepente alium substituere Arium; ita ut nec moneat, nec vel minimo signo indicet, esse illum alium ab hæresiarcha, ut omnes omnino in errorem inducat? Quid vero absimilius? Quid alienius a sapiente accuratoque scriptore, qualem fuisse Atba- nasium nemo eat inficias? Ruit sane illnd vel primo prudentis lectoris aspectu. Nec plus habet firmi- tatis quod aiunt, Arianos ibi Arit nomine indicatos esse testatur quippe Athanasius, libro De synodis, receptum illic fuisse quasi diceret Arium et Arianos: ubi cum aperte distinguat Arium a sequacibus, manifestum est Arium ipsum, tum superstitem, cum Arianis ad- missum ad communionem fuisse. Quod eruditos viros ad eam amplectendam sententiam compulit, verba sunt Philippopolitana synodi ab Arianis celebratæ anno 347, cujus epistola habetur in Frag- mentis Hilarii. Ibi aiunt hæretici, n. 13, Paulum CPolitanum Athanasii expositioni, seu depositioni interfuisse, illumque damnasse. Unde arguunt illi, jam tempore Tyriæ synodi, ubi damnatus Athana- sius fuit, Paulum fuisse CPolis episcopuni; atque adeo tempore synodi Tyriæ, ac consequenter Hie- rosolymitanæ, quæ post Tyriam celebrata est, de- functum Arium fuisse, quippe qui ante Alexandrum Paulum decessorem obierit. Sed quæ fides habenda huic hæreticorum epistolæ, quæ calumniis et men- (59) Zá66aror rap fr. In oratione prima Atha

έπεσε· καὶ πρηνής γενόμενος, ἐλάκησε μέσος. Πᾶσι – μὲν οὖν ἀνθρώποις κοινὸν τοῦ βίου τέλος θάνατός ἐστιν· καὶ οὐ δεῖ τινος ἐπεμβαίνειν, κἂν ἐχθρὸς ᾖ ὁ τελευτήσεις, ἀδήλου ὄντος μὴ ἕως ἑσπέρας καὶ αὐτὸν τοῦτο καταλάδῃ. Τὸ δὲ τέλος τοῦ ᾿Αρείου, ἐπειδὴ οὐχ ἁπλῶς γέγονε, διατοῦτο καὶ διηγήσεως ἐστιν άξιον, Τῶν γὰρ περὶ Εὐσέβιον ἀπειλούντων εἰσαγαγεῖν αὐ- τὸν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ὁ μὲν ἐπίσκοπος τῆς Κων- σταντινουπόλεως ᾿Αλέξανδρος ἀντέλεγεν. Ο δὲ Αρειος εθάρρει τῇ βίᾳ καὶ ταῖς ἀπειλαῖς Εὐσεβίου. Σάββατον γὰρ ἦν (59), καὶ προσεδόκα τῇ ἑξῆς συνάγεσθαι. Πολὺς δὲ ἀγὼν ἦν, ἐκείνων μὲν ἀπειλούντων, Αλεξάν δρου δὲ εὐχομένου. 'Αλλ' ὁ Κύριος κριτής γενόμενος ἐβράβευσε κατὰ τῶν ἀδικούντων. Ούπω γὰρ ὁ ἥλιος ἔδυ· καὶ χρείας αὐτὸν ἑλκυσάσης εἰς τόπον, ἐκεῖ κατέπεσε· καὶ ἀμφοτέρων, τῆς τε κοινωνίας καὶ τοῦ ζῆν, εὐθὺς ἐστερήθη. Καὶ ἡ μὲν μακαρίτης Κων σταντῖνος ἀκούσας ἐθαύμασεν, εἰδὼς ἐλεγχθέντα του. τον ἐπίορκον· πᾶσι δὲ τότε γέγονε φανερόν, ὅτι τῶν μὲν περὶ Εὐσέβιον ἠσθένησαν αἱ ἀπειλαὶ, καὶ ἡ ἐλπὶς Β Σάββατον δὲ ἦν. "Αρειον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ, HISTORIA ECCLESIASTICA LIB. II. puit medius. Omnibus quidem hominibus commu- nis vitæ exitus mors est: nec ulli mortuo, quamıvis inimicus sit, insultandum est, cum incertum sit unicuique, annon et ipsum ante vesperam mors occupatura sit. Sed tamen exitus Arii, quia non simplici ac vulgari modo contigit, idcirco a nobis merito commemorandus videtur. Nam cum Euse- biani minarentur, sese illum in ecclesiam intro- ducturos, Alexander quidem episcopus Constanti- nopoleos contradicebat, Arius vero violentia ac mints Eusebii confidebat. Erat tunc dies sabbati : ac postridie sperabat se in ecelesiam conventuruın. Ingens igitur erat certamen, illis quidem inter- minantibus, Alexandro vero Deum orante. Verum penas luens, corruit : et pronus jacens cre- Dominus judex certaminis constitutus, contra eos qui injuste agebant, sententiam tulit. Nondum enim sol occiderat, cum Arius necessitatis cujusdam causa in locum publicum digressus, illic occubuit, vita simul et communione repente spoliatus. Et VALESII ANNOTATIONES. quaquam dissentientem. Constantinum vero eum ne sic quidem admittere voluisse, sed ad synodi Hierosolymitanæ examen remisisse; a qua Arius, post imperatoris testimonium, in communionem receptus est. Eumdem postea Alexandriam rediisse, moxque inde revocatum esse Constantinopolim, tradit idem Rufinus, et post illum Socrates atque Sozomenus. Nisi quod isti postremam hanc Arii evocationem Constantino adhuc superstite accidisse narrant, Hon, ut Rufinus, regnante Constantio. Atqui Athanasius duobus in locis diserte testatur, Arium statim post libellum fidei oblatum Constan- tino, cum ex palatio decederet, deductum esse ab Eusebianis in ecclesiam, ut cum Alexandro com- municaret. Non igitur remissus est ad synodum Hierosolymitanam. Deinde ex narratione Rufini et Socratis atque Sozonieni, necesse esset dicere Arium duos fidei libellos Constantino principi ob- tulisse; alterum ante synodum Hierosolymitanam, anno Christi 335: alterum anno sequenti, cum ab Eusebio introducendus esset in Ecclesiam Constan- tinopolitanam. Id enim diserte scribit Athanasius. At quorsum duo libelli, cum Constantinus impera- tor priore libello accepto, Arii fidem approbaverit, et de illo in communionem recipiendo scripserit ad synodum Hierosolymitanam, ut docet epistola ↓ synodica? Cur imperator Constantinus post suum ipsius judicium, post Hierosolymitanæ synodi sen- tentiam, iterum formulam fidei et juramentum ab Ario exegit? Quomodo Alexander communicare cum Ario recusavit, qui ab integra synodo susce- plus fuerat in communionem? Ex his apparet, verissimum esse id quod scripsi in libro secundo observationum ecclesiasticarum : Arium illum qui a synodo Hierosolymitana susceptus est in commu- nionem, non esse Arium hæresiarcham', sed alte- Crum ei cognominem. Quod quidem etiam ex Atha- nasio demonstrari potest. Is enim in epistola ad Serapionem diserte scribit, Arium extra commu- nionem Ecclesiæ diem suum obiisse. Consultus fuerat a Serapione Athanasius, utrum Arius ante obitum in communionem Ecclesiæ admissus fuisset, Negat id Athanasius, aitque Eusebium quidem id perficere studuisse: sed Arium tristi morte præ- reptum, vita simul et communione privatum esse : atque ita hæresim illam divino judicio ¿xoiviú- vntov, id est incommunicabilem esse renuntiatam. Quod si Arius hæresiarches a synodo Hierosoly- mitana receptus esset in communionem, falso ista dicerentur ab Athanasio. nasii contra Arianos legitur, VARIORUM. • Viri quidam eruditissimi, qui Alexandri CPoli- tani obitum ad annum referunt, hinc conse- quenter colligunt, non Arium hæresiarcham ad- missum fuisse in Hierosolymitana synodo, anno celebrata, sed alium hæresiarchæ cognominem, ejusque sequacem. Alibi autem dicunt, Arium pro Arianis ab Athanasio nominari. Sed utraque illa sententia ne minimum quidem probabilitatis habet. Nam primam quod spectat, quis unquam sibi per- suaserit, Athanasium in Apologia contra Arianos, et in libro De synodis, postquam in serie narratio- nis sexcenties hæresiareham Arium nominavit, ubi ad synodi Hierosolymitanæ narrationem pervenit, derepente alium substituere Arium; ita ut nec moneat, nec vel minimo signo indicet, esse illum alium ab hæresiarcha, ut omnes omnino in errorem inducat? Quid vero absimilius? Quid alienius a sapiente accuratoque scriptore, qualem fuisse Atba- nasium nemo eat inficias? Ruit sane illnd vel primo prudentis lectoris aspectu. Nec plus habet firmi- tatis quod aiunt, Arianos ibi Arit nomine indicatos esse testatur quippe Athanasius, libro De synodis, receptum illic fuisse quasi diceret Arium et Arianos: ubi cum aperte distinguat Arium a sequacibus, manifestum est Arium ipsum, tum superstitem, cum Arianis ad- missum ad communionem fuisse. Quod eruditos viros ad eam amplectendam sententiam compulit, verba sunt Philippopolitana synodi ab Arianis celebratæ anno 347, cujus epistola habetur in Frag- mentis Hilarii. Ibi aiunt hæretici, n. 13, Paulum CPolitanum Athanasii expositioni, seu depositioni interfuisse, illumque damnasse. Unde arguunt illi, jam tempore Tyriæ synodi, ubi damnatus Athana- sius fuit, Paulum fuisse CPolis episcopuni; atque adeo tempore synodi Tyriæ, ac consequenter Hie- rosolymitanæ, quæ post Tyriam celebrata est, de- functum Arium fuisse, quippe qui ante Alexandrum Paulum decessorem obierit. Sed quæ fides habenda huic hæreticorum epistolæ, quæ calumniis et men- (59) Zá66aror rap fr. In oratione prima Atha

τοῦ Σωτῆρος ἀκοινώνητος γέγονεν ή 'Αρειανή μανία, καὶ ὧδε καὶ ἐν τῇ τῶν πρωτοτόκων ἐκκλησίᾳ. Τίς οὖν οὐ θαυμάσειεν, ὁρῶν τούτους δικαιώσαι φιλονεικούντας, δν ο Κύριος κατέκρινε, καὶ βλέπων αὐτοὺς ἐκδικοῦντας τὴν αἵρεσιν, οὓς ἀκοινωνήτους (60) ἤλεγξεν ὁ Κύριος, μὴ ἀφεὶς τὸν αὐτῆς ἔξαρχον εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλ- θεῖν : Ωδε μὲν "Αρειον ἀποθανεῖν παρειλήφαμεν. Λόγος οὖν ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ μηδένα χρήσασθαι τῇ καθέδρᾳ ἐφ᾽ ᾖ τέθνηκεν. Οἷα δὲ εἰς δημόσιον χῶρον διὰ τὴν χρείαν όχλουμένων, ὡς φιλεῖ ἐν πλήθει γίνε σθαι, καὶ παρακελευομένων ἀλλήλοις τῶν εἰσιόντων φυλάττεσθαι τὴν καθέδραν, ἀποτρόπαιος ἦν καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα ὁ τόπος, ὡς ἀσεβείας ποινὰς αὐτόθι δε- δωκότος 'Αρείου. Χρόνῳ δὲ ὕστερον, τῶν τὰ αὐτοῦ φρονούντων τις πλούσιός τε ἐν δυνάμει (61), σπουδῇ χρησάμενος, ἐπρίατο τοῦτον τὸν τόπον παρὰ τοῦ δη μοσίου, καὶ οἰκίαν κατεσκεύασε, καθελών τήν προς τέραν ὄψιν, ὥστε λήθην γενέσθαι τῷ δήμῳ, καὶ μὴ τῇ διαδοχῇ τῆς τοιαύτης αναμνήσεως τὸν ᾿Αρείου θάνατον κωμῳδεῖσθαι. Αρείου ματαία γέγονεν. Εδείχθη δὲ πάλιν, ὅτι παρὰ ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περὶ τῶν μετὰ τελευτὴν Ἀρείου συμβάντων ἐν Αλεξανδρείᾳ· καὶ οἷα τοῖς ἐκεῖσε ὁ μέγας ἔγραψε Κωνσταντῖνος. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδὲ τούτου τελευτήσαντος τέλος ἔσχεν ἡ ζήτησις ὧν εὗρε δογμάτων· οὐδὲ ἐπαύσαντο οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες, τοῖς τἀναντία δοξάζουσιν ἐπιβου- λεύεσθαι. Αμέλει τοι καὶ τοῦ ᾿Αλεξανδρέων δήμου συνεχῶς ἐκβοῶντος, καὶ ἐν λιταῖς ἱκετεύοντος περὶ τῆς ᾿Αθανασίου καθόδου, καὶ ᾿Αντωνίου τοῦ μεγάλου μοναχοῦ πολλάκις περὶ αὐτοῦ γράψαντος, καὶ ἀντι- βολοῦντος μὴ πείθεσθαι τοῖς Μελιτιανοῖς, καὶ συχο- ἣν ἀκοινώνητον, πλούσιός τε καὶ ἐν δυνάμει, Ι, SOZOMENI beatæ quidem recordationis Constautinus, ea re A audita obstupefactus est, cernens illum convictum esse perjurii. Omnibus vero tunc manifeste patuit, et Eusebianorum minas infrinas, et spem Aril vanam fuisse. Præterea etiam ostensum est, Aria- nam vesaniam, et hic, et in ecclesia primogenito· rum Dei, a Servatore nostro excommunicatam esse. Quis igitur non magnopere miretur, cum videat istos id agere, ut eum excusent quem Do- minus condemnavit, et eam hæresim defendere quam Dominus excommunicatam esse patefecit, tunc cum ejus auctorem non passus est in ecclesiam ingredi? Hoc mortis genere Arium in- teriisse accepimus. Fertur porro, longo post te:n- pore neminem ea sella usum fuisse in qua Arius occubuerat. Nam cum multi in eum locum, tanquam publicum, necessitatis causa confertim introirent, sicut in turba fieri solet, cunctique introeuntes sese invicem hortarentur ut sellam illam refuge- rent, exinde etiam posteris abominabilis hic locus factus est, eo quod Arius impietatis suæ pœnas illic dedisset. Aliquanto post Arianus quidam opulentus ac potens data opera eum locum emit a fsco : et commutata priore forma, domum illic adificavit, ut res paulatim in oblivionem veniret vulgi, nec perpetua recordationis serie mors Arii traduceretur. CAP. XXXI. De iis quæ Alexandria post Arii mortem contige- runt, et quidnam magnus Constantínus scripserit Alexandrinis. B Cæterum mortuo Ario, contentio de dogmatibus ab illo primum invectis neutiquam finem accepit, nec destiterunt opinionis illius sectatores, insidias C agruere his qui contrariam sententiam tuebantur. Denique cum et populus urbis Alexandrinæ assidue vociferaretur, Deumque in supplicationibus publi- cis oraret pro reditu Athanasii, et magnus Anto- nius monachus frequentes de eo litteras ad impe- VALESII ANNOTATIONES. legitur quam lectionem veriorem puto. ut Savilius ad oram sui codicis adnotavit ex Christophorsoni libro. VARIORUM. daciis respersa est ? cum præsertim eodem loci dicatur, Asclepam ab Athanasio damnatum fuisse, quod falsissimum est, impudenterque sub ipsum epistola initium dicant hæretici, se Sardicæ syno- dum celebrasse, quod a vero abhorrere nulli notum non erat. Aliud autem afferunt argumentumI, Arium scilicet hæresiarcham diu ante celebratam synodum Hierosolymitanam fuisse ad communio- nem admissum ; atque adeo non eumdem receptum fuisse in prædicta synodo. Sed omnino repugnat illud Athanasio, qui Apologia contra Arianos, n. 59, ait, Eusebio instigante jussisse sibi Constan- tinum ut Arium reciperet; idque denegante Atha- nasio, atque sibi fas non esse imperatori suadente, idro Eusebianos in Athanasium calumnias stra- sisse. Postea vero n. 86, ait, eos in synodo tie- rosolymitana palam fecisse, se hæc omnia esse machinatos Arii cum suis recipiendi causa, atque eum ibi revera ad communionem fuisse admissum, ut testatur etiam ipse in libro De synodis post epistolam ejusdem synodi Hierosolymitanæ. Ex his D Athanasii locis ipsa luce clarius est, ipsun hære- siarcham in synodo Hierosolymitana anni 335, ad conununionem fuisse admissum. Mirum sane ejus- modi loco innixos eruditos viros, incredibilem et Athanasio adversantem statuisse sententiam. Cæ- tera quæ afferunt, nullius sunt momenti, nec con- futatione egent. Duo tamen monitu digna supersunt. 1º Alium revera fuisse Arium, hæresiarchæ sequa- cem, qui una cum illo ab Alexandro Alexandrino damnatus fertur in epistola ejusdem Alexandri; sed nullius nominis hominem, qui ne semel qui- dem apud Athanasium memoratur. 2° Hilarium duos Arios nominasse, fragm. 2, n. 26. Sed solet Hila- rius Arianos Arios nuncupare, ut observarunt . nostri in postrema Hilarii editione, ubi item aiunt hoc Hilarii loco deceptos Severum Sulpitium et Vigilium Tapsensem duos induxisse Arios. Erudi- Liss. Patres Benedictini, Admonitione in epist. Athanas. ad Serapionem, et in eam ad monachos. Vide annot. ad Socr, lib. cap. 35. (60) Οὓς ἀκοινωνήτους. Hodie apud Athanasium (64) Πλούσιός τε ἐν δυνάμει. Scribendum est

τοῦ Σωτῆρος ἀκοινώνητος γέγονεν ή 'Αρειανή μανία, καὶ ὧδε καὶ ἐν τῇ τῶν πρωτοτόκων ἐκκλησίᾳ. Τίς οὖν οὐ θαυμάσειεν, ὁρῶν τούτους δικαιώσαι φιλονεικούντας, δν ο Κύριος κατέκρινε, καὶ βλέπων αὐτοὺς ἐκδικοῦντας τὴν αἵρεσιν, οὓς ἀκοινωνήτους (60) ἤλεγξεν ὁ Κύριος, μὴ ἀφεὶς τὸν αὐτῆς ἔξαρχον εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλ- θεῖν : Ωδε μὲν "Αρειον ἀποθανεῖν παρειλήφαμεν. Λόγος οὖν ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ μηδένα χρήσασθαι τῇ καθέδρᾳ ἐφ᾽ ᾖ τέθνηκεν. Οἷα δὲ εἰς δημόσιον χῶρον διὰ τὴν χρείαν όχλουμένων, ὡς φιλεῖ ἐν πλήθει γίνε σθαι, καὶ παρακελευομένων ἀλλήλοις τῶν εἰσιόντων φυλάττεσθαι τὴν καθέδραν, ἀποτρόπαιος ἦν καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα ὁ τόπος, ὡς ἀσεβείας ποινὰς αὐτόθι δε- δωκότος 'Αρείου. Χρόνῳ δὲ ὕστερον, τῶν τὰ αὐτοῦ φρονούντων τις πλούσιός τε ἐν δυνάμει (61), σπουδῇ χρησάμενος, ἐπρίατο τοῦτον τὸν τόπον παρὰ τοῦ δη μοσίου, καὶ οἰκίαν κατεσκεύασε, καθελών τήν προς τέραν ὄψιν, ὥστε λήθην γενέσθαι τῷ δήμῳ, καὶ μὴ τῇ διαδοχῇ τῆς τοιαύτης αναμνήσεως τὸν ᾿Αρείου θάνατον κωμῳδεῖσθαι. Αρείου ματαία γέγονεν. Εδείχθη δὲ πάλιν, ὅτι παρὰ ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περὶ τῶν μετὰ τελευτὴν Ἀρείου συμβάντων ἐν Αλεξανδρείᾳ· καὶ οἷα τοῖς ἐκεῖσε ὁ μέγας ἔγραψε Κωνσταντῖνος. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδὲ τούτου τελευτήσαντος τέλος ἔσχεν ἡ ζήτησις ὧν εὗρε δογμάτων· οὐδὲ ἐπαύσαντο οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες, τοῖς τἀναντία δοξάζουσιν ἐπιβου- λεύεσθαι. Αμέλει τοι καὶ τοῦ ᾿Αλεξανδρέων δήμου συνεχῶς ἐκβοῶντος, καὶ ἐν λιταῖς ἱκετεύοντος περὶ τῆς ᾿Αθανασίου καθόδου, καὶ ᾿Αντωνίου τοῦ μεγάλου μοναχοῦ πολλάκις περὶ αὐτοῦ γράψαντος, καὶ ἀντι- βολοῦντος μὴ πείθεσθαι τοῖς Μελιτιανοῖς, καὶ συχο- ἣν ἀκοινώνητον, πλούσιός τε καὶ ἐν δυνάμει, Ι, SOZOMENI beatæ quidem recordationis Constautinus, ea re A audita obstupefactus est, cernens illum convictum esse perjurii. Omnibus vero tunc manifeste patuit, et Eusebianorum minas infrinas, et spem Aril vanam fuisse. Præterea etiam ostensum est, Aria- nam vesaniam, et hic, et in ecclesia primogenito· rum Dei, a Servatore nostro excommunicatam esse. Quis igitur non magnopere miretur, cum videat istos id agere, ut eum excusent quem Do- minus condemnavit, et eam hæresim defendere quam Dominus excommunicatam esse patefecit, tunc cum ejus auctorem non passus est in ecclesiam ingredi? Hoc mortis genere Arium in- teriisse accepimus. Fertur porro, longo post te:n- pore neminem ea sella usum fuisse in qua Arius occubuerat. Nam cum multi in eum locum, tanquam publicum, necessitatis causa confertim introirent, sicut in turba fieri solet, cunctique introeuntes sese invicem hortarentur ut sellam illam refuge- rent, exinde etiam posteris abominabilis hic locus factus est, eo quod Arius impietatis suæ pœnas illic dedisset. Aliquanto post Arianus quidam opulentus ac potens data opera eum locum emit a fsco : et commutata priore forma, domum illic adificavit, ut res paulatim in oblivionem veniret vulgi, nec perpetua recordationis serie mors Arii traduceretur. CAP. XXXI. De iis quæ Alexandria post Arii mortem contige- runt, et quidnam magnus Constantínus scripserit Alexandrinis. B Cæterum mortuo Ario, contentio de dogmatibus ab illo primum invectis neutiquam finem accepit, nec destiterunt opinionis illius sectatores, insidias C agruere his qui contrariam sententiam tuebantur. Denique cum et populus urbis Alexandrinæ assidue vociferaretur, Deumque in supplicationibus publi- cis oraret pro reditu Athanasii, et magnus Anto- nius monachus frequentes de eo litteras ad impe- VALESII ANNOTATIONES. legitur quam lectionem veriorem puto. ut Savilius ad oram sui codicis adnotavit ex Christophorsoni libro. VARIORUM. daciis respersa est ? cum præsertim eodem loci dicatur, Asclepam ab Athanasio damnatum fuisse, quod falsissimum est, impudenterque sub ipsum epistola initium dicant hæretici, se Sardicæ syno- dum celebrasse, quod a vero abhorrere nulli notum non erat. Aliud autem afferunt argumentumI, Arium scilicet hæresiarcham diu ante celebratam synodum Hierosolymitanam fuisse ad communio- nem admissum ; atque adeo non eumdem receptum fuisse in prædicta synodo. Sed omnino repugnat illud Athanasio, qui Apologia contra Arianos, n. 59, ait, Eusebio instigante jussisse sibi Constan- tinum ut Arium reciperet; idque denegante Atha- nasio, atque sibi fas non esse imperatori suadente, idro Eusebianos in Athanasium calumnias stra- sisse. Postea vero n. 86, ait, eos in synodo tie- rosolymitana palam fecisse, se hæc omnia esse machinatos Arii cum suis recipiendi causa, atque eum ibi revera ad communionem fuisse admissum, ut testatur etiam ipse in libro De synodis post epistolam ejusdem synodi Hierosolymitanæ. Ex his D Athanasii locis ipsa luce clarius est, ipsun hære- siarcham in synodo Hierosolymitana anni 335, ad conununionem fuisse admissum. Mirum sane ejus- modi loco innixos eruditos viros, incredibilem et Athanasio adversantem statuisse sententiam. Cæ- tera quæ afferunt, nullius sunt momenti, nec con- futatione egent. Duo tamen monitu digna supersunt. 1º Alium revera fuisse Arium, hæresiarchæ sequa- cem, qui una cum illo ab Alexandro Alexandrino damnatus fertur in epistola ejusdem Alexandri; sed nullius nominis hominem, qui ne semel qui- dem apud Athanasium memoratur. 2° Hilarium duos Arios nominasse, fragm. 2, n. 26. Sed solet Hila- rius Arianos Arios nuncupare, ut observarunt . nostri in postrema Hilarii editione, ubi item aiunt hoc Hilarii loco deceptos Severum Sulpitium et Vigilium Tapsensem duos induxisse Arios. Erudi- Liss. Patres Benedictini, Admonitione in epist. Athanas. ad Serapionem, et in eam ad monachos. Vide annot. ad Socr, lib. cap. 35. (60) Οὓς ἀκοινωνήτους. Hodie apud Athanasium (64) Πλούσιός τε ἐν δυνάμει. Scribendum est

φαντίας ἡγεῖσθαι τὰς αὐτῶν κατηγορίας, οὐκ ἐπείσθη ὁ βασιλεύς· ἀλλὰ τοῖς μὲν ᾿Αλεξανδρεῦσιν ἔγραψεν ἄνοιαν καὶ ἀταξίαν ἐγκαλῶν, κληρικοῖς δὲ καὶ ταῖς· ἱεραῖς παρθένοις ἡσυχίαν ἐπιτάττων· καὶ μὴ μετα τίθεσθαι τῆς γνώμης ἰσχυρίζετο, μηδὲ μετακαλεῖσθαι τὸν ᾿Αθανάσιον, ὡς στασιώδη, καὶ ἐκκλησιαστική καταδεδικασμένον κρίσει. 'Αντωνίῳ δὲ ἀντεδήλωσε, μὴ οἷός τε εἶναι τῆς συνόδου ὑπεριδεῖν τὴν ψῆφον. Εἰ γὰρ καὶ ὀλίγοι, φησί, πρὸς ἀπέχθειαν ἢ χάριν ἐδίκασαν, οὐ δήπου πιθανόν, τοσαύτην πληθὺν ἔλλο γίμων καὶ ἀγαθῶν ἐπισκόπων τῆς ὁμοίας γενέσθαι γνώμης. Τὸν γὰρ ᾿Αθανάσιον υβριστήν τε εἶναι καὶ ὑπερήφανον, καὶ διχονοίας καὶ στάσεως αἴτιον. Οἱ γὰρ ἐναντίως ἔχοντες πρὸς αὐτὸν, περὶ ταῦτα μάλιστα διέβαλλον αὐτὸν, καθότι ὁ βασιλεὺς τοὺς τοιούτους ὑπερφυῶς ἀπεστρέφετο. Τότε γοῦν πυθόμενος διχῆ μεμερίσθαι τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τοὺς μὲν ᾿Αθανάσιον, τοὺς δὲ Ἰωάννην θαυμάζειν, σφόδρα ηγανάκτησε, καὶ αὐτὸν Ἰωάννην ἐξώρισεν. "Ην δὲ οὗτος ὁ Μελί- τον διαδεξάμενος, καὶ παρὰ τῆς ἐν Τύρῳ συνόδου προσταχθεὶς τῇ Ἐκκλησίᾳ κοινωνεῖν, καὶ τὰς τιμὰς τῶν ἰδίων κλήρων ἔχειν αυτός τε καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες. Καί τοί γε παρὰ γνώμην τοῦτο ἀπέβη τοῖς ᾿Αθανασίου ἐχθροί;. Αλλ' ὅμως ἐγένετο, καὶ οὐδὲν ὤνησεν Ἰωάννην τὰ δεδογμένα τοῖς ἐν Τύρῳ συνεληλυθόσι. Κρείττων γὰρ ἦν βασιλεὺς ἱκεσίας καὶ παντοδαπῆς παραιτήσεως, πρὸς τὸν ὑπονοούμενον εἰς στάσιν ἢ διχόνοιαν ἐγείρειν τὰ πλήθη τῶν Χρι- στιανών. ΚΕΦΑΛ. ΛΒ'. *Οτι κατά πασῶν αἱρέσεων νόμον ὁ Κωνσταντί- νος ἔθετο, μὴ ἀλλαχοῦ ἐκκλησιάζειν, ἢ τῇ καθολικῇ 'Εκκλησίᾳ· δι' οὗ καὶ αἱ πλεῖσται τῶν αἱρέσεων ἡφανίσθησαν. Οἱ δὲ περὶ τὸν Νικο- μηδείας Ευσέβιον Αρειανοὶ τὸ Ομοούσιον τεχνηέντως περιελεῖν ἐπεχείρησαν. Τὸ δὲ ᾿Αρείου δόγμα, εἰ καὶ πολλοῖς ἐν ταῖς διαλέ ξεσιν ἐσπουδάζετο, οὔπω εἰς ἴδιον διεκέκριτο λαόν ", ἢ ὄνομα τοῦ εὑρόντος· ἀλλὰ πάντες ἅμα ἐκκλησία- ζον καὶ ἐκοινώνουν, πλην Ναυατιανῶν, καὶ τῶν ἐπικαλουμένων Φρυγῶν, Ουαλεντινιανῶν τε καὶ Μαρ- χιωνιστῶν καὶ Παυλιανῶν, καὶ εἴ τινες ἕτεροι ἑτέ- ρας ήδη ηὑρημένας αἱρέσεις επλήρουν. Κατὰ τούτων δὲ πάντων νόμον θέμενος ὁ βασιλεὺ; (62), προσέταξεν ἀφαιρεθῆναι αὐτῶν εὐκτηρίους οίκους, καὶ ταῖς ἐχε κλησίαις συνάπτεσθαι, και μήτε ἐν οἰκίαις ἰδιωτῶν, μήτε δημοσίᾳ ἐκκλησιάζειν. Κάλλιον δὲ τῇ καθόλου Ἐκκλησίᾳ κοινωνεῖν εἰσηγεῖτο, καὶ εἰς ταύτην συνιέναι συνεβούλευσε. Διὰ τοῦτον δὲ τὸν νόμον τούτων τῶν Οὔπω εἰς ἴδιον διεκέκριτο λαόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. II. haberet, sed eorum accusationes calumniarum loco duceret imperator tamen flecti non potuit. Verum ad Alexandrinos quidem litteras scribens, demen- tiam illis et levitatem exprobravit : clericis vero et sacris virginibus, ut quiescerent, præcepit, air- mans se nequaquam mutaturum sententiam, nec revocaturum esse Athanasium, utpote seditiosum et ecclesiastico judicio condemnatum. Antonio autem rescripsit, se adduci non posse ut senten - tiam synodi despiceret. Etenim, inquit, quamvis pauci quidam per odiumn aut gratiam judicaverint, baudquaquam credibile est, tantam prudentium ac bonorum episcoporum multitudinem pari modo A ratorem scripsisset, rogans ne Melitianis Gdem B affectam fuisse. Athanasium enim contumeliosum et arrogantem esse, discordiæque et seditionis auctorem. Quippe adversarii bæc potissimum cri- mina objiciebant Athanasio, eo quod imperator ejus generis homines mirum in modum aversare tur. Cum igitur imperator Ecclesiam duas in partes divisam esse accepisset, et alios quidem Athanasium, alios vero Joannem fovere, gravis- sime indignatus est, et Joannem multavit exsilio. Hic est Joannes qui Melitio successerat, et quem Tyrensis synodus communicare Ecclesiæ jusserat, et tam ipsum, quam eos qui sententiam illius se quebantur, honoris sui gradum in clero retinere. Atque hoc quidem non ex sententia inimicorum Athanasii successit. Factum est tamen nihilomi- nus: nec decreta Tyrensis concilii quidquam Joanni profuere. Nulla enim prece aut excusatione Dlecti poterat princeps erga eum, quem Christianorum plebem ad discordiam ac seditionem im pellere suspicio erat. C D CAP. XXXII. Quod Constantinus legem tulit contra omnes haereses ne alibi quam in Ecclesia catholica populus colli- geretur: quo factum est ut pleræque hæresex abo- lita sint. Et quomodo Ariani qui cum Eusebio erant, vocem Consubstantialis fraudulenter conati sint tollere. • Cæterum dogma Arii, licet in disputationibus multorum studio ac favore defenderetur, nondum tamen in peculiarem sectam ex auctoris nomine distinctum erat. Sed cuncti simul collectas age- bant, atque inter se communicabant, exceptis Novatianis, et iis qui dicuntur Phryges, Valenti- nianis item ac Marcionistis, et Paulianis, et si qui præter hos alii alias jan inventas hæreses secta- bantur. Contra hos omnes lege lata imperator præcepit, ut oratoria illis adimnerentur, et ecclesiis catholicis sociarentur, utque nec in privatis ædibus, nec in publico loco colligerentur. Præstare enim aiebat, ut cum Ecclesia catholica communicarent, VALESII ANNOTATIONES. vita Constantini, cap. 64. VARIORUM • Hic Sozo- meno reclamat Alexander episcopus Alexandrinus in Epistola ad Alexandrum CPolitanum, apud Theo- dorit., Hist., lib. 1, cap. 4, ubi asserit, Arianos, exemplo Colluthianorum, conventus sine intermis- sione agere in speluncis latronam sibi constructis. (62) Νόμον θέμενος ο βασιλεύς. Ea lex Constantini exstat apud Eusebium, in libro tertio Le

Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν πρὶν βασιλέων, ὅσοι τὸν Χριστὸν ἔσεθον, εἰ καὶ τὰς δόξας διαφέροντο, πρὸς τῶν Ἑλλη νιστῶν οἱ αὐτοὶ ἐνομίζοντο, καὶ κακῶς ὁμοίως ἔπι- σχον. Σφᾶς δὲ αὐτοὺς πολυπραγμονεῖν διὰ τὰς κοινὰς συμφορὰς οὐκ ηδύναντο· καὶ διατοῦτο ῥᾳδίως καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστοι συνιόντες ἐκκλησίαζον, καὶ συνεχῶς όμιλοῦντες ἀλλήλοις, εἰ καὶ ὀλίγοι ἦταν, οὐ διελύθη- σαν. Μετὰ δὲ τοῦτον τὸν νόμον, ούτε δημοσίᾳ ἐκκλη- σιάζειν ηδύναντο κωλυόμενοι, ούτε λάθρα, τῶν κατὰ πόλιν ἐπισκόπων και κληρικών παρατηρούντων. Εντεῦθεν δὲ περιδεεῖς οἱ πλείους γενόμενοι, τῇ καθόλου Εκκλησία προσέθεντο. Οἱ δὲ καὶ ἐπὶ τῆς αὐτῆς γνώμης μείναντες, οὐκέτι διαδόχους τῆς αὐτῶν αἱρέσεως καταλιπόντες, ἐτελεύτησαν· ὡς μήτε εἰς ταὐτὸν συνιέναι συγχωρούμενοι, μήτε ἀδεῶς ὁμοδό ξους ἐκδιδάσκειν δυνάμενοι. Ἐπεὶ καὶ τὴν ἀρχὴν αἱ μὲν ἄλλαι αἱρέσεις ὀλίγους τοὺς ζηλώσαντας ἔσχον, ἢ διὰ σκαιότητα δογμάτων, ἢ φαυλότητα τῶν εὐρόν- των καὶ καθηγητῶν τούτων γενομένων. Οἱ δὲ τὰ Ναυάτου φρονοῦντες, ὡς ἀγαθῶν ἡγεμόνων ἐπιτυ χόντες, καὶ τὰ αὐτὰ περὶ τὸ Θεῖον τῇ καθόλου Ἐκε κλησίᾳ δοξάζοντες, πολλοί τε ἦσαν ἐξ ἀρχῆς, καὶ διέμειναν, οὐδὲν μέγα βλαβέντες ὑπὸ τούτου τοῦ νόμου. Ὡς γὰρ οἷμαι, καὶ ὁ βασιλεὺς ἑκὼν καθυφίε:, φοβῆσαι μόνον, οὐ λυμήνασθαι τοὺς ὑπηκόους προ- θέμενος. Καὶ Ακέσιος δὲ ὁ τότε ἐν Κωνσταντίνου πόλει τῆς αὐτῶν αἱρέσεως ἐπίσκοπος, βασιλεῖ κεχα- ρισμένος ὢν διὰ τὸν βίον, ὡς εἰκὸς, ἐβοήθει τῇ ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίᾳ. Φρύγες δὲ κατὰ τὴν ἄλλην ἀρχομέ νην, παραπλήσια τοῖς ἄλλοις ὑπέμειναν, πλὴν Φρυ γίας, καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν τῶν ἐκ γειτόνων· ἔνθα δὴ ἐκ τῶν κατὰ Μοντανὸν χρόνων πλῆθος ἀρξάμενοι, καὶ νῦν εἰσι. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, οἱ ἀμφὶ τὸν Ευσέβιον τὸν Νικομηδείας ἐπίσκοπον, καὶ Θεόγνιον τὸν Νικαίας, ἐγγράφως ήρξαντο νεωτερίζειν περὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων. Καὶ ἀναφανδὸν μὲν ἐκβάλλειν τὸ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υιν, οὐκ ἐθάρρησαν. "Ηδεσαν γὰρ βασιλέα ὧδε δοξά ζοντα. Ἑτέραν δὲ ἐκθέμενοι γραφὴν ἐπὶ ῥηταῖς ἐρω μηνείαις καταδεδέχθαι τὰ ὀνόματα τοῦ ἐν Νικαίᾳ δόγματος ἐμήνυσαν τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόποις. Εx τούτου δὲ τοῦ ῥητοῦ καὶ διανοίας, εἰς διάλεξιν πεσοῦσα ἡ προτέρα ζήτησις, καὶ δόξασα πεπαῦσθαι, Δ αἱρέσεων οἶμαι τὴν πολλὴν ἀφανισθῆναι μνήμην. πάλιν ἀνεκινεῖτο. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. Περὶ Μαρκέλλου τοῦ ᾿Αγκύρας, καὶ τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ καὶ καθαιρέσεως. Ἐν δὲ τῷ τότε καὶ Μάρκελλον ᾿Αγκύρας ἐπίσκο που τῆς Γαλατῶν, ὡς καινῶν δογμάτων εισηγητήν, καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγοντα ἐκ Μαρίας τὴν ἀρχὴν εἰληφέναι, καὶ τέλος ἕξειν τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, καὶ SOZOMENI B ulque ad eam accederent hortabatur. Hac autem lege factum est, ut istarum sectarum memoria magna ex parte interciderit. Nam superiorum im- peratorum temporibus, quicunque Christum co- lebant, licet opinionibus inter se dissentirent, a gentilibus tamen pro iisdem babebantur, parique omnes vexabantur modo: nec, ob communes cala- initates, eis licebat in semetipsos curiosius inqui- rere. Quam ob causam singuli facile in unum con- venientes, separatim collectas celebrabant, et assidue secum mutuo colloquentes, tametsi pauci numero essent, nequaquam dissipati sunt. Post hanc vero legem, nec publice collectas agere eis licuit, lege id prohibente : nec clanculo, cum sin- gularum civitatum episcopi ac clerici eos sollicite observarent. Unde factum est ut plerique eorum metu perculsi, Ecclesiæ catholicæ sese adjunxerint. Alii vero licet in eadem sententia perseveraverint, mullis tamen opinionis suæ successoribus post se rélictis, ex hac vita migrarunt: quippe qui nec in unum coire permitterentur, nec opinionis suæ consortes libere ac sine metu docere possent. Nam ab initio cæteræ quidem hæreses paucos admodum sectatores habuerunt, sive ob dogmatum absurdi- tateın, sive ob imperitiam auctorum qui ea exco- gitaverant ac docuerant. Novaliani vero, utpote qui bomos ductores nacti essent, idemque cum Ecclesia catholica sentirent de divinitate, jam inde ab initio permulti fuerunt, atque ita deinceps per- nanserunt, nibil fere detrimenti ex hac lege C passi. Nam et imperator ipse sua sponte vigorem legis imminuebat, quippe qui perterrefacere potius quam perdere subditos in animo haberet. Et Ace- sius qui tunc temporis corum sectæ episcopus eral Constantinopoli, cum ob vitæ sanctitatem, impera- tori esset gratissimus, Ecclesiæ suæ, ut verisimile est, plurimum adjumenti contulit. Phryges autem in reliquis provinciis imperii Romani ea«lein per- pessi sunt quæ ahi omnes læretici, excepta Plry- gia et vicinis aliquot provinciis : in quibus jam inde ab initio et ab ipsis Montani temporibus mul. titudine abundarunt, et nunc quoque abundant. Sub idem tempus Eusebius episcopus Nicomediæ et Theognius Nicææ, expositionem fidei ab iis qui Nicææ convenerant promulgatam, scriptis inno- D vare cœperunt. Et aperte quidem caput illud rejicere non audebant, quo Filius Patri consubstan- tialis asseritur. Norant enim imperatorem in ea esse sententia; aliam vero fidei formulam evulgan- tes, significarunt orientalibus episcopis, verba Nicæni concilii additis quibusdam interpretatio- nibus suscepta esse. Qua quidem ex voce atque sententia prior quæstio quæ jam sopita esse vi- debatur, in disceptationem vocata ac denuo excitata est. CAP. XXXIII. De Marcello Ancyræ episcopo, deque ejus hæres alque abdicatione. Eodem tempore episcopi Constantinopoli con- gregati Marcellum quoque Ancyræ in Galatia epi- scopum, tanquam auctorem novæ doctrinæ, qui Filium Dei initium ex Maria sumpsisse, et regnum Socr. lib. 1, c. 56.

Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν πρὶν βασιλέων, ὅσοι τὸν Χριστὸν ἔσεθον, εἰ καὶ τὰς δόξας διαφέροντο, πρὸς τῶν Ἑλλη νιστῶν οἱ αὐτοὶ ἐνομίζοντο, καὶ κακῶς ὁμοίως ἔπι- σχον. Σφᾶς δὲ αὐτοὺς πολυπραγμονεῖν διὰ τὰς κοινὰς συμφορὰς οὐκ ηδύναντο· καὶ διατοῦτο ῥᾳδίως καθ᾿ ἑαυτοὺς ἕκαστοι συνιόντες ἐκκλησίαζον, καὶ συνεχῶς όμιλοῦντες ἀλλήλοις, εἰ καὶ ὀλίγοι ἦταν, οὐ διελύθη- σαν. Μετὰ δὲ τοῦτον τὸν νόμον, ούτε δημοσίᾳ ἐκκλη- σιάζειν ηδύναντο κωλυόμενοι, ούτε λάθρα, τῶν κατὰ πόλιν ἐπισκόπων και κληρικών παρατηρούντων. Εντεῦθεν δὲ περιδεεῖς οἱ πλείους γενόμενοι, τῇ καθόλου Εκκλησία προσέθεντο. Οἱ δὲ καὶ ἐπὶ τῆς αὐτῆς γνώμης μείναντες, οὐκέτι διαδόχους τῆς αὐτῶν αἱρέσεως καταλιπόντες, ἐτελεύτησαν· ὡς μήτε εἰς ταὐτὸν συνιέναι συγχωρούμενοι, μήτε ἀδεῶς ὁμοδό ξους ἐκδιδάσκειν δυνάμενοι. Ἐπεὶ καὶ τὴν ἀρχὴν αἱ μὲν ἄλλαι αἱρέσεις ὀλίγους τοὺς ζηλώσαντας ἔσχον, ἢ διὰ σκαιότητα δογμάτων, ἢ φαυλότητα τῶν εὐρόν- των καὶ καθηγητῶν τούτων γενομένων. Οἱ δὲ τὰ Ναυάτου φρονοῦντες, ὡς ἀγαθῶν ἡγεμόνων ἐπιτυ χόντες, καὶ τὰ αὐτὰ περὶ τὸ Θεῖον τῇ καθόλου Ἐκε κλησίᾳ δοξάζοντες, πολλοί τε ἦσαν ἐξ ἀρχῆς, καὶ διέμειναν, οὐδὲν μέγα βλαβέντες ὑπὸ τούτου τοῦ νόμου. Ὡς γὰρ οἷμαι, καὶ ὁ βασιλεὺς ἑκὼν καθυφίε:, φοβῆσαι μόνον, οὐ λυμήνασθαι τοὺς ὑπηκόους προ- θέμενος. Καὶ Ακέσιος δὲ ὁ τότε ἐν Κωνσταντίνου πόλει τῆς αὐτῶν αἱρέσεως ἐπίσκοπος, βασιλεῖ κεχα- ρισμένος ὢν διὰ τὸν βίον, ὡς εἰκὸς, ἐβοήθει τῇ ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίᾳ. Φρύγες δὲ κατὰ τὴν ἄλλην ἀρχομέ νην, παραπλήσια τοῖς ἄλλοις ὑπέμειναν, πλὴν Φρυ γίας, καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν τῶν ἐκ γειτόνων· ἔνθα δὴ ἐκ τῶν κατὰ Μοντανὸν χρόνων πλῆθος ἀρξάμενοι, καὶ νῦν εἰσι. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, οἱ ἀμφὶ τὸν Ευσέβιον τὸν Νικομηδείας ἐπίσκοπον, καὶ Θεόγνιον τὸν Νικαίας, ἐγγράφως ήρξαντο νεωτερίζειν περὶ τὴν ἔκθεσιν τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων. Καὶ ἀναφανδὸν μὲν ἐκβάλλειν τὸ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υιν, οὐκ ἐθάρρησαν. "Ηδεσαν γὰρ βασιλέα ὧδε δοξά ζοντα. Ἑτέραν δὲ ἐκθέμενοι γραφὴν ἐπὶ ῥηταῖς ἐρω μηνείαις καταδεδέχθαι τὰ ὀνόματα τοῦ ἐν Νικαίᾳ δόγματος ἐμήνυσαν τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόποις. Εx τούτου δὲ τοῦ ῥητοῦ καὶ διανοίας, εἰς διάλεξιν πεσοῦσα ἡ προτέρα ζήτησις, καὶ δόξασα πεπαῦσθαι, Δ αἱρέσεων οἶμαι τὴν πολλὴν ἀφανισθῆναι μνήμην. πάλιν ἀνεκινεῖτο. ΚΕΦΑΛ. ΛΓ'. Περὶ Μαρκέλλου τοῦ ᾿Αγκύρας, καὶ τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ καὶ καθαιρέσεως. Ἐν δὲ τῷ τότε καὶ Μάρκελλον ᾿Αγκύρας ἐπίσκο που τῆς Γαλατῶν, ὡς καινῶν δογμάτων εισηγητήν, καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγοντα ἐκ Μαρίας τὴν ἀρχὴν εἰληφέναι, καὶ τέλος ἕξειν τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, καὶ SOZOMENI B ulque ad eam accederent hortabatur. Hac autem lege factum est, ut istarum sectarum memoria magna ex parte interciderit. Nam superiorum im- peratorum temporibus, quicunque Christum co- lebant, licet opinionibus inter se dissentirent, a gentilibus tamen pro iisdem babebantur, parique omnes vexabantur modo: nec, ob communes cala- initates, eis licebat in semetipsos curiosius inqui- rere. Quam ob causam singuli facile in unum con- venientes, separatim collectas celebrabant, et assidue secum mutuo colloquentes, tametsi pauci numero essent, nequaquam dissipati sunt. Post hanc vero legem, nec publice collectas agere eis licuit, lege id prohibente : nec clanculo, cum sin- gularum civitatum episcopi ac clerici eos sollicite observarent. Unde factum est ut plerique eorum metu perculsi, Ecclesiæ catholicæ sese adjunxerint. Alii vero licet in eadem sententia perseveraverint, mullis tamen opinionis suæ successoribus post se rélictis, ex hac vita migrarunt: quippe qui nec in unum coire permitterentur, nec opinionis suæ consortes libere ac sine metu docere possent. Nam ab initio cæteræ quidem hæreses paucos admodum sectatores habuerunt, sive ob dogmatum absurdi- tateın, sive ob imperitiam auctorum qui ea exco- gitaverant ac docuerant. Novaliani vero, utpote qui bomos ductores nacti essent, idemque cum Ecclesia catholica sentirent de divinitate, jam inde ab initio permulti fuerunt, atque ita deinceps per- nanserunt, nibil fere detrimenti ex hac lege C passi. Nam et imperator ipse sua sponte vigorem legis imminuebat, quippe qui perterrefacere potius quam perdere subditos in animo haberet. Et Ace- sius qui tunc temporis corum sectæ episcopus eral Constantinopoli, cum ob vitæ sanctitatem, impera- tori esset gratissimus, Ecclesiæ suæ, ut verisimile est, plurimum adjumenti contulit. Phryges autem in reliquis provinciis imperii Romani ea«lein per- pessi sunt quæ ahi omnes læretici, excepta Plry- gia et vicinis aliquot provinciis : in quibus jam inde ab initio et ab ipsis Montani temporibus mul. titudine abundarunt, et nunc quoque abundant. Sub idem tempus Eusebius episcopus Nicomediæ et Theognius Nicææ, expositionem fidei ab iis qui Nicææ convenerant promulgatam, scriptis inno- D vare cœperunt. Et aperte quidem caput illud rejicere non audebant, quo Filius Patri consubstan- tialis asseritur. Norant enim imperatorem in ea esse sententia; aliam vero fidei formulam evulgan- tes, significarunt orientalibus episcopis, verba Nicæni concilii additis quibusdam interpretatio- nibus suscepta esse. Qua quidem ex voce atque sententia prior quæstio quæ jam sopita esse vi- debatur, in disceptationem vocata ac denuo excitata est. CAP. XXXIII. De Marcello Ancyræ episcopo, deque ejus hæres alque abdicatione. Eodem tempore episcopi Constantinopoli con- gregati Marcellum quoque Ancyræ in Galatia epi- scopum, tanquam auctorem novæ doctrinæ, qui Filium Dei initium ex Maria sumpsisse, et regnum Socr. lib. 1, c. 56.

γραφήν τινα περί τούτου συντάξαντα, συνελθόντες ἐν Κωνσταντίνου πόλει καθεῖλον, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐξέβαλον· καὶ Βασιλείῳ, δεινῷ λέγειν, καὶ ἐπὶ παι- δεύσει ὑπειλημμένῳ, ἐπιτρέπουσι τὴν ἐπισκοπὴν τῆς Γαλατῶν παροικίας. Καὶ ταῖς αὐτόθι ἐκκλησίαις ἔγραψαν, ἀναζητῆσαι τὴν Μαρκέλλου βίβλον, καὶ ἐξαφανίσαι, καὶ τοὺς τὰ αὐτὰ φρονοῦντας, είτινας εὕροιεν, μεταβάλλειν. Καὶ διὰ μὲν τὸ πολυστι χον (65) τῆς γραφῆς, μὴ τὸ πᾶν ὑποτάξαι βιβλίον ἐδήλωσαν· ῥητὰ δέ τινα ἐνέθηκαν τῇ αὐτῶν ἐπιστο λῇ, πρὸς ἔλεγχον τοῦ δοξάζειν αὐτὸν τάδε. Ἐλέγετι δὲ πρός τινων, ταῦτα ὡς ἐν ζητήσει εἰρῆσθαι Μαρ, κέλλῳ, καὶ ὡς ώμολογημένα διαβεβλῆσθαι καὶ αὐτῷ τῷ βασιλεῖ παρὰ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον· καθότι ὑπερφυῶς ἐχαλέπαινον αὐτῷ, μήτε ἐν τῇ κατὰ φοι- νίκην συνόδῳ συντεθειμένῳ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ὁρισθεῖσι, Β μήτε ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπὶ ᾿Αρείῳ, μήτε τῆς ἀφιερώ σεως τοῦ μεγάλου Μαρτυρίου μετασχόντι, δι' ἀποφυ γὴν τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας. Αμέλει τοι γρά- φοντες περὶ αὐτοῦ τῷ βασιλεῖ, καὶ ταῦτα εἰς διαβο- λὴν προὔφερον· ὡς καὶ αὐτοῦ ὑβρισμένου ὑπ' αὐτοῦ, μὴ ἀξιώσαντος τὴν ἀφιέρωσιν τιμῆσαι τοῦ ἐν Ἱερο σολύμοις νεὼ οἰκοδομηθέντος. Πρόφασις δὲ γέγονε Μαρκέλλῳ ταύτης τῆς γραφῆς, Αστέριός τε ἐκ Καππαδοκίας σοφιστής, ὃς καὶ περὶ τοῦ δόγματος λόγους συγγράφων, τῇ ᾿Αρείου δόξῃ συμφερομένους, περιτὼν τὰς πόλεις ἐπεδείκνυτο, καὶ τοῖς ἐπισκόποις καὶ ταῖς γινομέναις συνόδοις ὡς ἐπίπαν παρεγίνετο. Αντιλέγων γὰρ αὐτῷ Μάρκελλος, ἢ ἑκών, ἢ οὐχ οὕτω νοήσας, εἰς τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως ἐξεχυλίσθη δόξαν. ᾿Αλλ' ὁ μὲν τῇ ἐν Σαρδοῖ συνόδῳ (64) ὕστερον τὴν ἐπισκοπὴν ἀνείληφε, μή φρονείν ὧδε λογισά- μενος. ΚΕΦΑΛ. ΛΔ'. Περὶ τῆς τελευτῆς τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, καὶ ὡς ὕστερον βαπτισθεὶς ἐτελεύτησε, ταφεὶς ἐν τῷ νεῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων. Ὁ δὲ βασιλεὺς, ἤδη πρότερον εἰς τοὺς παῖδας Καίσαρας ὄντας τὴν ἀρχὴν διελών· καὶ Κωνσταν τίνῳ μὲν καὶ Κώνσταντι τὰ πρὸς δύσιν ἀπονείμας, Κωνσταντίῳ δὲ τὰ πρὸς ἕω· μαλακισθεὶς τὸ σῶμα, ὡς αὐτομάτοις λουτροίς χρησόμενος, ἧκεν εἰς Ελενό πολιν Βιθυνῶν. Χαλεπώτερον δὲ διατεθείς, διεκομίσθη εἰς Νικομήδειαν. Ενθα δὴ ἐν προαστείῳ διάγων, ἐμυήθη τὴν ἱερὰν βάπτισιν ν· ἐπὶ τούτῳ τε σφόδρα Καὶ διὰ μὲν τὸ πολύστοιχον. πολύστιχον, πολυεπῆ εἰ πρὸς τὴν ἀδολεσχον καὶ πολυεπῆ Μαρκέλλου γραφήν, διωλύγιον καὶ πολυπλανές συγγραμμα ἐν Σαρδόνι, Σαρδώ Ενθα ἐμυήθη τὴν ἱερὰν βαπτισιν. ISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A ejus finem habiturum esse diceret, caque de re librum composuisset, deposuerunt, et Ecclesia exturbarunt : et Basilio viro facundiæ et erudi- tionis causa celeberrimo, Galatarum Ecclesiam regendam commiserunt. Scripserunt præterea ad Ecclesias regionis illius, ut Marcelli librum per- quirerent, et exemplaria ejus abolerent : ac si quos ejusdem erroris labe aspersos reperissent, cos ad veram fidem reducerent. Et se quidem in- tegrum ejus librum non subjecisse significarunt, propterca quod esset prolixior: quædam tamen loca ex illo libro excerpta epistolæ suæ inserue- runt, ex quibus illum ita sentire convincerent. Quidam tamen aiebant, a Marcello inquirendi gra- tia ista dicta esse, et ab Eusebianis calumniose ad imperatorem delata, quasi Marcellus ita asseveras- set. Etenim Eusebiani admodum ei infensi erant, co quod iis quæ in synodo Tyri decreverant, mi- nime consensisset, nec iis quæ Jerosolymis de Ario constituta fuerant, acquievisset, nec dedicationi magni Marlyrii interfuisset, ipsorum scilicet con- munionem devitans. Denique scriptis de eodem Marcello litteris ad imperatorem, ista quoque cri- minati sunt, quasi et imperator ipse ab illo contu- melia affectus fuisset, quippe qui basilicæ Jerosolymis constructæ dedicationem presentia sua cohonestare detrectasset. Porro scribendi bu- jus libri occasionem Marcello præbuit Astering quidam sophista e Cappadocia : qui cum libros de fide scripsisset cum Arii opinione consentientes, C civitates circumiens, eos recitabat, et una cum episcopis singulis fere conciliis intererat. Nam dum ei contradicere vult Marcellus, sive sua sponte, sivo imprudens, neque ita sentiens, in opinionem Pauli Samosatensis prolapsus est. Verum Marcellus postea in Serdicensi synodo episcopatum suum recuperavit, cum se nequaquam ita sentive demonstravisset D CAP. XXXIV. De obitu magni Constantini: et quomodo percepto tandem baptismi sacramento ex hac vita decessić, sepultusque est in basilica Apostolorum. Imperator vero, cum jam antea Cæsaribus filiis suis imperium partitus esset, et Occidentis quidem partes Constantino et Constanti attribuisset, Orientem vero Constantio, affecta corporis valetu- dine Helenopolim Bithyniæ perrexit, ut aquis illic suapte natura calidis uteretur ‘. Sed cum morbus ingravesceret, Nicomediam deportatus est. Ibi in suburbano degens, baptismi sacramenta suscepit., • Euseb. Vit. Const. lib. iv, c. 61, etc.; Socr. lib. 1, c. 39, 40. VALESII ANNOTATIONES. ((5) Scribendum omuino est ut Savilius in suo codice emendavit. Certe Eusebius Caesariensis hunc Mar- celli librum vocal. Sic enim scribit in epistola ad Flaccillum, etc., et paulo post appellat. Porro liber ille Marcelli inscriptus erat, De subje- ctione Filii Dei, ut discimus ex Fragmentis flilarii. scriptum inveni mendose, ut apparet. Serdicam urben Daciæ Græci iuterdum appellarunt, ut videre est in epistola synodica concilii Serdicensis. VARIORUM. • Vulgata jam eruditorum fert opinio, Constantinum M. Ni- comediæ, manibus Eusebii illic episcopi, fuisse baptizatum, Obiit ille anno Chr. 357, die sancto Pentecostes, vicesima Maii, coss. Feliciano et Titiano. (64) Τῇ ἐν Σαρδοῖ συνέδῳ. In codice Fukeliano

γραφήν τινα περί τούτου συντάξαντα, συνελθόντες ἐν Κωνσταντίνου πόλει καθεῖλον, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐξέβαλον· καὶ Βασιλείῳ, δεινῷ λέγειν, καὶ ἐπὶ παι- δεύσει ὑπειλημμένῳ, ἐπιτρέπουσι τὴν ἐπισκοπὴν τῆς Γαλατῶν παροικίας. Καὶ ταῖς αὐτόθι ἐκκλησίαις ἔγραψαν, ἀναζητῆσαι τὴν Μαρκέλλου βίβλον, καὶ ἐξαφανίσαι, καὶ τοὺς τὰ αὐτὰ φρονοῦντας, είτινας εὕροιεν, μεταβάλλειν. Καὶ διὰ μὲν τὸ πολυστι χον (65) τῆς γραφῆς, μὴ τὸ πᾶν ὑποτάξαι βιβλίον ἐδήλωσαν· ῥητὰ δέ τινα ἐνέθηκαν τῇ αὐτῶν ἐπιστο λῇ, πρὸς ἔλεγχον τοῦ δοξάζειν αὐτὸν τάδε. Ἐλέγετι δὲ πρός τινων, ταῦτα ὡς ἐν ζητήσει εἰρῆσθαι Μαρ, κέλλῳ, καὶ ὡς ώμολογημένα διαβεβλῆσθαι καὶ αὐτῷ τῷ βασιλεῖ παρὰ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον· καθότι ὑπερφυῶς ἐχαλέπαινον αὐτῷ, μήτε ἐν τῇ κατὰ φοι- νίκην συνόδῳ συντεθειμένῳ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ὁρισθεῖσι, Β μήτε ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπὶ ᾿Αρείῳ, μήτε τῆς ἀφιερώ σεως τοῦ μεγάλου Μαρτυρίου μετασχόντι, δι' ἀποφυ γὴν τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας. Αμέλει τοι γρά- φοντες περὶ αὐτοῦ τῷ βασιλεῖ, καὶ ταῦτα εἰς διαβο- λὴν προὔφερον· ὡς καὶ αὐτοῦ ὑβρισμένου ὑπ' αὐτοῦ, μὴ ἀξιώσαντος τὴν ἀφιέρωσιν τιμῆσαι τοῦ ἐν Ἱερο σολύμοις νεὼ οἰκοδομηθέντος. Πρόφασις δὲ γέγονε Μαρκέλλῳ ταύτης τῆς γραφῆς, Αστέριός τε ἐκ Καππαδοκίας σοφιστής, ὃς καὶ περὶ τοῦ δόγματος λόγους συγγράφων, τῇ ᾿Αρείου δόξῃ συμφερομένους, περιτὼν τὰς πόλεις ἐπεδείκνυτο, καὶ τοῖς ἐπισκόποις καὶ ταῖς γινομέναις συνόδοις ὡς ἐπίπαν παρεγίνετο. Αντιλέγων γὰρ αὐτῷ Μάρκελλος, ἢ ἑκών, ἢ οὐχ οὕτω νοήσας, εἰς τὴν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως ἐξεχυλίσθη δόξαν. ᾿Αλλ' ὁ μὲν τῇ ἐν Σαρδοῖ συνόδῳ (64) ὕστερον τὴν ἐπισκοπὴν ἀνείληφε, μή φρονείν ὧδε λογισά- μενος. ΚΕΦΑΛ. ΛΔ'. Περὶ τῆς τελευτῆς τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου, καὶ ὡς ὕστερον βαπτισθεὶς ἐτελεύτησε, ταφεὶς ἐν τῷ νεῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων. Ὁ δὲ βασιλεὺς, ἤδη πρότερον εἰς τοὺς παῖδας Καίσαρας ὄντας τὴν ἀρχὴν διελών· καὶ Κωνσταν τίνῳ μὲν καὶ Κώνσταντι τὰ πρὸς δύσιν ἀπονείμας, Κωνσταντίῳ δὲ τὰ πρὸς ἕω· μαλακισθεὶς τὸ σῶμα, ὡς αὐτομάτοις λουτροίς χρησόμενος, ἧκεν εἰς Ελενό πολιν Βιθυνῶν. Χαλεπώτερον δὲ διατεθείς, διεκομίσθη εἰς Νικομήδειαν. Ενθα δὴ ἐν προαστείῳ διάγων, ἐμυήθη τὴν ἱερὰν βάπτισιν ν· ἐπὶ τούτῳ τε σφόδρα Καὶ διὰ μὲν τὸ πολύστοιχον. πολύστιχον, πολυεπῆ εἰ πρὸς τὴν ἀδολεσχον καὶ πολυεπῆ Μαρκέλλου γραφήν, διωλύγιον καὶ πολυπλανές συγγραμμα ἐν Σαρδόνι, Σαρδώ Ενθα ἐμυήθη τὴν ἱερὰν βαπτισιν. ISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. II. A ejus finem habiturum esse diceret, caque de re librum composuisset, deposuerunt, et Ecclesia exturbarunt : et Basilio viro facundiæ et erudi- tionis causa celeberrimo, Galatarum Ecclesiam regendam commiserunt. Scripserunt præterea ad Ecclesias regionis illius, ut Marcelli librum per- quirerent, et exemplaria ejus abolerent : ac si quos ejusdem erroris labe aspersos reperissent, cos ad veram fidem reducerent. Et se quidem in- tegrum ejus librum non subjecisse significarunt, propterca quod esset prolixior: quædam tamen loca ex illo libro excerpta epistolæ suæ inserue- runt, ex quibus illum ita sentire convincerent. Quidam tamen aiebant, a Marcello inquirendi gra- tia ista dicta esse, et ab Eusebianis calumniose ad imperatorem delata, quasi Marcellus ita asseveras- set. Etenim Eusebiani admodum ei infensi erant, co quod iis quæ in synodo Tyri decreverant, mi- nime consensisset, nec iis quæ Jerosolymis de Ario constituta fuerant, acquievisset, nec dedicationi magni Marlyrii interfuisset, ipsorum scilicet con- munionem devitans. Denique scriptis de eodem Marcello litteris ad imperatorem, ista quoque cri- minati sunt, quasi et imperator ipse ab illo contu- melia affectus fuisset, quippe qui basilicæ Jerosolymis constructæ dedicationem presentia sua cohonestare detrectasset. Porro scribendi bu- jus libri occasionem Marcello præbuit Astering quidam sophista e Cappadocia : qui cum libros de fide scripsisset cum Arii opinione consentientes, C civitates circumiens, eos recitabat, et una cum episcopis singulis fere conciliis intererat. Nam dum ei contradicere vult Marcellus, sive sua sponte, sivo imprudens, neque ita sentiens, in opinionem Pauli Samosatensis prolapsus est. Verum Marcellus postea in Serdicensi synodo episcopatum suum recuperavit, cum se nequaquam ita sentive demonstravisset D CAP. XXXIV. De obitu magni Constantini: et quomodo percepto tandem baptismi sacramento ex hac vita decessić, sepultusque est in basilica Apostolorum. Imperator vero, cum jam antea Cæsaribus filiis suis imperium partitus esset, et Occidentis quidem partes Constantino et Constanti attribuisset, Orientem vero Constantio, affecta corporis valetu- dine Helenopolim Bithyniæ perrexit, ut aquis illic suapte natura calidis uteretur ‘. Sed cum morbus ingravesceret, Nicomediam deportatus est. Ibi in suburbano degens, baptismi sacramenta suscepit., • Euseb. Vit. Const. lib. iv, c. 61, etc.; Socr. lib. 1, c. 39, 40. VALESII ANNOTATIONES. ((5) Scribendum omuino est ut Savilius in suo codice emendavit. Certe Eusebius Caesariensis hunc Mar- celli librum vocal. Sic enim scribit in epistola ad Flaccillum, etc., et paulo post appellat. Porro liber ille Marcelli inscriptus erat, De subje- ctione Filii Dei, ut discimus ex Fragmentis flilarii. scriptum inveni mendose, ut apparet. Serdicam urben Daciæ Græci iuterdum appellarunt, ut videre est in epistola synodica concilii Serdicensis. VARIORUM. • Vulgata jam eruditorum fert opinio, Constantinum M. Ni- comediæ, manibus Eusebii illic episcopi, fuisse baptizatum, Obiit ille anno Chr. 357, die sancto Pentecostes, vicesima Maii, coss. Feliciano et Titiano. (64) Τῇ ἐν Σαρδοῖ συνέδῳ. In codice Fukeliano

ἡσθεὶς, χάριν ώμολόγει τῷ Θεῷ. Διαθήκην τε ποιή σας, τοῖς μὲν παισὶ διένειμε τὴν ἀρχὴν, ὡς πρότερον. Πρεσβεῖα δὲ, τὰ μὲν τῇ πρεσβυτέρᾳ Ῥώμῃ, τὰ δὲ τῇ ἐπωνύμῳ αὐτοῦ καταλιπών, ἔδωκε την διαθήκην τῷ πρεσβυτέρῳ, ἐν ἐπαινέτην ὄντα Αρείου, ἀγαθὸν δὲ τῷ βίῳ, παρέθετο αὐτῷ τελευτῶσα Κωνσταντία ἡ ἀδελφή· καὶ ὅρκον προσθεὶς, ἐνετείλατο Κωνσταντίῳ δοῦναι ἐπειδὰν ἀφίκηται. Οὔτε γὰρ οὗτος, οὔτε ἄλλος τῶν Καισάρων παρῆν τῷ πατρὶ τελευτώντι. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα ἐντειλάμενος, ὀλίγας επεβίω ἡμέρας· καὶ ἐτελεύτησεν ἀμφὶ πέντε καὶ ἑξήκοντα ἔτη γεγο νώς· ἐν τούτοις δὲ τριάκοντα καὶ ἐν βασιλεύσας. Ανὴρ ἐς τὰ μάλιστα τῆς Χριστιανῶν θρησκείας έπαινέτης, ὡς πρῶτος βασιλέων ἄρξαι τῆς περὶ τῆς Ἐκκλησίας σπουδῆς, καὶ εἰς ἄκρον ἐπιδόσεως ἀγα- γεῖν. Ἐπιτευκτικὸς δὲ, ὡς οὐκ οἶδ' εἴτις ἕτερος, ἐν οἷς ἐπεχείρησεν· ἄνευ γὰρ Θεοῦ, ἐμοὶ δοκεῖν, οὐκ έπεχείρει. Ος γε πολέμων τε τῶν ἐπ' αὐτῷ συμ βάντων πρός γε Γότθους (65) καὶ Σαυρομάτας περιεγέ νετο, καὶ τὴν πολιτείαν πρὸς τὸ δόξαν αὐτῷ οὕτω ῥᾳδίως μετεσχημάτισεν, ὡς ἑτέραν καταστῆσαι βου- λὴν, καὶ βασιλίδα πόλιν τὴν ἐπώνυμον αὐτῷ. Τὴν δὲ Ἑλληνικὴν θρησκείαν ἅμα τε ἐπεχείρησε, καὶ ἐν ὀλίγῳ καθεῖλεν, ὑπὸ ἀρχόντων τε καὶ ἀρχομένων ἐκ τοσούτου χρόνου σπουδασθεῖσαν. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησε, διεκομίσθη αὐτοῦ τὸ σῶμα εἰς Κωνσταντίνου πόλιν ἐν λάρνακι χρυσῇ, καὶ ἐπὶ βήματός τινος ἐν τοῖς βασι- λείοις ἀπετέθη. Τιμὴ δὲ καὶ τάξις ὥσπερ εἰς ζῶντα, ἡ αὐτὴ ἐγένετο παρὰ τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις. ὡς δὲ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτήν θάττον αὐτῷ μηνυθεῖσαν Ο ἔγνω Κωνστάντιος, ἐν τῇ ἔῳ διατρίβων, σπουδῇ τὴν Κωνσταντίνου πόλιν κατέλαβε · καὶ βασιλικῶς κηδεύ σας αὐτὸν, ἔθαψεν ἐν τῇ ἐπωνύμῳ τῶν ἀποστόλων ἐκκλησίᾳ, ἔνθα δὴ περιὼν αὐτὸς Κωνσταντίνος ἑαυτῷ τάφον κατεσκεύασεν. ᾿Απὸ τούτου δὲ, ὡς ἔκ τινος ἀρχῆς ἔθους γενομένου, καὶ οἱ μετὰ ταῦτα τελευτή- σαντες ἐν Κωνσταντίνου πόλει βασιλεῖς Χριστιανοὶ κεῖνται. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐπίσκοποι, ὡς καὶ τῆς ἱερωσύνης ὁμοτίμου τῆς βασιλείας ούσης (66) - μᾶλλον μὲν οὖν ἐν τοῖς ἱεροῖς τύποις καὶ τὰ πρῶτα ἐχούσης. χωρὶς τὰ Μυσῶν καὶ Φρυγῶν ὀρίσματα. ὡς καὶ τῆς ἱερωσύνης ὁμοτίμου οἶμαι τῇ βασιλείᾳ οὔσης. νος οἶμαι SOZOMENI B Qua re mirum in modum exhilaratus, gratias egit A Deo. Condito dehinc testamento, filiis quidem, sicut jam dictum est, imperium divisit. Ronæ vero, tam veteri, quam juniori, relictis quibusdam pri- vilegiis, testamentum tradidit presbytero illi fan - datori Arii, quem ut virum bonum soror ipsius Constantia moriens ei commendaverat. Additoque jurejurando mandavit ut simul atque Constantius advenisset, testamentum ei redderet. Nam neque iste, neque ullus ex filiis Cæsaribus, morienti patri præsto fuit. Hæc cum mandasset, paucissimos dies supervixit. Mortuus autem est anno ætatis circiter quinto el sexagesimo, cum annos unum et triginta imperavisset. Vir Christianæ religionis fautor maximus, adeo ut primus ex imperatoribus Ecclesiam summo studio fovere et omnibus modis amplificare ceperit. Idem in rebus gerendis fortu- natissimus omnium qui unquam fuerunt, quippe qui sine divino nutu, ut mihi quidem videtur, nibil unquam aggrêssus sit. Nam et ex bellis quæ sub ipso exorta sunt, tum contra Gothos, tum contra Sarmatas, victoriam reportavit. Et reipublica for- mam pro arbitrio suo ita facile mutavit, ut et se- natum novum, et urbem regiam sui nominis con- diderit. Gentilium vero superstitionem quæ tum a principibus, tum a sublitis, tandiu culta fuerat, primo statim impetu subvertit. Post mortem cor- pus ejus in aureo loculo conditum, Constantino- polim delatuun est, et in palatio depositum in edito quodam tribunali : honosque et obsequium non secus ac superstiti exhibitum est a palatinis. Porro Constantius qui tum in Orientis partibus morabatur, ubi primum de patris morte certior factus est, propere Constantinopolim advenit, et regio funere celebrato, eum in ecclesia quæ Apo- stolorum dicitur, sepelivit, in qua Constantinus adhuc superstes monumentum sibi construxerat. Ab illo vero velut ab initio quodam propagata con- suetudine, quotquot postea Constantinopoli re- gnarunt imperatores Christiani, ibidem sepeliri solent. itidemque episcopi : quippe cum sacerdo- talis dignitas, meo quidem judicio, imperatoriæ par, imo vero in sacris locis etiam superior sit. VALESII ANNOTATIONES. YE utpote superflua, et ex superioribus male re- petita. sententia secundum hunc librum clausit Sozome- nus, qua sacerdotalem dignitatem extollens, ait illam extra Ecclesiam quidem potestati regiæ pa- rem sibi videri; in Ecclesia vero etiam superiorein. Ac de primo quidem capite hujus sententiæ merito dubitari potest, cum utraque potestas suos sepa- ratim fines ac terminos habeat. Nam ut in vetere proverbio, Porro monendus est lector, Sozomenum hic loqui tate. Hæc autem duo longe inter se differunt. Nam potestas quidem sacerdotalis extra Ecclesiam nulla est, cum Ecclesiæ finibus contineatur. Dignitas vero etiam extra Ecclesiam constat sacerdotibus. Eam tamen regiæ dignitati parem esse haudqua - quam concesserim. Regia enim dignitas parem non admittit. Cæterum ex codice Fuketiano hunc locum supplevi atque emendavi hoc modo, in cunctis editionibus deerat, quæ tamen mon otiosa est, sed sententiam ommein quodam temperamento emollit. (65) Πρός γε Γότθους. Delenda est particula D non de potestate sacerdotali, sed tantumn de digni (66) 'Ομοτίμου τῆς βασιλείας ούσης. Εgregia

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Γ. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Ὣς μετὰ θάνατον τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, πάλιν οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Θεόγνιον τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ετάραττον. Τὰ μὲν δὴ κατὰ τὴν Κωνσταντίνου βασιλείαν συμβάντα ταῖς Ἐκκλησίαις, ὧδε ἔσχε. Τελευτήσαντος δὲ αὐτοῦ, πάλιν εἰς ζήτησιν ἤγετο τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων τὸ δόγμα. Τοῦτο γὰρ εἰ καὶ μὴ πάντες ἀπεδέχοντο, Κωνσταντίνου ἔτι περιόντος τῷ βίῳ, οὐδεὶς περιφανῶς ἐκβαλεῖν ἐτόλμησεν. ὡς δὲ ἐτε λεύτησε, πολλοὶ ταύτης τῆς δόξης ἀπέστησαν· οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ καὶ πρὶν ἐπὶ προδοσίᾳ ταύτης ὕποπτοι. Πάντων δὲ μάλιστα πλείστην ἐποιοῦντο σπουδὴν τὴν Αρείου δόξαν κρατεῖν, Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, οἱ ἐκ Βιθυνίας. "Ποντο δὲ τοῦτο κατορθῶσαι ῥᾳδίως, εἰ τὴν ἐκ τῆς ὑπερορίας κάθοδον ᾿Αθανασίῳ ἀνέλοιεν, όμο- Β δόξῳ δὲ αὐτοῖς τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας παρα- δοῖεν. Καὶ οἱ μὲν τάδ' ἐπενόουν, ὑπουργὸν ἔχοντες τὸν πρεσβύτερον, ὃς αἴτιος ἐπὶ Κωνσταντίνου ἐγέ- νετο τῆς ᾿Αρείου Ανακλήσεως. Ετύγχανε γὰρ καὶ Κων σταντίῳ τῷ βασιλεῖ κεχαρισμένος, καθότι τὴν πατρῴαν αὐτῷ διαθήκην ἀπέσωσεν. Οἷά τε πιστὸς παρρησίαν λαβών, μέχρι τῆς βασιλέως γαμετῆς, καὶ τῶν ἐν δυ νάμει θαλαμηπόλων ευνούχων, συνήθης ἐγένετο. Προ- ειστήκει δὲ τότε τῆς βασιλικῆς οἰκίας Εὐσέβιος· ὃς ἐπαινέτης τῆς Ἀρείου δόξης γενόμενος, ὁμόφρονας ἑαυτῷ τὴν βασιλίδα, καὶ πολλοὺς τῶν περὶ τὰ βασί λεια κατεστήσατο. Ἐντεῦθέν τε πάλιν περὶ τοῦ δόγματος ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ συχναὶ διαλέξεις ἐγέ- νοντο, σὺν ταύταις τε καὶ ὕβρεις, καὶ ἀπέχθειαι· καὶ τὸ πρᾶγμα τοῖς ἀμφὶ Θεόγνιον κατά γνώμην προὐχώρει. Εt HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER III. CAP. I. Quomodo post obitum Constantini Magni, Eusebius ac Theognius Nicænam fidem denuo conturba- runt. Hæc sunt quæ, regnante Constantino, Ecclesiis contigerunt. Post obitum autem illius, doctrina fidei, a Nicænis Palribus promulgata, rursus in disceptationem vocari cepit '. Etsi enim non ou- nes eam doctrinam approbarent, Constantino ta- men superstite, nemo eam aperte rejicere est au- sus. Eo demum mortuo, multi ab ea fide reces- serunt ii scilicet qui jam antea de ejus proditione suspecti habebantur. Omnium vero maxime Εur. sebius ac Theognius, episcopi provinciæ Bithynise, operam navarunt ut Arii opinio prævaleret. Istud vero se facile consecuturos sperabant, si Athanasio quidem reditum ab exsilio præcluderent: alteri vero, opinionis ipsorum fautori, Ecclesias Egypti regendas committerent. hi quidem ista molie- bantur, administrum nacti presbyterum illum, qui regnante Constantino auctor fuerat ut Arius ab exsilio revocaretur. Hic enim imperatori quoque Constantio erat charissimus, eo quod patris testa- mentum ipsi fideliter tradiderat. Cumque tanquain fdus, auctoritatem ac licentiam adeptus esset, ad ipsius Augustæ et potentissimorum inter cubicu- larios eunuchorum familiaritatem pervenerat. Per id temporis præpositus domus regiæ erat Eusebius: qui cum Arianæ opinioni addictus esset, et Augu stam et complures ex imperatoris palatio in eam- dem sententiam pertraxit. Hinc rursus crebræ de fide disputationes et privatim et publice : simulque contumeliæ et simultates ortæ. Denique Theognio et sociis res prorsus ex animi sententia processit, ' Socr. lib. 11, c. 2. PATROL. GR. LXVII.

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Γ. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Ὣς μετὰ θάνατον τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, πάλιν οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Θεόγνιον τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ετάραττον. Τὰ μὲν δὴ κατὰ τὴν Κωνσταντίνου βασιλείαν συμβάντα ταῖς Ἐκκλησίαις, ὧδε ἔσχε. Τελευτήσαντος δὲ αὐτοῦ, πάλιν εἰς ζήτησιν ἤγετο τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων τὸ δόγμα. Τοῦτο γὰρ εἰ καὶ μὴ πάντες ἀπεδέχοντο, Κωνσταντίνου ἔτι περιόντος τῷ βίῳ, οὐδεὶς περιφανῶς ἐκβαλεῖν ἐτόλμησεν. ὡς δὲ ἐτε λεύτησε, πολλοὶ ταύτης τῆς δόξης ἀπέστησαν· οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ καὶ πρὶν ἐπὶ προδοσίᾳ ταύτης ὕποπτοι. Πάντων δὲ μάλιστα πλείστην ἐποιοῦντο σπουδὴν τὴν Αρείου δόξαν κρατεῖν, Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, οἱ ἐκ Βιθυνίας. "Ποντο δὲ τοῦτο κατορθῶσαι ῥᾳδίως, εἰ τὴν ἐκ τῆς ὑπερορίας κάθοδον ᾿Αθανασίῳ ἀνέλοιεν, όμο- Β δόξῳ δὲ αὐτοῖς τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας παρα- δοῖεν. Καὶ οἱ μὲν τάδ' ἐπενόουν, ὑπουργὸν ἔχοντες τὸν πρεσβύτερον, ὃς αἴτιος ἐπὶ Κωνσταντίνου ἐγέ- νετο τῆς ᾿Αρείου Ανακλήσεως. Ετύγχανε γὰρ καὶ Κων σταντίῳ τῷ βασιλεῖ κεχαρισμένος, καθότι τὴν πατρῴαν αὐτῷ διαθήκην ἀπέσωσεν. Οἷά τε πιστὸς παρρησίαν λαβών, μέχρι τῆς βασιλέως γαμετῆς, καὶ τῶν ἐν δυ νάμει θαλαμηπόλων ευνούχων, συνήθης ἐγένετο. Προ- ειστήκει δὲ τότε τῆς βασιλικῆς οἰκίας Εὐσέβιος· ὃς ἐπαινέτης τῆς Ἀρείου δόξης γενόμενος, ὁμόφρονας ἑαυτῷ τὴν βασιλίδα, καὶ πολλοὺς τῶν περὶ τὰ βασί λεια κατεστήσατο. Ἐντεῦθέν τε πάλιν περὶ τοῦ δόγματος ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ συχναὶ διαλέξεις ἐγέ- νοντο, σὺν ταύταις τε καὶ ὕβρεις, καὶ ἀπέχθειαι· καὶ τὸ πρᾶγμα τοῖς ἀμφὶ Θεόγνιον κατά γνώμην προὐχώρει. Εt HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER III. CAP. I. Quomodo post obitum Constantini Magni, Eusebius ac Theognius Nicænam fidem denuo conturba- runt. Hæc sunt quæ, regnante Constantino, Ecclesiis contigerunt. Post obitum autem illius, doctrina fidei, a Nicænis Palribus promulgata, rursus in disceptationem vocari cepit '. Etsi enim non ou- nes eam doctrinam approbarent, Constantino ta- men superstite, nemo eam aperte rejicere est au- sus. Eo demum mortuo, multi ab ea fide reces- serunt ii scilicet qui jam antea de ejus proditione suspecti habebantur. Omnium vero maxime Εur. sebius ac Theognius, episcopi provinciæ Bithynise, operam navarunt ut Arii opinio prævaleret. Istud vero se facile consecuturos sperabant, si Athanasio quidem reditum ab exsilio præcluderent: alteri vero, opinionis ipsorum fautori, Ecclesias Egypti regendas committerent. hi quidem ista molie- bantur, administrum nacti presbyterum illum, qui regnante Constantino auctor fuerat ut Arius ab exsilio revocaretur. Hic enim imperatori quoque Constantio erat charissimus, eo quod patris testa- mentum ipsi fideliter tradiderat. Cumque tanquain fdus, auctoritatem ac licentiam adeptus esset, ad ipsius Augustæ et potentissimorum inter cubicu- larios eunuchorum familiaritatem pervenerat. Per id temporis præpositus domus regiæ erat Eusebius: qui cum Arianæ opinioni addictus esset, et Augu stam et complures ex imperatoris palatio in eam- dem sententiam pertraxit. Hinc rursus crebræ de fide disputationes et privatim et publice : simulque contumeliæ et simultates ortæ. Denique Theognio et sociis res prorsus ex animi sententia processit, ' Socr. lib. 11, c. 2. PATROL. GR. LXVII.

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Γ. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Ὣς μετὰ θάνατον τοῦ Μεγάλου Κωνσταντίνου, πάλιν οἱ περὶ Εὐσέβιον καὶ Θεόγνιον τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ετάραττον. Τὰ μὲν δὴ κατὰ τὴν Κωνσταντίνου βασιλείαν συμβάντα ταῖς Ἐκκλησίαις, ὧδε ἔσχε. Τελευτήσαντος δὲ αὐτοῦ, πάλιν εἰς ζήτησιν ἤγετο τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων τὸ δόγμα. Τοῦτο γὰρ εἰ καὶ μὴ πάντες ἀπεδέχοντο, Κωνσταντίνου ἔτι περιόντος τῷ βίῳ, οὐδεὶς περιφανῶς ἐκβαλεῖν ἐτόλμησεν. ὡς δὲ ἐτε λεύτησε, πολλοὶ ταύτης τῆς δόξης ἀπέστησαν· οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ καὶ πρὶν ἐπὶ προδοσίᾳ ταύτης ὕποπτοι. Πάντων δὲ μάλιστα πλείστην ἐποιοῦντο σπουδὴν τὴν Αρείου δόξαν κρατεῖν, Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, οἱ ἐκ Βιθυνίας. "Ποντο δὲ τοῦτο κατορθῶσαι ῥᾳδίως, εἰ τὴν ἐκ τῆς ὑπερορίας κάθοδον ᾿Αθανασίῳ ἀνέλοιεν, όμο- Β δόξῳ δὲ αὐτοῖς τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας παρα- δοῖεν. Καὶ οἱ μὲν τάδ' ἐπενόουν, ὑπουργὸν ἔχοντες τὸν πρεσβύτερον, ὃς αἴτιος ἐπὶ Κωνσταντίνου ἐγέ- νετο τῆς ᾿Αρείου Ανακλήσεως. Ετύγχανε γὰρ καὶ Κων σταντίῳ τῷ βασιλεῖ κεχαρισμένος, καθότι τὴν πατρῴαν αὐτῷ διαθήκην ἀπέσωσεν. Οἷά τε πιστὸς παρρησίαν λαβών, μέχρι τῆς βασιλέως γαμετῆς, καὶ τῶν ἐν δυ νάμει θαλαμηπόλων ευνούχων, συνήθης ἐγένετο. Προ- ειστήκει δὲ τότε τῆς βασιλικῆς οἰκίας Εὐσέβιος· ὃς ἐπαινέτης τῆς Ἀρείου δόξης γενόμενος, ὁμόφρονας ἑαυτῷ τὴν βασιλίδα, καὶ πολλοὺς τῶν περὶ τὰ βασί λεια κατεστήσατο. Ἐντεῦθέν τε πάλιν περὶ τοῦ δόγματος ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ συχναὶ διαλέξεις ἐγέ- νοντο, σὺν ταύταις τε καὶ ὕβρεις, καὶ ἀπέχθειαι· καὶ τὸ πρᾶγμα τοῖς ἀμφὶ Θεόγνιον κατά γνώμην προὐχώρει. Εt HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER III. CAP. I. Quomodo post obitum Constantini Magni, Eusebius ac Theognius Nicænam fidem denuo conturba- runt. Hæc sunt quæ, regnante Constantino, Ecclesiis contigerunt. Post obitum autem illius, doctrina fidei, a Nicænis Palribus promulgata, rursus in disceptationem vocari cepit '. Etsi enim non ou- nes eam doctrinam approbarent, Constantino ta- men superstite, nemo eam aperte rejicere est au- sus. Eo demum mortuo, multi ab ea fide reces- serunt ii scilicet qui jam antea de ejus proditione suspecti habebantur. Omnium vero maxime Εur. sebius ac Theognius, episcopi provinciæ Bithynise, operam navarunt ut Arii opinio prævaleret. Istud vero se facile consecuturos sperabant, si Athanasio quidem reditum ab exsilio præcluderent: alteri vero, opinionis ipsorum fautori, Ecclesias Egypti regendas committerent. hi quidem ista molie- bantur, administrum nacti presbyterum illum, qui regnante Constantino auctor fuerat ut Arius ab exsilio revocaretur. Hic enim imperatori quoque Constantio erat charissimus, eo quod patris testa- mentum ipsi fideliter tradiderat. Cumque tanquain fdus, auctoritatem ac licentiam adeptus esset, ad ipsius Augustæ et potentissimorum inter cubicu- larios eunuchorum familiaritatem pervenerat. Per id temporis præpositus domus regiæ erat Eusebius: qui cum Arianæ opinioni addictus esset, et Augu stam et complures ex imperatoris palatio in eam- dem sententiam pertraxit. Hinc rursus crebræ de fide disputationes et privatim et publice : simulque contumeliæ et simultates ortæ. Denique Theognio et sociis res prorsus ex animi sententia processit, ' Socr. lib. 11, c. 2. PATROL. GR. LXVII.

Α - Β ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ τῆς ἐκ τῆς Γαλλίας καθόδου του Μεγάλου Αθανασίου, καὶ περὶ τῆς ἐπιστολῆς Κωνσταν τίνου Καίσαρος, τοῦ υἱοῦ τοῦ Μεγάλου Κωνσταν τίνου, καὶ τῆς κατὰ τοῦ ᾿Αθανασίου αὖθις ἐπι- βουλῆς τῶν 'Αρειανῶν· καὶ περὶ Ἀκακίου τοῦ Βεῤῥοίας· καὶ περὶ τοῦ πολέμου Κώνσταντος καὶ Κωνσταντίνου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος, ἐκ τῆς πρὸς δύσιν Γαλατίας ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Τοῦτον δὲ καὶ Κωνσταντῖνος περιών μετακαλεῖσθαι προῄρητο. Λέγεται δὲ καὶ ἐν ταῖς αὐτοῦ διαθήκαις ἐθελήσαι τοῦτο. Ἐπεὶ δὲ φθάσας ἐτελεύτησεν, ὁ ὁμώνυμος αὐτῷ παῖς, ὃς καὶ τῶν πρὸς ἑσπέραν Γαλατῶν ἦρχεν, ἐπέτρεψεν αὐτῷ τὴν κάθοδον, γράμματα δοὺς πρὸς τὸν ᾿Αλεξανδρέων λαόν. Ταῦτα δὲ ἐκ τῆς Ῥωμαίων μεταβληθέντα φωνῆς εὐρών, ὡς εὖρον παρέθηκα. Ἔχει δὲ ὧδε. Κωνσταντίνος Καίσαρ λαῷ τῆς καθολικῆς Ἐκ κλησίας Αλεξανδρείας πόλεως. Οὐδὲν τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευ γέναι γνῶσιν οἶμαι· διὰ τοῦτο ᾿Αθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς Γαλ- λίας ἀπεστάλθαι, ἵν', ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοδό ρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν, εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμενε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ. Πρὸς τὸ δια παίξαι τοίνυν ταύτην, ἀφηρέθη τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, καὶ ὑπ' ἐμοὶ διάγειν 208- κέλευσται οὕτως, ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ διέτριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν· εἰ καὶ τὰ μάτ λιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ, ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας ἄχθη ἐξουθενεί. Τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστά την ὑμῶν θεοσέβειαν ἡ δεσπότης ἡμῶν, ὁ τῆς μακα- ρίας μνήμης Κωνσταντίνος ὁ σεβαστός, ὁ ἐμὸς πατήρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προ- ῄρητο, ὅμως ἐπειδὴ ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθείς, πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχῃ προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς παρ' ἐμοῦ τετύχηκε, γνώσεσθε. Οὐ γὰρ θαυμαστόν, εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα. Καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἤ τε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. Η θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξοι, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί. Κατὰ ταύτην τὴν τοῦ βασιλέως γραφήν τῆς καθόδου τυχών Αθανάσιος, τὰς κατ' Αίγυπτον Ἐκκλησίας διεἶπεν Σ. Οσοι δὲ τὰ ᾿Αρείου ἐφρόνουν, δεινὸν τοῦτο ἐποιοῦντο, καὶ ἠρεμεῖν οὐκ ἠνείχοντο. Ἐντεῦθέν τε συνεχεῖς ἀνεκινοῦντο στάσεις· ὃ δὴ πρόφασιν πάλιν κατὰ ᾿Αθα- νασίου παρέσχεν ἑτέρων ἐπιβουλών. Οἱ γὰρ ἀμφὶ Τὰς κατ' Αἴγυπτον Ἐκκλησίας διεῖπεν. SOZOMENI CAP. II. De reditu Magni Athanasii ex Galliis, aeque epi- stola Constantini Cæsaris, filii Constantini Magni. Item de insidiis quas Ariani denuo struxerunt Aiha- nasio, et de Acacio Cæsarea episcopo. Præterea de bello inter Constantem et Constantinum. Eodem tempore Athanasius ex Galliis Alexan- driam reversus est. Et Constantinus quidem dum adhuc in vivis esset, revocare eum decreverat. Quinetiam testamento suo id mandasse fertur. Sed cum fato præveniente sublatus fuisset, filius ejusdem cum ipso nominis, qui Gallis occidentali- bus imperabat, redeundi licentiam Athanasio con- cessit, scriptis ad Alexandrinos litteris. Quas ex Latino sermone in Græcum translatas cum repe rerim, eas hoc loco apponendas esse duxi. Sunt autem hujusmodi : Constantinus Cæsar populo Ecclesiæ catholicæ Alexandrinorum'. C Nec sanctissimæ mentis vestræ notitiam arbi- tror præterire, Athanasium venerandæ legis inter- pretem, idcirco ad tempus esse missum in Gallias, ne, quoniam cruentorum ejus hostium feritas sacratissimo illius capiti extremum periculum minabatur, ipse per nefariam improborum homi- num perversitatem mala insanabilia sustineret, Quamobrem ut hanc feritatem evitaret, ereptus est faucibus eorum qui ipsius capiti imminebant : jussusque in mea ditione degere, ita ut in ea urbe quam incolere ipsi præceptum fuerat, omnibus necessariis abundaret; tametsi ejus eximia virtus divino freta præsidio etiam asperioris fortunæ ærumnas parvi pendat. Proinde etsi dominus ac pares noster diva memoriæ Constantinus Augu-, stus, eumdem episcopum in pristinum locum re- stituere, ac vestræ sacratissimæ pietati reddere decreverat, quoniam tamen humana sorte prære- ptus, priusquam volum suum implesset, ex hac luce migravit, consentaneum esse existimavi, ut diva memoria principis propositum, ego utpote hæres, exsecutioni mandarem. Quanta porro reve- rentia illi exhibita fuerit a nobis, ex eo ipso, simul atque in conspectum vestrum venerit, cognoscetis. Nec mirum, ejus viri gratia aliquid a me factum fuisse. Ad hoc enim et imago quædam amoris ve- D stri, et sancti viri species, animum meum movit atque incitavit. Divina providentia vos servel, fratres charissimi. Harum imperatoris litterarum subsidio Athanasius restitutus, Ecclesias Ægypti iterum administravit. Quotquot vero opinionem Arii tuebantur, id permoleste ferebant, nec omnino quiescere poterant. Atque hinc continuæ exortæ Socr. lib. ii, c. 3. VARIORUM ANNOTATIONES. * Con- stantinus M. etsi Athanasium e sede sua ejecerat, prohibuit tamen ne Ariani alium episcopum in ejus locum subrogarent, quoniam oblatorum Tyri cri. minum convictus non fuisset.

Α - Β ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ τῆς ἐκ τῆς Γαλλίας καθόδου του Μεγάλου Αθανασίου, καὶ περὶ τῆς ἐπιστολῆς Κωνσταν τίνου Καίσαρος, τοῦ υἱοῦ τοῦ Μεγάλου Κωνσταν τίνου, καὶ τῆς κατὰ τοῦ ᾿Αθανασίου αὖθις ἐπι- βουλῆς τῶν 'Αρειανῶν· καὶ περὶ Ἀκακίου τοῦ Βεῤῥοίας· καὶ περὶ τοῦ πολέμου Κώνσταντος καὶ Κωνσταντίνου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος, ἐκ τῆς πρὸς δύσιν Γαλατίας ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Τοῦτον δὲ καὶ Κωνσταντῖνος περιών μετακαλεῖσθαι προῄρητο. Λέγεται δὲ καὶ ἐν ταῖς αὐτοῦ διαθήκαις ἐθελήσαι τοῦτο. Ἐπεὶ δὲ φθάσας ἐτελεύτησεν, ὁ ὁμώνυμος αὐτῷ παῖς, ὃς καὶ τῶν πρὸς ἑσπέραν Γαλατῶν ἦρχεν, ἐπέτρεψεν αὐτῷ τὴν κάθοδον, γράμματα δοὺς πρὸς τὸν ᾿Αλεξανδρέων λαόν. Ταῦτα δὲ ἐκ τῆς Ῥωμαίων μεταβληθέντα φωνῆς εὐρών, ὡς εὖρον παρέθηκα. Ἔχει δὲ ὧδε. Κωνσταντίνος Καίσαρ λαῷ τῆς καθολικῆς Ἐκ κλησίας Αλεξανδρείας πόλεως. Οὐδὲν τὴν τῆς ὑμετέρας ἱερᾶς ἐννοίας ἀποπεφευ γέναι γνῶσιν οἶμαι· διὰ τοῦτο ᾿Αθανάσιον τὸν τοῦ προσκυνητοῦ νόμου ὑποφήτην πρὸς καιρὸν εἰς Γαλ- λίας ἀπεστάλθαι, ἵν', ἐπειδὴ ἡ ἀγριότης τῶν αἱμοδό ρων αὐτοῦ καὶ πολεμίων ἐχθρῶν, εἰς κίνδυνον τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ κεφαλῆς ἐπέμενε, μὴ ἄρα διὰ τῆς τῶν φαύλων διαστροφῆς ἀνήκεστα ὑποστῇ. Πρὸς τὸ δια παίξαι τοίνυν ταύτην, ἀφηρέθη τῶν φαρύγγων τῶν ἐπικειμένων αὐτῷ ἀνδρῶν, καὶ ὑπ' ἐμοὶ διάγειν 208- κέλευσται οὕτως, ὡς ἐν ταύτῃ τῇ πόλει ἐν ᾗ διέτριβε, πᾶσι τοῖς ἀναγκαίοις ἐμπλεονάζειν· εἰ καὶ τὰ μάτ λιστα αὐτοῦ ἡ ἀοίδιμος ἀρετὴ, ταῖς θείαις πεποιθυῖα βοηθείαις, καὶ τὰ τῆς τραχυτέρας ἄχθη ἐξουθενεί. Τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα πρὸς τὴν προσφιλεστά την ὑμῶν θεοσέβειαν ἡ δεσπότης ἡμῶν, ὁ τῆς μακα- ρίας μνήμης Κωνσταντίνος ὁ σεβαστός, ὁ ἐμὸς πατήρ, τὸν αὐτὸν ἐπίσκοπον τῷ ἰδίῳ τόπῳ παρασχεῖν προ- ῄρητο, ὅμως ἐπειδὴ ἀνθρωπίνῳ κλήρῳ προληφθείς, πρὸ τοῦ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἀνεπαύσατο, ἀκόλουθον ἡγησάμην τὴν προαίρεσιν τοῦ τῆς θείας μνήμης βασιλέως διαδεξάμενος πληρῶσαι· ὅστις ἐπειδὰν τῆς ὑμετέρας τύχῃ προσόψεως, ὅσης αἰδοῦς παρ' ἐμοῦ τετύχηκε, γνώσεσθε. Οὐ γὰρ θαυμαστόν, εἴ τι δ' ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ πεποίηκα. Καὶ γὰρ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἤ τε τοῦ ὑμετέρου πόθου εἰκὼν, καὶ τὸ τηλικούτου ἀνδρὸς σχῆμα, εἰς τοῦτο ἐκίνει καὶ προέτρεπεν. Η θεία πρόνοια ὑμᾶς διαφυλάξοι, ἀδελφοὶ ἀγαπητοί. Κατὰ ταύτην τὴν τοῦ βασιλέως γραφήν τῆς καθόδου τυχών Αθανάσιος, τὰς κατ' Αίγυπτον Ἐκκλησίας διεἶπεν Σ. Οσοι δὲ τὰ ᾿Αρείου ἐφρόνουν, δεινὸν τοῦτο ἐποιοῦντο, καὶ ἠρεμεῖν οὐκ ἠνείχοντο. Ἐντεῦθέν τε συνεχεῖς ἀνεκινοῦντο στάσεις· ὃ δὴ πρόφασιν πάλιν κατὰ ᾿Αθα- νασίου παρέσχεν ἑτέρων ἐπιβουλών. Οἱ γὰρ ἀμφὶ Τὰς κατ' Αἴγυπτον Ἐκκλησίας διεῖπεν. SOZOMENI CAP. II. De reditu Magni Athanasii ex Galliis, aeque epi- stola Constantini Cæsaris, filii Constantini Magni. Item de insidiis quas Ariani denuo struxerunt Aiha- nasio, et de Acacio Cæsarea episcopo. Præterea de bello inter Constantem et Constantinum. Eodem tempore Athanasius ex Galliis Alexan- driam reversus est. Et Constantinus quidem dum adhuc in vivis esset, revocare eum decreverat. Quinetiam testamento suo id mandasse fertur. Sed cum fato præveniente sublatus fuisset, filius ejusdem cum ipso nominis, qui Gallis occidentali- bus imperabat, redeundi licentiam Athanasio con- cessit, scriptis ad Alexandrinos litteris. Quas ex Latino sermone in Græcum translatas cum repe rerim, eas hoc loco apponendas esse duxi. Sunt autem hujusmodi : Constantinus Cæsar populo Ecclesiæ catholicæ Alexandrinorum'. C Nec sanctissimæ mentis vestræ notitiam arbi- tror præterire, Athanasium venerandæ legis inter- pretem, idcirco ad tempus esse missum in Gallias, ne, quoniam cruentorum ejus hostium feritas sacratissimo illius capiti extremum periculum minabatur, ipse per nefariam improborum homi- num perversitatem mala insanabilia sustineret, Quamobrem ut hanc feritatem evitaret, ereptus est faucibus eorum qui ipsius capiti imminebant : jussusque in mea ditione degere, ita ut in ea urbe quam incolere ipsi præceptum fuerat, omnibus necessariis abundaret; tametsi ejus eximia virtus divino freta præsidio etiam asperioris fortunæ ærumnas parvi pendat. Proinde etsi dominus ac pares noster diva memoriæ Constantinus Augu-, stus, eumdem episcopum in pristinum locum re- stituere, ac vestræ sacratissimæ pietati reddere decreverat, quoniam tamen humana sorte prære- ptus, priusquam volum suum implesset, ex hac luce migravit, consentaneum esse existimavi, ut diva memoria principis propositum, ego utpote hæres, exsecutioni mandarem. Quanta porro reve- rentia illi exhibita fuerit a nobis, ex eo ipso, simul atque in conspectum vestrum venerit, cognoscetis. Nec mirum, ejus viri gratia aliquid a me factum fuisse. Ad hoc enim et imago quædam amoris ve- D stri, et sancti viri species, animum meum movit atque incitavit. Divina providentia vos servel, fratres charissimi. Harum imperatoris litterarum subsidio Athanasius restitutus, Ecclesias Ægypti iterum administravit. Quotquot vero opinionem Arii tuebantur, id permoleste ferebant, nec omnino quiescere poterant. Atque hinc continuæ exortæ Socr. lib. ii, c. 3. VARIORUM ANNOTATIONES. * Con- stantinus M. etsi Athanasium e sede sua ejecerat, prohibuit tamen ne Ariani alium episcopum in ejus locum subrogarent, quoniam oblatorum Tyri cri. minum convictus non fuisset.

δὲ τὰς περιπετείας τοῦ βίου, καὶ τὰς ὁμιλίας τῶν ἐν δυνάμει, φαύλως αὐτὸν ἐσχηκέναι μαρτυρεῖ τὰ πρά- γματα. Οὐδεμίαν γὰρ ἐπιβουλὴν τῶν ἐπαναστάντων αὐτῷ, ὡς εἰκὸς τοὺς περὶ ταῦτα δεινούς, διέλυσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ πλήθους ὑπερφυῶς φιλούμενος, κακῶς ἔπαθε, σκαιωρίᾳ τῶν τότε ἀναινομένων τὸ κατὰ τὴν ἐν Νικαία κρατῆσαν δόγμα. Καὶ τὰ μὲν πρῶτα, ὡς μὴ εὖ βεβιωκώς (69), γραφὴν ὑπομείνας, ἐξεβλήθη τῆς Ἐκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως. Τε- λευτῶν δὲ καὶ ὑπερορίαν οἰκεῖν κατεδικάσθη, εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς (70) δι' ἀγχόνης λέγεται, μηχανη σαμένων αὐτῷ φόνον τῶν ἐπιβούλων. ᾿Αλλὰ τάδε μὲν ὕστερον συνέβη. Α Παῦλον, καὶ ἐπὶ Ἐκκλησίας διδάξαι λαμπρόν. Πρὸς ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τῆς γενομένης στάσεως διὰ τὴν Παύλου χειροτονίαν. Ἐν δὲ τῷ νῦν διὰ ταύτην τὴν χειροτονίαν μεγίστη ταραχὴ τὴν Ἐκκλησίαν Κωνσταντινουπόλεως ἔσχεν. Ἐν ᾧ γὰρ περιὴν ᾿Αλέξανδρος, οὐ πολλὴν παρρησίαν ἦγον ὅσοι τὰ ᾿Αρείου ἐφρόνουν· καὶ πρὸς αὐτὸν ὁ λαός βλέπων ήγοντο, καὶ τὸ Θεῖον ἐδόξαζον· καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἀδόκητον ᾿Αρείου συμφοράν, δν οὕτως ἀποθανεῖν, ὡς εἴρηται, κατὰ θεομηνίαν ἐπί- στευον ταῖς ᾿Αλεξάνδρου ἀρεταῖς 7. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύ τησε, διχῇ διακριθὲν τὸ πλῆθος, εἰς ἔριδας δογμάτων εἰς τὸ φανερὸν καθίσταντο καὶ μάχην. Σπουδὴ δὲ ἐγένετο, τοῖς μὲν τὰ ᾿Αρείου ζηλοῦσι, Μακεδόνιον χει ροτονεῖσθαι· τοῖς δὲ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν δοξάζουσι, Παῦλον ἐπισκοπεῖν· καὶ τοῦτο ἐκράτει. Μετὰ δὲ τὴν Παύλου χειροτονίαν, παραγενόμενος ὁ βασιλεὺς, ἔτυχε γὰρ τότε ἀπόδημος, ἐχαλέπαινεν, ὡς ἀναξίῳ τῆς ἐπισκοπῆς ἐπιτραπείσης. Εξ ἐπιβουλῆς τε τῶν πρὸς Παῦλον ἀπεχθανομένων, σύνοδον καθε ἴσας, τὸν μὲν ἀπεώσατο τῆς Ἐκκλησίας· Εὐσεβίῳ δὲ τῷ Νικομηδείας ἐπισκόπῳ τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον παρέδωκε. ᾗ καί, Αρεταῖς. ἀραῖς. SOZOMENI deliciis ac solutiori vitæ induisisse calumniantur. Ex illorum igitur confessione, Paulum disertissi- mum fuisse apparet, et in Ecclesia cum' summa laude docuisse. Ad varios autem fortunæ casus et ad colloquendum cum potentioribus, non recte comparatum illum fuisse, res ipsæ testantur. Nul- las enim adversariorum insidias discussit, perinde ac facere solent ii qui in hujusmodi rebus solertes sunt. Imo vero quamvis multitudini admodum charus esset, tamen fraude eorum qui lidem in Nicæna synodo stabilitam eo tempore rejiciebant, multas pertulit calamitates. Ac primo quidem quasi turpiter vixisset insimulatus, Ecclesia Constanti- nopolitana ejectus est, Tandem vero in exsilium jussus est deportari: ubi etiam per insidias eorum qui cædem ei machinabantur, crudeliter stran- gulatus interiisse dicitur. Verum hæc quidem posteriori tempore contigerunt. CAP. 1V. B De seditione quæ orta est propter Pauli ordina- tionem. Tunc vero ingens tumultus ex hac ordinatione ortus, Constantinopolitanam Ecclesiam occupavit. Nam quandiu superstes fuit Alexander, Ariani quidem parum fiduciæ ac libertatis habuere : po- pulus vero defixis in illum oculis, nulum ejus sequebatur, Deoque laudes dicebat, maxime post insperatam Arii calamitatem: quem per divinam ultionem eo quem diximus modo imprecationibus Alexandri exstinctum fuisse credebant. Post obitum autem Alexandri, plebs in duas partes divisa, pa- lam ad opinionum contentiones et ad pugnam c usque prorupit. Et Arianis quidem studium fuit ut Macedonius ordinaretur: Homousiaui contra, operam dabant ut Paulus crearetur episcopus: id- que tandem prævaluit. Cæterum post ordinationem Pauli, cum imperator in urbem venisset, aberat enim tunc cum fieret ordinatio, id factum per- moleste tulit, quasi episcopatus homini indigno conmissus fuisset; perque insidias eorum qui Paulo erant infensi, synodo convocata, illum qui- dem Ecclesia expulit: Eusebio vero Nicomediæ episcopo sedem Constantinopolitanam tradidit. VALESII ANNOTATIONES. est Paulus episcopus a Macedonio presbytero *. Sed crimen quod ei objiciebatur adeo leve erat, ut accusator interim cum reo communicaret, D quemadmodum testatur Athanasius in Epistola ad solitarios. Verum id contigit regnante Constantino, ut fusius demonstravi in libro Observationum ecclesiasticarum, qui ad calcem harum annotatio- num edetur. stophorsono et Savilio, qui ad latus suorum codi- cum emendarunt, etc. Quod idem valet ac ubi. VARIORUM. Eusebius Nicomediensis, impotens cupidine Constantinopolitanæ sedis invadendæ, Macedonio presbytero usus calumniæ artifice, Paulum accusari et deferri curavit. Tacent autem ecclesiastici scri- ptores quæ fuerit illa criminatio, aitque solum Theodoretus Paulum seditionis aliorumque crimi- num accusatumi. Unum exploratum est, ex Eusebii ambitione natam fuisse calumniam. Agitata fuit hæc disceptatio, præsente Athanasio, dum scilicet ab exsilio rediens Constantinopoli pertransiret, anno clissimi Benedictini annotarunt. • Valesius legisse videtur (69) Ως μὴ εν βεβιωκώς. Accusatus primum (70) Εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς. Assentior Chri- 538. Vide ejus Epist. ad solitarios, et quæ ibi do-

δὲ τὰς περιπετείας τοῦ βίου, καὶ τὰς ὁμιλίας τῶν ἐν δυνάμει, φαύλως αὐτὸν ἐσχηκέναι μαρτυρεῖ τὰ πρά- γματα. Οὐδεμίαν γὰρ ἐπιβουλὴν τῶν ἐπαναστάντων αὐτῷ, ὡς εἰκὸς τοὺς περὶ ταῦτα δεινούς, διέλυσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ πλήθους ὑπερφυῶς φιλούμενος, κακῶς ἔπαθε, σκαιωρίᾳ τῶν τότε ἀναινομένων τὸ κατὰ τὴν ἐν Νικαία κρατῆσαν δόγμα. Καὶ τὰ μὲν πρῶτα, ὡς μὴ εὖ βεβιωκώς (69), γραφὴν ὑπομείνας, ἐξεβλήθη τῆς Ἐκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως. Τε- λευτῶν δὲ καὶ ὑπερορίαν οἰκεῖν κατεδικάσθη, εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς (70) δι' ἀγχόνης λέγεται, μηχανη σαμένων αὐτῷ φόνον τῶν ἐπιβούλων. ᾿Αλλὰ τάδε μὲν ὕστερον συνέβη. Α Παῦλον, καὶ ἐπὶ Ἐκκλησίας διδάξαι λαμπρόν. Πρὸς ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τῆς γενομένης στάσεως διὰ τὴν Παύλου χειροτονίαν. Ἐν δὲ τῷ νῦν διὰ ταύτην τὴν χειροτονίαν μεγίστη ταραχὴ τὴν Ἐκκλησίαν Κωνσταντινουπόλεως ἔσχεν. Ἐν ᾧ γὰρ περιὴν ᾿Αλέξανδρος, οὐ πολλὴν παρρησίαν ἦγον ὅσοι τὰ ᾿Αρείου ἐφρόνουν· καὶ πρὸς αὐτὸν ὁ λαός βλέπων ήγοντο, καὶ τὸ Θεῖον ἐδόξαζον· καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἀδόκητον ᾿Αρείου συμφοράν, δν οὕτως ἀποθανεῖν, ὡς εἴρηται, κατὰ θεομηνίαν ἐπί- στευον ταῖς ᾿Αλεξάνδρου ἀρεταῖς 7. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύ τησε, διχῇ διακριθὲν τὸ πλῆθος, εἰς ἔριδας δογμάτων εἰς τὸ φανερὸν καθίσταντο καὶ μάχην. Σπουδὴ δὲ ἐγένετο, τοῖς μὲν τὰ ᾿Αρείου ζηλοῦσι, Μακεδόνιον χει ροτονεῖσθαι· τοῖς δὲ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν δοξάζουσι, Παῦλον ἐπισκοπεῖν· καὶ τοῦτο ἐκράτει. Μετὰ δὲ τὴν Παύλου χειροτονίαν, παραγενόμενος ὁ βασιλεὺς, ἔτυχε γὰρ τότε ἀπόδημος, ἐχαλέπαινεν, ὡς ἀναξίῳ τῆς ἐπισκοπῆς ἐπιτραπείσης. Εξ ἐπιβουλῆς τε τῶν πρὸς Παῦλον ἀπεχθανομένων, σύνοδον καθε ἴσας, τὸν μὲν ἀπεώσατο τῆς Ἐκκλησίας· Εὐσεβίῳ δὲ τῷ Νικομηδείας ἐπισκόπῳ τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον παρέδωκε. ᾗ καί, Αρεταῖς. ἀραῖς. SOZOMENI deliciis ac solutiori vitæ induisisse calumniantur. Ex illorum igitur confessione, Paulum disertissi- mum fuisse apparet, et in Ecclesia cum' summa laude docuisse. Ad varios autem fortunæ casus et ad colloquendum cum potentioribus, non recte comparatum illum fuisse, res ipsæ testantur. Nul- las enim adversariorum insidias discussit, perinde ac facere solent ii qui in hujusmodi rebus solertes sunt. Imo vero quamvis multitudini admodum charus esset, tamen fraude eorum qui lidem in Nicæna synodo stabilitam eo tempore rejiciebant, multas pertulit calamitates. Ac primo quidem quasi turpiter vixisset insimulatus, Ecclesia Constanti- nopolitana ejectus est, Tandem vero in exsilium jussus est deportari: ubi etiam per insidias eorum qui cædem ei machinabantur, crudeliter stran- gulatus interiisse dicitur. Verum hæc quidem posteriori tempore contigerunt. CAP. 1V. B De seditione quæ orta est propter Pauli ordina- tionem. Tunc vero ingens tumultus ex hac ordinatione ortus, Constantinopolitanam Ecclesiam occupavit. Nam quandiu superstes fuit Alexander, Ariani quidem parum fiduciæ ac libertatis habuere : po- pulus vero defixis in illum oculis, nulum ejus sequebatur, Deoque laudes dicebat, maxime post insperatam Arii calamitatem: quem per divinam ultionem eo quem diximus modo imprecationibus Alexandri exstinctum fuisse credebant. Post obitum autem Alexandri, plebs in duas partes divisa, pa- lam ad opinionum contentiones et ad pugnam c usque prorupit. Et Arianis quidem studium fuit ut Macedonius ordinaretur: Homousiaui contra, operam dabant ut Paulus crearetur episcopus: id- que tandem prævaluit. Cæterum post ordinationem Pauli, cum imperator in urbem venisset, aberat enim tunc cum fieret ordinatio, id factum per- moleste tulit, quasi episcopatus homini indigno conmissus fuisset; perque insidias eorum qui Paulo erant infensi, synodo convocata, illum qui- dem Ecclesia expulit: Eusebio vero Nicomediæ episcopo sedem Constantinopolitanam tradidit. VALESII ANNOTATIONES. est Paulus episcopus a Macedonio presbytero *. Sed crimen quod ei objiciebatur adeo leve erat, ut accusator interim cum reo communicaret, D quemadmodum testatur Athanasius in Epistola ad solitarios. Verum id contigit regnante Constantino, ut fusius demonstravi in libro Observationum ecclesiasticarum, qui ad calcem harum annotatio- num edetur. stophorsono et Savilio, qui ad latus suorum codi- cum emendarunt, etc. Quod idem valet ac ubi. VARIORUM. Eusebius Nicomediensis, impotens cupidine Constantinopolitanæ sedis invadendæ, Macedonio presbytero usus calumniæ artifice, Paulum accusari et deferri curavit. Tacent autem ecclesiastici scri- ptores quæ fuerit illa criminatio, aitque solum Theodoretus Paulum seditionis aliorumque crimi- num accusatumi. Unum exploratum est, ex Eusebii ambitione natam fuisse calumniam. Agitata fuit hæc disceptatio, præsente Athanasio, dum scilicet ab exsilio rediens Constantinopoli pertransiret, anno clissimi Benedictini annotarunt. • Valesius legisse videtur (69) Ως μὴ εν βεβιωκώς. Accusatus primum (70) Εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς. Assentior Chri- 538. Vide ejus Epist. ad solitarios, et quæ ibi do-

δὲ τὰς περιπετείας τοῦ βίου, καὶ τὰς ὁμιλίας τῶν ἐν δυνάμει, φαύλως αὐτὸν ἐσχηκέναι μαρτυρεῖ τὰ πρά- γματα. Οὐδεμίαν γὰρ ἐπιβουλὴν τῶν ἐπαναστάντων αὐτῷ, ὡς εἰκὸς τοὺς περὶ ταῦτα δεινούς, διέλυσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ πλήθους ὑπερφυῶς φιλούμενος, κακῶς ἔπαθε, σκαιωρίᾳ τῶν τότε ἀναινομένων τὸ κατὰ τὴν ἐν Νικαία κρατῆσαν δόγμα. Καὶ τὰ μὲν πρῶτα, ὡς μὴ εὖ βεβιωκώς (69), γραφὴν ὑπομείνας, ἐξεβλήθη τῆς Ἐκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως. Τε- λευτῶν δὲ καὶ ὑπερορίαν οἰκεῖν κατεδικάσθη, εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς (70) δι' ἀγχόνης λέγεται, μηχανη σαμένων αὐτῷ φόνον τῶν ἐπιβούλων. ᾿Αλλὰ τάδε μὲν ὕστερον συνέβη. Α Παῦλον, καὶ ἐπὶ Ἐκκλησίας διδάξαι λαμπρόν. Πρὸς ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τῆς γενομένης στάσεως διὰ τὴν Παύλου χειροτονίαν. Ἐν δὲ τῷ νῦν διὰ ταύτην τὴν χειροτονίαν μεγίστη ταραχὴ τὴν Ἐκκλησίαν Κωνσταντινουπόλεως ἔσχεν. Ἐν ᾧ γὰρ περιὴν ᾿Αλέξανδρος, οὐ πολλὴν παρρησίαν ἦγον ὅσοι τὰ ᾿Αρείου ἐφρόνουν· καὶ πρὸς αὐτὸν ὁ λαός βλέπων ήγοντο, καὶ τὸ Θεῖον ἐδόξαζον· καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἀδόκητον ᾿Αρείου συμφοράν, δν οὕτως ἀποθανεῖν, ὡς εἴρηται, κατὰ θεομηνίαν ἐπί- στευον ταῖς ᾿Αλεξάνδρου ἀρεταῖς 7. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύ τησε, διχῇ διακριθὲν τὸ πλῆθος, εἰς ἔριδας δογμάτων εἰς τὸ φανερὸν καθίσταντο καὶ μάχην. Σπουδὴ δὲ ἐγένετο, τοῖς μὲν τὰ ᾿Αρείου ζηλοῦσι, Μακεδόνιον χει ροτονεῖσθαι· τοῖς δὲ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν δοξάζουσι, Παῦλον ἐπισκοπεῖν· καὶ τοῦτο ἐκράτει. Μετὰ δὲ τὴν Παύλου χειροτονίαν, παραγενόμενος ὁ βασιλεὺς, ἔτυχε γὰρ τότε ἀπόδημος, ἐχαλέπαινεν, ὡς ἀναξίῳ τῆς ἐπισκοπῆς ἐπιτραπείσης. Εξ ἐπιβουλῆς τε τῶν πρὸς Παῦλον ἀπεχθανομένων, σύνοδον καθε ἴσας, τὸν μὲν ἀπεώσατο τῆς Ἐκκλησίας· Εὐσεβίῳ δὲ τῷ Νικομηδείας ἐπισκόπῳ τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον παρέδωκε. ᾗ καί, Αρεταῖς. ἀραῖς. SOZOMENI deliciis ac solutiori vitæ induisisse calumniantur. Ex illorum igitur confessione, Paulum disertissi- mum fuisse apparet, et in Ecclesia cum' summa laude docuisse. Ad varios autem fortunæ casus et ad colloquendum cum potentioribus, non recte comparatum illum fuisse, res ipsæ testantur. Nul- las enim adversariorum insidias discussit, perinde ac facere solent ii qui in hujusmodi rebus solertes sunt. Imo vero quamvis multitudini admodum charus esset, tamen fraude eorum qui lidem in Nicæna synodo stabilitam eo tempore rejiciebant, multas pertulit calamitates. Ac primo quidem quasi turpiter vixisset insimulatus, Ecclesia Constanti- nopolitana ejectus est, Tandem vero in exsilium jussus est deportari: ubi etiam per insidias eorum qui cædem ei machinabantur, crudeliter stran- gulatus interiisse dicitur. Verum hæc quidem posteriori tempore contigerunt. CAP. 1V. B De seditione quæ orta est propter Pauli ordina- tionem. Tunc vero ingens tumultus ex hac ordinatione ortus, Constantinopolitanam Ecclesiam occupavit. Nam quandiu superstes fuit Alexander, Ariani quidem parum fiduciæ ac libertatis habuere : po- pulus vero defixis in illum oculis, nulum ejus sequebatur, Deoque laudes dicebat, maxime post insperatam Arii calamitatem: quem per divinam ultionem eo quem diximus modo imprecationibus Alexandri exstinctum fuisse credebant. Post obitum autem Alexandri, plebs in duas partes divisa, pa- lam ad opinionum contentiones et ad pugnam c usque prorupit. Et Arianis quidem studium fuit ut Macedonius ordinaretur: Homousiaui contra, operam dabant ut Paulus crearetur episcopus: id- que tandem prævaluit. Cæterum post ordinationem Pauli, cum imperator in urbem venisset, aberat enim tunc cum fieret ordinatio, id factum per- moleste tulit, quasi episcopatus homini indigno conmissus fuisset; perque insidias eorum qui Paulo erant infensi, synodo convocata, illum qui- dem Ecclesia expulit: Eusebio vero Nicomediæ episcopo sedem Constantinopolitanam tradidit. VALESII ANNOTATIONES. est Paulus episcopus a Macedonio presbytero *. Sed crimen quod ei objiciebatur adeo leve erat, ut accusator interim cum reo communicaret, D quemadmodum testatur Athanasius in Epistola ad solitarios. Verum id contigit regnante Constantino, ut fusius demonstravi in libro Observationum ecclesiasticarum, qui ad calcem harum annotatio- num edetur. stophorsono et Savilio, qui ad latus suorum codi- cum emendarunt, etc. Quod idem valet ac ubi. VARIORUM. Eusebius Nicomediensis, impotens cupidine Constantinopolitanæ sedis invadendæ, Macedonio presbytero usus calumniæ artifice, Paulum accusari et deferri curavit. Tacent autem ecclesiastici scri- ptores quæ fuerit illa criminatio, aitque solum Theodoretus Paulum seditionis aliorumque crimi- num accusatumi. Unum exploratum est, ex Eusebii ambitione natam fuisse calumniam. Agitata fuit hæc disceptatio, præsente Athanasio, dum scilicet ab exsilio rediens Constantinopoli pertransiret, anno clissimi Benedictini annotarunt. • Valesius legisse videtur (69) Ως μὴ εν βεβιωκώς. Accusatus primum (70) Εἰ καὶ τεθνάναι ἐλεεινῶς. Assentior Chri- 538. Vide ejus Epist. ad solitarios, et quæ ibi do-

ΚΕΦΑΛ. Ε'. Περὶ τῆς ἐν 'Αντιοχείᾳ μερικῆς συνόδου, ἥτις καθεῖλε μὲν Ἀθανάσιον, Γρηγόριον δὲ ἀντεισ ήγαγε· καὶ περὶ τῶν δύο εκθέσεων τῆς πίστεως καὶ περὶ τῶν συμφωνησάντων αὐτοῖς. , Καὶ ὁ μὲν τάδε πράξας, εἰς ᾿Αντιόχειαν τῆς Συν ρίας ἧκεν. Ηδη δὲ ἐξεργασθείσης τῆς ἐνθάδε ἐκκλη- σίας, ἣν μεγέθει καὶ κάλλει ὑπερφυᾶ, ἔτι περιών Κωνσταντίνος, ὑπουργῷ χρησάμενος Κωνσταντίῳ τῷ παιδί, οἰκοδομεῖν ἤρξατο, εἰς καιρὸν ἔδοξε τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον, πάλαι τοῦτο σπουδάζουσι, σύνοδον γε- νέσθαι. Οἱ δὴ τότε, καὶ ἕτεροι τῶν τὰ αὐτὰ φρονούν- των αὐτοῖς εἰς ἐνενήκοντα καὶ ἑπτὰ τελοῦντες ἐπι- σκόπους ε πολλαχόθεν εἰς Ἀντιόχειαν συνῆλθον· προφάσει μὲν ὡς ἐπὶ ἀφιερώσει τῆς νεουργοῦ ἐχε κλησίας· ὡς δὲ τὸ ἀποβὰν ἔδειξεν, ἐπὶ μεταποιήσει τῶν ἐν Νικαίᾳ δοξάντων. Ηγεῖτο δὲ τηνικαῦτα τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας Πλάκητος (71) μετὰ Εὐφρό- νιον. Πέμπτον δὲ ἔτος ἠνύετο ἀπὸ τῆς Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου τελευτῆς. Ἐπεὶ δὲ πάντες οἱ ἐπίσκοποι συνῆλθον, παρῆν δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς Κωνστάντιος, ἠγανάκτουν οἱ πλείους, καὶ δεινῶς ᾿Αθανάσιον ἐπ- ητιῶντο, ὡς ἱερατικὸν ὑπεριδόντα θεσμὸν, ὃν αὐτοὶ ἔθεντο 4, καὶ πρὶν ἐπιτραπῆναι παρὰ συνόδου, τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίαν ἀπολαβόντα. Εκ τούτου δὲ, καὶ θανάτου πολιτῶν αἴτιον αὐτὸν ἔλεγον, ὡς ἡνίκα εἰς τὴν πόλιν εισῄει στάσεως κινηθείσης· καὶ πολλῶν μὲν ἀναιρεθέντων, τῶν δὲ δικαστηρίοις παραδοθέν των. Μεγίστης τε διαβολῆς ὑπὸ τοιούτων λόγων κατὰ ᾿Αθανασίου ὑφανθείσης, εψηφίσαντο Γρηγόριον τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας προστατεῖν. Ἐκ τούτου δὲ @ μεταβάντες εἰς τὴν περὶ τοῦ δόγματος ζήτησιν, τοῖς μὲν ἐν Νικαία δόξασιν οὐδὲν ἐμέμψαντο γράμματα δὲ διεπέμψαντο τοῖς κατὰ πόλιν ἐπισκόποις, οἷς ἐδή λωσαν, ὡς ἐπίσκοποι ὄντες οὐκ ἠκολούθησαν Αρείῳ· πῶς γὰρ πρεσβυτέρω όντι ; δοκιμασταὶ δὲ γενόμενοι τῆς πίστεως αὐτοῦ, μᾶλλον αὐτὸν προσήκαντο, πιο στεύειν δὲ σφᾶς κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς παραδοθεῖσαν πίστιν. Εἶναι δὲ ταύτην ἣν ὑπέταξαν τῇ αὐτῶν ἐπι- κ Φλα- κιλλιανοῦ παλάτιον Πλακιλλιαναί. 'Ενενήκοντα καὶ ἑπτὰ ἐπισκόπους. ὡς ἱερατικὸν ὑπεριδόντα θεσμόν, ὃν αὐτοὶ ἔθεντο. 1041' -- HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A B Socr. lib. 11, C. 8. • CAP. V. De particulari synodo Antiochiæ congregata, quæ Athanasium quidem deposuit, Gregorium vero in ejus locum substituit. Item de duabus fidei expo- sitionibus, et quinam illis consenserint. His confectis, imperator Antiochiam Syriæ per- rexit '. Ubi cum absoluta esset ecclesia amplitu- dine simul ac pulchritudine excellens, quam Con- slantinus dum in vivis esset, administro usus Con- stantio filio, adificare coeperat, Eusebianis jam- pridem hoc molientibus, opportunum id tempus visum est ad synodum colligendam. Isti igitur cum aliis ejusdem opinionis fautoribus, simul omnes - septem et nonaginta episcopi, variis ex locis An- tiochiam tunc temporis convenerunt: specie qui- dem ut ecclesiam recens ædificatam dedicarent: re ipsa autem, sicut exitus declaravit, ut decreta. Nicæni concilii abrogarent. Præeerat tune Antio- Chensi Ecclesiæ post Euphronium Flaccillus. Annus autem quintus volvebatur ab obitu Constan- tini Magni. Cum ergo universi episcopi conve- nissent, et imperator ipse Constantius adesset, complures eorum indignari coeperunt, et Alhana- sium graviter accusare, quod sacerdotalem legem quam ipsi tulerant, contempsisset, et Alexandrinam Ecclesiam prius recepisset, quam id ipsi permis- sun fuisset a synodo. Unde et civibus causam necis illum fuisse dicebant, propterea quod illu in urbem ingrediente, mota esset seditio, et multi quidem interfecti, non pauci vero ad judicum tribunalia perducti fuissent. IIujusmodi sermonibus cum gravissima adversus Athanasium conflata esset calumnia, decreverunt ut Gregorius Alexan- drinæ Ecclesiæ præsideret. Post hæc conversi að quæstionem de fide, nihil quidem in decretis Ni- cæni concilii reprehenderunt Litteras vero ad singularum urbium episcopos miserunt, quibus- indicabant se, utpote episcopos, Arium nequaquam secutos esse. Quomodo enim, aiebant, illum qui VALESII ANNOTATIONES. cillus dicebatur, ut notavi ad librum secundum Socratis, capite 8. Quod nomen Græci cum unico solent scribere. Sic palatium Flaccillianæ quod erat Constantinopoli, in Chronico Alexandrino dicitur : apud Procopium vero in libro primo Persicorum VARIORUM. • Idem est D scopo, aut episcopus a synodo depositus, non ad im numerus episcoporum apud Hilarium in lib. De synodis. Athanasius autem et Socrates nonaginta tantum convenisse tradunt. • Hi episcopi Arianam hæresim intus com- plexi, et tamen catholicam præ se doctrinam ferre volentes, canones quosdam tanto artificio edide- runt, ut Athanasium quidem aliosque Catholicos ferirent, ipsis interim eorum fabricatoribus Nicænæ synodo adhærere visis. Hi sunt præcipue hujus synodi canones undecimus et duodecimus: quorum prior episcopos sine metropolitani et comprovin- cialium episcoporum litteris ad imperatorem adire vetans, viam posteriori condendo stravit, quo de- cretum est, ut presbyter vel diaconus a proprio epi- peratorem, sed ad majus episcoporum concilium se convertat, ejusdemque judicio subjiciatur. Quod si quis ad imperatorem confugerit, is nulla venia di- gnus habeatur. Nihil dubii esse potest, quin bic canon contra S. Athanasium per ſitteras impera- torias sine synodali decreto sedi suæ Alexandrina restitutum, conditus fuerit. Hinc cum D. Chryso- stomo vitio verteretur, quod post depositionem, absque majoris synodi auctoritate, suo ipsius arbi - trio in episcopalem sedem invasisset, contra ac Antiocheno hoc canone statutum fuerat; respondit ille, istuin non Ecclesiæ catholicæ, sed Arianorum esse canonem. Socr., lib. vi, cap. 18. Guil. Beve- regius in Codice canonum Ecclesiæ primitivæ vindi- calo, lib. i, cap. 4, n. 9. (71) Πλάκητος. Hic episcopus Antiochiæ Flac-

στολῇ, οὐσίας μὲν Πατρὸς ἢ Υἱοῦ, ἡ τοῦ ὁμοουσίου ς ὀνόματος μηδαμῶς μεμνημένην· ἐπαμφοτερίζουσαν δὲ ταῖς ἐννοίαις, ὡς μήτε τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας, μήτε τοὺς ἑπομένους τῇ ἐν Νικαίς συνόδῳ, δύνασθαι τῇ συντάξει τῶν ῥημάτων ἐπισκήπτειν, ὡς ἀγνώστων ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς. Παραλιπόντες γὰρ ἅπερ ἑκά τεροι οὐ προσίεντο, τὰ παρ' ἑκατέρων ὁμολογούμενα τεθείκασιν ὀνόματα ταύτῃ τῇ γραφῇ. Συνείναι μὲν γὰρ τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, καὶ μονογενῆ καὶ Θεὸν εἶναι, καὶ πρὸ πάντων ὑπάρχειν, σάρκα τε ἀνειληφέναι, καὶ τὴν πατρώαν πεπληρωκέναι βουλὴν, καὶ τὰ ἄλλα ομοίως συνωμολόγησαν. Πότερον δὲ συναΐδιος ἢ ὁμοούσιος ἐστι τῷ Πατρί, ἢ τοὐναντίον, οὐκ ἐνέγρα ψαν. Μεταμεληθέντες δὲ, ὡς ἔοικεν, ἐπὶ ταύτῃ τῇ γραφῇ, πάλιν ἑτέραν παρὰ ταύτην ἐξέθεντο· τὰ μὲν ἄλλα, ὡς οἶμαι, συνάδουσαν τῷ δόγματι τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων, εἰ μή τις ἐμοὶ ἄδηλος διάνοια τοῖς ῥητοῖς ἀφανῶς ἔγκειται. Οὐκ οἶδα δὲ ἀνθ' ὅτου, ὁμοούσιον εἰπεῖν τὸν Υἱὸν παραιτησάμενοι, ἄτρεπτόν τε καὶ ἀναλλοίωτον τῆς θεότητος ἀπεφήναντο, οὐσίας τε καὶ βουλῆς καὶ δυνάμεως καὶ δόξης ἀπαράλλακτος εἰκόνα, καὶ πρωτότοκον πάσης κτίσεως. Ελεγον δὲ ταύτην τὴν πίστιν ὁλόγραφον ευρηκέναι Λουκια- νοῦ Β, τοῦ ἐν Νικομηδείᾳ μαρτυρήσαντος, ἀνδρὸς τὰ τε ἄλλα εὐδοκιμωτάτου, καὶ τὰς ἱερὰς Γραφὰς εἰς ἄκρον ἠκριβωκότος· πότερον δὲ ἀληθῶς ταῦτα ἔφα σαν, ἢ τὴν ἰδίαν γραφήν σεμνοποιοῦντες τῷ ἀξιώματι τοῦ μάρτυρος, λέγειν οὐκ ἔχω. Μετέσχον δὲ ταύτης τῆς συνόδου, οὐ μόνον Ευσέβιος, ὃς μετὰ Παῦλον ἐκβεβλημένον, ἐκ Νικομηδείας μεταστάς, τὸν Κων- σταντινουπόλεως εἶχε θρόνον· ἀλλὰ καὶ ᾿Ακάκιος ὁ Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου διάδοχος, καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπόλεως, καὶ Θεόδωρος ὁ Ἡρακλείας, τῆς πριν Περίνθου όνομαζομένης, Εὐδόξιός τε Γερμανικίας, ὃς ὕστερον μετὰ Μακεδόνιον τὴν Κωνσταντινουπόλεως επετράπη Εκκλησίαν, καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς ᾿Αλεξαν- δρέων Εκκλησίας αἱρεθείς προστατεῖν. Οἱ δὴ τότε τὰ αὐτὰ φρονεῖν ἀλλήλοις ὡμολόγηντο· ἀλλὰ γὰρ καὶ Διάνοιος ὁ παρὰ Καππαδόκαις Καισαρείας (72) Επί ρείας. Διάνοιος Διά- γιος Δανίῳ καὶ Φλακίλλω, Ναρκίσσῳ, Εὐσεβίῳ, Μάρι, Μακεδονίῳ, Θεοδώρῳ, καὶ τοῖς σὺν αὐτοῖς, τοῖς ἀπὸ Ἀντιοχείας, Διανίῳ. Διάνιος. Διάνιος "Ελεγον δὲ ταύτην τὴν πίστιν ολόγραφον εὑρηκέναι Λουκιανοῦ. SOZOMENI B trat presbyter, nos secuti essemus ? Sed cum fidem & rjus examinassemus, illum potius suscepimus. Porro se non aliter credere affirmant, quam juxta tidem ab initio traditam. Eam vero esse quam epistola sua subjiciunt: in qua substantiæ quidem Patris, et Filii, et vocabuli Consubstantialis nulla fit mentio sensus vero adeo anceps et ambiguus est, ut nec Ariani, nec ii qui Nicænam synodum sequebantur, compositionem verborum illius accu- sare possent, quasi verba ignota essent sacræ Scripturæ. Prætermissis enim de industria voca- bulis quæ utrique ex æquo rejiciebant, ea verba quæ ab utrisque admittebantur, formulæ suæ indiderunt. Nam et Filium simul cum Patre esse, èt unigenitum ac Deum esse, et ante omnia exsi- stere; carnem item assumpsisse, et Patris vo- luntatem implesse, aliaque ejusmodi confitentur. Utrum vero coæternus et consubstantialis Patri sit necne, neutiquam ascripserunt. Postea vero rum illos, ut verisimile est, hujus formula peni- tuisset, aliam rursus ediderunt: quæ in reliquis quidem cum Nicana Ade consentit, ut opinor, nisi forte quis sensus mihi quidem incompertus, in verbis abditus latet. Sed tamen, nescio qua de causa, consubstantialem Filium dicere detrectantes, immutabilem nec conversioni obnoxiam ejus divi- nitatem asseruerunt, eumque substantia, consilii, potentiæ et gloriæ Patris nullatenus discrepantem imaginem et omnis creaturæ primogenitum pro- nuntiarunt. Aiebant autem reperisse se hanc fidem scriptam manu ipsius Luciani, ejus qui Nicodemiæ martyrium perpessus est; viri tum in aliis rebus præstantissimi, tum in sacris Litteris admodum exercitati. Utrum vero istud vere dixerint, an conscriptionem suam auctoritate martyris com- inendare voluerint, equidem nequeo dicere. Porro huic concilio interfuerunt non solum Eusebius, qui ejecto Paulo, ab urbe Nicomedia translatus Con- štantinopolitanam sedem obtinebat: verum etiam VALESII ANNOTATIONES. migravit. Obiisse enim dicitur a Basilio paulo post Seleuciense concilium, quod anno Christi cele- bratum est. Ex epistola quidem Julii papæ colligi videtur, eum præsedisse Antiochensi concilio anno Natalis Dominici. Primo enim loco nominatur a Julio in supradicta epistola. Vix tamen credide- In codice Leonis Allati: scribitur cum accentu in antepenultima : in Fukeliano sine diphthongo. Atque ita fere scriptum legitur hoc nomen in epistola Julii papæ ad epi- scopos qui ad synodum Antiochenam convenerant, quain refert Athanasius in secundo Apologetico D rim, Dianium hunc Antiochensi synodo præfuisse, adversus Arianos. Sic enim habet inscriptio ejus epistolae, cic. Ubi scribendum est Certe apud Nicephorum in libro nono, cap. 5, scribitur Verum apud Basilium in epistola ad Bosporium, dicitur : ubi ejus elogium habes, et tempus quo ex hac luce supra Flaccillum Antiochensen et Eusebium Con- «tantinopolitanum, qui et auctoritate, et sedium magnitudine, et vetustate, Dianium longe supera- bant. Nam Dianius recens tum temporis Hermo- geni successerat, de quo Basilius loquitur in Epi- stola ad Occidentales, agens de Eustathio Seba- steno. Hermogenes autem successor fuit Leontii, ejus qui Nicænæ synodo subscripsit. VARIORUM. - Erat S. Lucianus Antiochene Ecclesiæ presbyter, vir disertissimus, qui tantum in Scripturarum studio laboravit, ut etiam Hieronymi ectate (ipso teste) quædam exemplaria Scriptura- rum, Lucianæa nuncuparentur. Scripsit de fide libellos, et breves ad nonnullos epistolas; quæ omnia interciderunt. Passus est Nicomediæ ob de fensionem Christi, sub persecutione Maximini, sepultusque Helenopoli Bithyniæ. Formula sym (72) Διανοῖος ὁ παρὰ Καππαδόκαις Καισα-

στολῇ, οὐσίας μὲν Πατρὸς ἢ Υἱοῦ, ἡ τοῦ ὁμοουσίου ς ὀνόματος μηδαμῶς μεμνημένην· ἐπαμφοτερίζουσαν δὲ ταῖς ἐννοίαις, ὡς μήτε τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας, μήτε τοὺς ἑπομένους τῇ ἐν Νικαίς συνόδῳ, δύνασθαι τῇ συντάξει τῶν ῥημάτων ἐπισκήπτειν, ὡς ἀγνώστων ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς. Παραλιπόντες γὰρ ἅπερ ἑκά τεροι οὐ προσίεντο, τὰ παρ' ἑκατέρων ὁμολογούμενα τεθείκασιν ὀνόματα ταύτῃ τῇ γραφῇ. Συνείναι μὲν γὰρ τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, καὶ μονογενῆ καὶ Θεὸν εἶναι, καὶ πρὸ πάντων ὑπάρχειν, σάρκα τε ἀνειληφέναι, καὶ τὴν πατρώαν πεπληρωκέναι βουλὴν, καὶ τὰ ἄλλα ομοίως συνωμολόγησαν. Πότερον δὲ συναΐδιος ἢ ὁμοούσιος ἐστι τῷ Πατρί, ἢ τοὐναντίον, οὐκ ἐνέγρα ψαν. Μεταμεληθέντες δὲ, ὡς ἔοικεν, ἐπὶ ταύτῃ τῇ γραφῇ, πάλιν ἑτέραν παρὰ ταύτην ἐξέθεντο· τὰ μὲν ἄλλα, ὡς οἶμαι, συνάδουσαν τῷ δόγματι τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων, εἰ μή τις ἐμοὶ ἄδηλος διάνοια τοῖς ῥητοῖς ἀφανῶς ἔγκειται. Οὐκ οἶδα δὲ ἀνθ' ὅτου, ὁμοούσιον εἰπεῖν τὸν Υἱὸν παραιτησάμενοι, ἄτρεπτόν τε καὶ ἀναλλοίωτον τῆς θεότητος ἀπεφήναντο, οὐσίας τε καὶ βουλῆς καὶ δυνάμεως καὶ δόξης ἀπαράλλακτος εἰκόνα, καὶ πρωτότοκον πάσης κτίσεως. Ελεγον δὲ ταύτην τὴν πίστιν ὁλόγραφον ευρηκέναι Λουκια- νοῦ Β, τοῦ ἐν Νικομηδείᾳ μαρτυρήσαντος, ἀνδρὸς τὰ τε ἄλλα εὐδοκιμωτάτου, καὶ τὰς ἱερὰς Γραφὰς εἰς ἄκρον ἠκριβωκότος· πότερον δὲ ἀληθῶς ταῦτα ἔφα σαν, ἢ τὴν ἰδίαν γραφήν σεμνοποιοῦντες τῷ ἀξιώματι τοῦ μάρτυρος, λέγειν οὐκ ἔχω. Μετέσχον δὲ ταύτης τῆς συνόδου, οὐ μόνον Ευσέβιος, ὃς μετὰ Παῦλον ἐκβεβλημένον, ἐκ Νικομηδείας μεταστάς, τὸν Κων- σταντινουπόλεως εἶχε θρόνον· ἀλλὰ καὶ ᾿Ακάκιος ὁ Εὐσεβίου τοῦ Παμφίλου διάδοχος, καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπόλεως, καὶ Θεόδωρος ὁ Ἡρακλείας, τῆς πριν Περίνθου όνομαζομένης, Εὐδόξιός τε Γερμανικίας, ὃς ὕστερον μετὰ Μακεδόνιον τὴν Κωνσταντινουπόλεως επετράπη Εκκλησίαν, καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς ᾿Αλεξαν- δρέων Εκκλησίας αἱρεθείς προστατεῖν. Οἱ δὴ τότε τὰ αὐτὰ φρονεῖν ἀλλήλοις ὡμολόγηντο· ἀλλὰ γὰρ καὶ Διάνοιος ὁ παρὰ Καππαδόκαις Καισαρείας (72) Επί ρείας. Διάνοιος Διά- γιος Δανίῳ καὶ Φλακίλλω, Ναρκίσσῳ, Εὐσεβίῳ, Μάρι, Μακεδονίῳ, Θεοδώρῳ, καὶ τοῖς σὺν αὐτοῖς, τοῖς ἀπὸ Ἀντιοχείας, Διανίῳ. Διάνιος. Διάνιος "Ελεγον δὲ ταύτην τὴν πίστιν ολόγραφον εὑρηκέναι Λουκιανοῦ. SOZOMENI B trat presbyter, nos secuti essemus ? Sed cum fidem & rjus examinassemus, illum potius suscepimus. Porro se non aliter credere affirmant, quam juxta tidem ab initio traditam. Eam vero esse quam epistola sua subjiciunt: in qua substantiæ quidem Patris, et Filii, et vocabuli Consubstantialis nulla fit mentio sensus vero adeo anceps et ambiguus est, ut nec Ariani, nec ii qui Nicænam synodum sequebantur, compositionem verborum illius accu- sare possent, quasi verba ignota essent sacræ Scripturæ. Prætermissis enim de industria voca- bulis quæ utrique ex æquo rejiciebant, ea verba quæ ab utrisque admittebantur, formulæ suæ indiderunt. Nam et Filium simul cum Patre esse, èt unigenitum ac Deum esse, et ante omnia exsi- stere; carnem item assumpsisse, et Patris vo- luntatem implesse, aliaque ejusmodi confitentur. Utrum vero coæternus et consubstantialis Patri sit necne, neutiquam ascripserunt. Postea vero rum illos, ut verisimile est, hujus formula peni- tuisset, aliam rursus ediderunt: quæ in reliquis quidem cum Nicana Ade consentit, ut opinor, nisi forte quis sensus mihi quidem incompertus, in verbis abditus latet. Sed tamen, nescio qua de causa, consubstantialem Filium dicere detrectantes, immutabilem nec conversioni obnoxiam ejus divi- nitatem asseruerunt, eumque substantia, consilii, potentiæ et gloriæ Patris nullatenus discrepantem imaginem et omnis creaturæ primogenitum pro- nuntiarunt. Aiebant autem reperisse se hanc fidem scriptam manu ipsius Luciani, ejus qui Nicodemiæ martyrium perpessus est; viri tum in aliis rebus præstantissimi, tum in sacris Litteris admodum exercitati. Utrum vero istud vere dixerint, an conscriptionem suam auctoritate martyris com- inendare voluerint, equidem nequeo dicere. Porro huic concilio interfuerunt non solum Eusebius, qui ejecto Paulo, ab urbe Nicomedia translatus Con- štantinopolitanam sedem obtinebat: verum etiam VALESII ANNOTATIONES. migravit. Obiisse enim dicitur a Basilio paulo post Seleuciense concilium, quod anno Christi cele- bratum est. Ex epistola quidem Julii papæ colligi videtur, eum præsedisse Antiochensi concilio anno Natalis Dominici. Primo enim loco nominatur a Julio in supradicta epistola. Vix tamen credide- In codice Leonis Allati: scribitur cum accentu in antepenultima : in Fukeliano sine diphthongo. Atque ita fere scriptum legitur hoc nomen in epistola Julii papæ ad epi- scopos qui ad synodum Antiochenam convenerant, quain refert Athanasius in secundo Apologetico D rim, Dianium hunc Antiochensi synodo præfuisse, adversus Arianos. Sic enim habet inscriptio ejus epistolae, cic. Ubi scribendum est Certe apud Nicephorum in libro nono, cap. 5, scribitur Verum apud Basilium in epistola ad Bosporium, dicitur : ubi ejus elogium habes, et tempus quo ex hac luce supra Flaccillum Antiochensen et Eusebium Con- «tantinopolitanum, qui et auctoritate, et sedium magnitudine, et vetustate, Dianium longe supera- bant. Nam Dianius recens tum temporis Hermo- geni successerat, de quo Basilius loquitur in Epi- stola ad Occidentales, agens de Eustathio Seba- steno. Hermogenes autem successor fuit Leontii, ejus qui Nicænæ synodo subscripsit. VARIORUM. - Erat S. Lucianus Antiochene Ecclesiæ presbyter, vir disertissimus, qui tantum in Scripturarum studio laboravit, ut etiam Hieronymi ectate (ipso teste) quædam exemplaria Scriptura- rum, Lucianæa nuncuparentur. Scripsit de fide libellos, et breves ad nonnullos epistolas; quæ omnia interciderunt. Passus est Nicomediæ ob de fensionem Christi, sub persecutione Maximini, sepultusque Helenopoli Bithyniæ. Formula sym (72) Διανοῖος ὁ παρὰ Καππαδόκαις Καισα-

σκοπος, καὶ Γεώργιος ὁ Λαοδικείας τῆς παρὰ Σύροις, Ρa- Άλλοι τε πολλοί μητροπολιτικὰς καὶ ἄλλως ἐπισήμους Ἐκκλησίας ἐπισκοποῦντες. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ Εὐσεβίου τοῦ Ἐμεσηνοῦ καὶ ὡς Γρηγόριος κατέλαβεν Αλεξάνδρειαν, Αθανάσιος δὲ φυ- γὼν εἰς 'Ρώμην διασώζεται. Σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ Εὐσέβιος ὁ ἐπίκλην Εμεσηνός· δ; τὸ μὲν γένος, ἐξ Εδέσσης τῆς Οσροηνῶν εὐ- πατρίδης ὑπῆρχεν· ἐκ νέου δὲ κατὰ πάτριον ἔθος τοὺς ἱεροὺς ἐκμαθών λόγους, μετὰ ταῦτα καὶ τὰ Β παρ' Ἕλλησιν ἐξεδιδάχθη παιδεύματα, διδασκάλοις τοῖς ἐνθάδε τότε οὖσι φοιτήσας. Ὕστερον δὲ ἐξηγη- ταῖς Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, καὶ Πατροφίλῳ τῷ προϊσταμένῳ Σκυθοπόλεως, τὰς θείας βίβλους ἠκρί- δωσε. Παραγενόμενός τε εἰς Ἀντιόχειαν, ἐπεὶ συνέβη Εὐστάθιον καθαιρεθῆναι διὰ τὴν Κύρου κατηγορίαν, Εὐφρονίῳ τῷ μετ' αὐτὸν συνῆν. Φεύγων δὲ ἱερᾶσθαι, ἀφίκετο εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, φιλοσόφοις τοῖς τῇδε φοιτήσας (73)· καὶ τὰ ἐκείνων ἀσκηθείς μαθήματα, ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αντιόχειαν, καὶ Πλαπήτῳ πάλιν τῷ μετὰ Εὐφρόνιον συνδιέτριβεν. ὡς δὲ συνέβη ταύτην ἐνθάδε συγκροτεῖσθαι σύνοδον, ἐπὶ τὸν ᾿Αλεξανδρείας προεκλήθη θρόνον ὑπὸ Εὐσεβίου τοῦ Κωνσταντινου- πόλεως ἐπισκόπου. Μετο γὰρ αὐτὸν εὖ μάλα πολι- τευόμενον, καὶ λέγειν κράτιστον όντα, ῥᾳδίως μετα στῆσαι τοὺς Αἰγυπτίους τῆς περὶ ᾿Αθανάσιον εὐ νοίας. Ἐπεὶ δὲ ταύτην παρητήσατο την χειροτονίαν, λογισάμενος ὡς εὐτρεπές εὑρήσει μίσος παρὰ Αλεξανδρεῦσιν, οὐκ ἀνεχομένοις ἕτερον ἀντὶ ᾿Αθα νασίου ἰδεῖν, ἐπιτρέπεται Γρηγόριος ο τὴν τῶν Αλεξανδρέων, αὐτὸς δὲ τὴν Ἐμέσης Ἐκκλησίαν. Ἐνταῦθα στάσιν ὑπομείνας· διεβάλλετο γὰρ ἀσκεῖ- σθαι τῆς ἀστρονομίας, δ μέρος ἀποτελεσματικὸν καλοῦσι, φυγὰς ἦλθεν εἰς Λαοδίκειαν πρὸς Γεώργιον τὸν ἐνθάδε ἐπίσκοπον, ἐπιτήδειον ὄντα. Ὁ δὲ, εἰς Ἀντιόχειαν αὐτῷ συνελθών, πρὸς Πλάκητον καὶ Νάρκισσον τοὺς ἐπισκόπους, ἐπανελθεῖν εἰς Ἔμεσαν παρεσκεύασεν. Εγένετο δὲ Κωνσταντίῳ τῷ βασιλεῖ κεχαρισμένος. Αμέλει τοι ἡνίκα Πέρσαις επιστρα- ὁμοούσιος πολυ- θρυλλήτου Γρηγόριος. Μέρος ἀποτελεσματικόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. - A Acacius qui Eusebio Pamphili successerat, et trophilus Scythopolitanus cu Theodore epi- cuin scopo Heracleæ, quæ Perinthus antea dicebatur : Eudoxius quoque Germaniciæ episcopus, qui postea, pulse Macedonio, Constantinopolitanam rexit Ec- clesiam : Gregorius denique qui Alexandrinæ Ecclesiæ electus fuerat episcopus. Quos quidem unum idemque sentire de fide, omnes so tempore fatebantur. Quin et Dianius Cæsareæ in Cappado. cia episcopus, et Georgius Laodicea que est in Syria, aliique plures aderant, qui metropolitanas aut aliunde illustres Ecclesias administrabant. CAP. VI. De Eusebio Emiseno : et quomodo Gregorius Alexan- driam ingressus est; Athanasius vero fuya ela- psus, Romam venit. Eusebius quoque cognomento Emisenus, huic synodo interfuit . Qui nobili genere natus apud Edessam urbem Osroenæ, a puero juxta patriam consuetudinem, sacras Scripturas didicit : postea vero in gentilium disciplinis institutus est a ma- gistris qui tum in ea civitate morabantur; tandem vero interpretibus usus Eusebio Pamphili et Pa- trophilo Scythopolitano episcopo, ad summam sa- crorum Voluminum notitiam pervenit. Inde Antio · chiam profectus, cum Eustathius propter accusa- tionem Cyri, episcopatu exutus fuisset, cum Eu- phronio Eustathii successore familiariter vixit. Sed quia sacerdotium detrectabat, migravit Alexan- driam, philosophos qui illic erant auditurus. Quo- rum disciplinis cum abunde excultus esset, rediit Antiochiam, atque illic cum Flaccillo Euphroni successore versatus est. Porro cum hanc synodum Antiochiæ fieri contigisset, Eusebius Constantino- politanus episcopus ad capessendam Alexandrina Ecclesiæ administrationem eum adhortatus est. Existimabat enim, illum, utpote eximia sanctitate et summa eloquentia præditum, Ægyptiorum ani- mos facile revocaturum a benevolentia, qua Atha- nasium complectebantur. Sed cum ordinationem hanc recusasset, secum ipse reputans futurum baud dubie, ut in paratum apud Alexandrinos odium incurreret, quippe qui nullum pati possent in locum Athanasii substitutum : Gregorius qui- dem Alexandrinæ præficitur Ecclesiæ, ipse vero Emisens. (Wic seditione populi appetitus; accusa- batur enim quod eam astronomiæ partem excoleret, quæ Apotelesmatice vocatur, fuga elapsus, D Laodiceam ad Georgium illius urbis episcopum, Socr. lib. 11, c. 9, 10. C VALESI ANNOTATIONES. fagitat. Vide Socratem in libro secundo, cap. 9. VARIORUM. boli Lucianæi videatur apud Athanas. lib. De synod. Arim. et Seleuc,, et apud Socr., lib. 11, cap. 10. Vere fuisse Luciani hoc symbolum non ab Arianis ipsi aflictum, multa evincunt. Avide autem hanc formulam, ut suæ fidei expositionem ediderunt Ariani, quod in ipsa vox non inveniretur, et verba ejus nonnulla hæresi ipsorum favere vi- derentur; uique imperitis persuaderent, se Luciani Martyris fdem tenuisse. Cl. Bullus, Def. Fid. Nicæn., Sect. 11, cap. 13, n. 4, qui a Luciano Arianismi suspicionem depellit. Ait auctor Dialogorum de Trinitate, inter Opera S. A- thanasii, bæreticos Luciani confessionem multis la- cialis interpolasse. · Gregorius iste Cappadox, olim Alexandriæ litteris addiscendis dederat operam ; comiterque ab Athanasio et perhumaniter exce- ptus, atque filii et amici loco habitus, immemor officii, fabulæ cæsi Arsenii evulgandæ operam suam locarat. Cl. Benedict., Vit. Athanas., p. 33. • Est ea pars astro- logiæ, quæ circa vim et effectum stellarum in geni- turis versatur. (73) Φιλοσόφοις τοῖς τῇδε φοιτήσας. Non dubito quin scribendum sit φοιτήσων. id enim sensus

σκοπος, καὶ Γεώργιος ὁ Λαοδικείας τῆς παρὰ Σύροις, Ρa- Άλλοι τε πολλοί μητροπολιτικὰς καὶ ἄλλως ἐπισήμους Ἐκκλησίας ἐπισκοποῦντες. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ Εὐσεβίου τοῦ Ἐμεσηνοῦ καὶ ὡς Γρηγόριος κατέλαβεν Αλεξάνδρειαν, Αθανάσιος δὲ φυ- γὼν εἰς 'Ρώμην διασώζεται. Σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ Εὐσέβιος ὁ ἐπίκλην Εμεσηνός· δ; τὸ μὲν γένος, ἐξ Εδέσσης τῆς Οσροηνῶν εὐ- πατρίδης ὑπῆρχεν· ἐκ νέου δὲ κατὰ πάτριον ἔθος τοὺς ἱεροὺς ἐκμαθών λόγους, μετὰ ταῦτα καὶ τὰ Β παρ' Ἕλλησιν ἐξεδιδάχθη παιδεύματα, διδασκάλοις τοῖς ἐνθάδε τότε οὖσι φοιτήσας. Ὕστερον δὲ ἐξηγη- ταῖς Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου, καὶ Πατροφίλῳ τῷ προϊσταμένῳ Σκυθοπόλεως, τὰς θείας βίβλους ἠκρί- δωσε. Παραγενόμενός τε εἰς Ἀντιόχειαν, ἐπεὶ συνέβη Εὐστάθιον καθαιρεθῆναι διὰ τὴν Κύρου κατηγορίαν, Εὐφρονίῳ τῷ μετ' αὐτὸν συνῆν. Φεύγων δὲ ἱερᾶσθαι, ἀφίκετο εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, φιλοσόφοις τοῖς τῇδε φοιτήσας (73)· καὶ τὰ ἐκείνων ἀσκηθείς μαθήματα, ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αντιόχειαν, καὶ Πλαπήτῳ πάλιν τῷ μετὰ Εὐφρόνιον συνδιέτριβεν. ὡς δὲ συνέβη ταύτην ἐνθάδε συγκροτεῖσθαι σύνοδον, ἐπὶ τὸν ᾿Αλεξανδρείας προεκλήθη θρόνον ὑπὸ Εὐσεβίου τοῦ Κωνσταντινου- πόλεως ἐπισκόπου. Μετο γὰρ αὐτὸν εὖ μάλα πολι- τευόμενον, καὶ λέγειν κράτιστον όντα, ῥᾳδίως μετα στῆσαι τοὺς Αἰγυπτίους τῆς περὶ ᾿Αθανάσιον εὐ νοίας. Ἐπεὶ δὲ ταύτην παρητήσατο την χειροτονίαν, λογισάμενος ὡς εὐτρεπές εὑρήσει μίσος παρὰ Αλεξανδρεῦσιν, οὐκ ἀνεχομένοις ἕτερον ἀντὶ ᾿Αθα νασίου ἰδεῖν, ἐπιτρέπεται Γρηγόριος ο τὴν τῶν Αλεξανδρέων, αὐτὸς δὲ τὴν Ἐμέσης Ἐκκλησίαν. Ἐνταῦθα στάσιν ὑπομείνας· διεβάλλετο γὰρ ἀσκεῖ- σθαι τῆς ἀστρονομίας, δ μέρος ἀποτελεσματικὸν καλοῦσι, φυγὰς ἦλθεν εἰς Λαοδίκειαν πρὸς Γεώργιον τὸν ἐνθάδε ἐπίσκοπον, ἐπιτήδειον ὄντα. Ὁ δὲ, εἰς Ἀντιόχειαν αὐτῷ συνελθών, πρὸς Πλάκητον καὶ Νάρκισσον τοὺς ἐπισκόπους, ἐπανελθεῖν εἰς Ἔμεσαν παρεσκεύασεν. Εγένετο δὲ Κωνσταντίῳ τῷ βασιλεῖ κεχαρισμένος. Αμέλει τοι ἡνίκα Πέρσαις επιστρα- ὁμοούσιος πολυ- θρυλλήτου Γρηγόριος. Μέρος ἀποτελεσματικόν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. - A Acacius qui Eusebio Pamphili successerat, et trophilus Scythopolitanus cu Theodore epi- cuin scopo Heracleæ, quæ Perinthus antea dicebatur : Eudoxius quoque Germaniciæ episcopus, qui postea, pulse Macedonio, Constantinopolitanam rexit Ec- clesiam : Gregorius denique qui Alexandrinæ Ecclesiæ electus fuerat episcopus. Quos quidem unum idemque sentire de fide, omnes so tempore fatebantur. Quin et Dianius Cæsareæ in Cappado. cia episcopus, et Georgius Laodicea que est in Syria, aliique plures aderant, qui metropolitanas aut aliunde illustres Ecclesias administrabant. CAP. VI. De Eusebio Emiseno : et quomodo Gregorius Alexan- driam ingressus est; Athanasius vero fuya ela- psus, Romam venit. Eusebius quoque cognomento Emisenus, huic synodo interfuit . Qui nobili genere natus apud Edessam urbem Osroenæ, a puero juxta patriam consuetudinem, sacras Scripturas didicit : postea vero in gentilium disciplinis institutus est a ma- gistris qui tum in ea civitate morabantur; tandem vero interpretibus usus Eusebio Pamphili et Pa- trophilo Scythopolitano episcopo, ad summam sa- crorum Voluminum notitiam pervenit. Inde Antio · chiam profectus, cum Eustathius propter accusa- tionem Cyri, episcopatu exutus fuisset, cum Eu- phronio Eustathii successore familiariter vixit. Sed quia sacerdotium detrectabat, migravit Alexan- driam, philosophos qui illic erant auditurus. Quo- rum disciplinis cum abunde excultus esset, rediit Antiochiam, atque illic cum Flaccillo Euphroni successore versatus est. Porro cum hanc synodum Antiochiæ fieri contigisset, Eusebius Constantino- politanus episcopus ad capessendam Alexandrina Ecclesiæ administrationem eum adhortatus est. Existimabat enim, illum, utpote eximia sanctitate et summa eloquentia præditum, Ægyptiorum ani- mos facile revocaturum a benevolentia, qua Atha- nasium complectebantur. Sed cum ordinationem hanc recusasset, secum ipse reputans futurum baud dubie, ut in paratum apud Alexandrinos odium incurreret, quippe qui nullum pati possent in locum Athanasii substitutum : Gregorius qui- dem Alexandrinæ præficitur Ecclesiæ, ipse vero Emisens. (Wic seditione populi appetitus; accusa- batur enim quod eam astronomiæ partem excoleret, quæ Apotelesmatice vocatur, fuga elapsus, D Laodiceam ad Georgium illius urbis episcopum, Socr. lib. 11, c. 9, 10. C VALESI ANNOTATIONES. fagitat. Vide Socratem in libro secundo, cap. 9. VARIORUM. boli Lucianæi videatur apud Athanas. lib. De synod. Arim. et Seleuc,, et apud Socr., lib. 11, cap. 10. Vere fuisse Luciani hoc symbolum non ab Arianis ipsi aflictum, multa evincunt. Avide autem hanc formulam, ut suæ fidei expositionem ediderunt Ariani, quod in ipsa vox non inveniretur, et verba ejus nonnulla hæresi ipsorum favere vi- derentur; uique imperitis persuaderent, se Luciani Martyris fdem tenuisse. Cl. Bullus, Def. Fid. Nicæn., Sect. 11, cap. 13, n. 4, qui a Luciano Arianismi suspicionem depellit. Ait auctor Dialogorum de Trinitate, inter Opera S. A- thanasii, bæreticos Luciani confessionem multis la- cialis interpolasse. · Gregorius iste Cappadox, olim Alexandriæ litteris addiscendis dederat operam ; comiterque ab Athanasio et perhumaniter exce- ptus, atque filii et amici loco habitus, immemor officii, fabulæ cæsi Arsenii evulgandæ operam suam locarat. Cl. Benedict., Vit. Athanas., p. 33. • Est ea pars astro- logiæ, quæ circa vim et effectum stellarum in geni- turis versatur. (73) Φιλοσόφοις τοῖς τῇδε φοιτήσας. Non dubito quin scribendum sit φοιτήσων. id enim sensus

δι' αὐτοῦ θαυματουργῆσαι τὸ θεῖον, ὡς μαρτυρεί Γεώργιος ὁ Λαοδικεύς, ταῦτα καὶ ἕτερα περὶ αὐτοῦ διεξελθών. Αλλ' ὁ μὲν καίπερ τοιοῦτος ὤν, οὐ δι- έφυγε τὸν φθόνον τῶν ἀνιᾶσθαι πεφυκότων ἐπὶ ταῖς ἄλλων ἀρεταῖς. Ὑπέμεινε δὲ καὶ αὐτὸς μέμψιν, ὡς τὰ Σαβελλίου φρονῶν. Ἐν δὲ τῷ νῦν τὰ αὐτὰ τοῖς ἐν Αντιοχεία συνελθοῦσιν εψηφίσατο. Μάξιμον μέντοι τὸν Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπον, ἐπίτηδες λέγεται ταύ- τὴν ἀποφυγεῖν τὴν σύνοδον, μεταμεληθέντα καθότι απατηθεὶς, σύμψηφος ἐγένετο τοῖς Αθανάσιον καθ ελοῦσιν. Οὐ μὴν οὐδὲ ὁ τὸν Ῥωμαίων διέπων θρόνον, οὐδὲ τῶν ἄλλων Ἰταλῶν, ἢ τῶν ἐπέκεινα Ῥωμαίων οὐδεὶς ἐνθάδε συνῆλθεν. Ἐν τούτῳ δὲ, Φράγκων μὲν τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας δηούντων τῆς δὲ πρὸς ἕω ἀρχομένης ὑπὸ μεγίστων σεισμών τινασσομένης, καὶ μάλιστα τῆς ᾿Αντιοχέων πόλεως μετὰ τὴν ἐνθάδε σύνοδον, εκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτῶν, οἱ προνοεῖν προσετάχθησαν, ὡς ἂν ἀστασίαστος καὶ ἀσφαλῆς αὐτῷ ἡ εἴσοδος γένοιτο. Συνελαμβάνοντο δὲ αὐτοῖς καὶ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρο νοῦντες περί τε ταῦτα, καὶ ὅπως ᾿Αθανάσιον ἐξελά σωσιν. 'Ο δὲ ἐδεδίει, μή τι δι' αὐτὸν ὁ λαὸς πάθος. Καὶ τῆς νυκτὸς ἐπιλαβούσης ἐκκλησίαζεν· ἤδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων τὴν ἐκκλησίαν (74), εὐχὴν ἀποτελέσας, πρότερον ψαλμὸν ῥηθῆναι παρεκε- λεύσατο. Συμφώνου δὲ τῆς ψαλμῳδίας γενομένης, οἱ στρατιῶται τέως ἡσύχαζον, ὡς οὐκ εὔκαιρον δν ἐπι- θέσθαι τότε. Ἐν τούτῳ δὲ διαδὺς ὑπὸ τοὺς ψάλλον τας, ἔλαθεν ἐξελθὼν, καὶ εἰς τὴν Ῥώμην ἀνήχθη. Γρηγόριος δὲ τῶν ᾿Αλεξανδρέων κατέσχε θρόνον· ὁ δὲ λαὸς χαλεπήνας, τὴν ἐπώνυμον Διονυσίου τοῦ τῇδε ἐπισκοπήσαντος ἐκκλησίαν ἐνέπρησαν. Α τεύειν ἔμελλεν, αὐτὸν ἐπήγετο. Λέγεται γὰρ πολλὰ τὴν ἐκκλησίαν. Ηκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτών. SOZOMENI B • familiarem suum, se contulit. Hic una cum illo profectus Antiochiam ad Flaccillum et Narcissum \ episcopos, perfecit ut Emisam reverteretur. Cæte- rum Constantio imperatori gratus fuit imprimis. Certe quotiescunque Constantius bellum illaturus erat Persis, secum illum deducebat. Aiunt enim multa per illum a Deo facta esse miracula, quem- admodum testatur Georgius Laodicenus, qui tum ista, tum alia plurima de illo commemorat. Verum quamvis talis tantusque vir esset, eorum tamen invidiam non effugit, qui aliorum virtutibus uri solent. Nam et ipse insimulatus est, quod opinio- nem Sabellii sectaretur. Tunc autem temporis ea- dem cum episcopis qui Antiochiæ convenerant de- crevit. Maximus vero Hierosolymorum episcopus de industria abfuisse dicitur ab hoc concilio, cum ipsum poeniteret, quod antea in fraudem inductus, iis qui Athanasium deposuerant, consensisset '. Sed neque Romanæ urbis episcopus, neque alius quispiam, sive ex Italia, sive ex provinciis ultra Ita- liam sitis, huic synodo interfuit. Per idem tempus cum in Occidentis quidem partibus Franci Gallias vastarent Orientis autem provinciæ, ac præcipue urbs Antiochia post concilium ibi celebratum gra- vissimis terræ motibus quassarentur: Gregorius Alexandriam venit cum ingenti militum manu; quibus mandatum erat, ut pacatum illi ac tutum in urbem introitum præstarent. His subsidio erant etiam Ariani, tum ad eam rem perficiendam, tum ut Athanasium urbe expellerent s. At ille vereba- tur, ne populus ipsius causa quidpiam mali pate- retur. Noete igitur adventante collectam in eccle- sia celebravit. Cumque jam milites ecclesiam oc- cupassent, ipse completa oratione psalmum prius recitari jussit. Dum psalmus ab omnibus canere- tur, milites interea quiescebant, intempestivum rati eo tempore impetum facere. Tunc vero Atha- nasius per mediam psallentium turbam occultus evasit, et Romam navigio delatus est. Quo facto Gregorius Alexandrinam sedem obtinuit. Populus vero indignatione commotus, ecclesiam Dionysi quondam illius urbis episcopi, nomine appellatam, incendio consumpsit. * Socr. lib. 1, c. 8. * Socr. lib. 11, c. 11. c VALESHI ANNOTATIONES. Hæc non in adventu Gregorii notavi ad Socratem in libro ti, cap. 10. VARIORUM. • De truculenta Gregorii sedis Alexandrinæ invasione, quomodo incendium passa est ecclesia, virgines denudale, monachi concul- cati, presbyteri, et ex populo multi plagis lacerati, mysteria violata, videantur verba Julii Romani apud Athanasium, Apologet. contra Arianos, n. 30, et ipsius Athanasii epistola encyclica, quam, post - quam se ex insano militum tumultu proripuisset, ad omnes episcopos de eorum flagitiis scripsit. Duas fuisse Ecclesiæ Alexandrine invasiones, primam a Gregorio, secundam a Georgio factamı, mitiusque actum cum Alexandrinis quando Grego- rius in eorum Ecclesiam se intrusit, quam cum Georgius, asserit Aut. Pagi, ad annum 342, n° 33. (74) "Ηδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων D facta sunt, sed in ἐνθρονισμῷ Georgii. Vide quz

δι' αὐτοῦ θαυματουργῆσαι τὸ θεῖον, ὡς μαρτυρεί Γεώργιος ὁ Λαοδικεύς, ταῦτα καὶ ἕτερα περὶ αὐτοῦ διεξελθών. Αλλ' ὁ μὲν καίπερ τοιοῦτος ὤν, οὐ δι- έφυγε τὸν φθόνον τῶν ἀνιᾶσθαι πεφυκότων ἐπὶ ταῖς ἄλλων ἀρεταῖς. Ὑπέμεινε δὲ καὶ αὐτὸς μέμψιν, ὡς τὰ Σαβελλίου φρονῶν. Ἐν δὲ τῷ νῦν τὰ αὐτὰ τοῖς ἐν Αντιοχεία συνελθοῦσιν εψηφίσατο. Μάξιμον μέντοι τὸν Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπον, ἐπίτηδες λέγεται ταύ- τὴν ἀποφυγεῖν τὴν σύνοδον, μεταμεληθέντα καθότι απατηθεὶς, σύμψηφος ἐγένετο τοῖς Αθανάσιον καθ ελοῦσιν. Οὐ μὴν οὐδὲ ὁ τὸν Ῥωμαίων διέπων θρόνον, οὐδὲ τῶν ἄλλων Ἰταλῶν, ἢ τῶν ἐπέκεινα Ῥωμαίων οὐδεὶς ἐνθάδε συνῆλθεν. Ἐν τούτῳ δὲ, Φράγκων μὲν τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας δηούντων τῆς δὲ πρὸς ἕω ἀρχομένης ὑπὸ μεγίστων σεισμών τινασσομένης, καὶ μάλιστα τῆς ᾿Αντιοχέων πόλεως μετὰ τὴν ἐνθάδε σύνοδον, εκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτῶν, οἱ προνοεῖν προσετάχθησαν, ὡς ἂν ἀστασίαστος καὶ ἀσφαλῆς αὐτῷ ἡ εἴσοδος γένοιτο. Συνελαμβάνοντο δὲ αὐτοῖς καὶ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρο νοῦντες περί τε ταῦτα, καὶ ὅπως ᾿Αθανάσιον ἐξελά σωσιν. 'Ο δὲ ἐδεδίει, μή τι δι' αὐτὸν ὁ λαὸς πάθος. Καὶ τῆς νυκτὸς ἐπιλαβούσης ἐκκλησίαζεν· ἤδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων τὴν ἐκκλησίαν (74), εὐχὴν ἀποτελέσας, πρότερον ψαλμὸν ῥηθῆναι παρεκε- λεύσατο. Συμφώνου δὲ τῆς ψαλμῳδίας γενομένης, οἱ στρατιῶται τέως ἡσύχαζον, ὡς οὐκ εὔκαιρον δν ἐπι- θέσθαι τότε. Ἐν τούτῳ δὲ διαδὺς ὑπὸ τοὺς ψάλλον τας, ἔλαθεν ἐξελθὼν, καὶ εἰς τὴν Ῥώμην ἀνήχθη. Γρηγόριος δὲ τῶν ᾿Αλεξανδρέων κατέσχε θρόνον· ὁ δὲ λαὸς χαλεπήνας, τὴν ἐπώνυμον Διονυσίου τοῦ τῇδε ἐπισκοπήσαντος ἐκκλησίαν ἐνέπρησαν. Α τεύειν ἔμελλεν, αὐτὸν ἐπήγετο. Λέγεται γὰρ πολλὰ τὴν ἐκκλησίαν. Ηκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτών. SOZOMENI B • familiarem suum, se contulit. Hic una cum illo profectus Antiochiam ad Flaccillum et Narcissum \ episcopos, perfecit ut Emisam reverteretur. Cæte- rum Constantio imperatori gratus fuit imprimis. Certe quotiescunque Constantius bellum illaturus erat Persis, secum illum deducebat. Aiunt enim multa per illum a Deo facta esse miracula, quem- admodum testatur Georgius Laodicenus, qui tum ista, tum alia plurima de illo commemorat. Verum quamvis talis tantusque vir esset, eorum tamen invidiam non effugit, qui aliorum virtutibus uri solent. Nam et ipse insimulatus est, quod opinio- nem Sabellii sectaretur. Tunc autem temporis ea- dem cum episcopis qui Antiochiæ convenerant de- crevit. Maximus vero Hierosolymorum episcopus de industria abfuisse dicitur ab hoc concilio, cum ipsum poeniteret, quod antea in fraudem inductus, iis qui Athanasium deposuerant, consensisset '. Sed neque Romanæ urbis episcopus, neque alius quispiam, sive ex Italia, sive ex provinciis ultra Ita- liam sitis, huic synodo interfuit. Per idem tempus cum in Occidentis quidem partibus Franci Gallias vastarent Orientis autem provinciæ, ac præcipue urbs Antiochia post concilium ibi celebratum gra- vissimis terræ motibus quassarentur: Gregorius Alexandriam venit cum ingenti militum manu; quibus mandatum erat, ut pacatum illi ac tutum in urbem introitum præstarent. His subsidio erant etiam Ariani, tum ad eam rem perficiendam, tum ut Athanasium urbe expellerent s. At ille vereba- tur, ne populus ipsius causa quidpiam mali pate- retur. Noete igitur adventante collectam in eccle- sia celebravit. Cumque jam milites ecclesiam oc- cupassent, ipse completa oratione psalmum prius recitari jussit. Dum psalmus ab omnibus canere- tur, milites interea quiescebant, intempestivum rati eo tempore impetum facere. Tunc vero Atha- nasius per mediam psallentium turbam occultus evasit, et Romam navigio delatus est. Quo facto Gregorius Alexandrinam sedem obtinuit. Populus vero indignatione commotus, ecclesiam Dionysi quondam illius urbis episcopi, nomine appellatam, incendio consumpsit. * Socr. lib. 1, c. 8. * Socr. lib. 11, c. 11. c VALESHI ANNOTATIONES. Hæc non in adventu Gregorii notavi ad Socratem in libro ti, cap. 10. VARIORUM. • De truculenta Gregorii sedis Alexandrinæ invasione, quomodo incendium passa est ecclesia, virgines denudale, monachi concul- cati, presbyteri, et ex populo multi plagis lacerati, mysteria violata, videantur verba Julii Romani apud Athanasium, Apologet. contra Arianos, n. 30, et ipsius Athanasii epistola encyclica, quam, post - quam se ex insano militum tumultu proripuisset, ad omnes episcopos de eorum flagitiis scripsit. Duas fuisse Ecclesiæ Alexandrine invasiones, primam a Gregorio, secundam a Georgio factamı, mitiusque actum cum Alexandrinis quando Grego- rius in eorum Ecclesiam se intrusit, quam cum Georgius, asserit Aut. Pagi, ad annum 342, n° 33. (74) "Ηδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων D facta sunt, sed in ἐνθρονισμῷ Georgii. Vide quz

δι' αὐτοῦ θαυματουργῆσαι τὸ θεῖον, ὡς μαρτυρεί Γεώργιος ὁ Λαοδικεύς, ταῦτα καὶ ἕτερα περὶ αὐτοῦ διεξελθών. Αλλ' ὁ μὲν καίπερ τοιοῦτος ὤν, οὐ δι- έφυγε τὸν φθόνον τῶν ἀνιᾶσθαι πεφυκότων ἐπὶ ταῖς ἄλλων ἀρεταῖς. Ὑπέμεινε δὲ καὶ αὐτὸς μέμψιν, ὡς τὰ Σαβελλίου φρονῶν. Ἐν δὲ τῷ νῦν τὰ αὐτὰ τοῖς ἐν Αντιοχεία συνελθοῦσιν εψηφίσατο. Μάξιμον μέντοι τὸν Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπον, ἐπίτηδες λέγεται ταύ- τὴν ἀποφυγεῖν τὴν σύνοδον, μεταμεληθέντα καθότι απατηθεὶς, σύμψηφος ἐγένετο τοῖς Αθανάσιον καθ ελοῦσιν. Οὐ μὴν οὐδὲ ὁ τὸν Ῥωμαίων διέπων θρόνον, οὐδὲ τῶν ἄλλων Ἰταλῶν, ἢ τῶν ἐπέκεινα Ῥωμαίων οὐδεὶς ἐνθάδε συνῆλθεν. Ἐν τούτῳ δὲ, Φράγκων μὲν τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας δηούντων τῆς δὲ πρὸς ἕω ἀρχομένης ὑπὸ μεγίστων σεισμών τινασσομένης, καὶ μάλιστα τῆς ᾿Αντιοχέων πόλεως μετὰ τὴν ἐνθάδε σύνοδον, εκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτῶν, οἱ προνοεῖν προσετάχθησαν, ὡς ἂν ἀστασίαστος καὶ ἀσφαλῆς αὐτῷ ἡ εἴσοδος γένοιτο. Συνελαμβάνοντο δὲ αὐτοῖς καὶ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρο νοῦντες περί τε ταῦτα, καὶ ὅπως ᾿Αθανάσιον ἐξελά σωσιν. 'Ο δὲ ἐδεδίει, μή τι δι' αὐτὸν ὁ λαὸς πάθος. Καὶ τῆς νυκτὸς ἐπιλαβούσης ἐκκλησίαζεν· ἤδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων τὴν ἐκκλησίαν (74), εὐχὴν ἀποτελέσας, πρότερον ψαλμὸν ῥηθῆναι παρεκε- λεύσατο. Συμφώνου δὲ τῆς ψαλμῳδίας γενομένης, οἱ στρατιῶται τέως ἡσύχαζον, ὡς οὐκ εὔκαιρον δν ἐπι- θέσθαι τότε. Ἐν τούτῳ δὲ διαδὺς ὑπὸ τοὺς ψάλλον τας, ἔλαθεν ἐξελθὼν, καὶ εἰς τὴν Ῥώμην ἀνήχθη. Γρηγόριος δὲ τῶν ᾿Αλεξανδρέων κατέσχε θρόνον· ὁ δὲ λαὸς χαλεπήνας, τὴν ἐπώνυμον Διονυσίου τοῦ τῇδε ἐπισκοπήσαντος ἐκκλησίαν ἐνέπρησαν. Α τεύειν ἔμελλεν, αὐτὸν ἐπήγετο. Λέγεται γὰρ πολλὰ τὴν ἐκκλησίαν. Ηκε Γρηγόριος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν σὺν πλήθει στρατιωτών. SOZOMENI B • familiarem suum, se contulit. Hic una cum illo profectus Antiochiam ad Flaccillum et Narcissum \ episcopos, perfecit ut Emisam reverteretur. Cæte- rum Constantio imperatori gratus fuit imprimis. Certe quotiescunque Constantius bellum illaturus erat Persis, secum illum deducebat. Aiunt enim multa per illum a Deo facta esse miracula, quem- admodum testatur Georgius Laodicenus, qui tum ista, tum alia plurima de illo commemorat. Verum quamvis talis tantusque vir esset, eorum tamen invidiam non effugit, qui aliorum virtutibus uri solent. Nam et ipse insimulatus est, quod opinio- nem Sabellii sectaretur. Tunc autem temporis ea- dem cum episcopis qui Antiochiæ convenerant de- crevit. Maximus vero Hierosolymorum episcopus de industria abfuisse dicitur ab hoc concilio, cum ipsum poeniteret, quod antea in fraudem inductus, iis qui Athanasium deposuerant, consensisset '. Sed neque Romanæ urbis episcopus, neque alius quispiam, sive ex Italia, sive ex provinciis ultra Ita- liam sitis, huic synodo interfuit. Per idem tempus cum in Occidentis quidem partibus Franci Gallias vastarent Orientis autem provinciæ, ac præcipue urbs Antiochia post concilium ibi celebratum gra- vissimis terræ motibus quassarentur: Gregorius Alexandriam venit cum ingenti militum manu; quibus mandatum erat, ut pacatum illi ac tutum in urbem introitum præstarent. His subsidio erant etiam Ariani, tum ad eam rem perficiendam, tum ut Athanasium urbe expellerent s. At ille vereba- tur, ne populus ipsius causa quidpiam mali pate- retur. Noete igitur adventante collectam in eccle- sia celebravit. Cumque jam milites ecclesiam oc- cupassent, ipse completa oratione psalmum prius recitari jussit. Dum psalmus ab omnibus canere- tur, milites interea quiescebant, intempestivum rati eo tempore impetum facere. Tunc vero Atha- nasius per mediam psallentium turbam occultus evasit, et Romam navigio delatus est. Quo facto Gregorius Alexandrinam sedem obtinuit. Populus vero indignatione commotus, ecclesiam Dionysi quondam illius urbis episcopi, nomine appellatam, incendio consumpsit. * Socr. lib. 1, c. 8. * Socr. lib. 11, c. 11. c VALESHI ANNOTATIONES. Hæc non in adventu Gregorii notavi ad Socratem in libro ti, cap. 10. VARIORUM. • De truculenta Gregorii sedis Alexandrinæ invasione, quomodo incendium passa est ecclesia, virgines denudale, monachi concul- cati, presbyteri, et ex populo multi plagis lacerati, mysteria violata, videantur verba Julii Romani apud Athanasium, Apologet. contra Arianos, n. 30, et ipsius Athanasii epistola encyclica, quam, post - quam se ex insano militum tumultu proripuisset, ad omnes episcopos de eorum flagitiis scripsit. Duas fuisse Ecclesiæ Alexandrine invasiones, primam a Gregorio, secundam a Georgio factamı, mitiusque actum cum Alexandrinis quando Grego- rius in eorum Ecclesiam se intrusit, quam cum Georgius, asserit Aut. Pagi, ad annum 342, n° 33. (74) "Ηδη τε τῶν στρατιωτῶν καταλαβόντων D facta sunt, sed in ἐνθρονισμῷ Georgii. Vide quz

ΚΕΦΑΛ. Ζ. Περὶ τῶν ἐν 'Ρώμῃ καὶ τῶν ἀρχιερέων τῆς Κων. σταντίνου· ὡς μετὰ Εὐσέβιον πάλιν Παῦλος ἀποκατέστη· καὶ περὶ τῆς ἀναιρέσεως του στρατηλάτου Ερμογένους· καὶ ὡς ἐξ Ἀντιοχείας ἥκων Κωνστάντιος τόν τε Παῦλον μεθίστησι, καὶ πρὸς τὴν πόλιν ὀργίλως διατίθεται, καὶ ὡς εἴασε τὸν Μακεδόνιον ἀμφιβόλως, καὶ ἀνεχώ ρησε πάλιν εἰς Αντιόχειαν. δε μὲν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως τὰ βε βουλευμένα κατώρθωτο, καθηρημένων των σπουδή προϊσταμένων ἀνὰ τὴν ἕω τοῦ ἐν Νικαία βεβαιωθέν τος δόγματος. Προκατειλημμένων τε τῶν ἐπισημο τάτων θρόνων, Αλεξανδρείας τῆς κατ' Αίγυπτον, καὶ 'Αντιοχείας τῆς ἐν Συρίᾳ, καὶ τῆς παρὰ τὸν Ἑλ λήσποντον βασιλίδος πόλεως, πειθομένους εἶχον τοὺς ἀνὰ τόδε τὸ ὑπήκοον ἐπισκόπους. Ο δὲ τὴν Ρωμαίων Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεύων, καὶ οἱ ἀνὰ τὴν δύσιν ἱερεῖς, ὕβριν οἰκείαν ταῦτα ἡγοῦντο. Εφ' ἅπασι γὰρ τῶν ἐν Νικαία συνεληλυθότων ἐξ ἀρχῆς τὴν ψῆς φὸν ἐπαινέσαντες, εἰσέτι νῦν οὐ διέλιπον ὧδε φρο- νοῦντες· ἀφικόμενόν τε ὡς αὐτοὺς ᾿Αθανάσιον, φιλο- φρόνως ἐδέξαντο, καὶ πρὸς αὐτοὺς τὴν κατ' αὐτὸν είλκον δίκην. Ἐπὶ τούτοις δὲ χαλεπῶς φέρων Εὐτέ βιος, έγραψεν Ιουλίῳ, ὥστε αὐτὸν γενέσθαι κριτὴν τῶν ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ δοξάντων ἐν Τύρῳ. 'Αλλ᾽ ὁ μὲν, πρὶν μαθεῖν τὴν Ἰουλίου γνώμην, οὐ πολλῷ ὕστερον τῆς ἐν ᾿Αντιοχείς γενομένης συνόδου, ἐτελεύτησεν. Οἱ δὲ ἐν Κωνσταντίνου πόλει τὴν ἐκτεθεῖσαν ἐν Νι καίᾳ δόξαν ζηλώσαντες, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἤγαγον Παῦλον. Ἐν τῷ αὐτῷ δὲ συλλαμβανομένων τῶν ἀπὸ τοῦ ἐναντίου πλήθους, ἐν ἑτέρᾳ ἐκκλησίᾳ συνελθόν- τες οἱ ἀμφὶ Θεόγνιον τὸν Νικαίας ἐπίσκοπον καὶ Θεόδωρον τὸν Ηρακλείας, ἕτεροί τε οἱ τὰ τούτων φρονοῦντες, οἱ ἔτυχον ἐνδημοῦντες, Μακεδόνιον ἐχειροτόνησαν Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπον. Εν- τεῦθέν τε συχναὶ κατὰ τὴν πόλιν ἐγένοντο στάσεις, πολέμοις ἐμφερεῖς. Εἰς ἑαυτὸ γὰρ ἑκατέρωθεν τοῦ πλήθους συμπίπτοντος, πλεῖστοι διώλλυντο· καὶ ταραχῆς ἡ πόλις ἀνάπλεως ἦν· ὡς καὶ βασιλέα τότε ἐν ᾿Αντιοχείᾳ ὄντα, τάδε μαθεῖν, καὶ πρὸς ὀργὴν κινη θέντα, προστάξαι πάλιν ἀπελαύνεσθαι Παῦλον. Διη- κονεῖτο δὲ τοῖς βασιλέως προστάγμασιν Ερμογένης, ὁ τὴν ἱππικὴν δύναμιν ἐπιτετραμμένος στρατηγός· ὃς ἐπὶ Θρᾴκην τότε ἀποσταλείς, παριών διὰ Κων σταντινουπόλεως, ἐβιάζετο Παῦλον διὰ στρατιωτῶν ἐξελάσαι τῆς ἐκκλησίας. Ἐπεὶ δὲ τὸ πλῆθος οὐ συν- εχώρει, πῇ δὲ καὶ ἡμύνετο· βιαιότερόν τε ἐπεχείρουν οἱ στρατιῶται ἐπιτελεῖν τὸ προσταχθέν, καταλα βόντες τὴν Ἑρμογένους οἰκίαν οἱ στρατιῶται ένα έπρησαν (75), καὶ αὐτὸν ἀναιροῦσι καὶ σχοινίον ἐξάψαντες είλκον διὰ τῆς πόλεως. ᾿Ακούσας δὲ ὁ βα σιλεὺς, ἱππεὺς ἐλάσας ἧκεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὡς κακῶς δράσων τὸ πλῆθος. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ἐφεί- οἱ στασιῶται. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. III. CAP. VII. De episcopis urbis Romæ et Constantinopolitana, et quomodo post mortem Eusebii Paulus in suam sedem restitutus est. Item de cæde Hermogenis, magistri militum, et quomodo Constantius Antio- chia adveniens, Paulum quidem ejecit, civibus vero graviter succensuit. Deinde Macedonium in dubio relinquens, Antiochiam reversus est. Hunc in modum consilia eorum qui contrariam hæresim tuebantur, felicem successum habuerunt, depositis episcopis qui per Orientis provincias fi- dem in Nicæna synodo stabilitam pertinaciter de- fendebant. Jamque occupatis nobilissimis sedibus, Alexandriæ scilicet quæ est in Ægypto, Antiochiæ in Syria, et urbis regiæ quæ ad Hellespontum sita est, omnes earum partium episcopos sibi parentes habebant. Verum Romanæ antistes Ecclesiæ, et universi per Occidentem sacerdotes hæc non se- cus contumeliam sibi privatim illatam accepere. Nam cum sententiam eorum qui apud Nicæam congregati sunt, jam inde ab initio in omnibus ap probassent, usque in hunc diem in eadem opinione perseverarunt. Itaque Athanasium ad se venientem bcnevole exceperunt, et causæ illius judicium sibi vindicarunt. Quæ cum Eusebius iniquo animo fer- ret, scripsit ad Julium, ut ipse judex esse vellet eorum quæ contra Athanasium decreta fuerant Tyri. Verum ille, priusquam Julii sententiam comperisset, paulo post synodum Antiochiæ cele- bratam, ex hac luce migravit. Hi vero qui apud Constantinopolin Nicæna Adei patrocinabantur, Paulum in ecclesiam deduxerunt . Eodem tem- pore Theognius Nicææ et Theodorus Heracleæ epi- scopi, aliique ejusdem secta sacerdotes qui tum Constantinopoli versabantur, in alia ecclesia con- gregati, adjuvante Arianorum multitudine, Mace- donium ordinarunt Constantinopoleos episcopum. Hinc vero crebræ in urbe seditiones exstiterunt, bellis haud absimiles. Plebe enim ex utraque parte in se mutuo irruente, plurimi interierunt. Eratque civitas plena tumultu : adeo ut imperator. qui tum Antiochiæ morabatur, ea de re certior factus sit, iraque inflammatus Paulum iterum ex- trudi jusserit. Imperatoris mandata exsecutus est Hermogenes magister equestris militia. Qui cum C D eo tempore missus esset in Thraciam, transiens Socr. lib. ut, c. 11. ibid. c. 12, 13. per Constantinopolim, Paulum militari manu ex ecclesia ejicere conabatur. Sed cum plebs nequa- quam id fieri permitteret, imo vim vi repelleret. milites vero violentius instarent, ut quod impera- tum fuerat perficeretur: seditiosi in Hermogents domum irruentes, eam quidem incenderunt, ipsum autem interfecerunt, et fune pedibus ejus innexo, VALESII ANNOTATIONES. scribendum est Quod miror non animadvertisse interpretes. Non enim milites, sed plebeii domum Hermogenis Constantinopoli incen- derunt, ut ex Socrate, Marcelliuo, aliisque constat. (75) Οἱ στρατιῶται ἐνέπρησαν. Procul dubio

ἀντιβολοῦντας· ἀμφὶ δὲ τὸ ἥμισυ τοῦ σίτου τὴν πόλιν ἀφείλετο, ἂν ὁ πατὴρ αὐτοῦ Κωνσταντίνος, ἑκάστου ἔτους ἀπὸ τοῦ δημοσίου τοῖς πολίταις εδωρήσατο ἐκ τῶν Αἰγυπτίων φόρων· ὑπολαβὼν ἴσως ὑπὸ τρυφῆς καὶ ῥᾳστώνης τοὺς πολλοὺς ἀργοῦντας, ἑτοίμους εἰς στάσεις εἶναι. Τρέπει δὲ τὴν ὀργὴν ἐπὶ Παῦλον, καὶ τῆς πόλεως ἀπελαθῆναι προσέταξεν αὐτόν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς Μακεδόνιον ἐχαλέπαινον, ὡς τῆς ἀναιρέσεως τοῦ στρατηγοῦ καὶ ἑτέρων πολλῶν απ τιον· καὶ ὅτι πρὶν αὐτὸν ἐπιτρέψαι χειροτονήθη οὔτε δὲ ἐπιψηφισάμενος τῇ αὐτοῦ χειροτονίᾳ, οὔτε ἀποχειροτονήσας, καταλιπών οὕτως ἀνέστρεψεν εἰς ᾿Αντιόχειαν. Ἐν τούτῳ δὲ οἱ τῆς ᾿Αρείου δόξης σπουδασταί, μετέστησαν Γρηγόριον, ὡς ἀμελῆ πρὸς σύστασιν τοῦ οἰκείου δόγματος, καὶ ᾿Αλεξανδρεῦσιν ἀκαταθύμιον διὰ τὰ συμβάντα τῇ πόλει χαλεπὰ περὶ τὴν αὐτοῦ εἴσοδον, καὶ τὸν ἐμπρησμὸν τῆς ἐκκλησίας. Αντὶ δὲ τούτου πέμπεται Γεώργιος, ὃς τὸ μὲν γένος ἦν Καππαδόκης· ὡς δραστήριος δὲ ἐθαυμάζετο, καὶ περὶ τοῦτο τὸ δόγμα σπουδαίος. σατο, δεδακρυμένους αὐτῷ ἰδὼν ὑπαντωμένους, καὶ Β τ. 14. * ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῶν εἰς Ρώμην ἀπελαθέντων ἔψων ἀρχιερέων καὶ οἷα περὶ αὐτῶν Ἰούλιος ὁ Ρώμης γράφει. Καὶ ὡς ἔλαβον αὖθις γράμμασιν Ιουλίου Παῦ λος καὶ ᾿Αθανάσιος τοὺς ἰδίους θρόνους· καὶ οἷα οἱ τῆς ἔω ἀρχιερεῖς πρὸς Ιούλιον ἔγραψαν. ᾿Αθανάσιος δὲ φεύγων ἐκ τῆς ᾿Αλεξανδρείας, εἰς Ρώμην ἀφίκετο. Κατ' αὐτὸ δὲ συνέβη καὶ Παῦλον τὸν Κωνσταντινουπόλεως ἐπίσκοπον συνδραμεῖν, καὶ Μάρκελλον τὸν ᾿Αγκύρας, καὶ ᾿Ασκληπᾶν τὸν Γάζης, ὃς ἐναντίος ὢν τοῖς 'Αρείου, γραφὴν ὑπομείνας πρὸς ἑτεροδόξων τινῶν ὡς θυσιαστήριον ανατρέψας (76), καθηρέθη. Αλλ᾿ ἀντὶ τούτου μὲν ἐπιτρέπεται τὴν Γαζαίων Εκκλησίαν Κυντιανός. Καὶ Λούκιος δὲ ὁ Αδριανουπόλεως ἐπίσκοπος, ἐπ' ἄλλῳ κατηγορηθείς, καὶ τῆς ὑπ' αὐτὸν ᾿Εκκλησίας ἀφαιρεθείς, ἐν Ῥώμη διῆγε. Μαθὼν δὲ ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος τὰ ἑκάστου ἐγκλήματα, ἐπειδὴ πάντας ὁμονοοῦντας εὗρε περὶ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου, ὡς ὁμοδόξους αὐτοὺς εἰς κοινωνίαν προσήκατο. Οἷα δὲ τῆς πάντων κηδε μονίας αὐτῷ προσηκούσης (77) διὰ τὴν ἀξίαν τοῦ θρόνου, ἑκάστῳ τὴν ἰδίαν Ἐκκλησίαν ἀπέδωκε. Καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν ἔν ἐπισκόποις ἔγραψε, μεμφόμενος ὡς οὐκ ὀρθῶς βουλευσαμένοις περὶ τοὺς ἄνδρας, καὶ τὰς Ἐκκλησίας ταράττουσι, τῷ μὴ ἐμμένειν τοῖς ἐν Νι καίᾳ δόξασιν. Ολίγους δὲ ἐκ πάντων εἰς ῥητὴν ηκούσης. Ση μείωσαι τὸ ἀξίωμα τοῦ Ῥώμης ἐπισκόπου. SOZOMENI locum missus est Georgius, vir natione Cappadox : per civitatem traxerunt. Quo audito, imperator A equorum celeri permutatione venit Constan- tinopolim, eo animo ut plebem male multaret. Sed cum illos flentes ac supplices sibi occurrere vidisset, ipsis quidem pepercit : annonæ tamen illius, quain pater ipsius Constantinus quotannis de publico ex tributis Ægypti civitati donaverat, dimidiam circiter partem civibus ademit, ratus fortasse multitudinem, utpote otio ac deliciis abun- dantem, ad seditiones proclivem esse. Iram autem suam in Paulum vertens, eum ex civitate pelli jussit. Sed et Macedonio graviter succensuit, tum quod Hermogenis magistri inilitum et aliorum com- plurium cædis causam præbuisset, tum quod ante ipsius consensum ordinatus fuisset. Verumtamen nec approbata illius ordinatione, nec abrogata, illum ita relinquens, Antiochiam revertit. Dum hæc aguntur, Ariani dogmatis fautores Gregorium trans- tulerunt, utpote desidem in confirmanda ipsorum doctrina, et invisum Alexandrinis propter calami- tates quæ eo adventante civitati acciderant, ac præcipue ob incendium ecclesiæ '. In hujus autem qui et propter industriam suspiciebatur, et quod studiosus opinionis ipsorum assertor esset. CAP. VIII. De Orientalibus episcopis qui expulsi fuerant, et quid pro illis scripserit Julius Romanus episcopus. muniti, sedes suas receperint. Item de litteris quas Orientis episcopi Julio rescripserunt. Porro Athanasius Alexandria profugus, Romam venit. Eodem tempore Paulus quoque Constamti- C nopoleos episcopus, et Marcellus Ancyra, eo ac- cessit, et Asclepas Gazæ : qui cum adversaretur Arianis, a quibusdam contrariæ factionis homini- bus accusatus quod altare subvertisset, depositus fuerat. In ejus autem locum subrogatus Quintia- nus, Gazæorum Ecclesiam rexit. Lucius præterea Adrianopoleos episcopus ob aliud crimen Ecclesia sua spoliatus, Romæ degebat. Episcopus igitur Romanus cum singulorum causas cognovisset, om- nesque in Nicænæ fidei doctrinam consentientes re- perisset, tanquam idem cum ipso sentientes, in com- Inunionem recepit. Et quoniam propter sedis digni- tatem omnium cura ad ipsum spectabat, suam cui- que Ecclesiam restituit. Scripsit etiam Orientali- bus episcopis, reprehendens eos quod in supradi- D ctorum causis non recte judicassent, et quod Ecclesiarum statum turbarent, eo quod decretis concilii Nicænl minime acquiescerent. Simulque Socr. lib. 11, ibid. c. 15, 16. VALESII ANNOTATIONES. Orientalium apud Serdicam episcoporum, quæ habetur in Fragmentis Hilarii, idem de Asclepa refertur his verbis: Sed in civitate Gaze provinciæ Palæstinæ post reditum suum Asclepas allare com- minuit, multasque scditiones effecit. . Nolandum est hoc testimonium Græci scriptoris de potestate Romani pontificis per universas Ecclesias. Idem quoque notavit antiqua- rius, qui codicem Fuketianum descripsit. Ad hunc enim locum in margine adnotavit haec verba : (76) ῾Ως θυσιαστήριον ἀνατρέψας. In epistola (77) Τῆς πάντων κηδεμονίας αὐτῷ προσ

ἡμέραν παρεῖναι ἐκέλευσε, διελέγξοντας δικαίαν ἐπ' Α αὐτοῖς ἐνηνοχέναι τὴν ψῆφον· ἢ τοῦ λοιποῦ οὐκ ἀνέξεσθαι ἠπείλησεν, εἰ μὴ παύσοιντο νεωτερίζοντες. Καὶ ὁ μὲν τάδε ἔγραψεν. Οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον καὶ Παῦλον, ἕκαστος τὸν ἑαυτοῦ κατείληφε θρόνον, καὶ τὰς Ἰουλίου ἐπιστολάς διεπέμψαντο τοῖς ἀνὰ τὴν ἔω ἐπισκόποις. Οἱ δὲ ἐπὶ ταύταις χαλεπῶς ἤνεγκαν καὶ συλλεγέντες ἐν ᾿Αντιοχείς, ἀντέγραψαν Ιουλίῳ κεκαλλιεπημένην τινά (78), καὶ δικανικῶς συντετα γμένην ἐπιστολὴν, εἰρωνείας τε πολλῆς ἀνάπλεων, καὶ ἀπειλῆς οὐκ ἀμοιροῦσαν δεινοτάτης. Φέρειν μὲν γὰρ πᾶσι φιλοτιμίαν τὴν Ῥωμαίων Ἐκκλησίαν (79) ἐν τοῖς γράμμασιν ὡμολόγουν, ὡς ἀποστόλων φροντι στήριον, καὶ εὐσεβείας μητρόπολιν ἐξ ἀρχῆς γεγενη- μένην· εἰ καὶ ἐκ τῆς ἕω ἐνεδήμησαν αὐτῇ οἱ τοῦ δόγματος εἰσηγηταί. Οὐ παρὰ τοῦτο δὲ τὰ δευτερεῖα Β φέρειν ἠξίουν, ὅτι μὴ μεγέθει ή πλήθει Ἐκκλησίας πλεονεκτοῦσιν (80), ὡς ἀρετῇ καὶ προαιρέσει νεο κῶντες. Εἰς ἐγκλήματα δὲ προφέροντες Ἰουλίῳ τὸ κοινωνῆσαι τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον, ἐχαλέπαινον ὡς ὑβρισμένης αὐτῶν τῆς συνόδου, καὶ τῆς ἀποφά σεως ἀναιρεθείσης· καὶ τὸ γενόμενον, ὡς ἄδικον καὶ ἐκκλησιαστικοῦ θεσμοῦ ἀπᾷδον διέβαλλον. Ἐπὶ τού τοις δὲ ὧδέ πως μεμψάμενοι, καὶ δεινὰ πεπονθέναι μαρτυράμενοι, δεχομένῳ μὲν Ἰουλίῳ τὴν καθαίρεσιν τῶν πρὸς αὐτῶν ἐληλαμένων, καὶ τὴν κατάστασιν τῶν ἀντ᾿ αὐτῶν χειροτονηθέντων, εἰρήνην καὶ κοινω- νίαν ἐπηγγέλλοντο· ἀνθισταμένῳ δὲ τοῖς δεδογμένοις, τἀναντία προηγόρευσαν. Ἐπεὶ καὶ τοὺς πρὸ αὐτῶν ἀνὰ τὴν ἕω ἱερέας οὐδὲν ἀντειπεῖν ἰσχυρίζοντο, ἡνίκα Ναυατιανὸς τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας ἠλάθη. Περὶ δὲ τῶν πεπραγμένων περὶ τὰ δόξαντα (81) τοῖς τινά. μετά φιλο- νεικίας, μετὰ ἀλαζονείας καὶ υπεροψίας, μετά εἰρωνείας, φιλοτιμίας λόγων ἕνεκα, μετὰ φιλονεικίας, δικανικῶς συντεταγμένην επιστολήν. Ο φιλοτιμίας λόγων ἕνεκεν, κεκαλλιεπημένην. μετὰ εἰρωνείας τινὸς ειρωνείας πολ- λῆς ἀνάπλεων. μαίων Εκκλησίαν. πα· ρὰ πᾶσι. πλεονεκτούσιν. Ε: οὖν ἀληθῶς ἴσην καὶ τὴν αὐτὴν ἡγεῖσθε τιμὴν τῶν ἐπισκόπων, καὶ μὴ ἐκ του μεγέθους τῶν πόλεων, ὡς γράφετε, κρίνετε τοὺς ἐπι- σκόπους, ἔδει τὸν πεπιστευμένον μικράν, μένειν ἐν τῇ πιστευθείσῃ, ξαντα. παρὰ τὰ δής ξαντα τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσι, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. paucos ex illorum numero ad constitutumn C diem adesse jussit, qui docerent justam ab ipsis prolatam fuisse sententiam : minatusque est se in posterum non passurum, nisi a novandi studio absisterent. Et Julius quidem ista scripsit. Atha- nasius autem et Paulus suas sedes receperunt, et epistolas Julii ad Orientales miserunt episcopos. Quas cum illi permoleste ferrent, Antiochiae in unum congregati, scripserunt vicissim ad Julium epistolam, exquisita verborum elegantia, et ora- torio more con positam, plenam tamen cavilla- tionis, nec expertem gravissimarum minarum. Nam in litteris suis fatebantur, Romanorum quidem Ecclesiam apud omnes magnificam esse, quippe quæ jam inde ab initio domicilium apo- stolorum et pietatis origo ac metropolis exstiterit, licet fidei doctores ad eam ex Orientis partibus advenissent. Non tamen æquum censebant, idcirco se inferiore loco haberi, quod magnitudine Eccle- siæ et multitudine superarentur : quippe qui virtute et animi proposito superiores essent. criminis loco objicientes Julio quod cum Atha- nasio communicasset, indignabantur perinde ac si ipsorum synodus contumelia affecta esset, et judicium abrogatum. Idque facinus, ut injustum et ab ecclesiasticis legibus alienum, repreben- debant. His de rebus ita conquesti, gravique inju- ria se affectos esse testati, pacem quidem et communicationem Julio polliciti sunt, si depositio- nem eorum qui ab ipsis fuerant expulsi, et ordi- nationen illorum qui in priorum locum substituti Deinde fuerant, admittere voluisset : si vero decretis VALESII ANNOTATIONES. ldem testatur Julius Papa in Epistola ad Orientales, quam profert Athanasius in secundo Apologetico adversus Arianos, qua respondet episto- ke Orientalium episcoporum, de qua hic loquitur Sozomenus. Initio enim ejus epistolæ queritur Ju- lius, litteras Orientalium scriptas fuisse id est contentiose, et id est superbe et arroganter : et id est cum simulatione ac derisione : denique id est ostentandæ eloquentiæ causa. Que omnia egregie conveniunt cum iis quæ hic a Sozomeno referuntur. Quod enim Julius dixit id Sozomenus expres- sit his verbis, Quod vero Julius dixit, pro eo Sozomenus habet Jam pro eo quod Julius dicit, eam scriptam fuisse ita ut in speciem quidem honore ipsum afficere viderentur Orientales: reipsa tamen euin deriderent : Sozomenus habet Sed quod Sozomenus ait, epistolam illam Orientalium ad Julium papam scriptam fuisse Hou in synodo Antiochena quæ in Encæniis cele- brata est Marcellino, et Probino consulibus, sed in alia posteriore synodo Antiochensi; in eo mani- feste fallitur, ut ostendi in libro primo Observatio- Rum ecclesiasticarum. Epiphanius Scholasticus hunc locum ita vertit, Futebantur enim circa omnes Ro- manorum Ecclesiam esse munificam. Quam versio- hem secutus est Musculus, qui sic vertit: Romanam Ecclesiam liberalem ſerri erga quosvis. Verum hæc interpretatio nullo modo congruit cum sequentibus. Quod cum animadvertisset Christophorsonus, ita maluit interpretari: Fatebantur Ecclesiam Roma- nam primas apud omnes ferre. Sed neque hac versio tolerari potest. Neque enim in Græco est Joannes Langus qui Nicephorum interpre iatus est, hæc Sozomeni verba, quæ apud Nicepho- rum quoque leguntur, ita transtulit: Romanæ qui- dem urbi ab omnibus observantiam exhiberi et hono- rem. Ego vero non dubito quin hic locus ita ver- tendus sit, Fatebantur enim Ecclesiam quidem Ro- manam apud omnes ambitiose sese jactare. Orientales in epistola sua ad Ju- lium papam, inter catera dixerant, episcopus non ex urbium aut ecclesiarum magnitudine esse judi- candos. Quibus respondens Julius Papa apud Atha- nasium in Apologetico secundo, pag. 744, ita eos compellat: Cur ergo, inquit, a minoribus civitatibus ad majores transililis? etc. Scribendum est procul dubio quemadmodum le- git Epiphanius Scholasticus, sicul ex versione ejus apparet. Sic enim vertit, de his autem quæ præter commune placitum in concilio Nicano gestá sunt, etc. (78) 'Αντέγραψαν Ιουλίῳ κεκαλλιεπημένη (79) Φέρειν μὲν γὰρ πᾶσι φιλοτιμίαν τὴν 'Ρω- (80) Ότι μὴ μεγέθει ή πλήθει ἐκκλησίας (81) Περὶ δὲ τῶν πεπραγμένων περὶ τὰ δα

ἡμέραν παρεῖναι ἐκέλευσε, διελέγξοντας δικαίαν ἐπ' Α αὐτοῖς ἐνηνοχέναι τὴν ψῆφον· ἢ τοῦ λοιποῦ οὐκ ἀνέξεσθαι ἠπείλησεν, εἰ μὴ παύσοιντο νεωτερίζοντες. Καὶ ὁ μὲν τάδε ἔγραψεν. Οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον καὶ Παῦλον, ἕκαστος τὸν ἑαυτοῦ κατείληφε θρόνον, καὶ τὰς Ἰουλίου ἐπιστολάς διεπέμψαντο τοῖς ἀνὰ τὴν ἔω ἐπισκόποις. Οἱ δὲ ἐπὶ ταύταις χαλεπῶς ἤνεγκαν καὶ συλλεγέντες ἐν ᾿Αντιοχείς, ἀντέγραψαν Ιουλίῳ κεκαλλιεπημένην τινά (78), καὶ δικανικῶς συντετα γμένην ἐπιστολὴν, εἰρωνείας τε πολλῆς ἀνάπλεων, καὶ ἀπειλῆς οὐκ ἀμοιροῦσαν δεινοτάτης. Φέρειν μὲν γὰρ πᾶσι φιλοτιμίαν τὴν Ῥωμαίων Ἐκκλησίαν (79) ἐν τοῖς γράμμασιν ὡμολόγουν, ὡς ἀποστόλων φροντι στήριον, καὶ εὐσεβείας μητρόπολιν ἐξ ἀρχῆς γεγενη- μένην· εἰ καὶ ἐκ τῆς ἕω ἐνεδήμησαν αὐτῇ οἱ τοῦ δόγματος εἰσηγηταί. Οὐ παρὰ τοῦτο δὲ τὰ δευτερεῖα Β φέρειν ἠξίουν, ὅτι μὴ μεγέθει ή πλήθει Ἐκκλησίας πλεονεκτοῦσιν (80), ὡς ἀρετῇ καὶ προαιρέσει νεο κῶντες. Εἰς ἐγκλήματα δὲ προφέροντες Ἰουλίῳ τὸ κοινωνῆσαι τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον, ἐχαλέπαινον ὡς ὑβρισμένης αὐτῶν τῆς συνόδου, καὶ τῆς ἀποφά σεως ἀναιρεθείσης· καὶ τὸ γενόμενον, ὡς ἄδικον καὶ ἐκκλησιαστικοῦ θεσμοῦ ἀπᾷδον διέβαλλον. Ἐπὶ τού τοις δὲ ὧδέ πως μεμψάμενοι, καὶ δεινὰ πεπονθέναι μαρτυράμενοι, δεχομένῳ μὲν Ἰουλίῳ τὴν καθαίρεσιν τῶν πρὸς αὐτῶν ἐληλαμένων, καὶ τὴν κατάστασιν τῶν ἀντ᾿ αὐτῶν χειροτονηθέντων, εἰρήνην καὶ κοινω- νίαν ἐπηγγέλλοντο· ἀνθισταμένῳ δὲ τοῖς δεδογμένοις, τἀναντία προηγόρευσαν. Ἐπεὶ καὶ τοὺς πρὸ αὐτῶν ἀνὰ τὴν ἕω ἱερέας οὐδὲν ἀντειπεῖν ἰσχυρίζοντο, ἡνίκα Ναυατιανὸς τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας ἠλάθη. Περὶ δὲ τῶν πεπραγμένων περὶ τὰ δόξαντα (81) τοῖς τινά. μετά φιλο- νεικίας, μετὰ ἀλαζονείας καὶ υπεροψίας, μετά εἰρωνείας, φιλοτιμίας λόγων ἕνεκα, μετὰ φιλονεικίας, δικανικῶς συντεταγμένην επιστολήν. Ο φιλοτιμίας λόγων ἕνεκεν, κεκαλλιεπημένην. μετὰ εἰρωνείας τινὸς ειρωνείας πολ- λῆς ἀνάπλεων. μαίων Εκκλησίαν. πα· ρὰ πᾶσι. πλεονεκτούσιν. Ε: οὖν ἀληθῶς ἴσην καὶ τὴν αὐτὴν ἡγεῖσθε τιμὴν τῶν ἐπισκόπων, καὶ μὴ ἐκ του μεγέθους τῶν πόλεων, ὡς γράφετε, κρίνετε τοὺς ἐπι- σκόπους, ἔδει τὸν πεπιστευμένον μικράν, μένειν ἐν τῇ πιστευθείσῃ, ξαντα. παρὰ τὰ δής ξαντα τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσι, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. paucos ex illorum numero ad constitutumn C diem adesse jussit, qui docerent justam ab ipsis prolatam fuisse sententiam : minatusque est se in posterum non passurum, nisi a novandi studio absisterent. Et Julius quidem ista scripsit. Atha- nasius autem et Paulus suas sedes receperunt, et epistolas Julii ad Orientales miserunt episcopos. Quas cum illi permoleste ferrent, Antiochiae in unum congregati, scripserunt vicissim ad Julium epistolam, exquisita verborum elegantia, et ora- torio more con positam, plenam tamen cavilla- tionis, nec expertem gravissimarum minarum. Nam in litteris suis fatebantur, Romanorum quidem Ecclesiam apud omnes magnificam esse, quippe quæ jam inde ab initio domicilium apo- stolorum et pietatis origo ac metropolis exstiterit, licet fidei doctores ad eam ex Orientis partibus advenissent. Non tamen æquum censebant, idcirco se inferiore loco haberi, quod magnitudine Eccle- siæ et multitudine superarentur : quippe qui virtute et animi proposito superiores essent. criminis loco objicientes Julio quod cum Atha- nasio communicasset, indignabantur perinde ac si ipsorum synodus contumelia affecta esset, et judicium abrogatum. Idque facinus, ut injustum et ab ecclesiasticis legibus alienum, repreben- debant. His de rebus ita conquesti, gravique inju- ria se affectos esse testati, pacem quidem et communicationem Julio polliciti sunt, si depositio- nem eorum qui ab ipsis fuerant expulsi, et ordi- nationen illorum qui in priorum locum substituti Deinde fuerant, admittere voluisset : si vero decretis VALESII ANNOTATIONES. ldem testatur Julius Papa in Epistola ad Orientales, quam profert Athanasius in secundo Apologetico adversus Arianos, qua respondet episto- ke Orientalium episcoporum, de qua hic loquitur Sozomenus. Initio enim ejus epistolæ queritur Ju- lius, litteras Orientalium scriptas fuisse id est contentiose, et id est superbe et arroganter : et id est cum simulatione ac derisione : denique id est ostentandæ eloquentiæ causa. Que omnia egregie conveniunt cum iis quæ hic a Sozomeno referuntur. Quod enim Julius dixit id Sozomenus expres- sit his verbis, Quod vero Julius dixit, pro eo Sozomenus habet Jam pro eo quod Julius dicit, eam scriptam fuisse ita ut in speciem quidem honore ipsum afficere viderentur Orientales: reipsa tamen euin deriderent : Sozomenus habet Sed quod Sozomenus ait, epistolam illam Orientalium ad Julium papam scriptam fuisse Hou in synodo Antiochena quæ in Encæniis cele- brata est Marcellino, et Probino consulibus, sed in alia posteriore synodo Antiochensi; in eo mani- feste fallitur, ut ostendi in libro primo Observatio- Rum ecclesiasticarum. Epiphanius Scholasticus hunc locum ita vertit, Futebantur enim circa omnes Ro- manorum Ecclesiam esse munificam. Quam versio- hem secutus est Musculus, qui sic vertit: Romanam Ecclesiam liberalem ſerri erga quosvis. Verum hæc interpretatio nullo modo congruit cum sequentibus. Quod cum animadvertisset Christophorsonus, ita maluit interpretari: Fatebantur Ecclesiam Roma- nam primas apud omnes ferre. Sed neque hac versio tolerari potest. Neque enim in Græco est Joannes Langus qui Nicephorum interpre iatus est, hæc Sozomeni verba, quæ apud Nicepho- rum quoque leguntur, ita transtulit: Romanæ qui- dem urbi ab omnibus observantiam exhiberi et hono- rem. Ego vero non dubito quin hic locus ita ver- tendus sit, Fatebantur enim Ecclesiam quidem Ro- manam apud omnes ambitiose sese jactare. Orientales in epistola sua ad Ju- lium papam, inter catera dixerant, episcopus non ex urbium aut ecclesiarum magnitudine esse judi- candos. Quibus respondens Julius Papa apud Atha- nasium in Apologetico secundo, pag. 744, ita eos compellat: Cur ergo, inquit, a minoribus civitatibus ad majores transililis? etc. Scribendum est procul dubio quemadmodum le- git Epiphanius Scholasticus, sicul ex versione ejus apparet. Sic enim vertit, de his autem quæ præter commune placitum in concilio Nicano gestá sunt, etc. (78) 'Αντέγραψαν Ιουλίῳ κεκαλλιεπημένη (79) Φέρειν μὲν γὰρ πᾶσι φιλοτιμίαν τὴν 'Ρω- (80) Ότι μὴ μεγέθει ή πλήθει ἐκκλησίας (81) Περὶ δὲ τῶν πεπραγμένων περὶ τὰ δα

ἐν Νικαίς συνελθοῦσιν, οὐδὲν αὐτῷ ἀντέγραψαν, πολλὰς μὲν αἰτίας ἔχειν εἰς παραίτησιν ἀναγκαίαν τῶν γεγενημένων δηλώσαντες· ἀπολογεῖσθαι δὲ νῦν ὑπὲρ τούτων περιττὸν εἰπόντες, ὡς ἅπαξ ὁμοῦ ἐπὶ πᾶσιν ἀδικεῖν ὑπονοηθέντες. ΚΕΦΑΛ. Θ. Οπως ἐξηλάθη Παῦλος καὶ Ἀθανάσιος, καὶ ἀντεισήχθη Μακεδόνιος εἰς τὴν Κωνσταντίνου. Ιουλίῳ μὲν οὖν τοιάδε έγραψαν. Πρὸς δὲ βασιλέα Κωνστάντιον διέβαλον αὖθις τοὺς πρὸς αὐτῶν καθ- ῃρημένους. 'Ο δὲ, ἐν 'Αντιοχείᾳ τότε διατρίβων, γρά- φει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ (82) ἐν Κωνσταντινουπόλει ὄντι, πάλιν. Μακεδονίῳ τὴν Ἐκκλησίαν ἀποδοῦνα:, Παῦλον δὲ ἐξελάσαι τῆς πόλεως. Δείσας δὲ τὴν τοῦ πλήθους κίνησιν ὁ ὕπαρχος, πρὶν ἔκπυστον γενέσθαι τὴν βασιλέως πρόσταξιν, προσελθὼν εἰς δημόσιον λουτρόν ᾧ ὄνομα Ζεύξιππος, περιφανὲς δὲ τοῦτο καὶ μέγιστον, ὡς περὶ κοινῶν πραγμάτων κοινωσό μενος, μετεκαλέσατο Παῦλον· παραγενομένῳ δὲ εὐθὺς, τοῦ βασιλέως ἐπέδειξε τὸ γράμμα· λάθρα τε διὰ τῶν βασιλείων τῷ λουτρῷ παρακειμένων, ἐπὶ θάλασσαν αὐτὸν ἀχθῆναι προστάξας, εἰς πλοῖον ἐπε εβίβασε, καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἔπεμψεν, ὅθεν καὶ τοὺς προγόνους ἔχειν ἐλέγετο, παντελῶς τε τὴν κατὰ τὴν ἕω ἀρχομένην φεύγειν κατεδίκασεν αὐτόν· Πλο λυριῶν δὲ καὶ τῆς ἐπέκεινα γῆς ἐπιβαίνειν οὐκ εκώλυσεν. Ἐξελθὼν δὲ ἐκ τοῦ δικαστηρίου, συν- οχούμενον αὐτῷ Μακεδόνιον ἔχων, ἐπὶ τὴν ἐκκλη- σίαν ᾔει. Τὸ δὲ πλῆθος· ἤδη γὰρ τούτων γενομένων, ἄφατοι συνελέγησαν· εὐθὺς τὴν ἐκκλησίαν ἐπλή- ρωσαν· ἕκαστοι γὰρ αὐτὴν, οἵ τε ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, οἵ τε Παῦλον ἐπαινοῦντες, προκαταλαβεῖν ἐσπούδασαν. Ἐπεὶ δὲ πρὸς ταῖς θύραις τῆς ἐκκλη- σίας ἐγένετο ὁ ὕπαρχος, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μακεδό- νιος, τὸ δὲ πλῆθος ὅπως αὐτοῖς πάροδος γένηται πρὸς τῶν στρατιωτῶν ὠθούμενον, ὑποχωρεῖν οὐκ ἠδύνατο, τοῦ πρόσω σεσαγμένου, ὑπολαβόντες οἱ στρατιῶται ἑκοντὶ μὴ είκειν τὸν ὄχλον, πολλοὺς τοῖς ξίφεσι διεχειρίσαντο. Πολλοὶ δὲ καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων πα τούμενοι διεφθάρησαν. Τὸ δὲ βασιλεῖ δόξαν οὕτως ἐγένετο, καὶ τὰς Ἐκκλησίας παρέλαβε Μακεδόνιος. Ὁ μὲν δὴ Παῦλος· ἀδοκήτως ὧδε τῆς ἐν Κωνσταν τινουπόλει Εκκλησίας αφηρέθη. ᾿Αθανάσιος δὲ φεύ- γων, ἀφανὴς ἦν, δείσας τὴν Κωνσταντίου τοῦ βασι- λέως ἀπειλήν. Θανάτῳ γὰρ αὐτὸν ζημιοῦν ἠπείλησεν, αἰτιωμένων τῶν ἑτεροδόξων ὡς στάσεις ἐργάζοιτο, καὶ εἰσιόντος αὐτοῦ πολλοὶ τεθνήκασι. Τὸ δὲ μάλιστα πρὸς ὀργὴν τὸν βασιλέα κινῆσαν ἦν, ὅτι καὶ σιτη ρέσιον ἔλεγον αὐτὸν πωλοῦντα ἀποκερδαίνειν, δ δὴ βασιλεὺς Κωνσταντίνος τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ πτωχοίς ἐδωρήσατο. SOZOMENI 、 ipsorum resisteret, contraria denuntiabant. Nam A et episcopos Orientis qui ipsos ætate antecessis- sent, neutiquam contradixisse affirmabant, tunc cum Novatianus Ecclesia Romana ejectus est. De iis autem quæ gesserant contra decreta synodi Nicænæ, nihil ei rescripserunt: multas quidem se babere causas significantes, easque necessarias, quibus factum suum defenderent: impræsentiarum vero superfluum arbitrantes, earum rerum defen- sionem instituere, cum generaliter in omnibus injuste se gessisse arguerentur. CAP. IX. C Quomodo ejectus est Paulus, ejusque loco Mace- donius in sedem Constantinopolitanam inductus. Et Julio quidem scripserunt ad hunc modum. Apud imperatorem autem Constantium rursus ralumniati sunt episcopos illos quos deposuerant. Hic igitur tum temporis Antiochiæ degens, scribit B Philippo præfecto prætorio qui tunc Constanti- nopoli morabatur, ut Paulum quidem urbe expelleret, Macedonio vero Ecclesiam restitueret. Præfectus vero qui plebis tumultum metuebat, antequam præceptum imperatoris evulgaretur, ad publicum balneum, amplum admodum atque illustre, quod Zeuxippus dicitur, progressus, Paulum ad se accivit, quasi de negotiis publicis cum eo acturus. Cumque ille statim advenisset, Philippus imperatoris litteras ei ostendit, simulque clam per palatium quod vicinum est balneo, eum ad mare deduci præcepit : et navigio impositum Thessalonicam misit, ex qua urbe majores ejus orti esse dicebantur. Et Orientis quidem partibus prorsus ei interdixit : in Illyricum vero et ulte- riores provincias pedem inferre nequaquam prohibuit. Egressus deinde ex prætorio, ad eccle- siam perrexit, secum in curru sedentem habens Macedonium. At populus: bis enim rebus gestis innumerabiles in unum convenerant: ecclesiam statim complevit. Quippe singuli taın ex Arianis, quam ex Pauli fautoribus, eam occupare summo studio contendebant. Postquam præfectus una cum Macedonic ad fores accessit ecclesiæ, cum plebs a militibus ut transitus ipsis præberetur impulsa, retrocedere non posset, utpote refertis ulterioribus locis: milites arbitrati plebem de Industria resistere, plurimos gladiis obtruncarunt. Multi etiam a se vicissim obtriti interierunt. Hac ratione perfectum est id quod jusserat imperator, et Macedonius ecclesias obtinuit. Ac Paulus qui- dem præter exspectationem Constantinopolitana Ecclesia spoliatus est in hunc modum. Athanasius vero fuga elapsus, sese occultabat, minas Constan- tii reformidans. Etenim imperator mortem ei minatus fuerat, motus calumniis Arianorum, qui seditiones ab illo excitari dicebant, eoque in urbem ingrediente multos peremptos fuisse. Illud vero præcipue imperatori bilem movit, quod annonam quam imperator Constantinus pauperibus urbis Alexandriæ donaverat, illum vendidisse dicebant, et in suum vertisse compendium. D VALESII ANNOTATIONES. notavi ad librum secundum Socratis cap. 16. ubi hunc errorem Sozomeni, qui ci cum Socrate com- munis est, fusius refutavi. (82) Γράφει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ. Vide quae

ἐν Νικαίς συνελθοῦσιν, οὐδὲν αὐτῷ ἀντέγραψαν, πολλὰς μὲν αἰτίας ἔχειν εἰς παραίτησιν ἀναγκαίαν τῶν γεγενημένων δηλώσαντες· ἀπολογεῖσθαι δὲ νῦν ὑπὲρ τούτων περιττὸν εἰπόντες, ὡς ἅπαξ ὁμοῦ ἐπὶ πᾶσιν ἀδικεῖν ὑπονοηθέντες. ΚΕΦΑΛ. Θ. Οπως ἐξηλάθη Παῦλος καὶ Ἀθανάσιος, καὶ ἀντεισήχθη Μακεδόνιος εἰς τὴν Κωνσταντίνου. Ιουλίῳ μὲν οὖν τοιάδε έγραψαν. Πρὸς δὲ βασιλέα Κωνστάντιον διέβαλον αὖθις τοὺς πρὸς αὐτῶν καθ- ῃρημένους. 'Ο δὲ, ἐν 'Αντιοχείᾳ τότε διατρίβων, γρά- φει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ (82) ἐν Κωνσταντινουπόλει ὄντι, πάλιν. Μακεδονίῳ τὴν Ἐκκλησίαν ἀποδοῦνα:, Παῦλον δὲ ἐξελάσαι τῆς πόλεως. Δείσας δὲ τὴν τοῦ πλήθους κίνησιν ὁ ὕπαρχος, πρὶν ἔκπυστον γενέσθαι τὴν βασιλέως πρόσταξιν, προσελθὼν εἰς δημόσιον λουτρόν ᾧ ὄνομα Ζεύξιππος, περιφανὲς δὲ τοῦτο καὶ μέγιστον, ὡς περὶ κοινῶν πραγμάτων κοινωσό μενος, μετεκαλέσατο Παῦλον· παραγενομένῳ δὲ εὐθὺς, τοῦ βασιλέως ἐπέδειξε τὸ γράμμα· λάθρα τε διὰ τῶν βασιλείων τῷ λουτρῷ παρακειμένων, ἐπὶ θάλασσαν αὐτὸν ἀχθῆναι προστάξας, εἰς πλοῖον ἐπε εβίβασε, καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἔπεμψεν, ὅθεν καὶ τοὺς προγόνους ἔχειν ἐλέγετο, παντελῶς τε τὴν κατὰ τὴν ἕω ἀρχομένην φεύγειν κατεδίκασεν αὐτόν· Πλο λυριῶν δὲ καὶ τῆς ἐπέκεινα γῆς ἐπιβαίνειν οὐκ εκώλυσεν. Ἐξελθὼν δὲ ἐκ τοῦ δικαστηρίου, συν- οχούμενον αὐτῷ Μακεδόνιον ἔχων, ἐπὶ τὴν ἐκκλη- σίαν ᾔει. Τὸ δὲ πλῆθος· ἤδη γὰρ τούτων γενομένων, ἄφατοι συνελέγησαν· εὐθὺς τὴν ἐκκλησίαν ἐπλή- ρωσαν· ἕκαστοι γὰρ αὐτὴν, οἵ τε ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, οἵ τε Παῦλον ἐπαινοῦντες, προκαταλαβεῖν ἐσπούδασαν. Ἐπεὶ δὲ πρὸς ταῖς θύραις τῆς ἐκκλη- σίας ἐγένετο ὁ ὕπαρχος, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μακεδό- νιος, τὸ δὲ πλῆθος ὅπως αὐτοῖς πάροδος γένηται πρὸς τῶν στρατιωτῶν ὠθούμενον, ὑποχωρεῖν οὐκ ἠδύνατο, τοῦ πρόσω σεσαγμένου, ὑπολαβόντες οἱ στρατιῶται ἑκοντὶ μὴ είκειν τὸν ὄχλον, πολλοὺς τοῖς ξίφεσι διεχειρίσαντο. Πολλοὶ δὲ καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων πα τούμενοι διεφθάρησαν. Τὸ δὲ βασιλεῖ δόξαν οὕτως ἐγένετο, καὶ τὰς Ἐκκλησίας παρέλαβε Μακεδόνιος. Ὁ μὲν δὴ Παῦλος· ἀδοκήτως ὧδε τῆς ἐν Κωνσταν τινουπόλει Εκκλησίας αφηρέθη. ᾿Αθανάσιος δὲ φεύ- γων, ἀφανὴς ἦν, δείσας τὴν Κωνσταντίου τοῦ βασι- λέως ἀπειλήν. Θανάτῳ γὰρ αὐτὸν ζημιοῦν ἠπείλησεν, αἰτιωμένων τῶν ἑτεροδόξων ὡς στάσεις ἐργάζοιτο, καὶ εἰσιόντος αὐτοῦ πολλοὶ τεθνήκασι. Τὸ δὲ μάλιστα πρὸς ὀργὴν τὸν βασιλέα κινῆσαν ἦν, ὅτι καὶ σιτη ρέσιον ἔλεγον αὐτὸν πωλοῦντα ἀποκερδαίνειν, δ δὴ βασιλεὺς Κωνσταντίνος τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ πτωχοίς ἐδωρήσατο. SOZOMENI 、 ipsorum resisteret, contraria denuntiabant. Nam A et episcopos Orientis qui ipsos ætate antecessis- sent, neutiquam contradixisse affirmabant, tunc cum Novatianus Ecclesia Romana ejectus est. De iis autem quæ gesserant contra decreta synodi Nicænæ, nihil ei rescripserunt: multas quidem se babere causas significantes, easque necessarias, quibus factum suum defenderent: impræsentiarum vero superfluum arbitrantes, earum rerum defen- sionem instituere, cum generaliter in omnibus injuste se gessisse arguerentur. CAP. IX. C Quomodo ejectus est Paulus, ejusque loco Mace- donius in sedem Constantinopolitanam inductus. Et Julio quidem scripserunt ad hunc modum. Apud imperatorem autem Constantium rursus ralumniati sunt episcopos illos quos deposuerant. Hic igitur tum temporis Antiochiæ degens, scribit B Philippo præfecto prætorio qui tunc Constanti- nopoli morabatur, ut Paulum quidem urbe expelleret, Macedonio vero Ecclesiam restitueret. Præfectus vero qui plebis tumultum metuebat, antequam præceptum imperatoris evulgaretur, ad publicum balneum, amplum admodum atque illustre, quod Zeuxippus dicitur, progressus, Paulum ad se accivit, quasi de negotiis publicis cum eo acturus. Cumque ille statim advenisset, Philippus imperatoris litteras ei ostendit, simulque clam per palatium quod vicinum est balneo, eum ad mare deduci præcepit : et navigio impositum Thessalonicam misit, ex qua urbe majores ejus orti esse dicebantur. Et Orientis quidem partibus prorsus ei interdixit : in Illyricum vero et ulte- riores provincias pedem inferre nequaquam prohibuit. Egressus deinde ex prætorio, ad eccle- siam perrexit, secum in curru sedentem habens Macedonium. At populus: bis enim rebus gestis innumerabiles in unum convenerant: ecclesiam statim complevit. Quippe singuli taın ex Arianis, quam ex Pauli fautoribus, eam occupare summo studio contendebant. Postquam præfectus una cum Macedonic ad fores accessit ecclesiæ, cum plebs a militibus ut transitus ipsis præberetur impulsa, retrocedere non posset, utpote refertis ulterioribus locis: milites arbitrati plebem de Industria resistere, plurimos gladiis obtruncarunt. Multi etiam a se vicissim obtriti interierunt. Hac ratione perfectum est id quod jusserat imperator, et Macedonius ecclesias obtinuit. Ac Paulus qui- dem præter exspectationem Constantinopolitana Ecclesia spoliatus est in hunc modum. Athanasius vero fuga elapsus, sese occultabat, minas Constan- tii reformidans. Etenim imperator mortem ei minatus fuerat, motus calumniis Arianorum, qui seditiones ab illo excitari dicebant, eoque in urbem ingrediente multos peremptos fuisse. Illud vero præcipue imperatori bilem movit, quod annonam quam imperator Constantinus pauperibus urbis Alexandriæ donaverat, illum vendidisse dicebant, et in suum vertisse compendium. D VALESII ANNOTATIONES. notavi ad librum secundum Socratis cap. 16. ubi hunc errorem Sozomeni, qui ci cum Socrate com- munis est, fusius refutavi. (82) Γράφει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ. Vide quae

ἐν Νικαίς συνελθοῦσιν, οὐδὲν αὐτῷ ἀντέγραψαν, πολλὰς μὲν αἰτίας ἔχειν εἰς παραίτησιν ἀναγκαίαν τῶν γεγενημένων δηλώσαντες· ἀπολογεῖσθαι δὲ νῦν ὑπὲρ τούτων περιττὸν εἰπόντες, ὡς ἅπαξ ὁμοῦ ἐπὶ πᾶσιν ἀδικεῖν ὑπονοηθέντες. ΚΕΦΑΛ. Θ. Οπως ἐξηλάθη Παῦλος καὶ Ἀθανάσιος, καὶ ἀντεισήχθη Μακεδόνιος εἰς τὴν Κωνσταντίνου. Ιουλίῳ μὲν οὖν τοιάδε έγραψαν. Πρὸς δὲ βασιλέα Κωνστάντιον διέβαλον αὖθις τοὺς πρὸς αὐτῶν καθ- ῃρημένους. 'Ο δὲ, ἐν 'Αντιοχείᾳ τότε διατρίβων, γρά- φει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ (82) ἐν Κωνσταντινουπόλει ὄντι, πάλιν. Μακεδονίῳ τὴν Ἐκκλησίαν ἀποδοῦνα:, Παῦλον δὲ ἐξελάσαι τῆς πόλεως. Δείσας δὲ τὴν τοῦ πλήθους κίνησιν ὁ ὕπαρχος, πρὶν ἔκπυστον γενέσθαι τὴν βασιλέως πρόσταξιν, προσελθὼν εἰς δημόσιον λουτρόν ᾧ ὄνομα Ζεύξιππος, περιφανὲς δὲ τοῦτο καὶ μέγιστον, ὡς περὶ κοινῶν πραγμάτων κοινωσό μενος, μετεκαλέσατο Παῦλον· παραγενομένῳ δὲ εὐθὺς, τοῦ βασιλέως ἐπέδειξε τὸ γράμμα· λάθρα τε διὰ τῶν βασιλείων τῷ λουτρῷ παρακειμένων, ἐπὶ θάλασσαν αὐτὸν ἀχθῆναι προστάξας, εἰς πλοῖον ἐπε εβίβασε, καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἔπεμψεν, ὅθεν καὶ τοὺς προγόνους ἔχειν ἐλέγετο, παντελῶς τε τὴν κατὰ τὴν ἕω ἀρχομένην φεύγειν κατεδίκασεν αὐτόν· Πλο λυριῶν δὲ καὶ τῆς ἐπέκεινα γῆς ἐπιβαίνειν οὐκ εκώλυσεν. Ἐξελθὼν δὲ ἐκ τοῦ δικαστηρίου, συν- οχούμενον αὐτῷ Μακεδόνιον ἔχων, ἐπὶ τὴν ἐκκλη- σίαν ᾔει. Τὸ δὲ πλῆθος· ἤδη γὰρ τούτων γενομένων, ἄφατοι συνελέγησαν· εὐθὺς τὴν ἐκκλησίαν ἐπλή- ρωσαν· ἕκαστοι γὰρ αὐτὴν, οἵ τε ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, οἵ τε Παῦλον ἐπαινοῦντες, προκαταλαβεῖν ἐσπούδασαν. Ἐπεὶ δὲ πρὸς ταῖς θύραις τῆς ἐκκλη- σίας ἐγένετο ὁ ὕπαρχος, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μακεδό- νιος, τὸ δὲ πλῆθος ὅπως αὐτοῖς πάροδος γένηται πρὸς τῶν στρατιωτῶν ὠθούμενον, ὑποχωρεῖν οὐκ ἠδύνατο, τοῦ πρόσω σεσαγμένου, ὑπολαβόντες οἱ στρατιῶται ἑκοντὶ μὴ είκειν τὸν ὄχλον, πολλοὺς τοῖς ξίφεσι διεχειρίσαντο. Πολλοὶ δὲ καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων πα τούμενοι διεφθάρησαν. Τὸ δὲ βασιλεῖ δόξαν οὕτως ἐγένετο, καὶ τὰς Ἐκκλησίας παρέλαβε Μακεδόνιος. Ὁ μὲν δὴ Παῦλος· ἀδοκήτως ὧδε τῆς ἐν Κωνσταν τινουπόλει Εκκλησίας αφηρέθη. ᾿Αθανάσιος δὲ φεύ- γων, ἀφανὴς ἦν, δείσας τὴν Κωνσταντίου τοῦ βασι- λέως ἀπειλήν. Θανάτῳ γὰρ αὐτὸν ζημιοῦν ἠπείλησεν, αἰτιωμένων τῶν ἑτεροδόξων ὡς στάσεις ἐργάζοιτο, καὶ εἰσιόντος αὐτοῦ πολλοὶ τεθνήκασι. Τὸ δὲ μάλιστα πρὸς ὀργὴν τὸν βασιλέα κινῆσαν ἦν, ὅτι καὶ σιτη ρέσιον ἔλεγον αὐτὸν πωλοῦντα ἀποκερδαίνειν, δ δὴ βασιλεὺς Κωνσταντίνος τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ πτωχοίς ἐδωρήσατο. SOZOMENI 、 ipsorum resisteret, contraria denuntiabant. Nam A et episcopos Orientis qui ipsos ætate antecessis- sent, neutiquam contradixisse affirmabant, tunc cum Novatianus Ecclesia Romana ejectus est. De iis autem quæ gesserant contra decreta synodi Nicænæ, nihil ei rescripserunt: multas quidem se babere causas significantes, easque necessarias, quibus factum suum defenderent: impræsentiarum vero superfluum arbitrantes, earum rerum defen- sionem instituere, cum generaliter in omnibus injuste se gessisse arguerentur. CAP. IX. C Quomodo ejectus est Paulus, ejusque loco Mace- donius in sedem Constantinopolitanam inductus. Et Julio quidem scripserunt ad hunc modum. Apud imperatorem autem Constantium rursus ralumniati sunt episcopos illos quos deposuerant. Hic igitur tum temporis Antiochiæ degens, scribit B Philippo præfecto prætorio qui tunc Constanti- nopoli morabatur, ut Paulum quidem urbe expelleret, Macedonio vero Ecclesiam restitueret. Præfectus vero qui plebis tumultum metuebat, antequam præceptum imperatoris evulgaretur, ad publicum balneum, amplum admodum atque illustre, quod Zeuxippus dicitur, progressus, Paulum ad se accivit, quasi de negotiis publicis cum eo acturus. Cumque ille statim advenisset, Philippus imperatoris litteras ei ostendit, simulque clam per palatium quod vicinum est balneo, eum ad mare deduci præcepit : et navigio impositum Thessalonicam misit, ex qua urbe majores ejus orti esse dicebantur. Et Orientis quidem partibus prorsus ei interdixit : in Illyricum vero et ulte- riores provincias pedem inferre nequaquam prohibuit. Egressus deinde ex prætorio, ad eccle- siam perrexit, secum in curru sedentem habens Macedonium. At populus: bis enim rebus gestis innumerabiles in unum convenerant: ecclesiam statim complevit. Quippe singuli taın ex Arianis, quam ex Pauli fautoribus, eam occupare summo studio contendebant. Postquam præfectus una cum Macedonic ad fores accessit ecclesiæ, cum plebs a militibus ut transitus ipsis præberetur impulsa, retrocedere non posset, utpote refertis ulterioribus locis: milites arbitrati plebem de Industria resistere, plurimos gladiis obtruncarunt. Multi etiam a se vicissim obtriti interierunt. Hac ratione perfectum est id quod jusserat imperator, et Macedonius ecclesias obtinuit. Ac Paulus qui- dem præter exspectationem Constantinopolitana Ecclesia spoliatus est in hunc modum. Athanasius vero fuga elapsus, sese occultabat, minas Constan- tii reformidans. Etenim imperator mortem ei minatus fuerat, motus calumniis Arianorum, qui seditiones ab illo excitari dicebant, eoque in urbem ingrediente multos peremptos fuisse. Illud vero præcipue imperatori bilem movit, quod annonam quam imperator Constantinus pauperibus urbis Alexandriæ donaverat, illum vendidisse dicebant, et in suum vertisse compendium. D VALESII ANNOTATIONES. notavi ad librum secundum Socratis cap. 16. ubi hunc errorem Sozomeni, qui ci cum Socrate com- munis est, fusius refutavi. (82) Γράφει Φιλίππῳ τῷ ὑπάρχῳ. Vide quae

ΚΕΦΑΛ. Γ'. Οἷα ὁ Ρώμης έγραψεν ὑπὲρ Αθανασίου τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἐπισκόποις, καὶ ὡς ἐστάλησαν εἰς 'Ρώμην ἐπίσκοποι, συνδιασκεψόμενοι τῷ Ῥώμης τὰ κατὰ τῶν ἐῴων ἐπισκόπων ἐγκλή ματα. Καὶ ὡς ἀπεπέμφθησαν παρὰ Κωνσταντί. νου τοῦ Καίσαρος. • - Τῶν δὲ ἐξ Αἰγύπτου ἐπισκόπων ψευδῆ ταῦτα εἶναι γραψάντων, μαθὼν Ἰούλιος οὐκ ἀσφαλὲς ᾿Αθανασίῳ τέως ἐν Αἰγύπτῳ διάγειν, τὸν μὲν πρὸς ἑαυτὸν μετ εκαλέσατο. Τοῖς δὲ ἐν ᾿Αντιοχείᾳ συνελθοῦσιν, ἔτυχε γὰρ τηνικαῦτα τὴν τούτων δεξάμενος ἐπιστολὴν, ἔγραψεν ἐγκαλῶν, ὡς λάθρα περὶ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ (83) συνόδου νεωτερίζουσι, καὶ παρὰ τοὺς νόμους τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸν εἰς τὴν σύνοδον οὐ κεκλήκασιν. Εἶναι γὰρ νόμον ἱερατικὸν (84), ὡς ἄκυρα ἀποφαίνειν τὰ παρὰ γνώμην πραττόμενα Β τοῦ Ῥωμαίων ἐπισκόπου. Τὰ δὲ ἐν Τύρῳ καὶ ἐν τῷ Μαρεώτῃ, μὴ ἐν δίκῃ πεπράχθαι κατὰ ᾿Αθανα- σίου· κατηγορεῖν δὲ τῶν μὲν, τὴν κατὰ Ἀρσένιον (85) συκοφαντίαν· τῶν δὲ ἐν τῷ Μαρεώτη, την Αθανασίου ἀπουσίαν. Εφ' ἅπασι δὲ, τὸ αὐθαδες τῶν γραμμάτων ἐμέμφετο. Καὶ ἐκ τούτων δὲ καὶ ἐκ πάντων ἀνελο- γίζετο χρῆναι βοηθεῖν ᾿Αθανασίῳ καὶ Παύλῳ. Μετ' οὐ πολὺ γὰρ καὶ αὐτὸς εἰς Ἰταλίαν παραγενόμενος, τὰ κατ' αὐτὸν ἀπωδύρετο. Ἐπεὶ δὲ ἐξ ὧν ἔγραψε περὶ αὐτῶν τοῖς ἀνὰ τὴν ἕω ἱερεῦσιν, οὐδὲν ἤνυε, δῆλα τὰ κατ' αὐτοὺς ἐποίησε Κώνσταντι τῷ βασιλεῖ. Ο δὲ Κωνσταντίῳ τῷ ἀδελφῷ ἔγραψε, πέμψαι τινὰς τῶν ἀπὸ τῆς ἕω ἐπισκόπων, ἀπολογησομένους περὶ τῆς αὐτῶν καθαιρέσεως. Καὶ αἱροῦνται ἐπὶ τούτῳ τρεῖς, Νάρκισσος ὁ Εἰρηνοπόλεως τῆς Κιλικίας ἐπίσκοπος, καὶ Θεόδωρος ὁ Ἡρακλείας τῆς Θράκης, παρά. ώς λαθραίως παρὰ τὰ ἐν Νικαίᾳ δε- δογμένα νεωτερίζειν. ἱερατικὸν νόμον, έκκλησια- στικόν. κατηγορεῖν δὲ τῶν μὲν ἐν Τύρῳ τὴν κατὰ ᾿Αρσένιον συκοφαντίαν. Τὰ δὲ ἐν Τύρῳ καὶ ἐν τῷ Μαρεώτη, μὴ ἐν δίκῃ πεπράχθαι κατὰ ᾿Αθανασίου. "Ακυρα ἀποφαίνειν τὰ παρά γνώμην. ἡ Ἐκκλησία Ῥώμης πάντοτε ἔσχε τὰ πρωτ τεία. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. I. CAP. X. Quidnam episcopus Romanus pro Athanasio scripse- rit ad Orientales episcopos: utque Romam missi sint qui una cum episcopo Romano crimina quæ Orientalibus objiciebantur, examinarent; et quo- modo a Constante dimissi sint. Sed cum episcopi Ægypti hæc falsa esse scri- psissent, animadvertens Julius Athanasium non posse tuto in Ægypto degere, eum quidem ad se evocavit. Ad episcopos vero qui Antiochiæ convc- nerant (eorum enim tunc temporis acceperat epi- stolam), litteras scripsit, quibus eos accusabat quod Nicæni concilii fidem clanculo innovarent, et quod præter Ecclesiæ leges ipsum ad synodum non vocassent. Legen enim esse pontificiam, ut pro irritis habeantur quæ præter sententiam epi- scopi Romani fuerint gesta. Ea porro quæ apud Tyrum et in Mareote contra Athanasium acta es sent, non ex juris præscripto acta esse. Nam ea quidem quæ Tyri acta fuerant, fraudis convinci ex calumnia ficta de Arsenio : quæ autem in Mareote gesta essent, confutari ex absentia Athanasii ; postremo arrogantiam litterarum reprehendebat. Ilis aliisque de causis, æquum omnino esse cen- sebat, ut Athanasio et Paulo succurreret. Nam et ille non multo post in Italiam advenerat et cala- mitates suas deplorabat. Sed cum litteris quas ad Orientis sacerdotes de Athanasio et Paulo scripse- rat, nihil prodiceret, causam eorum ad imperato- rem Constantem retulit. Ille vero Constantio fratri C qui depositionis illorum rationem redderent. Tres VALESII ANNOTATIONES. rus legit Hunc enim Sozomeni locum ita expressit : Quam quidem scripturam vulgatæ longe antepono. Qui manuscriptos codices evolverunt, non ignorant has duas præpositiones a librariis sæpe confundi. Cujus rei exemplum paulo ante observavi. quæ notavi ad caput libri u Historic Socratis, ex quo hæc desumpsit Sozomenus. Nihil enim attinet hic repetere ea quæ illic observata sunt. Pro Nicephorus posuit scripsit, ut ex Orientis episcopis quosdam mitteret, duarum vocum adjectione supplendum esse existi- mo in hunc modum : Duo enim inique acta esse dicit adversus Athanasium, tuni ea quæ gesta sunt Tyri; tum ea quæ gesta sunt in Mareote. Deinde utrum que probat hoc modo. Ea quidem quæ gesta sunt Tyri, iniqua esse apparet ex calumnia de cæde Ar- senii. La vero quæ acta sunt in Mareste, injusta esse convincit absentia Athanasii. Nihil certius hac emendatione. Aut enim addenda sunt hæc verba, aut certe subaudienda. Vide Epistolam Julii papa ad Orientales, pagina 746, ex qua Sozomenus hæc desumpsit. VARIORUM. Pri- mam sententiam et suffragii prærogativam disertis- sime sedi suæ asserit Julius ex recepta consuetu- dine (vid. Epist. ejus apud Athanas. Apol. contra Arianos, n. 35), qua in rebus communibus Eccle- siæ universalis statum contingentibus (qualis erat Athanasii causa quæ fidem respiciebat), non autem in cæteris disciplinæ negotiis, uteretur. Atque hoc est quod contendimus. Cæterum hoc non adimit sudragiorum libertatem cæteris episcopis ; quemad- modum profitetur Julius in eadem epistola. Canone autem Nicæno sexto primatus defertur Romano episcopo præ cæteris patriarchis; quemadmodum et synodus ecumenica secunda, et judices cogni- tores in concilio Chalcedonensi canonem illum interpretati sunt. Relectis enim canone Nicæno vi, et canone CP. in synodo Chalcedonensi, judices pronuntiarunt primatum deberi Romanæ sedi juxta canones: Perpendimus omnem quidem primatum et honorem præcipuum secundum canones antiquæ Romæ Dei amantissimo archiepiscopo conservari. Hunc quoque canonem Nicænum respexit Novella Valentiniani, cum ait, B. Petri merito, urbis digni- tate et auctoritate, firmatum fuisse primatum Ro- manæ Ecclesiæ. Unde in vetustissima canonum in- terpretatione, quam Paschasinus in concilio Chal- cedonensi protulit, lemma canonis Nicæni ita con- ceptum est Quod Ecclesia Romana semper habuit primatum, Illustriss. Petrus de Marca, De concordia sa- cerd. et imp., part. u, lib, v, cap. 12. n. 2, 3. (83) Περὶ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ, etc. Nicepho- (84) Εἶναι γὰρ νόμον ἱερατικόν. Vide si placet (85) Τῶν μὲν τὴν κατὰ ᾿Αρσένιον. Hunc locum D

νόμενοι εἰς Ἰταλίαν, τοῖς ὑπ' αὐτῶν πεπραγμένοις ἰσχυρίζοντο, καὶ τὸν βασιλέα πείθειν ἐπειρῶντο, δι καίαν εἶναι τῆς ἀνατολικῆς συνόδου την κρίσιν. ᾿Απαιτούμενοι δὲ λέγειν ὅπως πιστεύσωσι, τὴν μὲν ἐκτεθεῖσαν παρ' αὐτῶν ἐν Ἀντιοχείᾳ ἀπεκρύψαντο · ἑτέραν δὲ ἔγγραφον ὁμολογίαν ἐκδεδώκασι, καὶ οὕτως ἀπάδουσαν τῆς ἐν Νικαία δοκιμασθείσης. Συνιδὼν δὲ Κώνστας ὡς ἀδίκως ἐπεβούλευσαν τοῖς ἀνδράσιν, οὐκ ἐγκλημάτων ἕνεκέν, οὐδὲ βίου, ἀποστρεφόμενοι τὴν πρὸς αὐτοὺς κοινωνίαν, ὡς αἱ καθαιρέσεις είχαν, ἀλλὰ τῆς περὶ τὸ δόγμα διαφωνίας, απέπεμψαν τούτους (86), μὴ πείσαντας περὶ ὧν ἐληλύθεισαν. Α καὶ Μάρκος ὁ ᾿Αρεθούσης τῆς Συρίας. Καὶ παραγε ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ τῆς μακροστιχου ἐκθέσεως· καὶ περὶ τῶν ἐν Σαρδικῇ συνόδῳ γεγενημένων· ὡς καθεῖλον οἱ τῆς ἑφας Ἰούλιον τὸν Ρώμης, καὶ Οσιον τὸν Σπάνιον ἐπίσκοπον, ὡς Αθανασίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς κοινωνήσαντας. Τριῶν δὲ ἤδη γενομένων ἐνιαυτῶν 5, πάλιν οἱ ἐπὶ τῆς ἕω ἐπίσκοποι, τοῖς ἀνὰ τὴν δύσιν ἑτέραν δι επέμψαντο γραφήν, ἣν μακρόστιχον ἔκθεσιν ὀνομά ζουσιν, ὡς διὰ πλειόνων ῥημάτων τε καὶ ὀνομάτων παρὰ τὰς προτέρας συγκειμένην. Καὶ οὐσίας μὲν ἐν ταύτῃ Θεοῦ μνήμην οὐκ ἐποιήσαντο. Τοὺς δὲ λέγοντας ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν, ἢ ἐξ ἑτέρας υπο στάσεως, οὐκ ἐκ Θεοῦ, καὶ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ἢ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν, ἀπεκήρυττον. Εὐδοξίου δὲ, ὅς τῆς Γερμανικείας ἐπίσκοπος ἦν, Μαρτυρίου τε καὶ Μα κεδονίου διακομισάντων ταύτην τὴν γραφήν, οὐ προσεδέξαντο οἱ ἀνὰ τὴν δύσιν ἱερεῖς. Ἀρχεῖσθαι γὰρ ἔφασαν τοῖς ἐν Νικαία δόξασι, καὶ παρὰ ταῦτα πολυπραγμονεῖν οὐδὲν λοιπὸν ᾤοντο δεῖν. Ἐπεὶ δὲ Κώνστας ὁ βασιλεὺς ᾔτει χάριν τὸν ἀδελφὸν, ὥστε τοὺς ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανάσιον τοὺς οἰκείους ἀπολαβεῖν θρόνους, καὶ γράφων οὐδὲν ἤνυεν, ἀντιπραττόντων τῶν ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως· οἱ δὲ περὶ τὸν ᾿Αθα- νάσιον καὶ Παῦλον, προσιόντες αὐτῷ γενέσθαι σύν οἷον ἐζήτουν, ὡς ἐπὶ καθαιρέσει τῶν ὀρθῶν δογμάτ των ἐπιβουλευθέντες, έδοξε γνώμῃ τῶν βασιλέων, τοὺς ἀφ' ἑκατέρας ἀρχομένης ἐπισκόπους, εἰς ῥητὴν ἡμέραν καταλαβεῖν τὴν Σαρδώ· πόλις δὲ αὕτη Ιλ- μακρόστιχος λυριῶν. Συνελθόντες δὲ πρῶτον εἰς Φιλίππου πόλιν ἀπέπεμψε. ὀπίσω ἀνέπεμπε. Τριῶν δὲ ἤδη γενομένων ενιαυτῶν. μακρόστιχος SOZOMENI igitur ad eam rem eliguntur episcopi : Narcissus episcopus Irenopolis in Cilicia, Theodorus Hera- cleæ in Thracia, et Marcus Arethusæ quæ est in Syria. Qui cum in Italiam venissent, acta sua defendere cœperunt, et imperatori persuadere co- nati sunt, Orientalis synodi justam fuisse senten- tiam. Sed cum ab iis exigeretur ut fidem suam ex- ponerent, formulam quidem fidei quæ Antiochiæ ab ipsis fuerat promulgata, occultarunt : aliam vero professionem libello comprehensam obtulerunt, et ipsam a fide in Nicæno concilio comprobata nihil secius discrepantem. Itaque Constans, cum anin- adverteret eos injuste insidiatos esse Paulo atque Athanasio, nec ob crimina aut ob vitæ turpitudinem, ut depositionis sententia continebat, sed ob dissensionem fidei, illorum communionem esse aversatos, in patriam eos remisit, cum persuadere nequivissent id cujus gratia venerant. CAP. XI. De prolixa fidei formula et de his quæ acta sunt in synodo Serdicensi; et quomodo Orientales Julium Romanum episcopum, et Horium llispanum depo- suerint, eo quod cum Athanasio et cateris con- municassent. B Elapsis deinde tribus annis, rursus Orientales episcopi aliam dei formulam ad Occidentis epi- scopos miserunt, quæ vulgo cognomi natur, eo quod prolixiori sermone conscripta sit quam superiores '. In hac substantiæ quidem Dei nullam mentionem fecere. Eos vero qui dicunt Fi- lium ex nihilo, aut ex altera hypostasi, non autem ex Deo : et tempus aut sæculum aliquando fuisse cum is non esset, excommunicarunt. Hanc porro expositionem cum Eudoxius episcopus Germaniciæ, et Martyrius ac Macedonius detulissent, Occidentis C sacerdotes suscipere noluerunt: decretis enim syn- odi Nicænæ se contentos esse dicebant, nec præ- terea quidquam curiosius esse inquirendum. Cum- que Constans Augustus id beneficii loco a fratre suo postulasset, ut Athanasium in sedem suam restitueret, nec tamen litteris suis quidquam pro- ficeret, obsistentibus scilicet hærcticæ factionis hominibus : Athanasius vero ac Paulus Constan- tem adeuntes, synodum fieri flagitarent, tanquam idcirco insidiis appetiti ut rectæ fidei doctrina subverteretur; ex communi consensu utriusque imperatoris placuit, ut tam Orientis quam Occi- dentis partium episcopi constituto die Serdicam D Socr. lib. 11, c. 19, 20. ' VALESII ANNOTATIONES. cul dubio Loquitur enim de Constante Augusto, qui legatos illos in Orientem remisit. Certe Nicephorus habet VARIORUM. Synodus Antiochena Arianorum, in qua prolixa fidei formula promulgata, quæ vulgo cognominatur, ante annum celebrata non est. Vid. annot. ad Sorr. I. 11, c. 19. Tres anni non sunt computandi, ab Antiochena synodo in Encæniis habita, quod existimavit Baronius; sed a tempore quo Narcis- sus, Theodorus, Maris et Marcus Arethusanus nu- vam fidei formulam, tanquam Antiochiæ conditam, ad Constantem Augustum pertulissent. Nam capite præcedenti tam Socrates quam Sozomenus, non de Antiochena synodo in Eucæniis, sed de legatione Narcissi et sociorum sermonem habent, Porro hac legatio anno 34% missa. Ant, Pagi ad ann; 344, n. 2, (86) Απέπεμψαν τούτους. Scribendum est pro-

τῆς Θράκης οἱ ἀπὸ τῆς ἕω, γράφουσι τοῖς ἀπὸ τῆς δύσεως ἤδη ἐν Σαρδικῇ συνεληλυθόσιν, ἀπώσα- σθαι τοῦ συνεδρίου καὶ τῆς κοινωνίας τοὺς ἀμφὶ τὸν Αθανάσιον, ὡς καθῃρημένους· ἄλλως δὲ μὴ συνιέναι ἔφασαν. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ εἰς Σαρδικήν παραγενό- μενος, ἰσχυρίζοντο μὴ ἐμβαλεῖν τῇ ἐκκλησίᾳ, συν- ιόντων τῶν πρὸς αὐτῶν καθηρημένων. Πρὸς ταῦτα δὲ οἱ ἀπὸ τῆς δύσεως αντέγραψαν, ὡς οὐδέποτε τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέστησαν, οὔτε νῦν ταύτης ἀναχωρήσουσι· καὶ μάλιστα Ἰουλίου τοῦ Ῥωμαίων Επισκόπου τὰ κατ᾿ αὐτοὺς ἐξετάσαντος, καὶ μὴ καταγνόντος. Παρεἶναι δὲ αὐτοὺς, καὶ ἑτοίμως ἔχειν δικάζεσθαι, καὶ αὖθις ἀπελέγξειν τὰς ἐπαχθείσας αὐτοῖς αἰτίας. Ὡς δὲ παρὰ σφᾶς τοιαῦτα δηλοῦντες οὐδὲν ήνυον, ἤδη καὶ ὑπερημέρου τῆς κυρίας γενο- μένης, ἐν ᾗ κρίνειν ἔδει περὶ ὧν συνεληλύθεσαν, τὸ τελευταῖον τοιαῦτα ἔγραψαν ἀλλήλοις, ἐξ ὧν εἰς μείζονα τῆς προτέρας δυσμενείας κατέστησαν. Καὶ καθ' ἑαυτοὺς συνελθόντες, ψήφους ἐναντίας ἤνεγκαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς ᾿Ανατολῆς, τὰ ἤδη αὐτοῖς δόξαντα ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ καὶ Παύλῳ καὶ Μαρκέλλῳ καὶ Ασκληπᾷ κυρώσαντες, καθεῖλον Ἰούλιον τὸν Ρώτ μης ἐπίσκοπον, ὡς ἄρξαντα τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινω- νίας· Οσιόν τε τὸν ὁμολογητήν, καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, καὶ ὅτι φίλος εγένετο Παυλίνῳ καὶ Εὐστα Θίῳ (87) τοῖς ἡγησαμένοις τῆς Ἀντιοχέων Εκκλησίας· καὶ Μαξιμῖνον τὸν Τριβέρεως ἐπίσκοπον, ὡς πρῶτον Παύλῳ κοινωνήσαντα (88), καὶ αἴτιον αὐτῷ γενόμε- νον τῆς εἰς Κωνσταντινούπολιν καθόδου, καὶ τοὺς εἰς Γαλλίαν ἀπὸ τῆς ἕω παραγενομένους ἐπισκόπους · ἀποκηρύξαντα. Ἐπὶ τούτοις καθεῖλον καὶ Πρωτογένην τὸν Σαρδικῆς ἐπίσκοπον, καὶ Γαυδέντιον (89). Τον μὲν ὡς Μαρκέλλου ὑπερμαχοῦντα, πρότερον αὐτοῦ καταψηφισάμενον· τὸν δὲ Γαυδέντιον, ὡς ἐναντία σπουδάσαντα Κυριακῷ, ἐν διεδέξατο, καὶ περὶ πολλοῦ ποιούμενον τοὺς πρὸς αὐτῶν καθηρημένους. Ταῦτα σταθίῳ. · .4061 HISTORIA ECCLESIASTIĊA. LIB. III. - A convenirent, quæ urbs est Illyrici. Igitur Orien- tales, cum Philippopolim Thraciæ prius conve- nissent, Occidentalibus jam Serdica congregatis scribunt, ut Athanasium a concilio et commu- nione sua submoveant, utpote depositum episco- patu alioqui se ad concilium venturos non esse. Posthæc Serdicam ingressi, negarunt se in ecclesiam pedem illaturos, quandiu convenirent ii qui ab ipsis depositi fuissent. Ad hæc Occiden- tis episcopi rescripserunt, se nunquam ab illorum communione recessisse, nec impræsentiarum re- cessuros esse; præsertim cum Julius episcopus Romanus, examinato illorum negotio, eos neuti- quam condemnasset. Adesse porro illos, paralos subire judicium, et crimina sibi illata iterum con- B futare. His per litteras significatis, cum nihil apud illos proficerent, et prascriptus jam excessisset dies quo negotia, quorum gratia convenerant, dijudicari oportebat : ad extremum ea sibi ultro citroque scripserunt, per que infensiores quam antea facti sunt et separatim collecti, contrarias sententias protulerunt. Etenin Orientales, postea- quam ea quæ contra Athanasium, Paulun, Marcel. lum et Asclepam gesserant, confirmassent, Julium Romanæ urbis episcopum deposuerunt, eo quod primus cum illis communicasset : Hosium item confessorem, tum ob eamdemn causamn, tumn pro- pterea quod Paulino et Eustathio qui Ecclesiæ Antiochenæ præluerant, amicus exstitisset : Mari- minum denique Trevirorum episcopum, eo quod primus cum Paulo communicasset, auctorque illi fuisset redeundi Constantinopolim, quodque epi- scopos qui ex Orientis partibus in Gallias vene- rant, communione sua removisset. Præter hos deposuerunt etiam Protogenem episcopum Ser- dicæ, et Gaudentium. Illum quidem quod Mar- C VALESII ANNOTATIONES. Exstat epistola synodica sive decretum Orientalium apud Serdicam episcoporum. Ubi notanda sunt hæc verba in depositione Hosii, Sed et Hosium propter supradictam causam, et propter beatissimæ memoriæ Marcum, etc. Et quod convixe- rit in Oriente cum sceleratis ac perditis: turpiler D namque Paulino quondam episcopo Antiochiæ indi- viduus amicus ſuit, homini qui primo maleficus fuerit accusatus, et de Ecclesia pulsus, usque in hodier- num diem in apostasia permanens, cum concubinis publice et meretricibus fornicetur : cujus maleficio- rum libros Macedonius episcopus alque confessor a Mopso, combussit: sed et Eustathio et Cymathio adhærebat pessime et charus fuit, de quorum vitæ infamia turpi dicendi nihil est. Exitus enim illorum omnibus declaravit. Dubitari merito potest, quis nam sit hic Paulinus episcopus Antiochiæ, quem tot probris lacerant Orientales episcopi. Equidem existimo hunc esse Paulinum, qui Philogenio An- tiochensi episcopo successit. Quo deinde post breve temporis spatium Ecclesia expulso, Eustathius Antiochensem episcopatum adeptus est. Hujus Paulini notitiam uni Hieronymo debemus, qui ejus mentionem facit in Chronico, anno Constantini, ita scribens : Antiochia post Tyrannum ordina- tur episcopus Vitalis. Post quem Philogonius : cui successit vicesimus secundus Paulinus: post quem Eustathius. Quo in exsilium ob fidem truso, usque in præsentem diem Ariani Ecclesiam obtinue runt : id est Eulalius, Euphronius, Eusebius, Pla- cillus, etc. ad verbum descripta sunt ex decreto Orientalium apud Serdicam episcoporum, in quo ita legitur : Maximinum vero a Treviris, propter quod collegas nostros episcopos, quos ad Gallias miseramus, noluerit suscipere: et quoniam Paulo Constantino- politano nefario homini ac perdito, primus ipse com- municavit et quod ipse tanta cladis causa fuit, ut Paulus ad Constantinopolim civitatem revocare- tur: propter quod homicidia multa facta sunt. Causa igitur homicidiorum tantorum ipse fuit, qui Paulum olim damnatum ad Constantinopolim revocavit. Dacia, ut colligitur ex subscriptionibus concilii Serdicensis. De quo in decreto Orientalium apud Serdicam episcoporum hæc leguntur : Gaudentium autem, ut immemorem decessoris sui Cyriaci sub- scribentis sententiis in sceleratos digne illatis, com- mistumque criminibus Pauli, quem etiam impuden- ter defendebat. (87) Καὶ ὅτι φίλος εγένετο Παυλίνῳ καὶ Εὐ- (88) Ὡς πρώτον Παύλῳ κοινωνήσαντα. Hac (89) Γαυδέντιον. Is episcopus erat Naisi in

τῆς Θράκης οἱ ἀπὸ τῆς ἕω, γράφουσι τοῖς ἀπὸ τῆς δύσεως ἤδη ἐν Σαρδικῇ συνεληλυθόσιν, ἀπώσα- σθαι τοῦ συνεδρίου καὶ τῆς κοινωνίας τοὺς ἀμφὶ τὸν Αθανάσιον, ὡς καθῃρημένους· ἄλλως δὲ μὴ συνιέναι ἔφασαν. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ εἰς Σαρδικήν παραγενό- μενος, ἰσχυρίζοντο μὴ ἐμβαλεῖν τῇ ἐκκλησίᾳ, συν- ιόντων τῶν πρὸς αὐτῶν καθηρημένων. Πρὸς ταῦτα δὲ οἱ ἀπὸ τῆς δύσεως αντέγραψαν, ὡς οὐδέποτε τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινωνίας ἀπέστησαν, οὔτε νῦν ταύτης ἀναχωρήσουσι· καὶ μάλιστα Ἰουλίου τοῦ Ῥωμαίων Επισκόπου τὰ κατ᾿ αὐτοὺς ἐξετάσαντος, καὶ μὴ καταγνόντος. Παρεἶναι δὲ αὐτοὺς, καὶ ἑτοίμως ἔχειν δικάζεσθαι, καὶ αὖθις ἀπελέγξειν τὰς ἐπαχθείσας αὐτοῖς αἰτίας. Ὡς δὲ παρὰ σφᾶς τοιαῦτα δηλοῦντες οὐδὲν ήνυον, ἤδη καὶ ὑπερημέρου τῆς κυρίας γενο- μένης, ἐν ᾗ κρίνειν ἔδει περὶ ὧν συνεληλύθεσαν, τὸ τελευταῖον τοιαῦτα ἔγραψαν ἀλλήλοις, ἐξ ὧν εἰς μείζονα τῆς προτέρας δυσμενείας κατέστησαν. Καὶ καθ' ἑαυτοὺς συνελθόντες, ψήφους ἐναντίας ἤνεγκαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ τῆς ᾿Ανατολῆς, τὰ ἤδη αὐτοῖς δόξαντα ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ καὶ Παύλῳ καὶ Μαρκέλλῳ καὶ Ασκληπᾷ κυρώσαντες, καθεῖλον Ἰούλιον τὸν Ρώτ μης ἐπίσκοπον, ὡς ἄρξαντα τῆς πρὸς αὐτοὺς κοινω- νίας· Οσιόν τε τὸν ὁμολογητήν, καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, καὶ ὅτι φίλος εγένετο Παυλίνῳ καὶ Εὐστα Θίῳ (87) τοῖς ἡγησαμένοις τῆς Ἀντιοχέων Εκκλησίας· καὶ Μαξιμῖνον τὸν Τριβέρεως ἐπίσκοπον, ὡς πρῶτον Παύλῳ κοινωνήσαντα (88), καὶ αἴτιον αὐτῷ γενόμε- νον τῆς εἰς Κωνσταντινούπολιν καθόδου, καὶ τοὺς εἰς Γαλλίαν ἀπὸ τῆς ἕω παραγενομένους ἐπισκόπους · ἀποκηρύξαντα. Ἐπὶ τούτοις καθεῖλον καὶ Πρωτογένην τὸν Σαρδικῆς ἐπίσκοπον, καὶ Γαυδέντιον (89). Τον μὲν ὡς Μαρκέλλου ὑπερμαχοῦντα, πρότερον αὐτοῦ καταψηφισάμενον· τὸν δὲ Γαυδέντιον, ὡς ἐναντία σπουδάσαντα Κυριακῷ, ἐν διεδέξατο, καὶ περὶ πολλοῦ ποιούμενον τοὺς πρὸς αὐτῶν καθηρημένους. Ταῦτα σταθίῳ. · .4061 HISTORIA ECCLESIASTIĊA. LIB. III. - A convenirent, quæ urbs est Illyrici. Igitur Orien- tales, cum Philippopolim Thraciæ prius conve- nissent, Occidentalibus jam Serdica congregatis scribunt, ut Athanasium a concilio et commu- nione sua submoveant, utpote depositum episco- patu alioqui se ad concilium venturos non esse. Posthæc Serdicam ingressi, negarunt se in ecclesiam pedem illaturos, quandiu convenirent ii qui ab ipsis depositi fuissent. Ad hæc Occiden- tis episcopi rescripserunt, se nunquam ab illorum communione recessisse, nec impræsentiarum re- cessuros esse; præsertim cum Julius episcopus Romanus, examinato illorum negotio, eos neuti- quam condemnasset. Adesse porro illos, paralos subire judicium, et crimina sibi illata iterum con- B futare. His per litteras significatis, cum nihil apud illos proficerent, et prascriptus jam excessisset dies quo negotia, quorum gratia convenerant, dijudicari oportebat : ad extremum ea sibi ultro citroque scripserunt, per que infensiores quam antea facti sunt et separatim collecti, contrarias sententias protulerunt. Etenin Orientales, postea- quam ea quæ contra Athanasium, Paulun, Marcel. lum et Asclepam gesserant, confirmassent, Julium Romanæ urbis episcopum deposuerunt, eo quod primus cum illis communicasset : Hosium item confessorem, tum ob eamdemn causamn, tumn pro- pterea quod Paulino et Eustathio qui Ecclesiæ Antiochenæ præluerant, amicus exstitisset : Mari- minum denique Trevirorum episcopum, eo quod primus cum Paulo communicasset, auctorque illi fuisset redeundi Constantinopolim, quodque epi- scopos qui ex Orientis partibus in Gallias vene- rant, communione sua removisset. Præter hos deposuerunt etiam Protogenem episcopum Ser- dicæ, et Gaudentium. Illum quidem quod Mar- C VALESII ANNOTATIONES. Exstat epistola synodica sive decretum Orientalium apud Serdicam episcoporum. Ubi notanda sunt hæc verba in depositione Hosii, Sed et Hosium propter supradictam causam, et propter beatissimæ memoriæ Marcum, etc. Et quod convixe- rit in Oriente cum sceleratis ac perditis: turpiler D namque Paulino quondam episcopo Antiochiæ indi- viduus amicus ſuit, homini qui primo maleficus fuerit accusatus, et de Ecclesia pulsus, usque in hodier- num diem in apostasia permanens, cum concubinis publice et meretricibus fornicetur : cujus maleficio- rum libros Macedonius episcopus alque confessor a Mopso, combussit: sed et Eustathio et Cymathio adhærebat pessime et charus fuit, de quorum vitæ infamia turpi dicendi nihil est. Exitus enim illorum omnibus declaravit. Dubitari merito potest, quis nam sit hic Paulinus episcopus Antiochiæ, quem tot probris lacerant Orientales episcopi. Equidem existimo hunc esse Paulinum, qui Philogenio An- tiochensi episcopo successit. Quo deinde post breve temporis spatium Ecclesia expulso, Eustathius Antiochensem episcopatum adeptus est. Hujus Paulini notitiam uni Hieronymo debemus, qui ejus mentionem facit in Chronico, anno Constantini, ita scribens : Antiochia post Tyrannum ordina- tur episcopus Vitalis. Post quem Philogonius : cui successit vicesimus secundus Paulinus: post quem Eustathius. Quo in exsilium ob fidem truso, usque in præsentem diem Ariani Ecclesiam obtinue runt : id est Eulalius, Euphronius, Eusebius, Pla- cillus, etc. ad verbum descripta sunt ex decreto Orientalium apud Serdicam episcoporum, in quo ita legitur : Maximinum vero a Treviris, propter quod collegas nostros episcopos, quos ad Gallias miseramus, noluerit suscipere: et quoniam Paulo Constantino- politano nefario homini ac perdito, primus ipse com- municavit et quod ipse tanta cladis causa fuit, ut Paulus ad Constantinopolim civitatem revocare- tur: propter quod homicidia multa facta sunt. Causa igitur homicidiorum tantorum ipse fuit, qui Paulum olim damnatum ad Constantinopolim revocavit. Dacia, ut colligitur ex subscriptionibus concilii Serdicensis. De quo in decreto Orientalium apud Serdicam episcoporum hæc leguntur : Gaudentium autem, ut immemorem decessoris sui Cyriaci sub- scribentis sententiis in sceleratos digne illatis, com- mistumque criminibus Pauli, quem etiam impuden- ter defendebat. (87) Καὶ ὅτι φίλος εγένετο Παυλίνῳ καὶ Εὐ- (88) Ὡς πρώτον Παύλῳ κοινωνήσαντα. Hac (89) Γαυδέντιον. Is episcopus erat Naisi in

σαν Α ψηφισάμενοι, τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις δῆλα ἐποίη ὥστε μήτε προσίεσθαι εἰς κοινωνίαν, μήτε γράφειν αὐτοῖς, μήτε τὰ παρ' αὐτῶν γραφόμενα δέχεσθαι. Περὶ δὲ τοῦ Θεοῦ δοξάζειν ἐκέλευον, Εν τρόπον ὑφηγεῖτο ἡ τῇ αὐτῶν ἐπιστολῇ ὑποτεταγμένη γραφή· Ομοουσίου μὲν μνήμην μὴ ποιουμένη ἀποκηρύττουσα δὲ τοὺς λέγοντας τρεῖς εἶναι Θεούς· ἢ τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Θεόν· ἢ τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἡ ἀγέννητον τὸν Υἱόν· ἢ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ἡ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. ὡς οἱ περὶ Ἰούλιον καὶ τὸν "Οσιον ἐπίσκοποι πάλιν καθίσαντες, τοὺς ἔφους καθεῖλον ἀρ χιερεῖς, ποιήσαντες καὶ ἔκθεσιν πίστεως. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Ὅσιον - συνελθόντες, ἀθώους ἀπέφηναν · Αθανάσιον μὲν, ὡς ἀδίκως ἐπι βουλευθέντα παρὰ τῶν ἐν Τύρῳ συνελθόντων· Μάρ- κελλον δὲ, ὡς μὴ τάδε φρονεῖν ὁμολογήσαντα δ διεβάλλετο · 'Ασκληπᾶν δὲ, ὡς Εὐσεβίου τοῦ Παμ- φίλου καὶ πολλῶν ἄλλων δικαστῶν ψήφῳ τὴν ἐπισκο πὴν ἀπολαβόντα· καὶ ὅτι τάδε ἀληθῆ εἴη, ὑπόμνημα τῆς δίκης ἐπιδείξαντα (90) Λούκιον δὲ ὡς τῶν αὐτοῦ κατηγόρων φυγόντων. Καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου παροι- χίαν. ἔγραψαν, αὐτοὺς ἔχειν ἐπισκόπους καὶ προσδο καν· Γρηγόριον δὲ τὸν ἐν 'Αλεξανδρείᾳ, καὶ Βασίλειον τὸν ἐν 'Αγκύρᾳ, καὶ Κυντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ, μηδὲ ἐπισκόπους ὀνομάζειν, μηδὲ κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτοὺς ἔχειν, μηδὲ Χριστιανοὺς ἡγεῖσθαι. Καθεῖλον δὲ τῆς ἐπισκοπῆς Θεόδωρον τὸν Θράκα, καὶ Νάρκισ σον τὸν Εἰρηνοπόλεως ἐπίσκοπον, καὶ ᾿Ακάκιον τὸν Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Μηνόφαντον τὸν Ἐφέσου, καὶ Οὐρσάκιον τὸν Σιγγιδώνου τῆς Μυσίας, καὶ Οὐάλεντα τὸν Μυρσῶν τῆς Παννονίας, καὶ Γεώργιον τὸν Λαοδικείας, εἰ καὶ μὴ τῇ συνόδῳ ταύτῃ παρεγένετο σὺν τοῖς ἀπὸ τῆς ἕω ἐπισκόποις. Αφεί λοντο δὲ τούτους τῆς ἱερωσύνης καὶ τῆς κοινωνίας, ὡς τὸν Υἱὸν χωρίζοντας τοῦ Πατρὸς τῆς οὐσίας, καὶ τοὺς πάλαι καθαιρεθέντας διὰ τὴν ᾿Αρείου αίρεσιν δεξαμένους, καὶ εἰς ἀξιώματα μείζω λειτουργίας Θεοῦ παραγόντας (91). Διὰ ταῦτά τε αὐτοὺς ἀποχη- ρύξαντες, καὶ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἀλλοτρίους ψηφισάμενοι, ἔγραψαν τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις, επιδείξαντα, έπιδείξαντα. Παραγόντας. προαγα- γόντας. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Οσιον. SOZOMENI cello suffragaretur, quem antea condemnave- rat : Gaudentium vero, quod adversus Cyriacum decessorem suum contraria omnia molitus fuisset, et eos foveret qui ab ipsis depositi fuerant. Hæc ubi decrevissent, cunctis ubique episcopis per lit- teras significarunt, ut neque ad communionem illos admitterent, nec epistolas ad illos scriberent, nec ab iisdem scriptas acciperent. De Deo vero ita sentire jubebant, prout in formula ipsorum epi- stolæ subjuncta perscriptum erat. In qua Consub- stantialis quidem nulla fiebat mentio : alieni vero ab Ecclesia pronuntiabantur ii, qui dicerent tres esse Deos, et Christum non esse Deum, aut eumdem esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum; aut Filium esse ingenitum : aut tempus vel sæculuin aliquando fuisse cum non esset. CAP. XI. Quomodo ex adverso llosius et reliqui episcopi con- sidentes, deposuerunt Orientis episcopus, compo- sita fidei formula.. B C VALESII ANNOTATIONES. Ex altera vero parte congregati qui cum Hosio erant, innocentes pronuntiarunt, primum Athana- sium, eo quod episcopi apud Tyrum collecti insi- dias ci injuste struxissent : deinde Marcellum, utpote qui professus esset se non ita sentire ut accusatores ejus insimulabant: Asclepam item, eo quod Eusebii Pamphili aliorumque multorum judi- cum sententia episcopatum suum recuperasset, et hæc haec vera esse actis judicialibus comprobasset : Lucium denique, eo quoul accusatores illius fuga se subduxissent. Et ad singulorum Ecclesias scri- pserunt, ut cos pro episcopis suis haberent ac pro- pediem exspectarent; Gregorium vero Alexandriæ, Basilium Ancyræ, et Quintianum Gazæ, ne nomi- narent quidem episcopos, nec ullam cum iis com- municationem haberent, nec omnino Christianos censerent. Theodorum vero ex Thracia, Narcissum Irenopolis - episcopum, Acacium Casareæ Palæ- stinæ, Menophantumn Ephesi, Ursacium Singiduni Mosiæ, et Valentem Mursæ in Pannonia, Georgium denique episcopum Laodiceæ, episcopali dignitate exuerunt, licet hic postremus una cum reliquis Orientis episcopis ad concilium non venisset. Porro istos sacerdotio et communione privarunt, co quod Filium a Patris substantia separarent, eosque qui ob hæresim Arii jamdudum depositi fuerant, suscepissent, et ad altioren divini mini- sterii gradum promovissent. His de causis cum bendum est procul dubio ut docet Allatii diserte scriptum habet epistola synodica concilii Serdicensis. Atque ita (91) Malim scribere legit Nicephorus Callistus. Miror tamen id inter- VARIORUM. - Huic concilio occidentalium Serdica anno congre- gato Julius ep. Romanus negotiis detentus inter- esse non potuit: legatos tamen misit qui vices suas implerent, Archidamum et Philoxenum pre-¨ sbyteros, quibuscum erat quidam Leo diaconus. Primas obtinebat in synodo magnus ille Hosius. Qui intererant cæleri, ex Hispaniis erant, Galliis, Italia, Campania, Calabria, Apulia, Africa, Sar- dinia, Pannoniis, Mysiis, utraque Dacia, Macedo- uia, Thessalia, Achaia, Epiro, Thracia, Rhodope, Palaestina, Arabia, Creta, et Ægypto. Quinam ex qualibet regione adfuerint, non in promptu est recensere. Aderant item Athanasius, Marcellus, Asclepas, nec non alii episcopi, Arianorum fu- rore, dolo, insidiis patrio exturbati solo. Emine- bat inter alios Lucius Adrianopolitanus, catenas circumferens queis non semel fuerat constrictus el oneratus. Ventitabant et alii, plagis, fame, variis calamitatibus afflicti. Cl. monachi Benedictini, Vit. Athanas., pag. 40. (90) Υπόμνημα τῆς δίκης ἐπεδείξαντο. Scri- D pretibus animadversum non fuisse. Certe codex

σαν Α ψηφισάμενοι, τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις δῆλα ἐποίη ὥστε μήτε προσίεσθαι εἰς κοινωνίαν, μήτε γράφειν αὐτοῖς, μήτε τὰ παρ' αὐτῶν γραφόμενα δέχεσθαι. Περὶ δὲ τοῦ Θεοῦ δοξάζειν ἐκέλευον, Εν τρόπον ὑφηγεῖτο ἡ τῇ αὐτῶν ἐπιστολῇ ὑποτεταγμένη γραφή· Ομοουσίου μὲν μνήμην μὴ ποιουμένη ἀποκηρύττουσα δὲ τοὺς λέγοντας τρεῖς εἶναι Θεούς· ἢ τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Θεόν· ἢ τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἡ ἀγέννητον τὸν Υἱόν· ἢ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ἡ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. ὡς οἱ περὶ Ἰούλιον καὶ τὸν "Οσιον ἐπίσκοποι πάλιν καθίσαντες, τοὺς ἔφους καθεῖλον ἀρ χιερεῖς, ποιήσαντες καὶ ἔκθεσιν πίστεως. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Ὅσιον - συνελθόντες, ἀθώους ἀπέφηναν · Αθανάσιον μὲν, ὡς ἀδίκως ἐπι βουλευθέντα παρὰ τῶν ἐν Τύρῳ συνελθόντων· Μάρ- κελλον δὲ, ὡς μὴ τάδε φρονεῖν ὁμολογήσαντα δ διεβάλλετο · 'Ασκληπᾶν δὲ, ὡς Εὐσεβίου τοῦ Παμ- φίλου καὶ πολλῶν ἄλλων δικαστῶν ψήφῳ τὴν ἐπισκο πὴν ἀπολαβόντα· καὶ ὅτι τάδε ἀληθῆ εἴη, ὑπόμνημα τῆς δίκης ἐπιδείξαντα (90) Λούκιον δὲ ὡς τῶν αὐτοῦ κατηγόρων φυγόντων. Καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου παροι- χίαν. ἔγραψαν, αὐτοὺς ἔχειν ἐπισκόπους καὶ προσδο καν· Γρηγόριον δὲ τὸν ἐν 'Αλεξανδρείᾳ, καὶ Βασίλειον τὸν ἐν 'Αγκύρᾳ, καὶ Κυντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ, μηδὲ ἐπισκόπους ὀνομάζειν, μηδὲ κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτοὺς ἔχειν, μηδὲ Χριστιανοὺς ἡγεῖσθαι. Καθεῖλον δὲ τῆς ἐπισκοπῆς Θεόδωρον τὸν Θράκα, καὶ Νάρκισ σον τὸν Εἰρηνοπόλεως ἐπίσκοπον, καὶ ᾿Ακάκιον τὸν Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Μηνόφαντον τὸν Ἐφέσου, καὶ Οὐρσάκιον τὸν Σιγγιδώνου τῆς Μυσίας, καὶ Οὐάλεντα τὸν Μυρσῶν τῆς Παννονίας, καὶ Γεώργιον τὸν Λαοδικείας, εἰ καὶ μὴ τῇ συνόδῳ ταύτῃ παρεγένετο σὺν τοῖς ἀπὸ τῆς ἕω ἐπισκόποις. Αφεί λοντο δὲ τούτους τῆς ἱερωσύνης καὶ τῆς κοινωνίας, ὡς τὸν Υἱὸν χωρίζοντας τοῦ Πατρὸς τῆς οὐσίας, καὶ τοὺς πάλαι καθαιρεθέντας διὰ τὴν ᾿Αρείου αίρεσιν δεξαμένους, καὶ εἰς ἀξιώματα μείζω λειτουργίας Θεοῦ παραγόντας (91). Διὰ ταῦτά τε αὐτοὺς ἀποχη- ρύξαντες, καὶ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἀλλοτρίους ψηφισάμενοι, ἔγραψαν τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις, επιδείξαντα, έπιδείξαντα. Παραγόντας. προαγα- γόντας. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Οσιον. SOZOMENI cello suffragaretur, quem antea condemnave- rat : Gaudentium vero, quod adversus Cyriacum decessorem suum contraria omnia molitus fuisset, et eos foveret qui ab ipsis depositi fuerant. Hæc ubi decrevissent, cunctis ubique episcopis per lit- teras significarunt, ut neque ad communionem illos admitterent, nec epistolas ad illos scriberent, nec ab iisdem scriptas acciperent. De Deo vero ita sentire jubebant, prout in formula ipsorum epi- stolæ subjuncta perscriptum erat. In qua Consub- stantialis quidem nulla fiebat mentio : alieni vero ab Ecclesia pronuntiabantur ii, qui dicerent tres esse Deos, et Christum non esse Deum, aut eumdem esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum; aut Filium esse ingenitum : aut tempus vel sæculuin aliquando fuisse cum non esset. CAP. XI. Quomodo ex adverso llosius et reliqui episcopi con- sidentes, deposuerunt Orientis episcopus, compo- sita fidei formula.. B C VALESII ANNOTATIONES. Ex altera vero parte congregati qui cum Hosio erant, innocentes pronuntiarunt, primum Athana- sium, eo quod episcopi apud Tyrum collecti insi- dias ci injuste struxissent : deinde Marcellum, utpote qui professus esset se non ita sentire ut accusatores ejus insimulabant: Asclepam item, eo quod Eusebii Pamphili aliorumque multorum judi- cum sententia episcopatum suum recuperasset, et hæc haec vera esse actis judicialibus comprobasset : Lucium denique, eo quoul accusatores illius fuga se subduxissent. Et ad singulorum Ecclesias scri- pserunt, ut cos pro episcopis suis haberent ac pro- pediem exspectarent; Gregorium vero Alexandriæ, Basilium Ancyræ, et Quintianum Gazæ, ne nomi- narent quidem episcopos, nec ullam cum iis com- municationem haberent, nec omnino Christianos censerent. Theodorum vero ex Thracia, Narcissum Irenopolis - episcopum, Acacium Casareæ Palæ- stinæ, Menophantumn Ephesi, Ursacium Singiduni Mosiæ, et Valentem Mursæ in Pannonia, Georgium denique episcopum Laodiceæ, episcopali dignitate exuerunt, licet hic postremus una cum reliquis Orientis episcopis ad concilium non venisset. Porro istos sacerdotio et communione privarunt, co quod Filium a Patris substantia separarent, eosque qui ob hæresim Arii jamdudum depositi fuerant, suscepissent, et ad altioren divini mini- sterii gradum promovissent. His de causis cum bendum est procul dubio ut docet Allatii diserte scriptum habet epistola synodica concilii Serdicensis. Atque ita (91) Malim scribere legit Nicephorus Callistus. Miror tamen id inter- VARIORUM. - Huic concilio occidentalium Serdica anno congre- gato Julius ep. Romanus negotiis detentus inter- esse non potuit: legatos tamen misit qui vices suas implerent, Archidamum et Philoxenum pre-¨ sbyteros, quibuscum erat quidam Leo diaconus. Primas obtinebat in synodo magnus ille Hosius. Qui intererant cæleri, ex Hispaniis erant, Galliis, Italia, Campania, Calabria, Apulia, Africa, Sar- dinia, Pannoniis, Mysiis, utraque Dacia, Macedo- uia, Thessalia, Achaia, Epiro, Thracia, Rhodope, Palaestina, Arabia, Creta, et Ægypto. Quinam ex qualibet regione adfuerint, non in promptu est recensere. Aderant item Athanasius, Marcellus, Asclepas, nec non alii episcopi, Arianorum fu- rore, dolo, insidiis patrio exturbati solo. Emine- bat inter alios Lucius Adrianopolitanus, catenas circumferens queis non semel fuerat constrictus el oneratus. Ventitabant et alii, plagis, fame, variis calamitatibus afflicti. Cl. monachi Benedictini, Vit. Athanas., pag. 40. (90) Υπόμνημα τῆς δίκης ἐπεδείξαντο. Scri- D pretibus animadversum non fuisse. Certe codex

σαν Α ψηφισάμενοι, τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις δῆλα ἐποίη ὥστε μήτε προσίεσθαι εἰς κοινωνίαν, μήτε γράφειν αὐτοῖς, μήτε τὰ παρ' αὐτῶν γραφόμενα δέχεσθαι. Περὶ δὲ τοῦ Θεοῦ δοξάζειν ἐκέλευον, Εν τρόπον ὑφηγεῖτο ἡ τῇ αὐτῶν ἐπιστολῇ ὑποτεταγμένη γραφή· Ομοουσίου μὲν μνήμην μὴ ποιουμένη ἀποκηρύττουσα δὲ τοὺς λέγοντας τρεῖς εἶναι Θεούς· ἢ τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Θεόν· ἢ τὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἡ ἀγέννητον τὸν Υἱόν· ἢ ὅτι ἦν ποτε χρόνος ἡ αἰὼν ὅτε οὐκ ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. ὡς οἱ περὶ Ἰούλιον καὶ τὸν "Οσιον ἐπίσκοποι πάλιν καθίσαντες, τοὺς ἔφους καθεῖλον ἀρ χιερεῖς, ποιήσαντες καὶ ἔκθεσιν πίστεως. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Ὅσιον - συνελθόντες, ἀθώους ἀπέφηναν · Αθανάσιον μὲν, ὡς ἀδίκως ἐπι βουλευθέντα παρὰ τῶν ἐν Τύρῳ συνελθόντων· Μάρ- κελλον δὲ, ὡς μὴ τάδε φρονεῖν ὁμολογήσαντα δ διεβάλλετο · 'Ασκληπᾶν δὲ, ὡς Εὐσεβίου τοῦ Παμ- φίλου καὶ πολλῶν ἄλλων δικαστῶν ψήφῳ τὴν ἐπισκο πὴν ἀπολαβόντα· καὶ ὅτι τάδε ἀληθῆ εἴη, ὑπόμνημα τῆς δίκης ἐπιδείξαντα (90) Λούκιον δὲ ὡς τῶν αὐτοῦ κατηγόρων φυγόντων. Καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου παροι- χίαν. ἔγραψαν, αὐτοὺς ἔχειν ἐπισκόπους καὶ προσδο καν· Γρηγόριον δὲ τὸν ἐν 'Αλεξανδρείᾳ, καὶ Βασίλειον τὸν ἐν 'Αγκύρᾳ, καὶ Κυντιανὸν τὸν ἐν Γάζῃ, μηδὲ ἐπισκόπους ὀνομάζειν, μηδὲ κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτοὺς ἔχειν, μηδὲ Χριστιανοὺς ἡγεῖσθαι. Καθεῖλον δὲ τῆς ἐπισκοπῆς Θεόδωρον τὸν Θράκα, καὶ Νάρκισ σον τὸν Εἰρηνοπόλεως ἐπίσκοπον, καὶ ᾿Ακάκιον τὸν Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Μηνόφαντον τὸν Ἐφέσου, καὶ Οὐρσάκιον τὸν Σιγγιδώνου τῆς Μυσίας, καὶ Οὐάλεντα τὸν Μυρσῶν τῆς Παννονίας, καὶ Γεώργιον τὸν Λαοδικείας, εἰ καὶ μὴ τῇ συνόδῳ ταύτῃ παρεγένετο σὺν τοῖς ἀπὸ τῆς ἕω ἐπισκόποις. Αφεί λοντο δὲ τούτους τῆς ἱερωσύνης καὶ τῆς κοινωνίας, ὡς τὸν Υἱὸν χωρίζοντας τοῦ Πατρὸς τῆς οὐσίας, καὶ τοὺς πάλαι καθαιρεθέντας διὰ τὴν ᾿Αρείου αίρεσιν δεξαμένους, καὶ εἰς ἀξιώματα μείζω λειτουργίας Θεοῦ παραγόντας (91). Διὰ ταῦτά τε αὐτοὺς ἀποχη- ρύξαντες, καὶ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἀλλοτρίους ψηφισάμενοι, ἔγραψαν τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις, επιδείξαντα, έπιδείξαντα. Παραγόντας. προαγα- γόντας. Εν μέρει τε καὶ οἱ ἀμφὶ τὸν Οσιον. SOZOMENI cello suffragaretur, quem antea condemnave- rat : Gaudentium vero, quod adversus Cyriacum decessorem suum contraria omnia molitus fuisset, et eos foveret qui ab ipsis depositi fuerant. Hæc ubi decrevissent, cunctis ubique episcopis per lit- teras significarunt, ut neque ad communionem illos admitterent, nec epistolas ad illos scriberent, nec ab iisdem scriptas acciperent. De Deo vero ita sentire jubebant, prout in formula ipsorum epi- stolæ subjuncta perscriptum erat. In qua Consub- stantialis quidem nulla fiebat mentio : alieni vero ab Ecclesia pronuntiabantur ii, qui dicerent tres esse Deos, et Christum non esse Deum, aut eumdem esse Patrem et Filium et Spiritum sanctum; aut Filium esse ingenitum : aut tempus vel sæculuin aliquando fuisse cum non esset. CAP. XI. Quomodo ex adverso llosius et reliqui episcopi con- sidentes, deposuerunt Orientis episcopus, compo- sita fidei formula.. B C VALESII ANNOTATIONES. Ex altera vero parte congregati qui cum Hosio erant, innocentes pronuntiarunt, primum Athana- sium, eo quod episcopi apud Tyrum collecti insi- dias ci injuste struxissent : deinde Marcellum, utpote qui professus esset se non ita sentire ut accusatores ejus insimulabant: Asclepam item, eo quod Eusebii Pamphili aliorumque multorum judi- cum sententia episcopatum suum recuperasset, et hæc haec vera esse actis judicialibus comprobasset : Lucium denique, eo quoul accusatores illius fuga se subduxissent. Et ad singulorum Ecclesias scri- pserunt, ut cos pro episcopis suis haberent ac pro- pediem exspectarent; Gregorium vero Alexandriæ, Basilium Ancyræ, et Quintianum Gazæ, ne nomi- narent quidem episcopos, nec ullam cum iis com- municationem haberent, nec omnino Christianos censerent. Theodorum vero ex Thracia, Narcissum Irenopolis - episcopum, Acacium Casareæ Palæ- stinæ, Menophantumn Ephesi, Ursacium Singiduni Mosiæ, et Valentem Mursæ in Pannonia, Georgium denique episcopum Laodiceæ, episcopali dignitate exuerunt, licet hic postremus una cum reliquis Orientis episcopis ad concilium non venisset. Porro istos sacerdotio et communione privarunt, co quod Filium a Patris substantia separarent, eosque qui ob hæresim Arii jamdudum depositi fuerant, suscepissent, et ad altioren divini mini- sterii gradum promovissent. His de causis cum bendum est procul dubio ut docet Allatii diserte scriptum habet epistola synodica concilii Serdicensis. Atque ita (91) Malim scribere legit Nicephorus Callistus. Miror tamen id inter- VARIORUM. - Huic concilio occidentalium Serdica anno congre- gato Julius ep. Romanus negotiis detentus inter- esse non potuit: legatos tamen misit qui vices suas implerent, Archidamum et Philoxenum pre-¨ sbyteros, quibuscum erat quidam Leo diaconus. Primas obtinebat in synodo magnus ille Hosius. Qui intererant cæleri, ex Hispaniis erant, Galliis, Italia, Campania, Calabria, Apulia, Africa, Sar- dinia, Pannoniis, Mysiis, utraque Dacia, Macedo- uia, Thessalia, Achaia, Epiro, Thracia, Rhodope, Palaestina, Arabia, Creta, et Ægypto. Quinam ex qualibet regione adfuerint, non in promptu est recensere. Aderant item Athanasius, Marcellus, Asclepas, nec non alii episcopi, Arianorum fu- rore, dolo, insidiis patrio exturbati solo. Emine- bat inter alios Lucius Adrianopolitanus, catenas circumferens queis non semel fuerat constrictus el oneratus. Ventitabant et alii, plagis, fame, variis calamitatibus afflicti. Cl. monachi Benedictini, Vit. Athanas., pag. 40. (90) Υπόμνημα τῆς δίκης ἐπεδείξαντο. Scri- D pretibus animadversum non fuisse. Certe codex

ἐπιψηφίσασθαι τοῖς παρ' αὐτῶν κεκριμένοις, καὶ ὁμοφρονεῖν αὐτοῖς περὶ τὸ δόγμα. Ἐξέθεντο δὲ καὶ αὐτοὶ τηνικαῦτα πίστεως γραφὴν ἑτέραν (99), πλατ τυτέραν μὲν τῆς ἐν Νικαίᾳ, φυλάττουσαν δὲ τὴν αὐτὴν διάνοιαν, καὶ οὐ παρὰ πολὺ διαλλάττουσαν τῶν ἐκείνης ῥημάτων. Αμέλει Οσιος καὶ Πρωτογένης, οι τότε ὑπῆρχον ἄρχοντες τῶν ἀπὸ τῆς δύσεως ἐν Σαρδική συνεληλυθότων .. δείσαντες ἴσως μὴ νομι σθεῖεν τισὶ καινοτομεῖν τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Νικαία, ἔγραψαν Ιουλίου (95), καὶ ἐμαρτύραντο κύρια τάδε ἡγεῖσθαι· κατὰ χρείαν δὲ σαφηνείας, τὴν αὐτὴν διάνοιαν πλατῦναι· ὥστε μὴ ἐγγενέσθαι τοῖς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦσιν, ἀποκεχρημένοις τῇ συντομία τῆς γραφῆς, εἰς ἄτοπον ἕλκειν τοὺς ἀπείρους διαλέξεως. Ταῦτα πράξαντες ἑκάτεροι, διέλυσαν τὸν σύλλογον, καὶ εἰς τὰ οἰκεῖα ἔκαστος ἐπανῆλθε. Συνέστη δὲ αὕτη ἡ σύνοδος, Ρουφίνου καὶ Εὐσεβίου ὑπατευόν- των ἐνδέκατον δὲ τοῦτο ἔτος ἦν ἀπὸ τῆς Κων- σταντίνου τελευτῆς. Συνῆλθον δὲ, ἐκ μὲν τῶν πρὸς Δύσιν πόλεων ἀμφὶ τριακόσιοι ἐπίσκοποι (94)· ἐκ δὲ τῆς Εω, ἐξ καὶ ἑβδομήκοντα· σὺν τούτοις δὲ καὶ Ισχυρίων, ἐπιτραπεὶς τὴν τοῦ Μαρεώτου ἐπισκοπὴν πρὸς τῶν ᾿Αθανασίῳ ἀπεχθανομένων, Β - ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. "Οτι μετὰ τὴν σύνοδον, ἡ ἕως καὶ ἡ Ἑσπέρα δι έστη· καὶ ἡ μὲν Ἑσπέρα καλῶς τῆς ἐν Νικαία πίστεως είχετο· ἡ δὲ Ἕως διὰ τὴν ἔριν περὶ τὸ δόγμα, ἔν τισιν ἐστασίαζε. Μετά ταύτην τὴν σύνοδον, οὐκέτι ἀλλήλοις ὡς ὁμοδόξοις ἐπεμίγνυντο, οὐδὲ ἐκοινώνουν. Οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Δύσιν, μέχρι Θρακών (95) σφᾶς χωρίσαντες· οἱ δὲ ἀνὰ τὴν Εω, μέχρις Ιλλυριών. Τὰ δὲ τῶν Ἐκκλη- σιῶν, ὡς εἰκὸς, ἐν διχονοίαις συγκέχυτο, καὶ ἐν δια βολαῖς ἦν. Εἰ γὰρ καὶ πρότερον περὶ τὸ δόγμα δι- εφέροντο, ἀλλ᾽ οὖν ἀλλήλοις συγκοινωνοῦντες, οὐ μέγα τὸ κακὸν ἐποίουν, καὶ παραπλησίως φρονεῖν ἐνομίζοντο· ὡς ἐπίπαν γὰρ, ἡ μὲν ἀνὰ πᾶσαν τὴν Δύσιν Εκκλησία καθαρῶς διὰ τῶν πατρίων ἔθυνο μένη δογμάτων, ἔριδός τε καὶ τῆς περὶ ταῦτα τερ θρείας ἀπήλλακτο. Εἰ γὰρ καὶ τὸ τῇδε ὑπήκοον πρὸς τὴν ᾿Αρείου δόξαν μετάγειν ἐσπούδαζον, Αὐξέντιος ὁ Μεδιολάνου ἐπίσκοπος γενόμενος, καὶ Οὐάλης καὶ οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Ευ μέχρι Θρακών σφᾶς χωρίσαντες· οἱ δὲ ἀνὰ τὴν Δύσιν μέχρις Ιλλυριών. HISTORIA ECCLESIASTICA. -- LIB. III. A istos excommunicassent, et ab Ecclesia catholica alienos esse decrevissent, litteras scripserunt ad omnes ubique episcopos, ut res a se judicatas suffragio suo comprobarent, et in eamdem cum ipsis fidem consentirent. Cæterum et ipsi quoque aliam conscriptionem fidei tunc temporis edide- runt, prolixiorem quidem Nicæna : eamdem tamen continentem sententiam, nec multum ab illius verbis discrepantem. Denique Hosius ac Proto- genes, qui tunc inter episcopos Occidentis, qui Serdice convenerant, principem locum obtine bant, veriti fortasse ne quibusdam videren tur derogasse Nicæni concili decretis, litteras Ju- lio scripserunt : testatique sunt se illa qui- dem rata habere; sed, majoris perspicuitatis cauish, eandem sententiam fusius exposuisse : ne Arianis brevitate conscriptionis illius abutentibus, occasio daretur imperitos hujusmodi disputationum, in absurdum sensum pertrahendi. His ab utraque parte gestis, concilium dissolverunt, et ad suam quisque Ecclesiam reversi sunt. Porro hæc syn- odus congregata est, Rufino et Eusebio consulibus, anno undecimo post obitum Constantini. Et ex Occidentis quidem partibus trecenti circiter episcopi eo convenere : ex Oriente vero septuaginta sex : inter quos erat etiam Ischyrio, cui episcopatus Marcoticæ delatus fuerat ab inimicis Atha- nasii. CAP. XIII. Quomodo Orientales et Occidentales post concilium a se invicem discissi sunt: et Occidentales quidem Nicænam fidem recte servarunt: Orientales vero ob contentionem de fide, in quibusdam dissense, runt inter se. Post hanc synodum, Orientales et Occidentales non amplius inter se commisti sunt tanquam idem sentientes de fide, neque invicem communicarunt, Sed Orientales quidem Thracia tenus: Occideņ tales vero usque ad Illyricum, sese mutuo direnie- runt. Ecclesiarum vero status dissensionibus per- turbatus, et calumniis obnoxius fuit. Nam antea quidem licet de doctrina fidei dissentirent, inter se tamen communicantes, malum ipsum minime augebant, et unum idemque sentire omnes vide- bantur. Etenim universa quidem Occidentis Eccle, sia, utpote quæ doctrinae majorum sincere insiste- ret, ab omni fere contentione et rixa de hujusmodi D rebus, vacua erat. Etsi enim Aurentius Mediola - VALESII ANNOTATIONES. formula ad calcem epistolæ synodicæ concilii Ser- dicensis, quam refert Theodoritus in libro secundo Historiæ ecclesiasticæ. Verum hanc formulam sup- posititiam esse ac spuriam contendit Baronius. Qua de re plura dicemus in annotationibus ad Theodoritumi. Protogenis ad Julium papam hodie non exstat, quod sciam. Prælixa autem erat formulæ fidei concilii Serdicensis, quasi quædam excusatio atque de- fensio. Sozomenus hausit ex Socrate; Socrates vero ex PATROL. GR. LXVII. Athanasii loco male intellecto. Vide quæ notavi ad librum secundum Socratis, capite 20. quidem existimavi verba hic esse transposita, et restitui debere in hunc modum, Sed nunc, re attentius exammata, nibil mutandum censeo. Viroyis enim modo legas, idem sensus est. Sed in vulgata quidem lectione uterque terminus excluditur. In ea vero scriptura quam ex conjectura protulimus, includendus est terminus. Eadem fere habet Socrates in libro se- cundo, capite 22, ubi vide si placet quæ notavi. (92) Πίστεως γραφὴν ἑτέραν. Exstat hæc fidei (93) Ἔγραψαν Ιουλίῳ. Hæc epistola Mosii et (94) Αμφὶ τριακόσιοι ἐπίσκοποι. Hunc erroren (95) Οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Δύσιν μέχρι Θρακών. Olim

ἐπιψηφίσασθαι τοῖς παρ' αὐτῶν κεκριμένοις, καὶ ὁμοφρονεῖν αὐτοῖς περὶ τὸ δόγμα. Ἐξέθεντο δὲ καὶ αὐτοὶ τηνικαῦτα πίστεως γραφὴν ἑτέραν (99), πλατ τυτέραν μὲν τῆς ἐν Νικαίᾳ, φυλάττουσαν δὲ τὴν αὐτὴν διάνοιαν, καὶ οὐ παρὰ πολὺ διαλλάττουσαν τῶν ἐκείνης ῥημάτων. Αμέλει Οσιος καὶ Πρωτογένης, οι τότε ὑπῆρχον ἄρχοντες τῶν ἀπὸ τῆς δύσεως ἐν Σαρδική συνεληλυθότων .. δείσαντες ἴσως μὴ νομι σθεῖεν τισὶ καινοτομεῖν τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Νικαία, ἔγραψαν Ιουλίου (95), καὶ ἐμαρτύραντο κύρια τάδε ἡγεῖσθαι· κατὰ χρείαν δὲ σαφηνείας, τὴν αὐτὴν διάνοιαν πλατῦναι· ὥστε μὴ ἐγγενέσθαι τοῖς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦσιν, ἀποκεχρημένοις τῇ συντομία τῆς γραφῆς, εἰς ἄτοπον ἕλκειν τοὺς ἀπείρους διαλέξεως. Ταῦτα πράξαντες ἑκάτεροι, διέλυσαν τὸν σύλλογον, καὶ εἰς τὰ οἰκεῖα ἔκαστος ἐπανῆλθε. Συνέστη δὲ αὕτη ἡ σύνοδος, Ρουφίνου καὶ Εὐσεβίου ὑπατευόν- των ἐνδέκατον δὲ τοῦτο ἔτος ἦν ἀπὸ τῆς Κων- σταντίνου τελευτῆς. Συνῆλθον δὲ, ἐκ μὲν τῶν πρὸς Δύσιν πόλεων ἀμφὶ τριακόσιοι ἐπίσκοποι (94)· ἐκ δὲ τῆς Εω, ἐξ καὶ ἑβδομήκοντα· σὺν τούτοις δὲ καὶ Ισχυρίων, ἐπιτραπεὶς τὴν τοῦ Μαρεώτου ἐπισκοπὴν πρὸς τῶν ᾿Αθανασίῳ ἀπεχθανομένων, Β - ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. "Οτι μετὰ τὴν σύνοδον, ἡ ἕως καὶ ἡ Ἑσπέρα δι έστη· καὶ ἡ μὲν Ἑσπέρα καλῶς τῆς ἐν Νικαία πίστεως είχετο· ἡ δὲ Ἕως διὰ τὴν ἔριν περὶ τὸ δόγμα, ἔν τισιν ἐστασίαζε. Μετά ταύτην τὴν σύνοδον, οὐκέτι ἀλλήλοις ὡς ὁμοδόξοις ἐπεμίγνυντο, οὐδὲ ἐκοινώνουν. Οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Δύσιν, μέχρι Θρακών (95) σφᾶς χωρίσαντες· οἱ δὲ ἀνὰ τὴν Εω, μέχρις Ιλλυριών. Τὰ δὲ τῶν Ἐκκλη- σιῶν, ὡς εἰκὸς, ἐν διχονοίαις συγκέχυτο, καὶ ἐν δια βολαῖς ἦν. Εἰ γὰρ καὶ πρότερον περὶ τὸ δόγμα δι- εφέροντο, ἀλλ᾽ οὖν ἀλλήλοις συγκοινωνοῦντες, οὐ μέγα τὸ κακὸν ἐποίουν, καὶ παραπλησίως φρονεῖν ἐνομίζοντο· ὡς ἐπίπαν γὰρ, ἡ μὲν ἀνὰ πᾶσαν τὴν Δύσιν Εκκλησία καθαρῶς διὰ τῶν πατρίων ἔθυνο μένη δογμάτων, ἔριδός τε καὶ τῆς περὶ ταῦτα τερ θρείας ἀπήλλακτο. Εἰ γὰρ καὶ τὸ τῇδε ὑπήκοον πρὸς τὴν ᾿Αρείου δόξαν μετάγειν ἐσπούδαζον, Αὐξέντιος ὁ Μεδιολάνου ἐπίσκοπος γενόμενος, καὶ Οὐάλης καὶ οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Ευ μέχρι Θρακών σφᾶς χωρίσαντες· οἱ δὲ ἀνὰ τὴν Δύσιν μέχρις Ιλλυριών. HISTORIA ECCLESIASTICA. -- LIB. III. A istos excommunicassent, et ab Ecclesia catholica alienos esse decrevissent, litteras scripserunt ad omnes ubique episcopos, ut res a se judicatas suffragio suo comprobarent, et in eamdem cum ipsis fidem consentirent. Cæterum et ipsi quoque aliam conscriptionem fidei tunc temporis edide- runt, prolixiorem quidem Nicæna : eamdem tamen continentem sententiam, nec multum ab illius verbis discrepantem. Denique Hosius ac Proto- genes, qui tunc inter episcopos Occidentis, qui Serdice convenerant, principem locum obtine bant, veriti fortasse ne quibusdam videren tur derogasse Nicæni concili decretis, litteras Ju- lio scripserunt : testatique sunt se illa qui- dem rata habere; sed, majoris perspicuitatis cauish, eandem sententiam fusius exposuisse : ne Arianis brevitate conscriptionis illius abutentibus, occasio daretur imperitos hujusmodi disputationum, in absurdum sensum pertrahendi. His ab utraque parte gestis, concilium dissolverunt, et ad suam quisque Ecclesiam reversi sunt. Porro hæc syn- odus congregata est, Rufino et Eusebio consulibus, anno undecimo post obitum Constantini. Et ex Occidentis quidem partibus trecenti circiter episcopi eo convenere : ex Oriente vero septuaginta sex : inter quos erat etiam Ischyrio, cui episcopatus Marcoticæ delatus fuerat ab inimicis Atha- nasii. CAP. XIII. Quomodo Orientales et Occidentales post concilium a se invicem discissi sunt: et Occidentales quidem Nicænam fidem recte servarunt: Orientales vero ob contentionem de fide, in quibusdam dissense, runt inter se. Post hanc synodum, Orientales et Occidentales non amplius inter se commisti sunt tanquam idem sentientes de fide, neque invicem communicarunt, Sed Orientales quidem Thracia tenus: Occideņ tales vero usque ad Illyricum, sese mutuo direnie- runt. Ecclesiarum vero status dissensionibus per- turbatus, et calumniis obnoxius fuit. Nam antea quidem licet de doctrina fidei dissentirent, inter se tamen communicantes, malum ipsum minime augebant, et unum idemque sentire omnes vide- bantur. Etenim universa quidem Occidentis Eccle, sia, utpote quæ doctrinae majorum sincere insiste- ret, ab omni fere contentione et rixa de hujusmodi D rebus, vacua erat. Etsi enim Aurentius Mediola - VALESII ANNOTATIONES. formula ad calcem epistolæ synodicæ concilii Ser- dicensis, quam refert Theodoritus in libro secundo Historiæ ecclesiasticæ. Verum hanc formulam sup- posititiam esse ac spuriam contendit Baronius. Qua de re plura dicemus in annotationibus ad Theodoritumi. Protogenis ad Julium papam hodie non exstat, quod sciam. Prælixa autem erat formulæ fidei concilii Serdicensis, quasi quædam excusatio atque de- fensio. Sozomenus hausit ex Socrate; Socrates vero ex PATROL. GR. LXVII. Athanasii loco male intellecto. Vide quæ notavi ad librum secundum Socratis, capite 20. quidem existimavi verba hic esse transposita, et restitui debere in hunc modum, Sed nunc, re attentius exammata, nibil mutandum censeo. Viroyis enim modo legas, idem sensus est. Sed in vulgata quidem lectione uterque terminus excluditur. In ea vero scriptura quam ex conjectura protulimus, includendus est terminus. Eadem fere habet Socrates in libro se- cundo, capite 22, ubi vide si placet quæ notavi. (92) Πίστεως γραφὴν ἑτέραν. Exstat hæc fidei (93) Ἔγραψαν Ιουλίῳ. Hæc epistola Mosii et (94) Αμφὶ τριακόσιοι ἐπίσκοποι. Hunc erroren (95) Οἱ μὲν ἀνὰ τὴν Δύσιν μέχρι Θρακών. Olim

αὐτοῖς ἡ σπουδὴ προυχώρει, προϊσταμένου τοῦ Ῥω μαίων, θρόνου, καὶ τῶν ἄλλων ἱερέων ἐπιμελῶς φθά νοντος (96), καὶ τὰς βλάστας ἐκκόπτοντος τῆς τοιαύ της αἱρέσεως. Τὸ δὲ ἑῷον, εἰ καὶ ἐστασίαζε μετὰ τὴν ἐν ᾿Αντιοχεία σύνοδον, καὶ πρὸς τὴν ἐν Νικαία πίστιν περιφανῶς ἤδη διεφέρετο (97), τὸ μὲν ἀληθὲς, οἶμαι, κατὰ τὴν τῶν πλειόνων γνώμην εἰς τὴν αὐτὴν συν- έτρεχε διάνοιαν, καὶ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς αὐτίας τὸν Υἱὸν συνωμολόγει. Εριστικῶς δὲ πρὸς τὴν ὁμοού στον λέξιν τινὲς ἀπεμάχοντο. Οἱ μὲν γὰρ τὴν ἀρχὴν τῷ ὀνόματι ἐναντιωθέντες, ὡς συμβάλλω, τοῦτο δὲ τὸ πολλοῖς συμβαῖνον, αἰσχύνην ἡγοῦντο δόξαι νενι- κῆσθαι. Οἱ δὲ, καὶ ὑπὸ ἕξεως τῶν περὶ ταῦτα συχνών διαλέξεων, ἐπὶ τὸ ὧδε δοξάζειν περὶ Θεοῦ τραπέντες, ἀμεταθέτως λοιπὸν εἶχον. Οἱ δὲ, εἰδότες ὡς οὐ δέον φιλονεικοῦσι, πρὸς τὸ κεχαρισμένον ἑκατέροις ὑπο εκλίνοντο διὰ δύναμιν, ἡ οἰκειότητα, ἢ ἄλλας αἰτίας, ὑφ᾽ ὧν ἄνθρωποι προάγονται τὰ μὴ προσήκοντα χα- ρίζεσθαι, ἢ παρρησίαν μὴ ἄγειν ἐφ᾽ οἷς χρὴ διελέγο χειν. Πολλοὶ δὲ λῆρον ἡγοῦντο, τρίβεσθαι περὶ τὰς τοιαύτας ἔριδας τῶν λόγων· ἡσυχῇ δὲ τῆς γνώμης είχοντο τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων· ἐῴκεισαν δὲ παρὰ πάντας τοὺς ἀνὰ τὴν ἕω εἰς τὸ φανερὸν ἀπρὶξ ἔχεσθαι τῶν ἐν Νικαίᾳ δοξάντων, Παῦλος ὁ Κων σταντινουπόλεως ἐπίσκοπος, καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αλεξαν δρείας, καὶ σύμπαν τὸ μοναχικὸν πλῆθος· 'Αντώ- νιός τε ὁ Μέγας ἔτι περιών, καὶ οἱ συγγενόμενοι αὐτῷ, καὶ ἄλλοι πλεῖστοι ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον, καὶ ἀλ λαχοῦ τῆς Ῥωμαίων γῆς. Τούτων δὲ ἐπείπερ ἐπεμνή- σθην, ὅσους περιφανείς κατ' αὐτὴν τὴν ἡγεμονίαν παρείληφα, ἐπιδραμοῦμαι τῷ λόγῳ. Α Ουρσάκιος οἱ ἐκ Παννονίων, οὐ δήπου κατὰ γνώμην ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν ἐν τοῖς χρόνοις ἐκείνοις ἐν Αἰγύπτῳ ἀκμασάντων ἁγίων ἀνδρῶν, Ἀντωνίου, τῶν δύο Μακαρίων, Ηρακλείου, Κρονίου, Παίρνου τίου, Πουτουβάστου, 'Αρσισίου, Σαραπίωνος, Πιτυρίωνος, Παχωμίου, Απολλωνίου, Ανούρ, Ιλαρίωνος καὶ ἑτέρων πλείστων ἁγίων κατά λόγος. Αρξομαι δὲ ἐξ Αἰγύπτου, καὶ Μακαρίων τῶν δύο, τῶν ἀοιδιμωτάτων ἡγεμόνων τῆς Σκήτεως, καὶ τοῦ τῇδε όρους. Τούτοιν δέ, ὁ μὲν Αἰγύπτιος· ὁ δὲ πολι- πολιτικός, τικὸς 1, ὡς ἀστὸς, ὠνομάζετο. Ην γὰρ τῷ γένει φθάνοντος καὶ τὰς βλάστας ἐκκόπτοντος τῆς τοιαύτης αἱρέσεως. Οι καὶ μετ᾿ ἄλλων ἱερέων ἐπι- μελῶς, φθανόντων πτόντων, προφανώς Πολιτικός. ἐν τῇ πόλει, SOZOMENI B nensis episcopus, et Ursacius ac Valens Pannonii, cam imperii partem ad Arii opinionem traducere conarentur, eorum tamen conatus ex voto ipsis non successit; cum Romanus episcopus obsiste- ret, aliique sacerdotes sollicite præcaverent, et hæreseos illius germina amputarent. Orientis autem Ecclesia, etsi post Antiochenan synodum tumultuari cœperat, et a Nicæna fide palam discre- pabat: revera tamen major pars in eamdem con- spirabat sententiam, nieo quidem judicio, et Filium ex Patris substantia ortum confitebatur. Quidam vero, contentionis studio ducti, Consubstantialis vocabulum impugnabant. Nam hi quidem qui jam inde ab initio huic voci fuerant adversati; Id quod plerisque evenire solet, turpe sibi fore, ut equidem opinor, judicabant, si superati fuisse viderentur. Alii vero, qui crebris de ea re dispu- lationibus eo tandem perducti fuerant, ut ita de Deo sentirent, ab opinione sua deinceps abduci aon poterant. Alii rursus, qui videbant supradi- ctos, contra quam decebat, pervicaciter conten- dere, ad id quod utrique parti gratum erat de- flexerunt, propter potentiam vel familiaritatem, vel alias ob causas, quibus homines adduci solent ut ea indulgeant quæ indulgeri non debent, aut libertate ac fiducia non utantur, ubi reprehensione opus est. Multi vero, cum stultum esse existima- rent, in hujusmodi verborum altercationibus tem- pus terere, decretis Nicanorum antistitum cuin silentio acquiescebant. Sed præ reliquis omnibus Orientalibus, Paulus episcopus Constantinopolita- nus, et Alhanasius Alexandrinus, et omnis mona- chorum multitudo, et Magnus Antonius qui adhuc superstes erat, ejusque discipuli; alii denique complures per Ægyptum et in reliquis provinciis imperii Romani, decretis concilii Nicæni mordicus visi sunt adhærere. Verum quoniam istorum hominum mentionem feci, Constantii claruisse accepi, breviter percensebo. CAP. XIV. De viris sanctis qui eo tempore in Ægypto florue- runt, Antonio scilicet, duobus Macariis, Heraclio, Cronio, Daphnutio, Putubasle, Arsisio, Serapione, Pityrione, Pachomio, Apollonio, Anuph, Hila- rione, et aliis pluribus. c quoscunque principatu Ordiar autem ab Ægypto, et a duobus Macariis, celeberrimis rectoribus qui in Sceti et in monte regionis illius præfuerunt. llorum alter Ægyptius D fuit ; aller id est urbicus, dicebatur. Erat Socr. lib. iv, c. 23. VALESII ANNOTATIONES. codice Fukeliano scriptum est scripturam si sequi volumus, addenda erit praepo- sitio in hunc modumn, etc. Savilius et Christophorsonus ad latus suorum codicum emendarunt et exx ex conjectura, ut apparel. vulgatam tamen lectionem damnare noliin, cum Sozomenus utramque vocem promiscue usurpare soleat. VARIORUM. Macarius Alexandrinus, Politicus dictus, quod non modo in solitudine inter mona- hos versaretur, sed in urbe Alexan dria magnam vitæ partem transegit. Erat et aller Macarius Agyptius, Senior dictus. Quin et tertium, Antonii discipulum, Amathæ socium, nobis excu! (96) Καὶ ἄλλων ἱερέων ἐπιμελῶς ἐφθάνοντο. In (97) Περιφανῶς ἤδη διεφέρετο. Mallem scribere

Β - Αλεξανδρεύς. Αμφω δὲ ὅτι μάλιστα θεσπεσίω ἐγενέ- σθην, καὶ θείαν πρόγνωσιν (98) καὶ φιλοσοφίαν, καὶ δαίμοσι φοβερώ· πολλῶν τε καὶ παραδόξων πραγμά- των καὶ ἰαμάτων δημιουργώ. Τὸν δὲ Αἰγύπτιον λό- γος, ὡς καὶ νεκρὸν ζῆν ἐποίησεν, ἵν᾿ ἑτερόδοξων πείσῃ νεκρῶν ἀνάστασιν ἔσεσθαι. Διεβίῳ δὲ ἀμφὶ τὰ ἐνενήκοντα ἔτη· ἑξήκοντα δὲ ἐκ τούτων ἐν ταῖς ἐρήσ μοις διέτριβεν. Αὐτίκα τε φιλοσοφεῖν ἀρχόμενος, ἔτι νέος ὢν διέπρεπεν, ὡς παιδαριογέροντα παρὰ τῶν μοναχῶν ὀνομάζεσθαι, καὶ τεσσαράκοντα έτη γεγο νότα, χειροτονηθῆναι πρεσβύτερον. Ὁ δὲ ἕτερος, χρόνῳ μὲν ὕστερον πρεσβύτερος ἐγένετο· παντοδα- τῆς δὲ σχεδὸν ἀσκήσεως ἐπειράθη· τὰ μὲν αὐτὸς περινοῶν· ἃ δὲ παρ᾽ ἄλλοις ἤκουσεν, ἐκ παντὸς τρό που κατορθῶν· ὡς ὑπὸ τοῦ ἄγαν κατεσκληκέναι, μή φύειν τοῦ γενείου τὰς τρίχας. Ἐν τούτῳ δὲ περὶ τὸν αὐτὸν χρόνον ἐφιλοσόφουν Πάμβω τε καὶ Ἡρακλεί- δης, καὶ Κρόνιος, καὶ Παφνούτιος, καὶ Πουτουβάστης, καὶ ᾿Αρσίαιος, καὶ Σαραπίων ὁ μέγας, καὶ Πιτυρίων, ὃς παρὰ Θηβαίοις τὴν διατριβὴν εἶχε· καὶ Παχώ- μιος, ὃς ἀρχηγὸς ἐγένετο τῶν καλουμένων Ταβεν νησιωτών (94). Σχῆμα δὲ τούτοις ἦν καὶ πολιτεία ἔν τισι παρηλλαγμένη τῆς ἄλλης μοναχικῆς· πρὸς ἀρε τὴν μέντοι ὁρῶσα, καὶ τὴν ψυχήν προσερεθίζουσα, τῶν ἐπὶ γῆς καταφρονεῖν· ἄνω δὲ ὁρῶν, ἵν' εὐμαρών ἐπὶ τὰ οὐράνια χωροίη, ἡνίκα τοῦ σώματος ἀπαλλα γείη · διφθέρας δὲ ἀμφιέννυσθαι κατά μίμησιν Ηλιού τοῦ Θεσβίτου· ἐμοὶ δοκεῖν, ὥστε ἐκ τοῦ περιχειμένου δέρματος, εἰς ἀνάμνησιν ἀεὶ λαμβάνοντας τὴν ἀρετὴν τοῦ προφήτου, ἀνδρείως πρὸς τὰς ἐπιθυμίας τῶν ἀφροδισίων συντετάχθαι, καὶ ζήλῳ τῷ πρὸς αὐτὸν, ὦ καὶ ἐλπίδι ὁμοίων ἀμοιβῶν, προθυμότερον σωφρονείν. Λόγος δὲ καὶ τὰ ἄλλα ἐνδύματα τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μου ναχῶν, συλλαμβάνεσθαι εἰς ὑπόδειγμα φιλοσοφίας τινάς· μηδὲ ὡς ἔτυχε παραλλάσσειν τῶν ἄλλων. Καὶ τοὺς μὲν χιτῶνας ἀχειριδώτους (1) ἐνδεδύσκεσθαι, παιδεύοντας μὴ ἑτοίμους ἔχειν τὰς χεῖρας εἰς ύβριν. Τὸ δὲ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σκέπασμα, ο κουκούλιον και λοῦσιν, ὥστε ἐπίσης ἀκεραίως καὶ καθαρῶς βιοῦν τοῖς γάλακτι τρεφομένοις παισιν, οἷς αἱ τοιαῦται τιάραι ἐπίκεινται, τὸ ἡγεμονικόν σκέπουσαί τε καὶ θείαν πρόγνωσιν. νήσος Ταβέννησος. Ταβέννησος, με Πελοπόννησος, Προκόνησος, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A enim oriundus ex urbe Alexandria. Uterque porro ob divinam præscientiam ac philosophiam admi- rabilis, et damqnibus formidabilis fuit, multaque miracula et curationes stupendas perfecit. gy plius quidem mortuum ad vitam revocasse dicitur, ut cuidam hæretico persuaderet futuram esse mortuorum resurrectionem. Vixit hic annos circi- ler nopaginta ; ex quibus sexaginta exegit in soli- tudine. Qui simul atque philosophari coepisset, adhuc in juvenili ætate constitutus ita enituit, uş puer senex vulgo a monachis vocaretur ; et annos natus quadraginta ad presbyterii gradus eve- ctus sit. Alter vero serius quidem presbyter factus est. Sed omnibus fere arcţioria disciplinæ exerci- tationibus est perfunctus : quarum alias ipse exco- gitaverat : quasdam ab aliis acceptas, tanto studio excoluerat, ut ex nimia cutis ariditate pili barbe ei nou succreverint. Per idem tempus ibidem phi- Isophati sunt Pambo, Heraclides, Cronius, Fa- phnutius, Putubastes, Arsisius, magnus Serapio, et Pityrio, qui juxta Thebæos domicilium habuit ; Pachomius deuique, qui Tabennensium monacho- rum auctor atque institutor fuit. Horum habitus, et conversatio in quibusdam a reliquorum mona- chorum vita discrepabat: ejusmodi tamen eral, quæ ad virtutem tenderet, et animum ad rerum ţerrenarum despicientiam, et ad contemplationein cœlestium excitaret, ut cum ex corpore migrandum esset, alacriter ad celestia transiret. Pellibus au- tem vestiuntur, exemplo Elia Thesbitæ, hanc, ut C opinor, ob causam, ut anietu pellices admoniti de virtute illius propheta, flagitiosis cupilitaribus fortiter resistant, et tum studio illius imitandi, tum spe similium præniorum incitati, temperan- tiam libentius consectentur. Sed et reliqua indus menta monacborum Ægypti, ad cujusdam philo- sophiæ speciem referri aiunt, nec temere ac sine causa ab aliis discrepare. Et tunicas quidem sine manicis eos liabere, ut manus ab injuria compri mendas esse doceant. Capitis autem tegumentum, quod cucullum vocant, ideo gestare, ut simpliciter VALESH ANNOTATIONES. Certe Nicephorus, cum hanc phra- sim non probaret, locum bunc aliter expres- sit. siotæ dicuntur a Cassiano in libro quarto Justitu- tionum; Tabennenses a beato Hieronymo in Pro- logo quem scripsit in regulam Pachomii, et ab auctore incerto vitæ Pachomii. Sic autem dicti sunt a Tabenneso, vel Tabennesio vico Thebaidis, in quo Pachomius monasterium construxit; non antem a Tabenna insula, ut cuncti hactenus cre- diderunt. Decepit eos scilicet prava scriptura quæ legitur pro Certe nec Pal- ladius, nec auctor Vitæ Pachomii locum illum in quo Pachomius monasterium condidit, insu- lam fuisse dicunt: sed alter vicum, alter locum in Thebaidé ita dictum esse affirmat. Deinde etsi insula esset hic locus, non distinctis vocibus, sed conjunctim potius dicendus esset et similia. nus in libro primo Institutionum, et Dorotheus in Doctring prinia. VARIORUM. psit Petrus possimus, cui etiam homilias, a Pico primum editas, et opuscula, a se in lucem emissa, adjudicanda censet. Et in hac quidem septentia nie olim fuisse fateor. Verum, re melius perpensa, agre a me impetrare possum ut credam, præter Egyptium et Alexandrinum, tertium etiam fingen- dum esse Macarium, Antonii discipulum, Amatlle collegam, Operum Maçarianorum auctorem, Cerţe non alios Macarios Antonii discipulos nobis exhi- bent Socrates, & zomenus, Theodorilus, Nicepho rus, et qui hoc ipso tempore, his ipsis in locis vixit, deque iis prolixe agit, ipse Palladius. Guil. Cave, Hist. . vol. II. pag. 76. (99) Καὶ θείαν πρόγνωσιν. Malim scribere διὰ D in his Sozomeni libris habetur. Nam Ταβέννη (99) Καλουμένων Ταβεννησιωτών. Τabennen- (1) Χιτώνας ἀχειριδωτους. Colobia vocat Cassia-

Β - Αλεξανδρεύς. Αμφω δὲ ὅτι μάλιστα θεσπεσίω ἐγενέ- σθην, καὶ θείαν πρόγνωσιν (98) καὶ φιλοσοφίαν, καὶ δαίμοσι φοβερώ· πολλῶν τε καὶ παραδόξων πραγμά- των καὶ ἰαμάτων δημιουργώ. Τὸν δὲ Αἰγύπτιον λό- γος, ὡς καὶ νεκρὸν ζῆν ἐποίησεν, ἵν᾿ ἑτερόδοξων πείσῃ νεκρῶν ἀνάστασιν ἔσεσθαι. Διεβίῳ δὲ ἀμφὶ τὰ ἐνενήκοντα ἔτη· ἑξήκοντα δὲ ἐκ τούτων ἐν ταῖς ἐρήσ μοις διέτριβεν. Αὐτίκα τε φιλοσοφεῖν ἀρχόμενος, ἔτι νέος ὢν διέπρεπεν, ὡς παιδαριογέροντα παρὰ τῶν μοναχῶν ὀνομάζεσθαι, καὶ τεσσαράκοντα έτη γεγο νότα, χειροτονηθῆναι πρεσβύτερον. Ὁ δὲ ἕτερος, χρόνῳ μὲν ὕστερον πρεσβύτερος ἐγένετο· παντοδα- τῆς δὲ σχεδὸν ἀσκήσεως ἐπειράθη· τὰ μὲν αὐτὸς περινοῶν· ἃ δὲ παρ᾽ ἄλλοις ἤκουσεν, ἐκ παντὸς τρό που κατορθῶν· ὡς ὑπὸ τοῦ ἄγαν κατεσκληκέναι, μή φύειν τοῦ γενείου τὰς τρίχας. Ἐν τούτῳ δὲ περὶ τὸν αὐτὸν χρόνον ἐφιλοσόφουν Πάμβω τε καὶ Ἡρακλεί- δης, καὶ Κρόνιος, καὶ Παφνούτιος, καὶ Πουτουβάστης, καὶ ᾿Αρσίαιος, καὶ Σαραπίων ὁ μέγας, καὶ Πιτυρίων, ὃς παρὰ Θηβαίοις τὴν διατριβὴν εἶχε· καὶ Παχώ- μιος, ὃς ἀρχηγὸς ἐγένετο τῶν καλουμένων Ταβεν νησιωτών (94). Σχῆμα δὲ τούτοις ἦν καὶ πολιτεία ἔν τισι παρηλλαγμένη τῆς ἄλλης μοναχικῆς· πρὸς ἀρε τὴν μέντοι ὁρῶσα, καὶ τὴν ψυχήν προσερεθίζουσα, τῶν ἐπὶ γῆς καταφρονεῖν· ἄνω δὲ ὁρῶν, ἵν' εὐμαρών ἐπὶ τὰ οὐράνια χωροίη, ἡνίκα τοῦ σώματος ἀπαλλα γείη · διφθέρας δὲ ἀμφιέννυσθαι κατά μίμησιν Ηλιού τοῦ Θεσβίτου· ἐμοὶ δοκεῖν, ὥστε ἐκ τοῦ περιχειμένου δέρματος, εἰς ἀνάμνησιν ἀεὶ λαμβάνοντας τὴν ἀρετὴν τοῦ προφήτου, ἀνδρείως πρὸς τὰς ἐπιθυμίας τῶν ἀφροδισίων συντετάχθαι, καὶ ζήλῳ τῷ πρὸς αὐτὸν, ὦ καὶ ἐλπίδι ὁμοίων ἀμοιβῶν, προθυμότερον σωφρονείν. Λόγος δὲ καὶ τὰ ἄλλα ἐνδύματα τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μου ναχῶν, συλλαμβάνεσθαι εἰς ὑπόδειγμα φιλοσοφίας τινάς· μηδὲ ὡς ἔτυχε παραλλάσσειν τῶν ἄλλων. Καὶ τοὺς μὲν χιτῶνας ἀχειριδώτους (1) ἐνδεδύσκεσθαι, παιδεύοντας μὴ ἑτοίμους ἔχειν τὰς χεῖρας εἰς ύβριν. Τὸ δὲ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς σκέπασμα, ο κουκούλιον και λοῦσιν, ὥστε ἐπίσης ἀκεραίως καὶ καθαρῶς βιοῦν τοῖς γάλακτι τρεφομένοις παισιν, οἷς αἱ τοιαῦται τιάραι ἐπίκεινται, τὸ ἡγεμονικόν σκέπουσαί τε καὶ θείαν πρόγνωσιν. νήσος Ταβέννησος. Ταβέννησος, με Πελοπόννησος, Προκόνησος, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A enim oriundus ex urbe Alexandria. Uterque porro ob divinam præscientiam ac philosophiam admi- rabilis, et damqnibus formidabilis fuit, multaque miracula et curationes stupendas perfecit. gy plius quidem mortuum ad vitam revocasse dicitur, ut cuidam hæretico persuaderet futuram esse mortuorum resurrectionem. Vixit hic annos circi- ler nopaginta ; ex quibus sexaginta exegit in soli- tudine. Qui simul atque philosophari coepisset, adhuc in juvenili ætate constitutus ita enituit, uş puer senex vulgo a monachis vocaretur ; et annos natus quadraginta ad presbyterii gradus eve- ctus sit. Alter vero serius quidem presbyter factus est. Sed omnibus fere arcţioria disciplinæ exerci- tationibus est perfunctus : quarum alias ipse exco- gitaverat : quasdam ab aliis acceptas, tanto studio excoluerat, ut ex nimia cutis ariditate pili barbe ei nou succreverint. Per idem tempus ibidem phi- Isophati sunt Pambo, Heraclides, Cronius, Fa- phnutius, Putubastes, Arsisius, magnus Serapio, et Pityrio, qui juxta Thebæos domicilium habuit ; Pachomius deuique, qui Tabennensium monacho- rum auctor atque institutor fuit. Horum habitus, et conversatio in quibusdam a reliquorum mona- chorum vita discrepabat: ejusmodi tamen eral, quæ ad virtutem tenderet, et animum ad rerum ţerrenarum despicientiam, et ad contemplationein cœlestium excitaret, ut cum ex corpore migrandum esset, alacriter ad celestia transiret. Pellibus au- tem vestiuntur, exemplo Elia Thesbitæ, hanc, ut C opinor, ob causam, ut anietu pellices admoniti de virtute illius propheta, flagitiosis cupilitaribus fortiter resistant, et tum studio illius imitandi, tum spe similium præniorum incitati, temperan- tiam libentius consectentur. Sed et reliqua indus menta monacborum Ægypti, ad cujusdam philo- sophiæ speciem referri aiunt, nec temere ac sine causa ab aliis discrepare. Et tunicas quidem sine manicis eos liabere, ut manus ab injuria compri mendas esse doceant. Capitis autem tegumentum, quod cucullum vocant, ideo gestare, ut simpliciter VALESH ANNOTATIONES. Certe Nicephorus, cum hanc phra- sim non probaret, locum bunc aliter expres- sit. siotæ dicuntur a Cassiano in libro quarto Justitu- tionum; Tabennenses a beato Hieronymo in Pro- logo quem scripsit in regulam Pachomii, et ab auctore incerto vitæ Pachomii. Sic autem dicti sunt a Tabenneso, vel Tabennesio vico Thebaidis, in quo Pachomius monasterium construxit; non antem a Tabenna insula, ut cuncti hactenus cre- diderunt. Decepit eos scilicet prava scriptura quæ legitur pro Certe nec Pal- ladius, nec auctor Vitæ Pachomii locum illum in quo Pachomius monasterium condidit, insu- lam fuisse dicunt: sed alter vicum, alter locum in Thebaidé ita dictum esse affirmat. Deinde etsi insula esset hic locus, non distinctis vocibus, sed conjunctim potius dicendus esset et similia. nus in libro primo Institutionum, et Dorotheus in Doctring prinia. VARIORUM. psit Petrus possimus, cui etiam homilias, a Pico primum editas, et opuscula, a se in lucem emissa, adjudicanda censet. Et in hac quidem septentia nie olim fuisse fateor. Verum, re melius perpensa, agre a me impetrare possum ut credam, præter Egyptium et Alexandrinum, tertium etiam fingen- dum esse Macarium, Antonii discipulum, Amatlle collegam, Operum Maçarianorum auctorem, Cerţe non alios Macarios Antonii discipulos nobis exhi- bent Socrates, & zomenus, Theodorilus, Nicepho rus, et qui hoc ipso tempore, his ipsis in locis vixit, deque iis prolixe agit, ipse Palladius. Guil. Cave, Hist. . vol. II. pag. 76. (99) Καὶ θείαν πρόγνωσιν. Malim scribere διὰ D in his Sozomeni libris habetur. Nam Ταβέννη (99) Καλουμένων Ταβεννησιωτών. Τabennen- (1) Χιτώνας ἀχειριδωτους. Colobia vocat Cassia-

Α περιθάλπουσαι. Ζώνη δὲ καὶ ἀναβολεύς (2), ἡ μὲν Β τὴν ὀσφὺν περισφίγγουσα, ὁ δὲ τοὺς ὤμους καὶ τοὺς βραχίονας ἀνέχων, ἑτοίμους εἶναι εἰς διακονίαν Θεοῦ καὶ ἐργασίαν, ὧδε παρακελεύεται. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ, ὡς περὶ τούτων ἄλλοι ἀλλοίους ἀποδεδώκασι λόγους. Ἐμοὶ δὲ ἀπόχρη τοσοῦτον εἰπεῖν. Τόν γε μὴν Παχώ μιόν φασι μόνον ἐν σπηλαίῳ τὰ πρῶτα φιλοσοφῆσαι. Προφανέντα δὲ αὐτῷ θεῖον ἄγγελον, παρακελεύσασθαι νέους ἀθροῖσαι μοναχούς, καὶ συνεἶναι αὐτοῖς. Εὖ γὰρ τὰ κατ' αὐτὸν ἐν φιλοσοφίᾳ κατωρθωκέναι, καὶ χρῆναι καὶ συνοικιῶν ἡγούμενον ὠφελεῖν πολλούς. "Αγειν δὲ αὐτοὺς νόμοις οἷς ἂν δοίη· δεδωκένα: δὲ αὐτῷ δέλτον, ἣν ἔτι φυλάττουσιν. Ἐνοῦσα δὲ ταύτῃ γραφὴ προσ- έταττε συγχωρεῖν ἑκάστῳ, ὡς ἂν οἷός τε ἦν, φαγεῖν καὶ πιεῖν, καὶ ἐργάζεσθαι, νηστεύειν τε, καὶ μή. Τοῖ; μέντοι ρωμαλεωτέρως ἐσθίουσι, τὰ ἐπιπονώτερα τῶν ἔργων ἐπιτρέπειν· τὰ δὲ εὐχερῆ, τοῖς ἀσκουμένοις. Οἰκήματα δὲ μικρὰ κατασκευάσαι πολλὰ, καὶ καθ' ἕκαστον οἴκημα τρεῖς καταμένειν· ὑπὸ ἕνα δὲ οἶκον πάντας τροφῆς μεταλαμβάνειν· σιγῇ τε ἐσθίειν, καὶ καθῆσθαι παρὰ τὰς τραπέζας ἐπικεκαλυμμένους τὰ πρόσωπα, ὡς μήτε ἀλλήλους ὁρᾷν, μήτε ἄλλο τις πλὴν τῆς τραπέζης καὶ τῶν προκειμένων. Ξένον δὲ μὴ συνεσθίειν αὐτοῖς, μόνον εἰ μὴ παροδεύων έπιξε- νωθείη· τὸν δὲ συνοικεῖν αὐτοῖς βουλόμενον, πρότε ρον ἐπὶ τριετίαν τὰ χαλεπώτερα τῶν ἔργων πονεῖν, καὶ οὕτω μετέχειν τῆς αὐτῶν συνοικίας. Διφθέρας δὲ ἀμφιέννυσθαι, καὶ τιάραις ἐρίναις τὰς κεφαλὰς σκέ πεσθαι. Κατασημαίνεσθαι δὲ ταύτας τὰς τιάρας οιονεί κέντροις πορφυροῖς προσέταξε. Χιτῶσι δὲ λινοῖς καὶ ζώναις κεχρήσθαι, καὶ ἐξωσμένους σὺν τοῖς χιτωνίοις καὶ ταῖς διφθέραις καθεύδειν, καθημένους ἐν οἰκοδο- μητοῖς θρόνοις, ἑκατέρωθεν περιπεφραγμένοις, ὥστε τὴν ἑκάστου συνέχειν στρωμνήν. Τῇ δὲ πρώτῃ καὶ τελευταίᾳ ἡμέρᾳ τῆς ἑβδομάδος, ἐπὶ κοινωνίᾳ τῶν θείων μυστηρίων τῷ θυσιαστηρίῳ προσιόντας, τὰς ζώνας λύειν, καὶ τὰς διφθέρας ἀποτίθεσθαι· δωδέ κατον δὲ πάσης τῆς ἡμέρας εὔχεσθαι (5), καὶ πρὸς ἑσπέραν ὁμοίως · τοσαυτάκις δὲ καὶ νύκτωρ· ἐννάτῃ δὲ ὥρᾳ, τρίτον. Ηνίκα δὲ μέλλοιεν ἐσθίειν, ἑκάστης εὐχῆς προᾴδειν ψαλμόν. Πᾶσαν δὲ τὴν συνοικίαν εἰς εἰκοσιτέσσαρα τάγματα διελεῖν, καὶ ἐπονομάσαι ταῦτα τοῖς Ἑλλήνων στοιχείοις· καὶ ὅπως ἔχοι βίου καὶ ἤθους ἑκάστῳ τάγματι τὴν προσηγορίαν ἐφαρ αναβολεῖς δωδέκατον δωδεκάκις, Ετύπωσε δὲ ἐν τῷ λυχνικῷ δώδεκα, καὶ ἐν ταῖς παννυχίσι δώδεκα, καὶ ἐννάτην ὥραν τρεῖς. ἐν τῷ λυχνικῷ, πρὸς ἑσπέραν. τὸ λυχνικόν, πιο SOZOMENI ac pure vivant, perinde ac pueri qui lacte nutriun- tur, quibus hujusmodi tiara imponi solent ad te- gendum et confovendum caput. Cingulum vero et redimiculum illud quidem lumbos præcingens, hoc vero humeros sustinens et brachia, ad mini- sterium Dei et ad opus faciendum promptos ac paratos esse admonet. Nec ignoro alias istarum rerum rationes ab aliis esse allatas. Mihi vero hec dixisse sufficiat. Et Pachomium initio quidem solum in spelunca philosophatum esse dicunt. Postea vero divinum angelum ei apparentem mo- muisse, ut juniores monachos colligeret, et una cum illis versaretur. Nam illum quidem in philo- sophia monastica semetipsum probe exercuisse : tempus nunc esse, ut congregationibus præsidens prodesset plurimis. Eos autem regendos esse legi- bus quas ipsi dedisset. Porro tabulam dedisse ei dicitur, quæ etiamnum custoditur a monachis. In ea perscriptum erat, ut unicuique permitteret tan- tum edere, bibere, operari, ac jejunare, vel secus, quantum posset. Et iis quidem qui validius comederent, opera magis laboriosa imponeret : facilia vero abstinentibus. Utque multas cellas ædificaret: in singulis vero tres degerent monachi. in uno autem conclavi simul omnes cibum sume- rent et cum silentio ederent, sedentes ad men- sam velato capite, ita ut nec se mutuo, nec aliud quidpiam viderent, præter mensam et apposita cibaria. Nullus vero peregrinus una cum illis vesceretur, nisi forte illae pertransiens exciperetur C hospitio. Quod si quis cum ipsis vellet degere, is triennii spatio difficiliora exerceret opera, atque ita demum ipsorum contubernio sociaretur. Ad hæc ut pellibus vestirentur, et capita mitris laneis tegerent : quas etiam clavis quibusdam purpureis insigniri jussit. Utque lineis tunicis et cingulis ute- rentur, cinctique in tunicis ac pellibus dormirent, sedentes in cathedris structis, ex utroque latere ita clausis, ut cujusque stratum continerent. Primo autem ac postremo hebdomadis die ad altare accedentes ad sacrorum mysteriorum communio- nem, zonas solverent pellesque deponerent. Præ- terea ut duodecies orarent per totum diemi : mane scilicet sexies, ac similiter vespere. Noctu quoque B VALESII ANNOTATIONES. scribit Cassianus in libro primo Institutionum, cap. 6: Gestant etiam resticulas duplices laneo pleras subtemine, quas Graci vocant: nos vero succinctoria seu redimicula, vel proprie rebra- chiatoria possumus appellare. Que descendentia per summa cervicis, et a lateribus colli divisa, utrarum- que alarum sinus ambiunt, atque hinc inde succin- gunt, ut constringentia latitudinem vestimenti ad corpus contrahant atque conjungant, et ita constrictis brachiis, impigri ad omne opus expeditique reddan- tur. Pro Nicephorus habet quod magis placet. Certe Palladius in Historia Lausiaca, ex quo hæc videtur hausiss: Sozomenus, de Ta- weniensium orationibus ita scribit : Ubi notandum est, pro eu quod Palladius dicit, Sozome num posuisse Sane bil est aliud quam vespertinum officium, quod ad incensum lucernæ peragitur, ut in Annotationibus ad Socratem observavi. Porro de duodecim oratio- nibus tam vespertinis, quam nocturnis, quas uni- versi per Egyptum ac Thebaidem monachi jam inde ab ultimis temporibus facere consueverant, testis est Cassianus in libro secundo, cap. 4; et se- quentibus. Obstat tamen id quod legitur in regula Pachomii Sex orationes facient vespertinas juxta exemplum majoris collecta, in qua omnes fratres pariter congregantor. Quo loco permotus olim con- jiciebam, hune Sozomeni locum ita supplendum : (2) Καὶ ἀναβολεύς. Hunc habitum optime de- D διὰ πάσης τῆς ἡμέρας ποιεῖν αὐτοὺς εὐχὰς δώδεκα, καὶ (5) Δωδέκατον δὲ πάσης τῆς ἡμέρας εὔχεσθαι.

μόσαι. Οἷον, ἁπλουστέρου; μὲν ἰῶτα ἀποκαλοῦντας, Α σχολιοὺς δὲ ζ ἢ ξ, καὶ ἄλλους ἄλλως, καθὼς ἐκλαμ- βάνειν εὐστόχως ἔστι πρὸς τὸ σχῆμα τοῦ γράμματος τὴν προαίρεσιν τοῦ τάγματος. Κατὰ τούτους τοὺς νόμους, τοὺς ἰδίους μαθητὰς ἦγεν ὁ Παχώμιος, ἀνὴρ τὰ μάλιστα φιλάνθρωπος, καὶ θεοφιλής εἰς ἄγαν, ὡς προειδέναι τὰ ἑσόμενα, καὶ θείοις ἀγγέλοις ὁμιλῶν πολλάκις. Διέτριβε δὲ ἐν Ταβέννῃ νήσῳ τῆς Θη- βαΐδος (4), ὅθεν Ταβεννησιῶται εἰσέτι νῦν ὀνομά- ζονται. Ὑπὸ δὲ τούτους τοὺς νόμους πολιτευόμενοι, ὀνομαστότατοι ἐγένοντο, καὶ εἰς πλῆθος τῷ χρόνῳ ἐπέδοσαν, ὡς εἰς ἑπτακισχιλίους ἄνδρας συντελεῖν. Ἡ μὲν γὰρ ἐν Ταβέννῃ νήσῳ συνοικία, μεθ' ὧν αὐτ τὸς Παχώμιος διέτριβεν, ἀμφὶ τοὺς χιλίους καὶ τρια- κοσίους εἶχεν· οἱ δὲ κατὰ τὴν Θηβαΐδα (5), καὶ τὴν ἄλλην Αἴγυπτον (6) οἰκοῦσι. Μία δὲ καὶ ἡ αὐτὴ ἀγωγὴ πᾶσι, καὶ κοινὰ πάντων τὰ πάντα· καθάπερ δὲ μητέρα τὴν ἐν Ταβέννη νήσῳ συνοικίαν ἡγοῦντο· πατέρας δὲ καὶ ἄρχοντας, τοὺς ἐνθάδε ἡγουμένους. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν χρόνον καὶ Ἀπολλώνιος ἐπὶ μο- : ἐν Θηβαΐδι δὲ τὸ τῆς φιλοσοφίας ἐργαστήριον εἶχεν, ἔν τινι νήσῳ, η Ταβέννη ὠνό μαστο. Ει Ταβεννήσῳ, Ταβέννη νήσῳ. Ταβεννήσιον ἐν Ταβεννήσῳ τῆς Θηβαΐδος, Εt ἡ μὲν γὰρ ἐν Ταβεννήσῳ συνοικία. Αἰγύπτον. Γα- Οὕτως οὖν καταλαβομένου ἐμοῦ τοῦ ᾿Αθανασίου τὴν Μετά- νοιαν· προάστειον δὲ τοῦτο τῆς μεγίστης Αλεξαν- δρείας, ὁ ποτὲ Κάνωπος καλούμενος· ὅπερ προάστειον ἄνωθεν, καὶ ἐκ παλαιᾶς συνηθείας ἐτύγχανε πρὸς ἀνάπαυσιν τῶν καταφύγων. Ολον γὰρ δοκεῖ ὑπὸ τὴν φυλακὴν τοῦ εὐαγοῦ: μοναστηρίου τῶν Ταβεν νησιωτῶν, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοὺς περιβα λους τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας· δ καὶ δημόσιον ἔχει λουτρόν, εἰς ἀνάπαυσιν τῶν καταφύγων. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. totidem vicibus : lora autem nona ter. Ut cibum sumpturi, ante unamquamque orationem psalnium B canerent. Ut universa congregatio in viginti qua- tuor classes dividatur, eæque ex Græcorum litte- ris cognomentum accipiant : cognomen vero ipsis aptetur pro vita ac moribus singularum. Verbi gra- tia simpliciores iota appellentur : versuti & vel §, et sic de aliis, prout institutum cujusque classis figura alicujus litteræ apte exprimere licet. His legibus discipulos suos instituit Pachonius, vir humanissimus, Deoque admodum charms, ita ut futura prænosceret, et cum angelis sæpe- numero loqueretur. Habitabat autem in insula Thebaidis Tabenna : ex cujus nomine Ta- bennenses hodieque nominantur. Ex earum autem legum præscripto viventes, cele- berr.mi exstiterunt; et in tantam excreverunt multitudinem, ut ad septem usque hominum millia pervenerint. Nam congregatio quidem corum qui in Tabenne insula degebant, quibuscum erat VALESII ANNOTATIONES. esse, ut duodecies per totum diem orare juberen- tur id est mane quidem sexies, et tantumdem vespere. Certe hic locus non caret difficultate. Nam si duodecies per dien jubentur orare, cur ajicitur, ut ter orent hora nona ? Caeterum no- tandum est quod ait Cassianus in libro tertio Insti- tutionum, de Ægypti ac Thebaidis monachis : co- rum regulam ac disciplinam in diurnis orationibus longe severiorem fuisse quam monachorum Pala- stinæ ac Mesopotamiæ : Apud illos etenim, hæc of- c ficia quæ Domino solvere per distinctiones horarum et temporis intervalla cum admonitione compulsoris adigimur, per totum diei spatium jugiter cum operis adjectione spontanca celebrantur, etc. Vide aucto- rem Vila Pachomii, cap. 22. sima est hujus loci corruptio. Nam et Nicephorus hunc Sozomeni locum describens ita legit. Sic enim ait de Pachomio : Ortelius hanc insulam, Elephantinam esse existimavit. Fefellit eos error librarii, qui hoc loco pro scripsit Certe Palladius in Lausiara vocat locum Thebaidis in quo Pachomius monachos suos collocavit. Et auctor incertus in Vita Pachonii c. 12: Ut Pachomius procul a cella sua progressus veniret ad quemdam vicum, cui nomen est Taben- nense. Quin et codex Leonis Allatii hoc loco seri- plum habet etc. paulo post Cur autem hanc lectionem vulgatæ præferendam pute- mus, causas paulo ante protulimus. Plura igitur erant Tabennensium mo- nasteria in Thebaide, ut ex hoc Sozomeni loco colligere est. Refragari tamen videtur Cassianus, qui unicum agnoscit Tabennense cœnobium in Thebaide. Sic enim ait in libro quarto Institutio- num Quædam scilicet de Ægyptiorum, quædam de Tabennensiolarum regulis admiscentes, quorum est in Thebaide cœnobium, quanto numero populo- sius cunctis, tanto conversationis rigore districtius. Siquidem in eo plusquam quinque millia fratrum sub uno abbate reguntur. Sed Cassianus, uit equi- dem existimo, cuncta Tabennensium monasteria, quæ per Thebaidem dispersa erant, inum cœno- bium appellavit, co quod sub uno abbate, et sub C D una viverent regula: quemadmodum apud nos plura monasteria ordinis sancti Benedicti, in unam congregationen), beati Mauri nomine appellatam, feliciter coaluere. insula Canopo fuit monasterium insigne Tabennen- sium. Ex quo factum est, ut Canopus, qui autea ob luxum ac delicias infamis fuerat, insula Meta- nææ vocaretur, translatis illuc a Theophilo vel Cyrillo monachis, qui religiosam ac pœnitentium similem vitam illic agebant. De hoc monasterio loquitur Hieronymus in Prologo regulæ Pachomii his verbis Aiebat enim quod in Thebaidis cœnobiis, el in monasterio Melanaæ, quod de Canopo in nitentiam, felici nominis conversione, mutatum est, habitarent plurimi Latinorum, etc. Idemn testatur Athanasius presbyter in libello quem obtulit con- cilio Chalcedonenši adversus Dioscorum, qui re- fertur in actione tertia cjusdem concilii: etc. id est, Cum igitur ego Athanasius Metancam me contulissem: est autem Metanca suburbanum maxima urbis Alexandria, quod olim Canopus vocabatur. Quod quidem suburbanum jam inde a priscis temporibus et ex antiqua consuclu- dine, portus erat ac perfugium miserorum. Totum enim videtur esse sub tutela sanctissimi monasterii Tabennensium : imo etiam intra ambitum sacratis- simæ Dei Ecclesiæ. Habet quoque publicum bal- neum, etc. Multa notanda sunt in hoc loco. Primum quod ait, Canopum mutato nomine Meta- nœam tunc esse dictum. Deinde quod addit eum locum asyli jus habuisse. Id enim sonant hæc verba, Quod autem addit, suburbanum illud fuisse sub tutela mona- sterii Tabennensium, intelligendum est non de monasterio Tabennensium, quod erat in Thebaide, sed de monasterio Canopi insulæ, de quo fliero- nymus in loco supra memorato. Destructo enita Serap o Alexandria, et templis omnibus ac delu - bris Canopi insulæ, monachi in iis collocati sunt,. (4) Ἐν Ταβέννη νήσῳ τῆς Θηβαΐδος. Vetustis- (5) Οἱ δὲ κατὰ τὴν Θηβαΐδα καὶ τὴν ἄλλην (6) Καὶ τὴν ἄλλην Αίγυπτον. Verbi gratia, in

μόσαι. Οἷον, ἁπλουστέρου; μὲν ἰῶτα ἀποκαλοῦντας, Α σχολιοὺς δὲ ζ ἢ ξ, καὶ ἄλλους ἄλλως, καθὼς ἐκλαμ- βάνειν εὐστόχως ἔστι πρὸς τὸ σχῆμα τοῦ γράμματος τὴν προαίρεσιν τοῦ τάγματος. Κατὰ τούτους τοὺς νόμους, τοὺς ἰδίους μαθητὰς ἦγεν ὁ Παχώμιος, ἀνὴρ τὰ μάλιστα φιλάνθρωπος, καὶ θεοφιλής εἰς ἄγαν, ὡς προειδέναι τὰ ἑσόμενα, καὶ θείοις ἀγγέλοις ὁμιλῶν πολλάκις. Διέτριβε δὲ ἐν Ταβέννῃ νήσῳ τῆς Θη- βαΐδος (4), ὅθεν Ταβεννησιῶται εἰσέτι νῦν ὀνομά- ζονται. Ὑπὸ δὲ τούτους τοὺς νόμους πολιτευόμενοι, ὀνομαστότατοι ἐγένοντο, καὶ εἰς πλῆθος τῷ χρόνῳ ἐπέδοσαν, ὡς εἰς ἑπτακισχιλίους ἄνδρας συντελεῖν. Ἡ μὲν γὰρ ἐν Ταβέννῃ νήσῳ συνοικία, μεθ' ὧν αὐτ τὸς Παχώμιος διέτριβεν, ἀμφὶ τοὺς χιλίους καὶ τρια- κοσίους εἶχεν· οἱ δὲ κατὰ τὴν Θηβαΐδα (5), καὶ τὴν ἄλλην Αἴγυπτον (6) οἰκοῦσι. Μία δὲ καὶ ἡ αὐτὴ ἀγωγὴ πᾶσι, καὶ κοινὰ πάντων τὰ πάντα· καθάπερ δὲ μητέρα τὴν ἐν Ταβέννη νήσῳ συνοικίαν ἡγοῦντο· πατέρας δὲ καὶ ἄρχοντας, τοὺς ἐνθάδε ἡγουμένους. Κατὰ τοῦτον δὲ τὸν χρόνον καὶ Ἀπολλώνιος ἐπὶ μο- : ἐν Θηβαΐδι δὲ τὸ τῆς φιλοσοφίας ἐργαστήριον εἶχεν, ἔν τινι νήσῳ, η Ταβέννη ὠνό μαστο. Ει Ταβεννήσῳ, Ταβέννη νήσῳ. Ταβεννήσιον ἐν Ταβεννήσῳ τῆς Θηβαΐδος, Εt ἡ μὲν γὰρ ἐν Ταβεννήσῳ συνοικία. Αἰγύπτον. Γα- Οὕτως οὖν καταλαβομένου ἐμοῦ τοῦ ᾿Αθανασίου τὴν Μετά- νοιαν· προάστειον δὲ τοῦτο τῆς μεγίστης Αλεξαν- δρείας, ὁ ποτὲ Κάνωπος καλούμενος· ὅπερ προάστειον ἄνωθεν, καὶ ἐκ παλαιᾶς συνηθείας ἐτύγχανε πρὸς ἀνάπαυσιν τῶν καταφύγων. Ολον γὰρ δοκεῖ ὑπὸ τὴν φυλακὴν τοῦ εὐαγοῦ: μοναστηρίου τῶν Ταβεν νησιωτῶν, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοὺς περιβα λους τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας· δ καὶ δημόσιον ἔχει λουτρόν, εἰς ἀνάπαυσιν τῶν καταφύγων. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. totidem vicibus : lora autem nona ter. Ut cibum sumpturi, ante unamquamque orationem psalnium B canerent. Ut universa congregatio in viginti qua- tuor classes dividatur, eæque ex Græcorum litte- ris cognomentum accipiant : cognomen vero ipsis aptetur pro vita ac moribus singularum. Verbi gra- tia simpliciores iota appellentur : versuti & vel §, et sic de aliis, prout institutum cujusque classis figura alicujus litteræ apte exprimere licet. His legibus discipulos suos instituit Pachonius, vir humanissimus, Deoque admodum charms, ita ut futura prænosceret, et cum angelis sæpe- numero loqueretur. Habitabat autem in insula Thebaidis Tabenna : ex cujus nomine Ta- bennenses hodieque nominantur. Ex earum autem legum præscripto viventes, cele- berr.mi exstiterunt; et in tantam excreverunt multitudinem, ut ad septem usque hominum millia pervenerint. Nam congregatio quidem corum qui in Tabenne insula degebant, quibuscum erat VALESII ANNOTATIONES. esse, ut duodecies per totum diem orare juberen- tur id est mane quidem sexies, et tantumdem vespere. Certe hic locus non caret difficultate. Nam si duodecies per dien jubentur orare, cur ajicitur, ut ter orent hora nona ? Caeterum no- tandum est quod ait Cassianus in libro tertio Insti- tutionum, de Ægypti ac Thebaidis monachis : co- rum regulam ac disciplinam in diurnis orationibus longe severiorem fuisse quam monachorum Pala- stinæ ac Mesopotamiæ : Apud illos etenim, hæc of- c ficia quæ Domino solvere per distinctiones horarum et temporis intervalla cum admonitione compulsoris adigimur, per totum diei spatium jugiter cum operis adjectione spontanca celebrantur, etc. Vide aucto- rem Vila Pachomii, cap. 22. sima est hujus loci corruptio. Nam et Nicephorus hunc Sozomeni locum describens ita legit. Sic enim ait de Pachomio : Ortelius hanc insulam, Elephantinam esse existimavit. Fefellit eos error librarii, qui hoc loco pro scripsit Certe Palladius in Lausiara vocat locum Thebaidis in quo Pachomius monachos suos collocavit. Et auctor incertus in Vita Pachonii c. 12: Ut Pachomius procul a cella sua progressus veniret ad quemdam vicum, cui nomen est Taben- nense. Quin et codex Leonis Allatii hoc loco seri- plum habet etc. paulo post Cur autem hanc lectionem vulgatæ præferendam pute- mus, causas paulo ante protulimus. Plura igitur erant Tabennensium mo- nasteria in Thebaide, ut ex hoc Sozomeni loco colligere est. Refragari tamen videtur Cassianus, qui unicum agnoscit Tabennense cœnobium in Thebaide. Sic enim ait in libro quarto Institutio- num Quædam scilicet de Ægyptiorum, quædam de Tabennensiolarum regulis admiscentes, quorum est in Thebaide cœnobium, quanto numero populo- sius cunctis, tanto conversationis rigore districtius. Siquidem in eo plusquam quinque millia fratrum sub uno abbate reguntur. Sed Cassianus, uit equi- dem existimo, cuncta Tabennensium monasteria, quæ per Thebaidem dispersa erant, inum cœno- bium appellavit, co quod sub uno abbate, et sub C D una viverent regula: quemadmodum apud nos plura monasteria ordinis sancti Benedicti, in unam congregationen), beati Mauri nomine appellatam, feliciter coaluere. insula Canopo fuit monasterium insigne Tabennen- sium. Ex quo factum est, ut Canopus, qui autea ob luxum ac delicias infamis fuerat, insula Meta- nææ vocaretur, translatis illuc a Theophilo vel Cyrillo monachis, qui religiosam ac pœnitentium similem vitam illic agebant. De hoc monasterio loquitur Hieronymus in Prologo regulæ Pachomii his verbis Aiebat enim quod in Thebaidis cœnobiis, el in monasterio Melanaæ, quod de Canopo in nitentiam, felici nominis conversione, mutatum est, habitarent plurimi Latinorum, etc. Idemn testatur Athanasius presbyter in libello quem obtulit con- cilio Chalcedonenši adversus Dioscorum, qui re- fertur in actione tertia cjusdem concilii: etc. id est, Cum igitur ego Athanasius Metancam me contulissem: est autem Metanca suburbanum maxima urbis Alexandria, quod olim Canopus vocabatur. Quod quidem suburbanum jam inde a priscis temporibus et ex antiqua consuclu- dine, portus erat ac perfugium miserorum. Totum enim videtur esse sub tutela sanctissimi monasterii Tabennensium : imo etiam intra ambitum sacratis- simæ Dei Ecclesiæ. Habet quoque publicum bal- neum, etc. Multa notanda sunt in hoc loco. Primum quod ait, Canopum mutato nomine Meta- nœam tunc esse dictum. Deinde quod addit eum locum asyli jus habuisse. Id enim sonant hæc verba, Quod autem addit, suburbanum illud fuisse sub tutela mona- sterii Tabennensium, intelligendum est non de monasterio Tabennensium, quod erat in Thebaide, sed de monasterio Canopi insulæ, de quo fliero- nymus in loco supra memorato. Destructo enita Serap o Alexandria, et templis omnibus ac delu - bris Canopi insulæ, monachi in iis collocati sunt,. (4) Ἐν Ταβέννη νήσῳ τῆς Θηβαΐδος. Vetustis- (5) Οἱ δὲ κατὰ τὴν Θηβαΐδα καὶ τὴν ἄλλην (6) Καὶ τὴν ἄλλην Αίγυπτον. Verbi gratia, in

Aναχική φιλοσοφία (7) διέπρεπεν. "Ον φασι δέκα καὶ πέντε ἐτῶν ὄντα, φιλοσοφῆσαι ἐν ταῖς ἐρήμοις· εἰς ἔτη δὲ τεσσαράκοντα γεγονώς, κατὰ θείαν πρόσταξιν εἰς τοὺς οἰκουμένους ἦλθε τόπους. Εἶχε δὲ καὶ αὐτὸς ἐν Θηβαίδι τὴν συνοικίαν. Εγένετο δὲ θεοφιλής εἰς ἄγαν, καὶ παραδόξων βάσεων καὶ σημείων δημι ουργὸς, καὶ πρακτικὸς ὧν δεῖ, καὶ τῶν εἰς φιλοσο φίαν ἡκόντων διδάσκαλος ἀγαθὸς καὶ χαρίεις· καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐν ταῖς εὐχαῖς εὐήκοος, ὡς μηδὲν ἀνήνυτον γενέσθαι, ὧν παρὰ Θεοῦ ἐζήτησε. Πάντως γὰρ σοφὸς ὤν, σοφῶς τὰς αἰτήσεις ἐποιεῖτο, αἷς τὸ Θεῖον ἑτοίμως ἐπινεύειν πέφυκε. Κατὰ τούτους εἰκάζω γενέσθαι καὶ ᾿Ανοῦφ τὸν θεσπέσιον· ὃν ἐπυθόμην, ἀφ᾽ οὗ πρῶτον ἐν τοῖς διωγμοῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ώμολόγησε, μήτε ψεῦδος εἰπεῖν, μήτε ἐπιθυμησαί τινος τῶν ἐπὶ γῆς. Ἐπιτυχεῖν δὲ πάντων ὧν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐδεήθη, καὶ ὑπὸ θείου ἀγγέλου διδασκάλου πᾶσαν ἀρετὴν παιδευθῆναι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν τοσάδε τέως ἡμῖν εἰρήσθω. Ηδη δὲ καὶ Παλαιστίνη τὸν ἴσον τρόπον φιλοσοφείν ήρχετο, παρ' Αἰγυπτίων μαθοῦσα· διέπρεπε δὲ τότε ἐνθάδε Ιλαρίων ὁ θεσπέσιος. Τούτῳ δὲ πατρὶς μὲν ἦν θα βαθὰ κώμη (8)· πρὸς νότον δὲ Γάζης κειμένη παρὰ τὸν χειμάρρουν, ὃς ἐπὶ θάλασσαν τὰς ἐμβολὰς ἔχων, ἐπιχωρίως ἀπ' αὐτῆς τῆς κώμης τὴν ἐπωνυμίαν έλαβε. Γραμματικῷ δὲ φοιτῶν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, κατὰ θέαν 'Αντωνίου τοῦ μεγάλου μοναχοῦ εἰς τὴν ἔρημον ήλθε. Καὶ συγγενόμενος αὐτῷ, παραπλησίως φιλοσο φεῖν ἔγνω. Ολίγον δὲ χρόνον ἐνθάδε διατρίψας, ἐπανῆλθεν εἰς τὴν πατρίδα. Οὐ γὰρ συνεχωρεῖτο κατά γνώμην ηρεμεῖν, πολλῶν ὄντων ἑκάστοτε τῶν ὡς Αντώνιον ἐρχομένων. Καταλαβὼν δὲ τελευτή πάντας τοὺς πατέρας, εἰς τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς δεομένους τὴν οὐσίαν διένειμεν. Οὐθὲν δὲ παντάπασι καταλιπών ἑαυτῷ, διέτριβεν ἐν ἐρήμῳ τόπῳ παρὰ θάλασσαν, ἀμφὶ τὰ εἴκοσι στάδια τῆς αὐτοῦ κώμης διεστῶτι. Οἴκησις δὲ ἦν αὐτῷ, δωμάτιον μικρόν, ἐκ πλίνθου καὶ φορυτοῦ καὶ κεράμων κατεαγότων κατα εσκευασμένον· εὕρους τε καὶ ὕψους καὶ μήκους του- οῦτον, ὅσον ἐστῶτα μὲν κεκυφέναι τὴν κεφαλήν κείμενον δὲ τοὺς πόδας συλλέγειν επάναγκες είναι. Διαπάντων γὰρ εἴθιζεν ἑαυτὸν ταλαιπωρεῖν, καὶ ῥα στώνης κρατεῖν. Αμέλει τοι ὧν ἴσμεν ἐγκρατείας ἀκόμπου καὶ δεδοκιμασμένης, οὐδενὶ κατέλιπεν ὑπερ- βολὴν, ἀγωνιζόμενος πρὸς ἀσιτίαν καὶ δίψος, καὶ εῖγος καὶ πνίγος, καὶ πρὸς τὰ ἄλλα πάθη, καὶ θωπείας τοῦ τοὺς δὲ μοναχούς τούτους καὶ εἰς τὸν Κάνωβον καθέ ίδρυσαν, ἀσυλίαν πολιτεία φιλοσοφίζ. Θαναθά, SOZOMENI B numero etiam Pachiomius, mille ac trecentos monachos hábebat. Reliqui vero, per Thebaidem atque Ægyptum dispersi habitabant. Una porro eademque apud onmes est vivendi ratio ac disci- plina : omniaque sunt omnibus communia. Et congregationem quidem eam quæ est in Tabénne insula, matris loco ducebant: eos vero qui illic prævérant, pro patribus habebant ac principibus. Eodem tempore Apollonius quoque ob monasticam disciplinam celebratus est. Hic annos quindecim natus, monasticam philosophiam in solitudine excnluisse dicitur. Sed cum ad annum ætatis quadragesimum pervenisset, Deo jubente, ad loca áb hominibus habitatà se contulit. Habuit porro eliam ipse monasterium suum in Thebaide: Erat antem imprimis Deo charus, et mirabilium curatio- num atque operum artifex : et in iis quæ fieri oportebat perficiendis strenuus, eorum item quæ al philosophiam spectant bonus praeceptor et hulandus. Denique in precationibus ita acceptus Puit Deo, ut quæcunque a Deo petierat, ad effectum perducerentur. Nam cum sapientia præditus esset, sapienter quoque postulabat ea, quibus Deus libenter solet annuere. lisdem quibus istos tem- poribus divinum Anuph vixisse existimo. Quem ex od tempore quo Christum in persecutionibus fidei causa excitatis primum confessus est, nec men- lacium dixisse accepi, nec ex terrenis quidquam concupivisse. Obtinuisse amtem omnia quæ: preca- lus fuerat, et in omni genere virtutis a divino augelo institutuin fuisse. Verum de monachis Egypti hac impresentiarum dixisse sum- vial. Sed et Palestina jam tum similiter philo- sophiari c@perat, ab Ægyptiis erudita. Florebat in ea tunc temporis divinus Hilario. Patria huic fuit Thabatha, vicus ad austrum árbis Gazæ si- tis, juxta torrentem, qui in mare erumpens, ab indigenis vici ipsius nomine nuncupatur. Cum autem Alexandria grammaticam disceret, Magni Antonii monachi visendi caursa perrexit in solita- dinem, Cumque eo collocutus, pari modo philoso- phari decrevit. Illic vero exiguo temporis spatio moratus, revertit in patriam. Neque enim ipsi licebat ex animi sententia quiescere, cum plurimi quotidie ad Antonium conduerent. Domum rever- sus, cum parentes mortuos invenisset, fratribus C VALESH ANNOTATIONES. ut testatur Eunapius in Vita Ædesii : etc. Cum igitur Canopus ob templa deorum qui ibi colebantur, asyli jus semper habuisset, postea, inductis eo moniacliis, majori adhuc reli- gione cultus est. Denique quod in supradicto libello legimus, locam illum fuisse quodammado in'ra ambitum sacrosanctæ ecclesiæ Alexandrinq- rum, id ita intelligo, quasi dixerit locum illum non solum ad dioecesim Alexandrini episcopi per- tinuisse, sed vectigalibus seu reditibus majoris ecclesia deputatum fuisse, eamdemque immunita- tem et obtinuisse, quam ædem et omnem ambitum majoris ecclesiæ Alexandrinorum. Allatiani codicum scripturam secuti sumus, qui pro habent Quam lectionem confirmat eliam Nicephorus. Scio vulgatam lectio- nem ferri posse. Sed quoniam Sozomenus philo- sophiam semper monachis atribuit, idcirco scri- plam lectionem sequi malui. plum est cui consentit codex Fuketianus, accentu in ultimam syllabam rejecto. Hieronymus in Vita beati Hilarionis, vulgatam lectionem con- firmat. Sic enim habet : Hilarion ortus vico Tha- batha, qui circiter quinque millia a Gaza urbe Pa- lastinæ ad austrum situs esl. (7) Μοναχικῇ πολιτεία. Hoc loco Fukeliani et (8) Θάβαθα κώμη. Lu libro Leonis Allalii seri

Aναχική φιλοσοφία (7) διέπρεπεν. "Ον φασι δέκα καὶ πέντε ἐτῶν ὄντα, φιλοσοφῆσαι ἐν ταῖς ἐρήμοις· εἰς ἔτη δὲ τεσσαράκοντα γεγονώς, κατὰ θείαν πρόσταξιν εἰς τοὺς οἰκουμένους ἦλθε τόπους. Εἶχε δὲ καὶ αὐτὸς ἐν Θηβαίδι τὴν συνοικίαν. Εγένετο δὲ θεοφιλής εἰς ἄγαν, καὶ παραδόξων βάσεων καὶ σημείων δημι ουργὸς, καὶ πρακτικὸς ὧν δεῖ, καὶ τῶν εἰς φιλοσο φίαν ἡκόντων διδάσκαλος ἀγαθὸς καὶ χαρίεις· καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐν ταῖς εὐχαῖς εὐήκοος, ὡς μηδὲν ἀνήνυτον γενέσθαι, ὧν παρὰ Θεοῦ ἐζήτησε. Πάντως γὰρ σοφὸς ὤν, σοφῶς τὰς αἰτήσεις ἐποιεῖτο, αἷς τὸ Θεῖον ἑτοίμως ἐπινεύειν πέφυκε. Κατὰ τούτους εἰκάζω γενέσθαι καὶ ᾿Ανοῦφ τὸν θεσπέσιον· ὃν ἐπυθόμην, ἀφ᾽ οὗ πρῶτον ἐν τοῖς διωγμοῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ώμολόγησε, μήτε ψεῦδος εἰπεῖν, μήτε ἐπιθυμησαί τινος τῶν ἐπὶ γῆς. Ἐπιτυχεῖν δὲ πάντων ὧν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐδεήθη, καὶ ὑπὸ θείου ἀγγέλου διδασκάλου πᾶσαν ἀρετὴν παιδευθῆναι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν τοσάδε τέως ἡμῖν εἰρήσθω. Ηδη δὲ καὶ Παλαιστίνη τὸν ἴσον τρόπον φιλοσοφείν ήρχετο, παρ' Αἰγυπτίων μαθοῦσα· διέπρεπε δὲ τότε ἐνθάδε Ιλαρίων ὁ θεσπέσιος. Τούτῳ δὲ πατρὶς μὲν ἦν θα βαθὰ κώμη (8)· πρὸς νότον δὲ Γάζης κειμένη παρὰ τὸν χειμάρρουν, ὃς ἐπὶ θάλασσαν τὰς ἐμβολὰς ἔχων, ἐπιχωρίως ἀπ' αὐτῆς τῆς κώμης τὴν ἐπωνυμίαν έλαβε. Γραμματικῷ δὲ φοιτῶν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, κατὰ θέαν 'Αντωνίου τοῦ μεγάλου μοναχοῦ εἰς τὴν ἔρημον ήλθε. Καὶ συγγενόμενος αὐτῷ, παραπλησίως φιλοσο φεῖν ἔγνω. Ολίγον δὲ χρόνον ἐνθάδε διατρίψας, ἐπανῆλθεν εἰς τὴν πατρίδα. Οὐ γὰρ συνεχωρεῖτο κατά γνώμην ηρεμεῖν, πολλῶν ὄντων ἑκάστοτε τῶν ὡς Αντώνιον ἐρχομένων. Καταλαβὼν δὲ τελευτή πάντας τοὺς πατέρας, εἰς τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς δεομένους τὴν οὐσίαν διένειμεν. Οὐθὲν δὲ παντάπασι καταλιπών ἑαυτῷ, διέτριβεν ἐν ἐρήμῳ τόπῳ παρὰ θάλασσαν, ἀμφὶ τὰ εἴκοσι στάδια τῆς αὐτοῦ κώμης διεστῶτι. Οἴκησις δὲ ἦν αὐτῷ, δωμάτιον μικρόν, ἐκ πλίνθου καὶ φορυτοῦ καὶ κεράμων κατεαγότων κατα εσκευασμένον· εὕρους τε καὶ ὕψους καὶ μήκους του- οῦτον, ὅσον ἐστῶτα μὲν κεκυφέναι τὴν κεφαλήν κείμενον δὲ τοὺς πόδας συλλέγειν επάναγκες είναι. Διαπάντων γὰρ εἴθιζεν ἑαυτὸν ταλαιπωρεῖν, καὶ ῥα στώνης κρατεῖν. Αμέλει τοι ὧν ἴσμεν ἐγκρατείας ἀκόμπου καὶ δεδοκιμασμένης, οὐδενὶ κατέλιπεν ὑπερ- βολὴν, ἀγωνιζόμενος πρὸς ἀσιτίαν καὶ δίψος, καὶ εῖγος καὶ πνίγος, καὶ πρὸς τὰ ἄλλα πάθη, καὶ θωπείας τοῦ τοὺς δὲ μοναχούς τούτους καὶ εἰς τὸν Κάνωβον καθέ ίδρυσαν, ἀσυλίαν πολιτεία φιλοσοφίζ. Θαναθά, SOZOMENI B numero etiam Pachiomius, mille ac trecentos monachos hábebat. Reliqui vero, per Thebaidem atque Ægyptum dispersi habitabant. Una porro eademque apud onmes est vivendi ratio ac disci- plina : omniaque sunt omnibus communia. Et congregationem quidem eam quæ est in Tabénne insula, matris loco ducebant: eos vero qui illic prævérant, pro patribus habebant ac principibus. Eodem tempore Apollonius quoque ob monasticam disciplinam celebratus est. Hic annos quindecim natus, monasticam philosophiam in solitudine excnluisse dicitur. Sed cum ad annum ætatis quadragesimum pervenisset, Deo jubente, ad loca áb hominibus habitatà se contulit. Habuit porro eliam ipse monasterium suum in Thebaide: Erat antem imprimis Deo charus, et mirabilium curatio- num atque operum artifex : et in iis quæ fieri oportebat perficiendis strenuus, eorum item quæ al philosophiam spectant bonus praeceptor et hulandus. Denique in precationibus ita acceptus Puit Deo, ut quæcunque a Deo petierat, ad effectum perducerentur. Nam cum sapientia præditus esset, sapienter quoque postulabat ea, quibus Deus libenter solet annuere. lisdem quibus istos tem- poribus divinum Anuph vixisse existimo. Quem ex od tempore quo Christum in persecutionibus fidei causa excitatis primum confessus est, nec men- lacium dixisse accepi, nec ex terrenis quidquam concupivisse. Obtinuisse amtem omnia quæ: preca- lus fuerat, et in omni genere virtutis a divino augelo institutuin fuisse. Verum de monachis Egypti hac impresentiarum dixisse sum- vial. Sed et Palestina jam tum similiter philo- sophiari c@perat, ab Ægyptiis erudita. Florebat in ea tunc temporis divinus Hilario. Patria huic fuit Thabatha, vicus ad austrum árbis Gazæ si- tis, juxta torrentem, qui in mare erumpens, ab indigenis vici ipsius nomine nuncupatur. Cum autem Alexandria grammaticam disceret, Magni Antonii monachi visendi caursa perrexit in solita- dinem, Cumque eo collocutus, pari modo philoso- phari decrevit. Illic vero exiguo temporis spatio moratus, revertit in patriam. Neque enim ipsi licebat ex animi sententia quiescere, cum plurimi quotidie ad Antonium conduerent. Domum rever- sus, cum parentes mortuos invenisset, fratribus C VALESH ANNOTATIONES. ut testatur Eunapius in Vita Ædesii : etc. Cum igitur Canopus ob templa deorum qui ibi colebantur, asyli jus semper habuisset, postea, inductis eo moniacliis, majori adhuc reli- gione cultus est. Denique quod in supradicto libello legimus, locam illum fuisse quodammado in'ra ambitum sacrosanctæ ecclesiæ Alexandrinq- rum, id ita intelligo, quasi dixerit locum illum non solum ad dioecesim Alexandrini episcopi per- tinuisse, sed vectigalibus seu reditibus majoris ecclesia deputatum fuisse, eamdemque immunita- tem et obtinuisse, quam ædem et omnem ambitum majoris ecclesiæ Alexandrinorum. Allatiani codicum scripturam secuti sumus, qui pro habent Quam lectionem confirmat eliam Nicephorus. Scio vulgatam lectio- nem ferri posse. Sed quoniam Sozomenus philo- sophiam semper monachis atribuit, idcirco scri- plam lectionem sequi malui. plum est cui consentit codex Fuketianus, accentu in ultimam syllabam rejecto. Hieronymus in Vita beati Hilarionis, vulgatam lectionem con- firmat. Sic enim habet : Hilarion ortus vico Tha- batha, qui circiter quinque millia a Gaza urbe Pa- lastinæ ad austrum situs esl. (7) Μοναχικῇ πολιτεία. Hoc loco Fukeliani et (8) Θάβαθα κώμη. Lu libro Leonis Allalii seri

Aναχική φιλοσοφία (7) διέπρεπεν. "Ον φασι δέκα καὶ πέντε ἐτῶν ὄντα, φιλοσοφῆσαι ἐν ταῖς ἐρήμοις· εἰς ἔτη δὲ τεσσαράκοντα γεγονώς, κατὰ θείαν πρόσταξιν εἰς τοὺς οἰκουμένους ἦλθε τόπους. Εἶχε δὲ καὶ αὐτὸς ἐν Θηβαίδι τὴν συνοικίαν. Εγένετο δὲ θεοφιλής εἰς ἄγαν, καὶ παραδόξων βάσεων καὶ σημείων δημι ουργὸς, καὶ πρακτικὸς ὧν δεῖ, καὶ τῶν εἰς φιλοσο φίαν ἡκόντων διδάσκαλος ἀγαθὸς καὶ χαρίεις· καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐν ταῖς εὐχαῖς εὐήκοος, ὡς μηδὲν ἀνήνυτον γενέσθαι, ὧν παρὰ Θεοῦ ἐζήτησε. Πάντως γὰρ σοφὸς ὤν, σοφῶς τὰς αἰτήσεις ἐποιεῖτο, αἷς τὸ Θεῖον ἑτοίμως ἐπινεύειν πέφυκε. Κατὰ τούτους εἰκάζω γενέσθαι καὶ ᾿Ανοῦφ τὸν θεσπέσιον· ὃν ἐπυθόμην, ἀφ᾽ οὗ πρῶτον ἐν τοῖς διωγμοῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ώμολόγησε, μήτε ψεῦδος εἰπεῖν, μήτε ἐπιθυμησαί τινος τῶν ἐπὶ γῆς. Ἐπιτυχεῖν δὲ πάντων ὧν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐδεήθη, καὶ ὑπὸ θείου ἀγγέλου διδασκάλου πᾶσαν ἀρετὴν παιδευθῆναι. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν τοσάδε τέως ἡμῖν εἰρήσθω. Ηδη δὲ καὶ Παλαιστίνη τὸν ἴσον τρόπον φιλοσοφείν ήρχετο, παρ' Αἰγυπτίων μαθοῦσα· διέπρεπε δὲ τότε ἐνθάδε Ιλαρίων ὁ θεσπέσιος. Τούτῳ δὲ πατρὶς μὲν ἦν θα βαθὰ κώμη (8)· πρὸς νότον δὲ Γάζης κειμένη παρὰ τὸν χειμάρρουν, ὃς ἐπὶ θάλασσαν τὰς ἐμβολὰς ἔχων, ἐπιχωρίως ἀπ' αὐτῆς τῆς κώμης τὴν ἐπωνυμίαν έλαβε. Γραμματικῷ δὲ φοιτῶν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, κατὰ θέαν 'Αντωνίου τοῦ μεγάλου μοναχοῦ εἰς τὴν ἔρημον ήλθε. Καὶ συγγενόμενος αὐτῷ, παραπλησίως φιλοσο φεῖν ἔγνω. Ολίγον δὲ χρόνον ἐνθάδε διατρίψας, ἐπανῆλθεν εἰς τὴν πατρίδα. Οὐ γὰρ συνεχωρεῖτο κατά γνώμην ηρεμεῖν, πολλῶν ὄντων ἑκάστοτε τῶν ὡς Αντώνιον ἐρχομένων. Καταλαβὼν δὲ τελευτή πάντας τοὺς πατέρας, εἰς τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς δεομένους τὴν οὐσίαν διένειμεν. Οὐθὲν δὲ παντάπασι καταλιπών ἑαυτῷ, διέτριβεν ἐν ἐρήμῳ τόπῳ παρὰ θάλασσαν, ἀμφὶ τὰ εἴκοσι στάδια τῆς αὐτοῦ κώμης διεστῶτι. Οἴκησις δὲ ἦν αὐτῷ, δωμάτιον μικρόν, ἐκ πλίνθου καὶ φορυτοῦ καὶ κεράμων κατεαγότων κατα εσκευασμένον· εὕρους τε καὶ ὕψους καὶ μήκους του- οῦτον, ὅσον ἐστῶτα μὲν κεκυφέναι τὴν κεφαλήν κείμενον δὲ τοὺς πόδας συλλέγειν επάναγκες είναι. Διαπάντων γὰρ εἴθιζεν ἑαυτὸν ταλαιπωρεῖν, καὶ ῥα στώνης κρατεῖν. Αμέλει τοι ὧν ἴσμεν ἐγκρατείας ἀκόμπου καὶ δεδοκιμασμένης, οὐδενὶ κατέλιπεν ὑπερ- βολὴν, ἀγωνιζόμενος πρὸς ἀσιτίαν καὶ δίψος, καὶ εῖγος καὶ πνίγος, καὶ πρὸς τὰ ἄλλα πάθη, καὶ θωπείας τοῦ τοὺς δὲ μοναχούς τούτους καὶ εἰς τὸν Κάνωβον καθέ ίδρυσαν, ἀσυλίαν πολιτεία φιλοσοφίζ. Θαναθά, SOZOMENI B numero etiam Pachiomius, mille ac trecentos monachos hábebat. Reliqui vero, per Thebaidem atque Ægyptum dispersi habitabant. Una porro eademque apud onmes est vivendi ratio ac disci- plina : omniaque sunt omnibus communia. Et congregationem quidem eam quæ est in Tabénne insula, matris loco ducebant: eos vero qui illic prævérant, pro patribus habebant ac principibus. Eodem tempore Apollonius quoque ob monasticam disciplinam celebratus est. Hic annos quindecim natus, monasticam philosophiam in solitudine excnluisse dicitur. Sed cum ad annum ætatis quadragesimum pervenisset, Deo jubente, ad loca áb hominibus habitatà se contulit. Habuit porro eliam ipse monasterium suum in Thebaide: Erat antem imprimis Deo charus, et mirabilium curatio- num atque operum artifex : et in iis quæ fieri oportebat perficiendis strenuus, eorum item quæ al philosophiam spectant bonus praeceptor et hulandus. Denique in precationibus ita acceptus Puit Deo, ut quæcunque a Deo petierat, ad effectum perducerentur. Nam cum sapientia præditus esset, sapienter quoque postulabat ea, quibus Deus libenter solet annuere. lisdem quibus istos tem- poribus divinum Anuph vixisse existimo. Quem ex od tempore quo Christum in persecutionibus fidei causa excitatis primum confessus est, nec men- lacium dixisse accepi, nec ex terrenis quidquam concupivisse. Obtinuisse amtem omnia quæ: preca- lus fuerat, et in omni genere virtutis a divino augelo institutuin fuisse. Verum de monachis Egypti hac impresentiarum dixisse sum- vial. Sed et Palestina jam tum similiter philo- sophiari c@perat, ab Ægyptiis erudita. Florebat in ea tunc temporis divinus Hilario. Patria huic fuit Thabatha, vicus ad austrum árbis Gazæ si- tis, juxta torrentem, qui in mare erumpens, ab indigenis vici ipsius nomine nuncupatur. Cum autem Alexandria grammaticam disceret, Magni Antonii monachi visendi caursa perrexit in solita- dinem, Cumque eo collocutus, pari modo philoso- phari decrevit. Illic vero exiguo temporis spatio moratus, revertit in patriam. Neque enim ipsi licebat ex animi sententia quiescere, cum plurimi quotidie ad Antonium conduerent. Domum rever- sus, cum parentes mortuos invenisset, fratribus C VALESH ANNOTATIONES. ut testatur Eunapius in Vita Ædesii : etc. Cum igitur Canopus ob templa deorum qui ibi colebantur, asyli jus semper habuisset, postea, inductis eo moniacliis, majori adhuc reli- gione cultus est. Denique quod in supradicto libello legimus, locam illum fuisse quodammado in'ra ambitum sacrosanctæ ecclesiæ Alexandrinq- rum, id ita intelligo, quasi dixerit locum illum non solum ad dioecesim Alexandrini episcopi per- tinuisse, sed vectigalibus seu reditibus majoris ecclesia deputatum fuisse, eamdemque immunita- tem et obtinuisse, quam ædem et omnem ambitum majoris ecclesiæ Alexandrinorum. Allatiani codicum scripturam secuti sumus, qui pro habent Quam lectionem confirmat eliam Nicephorus. Scio vulgatam lectio- nem ferri posse. Sed quoniam Sozomenus philo- sophiam semper monachis atribuit, idcirco scri- plam lectionem sequi malui. plum est cui consentit codex Fuketianus, accentu in ultimam syllabam rejecto. Hieronymus in Vita beati Hilarionis, vulgatam lectionem con- firmat. Sic enim habet : Hilarion ortus vico Tha- batha, qui circiter quinque millia a Gaza urbe Pa- lastinæ ad austrum situs esl. (7) Μοναχικῇ πολιτεία. Hoc loco Fukeliani et (8) Θάβαθα κώμη. Lu libro Leonis Allalii seri

LΙΒ. ΙΙΙ. σώματος καὶ τῆς ψυχῆς. Ην δὲ τὸ μὲν ἦθος σπου- δαῖος· σεμνὸς δὲ τὸν λόγον, καὶ ἐπήβολος ἀκριβής τῶν ἱερῶν Γραφῶν· ἐπὶ τοσοῦτον δὲ θεοφιλὴς ἐγένετο, ὡς ἔτι καὶ νῦν ἐπὶ τῷ αὐτοῦ τάφῳ πολλοὺς ἰᾶσθαι κάμνοντας καὶ δαιμονῶντας· καὶ τόγε παραδοξότατον, παρα τε Κυπρίοις οὗ πρότερον ἐτάφη (9), καὶ παρὰ Παλαιστινοῖς παρ' οἷς ἐστὶ νῦν. Συμβὰν γὰρ αὐτὸν ἐν Κύπρῳ διατρίβοντα τελευτῆσαι, πρὸς τῶν ἐπιχω‐ ρίων ἐκηδεύθη, καὶ ἐν πολλῇ τιμῇ καὶ θεραπεί, παρ' αὐτοῖς ἦν. Μετὰ δὲ ταῦτα Ησύχας, ὃς εὐδοκιμώτατος ἐγένετο τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, κλέψας τὸ λείψανον, διεκόμισεν εἰς Παλαιστίνην, καὶ ἐν τῷ ἰδίῳ μοναστηρίῳ ἔθαψε. Καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου, δημοτελῆ καὶ μάλα λαμπράν ἐνθάδε ἐτήσιον ἑορτὴν ἄγουσιν οἱ ἐπιχώριοι. Ο δε γὰρ Παλαιστινοῖς ἔθος γεραίρειν τοὺς παρ' αὐτοῖς ἄνδρας ἀγαθοὺς γενομένους, ὥσπερ ἀμέλει καὶ Αυρήλιον τὸν Β Ανθηδόνιον, καὶ Ἀλεξίωνα τὸν ἀπὸ Βηθαγάθωνος, καὶ 'Αλαφίωνα τὸν ἀπὸ Ασαλέας· οἱ κατὰ τὸν αὐτὸν γενόμενοι χρόνον, ἐπὶ τῆς παρούσης βασιλείας εύσε βῶς καὶ ἀνδρείως ἐν φιλοσοφίᾳ ἐπολιτεύσαντο, καὶ ταῖς οἰκείαις ἀρεταῖς ἐν ἑλληνιζούσαις ἄγαν ταῖς τῇδε πόλεσι καὶ κώμαις, εἰς ἐπίδοσιν ἤγαγον τὴν θρησκείαν. Κατ' ἐκεῖνο καιροῦ Ἰουλιανὸς ἀμφὶ τὴν Εδεσαν ἐφιλοσόφει, ἀκριβεστάτῃ, καὶ οἷα ἀσωμάτῳ ἀγωγῇ καὶ πολιτείᾳ ἐπιχειρήσας, ὡς ἐκτὸς σαρχῶν ὀστέοις καὶ δέρματι δοκεῖν συνεστάνα: · καὶ Ἐφραὶμ τῷ Σύρῳ συγγραφεῖ (10) πρόφασις γενέσθαι πραγ- ματείας τῆς κατὰ τὸν αὐτοῦ βίον ἀφηγήσεως. Επ- εψηφίζετο δὲ Θεὸς αὐτὸς οἷς ἄνθρωποι περὶ αὐτοῦ ἐδόξαζον, δαίμονας ἀπελαύνειν, καὶ παντοδαπών νόσ σων ἰάσεις αὐτῷ δωρησάμενος, οὐ φαρμάκοις τισὶν, ἀλλ' εὐχῇ κατορθουμένας. Ἐπὶ τούτῳ δὲ καὶ ἄλλοις πολλοῖς ἐκκλησιαστικοῖς φιλοσόφοις, τὸ τῇδε ὑπήκοον τηνικαῦτα διέπρεπε, κατά τε τὸν Εδεσσηνῶν νομὴν, ὁπό τε τὴν Ἀμιδηνῶν πόλιν, ἀμφὶ τὸ Γαυγάλιον και λούμενων ὄρος· ὧν ἤστην Δανιήλ και Συμεών (11). ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν ἐν Συρίᾳ μοναχῶν τάδε εἰρήσθω νῦν. Τελεώτερον δὲ, εἰ ὁ Θεὸς θελήσειε, τοῖς ἑξῆς ειρήσεται (12) περὶ αὐτῶν. Ἀρμενίοις δὲ καὶ Πα- φλαγόσι, καὶ τοῖς πρὸς τὸν Πόντον οἰκοῦσι, λέγεται Εὐστάθιος ὁ ὁ τὴν ἐν Σεβαστίᾳ τῆς ᾿Αρμενίας ἐκκλη- ετάφη, ΑΙ- Ἐμφραὶμ τῷ Σύρῳ συγγραφεῖ. ὧν ἐν τοῖς ἑξῆς, Ευστάθιος. κατὰ Εὐσταθίου τινὸς, HISTORIA ECCLESIASTICA. - A suis ac pauperibus luna sua distribuit. Nec ex illis quidquam sibi reservans, mansit in loco quo- dam deserto juxta mare, qui viginti circiter stadiis a patrio vico distabat. Habitaculum ejus erat casa ex lateribus, paleis, et confractis tegulis exstructa : tantum latitudinis habens et altitudinis ac longi- tudinis, nt stans quidem caput inclinare, jacens vero pedes colligere necesse haberet. Omnnibus enim modis sese assuefaciebat ad laborum tole- rantiam, et ad mollitiem vincendam. Denique in probata ac minime fucala continentia, nemini eorum quos quidem novimus, cessit : adversus imediam, sitin, aestum, frigus, aliasque corporis et animi perturbationes atque blanditias decertans. Et moribus quidem accuratus, sermone autem gravis erat, et sacrarum Litterarum diligens per- scrutator. Caeterum ita acceptus fuit Deo, ut ad tumulum ejus multi ægri ac dæmoniaci etiamnum curentur : et quod magis mirere, tam apud Cyprios ubi primum sepultus est, quam in Palæstina, ubi nunc jacet. Nam cum in insula Cypro ubi tum degebat, mori eum contigisset, sepultus est ah incolis, magnoque honore et cultu ab iis afficiela- tur. Postea vero Hesychius, qui inter ejus discipn- los celeberrimus fuit, reliquias ejus furatus, in Palæstinam deportavit, et in monasterio ipsius sepelivit. Atque ex eo tempore, hujus regionis incolæ diem festum quotannis admodum celebrem ac splendidum publice agunt. Hoc enim modo C Palæstini honorare solent viros sanctos qui apud ipsos vixere: exempli gratia Aurelium Anthedo- nium, Alexionem ortum Bethagathone, et Alaplin- nem ex Asalea: qui cum eodem tempore sub Constantii viverent principatu, nionasticam philo- sophiam pie ac viriliter excoluerunt, et virtutuın suarum exemplo, in urbibus ac vicis superstitioni gentilium admodum deditis, Christianam religio- nem magnopere provexerunt. Per idem tempus Julianus apud Elessam philosophiabatur, severissimam quamıdanı et, ut ita dicam, incorpo- ream vivendi rationem aggressus : adeo ut carnis VALESII ANNOTATIONES. dubio est ut legitur in codice Leonis latii. Quam eniendationem confirmant ea quæ pro- xime sequuntur apud Sozomenum. Nicephorus tamen vulgatam lectionem retinuit, quæ quidem manifeste falsa est. Neque enim in Cypro educatus fuerat Hilarion, sed in Palæestina et Agypto. (:0) Codles Leonis Allalii et Nicephorus 'Expaly scriptum habent. In Fuketiano 'Eœpèµ dicitur, levi discri- mine. phorus Callistus hic vocem inseruit boc modo : non probo: neque enimSozomenus bos viros præ- sides fuisse dicit monasteriorum, sed tantum ex numero eorum qui in Osdroene circa Edessam, monasticum vivendi genus sectati sunt. Qued ad Symeonem attinet. existimo illum esse velerem Symeonem, quem Theodoritus in Philotheo primum omnium commemorat. dubio est, quemadmodum legerun Musculus et Christophorsonus. Intelligit autem caput hujus libri. VARIORUM. * Balsamon et Zonaras inul, syno- alm Gangra couvenisse udversus Eustathium quemdam, qui hæreticas opi- niones hic recensitas amplexus est. Baronius ad ann. 361, multa congessit, quibus ostendere cona- tur, Eustathium in ea synodo damnatum, alium esse ab eo qui Sebastenus episcopus dictus est; qui proinde Eustathius mendose pro Entactus scriptus videtur, de quo Epiphanius, bæeresi 40. At eum Socrates lib. ut, cap. 43, cum Sozomeno consei- (9) Οὗ πρότερον ἐτράτη. Scribendumn procul D ηγεμόνες ήσαν Δανιὴλ καὶ Συμεών. Quod tamen (11) ἂν στην Δανιὴλ καὶ Συμεών. Nice- (12) Τοῖς ἑξῆς εἰρήσεται. Scribendum procul

τῆς ἐν ταύτῃ σπουδαίας ἀγωγῆς, ἐδεσμάτων τε ὧν χρὴ μετέχειν καὶ ἀπέχεσθαι, καὶ ἐσθῆτος ᾗ δεῖ κε- χρῆσθαι, καὶ ἠθῶν, καὶ πολιτείας ἀκριβοῦς εἰσηγη- τὴν γενόμενον. Ὡς καὶ τὴν ἐπιγεγραμμένην Βασιλείου τοῦ Καππαδόκου Ασκητικήν βίβλον, ἰσχυρίζεσθαί τινας αὐτοῦ γραφὴν εἶναι. Λέγεται δὲ ὑπὸ πολλῆς ἀκριβείας, εἰς παραλόγους ἐπιτηρήσεις ἐκπεσεῖν, παντελῶς ἀπαδούσας τῶν ἐκκλησιαστικών νόμων. Οἱ δὲ αὐτὸν μὲν τοῦ ἐγκλήματος ἐξαιροῦνται· ἐπαιτῶνται δέ τινας τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, ὡς γάμῳ καταμεμφομένους, καὶ ἐν οἴκοις γεγαμηκότων εύχεσθαι παραιτουμένους, καὶ τοὺς γεγαμηκότας πρεσβυτέρους υπερφρονοῦντας, καὶ ἐν Κυριακαῖς ἡμέραις νηστεύοντας, καὶ ἐν οἰκίαις ἐκκλησιάζοντας, καὶ τοὺς πλουσίους καθάπαξ ἀμοίρους τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἀποφαινομένους *, καὶ τοὺς κρέα ἐσθίοντας βδελυττομένους· καὶ χιτῶνας μὲν συνήθεις καὶ στο λὰς μὴ ἀνεχομένους ἀμφιέννυσθαι· ξένῃ δὲ καὶ ἀήθει ἐσθῆτι χρωμένους, καὶ ἄλλα πλεῖστα νεωτερίζοντας. Ἐκ τούτου δὲ πολλὰς γυναῖκας ἀπατηθείσας καταλιπεῖν τοὺς ἄνδρας· εἶτ᾽ ἐγκρατεύεσθαι μὴ δυνηθείσας, μοιχείας ἁμαρτεῖν· τὰς δὲ, προφάσει θεοσεβείας, τὴν κεφαλὴν ἀποκείρασθαι, καὶ ἀλλοίως ἢ γυναικὶ πρέπει, ἀνδράσι δὲ σύνηθες, ἀμφιέννυσθαι. Διὰ δὴ ταῦτα, τοὺς πλησιοχώρους ἐπισκόπους συνελθεῖν ἐν Γάγγραις τῇ μητροπόλει Παφλαγόνων, καὶ ἀλλοτρίους αὐτοὺς ψηφίσασθαι τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, εἰ μὴ κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνόδου ἕκαστον τῶν εἰρημένων αποκηρύξωσιν. Ἐντεῦθεν δὲ λόγος, Εὐστάθιον ἐπι- δεικνύμενον ὡς οὐκ αὐθαδείας ἕνεκα, ἀλλὰ τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκήσεως εἰσηγείτο ταῦτα καὶ ἐπιτηδεύοι, ἀμεῖ- ψαι την στολήν (17), καὶ παραπλησίως τοῖς ἄλλοις ἱερεῦσι τὰς προόδους ποιήσασθα:. Τοιοῦτος δὴ τὰ περὶ τὸν βίον ὑπάρχων, καὶ ἐπὶ λόγοις ἐθαυμάζετο. Τὸ δὲ ἀληθὲς εἰπεῖν, ἐγένετο λέγειν μὲν οὐ δεινός. Οὐδὲ γὰρ τὴν ἐπὶ τούτῳ ἐπιστήμην ἐξήσκητο. Τὸ δὲ ἦθος θαυμάσιος, καὶ πείθειν ἱκανώτατος· ὡς καὶ πολλοὺς τῶν ἐκπορευομένων ἀνδρῶν (14) καὶ γυναι κῶν, μεταπείσαι σώφρονα καὶ σπουδαῖον βίον ἀνα- λαβεῖν. Φασὶ γοῦν αὐτὸν, ἄνδρα τινὰ καὶ γυναῖκα κατὰ θεσμὸν Ἐκκλησίας παρθενίαν προσποιουμένους, καὶ εἰς ταὐτὸν συνιέναι διαβαλλομένους, σπουδάσαι τῆς πρὸς ἀλλήλους ομιλίας παῦσαι. Αποτυχόντα δὲ, Α σίαν ἐπιτροπεύσας, μοναχικῆς πολιτείας ἄρξαι· καὶ μέγα ἀνοιμῶξαι καὶ εἰπεῖν, ὡς κατὰ νόμον ἀνδρὶ έκπορνευομένων, με Καὶ τοὺς πλουσίους καθάπαξ ἀμοίρους τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἀποφαινομένους. SOZOMENI B expers, ossibus tantum et cute constare videre- tur, et Ephrem scriptori Syro libri de ipsius vita scribendi argumentum suppeditaverit. Porro Deus opinionem quam de illo homines conceperant, testimonio suo comprobavit, concessa el polestate dæmones abigendi, et omne morborum genus curandi, idque non medicamentis, sed sola preca- tione. Præter hunc aliis quoque multis ecclesia- sticis philosophis regio illa inclaruit, tum in ter- ritorio Edessenorum, tum ad urbem Amidam, circa montem Gaugalium. Ex quibus ſuit Daniel et Symeon. Verum de monachis Syria lactenus. In sequentibus vero, si Deus voluerit, accuratius de iisdem dicturi sumus. Apud Armenios vero et Paphlagonas et accolas Ponti, Eustathius Sebastike in Armenia episcopus monasticæ conversationis auctor ſuisse dicitur ; et de arctioris vitæ disci- plina, de cibis quibus utendum, aut a quibus abstinendum esset; de vestibus quibus uti opor- teret, de moribus denique et exacta vivendi ra- tione præcepta tradidisse. Adeo ut quidam affir- ment librum asceticum, qui Basilio Cappadoci vulgo adscribitur, ab isto conscriptum fuisse. Præ mimia autem severitate ad absurdas quasdam observationes prolapsus esse dicitur, ab eccle- siasticis legibus plurimum discrepantes. Alii ta- men, ipsum quidem hac culpa liberant : quosdam vero ex ejus discipulis accusant, qui nuptias damnarent', et in ædibus conjugatorum orare recusarent, et presbyteros qui uxores duxissent, C contemnerent ; et diebus Dominicis jejunarent; ct in privatis ædibus collectas agerent; et diviles omnino a regno Dei exclusos pronuntiarent; et cos qui carnes ederent aversarentur : et tuni- cas quidem, ac vestitum vulgo ab omnibus usur- patum indui detrectarent: peregrina vero et in- usitata veste uterentur, aliaque hujusmodi plu- rima innovarent. Unde mulieres haud paucas in fraudem inductas, viros suos deseruisse aiunt; easque, cum se postea continere non possent, adulterium cominisissc: quasdam vero, pietatis prætextu, comam totondisse, et secus quam mu- lieres deceret, virili habitu indutas fuisse. His de causis cum episcopi finitimi Gangris, quæ metropolis est Paphlagonia, in unum convenis- D VALESII ANNOTATIONES. Hane locum correxi atque interpunxi ex codice Fuketiano, cui subscribunt Nicephorus, et liber Leonis Allatii. At Musculus et Christophorsonus, Trava hujus loci scriptura decepti, longe a vero aberrarunt, ut ex collatione interpretationis nostræ studiosus lector facile agnoscet. Scribendum procul dubio est legitur apud Nicephorum. Cæterum de Eustathio Sebasteno videndus est Socrates in libro 11, cap. defensione ad obitum usque perseverasse testantur duo insignes viri et fide dignissimi, Epiphanius scilicet in Hæresi Arianorum, et Basilius in Epistola nd Occidentales. VARIORUM. tiat, Enstatitium Sebastenum in synodo Gangrensi fuisse damnatum, cumque in ominibus Græcis ac Latinis ejusdem synodi codicibus Eustathius con- stanter legatur: rationi maxime consentaneum videtur unum et eumdem fuisse hominem. * Hanc peri- copen, quæ in Stephani editione exstat, omiserat Valesius. (13) Καὶ ἐπιτηδεύειν ἀμεῖψαι την στολήν. (14) Πολλοὺς τῶν ἐκπορευομένων ἀνδρῶν. 42. Eun hæreticum fuisse, et in Arianæ hæresis

τῆς ἐν ταύτῃ σπουδαίας ἀγωγῆς, ἐδεσμάτων τε ὧν χρὴ μετέχειν καὶ ἀπέχεσθαι, καὶ ἐσθῆτος ᾗ δεῖ κε- χρῆσθαι, καὶ ἠθῶν, καὶ πολιτείας ἀκριβοῦς εἰσηγη- τὴν γενόμενον. Ὡς καὶ τὴν ἐπιγεγραμμένην Βασιλείου τοῦ Καππαδόκου Ασκητικήν βίβλον, ἰσχυρίζεσθαί τινας αὐτοῦ γραφὴν εἶναι. Λέγεται δὲ ὑπὸ πολλῆς ἀκριβείας, εἰς παραλόγους ἐπιτηρήσεις ἐκπεσεῖν, παντελῶς ἀπαδούσας τῶν ἐκκλησιαστικών νόμων. Οἱ δὲ αὐτὸν μὲν τοῦ ἐγκλήματος ἐξαιροῦνται· ἐπαιτῶνται δέ τινας τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, ὡς γάμῳ καταμεμφομένους, καὶ ἐν οἴκοις γεγαμηκότων εύχεσθαι παραιτουμένους, καὶ τοὺς γεγαμηκότας πρεσβυτέρους υπερφρονοῦντας, καὶ ἐν Κυριακαῖς ἡμέραις νηστεύοντας, καὶ ἐν οἰκίαις ἐκκλησιάζοντας, καὶ τοὺς πλουσίους καθάπαξ ἀμοίρους τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἀποφαινομένους *, καὶ τοὺς κρέα ἐσθίοντας βδελυττομένους· καὶ χιτῶνας μὲν συνήθεις καὶ στο λὰς μὴ ἀνεχομένους ἀμφιέννυσθαι· ξένῃ δὲ καὶ ἀήθει ἐσθῆτι χρωμένους, καὶ ἄλλα πλεῖστα νεωτερίζοντας. Ἐκ τούτου δὲ πολλὰς γυναῖκας ἀπατηθείσας καταλιπεῖν τοὺς ἄνδρας· εἶτ᾽ ἐγκρατεύεσθαι μὴ δυνηθείσας, μοιχείας ἁμαρτεῖν· τὰς δὲ, προφάσει θεοσεβείας, τὴν κεφαλὴν ἀποκείρασθαι, καὶ ἀλλοίως ἢ γυναικὶ πρέπει, ἀνδράσι δὲ σύνηθες, ἀμφιέννυσθαι. Διὰ δὴ ταῦτα, τοὺς πλησιοχώρους ἐπισκόπους συνελθεῖν ἐν Γάγγραις τῇ μητροπόλει Παφλαγόνων, καὶ ἀλλοτρίους αὐτοὺς ψηφίσασθαι τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, εἰ μὴ κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνόδου ἕκαστον τῶν εἰρημένων αποκηρύξωσιν. Ἐντεῦθεν δὲ λόγος, Εὐστάθιον ἐπι- δεικνύμενον ὡς οὐκ αὐθαδείας ἕνεκα, ἀλλὰ τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκήσεως εἰσηγείτο ταῦτα καὶ ἐπιτηδεύοι, ἀμεῖ- ψαι την στολήν (17), καὶ παραπλησίως τοῖς ἄλλοις ἱερεῦσι τὰς προόδους ποιήσασθα:. Τοιοῦτος δὴ τὰ περὶ τὸν βίον ὑπάρχων, καὶ ἐπὶ λόγοις ἐθαυμάζετο. Τὸ δὲ ἀληθὲς εἰπεῖν, ἐγένετο λέγειν μὲν οὐ δεινός. Οὐδὲ γὰρ τὴν ἐπὶ τούτῳ ἐπιστήμην ἐξήσκητο. Τὸ δὲ ἦθος θαυμάσιος, καὶ πείθειν ἱκανώτατος· ὡς καὶ πολλοὺς τῶν ἐκπορευομένων ἀνδρῶν (14) καὶ γυναι κῶν, μεταπείσαι σώφρονα καὶ σπουδαῖον βίον ἀνα- λαβεῖν. Φασὶ γοῦν αὐτὸν, ἄνδρα τινὰ καὶ γυναῖκα κατὰ θεσμὸν Ἐκκλησίας παρθενίαν προσποιουμένους, καὶ εἰς ταὐτὸν συνιέναι διαβαλλομένους, σπουδάσαι τῆς πρὸς ἀλλήλους ομιλίας παῦσαι. Αποτυχόντα δὲ, Α σίαν ἐπιτροπεύσας, μοναχικῆς πολιτείας ἄρξαι· καὶ μέγα ἀνοιμῶξαι καὶ εἰπεῖν, ὡς κατὰ νόμον ἀνδρὶ έκπορνευομένων, με Καὶ τοὺς πλουσίους καθάπαξ ἀμοίρους τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ ἀποφαινομένους. SOZOMENI B expers, ossibus tantum et cute constare videre- tur, et Ephrem scriptori Syro libri de ipsius vita scribendi argumentum suppeditaverit. Porro Deus opinionem quam de illo homines conceperant, testimonio suo comprobavit, concessa el polestate dæmones abigendi, et omne morborum genus curandi, idque non medicamentis, sed sola preca- tione. Præter hunc aliis quoque multis ecclesia- sticis philosophis regio illa inclaruit, tum in ter- ritorio Edessenorum, tum ad urbem Amidam, circa montem Gaugalium. Ex quibus ſuit Daniel et Symeon. Verum de monachis Syria lactenus. In sequentibus vero, si Deus voluerit, accuratius de iisdem dicturi sumus. Apud Armenios vero et Paphlagonas et accolas Ponti, Eustathius Sebastike in Armenia episcopus monasticæ conversationis auctor ſuisse dicitur ; et de arctioris vitæ disci- plina, de cibis quibus utendum, aut a quibus abstinendum esset; de vestibus quibus uti opor- teret, de moribus denique et exacta vivendi ra- tione præcepta tradidisse. Adeo ut quidam affir- ment librum asceticum, qui Basilio Cappadoci vulgo adscribitur, ab isto conscriptum fuisse. Præ mimia autem severitate ad absurdas quasdam observationes prolapsus esse dicitur, ab eccle- siasticis legibus plurimum discrepantes. Alii ta- men, ipsum quidem hac culpa liberant : quosdam vero ex ejus discipulis accusant, qui nuptias damnarent', et in ædibus conjugatorum orare recusarent, et presbyteros qui uxores duxissent, C contemnerent ; et diebus Dominicis jejunarent; ct in privatis ædibus collectas agerent; et diviles omnino a regno Dei exclusos pronuntiarent; et cos qui carnes ederent aversarentur : et tuni- cas quidem, ac vestitum vulgo ab omnibus usur- patum indui detrectarent: peregrina vero et in- usitata veste uterentur, aliaque hujusmodi plu- rima innovarent. Unde mulieres haud paucas in fraudem inductas, viros suos deseruisse aiunt; easque, cum se postea continere non possent, adulterium cominisissc: quasdam vero, pietatis prætextu, comam totondisse, et secus quam mu- lieres deceret, virili habitu indutas fuisse. His de causis cum episcopi finitimi Gangris, quæ metropolis est Paphlagonia, in unum convenis- D VALESII ANNOTATIONES. Hane locum correxi atque interpunxi ex codice Fuketiano, cui subscribunt Nicephorus, et liber Leonis Allatii. At Musculus et Christophorsonus, Trava hujus loci scriptura decepti, longe a vero aberrarunt, ut ex collatione interpretationis nostræ studiosus lector facile agnoscet. Scribendum procul dubio est legitur apud Nicephorum. Cæterum de Eustathio Sebasteno videndus est Socrates in libro 11, cap. defensione ad obitum usque perseverasse testantur duo insignes viri et fide dignissimi, Epiphanius scilicet in Hæresi Arianorum, et Basilius in Epistola nd Occidentales. VARIORUM. tiat, Enstatitium Sebastenum in synodo Gangrensi fuisse damnatum, cumque in ominibus Græcis ac Latinis ejusdem synodi codicibus Eustathius con- stanter legatur: rationi maxime consentaneum videtur unum et eumdem fuisse hominem. * Hanc peri- copen, quæ in Stephani editione exstat, omiserat Valesius. (13) Καὶ ἐπιτηδεύειν ἀμεῖψαι την στολήν. (14) Πολλοὺς τῶν ἐκπορευομένων ἀνδρῶν. 42. Eun hæreticum fuisse, et in Arianæ hæresis

συνοικοῦσα γυνή, τοὺς περὶ σωφροσύνης λόγους ἀκού- σασα αὐτοῦ, συνουσίας ἀπέσχετο, ἧς γαμεταῖς θέμις πρὸς ἰδίους ἄνδρας κοινωνεῖν· τοὺς δὲ παρανόμως συνουσιάζοντας ἀλλήλοις, ἀσθενῆ ἀποφῆναι τὴν αὐτοῦ πειθώ. Τὸν δὴ τοιοῦτον, τῆς κατὰ τόδε τὸ κλίμα ἀκρι- σους μοναστικῆς ἀγωγῆς ἀρχηγὸν γενέσθαι λόγος. Θρά κιοι δὲ καὶ Ἰλλυριοί, καὶ ὅσοι τὴν καλουμένην Εὐρώ- τὴν οἰκοῦσιν, εἰ καὶ ἀπείρατοι ἔτι μοναχικῶν συνοικῶν ἦσαν, ἀλλ᾽ οὐ παντελῶς φιλοσόφων ἀνδρῶν ἡτύχουν. Ἐγνωρίζετο δὲ τότε παρ' αὐτοῖς Μαρτῖνος 1, ὃς ἀπὸ Σαβωρίας (15) τῆς Παννονίας ἐπίσημος ἦν τὸ γένος· ἐν ὅπλοις δὲ λαμπρῶς στρατευσάμενος, καὶ συν- ταγματάρχης ἐγένετο. Προτιμήσας δὲ τὸ θεῖον, τὸν φιλόσοφον μετῄει βίον. Διέτριβε δὲ τὰ πρῶτα παρ' Ἰλλυριοῖς· ἐπεὶ δὲ προθύμως ὑπὲρ τοῦ δόγματος ἀγωνιζόμενος, τινὰς τῶν ἐνθάδε ἐπισκόπων ἐφώρασε τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας, ἐπιβουλευθεὶς καὶ πολλάκις δημοσίᾳ τυπτηθεὶς, ἐξηλάθη· καὶ εἰς Μεδιόλανον ἐλθὼν, καθ' ἑαυτὸν διέτριβεν. Ὑπεχώρησέ τε ἔνθεν, ἐπιβουλευόμενος παρὰ Αυξεντίου τοῦ ἐπισκόπου, οὐδὲ αὐτοῦ ὑγιῶς ἔχοντος περὶ τὴν πίστιν τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων. Καὶ ἐπί τινα χρόνον ῥίζαις βοτανών ἀρκούμενος, νῆσον ᾤκησεν ἢν Γαλληναρίαν καλοῦσι. Μικρὰ δὲ αὕτη καὶ ἀοίκητος, ἐν τῷ Τυῤῥηνικῷ πε λάγει κειμένη. Χρόνῳ δὲ ὕστερον καὶ ἐπισκοπὴν ἐπ- ετράπη τὴν ἐν Ταῤῥακίναις ἐκκλησίαν (16). Επί τοσ- οῦτον δὲ θαυματουργίαις προελθεῖν παραδέδοται (17), ὡς νεκρὸν ἐγεῖραι πιστεύεσθαι, ἄλλα τε σημεῖα ἐπι- τελέσαι Αποστολικῶν οὐ λειπόμενα. Κατὰ τόδε τὸ ὑπήκοον, ἐν τῷ τότε καὶ Ἰλάριον γενέσθαι παρειλή - φαμεν, ἄνδρα βίῳ καὶ λόγῳ θεσπέσιον · 8; Μαρτίνῳ τῆς φυγῆς ἐκοινώνησε διὰ τὴν περὶ τὸ δόγμα σπου- δήν. Ανδρῶν μὲν οὖν πέρι, οἱ τότε ἐν εὐσεβείᾳ καὶ ἐκκλησιαστικῷ θεσμῷ ἐφιλοσόφουν, τάδε ἔγνων ὡς συνέγραψα. Υπερφυῶς δὲ πολλοὶ καὶ μάλα ελλόγιμοι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις διέπρε- τον. Επισημότατοι δὲ ἐν τούτοις ἐγένοντο, Εὐσέβιος ὁ τὴν Ἐμέσης ἱερωσύνην ἐπιτροπεύσας, καὶ Τίτος ὁ Βόστρης, καὶ Σεραπίων ὁ Θμουαῖος, Βασίλειός τε ὁ ᾿Αγκύρας, καὶ Εὐδόξιος ὁ Γερμανικίας, καὶ ᾿Ακά- χιος ὁ Καισαρείας, καὶ Κύριλλος δς τῶν Ἱεροσολύ- μων θρόνον ἐπετρόπευσε. Σύμβολον τῆς αὐτῶν παι δείας (18), & συνεγράψαντο καὶ καταλελοίπασι, πολλά τε καὶ λόγου ἄξια. Σαμαρίας. Σαβα- ρίας, Ταῤῥακίναις. Του ρονίκαις. Τουρκίναις θαυματουρ γίας Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ θαυματουργίας προελθεῖν παραδέ δοται, ὡς νεκρὸν ἐγείραι, ἄλλα τε, πιστεύεσθαι. σύμβολον, Μαρτίνος. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. - A sent, eos ab Ecclesia catholica alienos esse decre- c verunt, nisi supra dicta dogmata singillatim con- demnarent. Ex eo vero tempore aiunt Eustathium, ut ostenderet se non arrogantiæ causa, sed divinæ disciplinæ studio ista introduxisse et exercuisse : mutata veste, eodem quo cæteros sacerdotes cultu deinceps in publicum processisse. Talis tantusque cum esset in citeriore vita, in sermonibus quoque admirationi fuit. Et tamen si verum dicere licet, non admodum valebat eloquentia. Neque enim in arte dicendi sese exercuerat. Verum ingenio fuit prorsus mirabili, et ad persuadendum aptissimus; adeo ut multos, tam viros, quam mulieres quæ- stum corpore facientes, ad modestam castioremque vitam traduxerit. Denique cum vir quidam et mu- B tier juxta Ecclesiæ ritum virginitatem profitentes, accusarentur quod simul cubarent, ipse operam dedit ut eos ab hujusmodi consuetudine revocaret. Quod cum impetrare ab eis non potuisset, inge- muisse dicitur, ac dixisse: mulierem legitime nuptam viro, auditis aliquando sermonibus quos ipse de castitate habuisset, a congressu viri qui mulieribus legitime nuptis permissus est, posthac abstinuisse; ipsos vero qui illegitime sibi invicem miscerentur, eloquentie suæ infirmitatem coar- guere. Hunc igitur in illis tractibus monasticæ disciplinae auctorem fuisse perhibent. Thraces autem et Illyrii, et quicunque Europam incolunt, quamvis monasticarum congregationum adhuc ex- pertes essent, viris tainen philosophis non erant penitus destituti. Nam tunc temporis, celebris apud illos fuit Martinus: qui Sabariæ, quod oppi- dum est Pannoniæ, nobili genere ortus, primum quidem splendide militavit, et ordines duxit. Sed cum Dei cultum omnibus rebus prætulisset, phi- losophicam vitam sectatus est. Habitavit autem initio quidem apud Illyrios. Verum pro doctrina fidei forti animo decertaus; postquam deprehendit quosdam illarum partium episcopos opinionem Arii fovere ; insidias passus, ac sæpenumero pu- blice verberatus, inde expulsus est. Cumque Me- diolanum venisset, ibi solitarius vixit. Sed cum Auxentius episcopus, qui et ipse de fide a Nicænis Patribus promulgata non recte sentiebat, ei insi- diatus fuisset, inde abscessit. Et in insulam quam Gallinariam vocant profectus, illic aliquandiu vitɔm. . VALESII ANNOTATIONES. plum est Sed restituendum est quod fuit oppidum insigne Pannonie, cujus præter cæteros meminit Ammianus Marcellinus. legitur apud Nicephorum. Colex Fuketianus scri- plum habet Scribendum puto Quod postea librarii in de- pravarunt. codicibus Fuketii et Allati. Sed et mallem scribere, et totum locum ita restituere : eic., expuncta voce Fuketiano scriptum iuveni quod non dis- plicet. VARIORUM. Sancti Martini Vilam accurate scripsit Sulpitius Severus. Sedit in episcopatu Turonensi annos 26, menses 4, dies 27, obiitque ammo Chr. 400, die undecimo Novembris, ut Pagius testatur ad ann. 375, n. 6. (15) Σαβωρίας. in codice Leonis Allalii scri- D unius verbi adjectione supplevi ex manuscriptis (46) Τὴν ἐν Ταῤῥακήναις ἐκκλησίαν. Sic etiam (17) θαυματουργίαις παραδέδοται. Hunc locum (18) Σύμβολα τῆς αὐτῶν παιδείας. In codice

συνοικοῦσα γυνή, τοὺς περὶ σωφροσύνης λόγους ἀκού- σασα αὐτοῦ, συνουσίας ἀπέσχετο, ἧς γαμεταῖς θέμις πρὸς ἰδίους ἄνδρας κοινωνεῖν· τοὺς δὲ παρανόμως συνουσιάζοντας ἀλλήλοις, ἀσθενῆ ἀποφῆναι τὴν αὐτοῦ πειθώ. Τὸν δὴ τοιοῦτον, τῆς κατὰ τόδε τὸ κλίμα ἀκρι- σους μοναστικῆς ἀγωγῆς ἀρχηγὸν γενέσθαι λόγος. Θρά κιοι δὲ καὶ Ἰλλυριοί, καὶ ὅσοι τὴν καλουμένην Εὐρώ- τὴν οἰκοῦσιν, εἰ καὶ ἀπείρατοι ἔτι μοναχικῶν συνοικῶν ἦσαν, ἀλλ᾽ οὐ παντελῶς φιλοσόφων ἀνδρῶν ἡτύχουν. Ἐγνωρίζετο δὲ τότε παρ' αὐτοῖς Μαρτῖνος 1, ὃς ἀπὸ Σαβωρίας (15) τῆς Παννονίας ἐπίσημος ἦν τὸ γένος· ἐν ὅπλοις δὲ λαμπρῶς στρατευσάμενος, καὶ συν- ταγματάρχης ἐγένετο. Προτιμήσας δὲ τὸ θεῖον, τὸν φιλόσοφον μετῄει βίον. Διέτριβε δὲ τὰ πρῶτα παρ' Ἰλλυριοῖς· ἐπεὶ δὲ προθύμως ὑπὲρ τοῦ δόγματος ἀγωνιζόμενος, τινὰς τῶν ἐνθάδε ἐπισκόπων ἐφώρασε τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας, ἐπιβουλευθεὶς καὶ πολλάκις δημοσίᾳ τυπτηθεὶς, ἐξηλάθη· καὶ εἰς Μεδιόλανον ἐλθὼν, καθ' ἑαυτὸν διέτριβεν. Ὑπεχώρησέ τε ἔνθεν, ἐπιβουλευόμενος παρὰ Αυξεντίου τοῦ ἐπισκόπου, οὐδὲ αὐτοῦ ὑγιῶς ἔχοντος περὶ τὴν πίστιν τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων. Καὶ ἐπί τινα χρόνον ῥίζαις βοτανών ἀρκούμενος, νῆσον ᾤκησεν ἢν Γαλληναρίαν καλοῦσι. Μικρὰ δὲ αὕτη καὶ ἀοίκητος, ἐν τῷ Τυῤῥηνικῷ πε λάγει κειμένη. Χρόνῳ δὲ ὕστερον καὶ ἐπισκοπὴν ἐπ- ετράπη τὴν ἐν Ταῤῥακίναις ἐκκλησίαν (16). Επί τοσ- οῦτον δὲ θαυματουργίαις προελθεῖν παραδέδοται (17), ὡς νεκρὸν ἐγεῖραι πιστεύεσθαι, ἄλλα τε σημεῖα ἐπι- τελέσαι Αποστολικῶν οὐ λειπόμενα. Κατὰ τόδε τὸ ὑπήκοον, ἐν τῷ τότε καὶ Ἰλάριον γενέσθαι παρειλή - φαμεν, ἄνδρα βίῳ καὶ λόγῳ θεσπέσιον · 8; Μαρτίνῳ τῆς φυγῆς ἐκοινώνησε διὰ τὴν περὶ τὸ δόγμα σπου- δήν. Ανδρῶν μὲν οὖν πέρι, οἱ τότε ἐν εὐσεβείᾳ καὶ ἐκκλησιαστικῷ θεσμῷ ἐφιλοσόφουν, τάδε ἔγνων ὡς συνέγραψα. Υπερφυῶς δὲ πολλοὶ καὶ μάλα ελλόγιμοι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις διέπρε- τον. Επισημότατοι δὲ ἐν τούτοις ἐγένοντο, Εὐσέβιος ὁ τὴν Ἐμέσης ἱερωσύνην ἐπιτροπεύσας, καὶ Τίτος ὁ Βόστρης, καὶ Σεραπίων ὁ Θμουαῖος, Βασίλειός τε ὁ ᾿Αγκύρας, καὶ Εὐδόξιος ὁ Γερμανικίας, καὶ ᾿Ακά- χιος ὁ Καισαρείας, καὶ Κύριλλος δς τῶν Ἱεροσολύ- μων θρόνον ἐπετρόπευσε. Σύμβολον τῆς αὐτῶν παι δείας (18), & συνεγράψαντο καὶ καταλελοίπασι, πολλά τε καὶ λόγου ἄξια. Σαμαρίας. Σαβα- ρίας, Ταῤῥακίναις. Του ρονίκαις. Τουρκίναις θαυματουρ γίας Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ θαυματουργίας προελθεῖν παραδέ δοται, ὡς νεκρὸν ἐγείραι, ἄλλα τε, πιστεύεσθαι. σύμβολον, Μαρτίνος. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. - A sent, eos ab Ecclesia catholica alienos esse decre- c verunt, nisi supra dicta dogmata singillatim con- demnarent. Ex eo vero tempore aiunt Eustathium, ut ostenderet se non arrogantiæ causa, sed divinæ disciplinæ studio ista introduxisse et exercuisse : mutata veste, eodem quo cæteros sacerdotes cultu deinceps in publicum processisse. Talis tantusque cum esset in citeriore vita, in sermonibus quoque admirationi fuit. Et tamen si verum dicere licet, non admodum valebat eloquentia. Neque enim in arte dicendi sese exercuerat. Verum ingenio fuit prorsus mirabili, et ad persuadendum aptissimus; adeo ut multos, tam viros, quam mulieres quæ- stum corpore facientes, ad modestam castioremque vitam traduxerit. Denique cum vir quidam et mu- B tier juxta Ecclesiæ ritum virginitatem profitentes, accusarentur quod simul cubarent, ipse operam dedit ut eos ab hujusmodi consuetudine revocaret. Quod cum impetrare ab eis non potuisset, inge- muisse dicitur, ac dixisse: mulierem legitime nuptam viro, auditis aliquando sermonibus quos ipse de castitate habuisset, a congressu viri qui mulieribus legitime nuptis permissus est, posthac abstinuisse; ipsos vero qui illegitime sibi invicem miscerentur, eloquentie suæ infirmitatem coar- guere. Hunc igitur in illis tractibus monasticæ disciplinae auctorem fuisse perhibent. Thraces autem et Illyrii, et quicunque Europam incolunt, quamvis monasticarum congregationum adhuc ex- pertes essent, viris tainen philosophis non erant penitus destituti. Nam tunc temporis, celebris apud illos fuit Martinus: qui Sabariæ, quod oppi- dum est Pannoniæ, nobili genere ortus, primum quidem splendide militavit, et ordines duxit. Sed cum Dei cultum omnibus rebus prætulisset, phi- losophicam vitam sectatus est. Habitavit autem initio quidem apud Illyrios. Verum pro doctrina fidei forti animo decertaus; postquam deprehendit quosdam illarum partium episcopos opinionem Arii fovere ; insidias passus, ac sæpenumero pu- blice verberatus, inde expulsus est. Cumque Me- diolanum venisset, ibi solitarius vixit. Sed cum Auxentius episcopus, qui et ipse de fide a Nicænis Patribus promulgata non recte sentiebat, ei insi- diatus fuisset, inde abscessit. Et in insulam quam Gallinariam vocant profectus, illic aliquandiu vitɔm. . VALESII ANNOTATIONES. plum est Sed restituendum est quod fuit oppidum insigne Pannonie, cujus præter cæteros meminit Ammianus Marcellinus. legitur apud Nicephorum. Colex Fuketianus scri- plum habet Scribendum puto Quod postea librarii in de- pravarunt. codicibus Fuketii et Allati. Sed et mallem scribere, et totum locum ita restituere : eic., expuncta voce Fuketiano scriptum iuveni quod non dis- plicet. VARIORUM. Sancti Martini Vilam accurate scripsit Sulpitius Severus. Sedit in episcopatu Turonensi annos 26, menses 4, dies 27, obiitque ammo Chr. 400, die undecimo Novembris, ut Pagius testatur ad ann. 375, n. 6. (15) Σαβωρίας. in codice Leonis Allalii scri- D unius verbi adjectione supplevi ex manuscriptis (46) Τὴν ἐν Ταῤῥακήναις ἐκκλησίαν. Sic etiam (17) θαυματουργίαις παραδέδοται. Hunc locum (18) Σύμβολα τῆς αὐτῶν παιδείας. In codice

ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. Περὶ Διδύμου τοῦ τυφλοῦ, καὶ περὶ 'Αετίου τοῦ αἱρετικοῦ. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον καὶ Δίδυμος ἐκκλη σιαστικός συγγραφείς διέπρεπε, προϊστάμενος ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ τοῦ ἱεροῦ διδασκαλείου τῶν ἱερῶν μα θημάτων. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ παντοδαπὴ σοφία ᾤκει, ποιηταί τε καὶ ῥήτορες, αστρονομία τε καὶ γεωμε τρία καὶ ἀριθμοί, καὶ δόξαι φιλοσόφων. Πάντων δὲ νῷ μόνῳ καὶ ἀκοῇ εἴδησιν ἐκτήσατο. Νέος γὰρ ἔτι, τυφλὸς ἐγένετο ἐν τῇ πρώτῃ πείρᾳ τῆς μαθήσεως τῶν στοιχείων. Ηδη δὲ εἰς ἐφήβους τελῶν, ἐπεθύ μησε λέγων καὶ παιδείας· καὶ τοῖς ταῦτα διδάσκουσι φοιτῶν, ἡκροᾶτο μόνον· καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἦλθε σοφίας, ὡς καὶ τῶν ἐν τοῖς μαθήματι σκολιών θεωρημάτων εφικέσθαι. Λέγεται δὲ τοὺς χαρακτήρας τῶν γραμ μάτων, σανίδι καταχαραχθέντας εἰς βάθος, ἐκμαθεί τοῖς δακτύλοις ἐφαπτόμενος· συλλαβὰς δὲ καὶ ὀνό ματα καὶ τὰ ἄλλα ἐφεξῆς, καταλήψει νοῦ καὶ συν- εχεῖ ἀκροάσει καὶ ἀναμνήσει τῶν ἀκοῇ θηρωμέ νων. Ἦν δὲ οὐ τὸ τυχόν θαῦμα· καὶ πολλοὶ κατὰ κλέος τοῦ ἀνδρὸς εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν παρεγίνοντο, οἱ μὲν αὐτοῦ ἀκουσόμενοι, οἱ δὲ, ἱστορήσοντες μόνον. Ελύπει δὲ οὐ μετρίως τοὺς ᾿Αρείου, τῷ δόγματι τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου συνιστάμενος. Επειθε γὰρ ῥᾳδίως, οὐ βία λόγων τοῦτο ποιεῖν δοκῶν· ἀλλ' ὑπὸ τῆς ἄγαν πειθούς, ἕκαστον αὐτῶν οἱονεὶ κριτὴν καθίστη των ἀμφιβόλων. Τοῖς δὲ ἀπὸ τῆς καθόλου Εκκλησίας περισπούδαστος ἦν· ἐπῄνει δὲ αὐτὸν καὶ τὰ τάγματα τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν, καὶ ᾿Αντώνιος ὁ Μέγας. "Ον φασι τότε ἐπὶ μαρτυρίᾳ τῆς ᾿Αθανασίου πίστεως ἐκ τῆς ἐρήμου παραγενόμενον εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, τάδε πρὸς αὐτὸν εἰπεῖν· Οὐ χαλεπόν, οὐδὲ λύπης ἄξιον, ὦ Δίδυμε, ὀφθαλμῶν ἀπορεῖν σε, ὧν μέτεστι σαύραις καὶ μυσὶ καὶ τοῖς εὐτελέσι ζώοις. Μακάριον δὲ καὶ χάριεν, ὅτι παραπλησίως ἀγγέλοις τοὺς ὀφθαλμοὺς έχεις, δι᾽ ὧν τρανῶς τὸ θεῖον κατανοεῖς, καὶ τὴν ἀληθῆ γνῶσιν ἀκριβῶς ὁρᾷς. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ παρὰ Ἰταλοῖς καὶ τοῖς ἀνὰ τοῖς τὸ ὑπήκοον οἰκοῦσιν, ἐπὶ ἀρετῇ πατρίων λόγων διέπρεπον, Εὐσέβιος καὶ Ἰλά ριος ὁ δηλωθείς· οὗ περὶ πίστεως καὶ πρὸς τοὺς ἑτεροδόξους (19) φασὶν εὐδοκίμους φέρεσθαι λόγους. καὶ τοῖς ἑτεροδόξοις, παρά τοῖς ἑτεροδόξοις. καὶ πρὸς τοὺς ἑτεροδό ξους. SOZOMENI egit, radicibus herbarum contentus. Est autem hæc insula exigua ac deserta, in Tyrrheno mari sita. Postea vero Turonensis urbis episcopus est constitutus. Porro tanta miraculorum gratia præditus fuisse traditur, ut et mortuum suscitaverit, et alia signa ediderit, apostolicis nullatenus inferiora. Per idem tempus in illa in perii parte Hilarium quoque vixisse accepimus, virum tum vitæ, tum doctrinæ causa plane admirandum. Qui quidem ob studium veræ fidei, commune cum Martino exsilium sustinuit. Et hæc quidem de viris qui tunc temporis in ecclesiastica institutione egregie philosophati sunt, prout comperi, memoriæ mandavi. Multi præterea admodum docti et eloquentes viri, codem tempore in Eccle- siis floruerunt. Inter quos celeberrimi fuerunt, Eusebius Emisenæ Ecclesiæ episcopus, Titus Bostrensis, Serapio Thmuis, Basilius Ancyræ, Eudoxius Germaniciæ, Acacius Cæsaree, et Cyrillus Hierosolymorum episcopus. Indicium autem doctrinæ illorum virorum, libri sunt ab iisdem conscripti et ad posteros transmissi, multi profecto atque mirabiles. CAP. XV. De Dilymo cæco, et de Aetio hæretico. B Sub idem tempus Didymus quoque ecclesiasti- cus scriptor floruit, scholae sacrarum disciplinarum in urbe Alexandrina præfectus'. Hic omnis generis scientia pectus suum impleverat. Nam et poetas et oratores, grometriam item, astronomiam et arith- meticam, et philosophorum opiniones callebat. larum autem oninium rerum notitiam sola mente atque auditione erat assecutus. Etenim adhuc puer cum prima elementa disceret, luminibus or- batus est. Postea vero pubertatis annos ingressus, liberalium disciplinarum cupiditate exarsit; ea- rumque doctores frequentans, aures tantum com- modabat. Tantum tamen in omni eruditione pro- R fecit, ut difficillima quoque mathematica theo- remata perceperit. Fertur autem litterarum formas in tabula altius incisas, digitis solum pertractando lidlicisse: syllabas item et nomina, ac reliqua deinceps, sola mentis comprehensione et assidua auditione, rerumque quas audiverat recordatione percepisse. Fuit autem non vulgare miraculum. Multique, fama ejus impulsi, Alexandriam se con- tulerunt : alii ejus audiendi, alii tantum visendi causa. Cæterum Arianos non mediocri dolore afl- ciebat, dum synodi Nicænæ doctrinam assereret. Persuadebat enim facillime ; idque non sernionum violentia, sed pro ea qua valebat persuadendi facultate, unuinquemque illorum velut arbitrum controversiæ constituens. Omnes autem Catholici, C singulari benevolentia eum complectebantur. Sed et monachorum agmina in Ægypto degentimin, eum magnopere laudabant, et magnus ille Antonius. Quem quidem ferunt, cum Alexandriam eo tempore venisset, at Athanasii fidemn suo testimonio com- probaret, Didymo haec dixisse: Non est grave, nec dolendum, o Didyme, quod oculis ca- reas, quibus lacertæ, mures et vilissima pra'dita sunt animalia. Sed beatum potius et jucundum est, quod perinde atque angeli oculos habeas, quibus Deum perspicue contemplaris, et veram notitiam Sucr. lib. iv, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. legit etc., quam emendationeu probare non possum. Dicendum cnim esset Quare amplexus sum scripturam quam Curterius proposuit, Quam quidem reperi ctiam in codice Leonis (19) Καὶ τοὺς ἑτεροδόξους. Christophorsonus

Καὶ Λουκίφερ, ὃν εὑρετὴν γενέσθαι λέγουσι τῆς ὁμω νύμου αἱρέσεως. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αέτιος πρὸς τῶν ἑτεροδόξων ἐθαυμάζετο, διαλεκτικός τις ὢν, καὶ συλ λογίζεσθαι ἱκανὸς, καὶ περὶ τὰς ἔριδας τῶν λόγων ἐσχολακώς, καὶ ἀτεχνῶς ταῦτα σπουδάζων. Αμέλει του ὡς ῥᾳδίως περὶ Θεοῦ διαλεγόμενος, ἄθεος παρά τῶν πολλῶν ὠνομάζετο. Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα (20) τὰ πρῶτα ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῶν Σύρων, σπουδαίως δὲ ταῖς Ἐκκλησίαις φοιτῶντα, καὶ περὶ τῶν ἱερῶν Γρα- φῶν διαλεγόμενον, γνώριμον γενέσθαι Γάλλῳ, Καί σαρι ὄντι τότε, πολύν ποιουμένῳ λόγον τῆς θρησκείας, καὶ τῆς εὐσεβείας ἐπιμελουμένοις εἰς ἄγαν χαίροντι· ὡς δὲ εἰκὸς, προφάσει τοιούτων διαλέξεων, φίλον αὐτῷ γενόμενον, ἀσκηθῆναι τοῦτο τὸ εἶδος τῶν λόγων, Ένα μᾶλλον ἀρέση. Ελέγετο γὰρ καὶ διὰ τῶν ᾿Αρι στοτέλους μαθημάτων ἐλθεῖν, καὶ ἐν ᾿Αλεξανδρεία φοιτῆσαι τοῖς τούτων διδασκάλοις. Καὶ ἕτεροι δὲ παρὰ τούτους, πλῆθος ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἦσαν, ἱκανοὶ διδάσκειν καὶ διαλέγεσθαι περὶ τῶν ἱερῶν Γραφών, Απαριθμήσασθαι δὲ πάντας, ἔργον. Μή τῳ δὲ χαλε- τὸν εἶναι δόξῃ, ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων (21) ἢ ἀρχηγοὺς ἢ σπουδαστὰς γενομένους, ἐπαινέσας ἔχω. Ευγλωττίας γὰρ ἕνεκεν καὶ τῆς ἐν τοῖς λόγοις δεινότητος, θαυμασίους είναι σύμφημι. Δογμάτων δὲ πέρι, κρινέτωσαν οἷς τοῦτο ποιεῖν θέμις. Οὐδὲ γὰρ τάδε συγγράφειν προσθέμην, οὔτε ἱστορίᾳ πρέπον, * ἔργον, μόνα τὰ ὄντα ἀφηγεῖσθαι, μηδὲν οἰκεῖον ἐπεισαγούσῃ. Ὅσοι μὲν δὴ τότε ὧν παρειλήφαμεν, τῇ Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φωνῇ κεχρημένοι, ἐπὶ παιδεύσει καὶ λόγοις ἐνδοξότατοι ἐγένοντο, ἐν τοῖς εἰρημένοις τετάχθω. άθεος ΚΕΦΑΛ. 14. Περὶ τοῦ ἁγίου Εφραίμ. Εῴκει δὲ πάντας παρευδοκιμεῖν, καὶ ἐς τὰ μάλι στα τὴν καθόλου Εκκλησίαν σεμνύνειν, Ἐφραὶμ ὁ Σύρος ". "Ος ἐκ Νισίβεως ἢ (22) τῶν τῇδε χωρίων ἐκδύντα γὰρ αὐτὸν ἤδη τὴν δουλεία, Αμπελίδος τῆς κεκτημένης αὐτόν· τὸ δὲ όπως οὐδὲν δέομαι λέγειν ὡς ἂν μὴ δόξαιμι κακοη θέστερον τοῦ διηγήματος ἅπτεσθαι· εἶναι μὲν καμι νευτὴν κατ᾿ ἀρχὰς, σφύρα βραχείᾳ καὶ ἄκμονι μια κρῷ προσκαθήμενον. τῶν εἰρημένων αἱρέσεων, τινὰς ὃς ἐκ Νισίβεως ἢ τῶν τῇδε χωρίων γένος είχεν. τα Ἐφραὶμ ὁ Σύρος. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. II. A exacte percipis. Porro apud lalos et illarum par- tium incolas, ob eximiam præstantiam Latinæ facundiæ celebres tunc fuerunt, Eusebius, et Hi- larius jam supra memoratus, cujus de fide et adversus bæreticos probatissimi libri circumferri dicuntur: Lucifer quoque, quem propriæ sectæ ipsius nomine nuncupatae auctorem fuisse perhi- bent. Eadem tempestate apud hæreticos Actins admirationi ſuit; vir dialecticæ et rátiocinandi peritus, et in disputando exercitatus, eique studio supra modum addictus'. Cæterum eo quod temere et audacter de Deo disputaret, a plerisque nominatus est. Hunc initio quidem Antiochiæ in Syria medicum fuisse dicunt, et cum ecclesiam studiose frequentaret, ac de sacris Scripturis dis- sereret, innotuisse Gallo, qui tunc temporis Cæsar erat, et religioni plurimum favebat, et viris pietatis studiosis admodum delectabatur; et quoniam hujusmodi disputationum causa ad Caesaris fami liaritatem pervenerat, hoc doctrinæ genus, ut verisimile est, studiosius excoluisse, quo amplius placeret Caesari. Dicebatur enim universam Ari- stotelis philosophiam accurate didicisse, ejusque magistros audivisse Alexandriæ. Praeter hos, alii quoque plures erant, tuin ad docendam in ecclesiis pleben, tum ad disputandum idonei. Verum omnes percensere difficile est. Nemini porro molestuin videri debet, quod quosdam ex iis qui supradicta- rum hæresium vel principes, vel fautores fuerunt, Claudibus afecerim. Illes enim ob facundiam quidem. et ob vim ac vehementiam in disserendo, admirabiles fuisse fateor, De doctrina vero ac fide judicent ii, quorum id jus pontificiumque est. Neque enim propositum mihi fuit ista scribere: neque id historiæ convenit, cujus munus est res ipsas ex- ponere, nihil adjiciendo de suo. Quotquot igitur seu Latino, seu Græco sermone usi, doctrinæ et eloquentiæ laude tunc temporis floruerunt, quos quidem accepimus, in supradictorum numero reponantur. Socr. lib. r, c. 35. CAP. XVI. De sancto Ephraim. Omnium vero laudem supergressus esse, et catholicam Ecclesiam plurimum exornasse videtur Ephraim Syrus. Qui Nisibi natus, aut in aliquo VALESII ANNOTATIONES. All:ſtii. Intelligit autem Sozemenus libros [ilarii adversus Auxentiam et contra Arianos. Per libros autem De fide designat libros Hilarii De Trini- tale, cætera, medicinæ quoque operam dedisse testatur Philostorgius in libro tertio, et ante illum Grego- rius Nyssenus in libro primo Contra Eunomium. Ub multa refert de vita et institutis Aetii, quæ ab Athanasio Ancyræ episcopo acceperat. Ait igitur Aetium primo Ampelidis cujusdam servum fuisse; deinde, relicta domina, fabrum ærarium fuisse. Verba Gregorii quæ ab interprete perperam trans- lata sunt, hic adscribam : D Hunc Gregorii Nysseni locum citat Nicetas in Thesauro orthodoxæ fidei, libro v, cap. 30. verba duobus modis construi possunt. Nam vox illa jungi potest cum sequente vi- cabulo aut referri potest ad vocem quæ præcessit, et in masculino genere sului. Priorem sensum secutus est Musculus, posteriorem Christophorsonus. Sic enim vertit : quosdam corum quos percensui, errorum vel sectarum arcto- res, elc. nis Allatii scriptum est, Quam lectionem in versione mea secutus sum. At Christophorsonus et Savilius VARIORUM. Floruit S. Ephraim ab ammo fectus est, quam ut Basilium M. videret, et cum eo versaretur; qui hominem admiratus, eruditionis (20) Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα. Aelium, inter (21) Ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων. Ilec (22) Ὃς ἐκ Νισίδης ὤν. Rectius in codice Leo- 370. Caesaream Cappadociae non alia de causa pιο-

Καὶ Λουκίφερ, ὃν εὑρετὴν γενέσθαι λέγουσι τῆς ὁμω νύμου αἱρέσεως. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αέτιος πρὸς τῶν ἑτεροδόξων ἐθαυμάζετο, διαλεκτικός τις ὢν, καὶ συλ λογίζεσθαι ἱκανὸς, καὶ περὶ τὰς ἔριδας τῶν λόγων ἐσχολακώς, καὶ ἀτεχνῶς ταῦτα σπουδάζων. Αμέλει του ὡς ῥᾳδίως περὶ Θεοῦ διαλεγόμενος, ἄθεος παρά τῶν πολλῶν ὠνομάζετο. Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα (20) τὰ πρῶτα ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῶν Σύρων, σπουδαίως δὲ ταῖς Ἐκκλησίαις φοιτῶντα, καὶ περὶ τῶν ἱερῶν Γρα- φῶν διαλεγόμενον, γνώριμον γενέσθαι Γάλλῳ, Καί σαρι ὄντι τότε, πολύν ποιουμένῳ λόγον τῆς θρησκείας, καὶ τῆς εὐσεβείας ἐπιμελουμένοις εἰς ἄγαν χαίροντι· ὡς δὲ εἰκὸς, προφάσει τοιούτων διαλέξεων, φίλον αὐτῷ γενόμενον, ἀσκηθῆναι τοῦτο τὸ εἶδος τῶν λόγων, Ένα μᾶλλον ἀρέση. Ελέγετο γὰρ καὶ διὰ τῶν ᾿Αρι στοτέλους μαθημάτων ἐλθεῖν, καὶ ἐν ᾿Αλεξανδρεία φοιτῆσαι τοῖς τούτων διδασκάλοις. Καὶ ἕτεροι δὲ παρὰ τούτους, πλῆθος ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἦσαν, ἱκανοὶ διδάσκειν καὶ διαλέγεσθαι περὶ τῶν ἱερῶν Γραφών, Απαριθμήσασθαι δὲ πάντας, ἔργον. Μή τῳ δὲ χαλε- τὸν εἶναι δόξῃ, ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων (21) ἢ ἀρχηγοὺς ἢ σπουδαστὰς γενομένους, ἐπαινέσας ἔχω. Ευγλωττίας γὰρ ἕνεκεν καὶ τῆς ἐν τοῖς λόγοις δεινότητος, θαυμασίους είναι σύμφημι. Δογμάτων δὲ πέρι, κρινέτωσαν οἷς τοῦτο ποιεῖν θέμις. Οὐδὲ γὰρ τάδε συγγράφειν προσθέμην, οὔτε ἱστορίᾳ πρέπον, * ἔργον, μόνα τὰ ὄντα ἀφηγεῖσθαι, μηδὲν οἰκεῖον ἐπεισαγούσῃ. Ὅσοι μὲν δὴ τότε ὧν παρειλήφαμεν, τῇ Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φωνῇ κεχρημένοι, ἐπὶ παιδεύσει καὶ λόγοις ἐνδοξότατοι ἐγένοντο, ἐν τοῖς εἰρημένοις τετάχθω. άθεος ΚΕΦΑΛ. 14. Περὶ τοῦ ἁγίου Εφραίμ. Εῴκει δὲ πάντας παρευδοκιμεῖν, καὶ ἐς τὰ μάλι στα τὴν καθόλου Εκκλησίαν σεμνύνειν, Ἐφραὶμ ὁ Σύρος ". "Ος ἐκ Νισίβεως ἢ (22) τῶν τῇδε χωρίων ἐκδύντα γὰρ αὐτὸν ἤδη τὴν δουλεία, Αμπελίδος τῆς κεκτημένης αὐτόν· τὸ δὲ όπως οὐδὲν δέομαι λέγειν ὡς ἂν μὴ δόξαιμι κακοη θέστερον τοῦ διηγήματος ἅπτεσθαι· εἶναι μὲν καμι νευτὴν κατ᾿ ἀρχὰς, σφύρα βραχείᾳ καὶ ἄκμονι μια κρῷ προσκαθήμενον. τῶν εἰρημένων αἱρέσεων, τινὰς ὃς ἐκ Νισίβεως ἢ τῶν τῇδε χωρίων γένος είχεν. τα Ἐφραὶμ ὁ Σύρος. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. II. A exacte percipis. Porro apud lalos et illarum par- tium incolas, ob eximiam præstantiam Latinæ facundiæ celebres tunc fuerunt, Eusebius, et Hi- larius jam supra memoratus, cujus de fide et adversus bæreticos probatissimi libri circumferri dicuntur: Lucifer quoque, quem propriæ sectæ ipsius nomine nuncupatae auctorem fuisse perhi- bent. Eadem tempestate apud hæreticos Actins admirationi ſuit; vir dialecticæ et rátiocinandi peritus, et in disputando exercitatus, eique studio supra modum addictus'. Cæterum eo quod temere et audacter de Deo disputaret, a plerisque nominatus est. Hunc initio quidem Antiochiæ in Syria medicum fuisse dicunt, et cum ecclesiam studiose frequentaret, ac de sacris Scripturis dis- sereret, innotuisse Gallo, qui tunc temporis Cæsar erat, et religioni plurimum favebat, et viris pietatis studiosis admodum delectabatur; et quoniam hujusmodi disputationum causa ad Caesaris fami liaritatem pervenerat, hoc doctrinæ genus, ut verisimile est, studiosius excoluisse, quo amplius placeret Caesari. Dicebatur enim universam Ari- stotelis philosophiam accurate didicisse, ejusque magistros audivisse Alexandriæ. Praeter hos, alii quoque plures erant, tuin ad docendam in ecclesiis pleben, tum ad disputandum idonei. Verum omnes percensere difficile est. Nemini porro molestuin videri debet, quod quosdam ex iis qui supradicta- rum hæresium vel principes, vel fautores fuerunt, Claudibus afecerim. Illes enim ob facundiam quidem. et ob vim ac vehementiam in disserendo, admirabiles fuisse fateor, De doctrina vero ac fide judicent ii, quorum id jus pontificiumque est. Neque enim propositum mihi fuit ista scribere: neque id historiæ convenit, cujus munus est res ipsas ex- ponere, nihil adjiciendo de suo. Quotquot igitur seu Latino, seu Græco sermone usi, doctrinæ et eloquentiæ laude tunc temporis floruerunt, quos quidem accepimus, in supradictorum numero reponantur. Socr. lib. r, c. 35. CAP. XVI. De sancto Ephraim. Omnium vero laudem supergressus esse, et catholicam Ecclesiam plurimum exornasse videtur Ephraim Syrus. Qui Nisibi natus, aut in aliquo VALESII ANNOTATIONES. All:ſtii. Intelligit autem Sozemenus libros [ilarii adversus Auxentiam et contra Arianos. Per libros autem De fide designat libros Hilarii De Trini- tale, cætera, medicinæ quoque operam dedisse testatur Philostorgius in libro tertio, et ante illum Grego- rius Nyssenus in libro primo Contra Eunomium. Ub multa refert de vita et institutis Aetii, quæ ab Athanasio Ancyræ episcopo acceperat. Ait igitur Aetium primo Ampelidis cujusdam servum fuisse; deinde, relicta domina, fabrum ærarium fuisse. Verba Gregorii quæ ab interprete perperam trans- lata sunt, hic adscribam : D Hunc Gregorii Nysseni locum citat Nicetas in Thesauro orthodoxæ fidei, libro v, cap. 30. verba duobus modis construi possunt. Nam vox illa jungi potest cum sequente vi- cabulo aut referri potest ad vocem quæ præcessit, et in masculino genere sului. Priorem sensum secutus est Musculus, posteriorem Christophorsonus. Sic enim vertit : quosdam corum quos percensui, errorum vel sectarum arcto- res, elc. nis Allatii scriptum est, Quam lectionem in versione mea secutus sum. At Christophorsonus et Savilius VARIORUM. Floruit S. Ephraim ab ammo fectus est, quam ut Basilium M. videret, et cum eo versaretur; qui hominem admiratus, eruditionis (20) Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα. Aelium, inter (21) Ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων. Ilec (22) Ὃς ἐκ Νισίδης ὤν. Rectius in codice Leo- 370. Caesaream Cappadociae non alia de causa pιο-

Καὶ Λουκίφερ, ὃν εὑρετὴν γενέσθαι λέγουσι τῆς ὁμω νύμου αἱρέσεως. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αέτιος πρὸς τῶν ἑτεροδόξων ἐθαυμάζετο, διαλεκτικός τις ὢν, καὶ συλ λογίζεσθαι ἱκανὸς, καὶ περὶ τὰς ἔριδας τῶν λόγων ἐσχολακώς, καὶ ἀτεχνῶς ταῦτα σπουδάζων. Αμέλει του ὡς ῥᾳδίως περὶ Θεοῦ διαλεγόμενος, ἄθεος παρά τῶν πολλῶν ὠνομάζετο. Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα (20) τὰ πρῶτα ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῶν Σύρων, σπουδαίως δὲ ταῖς Ἐκκλησίαις φοιτῶντα, καὶ περὶ τῶν ἱερῶν Γρα- φῶν διαλεγόμενον, γνώριμον γενέσθαι Γάλλῳ, Καί σαρι ὄντι τότε, πολύν ποιουμένῳ λόγον τῆς θρησκείας, καὶ τῆς εὐσεβείας ἐπιμελουμένοις εἰς ἄγαν χαίροντι· ὡς δὲ εἰκὸς, προφάσει τοιούτων διαλέξεων, φίλον αὐτῷ γενόμενον, ἀσκηθῆναι τοῦτο τὸ εἶδος τῶν λόγων, Ένα μᾶλλον ἀρέση. Ελέγετο γὰρ καὶ διὰ τῶν ᾿Αρι στοτέλους μαθημάτων ἐλθεῖν, καὶ ἐν ᾿Αλεξανδρεία φοιτῆσαι τοῖς τούτων διδασκάλοις. Καὶ ἕτεροι δὲ παρὰ τούτους, πλῆθος ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἦσαν, ἱκανοὶ διδάσκειν καὶ διαλέγεσθαι περὶ τῶν ἱερῶν Γραφών, Απαριθμήσασθαι δὲ πάντας, ἔργον. Μή τῳ δὲ χαλε- τὸν εἶναι δόξῃ, ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων (21) ἢ ἀρχηγοὺς ἢ σπουδαστὰς γενομένους, ἐπαινέσας ἔχω. Ευγλωττίας γὰρ ἕνεκεν καὶ τῆς ἐν τοῖς λόγοις δεινότητος, θαυμασίους είναι σύμφημι. Δογμάτων δὲ πέρι, κρινέτωσαν οἷς τοῦτο ποιεῖν θέμις. Οὐδὲ γὰρ τάδε συγγράφειν προσθέμην, οὔτε ἱστορίᾳ πρέπον, * ἔργον, μόνα τὰ ὄντα ἀφηγεῖσθαι, μηδὲν οἰκεῖον ἐπεισαγούσῃ. Ὅσοι μὲν δὴ τότε ὧν παρειλήφαμεν, τῇ Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φωνῇ κεχρημένοι, ἐπὶ παιδεύσει καὶ λόγοις ἐνδοξότατοι ἐγένοντο, ἐν τοῖς εἰρημένοις τετάχθω. άθεος ΚΕΦΑΛ. 14. Περὶ τοῦ ἁγίου Εφραίμ. Εῴκει δὲ πάντας παρευδοκιμεῖν, καὶ ἐς τὰ μάλι στα τὴν καθόλου Εκκλησίαν σεμνύνειν, Ἐφραὶμ ὁ Σύρος ". "Ος ἐκ Νισίβεως ἢ (22) τῶν τῇδε χωρίων ἐκδύντα γὰρ αὐτὸν ἤδη τὴν δουλεία, Αμπελίδος τῆς κεκτημένης αὐτόν· τὸ δὲ όπως οὐδὲν δέομαι λέγειν ὡς ἂν μὴ δόξαιμι κακοη θέστερον τοῦ διηγήματος ἅπτεσθαι· εἶναι μὲν καμι νευτὴν κατ᾿ ἀρχὰς, σφύρα βραχείᾳ καὶ ἄκμονι μια κρῷ προσκαθήμενον. τῶν εἰρημένων αἱρέσεων, τινὰς ὃς ἐκ Νισίβεως ἢ τῶν τῇδε χωρίων γένος είχεν. τα Ἐφραὶμ ὁ Σύρος. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. II. A exacte percipis. Porro apud lalos et illarum par- tium incolas, ob eximiam præstantiam Latinæ facundiæ celebres tunc fuerunt, Eusebius, et Hi- larius jam supra memoratus, cujus de fide et adversus bæreticos probatissimi libri circumferri dicuntur: Lucifer quoque, quem propriæ sectæ ipsius nomine nuncupatae auctorem fuisse perhi- bent. Eadem tempestate apud hæreticos Actins admirationi ſuit; vir dialecticæ et rátiocinandi peritus, et in disputando exercitatus, eique studio supra modum addictus'. Cæterum eo quod temere et audacter de Deo disputaret, a plerisque nominatus est. Hunc initio quidem Antiochiæ in Syria medicum fuisse dicunt, et cum ecclesiam studiose frequentaret, ac de sacris Scripturis dis- sereret, innotuisse Gallo, qui tunc temporis Cæsar erat, et religioni plurimum favebat, et viris pietatis studiosis admodum delectabatur; et quoniam hujusmodi disputationum causa ad Caesaris fami liaritatem pervenerat, hoc doctrinæ genus, ut verisimile est, studiosius excoluisse, quo amplius placeret Caesari. Dicebatur enim universam Ari- stotelis philosophiam accurate didicisse, ejusque magistros audivisse Alexandriæ. Praeter hos, alii quoque plures erant, tuin ad docendam in ecclesiis pleben, tum ad disputandum idonei. Verum omnes percensere difficile est. Nemini porro molestuin videri debet, quod quosdam ex iis qui supradicta- rum hæresium vel principes, vel fautores fuerunt, Claudibus afecerim. Illes enim ob facundiam quidem. et ob vim ac vehementiam in disserendo, admirabiles fuisse fateor, De doctrina vero ac fide judicent ii, quorum id jus pontificiumque est. Neque enim propositum mihi fuit ista scribere: neque id historiæ convenit, cujus munus est res ipsas ex- ponere, nihil adjiciendo de suo. Quotquot igitur seu Latino, seu Græco sermone usi, doctrinæ et eloquentiæ laude tunc temporis floruerunt, quos quidem accepimus, in supradictorum numero reponantur. Socr. lib. r, c. 35. CAP. XVI. De sancto Ephraim. Omnium vero laudem supergressus esse, et catholicam Ecclesiam plurimum exornasse videtur Ephraim Syrus. Qui Nisibi natus, aut in aliquo VALESII ANNOTATIONES. All:ſtii. Intelligit autem Sozemenus libros [ilarii adversus Auxentiam et contra Arianos. Per libros autem De fide designat libros Hilarii De Trini- tale, cætera, medicinæ quoque operam dedisse testatur Philostorgius in libro tertio, et ante illum Grego- rius Nyssenus in libro primo Contra Eunomium. Ub multa refert de vita et institutis Aetii, quæ ab Athanasio Ancyræ episcopo acceperat. Ait igitur Aetium primo Ampelidis cujusdam servum fuisse; deinde, relicta domina, fabrum ærarium fuisse. Verba Gregorii quæ ab interprete perperam trans- lata sunt, hic adscribam : D Hunc Gregorii Nysseni locum citat Nicetas in Thesauro orthodoxæ fidei, libro v, cap. 30. verba duobus modis construi possunt. Nam vox illa jungi potest cum sequente vi- cabulo aut referri potest ad vocem quæ præcessit, et in masculino genere sului. Priorem sensum secutus est Musculus, posteriorem Christophorsonus. Sic enim vertit : quosdam corum quos percensui, errorum vel sectarum arcto- res, elc. nis Allatii scriptum est, Quam lectionem in versione mea secutus sum. At Christophorsonus et Savilius VARIORUM. Floruit S. Ephraim ab ammo fectus est, quam ut Basilium M. videret, et cum eo versaretur; qui hominem admiratus, eruditionis (20) Φασὶ δὲ αὐτὸν ἰατρὸν ὄντα. Aelium, inter (21) Ὅτι τινὰς τῶν εἰρημένων αἱρέσεων. Ilec (22) Ὃς ἐκ Νισίδης ὤν. Rectius in codice Leo- 370. Caesaream Cappadociae non alia de causa pιο-

τὸ γένος εἶχεν. Ἐν φιλοσοφίᾳ δὲ μοναστικῇ τὸν βίον ἐξασκήσας, οὔτε μαθών, οὔτε προσδοκηθεὶς τοιοῦτος εἶναι, ἐξαπίνης ἐπὶ τοσοῦτον παιδείας κατὰ τὴν Σύν ρων φωνὴν ἐπέδωκεν, ὡς φιλοσοφίας μὲν τῶν ἄκρων έφικέσθαι θεωρημάτων· εὐκολίᾳ δὲ καὶ λαμπρότητι λόγου, καὶ τῷ πυκνῷ καὶ σώφρονι τῶν νοημάτων, ὑπερβαλέσθαι τοὺς παρ' Ἕλλησιν εὐδοκιμωτάτους συγγραφέας. Οὕτω γοῦν τῶν μὲν, εἴτις πρὸς τὴν Σύρων ἢ ἑτέραν γλώτταν μεταβάλλοι τὰ γράμματα, καὶ τὴν καρυκείαν, ὡς εἰπεῖν, ἀφέλοιτο τῶν Ἑλλη νικῶν γλωττισμάτων, αὐτίκα φωρᾶται, καὶ τῆς προ τέρας ἀποῤῥεῖ χάριτος. Ἐπὶ δὲ τῶν Ἐφραὶμ λόγων, οὐχ οὕτως. Περιόντος τε γὰρ αὐτοῦ, καὶ εἰσέτι νῦν, & συνεγράψατο πρὸς Ελληνίδα φωνὴν ἑρμηνεύουσι · καὶ οὐ πολὺ ἀποδεῖ τῆς ἐν ᾧ πέφυκεν ἀρετῆς. Αλλά καὶ Ἕλλην (23) ἀναγινωσκόμενος, ἐπίσης τῷ Σύρος εἶναι θαυμάζεται. Αμέλει τοι καὶ Βασίλειος, ὁ τὴν Καππαδοκών μητρόπολιν μετὰ ταῦτα ἐπισκοπήσας, ἠγάσθη τὸν ἄνδρα, καὶ τῆς παιδεύσεως εθαύμασεν. Ὥστε μοι δικαίως καταφαίνεται, κοινῇ παρὰ τῶν τότε παρ' "Ελλησιν ἐπὶ λόγοις θαυμαζομένων ταύτην τὴν μαρτυρίαν. ἀπενέγκασθαι τὸν Ἐφραὶμ, διὰ τῆς τοῦ Βασιλείου φωνῆς ἐξενεχθεῖσαν, ὡς τῶν κατ' αὐ τὸν πάντων ἐλλογιμώτερος γεγενήσθαι συνωμολόγη ται. Λέγεται δὲ τὰς πάσας ἀμφὶ τὰς τριακοσίας μυ ριάδας ἐπῶν (24) συγγράψαι, καὶ μαθητὰς ἐσχηκένα: πολλούς, σπουδῇ τὴν αὐτοῦ παίδευσιν ζηλώσαντας. Επισημοτάτους δὲ Ἀββᾶς, καὶ Ζηνόβιον (25), Αβραάμ τε καὶ Μαρᾶν καὶ Συμεῶνα ἐφ᾽ οἷς μέγα αὐχοῦσιν οἱ Σύρων παῖδες (26), καὶ ὅσοι τὴν παρ' χωρίων ἐπιχωρίων. ἀναγινωσκόμενος θαυμάζεται, Θαῦμα δέ ἐστι τοῖς ἀκούουσι καὶ Ἕλλην καὶ Σύρος ἀναγινωσκόμε- νος. Επη στίχοις Εἰς μακρὸν αὐτῷ καὶ ἄμετρον μῆκος ἐξέπεσεν ἡ γραφή· ὡς μόνον ἐπῶν ἐγγύς που μυρίων τὸν ἕνα λόγον απαρτισθῆναι. πολυεπὲς βιβλίον πολυστίχῳ, ἐν οἷς μέγα αὐχοῦσι Σύρων παῖδες. Εφ' οἷς μετ γαλαυχοῦσιν οἱ Σύρων παῖδες. τὸ πεῖθεν, τὸ ἡδύνον, καὶ ὅλως εἰς ὅσον βρύει τὸ ἦθος. SOZOMENI ejus territorii loco, in monastica philosophia ab A Ineunte ætate sese exercuit. Et cum nec ab ullo doctus fuisset, nec spem antea fecisset talem se aliquando futurum, repente in Syrorum lingua ad tantam eruditionem pervenit, ut philosophiæ qui- dem difficillima quæque theoremata facile perci- peret facultate vero ac splendore orationis, et sententiarum crebritate simul atque sapientia, Græcorum scriptores longo intervallo superaret. Etenim istorum quidem scripta, si quis in Syria- cam aut aliam linguam converterit, et condimenta, ut ita dicam, Graeci leporis abstulerit, statim de- prehenduntur, et pristinam gratiam amittunt. In libris autem Ephraim, idem non accidit. Nam et ipso adhuc superstite libri ejus in Græcum ser- monem translati sunt, et usque ad hoc tempus transferuntur: nec tamen a domestica ac nativa præstantia multum recedunt. Sed dum Græce legitur, non minus admirationi est, quam dum Syriace. Denique Basilius, qui postea Cæsarea Cappadocum metropolis episcopus fuit, virum hunc admiratus est, et eruditionis causa magno- pere suspexit. Quamobrem non immerito Ephraim mihi videtur hoc laudis testimonium quod ore Basilii prolatum est, ab omnibus simul qui doctri- næ causa inter Græcos eo tempore claruerunt, communi consensu retulisse: quippe cum Basilius, omnium sui temporis eloquentissimus fuisse ab universis comprobetur. Dicitur porro circiter tricies centena versuum millia in universum scri- C B VALESII ANNOTATIONES. pro restituunt Quod non probo. Ait enim Sozomenus, Ephraim patriam habuisse Nisibim, aut alium quempiam ejus regionis locum, Certe Symeon Metaphrastes patriam illi tribuit Edessan. xerunt interpretes. Nam Musculus quidem ita ver- tit: Sed et Græcus lector ex æquo admiratur, quod homo Syrus talia dicit. Christophorsonus vero in- terpretatur hoc modo: Sed cum Græcus etiam illa Grace legat, perinde ea admiratur, atque si Syrus essel, el Syriace legeret. Uterque id quod de Ephraim ipso dicitur, de lectore dici existimavit ; et verba il: ac pro activis accepit. Longe rectius Nicephorus, qui hunc Sozo- meni locum ita expressit : Sed neque Langus, vir alioqui doctissimus, hunc Nicephori locum intellexit. Ita tres interpre- tes in unius loci non admodum difficilis versione lapsos videas. myriadas carminum vertit. pro veteres D dixerunt, et ad calcem cujusque libri adnotare so- lebant, quot versibus seu lineis totum opus con- staret. Eusebius in libro primo Contra Marcellum capite primo : Sic etiam loquitur Origenes in Epistola ad Africanum, ubi de libro Job, quem per versus digestum fuisse constat. Hine dicitur pro quemadmo dum loquitur Eusebius in Epistola ad Flaccillum. Plura vide in Annotationibus ad Eusebii librum vı, cap. 16. facit Ephraim in Testamento suo, quod inter ejns opera editum est, ubi virum Zigarenum eum appel- lal, eo quod ortus esset Zigaris, vel potius Zin- garis, oppido Arabiae juxta Edessam, quod a Ste- plano vocatur Singara. Fukeliano scriptum inveni Sed præferenda videtur scriptura codicis Allatiani, quæ est hujusmodi : VARIORUM. et pietatis causa maximopere eum suspexit. Hære- ticos Ecclesiæ catholicæ doctrinam corrumpentes vehementer detestatus est, eorumque fraudes et versutias mira dexteritate et acumine sæpe redar- guit. Plura de co curioso lectori suppeditabit Enco- mium quod in ipsum scripsit Gregorius Nyssenus. Obiit vir sanctissimus, et Propheta Syrorum cogno- minatus (teste Hebediesu in Catalogo, quem de li- bris Chaldaeorum edidit circa ann. 578. Moriturus gravi interdicto vetuit, ne se funebri encomio laudarent, pretioso vestimento sepelirent, neve pc- culiarem eorpori suo tumulum constituerent. In scriptis ejus jure se admirari dicit Photius quam alle in hominum animos penetret persuadendi vis, quan- tum fluat jucunditatis, quam denique affectumin copia referta sint. Cod. 196, Guil. Cave. Vide et Nicepli., 1. 1x, c. 14. (23) 'Αλλὰ καὶ "Ελλην. Hunc locum non intelle- (24) Μυριάδας ἐπῶν. Pessime Christophorsonus (25) Καὶ Ζηνόβιον. Hujus Zenobii mentionem (26) Εφ' οἷς μέγα Σύρων παῖδες, In codice

αὐτοῖς παιδείαν ἠκρίβωσαν. Επίσης δὲ Παυλωνᾶν, καὶ ᾿Αρανάδ (27) ἐπαινοῦσιν ἐπὶ εὐγλωττία· φασὶ δὲ τῶν ὑγιῶν δογμάτων διαμαρτείν αὐτούς. Οὐκ ἀγνοῶν δὲ, ὡς καὶ πάλαι ελλογιμώτατοι τοῦτον τὸν τρόπον παρὰ Οσροηνοῖς ἐγένοντο, Βαρδησάνης τε, ὃς την ταρ' αὐτοῦ καλουμένην αίρεσιν συνεστήσατο, καὶ Αρμόνιος ὁ Βαρδησάνου παῖς· ὅν φασι διὰ τῶν παρ' Ελλησι λόγων ἀχθέντα, πρῶτον μέτροις καὶ νόμοις μυσικοῖς τὴν πάτριον φωνὴν ὑπαγαγεῖν, καὶ χοροῖς παραδοῦναι, καθάπερ καὶ νῦν πολλάκις οι Σύροι ψάλλουσιν, οὐ τοῖς Αρμονίου συγγράμμασιν, ἀλλὰ τοῖς μέλεσι χρώμενοι. Ἐπεὶ γὰρ οὐ παντάπασιν ἐκτὸς ἦν τῆς πατρώας αἱρέσεως, καὶ ὧν περὶ ψυχῆς, γενέσεως τα καὶ φθορᾶς σώματος, καὶ παλιγγενεσίας, οἱ παρ' Ελλησι φιλοσοφοῦντες δοξάζουσιν, οἷά γε ὑπὸ λύραν Η συνεγράψατο συνθείς, ταυτασὶ τὰς δόξας τοῖς οἰ- κείοις προσέμιξε γράμμασιν. Ἰδὼν δὲ Ἐφραὶμ κη λουμένους τους Σύρους τῷ κάλλει τῶν ὀνομάτων, καὶ τῷ ῥυθμῷ τῆς μελωδίας, καὶ κατὰ τοῦτο προσεθιζο μένους ὁμοίως αὐτῷ δοξάζειν, καίπερ Ελληνικής παιδείας ἄμοιρος, ἐπέστη τῇ καταλήψει τῶν ᾿Αρμο- νίου μέτρων· καὶ πρὸς τὰ μέλη τῶν ἐκείνου γραμ- μάτων, ἑτέρας γραφὰς συναδούσας τοῖς ἐκκλησιαστι κοῖς δόγμασι συνέθηκεν· ὁποῖα αὐτῷ πεπόνητο ἐν θείοις ὕμνοις καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν (28). Εξ εκείνου τε Σύροι κατὰ τὸν νόμον τῆς ᾿Αρμονίου ᾠδης τὰ τοῦ Ἐφραὶμ ψάλλουσιν. Ηλίκος μὲν οὖν τὴν φύσιν ἐγεγόνει, καὶ ἐκ τούτου τεκμαίρεσθαι χρεών. *Ην δὲ καὶ τὸν βίον, ἐξ ἀγαθῶν ἔργων καὶ ἀκριβούς πολιτείας ἐπιφανὴς, καὶ ἡσυχίας εἰς ἄγαν ἐραστής. Σεμνὸς δὲ, καὶ τὰς διαβολὰς ἐπὶ τοσοῦτον εὐλαβού- μενος, ὡς πάσης γυναικὸς καὶ αὐτὴν τὴν θέαν φυ λάττεσθαι. Λόγος γοῦν ποτε γυναῖκά τινα ἀμελῆ τὸν βίον, ἀναιδὴ δὲ ἴσως τὸν τρόπον, ἢ αὐτὴν τὸν ἄνδρα πειρῶσαν, ἢ ἐπὶ μισθῷ τοῦτο ἄλλοις σπουδάζουσαν, ἐπίτηδες ἐν στενωπῷ ἀντιπρόσωπον ὑπαντῆσαι, ἀσκαρδαμυκτί ἐς αὐτὸν βλέπουσαν. Τὸν δὲ ἐπιτιμῆσαι αὐτῇ, καὶ εἰς γῆν ὁρᾷν παρακελεύσασθαι. Καὶ πῶς, ἔφη ἡ γυνή, ἥτις οὐκ ἀπὸ γῆς, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ ἐγενόμην ; δικαιότερον γὰρ εἶναι, σὲ μὲν εἰς γῆν ὁρᾶν ἀφ᾿ ἧς ἔχεις τὴν γένεσιν· ἐμὲ δὲ, εἰς σὲ ὅθεν εἰμί. Θαυμά σας δὲ τὸ γύναιον Ἐφραίμ, εἰς σύγγραμμα τὸ συμβάν ἐσχημάτισεν, ὅπερ Σύρων λόγιοι ἐν τοῖς σπουδαίοις τῶν αὐτοῦ λόγων τετάχασι. Λέγεται γοῦν τὸ πρὶν (29) ἀκρατῶς ὀργῆς ἔχων, ἀφ' οὗ τὴν μοναστικὴν ἀγωγὴν 'Αρανᾶν δ᾽ ἐπαι- νοῦσιν. ἀγαθῶν ἀνδρῶν, πΟΠ λέγεται γὰρ τὸ πρὶν ἀκρατῶς ὀργῆς Έχων, λέγεται γοῦν τὸ πριν, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A psisse ; multosque habuisse discipulos, qui doctri- B nam ejus studiose æmulati sunt. Inter quos nobi- lissimi fuerunt Abba, Zenobius, Habraam, Maras atque Symeones: quibus Syri, et quicunque apud Syros exquisitioris doctrinae studiusi fuerunt, magnopere gloriantur. Nec secus Paulonam et Aranad eloquentiæ causa celebrant : eos tamen a vera fidei doctrina aberrasse dicunt. Nec ignoro, olim quoque apud Osroenos fuisse viros doctis- simos, Bardesanem scilicet, qui hæresim ex ipsius nomine appellatam condidit, et Harmonium ejusdem Bardesanis filium: qui cum Græcis disciplinis egregie institutus fuisset, primus patrium sermo- nem metris ac modulis subjecisse dicitur, et choris tradidisse: qua ratione Syri etiamnum frequenter psallunt, non carminibus ab Harmonio scriptis, sed numeris ejus utentes'. Nam cum a paterna hæresi non omnino alienus esset, neque ab iis quæ de anima, et de ortu atque interitu corporis, deque regeneratione, Græcorum philosophi sen- tiunt, scripta sua ad lyræ cantum composuit, et opiniones illas operibus suis inseruit. Ephraim vero, cum Syros et verborum elegantia et modu- lationis concinnitate delinitos videret, eaque ra- tione paulatim adduci, ut idem cum Harmonio sentirent, ipse, lieet Græcæ eruditionis expers, operam dedit ut Harmonii numeros intelligentia assequeretur : et juxta numeros scriptorum Har- monii, alios composuit libros, ecclesiastica do- ctrina consentientes. Cujusmodi sunt ea, qua. in hymnis et in encomiis sanctorum virorum ab illo sunt elaborata. Ex eo tempore Syri juxta numeros canticorum Harmonii, scripta Ephraim psallere solent. Quantum igitur ingenio valuerit, hinc etiam licet conjicere. Quod vero ad vitam attinet, ex bonis operibus et severa conversatione non minus spectatus fuit. Erat quietis amantissimus ; gravis præterea, et calumnias tantopere metuens, ut cujusvis mulieris vel solum aspectum refugeret. Fertur sane mulierem quamdam solutioris vitae, et moribus fortasse inverecundam, sive sua sponte permotam ut hominem tentaret, sive ab aliis ar- cepta mercede ad hoc agendum impulsam, de in- dustria ei in angiportu quodam ex adverso occur- C D risse, intentis oculis eum contuentem. 1Ηum vero Euseb. Hist. lib. 17, c. 30. VALESII ANNOTATIONES. Nicephorus hos Ephræmi discipulos. In codice ta- men Fukeliano scriptum inveni Porro Paulonas idem est ac Paulus. Sic enim Syri Græca nomina detorquere consueverant ; verbi gratia Maximonam vocabant episcopum Hierosolymorum qui vulgo Maximus dicebatur, ut testatur Epiphanius. Sic Hesycham dicebant pro Hesychio beali Hilarionis discipulo, sicut supra vi- dimus. Porro cum his duobus Ephraui discipulis, qui a recto fidei tramite recesserunt, numerandus erat eliam Apollo. Leonis Allatii scriptum est male. plum inveni etc. Quare assentior Christophorsono et Sa vilio, qui in margine suorum codicum emendarunt: etc. (27) Παυλωνᾶν καὶ 'Αρανάδ. Sic ctiam vocat (28) Καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν. In codice (29) Αέγεται τὸ πρίν. In codice Fukeliano scri-

αὐτοῖς παιδείαν ἠκρίβωσαν. Επίσης δὲ Παυλωνᾶν, καὶ ᾿Αρανάδ (27) ἐπαινοῦσιν ἐπὶ εὐγλωττία· φασὶ δὲ τῶν ὑγιῶν δογμάτων διαμαρτείν αὐτούς. Οὐκ ἀγνοῶν δὲ, ὡς καὶ πάλαι ελλογιμώτατοι τοῦτον τὸν τρόπον παρὰ Οσροηνοῖς ἐγένοντο, Βαρδησάνης τε, ὃς την ταρ' αὐτοῦ καλουμένην αίρεσιν συνεστήσατο, καὶ Αρμόνιος ὁ Βαρδησάνου παῖς· ὅν φασι διὰ τῶν παρ' Ελλησι λόγων ἀχθέντα, πρῶτον μέτροις καὶ νόμοις μυσικοῖς τὴν πάτριον φωνὴν ὑπαγαγεῖν, καὶ χοροῖς παραδοῦναι, καθάπερ καὶ νῦν πολλάκις οι Σύροι ψάλλουσιν, οὐ τοῖς Αρμονίου συγγράμμασιν, ἀλλὰ τοῖς μέλεσι χρώμενοι. Ἐπεὶ γὰρ οὐ παντάπασιν ἐκτὸς ἦν τῆς πατρώας αἱρέσεως, καὶ ὧν περὶ ψυχῆς, γενέσεως τα καὶ φθορᾶς σώματος, καὶ παλιγγενεσίας, οἱ παρ' Ελλησι φιλοσοφοῦντες δοξάζουσιν, οἷά γε ὑπὸ λύραν Η συνεγράψατο συνθείς, ταυτασὶ τὰς δόξας τοῖς οἰ- κείοις προσέμιξε γράμμασιν. Ἰδὼν δὲ Ἐφραὶμ κη λουμένους τους Σύρους τῷ κάλλει τῶν ὀνομάτων, καὶ τῷ ῥυθμῷ τῆς μελωδίας, καὶ κατὰ τοῦτο προσεθιζο μένους ὁμοίως αὐτῷ δοξάζειν, καίπερ Ελληνικής παιδείας ἄμοιρος, ἐπέστη τῇ καταλήψει τῶν ᾿Αρμο- νίου μέτρων· καὶ πρὸς τὰ μέλη τῶν ἐκείνου γραμ- μάτων, ἑτέρας γραφὰς συναδούσας τοῖς ἐκκλησιαστι κοῖς δόγμασι συνέθηκεν· ὁποῖα αὐτῷ πεπόνητο ἐν θείοις ὕμνοις καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν (28). Εξ εκείνου τε Σύροι κατὰ τὸν νόμον τῆς ᾿Αρμονίου ᾠδης τὰ τοῦ Ἐφραὶμ ψάλλουσιν. Ηλίκος μὲν οὖν τὴν φύσιν ἐγεγόνει, καὶ ἐκ τούτου τεκμαίρεσθαι χρεών. *Ην δὲ καὶ τὸν βίον, ἐξ ἀγαθῶν ἔργων καὶ ἀκριβούς πολιτείας ἐπιφανὴς, καὶ ἡσυχίας εἰς ἄγαν ἐραστής. Σεμνὸς δὲ, καὶ τὰς διαβολὰς ἐπὶ τοσοῦτον εὐλαβού- μενος, ὡς πάσης γυναικὸς καὶ αὐτὴν τὴν θέαν φυ λάττεσθαι. Λόγος γοῦν ποτε γυναῖκά τινα ἀμελῆ τὸν βίον, ἀναιδὴ δὲ ἴσως τὸν τρόπον, ἢ αὐτὴν τὸν ἄνδρα πειρῶσαν, ἢ ἐπὶ μισθῷ τοῦτο ἄλλοις σπουδάζουσαν, ἐπίτηδες ἐν στενωπῷ ἀντιπρόσωπον ὑπαντῆσαι, ἀσκαρδαμυκτί ἐς αὐτὸν βλέπουσαν. Τὸν δὲ ἐπιτιμῆσαι αὐτῇ, καὶ εἰς γῆν ὁρᾷν παρακελεύσασθαι. Καὶ πῶς, ἔφη ἡ γυνή, ἥτις οὐκ ἀπὸ γῆς, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ ἐγενόμην ; δικαιότερον γὰρ εἶναι, σὲ μὲν εἰς γῆν ὁρᾶν ἀφ᾿ ἧς ἔχεις τὴν γένεσιν· ἐμὲ δὲ, εἰς σὲ ὅθεν εἰμί. Θαυμά σας δὲ τὸ γύναιον Ἐφραίμ, εἰς σύγγραμμα τὸ συμβάν ἐσχημάτισεν, ὅπερ Σύρων λόγιοι ἐν τοῖς σπουδαίοις τῶν αὐτοῦ λόγων τετάχασι. Λέγεται γοῦν τὸ πρὶν (29) ἀκρατῶς ὀργῆς ἔχων, ἀφ' οὗ τὴν μοναστικὴν ἀγωγὴν 'Αρανᾶν δ᾽ ἐπαι- νοῦσιν. ἀγαθῶν ἀνδρῶν, πΟΠ λέγεται γὰρ τὸ πρὶν ἀκρατῶς ὀργῆς Έχων, λέγεται γοῦν τὸ πριν, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A psisse ; multosque habuisse discipulos, qui doctri- B nam ejus studiose æmulati sunt. Inter quos nobi- lissimi fuerunt Abba, Zenobius, Habraam, Maras atque Symeones: quibus Syri, et quicunque apud Syros exquisitioris doctrinae studiusi fuerunt, magnopere gloriantur. Nec secus Paulonam et Aranad eloquentiæ causa celebrant : eos tamen a vera fidei doctrina aberrasse dicunt. Nec ignoro, olim quoque apud Osroenos fuisse viros doctis- simos, Bardesanem scilicet, qui hæresim ex ipsius nomine appellatam condidit, et Harmonium ejusdem Bardesanis filium: qui cum Græcis disciplinis egregie institutus fuisset, primus patrium sermo- nem metris ac modulis subjecisse dicitur, et choris tradidisse: qua ratione Syri etiamnum frequenter psallunt, non carminibus ab Harmonio scriptis, sed numeris ejus utentes'. Nam cum a paterna hæresi non omnino alienus esset, neque ab iis quæ de anima, et de ortu atque interitu corporis, deque regeneratione, Græcorum philosophi sen- tiunt, scripta sua ad lyræ cantum composuit, et opiniones illas operibus suis inseruit. Ephraim vero, cum Syros et verborum elegantia et modu- lationis concinnitate delinitos videret, eaque ra- tione paulatim adduci, ut idem cum Harmonio sentirent, ipse, lieet Græcæ eruditionis expers, operam dedit ut Harmonii numeros intelligentia assequeretur : et juxta numeros scriptorum Har- monii, alios composuit libros, ecclesiastica do- ctrina consentientes. Cujusmodi sunt ea, qua. in hymnis et in encomiis sanctorum virorum ab illo sunt elaborata. Ex eo tempore Syri juxta numeros canticorum Harmonii, scripta Ephraim psallere solent. Quantum igitur ingenio valuerit, hinc etiam licet conjicere. Quod vero ad vitam attinet, ex bonis operibus et severa conversatione non minus spectatus fuit. Erat quietis amantissimus ; gravis præterea, et calumnias tantopere metuens, ut cujusvis mulieris vel solum aspectum refugeret. Fertur sane mulierem quamdam solutioris vitae, et moribus fortasse inverecundam, sive sua sponte permotam ut hominem tentaret, sive ab aliis ar- cepta mercede ad hoc agendum impulsam, de in- dustria ei in angiportu quodam ex adverso occur- C D risse, intentis oculis eum contuentem. 1Ηum vero Euseb. Hist. lib. 17, c. 30. VALESII ANNOTATIONES. Nicephorus hos Ephræmi discipulos. In codice ta- men Fukeliano scriptum inveni Porro Paulonas idem est ac Paulus. Sic enim Syri Græca nomina detorquere consueverant ; verbi gratia Maximonam vocabant episcopum Hierosolymorum qui vulgo Maximus dicebatur, ut testatur Epiphanius. Sic Hesycham dicebant pro Hesychio beali Hilarionis discipulo, sicut supra vi- dimus. Porro cum his duobus Ephraui discipulis, qui a recto fidei tramite recesserunt, numerandus erat eliam Apollo. Leonis Allatii scriptum est male. plum inveni etc. Quare assentior Christophorsono et Sa vilio, qui in margine suorum codicum emendarunt: etc. (27) Παυλωνᾶν καὶ 'Αρανάδ. Sic ctiam vocat (28) Καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν. In codice (29) Αέγεται τὸ πρίν. In codice Fukeliano scri-

αὐτοῖς παιδείαν ἠκρίβωσαν. Επίσης δὲ Παυλωνᾶν, καὶ ᾿Αρανάδ (27) ἐπαινοῦσιν ἐπὶ εὐγλωττία· φασὶ δὲ τῶν ὑγιῶν δογμάτων διαμαρτείν αὐτούς. Οὐκ ἀγνοῶν δὲ, ὡς καὶ πάλαι ελλογιμώτατοι τοῦτον τὸν τρόπον παρὰ Οσροηνοῖς ἐγένοντο, Βαρδησάνης τε, ὃς την ταρ' αὐτοῦ καλουμένην αίρεσιν συνεστήσατο, καὶ Αρμόνιος ὁ Βαρδησάνου παῖς· ὅν φασι διὰ τῶν παρ' Ελλησι λόγων ἀχθέντα, πρῶτον μέτροις καὶ νόμοις μυσικοῖς τὴν πάτριον φωνὴν ὑπαγαγεῖν, καὶ χοροῖς παραδοῦναι, καθάπερ καὶ νῦν πολλάκις οι Σύροι ψάλλουσιν, οὐ τοῖς Αρμονίου συγγράμμασιν, ἀλλὰ τοῖς μέλεσι χρώμενοι. Ἐπεὶ γὰρ οὐ παντάπασιν ἐκτὸς ἦν τῆς πατρώας αἱρέσεως, καὶ ὧν περὶ ψυχῆς, γενέσεως τα καὶ φθορᾶς σώματος, καὶ παλιγγενεσίας, οἱ παρ' Ελλησι φιλοσοφοῦντες δοξάζουσιν, οἷά γε ὑπὸ λύραν Η συνεγράψατο συνθείς, ταυτασὶ τὰς δόξας τοῖς οἰ- κείοις προσέμιξε γράμμασιν. Ἰδὼν δὲ Ἐφραὶμ κη λουμένους τους Σύρους τῷ κάλλει τῶν ὀνομάτων, καὶ τῷ ῥυθμῷ τῆς μελωδίας, καὶ κατὰ τοῦτο προσεθιζο μένους ὁμοίως αὐτῷ δοξάζειν, καίπερ Ελληνικής παιδείας ἄμοιρος, ἐπέστη τῇ καταλήψει τῶν ᾿Αρμο- νίου μέτρων· καὶ πρὸς τὰ μέλη τῶν ἐκείνου γραμ- μάτων, ἑτέρας γραφὰς συναδούσας τοῖς ἐκκλησιαστι κοῖς δόγμασι συνέθηκεν· ὁποῖα αὐτῷ πεπόνητο ἐν θείοις ὕμνοις καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν (28). Εξ εκείνου τε Σύροι κατὰ τὸν νόμον τῆς ᾿Αρμονίου ᾠδης τὰ τοῦ Ἐφραὶμ ψάλλουσιν. Ηλίκος μὲν οὖν τὴν φύσιν ἐγεγόνει, καὶ ἐκ τούτου τεκμαίρεσθαι χρεών. *Ην δὲ καὶ τὸν βίον, ἐξ ἀγαθῶν ἔργων καὶ ἀκριβούς πολιτείας ἐπιφανὴς, καὶ ἡσυχίας εἰς ἄγαν ἐραστής. Σεμνὸς δὲ, καὶ τὰς διαβολὰς ἐπὶ τοσοῦτον εὐλαβού- μενος, ὡς πάσης γυναικὸς καὶ αὐτὴν τὴν θέαν φυ λάττεσθαι. Λόγος γοῦν ποτε γυναῖκά τινα ἀμελῆ τὸν βίον, ἀναιδὴ δὲ ἴσως τὸν τρόπον, ἢ αὐτὴν τὸν ἄνδρα πειρῶσαν, ἢ ἐπὶ μισθῷ τοῦτο ἄλλοις σπουδάζουσαν, ἐπίτηδες ἐν στενωπῷ ἀντιπρόσωπον ὑπαντῆσαι, ἀσκαρδαμυκτί ἐς αὐτὸν βλέπουσαν. Τὸν δὲ ἐπιτιμῆσαι αὐτῇ, καὶ εἰς γῆν ὁρᾷν παρακελεύσασθαι. Καὶ πῶς, ἔφη ἡ γυνή, ἥτις οὐκ ἀπὸ γῆς, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ ἐγενόμην ; δικαιότερον γὰρ εἶναι, σὲ μὲν εἰς γῆν ὁρᾶν ἀφ᾿ ἧς ἔχεις τὴν γένεσιν· ἐμὲ δὲ, εἰς σὲ ὅθεν εἰμί. Θαυμά σας δὲ τὸ γύναιον Ἐφραίμ, εἰς σύγγραμμα τὸ συμβάν ἐσχημάτισεν, ὅπερ Σύρων λόγιοι ἐν τοῖς σπουδαίοις τῶν αὐτοῦ λόγων τετάχασι. Λέγεται γοῦν τὸ πρὶν (29) ἀκρατῶς ὀργῆς ἔχων, ἀφ' οὗ τὴν μοναστικὴν ἀγωγὴν 'Αρανᾶν δ᾽ ἐπαι- νοῦσιν. ἀγαθῶν ἀνδρῶν, πΟΠ λέγεται γὰρ τὸ πρὶν ἀκρατῶς ὀργῆς Έχων, λέγεται γοῦν τὸ πριν, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. III. A psisse ; multosque habuisse discipulos, qui doctri- B nam ejus studiose æmulati sunt. Inter quos nobi- lissimi fuerunt Abba, Zenobius, Habraam, Maras atque Symeones: quibus Syri, et quicunque apud Syros exquisitioris doctrinae studiusi fuerunt, magnopere gloriantur. Nec secus Paulonam et Aranad eloquentiæ causa celebrant : eos tamen a vera fidei doctrina aberrasse dicunt. Nec ignoro, olim quoque apud Osroenos fuisse viros doctis- simos, Bardesanem scilicet, qui hæresim ex ipsius nomine appellatam condidit, et Harmonium ejusdem Bardesanis filium: qui cum Græcis disciplinis egregie institutus fuisset, primus patrium sermo- nem metris ac modulis subjecisse dicitur, et choris tradidisse: qua ratione Syri etiamnum frequenter psallunt, non carminibus ab Harmonio scriptis, sed numeris ejus utentes'. Nam cum a paterna hæresi non omnino alienus esset, neque ab iis quæ de anima, et de ortu atque interitu corporis, deque regeneratione, Græcorum philosophi sen- tiunt, scripta sua ad lyræ cantum composuit, et opiniones illas operibus suis inseruit. Ephraim vero, cum Syros et verborum elegantia et modu- lationis concinnitate delinitos videret, eaque ra- tione paulatim adduci, ut idem cum Harmonio sentirent, ipse, lieet Græcæ eruditionis expers, operam dedit ut Harmonii numeros intelligentia assequeretur : et juxta numeros scriptorum Har- monii, alios composuit libros, ecclesiastica do- ctrina consentientes. Cujusmodi sunt ea, qua. in hymnis et in encomiis sanctorum virorum ab illo sunt elaborata. Ex eo tempore Syri juxta numeros canticorum Harmonii, scripta Ephraim psallere solent. Quantum igitur ingenio valuerit, hinc etiam licet conjicere. Quod vero ad vitam attinet, ex bonis operibus et severa conversatione non minus spectatus fuit. Erat quietis amantissimus ; gravis præterea, et calumnias tantopere metuens, ut cujusvis mulieris vel solum aspectum refugeret. Fertur sane mulierem quamdam solutioris vitae, et moribus fortasse inverecundam, sive sua sponte permotam ut hominem tentaret, sive ab aliis ar- cepta mercede ad hoc agendum impulsam, de in- dustria ei in angiportu quodam ex adverso occur- C D risse, intentis oculis eum contuentem. 1Ηum vero Euseb. Hist. lib. 17, c. 30. VALESII ANNOTATIONES. Nicephorus hos Ephræmi discipulos. In codice ta- men Fukeliano scriptum inveni Porro Paulonas idem est ac Paulus. Sic enim Syri Græca nomina detorquere consueverant ; verbi gratia Maximonam vocabant episcopum Hierosolymorum qui vulgo Maximus dicebatur, ut testatur Epiphanius. Sic Hesycham dicebant pro Hesychio beali Hilarionis discipulo, sicut supra vi- dimus. Porro cum his duobus Ephraui discipulis, qui a recto fidei tramite recesserunt, numerandus erat eliam Apollo. Leonis Allatii scriptum est male. plum inveni etc. Quare assentior Christophorsono et Sa vilio, qui in margine suorum codicum emendarunt: etc. (27) Παυλωνᾶν καὶ 'Αρανάδ. Sic ctiam vocat (28) Καὶ ἐγκωμίοις ἀπαθῶν ἀνδρῶν. In codice (29) Αέγεται τὸ πρίν. In codice Fukeliano scri-

μετήλθε, μηδέπω θεαθῆναι παρά τινος ὀργιζόμενος. Δε Οὕτω γοῦν ἐπὶ πολλαῖς ἡμέραις ὥσπερ ειώθει τη στεύοντι, προσφέρων αὐτῷ τὸ ὄψον, ὁ διακονούμενος, τὴν χύτραν έκλασεν. Αἰδοῖ δὲ καὶ δέει κεκρατημένον ἰδὼν, ἀλλὰ, Θάρρει, καὶ ἡμεῖς, ἔφη, πρὸς τὸ ὄψον ίωμεν, ἐπειδὴ πρὸς ἡμᾶς οὐκ ἦλθε. Καὶ καθεσθεὶς παρὰ τὰ κλάσματα της χύτρας, ἐδείπνησεν. Οσον δὲ κενῆς ἐκράτει· δόξης, ἐντεῦθεν ἰστέον. Ποτὲ ψῆφον ἐπισκοπῆς ἐνηνόχασιν αὐτῷ τινες, καὶ συλ λαβεῖν ἐπειρῶντο, ὡς ἐπὶ τὴν χειροτονίαν ἄξοντες. Αὐτίκα δὲ αἰσθόμενος, εἰς τὴν ἀγορὰν ἐνέβαλε, καὶ οἷα παραπαίων ἐδείκνυ ἑαυτὸν, ατάκτως βαδίζων, καὶ τὴν ἐσθῆτα ἐπισύρων, καὶ δημοσίᾳ ἐσθίων. Επει δὲ ἔξω φρενῶν εἶναι νομίσαντες οἱ συλληψόμενοι, τῆς ἐπ' αὐτὸν ὁρμῆς ἀνεκόπησαν, καιρὸν εὐρὼν ἀπέδρασε, καὶ μέχρι ἕτερος ἐχειροτονήθη, διέλαθεν. ᾿Αλλὰ τού τοις μὲν ἐγὼ περὶ τοῦ Ἐφραὶμ ἀρκεσθήσομαι. Τὰ δὲ πλείω ἴσασιν εἴ τε καὶ λέγουσιν οἱ ἐπιχώριοι. Οἷον δὲ αὐτῷ εἰργασται οὐ πρὸ πολλοῦ τῆς τελευτής, ἐπεὶ ἀξιομνημόνευτον εἶναί μοι δοκεῖ, ἐνθάδε ἀνα γράψομαι. Λιμοῦ γὰρ προκαταλαβόντος τὴν Ἐδεση- γῶν πόλιν, διὰ πολλοῦ χρόνου προελθὼν τοῦ οἰκήμα- τος ἐν ᾧ ἐφιλοσόφει, κατεμέμφετο τοὺς τὰς οὐσίας ἔχοντας, ὡς οὐ δέον ὑπερορῶντας τὸ ὁμόφυλον, ἀπορία ἐπιτηδείων φθειρόμενον· τὸν δὲ οἰκεῖον πλοῦτον ἐπι- μελῶς φυλάττοντας, ἐπὶ βλάβῃ σφῶν καὶ τιμωρία τῆς ἰδίας ψυχῆς, ἣν τιμιωτέραν παντοδαποῦ πλούτων καὶ αὐτοῦ τοῦ σώματος καὶ τῶν ἄλλων, φιλοσοφῶν ἐδείκνυ· παρ' οὐδὲν δὲ ταύτην ποιουμένους, διὰ τῶν έργων ἀπήλεγχεν. Οἱ δὲ, αἰδεσθέντες τὸν ἄνδρα καὶ τοὺς αὐτοῦ λόγους, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἡμῖν μέλει οὐσίας, ἔφασαν· ᾧ δὲ τὰ τοιαῦτα ἐπιτρέψομεν διακονεῖσθαι, ἀποροῦμεν, σχεδόν πάντων πρὸ; κέρδος κεχηνότων, καὶ καπηλίαν τὸ πρᾶγμα ποιουμένων. Υπολαβὼν δὲ, Οἷος ὑμῖν δοκῶ, ἤρετο· τῶν δὲ, Αξιόχρεών τε καὶ μάλα καλὸν καὶ ἀγαθὸν εἶναι, καὶ τοιοῦτον οἷον ἡ περὶ αὐτοῦ δόξα εκράτει συνομολογούντων, Οὐκοῦν ἑκοντὴς, ἔφη, δι' ὑμᾶς ἐπὶ τοῦτο χειροτονήσω έμαυ τόν. Καὶ λαβὼν ἀργύριον παρ' αὐτῶν, ἀμφὶ τὰς τριακοσίας κλίνας ἐν τοῖς δημοσίαις ἐμβόλοις εἶχε. Καὶ τῶν ἀπὸ λιμού νοσούντων ἐπεμελεῖτο, καὶ ξένους, καὶ τοὺς κατὰ σπάνιν ἀναγκαίων ἐκ τῶν ἀγρῶν πατ ραγενομένους ἐδεξιοῦτο. Ἐπεὶ δὲ ὁ λιμὸς ἐπαύσατο, ἐπανῆλθεν εἰς τὸ οἴκημα ἔνθα καὶ πρὸ τούτου διέτριβε. Καὶ ὀλίγων ἡμερῶν ἐπιβιώσας, ἐτελεύτησε· διακο νίας μὲν ἄχρι κληρικοῦ τάγματος ἐπιβάς· περιβόη- τος δὲ ἐπὶ ἀρετῇ γεγονώς, οὐχ ἧττον τῶν ἱερωσύνῃ καὶ πολιτείᾳ ἀγαθοῦ βίου καὶ παιδεύσει θαυμαζομέ- νων. Ταῦτα τῆς Ἐφραὶμ ἀρετῆς τὰ μηνύματα. Επ- αξίως δὲ εἰπεῖν, καὶ περὶ πάντων διεξελθεῖν, ὡς ἐκεῖνος καὶ ἕκαστος τῶν τότε φιλοσοφησάντων ἐδίω καὶ ἐπολιτεύσατο, καὶ παρὰ τίσι, αςήσει συγγράφεως οἷος αὐτός· ἐμοὶ δὲ ἄπορον εἶναι τοῦτο καθορῶ, ὑπό τε ἀσθενείας λόγων, καὶ ἀγνοίας αὐτῶν τε τῶν ἀνδρῶν, καὶ ὧν κατώρθωσαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀνὰ τὰς ἐρήμους ἐλάνθανον· οἱ δὲ καὶ ἐν ὁμίλῳ πόλεων διατρίβοντες, εὐτελεῖς σφᾶς παρεῖχον φαίνεσθαι, καὶ τῶν πολλῶν μηδὲν διαφέροντας· ἀρετὴν μὲν ἐργαζόμενοι, κλέ SOZOMENI B mulierem objurgasse, jussisseque ut deorsum A oculos in terram defigeret. Et curnam, inquit mulier, id faciam, quæ non ex tellure, sed ex te orta sum ? Aquius est, ut tu quidem terram aspi- cias ex qua ortus es: ego vero te aspiciam, ex qua procreata sum. Admiratus mulierem Ephraim, rem ut acciderat peculiari libro exposuit: quem quidem libruni doctissimi Syrorum inter præ- stantissimos illius libros collocarunt. Memo- riæ quoque proditum est, illum, cum antea supra modum iracundus esset; ex quo monasticam dis- ciplinam excolere cœpit, a nemine unquam visum esse iratum. Quodam igitur tempore, cum multos per dies, uti solebat, jejunasset, minister qui ci- bum ei afferebat, ollam fregit. Quem ille pudore ac metu constrictum animadvertens : Bono animo esto, inquil; eamus ad cibum, quando ille ad nos non venit. Mox ad øllæ fragmenta sedens cœna- vit. Qualiter vero inani gloria superior fuerit, hinc intelligi potest. Decretum quo electus fuerat episcopus, quidam ad eum attulerunt, ac simul eum comprehendere conabantur, tanquam ad or- dinationem ducturi. Id cum præsensisset, statim in forum cucurrit: et indecore incedens, ac ve- stem trahens, et in publico comedens, se pro in- sano spectandum exhibuit. Ubi vero qui illum comprehensuri venerant, hominem mente captum esse arbitrati, appetere eum ulterius ac persequi destiterunt, ille opportunitatem nactus aufugit, el eo usque delituit donec alius ordinatus fuisset. mihi quidem bæc de Ephraim commemorasse suf- ficiet. Indigena vero plura de illo et norunt simul et commemorant. Illud autem quod paulo ante mortem ab eo gestum est, quoniam memoria di- C gnum mihi videtur, hoc loco exponam, Cum fames urbem Edessenorum jamdiu premieret, ipse post longum temporis spatium progressus e cella in qua philosophabatur, divites increpare coepit, qui tri- bules suos alimentorum penuria pereuntes, contra quam fas erat negligerent, et suas opes studiose servarent ad suam ipsorum perniciem, et ad cru- ciatum animæ sum : quam quidem ile quibuscum- que opibus, ipsique adeo corpori, et omnibus aliis rebus praestare, philosoplando ostendebat. Ipsos vero animam suam nullo in pretio habere, ex ope- ribus ipsis demonstrabat, Illi, hominem ejusque sermones reveriti, bæc ei responderunt : Nobis fa- cultatum levis est cura. Sed cuinam committenda sit earum dispensatio ambigimus, cum omnes propemodum inhient lucro, eaque re ad quæstum faciendum abulantur. Tum ille : Eequis, inquit, vobis ego esse videor? Cumque illi fide dignum et valde probum ac bonum virum falerentur, talem- que omnino qualis de eo fama percrebuisset, ille : Vestra igitur causa, inquit, libens hoc munus sub- ibo. Sumplaque ab illis pecunia, trecentos circi- ter lectos in publicis porticibus constituit: et eos qui ex fame morbum contraserant, curare capit. D

πτοντες δὲ τὴν ἀληθῆ περὶ αὐτῶν δόκησιν, ὥστε μὴ Α ἐπαινεῖσθαι παρὰ τῶν ἄλλων. Πρὸς γὰρ τὰς ἀμοιβας τῶν ἐσομένων ἀγαθῶν τὸν νοῦν τείνοντες, μάρτυρα ὧν ἐπόνουν μόνον τὸν Θεὸν ἐποιοῦντα· τῆς δὲ ἔξω- δεν δόξης οὐδεὶς αὐτοῖς λόγος ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ τῶν τότε πραγμάτων, ὅπως ἐκ συνδρομῆς τῶν βασιλέων καὶ τῶν ἀρχιερέων, τὸ κατὰ Χριστὸν ηύξανε δόγμα. ὡς ἐπίπαν δὲ καὶ οἱ προεστῶτες τότε τῶν Ἐκκλη σιῶν, τὸν βίον ἠκρίβωντο. Εικότως τε ὑπὸ τοιούτοις εναγόμενα τὰ πλήθη, σπουδαίως συντέτακτο (30) περὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ σέβας· καὶ ἡ θρησκεία οσημέραι ἐπεδίδου, ζήλῳ τε καὶ ἀρετῇ, καὶ παραδόξοις πρά- ξεσιν ἱερέων καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν φιλοσόφων, θήρα καὶ πρὸς ἐπιτὴν μετῆγε τῆς Ἑλληνικῆς τερθρείας, τοὺς Ἑλληνιστάς. Συνελαμβάνοντο δὲ εἰς ἐπίδοσιν τούτων καὶ οἱ βασιλεῖς, οὐχ ἧττον ἢ ὁ πατὴρ περὶ τὰς Εκκλησίας σπουδάζοντες, καὶ κληρικοὺς καὶ παῖδας αὐτῶν καὶ οἰκείους ἐξαιρέτοις τιμαῖς καὶ ἀτελείαις γεραίροντες, καὶ τοῖς πατρῴοις νόμοις ἐπιψηφιζόμεclesias νοι, καὶ οἰκείους τιθέντες νόμους κατὰ τῶν θύειν, ἢ ξόανα θεραπεύειν, ἢ ἄλλως Ἑλληνικῶς θρησκεύειν ἐπιχειρούντων. Ναοὺς δὲ τοὺς πανταχή κειμένους ἐν πόλεσι καὶ ἀγροῖς κεκλεῖσθαι προσέταξαν. Τοὺς δὲ, ταῖς Ἐκκλησίαις προσένειμαν, ἢ τόπων, ἢ ὑλῶν προσδεομέναις· μάλιστα γὰρ πολλὴν ἐπιμέλειαν ἐποιοῦντο, τοὺς μὲν ὑπὸ χρόνου κάμνοντας τῶν εὐκτης ρίων οίκων ἀνανεοῦν, τοὺς δὲ μεγαλοπρεπῶς ἐκ θεμελίων ἐγείρειν. ἂν ἔστι καὶ ἡ ἀξιοθέατος καὶ κάλλει ἀοίδιμος Ἐμέσης Ἐκκλησία. Ἰουδαίων δὲ ἐνο μοθέτησαν μηδένα δοῦλον ὠνεῖσθαι τῶν ἐξ ἑτέρας αἱρέσεως; εἰ δὲ παρὰ τοῦτο ποιήσει, δημόσιον οἰκέ την εἶναι (31) ; εἰ δὲ καὶ περιτέμῃ καθὰ Ἰουδαίοις θέμις, εἰς κεφαλὴν εἶναι τὸν κίνδυνον, καὶ ἀφαίρεσιν τῶν ὄντων. Ἐπεὶ γὰρ τὴν θρησκείαν πάντοθεν αὔξειν ἠβούλοντο, καὶ τούτου πρόνοιαν ἐποιήσαντο, ὥστε μὴ συντέτατο. συντέτακτο IIISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A Peregrinos quoque, et eos qui ob alimentorum inopiam ex agris confuebant, benigne excepit. Postquam fames finem accepit, ipse in cellanı suam regressus est, in qua prius philosophari consueverat. Et cum paucos illic dies supervixisset, fato functus est: in ecclesiastico quidem ordine ad diaconatum duntaxat progressus, virtutis tamen causa non minus celebratus, quam illi qui ob sacerdotii dignitatem, vitæque integritatem et eruditionem ab omnibus sus- piciuntur. Hæc sunt virtutis quæ in Ephraim fuit, indicia. Nam pro dignitate dicere, et omnia accurate commemorare, quonam modo et ille, et singuli qui eo tempore philosophiati sunt, vixerint, et apud quos conversati sint, res est quæ scriptorem ejusmodi requirat, qualis ille ipse fuit. Me quidem. id præstare non posse intelligo, tum ob doctrinæ tenuitatem, tum ob ignorationem tam virorum ip- sorum, quam rerum ab iisdem præclare gestarum. Alii enim eorum in solitudine delituerunt. Alii vero, licet in media civitatum turba vixerint, viles et abjecti, nec a vulgo ullatenus discrepantes vi- deri voluerunt : virtutem quidem sedulo excolentes : veram tamen hominum de ipsis existimatio- nem subterfugientes, ne ab aliis laudarentur. Nam cum ad mercedem futurorum bohorum mentis suæ aciem intenderent, testem operum suorum Deum solum constituebant: externæ vero gloriæ nulla ipsis fuit cura. B CAP. XVII. De rebus qua tunc gestæ sunt : et quo pacto, con, spirantibus in unum episcopis alque imperatori- bus, Christiana religio amplificata fuerit. Sed et qui tunc Ecclesiis præsidebant, omnes propemodum districtam vivendi rationem inibant. Ex quo factum est, ut populi ab hujusmodi præsu- libus gubernali, Christi cultui omni studio incum- berent; et religio in dies augeretur ; et ardore animal ac virtue, admirandisque operibus tam sacerdo- tum, quam ecclesiasticorum philosophorum, gen- tiles ad se alliceret, et a Græca superstitione re- vocaret. Ad earum autem rerum incrementum, ipsi quoque imperatores plurimum contulerunt, quippe qui non minore studio quam ipsorum pater, Eo- foverent ; clericos, eorumque liberos ac fa D mulos privilegiis et immunitatibus honorarent; nec solum paternas leges confirmarent, verum etiam proprias de integro ferrent, contra eos qui sacrificare, aut simulacra colere, aut gentilem su- perstitionem quoquomodo exercere praesumerent, Templa etiam ubicunque posita, sive in urbibus, sive in agris, occludi jusserunt. Quaedam vero illorum, attribuerunt ecclesiis, quæ vel leci spatio, vel ma, teria ad ædificandum opus habebant. Omni enim cura ac studio in id inoumbebant, ut ecclesias ve- tustate temporis collapsas reficerent, aut novas fundamentis magnifice exstruerent. Quarum ex nu- mero fuit Emisenorum ecclesia, spectatu dignis, sima, et ob pulchritudinem ubique celebrata. Præ- lerea lege sanxerunt, ne Judæus servum ex alia emeret secta. Quod si secus fecisset, servum fisco VALESI ANNOTATIONES. fallit, scripserat Sozomenus Sic enim eleganter exprimitur ardens et contentum studium vulgi erga cultum Christi: vero, eo quidem sensu nunquam sumitur. emptore intellexerunt interpretes. Sed lex ipsa Constantini imperatoris, quæ relata est in libro xvi codicis Theodosiani, titul. Ne Judæus Christianum mancipium habeat, hæc verba aliter accipienda esse docet, de ipso scilicet servo qui emptus est a Judæo ut scilicet publicus fiat seu fiscalis. Verba legis hærð sunt : Si aliquis Judaorum, mancipium seclu alte- rius seu nationis crediderit comparandum, manci, pium fisco protinus vindicetur. Si vero emptum cirs cumciderit, non solum mancipii damno mulletur, verum etiam capitali sententia puniatur. Quod si per nerandæ fidei conscia mancipia Juda'us mercari non dubitet, omniu quæ apud eum reporiuntur, pro- tinus auferantur. (50) Σπουδαίως συντέτακτο. Nisi me conjectura (31) Δημόσιον οικέτην εἶναι. llæc de Judo

πτοντες δὲ τὴν ἀληθῆ περὶ αὐτῶν δόκησιν, ὥστε μὴ Α ἐπαινεῖσθαι παρὰ τῶν ἄλλων. Πρὸς γὰρ τὰς ἀμοιβας τῶν ἐσομένων ἀγαθῶν τὸν νοῦν τείνοντες, μάρτυρα ὧν ἐπόνουν μόνον τὸν Θεὸν ἐποιοῦντα· τῆς δὲ ἔξω- δεν δόξης οὐδεὶς αὐτοῖς λόγος ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ τῶν τότε πραγμάτων, ὅπως ἐκ συνδρομῆς τῶν βασιλέων καὶ τῶν ἀρχιερέων, τὸ κατὰ Χριστὸν ηύξανε δόγμα. ὡς ἐπίπαν δὲ καὶ οἱ προεστῶτες τότε τῶν Ἐκκλη σιῶν, τὸν βίον ἠκρίβωντο. Εικότως τε ὑπὸ τοιούτοις εναγόμενα τὰ πλήθη, σπουδαίως συντέτακτο (30) περὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ σέβας· καὶ ἡ θρησκεία οσημέραι ἐπεδίδου, ζήλῳ τε καὶ ἀρετῇ, καὶ παραδόξοις πρά- ξεσιν ἱερέων καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν φιλοσόφων, θήρα καὶ πρὸς ἐπιτὴν μετῆγε τῆς Ἑλληνικῆς τερθρείας, τοὺς Ἑλληνιστάς. Συνελαμβάνοντο δὲ εἰς ἐπίδοσιν τούτων καὶ οἱ βασιλεῖς, οὐχ ἧττον ἢ ὁ πατὴρ περὶ τὰς Εκκλησίας σπουδάζοντες, καὶ κληρικοὺς καὶ παῖδας αὐτῶν καὶ οἰκείους ἐξαιρέτοις τιμαῖς καὶ ἀτελείαις γεραίροντες, καὶ τοῖς πατρῴοις νόμοις ἐπιψηφιζόμεclesias νοι, καὶ οἰκείους τιθέντες νόμους κατὰ τῶν θύειν, ἢ ξόανα θεραπεύειν, ἢ ἄλλως Ἑλληνικῶς θρησκεύειν ἐπιχειρούντων. Ναοὺς δὲ τοὺς πανταχή κειμένους ἐν πόλεσι καὶ ἀγροῖς κεκλεῖσθαι προσέταξαν. Τοὺς δὲ, ταῖς Ἐκκλησίαις προσένειμαν, ἢ τόπων, ἢ ὑλῶν προσδεομέναις· μάλιστα γὰρ πολλὴν ἐπιμέλειαν ἐποιοῦντο, τοὺς μὲν ὑπὸ χρόνου κάμνοντας τῶν εὐκτης ρίων οίκων ἀνανεοῦν, τοὺς δὲ μεγαλοπρεπῶς ἐκ θεμελίων ἐγείρειν. ἂν ἔστι καὶ ἡ ἀξιοθέατος καὶ κάλλει ἀοίδιμος Ἐμέσης Ἐκκλησία. Ἰουδαίων δὲ ἐνο μοθέτησαν μηδένα δοῦλον ὠνεῖσθαι τῶν ἐξ ἑτέρας αἱρέσεως; εἰ δὲ παρὰ τοῦτο ποιήσει, δημόσιον οἰκέ την εἶναι (31) ; εἰ δὲ καὶ περιτέμῃ καθὰ Ἰουδαίοις θέμις, εἰς κεφαλὴν εἶναι τὸν κίνδυνον, καὶ ἀφαίρεσιν τῶν ὄντων. Ἐπεὶ γὰρ τὴν θρησκείαν πάντοθεν αὔξειν ἠβούλοντο, καὶ τούτου πρόνοιαν ἐποιήσαντο, ὥστε μὴ συντέτατο. συντέτακτο IIISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A Peregrinos quoque, et eos qui ob alimentorum inopiam ex agris confuebant, benigne excepit. Postquam fames finem accepit, ipse in cellanı suam regressus est, in qua prius philosophari consueverat. Et cum paucos illic dies supervixisset, fato functus est: in ecclesiastico quidem ordine ad diaconatum duntaxat progressus, virtutis tamen causa non minus celebratus, quam illi qui ob sacerdotii dignitatem, vitæque integritatem et eruditionem ab omnibus sus- piciuntur. Hæc sunt virtutis quæ in Ephraim fuit, indicia. Nam pro dignitate dicere, et omnia accurate commemorare, quonam modo et ille, et singuli qui eo tempore philosophiati sunt, vixerint, et apud quos conversati sint, res est quæ scriptorem ejusmodi requirat, qualis ille ipse fuit. Me quidem. id præstare non posse intelligo, tum ob doctrinæ tenuitatem, tum ob ignorationem tam virorum ip- sorum, quam rerum ab iisdem præclare gestarum. Alii enim eorum in solitudine delituerunt. Alii vero, licet in media civitatum turba vixerint, viles et abjecti, nec a vulgo ullatenus discrepantes vi- deri voluerunt : virtutem quidem sedulo excolentes : veram tamen hominum de ipsis existimatio- nem subterfugientes, ne ab aliis laudarentur. Nam cum ad mercedem futurorum bohorum mentis suæ aciem intenderent, testem operum suorum Deum solum constituebant: externæ vero gloriæ nulla ipsis fuit cura. B CAP. XVII. De rebus qua tunc gestæ sunt : et quo pacto, con, spirantibus in unum episcopis alque imperatori- bus, Christiana religio amplificata fuerit. Sed et qui tunc Ecclesiis præsidebant, omnes propemodum districtam vivendi rationem inibant. Ex quo factum est, ut populi ab hujusmodi præsu- libus gubernali, Christi cultui omni studio incum- berent; et religio in dies augeretur ; et ardore animal ac virtue, admirandisque operibus tam sacerdo- tum, quam ecclesiasticorum philosophorum, gen- tiles ad se alliceret, et a Græca superstitione re- vocaret. Ad earum autem rerum incrementum, ipsi quoque imperatores plurimum contulerunt, quippe qui non minore studio quam ipsorum pater, Eo- foverent ; clericos, eorumque liberos ac fa D mulos privilegiis et immunitatibus honorarent; nec solum paternas leges confirmarent, verum etiam proprias de integro ferrent, contra eos qui sacrificare, aut simulacra colere, aut gentilem su- perstitionem quoquomodo exercere praesumerent, Templa etiam ubicunque posita, sive in urbibus, sive in agris, occludi jusserunt. Quaedam vero illorum, attribuerunt ecclesiis, quæ vel leci spatio, vel ma, teria ad ædificandum opus habebant. Omni enim cura ac studio in id inoumbebant, ut ecclesias ve- tustate temporis collapsas reficerent, aut novas fundamentis magnifice exstruerent. Quarum ex nu- mero fuit Emisenorum ecclesia, spectatu dignis, sima, et ob pulchritudinem ubique celebrata. Præ- lerea lege sanxerunt, ne Judæus servum ex alia emeret secta. Quod si secus fecisset, servum fisco VALESI ANNOTATIONES. fallit, scripserat Sozomenus Sic enim eleganter exprimitur ardens et contentum studium vulgi erga cultum Christi: vero, eo quidem sensu nunquam sumitur. emptore intellexerunt interpretes. Sed lex ipsa Constantini imperatoris, quæ relata est in libro xvi codicis Theodosiani, titul. Ne Judæus Christianum mancipium habeat, hæc verba aliter accipienda esse docet, de ipso scilicet servo qui emptus est a Judæo ut scilicet publicus fiat seu fiscalis. Verba legis hærð sunt : Si aliquis Judaorum, mancipium seclu alte- rius seu nationis crediderit comparandum, manci, pium fisco protinus vindicetur. Si vero emptum cirs cumciderit, non solum mancipii damno mulletur, verum etiam capitali sententia puniatur. Quod si per nerandæ fidei conscia mancipia Juda'us mercari non dubitet, omniu quæ apud eum reporiuntur, pro- tinus auferantur. (50) Σπουδαίως συντέτακτο. Nisi me conjectura (31) Δημόσιον οικέτην εἶναι. llæc de Judo

ἀδεῶς εἰς Ἰουδαϊσμὸν ὑποσύρεσθαι τοὺς μὴ τοιού τους ἐκ γένους ὄντας· φυλάττεσθαι δὲ τῇ Ἐκκλησία καὶ τοὺς ἐλπίδα Χριστιανισμοῦ ἔχοντας. Μάλιστα γὰρ ἐκ τοῦ ἑλληνικοῦ πλήθους ἐπεδίδου ἡ Ορη- σκεία. ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. • Περὶ τῆς δόξης τῶν παίδων Κωνσταντίνου και περὶ τοῦ ὁμοουσίου και όμοιουσιου διάφορα καὶ ἔθεν παρετράπη τῆς ὀρθῆς πίστεως Κων στάντιος. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ αὐτὸ τὸ δόγμα, τὰ πρῶτα την πατρώαν ἐφύλαττον δόξαν· ἄμφω γὰρ ἐπαινέ- Ει ται τῆς ἐν Νικαίᾳ πίστεως. Καὶ Κώνστας μὲν οὕτω διαμείνας ετελεύτησε· Κωνστάντιος δὲ, μέχρι μέν τινος, ὁμοίως εἶχε. Μετὰ ταῦτα δὲ διαβληθείσης τῆς τοῦ ὁμοουσίου λέξεως, τῆς προτέρας παρεκινήθη γνώ μης· οὐ μὴν παντελῶς ἀπέσχετο τοῦ κατ' οὐσίαν ὅμοιον εἶναι τὸν Υἱὸν συνομολογεῖν τῷ Πατρί. Οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Εὐσέβιον, καὶ ἄλλο: τινὲς τῶν τότε ἀνὰ τὴν Εω ἐπὶ λόγῳ καὶ βίῳ θαυμαζομένων ἐπισκόπων, διαφορὰν, ὡς ἔγνωμεν, εἰσηγοῦντο τοῦ ὁμοούσιον λέγειν καὶ κατ' ουσίαν ὅμοιον, ὅπερ ὁμοιούσιον ὠνό μαζον. Τὸ μὲν γὰρ ὁμοούσιον, ἐπὶ σωμάτων κυρίως νοεῖσθαι, οἷον ἀνθρώπων καὶ τῶν ἄλλων ζώων, καὶ δένδρων καὶ φυτῶν, οἷς ἐξ ὁμοίου ή μετουσία καὶ ἡ γένεσίς ἐστι. Τὸ δὲ ὁμοιούσιον, ἐπὶ ἀσωμάτων, οίον ἐπὶ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων, ἑκατέρου πρὸς ἑαυτὸν νοου- μένου κατ' ἰδίαν οὐσίαν. Ὑπὸ δὴ τῶν τοιούτων καὶ Κωνστάντιος ὁ βασιλεὺς μετεπείσθη. Καὶ κατὰ μὲν διάνοιαν, ὡς εἰκάζω, ὅμοια τῷ πατρὶ καὶ τῷ ἀδελφῷ εφρόνει. Ρητὸν δὲ ῥητοῦ ἀμείψας, ἀντὶ ὁμοουσίου ὁμοιοούσιον ἔλεγε. Τοῦτο γὰρ ἐδόκει τοῖς τούτων εἰσε ηγηταῖς, ἀκριβέστερον ὧδε ὀνομάζειν ἰσχυριζομένοις ὡς εἴτις μὴ τοῦτο λέγει, κινδυνεύοι σῶμα τὸ ἀσώμα- τον νοεῖν· ὅπερ εὐηθες εἶναι πολλοῖς ἐδόκει. Ἐκ γὰρ τῶν φαινομένων ἔφασκον χρῆναι περὶ τῶν νοητῶν τὰ ὀνόματα μεταλαμβάνειν· λέξεώς τε κίνδυνον μηδένα εἶναι, ἢν μὴ περὶ ἔννοιαν ἡ ἁμαρτία γένηται. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Ἔτι περὶ τοῦ ὁμοουσίου, καὶ περὶ τῆς ἐν Ἀριμήνω συνόδου, ὅπως καὶ ὅθεν καὶ δι' δ συνέστη. Οὐ θαυμαστὸν δὲ, εἰ ὁ βασιλεὺς αὐτὸ τοῦτο τέπον θεν· ἐπεὶ καὶ τῶν ἱερέων πολλοὶ ἀφιλονείκως τὸ ὄνομα τοῦτο προσίεντο, τῇ διανοίᾳ συνάδοντες τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθόσιν. Οἱ δὲ ἑκατέρᾳ λέξει μηδὲν διαφερόμενοι, ἐχρῶντο ἐπὶ τῆς αὐτῆς σημασίας. Ωστε μοι δοκεῖ παρὰ πολὺ τῆς ἀληθείας κεκομψεῦσθαι ἐκεῖνον τὸν λόγον τοῖς τὰ 'Αρείου φρονοῦσιν. Λέγουσι γὰρ ὡς μετὰ τὴν ἐν Νικαίᾳ σύνοδον, πολλοὶ τῶν ἱε ρέων, ὧν ἦσαν Εὐσέβιος καὶ Θεόγνιος, οὐκέτι λέγειν SOZOMENI addiei mandarunt. Si vero emptum Judaeorum mo. A re circumcidisset, capitis supplicio et bonorum proscriptione multandum. Nam cum Christianam religionem omnibus modis augere vellent, huic rei etiam prospexerunt, ne qui ex Judæis orti non erant, ad Judaicam religionem impune traducerentur : sed ut servarentur Ecclesiæ. quoscum- que spes erat ad Christianam religionem venturos esse. Nam ex gentilium numero potissimum Chri- stiana religio crescebat, CAP. XVIII. De fide liberorum Constantini, deque Homoousii et Homœousii distinctione: et undenam factum sit ut Constantius a recta fide deflecteret. Adhæc in doctrina fidei, initio quidem patris sui sententiam sequebantur, quippe ambo Nicanæ fidei favebant. Constans quidem usque ad B exitum vitae in ea sententia perseveravit. Constan- tius vero, aliquandiu quidem in eadem opinione stetit. Postea vero, cum calumniis appetitum esset consubstantialis vocabulum, a priore quidem sen- tentia discessit: non idcirco tamen Filium Patri similem quoad substantiam confiteri penitus desti- tit. At vero Eusebius et alii quidam Orientalium partium episcopi, qui tum doctrina, tum sanctita- tis causa per id tempus celeberrimi habebantur, distinctionem quamdam, sicuti accepimus, tradi- derunt inter cousubstantiale, et simile quoad substantiam, quod illi homœousium vocabant. Etenim consubstantiale quidem in corporibus pro- prie intelligi; in hominibus scilicet ac reliquis animalibus, et in arboribus ac plantis, quae parti- " C cipant ac generantur ex simili. Homœousium vero in rebus incorporeis locum habere, puta in Deo et angelis, quorum utrumque per se seorsum juxta propriam substantiam intelligitur. Ab iis igitur imperator Constantius in errorem inductus est. Et mente quidem ipsa, ut mea fert opinio, idem quod parens et frater ipsius sentiebat. Sed vocem commutaus, pro homoousio dixit homceousium. Sic enim placuerat istis doctoribus, ita omnino dicendum esse affirmantibus, si exactius loqui velimus : nam nisi ita dixeris, periculum esse, corpus esse sentias id quod est incorporeum. Quod quidem stultum esse plerique existimarunt. Aiunt enim, ad res intelligibiles exponendas accipienda esse vocabula ex rebus quæ sub sensum cadunt: nibilque esse periculi in dictione, nisi in sensu erratum sit. CAP. XIX. ne Iterum de consubstantiali: deque Ariminensi conci- lio, quomodo et unde, et quam ob causam fuerit congregatum. Nec sane mirum est, imperatori istud conti- gisse, cum permulti etiam episcopi qui fidei Nicæni concilii assentiebantur, idem vocabulumn citra contentionem admitterent. Alii vero utraque dictione ad unam eamdemque rem significandam promiscue utebantur. Quamobrem a veritate longe aberrare mihi videtur, id quod Ariani ubique præ- dicaverunt. Aiunt enim post Nicænam synodum complures episcopos, inter quos Eusebius fuit ac Socr. lib. 11, c. 2. D

ἠνείχοντο ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν· καὶ χαλεπήνας Κωνσταντίνος ὑπερορίαν αὐτοὺς οἰκεῖν κατεδίκασεν. "Οναρ δὲ ἡ ὕπαρ θεόθεν προανεφάνη τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ὡς ὀρθῶς δοξάζουσι, καὶ ἀδίκως τάδε πεπόνθασιν. Ἐκ τούτου δὲ τὸν βασιλέα μετακαλέσασθαι αὐτοὺς, καὶ πυθέσθαι τί δήποτε παρὰ τὰ ἐν Νικαία δόξαντα φρονοῦσι, καὶ ταῦτα και νωνοί γενόμενοι τῆς ἐκτεθείσης ἐνθάδε ἐπὶ τῇ πίστει γραφῆς. Τοὺς δὲ φάναι, οὐκ ἀπὸ γνώμης συναινέσαι· δεδιότα; δὲ μὴ, ὡς εἰκὸς, ἔριδος ἐπὶ τούτῳ γενομέ νης, καταγνῳ ὡς ἀμφιβόλου τοῦ δόγματος, καὶ πρὸς Ἑλληνισμὸν τραπείη, καὶ διώξει τὴν Ἐκκλησίαν, εν αγχος Χριστιανίζειν ἀρξάμενος, καὶ ἔτι ἀβάπτιστος ῶν. Ἐπὶ ταύτῃ δὲ τῇ ἀπολογία φασὶ Κωνσταντίνον συγγνώμην αὐτοῖς νείμαι· προνοῆσαι δὲ πάλιν ἑτέραν συναθροῖσαι σύνοδον. Ἐν δὲ τῷ ταῦτα βουλεύεσθαι Β φθασάσης τῆς αὐτοῦ τελευτῆς, οἷα πρεσβυτέρω παιδί ἐντείλασθαι Κωνσταντίῳ ' τοῦτο ἐπιτελέσαι, ὡς οὐδὲν ὄφελος ἂν αὐτῷ βασιλείας, εἰ μὴ συμφώνως πρὸς πάντων τὸ θεῖον θρησκεύοιτο. Τὸν δὲ τῷ πατρὶ πε:- θόμενον, τὴν ἐν Ἀριμίνῳ συγκροτῆσαι σύνοδον. Η μάλιστα τὸ ψεῦδος φωρᾶται. Συνεληλύθασι γὰρ Υπα τίου καὶ Εὐσεβίου ὑπατευόντων, ἡνίκα ἀμφὶ τὸ δεύ- τερον καὶ εἰκοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἡγεμονία διήνυε Κων- στάντιος, μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτήν· πολλῶν ἐν τῷ μεταξὺ συνόδων γενομένων, ἐν οἷς περὶ ὁμοουσίου καὶ ὁμοιοουσίου ζήτησις ἦν. Τὸ δὲ κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιον ἠθέλησεν, εἰσότε περὶ τούτου 'Αέτιος χαλεπῶς ἤνεγ- κε (33). Καὶ ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ τοιούτου δόγματος, ἐν Αριμίνῳ καὶ Σελευκείᾳ προσέταξε κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τοὺς ἱερέας συνελθεῖν. "Ωστε τὴν ἀληθῆ αἰτίαν ταυτησὶ τῆς συνόδου γενέσθαι, οὐ τὴν Κωνσταντίνου κέλευσιν, ἀλλὰ τὴν κατ' 'Αέτιον ζήτησιν. Ὅτι μὲν οὖν τάδε ὧδε ἔχει, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιδείξει. κατ' οὐσίαν ἀνόμοιον ὁμοούσιον εἰ ὁμοιούσιον ὁμοουσίῳ ὁμοιουσίῳ ἤνεγκε. Μέχρις ὅτου ὁ Σύρος Αέτιος περὶ τούτου χαλεπώς διετέθη. τότε περὶ τούτου 'Αέτιος, εἰ μή τότε Αέτιος· τοῦτο δὲ Κωνστάν τιος χαλεπῶς ἤνεγκε, Β' Πρεσβυτέρῳ παιδὶ Κωνσταντίῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A Theognius, Filium Patri consubstantialem di- C cerc recusasse ; Constantinum vero indignatione commotum, multasse eos exsilio. Postea vero aut somnium, aut veram visionem sorori imperatoris apparuisse divinitus, qua monita sit, homines illos recte sentire, et injuste esse damnatos. Hac de causa imperatorem eos ab exsilio revocasse : quæsisseque ex illis, quid causæ esset cur a de- cretis Nicæni concilii dissentirent, præsertim cam fidei illic expositæ ipsi una cum reliquis subscri- psissent. Tum illos respondisse, se nequaquam ex animo consensisse, sed propterea quod vereren- tur ne, excitata de hac re contentione, ipse reli- gionem tanquam dubiam atque ancipitem con- demnaret, et ad gentilium superstitionem conversus, Ecclesiam persequeretur; quippe qui recens Chri- stum colere instituisset, nec baptismum adhuc suscepisset. Post hanc defensionem aiunt Con- stantinum eis veniam indulsisse, et de allera synodo convocanda cepisse consilium. Verum dum ista cogitaret, fatali morte eum præveniente, Constantio, utpote majori natu, mandasse ut istud perficeret. Quippe imperium nihil ipsi profuturum esse, nisi Deus ab omnibus unum idemque seu- tientibus coleretur. Constantium itaque patris mandato obsequentem, concilium Arimini congre- gasse. Ex quo maxime mendacium illorum de- prehenditur. Etenim synodus Arimini celebrata est Eusebio et Hypatio consulibus, annum imperii secundum et vicesimum agente Constantio, post obitum patris sui Constantini¹. Medioque illo temporis spatio plures synodi congregatæ sunt, in quibus de consubstantiali et de homœousio disputa- tum est. Filium vero Patri dissimilem secundum substantiam, nemo omnino ausus est asserere, misi solus tunc temporis Aetius. Quod imperator Constantius graviter ferens, ad eam opinionem abolendam sacerdotes Ariminum et Seleuciam eodem tempore jussit convenire. Adeo ut verissima causa Ariminensis concilii fuerit, non Constantini jussio, sed Aetii disputatio. Et hæc quidem ita se habere, ex sequentibus manifesto apparebit. * Soz., lib. v, c. 16. VALESII ANNOTATIONES. liciter mihi videor restituisse. Ac primum quidem scribendum esse affirmo. Nam Sozomenus hoc loco refellit Arianos, qui dicebant Constantinum Maximum, paulo antequam e vita D migraret, consilium cepisse de altera synodo con- vocanda, ut voces illas diligentius examinaret; sed fatali morte prære- plum, rem Constantio filio reliquisse. Hunc porro in Ariminensi concilio istud perfecisse. Id vero falsum esse contendit Sozomenus, cum diu ante Ariminensem synodum, de et quæsitum fuerit inter episcopos. Deinde non ob eam causam collectum ait fuisse Ariminense con- cilium, sed ob Aetii dogma, qui Filium Patri dissi- milem secundum substantiam paulo ante asserue- rat, quam opinionem Eunomius postea latius pro- pagavit. Ita quoque in exemplari suo legerat Nice- phorus. Sic enini hunc Sozomeni locum expressit : Verum in codice Fukeliano vera scriptu ræ vestigia deprehendi. In eo enim scribitur, el quam lectionem Gene- venses quoque typographi ad marginem ascripse- runt ex libro Scaligeri. Ego non dubito quin scri- bendum sit, etc., quam emendationem confirmaut ea quæ sequuntur. Nisi enim ita legeris, sensus omnino constare non potest. VARIORUM. Hoc tamen ordine filios Constantini M. genitos prædicant hi- storici : Constantinum, Constantium, Constantem. PATROL, GRÆC. LXVII, Consule Socrat., lib. 1, cap. 38, et Theodorit, lib. 11, cap. 1. (32) τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζειν, παντελῶς οὐδεὶς (32) Τὸ δὲ κατ' ουσίαν ὅμοιον. Hunc locum fe- (35) Εἰσότε περὶ τούτου Αέτιος χαλεπῶς

ἠνείχοντο ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν· καὶ χαλεπήνας Κωνσταντίνος ὑπερορίαν αὐτοὺς οἰκεῖν κατεδίκασεν. "Οναρ δὲ ἡ ὕπαρ θεόθεν προανεφάνη τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ὡς ὀρθῶς δοξάζουσι, καὶ ἀδίκως τάδε πεπόνθασιν. Ἐκ τούτου δὲ τὸν βασιλέα μετακαλέσασθαι αὐτοὺς, καὶ πυθέσθαι τί δήποτε παρὰ τὰ ἐν Νικαία δόξαντα φρονοῦσι, καὶ ταῦτα και νωνοί γενόμενοι τῆς ἐκτεθείσης ἐνθάδε ἐπὶ τῇ πίστει γραφῆς. Τοὺς δὲ φάναι, οὐκ ἀπὸ γνώμης συναινέσαι· δεδιότα; δὲ μὴ, ὡς εἰκὸς, ἔριδος ἐπὶ τούτῳ γενομέ νης, καταγνῳ ὡς ἀμφιβόλου τοῦ δόγματος, καὶ πρὸς Ἑλληνισμὸν τραπείη, καὶ διώξει τὴν Ἐκκλησίαν, εν αγχος Χριστιανίζειν ἀρξάμενος, καὶ ἔτι ἀβάπτιστος ῶν. Ἐπὶ ταύτῃ δὲ τῇ ἀπολογία φασὶ Κωνσταντίνον συγγνώμην αὐτοῖς νείμαι· προνοῆσαι δὲ πάλιν ἑτέραν συναθροῖσαι σύνοδον. Ἐν δὲ τῷ ταῦτα βουλεύεσθαι Β φθασάσης τῆς αὐτοῦ τελευτῆς, οἷα πρεσβυτέρω παιδί ἐντείλασθαι Κωνσταντίῳ ' τοῦτο ἐπιτελέσαι, ὡς οὐδὲν ὄφελος ἂν αὐτῷ βασιλείας, εἰ μὴ συμφώνως πρὸς πάντων τὸ θεῖον θρησκεύοιτο. Τὸν δὲ τῷ πατρὶ πε:- θόμενον, τὴν ἐν Ἀριμίνῳ συγκροτῆσαι σύνοδον. Η μάλιστα τὸ ψεῦδος φωρᾶται. Συνεληλύθασι γὰρ Υπα τίου καὶ Εὐσεβίου ὑπατευόντων, ἡνίκα ἀμφὶ τὸ δεύ- τερον καὶ εἰκοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἡγεμονία διήνυε Κων- στάντιος, μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτήν· πολλῶν ἐν τῷ μεταξὺ συνόδων γενομένων, ἐν οἷς περὶ ὁμοουσίου καὶ ὁμοιοουσίου ζήτησις ἦν. Τὸ δὲ κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιον ἠθέλησεν, εἰσότε περὶ τούτου 'Αέτιος χαλεπῶς ἤνεγ- κε (33). Καὶ ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ τοιούτου δόγματος, ἐν Αριμίνῳ καὶ Σελευκείᾳ προσέταξε κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τοὺς ἱερέας συνελθεῖν. "Ωστε τὴν ἀληθῆ αἰτίαν ταυτησὶ τῆς συνόδου γενέσθαι, οὐ τὴν Κωνσταντίνου κέλευσιν, ἀλλὰ τὴν κατ' 'Αέτιον ζήτησιν. Ὅτι μὲν οὖν τάδε ὧδε ἔχει, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιδείξει. κατ' οὐσίαν ἀνόμοιον ὁμοούσιον εἰ ὁμοιούσιον ὁμοουσίῳ ὁμοιουσίῳ ἤνεγκε. Μέχρις ὅτου ὁ Σύρος Αέτιος περὶ τούτου χαλεπώς διετέθη. τότε περὶ τούτου 'Αέτιος, εἰ μή τότε Αέτιος· τοῦτο δὲ Κωνστάν τιος χαλεπῶς ἤνεγκε, Β' Πρεσβυτέρῳ παιδὶ Κωνσταντίῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A Theognius, Filium Patri consubstantialem di- C cerc recusasse ; Constantinum vero indignatione commotum, multasse eos exsilio. Postea vero aut somnium, aut veram visionem sorori imperatoris apparuisse divinitus, qua monita sit, homines illos recte sentire, et injuste esse damnatos. Hac de causa imperatorem eos ab exsilio revocasse : quæsisseque ex illis, quid causæ esset cur a de- cretis Nicæni concilii dissentirent, præsertim cam fidei illic expositæ ipsi una cum reliquis subscri- psissent. Tum illos respondisse, se nequaquam ex animo consensisse, sed propterea quod vereren- tur ne, excitata de hac re contentione, ipse reli- gionem tanquam dubiam atque ancipitem con- demnaret, et ad gentilium superstitionem conversus, Ecclesiam persequeretur; quippe qui recens Chri- stum colere instituisset, nec baptismum adhuc suscepisset. Post hanc defensionem aiunt Con- stantinum eis veniam indulsisse, et de allera synodo convocanda cepisse consilium. Verum dum ista cogitaret, fatali morte eum præveniente, Constantio, utpote majori natu, mandasse ut istud perficeret. Quippe imperium nihil ipsi profuturum esse, nisi Deus ab omnibus unum idemque seu- tientibus coleretur. Constantium itaque patris mandato obsequentem, concilium Arimini congre- gasse. Ex quo maxime mendacium illorum de- prehenditur. Etenim synodus Arimini celebrata est Eusebio et Hypatio consulibus, annum imperii secundum et vicesimum agente Constantio, post obitum patris sui Constantini¹. Medioque illo temporis spatio plures synodi congregatæ sunt, in quibus de consubstantiali et de homœousio disputa- tum est. Filium vero Patri dissimilem secundum substantiam, nemo omnino ausus est asserere, misi solus tunc temporis Aetius. Quod imperator Constantius graviter ferens, ad eam opinionem abolendam sacerdotes Ariminum et Seleuciam eodem tempore jussit convenire. Adeo ut verissima causa Ariminensis concilii fuerit, non Constantini jussio, sed Aetii disputatio. Et hæc quidem ita se habere, ex sequentibus manifesto apparebit. * Soz., lib. v, c. 16. VALESII ANNOTATIONES. liciter mihi videor restituisse. Ac primum quidem scribendum esse affirmo. Nam Sozomenus hoc loco refellit Arianos, qui dicebant Constantinum Maximum, paulo antequam e vita D migraret, consilium cepisse de altera synodo con- vocanda, ut voces illas diligentius examinaret; sed fatali morte prære- plum, rem Constantio filio reliquisse. Hunc porro in Ariminensi concilio istud perfecisse. Id vero falsum esse contendit Sozomenus, cum diu ante Ariminensem synodum, de et quæsitum fuerit inter episcopos. Deinde non ob eam causam collectum ait fuisse Ariminense con- cilium, sed ob Aetii dogma, qui Filium Patri dissi- milem secundum substantiam paulo ante asserue- rat, quam opinionem Eunomius postea latius pro- pagavit. Ita quoque in exemplari suo legerat Nice- phorus. Sic enini hunc Sozomeni locum expressit : Verum in codice Fukeliano vera scriptu ræ vestigia deprehendi. In eo enim scribitur, el quam lectionem Gene- venses quoque typographi ad marginem ascripse- runt ex libro Scaligeri. Ego non dubito quin scri- bendum sit, etc., quam emendationem confirmaut ea quæ sequuntur. Nisi enim ita legeris, sensus omnino constare non potest. VARIORUM. Hoc tamen ordine filios Constantini M. genitos prædicant hi- storici : Constantinum, Constantium, Constantem. PATROL, GRÆC. LXVII, Consule Socrat., lib. 1, cap. 38, et Theodorit, lib. 11, cap. 1. (32) τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζειν, παντελῶς οὐδεὶς (32) Τὸ δὲ κατ' ουσίαν ὅμοιον. Hunc locum fe- (35) Εἰσότε περὶ τούτου Αέτιος χαλεπῶς

ἠνείχοντο ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν· καὶ χαλεπήνας Κωνσταντίνος ὑπερορίαν αὐτοὺς οἰκεῖν κατεδίκασεν. "Οναρ δὲ ἡ ὕπαρ θεόθεν προανεφάνη τῇ ἀδελφῇ τοῦ βασιλέως, ὡς ὀρθῶς δοξάζουσι, καὶ ἀδίκως τάδε πεπόνθασιν. Ἐκ τούτου δὲ τὸν βασιλέα μετακαλέσασθαι αὐτοὺς, καὶ πυθέσθαι τί δήποτε παρὰ τὰ ἐν Νικαία δόξαντα φρονοῦσι, καὶ ταῦτα και νωνοί γενόμενοι τῆς ἐκτεθείσης ἐνθάδε ἐπὶ τῇ πίστει γραφῆς. Τοὺς δὲ φάναι, οὐκ ἀπὸ γνώμης συναινέσαι· δεδιότα; δὲ μὴ, ὡς εἰκὸς, ἔριδος ἐπὶ τούτῳ γενομέ νης, καταγνῳ ὡς ἀμφιβόλου τοῦ δόγματος, καὶ πρὸς Ἑλληνισμὸν τραπείη, καὶ διώξει τὴν Ἐκκλησίαν, εν αγχος Χριστιανίζειν ἀρξάμενος, καὶ ἔτι ἀβάπτιστος ῶν. Ἐπὶ ταύτῃ δὲ τῇ ἀπολογία φασὶ Κωνσταντίνον συγγνώμην αὐτοῖς νείμαι· προνοῆσαι δὲ πάλιν ἑτέραν συναθροῖσαι σύνοδον. Ἐν δὲ τῷ ταῦτα βουλεύεσθαι Β φθασάσης τῆς αὐτοῦ τελευτῆς, οἷα πρεσβυτέρω παιδί ἐντείλασθαι Κωνσταντίῳ ' τοῦτο ἐπιτελέσαι, ὡς οὐδὲν ὄφελος ἂν αὐτῷ βασιλείας, εἰ μὴ συμφώνως πρὸς πάντων τὸ θεῖον θρησκεύοιτο. Τὸν δὲ τῷ πατρὶ πε:- θόμενον, τὴν ἐν Ἀριμίνῳ συγκροτῆσαι σύνοδον. Η μάλιστα τὸ ψεῦδος φωρᾶται. Συνεληλύθασι γὰρ Υπα τίου καὶ Εὐσεβίου ὑπατευόντων, ἡνίκα ἀμφὶ τὸ δεύ- τερον καὶ εἰκοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἡγεμονία διήνυε Κων- στάντιος, μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτήν· πολλῶν ἐν τῷ μεταξὺ συνόδων γενομένων, ἐν οἷς περὶ ὁμοουσίου καὶ ὁμοιοουσίου ζήτησις ἦν. Τὸ δὲ κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιον ἠθέλησεν, εἰσότε περὶ τούτου 'Αέτιος χαλεπῶς ἤνεγ- κε (33). Καὶ ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ τοιούτου δόγματος, ἐν Αριμίνῳ καὶ Σελευκείᾳ προσέταξε κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον τοὺς ἱερέας συνελθεῖν. "Ωστε τὴν ἀληθῆ αἰτίαν ταυτησὶ τῆς συνόδου γενέσθαι, οὐ τὴν Κωνσταντίνου κέλευσιν, ἀλλὰ τὴν κατ' 'Αέτιον ζήτησιν. Ὅτι μὲν οὖν τάδε ὧδε ἔχει, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιδείξει. κατ' οὐσίαν ἀνόμοιον ὁμοούσιον εἰ ὁμοιούσιον ὁμοουσίῳ ὁμοιουσίῳ ἤνεγκε. Μέχρις ὅτου ὁ Σύρος Αέτιος περὶ τούτου χαλεπώς διετέθη. τότε περὶ τούτου 'Αέτιος, εἰ μή τότε Αέτιος· τοῦτο δὲ Κωνστάν τιος χαλεπῶς ἤνεγκε, Β' Πρεσβυτέρῳ παιδὶ Κωνσταντίῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A Theognius, Filium Patri consubstantialem di- C cerc recusasse ; Constantinum vero indignatione commotum, multasse eos exsilio. Postea vero aut somnium, aut veram visionem sorori imperatoris apparuisse divinitus, qua monita sit, homines illos recte sentire, et injuste esse damnatos. Hac de causa imperatorem eos ab exsilio revocasse : quæsisseque ex illis, quid causæ esset cur a de- cretis Nicæni concilii dissentirent, præsertim cam fidei illic expositæ ipsi una cum reliquis subscri- psissent. Tum illos respondisse, se nequaquam ex animo consensisse, sed propterea quod vereren- tur ne, excitata de hac re contentione, ipse reli- gionem tanquam dubiam atque ancipitem con- demnaret, et ad gentilium superstitionem conversus, Ecclesiam persequeretur; quippe qui recens Chri- stum colere instituisset, nec baptismum adhuc suscepisset. Post hanc defensionem aiunt Con- stantinum eis veniam indulsisse, et de allera synodo convocanda cepisse consilium. Verum dum ista cogitaret, fatali morte eum præveniente, Constantio, utpote majori natu, mandasse ut istud perficeret. Quippe imperium nihil ipsi profuturum esse, nisi Deus ab omnibus unum idemque seu- tientibus coleretur. Constantium itaque patris mandato obsequentem, concilium Arimini congre- gasse. Ex quo maxime mendacium illorum de- prehenditur. Etenim synodus Arimini celebrata est Eusebio et Hypatio consulibus, annum imperii secundum et vicesimum agente Constantio, post obitum patris sui Constantini¹. Medioque illo temporis spatio plures synodi congregatæ sunt, in quibus de consubstantiali et de homœousio disputa- tum est. Filium vero Patri dissimilem secundum substantiam, nemo omnino ausus est asserere, misi solus tunc temporis Aetius. Quod imperator Constantius graviter ferens, ad eam opinionem abolendam sacerdotes Ariminum et Seleuciam eodem tempore jussit convenire. Adeo ut verissima causa Ariminensis concilii fuerit, non Constantini jussio, sed Aetii disputatio. Et hæc quidem ita se habere, ex sequentibus manifesto apparebit. * Soz., lib. v, c. 16. VALESII ANNOTATIONES. liciter mihi videor restituisse. Ac primum quidem scribendum esse affirmo. Nam Sozomenus hoc loco refellit Arianos, qui dicebant Constantinum Maximum, paulo antequam e vita D migraret, consilium cepisse de altera synodo con- vocanda, ut voces illas diligentius examinaret; sed fatali morte prære- plum, rem Constantio filio reliquisse. Hunc porro in Ariminensi concilio istud perfecisse. Id vero falsum esse contendit Sozomenus, cum diu ante Ariminensem synodum, de et quæsitum fuerit inter episcopos. Deinde non ob eam causam collectum ait fuisse Ariminense con- cilium, sed ob Aetii dogma, qui Filium Patri dissi- milem secundum substantiam paulo ante asserue- rat, quam opinionem Eunomius postea latius pro- pagavit. Ita quoque in exemplari suo legerat Nice- phorus. Sic enini hunc Sozomeni locum expressit : Verum in codice Fukeliano vera scriptu ræ vestigia deprehendi. In eo enim scribitur, el quam lectionem Gene- venses quoque typographi ad marginem ascripse- runt ex libro Scaligeri. Ego non dubito quin scri- bendum sit, etc., quam emendationem confirmaut ea quæ sequuntur. Nisi enim ita legeris, sensus omnino constare non potest. VARIORUM. Hoc tamen ordine filios Constantini M. genitos prædicant hi- storici : Constantinum, Constantium, Constantem. PATROL, GRÆC. LXVII, Consule Socrat., lib. 1, cap. 38, et Theodorit, lib. 11, cap. 1. (32) τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζειν, παντελῶς οὐδεὶς (32) Τὸ δὲ κατ' ουσίαν ὅμοιον. Hunc locum fe- (35) Εἰσότε περὶ τούτου Αέτιος χαλεπῶς

Α ΚΕΦΑΛ. Κ'. Ως γράμμασι Κωνσταντίου πάλιν Αθανάσιος κάτεισι, καὶ τὸν θρόνον λαμβάνει· καὶ περὶ τῶν τῆς Ἀντιοχείας ἀρχιερέων· καὶ περὶ τῶν Κωνσταντίου πρὸς αὐτὸν ζητημάτων· καὶ περὶ τῆς ἐν ὕμνοις δοξολογίας. Ὁ δὲ Κώνστας τὰ ἐν Σαρδικῇ γεγενημένα μαθών, ἔγραψε τῷ ἀδελφῷ ἀποδοῦναι τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανά- σιον καὶ Παῦλον τὰς ἑαυτῶν ἐκκλησίας. Ως δὲ ἀν- εβάλλετο, πάλιν ἔγραψεν, ή δέχεσθαι τοὺς ἄνδρας, ή πρὸς πόλεμον παρασκευάσασθαι. Κοινωσάμενος δὲ περὶ τούτου Κωνστάντιος τοῖς ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόποις, εἴηθες ενόμισε τούτου χάριν ἐμφύλιον αἱρεῖσθαι μά χην. Μετακαλεῖται δὲ ᾿Αθανάσιον ἐκ τῆς Ἰταλίας, δημόσια οχήματα δοὺς αὐτῷ πρὸς τὴν ἐπάνοδον, καὶ γράμμασι πολλάκις προτρέψας θάττον ἐπανελθεῖν. ᾿Αθανάσιος δὲ ἐν Ἀκυλίᾳ τότε διάγων, δεξάμενος τὸ Κωνσταντίου γράμματα, ήκεν εἰς Ρώμην, τους ἀμφὶ τὸν Ἰούλιον συνταξόμενος. Ὁ δὲ μάλα φιλοφρό νως ἀπέπεμψεν αὐτὸν, ἐπιστολὴν τοὺς πρὸς τὸν ᾿Αλε ξανδρέων κλῆρον καὶ λαὸν, ὡς εἰκὸς τὸν ἄνδρα θαυ- μάζουσαν, ἐπιδοξότατον τοῖς πολλοῖς κινδύνοις γεγε- νημένον, καὶ συνηδομένην τῇ ᾿Αλεξανδρέων ἐκκλησία ἐπὶ τοσούτον ἱερέως ἐπανόδῳ, καὶ τὰ αὐτοῦ φρονείν παρακελευομένην. Εντεῦθέν τε ήκεν εἰς Αντιόχειαν τῆς Συρίας, ὅπου τότε διέτριβεν ὁ βασιλεύς· τὰς δὲ Εκκλησίας κατεῖχε Λεόντιος. Μετὰ γὰρ τὴν Εὐστα θέου φυγὴν, οἱ ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως τὸν ᾿Αντιο- χείας επετρόπευον θρόνον· πρῶτος μὲν Εὐφρόνιος ο μετὰ δὲ τοῦτον Πλάκητος, καὶ ἐφεξῆς Στέφανος. Ως ἀναξίου δὲ αὐτοῦ ἀποχειροτονηθέντος ", Λεόντιος τότε τὴν ἐπισκοπὴν διεῖπεν. Ον ὡς ἑτερόδοξον, παρ ητεῖτο ᾿Αθανάσιος· τοῖς δὲ καλουμένοις Ευσταθιανοῖς ἐκοινώνει, ἐν ἰδιωτῶν οἰκίαις ἐκκλησιάζων. Ἐπεὶ δὲ εὔνου καὶ ἐπιεικοῦς ἐπειράθη Κωνσταντίου καὶ ἐδόκει τὴν ἰδίαν αὐτῷ ἀπολαβεῖν Εκκλησίαν, ὑποθε μένων τῶν προεστώτων τῆς ἐναντίας αἱρέσεως· Αλλ' ἐγὼ μὲν, ἔφη ὁ βασιλεὺς, ἕτοιμός είμι περῆναι τὰς υποσχέσεις, ἐφ' αἷς σε μετεκαλεσάμην. Εν δίκῃ δὲ καὶ αὐτὸς, ἣν ἂν αιτήσαιμι χάριν, προθύμως συγχω- ρήσεις. Η δέ ἐστιν, ὥστε ἐκ πολλῶν τῶν ὑπό σε ἐκκλησιῶν μίαν ἔχειν τοὺς κοινωνεῖν σοι παραιτου μένους. Υπολαβὼν δὲ ᾿Αθανάσιος, Καὶ μάλα, βασι λεῦ, εἶπε, δίκαιον καὶ ἀναγκαῖον, τοῖς σοῖς προστάγ μασι πείθεσθαι, καὶ οὐκ ἀντερῶ. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀνὰ τήνδε τὴν ᾿Αντιόχειαν πόλιν, εἰσὶν οἱ τὴν κοινωνίας τῶν ἑτεροδόξων ἡμῖν ἀποφεύγοντες, παραπλησίαν αἰτῷ χάριν, ὥστε καὶ αὐτοὺς μίαν ἔχειν ἐκκλησίαν, καὶ ἀδεῶς ἐν ταύτῃ συνιέναι. Δίκαια δὲ λέγειν ᾿Αθα νάσιον τοῦ βασιλέως δοκιμάσαντος, ἄμεινον ἐφάνη τοῖς ἀπὸ τῆς ἑτέρας αἱρέσεως ἡσυχίαν ἄγειν, λογιζε Ως ἀναξίου δὲ αὐτοῦ ἀποχειροτονηθέντος. SOZOMENI CAP. XX. Quomodo Athanasius Constantii litteris revocatus, sedem suam recepit ; et de episcopis Antio- chic. Item de his quic ab Athanasio postularit Constantius ; et de glorificatione Dei in hymnis. B Constans vero, postquam ea quæ in Serdicensi concilio gesta erant cognovisset, scripsit fratri ut Athanasio et Paulo ecclesias suas redderet. Cumque hic procrastinaretur, iterum scripsit ut aut viros susciperet, aut se ad bellum pararet'. Constantius itaque, re cum Orientalibus episcopis communicata, stultum esse censuit ea de causă civile bellum suscipere. Athanasium igitur ex Italia accersit, cursus publici copiam ei faciens, et frequentibus litteris invitans ut quam celerrime reverteretur. Athanasius vero, qui tum Aquileiæ morabatur, acceptis Constantii litteris, Romam venli, Julio valedicturus. llle benevole eum com- plexus dimisit, datis ei litteris ad clerum et popu- lum Alexandrinum, quibus, ut par erat, hominem commendabat, tanquam multis discriminibus nobi- lilatum : et Alexandrina Ecclesiae gratulabatur, ob reditum tanti sacerdotis; denique hortabatur ut idem cum illo sentirent. lude igitur digressus Athanasius, Antiochiam Syriæ perrexit, in qua tunc temporis agebat imperator: Leontius vero Ecclesias obtinebat. Nam post exsilium Eustathii, Ariani Antiochenam sedem administrarunt : pri- mum quidem Euphronius, deinde Flaccillus; post quein Stephanus. Qui cum sacerdotio exutus fuis- set, utpote indignus, Leontius eo tempore episco- C patum illum regebat. Verum Athanasius, eum quidem utpote hæreticum aversatus est : cum iis vero qui Eustathiani vocabantur, cominunionen iniit, in privatis ædibus collectas celebrans. Cum autem Athanasius lenem ac benevolum erga se Constantium expertus esset, postularetque ab eo ut Ecclesiam suam reciperet, imperator ab Ariana sectæ antistitibus admonitus: At ego, inquit, para- tus sum implere cuncta quæ tibi pollicitus sum, cum te evocarem . Aquum igitur est ut lu, vicissim, quidquid a te beneficii loco petiero, libens mihi concedas. Id autem est, ut ex mukis ecclesiis quæ tibi subjectæ sunt, unam babeant ii qui communicare tibi detrectant. Tum Athanasius : Aquum omnino, imo necessarium est, inquit, D o imperator, præceptis tuis obtemperare: neque ego contradicam. Verum quoniam in hac quoque Antiochenorum urbe multi sunt qui hæreticorum communionem refugiunt, simile quoque benefi- Socr., lib. 1. c. 23. s I., ibid. VARIORUM ANNOTATIONES. - De Stephani Antiocheni episcopi nefario facinore in Sardicensis synodi oratores, qui Antiochiam profecti, litteras Constantis imp. Athanasium com- imendantes fratri suo Constantio obtulerunt, vide Athanasii Historiam Arianorum, pag. 355; Theo- dorit., Hist. lib. i, c. 8, 9, et annotata in Socr. I. 11, cap. ; de Leontio, Socr. lib. ii, cap. 26. Exinde Constantius, remissa paulum in Catholicos sævitia, Athanasium sedi Alexandrinæ restitui:, anno 349.

Α ΚΕΦΑΛ. Κ'. Ως γράμμασι Κωνσταντίου πάλιν Αθανάσιος κάτεισι, καὶ τὸν θρόνον λαμβάνει· καὶ περὶ τῶν τῆς Ἀντιοχείας ἀρχιερέων· καὶ περὶ τῶν Κωνσταντίου πρὸς αὐτὸν ζητημάτων· καὶ περὶ τῆς ἐν ὕμνοις δοξολογίας. Ὁ δὲ Κώνστας τὰ ἐν Σαρδικῇ γεγενημένα μαθών, ἔγραψε τῷ ἀδελφῷ ἀποδοῦναι τοῖς ἀμφὶ τὸν ᾿Αθανά- σιον καὶ Παῦλον τὰς ἑαυτῶν ἐκκλησίας. Ως δὲ ἀν- εβάλλετο, πάλιν ἔγραψεν, ή δέχεσθαι τοὺς ἄνδρας, ή πρὸς πόλεμον παρασκευάσασθαι. Κοινωσάμενος δὲ περὶ τούτου Κωνστάντιος τοῖς ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόποις, εἴηθες ενόμισε τούτου χάριν ἐμφύλιον αἱρεῖσθαι μά χην. Μετακαλεῖται δὲ ᾿Αθανάσιον ἐκ τῆς Ἰταλίας, δημόσια οχήματα δοὺς αὐτῷ πρὸς τὴν ἐπάνοδον, καὶ γράμμασι πολλάκις προτρέψας θάττον ἐπανελθεῖν. ᾿Αθανάσιος δὲ ἐν Ἀκυλίᾳ τότε διάγων, δεξάμενος τὸ Κωνσταντίου γράμματα, ήκεν εἰς Ρώμην, τους ἀμφὶ τὸν Ἰούλιον συνταξόμενος. Ὁ δὲ μάλα φιλοφρό νως ἀπέπεμψεν αὐτὸν, ἐπιστολὴν τοὺς πρὸς τὸν ᾿Αλε ξανδρέων κλῆρον καὶ λαὸν, ὡς εἰκὸς τὸν ἄνδρα θαυ- μάζουσαν, ἐπιδοξότατον τοῖς πολλοῖς κινδύνοις γεγε- νημένον, καὶ συνηδομένην τῇ ᾿Αλεξανδρέων ἐκκλησία ἐπὶ τοσούτον ἱερέως ἐπανόδῳ, καὶ τὰ αὐτοῦ φρονείν παρακελευομένην. Εντεῦθέν τε ήκεν εἰς Αντιόχειαν τῆς Συρίας, ὅπου τότε διέτριβεν ὁ βασιλεύς· τὰς δὲ Εκκλησίας κατεῖχε Λεόντιος. Μετὰ γὰρ τὴν Εὐστα θέου φυγὴν, οἱ ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως τὸν ᾿Αντιο- χείας επετρόπευον θρόνον· πρῶτος μὲν Εὐφρόνιος ο μετὰ δὲ τοῦτον Πλάκητος, καὶ ἐφεξῆς Στέφανος. Ως ἀναξίου δὲ αὐτοῦ ἀποχειροτονηθέντος ", Λεόντιος τότε τὴν ἐπισκοπὴν διεῖπεν. Ον ὡς ἑτερόδοξον, παρ ητεῖτο ᾿Αθανάσιος· τοῖς δὲ καλουμένοις Ευσταθιανοῖς ἐκοινώνει, ἐν ἰδιωτῶν οἰκίαις ἐκκλησιάζων. Ἐπεὶ δὲ εὔνου καὶ ἐπιεικοῦς ἐπειράθη Κωνσταντίου καὶ ἐδόκει τὴν ἰδίαν αὐτῷ ἀπολαβεῖν Εκκλησίαν, ὑποθε μένων τῶν προεστώτων τῆς ἐναντίας αἱρέσεως· Αλλ' ἐγὼ μὲν, ἔφη ὁ βασιλεὺς, ἕτοιμός είμι περῆναι τὰς υποσχέσεις, ἐφ' αἷς σε μετεκαλεσάμην. Εν δίκῃ δὲ καὶ αὐτὸς, ἣν ἂν αιτήσαιμι χάριν, προθύμως συγχω- ρήσεις. Η δέ ἐστιν, ὥστε ἐκ πολλῶν τῶν ὑπό σε ἐκκλησιῶν μίαν ἔχειν τοὺς κοινωνεῖν σοι παραιτου μένους. Υπολαβὼν δὲ ᾿Αθανάσιος, Καὶ μάλα, βασι λεῦ, εἶπε, δίκαιον καὶ ἀναγκαῖον, τοῖς σοῖς προστάγ μασι πείθεσθαι, καὶ οὐκ ἀντερῶ. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀνὰ τήνδε τὴν ᾿Αντιόχειαν πόλιν, εἰσὶν οἱ τὴν κοινωνίας τῶν ἑτεροδόξων ἡμῖν ἀποφεύγοντες, παραπλησίαν αἰτῷ χάριν, ὥστε καὶ αὐτοὺς μίαν ἔχειν ἐκκλησίαν, καὶ ἀδεῶς ἐν ταύτῃ συνιέναι. Δίκαια δὲ λέγειν ᾿Αθα νάσιον τοῦ βασιλέως δοκιμάσαντος, ἄμεινον ἐφάνη τοῖς ἀπὸ τῆς ἑτέρας αἱρέσεως ἡσυχίαν ἄγειν, λογιζε Ως ἀναξίου δὲ αὐτοῦ ἀποχειροτονηθέντος. SOZOMENI CAP. XX. Quomodo Athanasius Constantii litteris revocatus, sedem suam recepit ; et de episcopis Antio- chic. Item de his quic ab Athanasio postularit Constantius ; et de glorificatione Dei in hymnis. B Constans vero, postquam ea quæ in Serdicensi concilio gesta erant cognovisset, scripsit fratri ut Athanasio et Paulo ecclesias suas redderet. Cumque hic procrastinaretur, iterum scripsit ut aut viros susciperet, aut se ad bellum pararet'. Constantius itaque, re cum Orientalibus episcopis communicata, stultum esse censuit ea de causă civile bellum suscipere. Athanasium igitur ex Italia accersit, cursus publici copiam ei faciens, et frequentibus litteris invitans ut quam celerrime reverteretur. Athanasius vero, qui tum Aquileiæ morabatur, acceptis Constantii litteris, Romam venli, Julio valedicturus. llle benevole eum com- plexus dimisit, datis ei litteris ad clerum et popu- lum Alexandrinum, quibus, ut par erat, hominem commendabat, tanquam multis discriminibus nobi- lilatum : et Alexandrina Ecclesiae gratulabatur, ob reditum tanti sacerdotis; denique hortabatur ut idem cum illo sentirent. lude igitur digressus Athanasius, Antiochiam Syriæ perrexit, in qua tunc temporis agebat imperator: Leontius vero Ecclesias obtinebat. Nam post exsilium Eustathii, Ariani Antiochenam sedem administrarunt : pri- mum quidem Euphronius, deinde Flaccillus; post quein Stephanus. Qui cum sacerdotio exutus fuis- set, utpote indignus, Leontius eo tempore episco- C patum illum regebat. Verum Athanasius, eum quidem utpote hæreticum aversatus est : cum iis vero qui Eustathiani vocabantur, cominunionen iniit, in privatis ædibus collectas celebrans. Cum autem Athanasius lenem ac benevolum erga se Constantium expertus esset, postularetque ab eo ut Ecclesiam suam reciperet, imperator ab Ariana sectæ antistitibus admonitus: At ego, inquit, para- tus sum implere cuncta quæ tibi pollicitus sum, cum te evocarem . Aquum igitur est ut lu, vicissim, quidquid a te beneficii loco petiero, libens mihi concedas. Id autem est, ut ex mukis ecclesiis quæ tibi subjectæ sunt, unam babeant ii qui communicare tibi detrectant. Tum Athanasius : Aquum omnino, imo necessarium est, inquit, D o imperator, præceptis tuis obtemperare: neque ego contradicam. Verum quoniam in hac quoque Antiochenorum urbe multi sunt qui hæreticorum communionem refugiunt, simile quoque benefi- Socr., lib. 1. c. 23. s I., ibid. VARIORUM ANNOTATIONES. - De Stephani Antiocheni episcopi nefario facinore in Sardicensis synodi oratores, qui Antiochiam profecti, litteras Constantis imp. Athanasium com- imendantes fratri suo Constantio obtulerunt, vide Athanasii Historiam Arianorum, pag. 355; Theo- dorit., Hist. lib. i, c. 8, 9, et annotata in Socr. I. 11, cap. ; de Leontio, Socr. lib. ii, cap. 26. Exinde Constantius, remissa paulum in Catholicos sævitia, Athanasium sedi Alexandrinæ restitui:, anno 349.

μένοις ὡς οὐ πάντως τὰ τῆς οἰκείας δόξης ἐπίδοσιν Α ἕξει παρὰ ᾿Αλεξανδρεῦσι δι' αὐτὸν ᾿Αθανάσιον· ἱκα νὸν ὄντα τοὺς ὁμοφρονοῦντας ἀσφαλῶς ἔχειν, καὶ τοὺς ἐναντίους επάγεσθαι· παρὰ δὲ Αντιοχεῦσιν εἰ τοῦτο γένοιτο, πρῶτον μὲν συγκροτηθήσεσθαι τοὺς Εὐστα θίου ἐπαινέτας πολλοὺς ὄντας. Έπειτα δὲ, ὡς εἰκὸς, νεωτέρων αὐτοὺς πειραθήσεσθαι πραγμάτων, ἐξὸν ἀκινδύνως ἔχειν οὓς ἔχουσιν· ἐπεὶ καὶ κρατούντων αὐτῶν τῶν τῇδε ἐκκλησιῶν, οὐ παντελῶς οἷς ἐδόξα ξον ὁ πᾶς κλῆρος καὶ ὁ λαὸς ἐπείθοντο· ἀλλὰ κατὰ χοροὺς ὡς ἔθος ἐν τῷ ὑμνεῖν τὸν Θεὸν συνιστάμενοι, πρὸς τῷ τέλει τῶν ᾠδῶν τὴν οἰκείαν προαίρεσιν ἐπ- εδείκνυον. Καὶ οἱ μὲν, Πατέρα καὶ Υἱὸν (34) ὡς ὁμό. τιμον ἐδόξαζον· οἱ δὲ, Πατέρα ἐν Υἱῷ, τῇ παρενθέσει τῆς προθέσεως, δευτερεύειν τὸν Υἱὸν ἀποφαίνοντες. Αμέλει τοι τούτων ὧδε γεγενημένων, ἀπορῶν ὅ τι ποιήσεις Λεόντιος, ὃς κατὰ τόνδε τὸν χρόνον ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως τὸν Ἀντιοχέων διεῖπε θρόνον, κω- λύειν μὲν οὐκ ἐπεχείρησε τοὺς κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἐν Νικαία συνόδου τὸν Θεὸν ὑμνοῦντας· ἐδεδίει γὰρ, μὴ στασιάσῃ τὸ πλῆθος· λέγεται δὲ τῆς κεφα- λῆς ἐφαψάμενος, ὑπὸ πολιᾶς λευκῆς οὔσης, εἰπεῖν· ὡς ταυτησὶ τῆς χιόνος λυθείσης, πολὺς ἔσται πηλός. Ὑποδηλῶν ὡς αὐτοῦ τελευτήσαντος, εἰς στάσιν τῷ λαῷ καταλήξει ἡ ἐν τοῖς ὕμνοις διαφωνία, μὴ ἀν- εχομένων τῶν μετ' αὐτὸν ὁμοίως συμπεριφέρεσθαι τῷ πλήθει. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Οἷα Κωνστάντιος ὑπὲρ Αθανασίου τοῖς κατ' Αίγυπτον γράφει, καὶ περὶ τῆς ἐν Ἱεροσολύ- μοις συνόδου. Ὁ δὲ βασιλεὺς ἀποπέμπει ᾿Αθανάσιον εἰς Αἴγυ πτον· ἔγραψε δὲ περὶ αὐτοῦ τοῖς κατὰ πόλιν ἐπισκό ποις καὶ πρεσβυτέροις, καὶ τῷ λαῷ τῆς Ἀλεξανδρέων Ἐκκλησίας, ὀρθότητά τε βίου μαρτυρῶν αὐτῷ καὶ τρόπων ἀρετήν· παρακελευόμενος ὁμονοεῖν καὶ, ὑπὸ πρωτοστάτῃ αὐτῷ εὐχαῖς καὶ ἱκεσίαις τὸ θεῖον θερα- πεύειν. Εἰ δέ τινες ἐθελοκακοῦντες στασιώδεις ἀνα- φανεῖεν, τιμωρίαν διδόναι κατὰ τοὺς περὶ τούτων κειμένους νόμους. Προσέταξε δὲ καὶ τὰ πρότερον παρ' αὐτοῦ γραφέντα κατὰ ᾿Αθανασίου καὶ τῶν αὐτῷ κοινωνούντων, ἀπὸ τῶν δημοσίων υπομνημάτων ἀπ· αλιφῆναι· καὶ ὡς τὸ πρὶν, ἀτέλειαν ἔχειν λειτουργη- μάτων τοὺς αὐτοῦ κληρικούς. Καὶ περὶ τούτου πρὸς τοὺς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον καὶ Λιβύην ἄρχοντας ἔγραψε. Παραγενόμενος δὲ ᾿Αθανάσιος εἰς Αἴγυπτον, οὓς μὲν * με δοξολογίαν κατὰ χορούς, ὡς ἔθος, ἐν τῷ ὑμνεῖν τὸν Θεὸν συνεστά, μενοι, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB III. cium abs te peto; ut scilicet isti unam sibi ha- B beant ceclesiam, in quam libere possint convenire. Cumque imperator justa esse censuisset quas ab Athanasio dicerentur, satjus visum est Arianis quiele agere. Intelligebant enim sectam guam apud Alexandrinos nullum unquam progressum esse fa- eturam, propter unum Athanasium : quippe qui tantis viribus polleret, ut et fidei suæ homines firme retinere, et adversarios ad se pellicere facile posset. Apud Antiochenos vero si istud fieret, primum quidem Eustathii fautores, qui multi erant, in unum coituros. Deinde ipsos, ut verisi- mile est, turbas ac res novas experturos esse, cum abaque periculo habere sibi liceat eos quos nunc habent : quandoquidem ipsis etiam ecelesias obtinentibus, non tamen universus clerus ac po- pulus opinionem ipsorum penitus sectaretur : sed per choros, ut apud illos moris est, distributi inter psallendum, sub finem hymnorum singuli sententiam suam declararent. Nam alii Patrem, et Filium, tanquam honore æqualem, glorificabant ; alii vero Patrem in Filio: hac præpositione adjecta denotantes Filium Patri inferiorem esse. Quæ cum ita fierent, Leontius Arianæ factionis episco- pus, qui tum temporis Antiochenam sedem guber- nabat, incertus animi quid ageret, eos quidem qui juxta doctrinam fidei a Nicæno concilio traditam Deum hymnis glorificabant, prohibere haudquaquam aggressus est. Verebatur enim ne plebs se- ditionem commoveret. Manum tamen capiti jam canescenti admovens, dixisse fertur: Hac nive liquefacta multum erit luti. Significans his verbis, futurum ut hæc hymnorum discrepantia, post mortem ipsius, in gravissimam plebis seditionem desineret; iis qui in locum ipsius successuri es- sent, perinde morigerari atque obsecundare plebi detrectantibus. Socr., lib. 11, c. 23. VALES C D CAP. XXI. Quid Constantius Ægyptiis scripserit pro Athanasio ; el de synodo Hierosolymitana. Porro imperator Athanasium in Ægyptum di- misit : et de illo litteras scripsit, tum ad episcopos el presbyteros per singulas civitates illic consti- Lulos, lum ad plebem Ecclesiæ Alexandrinæ, qui- bus vitæ illius morumque integritatem commenda- bat, eosque hortabatur ut sub ejusmodi antistite Deum precibus ac supplicationibus colerent *. Quod si qui malevoli ac seditiosi deprehenderentur, eos ex legibus adversus tales homines constitutis poenas daturos minatus est. Jussit præterea ut quæcunque ab ipso prius scripta essent tam con- tra Athanasium, quam contra illos qui cum eo communicabant, ex communicabant, ex actis publicis delerentur : utque clerici illius pristina, sicut antea consueve- rant, immunitate fruerentur. Qua de re scripsit ANNOTATIONES. vibus ad them Psalmorum ca- nere instituit, ut docet Theodoritus in libro se- cundo Historia ecclesiasticæ, el Philostorgius in libro tertio, capite decimo tertio. Per choros autem alternis canere nequaquam instituit Flavius, sed diu ante mos ille in Syria invaluerat, ut notavi ad Socratem. Quod quidem ex hoc etiam Sozomeni loco confirmari potest : ait enim Sozomenus, etc. (34) Καὶ οἱ μὲν Πατέρα καὶ Υἱόν. Primus Fla-

μένοις ὡς οὐ πάντως τὰ τῆς οἰκείας δόξης ἐπίδοσιν Α ἕξει παρὰ ᾿Αλεξανδρεῦσι δι' αὐτὸν ᾿Αθανάσιον· ἱκα νὸν ὄντα τοὺς ὁμοφρονοῦντας ἀσφαλῶς ἔχειν, καὶ τοὺς ἐναντίους επάγεσθαι· παρὰ δὲ Αντιοχεῦσιν εἰ τοῦτο γένοιτο, πρῶτον μὲν συγκροτηθήσεσθαι τοὺς Εὐστα θίου ἐπαινέτας πολλοὺς ὄντας. Έπειτα δὲ, ὡς εἰκὸς, νεωτέρων αὐτοὺς πειραθήσεσθαι πραγμάτων, ἐξὸν ἀκινδύνως ἔχειν οὓς ἔχουσιν· ἐπεὶ καὶ κρατούντων αὐτῶν τῶν τῇδε ἐκκλησιῶν, οὐ παντελῶς οἷς ἐδόξα ξον ὁ πᾶς κλῆρος καὶ ὁ λαὸς ἐπείθοντο· ἀλλὰ κατὰ χοροὺς ὡς ἔθος ἐν τῷ ὑμνεῖν τὸν Θεὸν συνιστάμενοι, πρὸς τῷ τέλει τῶν ᾠδῶν τὴν οἰκείαν προαίρεσιν ἐπ- εδείκνυον. Καὶ οἱ μὲν, Πατέρα καὶ Υἱὸν (34) ὡς ὁμό. τιμον ἐδόξαζον· οἱ δὲ, Πατέρα ἐν Υἱῷ, τῇ παρενθέσει τῆς προθέσεως, δευτερεύειν τὸν Υἱὸν ἀποφαίνοντες. Αμέλει τοι τούτων ὧδε γεγενημένων, ἀπορῶν ὅ τι ποιήσεις Λεόντιος, ὃς κατὰ τόνδε τὸν χρόνον ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως τὸν Ἀντιοχέων διεῖπε θρόνον, κω- λύειν μὲν οὐκ ἐπεχείρησε τοὺς κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἐν Νικαία συνόδου τὸν Θεὸν ὑμνοῦντας· ἐδεδίει γὰρ, μὴ στασιάσῃ τὸ πλῆθος· λέγεται δὲ τῆς κεφα- λῆς ἐφαψάμενος, ὑπὸ πολιᾶς λευκῆς οὔσης, εἰπεῖν· ὡς ταυτησὶ τῆς χιόνος λυθείσης, πολὺς ἔσται πηλός. Ὑποδηλῶν ὡς αὐτοῦ τελευτήσαντος, εἰς στάσιν τῷ λαῷ καταλήξει ἡ ἐν τοῖς ὕμνοις διαφωνία, μὴ ἀν- εχομένων τῶν μετ' αὐτὸν ὁμοίως συμπεριφέρεσθαι τῷ πλήθει. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Οἷα Κωνστάντιος ὑπὲρ Αθανασίου τοῖς κατ' Αίγυπτον γράφει, καὶ περὶ τῆς ἐν Ἱεροσολύ- μοις συνόδου. Ὁ δὲ βασιλεὺς ἀποπέμπει ᾿Αθανάσιον εἰς Αἴγυ πτον· ἔγραψε δὲ περὶ αὐτοῦ τοῖς κατὰ πόλιν ἐπισκό ποις καὶ πρεσβυτέροις, καὶ τῷ λαῷ τῆς Ἀλεξανδρέων Ἐκκλησίας, ὀρθότητά τε βίου μαρτυρῶν αὐτῷ καὶ τρόπων ἀρετήν· παρακελευόμενος ὁμονοεῖν καὶ, ὑπὸ πρωτοστάτῃ αὐτῷ εὐχαῖς καὶ ἱκεσίαις τὸ θεῖον θερα- πεύειν. Εἰ δέ τινες ἐθελοκακοῦντες στασιώδεις ἀνα- φανεῖεν, τιμωρίαν διδόναι κατὰ τοὺς περὶ τούτων κειμένους νόμους. Προσέταξε δὲ καὶ τὰ πρότερον παρ' αὐτοῦ γραφέντα κατὰ ᾿Αθανασίου καὶ τῶν αὐτῷ κοινωνούντων, ἀπὸ τῶν δημοσίων υπομνημάτων ἀπ· αλιφῆναι· καὶ ὡς τὸ πρὶν, ἀτέλειαν ἔχειν λειτουργη- μάτων τοὺς αὐτοῦ κληρικούς. Καὶ περὶ τούτου πρὸς τοὺς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον καὶ Λιβύην ἄρχοντας ἔγραψε. Παραγενόμενος δὲ ᾿Αθανάσιος εἰς Αἴγυπτον, οὓς μὲν * με δοξολογίαν κατὰ χορούς, ὡς ἔθος, ἐν τῷ ὑμνεῖν τὸν Θεὸν συνεστά, μενοι, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB III. cium abs te peto; ut scilicet isti unam sibi ha- B beant ceclesiam, in quam libere possint convenire. Cumque imperator justa esse censuisset quas ab Athanasio dicerentur, satjus visum est Arianis quiele agere. Intelligebant enim sectam guam apud Alexandrinos nullum unquam progressum esse fa- eturam, propter unum Athanasium : quippe qui tantis viribus polleret, ut et fidei suæ homines firme retinere, et adversarios ad se pellicere facile posset. Apud Antiochenos vero si istud fieret, primum quidem Eustathii fautores, qui multi erant, in unum coituros. Deinde ipsos, ut verisi- mile est, turbas ac res novas experturos esse, cum abaque periculo habere sibi liceat eos quos nunc habent : quandoquidem ipsis etiam ecelesias obtinentibus, non tamen universus clerus ac po- pulus opinionem ipsorum penitus sectaretur : sed per choros, ut apud illos moris est, distributi inter psallendum, sub finem hymnorum singuli sententiam suam declararent. Nam alii Patrem, et Filium, tanquam honore æqualem, glorificabant ; alii vero Patrem in Filio: hac præpositione adjecta denotantes Filium Patri inferiorem esse. Quæ cum ita fierent, Leontius Arianæ factionis episco- pus, qui tum temporis Antiochenam sedem guber- nabat, incertus animi quid ageret, eos quidem qui juxta doctrinam fidei a Nicæno concilio traditam Deum hymnis glorificabant, prohibere haudquaquam aggressus est. Verebatur enim ne plebs se- ditionem commoveret. Manum tamen capiti jam canescenti admovens, dixisse fertur: Hac nive liquefacta multum erit luti. Significans his verbis, futurum ut hæc hymnorum discrepantia, post mortem ipsius, in gravissimam plebis seditionem desineret; iis qui in locum ipsius successuri es- sent, perinde morigerari atque obsecundare plebi detrectantibus. Socr., lib. 11, c. 23. VALES C D CAP. XXI. Quid Constantius Ægyptiis scripserit pro Athanasio ; el de synodo Hierosolymitana. Porro imperator Athanasium in Ægyptum di- misit : et de illo litteras scripsit, tum ad episcopos el presbyteros per singulas civitates illic consti- Lulos, lum ad plebem Ecclesiæ Alexandrinæ, qui- bus vitæ illius morumque integritatem commenda- bat, eosque hortabatur ut sub ejusmodi antistite Deum precibus ac supplicationibus colerent *. Quod si qui malevoli ac seditiosi deprehenderentur, eos ex legibus adversus tales homines constitutis poenas daturos minatus est. Jussit præterea ut quæcunque ab ipso prius scripta essent tam con- tra Athanasium, quam contra illos qui cum eo communicabant, ex communicabant, ex actis publicis delerentur : utque clerici illius pristina, sicut antea consueve- rant, immunitate fruerentur. Qua de re scripsit ANNOTATIONES. vibus ad them Psalmorum ca- nere instituit, ut docet Theodoritus in libro se- cundo Historia ecclesiasticæ, el Philostorgius in libro tertio, capite decimo tertio. Per choros autem alternis canere nequaquam instituit Flavius, sed diu ante mos ille in Syria invaluerat, ut notavi ad Socratem. Quod quidem ex hoc etiam Sozomeni loco confirmari potest : ait enim Sozomenus, etc. (34) Καὶ οἱ μὲν Πατέρα καὶ Υἱόν. Primus Fla-

έδοκίμασε, τὰς ἐκκλησίας ἐπέτρεψε, καὶ τὴν πίστιν τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου· καὶ σπουδῇ ταύτης έχεσθαι ἐνετέλλετο. Λέγεται δὲ τότε καὶ διὰ τῶν ἄλλων ἐθνῶν τὴν ὁδοιπορίαν ποιούμενος, ὅμοια πρᾶξαι, εἰ συνέβαινε ταῖς ἐκκλησίαις ὑπὸ τῶν ᾿Αρείου κατέχεσθαι. Αμέσ λει τοι καὶ τοῦτο ἔγκλημα αὐτῷ ἐπῆγον, ὡς ἐν πόλεσι μηδὲν αὐτῷ προσηκούσαις, χειροτονεῖν ἐτόλ μησεν. Οἷα δὲ καὶ ἀκόντων τῶν ἐναντίων κατωρθω κὼς τὴν ἐπάνοδον, καὶ διὰ τὴν φιλίαν Κώνσταντος τοῦ βασιλέως οὐ δοκῶν εὐκαταφρόνητος εἶναι, μᾶλλον ἢ πρότερον ἐν τιμῇ ἦν. Πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἐπισκό πων, τῆς πρὸς αὐτὸν ἀπεχθείας μετέθεντο, καὶ κοι νωνίας μετέδοσαν, ὡς Παλαιστινοί· παριόντα γὰρ αὐτὸν τότε δι' αὐτῶν, εὐμενῶς προσεδέξαντο· καὶ ἔγνω τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας, καθεῖλεν. Οἷς δὲ αὐτὸς Β σύνοδον ἐν Ἱεροσολύμοις ἐπιτελέσαντες Μάξιμος τε καὶ ἕτεροι, ἔγραψαν περὶ αὐτοῦ τάδε. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Ἐπιστολὴ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις συνόδου • ὑπὲρ Αθανασίου. ῾Η ἁγία σύνοδος ἡ ἐν Ἱεροσολύμοις συναχθεῖσα, τοῖς ἐν Αἰγύπτῳ καὶ Λιβύῃ, καὶ τοῖς ἐν Άλε ξανδρείᾳ πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις καὶ λαῷ, ἀγαπητοῖς καὶ ποθεινοτάτοις ἀδελφοῖς, ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Κατ᾿ ἀξίαν τῷ τῶν ὅλων Θεῷ εὐχαριστεῖν οὐκ ἀρκοῦμεν, ἀγαπητοί, ἐφ᾽ οἷς θαυμασίοις ἐποίησε πάντοτε, ἐποίησε δὲ καὶ νῦν μετὰ τῆς ὑμετέρας Εκκλησίας, τὸν ποιμένα ὑμῶν καὶ κύριον καὶ συλ λειτουργὸν ἡμῶν ᾿Αθανάσιον ἀποδοὺς ὑμῖν. Τίς γὰρ ἤλπισέ ποτε ταῦτα ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν, ἃ νῦν ὑμεῖς ἔργῳ ἀπολαμβάνετε; ἀλλ᾽ ἀληθῶς αἱ εὐχαὶ ὑμῶν εισηκούσθησαν παρὰ τῷ τῶν ὅλων Θεῷ, τῷ κηδομένῳ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ ἐπιδόντι ὑμῶν τὰ δάκρυα καὶ τοὺς ὀδυρμούς, καὶ διὰ τοῦτο τῶν δεήσεων ὑμῶν ἐπακούσαντι. Ητε γὰρ ὡς πρόβατα διμμένα καὶ ἐσκυλμένα, μὴ ἔχοντα ποιμένα. Καὶ διατοῦτο ἐπο εσκέψατο ὑμᾶς ὁ ἀληθινὸς ποιμὴν οὐρανόθεν, ὁ τῶν ἰδίων προβάτων κηδόμενος, ἀποδοὺς ὑμῖν ἐν ἐπου θεῖτε. Ἰδοὺ γὰρ καὶ ἡμεῖς πάντα ὑπὲρ τῆς ἐκκλη· σιαστικῆς εἰρήνης πράττοντες, καὶ τῇ ὑμετέρα συμ πνέοντες ἀγάπῃ, προλαβόντες αὐτὸν ἠσπασάμεθα καὶ κοινωνήσαντες δι' αὐτοῦ ὑμῖν ταύτας τὰς προς ρήσεις διαπεμπόμεθα, καὶ τὰς εὐχαριστηρίους ὑμῶν εὐχὰς (35), ἵν' εἰδῆτε τῷ συνδέσμῳ τῆς ἀγάπης πρὸς αὐτὸν καὶ ἡμᾶς ἡνῦσθαι. Οφείλετε δὲ καὶ ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας τῶν θεοφιλεστάτων βασιλέων εὔχεσθαι· οἵτινες καὶ αὐτοὶ γνόντες τὸν πόθον ὑμῶν καὶ τὴν ἡμῶν, Ἐπιστολὴ τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις συνόδου. 1:03 SOZOMENI 110, ad rectores provinciarum per Ægyptum ae Libyam. A Athanasius igitur cum in Egyptum venisset, quot- quot Arii opinionem tueri cognoverat, a sacerdo- tio removit. lis vero quos ipse exploraverat, eccle- siarum administrationem, et concilii Nicæni fidem commendabat, admonens eos ut omni studio cam retinerent. Idem quoque eo tempore fecisse dicitur, cum per alias provincias transiret, sicubi forte contigerat ecclesias ab Arianis sacerdotibus obtineri. Certe et hoc crimen ei objecerunt adver- sarii, quod in urbibus nullatenus ad ipsum perti- mentibus ordinationes fecisset. Verum cum invitis adversariis reditum impetrasset, et ob familiarita- tem Constantis Augusti nequaquam contemnendus videretur, majore quam antea in honore apud omnes erat. Quin et complures episcopi inimicitias quas cuin eo exercuerant, deposuerunt, et communio- nem cum illo inierunt. Inter quos fuere Palæstini, qui eum transeuntem benigne exceperunt; colle- ctaque Hierosolymis synodo, Maximus et reliqui de illo ad hunc modum scripserunt. CAP. XXII. Epistola synodi Hierosolymitanæ pro Athanasio. Sancta synodus Hierosolymis congregata, collegis per Agyptum et Libyam constitutis ; presbyteris item nc diaconis, et populo urbis Alexandrina, cha- rissimis ac desideratissimis fratribus, in Domino salutem. Deo optimo maximo dignas gratias agere ne- quaquam suicimus, pro admirandis operibus, quæ semper antea, et nunc potissimum Ecclesiæ vestra causa gessit, pastorem vestrum, et domi- num ac collegam nostrum Athanasium vobis resti- tuendo. Quis enim unquam speravit, ea se oculis visurum esse, quæ nunc reipsa consecuti estis ? Sed profecto preces vestræ exauditæ sunt a Deo optimo maximo, qui Ecclesiæ suæ curam gerit, et qui vestras lacrymas vestrosque gemitus in- spexit, atque idcirco postulationibus vestris an- muit. Eratis enim tanquam oves disjectæ atque vexatæ, non habentes pastorem. Propterea vos e coelo respexit verus Pastor, qui curam gerit ovium suarum vobisque restituit eum quem desidera- batis. Ecce enim nos qui ecclesiasticæ pacis causa omnia facimus, et qui cum dilectione vestra con- spiramus, priores illum complexi sumus : et inita cum eo communione, has ad vos salutationes et gratulationes nostras per illum misimus, ut intel- ligatis nos charitatis vinculo ei conjunctos esse. D Æquum porro est ut etiam pro pietate Deo cha- rissimorum imperatorum vota faciatis, qui ves- VALESII ANNOTATIONES. scriptum habetur apud Athanasium in Apologetico secundo adversus Arianos, unde hanc epistolanı descripsit Sozomenus. Scribendum tamen est ut legerunt interpretes. VARIORUM. Exstat hæc epistola apud Athanasium in Apologia contra Arianos, pag. 175. Quanta porro fuerit et quam effusa lætitia, in relita Athanasii, Alexandri- norum ac episcoporum per Ægyptum et Thebaidem, licet ex ipso Athanasio ediscere in Historia Ariano- rum ad monachos, p. 358, quanquam, ut est ille temperans, et a laude propria alienus, non sui, sed pacis conciliatæ causa, gaudio perfusos enarrel. (35) Ευχαριστηρίους ὑμῶν εὐχάς. Sic etiam

αὐτοῦ καθαρότητα, ἀποκαταστῆσαι ὑμῖν αὐτὸν μετὰ πάσης τιμῆς κατηξίωσαν. Υπτίαις οὖν δεξάμενοι αὐτὸν χερσὶ, καὶ τὰς ὀφειλομένας ὑπὲρ αὐτοῦ εὐχα- ριστηρίους εὐχὰς ἀναπέμψαι τῷ ταῦτα ὑμῖν χαρισα- μένῳ Θεῷ σπουδάσατε, ὑπὲρ τοῦ διὰ παντὸς ὑμᾶς χαίρειν σὺν Θεῷ, καὶ δοξάζειν τὸν Κύριον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, δι' οὗ τῷ Πατρὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΚΕΦΑΛ. ΚΓ. Ομολογία Ουάλεντος καὶ Οὐρσακίου τῶν τὰ Αρείου φρονούντων, πρὸς τὸν Ρώμης, ὡς ψευδῆ κατείπον Αθανασίου. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔγραψεν ἡ ἐκ Παλαιστίνης σύνοδος. Μέγιστον δὲ ἐπὶ τούτοις ᾿Αθανασίῳ συνεκύρησε, περιφανῶς ἐλέγχον (36), ἀδίκως αὐτοῦ καταδικάσαι τοὺς ἐν Τύρῳ συνεληλυθότας. Οὐάλης γὰρ καὶ Οὐρ- σάκιος, οἳ σὺν τοῖς ἀμφὶ Θεόγνιον, ὡς πρόσθεν εἴ- ρηται, εἰς τὸν Μαρεώτην παρεγένοντο ἐρευνᾶσαι, εἰ κατὰ τὴν Ἰσχυρίωνος γραφήν ποτήριον ἱερὸν συν έτριψε, μεταμεληθέντες τάδε ἔγραψαν Ιουλίῳ τῷ Ρωμαίων ἐπισκόπῳ. Τῷ Κυρίῳ μακαριωτάτῳ πάπα Ιουλία, Ουρσά κιος καὶ Οὐάλης. Επειδή συνέστησεν ἡμᾶς ἡ πρὸ τούτου πολλά τε καὶ δεινὰ περὶ ᾿Αθανασίου τοῦ ἐπισκόπου διὰ γραμ- μάτων ὑμῶν ὑποβεβληκέναι, γράμμασι τῆς σῆς Χρηστότητος (37) μεθοδευθέντες, τοῦ πράγματος χάριν περὶ οὗ ἐδηλώσαμεν, οὐκ ἠδυνήθημεν λόγον ἀποδοῦναι, ὁμολογοῦμεν παρὰ τῇ σῇ Χρηστότητι, παρόντων τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν πάντων τῶν πρεσβυ- τέρων, ὅτι πάντα τὰ πρὸ τούτου ἐλθόντα εἰς τὰς ἀκοὰς ὑμῶν (38) περὶ τοῦ ὀνόματος του προειρημένου ᾿Αθανασίου, ψευδῆ καὶ πλαστά ἐστιν, πάσῃ τε δυνά • Β ἐλέγχον, Επειδή συνέστησεν ἡμᾶς. HISTORIA ECCLESIASTICA. — LIB. 111. - A tro desiderio, ejusque viri innocentia perspecta, eum vobis honorificentissime restituere d1- gnali sunt. Cun igitur expansis manibus eum exce- peritis, gratulatorias pro illo preces, uli par est, Deo, qui ista vobis tribuit, offerre studete, ut sen- per in Deo gaudealis, et glorifcetis Dominum in Christo Jesu Domino nostro, per quem Patri sit gloria in sæcula sæculorum. Amen. Socr., lib. 11, c. 24. B CAP. XXIII. Valentis et Ursacii Arianorum confessio, oblata episcopo Romano, quod falsa retulissent contra Athanasium. Et hæc quidem ita scripsit concilium episcopo- rum Palæstinæ. Postea vero optatissimum quid- dam contigit Athanasio, quo perspicue convictum est, injuste illum condemnatum fuisse ab episco - pis qui in concilio Tyri convenerant ‘. Etenim Va- lens et Ursacius, qui una cum Theognio et reli- quis, sicut superius dictum est, missi fuerant in Mareotem, inquisituri num Athanasius sacrını calicem confregisset, sicut ab Ischyrione accusa- batur, pœnitentia ducti, hæc ad Julium Romanæ urbis episcopum scripsere. Domino beatissimo papæ Julio, Valens et Ursacius, salutem. Quoniam constat nos antehac multa gravia de nomine Athanasii episcopi litteris insinuasse, atque litteris Sanctitatis tuæ conventos, ejus rei de qua si- gnificavimus, non præstitisse rationem, profitemur apud Sanctitatem tuam, cunctis præsentibus pres byteris fratribus nostris, omnia quæ antehac ad aures nostras pervenerunt de nomine prædicti Athanasii, falsa a nobis esse insinuata, atque cm- nibus viribus carere: atque ideo nos libentissinie amplecti communionem prædicti Athanasii, ma - VALESH ANNOTATIONES. dum est accentu nulato. Quomodo et Sa- vilius in suo codice emendavil. litteras quas Julius papa scripserat ad Eusebium et reliquos condemnatores Athanasii, quibus eos ad causam dicendanı evocabat. Apologetico secundo adversus Arianos, et quidem rectissime. In codice tamen Fuketiano pwv scri- ptum est. Atque ita legitur in libello Latino Valen- iis et Ursacii, quem refert Hilarius in Fragmentis; Omnia quæ antehac ad aures nostras pervenerunt de nomine pradicli, falsa nobis esse insinuata, elc. Utra harum lectionum verior sit, difficile est di- cere. Si priorem retinere voluerimus, in Latino exemplari scribendum erit : Cuncta quæ ad aures vestras pervenerunt de nomine pradicli, falsa a no- bis insinuata, etc. Nam Valens et Ursacius in eo libello venian petunt ob id quod litteris suis olim ad Julium et alios episcopos scriptis Athanasium gravissimorum scelerum reum esse affirmaverant. D Sic enim. aiunt initio epistole, Quoniam constat nos antehac multa gravia de nomine Athanasii epi - scopi litteris nostris insiuuasse, etc. Hæc igitur om- nia que ad aures Julii aliorumque episcoporum pervenerant, falsa a se insinuata fuisse nunc isto libello profitentur. Vulgatam igitur lectionem reli- nendam censeo, et in Latino exemplari rescriben- dum, falsa a nobis insinuata. Idque confirmat Li- berius papa in disputatione adversus imperatorem Constantium, quam refert Theodoritus. VARIORUM. • Exstat Ikee epistola apud Athanasium, in Apologia contra Arianos, p. 176. Ut autem Ursacius et Valens Athanasii quoque gratiam inirent, pacificas ipsi litteras per Musum presbyterum miserunt, rogantes ut se ad communionem admitteret, litterasque mutuo daret ipse in concordie societatisque testimonium. Se- cundum hæc oblatis sibi Athanasii nomine per Petruin et Irenæum presbyteros, et per Ammonium laicum litteris, subscripserunt; non ex animo, sed quia ut res sese dabant, ad quascunque transire partes prompti paratique erant. Hæc autem ad ann. Chr. retulerunt el. monachi Benedictini in Vit Athanas., ut et Aut. Pagi, Critic, in Annales Bas romi. (36) Περιφανῶς ἔλεγχον. Procul dubio scriben- (37) Γράμμασι τῆς σῆς χρηστότητος. Intelligo (38) Εἰς τὰς ἀκοὰς ὑμῶν. Sic etiam legitur in

αὐτοῦ καθαρότητα, ἀποκαταστῆσαι ὑμῖν αὐτὸν μετὰ πάσης τιμῆς κατηξίωσαν. Υπτίαις οὖν δεξάμενοι αὐτὸν χερσὶ, καὶ τὰς ὀφειλομένας ὑπὲρ αὐτοῦ εὐχα- ριστηρίους εὐχὰς ἀναπέμψαι τῷ ταῦτα ὑμῖν χαρισα- μένῳ Θεῷ σπουδάσατε, ὑπὲρ τοῦ διὰ παντὸς ὑμᾶς χαίρειν σὺν Θεῷ, καὶ δοξάζειν τὸν Κύριον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, δι' οὗ τῷ Πατρὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΚΕΦΑΛ. ΚΓ. Ομολογία Ουάλεντος καὶ Οὐρσακίου τῶν τὰ Αρείου φρονούντων, πρὸς τὸν Ρώμης, ὡς ψευδῆ κατείπον Αθανασίου. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔγραψεν ἡ ἐκ Παλαιστίνης σύνοδος. Μέγιστον δὲ ἐπὶ τούτοις ᾿Αθανασίῳ συνεκύρησε, περιφανῶς ἐλέγχον (36), ἀδίκως αὐτοῦ καταδικάσαι τοὺς ἐν Τύρῳ συνεληλυθότας. Οὐάλης γὰρ καὶ Οὐρ- σάκιος, οἳ σὺν τοῖς ἀμφὶ Θεόγνιον, ὡς πρόσθεν εἴ- ρηται, εἰς τὸν Μαρεώτην παρεγένοντο ἐρευνᾶσαι, εἰ κατὰ τὴν Ἰσχυρίωνος γραφήν ποτήριον ἱερὸν συν έτριψε, μεταμεληθέντες τάδε ἔγραψαν Ιουλίῳ τῷ Ρωμαίων ἐπισκόπῳ. Τῷ Κυρίῳ μακαριωτάτῳ πάπα Ιουλία, Ουρσά κιος καὶ Οὐάλης. Επειδή συνέστησεν ἡμᾶς ἡ πρὸ τούτου πολλά τε καὶ δεινὰ περὶ ᾿Αθανασίου τοῦ ἐπισκόπου διὰ γραμ- μάτων ὑμῶν ὑποβεβληκέναι, γράμμασι τῆς σῆς Χρηστότητος (37) μεθοδευθέντες, τοῦ πράγματος χάριν περὶ οὗ ἐδηλώσαμεν, οὐκ ἠδυνήθημεν λόγον ἀποδοῦναι, ὁμολογοῦμεν παρὰ τῇ σῇ Χρηστότητι, παρόντων τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν πάντων τῶν πρεσβυ- τέρων, ὅτι πάντα τὰ πρὸ τούτου ἐλθόντα εἰς τὰς ἀκοὰς ὑμῶν (38) περὶ τοῦ ὀνόματος του προειρημένου ᾿Αθανασίου, ψευδῆ καὶ πλαστά ἐστιν, πάσῃ τε δυνά • Β ἐλέγχον, Επειδή συνέστησεν ἡμᾶς. HISTORIA ECCLESIASTICA. — LIB. 111. - A tro desiderio, ejusque viri innocentia perspecta, eum vobis honorificentissime restituere d1- gnali sunt. Cun igitur expansis manibus eum exce- peritis, gratulatorias pro illo preces, uli par est, Deo, qui ista vobis tribuit, offerre studete, ut sen- per in Deo gaudealis, et glorifcetis Dominum in Christo Jesu Domino nostro, per quem Patri sit gloria in sæcula sæculorum. Amen. Socr., lib. 11, c. 24. B CAP. XXIII. Valentis et Ursacii Arianorum confessio, oblata episcopo Romano, quod falsa retulissent contra Athanasium. Et hæc quidem ita scripsit concilium episcopo- rum Palæstinæ. Postea vero optatissimum quid- dam contigit Athanasio, quo perspicue convictum est, injuste illum condemnatum fuisse ab episco - pis qui in concilio Tyri convenerant ‘. Etenim Va- lens et Ursacius, qui una cum Theognio et reli- quis, sicut superius dictum est, missi fuerant in Mareotem, inquisituri num Athanasius sacrını calicem confregisset, sicut ab Ischyrione accusa- batur, pœnitentia ducti, hæc ad Julium Romanæ urbis episcopum scripsere. Domino beatissimo papæ Julio, Valens et Ursacius, salutem. Quoniam constat nos antehac multa gravia de nomine Athanasii episcopi litteris insinuasse, atque litteris Sanctitatis tuæ conventos, ejus rei de qua si- gnificavimus, non præstitisse rationem, profitemur apud Sanctitatem tuam, cunctis præsentibus pres byteris fratribus nostris, omnia quæ antehac ad aures nostras pervenerunt de nomine prædicti Athanasii, falsa a nobis esse insinuata, atque cm- nibus viribus carere: atque ideo nos libentissinie amplecti communionem prædicti Athanasii, ma - VALESH ANNOTATIONES. dum est accentu nulato. Quomodo et Sa- vilius in suo codice emendavil. litteras quas Julius papa scripserat ad Eusebium et reliquos condemnatores Athanasii, quibus eos ad causam dicendanı evocabat. Apologetico secundo adversus Arianos, et quidem rectissime. In codice tamen Fuketiano pwv scri- ptum est. Atque ita legitur in libello Latino Valen- iis et Ursacii, quem refert Hilarius in Fragmentis; Omnia quæ antehac ad aures nostras pervenerunt de nomine pradicli, falsa nobis esse insinuata, elc. Utra harum lectionum verior sit, difficile est di- cere. Si priorem retinere voluerimus, in Latino exemplari scribendum erit : Cuncta quæ ad aures vestras pervenerunt de nomine pradicli, falsa a no- bis insinuata, etc. Nam Valens et Ursacius in eo libello venian petunt ob id quod litteris suis olim ad Julium et alios episcopos scriptis Athanasium gravissimorum scelerum reum esse affirmaverant. D Sic enim. aiunt initio epistole, Quoniam constat nos antehac multa gravia de nomine Athanasii epi - scopi litteris nostris insiuuasse, etc. Hæc igitur om- nia que ad aures Julii aliorumque episcoporum pervenerant, falsa a se insinuata fuisse nunc isto libello profitentur. Vulgatam igitur lectionem reli- nendam censeo, et in Latino exemplari rescriben- dum, falsa a nobis insinuata. Idque confirmat Li- berius papa in disputatione adversus imperatorem Constantium, quam refert Theodoritus. VARIORUM. • Exstat Ikee epistola apud Athanasium, in Apologia contra Arianos, p. 176. Ut autem Ursacius et Valens Athanasii quoque gratiam inirent, pacificas ipsi litteras per Musum presbyterum miserunt, rogantes ut se ad communionem admitteret, litterasque mutuo daret ipse in concordie societatisque testimonium. Se- cundum hæc oblatis sibi Athanasii nomine per Petruin et Irenæum presbyteros, et per Ammonium laicum litteris, subscripserunt; non ex animo, sed quia ut res sese dabant, ad quascunque transire partes prompti paratique erant. Hæc autem ad ann. Chr. retulerunt el. monachi Benedictini in Vit Athanas., ut et Aut. Pagi, Critic, in Annales Bas romi. (36) Περιφανῶς ἔλεγχον. Procul dubio scriben- (37) Γράμμασι τῆς σῆς χρηστότητος. Intelligo (38) Εἰς τὰς ἀκοὰς ὑμῶν. Sic etiam legitur in

Α μει ἀλλότρια αὐτοῦ τυγχάνει· διά τε τοῦτο, ήδέως ἔγραψα · ὡσαύτως δὲ καὶ Οὐάλης. Καὶ ἃ μὲν πρὸς Αθανάσιον ἔγραψαν, ἀναγκαίως παραθήσομαι. Ἔχει ἀντιποιούμεθα τῆς κοινωνίας τοῦ προειρημένου Αθα νασίου· καὶ μάλιστα ὅτι ἡ Θεοσέβειά σου κατὰ τὴν ἔμφυτον αὐτῆς καλοκαγαθίαν, τῇ πλάνῃ ἡμῶν συγ. γνώμην κατηξίωσε δοῦναι. Ομολογοῦμεν καὶ τοῦτο, ὅτι ἐάν ποτε ἡμᾶς οἱ ἀνατολικοί θελήσωσιν, ἢ καὶ αὐτὸς ᾿Αθανάσιος (39) κακοτρόπως περὶ τούτου εἰς κρίσιν καλέσαι, μὴ ἀπέρχεσθαι παρά γνώμην τῆς σῆς διαθέσεως. Τὸν δὲ αἱρετικόν Αρειον, καὶ τοὺς ὑπερασπίζοντας αὐτῷ, τοὺς λέγοντας, ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱός, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος Χριστός ἐστιν, καὶ τοὺς ἀρνουμένους τὸν Χριστὸν Θεὸν εἶ- ναι (40) καὶ Υἱὸν Θεοῦ πρὸ αἰώνων, καθὼς καὶ ἐν τῷ προτέρῳ λιβέλλῳ ἡ ἑαυτῶν ἐν τῇ Μεδιολάνων (41) ἐπιδεδώκαμεν, καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ἀναθεματίζομεν· ταῦτα δὲ τῇ χειρὶ αὐτῶν γράψαντες, ὁμολογοῦμεν πάλιν ὅτι τὴν ᾿Αρειανικὴν αἵρεσιν, καθά προείπομεν, καὶ τοὺς ταύτης αὐθέντας κατεκρίναμεν εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐγὼ Ουρσάκιος τῇ ὁμολογίᾳ μου ταύτῃ παρὼν ὑπο Ιούλιον ὡμολόγησαν, ταῦτά ἐστιν. "Α δὲ καὶ πρὸς δὲ ὧδε ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Επιστολὴ εἰρηνικὴ τῶν αὐτῶν πρὸς τὸν μέγαν Αθανάσιον· ἔτι δὲ καὶ ὅπως οἱ λοιποὶ τῆς Έψας ἐπίσκοποι τοὺς ἰδίους θρόνους ἀπέλαβον καὶ ὅτι πάλιν Μακεδονίου ἐκβληθέντος, Παῦ λος τῷ θρόνῳ ἀντικατέστη. Κυρίῳ ἀδελφῷ ᾿Αθανασίῳ ἐπισκόπῳ, Ουρσάκιος καὶ Οὐάλης ἐπίσκοποι. Αφορμὴν εὐμόντες διὰ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ συμπρε- σβυτέρου ἡμῶν Μουσαίου ἐρχομένου πρὸς τὴν σὴν ἀγάπην, ἀδελφὲ ἀγαπητέ, διὰ τούτου σε πάνυ προς αγορεύομεν ἀπὸ τῆς Ἀκυλίας· καὶ εὐχόμεθά σε ὑγιαίνοντα, τὰ γράμματα τὰ ἡμέτερα ἀναγνῶναι. Δώσεις γὰρ ἡμῖν θαῤῥεῖν, ἐὰν καὶ σὺ ἐν τῷ γράφει ᾿Αθανάσιος, Εὐσέβιος, Ει Μεδιολάνων. Λιβέλλῳ. SOZOMENI sime cum Sanctitas tua, pro insita sibi benevo- lentia, errori nostro veniam fuerit dare dignala. Profitemur etiam quod, si aliquatido nos Orientales voluerint, vel idem Athanasius, malo animo ad causam vocare, citra conscientiamı tuam non adfuturos. Hæreticum vero Arium, et satelli- tes ejus, qui dicunt: Erat tempus quando non erat Filius, et qui dicunt ex nibilo Filium, et qui ne- gant Christum Deum et Dei Filium ante sæcula fuisse, sicut per prioren libellum nostrum quemn apud Mediolanum porreximus, et nunc, et semper anathematizasse, hac manu nostra qua scripsimus, profitemur. Et iterum dicimus hæresim Arianam, ut superius diximus, et ejus auctores in perpetuum darnasse. Et manu Ursacii : Ego Ursacius episco- pus huic professioni nostræ subscripsi. Similiter et Valens. Et ista quidem apud Julium sunt pro- ſessi. Quæ verò ad ipsum Athanasium scripserunt, necessario hic apponenda sunt. Sic autein habent. CAP. XXIV. Epistola pacifica eorumdem episcoporum ad ma- gnum Athanasium. Item quomodo etiam reliqui Orientis episcopi sedes suas receperint : et quod rursus ejecto Macedonio, Paulus in ejus locam substitutus est. Domino fratri Athanasio episcopo, Ursacius et Valens episcopi. Dedit se occasio fratris et compresbyteri nostri Moyselis q, venientis ad tuam dilectionem, frater cha- rissime, per quem tibi salutem largissimam dicimus ex Aquileiensium civitate, et optamus ut incolu- mis litteras nostras recenseas. Dederis enim tìdu- ciam, si tu quoque in rescribendo vicem nobis B VALESII ANNOTATIONES. pro voce legitur quod tamen ferri non potest: nam Eusebius din ante Serdicen- sem synodum vivere desierat, ut ipsemet Athana- sius testatur in supradicto Apologetico. verbis notatur hæresis Photini, quæ in Mediolanensi concilio damuata est, ut testatur Hilarius in Fra- gmentis. Quare emendandum est Latinum exemplar hujus libelli, in quo ita legitur, Et qui negant Dei Filium ante sacula fuisse. Scribendum enim est, qui negant Christum Deum ac Dei Filium ante sæ- cula fuisse. Quod confirmat Athanasius. Ursacius et Valens cum in suspicio- nem hæreseos Ariane venissent, eo quod a Julio papa ad causam dicendam Romam evocati minime obtemperassent, tandem in synodo Mediolanensi oblato libello veniam poscentes, suscepti sunt in communionem, ut docet epistola synodica concilii Ariminensis ad Constantiuin, quam refert Hilarius et Socrates. De hac synodo Mediolanensi, cujus in annalibus ecclesiasticis obscura est memoria, multa erudite notavit Dionysius Pelavius in Disser- tatione de Photino hæretico ejusque damnatione in quinque synodis facta. Sed in tempore illius synodi assignando lapsus est: eam enim Ser- dicensi concilio posteriorem facit, ita ut eodem quidem anno, sed aliquanto post illud conci- plium, fuerit celebrata. Verum hunc Petavii erro- rem abunde refutavit Jacobus Sirmondus in Diatriba secunda adversus Dissertationem Petavii. Vide quææ supra notavi ad librum secundum Historia Socra- tis, capite 20. Quibus hoc etiam addi potest : Libe rius papa in epistola ad imperatorem Constantium, tempus quo coacta est Mediolanensis synodus desi- VARIORUM. Ηic libellus ab Ursacio et Valente in synodo Mediolanensi anni est oblatus. Quod ad synodum Mediolanensen anni adversus Pho- tinum coactam referre nequidquam conati sunt eruditi quidam viri. Eo enim anno potiore loco Ursacii, Valentis, et Arianorum res fuere, quam ut ad hanc necessitateın sint adacti; quippe qui eo ipso anno synodum Philippopoli celebrarint, qua soluța ingentem in Catholicos persecutionem Con stantii ope freti excitarint. Quæ res quia in Hilarii editione a nostris adornata fuse pertractata fuit, non ulterius hic indagabitur. (Cl. Monachi Benedi- ccini, Arnot. in Athanas. Apol. contra Arianos, pag. 176.) q* Moysetis. Sic scribitur hoc nomen apud Hila- rium in Fragmentis, unde desumpta est hæc versio Latina. Occurrit et hac epistola in Athanasii Apo- logia contra Arianos, pag. 177. (39) Ἢ καὶ αὐτὸς Αθανάσιος. Apud Athanasium (40) 'Αργουμένους τὸν Χριστὸν Θεὸν εἶναι. His (41) Ἐν τῷ προτέρῳ λιβέλλῳ ἑαυτῶν ἐν τῇ

ἀποδῷς ἡμῖν τὴν ἀμοιβήν. Γίνωσκε γὰρ ἡμᾶς εἰρήνην ἔχειν μετά σου, καὶ κοινωνίαν ἐκκλησιαστικήν. Καὶ τούτων γνώρισμα, ἡ διὰ τούτων τῶν γραμμάτων προσηγορία. ᾿Αθανάσιος μὲν οὖν οὕτως ἐκ τῆς πρὸς δύσιν ἀρχομένης ἐπανῆλθεν εἰς Αἴγυπτον. Καὶ Παῦ λος δὲ (42) καὶ Μάρκελλος, Ασκληπᾶς τε καὶ Λού κιος, τοὺς ἰδίους ἀπέλαβον θρόνους. Καὶ γὰρ δὴ τούτοις γράμματα βασιλέως επέτρεπε τὴν ἐπάνοδον. Καὶ ἐν μὲν τῇ Κωνσταντινουπόλει Παύλου εἰσελθόν τος, ὑπεχώρησε Μακεδόνιος, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐκκλη- σίαζεν. Ἐν 'Αγκύρᾳ δὲ μέγιστος συνέβη θόρυβος, ἀφαιρουμένου Βασιλείου τῆς ἐνθάδε ἐκκλησίας, ἡνίκα Μάρκελλος εἰσῄει. Τοῖς δὲ ἄλλοις οὐ χαλεπή ἡ εἴσοδος ἐγένετο, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A rependas. Sane habere we pacem tecum et col of 'Ev xal munionem ecclesiasticam, his litteris scito. Divina pietas te custodiat, frater. Athanasius igitur ex Occidentis partibus in Egyptum reversus est. Paulus quoque et Marcellus, Asclepas ac Lucius, sedes suas recuperarunt. Etenim imperatoris lit- teræ redeundi facultatem istis etiam concesserant. Et Constantinopoli quidem, ingresso Paulo, Ma- cedonius se subduxit, et privatim conventus egit. · Ancyrte vero gravissimus tumultus exstitit, cum introeunte Marcello Basilius ecclesia spoliaretur. Reliquis nequaquam difacilis contigit restitutio. VALESII ANNOTATIONES. contenti priore libello quem Mediolanensi synodo obtulerant, alterum posted libellum Julio papæ porrexerint. Causa hujus rei in promptu est : quia scilicet post Mediolanensem synodum, anno sequen- te damnati fuerant in concilio Serdicensi, et a com- munione Ecclesiæ præcisi. Quare ut restituerentur, adeundus necessario fuit Julius papa, qui damnatos ab universali concilio, solus, pro auctoritate qua pollebat, eos in communionem recepit, biennio post Serdicense concilium. Hilarius in Fragmentis ait Ju- lium id consulto fecisse, ut virés demeret Arianis. gnare videtur his verbis: Quæ est pax, clementissi- B hic fortasse aliquis cur Valens et Ursacius, non me imperator, cum sint ex partibus ipsis quatuor episcopi, Demophilus, Macedonius, Eudoxins, Mar- tyrius, qui ante annos octo, cum apud Mediolanum Arii sententiam hæreticam noluissent damnare, de çoncilio iratis animis exierunt ? Petavius quidem, in Dissertatione de Photino, hanc epistolam a Liberio scriptam esse dicit anno Christi 355. Ex quo con- cludit Mediolanensem syuodum anno Christi esse celebratam. Baronius vero et Sirmondus epi- stolam illam scriptam esse censent anno Cbristi 354. Mihi tamen rem accuratius examinanti, ea epistola scripta esse videtur anno Christi 356. Nam Libe- rius illic diserte testatur Georgium tunc temporis Alexandrino episcopatu politum fuisse. Id autem contigit anno Christi 356, ut inter omnes constat. Quare in epistola Liberii papæ, pro ante annos octo, scribendum videtur, ante annos novem. Ea atitem locutio idem valet atque, decimo abhinc anno, ut notavi ad Socratem in loco superius indicato. Quæret cilio minime est restitutus. Gerte nulla Pauli fit mentio in epistola synodica concilii Serdicensis. Et Theodoritus in libro secundo Historiæ ecclesiastica diserte testatur Paulum episcopatu suo quiete po- titum esse, tunc cum Serdicensè concilium congre- gabatur. Quare opus non habuit Serdicensis con- cilii judicio, ut in sedem suam restitueretur. (42) Kal avloç dé. Paulus a Serdicensi con-

ἀποδῷς ἡμῖν τὴν ἀμοιβήν. Γίνωσκε γὰρ ἡμᾶς εἰρήνην ἔχειν μετά σου, καὶ κοινωνίαν ἐκκλησιαστικήν. Καὶ τούτων γνώρισμα, ἡ διὰ τούτων τῶν γραμμάτων προσηγορία. ᾿Αθανάσιος μὲν οὖν οὕτως ἐκ τῆς πρὸς δύσιν ἀρχομένης ἐπανῆλθεν εἰς Αἴγυπτον. Καὶ Παῦ λος δὲ (42) καὶ Μάρκελλος, Ασκληπᾶς τε καὶ Λού κιος, τοὺς ἰδίους ἀπέλαβον θρόνους. Καὶ γὰρ δὴ τούτοις γράμματα βασιλέως επέτρεπε τὴν ἐπάνοδον. Καὶ ἐν μὲν τῇ Κωνσταντινουπόλει Παύλου εἰσελθόν τος, ὑπεχώρησε Μακεδόνιος, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐκκλη- σίαζεν. Ἐν 'Αγκύρᾳ δὲ μέγιστος συνέβη θόρυβος, ἀφαιρουμένου Βασιλείου τῆς ἐνθάδε ἐκκλησίας, ἡνίκα Μάρκελλος εἰσῄει. Τοῖς δὲ ἄλλοις οὐ χαλεπή ἡ εἴσοδος ἐγένετο, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. III. A rependas. Sane habere we pacem tecum et col of 'Ev xal munionem ecclesiasticam, his litteris scito. Divina pietas te custodiat, frater. Athanasius igitur ex Occidentis partibus in Egyptum reversus est. Paulus quoque et Marcellus, Asclepas ac Lucius, sedes suas recuperarunt. Etenim imperatoris lit- teræ redeundi facultatem istis etiam concesserant. Et Constantinopoli quidem, ingresso Paulo, Ma- cedonius se subduxit, et privatim conventus egit. · Ancyrte vero gravissimus tumultus exstitit, cum introeunte Marcello Basilius ecclesia spoliaretur. Reliquis nequaquam difacilis contigit restitutio. VALESII ANNOTATIONES. contenti priore libello quem Mediolanensi synodo obtulerant, alterum posted libellum Julio papæ porrexerint. Causa hujus rei in promptu est : quia scilicet post Mediolanensem synodum, anno sequen- te damnati fuerant in concilio Serdicensi, et a com- munione Ecclesiæ præcisi. Quare ut restituerentur, adeundus necessario fuit Julius papa, qui damnatos ab universali concilio, solus, pro auctoritate qua pollebat, eos in communionem recepit, biennio post Serdicense concilium. Hilarius in Fragmentis ait Ju- lium id consulto fecisse, ut virés demeret Arianis. gnare videtur his verbis: Quæ est pax, clementissi- B hic fortasse aliquis cur Valens et Ursacius, non me imperator, cum sint ex partibus ipsis quatuor episcopi, Demophilus, Macedonius, Eudoxins, Mar- tyrius, qui ante annos octo, cum apud Mediolanum Arii sententiam hæreticam noluissent damnare, de çoncilio iratis animis exierunt ? Petavius quidem, in Dissertatione de Photino, hanc epistolam a Liberio scriptam esse dicit anno Christi 355. Ex quo con- cludit Mediolanensem syuodum anno Christi esse celebratam. Baronius vero et Sirmondus epi- stolam illam scriptam esse censent anno Cbristi 354. Mihi tamen rem accuratius examinanti, ea epistola scripta esse videtur anno Christi 356. Nam Libe- rius illic diserte testatur Georgium tunc temporis Alexandrino episcopatu politum fuisse. Id autem contigit anno Christi 356, ut inter omnes constat. Quare in epistola Liberii papæ, pro ante annos octo, scribendum videtur, ante annos novem. Ea atitem locutio idem valet atque, decimo abhinc anno, ut notavi ad Socratem in loco superius indicato. Quæret cilio minime est restitutus. Gerte nulla Pauli fit mentio in epistola synodica concilii Serdicensis. Et Theodoritus in libro secundo Historiæ ecclesiastica diserte testatur Paulum episcopatu suo quiete po- titum esse, tunc cum Serdicensè concilium congre- gabatur. Quare opus non habuit Serdicensis con- cilii judicio, ut in sedem suam restitueretur. (42) Kal avloç dé. Paulus a Serdicensi con-

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Δ΄. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς ἀναιρέσεως Κώνσταντος τοῦ Καίσαρος, καὶ τῶν ἐν 'Ρώμῃ συμβάντων. Καὶ τὰ μὲν ὧδε συνέβη. Τετάρτῳ δὲ ἔτεις τῆς ἐν Σαρδοί συνόδου, κτίννυται Κώνστας περὶ τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας. Μαγνέντιος δὲ, ὅς αὐτῷ τὸν φόνον ἐπεβούλευσε, πᾶσαν τὴν ὑπὸ Κώνσταντος ἀρχομένην ὑφ' ἑαυτὸν ἐποίησε. Βρετανίων δέ τις, ὑπὸ τῶν Ελ- λυριῶν στρατιωτῶν ἐν τῷ Σιρμίῳ βασιλεὺς ἀνηγο- ρεύθη. Πλεῖστον δὲ τούτων τῶν κακῶν μέρος καὶ ἡ πρεσβυτέρα Ρώμη μετείχε, Νεποτιανοῦ ὃς ἀδελφι δοῦς ἦν καὶ Κωνσταντίνου (43) τοῦ βασιλεύσαντος, τοὺς μονομάχους περὶ ἑαυτὸν ποιησαμένου, καὶ τῆς βασιλείας ἀμφισβητοῦντος. Αλλ' ὁ μὲν, ὑπὸ τῶν Μαγνεντίου στρατιωτῶν ἀνῃρέθη. Κωνστάντιος δὲ, Β ὡς εἰς μόνον αὐτὸν τῆς πάσης ἀρχῆς περιελθούσης, αὐτοκράτωρ ἀναγορευθεὶς, τοὺς τυράννους καθελεῖν ἐσπούδαζεν. Ἐν τούτῳ δὲ ᾿Αθανάσιος παρεγένετο εἰς Αλεξάνδρειαν, καὶ σύνοδον γενέσθαι παρεσκεύασε τῶν ἐξ Αἰγύπτου ἐπισκόπων, καὶ ἐπιψηφίσαι τοῖς ἐν Σαρδοῖ καὶ Παλαιστίνῃ περὶ αὐτοῦ δεδογμένοις. ὃς καὶ ἀδελφιδοῦς ἦν Κωνσταν τίνου. Τετάρτῳ δὲ ἔτει. SOZOMENI HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER IV, GAP. F. De cæde Constantis Augusti, et de his quæ Romæ facta sunt. A Et hæc quidem gesta sunt ad hunc modum ‘. Quarto autem anno post Serdicense concilium, Constans in Gallia interficitur. Magnentius vero, qui per insidias eum sustulerat, universum ejus imperium in ditionem suam redegit. Eodem tem- pore Vetranio quidam Sirmi ab Illyricianis mili- tibus imperator est declaratus. Nec exiguam par- tem istarum calamitatum pertulit urbs Rona, cum Nepotianus, Constantini imperatoris sororis filius, adjuncta sibi gladiatorum manu, imperium invasisset. Verum hic quidem a Magnentianis militibus interfectus est. Constantius vero, utpote ad quem solum summa imperii reciderat, impera- tor appellatus, ut tyrannos e medio tolleret, modis omnibus contendebat. Inter hæc Atha- nasius Alexandriam ingressus, synodum episco- porum Ægypti fieri, et ea quæ tum Serdica, tum in Palestina, de ipso decreta fuerant, confirmari curavit. Socr., lib. II, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. oportet hoc modo : Particulam xal expungit Christophorsonus et Sa- vilius. Quam si retinere velimus, transponere VARIORUM. • Ineunte anno 550, conspira- C familiariumque sanguine cruentata. Eutropium ejus tioue Marcellini Chresti et Magnentii casus subla- tusque est Constans Augustus, fervens Athanasii patronus. Inter cæteros imperii appetentes, Nepo- tianus Romæ inauguratur: sed vixdum elapsis vi- ginti et octo diebus, a Magnentii legato Marcellino victus perimitur. Tum Roma Nepotiani cognatorum mater obtruncata est : cæsi item Abuterius et Sperantius de Athanasio bene meriti, qui eum, cum Romæ degeret, beneficiis donisque cumularunt. Quorum omnium casum deploravit, fusisque lacry- mis prosecutus est Athanasius in Apologia ad imp. Constantium, p. 299. (43) "Ος ἀδελφιδούς ἦν καὶ Κωνσταντίνου.

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Δ΄. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς ἀναιρέσεως Κώνσταντος τοῦ Καίσαρος, καὶ τῶν ἐν 'Ρώμῃ συμβάντων. Καὶ τὰ μὲν ὧδε συνέβη. Τετάρτῳ δὲ ἔτεις τῆς ἐν Σαρδοί συνόδου, κτίννυται Κώνστας περὶ τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας. Μαγνέντιος δὲ, ὅς αὐτῷ τὸν φόνον ἐπεβούλευσε, πᾶσαν τὴν ὑπὸ Κώνσταντος ἀρχομένην ὑφ' ἑαυτὸν ἐποίησε. Βρετανίων δέ τις, ὑπὸ τῶν Ελ- λυριῶν στρατιωτῶν ἐν τῷ Σιρμίῳ βασιλεὺς ἀνηγο- ρεύθη. Πλεῖστον δὲ τούτων τῶν κακῶν μέρος καὶ ἡ πρεσβυτέρα Ρώμη μετείχε, Νεποτιανοῦ ὃς ἀδελφι δοῦς ἦν καὶ Κωνσταντίνου (43) τοῦ βασιλεύσαντος, τοὺς μονομάχους περὶ ἑαυτὸν ποιησαμένου, καὶ τῆς βασιλείας ἀμφισβητοῦντος. Αλλ' ὁ μὲν, ὑπὸ τῶν Μαγνεντίου στρατιωτῶν ἀνῃρέθη. Κωνστάντιος δὲ, Β ὡς εἰς μόνον αὐτὸν τῆς πάσης ἀρχῆς περιελθούσης, αὐτοκράτωρ ἀναγορευθεὶς, τοὺς τυράννους καθελεῖν ἐσπούδαζεν. Ἐν τούτῳ δὲ ᾿Αθανάσιος παρεγένετο εἰς Αλεξάνδρειαν, καὶ σύνοδον γενέσθαι παρεσκεύασε τῶν ἐξ Αἰγύπτου ἐπισκόπων, καὶ ἐπιψηφίσαι τοῖς ἐν Σαρδοῖ καὶ Παλαιστίνῃ περὶ αὐτοῦ δεδογμένοις. ὃς καὶ ἀδελφιδοῦς ἦν Κωνσταν τίνου. Τετάρτῳ δὲ ἔτει. SOZOMENI HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER IV, GAP. F. De cæde Constantis Augusti, et de his quæ Romæ facta sunt. A Et hæc quidem gesta sunt ad hunc modum ‘. Quarto autem anno post Serdicense concilium, Constans in Gallia interficitur. Magnentius vero, qui per insidias eum sustulerat, universum ejus imperium in ditionem suam redegit. Eodem tem- pore Vetranio quidam Sirmi ab Illyricianis mili- tibus imperator est declaratus. Nec exiguam par- tem istarum calamitatum pertulit urbs Rona, cum Nepotianus, Constantini imperatoris sororis filius, adjuncta sibi gladiatorum manu, imperium invasisset. Verum hic quidem a Magnentianis militibus interfectus est. Constantius vero, utpote ad quem solum summa imperii reciderat, impera- tor appellatus, ut tyrannos e medio tolleret, modis omnibus contendebat. Inter hæc Atha- nasius Alexandriam ingressus, synodum episco- porum Ægypti fieri, et ea quæ tum Serdica, tum in Palestina, de ipso decreta fuerant, confirmari curavit. Socr., lib. II, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. oportet hoc modo : Particulam xal expungit Christophorsonus et Sa- vilius. Quam si retinere velimus, transponere VARIORUM. • Ineunte anno 550, conspira- C familiariumque sanguine cruentata. Eutropium ejus tioue Marcellini Chresti et Magnentii casus subla- tusque est Constans Augustus, fervens Athanasii patronus. Inter cæteros imperii appetentes, Nepo- tianus Romæ inauguratur: sed vixdum elapsis vi- ginti et octo diebus, a Magnentii legato Marcellino victus perimitur. Tum Roma Nepotiani cognatorum mater obtruncata est : cæsi item Abuterius et Sperantius de Athanasio bene meriti, qui eum, cum Romæ degeret, beneficiis donisque cumularunt. Quorum omnium casum deploravit, fusisque lacry- mis prosecutus est Athanasius in Apologia ad imp. Constantium, p. 299. (43) "Ος ἀδελφιδούς ἦν καὶ Κωνσταντίνου.

ΚΕΦΑΛ. Β'. Α Ως πάλιν Κωνστάντιος ἀπελαύνει τὸν Αθα νάσιον, καὶ ὑπερορίζει τοὺς τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύοντας. Καὶ περὶ τοῦ θανάτου Παύλου Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ὡς κατέστη πάλιν ἐπὶ τοῦ θρόνου ὁ Μακεδόνιος, κάκιστα έργα ζόμενος. - Ὁ δὲ βασιλεὺς ταῖς διαβολαῖς πεισθεὶς τῶν ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως, ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐκ ἔμεινε γνώμης· ἀλλ᾽ ἀπελαύνεσθαι προσέταξε, παρὰ τὰ πρότερον δεδογμένα τῇ ἐν Σαρδοί συνόδῳ, τῆς καθόδου τυχόντας. Ηνίκα δὴ Μαρκέλλου πάλιν ἐκβληθέντος, τὴν ἐν 'Αγκύρᾳ Ἐκκλησίαν κατέσχε Βασίλειος - Λού κιος δὲ δεσμωτηρίῳ ἐμβληθεὶς, ἀπώλετο. Παῦλος δὲ ἀϊδίῳ φυγῇ καταδικασθεὶς, εἰς Κουκουσὸν τῆς ᾿Αρμενίας ἀπηνέχθη· ἔνθα δὴ καὶ τετελεύτηκε πότερον δὲ νόσῳ ἢ βίᾳ, ἐγὼ μὲν οὐκ ἀκριβῶ. Φήμη δὲ εἰς ἔτι νῦν κρατεί, βρόχῳ αὐτὸν ἀναιρεθῆναι παρὰ τῶν τὰ Μακεδονίου φρονούντων. Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ὑπερορίαν ἀπηνέχθη, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν κατέσχε Μακεδόνιος, μοναστηρίοις πολλοῖς & συνεστήσατο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν περιφράξας ἑαυτὸν, καὶ ταῖς πρὸς τοὺς πέριξ ἐπισκόπους σπονδαῖς λέγεται διαφόρως κακῶσαι τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦν- τας (44), τὰ μὲν πρῶτα τῶν ἐκκλησιῶν αὐτοὺς ἐξελαύνων. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ συγκοινωνεῖν αὐτῷ βιαζόμενος· ὡς πολλοὺς ὑπὸ πληγών διαφθαρήναι τοὺς δὲ οὐσίας, ἄλλους δὲ πολιτείας ἀφαιρεθῆναι τοὺς δὲ ἐπὶ τοῦ μετώπου στιγματίας γενέσθαι, ἵν' επίσημοι εἶεν τοιοῦτοι ὄντες· βασιλέα δὲ μαθόντα καταγνῶναι, καὶ τοὺς ἀμφὶ τὸν Μακεδόνιον ἐν αἰτίᾳ ποιήσασθαι. Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως (45), ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κων- σταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν. ΚΕΦΑΛ. Γ'. • Περὶ τοῦ μαρτυρίου τῶν ἁγίων νοταρίων. Προῆλθε γὰρ τὸ κακὸν καὶ μέχρι φόνων· καὶ γὰρ δὴ ἄλλοι τινὲς ἀνῃρέθησαν, και Μαρτύριος καὶ Μαρκιανός· οὓς συνοίκους ὄντας Παύλου (46), λόγος ἀνδρείως ἀποθανεῖν παραδοθέντας ὑπὸ Μακεδονίου τῷ ὑπάρχῳ, ὡς αιτίους γενομένους τῆς Ἑρμογένους ἀναιρέσεως, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως (47). ΤΗν δὲ ὁ μὲν, ὑποδιάκονος· ὁ δὲ Μαρκιανός, ψάλτης καὶ ἀναγνώστης τῶν θείων Γραφῶν· ὁ δὲ τάφος αὐτοῖς * τοὺς κατὰ Παῦλον φρο- νοῦντας. τὰ Παύλου φρονοῦντας, ρέσεως. οἱ σύνοικοι καὶ ὑπογραμματεῖς χρηματίζοντες Παύλῳ. Καὶ μετὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως, ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κωνσταν νουπόλεως ἐκκλησίαν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. CAP. I. Quomodo Constantius iterum ejecit Athanasium, eosque qui Consubstantiale asserebant relegavit. Item de morte Pauli Constantinopolitani episcopi, el quomodo Macedonius rursus eam Ecclesiam occupavit, et mala gravissima perpetravit. Imperator vero Constantius, Arianorum calu- mniis fidem adhibens, in eadem sententia stetit: sed episcopos qui in sedes suas restituti fuerant, contra decreta synodi Serdicensis, expelli præce- pit '. Quo quidem tempore, ejecto rursus Marcello, Ancyranam Ecclesiam Basilius obtinuit Lucius vero in vincula conjectus, mortem obiit. Paulus perpetuo exsilio damnatus, Cucusum Armeniæ abductus est : ibique extremum diem clausit : B utrum morbo, an vi exstinctus, equidem ignoro. Socr., lib. 11, c. 26, 27. C Fama tamen etiamnum viget, eum a Macedonianis laqueo strangulatum esse. Eo autem in exsilium ejecto, Macedonius Ecclesiam occupavit. Qui cum permultis monasteriis quæ Constantinopoli consti- tuerat, pactisque fœderibus cum finitimis episco- pis sese communiisset, fautores Pauli variis modis vexasse dicitur. Ac primo quidem ecclesiis eos expulit. Posthæc communicare secum coegit, ita ut multi verberibus cæsi interierint : alii bonis multati, alii civitatis jure spoliati sint : quidam notis in fronte inustis compuncti, quo deinceps ab omnibus dignoscerentur. Quibus compertis, imperator eam rem improbavit, culpamque conje- cit in Macedonium. CAP. III. De martyrio sanctorum notarıorum. Malum enim ad cædes usque progressum fuc- rat. Nam et alii interfecti sunt, et Martyrius ac Marcianus quos utpote Pauli domesticos et con- tubernales, aiunt forti animo mortem pertulisse, cum eos Macedonius præfecto tradidisset, tan- quam auctores necis Hermogenis, et seditionis adversus ipsum, ac postremo depositionis ipsius Macedonii, tunc cum Constantinopolitana VALESII ANNOTATIONES. keliano scriptum iuveni Ita etiam in libro Leonis Allatii, et apud Nicephorum. Quam quidem scripturam magis probo: hæc enim locutio, Paulum sectæ cujusdam auctorem designaret. Hæc verba, et quæ sequuntur usque ad finem hujus capitis, delenda sunt una litura, ul- pote quæ sensum turbant, et aliunde huc irrepse- runt. Ubinam autem collocanda sint, proximo ca- pite dicetur. in libro nono, capite 30, addit eos notarios fuisse Pauli episcopi Constantinopolitani : Hinc est quod titulus hujus capitis ita concipitur, De mar- tyrio sanctorum notariorum. Horum martyrum Mar- ciani ac Martyrii mentio fit in Græcorum Menologio, D die mensis Octobris. Quo die chartopbylax Ecclesiæ Constantinopolitanæ vehebatur equo pa- triarchico, cui superstratum erat album velamen, in processione sanctorum notariorum, ut testatur Balsamo in notis ad tit. Nomocanonis Photii. Fuit et Martyrius quidam_diaconus Ecclesiæ Con- stantinopolitanæ, quem Eusebius tunc episcopus Constantinopolitanus legatum misit ad Julium papam una cum Hesychio diacono, uti testatur Ju- lius papa in Epistola ad Orientales. Verum hic diversus videtur ab isto cujus meminit Sozomenus. Subdiaconus enim dicitur. verba inserere oportet ea quæ supra expunximus, hoc modo : Que ita apte conveniunt loco, ut nulli alteri convenire possint. (44) Τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦντας. In codice Fu- (45) Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαι- (46) Ούς συνοίκους ὄντας Παύλου. Nicephorus (47) Καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως. Post hæc

ΚΕΦΑΛ. Β'. Α Ως πάλιν Κωνστάντιος ἀπελαύνει τὸν Αθα νάσιον, καὶ ὑπερορίζει τοὺς τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύοντας. Καὶ περὶ τοῦ θανάτου Παύλου Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ὡς κατέστη πάλιν ἐπὶ τοῦ θρόνου ὁ Μακεδόνιος, κάκιστα έργα ζόμενος. - Ὁ δὲ βασιλεὺς ταῖς διαβολαῖς πεισθεὶς τῶν ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως, ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐκ ἔμεινε γνώμης· ἀλλ᾽ ἀπελαύνεσθαι προσέταξε, παρὰ τὰ πρότερον δεδογμένα τῇ ἐν Σαρδοί συνόδῳ, τῆς καθόδου τυχόντας. Ηνίκα δὴ Μαρκέλλου πάλιν ἐκβληθέντος, τὴν ἐν 'Αγκύρᾳ Ἐκκλησίαν κατέσχε Βασίλειος - Λού κιος δὲ δεσμωτηρίῳ ἐμβληθεὶς, ἀπώλετο. Παῦλος δὲ ἀϊδίῳ φυγῇ καταδικασθεὶς, εἰς Κουκουσὸν τῆς ᾿Αρμενίας ἀπηνέχθη· ἔνθα δὴ καὶ τετελεύτηκε πότερον δὲ νόσῳ ἢ βίᾳ, ἐγὼ μὲν οὐκ ἀκριβῶ. Φήμη δὲ εἰς ἔτι νῦν κρατεί, βρόχῳ αὐτὸν ἀναιρεθῆναι παρὰ τῶν τὰ Μακεδονίου φρονούντων. Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ὑπερορίαν ἀπηνέχθη, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν κατέσχε Μακεδόνιος, μοναστηρίοις πολλοῖς & συνεστήσατο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν περιφράξας ἑαυτὸν, καὶ ταῖς πρὸς τοὺς πέριξ ἐπισκόπους σπονδαῖς λέγεται διαφόρως κακῶσαι τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦν- τας (44), τὰ μὲν πρῶτα τῶν ἐκκλησιῶν αὐτοὺς ἐξελαύνων. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ συγκοινωνεῖν αὐτῷ βιαζόμενος· ὡς πολλοὺς ὑπὸ πληγών διαφθαρήναι τοὺς δὲ οὐσίας, ἄλλους δὲ πολιτείας ἀφαιρεθῆναι τοὺς δὲ ἐπὶ τοῦ μετώπου στιγματίας γενέσθαι, ἵν' επίσημοι εἶεν τοιοῦτοι ὄντες· βασιλέα δὲ μαθόντα καταγνῶναι, καὶ τοὺς ἀμφὶ τὸν Μακεδόνιον ἐν αἰτίᾳ ποιήσασθαι. Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως (45), ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κων- σταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν. ΚΕΦΑΛ. Γ'. • Περὶ τοῦ μαρτυρίου τῶν ἁγίων νοταρίων. Προῆλθε γὰρ τὸ κακὸν καὶ μέχρι φόνων· καὶ γὰρ δὴ ἄλλοι τινὲς ἀνῃρέθησαν, και Μαρτύριος καὶ Μαρκιανός· οὓς συνοίκους ὄντας Παύλου (46), λόγος ἀνδρείως ἀποθανεῖν παραδοθέντας ὑπὸ Μακεδονίου τῷ ὑπάρχῳ, ὡς αιτίους γενομένους τῆς Ἑρμογένους ἀναιρέσεως, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως (47). ΤΗν δὲ ὁ μὲν, ὑποδιάκονος· ὁ δὲ Μαρκιανός, ψάλτης καὶ ἀναγνώστης τῶν θείων Γραφῶν· ὁ δὲ τάφος αὐτοῖς * τοὺς κατὰ Παῦλον φρο- νοῦντας. τὰ Παύλου φρονοῦντας, ρέσεως. οἱ σύνοικοι καὶ ὑπογραμματεῖς χρηματίζοντες Παύλῳ. Καὶ μετὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως, ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κωνσταν νουπόλεως ἐκκλησίαν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. CAP. I. Quomodo Constantius iterum ejecit Athanasium, eosque qui Consubstantiale asserebant relegavit. Item de morte Pauli Constantinopolitani episcopi, el quomodo Macedonius rursus eam Ecclesiam occupavit, et mala gravissima perpetravit. Imperator vero Constantius, Arianorum calu- mniis fidem adhibens, in eadem sententia stetit: sed episcopos qui in sedes suas restituti fuerant, contra decreta synodi Serdicensis, expelli præce- pit '. Quo quidem tempore, ejecto rursus Marcello, Ancyranam Ecclesiam Basilius obtinuit Lucius vero in vincula conjectus, mortem obiit. Paulus perpetuo exsilio damnatus, Cucusum Armeniæ abductus est : ibique extremum diem clausit : B utrum morbo, an vi exstinctus, equidem ignoro. Socr., lib. 11, c. 26, 27. C Fama tamen etiamnum viget, eum a Macedonianis laqueo strangulatum esse. Eo autem in exsilium ejecto, Macedonius Ecclesiam occupavit. Qui cum permultis monasteriis quæ Constantinopoli consti- tuerat, pactisque fœderibus cum finitimis episco- pis sese communiisset, fautores Pauli variis modis vexasse dicitur. Ac primo quidem ecclesiis eos expulit. Posthæc communicare secum coegit, ita ut multi verberibus cæsi interierint : alii bonis multati, alii civitatis jure spoliati sint : quidam notis in fronte inustis compuncti, quo deinceps ab omnibus dignoscerentur. Quibus compertis, imperator eam rem improbavit, culpamque conje- cit in Macedonium. CAP. III. De martyrio sanctorum notarıorum. Malum enim ad cædes usque progressum fuc- rat. Nam et alii interfecti sunt, et Martyrius ac Marcianus quos utpote Pauli domesticos et con- tubernales, aiunt forti animo mortem pertulisse, cum eos Macedonius præfecto tradidisset, tan- quam auctores necis Hermogenis, et seditionis adversus ipsum, ac postremo depositionis ipsius Macedonii, tunc cum Constantinopolitana VALESII ANNOTATIONES. keliano scriptum iuveni Ita etiam in libro Leonis Allatii, et apud Nicephorum. Quam quidem scripturam magis probo: hæc enim locutio, Paulum sectæ cujusdam auctorem designaret. Hæc verba, et quæ sequuntur usque ad finem hujus capitis, delenda sunt una litura, ul- pote quæ sensum turbant, et aliunde huc irrepse- runt. Ubinam autem collocanda sint, proximo ca- pite dicetur. in libro nono, capite 30, addit eos notarios fuisse Pauli episcopi Constantinopolitani : Hinc est quod titulus hujus capitis ita concipitur, De mar- tyrio sanctorum notariorum. Horum martyrum Mar- ciani ac Martyrii mentio fit in Græcorum Menologio, D die mensis Octobris. Quo die chartopbylax Ecclesiæ Constantinopolitanæ vehebatur equo pa- triarchico, cui superstratum erat album velamen, in processione sanctorum notariorum, ut testatur Balsamo in notis ad tit. Nomocanonis Photii. Fuit et Martyrius quidam_diaconus Ecclesiæ Con- stantinopolitanæ, quem Eusebius tunc episcopus Constantinopolitanus legatum misit ad Julium papam una cum Hesychio diacono, uti testatur Ju- lius papa in Epistola ad Orientales. Verum hic diversus videtur ab isto cujus meminit Sozomenus. Subdiaconus enim dicitur. verba inserere oportet ea quæ supra expunximus, hoc modo : Que ita apte conveniunt loco, ut nulli alteri convenire possint. (44) Τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦντας. In codice Fu- (45) Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαι- (46) Ούς συνοίκους ὄντας Παύλου. Nicephorus (47) Καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως. Post hæc

ΚΕΦΑΛ. Β'. Α Ως πάλιν Κωνστάντιος ἀπελαύνει τὸν Αθα νάσιον, καὶ ὑπερορίζει τοὺς τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύοντας. Καὶ περὶ τοῦ θανάτου Παύλου Κωνσταντινουπόλεως, καὶ ὡς κατέστη πάλιν ἐπὶ τοῦ θρόνου ὁ Μακεδόνιος, κάκιστα έργα ζόμενος. - Ὁ δὲ βασιλεὺς ταῖς διαβολαῖς πεισθεὶς τῶν ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως, ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐκ ἔμεινε γνώμης· ἀλλ᾽ ἀπελαύνεσθαι προσέταξε, παρὰ τὰ πρότερον δεδογμένα τῇ ἐν Σαρδοί συνόδῳ, τῆς καθόδου τυχόντας. Ηνίκα δὴ Μαρκέλλου πάλιν ἐκβληθέντος, τὴν ἐν 'Αγκύρᾳ Ἐκκλησίαν κατέσχε Βασίλειος - Λού κιος δὲ δεσμωτηρίῳ ἐμβληθεὶς, ἀπώλετο. Παῦλος δὲ ἀϊδίῳ φυγῇ καταδικασθεὶς, εἰς Κουκουσὸν τῆς ᾿Αρμενίας ἀπηνέχθη· ἔνθα δὴ καὶ τετελεύτηκε πότερον δὲ νόσῳ ἢ βίᾳ, ἐγὼ μὲν οὐκ ἀκριβῶ. Φήμη δὲ εἰς ἔτι νῦν κρατεί, βρόχῳ αὐτὸν ἀναιρεθῆναι παρὰ τῶν τὰ Μακεδονίου φρονούντων. Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ὑπερορίαν ἀπηνέχθη, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν κατέσχε Μακεδόνιος, μοναστηρίοις πολλοῖς & συνεστήσατο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν περιφράξας ἑαυτὸν, καὶ ταῖς πρὸς τοὺς πέριξ ἐπισκόπους σπονδαῖς λέγεται διαφόρως κακῶσαι τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦν- τας (44), τὰ μὲν πρῶτα τῶν ἐκκλησιῶν αὐτοὺς ἐξελαύνων. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ συγκοινωνεῖν αὐτῷ βιαζόμενος· ὡς πολλοὺς ὑπὸ πληγών διαφθαρήναι τοὺς δὲ οὐσίας, ἄλλους δὲ πολιτείας ἀφαιρεθῆναι τοὺς δὲ ἐπὶ τοῦ μετώπου στιγματίας γενέσθαι, ἵν' επίσημοι εἶεν τοιοῦτοι ὄντες· βασιλέα δὲ μαθόντα καταγνῶναι, καὶ τοὺς ἀμφὶ τὸν Μακεδόνιον ἐν αἰτίᾳ ποιήσασθαι. Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως (45), ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κων- σταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν. ΚΕΦΑΛ. Γ'. • Περὶ τοῦ μαρτυρίου τῶν ἁγίων νοταρίων. Προῆλθε γὰρ τὸ κακὸν καὶ μέχρι φόνων· καὶ γὰρ δὴ ἄλλοι τινὲς ἀνῃρέθησαν, και Μαρτύριος καὶ Μαρκιανός· οὓς συνοίκους ὄντας Παύλου (46), λόγος ἀνδρείως ἀποθανεῖν παραδοθέντας ὑπὸ Μακεδονίου τῷ ὑπάρχῳ, ὡς αιτίους γενομένους τῆς Ἑρμογένους ἀναιρέσεως, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως (47). ΤΗν δὲ ὁ μὲν, ὑποδιάκονος· ὁ δὲ Μαρκιανός, ψάλτης καὶ ἀναγνώστης τῶν θείων Γραφῶν· ὁ δὲ τάφος αὐτοῖς * τοὺς κατὰ Παῦλον φρο- νοῦντας. τὰ Παύλου φρονοῦντας, ρέσεως. οἱ σύνοικοι καὶ ὑπογραμματεῖς χρηματίζοντες Παύλῳ. Καὶ μετὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαιρέσεως, ἡνίκα τοῦτον ἀφείλοντο τὴν Κωνσταν νουπόλεως ἐκκλησίαν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. CAP. I. Quomodo Constantius iterum ejecit Athanasium, eosque qui Consubstantiale asserebant relegavit. Item de morte Pauli Constantinopolitani episcopi, el quomodo Macedonius rursus eam Ecclesiam occupavit, et mala gravissima perpetravit. Imperator vero Constantius, Arianorum calu- mniis fidem adhibens, in eadem sententia stetit: sed episcopos qui in sedes suas restituti fuerant, contra decreta synodi Serdicensis, expelli præce- pit '. Quo quidem tempore, ejecto rursus Marcello, Ancyranam Ecclesiam Basilius obtinuit Lucius vero in vincula conjectus, mortem obiit. Paulus perpetuo exsilio damnatus, Cucusum Armeniæ abductus est : ibique extremum diem clausit : B utrum morbo, an vi exstinctus, equidem ignoro. Socr., lib. 11, c. 26, 27. C Fama tamen etiamnum viget, eum a Macedonianis laqueo strangulatum esse. Eo autem in exsilium ejecto, Macedonius Ecclesiam occupavit. Qui cum permultis monasteriis quæ Constantinopoli consti- tuerat, pactisque fœderibus cum finitimis episco- pis sese communiisset, fautores Pauli variis modis vexasse dicitur. Ac primo quidem ecclesiis eos expulit. Posthæc communicare secum coegit, ita ut multi verberibus cæsi interierint : alii bonis multati, alii civitatis jure spoliati sint : quidam notis in fronte inustis compuncti, quo deinceps ab omnibus dignoscerentur. Quibus compertis, imperator eam rem improbavit, culpamque conje- cit in Macedonium. CAP. III. De martyrio sanctorum notarıorum. Malum enim ad cædes usque progressum fuc- rat. Nam et alii interfecti sunt, et Martyrius ac Marcianus quos utpote Pauli domesticos et con- tubernales, aiunt forti animo mortem pertulisse, cum eos Macedonius præfecto tradidisset, tan- quam auctores necis Hermogenis, et seditionis adversus ipsum, ac postremo depositionis ipsius Macedonii, tunc cum Constantinopolitana VALESII ANNOTATIONES. keliano scriptum iuveni Ita etiam in libro Leonis Allatii, et apud Nicephorum. Quam quidem scripturam magis probo: hæc enim locutio, Paulum sectæ cujusdam auctorem designaret. Hæc verba, et quæ sequuntur usque ad finem hujus capitis, delenda sunt una litura, ul- pote quæ sensum turbant, et aliunde huc irrepse- runt. Ubinam autem collocanda sint, proximo ca- pite dicetur. in libro nono, capite 30, addit eos notarios fuisse Pauli episcopi Constantinopolitani : Hinc est quod titulus hujus capitis ita concipitur, De mar- tyrio sanctorum notariorum. Horum martyrum Mar- ciani ac Martyrii mentio fit in Græcorum Menologio, D die mensis Octobris. Quo die chartopbylax Ecclesiæ Constantinopolitanæ vehebatur equo pa- triarchico, cui superstratum erat album velamen, in processione sanctorum notariorum, ut testatur Balsamo in notis ad tit. Nomocanonis Photii. Fuit et Martyrius quidam_diaconus Ecclesiæ Con- stantinopolitanæ, quem Eusebius tunc episcopus Constantinopolitanus legatum misit ad Julium papam una cum Hesychio diacono, uti testatur Ju- lius papa in Epistola ad Orientales. Verum hic diversus videtur ab isto cujus meminit Sozomenus. Subdiaconus enim dicitur. verba inserere oportet ea quæ supra expunximus, hoc modo : Que ita apte conveniunt loco, ut nulli alteri convenire possint. (44) Τοὺς τὰ Παύλου φρονοῦντας. In codice Fu- (45) Κατὰ ταυτὰ τῆς αὐτοῦ Μακεδονίου καθαι- (46) Ούς συνοίκους ὄντας Παύλου. Nicephorus (47) Καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ στάσεως. Post hæc

πόλεως, οἷα με μαρτύρων μνῆμα, εὐκτήριον οἶκον περικείμενος. Ον οἰκοδομείν ήρξατο Ιωάννης· έτει λεσιούργησε δὲ Σισίνιος, οἱ μετὰ ταῦτα προστάντες τῆς Κωνσταντινουπόλεως Εκκλησίας. Οὐ γὰρ ἄξιον νενομίκασι, μαρτυρίας γερῶν ἀμοιρεῖν αὐτοὺς ὑπὸ Θεοῦ τιμωμένους, καθότι καὶ ὁ τῇδε τόπος, τῶν ἐπὶ θάνατον ἀγομένων ἐνθάδε τὰς κεφαλὰς ἀποτεμνο μένων, τὸ πρὶν ἄβατος ὢν ὑπὸ φασμάτων, ἐκαθάρθη· καὶ δαιμονῶντες τῆς νόσου ἀπηλλάγησαν, καὶ πολλὰ ἄλλα παράδοξα ἐπὶ τῷ τάφῳ αὐτῶν συνέβη. Τάδε μὲν περὶ Μαρτυρίου καὶ Μαρκιανοῦ εἰρήσθω. Εἰ δέ τῷ οὐ πιθανὰ εἶναι δοκεῖ, πόνος οὐδεὶς ἀκριβέστερον παρὰ τῶν εἰδότων μαθεῖν. Ἴσως γὰρ καὶ τούτων θαυμαστότερα ἀφηγήσονται. Α ἐστὶν ἐπίσημος, πρὸ τοῦ τείχους τῆς Κωνσταντινου- Ο ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τῆς εἰς Σίρμιον ἐκστρατείας Κωνσταντίου, καὶ περὶ Βρετανίωνος καὶ Μαγνεντίου· καὶ ὡς Γάλλον Καίσαρα χειροτονήσας, εἰς Εω ἐξ- αποστέλλει. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον ᾿Αθανασίου φυγόντος, Γεώργιος κακῶς ἐποίει (43) τοὺς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον όμοίως αὐτῷ φρονεῖν παραιτουμένους. Ο δὲ βασι- λεὺς ἐπὶ Ἰλλυριούς στρατεύσας, ἧκεν εἰς Σίρμιον, καὶ ἐπὶ ῥηταῖς συνθήκαις εἰς ταυτὸν ἐνθάδε Βρετα νίων ἦλθες. Μεταθεμένων δὲ τῶν ἀναγορευσάντων. αὐτὸν στρατιωτῶν, καὶ μόνον Κωνστάντιον αὐτο- κράτορα καὶ σεβαστὸν ἀναβοώντων· ὧδε γὰρ τάδε γενέσθαι αὐτῷ τε τῷ βασιλεῖ καὶ τοῖς τὰ αὐτοῦ φρονοῦσιν ἐσπουδάζετο, συνῆκε Βρετανίων τὴν προδοσίαν. Πρηνής τε παρὰ τοὺς πόδας κείμενος Κωνσταντίου, ἱκέτης ἐγίνετο. Περιελὼν δὲ αὐτοῦ Κωνστάντιος τὸν βασιλικὸν κόσμον καὶ τὴν ἁλουργίδα, ηλέησε, καὶ ἰδιωτεύειν εἴασε, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἀφθό- νως ἔχειν ἀπὸ τοῦ δημοσίου προσέταξεν · οτά γε λοι πὸν πρεσβύτην, πρεπωδέστερον εἶναι φήσεις βασιλι κῶν ἀπηλλάχθαι φροντίδων, καὶ ἐν ἡσυχία εἶναι, Εἰς ταὐτὸν ἐνθάδε Βρετανίων ἦλθε. Κων. στάντιος ἐκ τῆς ἑας ἐπὶ τὸν κατὰ Μαγνεντίου πόλεμον ἐξορμήσας, ᾠήθη δεῖν πρότερον τέχνη τινὶ φίλιον ἑαυτῷ Βετρανίωνα καταστῆσαι. SOZOMENI Ecclesia expulsus est. Erat auten Martyrius qui- dem subdiaconus ; Marcianus vero cantor et le- ctor sacraruin Scripturarum. Eorum sepulcrum est ante muros urbis regia, admodum insigne, ecclesia ambitu circumdatum, tanquam martyrum monumentum. Quam quidem ecclesiam exstruere primum cœpit Joannes; absolvit autem Sisin- nius qui postea Ecclesiæ Constantinopolitana fuerunt antistites. Indignum enim censuerunt, præmiis atque honoribus martyrii eos fraudari, quos Deus ipse honore affecerat. Quippe locus ille, ubi olim noxii qui ad mortem ducebantur, capite truncari solebant, cum antea propter spe- etra inaccessus esset, deinceps purgatus est, et demoniaci morbo liberali sunt, multaque alia miracula ad illorum tumulum contigerunt. Et hæc quidem de Martyrio et Marciano dicta sint a nobis. Quæ si cui minus credibilia videbuntur, facile est res istas ex iis qui eas norant, accura- tius perdiscere. Nam fortasse adhuc mirabiliora iis quæ dixi narraturi sunt. CAP. 1V. De expeditione Constantii in Illyricum, deque Ve- tranione et Magnentio; nique Constantius Gal- lum Cæsarem renuntiatum in Orientem misit. Sub idem tempus, cum Athanasius fuga elapsus. fuisset, Georgius in Egypto eos qui consentire ipi renuebant, graviter exagitavit. Imperator vero suscepta in Illyricum expeditione, Sir- mium venit. Eodem etiam se contulit Vetranio, pactis quibusdam inter ipsos conditionibus. Porro cum milites, a quibus imperator renuntiatus fue- rat, sentenţiam mutassent, solumque Constantium imperatorem et Augustuin proclamarent: nam et Constantius ipse, et qui ei favebant, omni studio egerant ut id fieret ; proditum se intellexit Ve- trauio '. Pronusque adl pedes abjectus Constantii, supplicare ei cœpit. Constantius vero, adempto illi imperiali cultu et purpura, vicem ejus misera- tus, concessit ei ut privatus maneret, et annonam ex publico copiose illi suppeditari præcepit: con- venientius esse dicens, ut tanquam senex, curis • Socr. lib. 11, c. 27, 28. B VALESII ANNOTATIONES. menus. Nam nec Athanasius sede sua exturbatus est a Constantio, nec Georgius in ejus locum sub- - - stitutus, nisi confecto bello adversus tyrannos, cum Constantius ex omni parte securus, universum imperium Romanum solus obtineret. VARIORUM. · D care, cum iis sacramentis quibus sancle promisis- Con- stantine ex Oriente profectus ad bellum contra Ma- gnentium gerendum, arte quadam Vetranionem prius amicitia sibi devinciendum arbitratus est. Huic persuasit, ut in unum copiæ cogerentur, et publicum de gerendo contra Magnentium bello concilium ha- beretur. Vetranione Constantii verbis decepto, quod- dam in tribunal, hac ipsa de causa paratum, ascen· derunt. Constantius priorem dicendi locum, ob ge- meris dignitatem nactus, nulla non orationis parte militibus liberalitatem paternam ad animum revo- sent, omni se benevolentia plios ipsius complexuros. Simul petere ne committerent ut impune Magnen- tius evaderet, qui Constantini filium occidisset, quo- cum multa bella confecissent, et a quo muneribus af- fecti maximis essent. Hæc ubi milites audivissent, opimis jam ante donis occupati, adulterinos impera- tores expurgandos esse clamarunt. Simul exuium purpura Vetranionem de tribunali detrahunt, privatus viveret. Constantius autem, nihil passus in illum designari gravius, in Bithynia vitam exigenti sumptum pro victu necessarium assignavit. Zosim. Hist. lib. 11, pag. 694. Contigit Vetranionis abdi- catio anuo Chr. 350, die Decembris. (48) Γεώργιος κακῶς ἐποίει. Errat hic Sozo-

πόλεως, οἷα με μαρτύρων μνῆμα, εὐκτήριον οἶκον περικείμενος. Ον οἰκοδομείν ήρξατο Ιωάννης· έτει λεσιούργησε δὲ Σισίνιος, οἱ μετὰ ταῦτα προστάντες τῆς Κωνσταντινουπόλεως Εκκλησίας. Οὐ γὰρ ἄξιον νενομίκασι, μαρτυρίας γερῶν ἀμοιρεῖν αὐτοὺς ὑπὸ Θεοῦ τιμωμένους, καθότι καὶ ὁ τῇδε τόπος, τῶν ἐπὶ θάνατον ἀγομένων ἐνθάδε τὰς κεφαλὰς ἀποτεμνο μένων, τὸ πρὶν ἄβατος ὢν ὑπὸ φασμάτων, ἐκαθάρθη· καὶ δαιμονῶντες τῆς νόσου ἀπηλλάγησαν, καὶ πολλὰ ἄλλα παράδοξα ἐπὶ τῷ τάφῳ αὐτῶν συνέβη. Τάδε μὲν περὶ Μαρτυρίου καὶ Μαρκιανοῦ εἰρήσθω. Εἰ δέ τῷ οὐ πιθανὰ εἶναι δοκεῖ, πόνος οὐδεὶς ἀκριβέστερον παρὰ τῶν εἰδότων μαθεῖν. Ἴσως γὰρ καὶ τούτων θαυμαστότερα ἀφηγήσονται. Α ἐστὶν ἐπίσημος, πρὸ τοῦ τείχους τῆς Κωνσταντινου- Ο ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τῆς εἰς Σίρμιον ἐκστρατείας Κωνσταντίου, καὶ περὶ Βρετανίωνος καὶ Μαγνεντίου· καὶ ὡς Γάλλον Καίσαρα χειροτονήσας, εἰς Εω ἐξ- αποστέλλει. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον ᾿Αθανασίου φυγόντος, Γεώργιος κακῶς ἐποίει (43) τοὺς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον όμοίως αὐτῷ φρονεῖν παραιτουμένους. Ο δὲ βασι- λεὺς ἐπὶ Ἰλλυριούς στρατεύσας, ἧκεν εἰς Σίρμιον, καὶ ἐπὶ ῥηταῖς συνθήκαις εἰς ταυτὸν ἐνθάδε Βρετα νίων ἦλθες. Μεταθεμένων δὲ τῶν ἀναγορευσάντων. αὐτὸν στρατιωτῶν, καὶ μόνον Κωνστάντιον αὐτο- κράτορα καὶ σεβαστὸν ἀναβοώντων· ὧδε γὰρ τάδε γενέσθαι αὐτῷ τε τῷ βασιλεῖ καὶ τοῖς τὰ αὐτοῦ φρονοῦσιν ἐσπουδάζετο, συνῆκε Βρετανίων τὴν προδοσίαν. Πρηνής τε παρὰ τοὺς πόδας κείμενος Κωνσταντίου, ἱκέτης ἐγίνετο. Περιελὼν δὲ αὐτοῦ Κωνστάντιος τὸν βασιλικὸν κόσμον καὶ τὴν ἁλουργίδα, ηλέησε, καὶ ἰδιωτεύειν εἴασε, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἀφθό- νως ἔχειν ἀπὸ τοῦ δημοσίου προσέταξεν · οτά γε λοι πὸν πρεσβύτην, πρεπωδέστερον εἶναι φήσεις βασιλι κῶν ἀπηλλάχθαι φροντίδων, καὶ ἐν ἡσυχία εἶναι, Εἰς ταὐτὸν ἐνθάδε Βρετανίων ἦλθε. Κων. στάντιος ἐκ τῆς ἑας ἐπὶ τὸν κατὰ Μαγνεντίου πόλεμον ἐξορμήσας, ᾠήθη δεῖν πρότερον τέχνη τινὶ φίλιον ἑαυτῷ Βετρανίωνα καταστῆσαι. SOZOMENI Ecclesia expulsus est. Erat auten Martyrius qui- dem subdiaconus ; Marcianus vero cantor et le- ctor sacraruin Scripturarum. Eorum sepulcrum est ante muros urbis regia, admodum insigne, ecclesia ambitu circumdatum, tanquam martyrum monumentum. Quam quidem ecclesiam exstruere primum cœpit Joannes; absolvit autem Sisin- nius qui postea Ecclesiæ Constantinopolitana fuerunt antistites. Indignum enim censuerunt, præmiis atque honoribus martyrii eos fraudari, quos Deus ipse honore affecerat. Quippe locus ille, ubi olim noxii qui ad mortem ducebantur, capite truncari solebant, cum antea propter spe- etra inaccessus esset, deinceps purgatus est, et demoniaci morbo liberali sunt, multaque alia miracula ad illorum tumulum contigerunt. Et hæc quidem de Martyrio et Marciano dicta sint a nobis. Quæ si cui minus credibilia videbuntur, facile est res istas ex iis qui eas norant, accura- tius perdiscere. Nam fortasse adhuc mirabiliora iis quæ dixi narraturi sunt. CAP. 1V. De expeditione Constantii in Illyricum, deque Ve- tranione et Magnentio; nique Constantius Gal- lum Cæsarem renuntiatum in Orientem misit. Sub idem tempus, cum Athanasius fuga elapsus. fuisset, Georgius in Egypto eos qui consentire ipi renuebant, graviter exagitavit. Imperator vero suscepta in Illyricum expeditione, Sir- mium venit. Eodem etiam se contulit Vetranio, pactis quibusdam inter ipsos conditionibus. Porro cum milites, a quibus imperator renuntiatus fue- rat, sentenţiam mutassent, solumque Constantium imperatorem et Augustuin proclamarent: nam et Constantius ipse, et qui ei favebant, omni studio egerant ut id fieret ; proditum se intellexit Ve- trauio '. Pronusque adl pedes abjectus Constantii, supplicare ei cœpit. Constantius vero, adempto illi imperiali cultu et purpura, vicem ejus misera- tus, concessit ei ut privatus maneret, et annonam ex publico copiose illi suppeditari præcepit: con- venientius esse dicens, ut tanquam senex, curis • Socr. lib. 11, c. 27, 28. B VALESII ANNOTATIONES. menus. Nam nec Athanasius sede sua exturbatus est a Constantio, nec Georgius in ejus locum sub- - - stitutus, nisi confecto bello adversus tyrannos, cum Constantius ex omni parte securus, universum imperium Romanum solus obtineret. VARIORUM. · D care, cum iis sacramentis quibus sancle promisis- Con- stantine ex Oriente profectus ad bellum contra Ma- gnentium gerendum, arte quadam Vetranionem prius amicitia sibi devinciendum arbitratus est. Huic persuasit, ut in unum copiæ cogerentur, et publicum de gerendo contra Magnentium bello concilium ha- beretur. Vetranione Constantii verbis decepto, quod- dam in tribunal, hac ipsa de causa paratum, ascen· derunt. Constantius priorem dicendi locum, ob ge- meris dignitatem nactus, nulla non orationis parte militibus liberalitatem paternam ad animum revo- sent, omni se benevolentia plios ipsius complexuros. Simul petere ne committerent ut impune Magnen- tius evaderet, qui Constantini filium occidisset, quo- cum multa bella confecissent, et a quo muneribus af- fecti maximis essent. Hæc ubi milites audivissent, opimis jam ante donis occupati, adulterinos impera- tores expurgandos esse clamarunt. Simul exuium purpura Vetranionem de tribunali detrahunt, privatus viveret. Constantius autem, nihil passus in illum designari gravius, in Bithynia vitam exigenti sumptum pro victu necessarium assignavit. Zosim. Hist. lib. 11, pag. 694. Contigit Vetranionis abdi- catio anuo Chr. 350, die Decembris. (48) Γεώργιος κακῶς ἐποίει. Errat hic Sozo-

Ἐπεὶ δὲ τὰ κατὰ Βρετανίωνα ὧδε αὐτῷ ἀπέβη, & πλείστην κατὰ Μαγνεντίου στρατείαν ἐξέπεμψεν εἰς Ἰταλίαν· Γάλλον δὲ τὸν αὐτοῦ ἀνεψιόν Καίσαρα καταστήσας, εἰς Συρίαν ἀπέστειλεν, ἐπὶ φυλακή του κατὰ τὴν Εω κλίματος. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Ως Κυρίλλου μετὰ Μάξιμον τὴν ἱεροσύνην ιθύνοντος, πάλιν σταυροῦ τύπος μέγιστος ἐν οὐρανῷ ἐπὶ πολλαῖς ἡμέραις ἐφάνη, υπερλάμ πων καὶ ἥλιον. Ἐν δὲ τῷ τότε Κυρίλλου μετὰ Μάξιμον τὴν Ἱερο σολύμων Εκκλησίαν ἐπιτροπεύσαντος, σταυροῦ ση- μεῖον ἐν τῷ οὐρανῷ ἀνεφάνη, καταυγάζον λαμπρώς, οὐχ οἷον κομήτης ταῖς ἐλλάμψεσιν ἀποῤῥέων, ἀλλ' ἐν συστάσει πολλοῦ φωτὸς ἐπιεικῶς πυκνὸν καὶ δια φανές· μῆκος μὲν ὅσον ἐκ τοῦ Κρανίου μέχρι τοῦ ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἀμφὶ δέκα καὶ πέντε στάδια τὸν ὑπὲρ τὸν χῶρον τοῦτον οὐρανὸν ἀπολαβόν. Εύρος δὲ, τῷ μήκει ἀνάλογον. Ὡς ἐπὶ παραδόξῳ δὲ τῷ συμ- βεβηκότι θαύματι, καὶ δέος (49) πάντας ἔσχεν. Οἰκίας δὲ καὶ ἀγορᾶς, καὶ ὅπερ ἔτυχεν έκαστος έργα- ζόμενος καταλιπών, ἅμα παισὶ καὶ γυναιξὶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν συνῆλθον, καὶ κοινῇ τὸν Χριστὸν ὕμνουν, καὶ Θεὸν προθύμως ώμολόγουν. Οὐ μετρίως δὲ καὶ πᾶν τὸ καθ᾿ ἡμᾶς οἰκούμενον ἡ περὶ τούτου ἀγγελία κατέπληξεν. Εγένετο δὲ τοῦτο οὐκ εἰς μακράν. Ως γὰρ εἰώθει, ἐκ πάσης, ὡς εἰπεῖν, γῆς κατ' εὐχὴν καὶ ἱστορίαν τῶν τῇδε τόπων Ἱεροσολύμων ένδη μοῦντες, ὧν ἐγένοντο θεαταί, τοῖς οἰκείοις ἐμήνυσαν. Εγνω δὲ τοῦτο καὶ ὁ βασιλεὺς, ἄλλων τε πολλῶν ἀναγγειλάντων, καὶ Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου (50) γράψαντος '. Ελέγετο δὲ παρὰ τῶν τὰ τοιάδε ἐπισ στημόνων, κατά τινα προφητείαν θείαν, πάλαι ταῦτα προμεμηνύσθαι ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις. Καὶ τὸ μὲν ὧδε συμβάν, πολλούς Ελλήνων καὶ Ἰουδαίων εἰς Χριστιανισμὸν ἐπηγάγετο. θαῦμά τε καὶ δέος πάντας ἔσχεν. πρὸς δὲ τῷ θαύματι καὶ πᾶσι δέος ἐπὶ - τῷ παραδόξῳ ἐνῆν. Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου γράψαντος. Ἐν ταῖς ἁγίας; ταύταις ἡμέραις τῆς ἁγίας Πεντηκοστής, Νόνναις Μαΐαις, περὶ τρίτην ώραν, παμμεγέθης ο σταυρός, ἐκ φωτός κατεσκευασμένος ἐν οὐρανῷ. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 1V. imperii in posterum liberaretur, et quietam vitam B C degeret. Hoc successu rebus gestis adversus Ve- tranionem, ingentem exercitum in Italiam contra Magnentium misit. Gallum vero patruelem suum, Cæsarem nuncupatum in Syriam amanda- vit, ut Orientis provincias defenderet. CAP. V. Qualiter Cyrillo Ecclesiam llierosolymitanam post Maximum gubernante, crucis signum iterum in cælo visum est per plures dies, splendore solem superans. Eodem tempore cum Cyrillus Hierosolymorum Ecclesiam post Maximum administraret, crucis signum in cœlo apparuit, splendide refulgens, non ut cometes difluentibus radiis, sed plurima luce collecta densatum ac perspicuum: longitu- dine quidem a Calvariæ loco ad montem Olivarum, id est circiter quindecim stadia, totum cœlum quod tractumn illum superemninet, complectens. Latitudo vero respondebat longitudini. Porro ob fem tam insolitam tamque inopinatam, admiratio simul ac metus omnes invasit. Relictisque ædibus, et foro et opere quod quisque præ manibus ha- bebat, universi cuin uxoribus et liberis ad eccle- siam confluxerunt, uno consensu Christum lau- dantes, Deumque alacri animo confitentes. Porro ejus rei nuntius omnes orbis Romani provincias non mediocriter conturbavit. Brevi autem id ubi.. que nuntiatum est. Nam cum ex omnibus, ut ita dixerim, orbis partibus, ut moris est, partim orandi, partim sacra loca perlustrandi causa Hierosolymis adessent peregrini, ea quæ oculis vi- derant, suis postea retulerunt. Ipse quoque im- perator ea de re certior factus est, tum ex mul- torum aliorum relatione, tum ex litteris Cyrilli episcopi ad ipsum datis. Hæc autem in sacris Li- bris olim prædicta fuisse per divinam quamdam prophetiam, viri istiusmodi rerum gnari asserebant. Et boc quidem signum plurimos gentiles ac Judæos ad Christianam religionem pertraxit. ' Socr., lip. 11, c. 28. VALESI ANNOTATIONES. menus scripserit Quod longe est elegantius. Emmendationem nostram confirmat Nicephorus, qui hunc Sozomeni locum ila expressit: num epistola Cyrilli episcopi Hierosolymitani, ad Constantium imperatorem ea de re scripta. VARIORUM. · Πlabe- D horis supra terram aperte conspecla, coruscis splen tur epistola Cyrilli ad Constantium Gr. Lat. inter ejus Opera, pag. edit. Oxon. 1705, in qua de Ostento crucis in colo sic scribit: Sanctis hisce diebus sanctæ Pentecostes, Nonis Muiis, cir- citer horam tertiam, omnium maxima crux, ex lu- mine constans in cœlo, super sanctissimum montem Golgotha, et usque ad sanctum montem Olivarum extensa, apparuit: non uni aut alteri tantum visa; sed universæ civitatis multitudini manifestissime ostensa : neque, ut aliquis forte putaverit, celeriter secundum phantasiam percurrens: sed compluribus doribus radios superans solares : nam si ab illis su- peraretur, certe offuscaretur et lateret. Adeo excel- lentiores quam sol emittebat fulgores, ut illico uni- versæ civitatis multitudo ad sanctam ecclesiam con- curreret, metu illius divini prodigii non sine lætitia concitata, juvenum simul et senum, virorum et mu- lierum, et omnis ætatis, ad ipsas usque in thalamis per domos recumbentes puellas, vicinorum hospitum Christianorum, et aliunde advenientium ethnicorum ingens erat spectaculum, qui tum concordi et uno ore omnes Jesum Christum Dominum nostrum, Filium Dei unigenitum, ejusmodi mirabilium effector laudabunt. Frustra hujus epistoke auctoritar imminuere conatur Rivetus. (49) Θαύματι καὶ δέος. Non dubito quin Sozo- (50) Καὶ Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου. Exstat etiamn-

Ἐπεὶ δὲ τὰ κατὰ Βρετανίωνα ὧδε αὐτῷ ἀπέβη, & πλείστην κατὰ Μαγνεντίου στρατείαν ἐξέπεμψεν εἰς Ἰταλίαν· Γάλλον δὲ τὸν αὐτοῦ ἀνεψιόν Καίσαρα καταστήσας, εἰς Συρίαν ἀπέστειλεν, ἐπὶ φυλακή του κατὰ τὴν Εω κλίματος. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Ως Κυρίλλου μετὰ Μάξιμον τὴν ἱεροσύνην ιθύνοντος, πάλιν σταυροῦ τύπος μέγιστος ἐν οὐρανῷ ἐπὶ πολλαῖς ἡμέραις ἐφάνη, υπερλάμ πων καὶ ἥλιον. Ἐν δὲ τῷ τότε Κυρίλλου μετὰ Μάξιμον τὴν Ἱερο σολύμων Εκκλησίαν ἐπιτροπεύσαντος, σταυροῦ ση- μεῖον ἐν τῷ οὐρανῷ ἀνεφάνη, καταυγάζον λαμπρώς, οὐχ οἷον κομήτης ταῖς ἐλλάμψεσιν ἀποῤῥέων, ἀλλ' ἐν συστάσει πολλοῦ φωτὸς ἐπιεικῶς πυκνὸν καὶ δια φανές· μῆκος μὲν ὅσον ἐκ τοῦ Κρανίου μέχρι τοῦ ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἀμφὶ δέκα καὶ πέντε στάδια τὸν ὑπὲρ τὸν χῶρον τοῦτον οὐρανὸν ἀπολαβόν. Εύρος δὲ, τῷ μήκει ἀνάλογον. Ὡς ἐπὶ παραδόξῳ δὲ τῷ συμ- βεβηκότι θαύματι, καὶ δέος (49) πάντας ἔσχεν. Οἰκίας δὲ καὶ ἀγορᾶς, καὶ ὅπερ ἔτυχεν έκαστος έργα- ζόμενος καταλιπών, ἅμα παισὶ καὶ γυναιξὶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν συνῆλθον, καὶ κοινῇ τὸν Χριστὸν ὕμνουν, καὶ Θεὸν προθύμως ώμολόγουν. Οὐ μετρίως δὲ καὶ πᾶν τὸ καθ᾿ ἡμᾶς οἰκούμενον ἡ περὶ τούτου ἀγγελία κατέπληξεν. Εγένετο δὲ τοῦτο οὐκ εἰς μακράν. Ως γὰρ εἰώθει, ἐκ πάσης, ὡς εἰπεῖν, γῆς κατ' εὐχὴν καὶ ἱστορίαν τῶν τῇδε τόπων Ἱεροσολύμων ένδη μοῦντες, ὧν ἐγένοντο θεαταί, τοῖς οἰκείοις ἐμήνυσαν. Εγνω δὲ τοῦτο καὶ ὁ βασιλεὺς, ἄλλων τε πολλῶν ἀναγγειλάντων, καὶ Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου (50) γράψαντος '. Ελέγετο δὲ παρὰ τῶν τὰ τοιάδε ἐπισ στημόνων, κατά τινα προφητείαν θείαν, πάλαι ταῦτα προμεμηνύσθαι ἐν ταῖς ἱεραῖς βίβλοις. Καὶ τὸ μὲν ὧδε συμβάν, πολλούς Ελλήνων καὶ Ἰουδαίων εἰς Χριστιανισμὸν ἐπηγάγετο. θαῦμά τε καὶ δέος πάντας ἔσχεν. πρὸς δὲ τῷ θαύματι καὶ πᾶσι δέος ἐπὶ - τῷ παραδόξῳ ἐνῆν. Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου γράψαντος. Ἐν ταῖς ἁγίας; ταύταις ἡμέραις τῆς ἁγίας Πεντηκοστής, Νόνναις Μαΐαις, περὶ τρίτην ώραν, παμμεγέθης ο σταυρός, ἐκ φωτός κατεσκευασμένος ἐν οὐρανῷ. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 1V. imperii in posterum liberaretur, et quietam vitam B C degeret. Hoc successu rebus gestis adversus Ve- tranionem, ingentem exercitum in Italiam contra Magnentium misit. Gallum vero patruelem suum, Cæsarem nuncupatum in Syriam amanda- vit, ut Orientis provincias defenderet. CAP. V. Qualiter Cyrillo Ecclesiam llierosolymitanam post Maximum gubernante, crucis signum iterum in cælo visum est per plures dies, splendore solem superans. Eodem tempore cum Cyrillus Hierosolymorum Ecclesiam post Maximum administraret, crucis signum in cœlo apparuit, splendide refulgens, non ut cometes difluentibus radiis, sed plurima luce collecta densatum ac perspicuum: longitu- dine quidem a Calvariæ loco ad montem Olivarum, id est circiter quindecim stadia, totum cœlum quod tractumn illum superemninet, complectens. Latitudo vero respondebat longitudini. Porro ob fem tam insolitam tamque inopinatam, admiratio simul ac metus omnes invasit. Relictisque ædibus, et foro et opere quod quisque præ manibus ha- bebat, universi cuin uxoribus et liberis ad eccle- siam confluxerunt, uno consensu Christum lau- dantes, Deumque alacri animo confitentes. Porro ejus rei nuntius omnes orbis Romani provincias non mediocriter conturbavit. Brevi autem id ubi.. que nuntiatum est. Nam cum ex omnibus, ut ita dixerim, orbis partibus, ut moris est, partim orandi, partim sacra loca perlustrandi causa Hierosolymis adessent peregrini, ea quæ oculis vi- derant, suis postea retulerunt. Ipse quoque im- perator ea de re certior factus est, tum ex mul- torum aliorum relatione, tum ex litteris Cyrilli episcopi ad ipsum datis. Hæc autem in sacris Li- bris olim prædicta fuisse per divinam quamdam prophetiam, viri istiusmodi rerum gnari asserebant. Et boc quidem signum plurimos gentiles ac Judæos ad Christianam religionem pertraxit. ' Socr., lip. 11, c. 28. VALESI ANNOTATIONES. menus scripserit Quod longe est elegantius. Emmendationem nostram confirmat Nicephorus, qui hunc Sozomeni locum ila expressit: num epistola Cyrilli episcopi Hierosolymitani, ad Constantium imperatorem ea de re scripta. VARIORUM. · Πlabe- D horis supra terram aperte conspecla, coruscis splen tur epistola Cyrilli ad Constantium Gr. Lat. inter ejus Opera, pag. edit. Oxon. 1705, in qua de Ostento crucis in colo sic scribit: Sanctis hisce diebus sanctæ Pentecostes, Nonis Muiis, cir- citer horam tertiam, omnium maxima crux, ex lu- mine constans in cœlo, super sanctissimum montem Golgotha, et usque ad sanctum montem Olivarum extensa, apparuit: non uni aut alteri tantum visa; sed universæ civitatis multitudini manifestissime ostensa : neque, ut aliquis forte putaverit, celeriter secundum phantasiam percurrens: sed compluribus doribus radios superans solares : nam si ab illis su- peraretur, certe offuscaretur et lateret. Adeo excel- lentiores quam sol emittebat fulgores, ut illico uni- versæ civitatis multitudo ad sanctam ecclesiam con- curreret, metu illius divini prodigii non sine lætitia concitata, juvenum simul et senum, virorum et mu- lierum, et omnis ætatis, ad ipsas usque in thalamis per domos recumbentes puellas, vicinorum hospitum Christianorum, et aliunde advenientium ethnicorum ingens erat spectaculum, qui tum concordi et uno ore omnes Jesum Christum Dominum nostrum, Filium Dei unigenitum, ejusmodi mirabilium effector laudabunt. Frustra hujus epistoke auctoritar imminuere conatur Rivetus. (49) Θαύματι καὶ δέος. Non dubito quin Sozo- (50) Καὶ Κυρίλλου τοῦ ἐπισκόπου. Exstat etiamn-

ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ Φωτεινοῦ τοῦ Σιρμίου, καὶ τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ ἐν Σιρμίῳ συνόδου καὶ περὶ τῶν τριῶν τῆς πίστεως εκθέσεων· καὶ ὡς μετὰ τὴν καθαίρεσιν Φωτεινὸς καλού- μενος, ἀπεῖκε· καὶ ὡς παρὰ Βασιλᾶ τοῦ 'Αγ- κύρας ἀπηλέγχθη κενά φρυαττόμενος. Ἐν τούτῳ δὲ Φωτεινὸς τὴν ἐν Σιρμίῳ Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεύων, ἤδη πρότερον καινῆς αἱρέσεως εἶσα ηγητής γενόμενος, ἔτι τοῦ βασιλέως ἐπιδημοῦντος ἐνθάδε, ἀναφανδόν τῷ οἰκείῳ συνίστατο δόγματι. Φύσεως δὲ ἔχων εὖ λέγειν (51), καὶ πείθειν ἱκανὸς, πολλοὺς εἰς τὴν ὁμοίαν αὐτῷ δόξαν ἐπηγάγετο. Ἔλεγε δὲ ὡς Θεὸς μέν ἐστι παντοκράτωρ εἷς, ὁ τῷ ἰδίῳ λόγῳ τὰ πάντα δημιουργήσας. Τὴν δὲ πρὸ αἰώνων γέννησίν τε καὶ ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ οὐ Β προσίετο· ἀλλ' ἐκ Μαρίας γεγενῆσθαι τὸν Χριστὸν εἰσηγεῖτο. Περιπύστου δὲ πολλοῖς γενομένου τοιού- του δόγματος, χαλεπῶς ἔφερον οἵ τε ἐκ τῆς Δύσεως καὶ τῆς Ἑας ἐπίσκοποι, καὶ κοινῇ ταῦτα νεωτερί ζεσθαι καθ᾽ ὧν ἕκαστος ἐδόξαζεν, ἡγοῦντο. Καθ ἀπαξ γὰρ τὸ διαφωνεῖν ἐδείκνυτο τῆς Φωτεινού πί- στεως, πρός τε τῶν ἐν Νικαίᾳ τὴν παράδοσιν θαυμα ζόντων, καὶ τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐπαινούντων. Ἐπὶ τούτοις δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς ἐχαλέπαινεν. Ἐν ἱὲ τῷ τότε ἐν Σιρμίῳ διατρίβων, σύνοδον συνεκάλεσε. Καὶ συνῆλθον ἐκ μὲν τῆς Εω ἄλλοι τε, καὶ Γεώργιος ὁ τὴν ᾿Αλεξανδρέων ἐπιτραπείς Εκκλησίαν, καὶ Βασί λειος ὁ ᾿Αγκύρας ἐπίσκοπος, καὶ Μάρκος ὁ ᾿Αρεθού- σης. Ἐκ δὲ τῆς Δύσεως, Ουάλης τε ὁ ἐκ Μούρσων (52), καὶ ῞Οσιος ὁ ὁμολογητής· ὃς καὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ συν όδου κοινωνήσας. ἄκων καὶ ταύτης μετέσχε. Οὗτος γὰρ οὐ πολλῷ πρότερον ἐξ ἐπιβουλῆς τῶν τὰ 'Αρείου φρονούντων ὑπερορίαν οἰκεῖν καταδικασθεὶς, σπουδῇ τῶν ἐν Σιρμίῳ συνελθόντων, μετεκλήθη παρὰ τοῦ βασιλέως. λοντο γὰρ ὡς εἰ πειθοί τινι ἢ βίᾳ σύμ- ψηφον σφίσι ποιήσουσιν, ἐπισημότατον ὄντα, καὶ πρὸς πάντων θαυμαζόμενον, ἀξιόχρεως αὐτοῖς ἔσται μάρτυς οἰκείου δόγματος. Ἐπεὶ οὖν ἐν Σιρμίῳ συν- ἦλθον· ἔτος δὲ τοῦτο ἦν μετὰ τὴν Σεργίου καὶ Νι γριανοῦ ὑπατείαν, ἡνίκα οὐδεὶς ὕπατος, οὔτε ἐκ τῆς Εω, οὔτε ἐκ τῆς Δύσεως ἀνεδείχθη, διὰ τὴν συμβᾶσαν προφάσει τῶν τυράννων περὶ τὰ κοινὰ ταραχὴν, τὴν μὲν Φωτεινὴν καθεῖλον, ὡς τὰ Σαβελλίου καὶ Παύλου. τοῦ Σαμοσατέως φρονοῦντα. Μετὰ δὲ ταῦτα πάλιν παρὰ τὰ πρότερον δεδογμένα περὶ τῆς πίστεως, τρεῖς ἐκθέσεις ἐξέδωκαν. ἂν τὴν μὲν, τῇ Ἑλλήνων φωνῇ · τὰς δὲ τῇ Ῥωμαίων συνέταξαν, ἐν πολλοῖς περί τε ῥητὸν καὶ ἔννοιαν, οὔτε ἑαυταῖς οὔτε ταῖς προτέραις δεδεγμέναις (55) συμφωνούσας. Ιστέον μέντοι ὡς ἡ Ἑλληνικὴ οὔτε ὁμοούσιον, οὔτε ὁμοιοούσιον τῷ Πα- τρὶ τὸν Υἱὸν εἶπε· τοὺς δὲ φάσκοντας αὐτὸν ἄναρχον φύσεως δὲ ἔχων εὖ λέγειν τε, καὶ πείθειν ἱκανὸς, Ουάλης τε ὁ ἐκ Μούρ- πρότερον δεδογμέναις. CAP. VI. SOZOMENI De Photino Sirmiensi episcopo, deque ejus haresi, et de synodo Sirmii adversus illum congregata, deque tribus fidei formulis. Item quomodo Photinus post depositionem sollicitatus, episcopatum recu- savit, utque a Basilio Ancyrano convictus est ut inania loquens. Per idem tempus Photinus antistes Sirmiensis Ecclesiæ, qui novæ cujusdam opiniouis jam antea auctor exstiterat, imperatore in ea urbe adhuc commorante, errorem suum palam asserere nou dubitavit '. Cumque naturali quadam facundia pol- leret, et ad persuadendum esset aptissimus, plu- rimos ad opinionem suam pertrahebat. Aiebat au- tem unum quidem esse Deumn omnipotentem, qui A Verbo suo cuncta fecisset. Generationem vero et exsistentiam Filii ante sæcula non admittebat: sed Christum ex Maria initium habuisse affirmabat. Hac opinione passim apud omnes divulgata, com- moti sunt tam Orientis quam Occidentis episcopi, et coutra suam quisque fidem, hujus dogmatis no- vitatem introduci censuerunt. Prorsus enim Pho- tini dogma ab utraque parte dissentire ostende- batur, tam eorum qui Nicæni concilii doctrinam susicipebant, quam illorum qui opinionem Arii amplectebantur. Sed et imperator non mediocriter indignatus est. Qui cum eo tempore Sirmii mora- retur, episcoporum synodum convocavit. Et ex Orientis quidem partibus, tum alii plures conve- nerunt, tum Georgius Alexandrinæ Ecclesiæ epi- scopus, Basilius Ancyra, Marcus Arebuse. Ex Occidentalibus autem provinciis Valens Mursæ episcopus, et Hosius confessor: qui cum Nicæni concilii particeps fuisset, huic synodo interfuit in- vitus. Hic enim paulo antea fraude atque insidiis Arianorum exsilio damnatus, tunc studio eorum qui Sirmii convenerant, ab imperatore ad synodum vocatus est. Existimabant enim illi, si eum doctri- næ suæ consentire ac suffragari fecissent, virum celeberrimum, et ab omnibus uno consensu lau- datum, se locupletissimum testem sui dogmatis ha- bituros. Postquam Sirmii in unum convenerunt: proximus hic erat annus post consulatum Sergii et Nigriniani : quo anno nec in Oriente, nec ig Occidente consul quisquam renuntiatus est propter motum a tyrannis in republica excitatum : Photi- num quidem deposuerunt, utpote idem cum Sabel- lio ac Paulo Samosatensi sentientem. His autem peractis, contra ea quæ prius de fide decreta fuc- rant, tres formulas ediderunt. Quarum unam Graco sermone, reliquas Latina lingua scripse- runt; nec verbis, nec sensu, plerisque in locis, aut Socr., lib. 11, cap. 29. C VALESII ANNOTATIONES. puto, etc. Vulgata enim lectio ferri non potest. Leonis Allatii scriptum est, Gwy. Porro de hac Sirmiensi synodo adversus Photinum, vide quæ notavi ad librum secundum flistoric Socratis, cap. 29. Ceterum de his tribus fidei formulis, vide, si placet, quae notavi ad librum sc- cundum Socratis. (51) Φύσεως δὲ ἔχων εὖ λέγειν. Scribendum (52) Ουάλης τε καὶ Μούρσων. Rectius in codice (55) Προτέραις δεδογμέναις. Malim scribere ταῖς

Β - οὐσίαν, Εt εἶναι, ἢ πλατυνομένην τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱὸν ποιεῖν, ἢ συντετάχθαι, ἀλλὰ μὴ ὑποτετάχθαι τῷ Παρ τρὶ δόξαντας, ἀποκηρύττειν. θατέρα δὲ τῶν Ῥωμαῖ κῶν, περὶ μὲν οὐσίας ἣν σουσταντίαν 'Ρωμαῖοι ἀνα- μάζουσιν, εἴ τε ὁμοιοούσιος, εἴ τε ὁμοούσιος ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί, παντελῶς ἀπαγορεύει λέγειν, ὡς οὔτε ταῖς ἱεραῖς εἰρημένα Γραφαῖς, οὔτε ἀνθρώπων ἐννοίαις καὶ γνώσει εύληπτα. Μείζονα δὲ χρῆναι συνομολογεῖν τὸν Πατέρα παρακελεύεται τιμῇ καὶ ἀξίᾳ, καὶ θεότητι, καὶ αὐτῷ τῷ πατρικῷ ὀνόματι. Καὶ ὑποτετάχθαι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν μετὰ πάντων ἀξιοῖ. Καὶ τοῦ μὲν Πατρὸς ἀρχὴν μὴ εἶναι· τοῦ δὲ Υἱοῦ τὴν γένεσιν, ἄγνωστον πᾶσι, πλὴν τοῦ Πατρός. Λέγεται δὲ ἤδη ταύτην τὴν γραφὴν ἐκδοθεῖσαν, ὡς μὴ δεόντως συγκειμένην, σπουδάσαι τοὺς ἐγκει- μένους ἐπισκόπους ἐπὶ διορθώσει ἀναλαβεῖν· καὶ τὴν βασιλέα τοῦτο προστάξαι, τιμωρίαν ἀπειλήσαντα κατὰ τῶν ἀποκρυπτόντων. Αλλ' ἡ μὲν ἅπαξ ἐκδο θεῖσα, παντελῶς οὐκέτι ἔλαθεν. Ἡ δὲ τρίτη γραφή, τὰ μὲν ἄλλα συμφέρεται τῇ διανοίᾳ ταῖς ἄλλαις. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας ὄνομα περιεῖλε· καὶ αἰτίαν τήνδε αὐτ τοῖς ῥητοῖς ἔχει διὰ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς· τὸ δὲ ὄνομα τῆς οὐσίας, ὅπερ ἀπλούστερον ἐτέθη ὑπὸ τῶν πατέρων, ἀγνοούμενον δὲ τοῖς πολλοῖς σκάνδαλον ἔφερε, διὰ τὸ μηδὲ ἐν ταῖς Γραφαῖς αὐτὸ ἐμφέρεσθαι, ἤρεσε περιαιρεθῆναι, καὶ παντελῶς μηδεμίαν μνή- μην οὐσία; ποιεῖσθαι, διὰ τὸ μάλιστα τὰς θείας Γρα φὰς μηδαμοῦ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύ ματος μίαν εἶναι οὐσίαν, γράφεται δὲ καὶ ὑπό στασιν (54) ὀνομάζειν. "Ομοιον δὲ λέγομεν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, καθώς αἱ θεῖαι Γραφαὶ λέγουσι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε περὶ τῆς πίστεως, αὐτοῦ τοῦ βασιλέως παρόντος ἔδοξεν. Οσιος δὲ τὴν ἀρχὴν παρητείτο τούτοις συναινείν. Βιασθεὶς δὲ, καὶ πληγάς, ὡς λέ- γεται, πρεσβύτης ὢν ὑπομείνας, συνήνεσέ τε καὶ ὑπέγραψε. Φωτεινοῦ δὲ πειρασθῆναι μετὰ τὴν καθαί- ρεσιν, εἴ πως δύναιτο τῆς πρὸ τοῦ μεταθέσθαι γνώ μης, ἐδόκει τῇδε τῇ συνόδῳ. Ὁ δὲ, προτρεπόντων αὐτὸν τῶν ἐπισκόπων, καὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἀποδώσειν ὑπισχνουμένων, εἰ τὸ οἰκεῖον ἀποκηρύξει δόγμα, καὶ ταῖς αὐτῶν γραφαῖς συμψηφίσαιτο, οὐκ ἐνέσχετο· ἀλλ᾽ εἰς διάλεξιν αὐτοὺς προκαλεῖτο. Εἰς ῥητὴν ἡμέραν δὲ συνελθόντων τῶν ἐπισκόπων, καὶ δικαστῶν ἐκ προστάγματος τοῦ βασιλέως προκαθεσθέντων, οι ἐπιστήμῃ λόγων καὶ ἀξιώματι τότε πρωτεύειν ἐν ᾗ τοῖς βασιλείοις ἐδόκουν, ἀναδέχεται τὴν πρὸς τὸν Φωτεινὸν διάλεξιν Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύρας ἐπίσκοπος. Ἐπὶ πολλῶν δὲ πρὸς πεῦσιν (55) καὶ ἀπόκρισιν ἀμ- στασιν. Μίαν εἶναι οὐσίαν· τὸ δὲ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμὲν, ποῦ θήσομεν ; γράφει δὲ καὶ ὑπόστασιν όνο μάζειν. γράφεται καὶ ὑπόστασιν, οὐ- σίαν, ὑπόστασιν ἐπὶ πολλῷ. Εἰς πολὺ δὲ προελ θόντος τοῦ ἀγῶνος. MISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. tientes. Sciendum porro est formulan Græce scriptam, nec consubstantialem Patri Filium, nec similis substantiæ dicere: eos vero qui dicunt illum principio carere, aut qui opinantur substantiam Dei dilatatam Filium facere, aut illum conjunctum, non autem subjectum esse Patri statuunt, alienos ab Ecclesia pronuntiasse. Earum vero quæ Latine scriptæ sunt, altera substantiæ vocabulum, sic enim Latini vocant quam Graci utrum Filius Patri consubstantialis, an similis substantiæ sit, prorsus nominari vetat, cum ista nec in sacris Lit- teris dicta sint, nec hominum sensu ac notitia possint comprehendi. Patrem quidem honore, Et dignitate, deitate, ipsoque patrio nomine majorem Filio confiteri oportere præcipit: Filium vero una cum reliquis omnibus rebus Patri subditum esse contendit. Ac Patris quidem principium nullum esse; Filii vero generationem ignotam esse omni- bus, præterquam Patri. Porro cum hæc formula jam in publicum edita esset, aiunt episcopos qui eam non recte compositam esse cernebant, im- penso studio laborasse ut eam emendandam reci- perent et imperatorem idipsum præcepisse, pœnas interminatum iis qui illam occultassent. Verum semel in lucem edita, omnino amplius latere non potuit. Tertia autem fidei formula, sensu quidem cum duabus aliis penitus concordat. Substantive vero vocabulum sustulit, ejusque rei causam affert bis verbis, prout Latino sermone sunt scripta. Nomen vero substantiæ, quod a Patribus simpli - cius positum, a populo vero minime intellectum, offensioni est plurimis, propterea quod in Scriptu- ris non continetur, placuit omnino removeri, nec ullam deinceps, cum de Deo sermo est, substantiæ ſieri mentionem: quoniam Scripturæ sacræ nullibi dicunt, Patris et Filii et Spiritus sancti tnam esse substantiam: similem vero dicimus Filium Patri, sicut sacræ dicunt Scripturæ. Et hæc quidem de fide decreta sunt coram ipso imperatore. Hosins vero, initio quidem istis consentire detrectabat '. Postea vero vi compulsus, et verbera, ut fana est, perpessus, vir decrepita ætate, consensit tandem ac subscripsit. Cæterum post depositionem Pho- A inter seipsas, aut cum prioribus formulis consen tini, synodus episcoporum experiri constituit, Sorr., lib. ut, cap. 31. C utrum ille a priore sententia deduci posset. Sed Plotinus, cohortantibus licet episcopis, et episco- palis loci restitutionem ei pollicentilus, si opinio- VALESII ANNOTATIONES. Longe aliter citatur hic locus_apud Atba- nasium in libro De synodis, et apud Socratein in libro secundo, ubi agit de Ariminensi synojo. Sed et codex Fuketianus bunc locum ita scriptum exbi- bet : Quæ verba videntur esse critici cujusdam, qui hæc ad marginem adnotarat, unde postca in textum irrepserunt. Certe verba illa, sunt librarii, qui duplicem hujus loci scripturam notarat in margine, cum alius codex alius scriptum haberet. bere Quod confirmat Nicephorus, hunc Sozomeni locum ita describens : Porro de hac disputatione Photini cum Basilio videndus est Epiphani in baresi Photinianorum, (54) Μίαν εἶναι ουσίαν · γράφεται δὲ καὶ ὑπό- (55) Επὶ πολλῶν δὲ πρὸς πεῦσιν. Malim scri

Β - οὐσίαν, Εt εἶναι, ἢ πλατυνομένην τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱὸν ποιεῖν, ἢ συντετάχθαι, ἀλλὰ μὴ ὑποτετάχθαι τῷ Παρ τρὶ δόξαντας, ἀποκηρύττειν. θατέρα δὲ τῶν Ῥωμαῖ κῶν, περὶ μὲν οὐσίας ἣν σουσταντίαν 'Ρωμαῖοι ἀνα- μάζουσιν, εἴ τε ὁμοιοούσιος, εἴ τε ὁμοούσιος ἐστιν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί, παντελῶς ἀπαγορεύει λέγειν, ὡς οὔτε ταῖς ἱεραῖς εἰρημένα Γραφαῖς, οὔτε ἀνθρώπων ἐννοίαις καὶ γνώσει εύληπτα. Μείζονα δὲ χρῆναι συνομολογεῖν τὸν Πατέρα παρακελεύεται τιμῇ καὶ ἀξίᾳ, καὶ θεότητι, καὶ αὐτῷ τῷ πατρικῷ ὀνόματι. Καὶ ὑποτετάχθαι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν μετὰ πάντων ἀξιοῖ. Καὶ τοῦ μὲν Πατρὸς ἀρχὴν μὴ εἶναι· τοῦ δὲ Υἱοῦ τὴν γένεσιν, ἄγνωστον πᾶσι, πλὴν τοῦ Πατρός. Λέγεται δὲ ἤδη ταύτην τὴν γραφὴν ἐκδοθεῖσαν, ὡς μὴ δεόντως συγκειμένην, σπουδάσαι τοὺς ἐγκει- μένους ἐπισκόπους ἐπὶ διορθώσει ἀναλαβεῖν· καὶ τὴν βασιλέα τοῦτο προστάξαι, τιμωρίαν ἀπειλήσαντα κατὰ τῶν ἀποκρυπτόντων. Αλλ' ἡ μὲν ἅπαξ ἐκδο θεῖσα, παντελῶς οὐκέτι ἔλαθεν. Ἡ δὲ τρίτη γραφή, τὰ μὲν ἄλλα συμφέρεται τῇ διανοίᾳ ταῖς ἄλλαις. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας ὄνομα περιεῖλε· καὶ αἰτίαν τήνδε αὐτ τοῖς ῥητοῖς ἔχει διὰ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς· τὸ δὲ ὄνομα τῆς οὐσίας, ὅπερ ἀπλούστερον ἐτέθη ὑπὸ τῶν πατέρων, ἀγνοούμενον δὲ τοῖς πολλοῖς σκάνδαλον ἔφερε, διὰ τὸ μηδὲ ἐν ταῖς Γραφαῖς αὐτὸ ἐμφέρεσθαι, ἤρεσε περιαιρεθῆναι, καὶ παντελῶς μηδεμίαν μνή- μην οὐσία; ποιεῖσθαι, διὰ τὸ μάλιστα τὰς θείας Γρα φὰς μηδαμοῦ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύ ματος μίαν εἶναι οὐσίαν, γράφεται δὲ καὶ ὑπό στασιν (54) ὀνομάζειν. "Ομοιον δὲ λέγομεν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, καθώς αἱ θεῖαι Γραφαὶ λέγουσι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε περὶ τῆς πίστεως, αὐτοῦ τοῦ βασιλέως παρόντος ἔδοξεν. Οσιος δὲ τὴν ἀρχὴν παρητείτο τούτοις συναινείν. Βιασθεὶς δὲ, καὶ πληγάς, ὡς λέ- γεται, πρεσβύτης ὢν ὑπομείνας, συνήνεσέ τε καὶ ὑπέγραψε. Φωτεινοῦ δὲ πειρασθῆναι μετὰ τὴν καθαί- ρεσιν, εἴ πως δύναιτο τῆς πρὸ τοῦ μεταθέσθαι γνώ μης, ἐδόκει τῇδε τῇ συνόδῳ. Ὁ δὲ, προτρεπόντων αὐτὸν τῶν ἐπισκόπων, καὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἀποδώσειν ὑπισχνουμένων, εἰ τὸ οἰκεῖον ἀποκηρύξει δόγμα, καὶ ταῖς αὐτῶν γραφαῖς συμψηφίσαιτο, οὐκ ἐνέσχετο· ἀλλ᾽ εἰς διάλεξιν αὐτοὺς προκαλεῖτο. Εἰς ῥητὴν ἡμέραν δὲ συνελθόντων τῶν ἐπισκόπων, καὶ δικαστῶν ἐκ προστάγματος τοῦ βασιλέως προκαθεσθέντων, οι ἐπιστήμῃ λόγων καὶ ἀξιώματι τότε πρωτεύειν ἐν ᾗ τοῖς βασιλείοις ἐδόκουν, ἀναδέχεται τὴν πρὸς τὸν Φωτεινὸν διάλεξιν Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύρας ἐπίσκοπος. Ἐπὶ πολλῶν δὲ πρὸς πεῦσιν (55) καὶ ἀπόκρισιν ἀμ- στασιν. Μίαν εἶναι οὐσίαν· τὸ δὲ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμὲν, ποῦ θήσομεν ; γράφει δὲ καὶ ὑπόστασιν όνο μάζειν. γράφεται καὶ ὑπόστασιν, οὐ- σίαν, ὑπόστασιν ἐπὶ πολλῷ. Εἰς πολὺ δὲ προελ θόντος τοῦ ἀγῶνος. MISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. tientes. Sciendum porro est formulan Græce scriptam, nec consubstantialem Patri Filium, nec similis substantiæ dicere: eos vero qui dicunt illum principio carere, aut qui opinantur substantiam Dei dilatatam Filium facere, aut illum conjunctum, non autem subjectum esse Patri statuunt, alienos ab Ecclesia pronuntiasse. Earum vero quæ Latine scriptæ sunt, altera substantiæ vocabulum, sic enim Latini vocant quam Graci utrum Filius Patri consubstantialis, an similis substantiæ sit, prorsus nominari vetat, cum ista nec in sacris Lit- teris dicta sint, nec hominum sensu ac notitia possint comprehendi. Patrem quidem honore, Et dignitate, deitate, ipsoque patrio nomine majorem Filio confiteri oportere præcipit: Filium vero una cum reliquis omnibus rebus Patri subditum esse contendit. Ac Patris quidem principium nullum esse; Filii vero generationem ignotam esse omni- bus, præterquam Patri. Porro cum hæc formula jam in publicum edita esset, aiunt episcopos qui eam non recte compositam esse cernebant, im- penso studio laborasse ut eam emendandam reci- perent et imperatorem idipsum præcepisse, pœnas interminatum iis qui illam occultassent. Verum semel in lucem edita, omnino amplius latere non potuit. Tertia autem fidei formula, sensu quidem cum duabus aliis penitus concordat. Substantive vero vocabulum sustulit, ejusque rei causam affert bis verbis, prout Latino sermone sunt scripta. Nomen vero substantiæ, quod a Patribus simpli - cius positum, a populo vero minime intellectum, offensioni est plurimis, propterea quod in Scriptu- ris non continetur, placuit omnino removeri, nec ullam deinceps, cum de Deo sermo est, substantiæ ſieri mentionem: quoniam Scripturæ sacræ nullibi dicunt, Patris et Filii et Spiritus sancti tnam esse substantiam: similem vero dicimus Filium Patri, sicut sacræ dicunt Scripturæ. Et hæc quidem de fide decreta sunt coram ipso imperatore. Hosins vero, initio quidem istis consentire detrectabat '. Postea vero vi compulsus, et verbera, ut fana est, perpessus, vir decrepita ætate, consensit tandem ac subscripsit. Cæterum post depositionem Pho- A inter seipsas, aut cum prioribus formulis consen tini, synodus episcoporum experiri constituit, Sorr., lib. ut, cap. 31. C utrum ille a priore sententia deduci posset. Sed Plotinus, cohortantibus licet episcopis, et episco- palis loci restitutionem ei pollicentilus, si opinio- VALESII ANNOTATIONES. Longe aliter citatur hic locus_apud Atba- nasium in libro De synodis, et apud Socratein in libro secundo, ubi agit de Ariminensi synojo. Sed et codex Fuketianus bunc locum ita scriptum exbi- bet : Quæ verba videntur esse critici cujusdam, qui hæc ad marginem adnotarat, unde postca in textum irrepserunt. Certe verba illa, sunt librarii, qui duplicem hujus loci scripturam notarat in margine, cum alius codex alius scriptum haberet. bere Quod confirmat Nicephorus, hunc Sozomeni locum ita describens : Porro de hac disputatione Photini cum Basilio videndus est Epiphani in baresi Photinianorum, (54) Μίαν εἶναι ουσίαν · γράφεται δὲ καὶ ὑπό- (55) Επὶ πολλῶν δὲ πρὸς πεῦσιν. Malim scri

γραφομένων τοὺς ἑκατέρων λόγους, ἐκράτησε Βασί λειος. Φωτεινὸς δὲ φεύγειν καταδικασθεὶς, οὐδὲ οὕτως ἐπαύσατο τὸ οἰκεῖον συγκροτῶν δόγμα. Λόγους τε τῇ Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φωνῇ συγγράφων ἐξεδίδου, δι' ὧν ἐπειρᾶτο, πλὴν τῆς αὐτοῦ, τὰς τῶν ἄλλων δόξας ψευδεῖ; ἀποφαίνειν. Φωτεινοῦ μὲν οὖν πέρι, καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ καλουμένης αἱρέσεως, τάδε μοι εἰρήσθω. Α φοτέροις προελθόντος τοῦ ἀγῶνος, ταχυγράφων ἀνα - ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τοῦ θανάτου Μαγνεντίου καὶ Σιλβανοῦ τοῦ ἀποστάτου· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῆς ἐν Παλαιστίνη στάσεως τῶν Ἰουδαίων· καὶ ὡς ἀνηρέθη Γάλ λος ὁ Καΐσας, νεωτερίζειν ὑποπτευθείς. Ἐν τούτοις δὲ καταλαβὼν Μαγνέντιος τὴν πρε- σβυτέραν 'Ρώμην, πολλοὺς τῆς συγκλήτου καὶ τοῦ δημοτικοῦ ἀνεῖλε. Μαθὼν δὲ πλησίον ἰέναι ἤδη κατ' αὐτοῦ τοὺς Κωνσταντίου στρατηγούς, ὑπεχώρησεν εἰς τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας. Ενθα δὴ πολλάκις ἀλλήλοις προσβάλλοντες, τῆ μὲν οὗτοι, πὴ δὲ ἐκεῖνοι ἐκρατοῦντο· εἰσότε δὴ τὸ τελευταῖον ηττηθεὶς Μα- γνέντιος, ἔφυγεν εἰς Μοῦρσαν. Γαλατῶν δὲ τοῦτο τὸ φρούριον ". Αδημονοῦντας δὲ τοὺς ἰδίους στρα- τιώτας ὡς ἡττηθέντας ὁρῶν, ἐφ' ὑψηλοῦ στὰς, ἐπει- ρᾶτο θαῤῥαλεωτέρους ποιεῖν. Οἱ δὲ, οἷά γε ειώθασιν Ὁ ἐπευφημεῖν τοῖς βασιλεῦσι, καὶ ἐπὶ Μαγνεντίῳ φα- νέντι εἰπεῖν προθυμηθέντες, Ελαθον οὐχ έκόντες Κωνστάντιον ἀντὶ Μαγνεντίου Αύγουστον αναβοήσαν- τες. Συμβαλὼν δὲ ἐκ τούτου Μαγνέντιος, ὡς οὐ δεδο- μένον αὐτῷ θεόθεν βασιλεύειν, πειρᾶται καταλιπών τοῦτο τὸ φρούριον, προσωτέρω χωρεῖν. Διωκούσης δὲ τῆς Κωνσταντίου στρατιᾶς, περὶ τὸ καλούμενον Μον τιοσέλευκον συμβαλών, μόνος φεύγων, εἰς Λουγδού τον διεσώθη. Ανελὼν δὲ ἐνθάδε τὴν αὐτοῦ μητέρα καὶ τὸν ἀδελφὸν, ὃν Καίσαρα κατέστησε, τελευταίον ἑαυτὸν ἐπέσφαξε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ καὶ Δεκέντιος ἕτερος αὐτοῦ ἀδελφὸς, ἀγχόνῃ ἑαυτὸν διεχρήσατο. Αἱ δὲ περὶ τὰ κοινὰ ταραχαι, οὐδὲ οὕτω τέλος ἔσχον. Οὐκ εἰς μακρὰν γὰρ, παρὰ μὲν τοῖς πρὸς δύσιν Γα- λάταις Σιλβανός τις ἑτυράννησεν, ὃν αὐτίκα καθεῖλον οἱ Κωνσταντίου στρατηγοί. Οἱ δὲ ἐν Διοκαισαρεία Ἰουδαῖοι, τὴν Παλαιστίνην καὶ τοὺς πέριξ ὄντας κατέτρεχον· ὅπλα τε ἀράμενοι, πείθεσθαι Ρωμαίοις οὐκ ἠνείχοντο. Μαθὼν δὲ ταῦτα Γάλλος ὁ Καίσαρ ἐν Αντιοχεία διατρίβων, πέμψας στρατιάν, αὐτοὺς έχει- ρώσατο, καὶ τὴν Διοκαισάρειαν ἀνάστατον ἐποίησε. Μούρσαν, Γαλατῶν φρούριον. ἀγεωγραφήτως, SOZOMENI nem suam damnasset, ipsorumque fidei expositio- nibus consentire voluisset, minime acquievit : imo vero eos ad disputationem provocavit. Itaque cum ad constitutum diem convenissent episcopi, præsi· dentibus ex imperatoris mandato judicibus, qui et doctrina et dignitate in palatio præcellere videban- tur, partes disputandi contra Photinum suscepit Basilius episcopus Ancyræ. Cumque disputatio ob varias utriusque interrogationes ac respon- siones longius protracta esset, notariis eorum sermones accipientibus, victoria penes Basilium stetit. Photinus vero exsilio damnatus, ne, sic quidem opinionem suam tueri destitit. Sed libros, tum Græco, tum Latino sermone scriptos edidit, quibus, excepta opinione sua, reliquas omnes falsas esse conabatur ostendere. Ac de Photino quidem, deque hæresi ex ejus nomine nuncupata, hæc a nobis dicta sint. CAP. VII. De Magnentii et Silvani tyrannorum interitu, et de seditione Judæorum in Palæstina; et quomodo Gallus Caesar, dum res novas moliri pularetur, occisus est. B Interea vero Magnentius, cum seniorem Romam occupasset, multos senatorii ordinis et ex plebis numero trucidavit. Cumque Constantil duces con- tra se missos jam propinquare intelligeret, in Gal- lias se recepit '. Ibi pluribus præliis consertis, modo bi, modo illi victoriam retulere, donec tan- dem superatus Magnentius, Mursam, quod est ca- stellum Galliæ, fuga evasit. Ubi cum milites suos ob acceptam cladem animos despondere cerneret, stans in sublimi loco, confirmare eos conatus est. lili, quemadmodum imperatoribus acclamari solet, C sic etiam Magnentio in conspectum ipsorum prod. eunti acclamare cupientes, pro Magnentio Con- stantium Augustum imprudentes proclamarunt. Ex eo conjecturam capiens Magnentius imperium sibi a Deo concessum non esse, relicto eo castello, ulterius progredi molitus est. Verum cum exerci- tus Constantii eum persequeretur, circa montem Seleucum commissa pugna, solus fuga elapsus, Lugdunum se recepit. Illic matrem primum ac fra- trem, quem Casarem constituerat, deinde semet- ipsum occidit. Nec multo post Decentius quoque, alter ex ejus fratribus, laqueo sibi vitam abrupit. Verum publici motus ne ita quidem quievere. Et- enim brevi post tempore Silvanus quidam in Gal- liis tyrannidem arripuit, quem Constantii duces confestim peremerunt. Judæi vero qui Diocæsa- ream incolebant, Palæstinam et circumsitas regio- nes excursionibus infestarunt, sumptisque armis, parere deinceps Romanis abnuerunt *. Quibus re- bus cognitis, Gallus Cæsar, qui tum Antiochiæ morabatur, misso in eos exercitu, illos proligavit, Socr. lib. ii, c. 52. s Id., ibid. ut, c. 33, 34. D VARIORUM ANNOTATIONĘS. • Murea (quam Julianus in Encomio Constantii. imp., Athanasius in Apologia secunda, p. edit. Comm., Stephanus de urbibus, aliique in Pannonia sitam esse volunt ) a Socrate et Sozomeno perperam, et valde, ut ita loquar, Gallorum castellum dici- tur : ac ideo quidem, ut videtur, quod Magnen- tium ibi ad Mursam victum, in Galliis dein, ad quas nempe se post acceptam in Pannonia cladem contulerat, belli reliquias persecutum, ac tandem propriis maníbus interfectum accepissent. (Ezoch. Spanhemii Observat. in Juliani imp., oral. 1, pag. 230.)

γραφομένων τοὺς ἑκατέρων λόγους, ἐκράτησε Βασί λειος. Φωτεινὸς δὲ φεύγειν καταδικασθεὶς, οὐδὲ οὕτως ἐπαύσατο τὸ οἰκεῖον συγκροτῶν δόγμα. Λόγους τε τῇ Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων φωνῇ συγγράφων ἐξεδίδου, δι' ὧν ἐπειρᾶτο, πλὴν τῆς αὐτοῦ, τὰς τῶν ἄλλων δόξας ψευδεῖ; ἀποφαίνειν. Φωτεινοῦ μὲν οὖν πέρι, καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ καλουμένης αἱρέσεως, τάδε μοι εἰρήσθω. Α φοτέροις προελθόντος τοῦ ἀγῶνος, ταχυγράφων ἀνα - ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τοῦ θανάτου Μαγνεντίου καὶ Σιλβανοῦ τοῦ ἀποστάτου· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῆς ἐν Παλαιστίνη στάσεως τῶν Ἰουδαίων· καὶ ὡς ἀνηρέθη Γάλ λος ὁ Καΐσας, νεωτερίζειν ὑποπτευθείς. Ἐν τούτοις δὲ καταλαβὼν Μαγνέντιος τὴν πρε- σβυτέραν 'Ρώμην, πολλοὺς τῆς συγκλήτου καὶ τοῦ δημοτικοῦ ἀνεῖλε. Μαθὼν δὲ πλησίον ἰέναι ἤδη κατ' αὐτοῦ τοὺς Κωνσταντίου στρατηγούς, ὑπεχώρησεν εἰς τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας. Ενθα δὴ πολλάκις ἀλλήλοις προσβάλλοντες, τῆ μὲν οὗτοι, πὴ δὲ ἐκεῖνοι ἐκρατοῦντο· εἰσότε δὴ τὸ τελευταῖον ηττηθεὶς Μα- γνέντιος, ἔφυγεν εἰς Μοῦρσαν. Γαλατῶν δὲ τοῦτο τὸ φρούριον ". Αδημονοῦντας δὲ τοὺς ἰδίους στρα- τιώτας ὡς ἡττηθέντας ὁρῶν, ἐφ' ὑψηλοῦ στὰς, ἐπει- ρᾶτο θαῤῥαλεωτέρους ποιεῖν. Οἱ δὲ, οἷά γε ειώθασιν Ὁ ἐπευφημεῖν τοῖς βασιλεῦσι, καὶ ἐπὶ Μαγνεντίῳ φα- νέντι εἰπεῖν προθυμηθέντες, Ελαθον οὐχ έκόντες Κωνστάντιον ἀντὶ Μαγνεντίου Αύγουστον αναβοήσαν- τες. Συμβαλὼν δὲ ἐκ τούτου Μαγνέντιος, ὡς οὐ δεδο- μένον αὐτῷ θεόθεν βασιλεύειν, πειρᾶται καταλιπών τοῦτο τὸ φρούριον, προσωτέρω χωρεῖν. Διωκούσης δὲ τῆς Κωνσταντίου στρατιᾶς, περὶ τὸ καλούμενον Μον τιοσέλευκον συμβαλών, μόνος φεύγων, εἰς Λουγδού τον διεσώθη. Ανελὼν δὲ ἐνθάδε τὴν αὐτοῦ μητέρα καὶ τὸν ἀδελφὸν, ὃν Καίσαρα κατέστησε, τελευταίον ἑαυτὸν ἐπέσφαξε. Μετ' οὐ πολὺ δὲ καὶ Δεκέντιος ἕτερος αὐτοῦ ἀδελφὸς, ἀγχόνῃ ἑαυτὸν διεχρήσατο. Αἱ δὲ περὶ τὰ κοινὰ ταραχαι, οὐδὲ οὕτω τέλος ἔσχον. Οὐκ εἰς μακρὰν γὰρ, παρὰ μὲν τοῖς πρὸς δύσιν Γα- λάταις Σιλβανός τις ἑτυράννησεν, ὃν αὐτίκα καθεῖλον οἱ Κωνσταντίου στρατηγοί. Οἱ δὲ ἐν Διοκαισαρεία Ἰουδαῖοι, τὴν Παλαιστίνην καὶ τοὺς πέριξ ὄντας κατέτρεχον· ὅπλα τε ἀράμενοι, πείθεσθαι Ρωμαίοις οὐκ ἠνείχοντο. Μαθὼν δὲ ταῦτα Γάλλος ὁ Καίσαρ ἐν Αντιοχεία διατρίβων, πέμψας στρατιάν, αὐτοὺς έχει- ρώσατο, καὶ τὴν Διοκαισάρειαν ἀνάστατον ἐποίησε. Μούρσαν, Γαλατῶν φρούριον. ἀγεωγραφήτως, SOZOMENI nem suam damnasset, ipsorumque fidei expositio- nibus consentire voluisset, minime acquievit : imo vero eos ad disputationem provocavit. Itaque cum ad constitutum diem convenissent episcopi, præsi· dentibus ex imperatoris mandato judicibus, qui et doctrina et dignitate in palatio præcellere videban- tur, partes disputandi contra Photinum suscepit Basilius episcopus Ancyræ. Cumque disputatio ob varias utriusque interrogationes ac respon- siones longius protracta esset, notariis eorum sermones accipientibus, victoria penes Basilium stetit. Photinus vero exsilio damnatus, ne, sic quidem opinionem suam tueri destitit. Sed libros, tum Græco, tum Latino sermone scriptos edidit, quibus, excepta opinione sua, reliquas omnes falsas esse conabatur ostendere. Ac de Photino quidem, deque hæresi ex ejus nomine nuncupata, hæc a nobis dicta sint. CAP. VII. De Magnentii et Silvani tyrannorum interitu, et de seditione Judæorum in Palæstina; et quomodo Gallus Caesar, dum res novas moliri pularetur, occisus est. B Interea vero Magnentius, cum seniorem Romam occupasset, multos senatorii ordinis et ex plebis numero trucidavit. Cumque Constantil duces con- tra se missos jam propinquare intelligeret, in Gal- lias se recepit '. Ibi pluribus præliis consertis, modo bi, modo illi victoriam retulere, donec tan- dem superatus Magnentius, Mursam, quod est ca- stellum Galliæ, fuga evasit. Ubi cum milites suos ob acceptam cladem animos despondere cerneret, stans in sublimi loco, confirmare eos conatus est. lili, quemadmodum imperatoribus acclamari solet, C sic etiam Magnentio in conspectum ipsorum prod. eunti acclamare cupientes, pro Magnentio Con- stantium Augustum imprudentes proclamarunt. Ex eo conjecturam capiens Magnentius imperium sibi a Deo concessum non esse, relicto eo castello, ulterius progredi molitus est. Verum cum exerci- tus Constantii eum persequeretur, circa montem Seleucum commissa pugna, solus fuga elapsus, Lugdunum se recepit. Illic matrem primum ac fra- trem, quem Casarem constituerat, deinde semet- ipsum occidit. Nec multo post Decentius quoque, alter ex ejus fratribus, laqueo sibi vitam abrupit. Verum publici motus ne ita quidem quievere. Et- enim brevi post tempore Silvanus quidam in Gal- liis tyrannidem arripuit, quem Constantii duces confestim peremerunt. Judæi vero qui Diocæsa- ream incolebant, Palæstinam et circumsitas regio- nes excursionibus infestarunt, sumptisque armis, parere deinceps Romanis abnuerunt *. Quibus re- bus cognitis, Gallus Cæsar, qui tum Antiochiæ morabatur, misso in eos exercitu, illos proligavit, Socr. lib. ii, c. 52. s Id., ibid. ut, c. 33, 34. D VARIORUM ANNOTATIONĘS. • Murea (quam Julianus in Encomio Constantii. imp., Athanasius in Apologia secunda, p. edit. Comm., Stephanus de urbibus, aliique in Pannonia sitam esse volunt ) a Socrate et Sozomeno perperam, et valde, ut ita loquar, Gallorum castellum dici- tur : ac ideo quidem, ut videtur, quod Magnen- tium ibi ad Mursam victum, in Galliis dein, ad quas nempe se post acceptam in Pannonia cladem contulerat, belli reliquias persecutum, ac tandem propriis maníbus interfectum accepissent. (Ezoch. Spanhemii Observat. in Juliani imp., oral. 1, pag. 230.)

Δόξας δὲ εὖ πράττειν, τὴν εὐημερίαν οὐκ ἤνεγκεν, Α ἀλλὰ τυραννεῖν ἐβούλετο. Καταμηνύσαντας δὲ (56) τῷ βασιλεῖ τὸν αὐτοῦ νεωτερισμόν, Μάγνον τε τὸν κοιαί- στωρα, καὶ τῆς Εω τὸν ὕπαρχον Δομετιανὸν, ἀνεῖλεν. ᾿Αγανακτήσας δὲ Κωνστάντιος, μετεκαλεῖτο αὐτόν. Απειθεῖν οὐχ οἷός τε ῶν, ἐδεδίει γὰρ, εἶχετο τῆς εξοῦ. Ηδη δὲ παρὰ Φλάβωνα τὴν νῆσον γενόμενος, ἀνηρέθη, τοῦ βασιλέως προστάξαντος· ἡνίκα δὴ αὐτὸς μὲν τὸ τρίτον ὑπάτευεν, ἕβδομον δὲ Κων- στάντιος. ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῆς εἰς 'Ρώμην ἀφίξεως Κωνσταντίου· καὶ περὶ τῆς ἐν Ιταλία συνόδου, καὶ περὶ τῶν συμβάντων τῷ μεγάλῳ Αθανασίῳ ἐξ ἐπιβου λῆς τῶν Αρειανών, Ἐπεὶ δὲ καθῃρημένων τῶν τυράννων, ἐδόκει τῶν συμβάντων κακῶν ἡσυχίαν ἔχειν Κωνστάντιος, κατα- λιπὼν τὸ Σίρμιον, ἐπὶ τὴν πρεσβυτέραν ᾔει Ῥώμην. Ἐνταῦθα γὰρ ἐβούλετο τὴν κατὰ τῶν τυράννων ἐπι- νίκιον ἐπιτελεῖν πομπήν· κατὰ ταυτὸν δὲ νομίσας δύνα- σθαι τοὺς ἑκατέρας ἀρχομένης επισκόπους ὁμόφρονας περὶ τὸ δόγμα καταστῆσαι, σύνοδον γενέσθαι ἐν Ἰταλία προσέταξεν. Ἐν τούτῳ δὲ Ιούλιος (57) ἐτελεύτησεν, ἐπὶ εἴκοσι καὶ πέντε ἐνιαυτοῖς τὴν Ῥωμαίων Ἐκκλη- σίαν ἐπιτροπεύσας. Διαδέχεται δὲ τοῦτον Λιβέριος. Λογισάμενοι δὲ καιρὸν ἔχειν εἰς διαβολὴν τῶν ἐναντία φρονούντων οἱ τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν παραιτούμενοι, ἐπιμελῶς μάλα ἐν τοῖς βασιλείοις ἐπόνουν, ἐκβάλλειν τῶν ἐκκλησιῶν πάντας τοὺς πρὸς αὐτῶν καθηρη- μένους, ὡς ἑτεροδόξους ὄντας, καὶ ἐν ᾧ Κώνστας τῷ βίῳ περιήν, συγκροῦσαι τὰς βασιλείας πρὸς ἑαυτὰς σπουδάσαντας· καθότι τῷ ἀδελφῷ πόλεμον ἐπήγγει- λεγ, εἰ μὴ προσδέξεται αὐτούς, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται. Μάλιστα δὲ ἐν αἰτίᾳ ἐποιοῦντο ᾿Αθανάσιον, οι γε υπερβολῇ τοῦ περὶ αὐτὸν μίσους (58), οὐδὲ Κώνσταντος περιόντος, καὶ Κωνσταντίου φιλεῖν αὐ τὸν προσποιουμένου, τῆς ἀπεχθείας ἀπέσχοντο· ἀλλὰ συνελθόντες ἐν Ἀντιοχεία (59) *, Νάρκισσος τε ὁ Κίλιξ, ' καταμηνύσαντας δέ, μοςί ἀπειθεῖν δὲ οἷός τε οὐκ ὤν. ἀπελθεῖν. αὐτὸν μίσους. Συνελθόντες εν Αντιοχείᾳ, INSTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. et Diocesaream funditus evertit. Verum enimvero Lib. 111, c. 20. B c rebus, ut sibi videbatur, feliciter gestis, felicitaten suam moderate non tulit, sed tyrannidem arripere cogitavit. Et Magnum quæstorem ac Domi- tianum præfectam prætorio per Orientem, qui consilia ejus Constantio indicaverant, neci dedit. Quam ob causam indignatus Constantius, eum ad se evocavit. Qui cum refragari non posset, ti- mebat enim Constantium, iter arripuit. Cumque jam ad insulam Flavonam venisset, jussu impera- toris interemptus est, consulatu ipsius tertio et Constantii septimo. CAP. VIII. De Constantii adventu in urbem Romam, et de synodo quæ in Italia congregata est ; et de iis qua Atha- nasio contigerunt ez insidiis Arianorum. Exstinctis itaque tyrannis, cum jam Constantius malis quæ acciderant liberatus sibi videretur, re- licta Sirmio, Romam venit. lllic enim tyrannis supe- ratis triumphum agere decreverat. Simul sperans posse se Orientis atque Occidentis episcopos in unam eamdemque de fide sententiam perducere, synodum in Italia feri jussit. Interea Julius cum per annos quinque ac viginti Romanam Ecclesiam administrasset, extremum diem obiit, eique Libe rius successit. Tunc igitur ii qui fidem concilii Nicæni respuebant, opportunum se tempus nactos rati ad accusandos contrariæ sententiæ assertores, omni cura ac studio egerunt in palatio, ut quos- cunque ipsi deposuerant, ccclesiis pellerentur, utpote qui hæretici essent et superstite Constante ambos fratres Augustos inter se committere stu- duissent. Quippe Constans bellum fratri minatus fuerat, nisi illos suscepisset, uti supra retulimus '. Præcipue vero criminabantur Athanasium,` quem tantopere oderant, ut ne Constante quidem adhuc superstite, et Constantio benevolentiam erga illum simulante, hostiliter eum persequi desierint; sed Antiochiæ in unum congregati Narcissus Cilix, Theo- VALESII ANNOTATIONES. tiano scriptum est et paulo Non, ut vulgo legi- tur, Utriusque loci depravatio Christo- phorsonum in errorem induxit. ac tempore narrantur a Sozomeno. Nam Julius papa ultimum diem oblit, Constantio Augusto quinto et Gallo Cæsare consulibus, anno Christi 352. Sequenti vero mense Liberius pontificatum iniit. Falsuņu item est quod ait Sozomenus, Julium sę- D disse annos quinque ac viginti. Sedit enim dun- taxat annis quindecim, mense uno, diebus undecim. ut testatur vetus liber De episcopis urbis Romæ. Antiochenæ synodi solus quod sciam meminit Šo-· zomenus. Sed tempus quo celebrata est perperam assignat. Eam enim collectam esse dicit Constante adbuc superstite. Verum, cum Georgium in illa synodo episcopum Alexandriæ ordinatum esse VARIORUM. · Valesius in notis ait Sozomenum perperam asserere hanc synodum Constante adhuc superstite congregatam. Verum id non scribit Sozomeņus, qui jam de Magnentii inte- ritu et Julii papæ morte locutus fuerat, sed tantum indicat Arianos, qui Constante adhuc superstite Athanasium vexarant, post hujus imperatoris mor- tem hostiliter eum persecutos fuisse. Subjungit Valesius hanc synodum anno Christi co- actam. Verum anno exeunte eam congregatam fuisse insinuat Sozomenus, cum illam recitet proxime ante coneilium Mediolanense, prioribus anni insequentis mensibus habitum. Præterea Lucifer Calaritanus, qui concilio Mediolanensi in- (56) Καταμηνύσας δέ. Reetius in codice Fuke- (57) Ἐν τούτῳ δὲ Ιούλιος. Hæc non suo loco (38) Περὶ αὐτὸν μίσους. Malim scribere τοῦ πρὸς (59) ᾿Αλλὰ συνελθόντες ἐν Ἀντιοχείᾳ. Hujus

Δόξας δὲ εὖ πράττειν, τὴν εὐημερίαν οὐκ ἤνεγκεν, Α ἀλλὰ τυραννεῖν ἐβούλετο. Καταμηνύσαντας δὲ (56) τῷ βασιλεῖ τὸν αὐτοῦ νεωτερισμόν, Μάγνον τε τὸν κοιαί- στωρα, καὶ τῆς Εω τὸν ὕπαρχον Δομετιανὸν, ἀνεῖλεν. ᾿Αγανακτήσας δὲ Κωνστάντιος, μετεκαλεῖτο αὐτόν. Απειθεῖν οὐχ οἷός τε ῶν, ἐδεδίει γὰρ, εἶχετο τῆς εξοῦ. Ηδη δὲ παρὰ Φλάβωνα τὴν νῆσον γενόμενος, ἀνηρέθη, τοῦ βασιλέως προστάξαντος· ἡνίκα δὴ αὐτὸς μὲν τὸ τρίτον ὑπάτευεν, ἕβδομον δὲ Κων- στάντιος. ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῆς εἰς 'Ρώμην ἀφίξεως Κωνσταντίου· καὶ περὶ τῆς ἐν Ιταλία συνόδου, καὶ περὶ τῶν συμβάντων τῷ μεγάλῳ Αθανασίῳ ἐξ ἐπιβου λῆς τῶν Αρειανών, Ἐπεὶ δὲ καθῃρημένων τῶν τυράννων, ἐδόκει τῶν συμβάντων κακῶν ἡσυχίαν ἔχειν Κωνστάντιος, κατα- λιπὼν τὸ Σίρμιον, ἐπὶ τὴν πρεσβυτέραν ᾔει Ῥώμην. Ἐνταῦθα γὰρ ἐβούλετο τὴν κατὰ τῶν τυράννων ἐπι- νίκιον ἐπιτελεῖν πομπήν· κατὰ ταυτὸν δὲ νομίσας δύνα- σθαι τοὺς ἑκατέρας ἀρχομένης επισκόπους ὁμόφρονας περὶ τὸ δόγμα καταστῆσαι, σύνοδον γενέσθαι ἐν Ἰταλία προσέταξεν. Ἐν τούτῳ δὲ Ιούλιος (57) ἐτελεύτησεν, ἐπὶ εἴκοσι καὶ πέντε ἐνιαυτοῖς τὴν Ῥωμαίων Ἐκκλη- σίαν ἐπιτροπεύσας. Διαδέχεται δὲ τοῦτον Λιβέριος. Λογισάμενοι δὲ καιρὸν ἔχειν εἰς διαβολὴν τῶν ἐναντία φρονούντων οἱ τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν παραιτούμενοι, ἐπιμελῶς μάλα ἐν τοῖς βασιλείοις ἐπόνουν, ἐκβάλλειν τῶν ἐκκλησιῶν πάντας τοὺς πρὸς αὐτῶν καθηρη- μένους, ὡς ἑτεροδόξους ὄντας, καὶ ἐν ᾧ Κώνστας τῷ βίῳ περιήν, συγκροῦσαι τὰς βασιλείας πρὸς ἑαυτὰς σπουδάσαντας· καθότι τῷ ἀδελφῷ πόλεμον ἐπήγγει- λεγ, εἰ μὴ προσδέξεται αὐτούς, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται. Μάλιστα δὲ ἐν αἰτίᾳ ἐποιοῦντο ᾿Αθανάσιον, οι γε υπερβολῇ τοῦ περὶ αὐτὸν μίσους (58), οὐδὲ Κώνσταντος περιόντος, καὶ Κωνσταντίου φιλεῖν αὐ τὸν προσποιουμένου, τῆς ἀπεχθείας ἀπέσχοντο· ἀλλὰ συνελθόντες ἐν Ἀντιοχεία (59) *, Νάρκισσος τε ὁ Κίλιξ, ' καταμηνύσαντας δέ, μοςί ἀπειθεῖν δὲ οἷός τε οὐκ ὤν. ἀπελθεῖν. αὐτὸν μίσους. Συνελθόντες εν Αντιοχείᾳ, INSTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. et Diocesaream funditus evertit. Verum enimvero Lib. 111, c. 20. B c rebus, ut sibi videbatur, feliciter gestis, felicitaten suam moderate non tulit, sed tyrannidem arripere cogitavit. Et Magnum quæstorem ac Domi- tianum præfectam prætorio per Orientem, qui consilia ejus Constantio indicaverant, neci dedit. Quam ob causam indignatus Constantius, eum ad se evocavit. Qui cum refragari non posset, ti- mebat enim Constantium, iter arripuit. Cumque jam ad insulam Flavonam venisset, jussu impera- toris interemptus est, consulatu ipsius tertio et Constantii septimo. CAP. VIII. De Constantii adventu in urbem Romam, et de synodo quæ in Italia congregata est ; et de iis qua Atha- nasio contigerunt ez insidiis Arianorum. Exstinctis itaque tyrannis, cum jam Constantius malis quæ acciderant liberatus sibi videretur, re- licta Sirmio, Romam venit. lllic enim tyrannis supe- ratis triumphum agere decreverat. Simul sperans posse se Orientis atque Occidentis episcopos in unam eamdemque de fide sententiam perducere, synodum in Italia feri jussit. Interea Julius cum per annos quinque ac viginti Romanam Ecclesiam administrasset, extremum diem obiit, eique Libe rius successit. Tunc igitur ii qui fidem concilii Nicæni respuebant, opportunum se tempus nactos rati ad accusandos contrariæ sententiæ assertores, omni cura ac studio egerunt in palatio, ut quos- cunque ipsi deposuerant, ccclesiis pellerentur, utpote qui hæretici essent et superstite Constante ambos fratres Augustos inter se committere stu- duissent. Quippe Constans bellum fratri minatus fuerat, nisi illos suscepisset, uti supra retulimus '. Præcipue vero criminabantur Athanasium,` quem tantopere oderant, ut ne Constante quidem adhuc superstite, et Constantio benevolentiam erga illum simulante, hostiliter eum persequi desierint; sed Antiochiæ in unum congregati Narcissus Cilix, Theo- VALESII ANNOTATIONES. tiano scriptum est et paulo Non, ut vulgo legi- tur, Utriusque loci depravatio Christo- phorsonum in errorem induxit. ac tempore narrantur a Sozomeno. Nam Julius papa ultimum diem oblit, Constantio Augusto quinto et Gallo Cæsare consulibus, anno Christi 352. Sequenti vero mense Liberius pontificatum iniit. Falsuņu item est quod ait Sozomenus, Julium sę- D disse annos quinque ac viginti. Sedit enim dun- taxat annis quindecim, mense uno, diebus undecim. ut testatur vetus liber De episcopis urbis Romæ. Antiochenæ synodi solus quod sciam meminit Šo-· zomenus. Sed tempus quo celebrata est perperam assignat. Eam enim collectam esse dicit Constante adbuc superstite. Verum, cum Georgium in illa synodo episcopum Alexandriæ ordinatum esse VARIORUM. · Valesius in notis ait Sozomenum perperam asserere hanc synodum Constante adhuc superstite congregatam. Verum id non scribit Sozomeņus, qui jam de Magnentii inte- ritu et Julii papæ morte locutus fuerat, sed tantum indicat Arianos, qui Constante adhuc superstite Athanasium vexarant, post hujus imperatoris mor- tem hostiliter eum persecutos fuisse. Subjungit Valesius hanc synodum anno Christi co- actam. Verum anno exeunte eam congregatam fuisse insinuat Sozomenus, cum illam recitet proxime ante coneilium Mediolanense, prioribus anni insequentis mensibus habitum. Præterea Lucifer Calaritanus, qui concilio Mediolanensi in- (56) Καταμηνύσας δέ. Reetius in codice Fuke- (57) Ἐν τούτῳ δὲ Ιούλιος. Hæc non suo loco (38) Περὶ αὐτὸν μίσους. Malim scribere τοῦ πρὸς (59) ᾿Αλλὰ συνελθόντες ἐν Ἀντιοχείᾳ. Hujus

Β καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπολίτης, καὶ Μηνόφαντος ὁ Ἐφέσιος, καὶ ἄλλοι ἀμφὶ τριάκοντα οἱ πάντες, ἔγρα ψαν τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις, ὡς παρὰ τοὺς νόμους τῆς Ἐκκλησίας ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, οὐκ ἀναίτιος φανεὶς ἐπὶ συνόδου, ἀλλὰ φιλονεικίᾳ τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων· καὶ παρεκελεύοντο, μήτε κοινωνείν αὐτῷ, μήτε γράφειν, ἀλλὰ Γεωργίῳ τῷ πρὸς αὐτῶν κεχειροτονημένῳ. ᾿Αθανασίῳ δὲ τούτων τότε μὲν οὐδεὶς ὑπόλογος ἦν (61). Εμελλε δὲ χαλεπωτέρων ἢ πρότερον πειραθῆναι πραγμάτων. Αμα γοῦν ἀπὸ αλώλει Μαγνέντιος, και μόνος Κωνστάντιος τῆς Ῥω μαίων οἰκουμένης ἡγεῖτο, πᾶσαν ἐποιεῖτο σπουδήν, τοὺς ἀνὰ τὴν Δύσιν ἐπισκόπους τοῖς ὁμοούσιον Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζουσι συνεῖναι (62). Ἐποίει δὲ τοῦτο, οὐ φανερῶς οὕτω τὰ πρῶτα βιαζόμενος. Πείθων δὲ ἐπιψηφίσασθαι τοῖς κατὰ ᾿Αθανασίου κεκριμένοις ὑπὸ τῶν ἀνὰ τὴν Ἔω ἐπισκόπων. Ἐλογίζετο γὰρ ὡς εἰ κοινῇ ψήφῳ ἐκποδὼν οὗτος γένοιτο, ῥᾳδίως ἂν καὶ τὰ περὶ τὴν θρησκείαν κατορθωθείη αὐτῷ. Περὶ τῆς ἐν Μεδιολάνῳ συνόδου, καὶ τῆς φυγῆς Αθανασίου. Συνόδου δὲ, τοῦ βασιλέως κατεπείγοντος, ἐν Μετ διολάνω γενομένης, ἐκ μὲν τῆς Ρω ὀλίγοι παρεγέ νοντο· τῶν ἄλλων, ὡς εἰκὸς, ἢ διὰ νόσον, ἢ μακρὰν ὁδοιπορίαν παραιτησαμένων τὴν ἄφιξιν. Τῶν δὲ πρὸς οὔπω λόγος ἦν. συνεῖναι. ὁμοιούσιον, συναινεῖν συνείναι. SOZOMENI dorus ex Thracia, Eugenius Nicænus, Pa- A zal Oɛóôwpo; i Opḍź, xxi E☺yévio; & Nixasů; (60), trophilus Scythopolites, Menophantus Ephesins, et alii circiter triginta numero, ad omnes ubique constitutos episcopos litteras scripserint, quibus affirmabant, Athanasium contra leges Ecclesiæ red- iisse Alexandriam, non in synodo prius innocen- tem declaratum, sed per contentionem eorum qui idem cum illo sentiebant: hortatique sint ut ne- que cum illo communicarent, neque ad eum scri- berent; sed cum Georgio potius, qui ab ipsis ordi- natus fuerat, communionem servarent. Athanasius vero, tum quidem nullam istorum rationem duxit. Sed enim multo graviora quam prius, erat perpes- surus. Exstincto enim Magnentio, statim Constan- tius, qui solus jam imperio Romano potiebatur, omni studio perficere conatus est ut occidentales episcopi cum iis consentirent qui Filium Patri si- milem secundum substantiam asserebant. Et initio quidem non vi aperta id agebat, sed suadens tan- tum ut decretis orientalium episcoporum adversus Athanasium subscriberent. Sic enim cogitabat, si removeretur, facile se deinceps ea quæ ad religionem pertinent, pro arbitrio constituturum. CAP. IX. De concilio Mediolanensi et de fuga Athanasii. Cum igitur, urgente imperatore, synodus col- lecta esset Mediolani, ex Orientis quidem partibus pauci admodum convenerunt reliquis vel ob morbum, vel propter itineris longinquitatem ³, ut ' Socr:, lib. 11, c. 36. Athanasius communi omnium suffragio e medio КЕФАЛ. Ө. VALESII ANNOTATIONES. scribat, necesse est ut supradicta synodus diu C post Constantis obitum congregata sit. Quippe Constans sublatus est anno Christi 351. Georgius vero anno Christi episcopatum Alexandriæ occupavit, post consulatum Arbæthionis et Lolliani, ut docet contestatio populi Alexandrini, quæ refer- tur ab Athanasio ad calcem Epistolæ ad solitarios, et cujus meminit Lucifer Calaritanus. Collecta igitur est hæc synodus Antiochena anno Christi 356, et in ea Georgius episcopus Alexandriæ est ordi- natus, statimque ex urbe Antiochena cum militari satellitio missus est Alexandriam, eodem modo quo ante quindecim annos Gregorius in Antiochensi synodo, ea quæ in Encæniis celebrata est, ordina- tus fuerat episcopus Alexandriæ, atque inde missus Alexandriain, ut testatur Athanasius. cus pro Eugenio Theogonium habet, gravi errore. Engenius enim successit Theogonio, et ad Valentis usque tempora episcopatum Nicænun tenuit, ut testis est Philostorgius in libro nono Historiæ ec clesiastica, capite 8, ubi scribit Eudoxium Con- stantinopolitanum, cum Nicæam profectus esset, ut in locum Eugenii illius urbis episcopi, qui re- cens fato functus fuerat, alium episcopum consti- tueret, repentina morte præreptum fuisse. Cæte- rum inter episcopos qui huic Antiochensi concitio interfuerunt, præter illos a Sozemeno memoratos, fuit Leontius episcopus Antiochiæ, et Georgius Laodicea. Ilos enim præ cæteris recenset Athana- sius in exordio Apologiæ de fuga, quam scripsit paulo post eam synodum. Quæ quidem emendatio prorsus necessaria mihi videtur, cum in vulgata ſectione nullus sit sensus. omnes Haud dubie scribendum est et pro Nam Occidentales quidem episcopi Filium Patri consubstantialem uno consensu profitebantur. Orientales vero ple- rique Filium Patri similem profitebantur : pauci cum Aetio dissimilem asserebant, quos Constantius infenso animo persequebatur. At Nicephorus cum Dhunc Sozomeni locum non intelligeret, interpola- vit, ut videre est libro ix, cap. 33. VARIORUM. terfuit, in Apologia pro Athanasio, lib. 1, testatur Georgium ante concilium Mediolanense ordinatum fuisse; et his verbis Constantium alloquitur : Per- sequeris eum quem te audire præceperit Dominus, agente eo in rebus humanis, cui hæreticum tuum Georgium millis successorem; cum tametsi liberatus fuisset Athanasius e corpore, tibi non licuerit mittere, etc, Paulo post : Nunquid potest Deus esse cum inimico Georgio? Nunquid ei quem non ordina- verit, quem non elegerit, poterit esse propitius? etc. Ad hæc, Valesius ait unum Sozomenum hujus synodi meminisse, cum tamen Nicephorus, lib. ix, cap. 33, disertam ejus mentionem faciat. Denique non ex urbe Antiochena, ut putat Valesius, sed ex Cappadocia missus fuit Georgius, ut docent Atha- nasius in Apologia de fuga sua, et ex eo Theodo- ritus, lib. 11, cap. 14, quanquam missus dici possit ex urbe Antiochensi, cum in ea ordinatus fuerit. (Ant. Pagi, ad ann. 354, n. 14, 15) (60) Εὐγένιος ὁ Νικαεύς. Epiphanius Scholasti- (61) Υπόλογος ἦν. Scribendum puto, οὐδεὶς (62) Τοῖς ὁμοούσιον Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζουσι

Β καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπολίτης, καὶ Μηνόφαντος ὁ Ἐφέσιος, καὶ ἄλλοι ἀμφὶ τριάκοντα οἱ πάντες, ἔγρα ψαν τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις, ὡς παρὰ τοὺς νόμους τῆς Ἐκκλησίας ἐπανῆλθεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, οὐκ ἀναίτιος φανεὶς ἐπὶ συνόδου, ἀλλὰ φιλονεικίᾳ τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων· καὶ παρεκελεύοντο, μήτε κοινωνείν αὐτῷ, μήτε γράφειν, ἀλλὰ Γεωργίῳ τῷ πρὸς αὐτῶν κεχειροτονημένῳ. ᾿Αθανασίῳ δὲ τούτων τότε μὲν οὐδεὶς ὑπόλογος ἦν (61). Εμελλε δὲ χαλεπωτέρων ἢ πρότερον πειραθῆναι πραγμάτων. Αμα γοῦν ἀπὸ αλώλει Μαγνέντιος, και μόνος Κωνστάντιος τῆς Ῥω μαίων οἰκουμένης ἡγεῖτο, πᾶσαν ἐποιεῖτο σπουδήν, τοὺς ἀνὰ τὴν Δύσιν ἐπισκόπους τοῖς ὁμοούσιον Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζουσι συνεῖναι (62). Ἐποίει δὲ τοῦτο, οὐ φανερῶς οὕτω τὰ πρῶτα βιαζόμενος. Πείθων δὲ ἐπιψηφίσασθαι τοῖς κατὰ ᾿Αθανασίου κεκριμένοις ὑπὸ τῶν ἀνὰ τὴν Ἔω ἐπισκόπων. Ἐλογίζετο γὰρ ὡς εἰ κοινῇ ψήφῳ ἐκποδὼν οὗτος γένοιτο, ῥᾳδίως ἂν καὶ τὰ περὶ τὴν θρησκείαν κατορθωθείη αὐτῷ. Περὶ τῆς ἐν Μεδιολάνῳ συνόδου, καὶ τῆς φυγῆς Αθανασίου. Συνόδου δὲ, τοῦ βασιλέως κατεπείγοντος, ἐν Μετ διολάνω γενομένης, ἐκ μὲν τῆς Ρω ὀλίγοι παρεγέ νοντο· τῶν ἄλλων, ὡς εἰκὸς, ἢ διὰ νόσον, ἢ μακρὰν ὁδοιπορίαν παραιτησαμένων τὴν ἄφιξιν. Τῶν δὲ πρὸς οὔπω λόγος ἦν. συνεῖναι. ὁμοιούσιον, συναινεῖν συνείναι. SOZOMENI dorus ex Thracia, Eugenius Nicænus, Pa- A zal Oɛóôwpo; i Opḍź, xxi E☺yévio; & Nixasů; (60), trophilus Scythopolites, Menophantus Ephesins, et alii circiter triginta numero, ad omnes ubique constitutos episcopos litteras scripserint, quibus affirmabant, Athanasium contra leges Ecclesiæ red- iisse Alexandriam, non in synodo prius innocen- tem declaratum, sed per contentionem eorum qui idem cum illo sentiebant: hortatique sint ut ne- que cum illo communicarent, neque ad eum scri- berent; sed cum Georgio potius, qui ab ipsis ordi- natus fuerat, communionem servarent. Athanasius vero, tum quidem nullam istorum rationem duxit. Sed enim multo graviora quam prius, erat perpes- surus. Exstincto enim Magnentio, statim Constan- tius, qui solus jam imperio Romano potiebatur, omni studio perficere conatus est ut occidentales episcopi cum iis consentirent qui Filium Patri si- milem secundum substantiam asserebant. Et initio quidem non vi aperta id agebat, sed suadens tan- tum ut decretis orientalium episcoporum adversus Athanasium subscriberent. Sic enim cogitabat, si removeretur, facile se deinceps ea quæ ad religionem pertinent, pro arbitrio constituturum. CAP. IX. De concilio Mediolanensi et de fuga Athanasii. Cum igitur, urgente imperatore, synodus col- lecta esset Mediolani, ex Orientis quidem partibus pauci admodum convenerunt reliquis vel ob morbum, vel propter itineris longinquitatem ³, ut ' Socr:, lib. 11, c. 36. Athanasius communi omnium suffragio e medio КЕФАЛ. Ө. VALESII ANNOTATIONES. scribat, necesse est ut supradicta synodus diu C post Constantis obitum congregata sit. Quippe Constans sublatus est anno Christi 351. Georgius vero anno Christi episcopatum Alexandriæ occupavit, post consulatum Arbæthionis et Lolliani, ut docet contestatio populi Alexandrini, quæ refer- tur ab Athanasio ad calcem Epistolæ ad solitarios, et cujus meminit Lucifer Calaritanus. Collecta igitur est hæc synodus Antiochena anno Christi 356, et in ea Georgius episcopus Alexandriæ est ordi- natus, statimque ex urbe Antiochena cum militari satellitio missus est Alexandriam, eodem modo quo ante quindecim annos Gregorius in Antiochensi synodo, ea quæ in Encæniis celebrata est, ordina- tus fuerat episcopus Alexandriæ, atque inde missus Alexandriain, ut testatur Athanasius. cus pro Eugenio Theogonium habet, gravi errore. Engenius enim successit Theogonio, et ad Valentis usque tempora episcopatum Nicænun tenuit, ut testis est Philostorgius in libro nono Historiæ ec clesiastica, capite 8, ubi scribit Eudoxium Con- stantinopolitanum, cum Nicæam profectus esset, ut in locum Eugenii illius urbis episcopi, qui re- cens fato functus fuerat, alium episcopum consti- tueret, repentina morte præreptum fuisse. Cæte- rum inter episcopos qui huic Antiochensi concitio interfuerunt, præter illos a Sozemeno memoratos, fuit Leontius episcopus Antiochiæ, et Georgius Laodicea. Ilos enim præ cæteris recenset Athana- sius in exordio Apologiæ de fuga, quam scripsit paulo post eam synodum. Quæ quidem emendatio prorsus necessaria mihi videtur, cum in vulgata ſectione nullus sit sensus. omnes Haud dubie scribendum est et pro Nam Occidentales quidem episcopi Filium Patri consubstantialem uno consensu profitebantur. Orientales vero ple- rique Filium Patri similem profitebantur : pauci cum Aetio dissimilem asserebant, quos Constantius infenso animo persequebatur. At Nicephorus cum Dhunc Sozomeni locum non intelligeret, interpola- vit, ut videre est libro ix, cap. 33. VARIORUM. terfuit, in Apologia pro Athanasio, lib. 1, testatur Georgium ante concilium Mediolanense ordinatum fuisse; et his verbis Constantium alloquitur : Per- sequeris eum quem te audire præceperit Dominus, agente eo in rebus humanis, cui hæreticum tuum Georgium millis successorem; cum tametsi liberatus fuisset Athanasius e corpore, tibi non licuerit mittere, etc, Paulo post : Nunquid potest Deus esse cum inimico Georgio? Nunquid ei quem non ordina- verit, quem non elegerit, poterit esse propitius? etc. Ad hæc, Valesius ait unum Sozomenum hujus synodi meminisse, cum tamen Nicephorus, lib. ix, cap. 33, disertam ejus mentionem faciat. Denique non ex urbe Antiochena, ut putat Valesius, sed ex Cappadocia missus fuit Georgius, ut docent Atha- nasius in Apologia de fuga sua, et ex eo Theodo- ritus, lib. 11, cap. 14, quanquam missus dici possit ex urbe Antiochensi, cum in ea ordinatus fuerit. (Ant. Pagi, ad ann. 354, n. 14, 15) (60) Εὐγένιος ὁ Νικαεύς. Epiphanius Scholasti- (61) Υπόλογος ἦν. Scribendum puto, οὐδεὶς (62) Τοῖς ὁμοούσιον Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζουσι

Δύσιν, πλείους ή τριακόσιοι συνελέγησαν (65) Αξιούντων δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Εω καταδικάζειν ᾿Αθανα- σίου, ὡς ἂν παντελῶς ἀπελαθείη τῆς ᾿Αλεξανδρείας, οἱ μὲν ἄλλοι, ἢ δέει, ἢ ἀπάτῃ, ἢ ἀγνοίᾳ τῶν ὄντων συνήνουν. Μόνοι δὲ, Διονύσιος ὁ ᾿Αλβας ἐπίσκοπος*, Ἰταλίας δὲ ἥδε ἡ μητρόπολις, καὶ Εὐσέβιος ὁ Μαρκέλλων τῆς Λιγυρίας, Παυλίνος ὁ Τριβέρεως, καὶ Ροδανός (64), καὶ Λούκιφερ ἀνέκραγον, καὶ ἐμαρτύραντο μὴ χρῆναι ὡδι ῥᾳδίως καταδικάσαι Αθανασίου· μηδὲ γὰρ ἄχρι τούτου, εἰ γένοιτο, στήσεσθαι τὸ κακόν· χωρήσειν δὲ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ κατ' αὐτῶν τῶν ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δεδογμένων· ἐπὶ καθαιρέσει τε τῆς ἐν Νικαίᾳ πίστεως, ταῦτα σπου δάζεσθαι παρὰ τοῦ βασιλέως καὶ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων. Καὶ οἱ μὲν, ὧδε παῤῥησιασάμενοι, ὑπερορίας φυγῇ κατεδικάσθησαν· σὺν τούτοις δὲ καὶ Ιλάριος. Αληθῆ δὲ τοῦ ἐν Μεδιολάνῳ συλλόγου αἰτίαν εἶναι ἣν ἔλεγον, ἐπιστοῦτο ἡ ἀπόβασις. Οὐ πολλῷ γὰρ ὕστερον ἡ ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Σελευκείᾳ σύνοδος συνελέγη, καὶ ἑκατέρα κατὰ τῶν ἐν Νικαία δεδογμένων νεωτερίζειν ἐπεχείρησεν, ὡς αὐτίκα ἐπι δείξω. ᾿Αθανάσιος δὲ πειθόμενος ἐπιβουλεύεσθαι ἐν τοῖς βασιλείοις, αὐτὸς μὲν πρὸς βασιλέα ἐλθεῖν οὔτε ἐθάρρησεν, οὔτε λυσιτελεῖν ἐδοκίμασεν. Ἐπιλεξάμε- νο; δὲ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ἐπισκόπων πέντε, ὧν ἦν Σεραπίων ὁ Θμουαῖος, ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα τὸν βίον θεσπέσιος, καὶ λέγειν δεινὸς, πέμπει ὡς βασιλέα, πρὸς Δύσιν τότε τῆς ἀρχομένης διάγοντα. Συμπέμπει δὲ αὐτοῖς καὶ τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας πρεσβυτέρους τρεῖς, καταλλάξοντας αὐτῷ τὸν κρατοῦντα, καὶ ἢ δέοι, πρὸς τὰς διαβολὰς τῶν ἐναντίων ἀπολογησο- μένους, καὶ τὰ ἄλλα πράξοντας, ὅπη ἂν τῇ Ἐκκλη- σίᾳ καὶ αὐτῷ ἄριστα γινώσκωσιν. Αποπλευσάντων δὲ αὐτῶν, μετ' οὐ πολὺ γράμματα τοῦ βασιλέως ἐδέξατο τ, καλοῦντα αὐτὸν εἰς τὰ βασίλεια. Ἐπὶ δὲ τούτῳ αὐτὸς ᾿Αθανάσιος καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἐκκλησίας ἐταράχθησαν, καὶ ἐναγώνιοι ἦσαν, οὔτε πείθεσθαι τῷ βασιλεῖ, ἑτεροδόξῳ ὄντι, ἀσφαλὲς νομίζοντες, οὔτε ἀπειθεῖν ἀκίνδυνον. Ἐκράτει δὲ ὅμως μένειν· καὶ ὁ τὰ γράμματα κομίσας, ἄπρακτος ἀνέστρεφε. Τῷ δὲ ἐπιγενομένῳ θέρει, παραγενόμενος ἕτερος ἐκ βασι- λέως σὺν τοῖς ἐν τῷ ἔθνει ἄρχουσι, κατήπειγεν αὐτὸν Β Διονύσιος ὁ ᾿Αλβας ἐπίσκοπος. Παυλίνος ὁ τῆς μητροπόλεως τῶν Γαλλιών, Παυλίνος ὁ τῆς μη- τροπόλεως τῆς Ἰταλίας, Αποπλευσάντων δὲ αὐτῶν, μετ᾿ οὐ πολύ γράμματα τοῦ βασιλέως ἐδέξατο. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - 1:30 A opinari licet, eo venire detrectantibus '. Ex Occi- Socr. lib. II. c. 36. C dentalibus autem episcopis plures quam trecenti adfuere. Cum autem Orientales Athanasium con- demnari vellent, quo penitus Alexandria expel- leretur, cæteri quidem omnes partim metu, partim fraude et ignoratione rerum inducti, consensum præbuerunt. Soli Dionysius episcopus Alle, quæ metropolis est Italiæ, Eusebius Vercellarum, quæ urbs est Liguriæ, Paulinus Trevirorum, Rhodanus ac Lucifer reclamarunt: contestantes non ita temere damnandum esse Athanasium : idque si fieret, malum illic non quieturum: sed adversus ea quæ de Deo recte decreta essent, progressuram esse fraudem. Neque alio consilio imperatorem et Arianos ista moliri, quam ut Nice- nam fidem subvertant. Et hi quidem cum in hupe modum libere profocuti essent, in exsilium depor- tati sunt : cumque his etiam Hilarius. Hanc autem veram fuisse causaṁ Mediolanensis concilii, quam modo dixi, exitus rei declaravit. Etenim haud multo post synodus" Arimini et Seleuciæ congregata est: quarum utraque contra ea quæ in synodo Nicæna constituta fuerant, novitatem ` inducere tentavit, sicuti mox demonstrabitur. Porro Athanasius, cum persuasum haberet insidias sibi in palatio comparari, ipse quidem ad impera- toris comitatum proficisci nec ausus est, nec e re sua fore existimavit. Lectis vero ad eam rem quinque episcopis, ex quorum numero fuit Serapio Thmuitanus, vir admirabili vitæ sanctimonia et dicendi copia præditus, ad imperatorem in Occi- dentis partibus tum degentem eos misit, cumque his tres quoque Ecclesiæ suæ presbyteros direxit, qui imperatoris animum erga ipsum placarent, et adversariorum calumniis, si opus foret, respun- derent; cuncta denique agerent, quæ et Ecclesiæ et ipsi conducere existimarent. Qui cùm e portu solvissent, haud multo post imperatoris accepit litteras, quibus ad palatium evocabatur. Ea res et Athanasium ipsum, et populum Ecclesiæ Alexan- drinæ graviter conturbavit, magnaque affecit selli- citudine : quippe qui nec imperatori Arianam VALESI ANNOTATIONES. numerus episcoporum qui Mediolanensi conci- io interfuerunt, legitur apud Socratem in libro secundo, capite 36, ubi vide quæ notavi. Celebra- tum est hoc concilium anno antequam Georgius in sedem Alexandrinam invasisset, boc est anno Christi 355. Severus in libro secundo Historiæ sacra, ubi Me- sunt: Rhodanium quoque Elusanum antistitem, qui natura lenior, non tam suis viribus quam Hila- rii societate non cesserat Arianis, eadem conditio implicuit; cum tamen omnes parati essent Athana- sium a communione suspendere, modo ut de fide inter episcopos quæreretur. Sic enim eum locum scriben- dum censeo. Baronius tamen in Annalibus ex ma- nuscripto codice emendat, Tolosanum antistitem. VARIORUM. * Dionysius hic memoratus haud dubie Mediolanensis præsul fuit. Erat tamen in Mediolanensi episcopatu urbs, no. mine Alba Pompeia, quæ forte causa fuil Sozomeno Dionysium Alba episcopum nuncupare. (Cl. Bene- dictini Annot. in Alhanas. Apol. de fuga, pag. 312.) Apud Athanas. ibid. mox habetur PATROL. GR. LXVII et sic omnes mss. Theol. et Nanuius legunt; editi vero sicut testantur laudati Benedictini. * Nusquam me- minit Athanasius aut hujus legationis, aut littera- (63) Πλείους ή τριακόσιοι συνελέγησαν. Idem D diolanensis synodi gesta_describit. Ejus verba (64) Καὶ 'Ροδανός. Rhodanium vocat Sulpitius

Δύσιν, πλείους ή τριακόσιοι συνελέγησαν (65) Αξιούντων δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Εω καταδικάζειν ᾿Αθανα- σίου, ὡς ἂν παντελῶς ἀπελαθείη τῆς ᾿Αλεξανδρείας, οἱ μὲν ἄλλοι, ἢ δέει, ἢ ἀπάτῃ, ἢ ἀγνοίᾳ τῶν ὄντων συνήνουν. Μόνοι δὲ, Διονύσιος ὁ ᾿Αλβας ἐπίσκοπος*, Ἰταλίας δὲ ἥδε ἡ μητρόπολις, καὶ Εὐσέβιος ὁ Μαρκέλλων τῆς Λιγυρίας, Παυλίνος ὁ Τριβέρεως, καὶ Ροδανός (64), καὶ Λούκιφερ ἀνέκραγον, καὶ ἐμαρτύραντο μὴ χρῆναι ὡδι ῥᾳδίως καταδικάσαι Αθανασίου· μηδὲ γὰρ ἄχρι τούτου, εἰ γένοιτο, στήσεσθαι τὸ κακόν· χωρήσειν δὲ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ κατ' αὐτῶν τῶν ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δεδογμένων· ἐπὶ καθαιρέσει τε τῆς ἐν Νικαίᾳ πίστεως, ταῦτα σπου δάζεσθαι παρὰ τοῦ βασιλέως καὶ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων. Καὶ οἱ μὲν, ὧδε παῤῥησιασάμενοι, ὑπερορίας φυγῇ κατεδικάσθησαν· σὺν τούτοις δὲ καὶ Ιλάριος. Αληθῆ δὲ τοῦ ἐν Μεδιολάνῳ συλλόγου αἰτίαν εἶναι ἣν ἔλεγον, ἐπιστοῦτο ἡ ἀπόβασις. Οὐ πολλῷ γὰρ ὕστερον ἡ ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Σελευκείᾳ σύνοδος συνελέγη, καὶ ἑκατέρα κατὰ τῶν ἐν Νικαία δεδογμένων νεωτερίζειν ἐπεχείρησεν, ὡς αὐτίκα ἐπι δείξω. ᾿Αθανάσιος δὲ πειθόμενος ἐπιβουλεύεσθαι ἐν τοῖς βασιλείοις, αὐτὸς μὲν πρὸς βασιλέα ἐλθεῖν οὔτε ἐθάρρησεν, οὔτε λυσιτελεῖν ἐδοκίμασεν. Ἐπιλεξάμε- νο; δὲ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ἐπισκόπων πέντε, ὧν ἦν Σεραπίων ὁ Θμουαῖος, ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα τὸν βίον θεσπέσιος, καὶ λέγειν δεινὸς, πέμπει ὡς βασιλέα, πρὸς Δύσιν τότε τῆς ἀρχομένης διάγοντα. Συμπέμπει δὲ αὐτοῖς καὶ τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας πρεσβυτέρους τρεῖς, καταλλάξοντας αὐτῷ τὸν κρατοῦντα, καὶ ἢ δέοι, πρὸς τὰς διαβολὰς τῶν ἐναντίων ἀπολογησο- μένους, καὶ τὰ ἄλλα πράξοντας, ὅπη ἂν τῇ Ἐκκλη- σίᾳ καὶ αὐτῷ ἄριστα γινώσκωσιν. Αποπλευσάντων δὲ αὐτῶν, μετ' οὐ πολὺ γράμματα τοῦ βασιλέως ἐδέξατο τ, καλοῦντα αὐτὸν εἰς τὰ βασίλεια. Ἐπὶ δὲ τούτῳ αὐτὸς ᾿Αθανάσιος καὶ ὁ λαὸς τῆς Ἐκκλησίας ἐταράχθησαν, καὶ ἐναγώνιοι ἦσαν, οὔτε πείθεσθαι τῷ βασιλεῖ, ἑτεροδόξῳ ὄντι, ἀσφαλὲς νομίζοντες, οὔτε ἀπειθεῖν ἀκίνδυνον. Ἐκράτει δὲ ὅμως μένειν· καὶ ὁ τὰ γράμματα κομίσας, ἄπρακτος ἀνέστρεφε. Τῷ δὲ ἐπιγενομένῳ θέρει, παραγενόμενος ἕτερος ἐκ βασι- λέως σὺν τοῖς ἐν τῷ ἔθνει ἄρχουσι, κατήπειγεν αὐτὸν Β Διονύσιος ὁ ᾿Αλβας ἐπίσκοπος. Παυλίνος ὁ τῆς μητροπόλεως τῶν Γαλλιών, Παυλίνος ὁ τῆς μη- τροπόλεως τῆς Ἰταλίας, Αποπλευσάντων δὲ αὐτῶν, μετ᾿ οὐ πολύ γράμματα τοῦ βασιλέως ἐδέξατο. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - 1:30 A opinari licet, eo venire detrectantibus '. Ex Occi- Socr. lib. II. c. 36. C dentalibus autem episcopis plures quam trecenti adfuere. Cum autem Orientales Athanasium con- demnari vellent, quo penitus Alexandria expel- leretur, cæteri quidem omnes partim metu, partim fraude et ignoratione rerum inducti, consensum præbuerunt. Soli Dionysius episcopus Alle, quæ metropolis est Italiæ, Eusebius Vercellarum, quæ urbs est Liguriæ, Paulinus Trevirorum, Rhodanus ac Lucifer reclamarunt: contestantes non ita temere damnandum esse Athanasium : idque si fieret, malum illic non quieturum: sed adversus ea quæ de Deo recte decreta essent, progressuram esse fraudem. Neque alio consilio imperatorem et Arianos ista moliri, quam ut Nice- nam fidem subvertant. Et hi quidem cum in hupe modum libere profocuti essent, in exsilium depor- tati sunt : cumque his etiam Hilarius. Hanc autem veram fuisse causaṁ Mediolanensis concilii, quam modo dixi, exitus rei declaravit. Etenim haud multo post synodus" Arimini et Seleuciæ congregata est: quarum utraque contra ea quæ in synodo Nicæna constituta fuerant, novitatem ` inducere tentavit, sicuti mox demonstrabitur. Porro Athanasius, cum persuasum haberet insidias sibi in palatio comparari, ipse quidem ad impera- toris comitatum proficisci nec ausus est, nec e re sua fore existimavit. Lectis vero ad eam rem quinque episcopis, ex quorum numero fuit Serapio Thmuitanus, vir admirabili vitæ sanctimonia et dicendi copia præditus, ad imperatorem in Occi- dentis partibus tum degentem eos misit, cumque his tres quoque Ecclesiæ suæ presbyteros direxit, qui imperatoris animum erga ipsum placarent, et adversariorum calumniis, si opus foret, respun- derent; cuncta denique agerent, quæ et Ecclesiæ et ipsi conducere existimarent. Qui cùm e portu solvissent, haud multo post imperatoris accepit litteras, quibus ad palatium evocabatur. Ea res et Athanasium ipsum, et populum Ecclesiæ Alexan- drinæ graviter conturbavit, magnaque affecit selli- citudine : quippe qui nec imperatori Arianam VALESI ANNOTATIONES. numerus episcoporum qui Mediolanensi conci- io interfuerunt, legitur apud Socratem in libro secundo, capite 36, ubi vide quæ notavi. Celebra- tum est hoc concilium anno antequam Georgius in sedem Alexandrinam invasisset, boc est anno Christi 355. Severus in libro secundo Historiæ sacra, ubi Me- sunt: Rhodanium quoque Elusanum antistitem, qui natura lenior, non tam suis viribus quam Hila- rii societate non cesserat Arianis, eadem conditio implicuit; cum tamen omnes parati essent Athana- sium a communione suspendere, modo ut de fide inter episcopos quæreretur. Sic enim eum locum scriben- dum censeo. Baronius tamen in Annalibus ex ma- nuscripto codice emendat, Tolosanum antistitem. VARIORUM. * Dionysius hic memoratus haud dubie Mediolanensis præsul fuit. Erat tamen in Mediolanensi episcopatu urbs, no. mine Alba Pompeia, quæ forte causa fuil Sozomeno Dionysium Alba episcopum nuncupare. (Cl. Bene- dictini Annot. in Alhanas. Apol. de fuga, pag. 312.) Apud Athanas. ibid. mox habetur PATROL. GR. LXVII et sic omnes mss. Theol. et Nanuius legunt; editi vero sicut testantur laudati Benedictini. * Nusquam me- minit Athanasius aut hujus legationis, aut littera- (63) Πλείους ή τριακόσιοι συνελέγησαν. Idem D diolanensis synodi gesta_describit. Ejus verba (64) Καὶ 'Ροδανός. Rhodanium vocat Sulpitius

εξιέναι τῆς πόλεως 4, καὶ τὸν κλῆρον χαλεπῶς ἐπο λέμησεν. Αναθαρσήσαντος δὲ τοῦ λαοῦ τῆς Ἐκκλη σίας, συντεταγμένους πρὸς πόλεμον ἰδὼν, καὶ οὕτως οὐδὲν ἀνύσας, ἐξεδήμησεν ἐντεῦθεν. Οὐ πολλοῦ δὲ δια- γενομένου χρόνου, μετακαλοῦνται ἐξ Αἰγύπτου καὶ Λιβύης στρατιαί, ἃς λεγεώνας Ῥωμαῖοι καλοῦσι καὶ ἐπεὶ ἐμηνύθη κρύπτεσθαι ᾿Αθανάσιον κατὰ τὴν Θεωνά καλουμένην ἐκκλησίαν, παραλαβών στρατιώ τας ὁ τῶν τῇδε ταγμάτων ἡγεμὼν, καὶ ᾿Ιλάριος (65), ὃς ἐκ βασιλέως πάλιν ἀφίκετο τάδε ἐπιταχύνων, ἀπροσδοκήτως ἀωρὶ κλάσας τὰς θύρας, εἰς τὴν ἐκκλη σίαν εἰσῆλθε · πανταχῆ τε ἐπιζητήσας, οὐ κατέλαβεν ἔνδοθεν ᾿Αθανάσιον. Λέγεται γὰρ ὡς πολλάκις ὑπὸ θείων μηνυμάτων πολλοὺς καὶ ἄλλους κινδύνους διέφυγε, καὶ τήνδε τὴν ἔφοδον Θεὸν αὐτῷ προαναφή ναι. Αὐτίκα τε ἐξῄει, καὶ τοὺς στρατιώτας τὰς θύ- ρας καταλαβεῖν τῆς ἐκκλησίας, ἀκαριαίῳ τινὶ χρόνι τῆς αὐτοῦ συλλήψεως ὑστερήσαντας. Χ. ΚΕΦΑΛ. Ι. Ως διαφόρως ἐπιβουλευθεὶς ᾿Αθανάσιος παρά τῶν ᾿Αρειανών, θεόθεν ὡς θεῖος ἀνὴρ προμη γνομένους διαφόρους κινδύνους διέδρασε· καὶ οἷα κακὰ ὑπὸ Γεωργίου οἱ ἐν Αἰγύπτῳ ἔπαθον, ᾿Αθανασίου ὑποχωρήσαντος. Εοικε δὲ μὴ προσήκειν ἀπιστεῖν, ὡς θεοφιλής ὅδε ἀνὴρ ὑπῆρχε, καὶ τρανῶς προεώρα τὸ μέλλον. Θαυμαστότερα γὰρ ἢ κατὰ τὰ προειρημένα, περὶ αὐτοῦ παρειλήφαμεν, ἀκριβεστάτην ἐπιμαρτυροῦντα αὐτῷ τῶν ἐσομένων εἴδησιν. Οὕτω γοῦν ἡνίκα τὸ πρώτον, ἔτι (66) Κώνσταντος περιόντος, κακουργεῖν αὐτὸν ἐβούλετο ὁ βασιλεὺς, φυγὰς γενόμενος, παρά τινι τῶν γνωρίμων εκρύπτετο· καὶ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ διέτριβεν ἐν μυχῷ γῆς, καὶ ἀνηλίῳ οἰκήματι, δ τα ἡνίκα τὸ πρῶτον, ἔτι Κώνσταντος περιόν τος, Τῷ δὲ ἐπιγενομένῳ θέρει, παραγενόμενος ἕτερος ἐκ βασιλέως, σὺν τοῖς ἐν τῷ ἔθνει ἄρχου σι, κατήπειγεν αὐτὸν ἐξιέναι τῆς πόλεως. Τη σὺν τοῖς ἐν τῷ ἔθνει ἄρχουσι, παραγενόμενος; κατήπειγεν, κατήπειγεν SOZOMENI opinionem turenti auscultare tutum, nec refragari A citra periculum esse existimarent. Prævaluit tamen consilium ut Athanasius maneret: et is qui litte- ras principis attulerat, re infecta, reversus est. Sequenti æstate alter ab imperatore missus, una cum provincia recloribus Alexandriam veniens, • eum • ex urbe discedere compulit, clerumque Ecclesiæ acerbissime vexavit. Sed cum populus Alexandrina Ecclesiæ animos resumpsisset, is qui ab imperatore missus erat, cernens plebem ad pugnandum paratam esse, ipse quoque, re infecta, abscessit. Nec longo post tempore, copiae quas Romani legiones vocant, ex Ægypto et Libya accersuntur. Et quoniam indicatum fuerat Athanasium in ecclesia quæ Theonæ dicitur occul- tari, dux rei militaris, et lilarius, qui ad hæc B acceleranda iterum ab imperatore missus fuerat, sumptis militibus, ex insperato et intempestive effractis foribus in ecclesiam irrupit : et ubique scrutatus, Athanasium tamen intus non reperit'. Aiunt enim eum, sæpenumero a Deo admonitum, alia quoque multa ejusmodi pericula effugisse : et hanc quoque incursionem illi a divino numine præmonstratam fuisse. Postquam enim ille egres- sus esset, milites statim ecclesiæ fores occupasse, ac momento temporis abfuisse quin eum compre- henderent. CAP. Quomodo Athanasius Arianorum insidtis sæpius appetitus, a Dev præmonitus, utpote vir divinus, multa pericula effugerit: et quam graviler post ejus discessum afflicti a Georgio fuerint Ægyptii. Neque vero dubitare cuiquam licet, quin hic vir Deo fuerit acceptus, et futura manifeste præ- viderit. Etenim longe adhuc mirabiliora de illo C accepimus, quæ certissimam rerum futurarum notitiam eum habuisse testantur. Sic certe, cum prima vice, Constante adhuc superstite, Constan- tius male multare eum decrevisset, ipse fuga elapsus, apud quemdam ex familiaribus delituit : longoque temporis spatio mansit in subterraneo Socr. lib. II, C. 11. VALESII ANNOTATIONES. imperatoris Constantii, qui una cum Diogene no- tario missus erat Alexandriam, ut Athanasium'urbe expelleret. Dux autem militum, cujus nomen reti- cel Sozomenus, erat Syrianus, ut docet Athanasius, D tam in Apologetico ad Constantium, tum in Epi- stola ad solitarios, et in Contestatione populi Ale- xandrini eiden epistole subjecta. datio debetur codici Leonis Allatii, in quo ita legitur, quam scripturam in versione mea sum secu- tus. Cæterum quæ hic narrat Sozomenus de latebris Athanasii in cisterna per sex continuos annos, meræ fabulæ sunt, quas ex Rufini fontibus hausit Sozomenus. VARIORUM. rum ab imperatore missarum; quocirca suspectam habet hujus narrationis fidem Cl. D. Cave in Vita Athanas., sect. 10, n. 1. W. LowTH. · horum verborum interpretatione Valesiana dupli- cem naevum statim advertas. Illud enim, nequaquam copulandum cum præcedente voce neque enim pu- tandum, magistratus Ægypti vel civitatis Alexan- drinæ, ex comitatu imperatoris, qui tum in Galliis versabatur, in Ægyptum venisse. Sed jungas ve- lin cum voce ut sententia sit, Cum magistratibus Egypti legalus ille compellebat Alha nasium urbe excedere. Illud enim Valesii comprlit vitiosum item est; neque enim Alexandria tunc decessit Athanasius, et sane verbum in imperfecto jacel. (Cl. Benedictini Vit. Athanas., pag. 54, qui hæc referunt anno ante synodum Mediolanensem, nempe aumo 554.) (65) Καὶ 'Ιλάριος. Hic Hilarius notarius erat (66) 'Ηνίκα τῷ πρώτῳ ἔτει. Hujus loci emen

μιεῖον τὸ πρὶν ὑδάτων ἐτύγχανε. Συνήδει δὲ οὐδεὶς, ἢ παρ' οἷς ἐλάνθανε, καὶ θεράπαινα τούτῳ πιστή δοκοῦσα, ὡς ἂν αὐτῷ διακονοίη. Πολλῆς δὲ οὔσης σπουδῆς τοῖς ἑτεροδόξοις ζωγρῆσαι τὸν ἄνδρα, οἷα εἰκὸς, ἐπὶ δώροις ἢ ὑποσχέσεσιν ἔμελλεν αὐτὸν και ταμηνύειν ἡ θεράπαινα. Προαναφήναντος δὲ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπιβουλὴν, φθάσας ἑτέρωθι μετῴκησε. Καὶ ἡ θεράπαινα τιμωρίαν ἔδωκεν, ὡς ψευδῆ μηνύσασα κατὰ τῶν δεσποτῶν, οἱ δὴ πεφεύγεισαν. Οὐ γὰρ τὸ τυχὸν ἐποιοῦντο ἔγκλημα οἱ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως κατὰ τῶν ὑποδεχομένων ή κρυπτόντων ᾿Αθανάσιον· ἀλλ' ὡς ἀπειθεῖς προστάξεσι βασιλέως, καὶ περὶ πολιτείαν ἁμαρτάνοντας, εἰς δικαστήριον είλκον. Καὶ παραπλησίου δ' οὖν καὶ ἄλλοτε ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ συμβάντος εἰς ἀκοὴν ἦλθον. Ἐπεὶ γὰρ κατὰ τοιαύ- την αἰτίαν ὡς ἐπὶ Αἴγυπτον φεύγων ἀνέπλεεν ἐπὶ ° τὸν Νεῖλον, μηνυσάντων τοῦτο τινῶν, ἐδίωκον αὐτὸν οι συλληψόμενοι. Προμαθὼν δὲ θεόθεν τὴν δίωξιν, ἐξήγγειλε τοῖς συμπλέουσι, καὶ ἀναστρέφειν ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἐκέλευσεν. Ἐν δὲ τῷ καταπλεῖν, ἀναπλέοντας τοὺς ἐπιβούλους παραμείψας, ἐπὶ τὴν πόλιν διεσώθη, καὶ ὡς ἐν ὁμίλῳ καὶ πλήθει οἰκημά- των, ἀσφαλέστερον ἐλάνθανεν. Εκ δὴ τῶν τοιούτων, καὶ πολλῶν ἄλλων ομοίως προμηνυομένων παρ' αὐτοῦ, διεβάλλετο παρὰ τῶν ἐναντίων Ελλήνων τε καὶ ἑτεροδόξων, ὡς γοητείας ταῦτα κατορθῶν κ. Λόγος οὖν, ποτὲ προϊόντος αὐτοῦ ἀνὰ τὴν πόλιν, συμβὰν οὕτως ἐφιπταμένην κρώξαι χορώνην. Παρα- τυχὸν δὲ πλῆθος Ελλήνων, οἷα εἰς γόητα ἀποσκῶ- πτον, ἐξαιτῆσαι εἰπεῖν αὐτοῖς ὅ τι λέγοι ἡ κορώνη. Τὸν δὲ φάναι, ἠρέμα ἐπιγελάσαντα, Κρὰς, ὅ ἐστιν αὔριον τῇ Ῥωμαίων φωνῇ. Τούτο τοίνυν κράζουσα, ἀηδῆ τὴν αὔριον ὑμῖν ἔσεσθαι καταγγέλλει. Σημαίνει γὰρ ἐκ προστάγματος τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως και λυθήσεσθαι ὑμᾶς, τὴν ἑξῆς ἑορτὴν ἄγειν. Ἡ δὲ Αθανασίου πρόβῥησις, καίπερ γελοιώδης δόξασα, ἀληθῆς ἐφάνη. Τῇ γὰρ ἐς αὔριον γράμματα τοῦ κρατοῦντος ἀπεδόθη τοῖς ἄρχουσι, παρακελευόμενα μὴ συγχωρεῖν τοὺς Ἕλληνας τοῖς ναοῖς προσβάλλειν, μηδὲ τὰς συνήθεις θρησκείας καὶ πανηγύρεις επιτε- λεῖν. Καὶ ἡ παρατυχοῦσα τότε ἑορτὴ διελύθη, σεβά σμιός τε οὖσα καὶ πολυτελής Ἕλλησιν. Ὡς μὲν οὖν προφητικὸς ὁ ἀνὴρ ἐγένετο, ἀπόχρη τάδε εἰπεῖν. Επεὶ δὲ, ὡς εἴρηται, διέφυγε, τοὺς ἐπὶ συλλήψει αὐτοῦ παραγενομένους, ἐπί τινι χρόνῳ διέμεινεν ὁ ὑπ' αὐτοῦ κλῆρος καὶ λαὸς, τὰς ἐκκλησίας κατέχοντες· εἰς ὅτε δὴ ὁ Αἰγύπτου ὕπαρχος, καὶ ὁ ἡγούμενος τῶν τῇδε στρατιωτῶν, ἐκβαλόντες τοὺς αὐτῷ πειθο- μένους, παρέδωκαν αὐτὰς τοῖς προσδοκῶσι Γεώρ γιον. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ αὐτὸς Γεώργιος ἀφίκετο (67), ἐνθρονισμόν Διεβάλλετο ὡς γοητείαις ταῦτα κατορθῶν. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. 1V. A et obscuro quodam domicilio, quod olim aq C Socr. lib. iii, c. 14. fuerat receptaculum. Nec quisquam ejus rei con- scius fuit, præter eos apud quos latitabat, et ancil- lam, quæ tantæ fidei visa est, ut illi ministraret. Porro cum Ariani eum vivum comprehendere omni studio niterentur, ancilla donis ac pollicita- tionibus, ut credibile est, illecta, eum jamjam erat proditura. Verum insidiis illi a Deo patefactis, insidiatores præveniens, alio migravit. Ancilla vero pœnas dedit, utpote quæ falsum detulisset contra dominos, qui et ipsi aufugerant. Nam contrariæ hæresis propugnatores non exigui cri- minis reos faciebant, quicunque vel exciperent, vel occultarent Athanasium, sed eos tanquam imperatoris jussibus refragantes, et contra rem- publicam insurgentes, ad tribunalia judicum tra- hebant. Simile quidpiam alio etiam tempore Atha- nasio contigisse accepi nam cum ob ejusmodi causam, tanquam in interiora Ægypti fugiens, adverso flumine navigaret per Nilum, re a qui- busdam indicata, insidiatores persequi eum cα- perunt, ut comprehenderent s. Verum ille ad- monitus a Deo de illorum persecutione, rem ex- posuit iis qui una secum navigabant, jus- sitque ut protinus Alexandriam reverterentur. Dum igitur secundo flumine navigat, insidiatores adverso flumine navigantes prætergressus, inco- Jumis ad urbem pervenit; ibique tum ob popu- li frequentiam, tum ob multitudinem ædificiorum delituit. Ob hæc et alia ejusmodi plurima ab illo prædicta, calumniabantur eum adversarii, gentiles scilicet atque læretici, quasi magicis artibus ista perficeret. Denique quodain tempore, illo per urbem transeunte, forte supervolans cornix cro- citasse dicitur. Turba vero gentilium quæ tum illic aderat, eum deridens, rogavit ut ipsis aperiret quidnam cornis prædiceret. At ille leniter subri- dens, Cras, inquit; atque istud vociferans, crasti- num diem haudquaquam jucundum vobis fore denuntiat. Significat enim vobis ab imperatore prohibitum iri ne cras festum diem celebretis. Quæ Athanasii prædictio, licet ridicula ipsis visa esset, vera tamen apparuit. Crastino enim die magistratibus reddita sunt imperatoris littera, jubentes ne pagani templa adire, neve solemnes sacrorum ritus et publicos conventus celebrare sinerentur. Atque ita dies festus qui tum inciderat, isque summa gentilium religione ac magnificentia coli suetus, solutus est. Verum ut ostendatur eum virum dono prophetiæ insignitum fuisse, hæc D VALESII ANNOTATIONES. ac tempore ordinationem atque Georgii ponit Sozomenus, post victoriam scilicet Constan- lii, et post exstinctam tyranniden Magnentii atque VARIORUM • Athanasium episcopum eo tempore apud Alexan- driam, ultra professionem allius se efferentem, sci- scitarique conatum externa, ut prodidere rumores assidui, cœtus in unum quæsitus ejusdem loci mul- lorum (synodus, ut appellant) remorit a sacramento (67) Αὐτὸς Γεώργιος ἀφίκετο. Recte hoc loco

μιεῖον τὸ πρὶν ὑδάτων ἐτύγχανε. Συνήδει δὲ οὐδεὶς, ἢ παρ' οἷς ἐλάνθανε, καὶ θεράπαινα τούτῳ πιστή δοκοῦσα, ὡς ἂν αὐτῷ διακονοίη. Πολλῆς δὲ οὔσης σπουδῆς τοῖς ἑτεροδόξοις ζωγρῆσαι τὸν ἄνδρα, οἷα εἰκὸς, ἐπὶ δώροις ἢ ὑποσχέσεσιν ἔμελλεν αὐτὸν και ταμηνύειν ἡ θεράπαινα. Προαναφήναντος δὲ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐπιβουλὴν, φθάσας ἑτέρωθι μετῴκησε. Καὶ ἡ θεράπαινα τιμωρίαν ἔδωκεν, ὡς ψευδῆ μηνύσασα κατὰ τῶν δεσποτῶν, οἱ δὴ πεφεύγεισαν. Οὐ γὰρ τὸ τυχὸν ἐποιοῦντο ἔγκλημα οἱ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως κατὰ τῶν ὑποδεχομένων ή κρυπτόντων ᾿Αθανάσιον· ἀλλ' ὡς ἀπειθεῖς προστάξεσι βασιλέως, καὶ περὶ πολιτείαν ἁμαρτάνοντας, εἰς δικαστήριον είλκον. Καὶ παραπλησίου δ' οὖν καὶ ἄλλοτε ἐπὶ ᾿Αθανασίῳ συμβάντος εἰς ἀκοὴν ἦλθον. Ἐπεὶ γὰρ κατὰ τοιαύ- την αἰτίαν ὡς ἐπὶ Αἴγυπτον φεύγων ἀνέπλεεν ἐπὶ ° τὸν Νεῖλον, μηνυσάντων τοῦτο τινῶν, ἐδίωκον αὐτὸν οι συλληψόμενοι. Προμαθὼν δὲ θεόθεν τὴν δίωξιν, ἐξήγγειλε τοῖς συμπλέουσι, καὶ ἀναστρέφειν ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἐκέλευσεν. Ἐν δὲ τῷ καταπλεῖν, ἀναπλέοντας τοὺς ἐπιβούλους παραμείψας, ἐπὶ τὴν πόλιν διεσώθη, καὶ ὡς ἐν ὁμίλῳ καὶ πλήθει οἰκημά- των, ἀσφαλέστερον ἐλάνθανεν. Εκ δὴ τῶν τοιούτων, καὶ πολλῶν ἄλλων ομοίως προμηνυομένων παρ' αὐτοῦ, διεβάλλετο παρὰ τῶν ἐναντίων Ελλήνων τε καὶ ἑτεροδόξων, ὡς γοητείας ταῦτα κατορθῶν κ. Λόγος οὖν, ποτὲ προϊόντος αὐτοῦ ἀνὰ τὴν πόλιν, συμβὰν οὕτως ἐφιπταμένην κρώξαι χορώνην. Παρα- τυχὸν δὲ πλῆθος Ελλήνων, οἷα εἰς γόητα ἀποσκῶ- πτον, ἐξαιτῆσαι εἰπεῖν αὐτοῖς ὅ τι λέγοι ἡ κορώνη. Τὸν δὲ φάναι, ἠρέμα ἐπιγελάσαντα, Κρὰς, ὅ ἐστιν αὔριον τῇ Ῥωμαίων φωνῇ. Τούτο τοίνυν κράζουσα, ἀηδῆ τὴν αὔριον ὑμῖν ἔσεσθαι καταγγέλλει. Σημαίνει γὰρ ἐκ προστάγματος τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως και λυθήσεσθαι ὑμᾶς, τὴν ἑξῆς ἑορτὴν ἄγειν. Ἡ δὲ Αθανασίου πρόβῥησις, καίπερ γελοιώδης δόξασα, ἀληθῆς ἐφάνη. Τῇ γὰρ ἐς αὔριον γράμματα τοῦ κρατοῦντος ἀπεδόθη τοῖς ἄρχουσι, παρακελευόμενα μὴ συγχωρεῖν τοὺς Ἕλληνας τοῖς ναοῖς προσβάλλειν, μηδὲ τὰς συνήθεις θρησκείας καὶ πανηγύρεις επιτε- λεῖν. Καὶ ἡ παρατυχοῦσα τότε ἑορτὴ διελύθη, σεβά σμιός τε οὖσα καὶ πολυτελής Ἕλλησιν. Ὡς μὲν οὖν προφητικὸς ὁ ἀνὴρ ἐγένετο, ἀπόχρη τάδε εἰπεῖν. Επεὶ δὲ, ὡς εἴρηται, διέφυγε, τοὺς ἐπὶ συλλήψει αὐτοῦ παραγενομένους, ἐπί τινι χρόνῳ διέμεινεν ὁ ὑπ' αὐτοῦ κλῆρος καὶ λαὸς, τὰς ἐκκλησίας κατέχοντες· εἰς ὅτε δὴ ὁ Αἰγύπτου ὕπαρχος, καὶ ὁ ἡγούμενος τῶν τῇδε στρατιωτῶν, ἐκβαλόντες τοὺς αὐτῷ πειθο- μένους, παρέδωκαν αὐτὰς τοῖς προσδοκῶσι Γεώρ γιον. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ αὐτὸς Γεώργιος ἀφίκετο (67), ἐνθρονισμόν Διεβάλλετο ὡς γοητείαις ταῦτα κατορθῶν. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. 1V. A et obscuro quodam domicilio, quod olim aq C Socr. lib. iii, c. 14. fuerat receptaculum. Nec quisquam ejus rei con- scius fuit, præter eos apud quos latitabat, et ancil- lam, quæ tantæ fidei visa est, ut illi ministraret. Porro cum Ariani eum vivum comprehendere omni studio niterentur, ancilla donis ac pollicita- tionibus, ut credibile est, illecta, eum jamjam erat proditura. Verum insidiis illi a Deo patefactis, insidiatores præveniens, alio migravit. Ancilla vero pœnas dedit, utpote quæ falsum detulisset contra dominos, qui et ipsi aufugerant. Nam contrariæ hæresis propugnatores non exigui cri- minis reos faciebant, quicunque vel exciperent, vel occultarent Athanasium, sed eos tanquam imperatoris jussibus refragantes, et contra rem- publicam insurgentes, ad tribunalia judicum tra- hebant. Simile quidpiam alio etiam tempore Atha- nasio contigisse accepi nam cum ob ejusmodi causam, tanquam in interiora Ægypti fugiens, adverso flumine navigaret per Nilum, re a qui- busdam indicata, insidiatores persequi eum cα- perunt, ut comprehenderent s. Verum ille ad- monitus a Deo de illorum persecutione, rem ex- posuit iis qui una secum navigabant, jus- sitque ut protinus Alexandriam reverterentur. Dum igitur secundo flumine navigat, insidiatores adverso flumine navigantes prætergressus, inco- Jumis ad urbem pervenit; ibique tum ob popu- li frequentiam, tum ob multitudinem ædificiorum delituit. Ob hæc et alia ejusmodi plurima ab illo prædicta, calumniabantur eum adversarii, gentiles scilicet atque læretici, quasi magicis artibus ista perficeret. Denique quodain tempore, illo per urbem transeunte, forte supervolans cornix cro- citasse dicitur. Turba vero gentilium quæ tum illic aderat, eum deridens, rogavit ut ipsis aperiret quidnam cornis prædiceret. At ille leniter subri- dens, Cras, inquit; atque istud vociferans, crasti- num diem haudquaquam jucundum vobis fore denuntiat. Significat enim vobis ab imperatore prohibitum iri ne cras festum diem celebretis. Quæ Athanasii prædictio, licet ridicula ipsis visa esset, vera tamen apparuit. Crastino enim die magistratibus reddita sunt imperatoris littera, jubentes ne pagani templa adire, neve solemnes sacrorum ritus et publicos conventus celebrare sinerentur. Atque ita dies festus qui tum inciderat, isque summa gentilium religione ac magnificentia coli suetus, solutus est. Verum ut ostendatur eum virum dono prophetiæ insignitum fuisse, hæc D VALESII ANNOTATIONES. ac tempore ordinationem atque Georgii ponit Sozomenus, post victoriam scilicet Constan- lii, et post exstinctam tyranniden Magnentii atque VARIORUM • Athanasium episcopum eo tempore apud Alexan- driam, ultra professionem allius se efferentem, sci- scitarique conatum externa, ut prodidere rumores assidui, cœtus in unum quæsitus ejusdem loci mul- lorum (synodus, ut appellant) remorit a sacramento (67) Αὐτὸς Γεώργιος ἀφίκετο. Recte hoc loco

καὶ τὰς ἐκκλησίας ὑφ᾽ ἑαυτὸν εἶχε. Βιαιότερον δὲ ἡ κατὰ πρόσχημα καὶ ἦθος ἱερέων ἐπιτηδεύων κρατεῖν· καὶ πρὸς μὲν πάντας φοβερὸς εἶναι θέλων, πρὸς δὲ τοὺς ᾿Αθανάσιον ἐπαινοῦντας ἀπηνής, ὡς δεσμὰ καὶ πληγὰς ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας ὑπομεῖναι, οἷα τύραννος ἐνομίζετο. Ὑπὸ τοιαύτης δὲ αἰτίας εἰς κοινὸν μῖσος ἐμπεσόντι, κινηθεὶς εἰς ὀργὴν ὁ δῆμος, ἐπέστη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διατρίβοντι, καὶ μικροῦ αὐτὸν διεχρήσαντο. Καὶ ὁ μὲν ὧδε κινδυνεύσας, μόλις διεσώθη, καὶ πρὸς βασιλέα φεύγει. Οἱ δὲ τὰ ᾿Αθα νασίου φρονοῦντες, τὰς ἐκκλησίας κατέσχον. Ἐγέ- νετο δὲ τοῦτο οὐκ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ. Παραγενόμενος γὰρ ὁ τῆς Αἰγύπτου στρατηγὸς, πάλιν τοῖς Γεωργίου τὰς ἐκκλησίας παρέδωκε. Μετὰ δὲ ταῦτα ταχυγράφος βασιλικὸς ἐκ τοῦ τάγματος τῶν καλουμένων νοταρίων, ἀποσταλείς τιμωρῆσαι, πολλοὺς ᾿Αλεξανδρέων εξα- σάνισε καὶ ἠκίσατο. Μετ' οὐ πολὺ δὲ καὶ αὐτὸς Γεώρ γιος ἐπανῆλθε, φοβερώτερος ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς εἰκὸς, γεγενημένος, καὶ μᾶλλον ἢ πρότερον μισού μενος, ὡς εἰς κάκωσιν πολλῶν βασιλέα κεκινηκώς, καὶ ἐπὶ δυσπιστία καὶ τύφῳ διαβαλλόμενος παρά τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν· ὧν τῇ δόξῃ τὸ πλῆθος εἴπετο, καὶ τὰς μαρτυρίας ἀληθεῖς ἡγεῖτο, καθότι ἀρετὴν ἤσκουν, καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ ὁ βίος αὐτοῖς ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ Λιβερίου τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης, δι' ἂς αι. τίας ἐξόριστος ὑπὸ Κωνσταντίου ἐγένετο· καὶ περὶ τοῦ μετ' αὐτὸν γεγονότος Φίληκος. Τάδε μὲν ὧδε ἐφεξῆς, οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν, Αθανασίῳ τε καὶ τῇ ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίᾳ συν- Ἐπὶ τούτοις τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου βασιλική δυναστεία τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἐκκλησίας με τατεθέντος, Γεωργίου δὲ τοῦ Ταρβασηνίτου τὸν ἐκεῖνον λαὸν διασπώντος, πάλιν Αλεξανδρεὺς ὁ Αέτιος, οὐδενὸς ἔλαττον ἔχων τῶν ὑποστρεφομένων καὶ παρασιτούντων τῷ Καππαδόκῃ· οὐδὲ γὰρ τῆς κολακείας ἀμελήτως εἶχε ὡς τὸν Γεώργιον ἦν γὰρ δὴ Χαναναίος κἀκεῖνος, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸν ὁμοιογενῆ καὶ ὁμόφυλον ἐπιτηδείως εἶχε · χαίρειν τε τούτῳ, πάλαι τῇ διαστροφῇ κατειλημμένον του δόγ ματος · καὶ εὕρημα εἶναι τῷ ᾿Αετίῳ κατ' ἐξουσίαν προκείμενον. ἀμελήτως ἀμελετήτως, : SOZOMENI dixisse sufficial. Caeterumn postquam, uti dictum A est, ex manibus eorum qui ipsum comprehensuri venerant, evasit, clerus ac populus qui sub ipso erat, ecclesias aliquandiu retinuit, donec præfe- clus Ægypti, et dux rei militaris, expulsis iis qui adhærebant Athanasio, ecclesias tradiderunt iis qui Georgium exspectabant. Nec multo post Georgius ipse advenit, et ecclesias in potestatem suam redegit. Qui cum violentius quam pro more ac dignitate sacerdotali regere instituisset, et tum aliis omnibus terribilem se ostenderet, tum erga eos qui Athanasio favebant, implacabili esset animo; adeo ut hac de causa tam viri, quam mulieres, vincula et plagas perpessi sint, tyrannus quidam esse videbatur. Cumque ob hanc causam in commune omnium odium incidisset, plebs furore succensa, eum in ecclesia agentem adorta est, parumque abfuit quin eum interficeret. Et hic quidem, in ejusmodi periculum delapsus, egre servatus est et ad imperatorem se contulit. li vero qui cum Athanasio communicabant, ec- clesias obtinuerunt. Verum id non longo tempore stelit. Etenim dux Egypti, Alexandriam veniens, Georgii fautoribus easdem denuo tradidit. Posthæc officialis principis ex schola eorum qui notarii appellantur, missus ut seditiosos supplicio affice- ret, multos Alexandrinorum tormentis subdidit ac verberibus affecit. Nec diu post Georgius ipse revertitur, ob ea quæ jam dixi terribilior factus, ut credibile est : multoque magis invisus quam antea, quippe qui imperatorem ad multorum vexationem incitasset. Præterea ob perfidiam atque arrogantiam incusabatur a monachis, quorum sententiam sequebatur populi multitudo, et quo- rum testimoniis fidem adhibebat, eo quod virtutem excolerent, et philosophicum vivendi genus sectarentur. CAP. XI. De Liberio episcopo urbis Romæ, quas ob causas a Constantio relegatus sit; et de Felice qui in ejus locum successit. Et ista quidem ad hunc modum continua serie, licet non eodem tempore, Athanasio et Alexandri- B C VALESII ANNOTATIONES. Silvani, hoc est anno Christi 356. De Georgio autem isto multa habet Epiphanius in hæresi Ano- mæorum, et Gregorius Naziauzenus in Encomio Athanasii. Qui eum Cappadocem quidem fatetur, hybridam tamen vocal, natum in confinio quodam ignobili Cappadocia. Patriam ejus apertius adhuc designat Gregorius Nyssenus in libro primo Ad- versus Eunomium, ubi totam Actii vitain exponit. Locum ejus integrum hic apponam, eo quod in vulgatis editionibus mancus est ac mutilus. Sic D igitur ille: Ubi vides Georgium vocari Cappado- cem, et Tarbastbenitem, et Chananæum. Tarba- sthenitem quidem, eo quod ortus esset Tarbasthe- nis, qui erat pagus Cappadocia ; Chananæum vero, id est Syrumas, propterea quod Cappadoces Syro- rum coloni sunt, ut docet Herodotus. Et hac ratione Georgius Cappadox contribulis erat Aetii Syri. Pro voce in Gregorio Nysseno malim scribere quemadmodum legisse videtur interpres. VARIORUM. quod obtinebat. Dicebatur enim fatidicarum sortium fidem, quæve augurales portenderent alites, scien tissime callens, aliquoties prædixisse futura. (Amm. Marcellinus, lib. xv, c. 7.) « * Alii Georgium Cilicem dicunt. Erat autem illiberalis et ineruditus, nulla mentis dote com- mendatus. Fullonis filium fuisse ait Amm. Mar- cellinus; qui parasiti statim et gnathonis condi- tichem sectatus, nihil non ventris gulæque causa agere paratus erat. Postmodum autem auctus in danim complurium, penuariorum exceptor effe- ctus Constantinopoli suillis carnibus recipiendis a d tribuendis operam dabat; cumque pecunias depeculatus esset, repetundarum reus au- fuge. His vir præclarus gradibus ad episcopi dig. tem ascendit anno Chr. 356. (Clar. Benedi- 'it. Athan., p. 66.) om: cli:

καὶ τὰς ἐκκλησίας ὑφ᾽ ἑαυτὸν εἶχε. Βιαιότερον δὲ ἡ κατὰ πρόσχημα καὶ ἦθος ἱερέων ἐπιτηδεύων κρατεῖν· καὶ πρὸς μὲν πάντας φοβερὸς εἶναι θέλων, πρὸς δὲ τοὺς ᾿Αθανάσιον ἐπαινοῦντας ἀπηνής, ὡς δεσμὰ καὶ πληγὰς ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας ὑπομεῖναι, οἷα τύραννος ἐνομίζετο. Ὑπὸ τοιαύτης δὲ αἰτίας εἰς κοινὸν μῖσος ἐμπεσόντι, κινηθεὶς εἰς ὀργὴν ὁ δῆμος, ἐπέστη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ διατρίβοντι, καὶ μικροῦ αὐτὸν διεχρήσαντο. Καὶ ὁ μὲν ὧδε κινδυνεύσας, μόλις διεσώθη, καὶ πρὸς βασιλέα φεύγει. Οἱ δὲ τὰ ᾿Αθα νασίου φρονοῦντες, τὰς ἐκκλησίας κατέσχον. Ἐγέ- νετο δὲ τοῦτο οὐκ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ. Παραγενόμενος γὰρ ὁ τῆς Αἰγύπτου στρατηγὸς, πάλιν τοῖς Γεωργίου τὰς ἐκκλησίας παρέδωκε. Μετὰ δὲ ταῦτα ταχυγράφος βασιλικὸς ἐκ τοῦ τάγματος τῶν καλουμένων νοταρίων, ἀποσταλείς τιμωρῆσαι, πολλοὺς ᾿Αλεξανδρέων εξα- σάνισε καὶ ἠκίσατο. Μετ' οὐ πολὺ δὲ καὶ αὐτὸς Γεώρ γιος ἐπανῆλθε, φοβερώτερος ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς εἰκὸς, γεγενημένος, καὶ μᾶλλον ἢ πρότερον μισού μενος, ὡς εἰς κάκωσιν πολλῶν βασιλέα κεκινηκώς, καὶ ἐπὶ δυσπιστία καὶ τύφῳ διαβαλλόμενος παρά τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν· ὧν τῇ δόξῃ τὸ πλῆθος εἴπετο, καὶ τὰς μαρτυρίας ἀληθεῖς ἡγεῖτο, καθότι ἀρετὴν ἤσκουν, καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ ὁ βίος αὐτοῖς ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Περὶ Λιβερίου τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης, δι' ἂς αι. τίας ἐξόριστος ὑπὸ Κωνσταντίου ἐγένετο· καὶ περὶ τοῦ μετ' αὐτὸν γεγονότος Φίληκος. Τάδε μὲν ὧδε ἐφεξῆς, οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν, Αθανασίῳ τε καὶ τῇ ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίᾳ συν- Ἐπὶ τούτοις τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου βασιλική δυναστεία τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἐκκλησίας με τατεθέντος, Γεωργίου δὲ τοῦ Ταρβασηνίτου τὸν ἐκεῖνον λαὸν διασπώντος, πάλιν Αλεξανδρεὺς ὁ Αέτιος, οὐδενὸς ἔλαττον ἔχων τῶν ὑποστρεφομένων καὶ παρασιτούντων τῷ Καππαδόκῃ· οὐδὲ γὰρ τῆς κολακείας ἀμελήτως εἶχε ὡς τὸν Γεώργιον ἦν γὰρ δὴ Χαναναίος κἀκεῖνος, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸν ὁμοιογενῆ καὶ ὁμόφυλον ἐπιτηδείως εἶχε · χαίρειν τε τούτῳ, πάλαι τῇ διαστροφῇ κατειλημμένον του δόγ ματος · καὶ εὕρημα εἶναι τῷ ᾿Αετίῳ κατ' ἐξουσίαν προκείμενον. ἀμελήτως ἀμελετήτως, : SOZOMENI dixisse sufficial. Caeterumn postquam, uti dictum A est, ex manibus eorum qui ipsum comprehensuri venerant, evasit, clerus ac populus qui sub ipso erat, ecclesias aliquandiu retinuit, donec præfe- clus Ægypti, et dux rei militaris, expulsis iis qui adhærebant Athanasio, ecclesias tradiderunt iis qui Georgium exspectabant. Nec multo post Georgius ipse advenit, et ecclesias in potestatem suam redegit. Qui cum violentius quam pro more ac dignitate sacerdotali regere instituisset, et tum aliis omnibus terribilem se ostenderet, tum erga eos qui Athanasio favebant, implacabili esset animo; adeo ut hac de causa tam viri, quam mulieres, vincula et plagas perpessi sint, tyrannus quidam esse videbatur. Cumque ob hanc causam in commune omnium odium incidisset, plebs furore succensa, eum in ecclesia agentem adorta est, parumque abfuit quin eum interficeret. Et hic quidem, in ejusmodi periculum delapsus, egre servatus est et ad imperatorem se contulit. li vero qui cum Athanasio communicabant, ec- clesias obtinuerunt. Verum id non longo tempore stelit. Etenim dux Egypti, Alexandriam veniens, Georgii fautoribus easdem denuo tradidit. Posthæc officialis principis ex schola eorum qui notarii appellantur, missus ut seditiosos supplicio affice- ret, multos Alexandrinorum tormentis subdidit ac verberibus affecit. Nec diu post Georgius ipse revertitur, ob ea quæ jam dixi terribilior factus, ut credibile est : multoque magis invisus quam antea, quippe qui imperatorem ad multorum vexationem incitasset. Præterea ob perfidiam atque arrogantiam incusabatur a monachis, quorum sententiam sequebatur populi multitudo, et quo- rum testimoniis fidem adhibebat, eo quod virtutem excolerent, et philosophicum vivendi genus sectarentur. CAP. XI. De Liberio episcopo urbis Romæ, quas ob causas a Constantio relegatus sit; et de Felice qui in ejus locum successit. Et ista quidem ad hunc modum continua serie, licet non eodem tempore, Athanasio et Alexandri- B C VALESII ANNOTATIONES. Silvani, hoc est anno Christi 356. De Georgio autem isto multa habet Epiphanius in hæresi Ano- mæorum, et Gregorius Naziauzenus in Encomio Athanasii. Qui eum Cappadocem quidem fatetur, hybridam tamen vocal, natum in confinio quodam ignobili Cappadocia. Patriam ejus apertius adhuc designat Gregorius Nyssenus in libro primo Ad- versus Eunomium, ubi totam Actii vitain exponit. Locum ejus integrum hic apponam, eo quod in vulgatis editionibus mancus est ac mutilus. Sic D igitur ille: Ubi vides Georgium vocari Cappado- cem, et Tarbastbenitem, et Chananæum. Tarba- sthenitem quidem, eo quod ortus esset Tarbasthe- nis, qui erat pagus Cappadocia ; Chananæum vero, id est Syrumas, propterea quod Cappadoces Syro- rum coloni sunt, ut docet Herodotus. Et hac ratione Georgius Cappadox contribulis erat Aetii Syri. Pro voce in Gregorio Nysseno malim scribere quemadmodum legisse videtur interpres. VARIORUM. quod obtinebat. Dicebatur enim fatidicarum sortium fidem, quæve augurales portenderent alites, scien tissime callens, aliquoties prædixisse futura. (Amm. Marcellinus, lib. xv, c. 7.) « * Alii Georgium Cilicem dicunt. Erat autem illiberalis et ineruditus, nulla mentis dote com- mendatus. Fullonis filium fuisse ait Amm. Mar- cellinus; qui parasiti statim et gnathonis condi- tichem sectatus, nihil non ventris gulæque causa agere paratus erat. Postmodum autem auctus in danim complurium, penuariorum exceptor effe- ctus Constantinopoli suillis carnibus recipiendis a d tribuendis operam dabat; cumque pecunias depeculatus esset, repetundarum reus au- fuge. His vir præclarus gradibus ad episcopi dig. tem ascendit anno Chr. 356. (Clar. Benedi- 'it. Athan., p. 66.) om: cli:

15η, μετὰ τὴν Κώνσταντος τελευτήν. Σαφηνείας δὲ χάριν ταῦτα συλλήβδην ἐνταῦθα διηγησάμην. Μπρά κτου δὲ διαλυθείσης τῆς ἐν Μεδιολάνω συνόδου, τοὺς μὲν, ἀντειπόντας τοῖς κατὰ ᾿Αθανασίου σπουδάζουσιν, ἐκποδὼν ἐποίησεν ὁ βασιλεὺς, φυγὴν αὐτῶν κατα δικάσας. Περιπολλοῦ δὲ ποιούμενος πανταχοῦ τὴν Ἐκκλησίαν συμφωνεῖν περὶ τὸ δόγμα, καὶ τοὺς ἰε- ρέας ὁμονοεῖν, ἐβουλεύετο πανταχόθεν ἐπισκόπους εἰς τὴν Δύσιν καλεῖν. Εννοούμενος δὲ ὡς ἐργῶδες τοῦτο διὰ τὸ μῆκος τῆς ἐν μέσῳ γῆς καὶ θαλάσσης, ἠπόρει μὲν ὅ τι ποιήσει· παντελῶς δὲ οὐκ ἀφίει. Μένων δὲ ἐπὶ τῆς αὐτῆς γνώμης, πρὶν εἰς Ῥώμην ἐλθεῖν, καὶ τὴν ειωθυίαν Ῥωμαίοις ἐπιτελεῖν πομ- πὴν κατὰ τῶν νενικημένων, μετακαλεσάμενος Λιβέ ριον · τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον, ἔπειθεν ὁμόφρονα γενέσθαι τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἱερεῦσιν, ὧν ἦν καὶ Εὐδό- Β ξιος. 'Αντεροῦντα δὲ, καὶ ἰσχυριζόμενον μή ποτε τοῦτο ποιήσειν, προσέταξεν εἰς Βεροίην (68) τῆς Θρᾴκης ἀπάγεσθαι. Λέγεται δὲ σὺν ταύτῃ πρόφασιν εἶναι τῆς Λιβερίου φυγῆς, καὶ τὸ μὴ ἐλέσθαι τὴν πρὸς ᾿Αθανάσιον κοινωνίαν ἀρνήσασθαι, ἀλλ' ἀν- δρείως περὶ τούτου ἀντειπεῖν βασιλεῖ, ἐπαιτιωμένῳ ὡς τὰς Ἐκκλησίας ἠδίκησε, καὶ τοῖν ἰδίοιν ἀδελφοῖν, τὸν μὲν πρεσβύτερον ἀπώλεσε (69) Κώνσταντα δὲ, ὅσον εἰς αὐτὸν ἧκεν, ἐχθρὸν αὐτῷ κατέστησε. Προ- ισχομένῳ δὲ τὴν κρίσιν τῶν πανταχοῦ, καὶ μάλιστα ἐν Τύρῳ κατ' αὐτοῦ συνεληλυθότων, τούτοις· μὲν ὡς κατὰ πάντα πρὸς ἀπέχθειαν καὶ χάριν ἡδέως ψηφι- σαμένοις (70) μὴ χρῆναι τίθεσθαι έλεγε Λιβέριος. Ἐζήτει δὲ τὴν μὲν ἐν Νικαίᾳ παραδοθεῖσαν πίστιν ὑπογραφαῖς τῶν πανταχοῦ ἐπισκόπων κρατύνεσθαι, καὶ τοὺς διὰ τοῦτο ἐν ὑπερορίαις διατρίβοντας μετα- καλεῖσθαι. Κατορθωθέντων δὲ τούτων, ὥστε μὴ ὄχλη. ροὺς καὶ ἐπιζημίους δόξαι, δημοσίων οχημάτων ἢ χρημάτων μὴ μεταδοῦναί τινι· ἀλλ᾿ ἰδίᾳ δαπάνῃ πάντας εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν συνελθεῖν, ἔνθα ὁ ήδι κηκὼς καὶ οἱ ἠδικημένοι, καὶ τῶν ἐγκλημάτων οἱ ἔλεγχοι, καὶ ἀκριβὴς τῆς ἐπὶ τούτοις ἀληθείας βάσα νος. Ἐπιδεικνύς τε τὴν ἐπὶ ᾿Αθανασίου Εγγραφον εἰς Βερώην. Βέροια, πρὸς ἀπέχθειαν καὶ χάριν ἢ δέος ψηφισαμένοις. Μετακαλεσάμενος Λιβέριον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 17. - A norum Ecclesiæ post Constantis obitum contige- c runt. Sed nos perspicuitatis causa, cuncta simut hoc loco narravimus. Porro Mediolanensi concilio infecta re dissoluto, imperator eos quidem qui adversariis Athanasii contradixerant, exsilio damna- vit. Cum autem omni studio in id incumberet ut omnes ubique Ecclesiæ in doctrina fidei consenti- rent, et sacerdotes inter se concordarent, episcopos ex omnibus locis in Occidentem evocare consti- tuit. Verum ob terrarum ac maris interjecta spatia, hoc difficile factu esse intelligens, hærebat incertus quid ageret : nec tamen ab incepto penitus desti- tit. Manens igitur in eadem sententia, priusquam Romam ingrederetur, et triumphalem pompam de hostibus superalis populo Romano, ut moris est, exhiberet, accersito ad se Liberio Romanæ urbis episcopo persuadere conatus est ut cum episcopis qui in ipsius comitatu erant, consentirent, inter quos erat etiam Eudosius. Sed cum Liberius con- tradiceret, seque id facturum esse pertinaciter ne- garet, imperator Berœam Thraciæ abduci eum jussit. Præter hanc alia quoque relegationis Liberii causa fuisse dicitur, quod scilicet ab Ath- nasii communione abstinere noluisset, sed hac in parte imperatori fortiter restitisset, qui Athanasium incusabat quod Ecclesias injuria affecisset, et quod ex duobus fratribus suis, seniori quidem necis causa exstitisset : Constantem vero, quantum qui- dem in ipso erat, hostem sibi reddidisset. Cum autem objiceret imperator judicium episcoporum, qui ubique ac præsertim in urbe Tyro congregati, Athanasium condemnaverant, his quidem, utpote qui odio vel gratia aut metu adducti sententiam tulissent, assentiendum non esse Liberius dixit. Postulavit autem ut fides quæ Nicææ exposita fuerat, omnium ubique episcoporum subscriptioni- bus firmaretur, et qui ob eam causam in exsilio erant, revocarentur. His vero ita confectis, ne forte episcopi molestiam aut damnum afferrent VALESII ANNOTATIONES. inveni Apud Theodoritum in lib. Historia, cap. 16, dicitur et apud Theo- phanem in Chronico. Acta interrogationis Liberii in consistorio coram principe Constantio, apud Theodoritum in libro secundo Historiæ. Ubi Constantius exprobrare vi- detur Athanasio mortem fratris sui Constantini. Cujus tamen mortis culpa quomodo in Athanasium D cadere possit, equidem non video. Sozomenus scripserit Tres enim affert causas, ob quas episcopi iniquam contra Athanasium sententiam tulissent : privatas scilicet simultates, et gratiam, seu metum potentiorum. Confirmant hanc emenda- tionem Acta interrogationis Liberii, quæ refert Theodoritus in lib. ut Historiæ ecclesiastica, cap. 16. VARIORUM. • Liberius Chri- stianæ legis antistes, a Constantio ad comitatum (Mediolanum scilicet, ubi tunc temporis agebat Constantius) milli præceptus est, tanquam impera- toris jussis, et plurimorum sui consortium decretis obsistens, in re quam brevi textu percurram. Atha- nasium episcopum eo tempore apud Alexandriam, etc., ut supra. Hunc per subscriptionem abjicere sede sa- cerdotali, paria sentiens cœleris, jubente principe, Liberius monitus, perseveranter retinebatur; nec visum hominem nec auditum damnare, nefas ultimum sæpe exclamans, aperte scilicet recalcitrans impera- toris arbitrio, id enim ille, Athanasio semper infe- stus, licet sciret impletum, tamen auctoritate quoque poliore æternæ urbis episcopi firmari, desiderio ni- tebatur ardenti quo non impetrato, Liberius ægre populi metu, qui ejus amore flagrabat, cum magna difficultate noctis medio potuit asportari. (Amm. Marcellinus, lib. xv, cap. 7. Vide etiam Theodorit., Hist. lib. ii, cap. 16, et Athanas., Hist. Arian. ad monachos, pag. 367.) (68) Εἰς Βεροίην. In codice Fukeliano scriptum (69) Τὸν μὲν πρεσβύτερον πάλεσε. Exstant (70) Ηδέως ψηφισαμένοις. Non dubito quin

15η, μετὰ τὴν Κώνσταντος τελευτήν. Σαφηνείας δὲ χάριν ταῦτα συλλήβδην ἐνταῦθα διηγησάμην. Μπρά κτου δὲ διαλυθείσης τῆς ἐν Μεδιολάνω συνόδου, τοὺς μὲν, ἀντειπόντας τοῖς κατὰ ᾿Αθανασίου σπουδάζουσιν, ἐκποδὼν ἐποίησεν ὁ βασιλεὺς, φυγὴν αὐτῶν κατα δικάσας. Περιπολλοῦ δὲ ποιούμενος πανταχοῦ τὴν Ἐκκλησίαν συμφωνεῖν περὶ τὸ δόγμα, καὶ τοὺς ἰε- ρέας ὁμονοεῖν, ἐβουλεύετο πανταχόθεν ἐπισκόπους εἰς τὴν Δύσιν καλεῖν. Εννοούμενος δὲ ὡς ἐργῶδες τοῦτο διὰ τὸ μῆκος τῆς ἐν μέσῳ γῆς καὶ θαλάσσης, ἠπόρει μὲν ὅ τι ποιήσει· παντελῶς δὲ οὐκ ἀφίει. Μένων δὲ ἐπὶ τῆς αὐτῆς γνώμης, πρὶν εἰς Ῥώμην ἐλθεῖν, καὶ τὴν ειωθυίαν Ῥωμαίοις ἐπιτελεῖν πομ- πὴν κατὰ τῶν νενικημένων, μετακαλεσάμενος Λιβέ ριον · τὸν Ῥώμης ἐπίσκοπον, ἔπειθεν ὁμόφρονα γενέσθαι τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ἱερεῦσιν, ὧν ἦν καὶ Εὐδό- Β ξιος. 'Αντεροῦντα δὲ, καὶ ἰσχυριζόμενον μή ποτε τοῦτο ποιήσειν, προσέταξεν εἰς Βεροίην (68) τῆς Θρᾴκης ἀπάγεσθαι. Λέγεται δὲ σὺν ταύτῃ πρόφασιν εἶναι τῆς Λιβερίου φυγῆς, καὶ τὸ μὴ ἐλέσθαι τὴν πρὸς ᾿Αθανάσιον κοινωνίαν ἀρνήσασθαι, ἀλλ' ἀν- δρείως περὶ τούτου ἀντειπεῖν βασιλεῖ, ἐπαιτιωμένῳ ὡς τὰς Ἐκκλησίας ἠδίκησε, καὶ τοῖν ἰδίοιν ἀδελφοῖν, τὸν μὲν πρεσβύτερον ἀπώλεσε (69) Κώνσταντα δὲ, ὅσον εἰς αὐτὸν ἧκεν, ἐχθρὸν αὐτῷ κατέστησε. Προ- ισχομένῳ δὲ τὴν κρίσιν τῶν πανταχοῦ, καὶ μάλιστα ἐν Τύρῳ κατ' αὐτοῦ συνεληλυθότων, τούτοις· μὲν ὡς κατὰ πάντα πρὸς ἀπέχθειαν καὶ χάριν ἡδέως ψηφι- σαμένοις (70) μὴ χρῆναι τίθεσθαι έλεγε Λιβέριος. Ἐζήτει δὲ τὴν μὲν ἐν Νικαίᾳ παραδοθεῖσαν πίστιν ὑπογραφαῖς τῶν πανταχοῦ ἐπισκόπων κρατύνεσθαι, καὶ τοὺς διὰ τοῦτο ἐν ὑπερορίαις διατρίβοντας μετα- καλεῖσθαι. Κατορθωθέντων δὲ τούτων, ὥστε μὴ ὄχλη. ροὺς καὶ ἐπιζημίους δόξαι, δημοσίων οχημάτων ἢ χρημάτων μὴ μεταδοῦναί τινι· ἀλλ᾿ ἰδίᾳ δαπάνῃ πάντας εἰς τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν συνελθεῖν, ἔνθα ὁ ήδι κηκὼς καὶ οἱ ἠδικημένοι, καὶ τῶν ἐγκλημάτων οἱ ἔλεγχοι, καὶ ἀκριβὴς τῆς ἐπὶ τούτοις ἀληθείας βάσα νος. Ἐπιδεικνύς τε τὴν ἐπὶ ᾿Αθανασίου Εγγραφον εἰς Βερώην. Βέροια, πρὸς ἀπέχθειαν καὶ χάριν ἢ δέος ψηφισαμένοις. Μετακαλεσάμενος Λιβέριον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 17. - A norum Ecclesiæ post Constantis obitum contige- c runt. Sed nos perspicuitatis causa, cuncta simut hoc loco narravimus. Porro Mediolanensi concilio infecta re dissoluto, imperator eos quidem qui adversariis Athanasii contradixerant, exsilio damna- vit. Cum autem omni studio in id incumberet ut omnes ubique Ecclesiæ in doctrina fidei consenti- rent, et sacerdotes inter se concordarent, episcopos ex omnibus locis in Occidentem evocare consti- tuit. Verum ob terrarum ac maris interjecta spatia, hoc difficile factu esse intelligens, hærebat incertus quid ageret : nec tamen ab incepto penitus desti- tit. Manens igitur in eadem sententia, priusquam Romam ingrederetur, et triumphalem pompam de hostibus superalis populo Romano, ut moris est, exhiberet, accersito ad se Liberio Romanæ urbis episcopo persuadere conatus est ut cum episcopis qui in ipsius comitatu erant, consentirent, inter quos erat etiam Eudosius. Sed cum Liberius con- tradiceret, seque id facturum esse pertinaciter ne- garet, imperator Berœam Thraciæ abduci eum jussit. Præter hanc alia quoque relegationis Liberii causa fuisse dicitur, quod scilicet ab Ath- nasii communione abstinere noluisset, sed hac in parte imperatori fortiter restitisset, qui Athanasium incusabat quod Ecclesias injuria affecisset, et quod ex duobus fratribus suis, seniori quidem necis causa exstitisset : Constantem vero, quantum qui- dem in ipso erat, hostem sibi reddidisset. Cum autem objiceret imperator judicium episcoporum, qui ubique ac præsertim in urbe Tyro congregati, Athanasium condemnaverant, his quidem, utpote qui odio vel gratia aut metu adducti sententiam tulissent, assentiendum non esse Liberius dixit. Postulavit autem ut fides quæ Nicææ exposita fuerat, omnium ubique episcoporum subscriptioni- bus firmaretur, et qui ob eam causam in exsilio erant, revocarentur. His vero ita confectis, ne forte episcopi molestiam aut damnum afferrent VALESII ANNOTATIONES. inveni Apud Theodoritum in lib. Historia, cap. 16, dicitur et apud Theo- phanem in Chronico. Acta interrogationis Liberii in consistorio coram principe Constantio, apud Theodoritum in libro secundo Historiæ. Ubi Constantius exprobrare vi- detur Athanasio mortem fratris sui Constantini. Cujus tamen mortis culpa quomodo in Athanasium D cadere possit, equidem non video. Sozomenus scripserit Tres enim affert causas, ob quas episcopi iniquam contra Athanasium sententiam tulissent : privatas scilicet simultates, et gratiam, seu metum potentiorum. Confirmant hanc emenda- tionem Acta interrogationis Liberii, quæ refert Theodoritus in lib. ut Historiæ ecclesiastica, cap. 16. VARIORUM. • Liberius Chri- stianæ legis antistes, a Constantio ad comitatum (Mediolanum scilicet, ubi tunc temporis agebat Constantius) milli præceptus est, tanquam impera- toris jussis, et plurimorum sui consortium decretis obsistens, in re quam brevi textu percurram. Atha- nasium episcopum eo tempore apud Alexandriam, etc., ut supra. Hunc per subscriptionem abjicere sede sa- cerdotali, paria sentiens cœleris, jubente principe, Liberius monitus, perseveranter retinebatur; nec visum hominem nec auditum damnare, nefas ultimum sæpe exclamans, aperte scilicet recalcitrans impera- toris arbitrio, id enim ille, Athanasio semper infe- stus, licet sciret impletum, tamen auctoritate quoque poliore æternæ urbis episcopi firmari, desiderio ni- tebatur ardenti quo non impetrato, Liberius ægre populi metu, qui ejus amore flagrabat, cum magna difficultate noctis medio potuit asportari. (Amm. Marcellinus, lib. xv, cap. 7. Vide etiam Theodorit., Hist. lib. ii, cap. 16, et Athanas., Hist. Arian. ad monachos, pag. 367.) (68) Εἰς Βεροίην. In codice Fukeliano scriptum (69) Τὸν μὲν πρεσβύτερον πάλεσε. Exstant (70) Ηδέως ψηφισαμένοις. Non dubito quin

Α μαρτυρίαν Ουάλεντος καὶ Οὐρσακίου, ἣν ἐπιδεδώκα σιν Ιουλίῳ τῷ πρὸ αὐτοῦ τὸν τῶν Ῥωμαίων θρόνον επιτροπεύσαντι, συγγνώμην αἰτοῦντες, καὶ τὰ πρὸς αὐτῶν ἐν τῷ Μαρεώτη πεπραγμένα, ψευδή κατα μηνύοντες, ἠξίου μὴ καταδικάζειν αὐτοῦ ἀπόντος τὸν βασιλέα, μηδὲ τοῖς τότε ψηφισαμένοις πείθε σθαι, ἅτε δήλης τῆς ἐπιβουλῆς οὔσης. Ενεκα δὲ τοῖν ἀδελφοῖν, μὴ προσδοκᾷν αὐτὸν ἀμύνεσθαι διὰ ἱερατικῆς χειρὸς, ἣν οὐχ ἕτοιμον εἰς τοῦτο, ἀλλ' εἰς ἁγιασμὸν καὶ πᾶσαν δικαίαν τε καὶ ἀγαθὴν πρᾶξιν τὸ θεῖον ἐνομοθέτησεν. Ἐπεὶ οὖν οὐ καθ υφῆκεν οἷς ἐπέταττε, προσέταξεν αὐτῷ ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν Θρᾴκην ἀπάγεσθαι, εἰ μὴ μετάθοιτο τῆς γνώμης ἐντὸς ἡμερῶν δύο. Αλλ' Έμοι, έφη Λιβέριος, ὦ βασιλεῦ, οὐ βουλῆς δεῖ· πάλαι γὰρ ταῦτα εὖ μοι ἔχομαι. Λέγεται δὲ ἀπαγομένῳ αὐτῷ πεντακοσίους χρυσίους ἀποστεῖλαι· τὸν δὲ μὴ δεξάμενον, εἰπεῖν τῷ κομίσαντι· Απιθι, καὶ ἄγγειλον τῷ πεπομφότι τὸ χρυσίον τοῦτο, δοῦναι τοῖς ἀμφ' αὐτὸν κόλαξι καὶ ὑποκριταῖς (71), οὓς ὑπὸ ἀπληστίας διηνεκής Ενδεια οσημέραι ὀχλοῦσα κολάζει, ἀεὶ χρημάτων ἐπιθυμοῦν τας, μηδέποτε δὲ χορεννυμένους. Ἡμῖν δὲ ὁ Χριστὸς ὁ ἐν ἅπασι τῷ Πατρὶ ὅμοιος, τροφεὺς καὶ ταμίας ἐστὶ πάντων τῶν ἀγαθῶν. Ἐκ δὴ τοιαύτης αιτίας καὶ Λιβέριος ἀφηρέθη τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας· ἐπιτρέπεται δὲ ταύτην Φίλης διάκονος τοῦ ἐνταῦθα κλήρου. "Ον ὁμόφρονα φασι διαμείναι κατὰ τὴν πίστιν τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθόσιν, καὶ παντελῶς θρησ σκείας ἕνεκα ἀνέγκλητον. Τουτὶ δὲ μόνον ἐγκαλεῖσθαι, ὅτι γε πρὸ χειροτονίας, καὶ κοινωνίας (72) ἑτεροδό- ξων ἀνδρῶν ἠνέσχετο. ὡς δὲ εἰσήλαυνεν εἰς Ρώμην ὁ βασιλεὺς, καὶ πολὺς ἦν ὁ ἐνθάδε δήμος περί Λιβε ρίου ἐκβοῶν (73), καὶ δεόμενος αὐτὸν ἀπολαβείν, βουλευσάμενος μετὰ τῶν συνόντων αὐτῷ ἐπισκόπων, ἀπεκρίνατο μετακαλεῖσθαι αὐτὸν, καὶ τοῖς αἰτοῦσιν ἀποδώσειν αὐτὸν, εἰ πεισθείη τοῖς συνοῦσιν αὐτῷ ἱερεῦσιν ὁμοφρονεῖν. Β βεβούλευται καὶ δέδοκται, καὶ τῆς ὁδοῦ ἐντεῦθεν ἤδη πρὸ χειροτονίας, καὶ κοινωνίας ἑτεροδόξων ἀνδρῶν ἠνέσχετο. Εν δὲ αὐτῷ προσήγετο έγκλημα, ὅτι πρινὴ τὴν τῆς ἐπι- σκοπῆς χειροτονίαν λαχείν, κοινωνῆσαι τοῖς ἑτερο δόξοις ἠνέσχετο. Καὶ κοινωνίας ἑτεροδόξων ἀν δρῶν ἠνέσχετο. ὑπὲρ Λιβερίου. 1:39 SOZOMENI provincialibus, nulli eorum aut vehicula, aut pe- cuniæ darentur ex publico: sed cuncti suis sum- ptibus Alexandriam convenirent, ubi et is qui injuriam fecerat, et qui passi fuerant, moraban- tur : ubi crimina probari, et totius rei veritas diligenter inquiri poterat. Ostendens præterea Va- lentis et Ursacii testimonium de Athanasio, quod illi libello comprehensum Julio Romanæ urbis episcopo decessori suo obtulerant, veniam de- precantes, et acta quæ in Mareote confecerant, falsa esse indicantes, imperatorem rogabat ne Athanasium absentem condemnaret, neque iis qui tum sententiam tulerant, assensum præberet, quippe cum manifestæ essent insidiæ. Quod vero ad fratres attinet, orabat ne se ulcisci vellet sacer- B dolali manu : quam non ad bujusmodi facinus, sed ad sanctificationem, et ad omne bonum ac justum opus promptam ac paratam esse Deus præcepit. Cum ergo Liberius mandatis principis minime obtemperaret, imperator eum in Thraciam deportari jussit, nisi intra biduum sententiam mu- taret. At Liberius : Mibi vero, inquit, o imperator, nihil opus est deliberatione. Hæc enim jampridem a me perpensa ac decreta sunt : et jam nunc iter ingredior. Porro cum abduceretur in exsilium, aiunt imperatorem quingentos aureos ei misisse : Liberium vero eos aspernatum, dixisse illi qui attulerat Abi et nuntia illi qui hoc aurum misit, ut assentatoribus et histrionibus quos secum ha- bet, illud largiatur : quos præ insatiabili cupidi- tate continua egestas quotidie urget ac cruciat, semper quidem appetentes divitias, nunquam vero satiatos. Nobis vero Christus, qui Patri in omni- bus simlis est, et annonas, et bona omnia submi- nistrat. Hac itaque de causa Liberius episcopatu Romano spoliatus est, ejusque administratio com- missa est Felici cuidam, illius cleri diacono '. Quem quidem aiunt fidei concilii Nicæni per- petuo adhæsisse, et quod ad religionem pertinet, omni prorsus reprehensione caruisse. Unum vero illud in eo esse reprehensuin, quod etiam ante ordinationem, communione cum hæreticis sociatus fuisset. Ubi vero imperator Romam ingressus est, populus Romanus crebris acclamationibus inter- pellare eum pro Liberio non destitit, et rogare ut ipsis restitueretur. Itaque imperator, adhibitis in consilium episcopis qui cum ipso erant, respondit revocaturum se illum et petentibus redditurum csse, si sacerdotibus qui in ipsius erant comitatu consentire vellet. ' Socr. lib. 11, c. 37, p. 145. C VALESI ANNOTATIONES. intelligit, quos in comitatu semper habebat Con- stantius, Auxentium scilicet et Epictetum, ut disci- mus ex Actis interrogationis Liberii quæ referuntur a Theodorito. dubio scribendum est quemad- modum legitur in codice Fuketii et apud Nicepho- rum. Sed præterea unius litteræ adjectione locus sanandus est hoc modo, Polest etiam legi in singulari meni locun accepit. Sic enim habet de Felice : In codice Fuketiano hunc locum ita scriptum inveni : Quam scripturam confirmat Nice phorus, ut proxime vidimus. Itaque, re atten- tius examinata, hanc lectionem præferendam puto. (71) Κόλαξι καὶ ὑποκριταῖς. Εpiscopos Arianos D numero κοινωνίᾳ. Nicephorus certe ita hunc Sozo- (72) Πρὸς χειροτονίας και κοινωνίας. Procul (73) Περί Διβερίου ἐκβοῶν. Mallem scribere

ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ 'Αετίου τοῦ Σύρου, καὶ Εὐδοξίου τοῦ μετὰ Λέοντος Αντιοχείας γεγονότος, καὶ περὶ τοῦ ὁμοουσίου. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, εἰς τὸ φανερὸν ἐδίδα- σκεν ᾿Αέτιος ἣν εἶχε περὶ Θεοῦ δόξαν. "Ην δὲ τότε διάκονος τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας, παρὰ Λεον τίου (74) γενόμενος. Τὰ αὐτὰ δὲ ᾿Αρείῳ ἐδόξαζε, κτιστὸν, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων, ἀνόμοιόν τε λέγων τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Εριστικός δέ τις εἰς ἄγαν ῶν, καὶ τολμηρὸς ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις (75), ἀσφαλῶς τε καὶ ποικίλως τοῖς λογισμοῖς χρώμενος, ἔδοξεν ἑτερόδο ξος εἶναι οἷς ὁμοίως εφρόνει. Εκβληθείς τε τῆς αὐτ τῶν Ἐκκλησίας, ἐσκήπτετο παραιτείσθαι τὴν πρὸς αὐτοὺς κοινωνίαν, ὡς ᾿Αρείῳ κεκοινωνηκότας μὴ δέον. "Οτι, φησί, ἐπιώρκησεν, ἡνίκα μεταμεληθεὶς ὁμώμοκε Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ, συνῳδὰ φρονείν Β τοῖς ἐν Νικαίς συνεληλυθόσι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε λέγει ται. Ἔτι δὲ τοῦ βασιλέως ἐν τῇ πρὸς Δύσιν ἀρχο μένῃ διάγοντος, ἀγγέλλεται τετελευτηκέναι Λεόντιος ε ὁ ᾿Αντιοχείας ἐπίσκοπος. Ὡς φυλακῆς δὲ προσδεομέ- νης τῆς ἐνθάδε Εκκλησίας, ἐδεήθη τοῦ βασιλέως Ευδόξιος ἐπανελθεῖν εἰς Συρίαν. Ἐπιτραπεὶς δὲ τοῦτο, σπουδῇ καταλαμβάνει την Αντιόχειαν· καὶ περιποιεῖται ἑαυτῷ τὴν ἐνθάδε ἐπισκοπὴν, μήτε Γεωργίου τοῦ Λαοδικείας ἐπισκόπου, μήτε Μάρκου τοῦ ᾿Αρεθούσης, οἱ δὴ τότε τῶν ἐν Συρίᾳ ἐπισκόπων επίσημοι ἦσαν, μήτε τῶν ἄλλων οἷς ή χειροτονία διέφερε, συνθεμένων. Λόγος δὲ ταῦτα τὸν αὐτὸν πραγματεύσασθαι κατά γνώμην τοῦ κρατοῦντος, τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις εὐνούχων συμπραξάντων· οἳ ἅμα Εὐδοξίῳ τὸ ᾿Αετίου δόγμα ἐπήνουν, καὶ ἀνόμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐδόξαζον. Ὡς οὖν ἐκράτησε τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας, παρρησίας λαβόμενος, περι- φανῶς ἤδη προΐστατο τῆς τοιαύτης αἱρέσεως. Καὶ συνελθὼν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ ἅμα τοῖς τὰ τοιαῦτα φρονοῦ σιν, ὧν ἦσαν καὶ ᾿Ακάκιος ὁ Καισαρείας τῆς Παλαι- στίνης ἐπίσκοπος, καὶ Οὐράνιος ὁ Τύρου. Ὅς μετὰ τοῦ ὁμοιοουσίου (76) καὶ τὸ ὁμοούσιον ὄνομα ἠθέτει, Ασφαλῶς τε καὶ ποικίλως τοῖς λογισμοίς χρώμενος, ἔδοξεν ἑτερό δοξος, Τῇ δὲ εἰς ἄγαν ἔριδι καὶ τῷ σφόδρα περὶ Θεοῦ τολμαν διαλέγεσθαι, τοικίλοις τε χρῆσθαι συλλογισμοῖς, ἐδόκει τοῖς ὁμόφροσι διάφορος είναι. ποικίλως τε συλλογισμοίς χρώμενος. ἀσφαλῶς, ὅς. Αγγέλλεται τετελευτηκέναι Λεόντιος. HISTORIA ECCLESIASTICA. A LIB. IV. CAP. XII. De Aetio Syro, deque Eudoxio Antiochia post Leon - tium episcopo, et de consubstantiali. Per idem tempus Aetius, quam de Deo habebat opinionem, palam docuit. Erat is tum diaconus Antiochensis Ecclesiæ, a Leontio ordinatus ³. Ideni autem sentiebat cum Ario, Filium scilicet creatum esse, et ortum ex nihilo Patrique dissimilem. Sed cum supra modum contentiosas esset, et in dispu- tationibus de Deo audacior, variisque ac firmis uteretur ratiocinationibus, ab iis ipsis quibuscum consentiebat, hæreticus est habitus. Quam ob causam ex eorum Ecclesia ejectus, finxit se illo- rum communionem ideo detrectare, quod cum Ario contra jus fasque communicassent. Aiebat enim Arium pejerasse, iunc cum poenitentia ductus Socr. lib. 11, c. 35. C Constantino imperatori juravit se prorsus idem sentire cum episcopis qui Nicææ consederant. Et hæc quidem de Aetio ita commemorantur. Cæte- rum imperatore adhuc in Occidentis partibus com- morante, nuntius allatus est de morte Leontii Antiochensis episcopi Eudoxius itaque, quasi Ecclesia illa custode indigeret, petiit ab imperatore ut in Syriam reverteretur. Quod cum impetrasset, celeriter Antiochiam venit: ejusque loci episcopa- tum sibi assumpsit, nec Georgio Laodiceno episco- po, nec Marco Arethusio, qui tunc temporis inter episcopos Syriæ præcipus habebantur, nec aliis item episcopis penes quos jus ordinandi erat, consentientibus. Fama porro est id illum egisse ex sententia imperatoris, suffragantibus eu- nuchis palatii : qui una cum Eudoxio opinionem Aetii sequebantur, et Filium Patri dissimilem esse asserebant. Postquam igitur Ecclesiæ illius coin- pos factus est, licentiam nactus, exinde opinionis illius patrocinium palam suscepit. Et conventu Antiochia celebrato una cum cpiscopis qui ciden VALESII ANNOTATIONES. crates. Epiphanius tamen in hæresi Anomœorum, Aetium a Georgio Alexandrino episcopo diaconum factum esse scribit. deeral integra linea, quam ex optimo codice Fuke- Liano suppleri in hunc modum : etc. Eamdem scripturam in suo codice inve nerat Nicephorus. Hunc enim Sozomeni locum ita expressit in cap. 36, lib. 1x : D Vides Nicephorum hic legisse Ommisit tamen Nicephorus adverbium illud quo significatur Aetium accuratis et exactis usum esse argumentationibus, juxta Aristotelis regulas. lius ad latus sui codicis hæc annotavit, imperfecta sententia, nisi tollas Cujus viri opinioni liben- ter assentior, licet apud Nicephorum idem quoque legatur articulus. Verum, ut monuit Savilius, utrobique delendus est. Non enim de Uranio epi- scopo Tyri hæc dicuntur, sed de Eudoxio; qui collecta Antiochiæ synodo utrumque simul voca VARIORUM. • Vale- sius in notis ad Socratem, Baronium secutus, Leon- Lium Antiochenum existimal obiisse anno 356, illis- que favel Socrates, qui ait, lib. 11, cap. 37, Eu- doxium Germaniciæ episcopum mortem Leontii didicisse dum Roniæ degeret cum Constantio, sub initium scilicet (aut saltem ante mensem Maium) anni 357. Nam initio Maii, ut tardius, Roma profectus est Constantius, ut Sirmium se conferret. Pagius tamen contendit Leontium adhuc in vivis fuisse anno 358. Vide annot. ad initium. cap. Socr., lib. 11. (74) Διάκονος παρὰ Λεοντίου. Idem scribit So- (75) Τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις. Post hae verba (76) Ὃς μετὰ τοῦ ὁμοουσίου. Henricus Savi-

ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ 'Αετίου τοῦ Σύρου, καὶ Εὐδοξίου τοῦ μετὰ Λέοντος Αντιοχείας γεγονότος, καὶ περὶ τοῦ ὁμοουσίου. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, εἰς τὸ φανερὸν ἐδίδα- σκεν ᾿Αέτιος ἣν εἶχε περὶ Θεοῦ δόξαν. "Ην δὲ τότε διάκονος τῆς ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας, παρὰ Λεον τίου (74) γενόμενος. Τὰ αὐτὰ δὲ ᾿Αρείῳ ἐδόξαζε, κτιστὸν, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων, ἀνόμοιόν τε λέγων τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν. Εριστικός δέ τις εἰς ἄγαν ῶν, καὶ τολμηρὸς ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις (75), ἀσφαλῶς τε καὶ ποικίλως τοῖς λογισμοῖς χρώμενος, ἔδοξεν ἑτερόδο ξος εἶναι οἷς ὁμοίως εφρόνει. Εκβληθείς τε τῆς αὐτ τῶν Ἐκκλησίας, ἐσκήπτετο παραιτείσθαι τὴν πρὸς αὐτοὺς κοινωνίαν, ὡς ᾿Αρείῳ κεκοινωνηκότας μὴ δέον. "Οτι, φησί, ἐπιώρκησεν, ἡνίκα μεταμεληθεὶς ὁμώμοκε Κωνσταντίνῳ τῷ βασιλεῖ, συνῳδὰ φρονείν Β τοῖς ἐν Νικαίς συνεληλυθόσι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε λέγει ται. Ἔτι δὲ τοῦ βασιλέως ἐν τῇ πρὸς Δύσιν ἀρχο μένῃ διάγοντος, ἀγγέλλεται τετελευτηκέναι Λεόντιος ε ὁ ᾿Αντιοχείας ἐπίσκοπος. Ὡς φυλακῆς δὲ προσδεομέ- νης τῆς ἐνθάδε Εκκλησίας, ἐδεήθη τοῦ βασιλέως Ευδόξιος ἐπανελθεῖν εἰς Συρίαν. Ἐπιτραπεὶς δὲ τοῦτο, σπουδῇ καταλαμβάνει την Αντιόχειαν· καὶ περιποιεῖται ἑαυτῷ τὴν ἐνθάδε ἐπισκοπὴν, μήτε Γεωργίου τοῦ Λαοδικείας ἐπισκόπου, μήτε Μάρκου τοῦ ᾿Αρεθούσης, οἱ δὴ τότε τῶν ἐν Συρίᾳ ἐπισκόπων επίσημοι ἦσαν, μήτε τῶν ἄλλων οἷς ή χειροτονία διέφερε, συνθεμένων. Λόγος δὲ ταῦτα τὸν αὐτὸν πραγματεύσασθαι κατά γνώμην τοῦ κρατοῦντος, τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις εὐνούχων συμπραξάντων· οἳ ἅμα Εὐδοξίῳ τὸ ᾿Αετίου δόγμα ἐπήνουν, καὶ ἀνόμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐδόξαζον. Ὡς οὖν ἐκράτησε τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας, παρρησίας λαβόμενος, περι- φανῶς ἤδη προΐστατο τῆς τοιαύτης αἱρέσεως. Καὶ συνελθὼν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ ἅμα τοῖς τὰ τοιαῦτα φρονοῦ σιν, ὧν ἦσαν καὶ ᾿Ακάκιος ὁ Καισαρείας τῆς Παλαι- στίνης ἐπίσκοπος, καὶ Οὐράνιος ὁ Τύρου. Ὅς μετὰ τοῦ ὁμοιοουσίου (76) καὶ τὸ ὁμοούσιον ὄνομα ἠθέτει, Ασφαλῶς τε καὶ ποικίλως τοῖς λογισμοίς χρώμενος, ἔδοξεν ἑτερό δοξος, Τῇ δὲ εἰς ἄγαν ἔριδι καὶ τῷ σφόδρα περὶ Θεοῦ τολμαν διαλέγεσθαι, τοικίλοις τε χρῆσθαι συλλογισμοῖς, ἐδόκει τοῖς ὁμόφροσι διάφορος είναι. ποικίλως τε συλλογισμοίς χρώμενος. ἀσφαλῶς, ὅς. Αγγέλλεται τετελευτηκέναι Λεόντιος. HISTORIA ECCLESIASTICA. A LIB. IV. CAP. XII. De Aetio Syro, deque Eudoxio Antiochia post Leon - tium episcopo, et de consubstantiali. Per idem tempus Aetius, quam de Deo habebat opinionem, palam docuit. Erat is tum diaconus Antiochensis Ecclesiæ, a Leontio ordinatus ³. Ideni autem sentiebat cum Ario, Filium scilicet creatum esse, et ortum ex nihilo Patrique dissimilem. Sed cum supra modum contentiosas esset, et in dispu- tationibus de Deo audacior, variisque ac firmis uteretur ratiocinationibus, ab iis ipsis quibuscum consentiebat, hæreticus est habitus. Quam ob causam ex eorum Ecclesia ejectus, finxit se illo- rum communionem ideo detrectare, quod cum Ario contra jus fasque communicassent. Aiebat enim Arium pejerasse, iunc cum poenitentia ductus Socr. lib. 11, c. 35. C Constantino imperatori juravit se prorsus idem sentire cum episcopis qui Nicææ consederant. Et hæc quidem de Aetio ita commemorantur. Cæte- rum imperatore adhuc in Occidentis partibus com- morante, nuntius allatus est de morte Leontii Antiochensis episcopi Eudoxius itaque, quasi Ecclesia illa custode indigeret, petiit ab imperatore ut in Syriam reverteretur. Quod cum impetrasset, celeriter Antiochiam venit: ejusque loci episcopa- tum sibi assumpsit, nec Georgio Laodiceno episco- po, nec Marco Arethusio, qui tunc temporis inter episcopos Syriæ præcipus habebantur, nec aliis item episcopis penes quos jus ordinandi erat, consentientibus. Fama porro est id illum egisse ex sententia imperatoris, suffragantibus eu- nuchis palatii : qui una cum Eudoxio opinionem Aetii sequebantur, et Filium Patri dissimilem esse asserebant. Postquam igitur Ecclesiæ illius coin- pos factus est, licentiam nactus, exinde opinionis illius patrocinium palam suscepit. Et conventu Antiochia celebrato una cum cpiscopis qui ciden VALESII ANNOTATIONES. crates. Epiphanius tamen in hæresi Anomœorum, Aetium a Georgio Alexandrino episcopo diaconum factum esse scribit. deeral integra linea, quam ex optimo codice Fuke- Liano suppleri in hunc modum : etc. Eamdem scripturam in suo codice inve nerat Nicephorus. Hunc enim Sozomeni locum ita expressit in cap. 36, lib. 1x : D Vides Nicephorum hic legisse Ommisit tamen Nicephorus adverbium illud quo significatur Aetium accuratis et exactis usum esse argumentationibus, juxta Aristotelis regulas. lius ad latus sui codicis hæc annotavit, imperfecta sententia, nisi tollas Cujus viri opinioni liben- ter assentior, licet apud Nicephorum idem quoque legatur articulus. Verum, ut monuit Savilius, utrobique delendus est. Non enim de Uranio epi- scopo Tyri hæc dicuntur, sed de Eudoxio; qui collecta Antiochiæ synodo utrumque simul voca VARIORUM. • Vale- sius in notis ad Socratem, Baronium secutus, Leon- Lium Antiochenum existimal obiisse anno 356, illis- que favel Socrates, qui ait, lib. 11, cap. 37, Eu- doxium Germaniciæ episcopum mortem Leontii didicisse dum Roniæ degeret cum Constantio, sub initium scilicet (aut saltem ante mensem Maium) anni 357. Nam initio Maii, ut tardius, Roma profectus est Constantius, ut Sirmium se conferret. Pagius tamen contendit Leontium adhuc in vivis fuisse anno 358. Vide annot. ad initium. cap. Socr., lib. 11. (74) Διάκονος παρὰ Λεοντίου. Idem scribit So- (75) Τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις. Post hae verba (76) Ὃς μετὰ τοῦ ὁμοουσίου. Henricus Savi-

1143 SOZOMENI 1144 opinioni favebant, ex quorum numero erat Acacius A πρόφασιν ποιούμενος ὡς καὶ οἱ ἀνὰ τὴν Δύσιν ἐπίσ σκοποι ταῦτα ἐψηφίσαντο. ῞Οσιος γὰρ ἅμα τισὶ τῶν ἐνθάδε ἱερέων, ἐπὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ουρσακίου (77) καὶ Γερμανίου (78) φιλονεικίας, βιασθεὶς ἐν Σιρμίῳ, ὡς εἴρηται, συνεχώρησε μήτε ὁμοούσιον μήτε ὁμοιοούσιον λέγειν. Ὡς μηδὲ ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς ἐγνωσμένων τῶν ὀνομάτων, καὶ ὑπὲρ νουν ἀνθρώπων ὂν, οὐσίαν Θεοῦ πολυπραγμονεῖν. Ως κατωρθωκόσι δὲ περὶ τούτου τὰ Ὁσίου γράμ- ματα, πρὸς αὐτοὺς ἐπιστολὴν διεπέμψατο (9), Ουά λεντι καὶ Οὐρσακίῳ καὶ Γερμανίῳ χάριν ὁμολογοῦν· τες, καὶ τοῦ ὀρθῶς δοξάζειν τοὺς ἐν τῇ Δύσει, τὰς ἀφορμὰς αὐτοῖς ἀνατιθέντες. episcopus Cæsareæ Palæstinæ, et Uranius Tyri, una cum similis substantiæ vocabulo consubstan- tialis etiam vocem rejecit, causatus Occidentales quoque episcopos idem decrevisse. Eteninı Hosius una cum quibusdam illarum partium episcopis, ad exstinguendam Valentis, Ursacii et Germinii per- tinaciam, vi coactus apud Sirmium, ut superius dixi', consenserat ut neque consubstantialis, ne- que similis substantiæ vocabulum usurparetur : quippe cum nec in sacris Litteris ea vocabula us - quam reperirentur, et curiosa divinæ substantiæ investigatio humanæ mentis captum longe supe- raret. Ad eos igitur, utpote qui Hosii super ea re litteras expressissent, epistolam misit Eudoxius, gratias agens Valenti, Ursacio atque Germinio, eorumque ministerio ascribens, quod Occidentales recte sentirent. CAP. XIII. Quomoao Eudoxio res novas agitanti Georgius Laodicenus litteras miserit, ut eum reprimeret : et de missis ab Ancyrano concilio legatis ad Constantium. Cum Eudoxius ad hunc modum res turbaret, multi ex Antiochena Ecclesia, qui ejus conatibus resistebant, ab eo ejecti sunt : qui, acceptis litteris Georgii 147 Laodicensis episcopi, Ancyram Ga- Cap. 6, versus finem. 1 B ΚΕΦΑΛ. ΙΓ. Ότι νεωτερίζοντι τῷ Εὐδοξίῳ γράμματα ἔπεμψε Γεώργιος ὁ Λαοδικείας, αναστέλλων αὐτόν· καὶ περὶ τῶν ἐξ ᾿Αγκύρας πρέσβεων εἰς Κων- στάντιον. Ἐπεὶ δὲ ὧδε ἑνεωτέριζεν Ευδόξιος, καὶ πολλοὶ τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας εναντιούμενοι αὐτῷ ἐξηλά- θησαν· γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδικείας ἐπισκόπου 4, παρεγένοντο εἰς "Αγγυραν της Γαλα VALESII ANNOTATIONES. lulum, ὁμοούσιον οἰ ὁμοιούσιον condemnavit. Porro hec Antiochena synodus ab Eudoxio congregata est anno Christi 357, paulo post Sirmiensem syn- odum, in qua Ilosius impiam illam fidei profes- sionem ediderat. In hac Antiochena synodo, perinde ae in illa Sirmiensi, in qua Hosius naufragium fecit, damnatum est nomen substantiæ, et ¿kovú. stov atque opotoústoy ex æquo rejecta sunt. Legati etiam missi sunt ad Constantium imperatorem, Asphalius presbyter una cum aliis, qui synodicam C epistolam ad eum perferrent, ut hic testatur Sozo- menus. Cæterum sub exitum anni 357 hanc syn- odum collectam esse conjicio. Etenim Eudoxius, dum adhuc Constantius Romæ ageret, audita morte Leontii, statim Roma Antiochiam profectus, Antio- chenam sedem per ambitum occupavit. Roina igi- Tur profectus fuerat mense Maio. Nam sub exitum hujus mensis Constantius Roma egressus est. Unde obiter notandus est error Baronii, qui Constantii ingressum in urbein Romam, et Eudoxii profectio- nem ac translationem assignat anno Christi 356. Sed hunc errorem refellit Ammianus Marcellinus, et Idatius in Fastis. Proinde Eudoxius ante Julium mensem Antiochenam sedem obtinere non potuit. Quo item tempore Tractatus ille apud Sirmium factus est, in quo Hosius et Potainius impiam illam fidei professionem ediderunt, quam Valens et Ursacius ac Germinius ad Eudoxium miserunt. D Quare nonnisi sub finem hujus anni Eudoxius synodum suam congregare, et Valentis atque Ur- sacii litteris respondere potuit. alov. Notandus est hic locus. Optime enim Sozo- menus Hosii lapsum excusat duabus rationibus, Primo enim ait, Hosium huic formulæ consensisse eo consilio, ut Valentis, Ursacii ac Germinii per- tinaciam exstingueret; qui Homousii quidem voca- bulum ferre non poterant, quippe quod nusquam in sacris Litteris exstaret: Homœousii vero no- men quod nec uspiam legebatur, introducere studebant. Hosius ergo dispensative et ovyxataɓa- Tixoç, ut eorum pervicaciam frangeret, utrumque vocabulum pariter tolli passus est. Deinde vi ac terrore compulsum Hosium id fecisse ait Sozomenus. Qua quidem ratione etiam Athanasius Hosium excusat. qui vero nomine Germinius dicebatur. Hic Pho- tino damnato atque in exsilium pulso, Cyzico ac- citus, ex presbytero ad episcopatum Sirmiensem promotus fuerat anno Christi 351, ut testatur Athanasius, tum in oratione prima Adversus Aria- nos, quæ scripta est anno Christi 356, tum in Epistola ad solitarios. Vide quæ notavi ad Socra- tem. stophorsono et Savilio, qui dietéµļavto emenda- runt. Quam emendationem confirmant ea quæ se- quuntur. VARIORUM. Η Γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδι nɛiac roxorov. Georgius patria Alexandrinus, philosophicis disciplinis innutritus, primum Alexandria presbyter, a B. Alexandro ob nepotatum gradu motus, ad Arianos penitus deflexit, ab iis inortuo Theodoto in sede Laodicena suffectus. Hæ- reticorum omnium movηpotatov eum vocat Atha- nasius in Apologia contra Arianos. Exinde synodis adversus Athanasium, Tyriæ anno 335, Antiochena anno 341 interfuit: postea ad concilium Sardi- cense anno 347 accitus, et ob metum non com)- parens, communi omnium Patrum consensu dam- natus est. Anno 358 episcopos Ancyræ ad dedica- tionem basilica a Basilio Ancyrano constructe congregatos missa hic recitata epistola incita vit ut synodice convenientes Eudoxium episcopum CP. et Aetium, novas turbas tunc temporis molientes, damnarent. Anno sequenti in synodo Seleuciensi ab Homoiousianorum partibus stetit, licet postea vir varii et inconstantis ingenii ad Anoncos defle- xerit. Quod forsan in causa fuit Philostorgio, lib.vını, cap. 17, ut Georgium inter primarios toù duɔov- σίου [legendum videtur ὁμοιουσίου] propugnatores recenseret. (Guil. Cave, Hist., vol. I, pag. 157.) (77) 'Επὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ούρσα- (78) Tɛpuariov. Sic fere Græci appellant cum (79) Επιστολὴν διεπέμψατο. Assentior Chri-

1143 SOZOMENI 1144 opinioni favebant, ex quorum numero erat Acacius A πρόφασιν ποιούμενος ὡς καὶ οἱ ἀνὰ τὴν Δύσιν ἐπίσ σκοποι ταῦτα ἐψηφίσαντο. ῞Οσιος γὰρ ἅμα τισὶ τῶν ἐνθάδε ἱερέων, ἐπὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ουρσακίου (77) καὶ Γερμανίου (78) φιλονεικίας, βιασθεὶς ἐν Σιρμίῳ, ὡς εἴρηται, συνεχώρησε μήτε ὁμοούσιον μήτε ὁμοιοούσιον λέγειν. Ὡς μηδὲ ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς ἐγνωσμένων τῶν ὀνομάτων, καὶ ὑπὲρ νουν ἀνθρώπων ὂν, οὐσίαν Θεοῦ πολυπραγμονεῖν. Ως κατωρθωκόσι δὲ περὶ τούτου τὰ Ὁσίου γράμ- ματα, πρὸς αὐτοὺς ἐπιστολὴν διεπέμψατο (9), Ουά λεντι καὶ Οὐρσακίῳ καὶ Γερμανίῳ χάριν ὁμολογοῦν· τες, καὶ τοῦ ὀρθῶς δοξάζειν τοὺς ἐν τῇ Δύσει, τὰς ἀφορμὰς αὐτοῖς ἀνατιθέντες. episcopus Cæsareæ Palæstinæ, et Uranius Tyri, una cum similis substantiæ vocabulo consubstan- tialis etiam vocem rejecit, causatus Occidentales quoque episcopos idem decrevisse. Eteninı Hosius una cum quibusdam illarum partium episcopis, ad exstinguendam Valentis, Ursacii et Germinii per- tinaciam, vi coactus apud Sirmium, ut superius dixi', consenserat ut neque consubstantialis, ne- que similis substantiæ vocabulum usurparetur : quippe cum nec in sacris Litteris ea vocabula us - quam reperirentur, et curiosa divinæ substantiæ investigatio humanæ mentis captum longe supe- raret. Ad eos igitur, utpote qui Hosii super ea re litteras expressissent, epistolam misit Eudoxius, gratias agens Valenti, Ursacio atque Germinio, eorumque ministerio ascribens, quod Occidentales recte sentirent. CAP. XIII. Quomoao Eudoxio res novas agitanti Georgius Laodicenus litteras miserit, ut eum reprimeret : et de missis ab Ancyrano concilio legatis ad Constantium. Cum Eudoxius ad hunc modum res turbaret, multi ex Antiochena Ecclesia, qui ejus conatibus resistebant, ab eo ejecti sunt : qui, acceptis litteris Georgii 147 Laodicensis episcopi, Ancyram Ga- Cap. 6, versus finem. 1 B ΚΕΦΑΛ. ΙΓ. Ότι νεωτερίζοντι τῷ Εὐδοξίῳ γράμματα ἔπεμψε Γεώργιος ὁ Λαοδικείας, αναστέλλων αὐτόν· καὶ περὶ τῶν ἐξ ᾿Αγκύρας πρέσβεων εἰς Κων- στάντιον. Ἐπεὶ δὲ ὧδε ἑνεωτέριζεν Ευδόξιος, καὶ πολλοὶ τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας εναντιούμενοι αὐτῷ ἐξηλά- θησαν· γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδικείας ἐπισκόπου 4, παρεγένοντο εἰς "Αγγυραν της Γαλα VALESII ANNOTATIONES. lulum, ὁμοούσιον οἰ ὁμοιούσιον condemnavit. Porro hec Antiochena synodus ab Eudoxio congregata est anno Christi 357, paulo post Sirmiensem syn- odum, in qua Ilosius impiam illam fidei profes- sionem ediderat. In hac Antiochena synodo, perinde ae in illa Sirmiensi, in qua Hosius naufragium fecit, damnatum est nomen substantiæ, et ¿kovú. stov atque opotoústoy ex æquo rejecta sunt. Legati etiam missi sunt ad Constantium imperatorem, Asphalius presbyter una cum aliis, qui synodicam C epistolam ad eum perferrent, ut hic testatur Sozo- menus. Cæterum sub exitum anni 357 hanc syn- odum collectam esse conjicio. Etenim Eudoxius, dum adhuc Constantius Romæ ageret, audita morte Leontii, statim Roma Antiochiam profectus, Antio- chenam sedem per ambitum occupavit. Roina igi- Tur profectus fuerat mense Maio. Nam sub exitum hujus mensis Constantius Roma egressus est. Unde obiter notandus est error Baronii, qui Constantii ingressum in urbein Romam, et Eudoxii profectio- nem ac translationem assignat anno Christi 356. Sed hunc errorem refellit Ammianus Marcellinus, et Idatius in Fastis. Proinde Eudoxius ante Julium mensem Antiochenam sedem obtinere non potuit. Quo item tempore Tractatus ille apud Sirmium factus est, in quo Hosius et Potainius impiam illam fidei professionem ediderunt, quam Valens et Ursacius ac Germinius ad Eudoxium miserunt. D Quare nonnisi sub finem hujus anni Eudoxius synodum suam congregare, et Valentis atque Ur- sacii litteris respondere potuit. alov. Notandus est hic locus. Optime enim Sozo- menus Hosii lapsum excusat duabus rationibus, Primo enim ait, Hosium huic formulæ consensisse eo consilio, ut Valentis, Ursacii ac Germinii per- tinaciam exstingueret; qui Homousii quidem voca- bulum ferre non poterant, quippe quod nusquam in sacris Litteris exstaret: Homœousii vero no- men quod nec uspiam legebatur, introducere studebant. Hosius ergo dispensative et ovyxataɓa- Tixoç, ut eorum pervicaciam frangeret, utrumque vocabulum pariter tolli passus est. Deinde vi ac terrore compulsum Hosium id fecisse ait Sozomenus. Qua quidem ratione etiam Athanasius Hosium excusat. qui vero nomine Germinius dicebatur. Hic Pho- tino damnato atque in exsilium pulso, Cyzico ac- citus, ex presbytero ad episcopatum Sirmiensem promotus fuerat anno Christi 351, ut testatur Athanasius, tum in oratione prima Adversus Aria- nos, quæ scripta est anno Christi 356, tum in Epistola ad solitarios. Vide quæ notavi ad Socra- tem. stophorsono et Savilio, qui dietéµļavto emenda- runt. Quam emendationem confirmant ea quæ se- quuntur. VARIORUM. Η Γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδι nɛiac roxorov. Georgius patria Alexandrinus, philosophicis disciplinis innutritus, primum Alexandria presbyter, a B. Alexandro ob nepotatum gradu motus, ad Arianos penitus deflexit, ab iis inortuo Theodoto in sede Laodicena suffectus. Hæ- reticorum omnium movηpotatov eum vocat Atha- nasius in Apologia contra Arianos. Exinde synodis adversus Athanasium, Tyriæ anno 335, Antiochena anno 341 interfuit: postea ad concilium Sardi- cense anno 347 accitus, et ob metum non com)- parens, communi omnium Patrum consensu dam- natus est. Anno 358 episcopos Ancyræ ad dedica- tionem basilica a Basilio Ancyrano constructe congregatos missa hic recitata epistola incita vit ut synodice convenientes Eudoxium episcopum CP. et Aetium, novas turbas tunc temporis molientes, damnarent. Anno sequenti in synodo Seleuciensi ab Homoiousianorum partibus stetit, licet postea vir varii et inconstantis ingenii ad Anoncos defle- xerit. Quod forsan in causa fuit Philostorgio, lib.vını, cap. 17, ut Georgium inter primarios toù duɔov- σίου [legendum videtur ὁμοιουσίου] propugnatores recenseret. (Guil. Cave, Hist., vol. I, pag. 157.) (77) 'Επὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ούρσα- (78) Tɛpuariov. Sic fere Græci appellant cum (79) Επιστολὴν διεπέμψατο. Assentior Chri-

1143 SOZOMENI 1144 opinioni favebant, ex quorum numero erat Acacius A πρόφασιν ποιούμενος ὡς καὶ οἱ ἀνὰ τὴν Δύσιν ἐπίσ σκοποι ταῦτα ἐψηφίσαντο. ῞Οσιος γὰρ ἅμα τισὶ τῶν ἐνθάδε ἱερέων, ἐπὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ουρσακίου (77) καὶ Γερμανίου (78) φιλονεικίας, βιασθεὶς ἐν Σιρμίῳ, ὡς εἴρηται, συνεχώρησε μήτε ὁμοούσιον μήτε ὁμοιοούσιον λέγειν. Ὡς μηδὲ ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς ἐγνωσμένων τῶν ὀνομάτων, καὶ ὑπὲρ νουν ἀνθρώπων ὂν, οὐσίαν Θεοῦ πολυπραγμονεῖν. Ως κατωρθωκόσι δὲ περὶ τούτου τὰ Ὁσίου γράμ- ματα, πρὸς αὐτοὺς ἐπιστολὴν διεπέμψατο (9), Ουά λεντι καὶ Οὐρσακίῳ καὶ Γερμανίῳ χάριν ὁμολογοῦν· τες, καὶ τοῦ ὀρθῶς δοξάζειν τοὺς ἐν τῇ Δύσει, τὰς ἀφορμὰς αὐτοῖς ἀνατιθέντες. episcopus Cæsareæ Palæstinæ, et Uranius Tyri, una cum similis substantiæ vocabulo consubstan- tialis etiam vocem rejecit, causatus Occidentales quoque episcopos idem decrevisse. Eteninı Hosius una cum quibusdam illarum partium episcopis, ad exstinguendam Valentis, Ursacii et Germinii per- tinaciam, vi coactus apud Sirmium, ut superius dixi', consenserat ut neque consubstantialis, ne- que similis substantiæ vocabulum usurparetur : quippe cum nec in sacris Litteris ea vocabula us - quam reperirentur, et curiosa divinæ substantiæ investigatio humanæ mentis captum longe supe- raret. Ad eos igitur, utpote qui Hosii super ea re litteras expressissent, epistolam misit Eudoxius, gratias agens Valenti, Ursacio atque Germinio, eorumque ministerio ascribens, quod Occidentales recte sentirent. CAP. XIII. Quomoao Eudoxio res novas agitanti Georgius Laodicenus litteras miserit, ut eum reprimeret : et de missis ab Ancyrano concilio legatis ad Constantium. Cum Eudoxius ad hunc modum res turbaret, multi ex Antiochena Ecclesia, qui ejus conatibus resistebant, ab eo ejecti sunt : qui, acceptis litteris Georgii 147 Laodicensis episcopi, Ancyram Ga- Cap. 6, versus finem. 1 B ΚΕΦΑΛ. ΙΓ. Ότι νεωτερίζοντι τῷ Εὐδοξίῳ γράμματα ἔπεμψε Γεώργιος ὁ Λαοδικείας, αναστέλλων αὐτόν· καὶ περὶ τῶν ἐξ ᾿Αγκύρας πρέσβεων εἰς Κων- στάντιον. Ἐπεὶ δὲ ὧδε ἑνεωτέριζεν Ευδόξιος, καὶ πολλοὶ τῆς Αντιοχέων Εκκλησίας εναντιούμενοι αὐτῷ ἐξηλά- θησαν· γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδικείας ἐπισκόπου 4, παρεγένοντο εἰς "Αγγυραν της Γαλα VALESII ANNOTATIONES. lulum, ὁμοούσιον οἰ ὁμοιούσιον condemnavit. Porro hec Antiochena synodus ab Eudoxio congregata est anno Christi 357, paulo post Sirmiensem syn- odum, in qua Ilosius impiam illam fidei profes- sionem ediderat. In hac Antiochena synodo, perinde ae in illa Sirmiensi, in qua Hosius naufragium fecit, damnatum est nomen substantiæ, et ¿kovú. stov atque opotoústoy ex æquo rejecta sunt. Legati etiam missi sunt ad Constantium imperatorem, Asphalius presbyter una cum aliis, qui synodicam C epistolam ad eum perferrent, ut hic testatur Sozo- menus. Cæterum sub exitum anni 357 hanc syn- odum collectam esse conjicio. Etenim Eudoxius, dum adhuc Constantius Romæ ageret, audita morte Leontii, statim Roma Antiochiam profectus, Antio- chenam sedem per ambitum occupavit. Roina igi- Tur profectus fuerat mense Maio. Nam sub exitum hujus mensis Constantius Roma egressus est. Unde obiter notandus est error Baronii, qui Constantii ingressum in urbein Romam, et Eudoxii profectio- nem ac translationem assignat anno Christi 356. Sed hunc errorem refellit Ammianus Marcellinus, et Idatius in Fastis. Proinde Eudoxius ante Julium mensem Antiochenam sedem obtinere non potuit. Quo item tempore Tractatus ille apud Sirmium factus est, in quo Hosius et Potainius impiam illam fidei professionem ediderunt, quam Valens et Ursacius ac Germinius ad Eudoxium miserunt. D Quare nonnisi sub finem hujus anni Eudoxius synodum suam congregare, et Valentis atque Ur- sacii litteris respondere potuit. alov. Notandus est hic locus. Optime enim Sozo- menus Hosii lapsum excusat duabus rationibus, Primo enim ait, Hosium huic formulæ consensisse eo consilio, ut Valentis, Ursacii ac Germinii per- tinaciam exstingueret; qui Homousii quidem voca- bulum ferre non poterant, quippe quod nusquam in sacris Litteris exstaret: Homœousii vero no- men quod nec uspiam legebatur, introducere studebant. Hosius ergo dispensative et ovyxataɓa- Tixoç, ut eorum pervicaciam frangeret, utrumque vocabulum pariter tolli passus est. Deinde vi ac terrore compulsum Hosium id fecisse ait Sozomenus. Qua quidem ratione etiam Athanasius Hosium excusat. qui vero nomine Germinius dicebatur. Hic Pho- tino damnato atque in exsilium pulso, Cyzico ac- citus, ex presbytero ad episcopatum Sirmiensem promotus fuerat anno Christi 351, ut testatur Athanasius, tum in oratione prima Adversus Aria- nos, quæ scripta est anno Christi 356, tum in Epistola ad solitarios. Vide quæ notavi ad Socra- tem. stophorsono et Savilio, qui dietéµļavto emenda- runt. Quam emendationem confirmant ea quæ se- quuntur. VARIORUM. Η Γράμματα λαβόντες Γεωργίου τοῦ Λαοδι nɛiac roxorov. Georgius patria Alexandrinus, philosophicis disciplinis innutritus, primum Alexandria presbyter, a B. Alexandro ob nepotatum gradu motus, ad Arianos penitus deflexit, ab iis inortuo Theodoto in sede Laodicena suffectus. Hæ- reticorum omnium movηpotatov eum vocat Atha- nasius in Apologia contra Arianos. Exinde synodis adversus Athanasium, Tyriæ anno 335, Antiochena anno 341 interfuit: postea ad concilium Sardi- cense anno 347 accitus, et ob metum non com)- parens, communi omnium Patrum consensu dam- natus est. Anno 358 episcopos Ancyræ ad dedica- tionem basilica a Basilio Ancyrano constructe congregatos missa hic recitata epistola incita vit ut synodice convenientes Eudoxium episcopum CP. et Aetium, novas turbas tunc temporis molientes, damnarent. Anno sequenti in synodo Seleuciensi ab Homoiousianorum partibus stetit, licet postea vir varii et inconstantis ingenii ad Anoncos defle- xerit. Quod forsan in causa fuit Philostorgio, lib.vını, cap. 17, ut Georgium inter primarios toù duɔov- σίου [legendum videtur ὁμοιουσίου] propugnatores recenseret. (Guil. Cave, Hist., vol. I, pag. 157.) (77) 'Επὶ καταλύσει τῆς Ουάλεντος καὶ Ούρσα- (78) Tɛpuariov. Sic fere Græci appellant cum (79) Επιστολὴν διεπέμψατο. Assentior Chri-

ἄγαν σπουδαστὴν τῆς ᾿Αετίου αἱρέσεως, ἤδη πρά ξαντα ἐφ᾽ ᾧ παρεγένετο, καὶ γράμματα παρά βασι- λέως κομισάμενον, ἐκδημείν μέλλοντα. Καταμηνυ θείσης δὲ τῆς αἱρέσεως διὰ τῶν ἐξ ᾿Αγκύρας πρέ- σβεων, καταψηφίζεται Κωνστάντιος τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον· καὶ ἀνακομίζεται παρὰ Ασφαλίου τὴν ἰδίαν ἐπιστολήν· γράφει δὲ τάδε· βάνουσιν ᾿Ασφάλιον πρεσβύτερον ἐξ ᾿Αντιοχείας, εἰς ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Επιστολὴ Κωνσταντίου βασιλέως, ἀποβαλλομένη Ευδόξιον καὶ τοὺς περὶ αὐτόν. Νικητής Κωνστάντιος μέγιστος, Σεβαστός, τῇ κατὰ Ἀντιόχειαν ἁγίᾳ Ἐκκλησία. Ευδόξιος ' οὐ παρ' ἡμῶν ἦκε· μηδεὶς οὕτως οἰέσθω. Πόῤῥω τοῦ προστίθεσθαι τοιούτοις ἐγμέν. Εἰ δὲ μετὰ ἄλλων καὶ τοῦτο σοφίζονται, εύδηλοι δή- πουθέν εἰσιν εἰς τὸ κρεῖττον κομψευόμενοι. Τίνων γὰρ ἂν ἑκόντες ἀπόσχοιντο, οἱ δυναστειῶν ἕνεκεν τὰς πόλεις ἐπιόντες, ἀπ᾿ ἄλλης εἰς ἄλλην μεταπηδώντες, ὥσπερ τινὲς μετανάσται, πάντα μυχὸν πολυπραγμο νοῦντες ἐπιθυμίᾳ τοῦ πλείονος ; Εἶναι δὲ λόγος περὶ αὐτοὺς ἁγύρτας τινὰς καὶ σοφιστάς, οἷς οὐδὲ ὀνομά ζειν θέμις· ἐργαστήριον πονηρόν (83) και δυσσεβέ- στατον. Πάντως που καὶ αὐτοὶ συνίετε τὸ σύστημα. Πάντως ἐκ τῶν λόγων τὸν ᾿Αέτιον γνωρίζετε (84), καὶ τοὺς περὶ τὴν αἵρεσιν ταύτην ἐσχολακότας. Οἷς ἓν μόνον τοῦτο ἔργον ἐστὶ, τὸ διαφθείρειν τὰ πλήθη. Αλλ' οἱ κομψοὶ καὶ πρὸς πάντα εύτολμοι, ἤδη τι τοιοῦτον πρός τινας ἐνεανιεύσαντο, ὅτι χαίροιμεν αὐτῶν τῇ χειροτονίᾳ, ἣν ἑαυτοὺς ἐχειροτόνησαν. Ταῦτα παρ' ἐκείνων μὲν ᾄδεται, τῶν τὰ τοιαῦτα θρυλλεῖν εἰωθότων. Ἔστι δ᾽ οὐδ᾽ ὅλως πόθεν, οὐδ᾽ Εγγύς (85). Καί μοι τῶν πρώτων αναμνήσθητε λόγων, ὅτε περὶ πίστεως ἐσκοποῦμεν· ἐν οἷς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἀπεδείκνυτο ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιος τῷ Πατρί. Αλλ' οἱ γενναῖοι καὶ περὶ τοῦ κρείττονος λέγοντες εὐχερῶς τὰ παριστάμενα, ἐς τοσοῦτον προ ἦλθον ἀθείας, ὥστε καὶ ἄλλα τινὰ παρὰ τὰ ὄντα νομίζειν, καὶ τοὺς ἄλλους πειρᾶσθαι διδάσκειν. Οἷς ὅτι μὲν εἰς κεφαλήν τρέψεται, πάνω πεπιστεύκαμεν. εργαστηρίων πονηρῶν τὸ δυσσεβέστατον. Ι και τις πρεσβύτερος ἐκ θα λαμηπόλων βασιλικών Λεόντιος. τὸν Αέτιον ? εγγύς. Ευδόξιος. του έτε- ρουσίου SOZOMENI Cyzicl; et cum illis Leontius quidam, ex A imperatoris cubiculario presbyter. Qui cum ad comitatum pervenissent, offendunt illic Asphalium Antiochiæ Ecclesiæ presbyterum, ardentissimum fautorem dogmatis Aetii: qui confectis rebus quarum causa advenerat, et litteris a principe impetratis, reditum jam parabat. Verum indicata hæresi per legatos qui Ancyra venerant, Constan- tius Eudoxium quidem cum suis condemnavit : loco ista scripsit : epistolam vero suam ab Asphalio recepit. ejusque CAP. XIV.. Constantii imperatoris epistola, qua Eudoxius, et qui cum eo erant, jubentur expelli. Victor Constantius maximus Augustus, sanctæ Ecclesiæ quæ est apud Antiochiam. Eudoxius non a nobis missus advenit : nemo B vestrum ita existimet. Longe aliter affecti sumus, quam ut talibus favere velimus. Quod si ut cætera, sic istud quoque argute confingunt, manifesto produnt se divino numini illudere. Quibus enim rebus sua sponte parcant ii qui, dominandi cupi- ditate accensi, urbes invadunt, et ex alia civitate in aliam transiliunt, tanquam vagi quidam, sedium mutatores, plus habendi causa omnem recessum rimantes? Fana porro est, apud illos esse quosdam circulatores, quos ne nominare quidem fas sit : officinam impiam ac nequissimam. Intelligitis omnino per vos ipsi factionem illam. Plane ex verbis Aetium agnoscitis, et sectatores hæreseos illius : quibus hoc unum studium est, ut imperitam multitudinem corrumpant. Sed enim versuti illi, et ad quidvis audendum parati, id apud quosdam impudenter jactarunt, gratam nobis esse ipsorum ordinationen, qua semetipsos ordinarunt. Hæc qui- dem ab iis jactantur qui talia disseminare solent. Verum res ipsa nec omnino ita se habet, nec proxime eo accedit. Revocate, quæso, in memoriam primos illos sermones, tunc cum de hide inquire- remus quibus demonstratum est, Servatorem nostrum esse Filium Dei similem Patri secundum substantiam. Verum generosi isti, qui de Deo le- mere proferunt quidquid in buccam venerit, co VALESII ANNOTATIONES. C mmiserat, subscripsisse : ipsum tamen nihilominus legatum a synodo esse nominatum? videtur est, scelestissima malorum hominum officina. Quod est ridiculum. Leontius iste, presbyter erat D absentem per presbyterum suum, quem ad synodum Antiochenus, qui una cum aliis clericis ejusdem Ecclesiæ Ancyram venerat, questurus de Eudoxio episcopo Antiochiæ, et Georgii Laodiceni litteras Secuid attulerat. Fuerat autem antea cubicularius imperialis palatii. Sic enim Nicephorus hunc Sozo- meni locum expressit, Caterun mirari quis non immerito possit quomodo Eleusius Cyzi- cenus inter legatos Ancyranæ synodi nominetur, cum ejus nomen nequaquam reperiatur inter eos qui Ancyranæ synodo subscripsisse leguntur apud Epiphanium. An dicendum est nomen Eleusii omissum esse in libris Epiphanii? an potius Eleusium bendum hic esse Miror tamen id nec a Christophorsono, nec a Lango, qui Nicephorum interpretatus est, animadversum fuisse. Certe cuncta quæ præcesserunt, Aetium manifeste desi- gnant. rum. In codice tamen Fukeliano deest vox VARIORUM. * Εudosius in fde levis erat et in- constans ; primo Arianus, deinde lectis Asterii so- phistæ epistolis, Semiarianorum sive Homoiou- sianoruni sententiam amplexus est. His relictis. ad Anomaos transiit, et Aelio se adjungens dogma strenue propugnavit, etiamsi dala occasione sæpe ipsis Aetianis se inimicum præ- stitit. (83) Εργαστήριον πονηρόν. Scribendum mihi (84) Τὸν αἰτιον γνωρίζετε. Quis non videt scri- (85) Ούδ' εγγύς. Sic etiam legitur apud Nicepho

ἄγαν σπουδαστὴν τῆς ᾿Αετίου αἱρέσεως, ἤδη πρά ξαντα ἐφ᾽ ᾧ παρεγένετο, καὶ γράμματα παρά βασι- λέως κομισάμενον, ἐκδημείν μέλλοντα. Καταμηνυ θείσης δὲ τῆς αἱρέσεως διὰ τῶν ἐξ ᾿Αγκύρας πρέ- σβεων, καταψηφίζεται Κωνστάντιος τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον· καὶ ἀνακομίζεται παρὰ Ασφαλίου τὴν ἰδίαν ἐπιστολήν· γράφει δὲ τάδε· βάνουσιν ᾿Ασφάλιον πρεσβύτερον ἐξ ᾿Αντιοχείας, εἰς ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Επιστολὴ Κωνσταντίου βασιλέως, ἀποβαλλομένη Ευδόξιον καὶ τοὺς περὶ αὐτόν. Νικητής Κωνστάντιος μέγιστος, Σεβαστός, τῇ κατὰ Ἀντιόχειαν ἁγίᾳ Ἐκκλησία. Ευδόξιος ' οὐ παρ' ἡμῶν ἦκε· μηδεὶς οὕτως οἰέσθω. Πόῤῥω τοῦ προστίθεσθαι τοιούτοις ἐγμέν. Εἰ δὲ μετὰ ἄλλων καὶ τοῦτο σοφίζονται, εύδηλοι δή- πουθέν εἰσιν εἰς τὸ κρεῖττον κομψευόμενοι. Τίνων γὰρ ἂν ἑκόντες ἀπόσχοιντο, οἱ δυναστειῶν ἕνεκεν τὰς πόλεις ἐπιόντες, ἀπ᾿ ἄλλης εἰς ἄλλην μεταπηδώντες, ὥσπερ τινὲς μετανάσται, πάντα μυχὸν πολυπραγμο νοῦντες ἐπιθυμίᾳ τοῦ πλείονος ; Εἶναι δὲ λόγος περὶ αὐτοὺς ἁγύρτας τινὰς καὶ σοφιστάς, οἷς οὐδὲ ὀνομά ζειν θέμις· ἐργαστήριον πονηρόν (83) και δυσσεβέ- στατον. Πάντως που καὶ αὐτοὶ συνίετε τὸ σύστημα. Πάντως ἐκ τῶν λόγων τὸν ᾿Αέτιον γνωρίζετε (84), καὶ τοὺς περὶ τὴν αἵρεσιν ταύτην ἐσχολακότας. Οἷς ἓν μόνον τοῦτο ἔργον ἐστὶ, τὸ διαφθείρειν τὰ πλήθη. Αλλ' οἱ κομψοὶ καὶ πρὸς πάντα εύτολμοι, ἤδη τι τοιοῦτον πρός τινας ἐνεανιεύσαντο, ὅτι χαίροιμεν αὐτῶν τῇ χειροτονίᾳ, ἣν ἑαυτοὺς ἐχειροτόνησαν. Ταῦτα παρ' ἐκείνων μὲν ᾄδεται, τῶν τὰ τοιαῦτα θρυλλεῖν εἰωθότων. Ἔστι δ᾽ οὐδ᾽ ὅλως πόθεν, οὐδ᾽ Εγγύς (85). Καί μοι τῶν πρώτων αναμνήσθητε λόγων, ὅτε περὶ πίστεως ἐσκοποῦμεν· ἐν οἷς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἀπεδείκνυτο ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ κατ᾽ οὐσίαν ὅμοιος τῷ Πατρί. Αλλ' οἱ γενναῖοι καὶ περὶ τοῦ κρείττονος λέγοντες εὐχερῶς τὰ παριστάμενα, ἐς τοσοῦτον προ ἦλθον ἀθείας, ὥστε καὶ ἄλλα τινὰ παρὰ τὰ ὄντα νομίζειν, καὶ τοὺς ἄλλους πειρᾶσθαι διδάσκειν. Οἷς ὅτι μὲν εἰς κεφαλήν τρέψεται, πάνω πεπιστεύκαμεν. εργαστηρίων πονηρῶν τὸ δυσσεβέστατον. Ι και τις πρεσβύτερος ἐκ θα λαμηπόλων βασιλικών Λεόντιος. τὸν Αέτιον ? εγγύς. Ευδόξιος. του έτε- ρουσίου SOZOMENI Cyzicl; et cum illis Leontius quidam, ex A imperatoris cubiculario presbyter. Qui cum ad comitatum pervenissent, offendunt illic Asphalium Antiochiæ Ecclesiæ presbyterum, ardentissimum fautorem dogmatis Aetii: qui confectis rebus quarum causa advenerat, et litteris a principe impetratis, reditum jam parabat. Verum indicata hæresi per legatos qui Ancyra venerant, Constan- tius Eudoxium quidem cum suis condemnavit : loco ista scripsit : epistolam vero suam ab Asphalio recepit. ejusque CAP. XIV.. Constantii imperatoris epistola, qua Eudoxius, et qui cum eo erant, jubentur expelli. Victor Constantius maximus Augustus, sanctæ Ecclesiæ quæ est apud Antiochiam. Eudoxius non a nobis missus advenit : nemo B vestrum ita existimet. Longe aliter affecti sumus, quam ut talibus favere velimus. Quod si ut cætera, sic istud quoque argute confingunt, manifesto produnt se divino numini illudere. Quibus enim rebus sua sponte parcant ii qui, dominandi cupi- ditate accensi, urbes invadunt, et ex alia civitate in aliam transiliunt, tanquam vagi quidam, sedium mutatores, plus habendi causa omnem recessum rimantes? Fana porro est, apud illos esse quosdam circulatores, quos ne nominare quidem fas sit : officinam impiam ac nequissimam. Intelligitis omnino per vos ipsi factionem illam. Plane ex verbis Aetium agnoscitis, et sectatores hæreseos illius : quibus hoc unum studium est, ut imperitam multitudinem corrumpant. Sed enim versuti illi, et ad quidvis audendum parati, id apud quosdam impudenter jactarunt, gratam nobis esse ipsorum ordinationen, qua semetipsos ordinarunt. Hæc qui- dem ab iis jactantur qui talia disseminare solent. Verum res ipsa nec omnino ita se habet, nec proxime eo accedit. Revocate, quæso, in memoriam primos illos sermones, tunc cum de hide inquire- remus quibus demonstratum est, Servatorem nostrum esse Filium Dei similem Patri secundum substantiam. Verum generosi isti, qui de Deo le- mere proferunt quidquid in buccam venerit, co VALESII ANNOTATIONES. C mmiserat, subscripsisse : ipsum tamen nihilominus legatum a synodo esse nominatum? videtur est, scelestissima malorum hominum officina. Quod est ridiculum. Leontius iste, presbyter erat D absentem per presbyterum suum, quem ad synodum Antiochenus, qui una cum aliis clericis ejusdem Ecclesiæ Ancyram venerat, questurus de Eudoxio episcopo Antiochiæ, et Georgii Laodiceni litteras Secuid attulerat. Fuerat autem antea cubicularius imperialis palatii. Sic enim Nicephorus hunc Sozo- meni locum expressit, Caterun mirari quis non immerito possit quomodo Eleusius Cyzi- cenus inter legatos Ancyranæ synodi nominetur, cum ejus nomen nequaquam reperiatur inter eos qui Ancyranæ synodo subscripsisse leguntur apud Epiphanium. An dicendum est nomen Eleusii omissum esse in libris Epiphanii? an potius Eleusium bendum hic esse Miror tamen id nec a Christophorsono, nec a Lango, qui Nicephorum interpretatus est, animadversum fuisse. Certe cuncta quæ præcesserunt, Aetium manifeste desi- gnant. rum. In codice tamen Fukeliano deest vox VARIORUM. * Εudosius in fde levis erat et in- constans ; primo Arianus, deinde lectis Asterii so- phistæ epistolis, Semiarianorum sive Homoiou- sianoruni sententiam amplexus est. His relictis. ad Anomaos transiit, et Aelio se adjungens dogma strenue propugnavit, etiamsi dala occasione sæpe ipsis Aetianis se inimicum præ- stitit. (83) Εργαστήριον πονηρόν. Scribendum mihi (84) Τὸν αἰτιον γνωρίζετε. Quis non videt scri- (85) Ούδ' εγγύς. Sic etiam legitur apud Nicepho

Αρκέσει δὲ τέως είργεσθαι συνόδων αὐτοὺς καὶ ἡ συλλόγου κοινοῦ. Μὴ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην (86) ἐν τῷ παρόντι, ὅσα μικρὸν ὕστερον ἐκεῖνοι πείσονται, ἢν μὴ τῆς λύσσης ταύτης ἀπόσχοιντο. Οἱ δὲ καὶ τί γὰρ οὐκ ἐπεισάγουσι τῷ κακῷ) ; τους πονηροτάτους ὥσπερ ἐξ ἐντολῆς ἀγείροντες, τούτους δὴ τοὺς τῶν αἱρέσεων ἀρχηγούς, εἰς τὸν κλῆρον καταλέγουσι, σχῆμα σεμνὸν οὕτω κιβδηλεύοντας (87), ὥσπερ ἐξὸν αὐτοὺς ἄγειν καὶ φέρειν ἅπαντα. Καίτοι τίς ἂν εἰς ζῶντας τελῶν, τούτων ἀνάσχοιτο, οἱ τὰς μὲν πόλεις τοῦ δυσσεβεῖν ἐμπιπλῶσι, τὴν δὲ ὑπερορίαν μιάσμασιν ἀποκρύπτουσιν, ἐν τοῦτο μόνον ἔργον ἀγαπῶντες, τὸ τοῖς καλοῖς ἀπεχθάνεσθαι διηνεκώς; Ἐῤῥέτω πανουργόν τι σύστημα θειοτέροις θώκοις ἐνιδρῦσαι. Νῦν ὥρα τοὺς τῆς ἀληθείας τροφίμους εἰς φῶς ἔχειν καὶ μέσους, ὅσοι τῶν ἠθῶν ἐκφυγόντες, Β φόβῳ κατείχοντο πάλαι. Τὰ γὰρ δὴ σορὰ τούτων ἐξήλεγκται· καὶ μηχανῆς οὐδεὶς ἔσται τρόπος κενός, ὃς ἐξαιρήσεται τούτους τοῦ δυσσεβεῖν. 'Ανδρῶν ἀγα- θῶν ἔργον, τῇ πίστει τῶν πατέρων συζῇν, καὶ ταύ την επαύξειν ὡς εἴρηται· πέρα δὲ μὴ πολυπραγμο- νεῖν. Παραινέσαιμι δ' ἂν καὶ τοὺς ἐκ τοῦ βαράθρου οψέ ποτε μεταθεμένους, θέσθαι ταύτῃ τῇ ψήφῳ, ἐν οἱ τὰ θεῖα σοφοὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος εψηφίσαντο δεόν τως ἐπίσκοποι. Ἐξ ἐκείνου μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρό πον παρ' ολίγον ἐκινδύνευσε κρατεῖν ἡ τῶν ᾿Ανομοίων καλουμένη αίρεσις. + ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. ὓς ἐν Σιρμίῳ γενόμενος ὁ Κωνστάντιος, πάς λιν μετακαλεῖται Λιβέριον, καὶ τῇ Ρώμῃ ἀποκαθίστησι· συνιερατεύειν δὲ καὶ Φίληκα ἐπιτρέπει. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἐπανελθὼν ἐκ τῆς Ῥώμης εἰς Σίρμιον δ ὁ βασιλεὺς, πρεσβευσαμένων τῶν ἀπὸ τῆς Δύσεως ἐπισκόπων, μετακαλεῖται Λιβέριον ἐκ Βεροίας(88). Παρόντων τε τῶν ἀπὸ τῆς Εω πρέσβεων, συναγαγὼν τοὺς παρατυχόντας ἐν τῷ στρατοπέδῳ ἱερέας, ἐδιάζετι αὐτὸν ὁμολογεῖν μὴ εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Ενέκειντο δὲ, καὶ τὸν κρατοῦντα ἐπὶ τοῦτο ἐκίνουν, πλείστην παρ' αὐτῷ παρρησίαν ἄγοντες, Βασίλειος καὶ Εὐστάθιος και Ελεύσιος. μὴ γὰρ δὴ προσαχθείην εἰπεῖν, κιβδηλεύοντες. Βεροίας. Σίρμιον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - quædam aliter quam se res habet, opinentur, et alios ea docère conentur. Ac nos quidem plane per- suasum habemus id in caput ipsorum recasurum esse. Interim vero sufficiet a cœtibus ecclesiasticis et a publico conventu eos arceri. Neque enim im- præsentiarum dicere velim ea quæ paulo post passuri sunt, nisi a rabie ista temperaverint. Jam vero (quid enim mali quotidie non accumulant ?) pessimos quosque tanquam ex mandato in unum congregantes, illos, inquam, hærcseos duces atque auctores, in clerum ascribunt, venerabilem coetum hoc pacto adulterantes, quasi liceat ipsis pro libito agere ac ferre omnia. Enimvero quisnam morta- lium istos ferat, qui urbes quidem impietate refer- impietatis progressi sunt, ut et ipsi nova ciunt, externam autem regionem piaculis inquie metu nant, id unum studio habentes, ut omnibus bonis infesti sint ? Facessat callida factio, et divinis thronis insidere desinat. Jam tempus est ut veri- tatis alumni prodeant in lucem, et in medium proce- dant quicunque antea patriis sedibus extorres, cobibebantur. Deprehensa enim est illorum ask- tia, nec ars ulla excogitari potest quæ illos ab impietate possit eximere. Bonorum virorum offi- cium est fidem patrum perpetuo retinere, eamque, uti dictum est, augere, ulterius vero nihil curiose inquirere. Libenter autem hortarer eos qui, licet sero, ex hujus erroris barathro emerserunt, ut ei sententiæ accedant quam episcopi divinarum rerum scientia præditi, rite atque ordine de Deo promulgarunt. Hoc igitur modo parum abfuit quin hære- sis illa quæ dicitur Anomœorum, eo tempore prævaleret. C CAP. XV. Libe- Quomodo Constantius cum Sirmium venisset, rium ab exsilio revocavit, et Romanis restituit, jubens ut Felix una cum illo sacerdotium admi- nistraret. Haud multo post imperator ab urbe Roma Sir- mium reversus, cum Occidentales episcopi lega. tionem ad ipsum misissent, Liberium Berœa ad se accersivit. Cumque adessent legati episcoporum Orientis, convocatis sacerdotibus qui in comitatu erant, Liberium coepit compellere ut Filium Pa- tri non esse consubstantialem profiteretur. Insta- bant autem, et imperatorem ad hoc impéllebant Basilius, Eustathius, et Eleusius, qui præcipua VALESII ANNOTATIONES. emendatio debetur codici Allatiano, in quo ita scribitur : etc. Quam lectionem in versione mea sum secutus. est Hæc enim referuntur ad Eudo- D xium, qui impios homines ac sceleratos in clerum allegebat. est ex Supra Beroe dicta est, urbs Thracia. VARIORUM. Sirmiense concilium v, partim ex Orientalium legatis, partim ex episcopis qui in co- initatu erant, anno congregatum. Ubi aliam idei formulam composuerunt, partim ex veteri illa Sirmii adversus Photinum facta, partim ex Antio- chena anno condita, conflatam. Huic Liberius pontifex, post exactum triennii exsilium, subscripsit, et cum Arianis communionem coluit, sedi suæ in- de restitutus. Exstant Liberii hac de re tres epi- stolæ apud Hilarium in Fragmentis, col. 426. Vide et Athanas., Ep. ad solitarios. (Guil. Cave, vol. 11, pag. 11. Eodem anno (scil. 358) Liberius Ro mam in sedem suam reversus est. (86) Καὶ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην. Ηujus loci (87) Κιβδηλεύοντας. Procul dubio scribendum (88) 'Εκ Βεροίης. In codice Fukeliano scriptum

Αρκέσει δὲ τέως είργεσθαι συνόδων αὐτοὺς καὶ ἡ συλλόγου κοινοῦ. Μὴ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην (86) ἐν τῷ παρόντι, ὅσα μικρὸν ὕστερον ἐκεῖνοι πείσονται, ἢν μὴ τῆς λύσσης ταύτης ἀπόσχοιντο. Οἱ δὲ καὶ τί γὰρ οὐκ ἐπεισάγουσι τῷ κακῷ) ; τους πονηροτάτους ὥσπερ ἐξ ἐντολῆς ἀγείροντες, τούτους δὴ τοὺς τῶν αἱρέσεων ἀρχηγούς, εἰς τὸν κλῆρον καταλέγουσι, σχῆμα σεμνὸν οὕτω κιβδηλεύοντας (87), ὥσπερ ἐξὸν αὐτοὺς ἄγειν καὶ φέρειν ἅπαντα. Καίτοι τίς ἂν εἰς ζῶντας τελῶν, τούτων ἀνάσχοιτο, οἱ τὰς μὲν πόλεις τοῦ δυσσεβεῖν ἐμπιπλῶσι, τὴν δὲ ὑπερορίαν μιάσμασιν ἀποκρύπτουσιν, ἐν τοῦτο μόνον ἔργον ἀγαπῶντες, τὸ τοῖς καλοῖς ἀπεχθάνεσθαι διηνεκώς; Ἐῤῥέτω πανουργόν τι σύστημα θειοτέροις θώκοις ἐνιδρῦσαι. Νῦν ὥρα τοὺς τῆς ἀληθείας τροφίμους εἰς φῶς ἔχειν καὶ μέσους, ὅσοι τῶν ἠθῶν ἐκφυγόντες, Β φόβῳ κατείχοντο πάλαι. Τὰ γὰρ δὴ σορὰ τούτων ἐξήλεγκται· καὶ μηχανῆς οὐδεὶς ἔσται τρόπος κενός, ὃς ἐξαιρήσεται τούτους τοῦ δυσσεβεῖν. 'Ανδρῶν ἀγα- θῶν ἔργον, τῇ πίστει τῶν πατέρων συζῇν, καὶ ταύ την επαύξειν ὡς εἴρηται· πέρα δὲ μὴ πολυπραγμο- νεῖν. Παραινέσαιμι δ' ἂν καὶ τοὺς ἐκ τοῦ βαράθρου οψέ ποτε μεταθεμένους, θέσθαι ταύτῃ τῇ ψήφῳ, ἐν οἱ τὰ θεῖα σοφοὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος εψηφίσαντο δεόν τως ἐπίσκοποι. Ἐξ ἐκείνου μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρό πον παρ' ολίγον ἐκινδύνευσε κρατεῖν ἡ τῶν ᾿Ανομοίων καλουμένη αίρεσις. + ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. ὓς ἐν Σιρμίῳ γενόμενος ὁ Κωνστάντιος, πάς λιν μετακαλεῖται Λιβέριον, καὶ τῇ Ρώμῃ ἀποκαθίστησι· συνιερατεύειν δὲ καὶ Φίληκα ἐπιτρέπει. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἐπανελθὼν ἐκ τῆς Ῥώμης εἰς Σίρμιον δ ὁ βασιλεὺς, πρεσβευσαμένων τῶν ἀπὸ τῆς Δύσεως ἐπισκόπων, μετακαλεῖται Λιβέριον ἐκ Βεροίας(88). Παρόντων τε τῶν ἀπὸ τῆς Εω πρέσβεων, συναγαγὼν τοὺς παρατυχόντας ἐν τῷ στρατοπέδῳ ἱερέας, ἐδιάζετι αὐτὸν ὁμολογεῖν μὴ εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Ενέκειντο δὲ, καὶ τὸν κρατοῦντα ἐπὶ τοῦτο ἐκίνουν, πλείστην παρ' αὐτῷ παρρησίαν ἄγοντες, Βασίλειος καὶ Εὐστάθιος και Ελεύσιος. μὴ γὰρ δὴ προσαχθείην εἰπεῖν, κιβδηλεύοντες. Βεροίας. Σίρμιον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - quædam aliter quam se res habet, opinentur, et alios ea docère conentur. Ac nos quidem plane per- suasum habemus id in caput ipsorum recasurum esse. Interim vero sufficiet a cœtibus ecclesiasticis et a publico conventu eos arceri. Neque enim im- præsentiarum dicere velim ea quæ paulo post passuri sunt, nisi a rabie ista temperaverint. Jam vero (quid enim mali quotidie non accumulant ?) pessimos quosque tanquam ex mandato in unum congregantes, illos, inquam, hærcseos duces atque auctores, in clerum ascribunt, venerabilem coetum hoc pacto adulterantes, quasi liceat ipsis pro libito agere ac ferre omnia. Enimvero quisnam morta- lium istos ferat, qui urbes quidem impietate refer- impietatis progressi sunt, ut et ipsi nova ciunt, externam autem regionem piaculis inquie metu nant, id unum studio habentes, ut omnibus bonis infesti sint ? Facessat callida factio, et divinis thronis insidere desinat. Jam tempus est ut veri- tatis alumni prodeant in lucem, et in medium proce- dant quicunque antea patriis sedibus extorres, cobibebantur. Deprehensa enim est illorum ask- tia, nec ars ulla excogitari potest quæ illos ab impietate possit eximere. Bonorum virorum offi- cium est fidem patrum perpetuo retinere, eamque, uti dictum est, augere, ulterius vero nihil curiose inquirere. Libenter autem hortarer eos qui, licet sero, ex hujus erroris barathro emerserunt, ut ei sententiæ accedant quam episcopi divinarum rerum scientia præditi, rite atque ordine de Deo promulgarunt. Hoc igitur modo parum abfuit quin hære- sis illa quæ dicitur Anomœorum, eo tempore prævaleret. C CAP. XV. Libe- Quomodo Constantius cum Sirmium venisset, rium ab exsilio revocavit, et Romanis restituit, jubens ut Felix una cum illo sacerdotium admi- nistraret. Haud multo post imperator ab urbe Roma Sir- mium reversus, cum Occidentales episcopi lega. tionem ad ipsum misissent, Liberium Berœa ad se accersivit. Cumque adessent legati episcoporum Orientis, convocatis sacerdotibus qui in comitatu erant, Liberium coepit compellere ut Filium Pa- tri non esse consubstantialem profiteretur. Insta- bant autem, et imperatorem ad hoc impéllebant Basilius, Eustathius, et Eleusius, qui præcipua VALESII ANNOTATIONES. emendatio debetur codici Allatiano, in quo ita scribitur : etc. Quam lectionem in versione mea sum secutus. est Hæc enim referuntur ad Eudo- D xium, qui impios homines ac sceleratos in clerum allegebat. est ex Supra Beroe dicta est, urbs Thracia. VARIORUM. Sirmiense concilium v, partim ex Orientalium legatis, partim ex episcopis qui in co- initatu erant, anno congregatum. Ubi aliam idei formulam composuerunt, partim ex veteri illa Sirmii adversus Photinum facta, partim ex Antio- chena anno condita, conflatam. Huic Liberius pontifex, post exactum triennii exsilium, subscripsit, et cum Arianis communionem coluit, sedi suæ in- de restitutus. Exstant Liberii hac de re tres epi- stolæ apud Hilarium in Fragmentis, col. 426. Vide et Athanas., Ep. ad solitarios. (Guil. Cave, vol. 11, pag. 11. Eodem anno (scil. 358) Liberius Ro mam in sedem suam reversus est. (86) Καὶ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην. Ηujus loci (87) Κιβδηλεύοντας. Procul dubio scribendum (88) 'Εκ Βεροίης. In codice Fukeliano scriptum

Αρκέσει δὲ τέως είργεσθαι συνόδων αὐτοὺς καὶ ἡ συλλόγου κοινοῦ. Μὴ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην (86) ἐν τῷ παρόντι, ὅσα μικρὸν ὕστερον ἐκεῖνοι πείσονται, ἢν μὴ τῆς λύσσης ταύτης ἀπόσχοιντο. Οἱ δὲ καὶ τί γὰρ οὐκ ἐπεισάγουσι τῷ κακῷ) ; τους πονηροτάτους ὥσπερ ἐξ ἐντολῆς ἀγείροντες, τούτους δὴ τοὺς τῶν αἱρέσεων ἀρχηγούς, εἰς τὸν κλῆρον καταλέγουσι, σχῆμα σεμνὸν οὕτω κιβδηλεύοντας (87), ὥσπερ ἐξὸν αὐτοὺς ἄγειν καὶ φέρειν ἅπαντα. Καίτοι τίς ἂν εἰς ζῶντας τελῶν, τούτων ἀνάσχοιτο, οἱ τὰς μὲν πόλεις τοῦ δυσσεβεῖν ἐμπιπλῶσι, τὴν δὲ ὑπερορίαν μιάσμασιν ἀποκρύπτουσιν, ἐν τοῦτο μόνον ἔργον ἀγαπῶντες, τὸ τοῖς καλοῖς ἀπεχθάνεσθαι διηνεκώς; Ἐῤῥέτω πανουργόν τι σύστημα θειοτέροις θώκοις ἐνιδρῦσαι. Νῦν ὥρα τοὺς τῆς ἀληθείας τροφίμους εἰς φῶς ἔχειν καὶ μέσους, ὅσοι τῶν ἠθῶν ἐκφυγόντες, Β φόβῳ κατείχοντο πάλαι. Τὰ γὰρ δὴ σορὰ τούτων ἐξήλεγκται· καὶ μηχανῆς οὐδεὶς ἔσται τρόπος κενός, ὃς ἐξαιρήσεται τούτους τοῦ δυσσεβεῖν. 'Ανδρῶν ἀγα- θῶν ἔργον, τῇ πίστει τῶν πατέρων συζῇν, καὶ ταύ την επαύξειν ὡς εἴρηται· πέρα δὲ μὴ πολυπραγμο- νεῖν. Παραινέσαιμι δ' ἂν καὶ τοὺς ἐκ τοῦ βαράθρου οψέ ποτε μεταθεμένους, θέσθαι ταύτῃ τῇ ψήφῳ, ἐν οἱ τὰ θεῖα σοφοὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος εψηφίσαντο δεόν τως ἐπίσκοποι. Ἐξ ἐκείνου μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρό πον παρ' ολίγον ἐκινδύνευσε κρατεῖν ἡ τῶν ᾿Ανομοίων καλουμένη αίρεσις. + ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. ὓς ἐν Σιρμίῳ γενόμενος ὁ Κωνστάντιος, πάς λιν μετακαλεῖται Λιβέριον, καὶ τῇ Ρώμῃ ἀποκαθίστησι· συνιερατεύειν δὲ καὶ Φίληκα ἐπιτρέπει. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἐπανελθὼν ἐκ τῆς Ῥώμης εἰς Σίρμιον δ ὁ βασιλεὺς, πρεσβευσαμένων τῶν ἀπὸ τῆς Δύσεως ἐπισκόπων, μετακαλεῖται Λιβέριον ἐκ Βεροίας(88). Παρόντων τε τῶν ἀπὸ τῆς Εω πρέσβεων, συναγαγὼν τοὺς παρατυχόντας ἐν τῷ στρατοπέδῳ ἱερέας, ἐδιάζετι αὐτὸν ὁμολογεῖν μὴ εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον. Ενέκειντο δὲ, καὶ τὸν κρατοῦντα ἐπὶ τοῦτο ἐκίνουν, πλείστην παρ' αὐτῷ παρρησίαν ἄγοντες, Βασίλειος καὶ Εὐστάθιος και Ελεύσιος. μὴ γὰρ δὴ προσαχθείην εἰπεῖν, κιβδηλεύοντες. Βεροίας. Σίρμιον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - quædam aliter quam se res habet, opinentur, et alios ea docère conentur. Ac nos quidem plane per- suasum habemus id in caput ipsorum recasurum esse. Interim vero sufficiet a cœtibus ecclesiasticis et a publico conventu eos arceri. Neque enim im- præsentiarum dicere velim ea quæ paulo post passuri sunt, nisi a rabie ista temperaverint. Jam vero (quid enim mali quotidie non accumulant ?) pessimos quosque tanquam ex mandato in unum congregantes, illos, inquam, hærcseos duces atque auctores, in clerum ascribunt, venerabilem coetum hoc pacto adulterantes, quasi liceat ipsis pro libito agere ac ferre omnia. Enimvero quisnam morta- lium istos ferat, qui urbes quidem impietate refer- impietatis progressi sunt, ut et ipsi nova ciunt, externam autem regionem piaculis inquie metu nant, id unum studio habentes, ut omnibus bonis infesti sint ? Facessat callida factio, et divinis thronis insidere desinat. Jam tempus est ut veri- tatis alumni prodeant in lucem, et in medium proce- dant quicunque antea patriis sedibus extorres, cobibebantur. Deprehensa enim est illorum ask- tia, nec ars ulla excogitari potest quæ illos ab impietate possit eximere. Bonorum virorum offi- cium est fidem patrum perpetuo retinere, eamque, uti dictum est, augere, ulterius vero nihil curiose inquirere. Libenter autem hortarer eos qui, licet sero, ex hujus erroris barathro emerserunt, ut ei sententiæ accedant quam episcopi divinarum rerum scientia præditi, rite atque ordine de Deo promulgarunt. Hoc igitur modo parum abfuit quin hære- sis illa quæ dicitur Anomœorum, eo tempore prævaleret. C CAP. XV. Libe- Quomodo Constantius cum Sirmium venisset, rium ab exsilio revocavit, et Romanis restituit, jubens ut Felix una cum illo sacerdotium admi- nistraret. Haud multo post imperator ab urbe Roma Sir- mium reversus, cum Occidentales episcopi lega. tionem ad ipsum misissent, Liberium Berœa ad se accersivit. Cumque adessent legati episcoporum Orientis, convocatis sacerdotibus qui in comitatu erant, Liberium coepit compellere ut Filium Pa- tri non esse consubstantialem profiteretur. Insta- bant autem, et imperatorem ad hoc impéllebant Basilius, Eustathius, et Eleusius, qui præcipua VALESII ANNOTATIONES. emendatio debetur codici Allatiano, in quo ita scribitur : etc. Quam lectionem in versione mea sum secutus. est Hæc enim referuntur ad Eudo- D xium, qui impios homines ac sceleratos in clerum allegebat. est ex Supra Beroe dicta est, urbs Thracia. VARIORUM. Sirmiense concilium v, partim ex Orientalium legatis, partim ex episcopis qui in co- initatu erant, anno congregatum. Ubi aliam idei formulam composuerunt, partim ex veteri illa Sirmii adversus Photinum facta, partim ex Antio- chena anno condita, conflatam. Huic Liberius pontifex, post exactum triennii exsilium, subscripsit, et cum Arianis communionem coluit, sedi suæ in- de restitutus. Exstant Liberii hac de re tres epi- stolæ apud Hilarium in Fragmentis, col. 426. Vide et Athanas., Ep. ad solitarios. (Guil. Cave, vol. 11, pag. 11. Eodem anno (scil. 358) Liberius Ro mam in sedem suam reversus est. (86) Καὶ γὰρ δὴ εἰπεῖν προαχθείην. Ηujus loci (87) Κιβδηλεύοντας. Procul dubio scribendum (88) 'Εκ Βεροίης. In codice Fukeliano scriptum

Α Οἱ δὴ τότε εἰς μίαν γραφὴν ἀθροίσαντες (89) τὰ δε δογμένα ἐπὶ Παύλῳ τῷ ἐκ Σαμοσάτων, καὶ Φωτει Β αὐτῷ ἐν Ἀντιοχείᾳ τῇ Αετίου αἱρέσει σπουδάζοντες, νῷ (90) τῷ ἐκ Σιρμίου, καὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν πίστιν ἐν τοῖς ἐγκαινίοις τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας, ὡς ἐπὶ προφάσει τοῦ ὁμοουσίου ἐπιχειρούντων τινῶν ἰδίαν συνιστάνειν αἵρεσιν, παρασκευάζουσι συναινέ- σαι ταύτῃ Λιβέριον, Αθανάσιον τε καὶ ᾿Αλέξαν δρον (91), καὶ Σεβηριανὸν καὶ Κρίσκοντα, οἱ ἐν Αφρικῇ Ιέρωντο. Ομοίως δὲ συνῄνουν καὶ Οὐρσά χιος καὶ Γερμήνιος ὁ Σιρμίου, καὶ Οὐάλης ὁ Μουρσῶν ἐπίσκοπος, καὶ ὅσοι ἐκ τῆς Εω παρῆσαν. Εν μέρει δὲ καὶ ὁμολογίαν ἐκομίσαντο παρά Λιβερίου (92) ἀποκηρύττουσαν τοὺς μὴ κατ' ουσίαν καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἀποφαίνοντας. Ηνίκα γὰρ τὴν Ὁσίου ἐπιστολὴν ἐδέξαντο Εὐδόξιος καὶ οἱ σὺν λογοποιουν ὡς καὶ Λιβέριος τὸ ὁμοούσιον ἀπεδοκί μασε, καὶ ἀνόμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζει. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ὧδε κατώρθωτο τοῖς ἐκ τῆς Δύσεως πρέσβεσιν, ἀπέδωκεν ὁ βασιλεὺς Λιβερίῳ τὴν ἐπὶ Ῥώμην ἐπάνοδον· γράφουσί τε προσδέξασθαι αὐτὸν οἱ ἐν Σιρμίῳ ἐπίσκοποι, Φίληκι τῷ ἡγουμένῳ τότε τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας, καὶ τῷ ἐνθάδε κλήρῳ· ἄμφω δὲ τὸν ἀποστολικὸν ἐπιτροπεύειν θρόνον, καὶ κοινῇ ἱερᾶσθαι μεθ' ὁμονοίας, ἀμνηστίᾳ τε παρα- δοῦναι τὰ συμβάντα ανιαρὰ διὰ τὴν Φίληκος χειρο- τονίαν καὶ τὴν Λιβερίου ἀποδημίαν. Οἷα γὰρ τὰ ἄλλα καλὸν καὶ ἀγαθὸν τὸν Λιβέριον, καὶ ἀνδρείως 1:51 SOZOMENI apud ipsum auctoritate pollebant. Qui cum ea quæ contra Paulum Samosatensem et contra Photinum episcopum Sirmii decreta fuerant, ас præterea fidei formulam in dedicatione Antio- chensis basilicæ editam, in unum tunc libellum conjecissent, perinde quasi quidanı sub obtentu vocabuli consubstantialis, propriam hæresim sta- bilire conarentur, effecerunt ut Liberius, et Atha- nasius, Alexander, Severianus, et Crescens Afri- cæ episcopi, ei formulæ consentirent. Consense- runt pariter Ursacius, et Germinius episcopus Sirmii, et Valens Mursæ, et quotquot ex Orientis partibus aderant episcopi. Sed et confessionem a Liberio vicissim susceperunt, qua eos qui Filiam secundum substantiam et per omnia Patri similem non esse assererent, alienos ab Ecclesia pronun- tiabal. Nam cum Eudoxius, et qui cum illo opi- nioni Aetii favebant, Antiochiæ Hosii epistolam accepissent, sparsis rumoribus divulgaverant, Liberium quoque consubstantialis vocabulum con- demnasse, et Filium Patri dissimilem confiteri. His per Occidentalium legatos confectis, imperator Romam redeundi potestatem Liberio concessit. Scripserunt etiam 'episcopi qui Sirmium convene- rant, ad Felicem qui tum Romana Ecclesiæ præsi- debat, et ad clerum ejusdem civitatis, ut Liberium susciperent, utque ambo apostolicam sedem gubernarent, et simul sacerdotio fungerentur absque VALESII ANNOTATIONES. Intelligere videtur formulam fidei, quæ subjecta est epistolæ synodica concilii Ancyrani una cum ana- thematismis, apud Epiphanium in hæresi Semi- arianorum, et apud Hilarium in libro De synodis. Vel potius intelligit novam fidei formulam, quam Hilarius in Fragmentis vocal perfidiam apud Sir- mium conscriptam, ut infra ostendam. ligit formulam synodi Sirmiensis adversus Photi- num congregatæ anno Christi 351. Quippe Photinus hæresim Pauli Samosateni renovaverat. cum Severiano et Crescente videntur fuisse Africæ cpiscopi. Id enim subindicat Sozomenus. Porro ex his colligitur legatos synodi Ancyranæ Basilium, Eustathium et Eleusium, Sirmiuin venisse anno Christi 358; et sub finem ejusdem anni Liberium ab exsilio esse revocatum, cum eidem Ancyranæ formulæ subscripsisset. Vide Philostorgium in libro quarto, capite 8. Male Baronius restitutionem Libe- rii posuit anno Christi 357, quo anno nondum sy- nodus Ancyrana collecta fuerat. Porro hæc omnia quæ a Sozomeno in hoc capite referuntur, in con- cilio episcoporum gesta esse manifestum est. Quippe et formula fidei ibi conscripta est, cui sub- scripserunt Orientales et Occidentales episcopi, et ipse Liberius adhuc exsul. Et epistola ab ipsis scripta est ad Felicem episcopum, et ad clerum ur- bis Romæ, ut Liberium redeuntem susciperent, utque ambo simul, Felix videlicet ac Liberius, epi- scopatum administrarent. Quæ nonnisi a synodo decerni potuerunt, cum repugnet ecclesiasticæ re- gulæ ac disciplinæ, ut in una eademque Ecclesia duo sint pariter episcopi. Hæc igitur synodus Sirmien- sis anni reliquis Sirmiensibus annumeranda est, quam Baronius cum aliis præcedentibus vidc- C D tur confudisse. Quatuor omnino sub Constantio synodi Sirmienses reperiuntur: prima ab Occiden- talibus collecta adversus Photinum, anno Christi 349, quam primus Petavius observavit; secunda Orientalium fuit, in qua depositus est Photinus, anno Christi 351; tertia, in qua Hosius blasphe-. miam illam dictavit, anno Christi 357; quarta deni-` que, in qua Liberius restitutus est, anno natalis Dominici 358, cum formulæ in illo concilio con- scriptæ subscripsisset. Hæc est, ut opinor, quam Hilarius in Fragmentis vocat perfidiam ab Arianis conscriptam, et quam Liberius catholicam vocat, et a Demophilo sibi oblatam suscepisse se dicit in Epistola ad Orientales. Ob quod factum Hilarius ter anathema dicit Liberio. Scio quidem_Nicolaum Fabrum in Præfatione quam Hilarii Fragmentis præfixit, hanc perfidiam ab Arianis conscriptam de Hosii blasphemia intellexisse; sed pace viri doctissimi, improbabilis mihi videtur hæc opinio. Nam si hæc fuisset Hosii blasphemia, procul dubio adjecisset Hilarius, eam ab Hosio et Potamio con- scriptam fuisse. Sic enim scribit in libro De synodis. Atqui inter episcopos, qui perfidiam illam apud Sirmium conscripserant, quos omnes illic recenset Hilarius, nec Hosius, nec Potamius nominantur. Deinde cur Liberius ad Orientales scriberet sus- ceptam a se Hosii perfidiam, quam ipsi Orientales rejecerant atque exploserant et quam Ancyrana syn- odus condemnaverat? Annon apparet aliam ab Hosii perfidia a Liberio designari, illam scilicet quæ tum Sirniji conscripta est a Basilio, Eustathio et Eleusio, ut testatur hoc loco Sozomenus? Vide Petavium in Animadversionibus, p. 316. lam Liberii ad Orientales, quæ refertur in Fragmentis Hilarii. (89) Οἱ δὴ τότε εἰς μίαν γραφὴν ἀθροίσαντες. (90) Δεδογμένα ἐπὶ Παύλῳ καὶ Φωτεινῷ. Intel- (91) Αθανάσιόν τε καὶ ᾿Αλέξανδρον. Hi duo (92) ῾Ομολογίαν παρὰ Λιβερίου. Intelligo episto

ὑπὲρ τοῦ δόγματος ἀντειπόντα τῷ βασιλεῖ, ἠγάπα ὁ τῶν Ῥωμαίων δῆμος· ὡς καὶ μεγίστην ανακινηθῆναι στάσιν, καὶ μέχρι φόνων χωρῆσαι. Ολίγον δὲ χρόνον Φίληκος ἐπιβιώσαντος 1, μόνος Λιβέριος τῆς Ἐκ- κλησίας προΐστατο. Ταύτῃ πη τοῦ Θεοῦ διοικήσαν τος ὥστε τὸν Πέτρου θρόνον μὴ ἀδοξεῖν, ὑπὸ δύο ἡγεμόσιν ἰθυνόμενον· ὁ διχονοίας συμβολόν ἐστι, καὶ ἐκκλησιαστικοῦ θεσμοῦ ἀλλότριον 1. ΚΕΦΑΛ. ΙϚ' Οτι διὰ τὴν 'Αετίου αἵρεσιν, καὶ τῶν ἐν Ἀντιο- χείᾳ, ὥρισεν ὁ βασιλεὺς σύνοδον ἐν Νικομη δείς γενέσθαι· σεισμοῦ δὲ γενομένου, καὶ πολλῶν ἐν τῷ μεταξὺ εἰσπεσόντων, πρότερον Β μὲν ἐν Νικαίᾳ, ὕστερον δὲ ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Σελευκείᾳ ἡ σύνοδος ἤθροισται· ἐν ᾧ καὶ περὶ Αρσακίου τοῦ ὁμολογητοῦ. Ἐν μὲν οὖν τῷ Σιρμίῳ ταῦτα ἐγεγόνει· καὶ ἐδόκει τότε διὰ τὸν τοῦ βασιλέως φόβον, 'Ανατολὴ καὶ Δύπς ὁμοφρονεῖν περὶ τὸ δόγμα. Περὶ δὲ τῶν ἐν Αντιοχεία νεωτερισθέντων, καὶ τῆς ᾿Αετίου αἱρέσεως, ἔκρινεν ὁ βασιλεὺς ἐπιτελέσαι σύνοδον ἐν Νικαία. Παραιτησαμένων δὲ τῶν ἀμφὶ Βασίλειον διὰ τὸ πάλαι ἐνθάδε τὴν περὶ τοῦ δόγματος συμβῆναι ζήτησιν, ἔδοξεν ἐν Νικομηδείᾳ τῆς Βιθυνίας· καὶ γράμμασιν εἰς ῥητὴν ἡμέραν μετὰ σπουδῆς καλεῖν τῶν ἀν ἕκαστον ἔθνος ἐπισκόπων, οι συνιέναι ἐπιτηδειότεροι ἐδόκουν, καὶ νοεῖν καὶ λέγειν ἱκανοί. Ὥστε ἀντὶ πάντων τῶν ἱερέων τοῦ ἔθνους, μετασχεῖν αὐτοὺς τῆς συνόδου, καὶ τῇ κρίσει παρεῖναι. "Ηδη δὲ καὶ τῶν πλειόνων κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν ὄντων, ἀγγέλλεται τὸ Νικομηδείας πάθος (93), καὶ ὅτι πᾶσαν ὁ Θεὸς κατέσεισεν. Ὡς ἐπὶ ἀπολομένῃ δὲ ἄρδην τῇ πόλει πανταχοῦ κρατοῦντος, ἐπέσχον οἱ καθ᾽ ὁδὸν ἐπίσκο ποι· ὡς γὰρ φιλεῖ ἡ φήμη ἐργάζεσθαι, οὐκ ἄχρι τῶν πεπονθότων τὰ δεινὰ τοῖς ἀπωθεν ήγγελλεν. Υπ- εθρυλλεῖτο δὲ Νίκαιάν τε καὶ Πέρινθον, καὶ τὰς πλη- στον πόλεις, κοινωνῆσαι τῆς συμφορᾶς· προσέτι δὲ καὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν. Οὐ μετρίως δὲ τοὺς εὖ φρονοῦντας τῶν ἐπισκόπων ἐλύπει τὸ συμβάν, καθ- ότι καὶ ἐκκλησία μεγαλοπρεπῶς οἰκοδομουμένη κατα εσείσθη, καὶ πρόφασις ἐγένετο τοῖς ἀπεχθανομέ νοις πρὸς τὴν θρησκείαν, ἀγγεῖλαι τῷ βασιλεῖ, ὡς ἐπισκόπων πλῆθος καὶ ἀνδρῶν καὶ παίδων και γυ- ναικῶν ἀπώλετο, προσφυγόντων τῇ ἐκκλησίᾳ ἐπ' ἐλπίδι τοῦ ἐνθάδε σωθήσεσθαι. Οὐκ ἀληθῶς δὲ ταῦτα Ολίγον δὲ χρόνον Φίληκος ἐπιβιώσαντος. Καὶ ἐκκλησιαστικοῦ θεσμοῦ ἀλλότριον. IIISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. 1V. A ulla dissensione; et quidquid molestie acciderat propter Felicis ordinationem, atque absentiam Liberii, oblivioni traderent. Nam Liberium utpote virum undequaque egregium, et qui pro religione imperatori fortiter restitisset, populus Romanus impense diligebat: adeo ut ejus causa gravissimam seditionem excitaverit, et ad cædes usque proru- perit. Posť hæc vero cum Felix modico tempore supervixisset, Liberius solus Ecclesiam administravit. Quod quidem divina providentia ita dispensavit, ne sedes Petri dehonestaretur, a duobus præsulibus simul gubernata: quod discor- diæ signum, et ab ecclesiasticis legibus alienum est. C D Socr. lib. 11, c. 38. CAP. XVI. Quomodo propter hæresim Aetii, et eorum qui erant Antiochiæ, imperator decrevit ut synodus fieret Nicomediae. Sed cum terræ motus et alia multa intervenissent, primo quidem Nicææ, postea vero Arimini et Seleucia synodus congregala est. Item de Arsacio confessore. Et hæc quidem Sirmii acta sunt. Eoque tempore ob metum imperatoris, Orientales atque Occiden- tales consentire inter se in doctrina fidei videban- tur. Ob ea vero quæ Antiochiæ tentata fuerant, et propter hæresim Aetii imperator synodum Nicææ celebrare constituit. Sed cum Basilius ejusque asseclæ id recusassent, eo quod olim de fide illic tractatum fuisset, placuit ut Nicomediæ in Bithy- nia synodus congregaretur, utque éx omnibus pro- vinciis episcopi qui præ cæteris prudentia valerent, et intelligendi dicendique facultate præditi essent, ad præstitutum diem imperialibus litteris ocius evocarentur, ita ut vice omnium provinciæ suæ episcoporum in concilio residerent, et judicio interessent. Sed cum major jam pars episcoporum iter ingressa esset, nuntius allatus est de Nicome- die calamitate, eam scilicet totam terræ motu concussam fuisse. Cumque rumor passim invaluis- set eam urbem penitus eversam esse, episcopi ulterius progredi destiterunt '. Eterim fama, uti solet, non in iis solum consistens qui malum passi erant, cladem illam procul positis nuntia - verat. Sed Nicaram quoque et Perinthum, urbesque finitimas, ipsamque adeo Constantinopolim in par- tem calamitatis venisse divulgabatur. Porro is casus eos episcopos qui recte sentiebant, non mediocri dolore affecit, eo quod ecclesia quoque illic magnifice constructa, corruerat: eaque res hominibus religioni nostræ infensis occasionem VALESII ANNOTATIONES. motu collapsa est Datiano et Cereale consulibus, ix Kal. Septenb., ut scribit Ammianus Marcellinus, et Idatius in Fasiis, qui fuit annus Christi 358. Quare synodus Sirmiensis et subscriptio illa Li- berii mense Augusto ejusdem anni necessario contigit. VARIORUM. - Imo octo annos superstes erat, teste Faustino in præfat. ad Libellum supplicem. W. LOWTH. : Multa annotavit doctiss. Guil. Beveregius ad cano- nem concilii Nicæni 1, ex Cypriano, Paciano, Epiphanio, aliisque veteribus, quod non debeant esse duo episcopi in cadem urbe. (93) Το Νικομηδείας πάθος. Nicomedia terra

Α εἶχε· δευτέρα γὰρ ὥρᾳ οὐ συναξίμου ἡμέρας, ὁ σεισμὸς ἐνέσκηψεν. Επισκόπων δὲ μόνος Κεχρόπιος ὁ Νικομηδείας αὐτῆς, καὶ ἄλλος ἀπὸ Βοσπόρου της ἐκκλησίας ἔξωθεν κατελείφθησαν. Ἐν ἀκαριαίῳ τε χρόνῳ κατασεισθείσης τῆς πόλεως, οὐδὲ ἐνεδέχετο δύνασθαι τοὺς θέλοντας ἄλλῃ καταφυγείν. Ἀλλ᾽ ἐν τῇ πρώτῃ πείρᾳ τοῦ κινδύνου ὡς ἐπίπαν ὅπη ἔτυχεν ἕκαστος ἑστὼς, ἢ ἐσώθη, ἢ ἀπώλετο. Λέγεται δὲ πρὶν γενέσθαι ταύτην τὴν συμφορὰν, προϊδείν ᾿Αρ σάκιον· ὅς τὸ μὲν γένος Πέρσης ἦν. Από στρατιώτου δὲ θηροκόμου (94) τῶν βασιλικῶν λεόντων, οὐκ ἄσημος τῶν ἐπὶ Λικινίου ὁμολογητὴς ἐγένετο· καὶ την στρατείαν καταλιπών, ἐν τῇ ἄκρᾳ Νικομηδείας, ἐντὸς τοῦ τείχους κατώκει φιλοσοφῶν. Ενθα δὴ προφανεῖσα αὐτῷ θεία ὄψις, ἐκέλευσεν ἐξιέναι τῆς πόλεως, ὡς πεισομένης ἅπερ ὕστερον πέπονθεν. Εκ τούτου τε σπουδῇ καταλαβὼν τὴν ἐκκλησίαν, ἐν ετείλατο τοῖς κληρικοῖς ἐπιμελῶς ἱκετεῦσαι τὸν Θεὸν, καὶ ἱλαστηρίους ἐπιτελέσαι λιτὰς ἐπὶ λύσει τῆς ἀπειληθείσης ὀργῆς. Ως δὲ οὐκ ἔπεισε, καὶ γελοῖος εδόκει, ἀπροσδόκητα μηνύων πάθη, ἀνέστρεψεν ἐπὶ τὸν πύργον, καὶ πρηνής καταπεσὼν ηύχετο. Εν τούτῳ δὲ τοῦ σεισμοῦ ἐπισκήψαντος, οἱ μὲν πλείους ἀπώλοντο· οἱ δὲ περιλειφθέντες, εἰς τοὺς ἀγροὺς καὶ τὴν ἔρημον ἔφυγον. Ως γὰρ ἐν εὐδαίμονι καὶ μεγάλῃ πόλει, καθ᾿ ἑκάστην οἰκίαν πῦρ ἡμμένον ἐτύγχανεν ἐν χυτροπόδοις καὶ πνιγεῦσι, καὶ καμένοις βαλανείων τε καὶ τῶν ὅσοι περὶ τὰς ἐμπόρους τέχνας πονοῦσιν· ἐρειπομένων τε τῶν ὀρόφων, περικλε:- σθεῖσα ταῖς ὕλαις ἡ φλόξ, ἀναμεμιγμένων ὡς εἰκὸς φρυγάνων, καὶ τῶν ὅσα ἐλαιώδη ἐστὶ, καὶ πρὸς τὸ καίεσθαι ῥᾳδίαν ἔχει τὴν ἐπίδοσιν, ἀφθόνως ἐτράφη. Πανταχοῦ τε ἕρπουσα, καὶ πρὸς ἑαυτὴν συναπτο- μένη, μίαν ὡς εἰπεῖν πυρὰν τὴν πᾶσαν πόλιν ἐποίησε. Καὶ κατὰ τοῦτο δὲ τῶν οἴκων ἀβάτων δν- των, οἱ περισωθέντες ἐκ τοῦ σεισμοῦ, ἐπὶ τὴν ἄχραν έδραμον. ᾿Αρσάκιος δὲ ἐν ἀσείστῳ τῷ πύργῳ εὑρέθη νεκρός, πρηνής κείμενος, οἷον ἑαυτὸν ἐτάνυσε τῆς εὐχῆς ἀρξάμενος. Λόγος δὲ τοῦ προτελευτῆσαι (95) τότε αὐτὸν, τὸν Θεὸν ἱκετεῦσαι, καὶ ἀποθανεῖν ἑλέ- σθαι μᾶλλον, ἢ συμφορὰν θεάσασθαι πόλεως, ἐν ᾗ τὰ πρῶτα τὸν Χριστὸν ἐπέγνω, καὶ τῆς ἐκκλησια στικῆς φιλοσοφίας μετέσχεν. Αλλ' ἐπεὶ φέρων ἡμᾶς ὁ λόγος εἰς τὸν ἄνδρα τοῦτον ἤγαγεν, ιστέον ὡς ὑπὸ θεοφιλίας ἱκανὸς ἦν δαίμονας ἀπελαύνειν, καὶ τοὺς ὀχλουμένους ὑπ' αὐτῶν καθαίρειν (96). Οὕτω γοῦν δαιμονιών τις ξίφος σπασάμενος, ἀνὰ τὴν ἀγορὰν ἔθεε. Φευγόντων δὲ πάντων, καὶ θορύβου τὴν πόλιν ἔχοντος, ὑπαντώμενος αὐτῷ τὸν Χριστὸν ἐπωνόμασε, καὶ τῷ λόγῳ κατέβαλε. Καὶ αὐτίκα ἐκάθηρε, καὶ ὃς ἀπὸ θηροκόμου στρατιώτης ὤν. τον περί. Λόγος δὲ πρὸ τοῦ τελευτῆσαι τότε αὐτόν, τότε SOZOMENI B præbuerat nuntiandi imperatori periisse multitu- dinem episcoporum, et virorum ac mulierum, qui in ecclesia servandos se esse sperantes, eo cum liberis confugissent. Quæ tamen neutiquam vera erant. Hora enim secunda diei, quo collecta minime celebrabatur, terræ motus cepit. Et ex episcopis solus Cecropius, Nicomediæ ipsius' antistes, et alius præterea quidam ex Bosporo, extra ecclesiam oppressi sunt. Cumque civilas brevi temporis momento concussa sit, quicunque alio voluissent confugere, haudquaquam potuere. Sed pri- mo impetu ingruentis periculi, fere quo quisque loco stelerat, aut servatus est, aut interiit. Caete- rum aiunt Arsacium quemdam eam calamitatem, prius quam accideret, prævidisse. Erat hic natione Persa, qui cum alendis imperatoris leonibus præ- positus militaret, non ignobilis inter confessores principatu Licinii exstiterat abjectaque militia, in arce Nicomediæ intra urbis muros commoraba- tur, monasticæ disciplinæ studiis sese exercens. lllic divina visio ei oblata, jussit ut egrederetur ex civitate, utpote passura ea quæ mox perpessa est. Exinde celeriter ad ecclesiam profectus, man- davit clericis, ut sollicite Deo supplicarent, pre- cesque ei placando offerrent, ad depellendam iram quæ intentabatur. Cum vero non persuaderet illis, sed ridiculus videretur, quippe qui insperatam prædiceret cladem, in turrim suam reversus est : pronusque in terram cadens, Deum oravit. Interea temporis orto terra motu, plerique perierunt : reliqui autem qui superfuerant, in agros et in so- litudinem profugerunt. Etenim tanquam in opu- lenta ac maxima civitate ignis per omnes domos erat accensus in foculis ac furnis, et in caminis balneorum, eorumque opifcum qui ignis beneficio artes suas exercent. Dejectisque ædium tectis et lacunaribus, flamma materiem corripiens, permi- stis, ut verisimile est, aridis lignis, et quæcunque olei naturam habent, et ad ignem celeriter conci- piendum aptissima sunt, copiosum pabulum nacta est. Serpensque passim, ac sibi ipsi conjuncta ac coadunata, totam civitatem instar unius rogi, ut ita dicam, effecit. Ob hanc causam cum domus inaccessæ essent, ii qui ex terræ motu incolumes evaserant, ad arcem cucurrerunt. Illic Arsacius D in turre quæ inconcussa steterat, mortuus reper- tus est, pronus humi jacens eodem habitu quo se orationem inchoaturus extenderat. Aiunt porro eum, antequam moreretur, Deo supplicasse, mori- que maluisse, quam oculis suis cernere ruinam urbis VALESII ANNOTATIONES. cum non intellexit Nicephorus. Pulavit enim Ar- sacium prius nutritorem imperialium leonum, ac deinde militem fuisse. Verba Nicephori hæc sunt, Ignoravit scilicet Nicephorus militiam dici quodlibet ministerium quod imperatori præstaretur. Quod etiam antea observare memini. dice Fukeliano deest Quare non dubito quin locus ita scribendus sit : etc. Vocem supplevi ex eodem codice Fuketiano. vide, si placet, quæ scripsi in Annotationibus Euse- bianis, lib. v, cap. 7. Eodem verbo utitur Athana- sius in Vita Antonii. (94) ᾿Απὸ στρατιώτου δὲ θηροκόμου. Hunc lo- (95) Λόγος δὲ περὶ τοῦ προτελευτήσαι. In co- (96) Καθαίρειν. De hujus vocis significatione

Α εἶχε· δευτέρα γὰρ ὥρᾳ οὐ συναξίμου ἡμέρας, ὁ σεισμὸς ἐνέσκηψεν. Επισκόπων δὲ μόνος Κεχρόπιος ὁ Νικομηδείας αὐτῆς, καὶ ἄλλος ἀπὸ Βοσπόρου της ἐκκλησίας ἔξωθεν κατελείφθησαν. Ἐν ἀκαριαίῳ τε χρόνῳ κατασεισθείσης τῆς πόλεως, οὐδὲ ἐνεδέχετο δύνασθαι τοὺς θέλοντας ἄλλῃ καταφυγείν. Ἀλλ᾽ ἐν τῇ πρώτῃ πείρᾳ τοῦ κινδύνου ὡς ἐπίπαν ὅπη ἔτυχεν ἕκαστος ἑστὼς, ἢ ἐσώθη, ἢ ἀπώλετο. Λέγεται δὲ πρὶν γενέσθαι ταύτην τὴν συμφορὰν, προϊδείν ᾿Αρ σάκιον· ὅς τὸ μὲν γένος Πέρσης ἦν. Από στρατιώτου δὲ θηροκόμου (94) τῶν βασιλικῶν λεόντων, οὐκ ἄσημος τῶν ἐπὶ Λικινίου ὁμολογητὴς ἐγένετο· καὶ την στρατείαν καταλιπών, ἐν τῇ ἄκρᾳ Νικομηδείας, ἐντὸς τοῦ τείχους κατώκει φιλοσοφῶν. Ενθα δὴ προφανεῖσα αὐτῷ θεία ὄψις, ἐκέλευσεν ἐξιέναι τῆς πόλεως, ὡς πεισομένης ἅπερ ὕστερον πέπονθεν. Εκ τούτου τε σπουδῇ καταλαβὼν τὴν ἐκκλησίαν, ἐν ετείλατο τοῖς κληρικοῖς ἐπιμελῶς ἱκετεῦσαι τὸν Θεὸν, καὶ ἱλαστηρίους ἐπιτελέσαι λιτὰς ἐπὶ λύσει τῆς ἀπειληθείσης ὀργῆς. Ως δὲ οὐκ ἔπεισε, καὶ γελοῖος εδόκει, ἀπροσδόκητα μηνύων πάθη, ἀνέστρεψεν ἐπὶ τὸν πύργον, καὶ πρηνής καταπεσὼν ηύχετο. Εν τούτῳ δὲ τοῦ σεισμοῦ ἐπισκήψαντος, οἱ μὲν πλείους ἀπώλοντο· οἱ δὲ περιλειφθέντες, εἰς τοὺς ἀγροὺς καὶ τὴν ἔρημον ἔφυγον. Ως γὰρ ἐν εὐδαίμονι καὶ μεγάλῃ πόλει, καθ᾿ ἑκάστην οἰκίαν πῦρ ἡμμένον ἐτύγχανεν ἐν χυτροπόδοις καὶ πνιγεῦσι, καὶ καμένοις βαλανείων τε καὶ τῶν ὅσοι περὶ τὰς ἐμπόρους τέχνας πονοῦσιν· ἐρειπομένων τε τῶν ὀρόφων, περικλε:- σθεῖσα ταῖς ὕλαις ἡ φλόξ, ἀναμεμιγμένων ὡς εἰκὸς φρυγάνων, καὶ τῶν ὅσα ἐλαιώδη ἐστὶ, καὶ πρὸς τὸ καίεσθαι ῥᾳδίαν ἔχει τὴν ἐπίδοσιν, ἀφθόνως ἐτράφη. Πανταχοῦ τε ἕρπουσα, καὶ πρὸς ἑαυτὴν συναπτο- μένη, μίαν ὡς εἰπεῖν πυρὰν τὴν πᾶσαν πόλιν ἐποίησε. Καὶ κατὰ τοῦτο δὲ τῶν οἴκων ἀβάτων δν- των, οἱ περισωθέντες ἐκ τοῦ σεισμοῦ, ἐπὶ τὴν ἄχραν έδραμον. ᾿Αρσάκιος δὲ ἐν ἀσείστῳ τῷ πύργῳ εὑρέθη νεκρός, πρηνής κείμενος, οἷον ἑαυτὸν ἐτάνυσε τῆς εὐχῆς ἀρξάμενος. Λόγος δὲ τοῦ προτελευτῆσαι (95) τότε αὐτὸν, τὸν Θεὸν ἱκετεῦσαι, καὶ ἀποθανεῖν ἑλέ- σθαι μᾶλλον, ἢ συμφορὰν θεάσασθαι πόλεως, ἐν ᾗ τὰ πρῶτα τὸν Χριστὸν ἐπέγνω, καὶ τῆς ἐκκλησια στικῆς φιλοσοφίας μετέσχεν. Αλλ' ἐπεὶ φέρων ἡμᾶς ὁ λόγος εἰς τὸν ἄνδρα τοῦτον ἤγαγεν, ιστέον ὡς ὑπὸ θεοφιλίας ἱκανὸς ἦν δαίμονας ἀπελαύνειν, καὶ τοὺς ὀχλουμένους ὑπ' αὐτῶν καθαίρειν (96). Οὕτω γοῦν δαιμονιών τις ξίφος σπασάμενος, ἀνὰ τὴν ἀγορὰν ἔθεε. Φευγόντων δὲ πάντων, καὶ θορύβου τὴν πόλιν ἔχοντος, ὑπαντώμενος αὐτῷ τὸν Χριστὸν ἐπωνόμασε, καὶ τῷ λόγῳ κατέβαλε. Καὶ αὐτίκα ἐκάθηρε, καὶ ὃς ἀπὸ θηροκόμου στρατιώτης ὤν. τον περί. Λόγος δὲ πρὸ τοῦ τελευτῆσαι τότε αὐτόν, τότε SOZOMENI B præbuerat nuntiandi imperatori periisse multitu- dinem episcoporum, et virorum ac mulierum, qui in ecclesia servandos se esse sperantes, eo cum liberis confugissent. Quæ tamen neutiquam vera erant. Hora enim secunda diei, quo collecta minime celebrabatur, terræ motus cepit. Et ex episcopis solus Cecropius, Nicomediæ ipsius' antistes, et alius præterea quidam ex Bosporo, extra ecclesiam oppressi sunt. Cumque civilas brevi temporis momento concussa sit, quicunque alio voluissent confugere, haudquaquam potuere. Sed pri- mo impetu ingruentis periculi, fere quo quisque loco stelerat, aut servatus est, aut interiit. Caete- rum aiunt Arsacium quemdam eam calamitatem, prius quam accideret, prævidisse. Erat hic natione Persa, qui cum alendis imperatoris leonibus præ- positus militaret, non ignobilis inter confessores principatu Licinii exstiterat abjectaque militia, in arce Nicomediæ intra urbis muros commoraba- tur, monasticæ disciplinæ studiis sese exercens. lllic divina visio ei oblata, jussit ut egrederetur ex civitate, utpote passura ea quæ mox perpessa est. Exinde celeriter ad ecclesiam profectus, man- davit clericis, ut sollicite Deo supplicarent, pre- cesque ei placando offerrent, ad depellendam iram quæ intentabatur. Cum vero non persuaderet illis, sed ridiculus videretur, quippe qui insperatam prædiceret cladem, in turrim suam reversus est : pronusque in terram cadens, Deum oravit. Interea temporis orto terra motu, plerique perierunt : reliqui autem qui superfuerant, in agros et in so- litudinem profugerunt. Etenim tanquam in opu- lenta ac maxima civitate ignis per omnes domos erat accensus in foculis ac furnis, et in caminis balneorum, eorumque opifcum qui ignis beneficio artes suas exercent. Dejectisque ædium tectis et lacunaribus, flamma materiem corripiens, permi- stis, ut verisimile est, aridis lignis, et quæcunque olei naturam habent, et ad ignem celeriter conci- piendum aptissima sunt, copiosum pabulum nacta est. Serpensque passim, ac sibi ipsi conjuncta ac coadunata, totam civitatem instar unius rogi, ut ita dicam, effecit. Ob hanc causam cum domus inaccessæ essent, ii qui ex terræ motu incolumes evaserant, ad arcem cucurrerunt. Illic Arsacius D in turre quæ inconcussa steterat, mortuus reper- tus est, pronus humi jacens eodem habitu quo se orationem inchoaturus extenderat. Aiunt porro eum, antequam moreretur, Deo supplicasse, mori- que maluisse, quam oculis suis cernere ruinam urbis VALESII ANNOTATIONES. cum non intellexit Nicephorus. Pulavit enim Ar- sacium prius nutritorem imperialium leonum, ac deinde militem fuisse. Verba Nicephori hæc sunt, Ignoravit scilicet Nicephorus militiam dici quodlibet ministerium quod imperatori præstaretur. Quod etiam antea observare memini. dice Fukeliano deest Quare non dubito quin locus ita scribendus sit : etc. Vocem supplevi ex eodem codice Fuketiano. vide, si placet, quæ scripsi in Annotationibus Euse- bianis, lib. v, cap. 7. Eodem verbo utitur Athana- sius in Vita Antonii. (94) ᾿Απὸ στρατιώτου δὲ θηροκόμου. Hunc lo- (95) Λόγος δὲ περὶ τοῦ προτελευτήσαι. In co- (96) Καθαίρειν. De hujus vocis significatione

σωφρονεῖν ἐποίησε. Πεπόνητο δὲ αὐτῷ καὶ πολλὰ Δ ἄλλα ὑπὲρ ἀνθρωπίνην δύναμιν καὶ τέχνην, καὶ μέν τοι καὶ τόδε· Δράκων ἦν, ἢ ἕτερον ἑρπετοῦ γένος, δ πρὸ τῆς ὄψεως τοὺς παροδίτας τῷ φυσήματι ἀπώλ λυε. Παρὰ γὰρ λεωφόρον ἐφώλευσεν. Ενθα δὴ παραγενόμενος 'Αρσάκιος ηύξατο, καὶ ὁ ὄφις αὐτο- μάτως τοῦ φωλεοῦ ἐξῆλθε, καὶ δὶς τῷ ἐδάφει τὴν κεφαλὴν προσρήξας, ἑαυτὸν ἀνεῖλε. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἀφηγήσαντο, οἱ περὶ τῶν ᾿Αρσάκιον (97) αὐτὸν θεασαμένων ἀκηκοέναι ἔφασαν. Οἱ δὲ ἐπίσκοποι ἀνακοπέντες τῆς ἐπὶ τὴν σύνοδον ὁρμῆς διὰ τὸ Νικο- μηδείας πάθος, οἱ μὲν περιέμενον πάλιν τὰ δόξαντα τῷ βασιλεῖ· οἱ δὲ, ἣν ἔχουσι δόξαν περὶ τῆς πίστεως, διὰ γραμμάτων ἐδήλωσαν. Απορῶν δὲ περὶ τοῦ πρακτέου ὁ κρατῶν, γράφει Βασιλείῳ 1, πυνθανόμε νος ὅ τί ποτε χρὴ περὶ τῆς συνόδου ποιεῖν. Ὁ δὲ, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ εὐσεβείᾳ δι' ἐπιστολῆς ἐπαινέσας αὐτὸν, καὶ ἐπὶ τῷ πάθει Νικομηδείας παραμυθησά- μενος ἐξ ὑποδειγμάτων (98)] ἱερῶν ἱστοριῶν, παρ οτρύνει ἐπιταχῦναι τὴν σύνοδον, καὶ μὴ καθυφῆναι, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας τῆς σπουδῆς οὔσης· μηδὲ ἀπρά κτους ἀποπέμψαι τοὺς ἐπὶ τοῦτο συλλεγομένους ἱερέας, ἅπαξ ἐξεληλυθότας, καὶ κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν ὄντας· ὥρισε δὲ τῇ συνόδῳ τόπον ἀντὶ Νικομηδείας τὴν Νίκαιαν, ὥστε ἐκεῖ τὰ περὶ τῆς πίστεως διορ- Οωθῆναι, ἔνθα καὶ ζητεῖσθαι ἤρξατο. Καὶ ὁ Βασίλειος τοιαῦτα ἀντέγραψε, τεκμηράμενος ὧδέ πη κεχαρι- σμένα βασιλεῖ δηλώσειν, καθότι καὶ αὐτὸς τὴν ἀρχὴν ἐν Νικαίᾳ ἐδοκίμασε γενέσθαι τὴν σύνοδον. Δεξάμε νος δὲ τὴν Βασιλείου ἐπιστολὴν, τὰ μὲν πρῶτα προσ- έταξεν ἀρχομένου τοῦ θέρους συνελθεῖν αὐτοὺς εἰς Νίκαιαν, πλὴν εἰ μή τινες εἶεν τοῖς σώμασιν ἀσθε νεῖς· ἐκπέμψαι δὲ τούτους ἀντὶ αὐτῶν, οὓς ἂν Έλωνται πρεσβυτέρους ἢ διακόνους, ὥστε τὴν αὐτῶν γνώμην δηλῶσαι, καὶ περὶ τῶν ἀμφιβόλων βουλεύ- σασθαι, καὶ κοινῇ περὶ πάντων όμοφρονῆσαι. Δέκα δὲ ἀπὸ τῶν Εσπερίων μερῶν, καὶ τοσούτους ἀπὸ τῆς Εω, οὓς ἂν κοινῇ γνώμῃ ἐπιλέξωνται οἱ συνιόντες, ἀφικέσθαι εἰς τὰ βασίλεια, καὶ τὰ δόξαντα ἀφηγήσα- σθαι· ὥστε καὶ αὐτὸν συνιδεῖν, εἰ κατὰ τὰς ἱερὰς Γραφὰς συνέβησαν ἀλλήλοις, καὶ περὶ τῶν πρακτέων ὅπη ἂν ἄριστα δοκῇ ἐπιτελέσαι. Μετὰ δὲ ταῦτα βου- λευσάμενος προσέταξε πάντας ἔνθα ἂν διάγωσιν, ἢ ἐν ταῖς ἰδίαις Ἐκκλησίαις ἐπιμεῖναι, μέχρις ἂν όρι. η σθείη τῇ συνόδῳ τόπος, καὶ σημανθείη εἰς τοῦτον οι παρὰ τῶν Αρσάκιον αὐτὸν θεασαμένων ἀκηκοέναι ἔφασαν. ἐξ ὑπο- δειγμάτων. Γράφει Βασιλείς. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. B illius, in qua Christi notitiam primum accepisset, C et ecclesiasticam philosophiam didicisset. Cæterum quandoquidem narrationis ordo ad hujus viri men- tionem nos deduxit, sciendum est, illum ita Deo cha- rum fuisse ut dæmonas fugaverit, eosque qui ab illis verabantur purgaverit. Quodam igitur die dæmo- niacus per forum, exserto gladio, cursitare capit. Cumque omnes diffugerent, et civitas tumultu plena esset, occurrens ei Arsacius, prolato Christi nomine eum dejecit : statimque dæmonio liberavit, et ad sanam mentem reduxit. Alia quoque multa ab illo patrata sunt, quæ humanam vim superant ; inter quæ et istud est : Draco, sive aliud serpentis genus, viatores, antequam ab illis videretur afflatu suo perimebat. Nam in specu juxta viam publicamı latitabat. Progressus eo Arsacius, Deum oravit; et statim serpens sua sponte egressus est e specu, el, capite ad solum alliso, semetipse interfecit. Et hæc quidem ita relata sunt ab iis qui ea se ac- cepisse dicebant a viris qui Arsacium ipsum vide rant. Episcopi vero, propter Nicomediæ cladem ulterius pergere ad concilium prohibiti, alii qui- dem novum imperatoris mandatum exspectarunt : alii suam de fide sententiam per litteras significa- runt. Imperator autem ambigens quidnam agen- dum esset, scripsit ad Basilium, sciscitans ex eo quid de synodo fieri oporteret. Ille laudata, ut par erat, imperatoris pietate per epistolam allatisque e sacra historia exemplis eum de clade Nicomediæ consolatus, hortatur ut synodum acceleret, nec ab incœpto desistat, cum pietatis causa id operis susceperit, neve episcopos ejus rei gratia con- gregatos, qui jam domo egressi et in itinere con- stituti essent, re infecta dimittat. Locum vero syn- odo constituit Nicæam, vice Nicomnediæ, ut cau- sa fidei illic definiretur, ubi primum tractata fue- rat. Et Basilius quidem imperatori hæc rescripsit, sperans se rem ei gratam significaturum, quippe qui initio synodum Nicææ congregari decrevisset. His litteris a Basilio acceptis, imperator primum quidem jussit ut ineunte æstate Nicæam conveni- rent episcopi, exceptis his qui corporis infirma va- letudine essent: ita tamen ut isti presbyteros aut diaconos suo loco mitterent quos vellent, qui ip- sorum sententiam significarent, et de rébus ambi- VALESII ANNOTATIONES. culo, rico Savilio, qui in suo codice emendavit In codice Fukeliano omissa hic est linea per negligentiam librarii. VARIORUM. ; Basilius, Ancyræ episcopus, Semiarianorum antesignanus, cum gratia et aucto- ritate apud Constantium multum valeret, Anomæis erat doctrinæ causa infestissimus; auctorque Con- stantio fuisse fertur, ut Aelius, Eudosius, aliique permulti ejusdem sectæ homines pellerentur in exsilium. Anno Chr. 358, Anomæi Constantium rogabant, ut synodus celebraretur; qui synodum Nicomediae cogendam indixit: sed ob causas ante dictas, pro Nicomedia Nicæa, celebri concilio olim nobilitala, huic conventui deputatur. Ut autem Instabiles erant Ariani, mutato consilio, impera- Occiden- torem inducebant ut, divisis episcopis, tales Ariminum, Orientales Seleuciam in Isauria cogerentur, auno Chr. 359. (37) Οἱ περὶ τῶν 'Αρσάκιον. Scribe men peri (98) Ἐξ ὑπὸ παραδειγμάτων. Assentior Hen

σωφρονεῖν ἐποίησε. Πεπόνητο δὲ αὐτῷ καὶ πολλὰ Δ ἄλλα ὑπὲρ ἀνθρωπίνην δύναμιν καὶ τέχνην, καὶ μέν τοι καὶ τόδε· Δράκων ἦν, ἢ ἕτερον ἑρπετοῦ γένος, δ πρὸ τῆς ὄψεως τοὺς παροδίτας τῷ φυσήματι ἀπώλ λυε. Παρὰ γὰρ λεωφόρον ἐφώλευσεν. Ενθα δὴ παραγενόμενος 'Αρσάκιος ηύξατο, καὶ ὁ ὄφις αὐτο- μάτως τοῦ φωλεοῦ ἐξῆλθε, καὶ δὶς τῷ ἐδάφει τὴν κεφαλὴν προσρήξας, ἑαυτὸν ἀνεῖλε. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἀφηγήσαντο, οἱ περὶ τῶν ᾿Αρσάκιον (97) αὐτὸν θεασαμένων ἀκηκοέναι ἔφασαν. Οἱ δὲ ἐπίσκοποι ἀνακοπέντες τῆς ἐπὶ τὴν σύνοδον ὁρμῆς διὰ τὸ Νικο- μηδείας πάθος, οἱ μὲν περιέμενον πάλιν τὰ δόξαντα τῷ βασιλεῖ· οἱ δὲ, ἣν ἔχουσι δόξαν περὶ τῆς πίστεως, διὰ γραμμάτων ἐδήλωσαν. Απορῶν δὲ περὶ τοῦ πρακτέου ὁ κρατῶν, γράφει Βασιλείῳ 1, πυνθανόμε νος ὅ τί ποτε χρὴ περὶ τῆς συνόδου ποιεῖν. Ὁ δὲ, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ εὐσεβείᾳ δι' ἐπιστολῆς ἐπαινέσας αὐτὸν, καὶ ἐπὶ τῷ πάθει Νικομηδείας παραμυθησά- μενος ἐξ ὑποδειγμάτων (98)] ἱερῶν ἱστοριῶν, παρ οτρύνει ἐπιταχῦναι τὴν σύνοδον, καὶ μὴ καθυφῆναι, ὡς ὑπὲρ εὐσεβείας τῆς σπουδῆς οὔσης· μηδὲ ἀπρά κτους ἀποπέμψαι τοὺς ἐπὶ τοῦτο συλλεγομένους ἱερέας, ἅπαξ ἐξεληλυθότας, καὶ κατὰ τὴν ὁδοιπορίαν ὄντας· ὥρισε δὲ τῇ συνόδῳ τόπον ἀντὶ Νικομηδείας τὴν Νίκαιαν, ὥστε ἐκεῖ τὰ περὶ τῆς πίστεως διορ- Οωθῆναι, ἔνθα καὶ ζητεῖσθαι ἤρξατο. Καὶ ὁ Βασίλειος τοιαῦτα ἀντέγραψε, τεκμηράμενος ὧδέ πη κεχαρι- σμένα βασιλεῖ δηλώσειν, καθότι καὶ αὐτὸς τὴν ἀρχὴν ἐν Νικαίᾳ ἐδοκίμασε γενέσθαι τὴν σύνοδον. Δεξάμε νος δὲ τὴν Βασιλείου ἐπιστολὴν, τὰ μὲν πρῶτα προσ- έταξεν ἀρχομένου τοῦ θέρους συνελθεῖν αὐτοὺς εἰς Νίκαιαν, πλὴν εἰ μή τινες εἶεν τοῖς σώμασιν ἀσθε νεῖς· ἐκπέμψαι δὲ τούτους ἀντὶ αὐτῶν, οὓς ἂν Έλωνται πρεσβυτέρους ἢ διακόνους, ὥστε τὴν αὐτῶν γνώμην δηλῶσαι, καὶ περὶ τῶν ἀμφιβόλων βουλεύ- σασθαι, καὶ κοινῇ περὶ πάντων όμοφρονῆσαι. Δέκα δὲ ἀπὸ τῶν Εσπερίων μερῶν, καὶ τοσούτους ἀπὸ τῆς Εω, οὓς ἂν κοινῇ γνώμῃ ἐπιλέξωνται οἱ συνιόντες, ἀφικέσθαι εἰς τὰ βασίλεια, καὶ τὰ δόξαντα ἀφηγήσα- σθαι· ὥστε καὶ αὐτὸν συνιδεῖν, εἰ κατὰ τὰς ἱερὰς Γραφὰς συνέβησαν ἀλλήλοις, καὶ περὶ τῶν πρακτέων ὅπη ἂν ἄριστα δοκῇ ἐπιτελέσαι. Μετὰ δὲ ταῦτα βου- λευσάμενος προσέταξε πάντας ἔνθα ἂν διάγωσιν, ἢ ἐν ταῖς ἰδίαις Ἐκκλησίαις ἐπιμεῖναι, μέχρις ἂν όρι. η σθείη τῇ συνόδῳ τόπος, καὶ σημανθείη εἰς τοῦτον οι παρὰ τῶν Αρσάκιον αὐτὸν θεασαμένων ἀκηκοέναι ἔφασαν. ἐξ ὑπο- δειγμάτων. Γράφει Βασιλείς. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. B illius, in qua Christi notitiam primum accepisset, C et ecclesiasticam philosophiam didicisset. Cæterum quandoquidem narrationis ordo ad hujus viri men- tionem nos deduxit, sciendum est, illum ita Deo cha- rum fuisse ut dæmonas fugaverit, eosque qui ab illis verabantur purgaverit. Quodam igitur die dæmo- niacus per forum, exserto gladio, cursitare capit. Cumque omnes diffugerent, et civitas tumultu plena esset, occurrens ei Arsacius, prolato Christi nomine eum dejecit : statimque dæmonio liberavit, et ad sanam mentem reduxit. Alia quoque multa ab illo patrata sunt, quæ humanam vim superant ; inter quæ et istud est : Draco, sive aliud serpentis genus, viatores, antequam ab illis videretur afflatu suo perimebat. Nam in specu juxta viam publicamı latitabat. Progressus eo Arsacius, Deum oravit; et statim serpens sua sponte egressus est e specu, el, capite ad solum alliso, semetipse interfecit. Et hæc quidem ita relata sunt ab iis qui ea se ac- cepisse dicebant a viris qui Arsacium ipsum vide rant. Episcopi vero, propter Nicomediæ cladem ulterius pergere ad concilium prohibiti, alii qui- dem novum imperatoris mandatum exspectarunt : alii suam de fide sententiam per litteras significa- runt. Imperator autem ambigens quidnam agen- dum esset, scripsit ad Basilium, sciscitans ex eo quid de synodo fieri oporteret. Ille laudata, ut par erat, imperatoris pietate per epistolam allatisque e sacra historia exemplis eum de clade Nicomediæ consolatus, hortatur ut synodum acceleret, nec ab incœpto desistat, cum pietatis causa id operis susceperit, neve episcopos ejus rei gratia con- gregatos, qui jam domo egressi et in itinere con- stituti essent, re infecta dimittat. Locum vero syn- odo constituit Nicæam, vice Nicomnediæ, ut cau- sa fidei illic definiretur, ubi primum tractata fue- rat. Et Basilius quidem imperatori hæc rescripsit, sperans se rem ei gratam significaturum, quippe qui initio synodum Nicææ congregari decrevisset. His litteris a Basilio acceptis, imperator primum quidem jussit ut ineunte æstate Nicæam conveni- rent episcopi, exceptis his qui corporis infirma va- letudine essent: ita tamen ut isti presbyteros aut diaconos suo loco mitterent quos vellent, qui ip- sorum sententiam significarent, et de rébus ambi- VALESII ANNOTATIONES. culo, rico Savilio, qui in suo codice emendavit In codice Fukeliano omissa hic est linea per negligentiam librarii. VARIORUM. ; Basilius, Ancyræ episcopus, Semiarianorum antesignanus, cum gratia et aucto- ritate apud Constantium multum valeret, Anomæis erat doctrinæ causa infestissimus; auctorque Con- stantio fuisse fertur, ut Aelius, Eudosius, aliique permulti ejusdem sectæ homines pellerentur in exsilium. Anno Chr. 358, Anomæi Constantium rogabant, ut synodus celebraretur; qui synodum Nicomediae cogendam indixit: sed ob causas ante dictas, pro Nicomedia Nicæa, celebri concilio olim nobilitala, huic conventui deputatur. Ut autem Instabiles erant Ariani, mutato consilio, impera- Occiden- torem inducebant ut, divisis episcopis, tales Ariminum, Orientales Seleuciam in Isauria cogerentur, auno Chr. 359. (37) Οἱ περὶ τῶν 'Αρσάκιον. Scribe men peri (98) Ἐξ ὑπὸ παραδειγμάτων. Assentior Hen

ἀφικέσθαι. Γράφει δὲ τῷ Βασιλείῳ, δι' ἐπιστολῶν Β πυθέσθαι πάντων τῶν ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόπων, ὅπη ἐπιτελεῖν τὴν σύνοδον προσῆκεν· ὥστε ἔαρος ἀρχο- μένου, τοῦτο πᾶσι γενέσθαι δῆλον. Ἐν Νικαίᾳ γάρ, ὡς κεκμηκότος τοῦ τῇδε ἔθνους ὑπὸ σεισμῶν, οὐ καλῶς ἔχειν ὑπέλαβε σύνοδον ποιεῖν. Ὁ δὲ Βασί λειος ἰδίας ἐπιστολῆς προτάξας τὰ βασιλέως γράμ ματα, τοῖς κατὰ ἔθνος ἐπισκόποις ἐδήλωσε σπουδῇ διασκέψασθαι, καὶ τὸν ἀρέσοντα τόπον ἐν τάχει δη- λῶσαι. Οἷα δὲ φιλεῖ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, οὐ τὸν αὐτὸν τόπον ἐπιλεξαμένων πάντων, παραγίνεται πρὸς βασιλέα Βασίλειος· διέτριβε δὲ τότε ἐν Σιρμίῳ. Καὶ καταλαμβάνει ἐνθάδε ἄλλους τέ τινας ἐπισκόπους κατ' ιδίας χρείας, καὶ Μάρκον τὸν ᾿Αρεθούσιν, καὶ Γεώργιον τὸν ἐπιτραπέντα προστατεῖν τῆς ᾿Αλεξαν δρέων Εκκλησίας. Δόξαν δὲ ἤδη ἐν Σελευκείᾳ τῆς Ισαυρίας γενέσθαι τὴν σύνοδον, οἱ ἀμφὶ Ουάλεντα - καὶ γὰρ δὴ καὶ οὗτος τῷ Σιρμίῳ ἐνεδήμει· τῇ τῶν Ανομοίων αἱρέσει χαίροντες, σπουδάζουσι τοὺς τῷ στρατοπέδῳ παρόντας ἐπισκόπους εἰς ἕτοιμόν τινα γραφήν πίστεως ὑπογράψαι (1), ἐν ᾗ τὸ τῆς οὐσίας οὐκ ἐνέκειτο δνομα. Σπουδαζομένης δὲ τῆς συνόδου, λογισάμενοι οἱ ἀμφὶ Εὐδόξιον καὶ ᾿Ακάκιον, και Ουρσάκιον καὶ Οὐάλεντα, ὡς τῶν πανταχῆ ἐπισκό πων οἱ μὲν τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν· οἱ δὲ τὴν ἐπὶ τῇ ἀφιερώσει τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας ἐκτεθεῖσαν ζηλοῦσιν· ἑκατέρα τε τὸ τῆς οὐσίας όνομα ἔχει, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἀποφαίνει· καὶ ὡς εἰ πάντες εἰς ταὐτὸν συνέλθωσιν, ἑτοίμως καταψηφίσονται τῆς ᾿Αετίου δόξης, ἦν αὐτοὶ ἐπῄνουν, ἄντικρυς ἑκατέρας ἀπᾴδουσαν· κατορθοῦσι τοὺς μὲν ἀπὸ τῆς Δύσεως ἐν Ἀριμένῳ συνελθεῖν· τοὺς δὲ ἀπὸ τῆς Εω, ἐν Σελευκείᾳ τῆς Ἰσαυρίας. Ἵνα ραδίου ὄντος ὀλίγους, ἢ πάντας πείθειν, εἰ μὲν δύναιντο, τῇδε κἀκεῖσε μερισθέντες παρασκευάσωσι σφίσι συμ- ψήφους γενέσθαι ἑκατέραν σύνοδον· εἰ δὲ μή, θατέ ραν· ὥστε μὴ πάσαις ψήφοις ἀποκηρυχθῆναι τὴν αίρεσιν. Συνέπραττον δὲ αὐτοῖς ταῦτα, Ευσέβιος ὁ τοῦ βασιλείου οἴκου προεστώς εὐνοῦχος, Εὐδοξία ἐπιτήδειος ῶν, καὶ ἄλλως ὁμόδοξος, καὶ πολλοὶ τῶν ἐν δυνάμει, χάριν αὐτῷ Ευσεβίῳ φέροντες. SOZOMENI guis consulerent, simulque omnes inter se de om- A nibus consentirent; deinde ut decem legati ex Oc- cidentis partibus, totidemque ex Orientalibus, quos synodus communi sententia delegisset, ad co- mitatum mitterentur, relaturi quæ decreta essent : quo et ipse dispiceret utrum illi juxta normam sacrarum Scripturarum inter se mutuo consensis- sent, et de his quæ agenda essent, prout optimum factu sibi videretur, decerneret. Post hæc inito consilio, præcepit ut omnes episcopi, ubicunque positi essent, aut in propriis Ecclesiis exspe- ctarent, donec locus concilio designatus fuisset, mandatumque esset ipsis ut eo advenirent. Scri- bit interim ad Basilium, ut ex omnibus Orien- tis episcopis sciscitetur per litteras quo in loco synodum celebrari oporteret : ita ut sub ini- tium veris ea res cunctis innotesceret. Neque enim commodum esse arbitrabatur, ut Nicææ syuodus fieret, cum ea provincia terræ motibus vexata esset. Basilius itaque præfixis epistolæ suæ imperialibus litteris, mandavit episcopis per singulas provincias constitutis ut quamprimum apud se veliberarent, et locum qui ipsis videretur aptissimus indicarent. Cum vero, sicut in ejus- modi rebus fieri solet, non unum eumdemque lo- cum omnes elegissent, Basilius ad imperatorem profectus est, qui tum Sirmii morabatur. Ibi tum alios quosdam reperit episcopos, qui propter pri- vatas necessitates eo advenerant, tum Marcum Arethusium, et Georgium episcopum Alexandria. C Cumque jam constitutum esset ut Seleuciæ in Isauria concilium haberetur, hi qui cum Valente erant: nam`et iste tum aderat Sirmii, Anomœorum haresi faventes, operam dederunt ut episcopi qui in comitatu erant, paratæ cuidam fidei formulæ subscriberent, in qua nomen substantiæ non con- tinebatur. Dum synodus ingenti studio acceleratur, Eudoxius, Acacius, Ursacius ac Valens, et qui cum illis erant, cum apud se reputassent ex omnibus ubique episcopis alios quidem Nicænam fidem con- stanter retinere: alios vero eam præferre quæ in dedicatione Antiochenæ basilicæ edita esset: quarum utraque substantiæ nomen haberet, et Filium Patri undequaque similem assereret : ac si forte omnes in unum convenirent, opinionem Aetii quam ipsi pro- babant, eos procul dubio condemnaturos, utpote a duabus illis fidei formulis dissentientem: id evice- runt, ut Occidentales quidem Arimini, Orientales vero Seleuciæ in Isauria congregarentur. Eo scilicet consilio, ut quoniam facilius est paucis quam omnibus persuadere, ipsi bifariam divisi, utramque syno- dum, si fieri posset, in suam sententiam pertraherent: sin minus, alteram saltem: ne communi omnium suffragio hæresis ipsorum condemnaretur. Ad has autem res perficiendas subsidio illis fuere, tum Eusebius eunuchus, præpositus cubiculi, qui et necessarius Eudoxii, et ejusdem cum illo sententiæ erat : tum alii primores viri, qui Eusebio gratificari studebant. VALESII ANNOTATIONES. Hæc est fidei formula quæ postea in Ariminensi concilio recitata est, cui præfixa erant consulum nomina. Sic enim incipiebat: Fides exposita apud Sirmium, Eusebio et Hypatio consulibus, ut refert Athanasius in libro De synodis, Socrates, aliique. Ac Socrates quidem eam tertiam facit Sirmiensem formulam. Ego vero quintam esse contendo, ob rationes quas paulo ante protuli. Atque hæc est quam Marcus Arethusius dictavit, ut ex epistola Valentis ad Germinium observavi in Annotationi- bus ad Socratem. (1) Ετοιμόν τινα γραφὴν πίστεως υπογράψαι.

ἀφικέσθαι. Γράφει δὲ τῷ Βασιλείῳ, δι' ἐπιστολῶν Β πυθέσθαι πάντων τῶν ἀνὰ τὴν Εω ἐπισκόπων, ὅπη ἐπιτελεῖν τὴν σύνοδον προσῆκεν· ὥστε ἔαρος ἀρχο- μένου, τοῦτο πᾶσι γενέσθαι δῆλον. Ἐν Νικαίᾳ γάρ, ὡς κεκμηκότος τοῦ τῇδε ἔθνους ὑπὸ σεισμῶν, οὐ καλῶς ἔχειν ὑπέλαβε σύνοδον ποιεῖν. Ὁ δὲ Βασί λειος ἰδίας ἐπιστολῆς προτάξας τὰ βασιλέως γράμ ματα, τοῖς κατὰ ἔθνος ἐπισκόποις ἐδήλωσε σπουδῇ διασκέψασθαι, καὶ τὸν ἀρέσοντα τόπον ἐν τάχει δη- λῶσαι. Οἷα δὲ φιλεῖ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, οὐ τὸν αὐτὸν τόπον ἐπιλεξαμένων πάντων, παραγίνεται πρὸς βασιλέα Βασίλειος· διέτριβε δὲ τότε ἐν Σιρμίῳ. Καὶ καταλαμβάνει ἐνθάδε ἄλλους τέ τινας ἐπισκόπους κατ' ιδίας χρείας, καὶ Μάρκον τὸν ᾿Αρεθούσιν, καὶ Γεώργιον τὸν ἐπιτραπέντα προστατεῖν τῆς ᾿Αλεξαν δρέων Εκκλησίας. Δόξαν δὲ ἤδη ἐν Σελευκείᾳ τῆς Ισαυρίας γενέσθαι τὴν σύνοδον, οἱ ἀμφὶ Ουάλεντα - καὶ γὰρ δὴ καὶ οὗτος τῷ Σιρμίῳ ἐνεδήμει· τῇ τῶν Ανομοίων αἱρέσει χαίροντες, σπουδάζουσι τοὺς τῷ στρατοπέδῳ παρόντας ἐπισκόπους εἰς ἕτοιμόν τινα γραφήν πίστεως ὑπογράψαι (1), ἐν ᾗ τὸ τῆς οὐσίας οὐκ ἐνέκειτο δνομα. Σπουδαζομένης δὲ τῆς συνόδου, λογισάμενοι οἱ ἀμφὶ Εὐδόξιον καὶ ᾿Ακάκιον, και Ουρσάκιον καὶ Οὐάλεντα, ὡς τῶν πανταχῆ ἐπισκό πων οἱ μὲν τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν· οἱ δὲ τὴν ἐπὶ τῇ ἀφιερώσει τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας ἐκτεθεῖσαν ζηλοῦσιν· ἑκατέρα τε τὸ τῆς οὐσίας όνομα ἔχει, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἀποφαίνει· καὶ ὡς εἰ πάντες εἰς ταὐτὸν συνέλθωσιν, ἑτοίμως καταψηφίσονται τῆς ᾿Αετίου δόξης, ἦν αὐτοὶ ἐπῄνουν, ἄντικρυς ἑκατέρας ἀπᾴδουσαν· κατορθοῦσι τοὺς μὲν ἀπὸ τῆς Δύσεως ἐν Ἀριμένῳ συνελθεῖν· τοὺς δὲ ἀπὸ τῆς Εω, ἐν Σελευκείᾳ τῆς Ἰσαυρίας. Ἵνα ραδίου ὄντος ὀλίγους, ἢ πάντας πείθειν, εἰ μὲν δύναιντο, τῇδε κἀκεῖσε μερισθέντες παρασκευάσωσι σφίσι συμ- ψήφους γενέσθαι ἑκατέραν σύνοδον· εἰ δὲ μή, θατέ ραν· ὥστε μὴ πάσαις ψήφοις ἀποκηρυχθῆναι τὴν αίρεσιν. Συνέπραττον δὲ αὐτοῖς ταῦτα, Ευσέβιος ὁ τοῦ βασιλείου οἴκου προεστώς εὐνοῦχος, Εὐδοξία ἐπιτήδειος ῶν, καὶ ἄλλως ὁμόδοξος, καὶ πολλοὶ τῶν ἐν δυνάμει, χάριν αὐτῷ Ευσεβίῳ φέροντες. SOZOMENI guis consulerent, simulque omnes inter se de om- A nibus consentirent; deinde ut decem legati ex Oc- cidentis partibus, totidemque ex Orientalibus, quos synodus communi sententia delegisset, ad co- mitatum mitterentur, relaturi quæ decreta essent : quo et ipse dispiceret utrum illi juxta normam sacrarum Scripturarum inter se mutuo consensis- sent, et de his quæ agenda essent, prout optimum factu sibi videretur, decerneret. Post hæc inito consilio, præcepit ut omnes episcopi, ubicunque positi essent, aut in propriis Ecclesiis exspe- ctarent, donec locus concilio designatus fuisset, mandatumque esset ipsis ut eo advenirent. Scri- bit interim ad Basilium, ut ex omnibus Orien- tis episcopis sciscitetur per litteras quo in loco synodum celebrari oporteret : ita ut sub ini- tium veris ea res cunctis innotesceret. Neque enim commodum esse arbitrabatur, ut Nicææ syuodus fieret, cum ea provincia terræ motibus vexata esset. Basilius itaque præfixis epistolæ suæ imperialibus litteris, mandavit episcopis per singulas provincias constitutis ut quamprimum apud se veliberarent, et locum qui ipsis videretur aptissimus indicarent. Cum vero, sicut in ejus- modi rebus fieri solet, non unum eumdemque lo- cum omnes elegissent, Basilius ad imperatorem profectus est, qui tum Sirmii morabatur. Ibi tum alios quosdam reperit episcopos, qui propter pri- vatas necessitates eo advenerant, tum Marcum Arethusium, et Georgium episcopum Alexandria. C Cumque jam constitutum esset ut Seleuciæ in Isauria concilium haberetur, hi qui cum Valente erant: nam`et iste tum aderat Sirmii, Anomœorum haresi faventes, operam dederunt ut episcopi qui in comitatu erant, paratæ cuidam fidei formulæ subscriberent, in qua nomen substantiæ non con- tinebatur. Dum synodus ingenti studio acceleratur, Eudoxius, Acacius, Ursacius ac Valens, et qui cum illis erant, cum apud se reputassent ex omnibus ubique episcopis alios quidem Nicænam fidem con- stanter retinere: alios vero eam præferre quæ in dedicatione Antiochenæ basilicæ edita esset: quarum utraque substantiæ nomen haberet, et Filium Patri undequaque similem assereret : ac si forte omnes in unum convenirent, opinionem Aetii quam ipsi pro- babant, eos procul dubio condemnaturos, utpote a duabus illis fidei formulis dissentientem: id evice- runt, ut Occidentales quidem Arimini, Orientales vero Seleuciæ in Isauria congregarentur. Eo scilicet consilio, ut quoniam facilius est paucis quam omnibus persuadere, ipsi bifariam divisi, utramque syno- dum, si fieri posset, in suam sententiam pertraherent: sin minus, alteram saltem: ne communi omnium suffragio hæresis ipsorum condemnaretur. Ad has autem res perficiendas subsidio illis fuere, tum Eusebius eunuchus, præpositus cubiculi, qui et necessarius Eudoxii, et ejusdem cum illo sententiæ erat : tum alii primores viri, qui Eusebio gratificari studebant. VALESII ANNOTATIONES. Hæc est fidei formula quæ postea in Ariminensi concilio recitata est, cui præfixa erant consulum nomina. Sic enim incipiebat: Fides exposita apud Sirmium, Eusebio et Hypatio consulibus, ut refert Athanasius in libro De synodis, Socrates, aliique. Ac Socrates quidem eam tertiam facit Sirmiensem formulam. Ego vero quintam esse contendo, ob rationes quas paulo ante protuli. Atque hæc est quam Marcus Arethusius dictavit, ut ex epistola Valentis ad Germinium observavi in Annotationi- bus ad Socratem. (1) Ετοιμόν τινα γραφὴν πίστεως υπογράψαι.

ΚΕΦΛΑ. 12. Περὶ τῶν πραχθέντων τῇ ἐν Ἀριμήνῳ συνόδῳ. Πεισθεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς, ὡς οὔτε τῷ δημοσίῳ λυσι τελεῖ διὰ τὴν δαπάνην, οὔτε τοῖς ἐπισκόποις διὰ τὰς μακρὰς ὁδοὺς, εἰς ταὐτὸν πάντας συνελθεῖν, διείλε τὴν σύνοδον· καὶ γράφει τοῖς τότε ἐν ᾿Αριμίνῳ καὶ Σελευκεία, τὰ περὶ τῆς πίστεως ἀμφίβολα προδια θεῖναι· ἐν τέλει δὲ διαλαβεῖν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλη- σίας θεσμὸν, καὶ περὶ τῶν ἀδίκως καθῃρῆσθαι ἢ ὑπερορίας οἰκεῖν μεμφομένων ἐπισκόπων, ὧν εἷς ἦν Κύριλλος Ἱεροσολύμων, καὶ περὶ τῶν ἐπαγομένων ἐγκλημάτων τισὶ τῶν ἐπισκόπων δικάσαι. Κατηγό ρουν γὰρ ἄλλοι ἄλλων· Γεωργίου δὲ Αἰγύπτιοι, ἀρ παγῶν καὶ ὕβρεων. Επικεκριμένοις δὲ πᾶσι (2), δέκα ἑκατέρωθεν καταλαβεῖν τὰ βασίλεια ἐπὶ μηνύσει τῶν γεγενημένων. Κατὰ ταῦτα ἕκαστοι συνελέγησαν ἔνθα συνελθεῖν προσετάγησαν. Καὶ ἔφθανε ἡ ἐν Ἀρι- μίνῳ συστᾶσα σύνοδος. Ετέλουν δὲ εἰς αὐτὴν πλείους ἢ τετρακόσιοι. Καὶ περὶ ᾿Αθανασίου μηδὲν ἀνακι- νεῖν, ἄμεινον ἐδοκίμασαν οι πρὸς αὐτὸν ἀπεχθώς εἶχον. Ζητήσεως δὲ οὔσης εἰς ὃν χρὴ τρόπον πιο στεύειν, παρελθόντες εἰς μέσον Ουάλης τε καὶ Οὐρα σάκιος, οἷς συνελαμβάνοντο Γερμήνιός τε καὶ Αὐξέν τις, καὶ Γάϊος καὶ Δημόφιλος, τὰς μὲν ἤδη πρότερον περὶ πίστεως γενομένας γραφὰς ἀργεῖν ἠξίουν· κρατ τεῖν δὲ ἦν οὐ πρὸ πολλοῦ ἐν Σιρμίῳ συνέταξαν διὰ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς, ὅμοιον μὲν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν κατὰ τὰς Γραφὰς εἰσηγουμένην· οὐσίας δὲ παντελῶς ἐπὶ Θεοῦ μὴ ποιεῖσθαι μνήμην. Ελεγον δὲ ταύτην καὶ βασιλέα ἐπαινέσαι· χρῆναι δὲ καὶ τὴν σύνοδον ἀναγκαίως προσίεσθαι, μηδὲν τοῦ λοιποῦ πολυπραγμονοῦσαν τῆς ἑκάστου ἐννοίας, ἵνα μὴ δι χόνοιαι καὶ στάσεις γίνωνται, διαλέξει καὶ ἀκριβεῖ βασάνω παραδιδομένων τῶν ὀνομάτων. Αμεινον γὰρ εἶναι, ἀμαθέστερον διαλεγομένους, ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δοξάζειν, ἢ καινότητας ονομάτων επεισάγειν, διαλε- κτικῆς τερθρείας συγγενεῖς. Ὑπηνίττοντο δὲ, μᾶλλον καὶ φανερῶς (3) διέβαλλον τὸ ὁμοούσιον ὄνομα, ὡς ἄγνωστον ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς, καὶ τοῖς πολλοῖς ἀσα- φές. ᾿Αντὶ δὲ τούτου, ὅμοιον κατὰ πάντα τῷ γεννή- σαντι λέγειν τὸν Υἱὸν κατὰ τὰς θείας Γραφάς. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα περιέχουσαν καὶ τὴν προκομισθεῖσαν παρ' αὐτῶν γραφὴν (4) ἀνέγνωσαν, οἱ μὲν πλείους μηδὲν δεῖσθαι νεωτέρας πίστεως ισχυρίζοντο· ἀλλ' ἀρκεῖ σθαι τοῖς ἤδη δέξασι πρὸ αὐτῶν. Συνεληλυθέναι δὲ νῦν, ἵνα εἴτι καινοτομοῖτο κατὰ τούτων, κωλύσωσιν εἰ δὲ μηδὲν παρὰ ταῦτα καινοτομεῖ τὰ ἀνεγνωσμένα, λέγειν ἐζήτουν τοὺς εἰσηγητὰς ταύτης τῆς γραφῆς, καὶ φανερῶς ἀποκηρύττειν τὸ Ἀρείου δόγμα, ὡς 00- ρύβου αἴτιον εἰσέτι νῦν ἐξ ἐκείνου γενόμενον ταῖς πανταχοῦ ἐκκλησίαις. Αποφυγόντων δὲ τὴν πρότα ἐπὶ κεκριμένοις δὲ πᾶσι· έπικεκριμένων δὲ πάντων. μᾶλλον δὲ καὶ φανερῶς, αὐτῶν γραφήν. και, ἐπεὶ δὲ καὶ ταῦτα περιέχουσαν τήν, 1:61 HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. A B CAP. XVII. 1:03 De his quæ gesta sunt in concilio Ariminensi. Imperator itaque persuasum babens, nec reipu- blicæ propter sumptus, nec episcopis ipsis, ob itineris longinquitatem, conducere ut in eumdem locum omnes convenirent, synodum bifariam di- visit: scriptisque litteris ad episcopos qui tam Arimini et Seleuciæ erant congregati, jussit ut primum quidem controversias de lide conspone- rent; ad extremum vero de episcoporum causis, qui se injuste depositos, aut in exsilium missos esse quererentur, cognoscerent : ex quorum nu- mero Cyrillus erat Hierosolymorum episcopus; et de criminibus quæ quibusdam episcopis intende- bantur, sententiam ferrent. Etenim alii alios accu- sabant, Ægyptii vero rapinas et contumelias objicicbant Georgio. Denique ut, universis rebus dijudicatis, decem ex utraque synodo ad comita- tum venirent, nuntiaturi quæ gesta essent. Secun- dum hæc imperatoris mandata, singuli eo loci quo jussi fuerant, convenere. Priorque congregata est Arimini synodus, in qua quadringenti et amplius consederunt episcopi. Ac de Athanasio quidem nihil ultra agendum esse decreverunt, qui infenso in illum animo erant. Cum autem quæri cœ- ptum esset de fide, prodeuntes in medium Valens et Ursacius, adjuvantibus eos Gerninio, Auxentio, Caio atque Demophilo, postularunt ut reliquæ omnes fidei formulæ quæ antea scriptæ essent, abrogarentur; ea vero sola rata esset, quam ipsi non ita dudum Sirinii Latino sermone conscripse- rant, quæ similem quidem Patri Filium esse juxta Scripturas docebat; substantiæ vero in Deo nu!- lain omnino mentionem esse faciendam. Aiebant porro, ipsum quoque imperatorem eam formulam approbasse; eamque a concilio etiam necessario suscipi oportere, nec in posterum curiosius scru- tandum esse quid quisque sentiret, ne vocabulis in disputationem et accuratum examen revocatis, discidia ac seditiones nascerentur. Satius enim esse ut, imperitius disserendo, recte de Deo sen- tiamus, quam ut novitates nomimumn introducamus, affines dialecticorum argutiis. Innuebant autem, imo vero aperte reprehendebant vocabulum con- C D substantialis, tanquam ignotuni sacris Scripturis, Socr., lib. ut, c. 57. et plerisque obscurum. Hujus autein loco, simi- lem per omnia Patri juxta divinas Scripturas dici Filium volebant. Ubi vero formulam fidei quam ipsi antea secum attulerant, ista complectentent recitarunt, complures quidem affirmabant nihil opus esse nova fidei formula, sed sufficere sibi ea VALESHI ANNOTATIONES. vocabulis, alioqui dicen- dum esset Scribo ut legerunt interpr. PATROL. GR. LXVII. Delenda videtur particula aut certe transponenda in hunc modum : etc. (2) Επικεκριμένοις δὲ πᾶσι. Scribe disjunctis (5) Υπηνίττοντο δὲ μᾶλλον καὶ φανερῶς. (4) Περιέχουσαν καὶ τὴν προκομισθεῖσαν παρ'

ΚΕΦΛΑ. 12. Περὶ τῶν πραχθέντων τῇ ἐν Ἀριμήνῳ συνόδῳ. Πεισθεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς, ὡς οὔτε τῷ δημοσίῳ λυσι τελεῖ διὰ τὴν δαπάνην, οὔτε τοῖς ἐπισκόποις διὰ τὰς μακρὰς ὁδοὺς, εἰς ταὐτὸν πάντας συνελθεῖν, διείλε τὴν σύνοδον· καὶ γράφει τοῖς τότε ἐν ᾿Αριμίνῳ καὶ Σελευκεία, τὰ περὶ τῆς πίστεως ἀμφίβολα προδια θεῖναι· ἐν τέλει δὲ διαλαβεῖν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλη- σίας θεσμὸν, καὶ περὶ τῶν ἀδίκως καθῃρῆσθαι ἢ ὑπερορίας οἰκεῖν μεμφομένων ἐπισκόπων, ὧν εἷς ἦν Κύριλλος Ἱεροσολύμων, καὶ περὶ τῶν ἐπαγομένων ἐγκλημάτων τισὶ τῶν ἐπισκόπων δικάσαι. Κατηγό ρουν γὰρ ἄλλοι ἄλλων· Γεωργίου δὲ Αἰγύπτιοι, ἀρ παγῶν καὶ ὕβρεων. Επικεκριμένοις δὲ πᾶσι (2), δέκα ἑκατέρωθεν καταλαβεῖν τὰ βασίλεια ἐπὶ μηνύσει τῶν γεγενημένων. Κατὰ ταῦτα ἕκαστοι συνελέγησαν ἔνθα συνελθεῖν προσετάγησαν. Καὶ ἔφθανε ἡ ἐν Ἀρι- μίνῳ συστᾶσα σύνοδος. Ετέλουν δὲ εἰς αὐτὴν πλείους ἢ τετρακόσιοι. Καὶ περὶ ᾿Αθανασίου μηδὲν ἀνακι- νεῖν, ἄμεινον ἐδοκίμασαν οι πρὸς αὐτὸν ἀπεχθώς εἶχον. Ζητήσεως δὲ οὔσης εἰς ὃν χρὴ τρόπον πιο στεύειν, παρελθόντες εἰς μέσον Ουάλης τε καὶ Οὐρα σάκιος, οἷς συνελαμβάνοντο Γερμήνιός τε καὶ Αὐξέν τις, καὶ Γάϊος καὶ Δημόφιλος, τὰς μὲν ἤδη πρότερον περὶ πίστεως γενομένας γραφὰς ἀργεῖν ἠξίουν· κρατ τεῖν δὲ ἦν οὐ πρὸ πολλοῦ ἐν Σιρμίῳ συνέταξαν διὰ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς, ὅμοιον μὲν εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν κατὰ τὰς Γραφὰς εἰσηγουμένην· οὐσίας δὲ παντελῶς ἐπὶ Θεοῦ μὴ ποιεῖσθαι μνήμην. Ελεγον δὲ ταύτην καὶ βασιλέα ἐπαινέσαι· χρῆναι δὲ καὶ τὴν σύνοδον ἀναγκαίως προσίεσθαι, μηδὲν τοῦ λοιποῦ πολυπραγμονοῦσαν τῆς ἑκάστου ἐννοίας, ἵνα μὴ δι χόνοιαι καὶ στάσεις γίνωνται, διαλέξει καὶ ἀκριβεῖ βασάνω παραδιδομένων τῶν ὀνομάτων. Αμεινον γὰρ εἶναι, ἀμαθέστερον διαλεγομένους, ὀρθῶς περὶ Θεοῦ δοξάζειν, ἢ καινότητας ονομάτων επεισάγειν, διαλε- κτικῆς τερθρείας συγγενεῖς. Ὑπηνίττοντο δὲ, μᾶλλον καὶ φανερῶς (3) διέβαλλον τὸ ὁμοούσιον ὄνομα, ὡς ἄγνωστον ταῖς ἱεραῖς Γραφαῖς, καὶ τοῖς πολλοῖς ἀσα- φές. ᾿Αντὶ δὲ τούτου, ὅμοιον κατὰ πάντα τῷ γεννή- σαντι λέγειν τὸν Υἱὸν κατὰ τὰς θείας Γραφάς. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα περιέχουσαν καὶ τὴν προκομισθεῖσαν παρ' αὐτῶν γραφὴν (4) ἀνέγνωσαν, οἱ μὲν πλείους μηδὲν δεῖσθαι νεωτέρας πίστεως ισχυρίζοντο· ἀλλ' ἀρκεῖ σθαι τοῖς ἤδη δέξασι πρὸ αὐτῶν. Συνεληλυθέναι δὲ νῦν, ἵνα εἴτι καινοτομοῖτο κατὰ τούτων, κωλύσωσιν εἰ δὲ μηδὲν παρὰ ταῦτα καινοτομεῖ τὰ ἀνεγνωσμένα, λέγειν ἐζήτουν τοὺς εἰσηγητὰς ταύτης τῆς γραφῆς, καὶ φανερῶς ἀποκηρύττειν τὸ Ἀρείου δόγμα, ὡς 00- ρύβου αἴτιον εἰσέτι νῦν ἐξ ἐκείνου γενόμενον ταῖς πανταχοῦ ἐκκλησίαις. Αποφυγόντων δὲ τὴν πρότα ἐπὶ κεκριμένοις δὲ πᾶσι· έπικεκριμένων δὲ πάντων. μᾶλλον δὲ καὶ φανερῶς, αὐτῶν γραφήν. και, ἐπεὶ δὲ καὶ ταῦτα περιέχουσαν τήν, 1:61 HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. A B CAP. XVII. 1:03 De his quæ gesta sunt in concilio Ariminensi. Imperator itaque persuasum babens, nec reipu- blicæ propter sumptus, nec episcopis ipsis, ob itineris longinquitatem, conducere ut in eumdem locum omnes convenirent, synodum bifariam di- visit: scriptisque litteris ad episcopos qui tam Arimini et Seleuciæ erant congregati, jussit ut primum quidem controversias de lide conspone- rent; ad extremum vero de episcoporum causis, qui se injuste depositos, aut in exsilium missos esse quererentur, cognoscerent : ex quorum nu- mero Cyrillus erat Hierosolymorum episcopus; et de criminibus quæ quibusdam episcopis intende- bantur, sententiam ferrent. Etenim alii alios accu- sabant, Ægyptii vero rapinas et contumelias objicicbant Georgio. Denique ut, universis rebus dijudicatis, decem ex utraque synodo ad comita- tum venirent, nuntiaturi quæ gesta essent. Secun- dum hæc imperatoris mandata, singuli eo loci quo jussi fuerant, convenere. Priorque congregata est Arimini synodus, in qua quadringenti et amplius consederunt episcopi. Ac de Athanasio quidem nihil ultra agendum esse decreverunt, qui infenso in illum animo erant. Cum autem quæri cœ- ptum esset de fide, prodeuntes in medium Valens et Ursacius, adjuvantibus eos Gerninio, Auxentio, Caio atque Demophilo, postularunt ut reliquæ omnes fidei formulæ quæ antea scriptæ essent, abrogarentur; ea vero sola rata esset, quam ipsi non ita dudum Sirinii Latino sermone conscripse- rant, quæ similem quidem Patri Filium esse juxta Scripturas docebat; substantiæ vero in Deo nu!- lain omnino mentionem esse faciendam. Aiebant porro, ipsum quoque imperatorem eam formulam approbasse; eamque a concilio etiam necessario suscipi oportere, nec in posterum curiosius scru- tandum esse quid quisque sentiret, ne vocabulis in disputationem et accuratum examen revocatis, discidia ac seditiones nascerentur. Satius enim esse ut, imperitius disserendo, recte de Deo sen- tiamus, quam ut novitates nomimumn introducamus, affines dialecticorum argutiis. Innuebant autem, imo vero aperte reprehendebant vocabulum con- C D substantialis, tanquam ignotuni sacris Scripturis, Socr., lib. ut, c. 57. et plerisque obscurum. Hujus autein loco, simi- lem per omnia Patri juxta divinas Scripturas dici Filium volebant. Ubi vero formulam fidei quam ipsi antea secum attulerant, ista complectentent recitarunt, complures quidem affirmabant nihil opus esse nova fidei formula, sed sufficere sibi ea VALESHI ANNOTATIONES. vocabulis, alioqui dicen- dum esset Scribo ut legerunt interpr. PATROL. GR. LXVII. Delenda videtur particula aut certe transponenda in hunc modum : etc. (2) Επικεκριμένοις δὲ πᾶσι. Scribe disjunctis (5) Υπηνίττοντο δὲ μᾶλλον καὶ φανερῶς. (4) Περιέχουσαν καὶ τὴν προκομισθεῖσαν παρ'

Α σιν Ουρσακίου καὶ Ουάλεντος, Γερμηνίου τε καὶ Β Αὐξεντίου, καὶ Δημοφίλου, καὶ Γαΐου, ἐκέλευσεν ἡ σύνοδος ἀναγνωσθῆναι τὴν ἔκθεσιν τῶν ἄλλων αἱρές σεων, καὶ τῶν ἐν τῇ Νικαίᾳ συνεληλυθότων· ὥστε τὰς μὲν ἄλλας ἀποκηρύξαι αἱρέσεις,· ἐπιψηφίσασθαι δὲ τοῖς ἐν Νικαία δεδογμένοις, καὶ περὶ τῶν αὐτῶν τοῦ λοιποῦ μηδένα ἐγκαλεῖν ἢ σύνοδον αἰτεῖν, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τοῖς φθάσασι. "Ατοπον γὰρ εἶναι, ὡς νῦν ἀρχομένους πιστεύειν, τοιαῦτα συγγράφειν, καὶ τοῦ προλαβόντος χρόνου τὴν παράδοσιν διαβάλλειν, ᾗ κε χρημένοι αὐτοί τε καὶ οἱ πρὸ αὐτῶν, τὰς Ἐκκλησίας ἐπετρόπευσαν, ὧν οἱ πλείους ἐν ὁμολογίαις καὶ μαρτυ- ρίοις τὸν βίον μετήλλαξαν. Καὶ οἱ μὲν τάδε προϊσχόμε ναι, οὐδὲν ἠξίουν νεωτερίζειν. Μὴ πειθομένους δὲ τοὺς ἀμφὶ Οὐάλεντα καὶ Οὐρσάκιον, ἀλλ' ἐνισταμένους κρατεῖν ἢν προέσχοντο πίστιν, καθεῖλον, ἄχυρον εἶναι ψηφισάμενοι ἣν ἀνέγνωσαν γραφήν. Καὶ γὰρ δὴ καὶ ἄτοπον αὐτοῖς ἔδοξεν εἶναι, προγεγράφθαι ταύτης, ὡς ἐν Σιρμίῳ ἐξετέθη παρόντος Κωνσταντίου τοῦ αἰωνίου Αὐγούστου, ὑπατευόντων Ευσεβίου Ὑπατίου· ὥσπερ καὶ ᾿Αθανάσιος πρὸς τοὺς ἐπιτης δείους και γράφων (5) φησί, γελοῖον εἶναι βασιλέα αἰώνιον τὸν Κωνστάντιον ὀνομάζειν· ἀΐδιον δὲ λέγειν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ παραιτεῖσθαι· καὶ ῥητὸν χρόνον προτάττειν τῆς γραφῆς ταύτης, ἐπὶ διαβολῇ τῆς πίστεως τῶν παλαιοτέρων, καὶ τῶν πρὸ τούτου τοῦ χρόνου μυηθέντων. Ἐπεὶ δὲ τάδε ἐν ᾿Αριμίνῳ ἐγέ νετο, οἱ μὲν ἀμφὶ Ουάλεντα καὶ Οὐρσάκιον χαλεπώς φέροντες ἐπὶ τῇ καθαιρέσει, σπουδῇ πρὸς βασιλέα παρεγένοντο. καὶ ΚΕΦΑΛ. ΠΙ. Επιστολὴ τῆς ἐν Ἀριμήνῳ συνόδου πρὸς τὸν βασιλέα Κωνστάντιον. Ἡ δὲ σύνοδος εἴκοσιν ἐπισκόπους προβαλλομένη, πρέσβεις ἀπέστειλεν. Ἔγραψε δὲ δι' αὐτῶν τάδε, μεταγραφέντα ἐκ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς· Τά τε ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως (6), καὶ τοῦ τῆς σῆς εὐσεβείας φων. Επιστολή. ἔκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ, Πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους. πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ γνωρίμους, SOZOMENI quæ a majoribus decreta essent : se vero idcirco convenisse ut, si quid adversus ea novaretur, obsisterent. Quærebantque ex illius formulæ au- ctoribus, ut dicerent utrum ea quæ lecta erant nihil adversus illa majorum decreta innovarent : utque opinionem Arii palam damnarent, quæ ab illa ætate ad id usque temporis, omnibus ubique Ecclesiis tumultus causa exstitisset. Cum hanc conditionem recusassent Ursacius et Valens, Ger- minius item et Aurentius, cum Demophilo et Caio, synodus tum aliarum sectarum, tum eorum qui Nicæ in unum convenerant, expositionem fidei recitari jussit, ut haereses quidem condemnaren- tur, ea vero quæ Nicææ decreta erant, confirma- rentur; nec in posterum ullus eadem reprehende- ret, aut syno:!um postularet, sed praeteritis con- tentus esset. Absurdum enim esse, ut, quasi nunc primum credere incipientes, talia conscribant ; superioris vero temporis traditionem reprehendant : qua usi, tam ipsi quam majores ipsorum, Eccle- sias administrassent: quorum plerique in confes- sione ac martyrio extremum diem obierant. Et isti quidem hæc in medium proferentes, conten- debant ne quid novaretur. Valentem vero et Ürsa- cium non acquiescentes bis, sed instantes ut fides ab ipsis proposita prævaleret, deposuerunt; el formulam fidei ab iisdem recitatam, irritam esse sanxerunt. Nam et illud absurdum esse ipsis visum est, quod hæc illi formulæ præfixa erat inscriptio : Exposita est Sirmii, præsente Constantio æterno Augusto, Eusebio et Hypatio coss., quemadmodum Athanasius in epistola ad familiares suos scribit : :. ddens ridiculum esse, Constantium quidem imperatorem æternum appellare; Filium autem Dei nolle æternum dicere; et certum tempus ei formulæ præfigere, ad reprehendendam fidem majorum, et eorum qui ante id temporis initiati essent. His rebus Arimini gestis, Valens et Ursacius, deposi- tionem suam iniquo animo ferentes, statim ad imperatorem advolarunt. CAP. XVIII. Ariminensis concilii epistola ad imperatorem Con- stantium. Synodus vero viginti episcopos communi suffra- rio delectos, legatos ad imperatorem misit : et per cos ista scripsit, quæ ex Latino sermone in Gre- cum translata sunt '. Jubente Deo et præcepto • Socr., lib. 11, c. 37.} C VALESII ANNOTATIONES. Intelligit librum Athanasii De synodis Ari- mini et Seleuciæ. Qui liber in vulgatis etiam edi- rionibus inscribitur Scriptus_est autem ab Athanasio post obitum imperatoris Constantii, ut colligitur ex pagina 907, ubi scribit Constan- tium, quandiu vixit, in Ariana hæresi perseverasse, D et cum jam moriturus esset, ab Ęuzoio bæretico baptizari voluisse. stola Ariminensis concilii exstat etiam apud So- cratem in libro secundo Historia, capite 57; ubi vide quæ notavi. Apud Socratem legitur, etc. VARIORUM. * Socrates, lib. 11, cap. 37, initio, habet, Sunt qui putent has litteras ad monachos missas: sed crederem potius ad catholicum coetum Alexandri- num, nc'inter incertos vulgi rumores, de ejusmodi synodis ubique pervagantes, animi penderent: et sane initio et fine epistolæ, cœtum, ut videtur, alloquitur. (Cl. monachi Benedictini, Vit. Athanas., pag. 76.) (5) Αθανάσιος πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους γρά- (6) Τά τε ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως. Hæc epi-

Α σιν Ουρσακίου καὶ Ουάλεντος, Γερμηνίου τε καὶ Β Αὐξεντίου, καὶ Δημοφίλου, καὶ Γαΐου, ἐκέλευσεν ἡ σύνοδος ἀναγνωσθῆναι τὴν ἔκθεσιν τῶν ἄλλων αἱρές σεων, καὶ τῶν ἐν τῇ Νικαίᾳ συνεληλυθότων· ὥστε τὰς μὲν ἄλλας ἀποκηρύξαι αἱρέσεις,· ἐπιψηφίσασθαι δὲ τοῖς ἐν Νικαία δεδογμένοις, καὶ περὶ τῶν αὐτῶν τοῦ λοιποῦ μηδένα ἐγκαλεῖν ἢ σύνοδον αἰτεῖν, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τοῖς φθάσασι. "Ατοπον γὰρ εἶναι, ὡς νῦν ἀρχομένους πιστεύειν, τοιαῦτα συγγράφειν, καὶ τοῦ προλαβόντος χρόνου τὴν παράδοσιν διαβάλλειν, ᾗ κε χρημένοι αὐτοί τε καὶ οἱ πρὸ αὐτῶν, τὰς Ἐκκλησίας ἐπετρόπευσαν, ὧν οἱ πλείους ἐν ὁμολογίαις καὶ μαρτυ- ρίοις τὸν βίον μετήλλαξαν. Καὶ οἱ μὲν τάδε προϊσχόμε ναι, οὐδὲν ἠξίουν νεωτερίζειν. Μὴ πειθομένους δὲ τοὺς ἀμφὶ Οὐάλεντα καὶ Οὐρσάκιον, ἀλλ' ἐνισταμένους κρατεῖν ἢν προέσχοντο πίστιν, καθεῖλον, ἄχυρον εἶναι ψηφισάμενοι ἣν ἀνέγνωσαν γραφήν. Καὶ γὰρ δὴ καὶ ἄτοπον αὐτοῖς ἔδοξεν εἶναι, προγεγράφθαι ταύτης, ὡς ἐν Σιρμίῳ ἐξετέθη παρόντος Κωνσταντίου τοῦ αἰωνίου Αὐγούστου, ὑπατευόντων Ευσεβίου Ὑπατίου· ὥσπερ καὶ ᾿Αθανάσιος πρὸς τοὺς ἐπιτης δείους και γράφων (5) φησί, γελοῖον εἶναι βασιλέα αἰώνιον τὸν Κωνστάντιον ὀνομάζειν· ἀΐδιον δὲ λέγειν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ παραιτεῖσθαι· καὶ ῥητὸν χρόνον προτάττειν τῆς γραφῆς ταύτης, ἐπὶ διαβολῇ τῆς πίστεως τῶν παλαιοτέρων, καὶ τῶν πρὸ τούτου τοῦ χρόνου μυηθέντων. Ἐπεὶ δὲ τάδε ἐν ᾿Αριμίνῳ ἐγέ νετο, οἱ μὲν ἀμφὶ Ουάλεντα καὶ Οὐρσάκιον χαλεπώς φέροντες ἐπὶ τῇ καθαιρέσει, σπουδῇ πρὸς βασιλέα παρεγένοντο. καὶ ΚΕΦΑΛ. ΠΙ. Επιστολὴ τῆς ἐν Ἀριμήνῳ συνόδου πρὸς τὸν βασιλέα Κωνστάντιον. Ἡ δὲ σύνοδος εἴκοσιν ἐπισκόπους προβαλλομένη, πρέσβεις ἀπέστειλεν. Ἔγραψε δὲ δι' αὐτῶν τάδε, μεταγραφέντα ἐκ τῆς Ῥωμαίων φωνῆς· Τά τε ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως (6), καὶ τοῦ τῆς σῆς εὐσεβείας φων. Επιστολή. ἔκ τε τῆς τοῦ Θεοῦ, Πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους. πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ γνωρίμους, SOZOMENI quæ a majoribus decreta essent : se vero idcirco convenisse ut, si quid adversus ea novaretur, obsisterent. Quærebantque ex illius formulæ au- ctoribus, ut dicerent utrum ea quæ lecta erant nihil adversus illa majorum decreta innovarent : utque opinionem Arii palam damnarent, quæ ab illa ætate ad id usque temporis, omnibus ubique Ecclesiis tumultus causa exstitisset. Cum hanc conditionem recusassent Ursacius et Valens, Ger- minius item et Aurentius, cum Demophilo et Caio, synodus tum aliarum sectarum, tum eorum qui Nicæ in unum convenerant, expositionem fidei recitari jussit, ut haereses quidem condemnaren- tur, ea vero quæ Nicææ decreta erant, confirma- rentur; nec in posterum ullus eadem reprehende- ret, aut syno:!um postularet, sed praeteritis con- tentus esset. Absurdum enim esse, ut, quasi nunc primum credere incipientes, talia conscribant ; superioris vero temporis traditionem reprehendant : qua usi, tam ipsi quam majores ipsorum, Eccle- sias administrassent: quorum plerique in confes- sione ac martyrio extremum diem obierant. Et isti quidem hæc in medium proferentes, conten- debant ne quid novaretur. Valentem vero et Ürsa- cium non acquiescentes bis, sed instantes ut fides ab ipsis proposita prævaleret, deposuerunt; el formulam fidei ab iisdem recitatam, irritam esse sanxerunt. Nam et illud absurdum esse ipsis visum est, quod hæc illi formulæ præfixa erat inscriptio : Exposita est Sirmii, præsente Constantio æterno Augusto, Eusebio et Hypatio coss., quemadmodum Athanasius in epistola ad familiares suos scribit : :. ddens ridiculum esse, Constantium quidem imperatorem æternum appellare; Filium autem Dei nolle æternum dicere; et certum tempus ei formulæ præfigere, ad reprehendendam fidem majorum, et eorum qui ante id temporis initiati essent. His rebus Arimini gestis, Valens et Ursacius, deposi- tionem suam iniquo animo ferentes, statim ad imperatorem advolarunt. CAP. XVIII. Ariminensis concilii epistola ad imperatorem Con- stantium. Synodus vero viginti episcopos communi suffra- rio delectos, legatos ad imperatorem misit : et per cos ista scripsit, quæ ex Latino sermone in Gre- cum translata sunt '. Jubente Deo et præcepto • Socr., lib. 11, c. 37.} C VALESII ANNOTATIONES. Intelligit librum Athanasii De synodis Ari- mini et Seleuciæ. Qui liber in vulgatis etiam edi- rionibus inscribitur Scriptus_est autem ab Athanasio post obitum imperatoris Constantii, ut colligitur ex pagina 907, ubi scribit Constan- tium, quandiu vixit, in Ariana hæresi perseverasse, D et cum jam moriturus esset, ab Ęuzoio bæretico baptizari voluisse. stola Ariminensis concilii exstat etiam apud So- cratem in libro secundo Historia, capite 57; ubi vide quæ notavi. Apud Socratem legitur, etc. VARIORUM. * Socrates, lib. 11, cap. 37, initio, habet, Sunt qui putent has litteras ad monachos missas: sed crederem potius ad catholicum coetum Alexandri- num, nc'inter incertos vulgi rumores, de ejusmodi synodis ubique pervagantes, animi penderent: et sane initio et fine epistolæ, cœtum, ut videtur, alloquitur. (Cl. monachi Benedictini, Vit. Athanas., pag. 76.) (5) Αθανάσιος πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους γρά- (6) Τά τε ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ κελεύσεως. Hæc epi-

προστάγματος δογματισθέντα, γενέσθαι πιστεύομεν· εἰς γὰρ Αρίμινον ἐκ πασῶν τῶν πρὸς δύσιν πόλεων, ἐπὶ ταὐτὸ πάντες οἱ ἐπίσκοποι συνήλθομεν, ἵνα καὶ ἡ πίστις τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας γνωρισθῇ, καὶ οἱ τὰ ἐναντία φρονοῦντες ἔκδηλοι γένωνται. Ως γὰρ ἐπὶ πλεῖστον διασκοποῦντες εὑρήκαμεν, ἀρεστὸν ἐφάνη τὴν πίστιν τὴν ἐκ παλαιοῦ διαμένουσαν, ἣν καὶ οἱ προφῆται, καὶ τὰ Εὐαγγέλια, καὶ οἱ ἀπόστολοι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκήρυξαν, τοῦ καὶ τῆς σῆς βασιλείας ἐφόρου, καὶ τῆς σῆς ῥώσεως προ- στάτου, ἵνα ταύτην κατασχόντες φυλάττωμεν, μέχρι τέλους διατηροῦντες. Ατοπον γὰρ καὶ ἀθέμιτον ἐφάνη, τῶν ὀρθῶς καὶ δικαίως ὡρισμένων τι μεταλλάσσειν, καὶ τῶν ἐν Νικαίᾳ κοινῇ μετὰ τοῦ ἐνδοξοτάτου Κων- σταντίνου τοῦ σοῦ Πατρὸς καὶ βασιλέως εσκεμμένων, ὧν ἡ διδασκαλία καὶ τὴ φρόνημα διῆλθέ τε καὶ ἐκη- Β ρύχθη εἰς πάσας ἀνθρώπων ἀκοάς τε καὶ διανοίας. Ητις ἀντίπαλος μένει, καὶ ὀλετὴρ τῆς ᾿Αρείου αἱρέ σεως ὑπῆρξε· δι' ἧς, οὐ μόνον αὕτη, ἀλλὰ καὶ αἱ λοιπαὶ πᾶσαι καθῃρέθησαν· ἐν ᾗ ὄντως καὶ προσθεῖ ναί τι σφαλερόν, καὶ τὸ ἀφελέσθαι τι, ἐπικίνδυνον ὑπάρχει · ὡς εἴπερ τι θάτερον γένηται, ἔσται τοῖς ἐχθροῖς ἄδεια ποιεῖν ἅπερ βούλονται. "Οθεν Οὐρσάκιος τε καὶ Οὐάλης, ἐπειδὴ πάλαι μέτοχοί τε καὶ σύμβου λοι τοῦ ᾿Αρειανοῦ δόγματος ἦσαν καθεστηκότες, καὶ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες (7) ἀπεφάνθη- σαν. "Ης ἵνα μετάσχωσιν, ἐφ' οἷς ἑαυτοῖς συνεγνώ κεισαν πλημμελήσαντες, μετανοίας τε καὶ συγγνώ μης ἠξίουν τυχεῖν. Ὡς καὶ τὰ ἔγγραφα τὰ ὑπ' ἐκεί νων γεγενημένα μαρτυρεῖ· δι᾿ ὧν ἁπάντων φειδὼ γεγένηται, καὶ τῶν ἐγκλημάτων συγγνώμη. "Ην δὲ καιρὸς καθ᾿ ὃν ταῦτα ἐπράττετο, ὅτε ἐν Μεδιολάνῳ τὸ συνέδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο· συμπαρόντων δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλη σίας· ἐγνωκότες ἅμα καὶ τὸν μετὰ τελευτὴν ἄξιον μνήμης Κωνσταντίνον, μετὰ πάσης ἀκριβείας καὶ ἐξετάσεως τὴν συγγραφεῖσαν πίστιν ἐκτεθεικότα· ἐπειδὴ δὲ ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐγένετο βαπτισθείς, και πρὸς τὴν ὀφειλομένην εἰρήνην ἀνεχώρησεν, ἄτοπον εἶναι μετ' ἐκεῖνον τι καινοτομεῖν· καὶ τοσούτους ἁγίους ὁμολογητὰς καὶ μάρτυρας, τοὺς δὲ καὶ τοῦ δόγματος συγγραφέας τε καὶ εὑρετὰς ὑπεριδεῖν, οἵ τινες κατὰ τὸν παλαιὸν τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας θεω σμὸν, ἅπαντα φρονοῦντες διαμεμενήκασιν. Τῶν ὁ Θεὸς τὴν πίστιν καὶ εἰς τοὺς τοὺς χρόνους της βασι- λείας μεταδέδωκε, διὰ τοῦ Δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ σοι καὶ τὸ βασιλεύειν οὕτως ὑπῆρξεν, ὡς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης κρατείν. Πάλιν γοῦν ἐλεεινοὶ καὶ οἰκτροὶ τῷ φρονήματι, ἀθεμίτω τολμήματι τῆς δυσσεβοῦς φρονήσεως κήρυκας τε ἑαυτοὺς ἀνήγε γειλαν, καὶ ἐπιχειροῦσιν ἀνατρέπειν πᾶν ἀληθείας HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. Ariminensium locum ex diversis provinciis Occi- dentalium episcopi veniremus, ut et fides clare- sceret omnibus Ecclesiæ catholicæ, et hæretici noscerentur. Dum enim omnes qui recte sapimus, contractaremus, placuit quidem ut fidem ab anti- quitate perseverantem, quam per prophetas, Evan- gelia et apostolos, per ipsum Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, Salvatorem imperii tui, et largitorem salutis tuæ accepimus, et quanı semper obtinuimus, teneamus. Nefas enim duxi. mus recte et juste sancitorum aliquid mutilare, et eorum qui in Nicæno tractatu consederant una cum gloriosæ memoriæ Constantino, patre pietatis tuæ. Qui tractatus manifestatus est et insinuatus tunc oppositus invenitur, ut non solum ipsa, sed´ etiam reliquæ hæreses inde sint expugnatæ. A quo si aliquid demptum fuerit, venenis hæreticorum adi- tus panditur. Ideo Ursacius et Valens in suspicionem ejusdem hæreseos Arianæ venerunt aliquando, et suspensi erant a communione. Sed rogave - runt veniam, sicut eorum continent scripta: quam quidem meruerunt tunc temporis a concilio Me- diolanensi, assistentibus etiam legatis Romanæ Ecclesiæ. In hoc igitur tractatu cum magno exa- mine fuisset conscriptum Constantino præsente, quod tenens baptizatus ad quietem Dei commigra- vit, nefas putamus inde aliquid mutilare, et tot sanctos et confessores et successores martyrum, A pictalis vestræ credimus esse dispositum, ut add mentibus populorum, et contra hæresim Arianam p C ipsius tractatus conscriptores, in aliquo removere : cum et ipsi præteritorum catholicæ Ecclesiæ scri- ptorum cuncta servaverint. Mansitque usque in hæc tempora, quibus pietas tua a Deo Patre per Deum et Dominum nostrum Jesum Christum, po- testatem regendi orbis accepit. Verum miseri ho- mines, et infelici sensu præditi, iterum ausu te merario se præcones impiæ doctrinæ renuntiarunt : et nunc etiam conantur convellere quod fuerat positum ratione. Etenim cum pietatis tuæ litteræ jusserint tractari de file, offerebatur nobis a su- pradictis turbatoribus Ecclesiarum, associato Ger- uninio, Ausentio et Caio, novum nescio quid con- siderandum, quod multa perversæ doctrinæ conti- nebat. At vero cum viderent displicere quod ofe rebant publice in concilio, putaverun: aliter esse conscribendum. Et quidem hæc brevi tempore sæpe mutasse manifestum est. Sed ne Ecclesiæ frequentius perturbentur, placuit instituta vetera, rata atque inviolabilia servari: supradictos vero a communione nostra removeri. Ad instruendanı VALESII ANNOTATIONES. sacius et Valens bis a communione Ecclesiæ se- gregati sunt. Semel in synodo Romana, cum ad judicium vocati non paruissent, anno Christi 342. Tunc igitur a commiunione suspensi, postea in Mediolanensi concilio, porrecto satisfactionis li hello, suscepti sunt in communionem, anno Christi sent, damnati sunt in synodo Serdicensi, anno Christi 347, ut docet epistola synodica concilii Serdicensis. Anno deinde 349, idem Ursacius et Valens alterum satisfactionis libellum Romæ obtu- lerunt Julio papæ, et ab illo in communionem suscepti sunt. Hæc ideo fusius notavi, quia in epistola synodica Ariminensis concilii non viden- tur satis esse distincta. (7) Τῆς ἡμετέρας κοινωνίας χωρισθέντες. Ur 346. Posthæc, cum Arianis iterum sesc adjunxis-

Α σύνταγμα. Ως γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα, τὸ συν έδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνοι τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουρ γία τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν, τῆς τοιαύτης έτερείας τοὺς συναλισκομένους εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον, καὶ Γάϊον· τοὺς τὴν ἔριν καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦντας. ἂν ἡ διδασκαλία με μέσ νουσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον, οὐχὶ τῆς αὐτῆς αἱρέσεως ὄντας, οὔθ᾽ ὁμογνωμονοῦντας ἐφ᾽ οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτούς, ὡς δοκεῖν ἔτε- ρόν τι γράφειν. "Ην δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων. Ιν' οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς τὰ τῆς Ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντας συνέχῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα καὶ ἀμετακίνητα φυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχω- ρίσθαι· δι᾿ ἣν αἰτίαν τοὺς ἀναδιδάξοντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας. Τοῖς δὲ πρέσβεσι πρό γε πάντων τοῦτο παρεκελευσάμεθα, τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων δικαίως ὡρισμένων· οἳ καὶ τὴν σὴν ἀναδιδάξουσιν οσιότητα, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἔφησαν Ουρσάκιος καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατρα- πείη. Πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρή την καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίᾳ γενήσεται. Διὸ δὴ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἵνα προσηνέσιν ἀκοαῖς, καὶ γαληνιαίω βλέμματ', τοὺς ἡμετέρους πρέσβεις ἀθρήσειας· μηδὲ πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων, καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας· ἀλλὰ ἐάσεις ἐμμένειν ἡμᾶς τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε καὶ νενομοθετημένοις · οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι φήσαιμεν ἄν. Τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτομούμενα, τοῖς μὲν πιστεύου- σιν, ἀπιστίαν ἐνεποίει· τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν, ὠμότητα (8). Ικετεύομεν δὲ ἔτι, ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπι- σκόπους τοὺς ἐν ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐν εὲς τρύχει, τὴν εἰς τὰ οἰκεῖα ἀνακομιδὴν ῥᾳδίαν ποιήσασθαι· ἵνα μὴ ἔρημοι, τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων, αἱ Ἐκκλησίαι διαμένωσιν. Ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μηδὲν μήτε ἐλλείπῃ τῶν προ- υπαρξάντων, μήτε πλεονάζῃ· ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ, ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ τῶν ἰδίων παροικήσεων ἀλλοτρίους ἐπι τρέψειας γενέσθαι· ἀλλ᾽ ἵνα οἱ ἐπίσκοποι σὺν τῷ ἰδίῳ λαῷ μετ' εἰρήνης εἰς εὐωχίας τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν, ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ Θεότης σοι εἰς τὸ διηνεκές χαριεῖται. Οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τάς τε υπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν· οἵτινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραμμάτων τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τῶν πρέσβεων τῆς συνόδου, καὶ τῆς τοῦ βασιλέως ἐπιστολῆς, καὶ ὅπως οἱ περὶ Οὐκτά κιν καὶ Οὐάλεντα, ὕστερον συνήνεσαν τῇ προκομισθείσῃ ἐπιστολῇ καὶ περὶ τῆς τῶν ἀρχιερέων ἐξορίας· καὶ περὶ τῆς ἐν Νίκῃ συν όδου· καὶ δι᾿ ἣν αἰτίαν ἡ ἐν Ἀριμήνῳ συν εσχέθη σύνοδος. Τάδε μὲν τῶν ἐν ᾿Αριμίνῳ συνελθόντων τὰ γράμ- ματα. Οἱ δὲ περὶ Οὐρσάκιον καὶ Οὐάλεντα, φθάσαντες (δ) Τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν ὠμότητα. τοῖς δὲ ἀπιστοῦσιν· τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν. SOZOMENI B igitur tuam clementiam, legatos nostros diresi- mus, concilii sententiam per litteras nostras nun- tiaturos. Quibus hoc ipsum solum mandavimus, ut non aliter legationem perferrent, quam statuta veterum permanere firmissima; ut et sapientia tua cognosceret, non hoc quod promiserant supradicti Valens et Ursacius, Germinius et Caius, si subla- tum fuisset quidpiam, pacem posse compleri. Quo cnim modo pax servari possit ab iis qui pacem subvertunt? Magis enim turbatio cunctis regioni- bus, et præcipue Ecclesiæ Romanæ immissa est. Ob quam rem, tuam rogamus clementiam, ut pla- cidis auribus et sereno vultu universos legatos nostros et aspicias et audias: neve permittat cle- mentia tua jura vetera convelli; sed manere ca quæ a majoribus nostris accepimus; quos et fuisse prudentes, et sine Spiritu sancto Dei non egisse confidimus. Quia ista novitate non solum fideles populi perturbati sunt, verum etiam infideles ad credulitatem vetantur accedere. Oramus etiam ut præcipias tot episcopos qui Arimino detinen- tur, inter quos plurimi sunt qui ætate et pau- pertate defecti sunt, ad suam provinciam remeare, ne destituti suis episcopis laborent populi Eccle- siarum. Hoc etiam frequentius postulamus, ut ni- hil innovetur, nihil minuatur; sed maneant incor- rupta, quæ patris sanctæ pietatis tuæ temporibus et tuis religiosis sæculis permanserunt. Nec jam nos fatigari, aut convelli a sedibus nostris tua sancta prudentia permittat : sed quieti cum popu- lis suis episcopi vacent semper postulationibus quas habent pro salute tua, et pro regno tuo, et pro pace quam tibi Divinitas pro meritis tuis prolun- dam ac perpetuam largiatur. Legati autem nostri et subscriptiones et nomina episcoporum vel lega- torum perferent ; sicut iidem alia scriptura instruent tuam sanctam religiosamque prudentiam. CAP. XIX. De legatis concilii, et de imperatoris epistola: et quomodo episcopi tandem consenserunt formulæ illi quæ ab Ursacio et Valente prolata fuerat : et de antistitum exsilio. Item de synodo apud Nicen facta, el quas ob causas synodus Arimini delenda est. Et hæc quidem scripta sunt ab Ariminens con- cilio. Ursacius autem et Valens, cum legatos a C D ALESHI ANNOTATIONES. 1n codice Fukeliano scriptum est, apud Socratem vero,

Α σύνταγμα. Ως γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα, τὸ συν έδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνοι τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουρ γία τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν, τῆς τοιαύτης έτερείας τοὺς συναλισκομένους εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον, καὶ Γάϊον· τοὺς τὴν ἔριν καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦντας. ἂν ἡ διδασκαλία με μέσ νουσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον, οὐχὶ τῆς αὐτῆς αἱρέσεως ὄντας, οὔθ᾽ ὁμογνωμονοῦντας ἐφ᾽ οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτούς, ὡς δοκεῖν ἔτε- ρόν τι γράφειν. "Ην δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων. Ιν' οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς τὰ τῆς Ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντας συνέχῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα καὶ ἀμετακίνητα φυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχω- ρίσθαι· δι᾿ ἣν αἰτίαν τοὺς ἀναδιδάξοντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας. Τοῖς δὲ πρέσβεσι πρό γε πάντων τοῦτο παρεκελευσάμεθα, τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων δικαίως ὡρισμένων· οἳ καὶ τὴν σὴν ἀναδιδάξουσιν οσιότητα, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἔφησαν Ουρσάκιος καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατρα- πείη. Πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρή την καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίᾳ γενήσεται. Διὸ δὴ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἵνα προσηνέσιν ἀκοαῖς, καὶ γαληνιαίω βλέμματ', τοὺς ἡμετέρους πρέσβεις ἀθρήσειας· μηδὲ πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων, καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας· ἀλλὰ ἐάσεις ἐμμένειν ἡμᾶς τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε καὶ νενομοθετημένοις · οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι φήσαιμεν ἄν. Τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτομούμενα, τοῖς μὲν πιστεύου- σιν, ἀπιστίαν ἐνεποίει· τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν, ὠμότητα (8). Ικετεύομεν δὲ ἔτι, ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπι- σκόπους τοὺς ἐν ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐν εὲς τρύχει, τὴν εἰς τὰ οἰκεῖα ἀνακομιδὴν ῥᾳδίαν ποιήσασθαι· ἵνα μὴ ἔρημοι, τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων, αἱ Ἐκκλησίαι διαμένωσιν. Ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μηδὲν μήτε ἐλλείπῃ τῶν προ- υπαρξάντων, μήτε πλεονάζῃ· ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ, ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ τῶν ἰδίων παροικήσεων ἀλλοτρίους ἐπι τρέψειας γενέσθαι· ἀλλ᾽ ἵνα οἱ ἐπίσκοποι σὺν τῷ ἰδίῳ λαῷ μετ' εἰρήνης εἰς εὐωχίας τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν, ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ Θεότης σοι εἰς τὸ διηνεκές χαριεῖται. Οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τάς τε υπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν· οἵτινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραμμάτων τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τῶν πρέσβεων τῆς συνόδου, καὶ τῆς τοῦ βασιλέως ἐπιστολῆς, καὶ ὅπως οἱ περὶ Οὐκτά κιν καὶ Οὐάλεντα, ὕστερον συνήνεσαν τῇ προκομισθείσῃ ἐπιστολῇ καὶ περὶ τῆς τῶν ἀρχιερέων ἐξορίας· καὶ περὶ τῆς ἐν Νίκῃ συν όδου· καὶ δι᾿ ἣν αἰτίαν ἡ ἐν Ἀριμήνῳ συν εσχέθη σύνοδος. Τάδε μὲν τῶν ἐν ᾿Αριμίνῳ συνελθόντων τὰ γράμ- ματα. Οἱ δὲ περὶ Οὐρσάκιον καὶ Οὐάλεντα, φθάσαντες (δ) Τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν ὠμότητα. τοῖς δὲ ἀπιστοῦσιν· τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν. SOZOMENI B igitur tuam clementiam, legatos nostros diresi- mus, concilii sententiam per litteras nostras nun- tiaturos. Quibus hoc ipsum solum mandavimus, ut non aliter legationem perferrent, quam statuta veterum permanere firmissima; ut et sapientia tua cognosceret, non hoc quod promiserant supradicti Valens et Ursacius, Germinius et Caius, si subla- tum fuisset quidpiam, pacem posse compleri. Quo cnim modo pax servari possit ab iis qui pacem subvertunt? Magis enim turbatio cunctis regioni- bus, et præcipue Ecclesiæ Romanæ immissa est. Ob quam rem, tuam rogamus clementiam, ut pla- cidis auribus et sereno vultu universos legatos nostros et aspicias et audias: neve permittat cle- mentia tua jura vetera convelli; sed manere ca quæ a majoribus nostris accepimus; quos et fuisse prudentes, et sine Spiritu sancto Dei non egisse confidimus. Quia ista novitate non solum fideles populi perturbati sunt, verum etiam infideles ad credulitatem vetantur accedere. Oramus etiam ut præcipias tot episcopos qui Arimino detinen- tur, inter quos plurimi sunt qui ætate et pau- pertate defecti sunt, ad suam provinciam remeare, ne destituti suis episcopis laborent populi Eccle- siarum. Hoc etiam frequentius postulamus, ut ni- hil innovetur, nihil minuatur; sed maneant incor- rupta, quæ patris sanctæ pietatis tuæ temporibus et tuis religiosis sæculis permanserunt. Nec jam nos fatigari, aut convelli a sedibus nostris tua sancta prudentia permittat : sed quieti cum popu- lis suis episcopi vacent semper postulationibus quas habent pro salute tua, et pro regno tuo, et pro pace quam tibi Divinitas pro meritis tuis prolun- dam ac perpetuam largiatur. Legati autem nostri et subscriptiones et nomina episcoporum vel lega- torum perferent ; sicut iidem alia scriptura instruent tuam sanctam religiosamque prudentiam. CAP. XIX. De legatis concilii, et de imperatoris epistola: et quomodo episcopi tandem consenserunt formulæ illi quæ ab Ursacio et Valente prolata fuerat : et de antistitum exsilio. Item de synodo apud Nicen facta, el quas ob causas synodus Arimini delenda est. Et hæc quidem scripta sunt ab Ariminens con- cilio. Ursacius autem et Valens, cum legatos a C D ALESHI ANNOTATIONES. 1n codice Fukeliano scriptum est, apud Socratem vero,

Α σύνταγμα. Ως γὰρ κατὰ τὸ σὸν πρόσταγμα, τὸ συν έδριον τῆς συνόδου συνεκροτεῖτο, κἀκεῖνοι τῆς ἰδίας ἀπάτης ἐγύμνουν τὴν σκέψιν· ἐπειρῶντο γὰρ πανουρ γία τινὶ καὶ ταραχῇ προσφέροντές τι καινοτομεῖν, τῆς τοιαύτης έτερείας τοὺς συναλισκομένους εὑρόντες, Γερμήνιον, Αὐξέντιον, καὶ Γάϊον· τοὺς τὴν ἔριν καὶ διχοστασίαν ἐμποιοῦντας. ἂν ἡ διδασκαλία με μέσ νουσα, πᾶν πλῆθος βλασφημιῶν ὑπερβέβηκεν· ὡς δὲ συνεῖδον, οὐχὶ τῆς αὐτῆς αἱρέσεως ὄντας, οὔθ᾽ ὁμογνωμονοῦντας ἐφ᾽ οἷς κακῶς ἐφρόνουν, εἰς τὸ συμβούλιον ἡμῶν μετήγαγον ἑαυτούς, ὡς δοκεῖν ἔτε- ρόν τι γράφειν. "Ην δὲ ὁ καιρὸς βραχὺς, ὁ καὶ τὰς γνώμας αὐτῶν ἐξελέγχων. Ιν' οὖν μὴ τοῖς αὐτοῖς τὰ τῆς Ἐκκλησίας περιπίπτῃ, καὶ ταραχὴ καὶ θόρυβος κυλινδούμενος ἅπαντας συνέχῃ, βέβαιον ἐφάνη τὰ πάλαι ὡρισμένα καὶ ἀμετακίνητα φυλάττειν· τοὺς δὲ προειρημένους τῆς ἡμετέρας κοινωνίας ἀποκεχω- ρίσθαι· δι᾿ ἣν αἰτίαν τοὺς ἀναδιδάξοντας πρέσβεις πρὸς τὴν σὴν ἐπιείκειαν ἀπεστάλκαμεν, τὴν γνώμην τοῦ συνεδρίου διὰ τῆς ἐπιστολῆς μηνύσοντας. Τοῖς δὲ πρέσβεσι πρό γε πάντων τοῦτο παρεκελευσάμεθα, τὸ τὴν ἀλήθειαν πιστώσασθαι ἐκ τῶν πάλαι ἀρχαίων δικαίως ὡρισμένων· οἳ καὶ τὴν σὴν ἀναδιδάξουσιν οσιότητα, ὅτι οὐχ ὥσπερ ἔφησαν Ουρσάκιος καὶ Οὐάλης, ἔσται εἰρήνη, εἴπερ τι τῶν δικαίων ἀνατρα- πείη. Πῶς γὰρ εἰρήνην οἷόν τε ἄγειν, τοὺς τὴν εἰρή την καταλύοντας; μᾶλλον γὰρ ἔρις καὶ ταραχὴ ἐκ τούτων σὺν ταῖς λοιπαῖς πόλεσι, καὶ τῇ τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίᾳ γενήσεται. Διὸ δὴ ἱκετεύομεν τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ἵνα προσηνέσιν ἀκοαῖς, καὶ γαληνιαίω βλέμματ', τοὺς ἡμετέρους πρέσβεις ἀθρήσειας· μηδὲ πρὸς ὕβριν τῶν τετελευτηκότων, καινόν τι μεταλλάττειν ἐπιτρέψειας· ἀλλὰ ἐάσεις ἐμμένειν ἡμᾶς τοῖς παρὰ τῶν προγόνων ὁρισθεῖσί τε καὶ νενομοθετημένοις · οὓς ἅπαντα μετὰ ἀγχινοίας τε καὶ φρονήσεως, καὶ Πνεύματος ἁγίου πεποιηκέναι φήσαιμεν ἄν. Τὰ γὰρ νῦν παρ' ἐκείνων καινοτομούμενα, τοῖς μὲν πιστεύου- σιν, ἀπιστίαν ἐνεποίει· τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν, ὠμότητα (8). Ικετεύομεν δὲ ἔτι, ἵνα κελεύσῃς τοὺς ἐπι- σκόπους τοὺς ἐν ἀλλοδαπαῖς διατρίβοντας, οὓς καὶ τὸ τῆς ἡλικίας ἐπίπονον, καὶ τὸ τῆς πενίας ἐν εὲς τρύχει, τὴν εἰς τὰ οἰκεῖα ἀνακομιδὴν ῥᾳδίαν ποιήσασθαι· ἵνα μὴ ἔρημοι, τῶν ἐπισκόπων ἀφωρισμένων, αἱ Ἐκκλησίαι διαμένωσιν. Ἔτι δὲ πρὸς ἅπασι καὶ τοῦτο δεόμεθα, ἵνα μηδὲν μήτε ἐλλείπῃ τῶν προ- υπαρξάντων, μήτε πλεονάζῃ· ἀλλὰ πάντα ἄῤῥηκτα διαμένῃ, ἐκ τῆς τοῦ σοῦ πατρὸς εὐσεβείας εἰς τὸν νῦν χρόνον διαφυλαττόμενα· μήτε λοιπὸν ἡμᾶς μοχθεῖν, καὶ τῶν ἰδίων παροικήσεων ἀλλοτρίους ἐπι τρέψειας γενέσθαι· ἀλλ᾽ ἵνα οἱ ἐπίσκοποι σὺν τῷ ἰδίῳ λαῷ μετ' εἰρήνης εἰς εὐωχίας τε καὶ λατρείας σχολὴν ἄγοιεν, ἱκετεύοντες ὑπὲρ τῆς σῆς σωτηρίας καὶ βασιλείας καὶ εἰρήνης, ἣν ἡ Θεότης σοι εἰς τὸ διηνεκές χαριεῖται. Οἱ δὲ ἡμέτεροι πρέσβεις τάς τε υπογραφὰς, καὶ τὰς τῶν ἐπισκόπων προσηγορίας κομίζουσιν· οἵτινες καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν θείων γραμμάτων τὴν σὴν ἀναδιδάξουσι θειότητα. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τῶν πρέσβεων τῆς συνόδου, καὶ τῆς τοῦ βασιλέως ἐπιστολῆς, καὶ ὅπως οἱ περὶ Οὐκτά κιν καὶ Οὐάλεντα, ὕστερον συνήνεσαν τῇ προκομισθείσῃ ἐπιστολῇ καὶ περὶ τῆς τῶν ἀρχιερέων ἐξορίας· καὶ περὶ τῆς ἐν Νίκῃ συν όδου· καὶ δι᾿ ἣν αἰτίαν ἡ ἐν Ἀριμήνῳ συν εσχέθη σύνοδος. Τάδε μὲν τῶν ἐν ᾿Αριμίνῳ συνελθόντων τὰ γράμ- ματα. Οἱ δὲ περὶ Οὐρσάκιον καὶ Οὐάλεντα, φθάσαντες (δ) Τοῖς δὲ μὴ πιστεύουσιν ὠμότητα. τοῖς δὲ ἀπιστοῦσιν· τοῖς δὲ ἀπιστήσασιν. SOZOMENI B igitur tuam clementiam, legatos nostros diresi- mus, concilii sententiam per litteras nostras nun- tiaturos. Quibus hoc ipsum solum mandavimus, ut non aliter legationem perferrent, quam statuta veterum permanere firmissima; ut et sapientia tua cognosceret, non hoc quod promiserant supradicti Valens et Ursacius, Germinius et Caius, si subla- tum fuisset quidpiam, pacem posse compleri. Quo cnim modo pax servari possit ab iis qui pacem subvertunt? Magis enim turbatio cunctis regioni- bus, et præcipue Ecclesiæ Romanæ immissa est. Ob quam rem, tuam rogamus clementiam, ut pla- cidis auribus et sereno vultu universos legatos nostros et aspicias et audias: neve permittat cle- mentia tua jura vetera convelli; sed manere ca quæ a majoribus nostris accepimus; quos et fuisse prudentes, et sine Spiritu sancto Dei non egisse confidimus. Quia ista novitate non solum fideles populi perturbati sunt, verum etiam infideles ad credulitatem vetantur accedere. Oramus etiam ut præcipias tot episcopos qui Arimino detinen- tur, inter quos plurimi sunt qui ætate et pau- pertate defecti sunt, ad suam provinciam remeare, ne destituti suis episcopis laborent populi Eccle- siarum. Hoc etiam frequentius postulamus, ut ni- hil innovetur, nihil minuatur; sed maneant incor- rupta, quæ patris sanctæ pietatis tuæ temporibus et tuis religiosis sæculis permanserunt. Nec jam nos fatigari, aut convelli a sedibus nostris tua sancta prudentia permittat : sed quieti cum popu- lis suis episcopi vacent semper postulationibus quas habent pro salute tua, et pro regno tuo, et pro pace quam tibi Divinitas pro meritis tuis prolun- dam ac perpetuam largiatur. Legati autem nostri et subscriptiones et nomina episcoporum vel lega- torum perferent ; sicut iidem alia scriptura instruent tuam sanctam religiosamque prudentiam. CAP. XIX. De legatis concilii, et de imperatoris epistola: et quomodo episcopi tandem consenserunt formulæ illi quæ ab Ursacio et Valente prolata fuerat : et de antistitum exsilio. Item de synodo apud Nicen facta, el quas ob causas synodus Arimini delenda est. Et hæc quidem scripta sunt ab Ariminens con- cilio. Ursacius autem et Valens, cum legatos a C D ALESHI ANNOTATIONES. 1n codice Fukeliano scriptum est, apud Socratem vero,

τοὺς παρ' αὐτῶν ἀποσταλέντας πρέσβεις, ἐπέδειξαν τῷ βασιλεῖ τὴν γραφὴν ἣν ἀνέγνωσαν, καὶ τὴν σύνο οδον διέβαλον. Ὁ δὲ, λυπηθεὶς ἴσως ὅτι μὴ ταύτην προσεδέξαντο τὴν πίστιν, ὡς καὶ αὐτοῦ παρόντος ἐν Σιρμίῳ βεβαιωθεῖσαν, τοὺς μὲν ἐν τιμῇ εἶχε· τῶν δὲ πρέσβεων ἡμέλει, καὶ τῇ προσεδρία ταλαιπωρούν των υπερεώρα. υψὲ δέ ποτε ἔγραψε τῇ συνόδῳ, παραιτούμενος ὡς ἀναγκαία τις αὐτὸν ἔπειγεν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδὸς, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς πρέ σβεις ἰδεῖν οὐ δύνηται. Εκέλευσε δὲ ἐν ᾿Αδριανού πόλει επανιόντα αὐτὸν ἐπιμεῖναι· ἵν᾿ ἐπειδὰν τὰ κοινά πράγματα διατεθείη καλῶς, ἐλεύθερος ὢν φροντίδων, τὰ περὶ τῶν πρέσβεων ἀκούσῃ καὶ δοκι- μάσῃ. Προσήκειν γὰρ τὸν περὶ τῶν θείων διαλαμ βάνειν μέλλοντα, καθαρὰν ἔχειν τῶν ἄλλων τὴν ψυ- χήν. Καὶ ὁ μὲν τοιάδε ἔγραψε. Πρὸς ταῦτα δὲ ἡ σύνοδος ἀντεδήλωσεν, ισχυριζομένη μηδαμῶς ἀναχω- ρεῖν τῶν δεδογμένων, καὶ τοῦτο γράψαι, καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἐντείλασθαι. Καὶ ἀντιβολεῖ μετ' εὐνοίας αὐτοὺς ἰδεῖν, καὶ ὧν ἐνετείλατο δι' αὐτῶν ἐπακοῦσαι, καὶ τὰ γραφέντα ἀναγνῶναι. Χαλεπὸν γὰρ καὶ αὐτῷ φανεῖσθαι, τοσαύτας Ἐκκλησίας χωρὶς ἐπισκόπων εἶναι ἐν καιρῷ τῆς αὐτοῦ βασιλείας. Χρῆναι δὲ, εἰ καὶ αὐτῷ συνδοκεῖ, εἰς τὰς αὐτῶν ἐκκλησίας πρὸ τοῦ χειμῶνος ἐπανελθεῖν. Τοιαῦτα γράψαντες, καὶ ὡς εἰκὸς ἦν, ἐν ἱκεσίας τάξει καὶ ὀνόματι τὴν ἐπιστολὴν συντάξαντες, ὀλίγον χρόνον ἐπέμειναν. Ως δὲ οὐδὲν αὐτοῖς ἀντεδήλωσεν, ἐπὶ τὰς αὐτῶν ἀνεχώρησαν πό λεις. Ὡς μὲν οὖν ἐξ ἀρχῆς τοῖς ἐν Νικαίᾳ δόξασι καὶ οἱ ἐν Ἀριμήνῳ συνελθόντες εψηφίσαντο, μαρτυρεί τὰ εἰρημένα. 'Ρητέον δὲ νῦν ὅπως ὕστερον συνήνεσαν τῇ προκομισθείσῃ γραφῇ παρὰ τῶν ἀμφὶ Οὐάλεντα καὶ Οὐρσάκιον. Διάφορος δὲ λόγος περὶ τούτου εἰς ἐμὲ ἦλθεν. Οἱ μὲν γάρ φασι, πρόφασιν ὕβρεως βασι- λέα ποιησάμενον την παρά γνώμην αὐτοῦ ἐξ Ἀριμή νου τῶν ἐπισκόπων ἀποδημίαν, ἐπιτρέψαι Ουάλεντι καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ, ᾗ ἂν θέλωσι τὰς πρὸς δύσιν Ἐκ- κλησίας διοικεῖν, καὶ τὴν ἀναγνωσθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ πίστιν ἐκδιδόναι· τοὺς δὲ ὑπογράφειν ταύτῃ παραι- τουμένους ἐκβάλλειν τῶν Ἐκκλησιῶν· ἀντὶ δὲ τού- των, ἑτέρους χειροτονεῖν. ᾿Αδείας δὲ ἐντεῦθεν λαβο- μένους, βιάσασθαι ταύτῃ τῇ πίστει ὑπογράψαι· πολ- λοὺς δὲ μὴ πειθομένους διῶξαι τῶν Ἐκκλησιῶν, καὶ πρῶτον Λιβέριον (9) τὸν Ρωμαίων ἐπίσκοπον. Ἐπεὶ δὲ τάδε τοῖς κατὰ τὴν Ἰταλίαν ἔπραξαν, βουλεύσα- σθαι καὶ τὰς ἀνὰ τὴν Ἔω Ἐκκλησίας τὸν ἴσον διαθεῖ. ναι τρόπον. Διιόντας δὲ τὴν Θράκην, παραγενέσθαι εἰς Νίκην, πόλιν τοῦδε τοῦ ἔθνους· καὶ συνέδριον ἐνθάδε καθίσαντες, τὴν ἀναγνωσθεῖσαν ἐν ᾿Αριμήνῳ γραφὴν εἰς Ελλάδα μεταβαλεῖν φωνὴν, καὶ δημο σιεύσαντες βεβαιῶσαι· καὶ λογοποιεῖν, ὡς ὑπὸ τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου, ἡ ἐν Νίκῃ πίστις υπηγορεύθη καὶ ἐδοξάσθη. Ἐπιτηδὲς δὲ τάδε ἐν Νίκῃ πρᾶξαι, καὶ ὧδε ἐπευφημῆσαι (10), ὥστε τοὺς ἁπλουστέρους . ἐπιφημίσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - . B a se perfectam imperatori ostenderunt, et syn - odum accusare cœperunt. Imperator vero indigna- tione commotus, ob id fortasse quod fidem illam suscipere recusassent, quæ Sirmii coram ipso comprobata fuerat; Ursacium quidem ac Valentem honorifice excepit: legatos vero despectui habuit, actametsi diuturna mora fatigarentur, nullam eorum curam gessit. Sero tandem scripsit ad synodum, excusans se quod propter urgentem quamdam contra barbaros expeditionem, legatos ipsius vi- dere minime potuisset. Cæterum jussisse se ut legati reditum ipsius Adrianopoli exspectarent : quo negotiis publicis rite prius constitutis, ipse curis omnibus liber, negotium ipsorum audire et examinare posset. Eum enim qui de rebus divinis disceptaturus sit, animum a reliquis negotiis vacuum afferre oportere. Et imperator quidem scripsit in hunc modum. Synodus vero his litteris respondens, constanter affirmavit se ab iis quæ decreta essent, minime discessuram: idque se jam scripsisse, et legatis suis mandasse. Rogavitque ut eos cum Denevolentia aspicere, eorumque mandata audire, et litteras legere vellet. Nam et ipsius judicio, acerbissimam rem fore, si tot Ecclesiæ, ipso re- gnante, episcopis suis destituantur. Ipsos igitur ante hiemem, si ipsi quoque id placuerit, ad Ecclesias suas reverti oportere. Hæc cum scri- psissent, et supplicationis more modoque, ut par erat, epistolam contexuissent, paululum adhuc temporis substiterunt. Sed cum nihil ipsis rescri- beretur, ad suas quisque urbes reversi sunt. Et initio quidem episcopos Ariminensis concilii decreta Nicanæ synodi comprobasse, ea quæ diximus abun- de testantur. Jam vero quemadmodum formulæ a Valente et Ursacio prolata postea consenserint, commemorandum est. Quod quidem diversimode relatum comperi. Alii enim dicunt, imperatorem, episcoporum ab urbe Ariminensi discessun contur meliæ loco ducentem, eo quod citra consensum ipsius discessissent, Valenti, et iis qui cum illo erant, permisisse ut Occidentalium partium Ec- clesias pro arbitrio suo ordinarent: et formulam fidei Arimini perlectam promulgarent: eos vero A concilio missos prævenissent, conscriptionem fidei D qui formulæ illi subscribere renuissent, Ecclesiis ejicerent, et in eorum locum alios constituerent. Istos vero, hine licentiam nactos, adbibita vi com- pulisse episcopos ut fidei illi subscriberent : eus autem qui resisterent, Ecclesiis suis exturbasse, ac primum omnium Liberium episcopum urbis Romæ. Deinde episcopis Italiæ hunc in modum vexatis, Orientis quoque Ecclesias pari modo tra- ctare adortos esse. Et cum per Thraciam transirent, Nicen pervenisse, quod est oppidum illius provin- VALESI ANNOTATIONES. qui id dixerant. Nam Liberius aliquandiu ante Ariminense concilium relegatus, et ab exsilio revocatus fuerat, ut supra vidimus. Utitur tamen eadem voce Sozomenus infra, capite 22. (9) Καὶ πρῶτον Λιβέριον. Falluntur scriptores (10) Καὶ ὧδε ἐπευφημῆσαι. Mallem scribere

τοὺς παρ' αὐτῶν ἀποσταλέντας πρέσβεις, ἐπέδειξαν τῷ βασιλεῖ τὴν γραφὴν ἣν ἀνέγνωσαν, καὶ τὴν σύνο οδον διέβαλον. Ὁ δὲ, λυπηθεὶς ἴσως ὅτι μὴ ταύτην προσεδέξαντο τὴν πίστιν, ὡς καὶ αὐτοῦ παρόντος ἐν Σιρμίῳ βεβαιωθεῖσαν, τοὺς μὲν ἐν τιμῇ εἶχε· τῶν δὲ πρέσβεων ἡμέλει, καὶ τῇ προσεδρία ταλαιπωρούν των υπερεώρα. υψὲ δέ ποτε ἔγραψε τῇ συνόδῳ, παραιτούμενος ὡς ἀναγκαία τις αὐτὸν ἔπειγεν ἡ πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁδὸς, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς πρέ σβεις ἰδεῖν οὐ δύνηται. Εκέλευσε δὲ ἐν ᾿Αδριανού πόλει επανιόντα αὐτὸν ἐπιμεῖναι· ἵν᾿ ἐπειδὰν τὰ κοινά πράγματα διατεθείη καλῶς, ἐλεύθερος ὢν φροντίδων, τὰ περὶ τῶν πρέσβεων ἀκούσῃ καὶ δοκι- μάσῃ. Προσήκειν γὰρ τὸν περὶ τῶν θείων διαλαμ βάνειν μέλλοντα, καθαρὰν ἔχειν τῶν ἄλλων τὴν ψυ- χήν. Καὶ ὁ μὲν τοιάδε ἔγραψε. Πρὸς ταῦτα δὲ ἡ σύνοδος ἀντεδήλωσεν, ισχυριζομένη μηδαμῶς ἀναχω- ρεῖν τῶν δεδογμένων, καὶ τοῦτο γράψαι, καὶ τοῖς πρέσβεσιν ἐντείλασθαι. Καὶ ἀντιβολεῖ μετ' εὐνοίας αὐτοὺς ἰδεῖν, καὶ ὧν ἐνετείλατο δι' αὐτῶν ἐπακοῦσαι, καὶ τὰ γραφέντα ἀναγνῶναι. Χαλεπὸν γὰρ καὶ αὐτῷ φανεῖσθαι, τοσαύτας Ἐκκλησίας χωρὶς ἐπισκόπων εἶναι ἐν καιρῷ τῆς αὐτοῦ βασιλείας. Χρῆναι δὲ, εἰ καὶ αὐτῷ συνδοκεῖ, εἰς τὰς αὐτῶν ἐκκλησίας πρὸ τοῦ χειμῶνος ἐπανελθεῖν. Τοιαῦτα γράψαντες, καὶ ὡς εἰκὸς ἦν, ἐν ἱκεσίας τάξει καὶ ὀνόματι τὴν ἐπιστολὴν συντάξαντες, ὀλίγον χρόνον ἐπέμειναν. Ως δὲ οὐδὲν αὐτοῖς ἀντεδήλωσεν, ἐπὶ τὰς αὐτῶν ἀνεχώρησαν πό λεις. Ὡς μὲν οὖν ἐξ ἀρχῆς τοῖς ἐν Νικαίᾳ δόξασι καὶ οἱ ἐν Ἀριμήνῳ συνελθόντες εψηφίσαντο, μαρτυρεί τὰ εἰρημένα. 'Ρητέον δὲ νῦν ὅπως ὕστερον συνήνεσαν τῇ προκομισθείσῃ γραφῇ παρὰ τῶν ἀμφὶ Οὐάλεντα καὶ Οὐρσάκιον. Διάφορος δὲ λόγος περὶ τούτου εἰς ἐμὲ ἦλθεν. Οἱ μὲν γάρ φασι, πρόφασιν ὕβρεως βασι- λέα ποιησάμενον την παρά γνώμην αὐτοῦ ἐξ Ἀριμή νου τῶν ἐπισκόπων ἀποδημίαν, ἐπιτρέψαι Ουάλεντι καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ, ᾗ ἂν θέλωσι τὰς πρὸς δύσιν Ἐκ- κλησίας διοικεῖν, καὶ τὴν ἀναγνωσθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ πίστιν ἐκδιδόναι· τοὺς δὲ ὑπογράφειν ταύτῃ παραι- τουμένους ἐκβάλλειν τῶν Ἐκκλησιῶν· ἀντὶ δὲ τού- των, ἑτέρους χειροτονεῖν. ᾿Αδείας δὲ ἐντεῦθεν λαβο- μένους, βιάσασθαι ταύτῃ τῇ πίστει ὑπογράψαι· πολ- λοὺς δὲ μὴ πειθομένους διῶξαι τῶν Ἐκκλησιῶν, καὶ πρῶτον Λιβέριον (9) τὸν Ρωμαίων ἐπίσκοπον. Ἐπεὶ δὲ τάδε τοῖς κατὰ τὴν Ἰταλίαν ἔπραξαν, βουλεύσα- σθαι καὶ τὰς ἀνὰ τὴν Ἔω Ἐκκλησίας τὸν ἴσον διαθεῖ. ναι τρόπον. Διιόντας δὲ τὴν Θράκην, παραγενέσθαι εἰς Νίκην, πόλιν τοῦδε τοῦ ἔθνους· καὶ συνέδριον ἐνθάδε καθίσαντες, τὴν ἀναγνωσθεῖσαν ἐν ᾿Αριμήνῳ γραφὴν εἰς Ελλάδα μεταβαλεῖν φωνὴν, καὶ δημο σιεύσαντες βεβαιῶσαι· καὶ λογοποιεῖν, ὡς ὑπὸ τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου, ἡ ἐν Νίκῃ πίστις υπηγορεύθη καὶ ἐδοξάσθη. Ἐπιτηδὲς δὲ τάδε ἐν Νίκῃ πρᾶξαι, καὶ ὧδε ἐπευφημῆσαι (10), ὥστε τοὺς ἁπλουστέρους . ἐπιφημίσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. - . B a se perfectam imperatori ostenderunt, et syn - odum accusare cœperunt. Imperator vero indigna- tione commotus, ob id fortasse quod fidem illam suscipere recusassent, quæ Sirmii coram ipso comprobata fuerat; Ursacium quidem ac Valentem honorifice excepit: legatos vero despectui habuit, actametsi diuturna mora fatigarentur, nullam eorum curam gessit. Sero tandem scripsit ad synodum, excusans se quod propter urgentem quamdam contra barbaros expeditionem, legatos ipsius vi- dere minime potuisset. Cæterum jussisse se ut legati reditum ipsius Adrianopoli exspectarent : quo negotiis publicis rite prius constitutis, ipse curis omnibus liber, negotium ipsorum audire et examinare posset. Eum enim qui de rebus divinis disceptaturus sit, animum a reliquis negotiis vacuum afferre oportere. Et imperator quidem scripsit in hunc modum. Synodus vero his litteris respondens, constanter affirmavit se ab iis quæ decreta essent, minime discessuram: idque se jam scripsisse, et legatis suis mandasse. Rogavitque ut eos cum Denevolentia aspicere, eorumque mandata audire, et litteras legere vellet. Nam et ipsius judicio, acerbissimam rem fore, si tot Ecclesiæ, ipso re- gnante, episcopis suis destituantur. Ipsos igitur ante hiemem, si ipsi quoque id placuerit, ad Ecclesias suas reverti oportere. Hæc cum scri- psissent, et supplicationis more modoque, ut par erat, epistolam contexuissent, paululum adhuc temporis substiterunt. Sed cum nihil ipsis rescri- beretur, ad suas quisque urbes reversi sunt. Et initio quidem episcopos Ariminensis concilii decreta Nicanæ synodi comprobasse, ea quæ diximus abun- de testantur. Jam vero quemadmodum formulæ a Valente et Ursacio prolata postea consenserint, commemorandum est. Quod quidem diversimode relatum comperi. Alii enim dicunt, imperatorem, episcoporum ab urbe Ariminensi discessun contur meliæ loco ducentem, eo quod citra consensum ipsius discessissent, Valenti, et iis qui cum illo erant, permisisse ut Occidentalium partium Ec- clesias pro arbitrio suo ordinarent: et formulam fidei Arimini perlectam promulgarent: eos vero A concilio missos prævenissent, conscriptionem fidei D qui formulæ illi subscribere renuissent, Ecclesiis ejicerent, et in eorum locum alios constituerent. Istos vero, hine licentiam nactos, adbibita vi com- pulisse episcopos ut fidei illi subscriberent : eus autem qui resisterent, Ecclesiis suis exturbasse, ac primum omnium Liberium episcopum urbis Romæ. Deinde episcopis Italiæ hunc in modum vexatis, Orientis quoque Ecclesias pari modo tra- ctare adortos esse. Et cum per Thraciam transirent, Nicen pervenisse, quod est oppidum illius provin- VALESI ANNOTATIONES. qui id dixerant. Nam Liberius aliquandiu ante Ariminense concilium relegatus, et ab exsilio revocatus fuerat, ut supra vidimus. Utitur tamen eadem voce Sozomenus infra, capite 22. (9) Καὶ πρῶτον Λιβέριον. Falluntur scriptores (10) Καὶ ὧδε ἐπευφημῆσαι. Mallem scribere

παραπλησίῳ τῶν ὀνομάτων ἀπατωμένους, καὶ οἰομέ νους ταύτην εἶναι τὴν ἐν Νικαία βεβαιωθεῖσαν γρα φήν. Ταῦτα μὲν ὧδε λέγουσιν. Οἱ δέ φασιν, ὡς τῆς ἐν ᾿Αριμήνῳ συνόδου τῇ προσεδρίᾳ ταλαιπωρουμένης, ὡς τοῦ βασιλέως μὴ ἀποκρίσεως ἀξιοῦντος τοὺς ἐπισ σκόπους, μήτε ἀναχωρεῖν συγχωροῦντος, οἱ ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως σπουδασται, καθῆκάν τινας συμ βουλεύοντας, ὡς οὐκ ἄξιον ἑνὸς ὀνόματος τοῦ τῆς οὐσίας ἕνεκα διαφέρεσθαι τοὺς πανταχοῦ ἱερέας· ἐξὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λέγειν, καὶ τὰς ἀφορ· μὰς τῆς ἔριδος ἀνελεῖν. Ὡς τῶν ἀνὰ τὴν Ἔω οὔποτε ἡσυχασόντων, εἰ μὴ τὸ τῆς οὐσίας όνομα περιαιρε- θείη. Τοιαῦτα δὲ κομψευομένων τῶν διαλλακτῶν, πεισθῆναι τὴν σύνοδον συναινέσαι τῇ σπουδασθείσῃ συγγραφῇ τοῖς ἀμφὶ τὸν Οὐρσάκιον. Δείσαντας δὲ τούτους, μὴ παραγενόμενοι οἱ παρὰ τῆς συνόδου ἀπο- σταλέντες προς βασιλέα πρέσβεις 1, δήλην ποιήσωσι τῶν δυτικῶν ἐπισκόπων τὴν ἐξ ἀρχῆς ἔνστασιν, καὶ τὴν αἰτίαν τῆς τοῦ ὁμοουσίου ἀναιρέσεως, ἐπισχεῖν τοὺς πρέσβεις ἐν Νίκῃ τῆς Θράκης, διὰ χειμῶνα καὶ ταλαιπωρίαν τῶν δημοσίων νωτοφόρων, προφασισα- μένους μὴ ῥᾳδίαν ἔσεσθαι τὴν ὁδοιπορίαν · πεῖσαι δὲ τὴν ἀναγνωσθεῖσαν παρ' αὐτῶν γραφήν, ἐκ τῆς Ῥω μαίων μεταφράσαι φωνῆς, καὶ Ἑλληνιστί συντεθεί- σαν εκπέμψαι τοῖς ἀνὰ τὴν Ἔω ἐπισκόποις· οὕτω γὰρ συμβήσεσθαι, τὴν μὲν γραφὴν κατορθοῦν αὐτοῖς τὸ σπουδαζόμενον κατὰ σκοπὸν συγκειμένην· μὴ φωραθήσεσθαι δὲ τὸν δόλον ἀπὸ τῶν ἐλεγχόντων (11), ὡς οὐχ εκόντες οἱ ἐν Ἀριμήνῳ τοῦ ὀνόματος τῆς οὐσίας ἀπέστησαν, ἀλλὰ διὰ τὴν εἰς τοὺς ἀνατολικούς σκῆψιν, ὡς ἀποστρεφομένους τὸ ὄνομα. "Οπερ ψεῦ- δος περιφανῶς ἐτύγχανε· πάντες γὰρ πλὴν ὀλίγων, καὶ κατ' οὐσίαν ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἰσχυ ρίζοντο· διεφέροντο δὲ μόνον, οἱ μὲν ὁμοούσιον, οἱ δὲ ὁμοιοούσιον, τὸν Υἱὸν ὀνομάζοντες. Ταῦτα οἱ μὲν οὕτως, οἱ δὲ ἐκείνως ἐροῦσιν. ῥᾳδίως πείθεσθαι ταύτῃ τῇ πίστει συναινεῖν, τῷ ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τῶν ἐν ταῖς ἔψαις Εκκλησίαις συμβάντων, καὶ ὡς ὁ Μαραθώνιος, καὶ 'Ελεύσιος ὁ Κυζίκου, καὶ Μακεδόνιος, ἐξήλαυνον τοὺς τὸ ὁμοούσιον δοξάζοντας. Καὶ περὶ τῆς ἐκκλησίας τῶν Ναυατιανῶν, ὡς μετετέθη· καὶ ὡς μετὰ τῶν Ὀρθοδόξων ἐκοινώνουν. Ἐν ᾧ δὲ τὰ περὶ Ἰταλίαν, ὡς εἴρηται, ἐγίνετο, Μὴ παραγενόμενοι οἱ παρὰ τῆς συνόδου ἀποσταλέντες πρὸς βασιλέα πρέσβεις. SUZOMENI B cie. flui collecta synodo, formulam fidei quæ Ari- A mini recitata fuerat, in Græcum sermonem trans- tulisse, eamque a se confirmatam publicasse, rumorem ubique spargentes, hanc Nicæ fidem ab universali concilio conscriptam ac decretam fuisse. Hæc porro de industria apud Nicen eos egisse, atque ita favorabili vocabulo appellasse, ut simpli- ciores ad consentiendum huic fidei facilius addu- cerentur, decepti nominum similitudine, et hanc ipsam esse formulam existimantes, quæ Nicææ olim fuerat confirmata. Et hæc quidem dicuntur ab istis. Alii vero alirmant, cum Ariminensis concilii antistites nimia mora fatigati essent, eo quod imperator nec responsum ipsis dare dignaretur, nec ad sua reverti permitteret, ab Arianæ opinionis fautoribus submissos esse quosdam, qui monerent æquum non esse ut unius vocabuli, substantiæ videlicet, gratia, omnes ubique episcopi inter se dissideant, cum liceat similem Patri Filium dicere, et contentionis causas abolere. Quippe Orientales nunquam nisi sublato substantiæ vocabulo, acquie turus esse. Hæc eum isti conciliatores jactarent, episcopos qui in concilio erant, eorum suasioni- bus inductos, formulæ fidei ab Ursacii asseclis tanto studio propositæ consensisse dicunt. Ursacia- nos autem veritos, ne legati qui a concilio ad Imperatorem missi fuerant, reversi, et Occiden- talium ab initio constantiam, et causam cur con- substantialis vocabulum sublatum csset, pateface- rent, legatos apud Nicen Thraciæ detinuisse, tum propter hiemem, tum ob jumentorum publici cursus fatigationem, iter difficile fore prætexentes. Persua- sisse etiam illis ut formulam fidei ab ipsis recita- tam ex Latina lingua in Græcam converterent, atque ita interpretatam ad Orientales episcopos mitterent. Sic enim futurum esse ut hæc formula, að scopum ipsorum composita, id quod studebant perficeret; dolus tamen ab illis minime deprehenderetur, absentibus scilicet iis qui convincere pos- sent Ariminensem synodum a consubstantialis vocabulo non sua sponte recessisse, sed Orientalium causa, quippe qui vocem illam aversarentur. Quod quidem perspicue falsum erat. Omnes enim, demptis admodum paucis, Filium Patri similem secundum substantiam asserebant. In hoc autem solo dissen- tiebant, quod alii quidem Filium homoousion, id est consubstantialemn, dicebant : alii vero homou- sion, id est similis substantiæ. flæc igitur ab aliis quidem hoc modo, ab aliis autem illo gesta esse dicuntur. CAP. XX. De his quæ Orientis Ecclesiis contigerunt : et quem- admodum Marathonius, et Eleusius Cyzicenus, ac Macedonius, Ilomousianos ecclesiis exturba- runt. Item de ecclesia Novatianorum, quomodo translata sit et quod Novatiani cum Orthodoxis communicabanı, Dum ista, quæ diximus, in lalia geruntur 4, ' Socr., lib. ut, c. 38. – C D VALESII ANNOTATIONES. sione mea expressi. VARIORUM. Socrates non meminit legatorum concilii Nicæ detentorum, postquam legationem suam apud imperatorem ob- jissent. Nicephorus historiam hanc narrat, quasi le- gati Nicæ detenti fuissent, antequam imperatorem (11) Ἀπὸ τῶν ἐλεγχόντων. Scribendum puto, ἁπόντων τῶν ἐλεγχόντων, quam scripturam in ver-

παραπλησίῳ τῶν ὀνομάτων ἀπατωμένους, καὶ οἰομέ νους ταύτην εἶναι τὴν ἐν Νικαία βεβαιωθεῖσαν γρα φήν. Ταῦτα μὲν ὧδε λέγουσιν. Οἱ δέ φασιν, ὡς τῆς ἐν ᾿Αριμήνῳ συνόδου τῇ προσεδρίᾳ ταλαιπωρουμένης, ὡς τοῦ βασιλέως μὴ ἀποκρίσεως ἀξιοῦντος τοὺς ἐπισ σκόπους, μήτε ἀναχωρεῖν συγχωροῦντος, οἱ ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως σπουδασται, καθῆκάν τινας συμ βουλεύοντας, ὡς οὐκ ἄξιον ἑνὸς ὀνόματος τοῦ τῆς οὐσίας ἕνεκα διαφέρεσθαι τοὺς πανταχοῦ ἱερέας· ἐξὸν ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λέγειν, καὶ τὰς ἀφορ· μὰς τῆς ἔριδος ἀνελεῖν. Ὡς τῶν ἀνὰ τὴν Ἔω οὔποτε ἡσυχασόντων, εἰ μὴ τὸ τῆς οὐσίας όνομα περιαιρε- θείη. Τοιαῦτα δὲ κομψευομένων τῶν διαλλακτῶν, πεισθῆναι τὴν σύνοδον συναινέσαι τῇ σπουδασθείσῃ συγγραφῇ τοῖς ἀμφὶ τὸν Οὐρσάκιον. Δείσαντας δὲ τούτους, μὴ παραγενόμενοι οἱ παρὰ τῆς συνόδου ἀπο- σταλέντες προς βασιλέα πρέσβεις 1, δήλην ποιήσωσι τῶν δυτικῶν ἐπισκόπων τὴν ἐξ ἀρχῆς ἔνστασιν, καὶ τὴν αἰτίαν τῆς τοῦ ὁμοουσίου ἀναιρέσεως, ἐπισχεῖν τοὺς πρέσβεις ἐν Νίκῃ τῆς Θράκης, διὰ χειμῶνα καὶ ταλαιπωρίαν τῶν δημοσίων νωτοφόρων, προφασισα- μένους μὴ ῥᾳδίαν ἔσεσθαι τὴν ὁδοιπορίαν · πεῖσαι δὲ τὴν ἀναγνωσθεῖσαν παρ' αὐτῶν γραφήν, ἐκ τῆς Ῥω μαίων μεταφράσαι φωνῆς, καὶ Ἑλληνιστί συντεθεί- σαν εκπέμψαι τοῖς ἀνὰ τὴν Ἔω ἐπισκόποις· οὕτω γὰρ συμβήσεσθαι, τὴν μὲν γραφὴν κατορθοῦν αὐτοῖς τὸ σπουδαζόμενον κατὰ σκοπὸν συγκειμένην· μὴ φωραθήσεσθαι δὲ τὸν δόλον ἀπὸ τῶν ἐλεγχόντων (11), ὡς οὐχ εκόντες οἱ ἐν Ἀριμήνῳ τοῦ ὀνόματος τῆς οὐσίας ἀπέστησαν, ἀλλὰ διὰ τὴν εἰς τοὺς ἀνατολικούς σκῆψιν, ὡς ἀποστρεφομένους τὸ ὄνομα. "Οπερ ψεῦ- δος περιφανῶς ἐτύγχανε· πάντες γὰρ πλὴν ὀλίγων, καὶ κατ' οὐσίαν ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἰσχυ ρίζοντο· διεφέροντο δὲ μόνον, οἱ μὲν ὁμοούσιον, οἱ δὲ ὁμοιοούσιον, τὸν Υἱὸν ὀνομάζοντες. Ταῦτα οἱ μὲν οὕτως, οἱ δὲ ἐκείνως ἐροῦσιν. ῥᾳδίως πείθεσθαι ταύτῃ τῇ πίστει συναινεῖν, τῷ ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τῶν ἐν ταῖς ἔψαις Εκκλησίαις συμβάντων, καὶ ὡς ὁ Μαραθώνιος, καὶ 'Ελεύσιος ὁ Κυζίκου, καὶ Μακεδόνιος, ἐξήλαυνον τοὺς τὸ ὁμοούσιον δοξάζοντας. Καὶ περὶ τῆς ἐκκλησίας τῶν Ναυατιανῶν, ὡς μετετέθη· καὶ ὡς μετὰ τῶν Ὀρθοδόξων ἐκοινώνουν. Ἐν ᾧ δὲ τὰ περὶ Ἰταλίαν, ὡς εἴρηται, ἐγίνετο, Μὴ παραγενόμενοι οἱ παρὰ τῆς συνόδου ἀποσταλέντες πρὸς βασιλέα πρέσβεις. SUZOMENI B cie. flui collecta synodo, formulam fidei quæ Ari- A mini recitata fuerat, in Græcum sermonem trans- tulisse, eamque a se confirmatam publicasse, rumorem ubique spargentes, hanc Nicæ fidem ab universali concilio conscriptam ac decretam fuisse. Hæc porro de industria apud Nicen eos egisse, atque ita favorabili vocabulo appellasse, ut simpli- ciores ad consentiendum huic fidei facilius addu- cerentur, decepti nominum similitudine, et hanc ipsam esse formulam existimantes, quæ Nicææ olim fuerat confirmata. Et hæc quidem dicuntur ab istis. Alii vero alirmant, cum Ariminensis concilii antistites nimia mora fatigati essent, eo quod imperator nec responsum ipsis dare dignaretur, nec ad sua reverti permitteret, ab Arianæ opinionis fautoribus submissos esse quosdam, qui monerent æquum non esse ut unius vocabuli, substantiæ videlicet, gratia, omnes ubique episcopi inter se dissideant, cum liceat similem Patri Filium dicere, et contentionis causas abolere. Quippe Orientales nunquam nisi sublato substantiæ vocabulo, acquie turus esse. Hæc eum isti conciliatores jactarent, episcopos qui in concilio erant, eorum suasioni- bus inductos, formulæ fidei ab Ursacii asseclis tanto studio propositæ consensisse dicunt. Ursacia- nos autem veritos, ne legati qui a concilio ad Imperatorem missi fuerant, reversi, et Occiden- talium ab initio constantiam, et causam cur con- substantialis vocabulum sublatum csset, pateface- rent, legatos apud Nicen Thraciæ detinuisse, tum propter hiemem, tum ob jumentorum publici cursus fatigationem, iter difficile fore prætexentes. Persua- sisse etiam illis ut formulam fidei ab ipsis recita- tam ex Latina lingua in Græcam converterent, atque ita interpretatam ad Orientales episcopos mitterent. Sic enim futurum esse ut hæc formula, að scopum ipsorum composita, id quod studebant perficeret; dolus tamen ab illis minime deprehenderetur, absentibus scilicet iis qui convincere pos- sent Ariminensem synodum a consubstantialis vocabulo non sua sponte recessisse, sed Orientalium causa, quippe qui vocem illam aversarentur. Quod quidem perspicue falsum erat. Omnes enim, demptis admodum paucis, Filium Patri similem secundum substantiam asserebant. In hoc autem solo dissen- tiebant, quod alii quidem Filium homoousion, id est consubstantialemn, dicebant : alii vero homou- sion, id est similis substantiæ. flæc igitur ab aliis quidem hoc modo, ab aliis autem illo gesta esse dicuntur. CAP. XX. De his quæ Orientis Ecclesiis contigerunt : et quem- admodum Marathonius, et Eleusius Cyzicenus, ac Macedonius, Ilomousianos ecclesiis exturba- runt. Item de ecclesia Novatianorum, quomodo translata sit et quod Novatiani cum Orthodoxis communicabanı, Dum ista, quæ diximus, in lalia geruntur 4, ' Socr., lib. ut, c. 38. – C D VALESII ANNOTATIONES. sione mea expressi. VARIORUM. Socrates non meminit legatorum concilii Nicæ detentorum, postquam legationem suam apud imperatorem ob- jissent. Nicephorus historiam hanc narrat, quasi le- gati Nicæ detenti fuissent, antequam imperatorem (11) Ἀπὸ τῶν ἐλεγχόντων. Scribendum puto, ἁπόντων τῶν ἐλεγχόντων, quam scripturam in ver-

πρὶν συστῆσαι τὴν ἐν Σελευκεία σύνοδον, μέγισται ταραχαὶ κατὰ τὴν Εω συνέβησαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀμφὶ Ακάκιον καὶ Πατρόφιλον, ἀφελόμενοι Μάξιμον, τὴν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησίαν Κυρίλλῳ ἐπέτρεψαν. Μα- κεδόνιος δὲ τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ τὰς πέριξ πόλεις ετάραττεν ὡς ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακά- ριος (12), συλλαμβανομένους ἔχων Ελεύσιον καὶ Μαραθώνιον. ἂν τὸν μὲν ἤδη πρότερον ἐκ διακόνου τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, καὶ σπουδαῖον ἐπίτροπον πτωχείων τε καὶ μοναχικῶν συνοικιῶν ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν, ἐπίσκοπον Νικομηδέων κατέστησεν· Ελεύ στον δὲ Κυζίκου, οὐκ ἀσήμως ἐν τοῖς βασιλείοις στρα- τευσάμενον. Αμφω δέ φασιν ἀγαθὼ γενέσθαι τὸν βίον· σπουδαίω δὲ κακῶσαι τοὺς ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζοντας, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς οὕτως ὡς Μα κεδόνιος. Οὗτος γὰρ οὐ μόνον ήλαυνε τους παραι- τουμένους αὐτῷ κοινωνεῖν, ἀλλὰ καὶ δεσμώτας εποίει, καὶ δικασταῖς παρεδίδου· τοὺς δὲ καὶ ἄχοντας κοι- νωνεῖν ἐβιάζετο, παϊδάς τε καὶ γυναῖκας ἀμυήτους ἁρπάζων, ἐμυσταγώγει. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πολλὰς πολλαχή Ἐκκλησίας καθείλε, βασιλέως πρόσταγμα προϊσχόμενος, καθαιρεῖσθαι προστάττον τοὺς εὐκτη- ρίους οἴκους τῶν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἶναι ισχυριζομένων. Ἐκ δὴ τῆς τοιαύτης αἰτίας, καὶ ἡ πρὸς τῷ καλουμένῳ Πελαργῷ ἐν Κωνσταντίνου πόλει Ναυατιανῶν ἐκκλησία καθηρέθη. Ηνίκα δὴ λέγεται τοὺς ἀπὸ ταύτης τῆς αἱρέσεως, ἀνδρεῖον ἔργον ἐργά σασθαι· ἴσως δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ὡς ὁμόφροσι συνελάβοντο. Ἐπιταττόντων γὰρ οἷς τοῦτο προστέτακτο λύειν τοῦτον τὸν οἶκον, πανοικί συνελθόντες, οἱ μὲν τὰς ὕλας κατέβαλλον· οἱ δὲ εἰς τὰς ἀντίπεραν Συκᾶς μετεκόμιζον· καὶ ἐν τάχει πέ- μας ἡ σπουδὴ ἔσχεν· ἐκοινώνουν γὰρ τοῦ ἔργου οὐ μόνον ἄνδρες, ἀλλὰ καὶ γυναῖκες καὶ παῖδες · ἕκαστος γὰρ αὐτῶν, Θεῷ τὸ ἔργον προσφέρων, ὑπερφυῶς προὐθυμεῖτο· ὑπὸ τοιαύτης δὲ σπουδῆς τὸν ἴσον τρό που ἥδε ἡ ἐκκλησία ἀνενεώθη, καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου ἐκ τοῦ συμβάντος, ᾿Αναστασία ὠνόμασται. Τελευτήσαν Αφελόμενοι Μάξιμον, τὴν Ἱεροσολύμων Έχε κλησίαν Κυρίλλῳ ἐπέτρεψαν, οὓς ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος. Αφελόμενοι Μάξιμον, δν ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος, τὴν Ἱεροσολύ μων, Μήπως οἱ πρέσβεις δήλην καταστήσωσι τῷ βασιλεῖ τῶν εσπερίων ἱερέων τὴν ἐξ ἀρχῆς ἔνστασιν HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. B - A gravissimi tumultus in Orientis partibus excitati c sunt, priusquam synodus Seleucia congregare- tur. Acacius enim et Patrophilus, pulso Maximo, Hierosolymorum Ecclesiam Cyrillo regendam tra- diderunt, quos Macarius primum ordinaverat, Macedonius vero Constantinopolim et civitates finitimas turbavit, adjatores habens Eleusium et Marathonium. Quorum alterum, qui jam antea diaconus ipsius Ecclesiæ fuerat, et industrius curator ptochotrofiorum, et monasteriorum utri- usque sexus, episcopum Nicomediæ constituit. Eleusium vero, qui prius in palatio splen- dide militaverat, ad Cyzicenum episcopatum promo- vit. Horum uterque vir bonus fuisse dicitur : ambo tamen in vexandis iis qui Filium Patri con- substantialem profitebantur, acerrimi fuere,' licet non eodem modo grassati sint quo Macedonius. Nam iste quidem eos qui communicare ipsi de- · trectabant, non fugavit modo, veruin etiam in vincula conjecit, et judicibus tradidit. Quosdam vero etiam invitos communionem secum inire compulit. Mulieres etiam et parvulos nondum sa- cro lavacro tinctos, per vim rapiens baptizabat. Multas quoque ecclesias passim destruxit, impera- toris mandatum prætendens, quo ecclesiæ illorum destrui jubebantur, qui Filium Patri consubstan- tialem assererent. Hanc ob causain ecclesia quoque Novalianorum Constantinopoli, juxta Pelargum sita, solo æquata est. Quo quidem tempore, secla illius homines fortissimum facinus perpetrasse di- cuntur: Catholicis fortasse eos, utpote idem cum ipsis sentientes, adjuvantibus. Nam cum hi quibus id negotium mandatum fuerat, disturbari eccle- siam juberent, omnes in unum collecti Novatiani, alii materias dejicere cœperunt : alii eas ad subur - banum Sycense, ex adverso situm, comportarunt. Opusque illud celeriter ad exitum perductum est. Non enim viri solum, sed etiam mulieres ac parvuli, VALESII ANNOTATIONES. verba non leguntur apud Nicephorum, et sensum ac seriem orationis prorsus interrumpunt. Collo- canda sunt igitur in fine superioris periodi, hoc modo : D Nam Maximus quidem primum a Ma cario ordinatus fuerat. Cyrillum vero Macarius primo diaconum ordinavit. Postea vero Maximus, cum in Macarii locum successisset, Cyrillum ad presbyterii gradum promovit. Sed Ariani, quorum signiferi erant Acacius ac Patrophilus, Maximo infensi eo quod ad partes Athanasii sese adjunxis- set, episcopatum Hierosolymorum Cyrillo promi- serunt, dummodo is ordinationem Maximi repu- diaret. Qua pollicitationc illectus Cyrillus, diaconus in Ecclesia Hierosolymitana ex presbytero mini- stravit; atque ob hanc impietatem episcopatum Hierosolymorum accepit ab Arianis, ut scribit Hieronymus in Chronico. Sed id factum est diu ante Ariminense concilium, anno Christi 551, ut scribit Baronius. Sozomenus quidem ac Socrates Cyrillum in locum Maximi adbuc viventis subro- gatum esse dicunt. Hieronymus tamen post mortem Maximi ab Arianis id facium esse dicit, cui potius assentior. Porro hic locus aliter quoque restitui potest, huc scilicet modo : etc. Atque id, re attentius examinata, nunc verius puto. Macarius enim moriens Maximum successorem suum designaverat. VARIORUM. adirent. Verba ejus sunt, lib. ix, cap. : Ne no- tam imperatori facerent Occidentalium episcoporum constantiam. Verba Sozomeni ita intelligenda sunt, Legatos Constantinopoli reversos Nicæ fuisse de- tentos, ne ipsi patefacerent artes quibus imperator ejusque aulici usi essent ad infringendam Patrum Arimini detentorum in fide Nicæna retinenda con- stantiam. Athanasius testatur Patres tam Arimini quam Nicaearim passos. Epist. ad Africanos, pag. 718, 719, ed. Commelin. W. LOWTH. (12) Ὡς ήρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος. Hæc

πρὶν συστῆσαι τὴν ἐν Σελευκεία σύνοδον, μέγισται ταραχαὶ κατὰ τὴν Εω συνέβησαν. Οἱ μὲν γὰρ ἀμφὶ Ακάκιον καὶ Πατρόφιλον, ἀφελόμενοι Μάξιμον, τὴν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησίαν Κυρίλλῳ ἐπέτρεψαν. Μα- κεδόνιος δὲ τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ τὰς πέριξ πόλεις ετάραττεν ὡς ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακά- ριος (12), συλλαμβανομένους ἔχων Ελεύσιον καὶ Μαραθώνιον. ἂν τὸν μὲν ἤδη πρότερον ἐκ διακόνου τῆς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας, καὶ σπουδαῖον ἐπίτροπον πτωχείων τε καὶ μοναχικῶν συνοικιῶν ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν, ἐπίσκοπον Νικομηδέων κατέστησεν· Ελεύ στον δὲ Κυζίκου, οὐκ ἀσήμως ἐν τοῖς βασιλείοις στρα- τευσάμενον. Αμφω δέ φασιν ἀγαθὼ γενέσθαι τὸν βίον· σπουδαίω δὲ κακῶσαι τοὺς ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξάζοντας, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς οὕτως ὡς Μα κεδόνιος. Οὗτος γὰρ οὐ μόνον ήλαυνε τους παραι- τουμένους αὐτῷ κοινωνεῖν, ἀλλὰ καὶ δεσμώτας εποίει, καὶ δικασταῖς παρεδίδου· τοὺς δὲ καὶ ἄχοντας κοι- νωνεῖν ἐβιάζετο, παϊδάς τε καὶ γυναῖκας ἀμυήτους ἁρπάζων, ἐμυσταγώγει. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πολλὰς πολλαχή Ἐκκλησίας καθείλε, βασιλέως πρόσταγμα προϊσχόμενος, καθαιρεῖσθαι προστάττον τοὺς εὐκτη- ρίους οἴκους τῶν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἶναι ισχυριζομένων. Ἐκ δὴ τῆς τοιαύτης αἰτίας, καὶ ἡ πρὸς τῷ καλουμένῳ Πελαργῷ ἐν Κωνσταντίνου πόλει Ναυατιανῶν ἐκκλησία καθηρέθη. Ηνίκα δὴ λέγεται τοὺς ἀπὸ ταύτης τῆς αἱρέσεως, ἀνδρεῖον ἔργον ἐργά σασθαι· ἴσως δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ὡς ὁμόφροσι συνελάβοντο. Ἐπιταττόντων γὰρ οἷς τοῦτο προστέτακτο λύειν τοῦτον τὸν οἶκον, πανοικί συνελθόντες, οἱ μὲν τὰς ὕλας κατέβαλλον· οἱ δὲ εἰς τὰς ἀντίπεραν Συκᾶς μετεκόμιζον· καὶ ἐν τάχει πέ- μας ἡ σπουδὴ ἔσχεν· ἐκοινώνουν γὰρ τοῦ ἔργου οὐ μόνον ἄνδρες, ἀλλὰ καὶ γυναῖκες καὶ παῖδες · ἕκαστος γὰρ αὐτῶν, Θεῷ τὸ ἔργον προσφέρων, ὑπερφυῶς προὐθυμεῖτο· ὑπὸ τοιαύτης δὲ σπουδῆς τὸν ἴσον τρό που ἥδε ἡ ἐκκλησία ἀνενεώθη, καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου ἐκ τοῦ συμβάντος, ᾿Αναστασία ὠνόμασται. Τελευτήσαν Αφελόμενοι Μάξιμον, τὴν Ἱεροσολύμων Έχε κλησίαν Κυρίλλῳ ἐπέτρεψαν, οὓς ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος. Αφελόμενοι Μάξιμον, δν ἤρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος, τὴν Ἱεροσολύ μων, Μήπως οἱ πρέσβεις δήλην καταστήσωσι τῷ βασιλεῖ τῶν εσπερίων ἱερέων τὴν ἐξ ἀρχῆς ἔνστασιν HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. IV. B - A gravissimi tumultus in Orientis partibus excitati c sunt, priusquam synodus Seleucia congregare- tur. Acacius enim et Patrophilus, pulso Maximo, Hierosolymorum Ecclesiam Cyrillo regendam tra- diderunt, quos Macarius primum ordinaverat, Macedonius vero Constantinopolim et civitates finitimas turbavit, adjatores habens Eleusium et Marathonium. Quorum alterum, qui jam antea diaconus ipsius Ecclesiæ fuerat, et industrius curator ptochotrofiorum, et monasteriorum utri- usque sexus, episcopum Nicomediæ constituit. Eleusium vero, qui prius in palatio splen- dide militaverat, ad Cyzicenum episcopatum promo- vit. Horum uterque vir bonus fuisse dicitur : ambo tamen in vexandis iis qui Filium Patri con- substantialem profitebantur, acerrimi fuere,' licet non eodem modo grassati sint quo Macedonius. Nam iste quidem eos qui communicare ipsi de- · trectabant, non fugavit modo, veruin etiam in vincula conjecit, et judicibus tradidit. Quosdam vero etiam invitos communionem secum inire compulit. Mulieres etiam et parvulos nondum sa- cro lavacro tinctos, per vim rapiens baptizabat. Multas quoque ecclesias passim destruxit, impera- toris mandatum prætendens, quo ecclesiæ illorum destrui jubebantur, qui Filium Patri consubstan- tialem assererent. Hanc ob causain ecclesia quoque Novalianorum Constantinopoli, juxta Pelargum sita, solo æquata est. Quo quidem tempore, secla illius homines fortissimum facinus perpetrasse di- cuntur: Catholicis fortasse eos, utpote idem cum ipsis sentientes, adjuvantibus. Nam cum hi quibus id negotium mandatum fuerat, disturbari eccle- siam juberent, omnes in unum collecti Novatiani, alii materias dejicere cœperunt : alii eas ad subur - banum Sycense, ex adverso situm, comportarunt. Opusque illud celeriter ad exitum perductum est. Non enim viri solum, sed etiam mulieres ac parvuli, VALESII ANNOTATIONES. verba non leguntur apud Nicephorum, et sensum ac seriem orationis prorsus interrumpunt. Collo- canda sunt igitur in fine superioris periodi, hoc modo : D Nam Maximus quidem primum a Ma cario ordinatus fuerat. Cyrillum vero Macarius primo diaconum ordinavit. Postea vero Maximus, cum in Macarii locum successisset, Cyrillum ad presbyterii gradum promovit. Sed Ariani, quorum signiferi erant Acacius ac Patrophilus, Maximo infensi eo quod ad partes Athanasii sese adjunxis- set, episcopatum Hierosolymorum Cyrillo promi- serunt, dummodo is ordinationem Maximi repu- diaret. Qua pollicitationc illectus Cyrillus, diaconus in Ecclesia Hierosolymitana ex presbytero mini- stravit; atque ob hanc impietatem episcopatum Hierosolymorum accepit ab Arianis, ut scribit Hieronymus in Chronico. Sed id factum est diu ante Ariminense concilium, anno Christi 551, ut scribit Baronius. Sozomenus quidem ac Socrates Cyrillum in locum Maximi adbuc viventis subro- gatum esse dicunt. Hieronymus tamen post mortem Maximi ab Arianis id facium esse dicit, cui potius assentior. Porro hic locus aliter quoque restitui potest, huc scilicet modo : etc. Atque id, re attentius examinata, nunc verius puto. Macarius enim moriens Maximum successorem suum designaverat. VARIORUM. adirent. Verba ejus sunt, lib. ix, cap. : Ne no- tam imperatori facerent Occidentalium episcoporum constantiam. Verba Sozomeni ita intelligenda sunt, Legatos Constantinopoli reversos Nicæ fuisse de- tentos, ne ipsi patefacerent artes quibus imperator ejusque aulici usi essent ad infringendam Patrum Arimini detentorum in fide Nicæna retinenda con- stantiam. Athanasius testatur Patres tam Arimini quam Nicaearim passos. Epist. ad Africanos, pag. 718, 719, ed. Commelin. W. LOWTH. (12) Ὡς ήρξατο χειροτονεῖν ὁ Μακάριος. Hæc

Α τος γὰρ Κωνσταντίου, διαδεξάμενος Ἰουλιανὸς τὴν βασιλείαν, τὸν τόπον τοῖς Ναυατιανοῖς ἀπέδωκε, καὶ τὴν ἐκκλησίαν οἰκοδομῆσαι ἐπέτρεψεν. Ο καὶ ἐγέ νετο, τοῦ λαοῦ προθύμως συλλαβομένου, καὶ τὰς αὐτὰς ὕλας ἐκ τῶν Συκῶν μετακομίσαντος. Καὶ τὰ μὲν ὕστερον ὧδε ἔσχεν. Ἐν δὲ τῷ τότε, μικρού Ναυατιανοὶ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἡνώ- θησαν· ὁμοίως γὰρ περὶ τὸ Θεῖον δοξάζοντες, καὶ κοινῇ ἐλαυνόμενοι, καὶ ἐν ὁμοίαις συμφοραῖς ὄντες, εὔνοι ἀλλήλοις ἦσαν· καὶ εἰς ταὐτὸν συνήεσαν τε, καὶ συνηύχοντο· τοῖς γὰρ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλη- σίας εὐκτήριος οὐκ ἦν οἶκος, ἀλλὰ πάντες πρὸς τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἀφῄρηντο · καὶ ὡς εἰκὸς, ἐκ τῆς συνεχούς ὁμιλας μάτην διαφέρεσθαι πρὸς σφάς λογισάμενοι, κοινωνεῖν ἀλλήλοις ἐβουλεύοντο. Καὶ δὴ τοῦτο ἐγεγόνει, εἰ μὴ βασκανία ὀλίγων, οἶμαι, τὴν τοῦ πλήθους προθυμίαν ἔβλαψεν, ἀρχαῖον εἶναι λόγον ισχυριζομένων παραιτεῖσθαι τοῦτο ποιεῖν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν ἐν Μαντινείᾳ ὑπὸ Μακεδονίου πραχθέν. των· καὶ ὡς ἐξηλάθη του θρόνου, μεταθέμενος τὴν θήκην τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου· καὶ ὡς ὁ Ἰουλιανὸς προεβλήθη Καίσαρ. Κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, καὶ Ἐλεύσιος τὴν ἐν Κυζίκῳ ἐκκλησίαν Ναυατιανῶν ἄρδην καθείλε. Τού των δὲ τῶν κακῶν ἐς τὰ μάλιστα μετέσχον οἱ Μαν- τίνειον οἰκοῦντες, καὶ ἄλλοι Παφλαγόνες. Μαθὼν γὰρ Μακεδόνιος τοὺς πλείους ἐνθάδε τὰ Ναυάτου φρονεῖν, μὴ ἱκανούς τε μόνους εἶναι τούτους (13) τοὺς ἐκκλη σιαστικοὺς ἀπελαύνειν, έπεισε τὸν βασιλέα τέσσαρα τάγματα τῶν στρατιωτῶν ἐκπέμψαι τούτου χάριν. Ωδε γὰρ ᾤετο ἀνθρώπους ἀήθεις ὅπλων, εἰ ὁπλίτας θεάσοιντο, δείσαντας εὐθὺς πρὸς τὴν αὐτοῦ δόξαν μετα θήσεσθαι. Τὸ δὲ ἄλλως ἀπέβη. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Μαντι- νείου πλῆθος γενόμενοι (14), δρεπάναις τε καὶ πελέ κεσι, καὶ ἄλλως ᾗ ἔτυχεν, ἕκαστος σφᾶς ὁπλίσαντες, συνέμιξαν τοῖς στρατιώταις. Καρτερᾶς δὲ μάχης γενομένης, πίπτουσι Παφλαγόνων μὲν πλεῖστοι· τῶν δὲ στρατιωτῶν σχεδόν πάντες. Εντεῦθεν ὡς τηλε κούτων συμφορῶν αἴτιον ὄντα Μακεδόνιον, πολλοὶ τῶν επιτηδείων ἐμέμφοντο. Αποστραφεὶς δὲ καὶ ὁ βατ:- λεὺς, οὐκέτι ὑγιῶς πρὸς αὐτὸν εἶχεν. Επεγένετο γὰρ καὶ μείζονος ἀπεχθείας πρόφασις τοιάδε· Κων- σταντίνου τοῦ βασιλεύσαντος τὴν θήκην ἐβούλετο Μακεδόνιος ἑτέρωθι μεταφέρειν. Ἠπείλει γὰρ πιώ- σιν ὁ ταύτην καλύπτων οἶκος. Τοῦ δὲ λαοῦ, οἱ μὲν Μὴ ἱκανούς τε μόνους εἶναι τοὺς ἐκκλησια- στικοὺς τούτους ἀπελαύνειν. τούτους Τὸ γὰρ ἐκ Μαντινείου πλῆθος, ὁμοῦ γενόμενοι, 1:75 SOZOMENI operam suam contulerant : quippe singuli eorum, perinde ac si opus suum Deo offerrent, incredibili alacritate ferebantur. Pari studio ac celeritate ecclesia illa ad eumdem modum instaurata est, et ab illo deinceps tempore Anastasia ex facto nomi- nata. Etenim post obitum Constantii, Julianus imperium adeptus, locum illum Novatianis resti- tuit, utque ecclesiam illic ædificarent, permisit. Quod quidem factum est, multitudine populi alacri animo operain navante, easdemque materias ex Sycens suburbano iterum transferente. Et hæc quidem postea gesta sunt in hunc modum. Tunc temporis vero, parum abfuit quin Novatiani et Catholici adunati sint. Nam cum de Deo idem sentirent, et simul exagitarentur, easdemque ca- lamitates tolerarent, mutua se benevolentia com- plectebantur et in eumdem locum conveniebant, ac simul precabantur. Nam Catholicis nulla tunc erant oratoria; sed Ariani cuncta illis ademerant. Cumque ex assidua consuetudine, uti verosimile cst, frustra se invicen dissidere cernerent, inter se deinceps communicare decreverant. Quod qui- dem factum fuisset, nisi alacritati multitudinis obstitisset paucorum invidia, qui affirmabant vetus præceptum esse, ut id facere detrectarent. B CAP. XXI. De his quæ Mantinii gesta sunt a Macedonio : et quomodo ob translatum Constantini Magni fere- trum, sua sede expulsus est. Item quomodo Ju- lianus Cæsar factus est. Per idem tempus Eleusius quoque ecclesiam Novatianorum in urbe Cyzico funditus evertit '. Hujusmodi porro malis exagitati sunt, tum reliqui Paphlagones, tum ii præcipue qui Mantinium inco- lebant. Cum enim compertum haberet Ma- cedonius, plerosque illic Novati sectæ adhærere, et ad eos inde expellendos solam ecclesiasticorum manum non sufficere, persuasit imperatori ut quatuor militum cohortes ad id perficiendum mit- teret. Sic enim futurum existimabat ut homines minime armis assueti, simul atque armatos con- spexissent, statim perterrefacti ad ipsius opinio- nem transirent. Verum res aliter evenit. Nam plebs Mantiniensium in unum coacta, arreptis falcibus et securibus, et quo quisque potuit armorum genere instructa, adversus milites pro- gressa est. Gravique prælio conserto, ex Paphla- gonibus quidem plurimi occubuerunt : milites vero prope omnes interfecti sunt. Qua de causa multi ex familiaribus Macedonium reprehende- bant, utpote auctorem tantorum malorum. Impe- rator quoque eum aversatus, non amplius benevolo erga illum animo fuit. Nam et alia quædam gra- Socr., lib. 11, c. 58. G D VALESII ANNOTATIONES. sita sunt vocabula, quæ in hunc modum restitui debent : Ubi ecclesiastici di- cuntur clerici Catholicorum : vero intell- gere oportet Novatianos degentes in Paphlagonia. Notabit obiter studiosus lector jurisdictionem episcopi Constantinopolitani, quæ ad Paphlagonia usque jam tum protendebatur. vocem, quæ suppleri potest hoc modo : etc. Vel certe delenda est vox evosvoi, quam nec Nicephorus agnoscit. (15) Μόνους εἶναι τούτους. Hic quoque transpo- (14) Πλῆθος γενόμενοι. Omissam hic puto esse

Α τος γὰρ Κωνσταντίου, διαδεξάμενος Ἰουλιανὸς τὴν βασιλείαν, τὸν τόπον τοῖς Ναυατιανοῖς ἀπέδωκε, καὶ τὴν ἐκκλησίαν οἰκοδομῆσαι ἐπέτρεψεν. Ο καὶ ἐγέ νετο, τοῦ λαοῦ προθύμως συλλαβομένου, καὶ τὰς αὐτὰς ὕλας ἐκ τῶν Συκῶν μετακομίσαντος. Καὶ τὰ μὲν ὕστερον ὧδε ἔσχεν. Ἐν δὲ τῷ τότε, μικρού Ναυατιανοὶ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἡνώ- θησαν· ὁμοίως γὰρ περὶ τὸ Θεῖον δοξάζοντες, καὶ κοινῇ ἐλαυνόμενοι, καὶ ἐν ὁμοίαις συμφοραῖς ὄντες, εὔνοι ἀλλήλοις ἦσαν· καὶ εἰς ταὐτὸν συνήεσαν τε, καὶ συνηύχοντο· τοῖς γὰρ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλη- σίας εὐκτήριος οὐκ ἦν οἶκος, ἀλλὰ πάντες πρὸς τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἀφῄρηντο · καὶ ὡς εἰκὸς, ἐκ τῆς συνεχούς ὁμιλας μάτην διαφέρεσθαι πρὸς σφάς λογισάμενοι, κοινωνεῖν ἀλλήλοις ἐβουλεύοντο. Καὶ δὴ τοῦτο ἐγεγόνει, εἰ μὴ βασκανία ὀλίγων, οἶμαι, τὴν τοῦ πλήθους προθυμίαν ἔβλαψεν, ἀρχαῖον εἶναι λόγον ισχυριζομένων παραιτεῖσθαι τοῦτο ποιεῖν. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν ἐν Μαντινείᾳ ὑπὸ Μακεδονίου πραχθέν. των· καὶ ὡς ἐξηλάθη του θρόνου, μεταθέμενος τὴν θήκην τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου· καὶ ὡς ὁ Ἰουλιανὸς προεβλήθη Καίσαρ. Κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, καὶ Ἐλεύσιος τὴν ἐν Κυζίκῳ ἐκκλησίαν Ναυατιανῶν ἄρδην καθείλε. Τού των δὲ τῶν κακῶν ἐς τὰ μάλιστα μετέσχον οἱ Μαν- τίνειον οἰκοῦντες, καὶ ἄλλοι Παφλαγόνες. Μαθὼν γὰρ Μακεδόνιος τοὺς πλείους ἐνθάδε τὰ Ναυάτου φρονεῖν, μὴ ἱκανούς τε μόνους εἶναι τούτους (13) τοὺς ἐκκλη σιαστικοὺς ἀπελαύνειν, έπεισε τὸν βασιλέα τέσσαρα τάγματα τῶν στρατιωτῶν ἐκπέμψαι τούτου χάριν. Ωδε γὰρ ᾤετο ἀνθρώπους ἀήθεις ὅπλων, εἰ ὁπλίτας θεάσοιντο, δείσαντας εὐθὺς πρὸς τὴν αὐτοῦ δόξαν μετα θήσεσθαι. Τὸ δὲ ἄλλως ἀπέβη. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Μαντι- νείου πλῆθος γενόμενοι (14), δρεπάναις τε καὶ πελέ κεσι, καὶ ἄλλως ᾗ ἔτυχεν, ἕκαστος σφᾶς ὁπλίσαντες, συνέμιξαν τοῖς στρατιώταις. Καρτερᾶς δὲ μάχης γενομένης, πίπτουσι Παφλαγόνων μὲν πλεῖστοι· τῶν δὲ στρατιωτῶν σχεδόν πάντες. Εντεῦθεν ὡς τηλε κούτων συμφορῶν αἴτιον ὄντα Μακεδόνιον, πολλοὶ τῶν επιτηδείων ἐμέμφοντο. Αποστραφεὶς δὲ καὶ ὁ βατ:- λεὺς, οὐκέτι ὑγιῶς πρὸς αὐτὸν εἶχεν. Επεγένετο γὰρ καὶ μείζονος ἀπεχθείας πρόφασις τοιάδε· Κων- σταντίνου τοῦ βασιλεύσαντος τὴν θήκην ἐβούλετο Μακεδόνιος ἑτέρωθι μεταφέρειν. Ἠπείλει γὰρ πιώ- σιν ὁ ταύτην καλύπτων οἶκος. Τοῦ δὲ λαοῦ, οἱ μὲν Μὴ ἱκανούς τε μόνους εἶναι τοὺς ἐκκλησια- στικοὺς τούτους ἀπελαύνειν. τούτους Τὸ γὰρ ἐκ Μαντινείου πλῆθος, ὁμοῦ γενόμενοι, 1:75 SOZOMENI operam suam contulerant : quippe singuli eorum, perinde ac si opus suum Deo offerrent, incredibili alacritate ferebantur. Pari studio ac celeritate ecclesia illa ad eumdem modum instaurata est, et ab illo deinceps tempore Anastasia ex facto nomi- nata. Etenim post obitum Constantii, Julianus imperium adeptus, locum illum Novatianis resti- tuit, utque ecclesiam illic ædificarent, permisit. Quod quidem factum est, multitudine populi alacri animo operain navante, easdemque materias ex Sycens suburbano iterum transferente. Et hæc quidem postea gesta sunt in hunc modum. Tunc temporis vero, parum abfuit quin Novatiani et Catholici adunati sint. Nam cum de Deo idem sentirent, et simul exagitarentur, easdemque ca- lamitates tolerarent, mutua se benevolentia com- plectebantur et in eumdem locum conveniebant, ac simul precabantur. Nam Catholicis nulla tunc erant oratoria; sed Ariani cuncta illis ademerant. Cumque ex assidua consuetudine, uti verosimile cst, frustra se invicen dissidere cernerent, inter se deinceps communicare decreverant. Quod qui- dem factum fuisset, nisi alacritati multitudinis obstitisset paucorum invidia, qui affirmabant vetus præceptum esse, ut id facere detrectarent. B CAP. XXI. De his quæ Mantinii gesta sunt a Macedonio : et quomodo ob translatum Constantini Magni fere- trum, sua sede expulsus est. Item quomodo Ju- lianus Cæsar factus est. Per idem tempus Eleusius quoque ecclesiam Novatianorum in urbe Cyzico funditus evertit '. Hujusmodi porro malis exagitati sunt, tum reliqui Paphlagones, tum ii præcipue qui Mantinium inco- lebant. Cum enim compertum haberet Ma- cedonius, plerosque illic Novati sectæ adhærere, et ad eos inde expellendos solam ecclesiasticorum manum non sufficere, persuasit imperatori ut quatuor militum cohortes ad id perficiendum mit- teret. Sic enim futurum existimabat ut homines minime armis assueti, simul atque armatos con- spexissent, statim perterrefacti ad ipsius opinio- nem transirent. Verum res aliter evenit. Nam plebs Mantiniensium in unum coacta, arreptis falcibus et securibus, et quo quisque potuit armorum genere instructa, adversus milites pro- gressa est. Gravique prælio conserto, ex Paphla- gonibus quidem plurimi occubuerunt : milites vero prope omnes interfecti sunt. Qua de causa multi ex familiaribus Macedonium reprehende- bant, utpote auctorem tantorum malorum. Impe- rator quoque eum aversatus, non amplius benevolo erga illum animo fuit. Nam et alia quædam gra- Socr., lib. 11, c. 58. G D VALESII ANNOTATIONES. sita sunt vocabula, quæ in hunc modum restitui debent : Ubi ecclesiastici di- cuntur clerici Catholicorum : vero intell- gere oportet Novatianos degentes in Paphlagonia. Notabit obiter studiosus lector jurisdictionem episcopi Constantinopolitani, quæ ad Paphlagonia usque jam tum protendebatur. vocem, quæ suppleri potest hoc modo : etc. Vel certe delenda est vox evosvoi, quam nec Nicephorus agnoscit. (15) Μόνους εἶναι τούτους. Hic quoque transpo- (14) Πλῆθος γενόμενοι. Omissam hic puto esse

ὧδε γενέσθαι συνεχώρουν· οἱ δὲ ἀντεῖχον, ἀνόσιον Α εἶναι ἡγούμενοι, καὶ τῷ ἀνορύττειν ὅμοιον. Συν ελαμβάνοντο δὲ τούτοις καὶ οἱ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου πρεσβεύοντες, μήτε ὑβρίζεσθαι Κωνσταντί νου τὸ σῶμα ὡς ὁμοδόξου ἀνεχόμενοι, καὶ Μακεδονίῳ, οἶμαι, ἐναντίοι εἶναι σπουδάζοντες. Αλλ' ὁ μὲν μηδὲν μελήσας, μετεκόμισε την θήκην εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ἐν ᾗ ᾿Ακακίου τοῦ μάρτυρός ἐστιν ὁ τάφος. Τὸ δὲ πλῆθος, οἱ μὲν τὸ γεγονὸς ἐπαινοῦντες, οἱ δὲ, μεμ- φόμενοι, κατ' αὐτὴν τὴν ἐκκλησίαν εἰς ἀλλήλους ἐτρά- πησαν. Καὶ τελευτῶντες, αὐτόν τε τὸν εὐκτήριον οἶκον καὶ τὸν πέριξ χῶρον αἱμάτων καὶ φόνων ένα έπλησαν. Ο δὲ βασιλεὺς ἔτι διάγων ἐν τῇ πρὸς δύσιν ἀρχομένῃ, τάδε μαθὼν ἐχαλέπαινε· καὶ ὡς ὑβρισμέ- νου τοῦ πατρὸς, καὶ τῶν περὶ τὸν λαὸν ἀτυχημάτων, ἐπῃτιᾶτο Μακεδόνιον, καὶ δι᾿ ὀργῆς εἶχε βουλευσά- Β μενος δὲ τὴν Ἔω καταλαβεῖν, είχετο τῆς ὁδοῦ. Μετα καλεσάμενος δὲ Ἰουλιανὸν (15) τὸν ἀνεψιόν, Καίσαρα κατέστησε, καὶ εἰς τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας πέπομε φεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Περὶ τῆς ἐν Σελευκεία συνόδου. . Ἐν τούτῳ δὲ οἱ ἀπὸ τῆς Εω ἐπίσκοποι ἀμφὶ έκα- τὸν καὶ ἑξήκοντα ὄντες, εἰς Σελεύκειαν την παρά Ἰσαύροις συνῆλθον. Ἔτος δὲ ἦν ἐν ᾧ ὑπάτευεν Εὐσέ βιός τε καὶ Ὑπάτιος συνεληλύθει δὲ αὐτοῖς καὶ Λεωνᾶς, ὁ ἐν ἀξιώματι λαμπρῶς ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευόμενος. ὓς ἐκ προστάγματος Κωνσταντίου τῇ συνόδῳ παρῆν, ὥστε ἐπ' αὐτοῦ γενέσθαι τὴν περὶ τοῦ δόγματος πίστιν. Παρῆν δὲ καὶ Λαυρίκιος, ὁ τῶν στρατιωτῶν τοῦ ἔθνους ἡγεμὼν, εἴ τι δέοι παρα. σκευάσων· ὑπουργεῖν γὰρ αὐτῷ βασιλέως ἐπέταττε γράμματα. Κατὰ δὲ τὸν πρῶτον σύλλογον ἀπολιμπά- νονται ἕτεροί τέ τινες ἐπίσκοποι, καὶ Πατρόφιλος ὁ Σκυθοπόλεως, καὶ Μακεδόνιος ὁ Κωνσταντίνου πό- λέως, καὶ Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύρας. Πρόφασις δὲ γέγονε τοῖς μὲν ἄλλοις ἄλλη· Πατροφίλῳ δὲ ὀφθαλμία, καὶ Μακεδονίῳ νόσος. Ὑπόνοια δὲ ἦν, ὡς δεδιότες ἐγκλή- ματα κατηγόρων, οὐ παρεγένοντο τότε· παραιτου- μένων δὲ τῶν ἄλλων διὰ τὴν τούτων ἀπουσίαν, ἐξε ετάζειν τὰ ἀμφίβολα, καὶ οὕτως ἐκέλευσε Λεωνᾶς τὰς ζητήσεις κινεῖν. Εντεῦθεν οἱ μὲν πρότερον τὸ δόγμα ἐξετάζειν· οἱ δὲ, τοὺς βίους ἀνακρίνειν τῶν κατηγορουμένων ἐν αὐτοῖς· ὧν ἦν Κύριλλος Ἱεροσο- λύμων, καὶ Εὐστάθιος ὁ Σεβαστείας, ἀναγκαῖον ἔλε γον. Πρόφασιν δὲ αὐτοῖς καὶ βασιλέως ἐδίδου γράμ- ματα, πῆ μὲν τοῦτο, πῆ δὲ ἐκεῖνο δηλοῦντα. Ἐκ Ετος δὲ ἦν ἐν ᾧ ὑπάτευεν Εὐσέβιός τε καὶ Υπάτιος. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1V. - 1:78 vioris odii causa accesserat hujusmodi. Constantini imperatoris arcain alio transferre volebat Mace- donius. Ædes enim illa in qua arca erat repo. sita, ruinam minabatur. Ex plebe vero, alii ut id fieret consentiebant: alii contra obsistebant, im- piumn id facinus existimantes, nec secus ac si tumulus effoderetur. His autem sese adjunxerunt ii qui Nicænæ synodi doctrinam sequebantur : qui nee corpus Constantini violari sustinebant, utpote qui ejusdem cum ipsis fuisset sententiam : et Macedonio, ut equidem opinor, adversari stu- debant. Verum ille nil cunctatus, arcam transtulit ad basilicam illam in qua sepulcrum est Acacii martyris. Plebs vero in duas partes divisa, hi factum approbantes, illi contra reprehendentes, in ipsa basilica adversus se mutuo irruerunt. Ipsam denique ecclesiam et vicina loca sanguine ac cædi- bus compleverunt. Imperator vero, qui in Occiden- tis partibus adhuc morabatur, his auditis graviter commotus est : et contumeliam patris sui, plebis- que miserabilem cladem Macedonio imputans, adversus illum excanduit. Cumque ad Orientis partes pergere decrevisset, statim iter arripuit. Et Julianum patruelem ad se accersitum, Cæsarem con- stituit, atque in Gallias misit¹. C D 'Socr., lib, 11, c. 34. • Socr., lib. 11, c. 39. CAP. XXII. De Seleuciensi concilio. Interea vero Orientales episcopi centum circiter ac sexaginta, Seleuciam Isauriæ convenere. An- nus hic erat quo Eusebius et flypatius consulatum gesserunt. Advenerat porro una cum illis Leonas, qui splendido quodam oficio in palatio fungebatur. Quem quidem imperator concilio interesse idcirco jusserat, ut eo præsente de do- ctrina fidei inquireretur. Aderat etiam Lauricius, dux et præses provinciæ, si quid opus foret præ- stiturus. Nam ut hoc ministerio perfungeretur, imperator suis litteris præceperat. Primo conses- su, abfuere tum alii quidam episcopi, tum Patro- plilus Scythopoleos episcopus, et Macedonius Constantinopoleos, et Basilius Ancyra. Et alii qui- dem aliam absentiæ suæ causam prætendebant. Patrophilus vero oculorum dolorem, morbum au- tem Macedonius causabantur. Sed suspicio erat cos dedita opera abfuisse, ne ob crimina accusa- rentur. Cumque cæteri ob istorum absentiam detrectarent controversias de fide examinare, ni- hilominus jussit Leonas ut quæstiones agitarentur. line alii quidem doctrinam fidei ante omnia ex- cutiendam esse dixerunt: alii vero, quæstionem prius habendam esse de vita ac moribus eorum qui inter ipsos accusabantur : ex quorum numero VALESII ANNOTATIONES. zomenus hæc retulit post Ariminense concilium, quod celebratum est anno Christi 359, Eusebio et Hypatio consulibus. Julianus autem Cæsar factus est anno Christi 355, consulatu Arbetionis et Lolliani. VARIORUM. - Is crat annus Domini 359. (15) Μετακαλεσάμενος δὲ Ἰουλιανόν. Male 50-

Α ταύτης δὲ τῆς ἔριδος ἀρξάμενοι, οὐκέτι ὑγιῶς πρὸς 'Αετίου αἵρεσιν τὴν παροῦσαν ἐξέτασιν διαφυγεῖν, ἀλλήλους εἶχον, ἀλλ᾽ εἰς δύο διηρέθησαν. Εκράτει δὲ ὅμως, πρότερον περὶ τοῦ δόγματος την διάλεξιν ποιεῖσθαι. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοὺς τοιούτους καθίσταντο λόγους, τοῖς μὲν ἐδόκει παντελῶς τὸ τῆς οὐσίας ἀν ελεῖν ὄνομα, προϊσχομένοις (16) τὴν πίστιν ἦν οὐ πρὸ πολλοῦ κατὰ τὸ Σίρμιον ὁ Μάρκος συνέθηκε, κατεδέ- ξαντο δὲ οἱ παρατυχόντες ἐν τῷ στρατοπέδω, μεθ' ὧν ἦν καὶ Βασίλειος (17) ὁ τῆς ᾿Αγκύρας ἐπίσκοπος. Τοῖς δὲ πλείοσιν ἐσπουδάζετο ἡ ἐκτεθεῖσα πίστις ἐπὶ τῇ τελεσιουργίᾳ τῆς Ἀντιοχέων Εκκλησίας. Προΐσταν το δὲ μάλιστα τῆς προτέρας γνώμης Ευδόξιος, καὶ ᾿Ακάκιος, καὶ Πατρόφιλος, και Γεώργιος ὁ ᾿Αλεξαν δρείας, καὶ Οὐράνιος ὁ Τύρου, καὶ ἕτεροι τριάκοντα δύο. Τῆς δὲ δευτέρας, Γεώργιος ὁ Λαοδικείας τῆς Συν ρίας, καὶ Ἐλεύσιος ὁ Κυζίκου, καὶ Σωφρόνιος ὁ Πομπηΐου πόλεως τῆς Παφλαγόνος, οἷς οι πλείους εἶποντο. Ὑπενοοῦντο δὲ οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον ἐπίτηδες πρὸς τοὺς ἄλλους περὶ τὸ δόγμα διαφέρεσθαι, καὶ προφάσει ταύτῃ τὰς κατ' αὐτῶν εὐθύνας ἀναιρεῖν· καθότι πρὶν δι᾽ ὧν ἔγραψαν Μακεδονίῳ τῷ Κωνσταν τινουπόλεως ἐπισκόπω, συνομολογήσαντες κατά πάν τα όμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσία, ἀνέδην νῦν ἀπεμάχοντο ταῖς προτέραις ὁμου λογίαις. Εριστικῶς δὲ πολλῶν κινηθέντων, οὐκ ἀνεκτὸν εἶναι ἀνεβόησε Σιλβανὸς ὁ Ταρσοῦ ἐπίσκοπος, καινὴν ἑτέρας πίστεως επεισάγειν γραφὴν παρὰ τὴν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δοκιμασθεῖσαν· ταύτην δὲ μόνην χρή- ναι κρατεῖν. Ἐπὶ τούτῳ δὲ χαλεπῶς ἐνεγκόντες οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, ἐξανέστησαν· οἱ δὲ ἕτερο:, τότε μὲν ἀνέγνωσαν τὰ ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δόξαντα. Τῇ δὲ ὑστεραίᾳ συνελθόντες ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, τὰς θύρας ἀπέκλεισαν καὶ καθ' ἑαυτοὺς γενόμενοι, ἐπεψηφίσαντο του τους (48). Ακάκιος δὲ τὰ μὲν οὕτω γενόμενα διέβαλ λεν· ἰδίᾳ δὲ Λεωνᾷ καὶ Λαυρικίῳ τὴν σπουδαζομένη, αὐτῷ γραφὴν ἐπέδειξε. Τρίτῃ δὲ πάλιν ἡμέρᾳ, οἱ μὲν ἄλλοι συνῆλθον, Μακεδόνιός τε καὶ Βασίλειος οἱ πριν ἀπολειφθέντες. ᾿Ακάκιος δὲ καὶ οἱ ἀμφ' αὐτὸν οὐκ ἠξίουν τοῦ συλλόγου κοινωνεῖν, εἰ μὴ πρότερον ἐξέλ θωσιν οἱ πρὸς αὐτῶν καθῃρημένοι καὶ κατηγορηθέν- τες· καὶ τοῦτο ἐγένετο. Συνεχώρουν γὰρ οἱ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου μέρους, υπολαβόντες ᾿Ακάκιον ταύτην πρό- φασιν θηρᾶσθαι διαλῦσαι τὴν σύνοδον, ὡς καὶ τὴν τούτοις, άπεψηφί σαντο τούτους, SOZOMENI B erat Cyrillus Hierosolymorum episcopus, et Eusta- thius Sebastiæ. Contentionis autem causam eis præ- bebant ipse quoque imperatoris litteræ, quibus nunc hoc, nunc illud mandabatur. Ab hujusmodi contentione semel exorsi, non amplius mutua se benevolentia complectebantur, sed in duas partes discessere. Prævaluit tamen ut prius de doctrina fidei disputaretur. Ubi vero ad hujusmodi ventum est disputationes, aliis quidem placebat ut nomen substantiæ prorsus e medio tolleretur : pretend bantque formulam fidei quam paulo ante Marcus Sirmii composuerat, et quam tum alii susceperant episcopi qui tum erant in comitatu, tum Basilius episcopus Ancyra. Plures vero eam preferebant fidem, quæ in dedicatione Antiochensis ecclesiæ fuerat pronulgata. Priori sententiæ patrocinabantur " imprimis Eudoxius, Acacius et Patrophilus, Geor- gius item Alexandrinus, et Uranius episcopus Tyri, aliique triginta duo. Posteriori vero Georgius Lao- Hicenus Syria, Eleusius Cyzici, et Sophronius Pompeiopolis Paphlagoniæ, quos major pars an- tistitum sequebatur. Porro non levis suspicio erat, Acacianos de industria in doctrina fidei ab aliis dissidere, eoque prætextu quæstionem quæ de cri⚫ minibus ipsorum habenda erat, eludere. Nam cum antea scriptis litteris ad Macedonium Constanti- nopolitanum episcopum, Filium Patri per omnia similem, ejusdemque esse substantiæ confessi fuissent, tunc perfricta fronte priorem confessio- nem suam impugnabant. Post multa ingenti con- C tentione utrinque agilata, Silvanua episcopus Tarsi proclamavit, ferendum non esse ut 164, no- va fidei formula induceretur, præter illam quæ Antiochiæ probata esset: eamque solam ratam esse oportere. Acaciani vero id moleste ferentes, e concilio discesserunt. Residui tum quidem ea quæ Antiochiæ decreta fuerant, recitarunt. Po- slera die in ecclesiam convenientes, fores occlu- serunt. Remotisque arbitris, decreta illa suffragiis suis confirmarunt. At vero Acacius, ea quidem quæ sic gesta erant, reprehendit. Privatim vero Leonæ ac Lauricio formulam fidei, pro qua ipse propugnabat, ostendit. Tertio die iidem rursus conveniunt, et una cum illis Macedonius ac Basi- D VALESII ANNOTATIONES. telligit fidei formulam Sirmiensem, quæ consules habebat ascriptos Eusebium et flypatium. Hanc enim dictaverat Marcus, ut supra notavi ex epi- stola Germinii ad Valentem, quæ refertur in Fra- gmentis Hilarii. Quare fallitur Socrates, qui Mar- cum dictasse scribit formulam fidei eam quæ in Sirniensi concilio adversus Photinum promulgata est. Hanc enim a Basilio Ancyrano potius dicta- tam esse crediderim, quippe qui in illo concilio primas partes_egit. capite hujus libri, ubi Sozomenus narrat qua- liter Basilius Ancyranus ad comitatum imperatoris venerit, qui tum Sirmii degebat ; atque ibi Mar- cum Arethusium, Georgium Alexandrinum. Va- lentem, et alios quosdam invenerit. Qui cum for- mulam quamdam fidei conscripsissent, in qua no- men substantiæ suppressum erat, eam ab omnibas episcopis suscipi ac subscriptionibus firmari stu- duerunt. Porro hic mirari subit Basilium, qui in synodo Ancyrana eos qui substantiæ nomen in con- ventu Sirmiensi rejecerant, tam severe damnave- rat. Idem tamen postea apud Sirmium formulæ fidei a Marco dictate subscripsit, quæ nomen sub- stantiæ non habebat. tur ut legit Christophorsonus. Camden conjecturam in codice Savilii annotatam ad latus reperi. Sed in Fukeliano codice scribitur quod tamen non probo. (16) Τὴν πίστιν ἣν οὐ πρὸ πολλοῦ Μάρκος. Ιn- (17) Μεθ' ὧν ἦν καὶ Βασίλειος. Vide supra in (18) Ἐπεψηφίσαντο τούτους. Scribendum vide-

Α ταύτης δὲ τῆς ἔριδος ἀρξάμενοι, οὐκέτι ὑγιῶς πρὸς 'Αετίου αἵρεσιν τὴν παροῦσαν ἐξέτασιν διαφυγεῖν, ἀλλήλους εἶχον, ἀλλ᾽ εἰς δύο διηρέθησαν. Εκράτει δὲ ὅμως, πρότερον περὶ τοῦ δόγματος την διάλεξιν ποιεῖσθαι. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοὺς τοιούτους καθίσταντο λόγους, τοῖς μὲν ἐδόκει παντελῶς τὸ τῆς οὐσίας ἀν ελεῖν ὄνομα, προϊσχομένοις (16) τὴν πίστιν ἦν οὐ πρὸ πολλοῦ κατὰ τὸ Σίρμιον ὁ Μάρκος συνέθηκε, κατεδέ- ξαντο δὲ οἱ παρατυχόντες ἐν τῷ στρατοπέδω, μεθ' ὧν ἦν καὶ Βασίλειος (17) ὁ τῆς ᾿Αγκύρας ἐπίσκοπος. Τοῖς δὲ πλείοσιν ἐσπουδάζετο ἡ ἐκτεθεῖσα πίστις ἐπὶ τῇ τελεσιουργίᾳ τῆς Ἀντιοχέων Εκκλησίας. Προΐσταν το δὲ μάλιστα τῆς προτέρας γνώμης Ευδόξιος, καὶ ᾿Ακάκιος, καὶ Πατρόφιλος, και Γεώργιος ὁ ᾿Αλεξαν δρείας, καὶ Οὐράνιος ὁ Τύρου, καὶ ἕτεροι τριάκοντα δύο. Τῆς δὲ δευτέρας, Γεώργιος ὁ Λαοδικείας τῆς Συν ρίας, καὶ Ἐλεύσιος ὁ Κυζίκου, καὶ Σωφρόνιος ὁ Πομπηΐου πόλεως τῆς Παφλαγόνος, οἷς οι πλείους εἶποντο. Ὑπενοοῦντο δὲ οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον ἐπίτηδες πρὸς τοὺς ἄλλους περὶ τὸ δόγμα διαφέρεσθαι, καὶ προφάσει ταύτῃ τὰς κατ' αὐτῶν εὐθύνας ἀναιρεῖν· καθότι πρὶν δι᾽ ὧν ἔγραψαν Μακεδονίῳ τῷ Κωνσταν τινουπόλεως ἐπισκόπω, συνομολογήσαντες κατά πάν τα όμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσία, ἀνέδην νῦν ἀπεμάχοντο ταῖς προτέραις ὁμου λογίαις. Εριστικῶς δὲ πολλῶν κινηθέντων, οὐκ ἀνεκτὸν εἶναι ἀνεβόησε Σιλβανὸς ὁ Ταρσοῦ ἐπίσκοπος, καινὴν ἑτέρας πίστεως επεισάγειν γραφὴν παρὰ τὴν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δοκιμασθεῖσαν· ταύτην δὲ μόνην χρή- ναι κρατεῖν. Ἐπὶ τούτῳ δὲ χαλεπῶς ἐνεγκόντες οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, ἐξανέστησαν· οἱ δὲ ἕτερο:, τότε μὲν ἀνέγνωσαν τὰ ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δόξαντα. Τῇ δὲ ὑστεραίᾳ συνελθόντες ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ, τὰς θύρας ἀπέκλεισαν καὶ καθ' ἑαυτοὺς γενόμενοι, ἐπεψηφίσαντο του τους (48). Ακάκιος δὲ τὰ μὲν οὕτω γενόμενα διέβαλ λεν· ἰδίᾳ δὲ Λεωνᾷ καὶ Λαυρικίῳ τὴν σπουδαζομένη, αὐτῷ γραφὴν ἐπέδειξε. Τρίτῃ δὲ πάλιν ἡμέρᾳ, οἱ μὲν ἄλλοι συνῆλθον, Μακεδόνιός τε καὶ Βασίλειος οἱ πριν ἀπολειφθέντες. ᾿Ακάκιος δὲ καὶ οἱ ἀμφ' αὐτὸν οὐκ ἠξίουν τοῦ συλλόγου κοινωνεῖν, εἰ μὴ πρότερον ἐξέλ θωσιν οἱ πρὸς αὐτῶν καθῃρημένοι καὶ κατηγορηθέν- τες· καὶ τοῦτο ἐγένετο. Συνεχώρουν γὰρ οἱ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου μέρους, υπολαβόντες ᾿Ακάκιον ταύτην πρό- φασιν θηρᾶσθαι διαλῦσαι τὴν σύνοδον, ὡς καὶ τὴν τούτοις, άπεψηφί σαντο τούτους, SOZOMENI B erat Cyrillus Hierosolymorum episcopus, et Eusta- thius Sebastiæ. Contentionis autem causam eis præ- bebant ipse quoque imperatoris litteræ, quibus nunc hoc, nunc illud mandabatur. Ab hujusmodi contentione semel exorsi, non amplius mutua se benevolentia complectebantur, sed in duas partes discessere. Prævaluit tamen ut prius de doctrina fidei disputaretur. Ubi vero ad hujusmodi ventum est disputationes, aliis quidem placebat ut nomen substantiæ prorsus e medio tolleretur : pretend bantque formulam fidei quam paulo ante Marcus Sirmii composuerat, et quam tum alii susceperant episcopi qui tum erant in comitatu, tum Basilius episcopus Ancyra. Plures vero eam preferebant fidem, quæ in dedicatione Antiochensis ecclesiæ fuerat pronulgata. Priori sententiæ patrocinabantur " imprimis Eudoxius, Acacius et Patrophilus, Geor- gius item Alexandrinus, et Uranius episcopus Tyri, aliique triginta duo. Posteriori vero Georgius Lao- Hicenus Syria, Eleusius Cyzici, et Sophronius Pompeiopolis Paphlagoniæ, quos major pars an- tistitum sequebatur. Porro non levis suspicio erat, Acacianos de industria in doctrina fidei ab aliis dissidere, eoque prætextu quæstionem quæ de cri⚫ minibus ipsorum habenda erat, eludere. Nam cum antea scriptis litteris ad Macedonium Constanti- nopolitanum episcopum, Filium Patri per omnia similem, ejusdemque esse substantiæ confessi fuissent, tunc perfricta fronte priorem confessio- nem suam impugnabant. Post multa ingenti con- C tentione utrinque agilata, Silvanua episcopus Tarsi proclamavit, ferendum non esse ut 164, no- va fidei formula induceretur, præter illam quæ Antiochiæ probata esset: eamque solam ratam esse oportere. Acaciani vero id moleste ferentes, e concilio discesserunt. Residui tum quidem ea quæ Antiochiæ decreta fuerant, recitarunt. Po- slera die in ecclesiam convenientes, fores occlu- serunt. Remotisque arbitris, decreta illa suffragiis suis confirmarunt. At vero Acacius, ea quidem quæ sic gesta erant, reprehendit. Privatim vero Leonæ ac Lauricio formulam fidei, pro qua ipse propugnabat, ostendit. Tertio die iidem rursus conveniunt, et una cum illis Macedonius ac Basi- D VALESII ANNOTATIONES. telligit fidei formulam Sirmiensem, quæ consules habebat ascriptos Eusebium et flypatium. Hanc enim dictaverat Marcus, ut supra notavi ex epi- stola Germinii ad Valentem, quæ refertur in Fra- gmentis Hilarii. Quare fallitur Socrates, qui Mar- cum dictasse scribit formulam fidei eam quæ in Sirniensi concilio adversus Photinum promulgata est. Hanc enim a Basilio Ancyrano potius dicta- tam esse crediderim, quippe qui in illo concilio primas partes_egit. capite hujus libri, ubi Sozomenus narrat qua- liter Basilius Ancyranus ad comitatum imperatoris venerit, qui tum Sirmii degebat ; atque ibi Mar- cum Arethusium, Georgium Alexandrinum. Va- lentem, et alios quosdam invenerit. Qui cum for- mulam quamdam fidei conscripsissent, in qua no- men substantiæ suppressum erat, eam ab omnibas episcopis suscipi ac subscriptionibus firmari stu- duerunt. Porro hic mirari subit Basilium, qui in synodo Ancyrana eos qui substantiæ nomen in con- ventu Sirmiensi rejecerant, tam severe damnave- rat. Idem tamen postea apud Sirmium formulæ fidei a Marco dictate subscripsit, quæ nomen sub- stantiæ non habebat. tur ut legit Christophorsonus. Camden conjecturam in codice Savilii annotatam ad latus reperi. Sed in Fukeliano codice scribitur quod tamen non probo. (16) Τὴν πίστιν ἣν οὐ πρὸ πολλοῦ Μάρκος. Ιn- (17) Μεθ' ὧν ἦν καὶ Βασίλειος. Vide supra in (18) Ἐπεψηφίσαντο τούτους. Scribendum vide-

καὶ σφᾶς αὐτοὺς τὰς εὐθύνας τῶν κατηγορουμένων. Ἐπεὶ δὲ πάντες παρῆσαν, βιβλίον ἔφη Λεωνᾶς ἔχειν, ἐπιδοθὲν παρὰ τῶν ἀμφὶ ᾿Ακάκιον· τὸ δὲ, πίστεως ἦν γραφὴ σὺν προοιμίῳ τινί · καὶ τοὺς ἄλλους ἐλάν- θανεν. Εκὼν γὰρ τοῦτο καὶ Λεωνᾶς ἀπεκρύψατο, τα ᾿Ακακίου φρονῶν. Ὡς δὲ ἀνεγνώσθη, θορύβου πλήρης ὁ σύλλογος γέγονεν. Εδήλου γάρ, ώς βασιλέως προς τάξαντος μηδὲν ἐπεισάγειν τῇ πίστει παρὰ τὰς ἱε ράς Γραφάς, ἐπαγόμενοί τινες τοὺς καθῃρημένους ἐκ διαφόρων ἐθνῶν, καὶ τοὺς παρανόμως ἐπισκόπους καταστάντας, ετάραξαν τὴν σύνοδον· καὶ τοὺς μὲν αὐτῶν ὕβρισαν· τοὺς δὲ λαλεῖν οὐ συνεχώρησαν. Σας Σφᾶς δὲ, τὴν ἐκτεθεῖσαν πίστιν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ μὴ ἀποφυγεῖν, εἰ καὶ πρὸς τὴν τότε συμβᾶσαν ζήτησιν, οἱ συνελθόν τες ἐκεῖσε ταύτην τὴν γραφὴν εἰσηγήσαντο. Ἐπεὶ δὲ τὸ ὁμοούσιον, καὶ τὸ ὁμοιοούσιον εἰσέτι νῦν πολ- Β λοὺς θορυβεῖ, ἀρτίως δὲ καινοτομεῖν τινες ἐπιχει- ροῦσι τὸ ἀνόμοιον τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα· διὰ τοῦτο τὸ μὲν ὁμοούσιον καὶ τὸ ὁμοιοούσιον ἐκβάλ- λειν χρεών, ὡς ἀλλότριον Γραφῶν· ἀποκηρύττειν δὲ τὰ ἀνόμοιον· τὸ δὲ ὅμοιον Υἱοῦ πρὸς Πατέρα σαφῶς ὁμολογεῖν. Ἔστι γάρ, ὥς πού φησι Παῦλος ὁ ἀπόστο λος, εἰκὼν τοῦ ἀοράτου Θεοῦ. Ταῦτα προοιμιασάμε- νοι, ἑξῆς πίστεως ἐπισυνῆψαν γραφήν, μήτε τοῖς ἐν Νικαίᾳ, μήτε τοῖς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δόξασι συνάδουσαν· ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω συγκειμένην, ὡς καὶ τοὺς τὰ ᾿Αρείου καὶ τὰ 'Αετίου φρονοῦντας μηδὲν δοκεῖν ἁμαρτάνειν, εἰ καὶ ὧδε πιστεύουσι. Παραδραμόντες γὰρ τὰ ὀνόματα δι' ὧν τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐκβάλλουσιν οἱ ἐν Νικαία συνελθόντες· σιωπήσαντες δὲ καὶ ὡς ἀναλλοίωτός ἐστι τῆς θεότητος ὁ Υἱὸς, οὐσίας τε καὶ βουλῆς καὶ δυνά- μεως καὶ δόξης ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρὸς, οἷα τῇ ἐν ᾿Αντιοχεία συνόδω είρηται· ὡμολόγησαν πιο .στεύειν εἰς Πατέρα, πιστεύειν δὲ καὶ εἰς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Εφ' ἑκάστῳ δὲ ἐπιθέτοις ὀνό- μασι κοινοῖς τισι χρησάμενοι, & μήτε αὐτοῖς, μήτε τοῖς ἐναντία δοξάζουσιν εμάχοντο, τοὺς ἄλλως πιο στεύοντας ἀλλοτρίους τῆς καθόλου Εκκλησίας έψη φίσαντο. Τοιάδε μὲν τὸ παρὰ Λεωνᾶ προκομισθέν βιβλίον περιεῖχεν, ὑπ' αὐτοῦ δὲ Ἀκακίου (19) καὶ τῶν αὐτῷ πειθομένων ὑπογεγραμμένον. Μετὰ δὲ τὴν τούτου ἀνάγνωσιν, ἀναβοήσας Σωφρόνιος ὁ Παφλαγών, Εἰ τὸ ἑκάστης ἡμέρας, ἔφη, ἰδίαν ἐκτίθεσθαι βούλη- σιν, πίστεώς ἐστιν ἔκθεσις, ἐπιλείψει ἡμᾶς ἡ τῆς ἀληθείας ἀκρίβεια. Ισχυριζομένου δὲ ᾿Ακακίου, μη- δὲν κωλύειν ἑτέραν ὑπαγορευθῆναι γραφήν, είγε ἅπαξ καὶ ἡ ἐν Νικαίᾳ πίστις μετεποιήθη, καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις· ὑπολαβὼν Ελεύσιος (20), 'Αλλ' ή ὑπ' αὐτοῦ τε Ἀκακίου, Ελεύσιος. πολλάκις Ὁ δὲ ᾿Ακάκιος ἰσχυρίζετο μηδὲν εἶναι τὸ ἐμποδὼν ἑτέραν πίστιν εἰσάγειν, ἐπεὶ καθάπαξ ἡ ἐν Νικαία πίστις μετεποιήθη, καὶ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ δὴ καὶ πολλάκις. καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις, ἑτέραν ὑπαγορευθῆναι γρα φήν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. 1V. vero et qui ab illius partibus stabant, in conses- sum venire recusarunt, nisi prius episcopi ab ipsis depositi accusatique, e concilio egrederentur. Id- que ita factum est. Nam qui ex altera parte erant, id fieri permiserunt, cum existimarent Acacium hanc dissolvendi concilii occasionem captare, quo et hæresis Aetii imminenti examini subtrahere, tur, et ipsi quæstionem de criminibus quorum ar- cessebantur, effugerent. Postquam universi ad- fuere, Leonas libellum se habere dixit traditum ab Acacianis. Erat bic libellus, formula fidei cum promio quodam ; idque cateros omnes latebat. Nam et Leonas idem cum Acacio sentiens, eum libellum de industria in occulto habuerat. Ubi vero recita- A lius, qui superioribus diebus abfuerant. Acacius D substantiae, consilii, virtutis et gloriæ Patris ia- Coloss. 1, 15. C . tus est libellus, ingens in conventu episcoporum tumultus exstitit. Indicabat enim hic libellus quod, cum imperator jussisset ne quid novi præter sacras Scripturas in fidem inveheretur, nonnulli tamen adductis secum episcopis ex variis provinciis, quo- rum alii depositi fuerant, alii vero illegitime ordi- nati, concilium perturbassent : et alios quidem ex ipsis contumelia affecissent ; alios autem loqui prohibuissent. Se porro fidem Antiochiæ exposi- tam non repudiare, licet illi qui tum in ea urbe congregati sunt, propter quæstionem tunc excita - tam, eam formulam condiderint. Cæterum quo- niam hæc vocabula homoousion et homœousion multos etiamnum turbarent, et quidam paulo antea dissimilitudinem Filii cum Patre inducere cœpis- sent, idcirco cas voces honoousion et homœou- sion, tanquam alienas a sacris Scripturis, rejici oportere; anomœon vero condemnandum esse: et similem Patri Filium aperte confitendum. Est enim, ut Paulus apostolus alicubi dicit, imago Dei invisibilis. Hæc præfati, fidei formulan) postea subjiciunt, nec cum Nicænæ, nee cum Antiochenæ decretis consentientem: sed ita omnino compo- sitam; ut neque Ariani, neque Aetiani quidquam peccare sibi viderentur, si eo modo crederent. Præ- termissis enim vocabulis quibus Nicæni concilii Patres ad rejiciendam Arii opinionem utuntur : omissis etiam iis quæ ab Antiochena synodo dicun- tur, Filium scilicet deitate immutabilem esse, et ginem, nulla in re discrepantemn: confessi sunt se credere in Patrem, credere item in Filium, ac Spiritum sanctum. Ad singulas autem per- VALESII ANNOTATIONES. etc., ante hæc verba po nenda est subdistinctio. Porro hæc formula fidei ab Acacio edita, habetur apud Epiphanium in hæ- resi Semi-arianorum, additis nominibus episcopo- rum qui ei formulæ subscripserunt. Post vocem apponenda est media distinctio, ut in versione mea feci. Ita certe legit Nicephorus, qui hune Sozomeni locum sic ex- pressit: Ρossunt etiam hæc verba, aliter construi, ut referantur ad ea quæ præcesserunt, Atque ita locus erit vertendus : Cumque afir - maret Acacius nihil obstare quominus post immula- (17) Υπ' αὐτοῦ δὲ 'Ακακίου. Scribendum est, (20) Καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις ὑπολαβὼν

καὶ σφᾶς αὐτοὺς τὰς εὐθύνας τῶν κατηγορουμένων. Ἐπεὶ δὲ πάντες παρῆσαν, βιβλίον ἔφη Λεωνᾶς ἔχειν, ἐπιδοθὲν παρὰ τῶν ἀμφὶ ᾿Ακάκιον· τὸ δὲ, πίστεως ἦν γραφὴ σὺν προοιμίῳ τινί · καὶ τοὺς ἄλλους ἐλάν- θανεν. Εκὼν γὰρ τοῦτο καὶ Λεωνᾶς ἀπεκρύψατο, τα ᾿Ακακίου φρονῶν. Ὡς δὲ ἀνεγνώσθη, θορύβου πλήρης ὁ σύλλογος γέγονεν. Εδήλου γάρ, ώς βασιλέως προς τάξαντος μηδὲν ἐπεισάγειν τῇ πίστει παρὰ τὰς ἱε ράς Γραφάς, ἐπαγόμενοί τινες τοὺς καθῃρημένους ἐκ διαφόρων ἐθνῶν, καὶ τοὺς παρανόμως ἐπισκόπους καταστάντας, ετάραξαν τὴν σύνοδον· καὶ τοὺς μὲν αὐτῶν ὕβρισαν· τοὺς δὲ λαλεῖν οὐ συνεχώρησαν. Σας Σφᾶς δὲ, τὴν ἐκτεθεῖσαν πίστιν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ μὴ ἀποφυγεῖν, εἰ καὶ πρὸς τὴν τότε συμβᾶσαν ζήτησιν, οἱ συνελθόν τες ἐκεῖσε ταύτην τὴν γραφὴν εἰσηγήσαντο. Ἐπεὶ δὲ τὸ ὁμοούσιον, καὶ τὸ ὁμοιοούσιον εἰσέτι νῦν πολ- Β λοὺς θορυβεῖ, ἀρτίως δὲ καινοτομεῖν τινες ἐπιχει- ροῦσι τὸ ἀνόμοιον τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα· διὰ τοῦτο τὸ μὲν ὁμοούσιον καὶ τὸ ὁμοιοούσιον ἐκβάλ- λειν χρεών, ὡς ἀλλότριον Γραφῶν· ἀποκηρύττειν δὲ τὰ ἀνόμοιον· τὸ δὲ ὅμοιον Υἱοῦ πρὸς Πατέρα σαφῶς ὁμολογεῖν. Ἔστι γάρ, ὥς πού φησι Παῦλος ὁ ἀπόστο λος, εἰκὼν τοῦ ἀοράτου Θεοῦ. Ταῦτα προοιμιασάμε- νοι, ἑξῆς πίστεως ἐπισυνῆψαν γραφήν, μήτε τοῖς ἐν Νικαίᾳ, μήτε τοῖς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ δόξασι συνάδουσαν· ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω συγκειμένην, ὡς καὶ τοὺς τὰ ᾿Αρείου καὶ τὰ 'Αετίου φρονοῦντας μηδὲν δοκεῖν ἁμαρτάνειν, εἰ καὶ ὧδε πιστεύουσι. Παραδραμόντες γὰρ τὰ ὀνόματα δι' ὧν τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἐκβάλλουσιν οἱ ἐν Νικαία συνελθόντες· σιωπήσαντες δὲ καὶ ὡς ἀναλλοίωτός ἐστι τῆς θεότητος ὁ Υἱὸς, οὐσίας τε καὶ βουλῆς καὶ δυνά- μεως καὶ δόξης ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρὸς, οἷα τῇ ἐν ᾿Αντιοχεία συνόδω είρηται· ὡμολόγησαν πιο .στεύειν εἰς Πατέρα, πιστεύειν δὲ καὶ εἰς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Εφ' ἑκάστῳ δὲ ἐπιθέτοις ὀνό- μασι κοινοῖς τισι χρησάμενοι, & μήτε αὐτοῖς, μήτε τοῖς ἐναντία δοξάζουσιν εμάχοντο, τοὺς ἄλλως πιο στεύοντας ἀλλοτρίους τῆς καθόλου Εκκλησίας έψη φίσαντο. Τοιάδε μὲν τὸ παρὰ Λεωνᾶ προκομισθέν βιβλίον περιεῖχεν, ὑπ' αὐτοῦ δὲ Ἀκακίου (19) καὶ τῶν αὐτῷ πειθομένων ὑπογεγραμμένον. Μετὰ δὲ τὴν τούτου ἀνάγνωσιν, ἀναβοήσας Σωφρόνιος ὁ Παφλαγών, Εἰ τὸ ἑκάστης ἡμέρας, ἔφη, ἰδίαν ἐκτίθεσθαι βούλη- σιν, πίστεώς ἐστιν ἔκθεσις, ἐπιλείψει ἡμᾶς ἡ τῆς ἀληθείας ἀκρίβεια. Ισχυριζομένου δὲ ᾿Ακακίου, μη- δὲν κωλύειν ἑτέραν ὑπαγορευθῆναι γραφήν, είγε ἅπαξ καὶ ἡ ἐν Νικαίᾳ πίστις μετεποιήθη, καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις· ὑπολαβὼν Ελεύσιος (20), 'Αλλ' ή ὑπ' αὐτοῦ τε Ἀκακίου, Ελεύσιος. πολλάκις Ὁ δὲ ᾿Ακάκιος ἰσχυρίζετο μηδὲν εἶναι τὸ ἐμποδὼν ἑτέραν πίστιν εἰσάγειν, ἐπεὶ καθάπαξ ἡ ἐν Νικαία πίστις μετεποιήθη, καὶ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ δὴ καὶ πολλάκις. καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις, ἑτέραν ὑπαγορευθῆναι γρα φήν. HISTORIA ECCLESIASTICA. - · LIB. 1V. vero et qui ab illius partibus stabant, in conses- sum venire recusarunt, nisi prius episcopi ab ipsis depositi accusatique, e concilio egrederentur. Id- que ita factum est. Nam qui ex altera parte erant, id fieri permiserunt, cum existimarent Acacium hanc dissolvendi concilii occasionem captare, quo et hæresis Aetii imminenti examini subtrahere, tur, et ipsi quæstionem de criminibus quorum ar- cessebantur, effugerent. Postquam universi ad- fuere, Leonas libellum se habere dixit traditum ab Acacianis. Erat bic libellus, formula fidei cum promio quodam ; idque cateros omnes latebat. Nam et Leonas idem cum Acacio sentiens, eum libellum de industria in occulto habuerat. Ubi vero recita- A lius, qui superioribus diebus abfuerant. Acacius D substantiae, consilii, virtutis et gloriæ Patris ia- Coloss. 1, 15. C . tus est libellus, ingens in conventu episcoporum tumultus exstitit. Indicabat enim hic libellus quod, cum imperator jussisset ne quid novi præter sacras Scripturas in fidem inveheretur, nonnulli tamen adductis secum episcopis ex variis provinciis, quo- rum alii depositi fuerant, alii vero illegitime ordi- nati, concilium perturbassent : et alios quidem ex ipsis contumelia affecissent ; alios autem loqui prohibuissent. Se porro fidem Antiochiæ exposi- tam non repudiare, licet illi qui tum in ea urbe congregati sunt, propter quæstionem tunc excita - tam, eam formulam condiderint. Cæterum quo- niam hæc vocabula homoousion et homœousion multos etiamnum turbarent, et quidam paulo antea dissimilitudinem Filii cum Patre inducere cœpis- sent, idcirco cas voces honoousion et homœou- sion, tanquam alienas a sacris Scripturis, rejici oportere; anomœon vero condemnandum esse: et similem Patri Filium aperte confitendum. Est enim, ut Paulus apostolus alicubi dicit, imago Dei invisibilis. Hæc præfati, fidei formulan) postea subjiciunt, nec cum Nicænæ, nee cum Antiochenæ decretis consentientem: sed ita omnino compo- sitam; ut neque Ariani, neque Aetiani quidquam peccare sibi viderentur, si eo modo crederent. Præ- termissis enim vocabulis quibus Nicæni concilii Patres ad rejiciendam Arii opinionem utuntur : omissis etiam iis quæ ab Antiochena synodo dicun- tur, Filium scilicet deitate immutabilem esse, et ginem, nulla in re discrepantemn: confessi sunt se credere in Patrem, credere item in Filium, ac Spiritum sanctum. Ad singulas autem per- VALESII ANNOTATIONES. etc., ante hæc verba po nenda est subdistinctio. Porro hæc formula fidei ab Acacio edita, habetur apud Epiphanium in hæ- resi Semi-arianorum, additis nominibus episcopo- rum qui ei formulæ subscripserunt. Post vocem apponenda est media distinctio, ut in versione mea feci. Ita certe legit Nicephorus, qui hune Sozomeni locum sic ex- pressit: Ρossunt etiam hæc verba, aliter construi, ut referantur ad ea quæ præcesserunt, Atque ita locus erit vertendus : Cumque afir - maret Acacius nihil obstare quominus post immula- (17) Υπ' αὐτοῦ δὲ 'Ακακίου. Scribendum est, (20) Καὶ μετὰ ταῦτα πολλάκις ὑπολαβὼν

Α σύνοδος, ἔφη, συνεκροτήθη νῦν, οὐχ ἵνα μάθῃ ἃ μὴ μεμάθηκεν (21), οὐδ᾽ ἵνα πίστιν ἑτέραν παραλάβη παρὰ τὴν ἤδη δοκιμασθεῖσαν παρὰ τῶν ἐν ᾿Αντιοχεία συνελθόντων. Καὶ μέχρι ζωῆς καὶ θανάτου ταύτης έχεσθαι σφάς. "Ωδε προϊούσης τῆς διαλέξεως, ἐπὶ ἑτέ ραν μετέβησαν ζήτησιν. Καὶ ἐπυνθάνοντο τῶν ἀμφὶ Ακάκιον, κατὰ τί ὅμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ὡμολό γησαν. Τῶν δὲ, κατά βούλησιν μόνον, οὐ μὴν κατ' οὐσίαν εἰπόντων· οἱ μὲν ἄλλοι πάντες, καὶ κατ' οὐ- σίαν ὅμοιον αὐτὸν ἰσχυρίζοντο. Καὶ τὸν ᾿Ακάκιον ήλεγχον διὰ τὸν λόγον ἦν συνεγράψατο καὶ ἐκδέδωκεν, ὡς ὁμοίως αὐτοῖς ἐδόξαζε πρότερον. Τοῦ δὲ, μὴ δεῖν ἀπὸ συγγραμμάτων τὰς εὐθύνας ἐπάγειν λέγοντος, καὶ τῆς διαλέξεως ἐπὶ μᾶλλον ἐριστικῶς προϊούσης, τὸ τελευταίον Ελεύσιος ὁ Κυζικηνός, Εἰ μὲν, ἔφη, Βασίλειος ἢ Μάρκος καθ' ἑαυτούς τινα πεπράχασιν, ἢ ἰδίᾳ παρά τινων (22) ἀλλήλοις ἐγκαλοῦσιν αὐτοί τε καὶ οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, οὐδὲν τῇ συνόδῳ διαφέρει, οὐδὲ πότερον καλῶς ἢ ἄλλως ἔχει ἡ ἐκτεθεῖσα πίστις παρ' αὐτῶν, πολυπραγμονεῖν ἀναγκαῖον· τῇ μέντοι παρὰ τῶν παλαιοτέρων ἐνενήκοντα καὶ ἑπτὰ ἱερέων ἐν 'Αντιοχείᾳ κυρωθήσῃ χρῆναι ἕπεσθαι. Παρὰ ταῦτα δὲ εἴ τις εἰσηγοῖτο, ἀλλότριον εἶναι εὐσεβείας καὶ τῆς Ἐκκλησίας. Ως δὲ τούτοις οἱ σὺν αὐτῷ πάντες ἐπευ· φήμησαν, τότε μὲν ὁ σύλλογος διελύθη. Τῇ δὲ ὑστε ραίᾳ, οὐκέτι εἰς ταὐτὸ συνιέναι ήνείχοντο οἱ περὶ ᾿Ακάκιον καὶ Γεώργιον. Οὐ μὴν οὐδὲ Λεωνᾶς κλη· θεὶς παρεγένετο · περιφανῶς γὰρ ἤδη τὰ τούτων ἐφρόνει. Αμέλει τοι οἱ πρὸς αὐτὸν ἀφικόμενοι, ἐν τῇ αὐτοῦ οἰκίᾳ κατέλαβον τοὺς περὶ 'Ακάκιον. Δεομένων δὲ καὶ καλούντων αὐτὸν ἐπὶ τὸν σύλλογον, οὐχ ὑπο ήκουσεν, ὡς τῆς συνόδου διχονοούσης· αὐτοῦ δὲ παρ εἶναι προσταχθέντος παρὰ βασιλέως, συναινούντων πάντων καὶ εἰς ταὐτὸν συνιόντων ἐπεὶ δὲ χρόνος · διετρίβετο, πολλάκις μὲν τῶν ἄλλων τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακά- κιον καλούντων· τῶν δὲ πῆ μὲν εἰς τὴν Λεωνᾶ οἰκίαν ῥητοὺς συνελθεῖν ἀξιούντων· πῆ δὲ αὐτοὺς κρίνειν τοὺς ἄλλους ισχυριζομένους (25) παρὰ βασιλέως ἐπιτετάχθαι. Οὐδὲ τὴν αὐτὴν πίστιν ὁμολογεῖν (24) ἠβούλοντο, ἢ περὶ τῶν ἐγκλημάτων ἀπολογεῖσθαι,ούτε εἰς τὴν κατὰ Κύριλλον ἐξέτασιν παραγενέσθαι ἠνε! χοντο, ὃν αὐτοὶ καθεῖλον. Καὶ ὁ κατεπείγων οὐκ ἦν. Καθαιροῦσιν ἄλλους τέ τινας, καὶ Γεώργιον τὸν ᾿Αλε- ξανδρείας ἐπίσκοπον, καὶ ᾿Ακάκιον τὸν Καισαρείας, καὶ Οὐράνιον τὸν Τύρου, καὶ Πατρόφιλον τὸν Σχυ- θοπόλεως, καὶ Εὐδόξιον τὸν ᾿Αντιοχείας. Τοὺς δὲ πλείους ἀκοινωνήτους ἐποίησαν, ἄχρις ἂν πρὸς τὰ ἐπαγόμενα ἐγκλήματα ἀπολογήσωνται. Καὶ τὰ πρα- ἃ μὴ μεμάθηκεν, Ή νῦν, φησί, σύν οδος ἠθροίσθη, οὐχ ἵνα γνῷ ἃ μὴ ἔσχε μαθούσα πρό- τερον. • τίνων, ριζομένους. ισχυριζομένων, μι γὰρ τὴν αὐτὴν ὁμολογεῖν πίστιν ἠβούλοντο, ' SOZOMENI B sonas, adjectis vulgaribus quibusdam epithetis, quæ nec sua ipsorum, nec adversarioruin senten- tire repugnarent, eos qui aliter crederent, ab Ec- clesia catholica alienos esse decreverunt. Et libel- lus quidem a Leona prolatus hæc continebat, cui tum Acacius ipse, tum reliqui ejus sectatores sub- scripserant. Pust cujus recitationem, Sophronius Paphlago exclamans dixit: Si quotidic propriam sententiam exponere, fidei expositio est, veritatis regula nos destituet. Cumque Acacius contenderet nihil obstare quominus alia fidei forunula conscri- beretur, quandoquidem ipsa quoque Nicæni con- cilii fides semel immutata esset, ac post etiam sæ- pius id contigisset; respondens Eleusius dixit: At synodus nunc congregata est, non ut discat ea quæ jam didicit, neque ut aliam fidem suscipiat quam illam quæ olim ab Antiocheno concilio com- probata est. Ilancce fidem ad extremum usque spi- ritum retenturos esse. Procedente hunc in modum disputatione, ad aliam quæstionem progressi sunt. Et Acacianos interrogarunt, qua parte similem Patri Filium confiterentur. Cumque illi dixissent, voluntate tantum, non autem substantia similem esse, reliquiomnes substantia quoque similem esse contenderunt. Et Acacium ex libro quem ipse con- scripserat atque in lucem ediderat, convicerunt quod idem cum ipsis antea sensisset. Cum autem nɛminem ex libris suis arguendum esse Acacius diceret, et disputatio ad majorem contentionem progrederetur, ad extremuin Eleusius Cyzicenus dixit : An Basilius et Marcus clanculo aliquid ges- serint, et an privatim se mutuo de quibusdam rebus accusent, tum illi, tum Acaciani, nihil in- terest synodi : nec utrum fides ab illis exposita, recte secusve se habeat, curiosius inquirere necesse est : sed illam sequi oportet quæ a nonaginta se- pɩem episcopis qui istos ætate præcesserunt, An- tiochiæ confirmata est. Si quis vero aliud præter ista introduxerit, is a religione et ab Ecclesia alio- nas sit. Postquam omnes qui cum illo erant hæc dicta faustis acclamationibus prosecuti essent, concilium tum quidem dimissum est. Postridie vero qui cum Acacio et Georgio erant, in conci- lium amplius venire recusarunt. Sed neque Leo- licet vocatus, interfuit: jam enim aperte eorum sententiam sequebatur. Certe qui ad eum missi fuerant, Acacianos in ejus ædibus depre- henderunt. Cumque rogaretur ab illis et invitare- nas, C D VALESII ANNOTATIONES. tam semel Nicænæ fidei formulam, nova deinceps sæpius fides dictaretur, etc. Erit igitur in arbitrio positum lectoris, ut eam quam volet interpretatio- nem sequatur. Semper tamen mutanda est distin- clio. d keliano scriptum inveni, quod magis probo. Certe Nicephorus ita legit. Sic enim reddit hunc Sozomeni locum : ut Christophorsonus et Savilius emendarunt. Atque ita etiam legit Nicephorus. Scribendum est legit Nicephorus. dubito quin Sozomenus scripserit hoc modo, oúðà etc. Hæc enim de Acacianis dicuntur, qui neque cum reliquis in fide consentire volebant, nec ad exami nandam Cyrilli causain accedere, quem ipsi depo- suerant. lia certe hunc locum intellexit Niceph. (21) Οὐχ ἵνα μάθῃ & μεμάθηκεν. In codice Fu- (22) "Η ἰδίᾳ παρά τινων. Scribendum est περί (23) Πῆ δὲ αὐτοὺς κρίνειν τοὺς ἄλλους ισχυ- (24) Οὐδὲ τὴν αὐτὴν πίστιν ὁμολογεῖν. Non

χθέντα τῇ ἑκάστου παροικίᾳ ἔγραψαν. Ἀντὶ δὲ Εὐ- δοξίου, Αδριανὸν ἐχειροτόνησαν ᾿Αντιοχείας ἐπίσκο- τον, πρεσβύτερον ὄντα τοῦ ἐκεῖσε κλήρου. Συλλα- βόντες δὲ τοῦτον οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, Λεωνᾷ καὶ Λαυ ρικίῳ παρέδωκαν· οἱ δὲ, τότε μὲν ἐν στρατιωτικῇ φρουρᾷ αὐτὸν εἶχον. Ὕστερον δὲ, ὑπερορίαν αὐτοῦ φυγὴν κατεδίκασαν. Τοῦτο πέρας, ὡς ἐν βραχεῖ, ἡ ἐν Σελευκεία σύνοδος ἔσχεν. Ο δὲ φιλῶν (25) ἀκριβῶς τὸ καθ' ἕκαστον εἰδέναι, ἐκ τῶν ἐπὶ τούτοις πραχθέν των ὑπομνημάτων, εἴσεται, ἃ ταχυγράφοι παρόντες ἀνέγραψαν. ΚΕΦΑΛ. ΚΙ. Περὶ 'Ακακίου καὶ ᾿Αετίου· καὶ ὡς ὁ βασιλεὺς μετεχειρίζετο τοὺς πρέσβεις των δύο συνόδων, τῆς ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Σελεύκου, τὸ ἴσον φρονῆσαι. Ἐπεὶ δὲ τάδε ὧδε ἐγένετο, οἱ μὲν ἀμφὶ τὸν ᾿Ακά- κιον, σπουδῇ ἐπὶ τὰ βασίλεια ἀφίκοντο· οἱ δὲ ἄλλοι, ἕκαστος οἴκαδε ἀνεχώρουν. Δέκα δὲ, ὡς προστέ τακτι, κοινῇ γνώμῃ ἐπιτραπέντες πρὸς βασιλέα παραγενέσθαι, καταλαμβάνουσι τοὺς ἀπεσταλμένους δέκα παρὰ τῶν ἐν Ἀριμήνῳ συνελθόντων, τοὺς δὲ ἀμφὶ 'Ακάκιον ἤδη κατωρθωκότας τὰ αὐτῶν φρονεῖν τοὺς ἐν τοῖς βασιλείοις δυναμένους, καὶ διὰ τού των πραγματευσαμένους τὴν παρὰ τοῦ κρατοῦν- τος εύνοιαν. Εἶναι γὰρ, ὡς ἐλέγετο, τοὺς μὲν, ὁμοδό- ξους αὐτοῖς· τοὺς δὲ, ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς οὐσίαις διεφθάρθαι· τοὺς δὲ, θωπείαις λόγων ἐξηπατῆσθαι, καὶ τῇ ἀξίᾳ τοῦ πείθοντος. Οὐ γὰρ ὁ τυχὼν ἐδόκει ᾿Ακάκιος - φύσει τε δεινὸς ὢν νοεῖν καὶ λέγειν, καὶ τὰ βεβουλευμένα εἰς ἔργον ἄγειν · καὶ ἐπισήμου προεστὼς ἐκκλησίας, καὶ Εὐσέβιον τὸν Παμφίλου, μεθ᾿ ἄν αὐτὸς τὴν ἐπισκοπὴν ἤνυε, διδάσκαλον αὐχῶν, καὶ τῇ δοκήσει καὶ διαδοχῇ τῶν αὐτοῦ βίβλων, πλείω τῶν ἄλλων ἀξιῶν εἰδέναι. Καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος ὢν, ῥᾳδίως ἅ γε ἐβούλετο διεσκεύαζεν. Οντων δὲ ἐν Κων- σταντινουπόλει τῶν ἐξ ἑκατέρας συνόδου εἴκοσι, καὶ ἄλλων οἵπερ ἔτυχον ἐνδημοῦντες, τὸ μὲν πρῶτον ἐπιτρέπεται δικάσαι τῇ κατὰ ᾿Αέτιον ζητήσει, παρ- ὄντων τῶν ἀπὸ τῆς μεγάλης βουλῆς ἐξάρχων, ὁ Ονωράτος (26), ὃν βασιλεὺς οὐ πρὸ πολλοῦ ἀπὸ τῆς ᾧ δὲ φίλον ἀκρ. τὸ καθ᾽ ἕκαστον εἰδέ ναι, HISTORIA ECCLESIASTICA LIB. IV. - A tur ad synodum, minime obtemperavit, causatus synodum duas in partes divisam esse: imperato- rem vero ipsi in mandatis dedisse ut omni- bus consentientibus et in unum convenientibus interesset. Cum tempus frustra tereretur, cæteris quidem episcopis Acacianos crebro vocantibus, Acacianis vero interdum quidem postulantibus ut certi episcopi in ædes Leonæ convenirent: inter- dum vero asserentibus injunctum sibi esse ab im- peratore ut ipsi de aliis judicarent. Nam neque eamdem cum reliquis fidem confiteri volebant, nec de criminibus sibi illatis causam dicere; nec ad examinandum Cyrilli negotium accedere sustinc- bant, quem ipsi deposuerant. Et alioqui nemo erat qui illos cogeret. Tandem tum alios quosdam .de- posuerunt, tum Georgium episcopum Alexandriæ, Acacium Cæsareæ, Uranium Tyri, Patrophilum Scythopoleos, et Eudoxium Antiochiæ. Complures vero a communione Ecclesiæ segregarunt, donec criminibus sibi objectis respondissent. Ea porro quæ gesta fuerant, singulorum Ecclesiis per litte_ ras significarunt. Et pro Eudoxio quidem episcopum Antiochiæ ordinarunt Annianum quemdam, qui Ecclesiæ illius erat presbyter. Quem mox comprehendentes Acaciani, Leonæ ac Lauricio tradi- derunt. Illi vero aliquandiu quidem eum sub militari custodia detinuerunt: tandem vero exsilio damnarunt. Hic, ut summatim dicam, Seleuciensis concilii exitus fuit. Quod si quis singula accurate cupit cognoscere, is ea discere, poterit ex monumentis actorum quæ notarii, qui tunc aderant in synodo, conscripserunt. CAP. XXIII. De Acacio et Aetio : et quomodo imperator operan dedit ut legati utriusque synodi, Ariminensis et Seleuciensis, unum idemque sentirent. C corrupti fuerant : alii verborum blanditiis, et Ilis ad hunc modum confectis, Acaciani ad co- mitatum principis celeriter profecti sunt: reliqui ad suas sedes se receperunt. Decem vero communi suffragio, siculi mandatum fuerat, electi, qui ad imperatorem proficiscerentur, decem alios ab Ari- minensi concilio missos offendunt. Offendunt quo- que Acacianos, qui jam ipsos palatii proceres in suam sententiam traxerant. Eorumque opera be- nevolentiam principis sibi conciliaverant. Etenim ex aulicis, ut ferebatur, alii quidem ejusdem cum ipsis erant opinionis : alii ecclesiarum opibus suadentis auctoritate in fraudem inducti. Etenim Acacius haudquaquam spernendus videbatur : quippe qui suapte natura cum ad intelligendum, tum ad loquendum promptus, et ad ea quæ decreverat perficienda gnavus atque industrius esset. Idem præterea illustri præsidebat Eccle- siæ, et Eusebium Pamphili, cui in episcopatu successerat, magistrum se habuisse gloriabatur, et ob ejus librorum famam ac successionein, doctior cæteris videri volebat. Et hic quidem cum esset ejusmodi, quæcunque cupiebat, facile per- fecit. Cum igitur deni ex utraque synodo legati essent Constantinopoli, una cum aliis episcopis VALESII ANNOTATIONES. scripserit, etc. Sic enim Græci loqui solent eleganter. ista leguntur in Fastis Idatii, Eusebio et Hypatio coss: Ipso anno primum processit Constantinopoli præfectus urbi nomine Honoratus die Idus Decem- bris. Eadem leguntur in Chronico Alexandrino, nisi quod discrimen est in die : nam pro Decembri mense quidem judicio. Cæterum ex hoc Idatii testimonio perspicue colligitur synodum Constantinopolita- nam celebratam esse mense Decembri, Eusebio et Hypatio consulibus. Etenim Honoratus præfectus urbis Constantinopolitanæ jussu imperatoris ei syn- odo præsedit, ut testatur Sozomenus. Atqui lo- noratus præfectus urbi fuit ex die tertio Idus De- cembris. (25) ῾Ο δὲ φιλῶν. Non dubito quin Sozomenus D September ponitur in eo Chronico, perperam, meo (26) Εξάρχων ὁ Ονωράτος. De hoc Honorato

χθέντα τῇ ἑκάστου παροικίᾳ ἔγραψαν. Ἀντὶ δὲ Εὐ- δοξίου, Αδριανὸν ἐχειροτόνησαν ᾿Αντιοχείας ἐπίσκο- τον, πρεσβύτερον ὄντα τοῦ ἐκεῖσε κλήρου. Συλλα- βόντες δὲ τοῦτον οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, Λεωνᾷ καὶ Λαυ ρικίῳ παρέδωκαν· οἱ δὲ, τότε μὲν ἐν στρατιωτικῇ φρουρᾷ αὐτὸν εἶχον. Ὕστερον δὲ, ὑπερορίαν αὐτοῦ φυγὴν κατεδίκασαν. Τοῦτο πέρας, ὡς ἐν βραχεῖ, ἡ ἐν Σελευκεία σύνοδος ἔσχεν. Ο δὲ φιλῶν (25) ἀκριβῶς τὸ καθ' ἕκαστον εἰδέναι, ἐκ τῶν ἐπὶ τούτοις πραχθέν των ὑπομνημάτων, εἴσεται, ἃ ταχυγράφοι παρόντες ἀνέγραψαν. ΚΕΦΑΛ. ΚΙ. Περὶ 'Ακακίου καὶ ᾿Αετίου· καὶ ὡς ὁ βασιλεὺς μετεχειρίζετο τοὺς πρέσβεις των δύο συνόδων, τῆς ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Σελεύκου, τὸ ἴσον φρονῆσαι. Ἐπεὶ δὲ τάδε ὧδε ἐγένετο, οἱ μὲν ἀμφὶ τὸν ᾿Ακά- κιον, σπουδῇ ἐπὶ τὰ βασίλεια ἀφίκοντο· οἱ δὲ ἄλλοι, ἕκαστος οἴκαδε ἀνεχώρουν. Δέκα δὲ, ὡς προστέ τακτι, κοινῇ γνώμῃ ἐπιτραπέντες πρὸς βασιλέα παραγενέσθαι, καταλαμβάνουσι τοὺς ἀπεσταλμένους δέκα παρὰ τῶν ἐν Ἀριμήνῳ συνελθόντων, τοὺς δὲ ἀμφὶ 'Ακάκιον ἤδη κατωρθωκότας τὰ αὐτῶν φρονεῖν τοὺς ἐν τοῖς βασιλείοις δυναμένους, καὶ διὰ τού των πραγματευσαμένους τὴν παρὰ τοῦ κρατοῦν- τος εύνοιαν. Εἶναι γὰρ, ὡς ἐλέγετο, τοὺς μὲν, ὁμοδό- ξους αὐτοῖς· τοὺς δὲ, ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς οὐσίαις διεφθάρθαι· τοὺς δὲ, θωπείαις λόγων ἐξηπατῆσθαι, καὶ τῇ ἀξίᾳ τοῦ πείθοντος. Οὐ γὰρ ὁ τυχὼν ἐδόκει ᾿Ακάκιος - φύσει τε δεινὸς ὢν νοεῖν καὶ λέγειν, καὶ τὰ βεβουλευμένα εἰς ἔργον ἄγειν · καὶ ἐπισήμου προεστὼς ἐκκλησίας, καὶ Εὐσέβιον τὸν Παμφίλου, μεθ᾿ ἄν αὐτὸς τὴν ἐπισκοπὴν ἤνυε, διδάσκαλον αὐχῶν, καὶ τῇ δοκήσει καὶ διαδοχῇ τῶν αὐτοῦ βίβλων, πλείω τῶν ἄλλων ἀξιῶν εἰδέναι. Καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος ὢν, ῥᾳδίως ἅ γε ἐβούλετο διεσκεύαζεν. Οντων δὲ ἐν Κων- σταντινουπόλει τῶν ἐξ ἑκατέρας συνόδου εἴκοσι, καὶ ἄλλων οἵπερ ἔτυχον ἐνδημοῦντες, τὸ μὲν πρῶτον ἐπιτρέπεται δικάσαι τῇ κατὰ ᾿Αέτιον ζητήσει, παρ- ὄντων τῶν ἀπὸ τῆς μεγάλης βουλῆς ἐξάρχων, ὁ Ονωράτος (26), ὃν βασιλεὺς οὐ πρὸ πολλοῦ ἀπὸ τῆς ᾧ δὲ φίλον ἀκρ. τὸ καθ᾽ ἕκαστον εἰδέ ναι, HISTORIA ECCLESIASTICA LIB. IV. - A tur ad synodum, minime obtemperavit, causatus synodum duas in partes divisam esse: imperato- rem vero ipsi in mandatis dedisse ut omni- bus consentientibus et in unum convenientibus interesset. Cum tempus frustra tereretur, cæteris quidem episcopis Acacianos crebro vocantibus, Acacianis vero interdum quidem postulantibus ut certi episcopi in ædes Leonæ convenirent: inter- dum vero asserentibus injunctum sibi esse ab im- peratore ut ipsi de aliis judicarent. Nam neque eamdem cum reliquis fidem confiteri volebant, nec de criminibus sibi illatis causam dicere; nec ad examinandum Cyrilli negotium accedere sustinc- bant, quem ipsi deposuerant. Et alioqui nemo erat qui illos cogeret. Tandem tum alios quosdam .de- posuerunt, tum Georgium episcopum Alexandriæ, Acacium Cæsareæ, Uranium Tyri, Patrophilum Scythopoleos, et Eudoxium Antiochiæ. Complures vero a communione Ecclesiæ segregarunt, donec criminibus sibi objectis respondissent. Ea porro quæ gesta fuerant, singulorum Ecclesiis per litte_ ras significarunt. Et pro Eudoxio quidem episcopum Antiochiæ ordinarunt Annianum quemdam, qui Ecclesiæ illius erat presbyter. Quem mox comprehendentes Acaciani, Leonæ ac Lauricio tradi- derunt. Illi vero aliquandiu quidem eum sub militari custodia detinuerunt: tandem vero exsilio damnarunt. Hic, ut summatim dicam, Seleuciensis concilii exitus fuit. Quod si quis singula accurate cupit cognoscere, is ea discere, poterit ex monumentis actorum quæ notarii, qui tunc aderant in synodo, conscripserunt. CAP. XXIII. De Acacio et Aetio : et quomodo imperator operan dedit ut legati utriusque synodi, Ariminensis et Seleuciensis, unum idemque sentirent. C corrupti fuerant : alii verborum blanditiis, et Ilis ad hunc modum confectis, Acaciani ad co- mitatum principis celeriter profecti sunt: reliqui ad suas sedes se receperunt. Decem vero communi suffragio, siculi mandatum fuerat, electi, qui ad imperatorem proficiscerentur, decem alios ab Ari- minensi concilio missos offendunt. Offendunt quo- que Acacianos, qui jam ipsos palatii proceres in suam sententiam traxerant. Eorumque opera be- nevolentiam principis sibi conciliaverant. Etenim ex aulicis, ut ferebatur, alii quidem ejusdem cum ipsis erant opinionis : alii ecclesiarum opibus suadentis auctoritate in fraudem inducti. Etenim Acacius haudquaquam spernendus videbatur : quippe qui suapte natura cum ad intelligendum, tum ad loquendum promptus, et ad ea quæ decreverat perficienda gnavus atque industrius esset. Idem præterea illustri præsidebat Eccle- siæ, et Eusebium Pamphili, cui in episcopatu successerat, magistrum se habuisse gloriabatur, et ob ejus librorum famam ac successionein, doctior cæteris videri volebat. Et hic quidem cum esset ejusmodi, quæcunque cupiebat, facile per- fecit. Cum igitur deni ex utraque synodo legati essent Constantinopoli, una cum aliis episcopis VALESII ANNOTATIONES. scripserit, etc. Sic enim Græci loqui solent eleganter. ista leguntur in Fastis Idatii, Eusebio et Hypatio coss: Ipso anno primum processit Constantinopoli præfectus urbi nomine Honoratus die Idus Decem- bris. Eadem leguntur in Chronico Alexandrino, nisi quod discrimen est in die : nam pro Decembri mense quidem judicio. Cæterum ex hoc Idatii testimonio perspicue colligitur synodum Constantinopolita- nam celebratam esse mense Decembri, Eusebio et Hypatio consulibus. Etenim Honoratus præfectus urbis Constantinopolitanæ jussu imperatoris ei syn- odo præsedit, ut testatur Sozomenus. Atqui lo- noratus præfectus urbi fuit ex die tertio Idus De- cembris. (25) ῾Ο δὲ φιλῶν. Non dubito quin Sozomenus D September ponitur in eo Chronico, perperam, meo (26) Εξάρχων ὁ Ονωράτος. De hoc Honorato

Α πρὸς δύσιν ἀρχομένης ἐπανελθών, πρῶτον υπαρχον Β Κωνσταντινουπόλεως ἀπέφηνεν· ὕστερον δὲ καὶ αὐτ τοῦ Κωνσταντίου σὺν τοῖς ἄρχουσι διαγνόντος, φωτ ρᾶται 'Αέτιος κακόνους ὧν περὶ τὴν πίστιν, ὡς καὶ τὸν βασιλέα καὶ τοὺς ἄλλους, ὡς ἐπὶ βλασφήμοις αὐτ τοῦ λόγοις χαλεπῆναι. Λέγεται δὲ τοῖς περὶ ᾿Ακά- κιον (27), ἄγνοιαν σκηπτομένοις τὴν ἀρχὴν τῆς τοιαύτης αἱρέσεως, ἐπίτηδες σπουδάσαι τὸν βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν δικάσαι, ἀκαταμάχητον ἔσεσθαι τοῖς λόγοις τὸν ᾿Αέτιον οἰηθέντας (28), καὶ ἱκανὸν πειθοῦς ἀνάγκῃ τοὺς ἀκούοντας ἑλεῖν, καὶ ἀκοντὶ κρατῦναι τὴν αἵρεσιν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο παρ᾽ ἐλπίδα; αὐτοῖς ἀπέβη, προκομίσαι τὴν ἐξ ᾿Αριμήνου κομι σθεῖσαν γραφήν, καὶ τοὺς ἀπεσταλμένους παρὰ τῆς ἐν Σελευκεία συνόδου ἀξιῶσαι ταύτην καταδέξασθαι. Ισχυριζομένους δὲ μηδαμῶς τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα παραλιμπάνειν, ὅρκοις πεῖσαι, ὡς οὐκ ἀνόμοιον κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν δοξάζουσιν, ἑτοίμως τε ἔχουσι ταύτην ἀποκηρύττειν τὴν αἵρεσιν. Αλλ' ἐπεὶ παραδόξως οι δυτικοὶ τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα παρέλιπον ἐν ᾿Αριμήνῳ, περισπούδαστον αὐτοῖς εἶναι ἰσχυρίζοντο τὴν τοιαύ την γραφήν. Ει γαρ, φησί, κρατήσοι, πάντως που τῷ τῆς οὐσίας ὀνόματι συσσιυπηθήσεται καὶ τὸ τοῦ ὁμοουσίεν, ὃ δὴ μάλιστα οἱ ἀνὰ τὴν δύσιν ἱερεῖς αἰδεῖ τῆς ἐν Νικαία συνόδου περὶ πολλοῦ ἐποιοῦντο. Πρὸς τούτοις δὲ, καὶ αὐτὸς ὁ βασιλεὺς ἐπείσθη ταύτην ἐπαινεῖν τὴν γραφήν - λογιζόμενος τὸ τῶν ἐν Αρι μήνῳ συνελθόντων πλῆθος· καὶ ὡς οὐκ ἂν ἁμάρτοι ὅμοιον ὁμολογεῖν καὶ ὁμοούσιον (29)· καὶ μη δὲν αὐτῷ διαφέρειν κατ' ἔννοιαν, εἰ ὀνόμασιν ἀγνώστοις τῇ ἱερᾷ Γραφῇ μὴ χρῷτο, ἐν ἰσοδυνάμῳ τε καὶ ἀναμφη ρίστῳ ὀνόματι τὸ ὅμοιον, τὴν αὐτὴν σημασίαν ὁμολο γοίη. Οὕτως οὖν ἔχων γνώμης, ὁμονοεῖν ἐκέλευσε τοὺς ἐπισκόπους περὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἐν Αριμήνῳ συνελθόντων. Ετοιμαζόμενός τε τῇ ὑστε ραίᾳ πρὸς ὑπατικὴν πομπήν, καθὰ Ρωμαίοις ἔθος ἐν τῇ νουμηνίᾳ τοῦ παρ' αὐτοῖς Ἰανουαρίου μηνός, πᾶσαν τὴν ἡμέραν καὶ πολὺ τῆς ἐπιλαβούσης νυχτός ἀναλῶσαι μεταξὺ τῶν ἐπισκόπων, διαγινώσκων εἰσότε δὴ τῇ διακομισθείσῃ ἐξ ᾿Αριμήνου γραφῇ καὶ οἱ ἐκ Σελευκείας ἀφιγμένοι ὑπέγραψαν. . CΑΡ. ΧΧΙV. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. *Οτι οἱ περὶ Ἀκάκιον τὴν ἐν Ἀριμήνῳ ἐβεβαίωσαν σύνοδον καὶ κατάλογος τῶν καθαιρεθέντων ἀρχιερέων, καὶ ἐπὶ ποίοις ἐγκλήμασιν. Οἱ δὲ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον ἐπιμείναντές τινα χρονὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει, μετεκαλέσαντο τοὺς ἐκ Βιθυνίας ἐπισκόπους· ἐν οἷς ἦν καὶ Μάρις ὁ Χαλκηδόνιος, καὶ τοὺς περὶ ᾿Ακάκιον ἄγνοιαν σκηπτομένους, τὴν Αέτιον οἰηθέντας. οἰομένους, καὶ ἀκοντί, ακονιτί, ὅμοιον λέγειν τὸ ὁμοούσιον. καὶ μηδὲν 1:87 SOZOMENI qui tum forte in eadem urbe versabantur : primum quidem de quæstione Actii judicium ferre jubetur Ilonoratus, assidentibus senatorii ordinis viris : quem quidem imperator paulo antea ab Occidentis partibus reversus, primum omnium prææfectum urbis Constantinopolitanæ creaverat. Postea vero cum Constantius ipsemet una cum magistratibus eamdem causam examinasset, deprehensus est Actius male sentire de fide: adeo ut tum impera- tor ipse, tum reliqui, impiis ejus sermonibus of- fenderentur. Aiunt porro Acacianos, cum initio simularent se hujusmodi erroris penitus ignaros esse, de industria operam dedisse ut imperator cum proximis de hoc negotio judicaret. Quippe Aelium verbis inexpugnabilem fore existimabant, et idoneum qui persuadendi vi auditores percelle- ret, et hæresim suam invitis adversariis stabiliret. Verum ubi res contra quam speraverant illis suç- cessisset, tum vero formulam quæ Arimino allata fuerat proposuerunt, utque legati a Seleuciensi concilio missi eam susciperent, postularunt. Cum- que isti constanter asseverarent substantiæ voca- bulum nunquam se repudiaturos Acaciani inter posito jurejurando eis persuaserunt se nequaquam dissimilem substantia Filium asserere, paratosque esse can hæresin condemnare. Verum quoniam Occidentales apud Ariminum nomen substantiæ expunxissent, acceptissimam sibi esse hujusmodi formulam affirmabant. Nam, ut aiebant, si hæc prevaluerit, cum nomine substantia vocabulum – C etiam consubstantialis simul involvetur silentio ; quod tamen occidentales antistites ob reverentiam Nicænæ synodi plurimi faciebant. Quinetiam im- perator ipse ad eam formulam approbandam in- ductus est; cum apud se reputaret multitudinem eorum qui Arimini convenerant : et quod ne- quaquam aberraverit is qui similem confiteatur aut consubstantialem: nec ullum apud se discrimen sit quoad sensum, si quis nominibus quidem ignotis sacra Scripturæ minime utatur : æquivalen- te autem vocabulo et extra controversiam posito, si- mili videlicet, eandem sententiam confiteatur. Cum igitur imperator animo suo ita sentiret, præ- cepit episcopis ut in fidem ab Ariminensi concilio expositam consentirent. Cumque postridie ad solemnem consulatus pompam se pararet, sicuti moris est apud Romanos Kalendis Januarii, totum diem et insequentis noctis maximam partem consumpsit cum episcopis, disceptans donec legati qui a Seleuciensi concilio advenerant, formulæ fidei ab Ariminensi oppido allatæ subscripsissent. Quomodo Acaciani Ariminensem synodum compro- baverint. Item nomina episcoporum qui depositi sunt, et crimina propter quæ sunt depositi. Porro Acaciani cum aliquandiu substitissent Constantinopoli, episcopos ex Bithynia evocarunt : inter quos erat Maris Chalcedonensis, et Ulfila D VALESII ANNOTATIONES. dum est procul dubio, quemadmodum legit Christophorso- nus et Savilius. davi ex codice Fukeliano, in quo scribitur, Pro quo Nicephorus posuit quod idem est. Paulo post, pro in eodem codice legitur quomodo etiam scriptum habet Nicephorus. subesse videtur huic loco. Ac fortasse scribendum est, Vel potius transpo nenda sunt vocabula in hunc modum, (27) Λέγεται δὲ τοῖς περὶ ᾿Ακάκιον. Scriben- (28) Τὸν ᾿Αέτιον ἡττηθέντας. Hunc locum emen- (29) "Ομοιον όμολογεῖν καὶ ὁμοούσιον. Mendum

Α πρὸς δύσιν ἀρχομένης ἐπανελθών, πρῶτον υπαρχον Β Κωνσταντινουπόλεως ἀπέφηνεν· ὕστερον δὲ καὶ αὐτ τοῦ Κωνσταντίου σὺν τοῖς ἄρχουσι διαγνόντος, φωτ ρᾶται 'Αέτιος κακόνους ὧν περὶ τὴν πίστιν, ὡς καὶ τὸν βασιλέα καὶ τοὺς ἄλλους, ὡς ἐπὶ βλασφήμοις αὐτ τοῦ λόγοις χαλεπῆναι. Λέγεται δὲ τοῖς περὶ ᾿Ακά- κιον (27), ἄγνοιαν σκηπτομένοις τὴν ἀρχὴν τῆς τοιαύτης αἱρέσεως, ἐπίτηδες σπουδάσαι τὸν βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν δικάσαι, ἀκαταμάχητον ἔσεσθαι τοῖς λόγοις τὸν ᾿Αέτιον οἰηθέντας (28), καὶ ἱκανὸν πειθοῦς ἀνάγκῃ τοὺς ἀκούοντας ἑλεῖν, καὶ ἀκοντὶ κρατῦναι τὴν αἵρεσιν. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο παρ᾽ ἐλπίδα; αὐτοῖς ἀπέβη, προκομίσαι τὴν ἐξ ᾿Αριμήνου κομι σθεῖσαν γραφήν, καὶ τοὺς ἀπεσταλμένους παρὰ τῆς ἐν Σελευκεία συνόδου ἀξιῶσαι ταύτην καταδέξασθαι. Ισχυριζομένους δὲ μηδαμῶς τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα παραλιμπάνειν, ὅρκοις πεῖσαι, ὡς οὐκ ἀνόμοιον κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν δοξάζουσιν, ἑτοίμως τε ἔχουσι ταύτην ἀποκηρύττειν τὴν αἵρεσιν. Αλλ' ἐπεὶ παραδόξως οι δυτικοὶ τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα παρέλιπον ἐν ᾿Αριμήνῳ, περισπούδαστον αὐτοῖς εἶναι ἰσχυρίζοντο τὴν τοιαύ την γραφήν. Ει γαρ, φησί, κρατήσοι, πάντως που τῷ τῆς οὐσίας ὀνόματι συσσιυπηθήσεται καὶ τὸ τοῦ ὁμοουσίεν, ὃ δὴ μάλιστα οἱ ἀνὰ τὴν δύσιν ἱερεῖς αἰδεῖ τῆς ἐν Νικαία συνόδου περὶ πολλοῦ ἐποιοῦντο. Πρὸς τούτοις δὲ, καὶ αὐτὸς ὁ βασιλεὺς ἐπείσθη ταύτην ἐπαινεῖν τὴν γραφήν - λογιζόμενος τὸ τῶν ἐν Αρι μήνῳ συνελθόντων πλῆθος· καὶ ὡς οὐκ ἂν ἁμάρτοι ὅμοιον ὁμολογεῖν καὶ ὁμοούσιον (29)· καὶ μη δὲν αὐτῷ διαφέρειν κατ' ἔννοιαν, εἰ ὀνόμασιν ἀγνώστοις τῇ ἱερᾷ Γραφῇ μὴ χρῷτο, ἐν ἰσοδυνάμῳ τε καὶ ἀναμφη ρίστῳ ὀνόματι τὸ ὅμοιον, τὴν αὐτὴν σημασίαν ὁμολο γοίη. Οὕτως οὖν ἔχων γνώμης, ὁμονοεῖν ἐκέλευσε τοὺς ἐπισκόπους περὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἐν Αριμήνῳ συνελθόντων. Ετοιμαζόμενός τε τῇ ὑστε ραίᾳ πρὸς ὑπατικὴν πομπήν, καθὰ Ρωμαίοις ἔθος ἐν τῇ νουμηνίᾳ τοῦ παρ' αὐτοῖς Ἰανουαρίου μηνός, πᾶσαν τὴν ἡμέραν καὶ πολὺ τῆς ἐπιλαβούσης νυχτός ἀναλῶσαι μεταξὺ τῶν ἐπισκόπων, διαγινώσκων εἰσότε δὴ τῇ διακομισθείσῃ ἐξ ᾿Αριμήνου γραφῇ καὶ οἱ ἐκ Σελευκείας ἀφιγμένοι ὑπέγραψαν. . CΑΡ. ΧΧΙV. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. *Οτι οἱ περὶ Ἀκάκιον τὴν ἐν Ἀριμήνῳ ἐβεβαίωσαν σύνοδον καὶ κατάλογος τῶν καθαιρεθέντων ἀρχιερέων, καὶ ἐπὶ ποίοις ἐγκλήμασιν. Οἱ δὲ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον ἐπιμείναντές τινα χρονὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει, μετεκαλέσαντο τοὺς ἐκ Βιθυνίας ἐπισκόπους· ἐν οἷς ἦν καὶ Μάρις ὁ Χαλκηδόνιος, καὶ τοὺς περὶ ᾿Ακάκιον ἄγνοιαν σκηπτομένους, τὴν Αέτιον οἰηθέντας. οἰομένους, καὶ ἀκοντί, ακονιτί, ὅμοιον λέγειν τὸ ὁμοούσιον. καὶ μηδὲν 1:87 SOZOMENI qui tum forte in eadem urbe versabantur : primum quidem de quæstione Actii judicium ferre jubetur Ilonoratus, assidentibus senatorii ordinis viris : quem quidem imperator paulo antea ab Occidentis partibus reversus, primum omnium prææfectum urbis Constantinopolitanæ creaverat. Postea vero cum Constantius ipsemet una cum magistratibus eamdem causam examinasset, deprehensus est Actius male sentire de fide: adeo ut tum impera- tor ipse, tum reliqui, impiis ejus sermonibus of- fenderentur. Aiunt porro Acacianos, cum initio simularent se hujusmodi erroris penitus ignaros esse, de industria operam dedisse ut imperator cum proximis de hoc negotio judicaret. Quippe Aelium verbis inexpugnabilem fore existimabant, et idoneum qui persuadendi vi auditores percelle- ret, et hæresim suam invitis adversariis stabiliret. Verum ubi res contra quam speraverant illis suç- cessisset, tum vero formulam quæ Arimino allata fuerat proposuerunt, utque legati a Seleuciensi concilio missi eam susciperent, postularunt. Cum- que isti constanter asseverarent substantiæ voca- bulum nunquam se repudiaturos Acaciani inter posito jurejurando eis persuaserunt se nequaquam dissimilem substantia Filium asserere, paratosque esse can hæresin condemnare. Verum quoniam Occidentales apud Ariminum nomen substantiæ expunxissent, acceptissimam sibi esse hujusmodi formulam affirmabant. Nam, ut aiebant, si hæc prevaluerit, cum nomine substantia vocabulum – C etiam consubstantialis simul involvetur silentio ; quod tamen occidentales antistites ob reverentiam Nicænæ synodi plurimi faciebant. Quinetiam im- perator ipse ad eam formulam approbandam in- ductus est; cum apud se reputaret multitudinem eorum qui Arimini convenerant : et quod ne- quaquam aberraverit is qui similem confiteatur aut consubstantialem: nec ullum apud se discrimen sit quoad sensum, si quis nominibus quidem ignotis sacra Scripturæ minime utatur : æquivalen- te autem vocabulo et extra controversiam posito, si- mili videlicet, eandem sententiam confiteatur. Cum igitur imperator animo suo ita sentiret, præ- cepit episcopis ut in fidem ab Ariminensi concilio expositam consentirent. Cumque postridie ad solemnem consulatus pompam se pararet, sicuti moris est apud Romanos Kalendis Januarii, totum diem et insequentis noctis maximam partem consumpsit cum episcopis, disceptans donec legati qui a Seleuciensi concilio advenerant, formulæ fidei ab Ariminensi oppido allatæ subscripsissent. Quomodo Acaciani Ariminensem synodum compro- baverint. Item nomina episcoporum qui depositi sunt, et crimina propter quæ sunt depositi. Porro Acaciani cum aliquandiu substitissent Constantinopoli, episcopos ex Bithynia evocarunt : inter quos erat Maris Chalcedonensis, et Ulfila D VALESII ANNOTATIONES. dum est procul dubio, quemadmodum legit Christophorso- nus et Savilius. davi ex codice Fukeliano, in quo scribitur, Pro quo Nicephorus posuit quod idem est. Paulo post, pro in eodem codice legitur quomodo etiam scriptum habet Nicephorus. subesse videtur huic loco. Ac fortasse scribendum est, Vel potius transpo nenda sunt vocabula in hunc modum, (27) Λέγεται δὲ τοῖς περὶ ᾿Ακάκιον. Scriben- (28) Τὸν ᾿Αέτιον ἡττηθέντας. Hunc locum emen- (29) "Ομοιον όμολογεῖν καὶ ὁμοούσιον. Mendum

Ι.Β. Οὐλφίλας ὁ τῶν Γότθων. Πεντήκοντα δὲ ὄντες, εἰς ταὐτὸν συνῆλθον, καὶ ἐβεβαίωσαν τὴν ἐν Ἀριμήνω ἀναγνωσθεῖσαν γραφήν, προσθέντες, τοῦ λοιποῦ οὐ σίαν ἢ ὑπόστασιν ἐπὶ Θεοῦ ὀνομάζειν μηδ' ὅλως · παρὰ ταύτην δὴ τὴν γραφὴν ἀποκεκηρύχθαι πᾶσαν ἄλλην, ἢ γενομένην ἢ μέλλουσαν· ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἔπραξαν, καθαιροῦσιν Αέτιον τῆς διακονίας, ὡς ἐριστικῶς καὶ πρὸς ἔνδειξιν σοφίας ἐκκλησιαστικῆς προαιρέσεως ἀπηδούσης, συγγράφοντά τε καὶ τὰς διαλέξεις δυσφήμως ποιούμενον, ταραχῆς τε καὶ στάσεων ταῖς Ἐκκλησίαις αἴτιον. Λέγεται δὲ πρός τίνων, ὡς οὐκ ἀπὸ γνώμης τοῦτον καθεῖλον, ἀλλ' ἀφοσιούμενοι καὶ ταῖς περὶ αὐτῶν δόξαις πρὸς βασι- λέα. Διεβάλλοντο γὰρ τὰ αὐτοῦ φρονεῖν· ἀποχρησά- μενοι δὲ τῇ ὀργῇ βασιλέως, ἣν κατὰ Μακεδονίου εἶχεν ἐκ τῶν πρόσθεν εἰρημένων, καθαιροῦσιν αὐτόν· καὶ Ἐλεύσιον τὸν Κυζίκου ἐπίσκοπον, καὶ Βασίλειον τὸν ᾿Αγκύρας, καὶ Ἑορτάσιον τὸν Σάρδεων, καὶ Δρακόντιον τὸν Περγάμου. Διαφερόμενοί τε περί δόγματος, ἐν τῷ καθαιρεῖν τούτους, οὐκ ἐμέμφοντο τὴν αὐτῶν πίστιν. Αἰτίας δὲ ἐπῆγον, κοινῇ μὲν πᾶσιν, ὡς τὰς Εκκλησίας ετάραξαν, καὶ εἰς τοὺς ἐκκλησιαστικούς νόμους ἐξήμαρτον· ἰδίᾳ δὲ ἐγκλή- ματα ἐπέφερον, Βασιλείῳ μὲν ὡς Διογένην πρεσβύτε ρον ἐκ τῆς ᾿Αλεξανδρείας τὴν ᾿Αγκυραν διοδεύοντα, χάρτας τε ἀφείλετο, καὶ ἐτύπτησε· καὶ κληρικοὺς ἐκ τῆς ᾿Αντιοχείας, καὶ παρὰ τὸν Εὐφράτην ποταμὸν, Κίλικάς τε καὶ Γαλάτας καὶ Ἀσιανούς, ὑπερορίοις φυγαῖς καὶ ἄλλαις τιμωρίαις ζημιοῦν ἀκρίτως τοῖς ἄρχουσιν ἐπέταττεν· ὡς καὶ σιδηρῶν αὐτοὺς πειρα- θῆναι δεσμῶν, καὶ τὰ ὄντα προσαπολύειν (30) τοῖς ἀπάγουσι στρατιώταις, ἵνα μὴ ὑβρίζωνται. Ἐπ- ᾐτιῶντο δὲ αὐτὸν, καὶ ὡς βασιλέως προστάξαντος ἀχθῆναι πρὸς Κεκρόπιον, Αέτιόν τε καί τινας τῶν σὺν αὐτῷ, ἀπολογησομένους ἐφ' οἷς ἐνεκάλει, πέπεικε τὸν ἐπιτραπέντα τὴν τοῦ κρατοῦντος πρόσταξιν, ἅ γε αὐτῷ ἐδόκει πρᾶξαι· Ερμογένει δὲ τῷ ὑπάρχῳ (31), καὶ τῷ κρατοῦντι Συρίας ἔγραψε, τίνας τε καὶ ὅπη χρὴ μετοικισθῆναι· καὶ τοῦ βασιλέως μετακαλεσα- μένου τούτους ἀπὸ τῆς ὑπερορίας, οὐ συνεχώρησεν, ἄρχουσι καὶ ἱερεῦσιν ἐναντιούμενος. Προσέθεσαν δὲ ὅτι καὶ Γερμανίῳ τὸν ἐν Σιρμίῳ κλῆρον ἐπανέστησε, καὶ κοινωνεῖν αὐτῷ (32) καὶ Οὐάλεντι καὶ Οὐρσακίῳ γράφων, διέβαλλεν αὐτοὺς πρὸς τοὺς Ἀφρικῆς ἐπι- σκόπους· ἐγκαλούμενός τε ἡρνεῖτο, καὶ ἐπιώρκει· καὶ φωραθείς, ἐπεχείρει σοφίζεσθαι τὴν ἐπιορκίαν. Καὶ διχονοίας καὶ στάσεως αἴτιος ἐγένετο Ιλλυριοίς ' αὐτῷ διαφέρειν κατ' ἔννοιαν, ὅμοιον ὁμολογεῖν καὶ ὁμοούσιον· καὶ ὡς οὐκ ἂν ἁμάρτοι, εἰ ὀνόμασι, ὡς οὐκ ἂν ἁμάρτοι, προσαπολύειν. καὶ κοινωνὸν αὐτῷ. καὶ κοινω- νῶν αὐτῷ καὶ Οὐάλεντι καὶ Οὐρσακίῳ, γράφων δι έβαλλεν αὐτούς, HISTORIA ECCLESIASTICA. B - IV. quinquaginta, in unum collecti, formulamı fidei quæ Arimini recitata fuerat, suffragiis suis com- probarunt, hoc tantum adjecto, ne quis in poste- rum substantiam in Deo aut hypostasim diceret ; utque præter hanc formulam reliqua: omnes, tam quæ antea scriptæ quam quæ postea scribendæ essent, condemnarentur. Ilis rebus confectis, Aetium diaconatu exuunt, utpote qui libros con- tentiosos et ad ostentationem scientiæ, a more institutoque Eçclesiarum aliena, compositos scri- Deret, et in disputando impiis vocibus uteretur ; tumultus denique ac seditionis in Ecclesiis auctor fuisset. Sunt qui dicant fuisset. Sunt qui dicant eos mon sponte, neque ex animo, Aetium deposuisse: sed ut apud impe- ratorem purgarent se ea suspicione quæ de ipsis concepta erat. Accusabantur enim quod cum Actio idem sentirent. Post hæc abutentes imperatoris ira, qua ille adversus Macedonium, cb ea quæ supra diximus, erat incensus, Macedonium epi- scopatu abdicant: ac præterea Eleusium episco- pum Cyzici, Basilium Aucyrae, Heortasium Sar- dium, et Dracontium Pergami. Ac licet in doctrina fidei inter se dissentirent, tamen dum istos depo- nerent, fidem eorum nullatenus reprehenderunt. Sed crimina illis objiciebant, in commune quidem omnibus, quod ecclesias perturbassent, et adversus ecclesiasticas leges deliquissent. Privatim vero sin- gulis objiciebant : Basilio quidem, quod Diogeni cuidam presbytero Alexandrino per Ancyram iter facienti, chartas abstulisset, et verbera intulisset : quodque provinciarum rectoribus præcepisset ut clericos quosdam Antiochenses, et ex provinciis ad Euphratem sitis, Cilicas item et Galatas + t Asianos, indicta causa, exsilio aliisque supplicio- rum generibus condemnarent: ita ut illi ferrea perpessi sint vincula, ac praterea facultates suas militibus ipsos deducentibus, redemptionis loco dederint, ne contumeliis alicerentur. Accusabaut etiam illum quod, cum imperator Aetium et quos- dam ejus asseclas ad Cecropium duci jussisset, causam dicturos de criminibus quæ illis intentabat, persuasisset Basilius ei cui ea res ab imperatore com - missa fuerat, ut ea quæ ipse vellet exsequere- A Gothorum episcopus 1. Cumque essent numero D tur : quodque ad Hermogenem præfectum prætorio Socr., lib. 11, c. 41. C et ad consularem Syriæ scripsisset quinam et quo loci deportandi essent; et quod postea, cum impe VALESII ANNOTATIONES. VALĖSII etc. Ita perspicua redditur sententia, quam nec Nice- phorus, nec interpretes intellexerunt. Nam Nice- phorus hæc verba, de Ariminen- sis concilii Patribus intellexit, cum tamen aut de ipso Constantio intelligantur, aut de quolibet alio. dice scriptum inveni mogenes Ponticus, præfectus prætorio Orientis, de quo loquitur Ammianus Marcellinus in libro xix. scriptum inveni, Quæ scriptura, licet mendosa, viam mihi ad veram lectioneni aperuit. Sic igitur scribendum existimo, etc. Accusabatur enim Basilius quod, cum communicaret Germinio et Valenti atque Ur- sacio, eos tamen criminatus esset in litteris quas ad episcopos Africæ scripserat, tanquam hære- ticos. (30) Τὰ ὄντα προσαπολλύειν. In Fukeliano co- (31) Ερμογένει δὲ τῷ ὑπάρχω. Hic est Her- (52) Καὶ κοινωνεῖν αὐτῷ. In codice Fukeliano

Α καὶ Ἰταλοῖς καὶ Αφροις, καὶ τῶν περὶ τὴν Ῥωμαίων Εκκλησίαν συμβάντων. Δούλην τε δεσμῶτιν γενέσθαι σπουδάσας, ἐδιάζετο ψευδῆ καθομολογεῖν τῆς δεν σποίνης· καὶ ἄνδρα αἰσχρῶς βεβιωκότα, οὐ νόμῳ γάμου γυναικὶ συμβιοῦντα, ἐβάπτισέ τε καὶ διακονειν τῷ Θεῷ ἐξίωσε. Περιοδευτὴν δὲ (33) φόνων αἴτιον γενόμενον, οὐκ ἐχώρισε τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ ὅτι γε παρὰ τὴν ἱερὰν τράπεζαν συνωμοσίας ἐποιεῖτο, ἀρώ μενός τε, καὶ τοὺς κληρικοὺς ἐπόμνυσθαι παρασκευά- ζων, μὴ κατηγορεῖν ἀλλήλων. Εἶναι δὲ ταύτην τέχνην τοῦ αὐτὸν προεστῶτα τοῦ κλήρου, τὰς τῶν ἐγκαλούντων κατηγορίας διαφυγείν. Βασιλείου μὲν οὖν, ὡς ἐν βραχεῖ εἰπεῖν, τάδε αἴτια τῆς καθαιρέσεως ἐποιοῦντο. Εὐσταθίου δὲ, πρῶτον μὲν ὡς ἡνίκα πρε σβύτερος ἦν προκατεγνώκει αὐτοῦ Εὐλάλιος ὁ πατὴρ, Β καὶ τῶν εὐχῶν ἀφώρισεν, ἐπίσκοπος ὢν τῆς ἐν Καπ- παδοκίᾳ Ἐκκλησίας Καισαρείας (34)· μετὰ δὲ τοῦτο ἐν Νεοκαισαρείᾳ τοῦ Πόντου, ὑπὸ συνόδου ἀκοινώ νητος ἐγεγόνει· καὶ ὑπὸ Εὐσεβίου τοῦ Κωνσταντι νουπόλεως ἐπισκόπου καθῃρέθη, ἐπὶ διοικήσεσί τισιν αἷς ἐπετράπη καταγνωσθείς · ἔπειτα δὲ, ὡ · οὐ δέον διδάσκων τε καὶ πράττων καὶ φρονῶν, ἀφηρέθη τῆς ἐπισκοπῆς παρὰ τῶν ἐν Γάγγραις συνεληλυθότων ἐπὶ δὲ τῆς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ συνόδου (35), ἐπιορκίας ἑάλω· καὶ ὅτι ἀνατρέπειν ἐπιχειρεῖ τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Μελιτινῇ συνελθοῦσι. Καὶ πλείστοις ἐγκλήμασι ἔνοχος ων, δικαστής ἠξίου εἶναι, καὶ ἑτεροδόξους τοὺς ἄλλους ἀπεκάλει. Ἐλεύσιον δὲ καθεῖλον, ὡς Ηράκλειόν τινα Τύριον τὸ γένος, ἱερέα τοῦ ἐνθάδε Ἡρακλέους γενόμενον, ἐπὶ γοητείᾳ γραφέντα καὶ ζητητέον ὄντα, καὶ διὰ τοῦτο φυγάδα ἐν Κυζίκῳ δια- τρίβοντα, διακονίας Θεοῦ ἀπερισκέπτως ηξίωσε, Χριστιανισμὸν ὑποκρινόμενον, καὶ οὐδὲ τοιοῦτον ἔντα μετὰ ταῦτα μαθών, τῆς Ἐκκλησίας ἐχώρισε· καὶ ὡς παρὰ Μάρι (56) τοῦ Χαλκηδόνος ἐπισκόπου, ὃς ἐκοινώνει ταύτης τῆς συνόδου, ἄνδρας κατεγνωσμέ- νους, εἰς Κύζικον ἀφικομένους, ἐχειροτόνησεν ἀκρί- τως. Εορτάσιον δὲ καθεῖλον, ὡς ἐπίσκοπον Σάρδεων γενόμενον μὴ συναινεσάντων τῶν ἐν Λυδίᾳ ἐπισκό πων Δρακόντιον δὲ τὸν Περγάμου, ὡς πρότερον ἐν Γαλατίᾳ ἐπισκοποῦντα· καὶ ὡς παράνομον τὴν ἐφ' σίας Καισαρείας. τῆς ἐν Καππα- δοκῶν Καισαρείᾳ Ἐκκλησίας. ὡς περὶ Μάρι. ὡς παρὰ Μάρι, SOZOMENI rator illos ab exsilio revocasset, id ille non pernai- sisset; principibus ac sacerdotibus sese opponens. His addebant quod clerum Sirmiensis Ecclesiæ adversus Germinium concitasset: et cum eodem Germinio et Ursacio ac Valente communionem se habere scribens, eos tamen apud episcopos Africæ insimulasset: eaque de re accusatus, negasset ac pejerasset: convictus vero, perjurium cavillando eludere conaretur. Ad hæc quod Illyriis, Italis et Afris discidii ac tumultus causa exstitisset, et eo- rum quæ Romanæ Ecclesiæ contigerant, auctor fuisset. Item quod cum ancillam in vincula conjici curasset, falsum confiteri adversus dominam suata adegisset: et quod turpis vitæ hominem qui mu- lierem nequaquam nuptiali fœdere sibi copulatam domi habebat, sacro lavacro tinxisset, et ad dia- conatus officium promovisset. Præterea quod me- dicum quemdam circumforaneum, qui multarum cædium auctor exstiterat, ab Ecclesia non segre- gasset. Postremo quod ad sacram mensam conju- rationes facere solitus esset, diras imprecationes concipiens, et clericos jurare compellens, nun- quam se mutuo accusaturos. Hæc autem callide ab ipso fieri dicebant, ut ipse qui universo clero præ- erat, criminantium accusationes effugeret. Et hæ quidem sunt causæ, ut compendio dicam, ob quas Basilium a se depositum esse scripserunt. Eusia - thius autem depositus est, primum quidem pro- pterea quod, cum presbyter esset, pater ipsius Lu - lalius, episcopus Casarea Cappadociæ, ipsum prius damnaverat, et a precum communione separaverat. C Postea vero co quod apud Neocæsaream Ponti ur- bem excommunicatus fuerat a synodo : et ab Eu- sebio Constantinopoleos episcopo depositus, co quod in quibusdamn dispensationibus ipsi commis- sis, parum fidelis deprehensus fuisset. Deinde Lan- quam secus quam oportet prædicans, et agens, et sentiens, a Gangrensi concilio episcopatu exutus fuerat; in Antiochensi autem synodo perjurii con- victus erat. Et quod decreta eorum qui Melitinæ congregati fuerant, subvertere conaretur: quodque VALESII ANNOTATIONES. mentionem fecisse. circumforaneos. De quibus vide quæ notavit Ja- D supradicta epistola nullam condemnationis Eulalii cobus Sirmondus in Notis ad Ennodium. Hujus- modi autem medici homicidium patrare possunt duobus modis, aut per imprudentiam, scientes puta si venenum alicui dederint occi- dendi alterius causa. aut Mallem scribere, Porro Eulaliam hunc patrem Eustathii Sebasteni, quem Socrates ac So- zomenus episcopum fuisse dicunt Cæsarea Cappa- dociae, successorem fuisse existimo Hermogenis episcopi Cæsarea. Etenim llermogenes episcopus Cesarea, accepto ab Eustathio confessionis libello, presbyterum eum ordinaverat, ut testatur Basilius in Epistola ad Occidentales. Cum igitur Eulalius episcopus Cæsareæ Eustathium presbyterum a com- munione precum removerit, Hermogeni successerit chena synodus, in qua Eustathius perjurii reus convictus est, prorsus mihi ignota est. De Meliti nensi autem synodo loquitur Basilius in epistola ad Occidentales; ubi Eustathium in ea synodo depositum esse scribit. Ambæ vero istæ synodi, tam Melitinensis, quam Antiochena, aliquanto tempore præcesserunt Seleuciense conciliumi. An- tiochena igitur synodus de qua bic loquitur Sezo menus, ea fortasse ipsa est in qua Georgius epi Scopus Alexandriæ designatus. est, Quare non dubito quin scriben- dum sit, etc. Ita etiam ante nos emendavit Jacobus Gothofredus in notis ad Philo- storgium, pag. 246. (35) Περιοδευτὴν δέ. Sic Graeci vocant medicos necesse est. Miror tamen Basilium Magnum in (54) Ἐπίσκοπος ὢν τῆς ἐν Καππαδοκίᾳ Ἐκκλη (35) Τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου. Hæc Antio- (56) Ὥσπερ Μάρι. In codice Fukeliano scriptum

Α καὶ Ἰταλοῖς καὶ Αφροις, καὶ τῶν περὶ τὴν Ῥωμαίων Εκκλησίαν συμβάντων. Δούλην τε δεσμῶτιν γενέσθαι σπουδάσας, ἐδιάζετο ψευδῆ καθομολογεῖν τῆς δεν σποίνης· καὶ ἄνδρα αἰσχρῶς βεβιωκότα, οὐ νόμῳ γάμου γυναικὶ συμβιοῦντα, ἐβάπτισέ τε καὶ διακονειν τῷ Θεῷ ἐξίωσε. Περιοδευτὴν δὲ (33) φόνων αἴτιον γενόμενον, οὐκ ἐχώρισε τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ ὅτι γε παρὰ τὴν ἱερὰν τράπεζαν συνωμοσίας ἐποιεῖτο, ἀρώ μενός τε, καὶ τοὺς κληρικοὺς ἐπόμνυσθαι παρασκευά- ζων, μὴ κατηγορεῖν ἀλλήλων. Εἶναι δὲ ταύτην τέχνην τοῦ αὐτὸν προεστῶτα τοῦ κλήρου, τὰς τῶν ἐγκαλούντων κατηγορίας διαφυγείν. Βασιλείου μὲν οὖν, ὡς ἐν βραχεῖ εἰπεῖν, τάδε αἴτια τῆς καθαιρέσεως ἐποιοῦντο. Εὐσταθίου δὲ, πρῶτον μὲν ὡς ἡνίκα πρε σβύτερος ἦν προκατεγνώκει αὐτοῦ Εὐλάλιος ὁ πατὴρ, Β καὶ τῶν εὐχῶν ἀφώρισεν, ἐπίσκοπος ὢν τῆς ἐν Καπ- παδοκίᾳ Ἐκκλησίας Καισαρείας (34)· μετὰ δὲ τοῦτο ἐν Νεοκαισαρείᾳ τοῦ Πόντου, ὑπὸ συνόδου ἀκοινώ νητος ἐγεγόνει· καὶ ὑπὸ Εὐσεβίου τοῦ Κωνσταντι νουπόλεως ἐπισκόπου καθῃρέθη, ἐπὶ διοικήσεσί τισιν αἷς ἐπετράπη καταγνωσθείς · ἔπειτα δὲ, ὡ · οὐ δέον διδάσκων τε καὶ πράττων καὶ φρονῶν, ἀφηρέθη τῆς ἐπισκοπῆς παρὰ τῶν ἐν Γάγγραις συνεληλυθότων ἐπὶ δὲ τῆς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ συνόδου (35), ἐπιορκίας ἑάλω· καὶ ὅτι ἀνατρέπειν ἐπιχειρεῖ τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Μελιτινῇ συνελθοῦσι. Καὶ πλείστοις ἐγκλήμασι ἔνοχος ων, δικαστής ἠξίου εἶναι, καὶ ἑτεροδόξους τοὺς ἄλλους ἀπεκάλει. Ἐλεύσιον δὲ καθεῖλον, ὡς Ηράκλειόν τινα Τύριον τὸ γένος, ἱερέα τοῦ ἐνθάδε Ἡρακλέους γενόμενον, ἐπὶ γοητείᾳ γραφέντα καὶ ζητητέον ὄντα, καὶ διὰ τοῦτο φυγάδα ἐν Κυζίκῳ δια- τρίβοντα, διακονίας Θεοῦ ἀπερισκέπτως ηξίωσε, Χριστιανισμὸν ὑποκρινόμενον, καὶ οὐδὲ τοιοῦτον ἔντα μετὰ ταῦτα μαθών, τῆς Ἐκκλησίας ἐχώρισε· καὶ ὡς παρὰ Μάρι (56) τοῦ Χαλκηδόνος ἐπισκόπου, ὃς ἐκοινώνει ταύτης τῆς συνόδου, ἄνδρας κατεγνωσμέ- νους, εἰς Κύζικον ἀφικομένους, ἐχειροτόνησεν ἀκρί- τως. Εορτάσιον δὲ καθεῖλον, ὡς ἐπίσκοπον Σάρδεων γενόμενον μὴ συναινεσάντων τῶν ἐν Λυδίᾳ ἐπισκό πων Δρακόντιον δὲ τὸν Περγάμου, ὡς πρότερον ἐν Γαλατίᾳ ἐπισκοποῦντα· καὶ ὡς παράνομον τὴν ἐφ' σίας Καισαρείας. τῆς ἐν Καππα- δοκῶν Καισαρείᾳ Ἐκκλησίας. ὡς περὶ Μάρι. ὡς παρὰ Μάρι, SOZOMENI rator illos ab exsilio revocasset, id ille non pernai- sisset; principibus ac sacerdotibus sese opponens. His addebant quod clerum Sirmiensis Ecclesiæ adversus Germinium concitasset: et cum eodem Germinio et Ursacio ac Valente communionem se habere scribens, eos tamen apud episcopos Africæ insimulasset: eaque de re accusatus, negasset ac pejerasset: convictus vero, perjurium cavillando eludere conaretur. Ad hæc quod Illyriis, Italis et Afris discidii ac tumultus causa exstitisset, et eo- rum quæ Romanæ Ecclesiæ contigerant, auctor fuisset. Item quod cum ancillam in vincula conjici curasset, falsum confiteri adversus dominam suata adegisset: et quod turpis vitæ hominem qui mu- lierem nequaquam nuptiali fœdere sibi copulatam domi habebat, sacro lavacro tinxisset, et ad dia- conatus officium promovisset. Præterea quod me- dicum quemdam circumforaneum, qui multarum cædium auctor exstiterat, ab Ecclesia non segre- gasset. Postremo quod ad sacram mensam conju- rationes facere solitus esset, diras imprecationes concipiens, et clericos jurare compellens, nun- quam se mutuo accusaturos. Hæc autem callide ab ipso fieri dicebant, ut ipse qui universo clero præ- erat, criminantium accusationes effugeret. Et hæ quidem sunt causæ, ut compendio dicam, ob quas Basilium a se depositum esse scripserunt. Eusia - thius autem depositus est, primum quidem pro- pterea quod, cum presbyter esset, pater ipsius Lu - lalius, episcopus Casarea Cappadociæ, ipsum prius damnaverat, et a precum communione separaverat. C Postea vero co quod apud Neocæsaream Ponti ur- bem excommunicatus fuerat a synodo : et ab Eu- sebio Constantinopoleos episcopo depositus, co quod in quibusdamn dispensationibus ipsi commis- sis, parum fidelis deprehensus fuisset. Deinde Lan- quam secus quam oportet prædicans, et agens, et sentiens, a Gangrensi concilio episcopatu exutus fuerat; in Antiochensi autem synodo perjurii con- victus erat. Et quod decreta eorum qui Melitinæ congregati fuerant, subvertere conaretur: quodque VALESII ANNOTATIONES. mentionem fecisse. circumforaneos. De quibus vide quæ notavit Ja- D supradicta epistola nullam condemnationis Eulalii cobus Sirmondus in Notis ad Ennodium. Hujus- modi autem medici homicidium patrare possunt duobus modis, aut per imprudentiam, scientes puta si venenum alicui dederint occi- dendi alterius causa. aut Mallem scribere, Porro Eulaliam hunc patrem Eustathii Sebasteni, quem Socrates ac So- zomenus episcopum fuisse dicunt Cæsarea Cappa- dociae, successorem fuisse existimo Hermogenis episcopi Cæsarea. Etenim llermogenes episcopus Cesarea, accepto ab Eustathio confessionis libello, presbyterum eum ordinaverat, ut testatur Basilius in Epistola ad Occidentales. Cum igitur Eulalius episcopus Cæsareæ Eustathium presbyterum a com- munione precum removerit, Hermogeni successerit chena synodus, in qua Eustathius perjurii reus convictus est, prorsus mihi ignota est. De Meliti nensi autem synodo loquitur Basilius in epistola ad Occidentales; ubi Eustathium in ea synodo depositum esse scribit. Ambæ vero istæ synodi, tam Melitinensis, quam Antiochena, aliquanto tempore præcesserunt Seleuciense conciliumi. An- tiochena igitur synodus de qua bic loquitur Sezo menus, ea fortasse ipsa est in qua Georgius epi Scopus Alexandriæ designatus. est, Quare non dubito quin scriben- dum sit, etc. Ita etiam ante nos emendavit Jacobus Gothofredus in notis ad Philo- storgium, pag. 246. (35) Περιοδευτὴν δέ. Sic Graeci vocant medicos necesse est. Miror tamen Basilium Magnum in (54) Ἐπίσκοπος ὢν τῆς ἐν Καππαδοκίᾳ Ἐκκλη (35) Τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου. Hæc Antio- (56) Ὥσπερ Μάρι. In codice Fukeliano scriptum

ἑκατέρῳ χειροτονίαν ἔλυσαν. Ἐπὶ τούτοις αὖθις συν- Α ελθόντες, καθαιροῦσι Σιλβανὸν τὸν Ταρσοῦ ἐπίσκοπον, καὶ Σωφρόνιον τὸν Πομπηΐουπόλεως της Παφλαγόνων, Ἐλπίδιόν τε τὸν Σατάλων, καὶ Νέωνα τὸν ἐν Σέλευ κείᾳ τῆς Ἰσαυρίας. Καθεῖλον δὲ Σιλβανὸν, ὡς ἀρχη τὸν γενόμενον ἀπονοίας τοῖς ἄλλοις, ἔν τε Σελευκείᾳ καὶ Κωνσταντινουπόλει· καὶ Θεόφιλον προστάντα τῆς ἐν Κασταβάλοις Εκκλησίας, Ελευθερουπόλεως ἐπίσκοπον χειροτονηθέντα πρότερον παρὰ τῶν ἐπι- σκόπων Παλαιστίνης, καὶ ἐπομοσάμενον παρὰ γνώ μην ἑτέραν μὴ ὑπεισιέναι ἐπισκοπήν. Σωφρόνιον δὲ, ὡς πλεονεκτεῖν καὶ καπηλεύειν ἐπιχειροῦντα τὰ προσ- φερόμενα τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ μετὰ κλῆσιν πρώτην καὶ δευτέραν, ἐπειδὴ μόλις ἀπήντησε, μὴ ἐθελήσαντα παρ' αὐτοῖς ἀπολογήσασθαι πρὸς τὰ ἐγκλήματα, ἀλλὰ τοὺς ἔξωθεν αἱρεῖσθαι δικαστάς. Νέωνα δὲ, ὡς ἐπὶ τῆς ἰδίας ἐκκλησίας σπουδάσαντα 'Αννιανὸν χει- ροτονηθῆναι (37) Αντιοχέων ἐπίσκοπον· καὶ ἀπεί- ρους τινὰς ἱερῶν Γραφῶν καὶ θεσμῶν Ἐκκλησίας, ἀπερισκέπτως πολιτευομένους όντας (38), ἐπισκόπους καταστήσαντα· οἱ μετὰ ταῦτα χρημάτων κτῆσιν τῆς ἱερωσύνης προτίμησαν, καὶ ἐγγράφως είλοντο τὰς οὐσίας ἔχοντες λειτουργεῖν, ἢ δίχα τούτων ἐπισκο πεῖν. Τὸν δὲ Ἐλπίδιον, ὡς βασιλείῳ ἐπὶ ταραχῇ συμ- μίξαντα, καὶ καθηγητὴν γενόμενον ἀταξίας· καὶ παρὰ τὰ δόξαντα τῇ ἐν Μελιτίνῃ συνόδῳ ", Εὐσέβιον μὲν ἄνδρα καθῃρημένον πρεσβυτερείῳ ἀποκαταστήσαντα Νεκταρίαν δέ τινα διὰ παραβάσεις συνθηκῶν καὶ ὅρκων ἀκοινώνητον γενομένην, διακονίας ἀξιώσαντα, μὴ μετὸν αὐτῇ τιμῆς κατὰ τοὺς νόμους της Εκκλησίας. Ο Αννιανόν. 'Αννίναν. πολιτευόμενοι πολιτευταὶ Πάντας πολίτας τε καὶ πολιτευτὰς καὶ ἀξιωματικούς. Τῇ ἐν Μελιτίνῃ συνόδῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. • .. LIB. IV. B ipse multorum criminum reus, tamen judex ess vellet, et alios bæreticos appellaret. Eleusium ver‹ idcirco deposuerunt, quod Heraclium quemdam patria Tyrium, qui flamen Herculis illic fue- rat, et accusatus maleficii, atque ob id perquisi- tus, fugiens Cyzicum se receperat, temere ad dia- conatum promovisset, cum is Christianam religio- nem se colere simularet; cumque illum ejusmodi esse postea didicisset, eum tamen ab Ecclesia mi- nine præcidisset. Item quod nonnullos a Mari Chalcedonis episcopo, qui etiam huic synodo in- terfuit, condemnatos, cum Cyzicum venissent, in- consulte ordinavisset. Heortasius autem ideo dis- cinctus est, quod absque consensu episcoporum Lydiæ factus esset Sardianorum episcopus. Dra- contium vero Pergamenum ideo deposuerunt, quod in Galatia prius episcopatum gessisset. Proinde utramque ordinationem, utpote illegitimam, infir- marunt. Post hæc iterum convenientes, Silvanum deponunt episcopum Tarsi, et Sophronium Pom- peiopolis in Paphlagonia; Elpidium item Satalo rum, et Neonam episcopum Seleuciæ in Isauria. Ac Silvanum quidem deposuerunt, propterea quod vesaniæ auctor ac signifer cæteris exstitisset, tum Seleucia, tum Constantinopoli, et quod Castaba- lensi Ecclesia Theophilum quemdam præfecisset, qui prius ab episcopis Palæstinensibus Eleuthero- polis episcopus fueral ordinatus, juramentoque sese obstrinxerat, nunquam se alium episcopatum suscepturum absque illorum consensu. Sophronium vero abdicarunt, tanquam avarum, et qui res Ecclesiæ oblatas vendere, et in quæstum suum ver- tere conaretur: et propterea quod post secundam ac tertiam vocationem ægre comparens, de crimi- nibus sibi illatis causam apud ipsos dicere noluisset, sed extraneos judices elegisset. Neonam vero ideo deposuerunt, quod ut Annianus Antiochensium episcopus in sua Ecclesia ordinaretur, im- pense studuisset, et quod nonnullos sacrarum Scripturarum et Ecclesiæ legum penitus ignaros, cum decuriones essent, inconsiderate episcopos ordinasset. Qui postea opum suarum possessionem sacerdotio prætulerunt, scriptoque testati sunt malle se bona sua retinendo publicis muneribus fungi, quam bonis suis exutos, episcopatum gerere. Elpidium denique abdicarunt, eo quod ad tumultum VALESII ANNOTATIONES Quod est nogen Romanum. Certe in codice Fukeliano legitur Hic Annianus in Seleuciensi concilio ordinatus fuerat episcopus Antiochenus, deposito Eudoxio. intellexerunt interpretes. Nam Musculus vertit incircumspecte viventes; quem secutus est Christo- phorsonus. Atqui sunt decuriones, qui et dicuntur a Græcis, ut notavi ad Jibrum xxn Ammiani Marcellini. Gregorius Nazian- zenus in epistola 49, Ad Olympium : Hi functioni- bus publicis obnoxii erant, puta tributorum susce- ptioni, thermarum instructioni, ludorum editioni, D curationi operum publicorum, et universis publicis muneribus. Itaque ex suo corpore eligebant sus- ceptores, qui tributa exigerent; magistratus qui ludos ederent, et alios qui balnea instruerent el ligna præstarent; eorumque bona curiæ oppigne- rata erant, ita ut qui curiam reliquisset, suas facultates curiæ relinquere cogeretur. Inconside- rate igitur fecit Neon seu Neonas episcopus Seleu- ciæ, quæ metropolis erat Isauriæ, qui viros curiis obnoxios ad episcopatum promovit. Eos enim postea decuriones ad curiam revocarunt, aut certe bonis suis cedere eos jusserunt. Quo facto, novi- tii illi episcopi ad curiam reverti maluerunt, quam dimissis facultatibus episcopatum gerere. VARIORUM. - Celebrata Meliting in Armenia synodus anno circiter 358. Ejus nulla mentio in Collectionibus conciliorum generalium. Occurrit autem apud S. Basilium in epistola 79, Ad Occidentales, ubi Eustathium in ea synodo de- positum esse testatur. Quare cum Meletius con- PATROL. GR. LXVII. cilio Seleuciensi anno congregato, tanquam episcopus Sebastenus adfuerit, jam eo anno Eusta- thius e Sebasteno episcopatu dejectus fuerat, sicque synodus Melitinensis anno aut insequcnti habita. Ant. Pagi ad ann. 357, n. 15. (37) Ανιανὸν χειροτονηθῆναι. Scribendum est (38) Πολιτευομένους ὄντας. Hunc locum non

ἑκατέρῳ χειροτονίαν ἔλυσαν. Ἐπὶ τούτοις αὖθις συν- Α ελθόντες, καθαιροῦσι Σιλβανὸν τὸν Ταρσοῦ ἐπίσκοπον, καὶ Σωφρόνιον τὸν Πομπηΐουπόλεως της Παφλαγόνων, Ἐλπίδιόν τε τὸν Σατάλων, καὶ Νέωνα τὸν ἐν Σέλευ κείᾳ τῆς Ἰσαυρίας. Καθεῖλον δὲ Σιλβανὸν, ὡς ἀρχη τὸν γενόμενον ἀπονοίας τοῖς ἄλλοις, ἔν τε Σελευκείᾳ καὶ Κωνσταντινουπόλει· καὶ Θεόφιλον προστάντα τῆς ἐν Κασταβάλοις Εκκλησίας, Ελευθερουπόλεως ἐπίσκοπον χειροτονηθέντα πρότερον παρὰ τῶν ἐπι- σκόπων Παλαιστίνης, καὶ ἐπομοσάμενον παρὰ γνώ μην ἑτέραν μὴ ὑπεισιέναι ἐπισκοπήν. Σωφρόνιον δὲ, ὡς πλεονεκτεῖν καὶ καπηλεύειν ἐπιχειροῦντα τὰ προσ- φερόμενα τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ μετὰ κλῆσιν πρώτην καὶ δευτέραν, ἐπειδὴ μόλις ἀπήντησε, μὴ ἐθελήσαντα παρ' αὐτοῖς ἀπολογήσασθαι πρὸς τὰ ἐγκλήματα, ἀλλὰ τοὺς ἔξωθεν αἱρεῖσθαι δικαστάς. Νέωνα δὲ, ὡς ἐπὶ τῆς ἰδίας ἐκκλησίας σπουδάσαντα 'Αννιανὸν χει- ροτονηθῆναι (37) Αντιοχέων ἐπίσκοπον· καὶ ἀπεί- ρους τινὰς ἱερῶν Γραφῶν καὶ θεσμῶν Ἐκκλησίας, ἀπερισκέπτως πολιτευομένους όντας (38), ἐπισκόπους καταστήσαντα· οἱ μετὰ ταῦτα χρημάτων κτῆσιν τῆς ἱερωσύνης προτίμησαν, καὶ ἐγγράφως είλοντο τὰς οὐσίας ἔχοντες λειτουργεῖν, ἢ δίχα τούτων ἐπισκο πεῖν. Τὸν δὲ Ἐλπίδιον, ὡς βασιλείῳ ἐπὶ ταραχῇ συμ- μίξαντα, καὶ καθηγητὴν γενόμενον ἀταξίας· καὶ παρὰ τὰ δόξαντα τῇ ἐν Μελιτίνῃ συνόδῳ ", Εὐσέβιον μὲν ἄνδρα καθῃρημένον πρεσβυτερείῳ ἀποκαταστήσαντα Νεκταρίαν δέ τινα διὰ παραβάσεις συνθηκῶν καὶ ὅρκων ἀκοινώνητον γενομένην, διακονίας ἀξιώσαντα, μὴ μετὸν αὐτῇ τιμῆς κατὰ τοὺς νόμους της Εκκλησίας. Ο Αννιανόν. 'Αννίναν. πολιτευόμενοι πολιτευταὶ Πάντας πολίτας τε καὶ πολιτευτὰς καὶ ἀξιωματικούς. Τῇ ἐν Μελιτίνῃ συνόδῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. • .. LIB. IV. B ipse multorum criminum reus, tamen judex ess vellet, et alios bæreticos appellaret. Eleusium ver‹ idcirco deposuerunt, quod Heraclium quemdam patria Tyrium, qui flamen Herculis illic fue- rat, et accusatus maleficii, atque ob id perquisi- tus, fugiens Cyzicum se receperat, temere ad dia- conatum promovisset, cum is Christianam religio- nem se colere simularet; cumque illum ejusmodi esse postea didicisset, eum tamen ab Ecclesia mi- nine præcidisset. Item quod nonnullos a Mari Chalcedonis episcopo, qui etiam huic synodo in- terfuit, condemnatos, cum Cyzicum venissent, in- consulte ordinavisset. Heortasius autem ideo dis- cinctus est, quod absque consensu episcoporum Lydiæ factus esset Sardianorum episcopus. Dra- contium vero Pergamenum ideo deposuerunt, quod in Galatia prius episcopatum gessisset. Proinde utramque ordinationem, utpote illegitimam, infir- marunt. Post hæc iterum convenientes, Silvanum deponunt episcopum Tarsi, et Sophronium Pom- peiopolis in Paphlagonia; Elpidium item Satalo rum, et Neonam episcopum Seleuciæ in Isauria. Ac Silvanum quidem deposuerunt, propterea quod vesaniæ auctor ac signifer cæteris exstitisset, tum Seleucia, tum Constantinopoli, et quod Castaba- lensi Ecclesia Theophilum quemdam præfecisset, qui prius ab episcopis Palæstinensibus Eleuthero- polis episcopus fueral ordinatus, juramentoque sese obstrinxerat, nunquam se alium episcopatum suscepturum absque illorum consensu. Sophronium vero abdicarunt, tanquam avarum, et qui res Ecclesiæ oblatas vendere, et in quæstum suum ver- tere conaretur: et propterea quod post secundam ac tertiam vocationem ægre comparens, de crimi- nibus sibi illatis causam apud ipsos dicere noluisset, sed extraneos judices elegisset. Neonam vero ideo deposuerunt, quod ut Annianus Antiochensium episcopus in sua Ecclesia ordinaretur, im- pense studuisset, et quod nonnullos sacrarum Scripturarum et Ecclesiæ legum penitus ignaros, cum decuriones essent, inconsiderate episcopos ordinasset. Qui postea opum suarum possessionem sacerdotio prætulerunt, scriptoque testati sunt malle se bona sua retinendo publicis muneribus fungi, quam bonis suis exutos, episcopatum gerere. Elpidium denique abdicarunt, eo quod ad tumultum VALESII ANNOTATIONES Quod est nogen Romanum. Certe in codice Fukeliano legitur Hic Annianus in Seleuciensi concilio ordinatus fuerat episcopus Antiochenus, deposito Eudoxio. intellexerunt interpretes. Nam Musculus vertit incircumspecte viventes; quem secutus est Christo- phorsonus. Atqui sunt decuriones, qui et dicuntur a Græcis, ut notavi ad Jibrum xxn Ammiani Marcellini. Gregorius Nazian- zenus in epistola 49, Ad Olympium : Hi functioni- bus publicis obnoxii erant, puta tributorum susce- ptioni, thermarum instructioni, ludorum editioni, D curationi operum publicorum, et universis publicis muneribus. Itaque ex suo corpore eligebant sus- ceptores, qui tributa exigerent; magistratus qui ludos ederent, et alios qui balnea instruerent el ligna præstarent; eorumque bona curiæ oppigne- rata erant, ita ut qui curiam reliquisset, suas facultates curiæ relinquere cogeretur. Inconside- rate igitur fecit Neon seu Neonas episcopus Seleu- ciæ, quæ metropolis erat Isauriæ, qui viros curiis obnoxios ad episcopatum promovit. Eos enim postea decuriones ad curiam revocarunt, aut certe bonis suis cedere eos jusserunt. Quo facto, novi- tii illi episcopi ad curiam reverti maluerunt, quam dimissis facultatibus episcopatum gerere. VARIORUM. - Celebrata Meliting in Armenia synodus anno circiter 358. Ejus nulla mentio in Collectionibus conciliorum generalium. Occurrit autem apud S. Basilium in epistola 79, Ad Occidentales, ubi Eustathium in ea synodo de- positum esse testatur. Quare cum Meletius con- PATROL. GR. LXVII. cilio Seleuciensi anno congregato, tanquam episcopus Sebastenus adfuerit, jam eo anno Eusta- thius e Sebasteno episcopatu dejectus fuerat, sicque synodus Melitinensis anno aut insequcnti habita. Ant. Pagi ad ann. 357, n. 15. (37) Ανιανὸν χειροτονηθῆναι. Scribendum est (38) Πολιτευομένους ὄντας. Hunc locum non

Α ΚΕΦ. ΚΕ'. Αιτίαι τῶν καθαιρέσεων Κυρίλλου τοῦ ῾Ιεροσο λύμων ἐπισκόπου, καὶ διαφοραὶ τῶν ἀντικαθ- ισταμένων τῶν τότε επισκόπων ἀλλήλοις· καὶ ὡς Μελέτιος ὑπὸ Ἀρειανῶν χειροτονηθεὶς, ἀντὶ Ευσταθίου Σεβαστίας προεβιβάσθη. 'Ακά- Σὺν τούτοις δὲ καὶ Κύριλλον τὸν Ἱεροσολύμων καθεῖλον, ὡς Εὐσταθίῳ καὶ Ἐλπιδίῳ κεκοινωνηκότα, ἐναντία σπουδάσασι τοῖς ἐν Μελιτινῇ συνελθοῦσι, μεθ' ὧν καὶ αὐτὸς συνεληλύθει · καὶ ὡς μετὰ τὴν ἐν Παλαιστίνῃ καθαίρεσιν, κοινωνίας μετασχόντα συν Βασιλείῳ, καὶ Γεωργίῳ τῷ Λαοδικείας ἐπισκόπῳ· έπειδὴ ἐπετράπη (39) τὴν Ἱεροσολύμων ἐπισκοπὴν, περὶ μητροπολιτικῶν δικαίων διεφέρετο πρὸς Ἀκά κιον τὸν Καισαρείας, ὡς ἀποστολικοῦ θρόνου ἡγού μενος· ἐντεῦθεν τε εἰς ἀπέχθειαν κατέστησαν, καὶ ἀλλήλους διέβαλον, ὡς οὐχ ὑγιῶς περὶ Θεοῦ φρονοῖεν· καὶ γὰρ καὶ πρὶν ἐν ὑπονοίᾳ ἑκάτερος ἦν, ὁ μὲν τὰ Αρείου δογματίζων· Κύριλλος δὲ, τοῖς ὁμοιοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἰσηγουμένοις ἑπόμενος. Οὕτω δὲ ἔχων γνώμης Ακάκιος, σὺν τοῖς τὰ αὐτοῦ φρονοῦσιν ἐπισκόποις τοῦ ἔθνους, φθάνει καθελών Κύριλλον ἐπὶ προφάσει τοιᾷδε. Λιμοῦ καταλαβόντος τὴν Ἱερο σολύμων χώραν, ὡς εἰς ἐπίσκοπον ἔβλεπε τὸ τῶν δεο- μένων πλῆθος, τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ἀπορούμενον· ἐπεὶ δὲ χρήματα οὐκ ἦν οἷς ἐπικουρεῖν ἔδει κειμήλια καὶ ἱερὰ παραπετάσματα ἀπέδοτο. Ἐκ τούτων δὲ λόγος, τινὰ ἐπιγνῶναι οἰκεῖον ἀνάθημα γυναῖκα ἐκ τῶν ἐπὶ θυμέλης ἠμφιεσμένην· πολυπραγμονῆσαί τε ἔθεν ἔχοι, καὶ εὑρεῖν ἔμπορον αὐτῇ ἀποδόμενον· τῷ δὲ ἐμπόρῳ τὸν ἐπίσκοπον. Αἰτίαν δὲ ταύτην προϊσχό μενον, καθελεῖν αὐτὸν ᾿Ακάκιον· καὶ τὰ μὲν, ὡς ἐπυθόμην, ὧδε ἔχει· τοὺς δὲ δηλωθέντας, ώς είρηται, καθαιρεθέντας ἐξήλασαν οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον τῆς Κων σταντινουπόλεως. Τοὺς δὲ σὺν αὐτοῖς, οἱ ταῖς καθαι ρέσεσιν ὑπογράφειν οὐκ ἠνείχοντο, δέκα τὸν ἀριθμὸν ὄντας, καθ᾿ ἑαυτοὺς εἶναι τέως παρεκελεύσαντο, καὶ μήτε λειτουργεῖν, μήτε τὰς ἐκκλησίας διοικεῖν, ἄχρις ἂν ταύταις ὑπογράψωσιν. Εἰ δὲ μὴ μεταμελη θεῖεν ἐντὸς μηνῶν ἕξ, καὶ πᾶσι τοῖς δόξασι καὶ πε- πραγμένοις ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ συναινέσωσι, καὶ καὶ ὅτι ἐπειδή, εις. Ἐπειδὴ γὰρ ἐπετράπη, Ἔτι δὲ καὶ ὡς τὴν τῶν Ἱεροσολύμων ἐκκλησίαν ἐπιτραπείς, περὶ τῶν τῆς ἐνορίας δια καίων πρὸς 'Ακάκιον διεφέρετο. SOZOMENI excitandum Basilio sese adjunxisset, et auctorem ac magistrum se præbuisset immodestiæ; quod- que contra decreta Melitinensis synodi, Eusebium quidem, qui presbyterii gradu motus fue- rat, in pristinum locum restituisset: Nectariam vero quamdam, quæ ob pactorum ac jurisjurandi fidem violatam a communione suspensa fuerat, ad diaconatus officium promovisset; cum tamen, juxta leges Ecclesiæ, nullum ei honorem capere liceret. CAP. XXV. Quas ob causas depositus sit Cyrillus episcopus Hie- rosolymorum: et de mutuis dissensionibus episco- porum qui in aliorum locum suffecti sunt: et quomodo Meletius in locum Eustathii episcopus Sebastiæ ordinatus est ab Arianis. Cum his vero' Cyrillum quoque exauctorarunt episcopum Ilierosolymorum, propterea quod cum Eustathio et Elpidio communicasset, qui decreta Melitinensis synodi, cui ipse quoque interfuerat, abrogare studuerant; et quod post depositionem in Palæstina factam, communionem iniisset cum Basilio, et Georgio episcopo Laodiceno. Etenim post susceptum Hierosolymorum episcopatum, de jure metropolitano adversus Acacium episcopum Cæsarea controversiam moverat, tanquam aposto- licam sedem obtinens Ex quo factum fuerat ut inimicitias inter se susciperent, seseque 'mutuo ac- cusarent quod non recte sentirent de divinitate. Nam et antea uterque eorum in suspicionem vene- rat : Acacius quidem quod cum Ario idem sentiret; Cyrillus vero quod eos sectaretur qui Filium Patri similem secundum substantiam asserebant. Cum igitur ita sentiret Acacius una cum episcopis pro- vincia Palastinæ, qui idem cum ipso sentiebant, Cyrillum præveniens deposuit hujusmodi ob cau- sam : Cum Hierosolymorum regionem fames occu- passet, egentium multitudo necessariis alimentis destituta, in Cyrillum utpote cpiscopum oculos conjecit : cum autem pecuniæ deessent quibus sub- veniri posset egentibus, Cyrillus thesauros eccle- siæ et sacra vela divendidit. Aiunt igitur quemdam postea donarium suum agnovisse in muliere sce- nica, quæ illo amicta erat: inquirentemque curio- sius unde illud haberet, deprehendisse mercatorem qui illud mulieri vendiderat; mercatori vero epi- scopum venundedisse. Hanc ergo causam prætexens Acacius, Cyrillum deposuit : et hæc quidein ita. gesta esse auditione accepi. Porro episcopos illos quos depositos tum fuisse supra retulimus, Aca- ciani Constantinopoli expulerunt. Decem autem * Socr. lib. 11, c. 40. B C VALESI ANNOTATIONES. sono el Savilio, qui hunc locum supplent adjectis duabus vocibus hoc modo : Porro Acacius Cæsariensis episcopus, jura metro- politani merito sibi vindicabat, tum ex antiqua consuetudine, tum ex canone concilii Nicæni. Jus autem metropolitani in eo præcipue consistit, ut ordinationes episcoporum ejus provinciæ non fiant absque ipsius consensu et auctoritate; utque episcopi omnes ad ipsius concilium vocati venire co- gantur. Ita enim statutum est in canonibus Nicænis. Cæterum hic Sozomeni locus aliter etiam emendari potest, et quidem leviori mutatione, in hunc mo- D dum : clc. Dixerat enim paulo ante Sozomenus Cyrillum, postquam depo- situs fuisset in Palæstina, communicasse cum Ba- silio et Georgio. Nunc igitur exponit quomodo el quam ob causam depositus fuerit ab Acacio. Nice- phorus tamen priorem emendationem tuetur : sic enim habet : Verum Epiphanius Scholasticus conjecturam nostram prorsus con- firmat. Sic enim vertit: Cum enim Cyrillus Hiero- solymorum suscepisset episcopatum, etc. (39) Ἐπειδὴ ἐπετράπη. Assentior Christophor-

Α ΚΕΦ. ΚΕ'. Αιτίαι τῶν καθαιρέσεων Κυρίλλου τοῦ ῾Ιεροσο λύμων ἐπισκόπου, καὶ διαφοραὶ τῶν ἀντικαθ- ισταμένων τῶν τότε επισκόπων ἀλλήλοις· καὶ ὡς Μελέτιος ὑπὸ Ἀρειανῶν χειροτονηθεὶς, ἀντὶ Ευσταθίου Σεβαστίας προεβιβάσθη. 'Ακά- Σὺν τούτοις δὲ καὶ Κύριλλον τὸν Ἱεροσολύμων καθεῖλον, ὡς Εὐσταθίῳ καὶ Ἐλπιδίῳ κεκοινωνηκότα, ἐναντία σπουδάσασι τοῖς ἐν Μελιτινῇ συνελθοῦσι, μεθ' ὧν καὶ αὐτὸς συνεληλύθει · καὶ ὡς μετὰ τὴν ἐν Παλαιστίνῃ καθαίρεσιν, κοινωνίας μετασχόντα συν Βασιλείῳ, καὶ Γεωργίῳ τῷ Λαοδικείας ἐπισκόπῳ· έπειδὴ ἐπετράπη (39) τὴν Ἱεροσολύμων ἐπισκοπὴν, περὶ μητροπολιτικῶν δικαίων διεφέρετο πρὸς Ἀκά κιον τὸν Καισαρείας, ὡς ἀποστολικοῦ θρόνου ἡγού μενος· ἐντεῦθεν τε εἰς ἀπέχθειαν κατέστησαν, καὶ ἀλλήλους διέβαλον, ὡς οὐχ ὑγιῶς περὶ Θεοῦ φρονοῖεν· καὶ γὰρ καὶ πρὶν ἐν ὑπονοίᾳ ἑκάτερος ἦν, ὁ μὲν τὰ Αρείου δογματίζων· Κύριλλος δὲ, τοῖς ὁμοιοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἰσηγουμένοις ἑπόμενος. Οὕτω δὲ ἔχων γνώμης Ακάκιος, σὺν τοῖς τὰ αὐτοῦ φρονοῦσιν ἐπισκόποις τοῦ ἔθνους, φθάνει καθελών Κύριλλον ἐπὶ προφάσει τοιᾷδε. Λιμοῦ καταλαβόντος τὴν Ἱερο σολύμων χώραν, ὡς εἰς ἐπίσκοπον ἔβλεπε τὸ τῶν δεο- μένων πλῆθος, τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ἀπορούμενον· ἐπεὶ δὲ χρήματα οὐκ ἦν οἷς ἐπικουρεῖν ἔδει κειμήλια καὶ ἱερὰ παραπετάσματα ἀπέδοτο. Ἐκ τούτων δὲ λόγος, τινὰ ἐπιγνῶναι οἰκεῖον ἀνάθημα γυναῖκα ἐκ τῶν ἐπὶ θυμέλης ἠμφιεσμένην· πολυπραγμονῆσαί τε ἔθεν ἔχοι, καὶ εὑρεῖν ἔμπορον αὐτῇ ἀποδόμενον· τῷ δὲ ἐμπόρῳ τὸν ἐπίσκοπον. Αἰτίαν δὲ ταύτην προϊσχό μενον, καθελεῖν αὐτὸν ᾿Ακάκιον· καὶ τὰ μὲν, ὡς ἐπυθόμην, ὧδε ἔχει· τοὺς δὲ δηλωθέντας, ώς είρηται, καθαιρεθέντας ἐξήλασαν οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον τῆς Κων σταντινουπόλεως. Τοὺς δὲ σὺν αὐτοῖς, οἱ ταῖς καθαι ρέσεσιν ὑπογράφειν οὐκ ἠνείχοντο, δέκα τὸν ἀριθμὸν ὄντας, καθ᾿ ἑαυτοὺς εἶναι τέως παρεκελεύσαντο, καὶ μήτε λειτουργεῖν, μήτε τὰς ἐκκλησίας διοικεῖν, ἄχρις ἂν ταύταις ὑπογράψωσιν. Εἰ δὲ μὴ μεταμελη θεῖεν ἐντὸς μηνῶν ἕξ, καὶ πᾶσι τοῖς δόξασι καὶ πε- πραγμένοις ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ συναινέσωσι, καὶ καὶ ὅτι ἐπειδή, εις. Ἐπειδὴ γὰρ ἐπετράπη, Ἔτι δὲ καὶ ὡς τὴν τῶν Ἱεροσολύμων ἐκκλησίαν ἐπιτραπείς, περὶ τῶν τῆς ἐνορίας δια καίων πρὸς 'Ακάκιον διεφέρετο. SOZOMENI excitandum Basilio sese adjunxisset, et auctorem ac magistrum se præbuisset immodestiæ; quod- que contra decreta Melitinensis synodi, Eusebium quidem, qui presbyterii gradu motus fue- rat, in pristinum locum restituisset: Nectariam vero quamdam, quæ ob pactorum ac jurisjurandi fidem violatam a communione suspensa fuerat, ad diaconatus officium promovisset; cum tamen, juxta leges Ecclesiæ, nullum ei honorem capere liceret. CAP. XXV. Quas ob causas depositus sit Cyrillus episcopus Hie- rosolymorum: et de mutuis dissensionibus episco- porum qui in aliorum locum suffecti sunt: et quomodo Meletius in locum Eustathii episcopus Sebastiæ ordinatus est ab Arianis. Cum his vero' Cyrillum quoque exauctorarunt episcopum Ilierosolymorum, propterea quod cum Eustathio et Elpidio communicasset, qui decreta Melitinensis synodi, cui ipse quoque interfuerat, abrogare studuerant; et quod post depositionem in Palæstina factam, communionem iniisset cum Basilio, et Georgio episcopo Laodiceno. Etenim post susceptum Hierosolymorum episcopatum, de jure metropolitano adversus Acacium episcopum Cæsarea controversiam moverat, tanquam aposto- licam sedem obtinens Ex quo factum fuerat ut inimicitias inter se susciperent, seseque 'mutuo ac- cusarent quod non recte sentirent de divinitate. Nam et antea uterque eorum in suspicionem vene- rat : Acacius quidem quod cum Ario idem sentiret; Cyrillus vero quod eos sectaretur qui Filium Patri similem secundum substantiam asserebant. Cum igitur ita sentiret Acacius una cum episcopis pro- vincia Palastinæ, qui idem cum ipso sentiebant, Cyrillum præveniens deposuit hujusmodi ob cau- sam : Cum Hierosolymorum regionem fames occu- passet, egentium multitudo necessariis alimentis destituta, in Cyrillum utpote cpiscopum oculos conjecit : cum autem pecuniæ deessent quibus sub- veniri posset egentibus, Cyrillus thesauros eccle- siæ et sacra vela divendidit. Aiunt igitur quemdam postea donarium suum agnovisse in muliere sce- nica, quæ illo amicta erat: inquirentemque curio- sius unde illud haberet, deprehendisse mercatorem qui illud mulieri vendiderat; mercatori vero epi- scopum venundedisse. Hanc ergo causam prætexens Acacius, Cyrillum deposuit : et hæc quidein ita. gesta esse auditione accepi. Porro episcopos illos quos depositos tum fuisse supra retulimus, Aca- ciani Constantinopoli expulerunt. Decem autem * Socr. lib. 11, c. 40. B C VALESI ANNOTATIONES. sono el Savilio, qui hunc locum supplent adjectis duabus vocibus hoc modo : Porro Acacius Cæsariensis episcopus, jura metro- politani merito sibi vindicabat, tum ex antiqua consuetudine, tum ex canone concilii Nicæni. Jus autem metropolitani in eo præcipue consistit, ut ordinationes episcoporum ejus provinciæ non fiant absque ipsius consensu et auctoritate; utque episcopi omnes ad ipsius concilium vocati venire co- gantur. Ita enim statutum est in canonibus Nicænis. Cæterum hic Sozomeni locus aliter etiam emendari potest, et quidem leviori mutatione, in hunc mo- D dum : clc. Dixerat enim paulo ante Sozomenus Cyrillum, postquam depo- situs fuisset in Palæstina, communicasse cum Ba- silio et Georgio. Nunc igitur exponit quomodo el quam ob causam depositus fuerit ab Acacio. Nice- phorus tamen priorem emendationem tuetur : sic enim habet : Verum Epiphanius Scholasticus conjecturam nostram prorsus con- firmat. Sic enim vertit: Cum enim Cyrillus Hiero- solymorum suscepisset episcopatum, etc. (39) Ἐπειδὴ ἐπετράπη. Assentior Christophor-

Α ΚΕΦ. ΚΕ'. Αιτίαι τῶν καθαιρέσεων Κυρίλλου τοῦ ῾Ιεροσο λύμων ἐπισκόπου, καὶ διαφοραὶ τῶν ἀντικαθ- ισταμένων τῶν τότε επισκόπων ἀλλήλοις· καὶ ὡς Μελέτιος ὑπὸ Ἀρειανῶν χειροτονηθεὶς, ἀντὶ Ευσταθίου Σεβαστίας προεβιβάσθη. 'Ακά- Σὺν τούτοις δὲ καὶ Κύριλλον τὸν Ἱεροσολύμων καθεῖλον, ὡς Εὐσταθίῳ καὶ Ἐλπιδίῳ κεκοινωνηκότα, ἐναντία σπουδάσασι τοῖς ἐν Μελιτινῇ συνελθοῦσι, μεθ' ὧν καὶ αὐτὸς συνεληλύθει · καὶ ὡς μετὰ τὴν ἐν Παλαιστίνῃ καθαίρεσιν, κοινωνίας μετασχόντα συν Βασιλείῳ, καὶ Γεωργίῳ τῷ Λαοδικείας ἐπισκόπῳ· έπειδὴ ἐπετράπη (39) τὴν Ἱεροσολύμων ἐπισκοπὴν, περὶ μητροπολιτικῶν δικαίων διεφέρετο πρὸς Ἀκά κιον τὸν Καισαρείας, ὡς ἀποστολικοῦ θρόνου ἡγού μενος· ἐντεῦθεν τε εἰς ἀπέχθειαν κατέστησαν, καὶ ἀλλήλους διέβαλον, ὡς οὐχ ὑγιῶς περὶ Θεοῦ φρονοῖεν· καὶ γὰρ καὶ πρὶν ἐν ὑπονοίᾳ ἑκάτερος ἦν, ὁ μὲν τὰ Αρείου δογματίζων· Κύριλλος δὲ, τοῖς ὁμοιοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἰσηγουμένοις ἑπόμενος. Οὕτω δὲ ἔχων γνώμης Ακάκιος, σὺν τοῖς τὰ αὐτοῦ φρονοῦσιν ἐπισκόποις τοῦ ἔθνους, φθάνει καθελών Κύριλλον ἐπὶ προφάσει τοιᾷδε. Λιμοῦ καταλαβόντος τὴν Ἱερο σολύμων χώραν, ὡς εἰς ἐπίσκοπον ἔβλεπε τὸ τῶν δεο- μένων πλῆθος, τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ἀπορούμενον· ἐπεὶ δὲ χρήματα οὐκ ἦν οἷς ἐπικουρεῖν ἔδει κειμήλια καὶ ἱερὰ παραπετάσματα ἀπέδοτο. Ἐκ τούτων δὲ λόγος, τινὰ ἐπιγνῶναι οἰκεῖον ἀνάθημα γυναῖκα ἐκ τῶν ἐπὶ θυμέλης ἠμφιεσμένην· πολυπραγμονῆσαί τε ἔθεν ἔχοι, καὶ εὑρεῖν ἔμπορον αὐτῇ ἀποδόμενον· τῷ δὲ ἐμπόρῳ τὸν ἐπίσκοπον. Αἰτίαν δὲ ταύτην προϊσχό μενον, καθελεῖν αὐτὸν ᾿Ακάκιον· καὶ τὰ μὲν, ὡς ἐπυθόμην, ὧδε ἔχει· τοὺς δὲ δηλωθέντας, ώς είρηται, καθαιρεθέντας ἐξήλασαν οἱ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον τῆς Κων σταντινουπόλεως. Τοὺς δὲ σὺν αὐτοῖς, οἱ ταῖς καθαι ρέσεσιν ὑπογράφειν οὐκ ἠνείχοντο, δέκα τὸν ἀριθμὸν ὄντας, καθ᾿ ἑαυτοὺς εἶναι τέως παρεκελεύσαντο, καὶ μήτε λειτουργεῖν, μήτε τὰς ἐκκλησίας διοικεῖν, ἄχρις ἂν ταύταις ὑπογράψωσιν. Εἰ δὲ μὴ μεταμελη θεῖεν ἐντὸς μηνῶν ἕξ, καὶ πᾶσι τοῖς δόξασι καὶ πε- πραγμένοις ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ συναινέσωσι, καὶ καὶ ὅτι ἐπειδή, εις. Ἐπειδὴ γὰρ ἐπετράπη, Ἔτι δὲ καὶ ὡς τὴν τῶν Ἱεροσολύμων ἐκκλησίαν ἐπιτραπείς, περὶ τῶν τῆς ἐνορίας δια καίων πρὸς 'Ακάκιον διεφέρετο. SOZOMENI excitandum Basilio sese adjunxisset, et auctorem ac magistrum se præbuisset immodestiæ; quod- que contra decreta Melitinensis synodi, Eusebium quidem, qui presbyterii gradu motus fue- rat, in pristinum locum restituisset: Nectariam vero quamdam, quæ ob pactorum ac jurisjurandi fidem violatam a communione suspensa fuerat, ad diaconatus officium promovisset; cum tamen, juxta leges Ecclesiæ, nullum ei honorem capere liceret. CAP. XXV. Quas ob causas depositus sit Cyrillus episcopus Hie- rosolymorum: et de mutuis dissensionibus episco- porum qui in aliorum locum suffecti sunt: et quomodo Meletius in locum Eustathii episcopus Sebastiæ ordinatus est ab Arianis. Cum his vero' Cyrillum quoque exauctorarunt episcopum Ilierosolymorum, propterea quod cum Eustathio et Elpidio communicasset, qui decreta Melitinensis synodi, cui ipse quoque interfuerat, abrogare studuerant; et quod post depositionem in Palæstina factam, communionem iniisset cum Basilio, et Georgio episcopo Laodiceno. Etenim post susceptum Hierosolymorum episcopatum, de jure metropolitano adversus Acacium episcopum Cæsarea controversiam moverat, tanquam aposto- licam sedem obtinens Ex quo factum fuerat ut inimicitias inter se susciperent, seseque 'mutuo ac- cusarent quod non recte sentirent de divinitate. Nam et antea uterque eorum in suspicionem vene- rat : Acacius quidem quod cum Ario idem sentiret; Cyrillus vero quod eos sectaretur qui Filium Patri similem secundum substantiam asserebant. Cum igitur ita sentiret Acacius una cum episcopis pro- vincia Palastinæ, qui idem cum ipso sentiebant, Cyrillum præveniens deposuit hujusmodi ob cau- sam : Cum Hierosolymorum regionem fames occu- passet, egentium multitudo necessariis alimentis destituta, in Cyrillum utpote cpiscopum oculos conjecit : cum autem pecuniæ deessent quibus sub- veniri posset egentibus, Cyrillus thesauros eccle- siæ et sacra vela divendidit. Aiunt igitur quemdam postea donarium suum agnovisse in muliere sce- nica, quæ illo amicta erat: inquirentemque curio- sius unde illud haberet, deprehendisse mercatorem qui illud mulieri vendiderat; mercatori vero epi- scopum venundedisse. Hanc ergo causam prætexens Acacius, Cyrillum deposuit : et hæc quidein ita. gesta esse auditione accepi. Porro episcopos illos quos depositos tum fuisse supra retulimus, Aca- ciani Constantinopoli expulerunt. Decem autem * Socr. lib. 11, c. 40. B C VALESI ANNOTATIONES. sono el Savilio, qui hunc locum supplent adjectis duabus vocibus hoc modo : Porro Acacius Cæsariensis episcopus, jura metro- politani merito sibi vindicabat, tum ex antiqua consuetudine, tum ex canone concilii Nicæni. Jus autem metropolitani in eo præcipue consistit, ut ordinationes episcoporum ejus provinciæ non fiant absque ipsius consensu et auctoritate; utque episcopi omnes ad ipsius concilium vocati venire co- gantur. Ita enim statutum est in canonibus Nicænis. Cæterum hic Sozomeni locus aliter etiam emendari potest, et quidem leviori mutatione, in hunc mo- D dum : clc. Dixerat enim paulo ante Sozomenus Cyrillum, postquam depo- situs fuisset in Palæstina, communicasse cum Ba- silio et Georgio. Nunc igitur exponit quomodo el quam ob causam depositus fuerit ab Acacio. Nice- phorus tamen priorem emendationem tuetur : sic enim habet : Verum Epiphanius Scholasticus conjecturam nostram prorsus con- firmat. Sic enim vertit: Cum enim Cyrillus Hiero- solymorum suscepisset episcopatum, etc. (39) Ἐπειδὴ ἐπετράπη. Assentior Christophor-

αὐτοὺς καθαιρεῖσθαι· τοὺς δὲ κατ᾽ ἔθνος ἐπισκόπους Α συνιόντας, ἀντὶ αὐτῶν χειροτονεῖν ἑτέρους. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα αὐτοῖς ἐβεβούλευτο καὶ εἰς ἔργον ἶκτο, γρά- φουσι τοῖς πανταχοῦ ἐπισκόποις καὶ κληρικοῖς, τάδε φυλάττειν καὶ ἐπιτελεῖν· ἐκ τούτου τε, οὐ πολλῷ ὕστερον ἀντικαθίστανται πρὸς τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον, ἄλλος ἄλλῳ· Μακεδονίῳ τε αὐτὸς Εὐδόξιος, καὶ Βα- σιλείῳ ᾿Αθανάσιος· καὶ Ἐλευσίῳ Ευνόμιος, ὃς ἀρ- χηγὸς μετὰ ταῦτα ἐγένετο τῆς ἀπ' αὐτοῦ καλουμένης αἱρέσεως ἀντὶ δὲ Εὐσταθίου, Μελέτιος τὴν ἐν Σεβα στείᾳ Ἐκκλησίαν επετράπη. ΚΕΦΑΛ. Κα. Τελευτὴ Μακεδονίου Κωνσταντίνου πόλεως· καὶ τί διδάσκων εἴρηκεν ὁ Εὐδόξιος· καὶ ὡς Εὐδό- ξιος καὶ 'Ακάκιος πλεῖστα ἔσπευσαν, τήν τε ἐν Νικαίᾳ πίστιν, καὶ τὴν ἐν Ἀριμήνῳ ἐκ τοῦ μέσου θεῖναι· καὶ ὅσος τάραχος ἐντεῦθεν ταῖς Εκκλησίαις ἐπισυνέβη. Αφαιρεθεὶς δὲ Μακεδόνιος τὴν Κωνσταντινουπό- λεως Ἐκκλησίαν, εἴς τι παρὰ πύλας χωρίον διέτριβεν ἔνθα καὶ ἐτελεύτησεν. Εὐδόξιος δὲ τὴν Ἐκκλησίαν κατέσχεν· ἡνίκα δὴ Κωνσταντίου τὸ δέκατον, καὶ Ἰουλιανοῦ τοῦ Καίσαρος το τρίτον ὑπατευόντων, τὸ πρῶτον ἐκκλησιάζων ἐπὶ τῇ τελεσιουργία της μεγά λης Εκκλησίας, ἣν Σοφίαν ὀνομάζουσι, λέγεται ἐπὶ τὸ τοῦ ἱερέως ἀναβὰς βῆμα, οἷα δὴ τὸν λαὸν διδάσκων, ἀρχόμενος τοῦ λόγου εἰπεῖν· ὡς ὁ μὲν Πατὴρ ἀσεβής ὁ δὲ Υἱὸς εὐσεβής. Θορυβήσαντος δὲ τοῦ πλήθους, Πρεμεῖτε, ἔφη· ὁ μὲν Πατὴρ ἀσεβής, ὅτι οὐδένα σέβει ὁ δὲ Υἱὸς εὐσεβὴς, ὅτι Πατέρα σέβει. Καὶ ὁ μὲν ὧδε εἰπὼν, εἰς γέλωτα τοὺς ἀκούοντας μετέβαλε. Κοινῇ δὲ ὅτι μάλιστα αὐτός τε καὶ Ἀκάκιος πᾶσαν ἐποι- οῦντο σπουδήν, εἰς λήθην ἄγειν πάντας τῶν ἐν Νι καία δοξάντων, καὶ τὴν ἀναγνωσθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ γραφὴν, μεθ' ὧν αὐτοὶ προστεθείκασιν ὡς διορθώ- σοντες, ἀνὰ πᾶν τὸ ὑπήκοον ἐξέπεμψαν, καὶ τοὺς ταύτῃ μὴ ὑπογράφοντας ἐκέλευον ὑπερορίᾳ φυγῇ ζη- μιοῦσθαι, κατὰ πρόσταγμα τοῦ βασιλέως. δε γὰρ, φησὶν, ἐσπούδαστο (40), λογιζομένοις ἀκονιτὶ τῆς σπου δῆς ἐπιτεύξασθαι. Τὸ δὲ ἦν ἀρχὴ μεγίστων συμφορῶν· ἐμφερὴς δὲ ἦν τοῖς εἰρημένοις τάραχος ἀνὰ πᾶν τὸ ὑπήκοον· καὶ τὰς πανταχοῦ Ἐκκλησίας διωγμός εἶχε μονονουχί παραπλήσιος τοῖς πρὶν ἐπὶ τῶν ἑλ- ληνιστῶν βασιλέων. Εἰ γὰρ ταῖς εἰς σῶμα τιμωρίαις μετριώτερος ἐδόκει, χαλεπώτερος εἰκότως τοῖς εὖ φρονοῦσι, διὰ τὴν αἰσχύνην ἐφαίνετο. ῎Αμφω γάρ, ὅ τε διώκων καὶ ὁ διωκόμενος, ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ὥρμηντο. Καὶ τοσοῦτον αἰσχρὸν τὸ κακὸν, ὅσον πρὸς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. episcopos ex suo numero, qui depositionibus sub- scribere detrectabant, separatim agere jusserunt, et neque divino ministerio fungi, neque ccclesias suas gubernare, donec depositionibus illis subscripsissent. Quod si intra sex mensium spa. tium non resipuissent, nec omnibus synodi decre- tis ac gestis consensissent, ipsos quoque deponi jusserunt : utque episcopi uniuscujusque provincia simul convenientes, in eorum locum alios subro- garent. Cum hæc ab illis consulta et ad effectum perducta essent, omnibus ubique locorum episco- pis et clericis scripserunt ut hæc observarent, et exsecutioni mandarent. Itaque haud multo post, alii in aliorum locum substituti sunt ab Eudoxianis. Et in Macedonii quidem locum Eudoxius ipse suffe- ctus est; in locum autem Basilii Athanasius; Eunomius vero, is qui postea nominis sui hæresim didit, in locum Eleusii est subrogatus; denique Meletius Sebastiæ Ecclesiam vice Eustathii regen- dam suscepit. B C " D Socr. lib. n, c. 45. CAP. XXVI. con- De obitu Macedonii Contantinopolitani episcopi: ct quid in prima concione dixerit Eudoxius : et quo- modo Eudoxius et Acacius Nicænam et Arimi- nensem fidei formulam abolere omni ope conati sint et quantus ex ea re tumultus Ecclesiis contigerit. Cæterum Macedonius, Constantinopolitana spo- liatus Ecclesia, in locum quemdam juxta urbis re- giæ portas se recepit, ibique extremum diem obiit '. Endoxius vero ejus loco Ecclesiam obtinuit, Constantio Augusto decies, et Juliano Cæsare ter consulibus. Quo quidem tempore, cum primum plebem colligeret in dedicatione magnæ ecclesiæ quam Sophiam vocant, conscenso sacerdotali sug- gestu, utpote concionaturus ad populum, haec in ipso sermonis exordio dixisse fertur : Pater qui dem impius est, Filius autem pius. Cumque pleks tumultuaretur : Conquiescite, inquit. Pater quidem impius est, propterea quod neminem colit. Filius vero pius, quia colit Patrem. Quo dicto, auditori- bus risum movit. Porro tam ipse quam Acacius, simul juncti, omni ope laborarunt ut eorum quæ Nicara statuta fuerant memoriam ex omnium ani- mis abolerent. Et fidei formulam quæ Arimini re- citata est, una cum additamentis quæ ipsi tan- quam eam correcturi adjecerant, ad omnes imperii Romani provincias miserunt : eosque qui huic ſi- dei subscribere renuissent, in exsilium ablegari jusserunt ex imperatoris mandato. Id enim illi stu duerant, cum existimarent se hoc pacto ea qu vellent facile perfecturos esse. Verum ea res gra- vissimarum calamitatum causa exstitit. Nam per universum orbem Romanum tumultus non dissi- milis iis quos supra retulimus exortus est, et omnes ubique Ecclesias quædam quasi persecutio · occupavit, cujusmodi olim sub ethnicis imperato VALESH ANNOTATIONES. lac emendatione. (40) δε γάρ, φησὶν, ἐσπούδαστο. Scribe meo periculo, ὧδε γὰρ σφίσιν ἐσπούδαστο. Nihil certius

Α τῷ ὁμοφύλους τὸ πολεμίων δρᾷν (40'), καὶ περὶ ἀλε λοφύλους τοιούτους εἶναι, ὁ ἱερατικὸς θεσμὸς ἀπηγά ρευσεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Ὡς μετὰ τὸ ἐκστῆναι τοῦ θρόνου, Μακεδόνιος κατὰ τοῦ ἁγίου ἐβλασφήμησε Πνεύματος· καὶ ὅτι Μαραθώνιος σὺν ἄλλοις τὴν ἐκείνου αἵρε σιν ηύξησαν. 'Η δὲ κοινότης (41) επαινουμένη ἔτι μᾶλλον ἐπ- εδίδου, καὶ πρὸς νεωτερισμὸν εἶπεν· ἀπαυθαδειαζο μένη τε καὶ τῶν πατρικῶν ὑπερφρονοῦσα, ἰδίους ἐτίθει νόμους. Καὶ τὰ αὐτὰ τοῖς ἀρχαιοτέροις περὶ Β Θεοῦ δοξάζειν οὐκ ἠξίου. Αεὶ δὲ ξένα περινοοῦσα δόγματα, οὐκ ἠρέμει των καινῶν καινοτέροις σπου δάζουσα, ὥσπερ δὴ καὶ νῦν συνέβη. Ἐπειδὴ γὰρ Μα- κεδόνιος ἀφῃρέθη τὴν Κωνσταντινουπόλεως Ἐκκλη σίαν, οὐκέτι παραπλησίως ἐδόξαζε τοῖς ἀμφὶ τὸν Ακάκιον καὶ Εὐδόξιον. Εἰσηγεῖτο δὲ τὸν Υἱὸν Θεὸν εἶναι, κατὰ πάντα τε καὶ κατ' οὐσίαν ὅμοιον τῷ Πα- τρί. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, ἄμοιρον τῶν αὐτῶν πρε σβείων ἀπεφαίνετο, διάκονον καὶ ὑπηρέτην καλῶν, καὶ ὅσα περὶ τῶν θείων ἀγγέλων λέγων τις, οὐκ ἂν ἁμάρτοι. Ταύτης δὲ τῆς δόξης ἐκοινώνουν αὐτῷ, Ελεύσιός τε καὶ Εὐστάθιος, καὶ ὅσοι τότε παρὰ τῶν ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως ἐν Κωνσταντινουπόλει καθῃρέθησαν· οἷς οὐκ ὀλίγη μοῖρα τοῦ λαοῦ ἐπείθετο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν, Βιθυνίαν τε καὶ Θρά κην καὶ Ἑλλήσποντον, καὶ τὰ πέριξ ἔθνη. Καὶ γὰρ δὴ καὶ τὰ περὶ τὸν βίον, ᾧ μάλιστα τὰ πλήθη προσ ἔχει τὸν νοῦν, οὐ φαύλως εἶχον. Πρόοδός τε γὰρ ἦν αὐτοῖς σεμνή· καὶ παραπλησία μοναχοῖς ἡ ἀγωγή καὶ λόγος οὐκ ἄκομψος, καὶ ἦθος πείθειν ἱκανόν. Οἷον δὴ τότε καὶ Μαραθώνιον γενέσθαι φασίν· ὃς ἀπὸ ψηφιστοῦ δημοσίου (42) τῶν ὑπὸ τοὺς ὑπάρχους στρα- τιωτῶν, πλοῦτον πολὺν συλλέξας, ἐπειδὴ τῆς στρα τιᾶς ἐπαύσατο, συνοικίας νοσούντων καὶ πτωχῶν ἐπεμελεῖτο· μετὰ δὲ ταῦτα, πείσαντος Ευσταθίου τοῦ Σεβαστείας ἐπισκόπου, τὸν ἀσκητικὸν βίον ἐπ- ῄνεσε, καὶ συνοικίαν μοναχῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει συνεστήσατο, ἢ καὶ ἐξ ἐκείνου εἰσέτι νῦν ἐστι ταῖς διαδοχαίς σωζομένη. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ ταύτῃ τῇ αἱ- ρέσει σπουδῇ καὶ χρήμασιν ἰδίοις συνελάβετο, ὡς καὶ πρός τινων Μαραθωνιανούς τους Μακεδονίου ονομά ζεσθαι, ἐμοὶ δοκεῖ, οὐκ ἀπεικότως. Φαίνεται γὰρ "Οσον πρὸς τῷ ὁμοφύλους τὰ πολεμίων δραν. ὅσον πρὸς τὸ ὁμοφύλους τὰ πολεμίων δρᾷν; δραν μᾶλλον δεινόν ἐστιν ἡ πρὸς ἀλλοφύλους. καινότης, πρὸς νεωτερισμὸν εἶρπεν. SOZOMENI ribus grassata fuerat. Etsi enim hæc, quod quidem ad cruciatus allinet, remissior videbatur, pruden- tibus tamen viris propter infamiam visa est acer- bior. Utrique enim, et is qui persequebatur, et ille qui persecutionem sustinebat, ex Ecclesia erant. Tantoque turpius erat id malum, quanto gravius est adversus tribules et cognatos, ea quæ hostes solent perpetrare: cum tamen divina lex prohibeat ne adversus extraneos ejusmodi animo simus. CAP. XXVII. Quomodo Macedonius postquam e sede sua ejectus est, adversus Spiritum sanctum impie locutus sit ; et quo pacto Marathonius, una cum quibusdam aliis, ejus hæresim auxit. nova Novitas autem cum laudaretur, magis magisque increvit, et ad res quotidie novandas processit : fastuque et arrogantia elata, despectis patriis constitutionibus, privatas leges constituit. Nec eadem cum vetustioribus sentire de Deo sustinuit : sed peregrina in dies dogmata excogitans, novis accumulare nunquam destitit. Quod quidem etiam tunc accidit. Postquam enim Macedonius Constantinopolitana exulus est Ecclesia, non am- plius eamdem cum Acacio et Eudoxio opinionem tenuit. Docebat enim Filium quidem Deum esse, per omnia similem Patri, adeoque secundum sub- stantiam; Spiritum vero sanctum, ejusdem honoris et dignitatis expertem esse asserebat: famulum ac ministrum eum appellans, et quæcunque alia quispian de angelis dicens, non aberraverit. Eam- dem cum illo opinionem amplexi sunt Eleusius et Eustathius et reliqui omnes qui eo tempore a contrariæ sententiæ assertoribus depositi fuerant Constantinopoli. Quibus haud exigua pars populi adhæsit, tam Constantinopoli quam per Thraciam, Bithyniam, et Ηellespontum, fuitimasque provin- cias. Nam vivendi ratio, quam vulgus potissimum spectare solet, haudquaquam in illis culpanda erat. Etenim incessus quidem eorum gravis, disciplina vero monasticæ similis fuit. Ad hæc sermo non invenustus, et ingenium ad persuadendum accom- modatum. Cujusmodi tunc fuisse dicitur Maratho- nius : qui ex rationario publico oficii praefectura prætorianæ, cum opes maximas sibi comparasset, finita militia, ægrorum ac pauperum sub eodem tecto degentium curam gessit. Postea vero, suasu Eustathii Sebastia episcopi, monasticam amplexus est vitam : et sodalitium monachorum instituit D Constantinopoli, quod ad nostram usque ætatem continua successione perseveravit. Hanc porro › Soĉr. lib. 11, c. 45. C VALESI ANNOTATIONES. (40') In codice Fukeliano scriptum est et post verbum apposita est media distinctio. Subaudienda aulem sunt hac verba, Vulgata tamen lectio ferri potest hoc sensu : Et tanto turpius erat hoc malum, quanto non solum erga tribules hostili more grassari, verum etiam erga extraneos sacerdotalis lex prohibet. Sacerdoti- bus enim ne adversus hostem quidem armis uti Hicet. dubio ut Christophorsonus et Savilius emendant. Paulo post ex codice Fuketiano emen- davi, numerario officii præfectorum prætorio. De his nu- merariis mentio fit in Codice Theodosii, et in Noti- tia imperii Romani. Multa de his olim notavi ad librum xv Ammiani Marcellini, pag. 84. In Notitia imperii Romani inter officiales præfecti prætorio per Orientem duo recensentur numerarii. In bis, auri unus; operarum alter. (41) 'Η δὲ κοινότης. Scribendum est procul (42) ὓς ἀπὸ ψηφιστοῦ δημοσίου. lui est, ex

Α τῷ ὁμοφύλους τὸ πολεμίων δρᾷν (40'), καὶ περὶ ἀλε λοφύλους τοιούτους εἶναι, ὁ ἱερατικὸς θεσμὸς ἀπηγά ρευσεν. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Ὡς μετὰ τὸ ἐκστῆναι τοῦ θρόνου, Μακεδόνιος κατὰ τοῦ ἁγίου ἐβλασφήμησε Πνεύματος· καὶ ὅτι Μαραθώνιος σὺν ἄλλοις τὴν ἐκείνου αἵρε σιν ηύξησαν. 'Η δὲ κοινότης (41) επαινουμένη ἔτι μᾶλλον ἐπ- εδίδου, καὶ πρὸς νεωτερισμὸν εἶπεν· ἀπαυθαδειαζο μένη τε καὶ τῶν πατρικῶν ὑπερφρονοῦσα, ἰδίους ἐτίθει νόμους. Καὶ τὰ αὐτὰ τοῖς ἀρχαιοτέροις περὶ Β Θεοῦ δοξάζειν οὐκ ἠξίου. Αεὶ δὲ ξένα περινοοῦσα δόγματα, οὐκ ἠρέμει των καινῶν καινοτέροις σπου δάζουσα, ὥσπερ δὴ καὶ νῦν συνέβη. Ἐπειδὴ γὰρ Μα- κεδόνιος ἀφῃρέθη τὴν Κωνσταντινουπόλεως Ἐκκλη σίαν, οὐκέτι παραπλησίως ἐδόξαζε τοῖς ἀμφὶ τὸν Ακάκιον καὶ Εὐδόξιον. Εἰσηγεῖτο δὲ τὸν Υἱὸν Θεὸν εἶναι, κατὰ πάντα τε καὶ κατ' οὐσίαν ὅμοιον τῷ Πα- τρί. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα, ἄμοιρον τῶν αὐτῶν πρε σβείων ἀπεφαίνετο, διάκονον καὶ ὑπηρέτην καλῶν, καὶ ὅσα περὶ τῶν θείων ἀγγέλων λέγων τις, οὐκ ἂν ἁμάρτοι. Ταύτης δὲ τῆς δόξης ἐκοινώνουν αὐτῷ, Ελεύσιός τε καὶ Εὐστάθιος, καὶ ὅσοι τότε παρὰ τῶν ἐκ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως ἐν Κωνσταντινουπόλει καθῃρέθησαν· οἷς οὐκ ὀλίγη μοῖρα τοῦ λαοῦ ἐπείθετο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν, Βιθυνίαν τε καὶ Θρά κην καὶ Ἑλλήσποντον, καὶ τὰ πέριξ ἔθνη. Καὶ γὰρ δὴ καὶ τὰ περὶ τὸν βίον, ᾧ μάλιστα τὰ πλήθη προσ ἔχει τὸν νοῦν, οὐ φαύλως εἶχον. Πρόοδός τε γὰρ ἦν αὐτοῖς σεμνή· καὶ παραπλησία μοναχοῖς ἡ ἀγωγή καὶ λόγος οὐκ ἄκομψος, καὶ ἦθος πείθειν ἱκανόν. Οἷον δὴ τότε καὶ Μαραθώνιον γενέσθαι φασίν· ὃς ἀπὸ ψηφιστοῦ δημοσίου (42) τῶν ὑπὸ τοὺς ὑπάρχους στρα- τιωτῶν, πλοῦτον πολὺν συλλέξας, ἐπειδὴ τῆς στρα τιᾶς ἐπαύσατο, συνοικίας νοσούντων καὶ πτωχῶν ἐπεμελεῖτο· μετὰ δὲ ταῦτα, πείσαντος Ευσταθίου τοῦ Σεβαστείας ἐπισκόπου, τὸν ἀσκητικὸν βίον ἐπ- ῄνεσε, καὶ συνοικίαν μοναχῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει συνεστήσατο, ἢ καὶ ἐξ ἐκείνου εἰσέτι νῦν ἐστι ταῖς διαδοχαίς σωζομένη. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ ταύτῃ τῇ αἱ- ρέσει σπουδῇ καὶ χρήμασιν ἰδίοις συνελάβετο, ὡς καὶ πρός τινων Μαραθωνιανούς τους Μακεδονίου ονομά ζεσθαι, ἐμοὶ δοκεῖ, οὐκ ἀπεικότως. Φαίνεται γὰρ "Οσον πρὸς τῷ ὁμοφύλους τὰ πολεμίων δραν. ὅσον πρὸς τὸ ὁμοφύλους τὰ πολεμίων δρᾷν; δραν μᾶλλον δεινόν ἐστιν ἡ πρὸς ἀλλοφύλους. καινότης, πρὸς νεωτερισμὸν εἶρπεν. SOZOMENI ribus grassata fuerat. Etsi enim hæc, quod quidem ad cruciatus allinet, remissior videbatur, pruden- tibus tamen viris propter infamiam visa est acer- bior. Utrique enim, et is qui persequebatur, et ille qui persecutionem sustinebat, ex Ecclesia erant. Tantoque turpius erat id malum, quanto gravius est adversus tribules et cognatos, ea quæ hostes solent perpetrare: cum tamen divina lex prohibeat ne adversus extraneos ejusmodi animo simus. CAP. XXVII. Quomodo Macedonius postquam e sede sua ejectus est, adversus Spiritum sanctum impie locutus sit ; et quo pacto Marathonius, una cum quibusdam aliis, ejus hæresim auxit. nova Novitas autem cum laudaretur, magis magisque increvit, et ad res quotidie novandas processit : fastuque et arrogantia elata, despectis patriis constitutionibus, privatas leges constituit. Nec eadem cum vetustioribus sentire de Deo sustinuit : sed peregrina in dies dogmata excogitans, novis accumulare nunquam destitit. Quod quidem etiam tunc accidit. Postquam enim Macedonius Constantinopolitana exulus est Ecclesia, non am- plius eamdem cum Acacio et Eudoxio opinionem tenuit. Docebat enim Filium quidem Deum esse, per omnia similem Patri, adeoque secundum sub- stantiam; Spiritum vero sanctum, ejusdem honoris et dignitatis expertem esse asserebat: famulum ac ministrum eum appellans, et quæcunque alia quispian de angelis dicens, non aberraverit. Eam- dem cum illo opinionem amplexi sunt Eleusius et Eustathius et reliqui omnes qui eo tempore a contrariæ sententiæ assertoribus depositi fuerant Constantinopoli. Quibus haud exigua pars populi adhæsit, tam Constantinopoli quam per Thraciam, Bithyniam, et Ηellespontum, fuitimasque provin- cias. Nam vivendi ratio, quam vulgus potissimum spectare solet, haudquaquam in illis culpanda erat. Etenim incessus quidem eorum gravis, disciplina vero monasticæ similis fuit. Ad hæc sermo non invenustus, et ingenium ad persuadendum accom- modatum. Cujusmodi tunc fuisse dicitur Maratho- nius : qui ex rationario publico oficii praefectura prætorianæ, cum opes maximas sibi comparasset, finita militia, ægrorum ac pauperum sub eodem tecto degentium curam gessit. Postea vero, suasu Eustathii Sebastia episcopi, monasticam amplexus est vitam : et sodalitium monachorum instituit D Constantinopoli, quod ad nostram usque ætatem continua successione perseveravit. Hanc porro › Soĉr. lib. 11, c. 45. C VALESI ANNOTATIONES. (40') In codice Fukeliano scriptum est et post verbum apposita est media distinctio. Subaudienda aulem sunt hac verba, Vulgata tamen lectio ferri potest hoc sensu : Et tanto turpius erat hoc malum, quanto non solum erga tribules hostili more grassari, verum etiam erga extraneos sacerdotalis lex prohibet. Sacerdoti- bus enim ne adversus hostem quidem armis uti Hicet. dubio ut Christophorsonus et Savilius emendant. Paulo post ex codice Fuketiano emen- davi, numerario officii præfectorum prætorio. De his nu- merariis mentio fit in Codice Theodosii, et in Noti- tia imperii Romani. Multa de his olim notavi ad librum xv Ammiani Marcellini, pag. 84. In Notitia imperii Romani inter officiales præfecti prætorio per Orientem duo recensentur numerarii. In bis, auri unus; operarum alter. (41) 'Η δὲ κοινότης. Scribendum est procul (42) ὓς ἀπὸ ψηφιστοῦ δημοσίου. lui est, ex

οι - μόνος οὗτος μετὰ τῶν συνοίκων, τοῦ μὴ παντελῶς ἀποστῆναι ταύτην τὴν αἵρεσιν ἐν Κωνσταντινουπόλει αἴτιος γενόμενος. Αφ' οὗ γὰρ καθηρέθη Μακεδόνιος, οὔτε Ἐκκλησίας, οὔτε ἐπισκόπους (43) εἶχον μέχρι τῆς ᾿Αρκαδίου βασιλείας. Οὐ γὰρ συνεχώρουν Αρείου, πάντας τοὺς ἐναντίως δοξάζοντας ἐκ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξελαύνοντες, καὶ δεινῶς τιμωρούμενοι. Πάντας μὲν οὖν ὅσοι τότε τῶν ἱερέων ἐκ τῶν ἰδίων πόλεων ἠλάθησαν, ἔργον ἄρα καταλέγειν. Οὐδὲν γὰρ ἔθνος τῆς Ῥωμαίων οἰκουμένης, ἀπείρατον οἶμαι διαμεῖναι τῆς τοιαύτης συμφορᾶς. ΚΕΦΑΛ. ΚΗ'. Οτι οἱ 'Αρειανοὶ ὡς ὁμόφρονα λογιζόμενοι τὸν θεῖον Μελέτιον, ἐκ Σεβαστίας εἰς Αντιόχειαν προεβίβασαν· τὸ δὲ ὀρθόδοξον ἐκείνου παῤῥη σίᾳ ὁμολογήσαντος κατησχύνθησαν, καὶ καθ ελόντες αὐτὸν, Εὐζώτον ἐγκαθιστῶσι τῷ θρόνῳ. Μελέτιος δὲ ἰδίᾳ ἐκκλησίαζεν· οἱ γὰρ τὸ ὁμος ούσιον φρονοῦντες, αὐτὸν ἐξετρέποντο, ὡς ὑπὸ Αρειανών χειροτονηθέντα. Ἐν δὲ τῷ τότε Εὐδοξίου κατασχόντος την Κων σταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν, πολλοὶ τὸν ἐν Αντιο χείᾳ θρόνον περιποιεῖν ἑαυτοῖς ἐσπούδαζον, καὶ ὡς εἰκὸς ἐπὶ πράγμασι τοιούτοις, φιλονεικίαι καὶ στά σεις διάφοροι τοῦ κλήρου καὶ τοῦ λαοῦ συνέβησαν. Εκαστοι γὰρ τὸν ὁμόφρονα περὶ τὴν ἰδίαν πίστιν προσδοκώμενον, ᾑροῦντο τῆς Ἐκκλησίας ἄρχειν. Οὔπω γὰρ πεπαυμένοι ἦσαν τῆς περὶ τὸ δόγμα δια- φορᾶς, οὐδὲ ἐν ταῖς ψαλμῳδίαις συνεφρόνουν ἀλλή λοις· πρὸς δὲ τὴν οἰκείαν δόξαν, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, μεθήρμοζον τὸ ψαλλόμενον. Οὕτω διακει μένης τῆς Ἀντιοχέων Ἐκκλησίας, ἔδοξε τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον, καλῶς ἔχειν μεταστῆσαι ἐνθάδε Μελέτ τιον ἐκ τῆς Σεβαστείας, οἷά γε λέγειν τε καὶ πείθειν ἱκανὸν, καὶ τὰ περὶ τὸν βίον ἀγαθὸν, καὶ ὁμόδοξον αὐτοῖς τὸ πρὶν ὄντα. Κατὰ πάντα γὰρ ᾤοντο, τῇ δου κήσει τοῦ ἀνδρὸς πρὸς οἰκείαν αἵρεσιν θηράσειν τοὺς Ἀντιοχείας οικήτορας, καὶ τὰς πέριξ πόλεις· καὶ μάλιστα τοὺς καλουμένους Ευσταθιανοὺς οἱ κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου τὰ περὶ Θεοῦ ἐδόξαζον. Εμελλον δὲ παραπολὺ τῆς ἐλπίδος ἀπο- τεύξεσθαι. Ἐπεὶ γὰρ ἧκεν εἰς Ἀντιόχειαν, λέγεται δήμους πολλοὺς συνελθεῖν τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων, καὶ Παυλίνῳ κοινωνούντων ο· οἱ μὲν, ἱστορήσοντες τὸν ἄνδρα, ὅτι πολὺ κλέος ἦν αὐτοῦ καὶ πρὸ τῆς παρ- ουσίας· οἱ δὲ, μαθησόμενοι τί ἄρα ἐρεῖ, καὶ τίσιν ἐπιψηφίζεται. Ηδη γὰρ φήμη διεφοίτα, ἐπαινέτην ' Παυλίνῳ κοινωνούντων. : HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1V. adjuvit, ut sectatores Macedonii a quibusdam Ma- rathoniani appellentur; nec immerito, ut equidem A hæresim tum studio, tum opibus suis tantopere of censeo. Hic enim solus una cum sodalibus suis perfecisse videtur ne hæc hæresis Constan- tinopoli penitus exstingueretur. Etenim ex quo depositus fuerat Macedonius, nec Ecclesias dein- ceps', nec episcopos ullos habuerunt Macedoniani usque ad principatum Arcadii. Quippe Ariani id nequaquam sinebant, a quibus omnes qui contra- ria ipsis sentirent, extrudebantur Ecclesiis, et gra- vibus suppliciis afficiebantur. Ac difficile quidem fuerit omnes episcopos qui tunc temporis sedibus suis expulsi sunt singillatim recensere. Nulla enim provincia imperii Romani, ut equidem existimo, bujus calamitatis expers fuit. B CAP. XXVIII. Quomodo Ariani divinum Meletium opinioni suæ favere arbitrati, a Sebastena sede Antiochiam transtulerunt : cumque ille catholicam fidem libere professus esset, pudore suffusi, Euzoium ejus loco constituerunt. Meletius vero separatim conventus ecclesiasticos habuit, cum Homousiani illum aver- sarentur, utpote ab Arianis ordinatum. Per idem tempus cum Eudoxius Constantinopo- litanam Ecclesiam obtineret, multi Antiochenam sedem ambire cœperunt', utque in ejusmodi rebus evenire solet, variæ cleri ac populi contentiones ac seditiones inde exstiterunt. Eum enim unusquis- que ad regendam. Ecclesiam deligebat, quem spe- rabat secum in fide consensurum esse. Quippe dissensiones de doctrina Gdei nondum inter ipsos cessaverant, nec in psallendo inter se concorda- bant, sed, ut supra dictum est, singuli psalmos ad suam sectam ac sententiam accommodabant. Cum igitur Antiochensis Ecclesia in hoc statu esset, Eudoxiani commodum fore judicarúnt ut Meletius Sebastia illuc transferretur, quippe qui ad diceu- duni et ad persuadendum idoneus esset in primis, et ob vitæ integritatem probatus, et ejusdem cum ipsis opinionis jam pridem haberetur. Etenim fu- turum omnino sperabant ut tanti viri fama alque auctoritate cives Antiochenos ac finitimas civitates ad suam opinionem allicerent: præcipue vero Eustathianos, qui de divinitate ita sentiebant ut a concilio Nicæno traditum fuerat. Verum ea res D longe aliter eventura erat quam sperabant. Nam cum ille Antiochiam venisset, ingens populi multi- tudo confluxisse dicitur, tam ex Arianis quam ex iis qui cum Paulino communicabant: quorum alii hominem videre cupiebant, cujus tanta fama etiam C Socr. lib. 11, c. 44. ་ VALESII ANNOTATIONES. De hac enim duntaxat urbe loquitur Sozomenus. Quod cum Baronius non intellexisset, immerito reprehendit Sozomenum, quod dixerit Macedonia- nos ab hoc tempore usque ad Arcadii principatum caruisse episcopis. Vide illum, ad annum Christi 360, cap. 19. VARIORUM. • Metachronismus : Paulinus enim, imperante Juliano, diu post Mele- tium a Lucifero episcopus Antiochenus ordinatus est. Vid. lib. v, cap. 12. W. Lowta. (43) Οὔτε ἐπισκόπους. Constantinopoli scilicet.

οι - μόνος οὗτος μετὰ τῶν συνοίκων, τοῦ μὴ παντελῶς ἀποστῆναι ταύτην τὴν αἵρεσιν ἐν Κωνσταντινουπόλει αἴτιος γενόμενος. Αφ' οὗ γὰρ καθηρέθη Μακεδόνιος, οὔτε Ἐκκλησίας, οὔτε ἐπισκόπους (43) εἶχον μέχρι τῆς ᾿Αρκαδίου βασιλείας. Οὐ γὰρ συνεχώρουν Αρείου, πάντας τοὺς ἐναντίως δοξάζοντας ἐκ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξελαύνοντες, καὶ δεινῶς τιμωρούμενοι. Πάντας μὲν οὖν ὅσοι τότε τῶν ἱερέων ἐκ τῶν ἰδίων πόλεων ἠλάθησαν, ἔργον ἄρα καταλέγειν. Οὐδὲν γὰρ ἔθνος τῆς Ῥωμαίων οἰκουμένης, ἀπείρατον οἶμαι διαμεῖναι τῆς τοιαύτης συμφορᾶς. ΚΕΦΑΛ. ΚΗ'. Οτι οἱ 'Αρειανοὶ ὡς ὁμόφρονα λογιζόμενοι τὸν θεῖον Μελέτιον, ἐκ Σεβαστίας εἰς Αντιόχειαν προεβίβασαν· τὸ δὲ ὀρθόδοξον ἐκείνου παῤῥη σίᾳ ὁμολογήσαντος κατησχύνθησαν, καὶ καθ ελόντες αὐτὸν, Εὐζώτον ἐγκαθιστῶσι τῷ θρόνῳ. Μελέτιος δὲ ἰδίᾳ ἐκκλησίαζεν· οἱ γὰρ τὸ ὁμος ούσιον φρονοῦντες, αὐτὸν ἐξετρέποντο, ὡς ὑπὸ Αρειανών χειροτονηθέντα. Ἐν δὲ τῷ τότε Εὐδοξίου κατασχόντος την Κων σταντινουπόλεως Ἐκκλησίαν, πολλοὶ τὸν ἐν Αντιο χείᾳ θρόνον περιποιεῖν ἑαυτοῖς ἐσπούδαζον, καὶ ὡς εἰκὸς ἐπὶ πράγμασι τοιούτοις, φιλονεικίαι καὶ στά σεις διάφοροι τοῦ κλήρου καὶ τοῦ λαοῦ συνέβησαν. Εκαστοι γὰρ τὸν ὁμόφρονα περὶ τὴν ἰδίαν πίστιν προσδοκώμενον, ᾑροῦντο τῆς Ἐκκλησίας ἄρχειν. Οὔπω γὰρ πεπαυμένοι ἦσαν τῆς περὶ τὸ δόγμα δια- φορᾶς, οὐδὲ ἐν ταῖς ψαλμῳδίαις συνεφρόνουν ἀλλή λοις· πρὸς δὲ τὴν οἰκείαν δόξαν, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, μεθήρμοζον τὸ ψαλλόμενον. Οὕτω διακει μένης τῆς Ἀντιοχέων Ἐκκλησίας, ἔδοξε τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον, καλῶς ἔχειν μεταστῆσαι ἐνθάδε Μελέτ τιον ἐκ τῆς Σεβαστείας, οἷά γε λέγειν τε καὶ πείθειν ἱκανὸν, καὶ τὰ περὶ τὸν βίον ἀγαθὸν, καὶ ὁμόδοξον αὐτοῖς τὸ πρὶν ὄντα. Κατὰ πάντα γὰρ ᾤοντο, τῇ δου κήσει τοῦ ἀνδρὸς πρὸς οἰκείαν αἵρεσιν θηράσειν τοὺς Ἀντιοχείας οικήτορας, καὶ τὰς πέριξ πόλεις· καὶ μάλιστα τοὺς καλουμένους Ευσταθιανοὺς οἱ κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου τὰ περὶ Θεοῦ ἐδόξαζον. Εμελλον δὲ παραπολὺ τῆς ἐλπίδος ἀπο- τεύξεσθαι. Ἐπεὶ γὰρ ἧκεν εἰς Ἀντιόχειαν, λέγεται δήμους πολλοὺς συνελθεῖν τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων, καὶ Παυλίνῳ κοινωνούντων ο· οἱ μὲν, ἱστορήσοντες τὸν ἄνδρα, ὅτι πολὺ κλέος ἦν αὐτοῦ καὶ πρὸ τῆς παρ- ουσίας· οἱ δὲ, μαθησόμενοι τί ἄρα ἐρεῖ, καὶ τίσιν ἐπιψηφίζεται. Ηδη γὰρ φήμη διεφοίτα, ἐπαινέτην ' Παυλίνῳ κοινωνούντων. : HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. 1V. adjuvit, ut sectatores Macedonii a quibusdam Ma- rathoniani appellentur; nec immerito, ut equidem A hæresim tum studio, tum opibus suis tantopere of censeo. Hic enim solus una cum sodalibus suis perfecisse videtur ne hæc hæresis Constan- tinopoli penitus exstingueretur. Etenim ex quo depositus fuerat Macedonius, nec Ecclesias dein- ceps', nec episcopos ullos habuerunt Macedoniani usque ad principatum Arcadii. Quippe Ariani id nequaquam sinebant, a quibus omnes qui contra- ria ipsis sentirent, extrudebantur Ecclesiis, et gra- vibus suppliciis afficiebantur. Ac difficile quidem fuerit omnes episcopos qui tunc temporis sedibus suis expulsi sunt singillatim recensere. Nulla enim provincia imperii Romani, ut equidem existimo, bujus calamitatis expers fuit. B CAP. XXVIII. Quomodo Ariani divinum Meletium opinioni suæ favere arbitrati, a Sebastena sede Antiochiam transtulerunt : cumque ille catholicam fidem libere professus esset, pudore suffusi, Euzoium ejus loco constituerunt. Meletius vero separatim conventus ecclesiasticos habuit, cum Homousiani illum aver- sarentur, utpote ab Arianis ordinatum. Per idem tempus cum Eudoxius Constantinopo- litanam Ecclesiam obtineret, multi Antiochenam sedem ambire cœperunt', utque in ejusmodi rebus evenire solet, variæ cleri ac populi contentiones ac seditiones inde exstiterunt. Eum enim unusquis- que ad regendam. Ecclesiam deligebat, quem spe- rabat secum in fide consensurum esse. Quippe dissensiones de doctrina Gdei nondum inter ipsos cessaverant, nec in psallendo inter se concorda- bant, sed, ut supra dictum est, singuli psalmos ad suam sectam ac sententiam accommodabant. Cum igitur Antiochensis Ecclesia in hoc statu esset, Eudoxiani commodum fore judicarúnt ut Meletius Sebastia illuc transferretur, quippe qui ad diceu- duni et ad persuadendum idoneus esset in primis, et ob vitæ integritatem probatus, et ejusdem cum ipsis opinionis jam pridem haberetur. Etenim fu- turum omnino sperabant ut tanti viri fama alque auctoritate cives Antiochenos ac finitimas civitates ad suam opinionem allicerent: præcipue vero Eustathianos, qui de divinitate ita sentiebant ut a concilio Nicæno traditum fuerat. Verum ea res D longe aliter eventura erat quam sperabant. Nam cum ille Antiochiam venisset, ingens populi multi- tudo confluxisse dicitur, tam ex Arianis quam ex iis qui cum Paulino communicabant: quorum alii hominem videre cupiebant, cujus tanta fama etiam C Socr. lib. 11, c. 44. ་ VALESII ANNOTATIONES. De hac enim duntaxat urbe loquitur Sozomenus. Quod cum Baronius non intellexisset, immerito reprehendit Sozomenum, quod dixerit Macedonia- nos ab hoc tempore usque ad Arcadii principatum caruisse episcopis. Vide illum, ad annum Christi 360, cap. 19. VARIORUM. • Metachronismus : Paulinus enim, imperante Juliano, diu post Mele- tium a Lucifero episcopus Antiochenus ordinatus est. Vid. lib. v, cap. 12. W. Lowta. (43) Οὔτε ἐπισκόπους. Constantinopoli scilicet.

των· καὶ τὸ ἀποβὰν ἔδειξε. Τὴν μὲν γὰρ ἀρχὴν, τοὺς καλουμένους ηθικούς λόγους δημοσίᾳ ἐδίδασκε· τε λευτῶν δὲ, ἀναφανδόν τῆς αὐτῆς οὐσίας τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἀπεφήνατο. Λέγεται δὲ, προσδραμὼν ὁ ἀρχιδιά- κονος, ὃς τότε ἦν τοῦ ἐνθάδε κλήρου, ἔτι τοῦτο λέ- γοντος ἐπιβαλὼν τὴν χεῖρα, ἔβυσεν αὐτοῦ τὸ στόμα. 'Ο δὲ, τῇ χειρὶ σαφέστερον ἢ τῇ φωνῇ, τὴν γνώμην κατεσήμαινε· καὶ τρεῖς μόνους εἰς τὸ προφανές δακτύλους ἐκτείνων, εἰς ταυτὸν δὲ πάλιν τούτους συνέλεγε, καὶ τὸν ἕνα ὤρθου· τῷ σχήματι τῆς χειρὸς εἰκονίζων τοῖς πλήθεσιν ἅπερ ἐφρόνει, καὶ λέγειν ἐπείχετο. ὡς δὲ ἀμηχανήσας ὁ ἀρχιδιάκονος ἐπελά σετο τῆς χειρὸς, τοῦ στόματος ἀφέμενος, ελευθερω θεὶς τὴν γλῶσσαν, ἔτι μᾶλλον μεγάλῃ τῇ φωνῇ σαφέ στερον ἐδήλου τὴν αὐτοῦ δόξαν· καὶ τῶν ἐν Νικαίς δεδεγμένων ἔχεσθαι παρεκελεύετο· καὶ διεμαρτύρετο τοὺς ἀκούοντας, ἁμαρτάνειν τῆς ἀληθείας τοὺς ἄλλως φρονοῦντας. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐνεδίδου τὰ αὐτὰ λέγων ἢ τῇ χειρὶ δεικνὺς ἀμοιβαδόν, ὡς ἐνεχώρει πρὸς τὴν τοῦ ἀρχιδιακόνου κώλυσιν, καὶ φιλονεικία ἦν ἀμφοτέ ρων (44), μονονουχί παγκρατίῳ ἐμφερής, μέγα ἀν- έκραγον οἱ Εὐσταθιανοὶ, καὶ ἔχαιρον καὶ ἀνεπήδων· οἱ δὲ ᾿Αρείου, κατηφεῖς ἦσαν. Ακούσαντες δὲ οἱ ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον, ἐχαλέπαινον, καὶ ἐλαθῆναι τῆς πόλεως τὸν Μελέτιον ἐσπούδασαν· καὶ πάλιν μετεκαλούντο, ὡς ἐπὶ διορθώσει τῶν εἰρημένων μεταμελούμενον, καὶ τἀναντία δοξάζοντα. Μὴ μεταθέμενον δὲ τῆς γνώμης, ἐκβάλλεσθαι τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὑπερορίαν οἰκεῖν προσέταξεν ή βασιλεύς. Ἐπεὶ δὲ τοῦτο γέγονεν, ἐπιτρέπεται τὸν ᾿Αντιοχέων θρόνον Εὐζώτος, ὃς ἅμα Αρείῳ πρότερον ἤδη καθῄρητο· οἱ δὲ Μελετίου ἐπαι νέται, ἀποτεμόμενοι σφᾶς τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούν των, ἰδίᾳ ἐκκλησίαζον· οἱ γὰρ ὁμοούσιον ἐξ ἀρχῆς τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ δοξάζοντες, παρῃτοῦντο κοινωνεῖν αὐτοῖς, ὡς Μελετίου πρὸς Ἀρειανῶν ἐπισκόπων χει- ροτονηθέντος, καὶ ὑπὸ τοιούτοις ἱερεῦσι βαπτισθέν των τῶν ἑπομένων αὐτῷ. Καὶ οἱ μὲν κατὰ πρόφασιν τήνδε διῄρηντο, καίπερ ὁμοίως φρονοῦντες. Ὁ δὲ βασιλεὺς ἀκούσας Πέρσας νεωτερίζειν, ἧκεν εἰς ᾿Αν τιόχειαν. αὐτὸν εἶναι τοῦ δόγματος τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόν ο ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. "Οτι οἱ περὶ Ἀκάκιον πάλιν οὐκ ἠρέμουν, ἀλλὰ τὸ ὁμοούσιον ἐξελεῖν ἐπειρῶντο, καὶ τὴν 'Αρείου αἵρεσιν συνιστᾷν. Οἱ δὲ ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, ἠρεμεῖν πάλιν οὐκ ἠνείχοντο, συνελθόντες εἰς 'Αντιόχειαν (45) ἅμα ὀλίγοις, τὰ δε- καὶ φιλονεικία ἦν ἀμφοτέρων. Ρ Συνελθόντες δὲ εἰς 'Αντιόχειαν. Συνελθόντες εἰς Ἀντιόχειαν. Αn- SOZOMENI B ante ipsius adventum permanaverat; alii discere A volebant quidnam dicturus, et quorum sententiam probaturus esset. Jam enim fama percrebuerat, fidem Nicæni concilii ab illo comprobari: idque verum esse exitus rei declaravit. Nam initio quidem morales duntaxat præceptiones publice exposuit : tan- dem vero Filium ejusdem cum Patre substantiæ esse palam asseruit. Aiunt porro archidiaconum qui tunc in eo clero erat, statim accurrisse, et in- jecta manu, adhuc loquentis os obturasse. Illum vero manu sua, clarius quam voce, sententiam suam significasse. Tres enim duntaxat digitos initio pro- tendit; deinde iisdem retractis et compressis, unum tantum porrexit, manus figura designans multitudini ea quæ ipse sentiret, et quæ dicere prohiberetur. Cumque æstuans archidiaconus, dimisso ore manum Meletii apprehendisset, ille liberam linguam nactus, elata voce sententiam suam apertius quam antea declaravit, auditoresque hortatus est ut Nicænæ synodi decretis adhaerescerent, protestatus eos qui aliter sentirent, a vero aberrare. Cum autem hæc eadem dicere et manu significare alternatim non desineret, pro eo atque archidiaconus ipsum impe- diebat, et contentio inter utrosque esset, non dissimilis Pancratio; Eustathiani exclamare, gratu lari, et præ gaudio exsilire cœperunt. Ariani vero auimos demisere. Quibus auditis, Eudoxiani gra- viter commoti sunt: operamque adhibuerunt ut Meletius civitate expelleretur. Eumdem tamen post- ca revocarunt, ad ea quæ dixerat corrigenda, tanquam poenitentia ductum, et contrariam am- plexum sententiam. Sed cum ille sententiam non mutaret, imperator eum Ecclesia expelli, et in exsilium deportari jussit. Quo facto Euzoius, qui jam pridem una cum Ario depositus erat, Antio- chenam sedem regendam suscepit. Fautores autem Meletii, sese ab Arianis segregantes, seorsum con- ventus egerunt. Nam qui ab initio consubstantialis fidem secuti fuerant, communicare cum illis detre- clabant, eo quod Meletius ab Arianis episcopis ordinatus fuisset, sectatoresque ejus ab hujusmodi sacerdotibus essent baptizati. Et isti quidem ob hanc causam inter se divisi sunt, quamvis in doctrina fidei consentirent. Imperator vero, cum Persas res novas moliri accepisset, Antiochiam perrexit. CAP. XXIX. Quomodo Acaciani denuo tumultuati sunt, et con- substantialis quidem fidem evertere, Arianam au- tem hæresim stabilire studuerunt. Porro Acaciani adhuc quiescere non poterant; sed Antiochiæ una cum paucis iterum congregati, C D P VALESII ANNOTATIONES. emendatio debetur codici Leonis Allatii, in quo ita scribitur : Atque ita legit Nicephorus. Porro sermonem illum quem tunc Meletius habuit Antiochiæ, si quis forte legere desiderat, habes apud Epiphanium in hæresi Se- miarianorum. Christophorsono et Savilio, qui bunc locum ita legunt : VARIORUM. • Concilium tlochenum vi, Antiochiæ, in qua tunc agebat impe- rator, exeunte anno 360, ab Arianis congregatum. Vide Athanas., De synodis, et Theod., lib. 1, c. 31. (44) Καὶ φιλονεικίαν αμφοτέρων. Hujus loci (45) Συνελθόντες εἰς Ἀντιόχειαν. Assentior

δογμένα ἤδη σφίσιν ἐμέμφοντο· καὶ τῆς ἀναγνωσθεί- σης ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Κωνσταντινουπόλει γραφῆς περιτεμεῖν ἐδοκίμασαν τὸ ὅμοιον ὄνομα· καὶ κατὰ πάντα, οὐσίαν τε καὶ βούλησιν, ἀνόμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων γεγενῆσθαι ἡγοῦντο, ὡς ἐξ ἀρχῆς ᾿Αρείῳ ἐδόκει. Συνελαμβάνοντο δὲ τού τοις καὶ οἱ τὰ ᾿Αετίου φρονοῦντες, ὃς μετὰ ῎Αρειον πρῶτος περιφανῶς χρήσασθαι τοῖς ὀνόμασι τούτοις ἐθάρρησεν. "Οθεν δὴ καὶ ἄθεος ὠνομάζετο, καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ δοκιμάζοντες ανόμοιοι καὶ Ἐξουκόντιοι (46). Πυνθανομένων δὲ αὐτῶν τῶν ἑπομένων τοῖς ἐν Νικαίᾳ δόξασιν, ὅπως Θεὸν ἐκ Θεοῦ τὸν Υἱὸν συνομολογοῦντες, ἀνόμοιόν τε καὶ ἐξ οὐκ ὄντων καὶ παρὰ τὴν σφῶν αὐτῶν ἔκθεσιν ὀνομάζειν θαῤῥοῦσιν · ὅτι καὶ Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ἔφασαν, εἶπε, τὰ δὲ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ· πάντων δὲ εἶναι καὶ τὸν Υἱόν. Καὶ κατὰ τοῦτο νοεῖσθαι τὸ προκείμενον ἐν οἷς ἐξέθεντο, κατὰ τὰς θείας Γραφάς (47). Καὶ τὸ μὲν ὧδε μετέφραζον καὶ ἐσοφίζοντο, τελευτῶντες δὲ ὡς οὐχ οἷοί τε ἦσαν τοῖς ὡς οὐχ οἷοί τε ἦσαν τοῖς περὶ τούτων ἐγκαλοῦσιν ἢ ὀνειδίζουσιν ἱκανῶς ἀπο λογεῖσθαι, πάλιν τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει δοκιμα- σθεῖσαν πίστιν ἀναγνόντες, διελύθησαν, καὶ εἰς τὰς αὐτῶν πόλεις ἀπεχώρησαν. Β άθεος ΚΕΦΑΛ. Λ'. Περὶ Γεωργίου τοῦ ᾿Αντιοχείας, καὶ περὶ τῶν ἐν Ιεροσολύμοις ἀρχιερατευσάντων· καὶ ὅτι μετὰ Κύριλλον τριῶν ἀρχιερέων προβάντων, πάλιν ὁ Κύριλλος ἐπέβη του θρόνου τῆς Ἱερουσαλήμ. Ἐν τούτῳ δὲ, ἔτι ᾿Αθανασίου κρυπτομένου, ἐπαν- ελθὼν Γεώργιος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, χαλεπῶς ἐκάκου τοὺς Ἕλληνας, καὶ τοὺς ἑτέρως αὐτῷ δοξάζοντας Χριστιανούς. Εκατέρους τε γὰρ ὡς ἐβούλετο θρη- σκεύειν ἐβιάζετο, καὶ παραιτουμένους ήλαυνεν. Εμι σεῖτο δὲ παρὰ μὲν τῶν ἐν λόγῳ, ὡς ὑπερορῶν αὐτοὺς, καὶ τοῖς ἄρχουσιν ἐπιτάττων· παρὰ δὲ τοῦ πλήθους, ὡς τυραννικός, καὶ πλέον πάντων δυνάμενος. Έχα λέπαινε δὲ μάλιστα τὸ Ἑλληνικὸν, ὅτι τε θύειν αὐτοὺς καὶ τὰς πατρίους ἑορτὰς ἄγειν εκώλυε, καὶ στρατιώ τας καὶ τὸν ἐν Αἰγύπτῳ στρατηγὸν (48) σὺν ὅπλοις ἐπεισαγαγὼν τῇ πόλει, εἰκόνας τε καὶ ἀναθήματα, καὶ τὸν ἐν τοῖς ναοῖς κόσμον ἀφαιρούμενος. "Α δὴ πρό- φασις ὕστερον αὐτῷ ἐγένετο τῆς ἀναιρέσεως, ὡς αὐτ τίκα λέξω. Κυρίλλου δὲ καθαιρεθέντος, ὡς εἴρηται, θείας Γραφάς. κατὰ τὰς θείας Γρα φάς. κατ' ουσίαν, κατὰ πάντα. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. A ea quae ipsi prius decreverant reprehenderunt, nomenque illud, simile, ex formula fidei Arimini et Constantinopoli recitata expungere statuerunt : et Filium Patri per omnia, tamn in substan- tia quam in voluntate dissimilem, et ex nihilo factum esse censuerunt, quemadmodum Arius ab initio docuerat. His autem sese adjunxerunt sectatores Aetii, qui primus post Arium palam his vocibus uti ausus est. Qua de causa, ipse quidem cognominatus est : sectatores autem illius Anommi et Exuconti sunt appellati. Inter- rogantibus autem ipsos Nicænæ fidei sectatoribus, quamobrem ipsi, qui Filium Deum ex Deo esse confitebantur, dissimilem tamen et ex nihilo ortum, idque contra suam ipsorum fidei formulanı dicere auderent, respondebant dictum esse Paulo apostolo: Omnia autem ex Deos : in. omni- bus autem comprehendi etiam Filium. Atque hoc modo intelligendum esse quod ipsi adjecerant in formula fidei suæ, secundum Scripturas. Et hoc quidem ita cavillantes interpretabantur. Postremo cum iis qui ipsos hoc nomine accusabant, objur- gabantque, satisfacere non possent, lecta rursus a filei formula quæ Constantinopoli approbata fuerat, e concilio discesserunt, et ad suas quisque sedes reversi sunt. CAP. XXX. De Georgio Alexandriæ episcopo, et de episcopis Hierosolymorum: et quomodo cum post Cyrillum tres continua serie episcopi facti fuissent, ilerum Cyrillus sedem suam recepit. C D set. Quæ res postea causam necis ei attulit, sicuti Cor. 11, 12. Socr. lib. u. c. 28, et lib. 111, c. Per idem tempus cum Athanasius adhuc delite- sceret, Georgius Alexandriam reversus, tum gen- tiles, tum Christianos qui nou idem cum ipso senti- rent, graviter oppressit. Utrosque enim divinum numen, prout ipse vellet, colere adigebat: detre- ctantes vero insectabatur. Invisus autem erat, primoribus quidem propterea quod arrogans esset, et præsidibus imperaret plebeiis vero, tanquam tyrannus, et qui plus posset unus quam reliqui omnes. Sed præcipue gentiles ei succensebant, eo quod sacrificare et festos dies patrio ritu celebrare ipsos prohiberet, inductisque in urbem militibus armatis, una cum duce Ægypti, imagines ac donaria, omnemque templorum ornatum abstulis- 9. VALESI ANNOTATIONES. Athanasius in libro De synodis Arimini et Se- leuciæ. Hunc locum non intellexerunt inter- pretes. Intelligunt enim Acaciaui verba quæ in for- mula fidei suæ addiderant, Nam alii quidem Filium Patri similem esse dicebant alii vero Verum Acaciani similem secundum Scripturas profiteban- tur, subdole et fraudulenter. Cumque ipsis objice- retur, quomodo Filium Dei dicerent ex nihilo et dissimilem Patri, cum eumdem crederent Deum de Deo, respondebant, Apostolum dixisse omnia esse ex Deo, cum tamen creata sint ex nihilo, et dissimi- lia sint Deo. intelligit ducem Ægypti, ut testatur Julianus in epistola ad Alexandrinos, et Ammianus Marcellinus. lic postea regnante Juliano martyrii coronam adeptus est, ab Alexandrinis occisus, eo quod Constantii temporibus templa ac delubra gentilium Alexandria destruxisset. Exstant acta passionis ejus apud Lipomanum et Surium, minime contem- nenda. (46) Ανόμοιοι καὶ Ἐξουκάντιοι. ldem scribit (47) Τὸ προκείμενον ἐν οἷς ἐξέθεντο κατὰ τὰς (48) Καὶ τὸν ἐν Αἰγύπτῳ στρατηγόν. Artemium

δογμένα ἤδη σφίσιν ἐμέμφοντο· καὶ τῆς ἀναγνωσθεί- σης ἐν Ἀριμήνῳ καὶ Κωνσταντινουπόλει γραφῆς περιτεμεῖν ἐδοκίμασαν τὸ ὅμοιον ὄνομα· καὶ κατὰ πάντα, οὐσίαν τε καὶ βούλησιν, ἀνόμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων γεγενῆσθαι ἡγοῦντο, ὡς ἐξ ἀρχῆς ᾿Αρείῳ ἐδόκει. Συνελαμβάνοντο δὲ τού τοις καὶ οἱ τὰ ᾿Αετίου φρονοῦντες, ὃς μετὰ ῎Αρειον πρῶτος περιφανῶς χρήσασθαι τοῖς ὀνόμασι τούτοις ἐθάρρησεν. "Οθεν δὴ καὶ ἄθεος ὠνομάζετο, καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ δοκιμάζοντες ανόμοιοι καὶ Ἐξουκόντιοι (46). Πυνθανομένων δὲ αὐτῶν τῶν ἑπομένων τοῖς ἐν Νικαίᾳ δόξασιν, ὅπως Θεὸν ἐκ Θεοῦ τὸν Υἱὸν συνομολογοῦντες, ἀνόμοιόν τε καὶ ἐξ οὐκ ὄντων καὶ παρὰ τὴν σφῶν αὐτῶν ἔκθεσιν ὀνομάζειν θαῤῥοῦσιν · ὅτι καὶ Παῦλος ὁ ἀπόστολος, ἔφασαν, εἶπε, τὰ δὲ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ· πάντων δὲ εἶναι καὶ τὸν Υἱόν. Καὶ κατὰ τοῦτο νοεῖσθαι τὸ προκείμενον ἐν οἷς ἐξέθεντο, κατὰ τὰς θείας Γραφάς (47). Καὶ τὸ μὲν ὧδε μετέφραζον καὶ ἐσοφίζοντο, τελευτῶντες δὲ ὡς οὐχ οἷοί τε ἦσαν τοῖς ὡς οὐχ οἷοί τε ἦσαν τοῖς περὶ τούτων ἐγκαλοῦσιν ἢ ὀνειδίζουσιν ἱκανῶς ἀπο λογεῖσθαι, πάλιν τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει δοκιμα- σθεῖσαν πίστιν ἀναγνόντες, διελύθησαν, καὶ εἰς τὰς αὐτῶν πόλεις ἀπεχώρησαν. Β άθεος ΚΕΦΑΛ. Λ'. Περὶ Γεωργίου τοῦ ᾿Αντιοχείας, καὶ περὶ τῶν ἐν Ιεροσολύμοις ἀρχιερατευσάντων· καὶ ὅτι μετὰ Κύριλλον τριῶν ἀρχιερέων προβάντων, πάλιν ὁ Κύριλλος ἐπέβη του θρόνου τῆς Ἱερουσαλήμ. Ἐν τούτῳ δὲ, ἔτι ᾿Αθανασίου κρυπτομένου, ἐπαν- ελθὼν Γεώργιος εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, χαλεπῶς ἐκάκου τοὺς Ἕλληνας, καὶ τοὺς ἑτέρως αὐτῷ δοξάζοντας Χριστιανούς. Εκατέρους τε γὰρ ὡς ἐβούλετο θρη- σκεύειν ἐβιάζετο, καὶ παραιτουμένους ήλαυνεν. Εμι σεῖτο δὲ παρὰ μὲν τῶν ἐν λόγῳ, ὡς ὑπερορῶν αὐτοὺς, καὶ τοῖς ἄρχουσιν ἐπιτάττων· παρὰ δὲ τοῦ πλήθους, ὡς τυραννικός, καὶ πλέον πάντων δυνάμενος. Έχα λέπαινε δὲ μάλιστα τὸ Ἑλληνικὸν, ὅτι τε θύειν αὐτοὺς καὶ τὰς πατρίους ἑορτὰς ἄγειν εκώλυε, καὶ στρατιώ τας καὶ τὸν ἐν Αἰγύπτῳ στρατηγὸν (48) σὺν ὅπλοις ἐπεισαγαγὼν τῇ πόλει, εἰκόνας τε καὶ ἀναθήματα, καὶ τὸν ἐν τοῖς ναοῖς κόσμον ἀφαιρούμενος. "Α δὴ πρό- φασις ὕστερον αὐτῷ ἐγένετο τῆς ἀναιρέσεως, ὡς αὐτ τίκα λέξω. Κυρίλλου δὲ καθαιρεθέντος, ὡς εἴρηται, θείας Γραφάς. κατὰ τὰς θείας Γρα φάς. κατ' ουσίαν, κατὰ πάντα. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. IV. A ea quae ipsi prius decreverant reprehenderunt, nomenque illud, simile, ex formula fidei Arimini et Constantinopoli recitata expungere statuerunt : et Filium Patri per omnia, tamn in substan- tia quam in voluntate dissimilem, et ex nihilo factum esse censuerunt, quemadmodum Arius ab initio docuerat. His autem sese adjunxerunt sectatores Aetii, qui primus post Arium palam his vocibus uti ausus est. Qua de causa, ipse quidem cognominatus est : sectatores autem illius Anommi et Exuconti sunt appellati. Inter- rogantibus autem ipsos Nicænæ fidei sectatoribus, quamobrem ipsi, qui Filium Deum ex Deo esse confitebantur, dissimilem tamen et ex nihilo ortum, idque contra suam ipsorum fidei formulanı dicere auderent, respondebant dictum esse Paulo apostolo: Omnia autem ex Deos : in. omni- bus autem comprehendi etiam Filium. Atque hoc modo intelligendum esse quod ipsi adjecerant in formula fidei suæ, secundum Scripturas. Et hoc quidem ita cavillantes interpretabantur. Postremo cum iis qui ipsos hoc nomine accusabant, objur- gabantque, satisfacere non possent, lecta rursus a filei formula quæ Constantinopoli approbata fuerat, e concilio discesserunt, et ad suas quisque sedes reversi sunt. CAP. XXX. De Georgio Alexandriæ episcopo, et de episcopis Hierosolymorum: et quomodo cum post Cyrillum tres continua serie episcopi facti fuissent, ilerum Cyrillus sedem suam recepit. C D set. Quæ res postea causam necis ei attulit, sicuti Cor. 11, 12. Socr. lib. u. c. 28, et lib. 111, c. Per idem tempus cum Athanasius adhuc delite- sceret, Georgius Alexandriam reversus, tum gen- tiles, tum Christianos qui nou idem cum ipso senti- rent, graviter oppressit. Utrosque enim divinum numen, prout ipse vellet, colere adigebat: detre- ctantes vero insectabatur. Invisus autem erat, primoribus quidem propterea quod arrogans esset, et præsidibus imperaret plebeiis vero, tanquam tyrannus, et qui plus posset unus quam reliqui omnes. Sed præcipue gentiles ei succensebant, eo quod sacrificare et festos dies patrio ritu celebrare ipsos prohiberet, inductisque in urbem militibus armatis, una cum duce Ægypti, imagines ac donaria, omnemque templorum ornatum abstulis- 9. VALESI ANNOTATIONES. Athanasius in libro De synodis Arimini et Se- leuciæ. Hunc locum non intellexerunt inter- pretes. Intelligunt enim Acaciaui verba quæ in for- mula fidei suæ addiderant, Nam alii quidem Filium Patri similem esse dicebant alii vero Verum Acaciani similem secundum Scripturas profiteban- tur, subdole et fraudulenter. Cumque ipsis objice- retur, quomodo Filium Dei dicerent ex nihilo et dissimilem Patri, cum eumdem crederent Deum de Deo, respondebant, Apostolum dixisse omnia esse ex Deo, cum tamen creata sint ex nihilo, et dissimi- lia sint Deo. intelligit ducem Ægypti, ut testatur Julianus in epistola ad Alexandrinos, et Ammianus Marcellinus. lic postea regnante Juliano martyrii coronam adeptus est, ab Alexandrinis occisus, eo quod Constantii temporibus templa ac delubra gentilium Alexandria destruxisset. Exstant acta passionis ejus apud Lipomanum et Surium, minime contem- nenda. (46) Ανόμοιοι καὶ Ἐξουκάντιοι. ldem scribit (47) Τὸ προκείμενον ἐν οἷς ἐξέθεντο κατὰ τὰς (48) Καὶ τὸν ἐν Αἰγύπτῳ στρατηγόν. Artemium

νιος (49), καὶ μετ' ἐκεῖνον 'Ηράκλειος (50)· ἐφεξῆς σε τούτου, Ιλάριος. Τούτους γὰρ ἐν τῷ τότε τὴν ἐνθάδε Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεῦσαι παρειλήφαμεν, μέχρι τῆς Θεοδοσίου βασιλείας· ἡνίκα δὴ Κύριλλος εἰς τὸν αὐτὸν πάλιν ἐπανῆλθε θρόνον. παραλαμβάνει τὴν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησίαν Ερέι- ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Ε. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς ἀποστασίας Ιουλιανοῦ τοῦ παρα βάτου, καὶ περὶ τῆς τελευτῆς βασιλέως Κων σταντίου. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἀνὰ τὴν Εω περὶ τὰς Ἐκκλησίας συνέβη. Ἐν τούτῳ δὲ Ἰουλιανὸς ὁ Καῖσαρ, μάχῃ κρατήσας τῶν παρὰ τὴν Ῥῆνον ποταμὸν βαρβάρων, SOZOMENI mox dicturus sum. Cyrillo vero, quemadmodum A diximus, deposito, Hierosolymorum Ecclesiam suscepit Erennius. Cui deinde Heraclius successit: Heraclio autem Hilarius. Istos enim Hieroso- lymitanam Ecclesiam administrasse accepimus, usque ad principatum Theodosii; quo quidem tem- pore Cyrillus sedem suam postliminio recuperavit. * Lib. 1v, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. Epiphanius in hæresi Manichæorum, ubi episcopo- rum Hierosolymæ indicem texit, Cyrillo Herennium successisse scribit, Herennio vero Cyrillum alterum, cui successit Hilarion. Hieronymus autem in Chronico aliter eos recenset, hoc modo: Post quem, Maximum scilicet, Ecclesiam Ariani invadunt, id est, Cyrillus, Eutychius, rursum Cyrillus, Hirenius, tertio Cyrillus, Hilarius, quarto Cyrillus. moriens sibi successorem designaverat. Verum Cy- rillus Arianorum factione ad episcopatum promo- tus, eum variis fraudibus appetitum, ex episcopo in presbyteri locum regradavit, ut scribit Hiero- nymus in Chronico. Proinde Heraclius Maximo potius successisse videtur quam Hilario. Cæterum in indice Epiphanii supra memorato, omissum est nomen Eutychii. Nam ipsemet Epiphanius in hæ- resi Semiarianorum, capite 37, Eutychium agnoscit Hierosolymorum episcopum post Cyrillum. Mortuo enim Acacio Cæsariensi episcopo, ait Cyrillum, B Hierosolymorum episcopum, in ejus locum subro- gasse Philumenum quemdam; paulo post vero Eutychium Hierosolyınorum episcopum, episcopatum Cesariensis Ecclesiæ dedisse Cyrillo seni. Deinde vero Cyrillum, cum in sedem Hierosolymitanam restitutus esset, Cæsariensi Ecclesiæ præfecisse Gelasium. Verum cum hi tres ob simultates epi- scopatu cessissent, Euzoium Ecclesiam obtinuisse. Cæterum existimo hunc esse Eutychium Eleuthero- politanum episcopum, qui adversus Cyrillum inimi- citias exercuit, ut_testatur Epiphanius in eadem hæresi, capite 23. Ejusdem Eutychii meminit Hie- ronymus in epistola ad Pammachium de erroribus Joannis Hierosolymitani, ubi de Epiphanio ita scribit: Eo tempore quo totum Orientem, excepto papa Athanasio, atque Paulino, Arianorum et Euno- mianorum hæresis possidebat; quando tu Occiden- talibus et in medio exsilio confessoribus non commu- nicabas, ille vel presbyter monasterii ab Eutychio audiebatur, vel postea episcopus Cypri a Valente non tangebatur. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER V. CAP. I. C De defectione Juliani Apostatæ, et de obitu impe- ratoris Constantii. Et hujusmodi quidem res in Orientis partibus per Ecclesias contigerunt. Interea vero Julianus Cæsar, victis prælio barbaris qui Rhenum fluvium acco- (49) Thr 'Ispoσolúμur "Exxanolar 'Epérrioç. (50) Hpdx810ç. Hunc Heraclium Maximus

νιος (49), καὶ μετ' ἐκεῖνον 'Ηράκλειος (50)· ἐφεξῆς σε τούτου, Ιλάριος. Τούτους γὰρ ἐν τῷ τότε τὴν ἐνθάδε Ἐκκλησίαν ἐπιτροπεῦσαι παρειλήφαμεν, μέχρι τῆς Θεοδοσίου βασιλείας· ἡνίκα δὴ Κύριλλος εἰς τὸν αὐτὸν πάλιν ἐπανῆλθε θρόνον. παραλαμβάνει τὴν Ἱεροσολύμων Ἐκκλησίαν Ερέι- ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ Ε. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περὶ τῆς ἀποστασίας Ιουλιανοῦ τοῦ παρα βάτου, καὶ περὶ τῆς τελευτῆς βασιλέως Κων σταντίου. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἀνὰ τὴν Εω περὶ τὰς Ἐκκλησίας συνέβη. Ἐν τούτῳ δὲ Ἰουλιανὸς ὁ Καῖσαρ, μάχῃ κρατήσας τῶν παρὰ τὴν Ῥῆνον ποταμὸν βαρβάρων, SOZOMENI mox dicturus sum. Cyrillo vero, quemadmodum A diximus, deposito, Hierosolymorum Ecclesiam suscepit Erennius. Cui deinde Heraclius successit: Heraclio autem Hilarius. Istos enim Hieroso- lymitanam Ecclesiam administrasse accepimus, usque ad principatum Theodosii; quo quidem tem- pore Cyrillus sedem suam postliminio recuperavit. * Lib. 1v, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. Epiphanius in hæresi Manichæorum, ubi episcopo- rum Hierosolymæ indicem texit, Cyrillo Herennium successisse scribit, Herennio vero Cyrillum alterum, cui successit Hilarion. Hieronymus autem in Chronico aliter eos recenset, hoc modo: Post quem, Maximum scilicet, Ecclesiam Ariani invadunt, id est, Cyrillus, Eutychius, rursum Cyrillus, Hirenius, tertio Cyrillus, Hilarius, quarto Cyrillus. moriens sibi successorem designaverat. Verum Cy- rillus Arianorum factione ad episcopatum promo- tus, eum variis fraudibus appetitum, ex episcopo in presbyteri locum regradavit, ut scribit Hiero- nymus in Chronico. Proinde Heraclius Maximo potius successisse videtur quam Hilario. Cæterum in indice Epiphanii supra memorato, omissum est nomen Eutychii. Nam ipsemet Epiphanius in hæ- resi Semiarianorum, capite 37, Eutychium agnoscit Hierosolymorum episcopum post Cyrillum. Mortuo enim Acacio Cæsariensi episcopo, ait Cyrillum, B Hierosolymorum episcopum, in ejus locum subro- gasse Philumenum quemdam; paulo post vero Eutychium Hierosolyınorum episcopum, episcopatum Cesariensis Ecclesiæ dedisse Cyrillo seni. Deinde vero Cyrillum, cum in sedem Hierosolymitanam restitutus esset, Cæsariensi Ecclesiæ præfecisse Gelasium. Verum cum hi tres ob simultates epi- scopatu cessissent, Euzoium Ecclesiam obtinuisse. Cæterum existimo hunc esse Eutychium Eleuthero- politanum episcopum, qui adversus Cyrillum inimi- citias exercuit, ut_testatur Epiphanius in eadem hæresi, capite 23. Ejusdem Eutychii meminit Hie- ronymus in epistola ad Pammachium de erroribus Joannis Hierosolymitani, ubi de Epiphanio ita scribit: Eo tempore quo totum Orientem, excepto papa Athanasio, atque Paulino, Arianorum et Euno- mianorum hæresis possidebat; quando tu Occiden- talibus et in medio exsilio confessoribus non commu- nicabas, ille vel presbyter monasterii ab Eutychio audiebatur, vel postea episcopus Cypri a Valente non tangebatur. HERMIE SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER V. CAP. I. C De defectione Juliani Apostatæ, et de obitu impe- ratoris Constantii. Et hujusmodi quidem res in Orientis partibus per Ecclesias contigerunt. Interea vero Julianus Cæsar, victis prælio barbaris qui Rhenum fluvium acco- (49) Thr 'Ispoσolúμur "Exxanolar 'Epérrioç. (50) Hpdx810ç. Hunc Heraclium Maximus

τοὺς μὲν ἐχειρώσατο· τοὺς δὲ ἐζώγρησε. Λαμπρὸς δὲ τηνικάδε φανείς, καὶ ὑπὸ μετριότητος καὶ ἐπιεικείας κεχαρισμένος τοῖς στρατιώταις γεγονώς, αναγορεύε- ται πρὸς αὐτῶν σεβαστός. Μηδὲν δὲ περὶ τούτου, ὡς εἰκὸς, πρὸς Κωνστάντιον παραιτησάμενος, ἄρχοντας μὲν τοὺς ὑπ' αὐτοῦ χειροτονηθέντας ἡμειβεν· ἐπίσ τηδες δὲ καὶ τὰς ἐπιστολὰς ἐπεδείκνυ, δι᾿ ὧν τοὺς βαρβάρους καλῶν κατὰ Μαγνεντίου, εἰς Ῥωμαίους ἤγαγεν· ἐξαπίνης δὲ τὴν θρησκείαν μεταβαλών, πρό- τερον χριστιανίζειν δοκῶν, ἀρχιερέα ὠνόμαζεν ἑαυτὸν, καὶ τοῖς Ελλήνων ναοῖς ἐφοίτα, καὶ ἔθνε, καὶ τοὺς ὑπηκόους ὧδε θρησκεύειν ἔπειθε. Προσδο- κωμένων δὲ Περσῶν Ῥωμαίοις ἐπιθήσεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ἐν Συρίᾳ Κωνσταντίου διατρίβοντος, λογισά- μενος ἀμαχητὶ δύνασθαι τῶν Ἰλλυριῶν κρατεῖν, εἰ- χετο τῆς ἐπ' αὐτοὺς ὁδοῦ· πρόφασιν ποιούμενος, ὡς ἀπολογίας χάριν ἐλαύνει πρὸς Κωνστάντιον ὑπὲρ τοῦ μὴ ἑκὼν δόξαι πρὸς τῶν στρατιωτῶν παρὰ γνώμην αὐτοῦ τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας καταδέχεσθαι. Λέξ γεται δὲ ἡνίκα πρὸ τῶν τῇδε ὅρων ἐπέβη, τὰς μὲν ἀμπέλους μετὰ τρύγην ἀμφὶ τὴν τῶν Πλειάδων δύσιν ὀμφάκων πλήρεις φανῆναι· τὴν δὲ ἀπὸ τοῦ ἀέρος δρόσον, διαχεθεῖσαν κατὰ τῆς αὐτοῦ ἐσθῆτος καὶ τῶν ἑπομένων, καθ' ἑκάστην σταγόνα, σταυροῦ σημεῖον ἐντυπῶσαι. Εδόκει δὲ αὐτῷ καὶ πολλοῖς τῶν συνιόν των (51), οἱ μὲν βότρυες παρὰ καιρὸν φανέντες, σύμβολον εἶναι ἀγαθόν· ἡ δὲ δρόσος ἐκ παρατυχόντος ὧδε τὴν ἐσθῆτα καταστίξαι καθ᾿ ἧς έτυχε πεσοῦσα, Αλλοι δὲ ἔλεγον τοῖν συμβόλοιν, τὸ μὲν, ἄωρον της μαίνειν ἀπολεῖσθαι τὸν βασιλέα, ὀμφάκων δίκην, καὶ ὀλιγοχρόνιον ἔσεσθαι αὐτοῦ τὴν βασιλείαν· τὸ δὲ, προμηνύειν οὐράνιον εἶναι τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν, καὶ χρῆναι πάντας τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ καταση- μανθῆναι. Ως ἔοικε δὲ, οἱ τἀναντία τῷ βασιλεῖ δοξά σαντες, οὐ διήμαρτον τῆς ἀληθείας· ἀμφότερα γὰρ εὐστόχως εἰρῆσθαι προϊὼν ὁ χρόνος ἀπέδειξεν. Ἐπεὶ δὲ ἐπύθετο Κωνστάντιος ἐκστρατεύειν ἐπ' αὐτὸν Ἰου- λιανὸν, καταλιπών τὴν πρὸς τοὺς Πέρσας παρα- σκευήν, ἐπὶ τὴν. Κωνσταντίνου πόλιν ἠπείγετο ἡνίκα δὴ τὴν ὁδοιπορίαν ποιούμενος, ἐτελεύτησεν ἐν Μόμψου χρήναις, μεταξύ Κιλίκων καὶ Καππαδοκῶν τῶν πρὸς τῷ Ταύρῳ· ἔτη ἀμφὶ τεσσαράκοντα καὶ πέντε γεγονώς. Ἐξ ὧν τρισκαίδεκα σὺν τῷ πατρὶ ἐβασίλευσε, πέντε δὲ καὶ εἴκοσι μετ᾿ ἐκεῖνον. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησεν, ὁ μὲν Ἰουλιανὸς ἤδη τὴν Θράκην εἶχεν. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ἐλθὼν, αὐτοκράτωρ ἀνηγορεύθη. Οἱ δὲ Ἕλληνες ἐλογοποίουν, ὡς καὶ πρὸ τοῦ Γαλάτας ἀπολιπεῖν αὐτ τὸν, μαντικοὶ καὶ δαίμονες ἐπὶ ταύτην τὴν ἐκστρα- τείαν ἐκίνησαν, τὸν Κωνσταντίου θάνατον προμηνύ- σαντες, καὶ τὴν τῶν πραγμάτων μεταβολήν. "Ην δὲ ἄρα πιθανὸν πρόγνωσιν ταῦτα καλεῖν, εἰ μὴ καὶ αὐτ τὸν ὅσον οὔπω τὸ τοῦ βίου τέλος ἔφθασεν, ὡς ἐν ὀνείρῳ τῆς βασιλείας γευσάμενον. Εὔηθες γὰρ οἶμαι * HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. B A lunt, multos eorum interfecit, alios vivos cepit. D Socr. lib. 1, c. ult. et lib. IIL, c. 1. . Qua ex re ingentem gloriam adeptus, cum ob mo- destiam ac morum lenitatem gratissimus esset mi- litibus, Augustus ab ijsdem renuntiatur. Nullaque ob id factum excusatione usus, sicut par erat, apud Constantium, judices quidem ab eo promotos mutavit, litteras autem ejus de industria ostenta- vit, quibus ille harbaros ad bellum contra Magnen- tium invitans, in provincias Romanorum induxe- rat. Cunique antea Christianus fuisse videretur, repente mutata religione, semetipse pontificem ma- ximum appellavit: et gentilium templa ingrediens, diis sacrificavit, et subditis suadere cœpit ut eo ritu deos colerent. Porro, cum metus subesset ne Persæ in Romanorum ditionem irrumperent, at- que idcirco Constantius in Syria moraretur, anim- advertens Julianus se absque ullo prælio Illyri- cum occupare posse, eo contendit : fingens se excusandi sui causa, ad Constantium iter facere, ne sua sponte præter illius voluntatem in- signia imperii a militibus suscepisse videretur. Cæterum eo primum ingrediente in fines Illyrio- rum, aiunt vites quidem post tempus vindemiæ circa occasum Vergiliarum, uvis acerbis plenas subito apparuisse: rorem vero ex aere delapsum, tum in ejus chlamyde. tum in vestibus eorum qui ipsum sequebantur, signum crucis singulis guttis depinxisse. Et ipse quidem, comitumque ejus quamplurimi, uvas intempestive apparentes pro bono omine accipiebant; rorem vero casu quodam C fortuito vestes in quas ceciderat, ita depinxisse opinabantur. Alii dicebant, ex bis duobus prodi- giis, alterum quidem portendere imperatorem im- maturo exitu periturum, perinde ac uvas illas regnumque illius brevi tempore duraturum esse; alterum vero prædicere Christianorum religionem cœlestem esse, cunctosque signo crucis consignari oportere. Ac meo quidem judicio, ii qui adversa imperatori augurabantur, a veritate minime aber- rarunt. Utrumque enim felici conjectura ab illis dictum fuisse, progressus temporis declaravit. Constantius porro, cum Julianum bellum ipsi in- ferre didicisset, relicto belli apparatu adversus Persas, Constantinopolim contendit. Sed dum iter faceret, Mopsucrenis, qui locus est inter Cilices et Cappadoces qui Taurum accolunt, fato functus est, annos natus quinque et quadraginta. Ex qui- bus tredecim quidem una cum patre, quinque vero ac viginti post ejus obitum imperavit. Mortuo itaque Constantio, Julianus quidem jam Thraciam obtinebat. Verum paulo post ingressus Constanti- nopolim, imperator est appellatus. Cæterum gen- tiles aiebant eum, multo ante quam ex Galliis discederet, ad hanc expeditionem suscipiendam VALESHI ANNOTATIONES. (51) Καὶ πολλοῖς τῶν συνιόντων. Mallem scribere συνόντων.

τοὺς μὲν ἐχειρώσατο· τοὺς δὲ ἐζώγρησε. Λαμπρὸς δὲ τηνικάδε φανείς, καὶ ὑπὸ μετριότητος καὶ ἐπιεικείας κεχαρισμένος τοῖς στρατιώταις γεγονώς, αναγορεύε- ται πρὸς αὐτῶν σεβαστός. Μηδὲν δὲ περὶ τούτου, ὡς εἰκὸς, πρὸς Κωνστάντιον παραιτησάμενος, ἄρχοντας μὲν τοὺς ὑπ' αὐτοῦ χειροτονηθέντας ἡμειβεν· ἐπίσ τηδες δὲ καὶ τὰς ἐπιστολὰς ἐπεδείκνυ, δι᾿ ὧν τοὺς βαρβάρους καλῶν κατὰ Μαγνεντίου, εἰς Ῥωμαίους ἤγαγεν· ἐξαπίνης δὲ τὴν θρησκείαν μεταβαλών, πρό- τερον χριστιανίζειν δοκῶν, ἀρχιερέα ὠνόμαζεν ἑαυτὸν, καὶ τοῖς Ελλήνων ναοῖς ἐφοίτα, καὶ ἔθνε, καὶ τοὺς ὑπηκόους ὧδε θρησκεύειν ἔπειθε. Προσδο- κωμένων δὲ Περσῶν Ῥωμαίοις ἐπιθήσεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο ἐν Συρίᾳ Κωνσταντίου διατρίβοντος, λογισά- μενος ἀμαχητὶ δύνασθαι τῶν Ἰλλυριῶν κρατεῖν, εἰ- χετο τῆς ἐπ' αὐτοὺς ὁδοῦ· πρόφασιν ποιούμενος, ὡς ἀπολογίας χάριν ἐλαύνει πρὸς Κωνστάντιον ὑπὲρ τοῦ μὴ ἑκὼν δόξαι πρὸς τῶν στρατιωτῶν παρὰ γνώμην αὐτοῦ τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας καταδέχεσθαι. Λέξ γεται δὲ ἡνίκα πρὸ τῶν τῇδε ὅρων ἐπέβη, τὰς μὲν ἀμπέλους μετὰ τρύγην ἀμφὶ τὴν τῶν Πλειάδων δύσιν ὀμφάκων πλήρεις φανῆναι· τὴν δὲ ἀπὸ τοῦ ἀέρος δρόσον, διαχεθεῖσαν κατὰ τῆς αὐτοῦ ἐσθῆτος καὶ τῶν ἑπομένων, καθ' ἑκάστην σταγόνα, σταυροῦ σημεῖον ἐντυπῶσαι. Εδόκει δὲ αὐτῷ καὶ πολλοῖς τῶν συνιόν των (51), οἱ μὲν βότρυες παρὰ καιρὸν φανέντες, σύμβολον εἶναι ἀγαθόν· ἡ δὲ δρόσος ἐκ παρατυχόντος ὧδε τὴν ἐσθῆτα καταστίξαι καθ᾿ ἧς έτυχε πεσοῦσα, Αλλοι δὲ ἔλεγον τοῖν συμβόλοιν, τὸ μὲν, ἄωρον της μαίνειν ἀπολεῖσθαι τὸν βασιλέα, ὀμφάκων δίκην, καὶ ὀλιγοχρόνιον ἔσεσθαι αὐτοῦ τὴν βασιλείαν· τὸ δὲ, προμηνύειν οὐράνιον εἶναι τὸ δόγμα τῶν Χριστιανῶν, καὶ χρῆναι πάντας τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ καταση- μανθῆναι. Ως ἔοικε δὲ, οἱ τἀναντία τῷ βασιλεῖ δοξά σαντες, οὐ διήμαρτον τῆς ἀληθείας· ἀμφότερα γὰρ εὐστόχως εἰρῆσθαι προϊὼν ὁ χρόνος ἀπέδειξεν. Ἐπεὶ δὲ ἐπύθετο Κωνστάντιος ἐκστρατεύειν ἐπ' αὐτὸν Ἰου- λιανὸν, καταλιπών τὴν πρὸς τοὺς Πέρσας παρα- σκευήν, ἐπὶ τὴν. Κωνσταντίνου πόλιν ἠπείγετο ἡνίκα δὴ τὴν ὁδοιπορίαν ποιούμενος, ἐτελεύτησεν ἐν Μόμψου χρήναις, μεταξύ Κιλίκων καὶ Καππαδοκῶν τῶν πρὸς τῷ Ταύρῳ· ἔτη ἀμφὶ τεσσαράκοντα καὶ πέντε γεγονώς. Ἐξ ὧν τρισκαίδεκα σὺν τῷ πατρὶ ἐβασίλευσε, πέντε δὲ καὶ εἴκοσι μετ᾿ ἐκεῖνον. Ἐπεὶ δὲ ἐτελεύτησεν, ὁ μὲν Ἰουλιανὸς ἤδη τὴν Θράκην εἶχεν. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ἐλθὼν, αὐτοκράτωρ ἀνηγορεύθη. Οἱ δὲ Ἕλληνες ἐλογοποίουν, ὡς καὶ πρὸ τοῦ Γαλάτας ἀπολιπεῖν αὐτ τὸν, μαντικοὶ καὶ δαίμονες ἐπὶ ταύτην τὴν ἐκστρα- τείαν ἐκίνησαν, τὸν Κωνσταντίου θάνατον προμηνύ- σαντες, καὶ τὴν τῶν πραγμάτων μεταβολήν. "Ην δὲ ἄρα πιθανὸν πρόγνωσιν ταῦτα καλεῖν, εἰ μὴ καὶ αὐτ τὸν ὅσον οὔπω τὸ τοῦ βίου τέλος ἔφθασεν, ὡς ἐν ὀνείρῳ τῆς βασιλείας γευσάμενον. Εὔηθες γὰρ οἶμαι * HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. B A lunt, multos eorum interfecit, alios vivos cepit. D Socr. lib. 1, c. ult. et lib. IIL, c. 1. . Qua ex re ingentem gloriam adeptus, cum ob mo- destiam ac morum lenitatem gratissimus esset mi- litibus, Augustus ab ijsdem renuntiatur. Nullaque ob id factum excusatione usus, sicut par erat, apud Constantium, judices quidem ab eo promotos mutavit, litteras autem ejus de industria ostenta- vit, quibus ille harbaros ad bellum contra Magnen- tium invitans, in provincias Romanorum induxe- rat. Cunique antea Christianus fuisse videretur, repente mutata religione, semetipse pontificem ma- ximum appellavit: et gentilium templa ingrediens, diis sacrificavit, et subditis suadere cœpit ut eo ritu deos colerent. Porro, cum metus subesset ne Persæ in Romanorum ditionem irrumperent, at- que idcirco Constantius in Syria moraretur, anim- advertens Julianus se absque ullo prælio Illyri- cum occupare posse, eo contendit : fingens se excusandi sui causa, ad Constantium iter facere, ne sua sponte præter illius voluntatem in- signia imperii a militibus suscepisse videretur. Cæterum eo primum ingrediente in fines Illyrio- rum, aiunt vites quidem post tempus vindemiæ circa occasum Vergiliarum, uvis acerbis plenas subito apparuisse: rorem vero ex aere delapsum, tum in ejus chlamyde. tum in vestibus eorum qui ipsum sequebantur, signum crucis singulis guttis depinxisse. Et ipse quidem, comitumque ejus quamplurimi, uvas intempestive apparentes pro bono omine accipiebant; rorem vero casu quodam C fortuito vestes in quas ceciderat, ita depinxisse opinabantur. Alii dicebant, ex bis duobus prodi- giis, alterum quidem portendere imperatorem im- maturo exitu periturum, perinde ac uvas illas regnumque illius brevi tempore duraturum esse; alterum vero prædicere Christianorum religionem cœlestem esse, cunctosque signo crucis consignari oportere. Ac meo quidem judicio, ii qui adversa imperatori augurabantur, a veritate minime aber- rarunt. Utrumque enim felici conjectura ab illis dictum fuisse, progressus temporis declaravit. Constantius porro, cum Julianum bellum ipsi in- ferre didicisset, relicto belli apparatu adversus Persas, Constantinopolim contendit. Sed dum iter faceret, Mopsucrenis, qui locus est inter Cilices et Cappadoces qui Taurum accolunt, fato functus est, annos natus quinque et quadraginta. Ex qui- bus tredecim quidem una cum patre, quinque vero ac viginti post ejus obitum imperavit. Mortuo itaque Constantio, Julianus quidem jam Thraciam obtinebat. Verum paulo post ingressus Constanti- nopolim, imperator est appellatus. Cæterum gen- tiles aiebant eum, multo ante quam ex Galliis discederet, ad hanc expeditionem suscipiendam VALESHI ANNOTATIONES. (51) Καὶ πολλοῖς τῶν συνιόντων. Mallem scribere συνόντων.

σφαγήν, ἐκοντὴς εἰς προΰπτον ἥλατο θάνατον· αὐτῷ μὲν, οὐδὲν ὅτι μὴ ἀβουλίας καὶ ἀμαθοῦς στρατηγίας προσάψαντα δόξαν (52) παρὰ πολλοῖς· τῇ δὲ Ῥω- μαίων ὑπηκόῳ τοσοῦτον ἐπαγαγόντα κίνδυνον, ὡς μικροῦ πᾶσαν, ἡ τὸ πλεῖστον αὐτῆς, κινδυνεῦσαι ὑπὸ Πέρσαις γενέσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ἵνα μὴ παραλε λείφθαι δόξῃ, ὧδε εἰρήσθω ἡμῖν, καὶ ὅπη ἕκαστος βούλεται, ταύτῃ ἡγείσθω. Α λέγειν, ὡς διὰ τῆς μαντικῆς προϊδὼν τὴν αὐτόματον Κωνσταντίου τελευτήν, καὶ τὴν αὐτοῦ παρὰ Πέρσαις ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ βίου καὶ ἀγωγῆς καὶ διαίτης, καὶ τῆς εἰς τὴν βασιλείαν παρόδου Ιουλιανοῦ. Κωνσταντίου δὲ τελευτήσαντος, εἰς δέος διωγμῶν ἡ Ἐκκλησία καθίστατο· καὶ φοβερωτέραν τῆς πεί ρας τὴν προσδοκίαν ἐποιεῖτο τοῖς Χριστιανοῖς, ὅτε διὰ μέσου πολὺς χρόνος, ἀήθεις αὐτοὺς καταστήσας τῶν τοιούτων κινδύνων, καὶ τῶν πάλαι τιμωριῶν ἡ ἀνάμνησις, καὶ τὸ τοῦ κρατοῦντος περὶ τὸ δόγμα μῖσος. Λέγεται γὰρ εὐθὺς περιφανῶς οὕτως ἀναίδην ἀπαρνήσασθαι τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, ὡς θυσίαις τισὶ καὶ ἐπικλήσεσιν, ἂς ἀποτροπαίους Ελληνες και λοῦσι, καὶ αἵματι σφαγίων τὴν καθ᾿ ἡμᾶς βάπτισιν ἀπονίψασθαι, τῇ μυήσει τῆς Ἐκκλησίας αποταξά- μενον· καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου, ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ ἐντό μοις, καὶ ἱερείοις, καὶ τοῖς ὅσα θέμις ἐστὶν Ελλησι, χρῆσθαι. Ποτὲ γοῦν αὐτῷ θεωμένῳ, λόγος ἀναδει χθῆναι σταυροῦ σημεῖον ἐν τοῖς σπλάγχνοις στεφάνω κυκλούμενον· καὶ τοὺς μὲν ἄλλους κοινωνοὺς τῆς μαντείας εἰς δέος ἐμβαλεῖν, συμβάλλοντας ἐντεῦθεν τὴν μετὰ ταῦτα τῆς θρησκείας ἰσχύν, καὶ τοῦ λόγ ματος τὸ ἀΐδιον· καθότι ὁ στέφανος ᾧ περιείληπτο, νίκης τε σημαντικόν ἐστι· καὶ τῇ περιόδῳ τοῦ κύ- κλου, πάντοθεν ἀρχόμενος, καὶ εἰς ἑαυτὸν λήγων, οὐδαμοῦ περαιοῦται. Ο γε μὴν ἀρχηγὸς τῆς περὶ ταῦτα διαγνώσεως, θαῤῥεῖν ἐκέλευσεν, ὡς αἰσίων κατὰ γνώμην (55) αὐτοῖς τῶν σφαγίων ἀναδεικνυ- μένων, καὶ περικλειόντων τὸ τοῦ δόγματος σύμβολον, καὶ εἰς ταὐτὸν συνωθούντων, ὥστε μὴ πλατύνεσθαι, καὶ ἀδεῶς χωρεῖν ἐφ᾽ οὖς βούλεται, ὅρον ἔχοντα τὴν τοῦ κύκλου περιγραφήν. Επυθόμην δὲ ὡς καὶ τῶν ἐπισημοτάτων καὶ φοβερῶν ἀδύτων εἰς τι κατῄει, τελετής τινος ἢ μαντείας χάριν· ἐξαπίνης δὲ προσ- βαλλόντων αὐτῷ τῶν ἐπὶ τούτοις μεμηχανευμένων, καὶ γοητείαις παραφαινομένων φασμάτων, ὑπὸ θορύ βου καὶ δέους τῶν παρόντων ἐπιλανθανόμενος· ὀψὲ γὰρ τῆς ἡλικίας ἐπὶ τοιαύτην ἦλθε τὴν μάθησιν· ἔλαβεν ὑπὸ τῆς προτέρας συνηθείας, οἷά γε Χριστια νὸς ἐν ἀπόροις κινδύνοις περιληφθεὶς, τῷ συμβόλω τοῦ Χριστοῦ κατασημάνας ἑαυτόν. Αὐτίκα τε φροῦδα προσάξαντα. Ὡς αἰσίων καὶ κατὰ γνώμην αὐτοῖς τῶν σφαγίων, SOZOMENI incitatum fuisse a valibus atque dæmonibus, qui et Constantii mortem, et futuram rerum mutatio- nem ei prædixerant. Posset id quidem non absurde vocari præscientia rerum futurarum, nisi ipsemet statim morte præventus fuisset, imperio velut in somnis duntaxat degustato. Stultumn enim, ut opi- nor, fuerit dicere, eum, cum fatalem Constantii interitum, et suam ipsius cædem in Perside futuram per divinandi artem prævidisset, ultro ad mortem ante oculos positam properasse : quæ ipsi quidem nihil allatura esset, præter opinionem imprudentiæ atque imperitiæ rei militaris: Romano autem imperio tantum invectura esset periculum, ut parum abfuerit quin universum, aut certe pars ejus maxima, Persis subjiceretur. Verum hæc quidem a nobis ita dicta sint, ne prætermissa esse videantur; singuli vero de iis statuant, prout voluerint. CAP. II. B De vita et institutione ac victu Juliani ; et quomodo ad imperium pervenerit. nem Post obitum autem Constantii, persecutionum metus Ecclesiam invasit. Malique exspecta - tionem graviorem ipso malo faciebat Christianis et longinquitas temporis elapsi, quæ ipsis oblivio- desuetudinem hujusmodi periculorum attulerat, et vetustorum cruciatuum recordatio, et odium principis in ipsorum religionem. Etenim statim ab initio fidem Christi adeo impudenter abnegasse fertur, ut sacrificiis quibusdam atque invocationibus quas Græci depulsorias vocant, et victimarum sanguine baptismum Christianorum eluerit, sacramentis Ecclesiæ renuntians : atque ex eo tempore haruspicina, et victimis, et cateris C gentilium ritibus, tum privatim, tum publice usus sit. Quodam igitur tempore, cum exta inspiceret, aiunt signum crucis ei in extis apparuisse corona circumdatum. Et reliquos quidem divinationis illius conscios ac participes, metu perculsos esse, quippe qui religionis nostræ vim et mansuram in perpetuum doctrinam ex eo conjicerent. Corona siquidem qua crux erat circumdata, signum est victoria : et undequaque exordium sumens, atque in se desinens, ambitu circuli nusquam termina- tur. Verum doctor hujus scientiæ imperatorem bono animo esse jussit. Exta enim fausta et ex animi sententia ipsis apparere, quippe quæ sym- bolum religionis Christianorum undique conclude- rent, atque in angustum coarctarent; ita ut nec dilatari, nec libere quo vellet evagari posset, ut- pote ambitu circuli circumscripta. Audivi præ- terea eum aliquando in illustrissimum quoddam ac religiosum adytum descendisse, initiationis cujusdam, aut certe oraculi consulendi causa. Cumque repente spectra, quæ machinationibus quibusdam et magicis præstigiis in ejusmodi locis apparere solent, ei objecta essent, præ terrore ac metu, oblitus eorum quæ gerebantur: jam enim VALESI ANNOTATIONES. scriptum est Quam emendationem Christophorsonus etiam ac Savilius in margine ascripserunt. D puto : etc. Porro hæc historia, et sequens fa ctum quod narrat Sozomenus, leguntur etiam apud Gregorium Nazianzenum, in Invectiva adversus Julianum. (52) Προσάψαντα δόξαν. In Fukeliano codice (53) Ὡς αἰσίων κατὰ γνώμην. Scribendum

σφαγήν, ἐκοντὴς εἰς προΰπτον ἥλατο θάνατον· αὐτῷ μὲν, οὐδὲν ὅτι μὴ ἀβουλίας καὶ ἀμαθοῦς στρατηγίας προσάψαντα δόξαν (52) παρὰ πολλοῖς· τῇ δὲ Ῥω- μαίων ὑπηκόῳ τοσοῦτον ἐπαγαγόντα κίνδυνον, ὡς μικροῦ πᾶσαν, ἡ τὸ πλεῖστον αὐτῆς, κινδυνεῦσαι ὑπὸ Πέρσαις γενέσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ἵνα μὴ παραλε λείφθαι δόξῃ, ὧδε εἰρήσθω ἡμῖν, καὶ ὅπη ἕκαστος βούλεται, ταύτῃ ἡγείσθω. Α λέγειν, ὡς διὰ τῆς μαντικῆς προϊδὼν τὴν αὐτόματον Κωνσταντίου τελευτήν, καὶ τὴν αὐτοῦ παρὰ Πέρσαις ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ βίου καὶ ἀγωγῆς καὶ διαίτης, καὶ τῆς εἰς τὴν βασιλείαν παρόδου Ιουλιανοῦ. Κωνσταντίου δὲ τελευτήσαντος, εἰς δέος διωγμῶν ἡ Ἐκκλησία καθίστατο· καὶ φοβερωτέραν τῆς πεί ρας τὴν προσδοκίαν ἐποιεῖτο τοῖς Χριστιανοῖς, ὅτε διὰ μέσου πολὺς χρόνος, ἀήθεις αὐτοὺς καταστήσας τῶν τοιούτων κινδύνων, καὶ τῶν πάλαι τιμωριῶν ἡ ἀνάμνησις, καὶ τὸ τοῦ κρατοῦντος περὶ τὸ δόγμα μῖσος. Λέγεται γὰρ εὐθὺς περιφανῶς οὕτως ἀναίδην ἀπαρνήσασθαι τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, ὡς θυσίαις τισὶ καὶ ἐπικλήσεσιν, ἂς ἀποτροπαίους Ελληνες και λοῦσι, καὶ αἵματι σφαγίων τὴν καθ᾿ ἡμᾶς βάπτισιν ἀπονίψασθαι, τῇ μυήσει τῆς Ἐκκλησίας αποταξά- μενον· καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου, ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ ἐντό μοις, καὶ ἱερείοις, καὶ τοῖς ὅσα θέμις ἐστὶν Ελλησι, χρῆσθαι. Ποτὲ γοῦν αὐτῷ θεωμένῳ, λόγος ἀναδει χθῆναι σταυροῦ σημεῖον ἐν τοῖς σπλάγχνοις στεφάνω κυκλούμενον· καὶ τοὺς μὲν ἄλλους κοινωνοὺς τῆς μαντείας εἰς δέος ἐμβαλεῖν, συμβάλλοντας ἐντεῦθεν τὴν μετὰ ταῦτα τῆς θρησκείας ἰσχύν, καὶ τοῦ λόγ ματος τὸ ἀΐδιον· καθότι ὁ στέφανος ᾧ περιείληπτο, νίκης τε σημαντικόν ἐστι· καὶ τῇ περιόδῳ τοῦ κύ- κλου, πάντοθεν ἀρχόμενος, καὶ εἰς ἑαυτὸν λήγων, οὐδαμοῦ περαιοῦται. Ο γε μὴν ἀρχηγὸς τῆς περὶ ταῦτα διαγνώσεως, θαῤῥεῖν ἐκέλευσεν, ὡς αἰσίων κατὰ γνώμην (55) αὐτοῖς τῶν σφαγίων ἀναδεικνυ- μένων, καὶ περικλειόντων τὸ τοῦ δόγματος σύμβολον, καὶ εἰς ταὐτὸν συνωθούντων, ὥστε μὴ πλατύνεσθαι, καὶ ἀδεῶς χωρεῖν ἐφ᾽ οὖς βούλεται, ὅρον ἔχοντα τὴν τοῦ κύκλου περιγραφήν. Επυθόμην δὲ ὡς καὶ τῶν ἐπισημοτάτων καὶ φοβερῶν ἀδύτων εἰς τι κατῄει, τελετής τινος ἢ μαντείας χάριν· ἐξαπίνης δὲ προσ- βαλλόντων αὐτῷ τῶν ἐπὶ τούτοις μεμηχανευμένων, καὶ γοητείαις παραφαινομένων φασμάτων, ὑπὸ θορύ βου καὶ δέους τῶν παρόντων ἐπιλανθανόμενος· ὀψὲ γὰρ τῆς ἡλικίας ἐπὶ τοιαύτην ἦλθε τὴν μάθησιν· ἔλαβεν ὑπὸ τῆς προτέρας συνηθείας, οἷά γε Χριστια νὸς ἐν ἀπόροις κινδύνοις περιληφθεὶς, τῷ συμβόλω τοῦ Χριστοῦ κατασημάνας ἑαυτόν. Αὐτίκα τε φροῦδα προσάξαντα. Ὡς αἰσίων καὶ κατὰ γνώμην αὐτοῖς τῶν σφαγίων, SOZOMENI incitatum fuisse a valibus atque dæmonibus, qui et Constantii mortem, et futuram rerum mutatio- nem ei prædixerant. Posset id quidem non absurde vocari præscientia rerum futurarum, nisi ipsemet statim morte præventus fuisset, imperio velut in somnis duntaxat degustato. Stultumn enim, ut opi- nor, fuerit dicere, eum, cum fatalem Constantii interitum, et suam ipsius cædem in Perside futuram per divinandi artem prævidisset, ultro ad mortem ante oculos positam properasse : quæ ipsi quidem nihil allatura esset, præter opinionem imprudentiæ atque imperitiæ rei militaris: Romano autem imperio tantum invectura esset periculum, ut parum abfuerit quin universum, aut certe pars ejus maxima, Persis subjiceretur. Verum hæc quidem a nobis ita dicta sint, ne prætermissa esse videantur; singuli vero de iis statuant, prout voluerint. CAP. II. B De vita et institutione ac victu Juliani ; et quomodo ad imperium pervenerit. nem Post obitum autem Constantii, persecutionum metus Ecclesiam invasit. Malique exspecta - tionem graviorem ipso malo faciebat Christianis et longinquitas temporis elapsi, quæ ipsis oblivio- desuetudinem hujusmodi periculorum attulerat, et vetustorum cruciatuum recordatio, et odium principis in ipsorum religionem. Etenim statim ab initio fidem Christi adeo impudenter abnegasse fertur, ut sacrificiis quibusdam atque invocationibus quas Græci depulsorias vocant, et victimarum sanguine baptismum Christianorum eluerit, sacramentis Ecclesiæ renuntians : atque ex eo tempore haruspicina, et victimis, et cateris C gentilium ritibus, tum privatim, tum publice usus sit. Quodam igitur tempore, cum exta inspiceret, aiunt signum crucis ei in extis apparuisse corona circumdatum. Et reliquos quidem divinationis illius conscios ac participes, metu perculsos esse, quippe qui religionis nostræ vim et mansuram in perpetuum doctrinam ex eo conjicerent. Corona siquidem qua crux erat circumdata, signum est victoria : et undequaque exordium sumens, atque in se desinens, ambitu circuli nusquam termina- tur. Verum doctor hujus scientiæ imperatorem bono animo esse jussit. Exta enim fausta et ex animi sententia ipsis apparere, quippe quæ sym- bolum religionis Christianorum undique conclude- rent, atque in angustum coarctarent; ita ut nec dilatari, nec libere quo vellet evagari posset, ut- pote ambitu circuli circumscripta. Audivi præ- terea eum aliquando in illustrissimum quoddam ac religiosum adytum descendisse, initiationis cujusdam, aut certe oraculi consulendi causa. Cumque repente spectra, quæ machinationibus quibusdam et magicis præstigiis in ejusmodi locis apparere solent, ei objecta essent, præ terrore ac metu, oblitus eorum quæ gerebantur: jam enim VALESI ANNOTATIONES. scriptum est Quam emendationem Christophorsonus etiam ac Savilius in margine ascripserunt. D puto : etc. Porro hæc historia, et sequens fa ctum quod narrat Sozomenus, leguntur etiam apud Gregorium Nazianzenum, in Invectiva adversus Julianum. (52) Προσάψαντα δόξαν. In Fukeliano codice (53) Ὡς αἰσίων κατὰ γνώμην. Scribendum

τὰ φάσματα ἐγένετο, καὶ τὸ σπουδαζόμενον ἐμπε- Α πόδιστο. Απορούμενος δὲ περὶ τούτου ὁ μυσταγωγός, ἐπειδὴ ἔγνω τὸ αἴτιον τῆς φυγῆς τῶν δαιμόνων, ἄγος τὸ γεγονὸς ἀποκαλέσας, καὶ ἀνδρεῖον εἶναι, καὶ μη- δὲν πρᾶξαι ἢ ἐννοῆσαι Χριστιανικὸν παρακελευσά- μενος, αὖθις ἐπὶ τὴν τελετὴν αὐτὸν ἦγεν. Οὐ μετ τρίως δὲ ἐλύπει τοὺς Χριστιανοὺς καὶ περιδεεῖς ἐποίει ἡ περὶ ταῦτα σπουδὴ τοῦ βασιλέως, καὶ μάθ λιστα ὅτι Χριστιανὸς ἦν πρότερον. Εὐλαβῶν γὰρ περὶ τὴν θρησκείαν πατέρων γενόμενος, ἐκ νέου ἐμυήθη κατὰ τὸν θεσμὸν τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τὰς ἱερὰς Γραφὰς ἐπαιδεύθη, καὶ ὑπὸ ἐπισκόποις (54) καὶ ἐκκλησιαστικοῖς ἀνδράσιν ετράφη. Γέγονε γὰρ αὐτῷ καὶ Γάλλῳ πατὴρ Κωνστάντιος, ὁμοπάτριος ἀδελφὸς Κωνσταντίνου τοῦ βασιλεύσαντος, καὶ Δαλματ τίου· οὗ παῖς ὁμώνυμος Καῖσαρ ἀναδειχθεὶς, ἀνα ῃρέθη ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν μετὰ τὴν Κωνσταντίνου τελευτήν. Ορφανοὶ δὲ πατρὸς γενόμενοι καὶ αὐτοὶ τότε; Δαλματίῳ συναπολέσθαι ἐκινδύνευον. Εξείλετο δὲ τῆς ἐπιβουλῆς Γάλλον μὲν, ὅτι νοσῶν ἔτυχε, καὶ ὅσον οὔπω αὐτομάτως τεθνήξεσθαι προσεδοκήθη Ἰουλιανὸν δὲ τὸ νέον· ἔτι γὰρ ὄγδοον ἡλικίας ήγεν έτος. Παραδόξως δὲ ὧδε διασωθέντες, προσετάχθησαν ἐν Καππαδοκίᾳ διατρίβειν ἐν Μακέλλῳ. Χωρίον δὲ τοῦτο βασιλικὸν πρὸς τῷ ᾿Αργαίῳ ὄρει, οὐκ ἀπὸ πολ λοῦ τῆς Καισαρέων πόλεως, μεγαλοπρεπή τε βασί λεια ἔχον, καὶ λουτρὰ καὶ κήπους, καὶ πηγὰς ἀεν- νάους. Ενθα δὴ θεραπείας καὶ ἀγωγῆς βασιλικῆς ἠξιοῦντο, καὶ μαθήμασι καὶ γυμνασίοις τοῖς καθ᾿ ἡλικίαν ἐχρῶντο, καὶ λόγων διδασκάλοις, καὶ τοῖς ὑφηγηταῖς τῶν ἁγίων Γραφῶν· ὡς καὶ κλήρῳ ἐγκα- " ταλεγῆναι, καὶ ὑπαναγινώσκειν τῷ λαῷ τὰς ἐκκλη- σιαστικὰς βίβλους. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ἠθῶν καὶ τῶν ἔργων, τὴν εὐσέβειαν ἐπεδείκνυντο· περὶ πολλοῦ ποιούμενοι τοὺς ἱερέας, καὶ τοὺς ἄλλως ἀγα θούς, καὶ περὶ δόγμα σπουδαίους, τοῖς τε εὐκτηρίοις οίκοις θαμίζοντες, καὶ ταῖς προσηκούσαις τιμαῖς τὰς τῶν μαρτύρων θήκας γεραίροντες. Τηνικαῦτα γοῦν φασὶν αὐτοὺς, σπουδάζοντας μεγίστων περιλαβεῖν οἴκῳ τὸν τάφον Μάμα του μάρτυρος 9, εἰς ἀμφο- τέρους μερίσαι τὸ ἔργον. 'Αμιλλωμένου δὲ ἑκατέρου φιλοτιμία καὶ τιμῇ ὑπερβάλλεσθαι τὸν ἕτερον, παρά δοξον συμβῆναι καὶ παντελῶς ἄπιστον, εἰ μὴ πολλοί - Τὸν τάφον Μάμα του μάρτυρος. • • - LIB. V. tale ad eam disciplinam se transtulerat : ex pristina consuetudine, utpote Christianus, in gravissimo discrimine constitutus, imprudens signo crucis seipsum consignavit; statimque spe- ctra evanuerunt, et id quod perficere volebant im- peditum est. Sacrorum autem antistes ea re per- turbatus, postquam didicit quam ob causam dæ- mones aufugissent, piaculum esse dixit id quod ab imperatore factum erat : hortatusque ut forti animo esset, nec Christianum quidquam aut age- ret, aut cogitaret, eum rursus ad peragendum sacrum deduxit. Porro Christianis non mediocrem dolorem ac metum incutiebat studium principis erga hujusmodi superstitionem, ac præcipue quod Christianus ante exstitisset. Nam cum parentibus B Christianæ religioni addictissimis ortus esset, puero juxta Ecclesiæ ritum initiatus et sacris Litle- ris institutus, sub episcopis denique et ecclesia- sticis viris educatus fuerat. Ipsi enim et Gallo pater fuit Constantius, germanus frater Con- stantini imperatoris, atque Dalmatii, cujus filius. eodem nomine nuncupatus Dalmnatius, cum Caesar renuntiatus fuisset, post obitum. Constantini a militibus est interfectus. Quo quidem tempore ipsi quoque patre orbati, parum abfuit quin perirent una cum Dalmatio. Sed Gallum quidem periculo exemit morbus quo tum laborabat, et quo prope- diem moriturus putabatur : Julianum vero tas HISTORIA ECCLESIASTICA. adulta tenera, Octavum enim ætatis annum nondum ex- egerat. Ita præter omnium spem atque opinionen C servati, in Cappadocia degere jussi sunt in Macello. Villa hæc est publica, ad Argæum montem sita, haud procul ab urbe Cæsarea, quæ et magnificum habet palatium, et lavacra, et hortos, et fontes per- petuos. Illic ambo regali cultu educati sunt atque instituti : ibi disciplinis et exercitationibus ipso- rum ætati convenientibus imbuti; ibi denique ab humaniorum artium magistris, et a doctoribus sacrarum Litterarum ita sunt eruditi, ut in clerum ascriberentur, et ecclesiasticos libros populo præ- legerent. Moribus quoque et factis pietatem præ se ferebant quippe qui tum sacerdotes, tum reliquos viros bonos et Christianæ doctrinæ studiosos, plu- VALESH ANNOTATIONES. media ab Eusebio educatus est episcopo, quem Marcellinus in libro xxi, pag. 219. VARIORUM. Mamantis martyris nomen apud Graecos celebre; gesta ob- scura. Laudarunt eum Gregorius Nazianzenus, ora- tione 43, et Basilius M., tomo I, homilia 26, De martyre Mamante. Ex quibus locis nihil aliud discimus, quam ipsum agrestem pastorem fuisse, et inter martyres celeberrimum. Miraculum quod hic narrat Sozomenus, retulit etiam Greg. Nazianz., orat. adversus Julianum, quamvis sancti mar- tyris nomen non exprimat. Antiquus est in Gallia S. Mamantis cultus, in qua sub Mammetis nomine, sicut et apud alios Latinos, ut plurimum celebra- tur. Sub hujus nomine Deo dicata est ecclesia cathedralis Lingonensis sub metropoli Lugdunensi, Morten ejus ad annum circiter 274, cum vulgatis auctoribus, referimus, donec ab aliquo certiora proferantur monumenta quæ aliud nobis persua deant. Consentiunt antiqua Martyrologia Adonis, Usuardi, Rabani, et Noikeri, etc., S. Mamantis, aut, prout loquuntur, Manmetis, sive Mamelis martyrium sub imperatore Aureliano contigisse. Colitur ejus memoria a Latinis die mensis Au- gusti; a Græcis Septembris. Tandem hic Mamas, de quo agimus, distinguendus est ab alio Mamante martyre, quem cum Basilisco itidem martyre Græci die 29, Julii recolunt. (Theod. Ruinart., in Actis martyrum, p. 276.) (54) Ὑπὸ ἐπισκόποις. Julianus Caesar Nico-D genere longius contingebat, ut loquitur Ammianus

Α τῶν ἀκηκοότων παρὰ τῶν τεθεαμένων μέχρι καὶ εἰς ἡμᾶς περιῆσαν. Τὸ μὲν γὰρ Γάλλου μέρος επεδίδου, καὶ κατὰ γνώμην προυχώρει· τῶν δὲ Ἰουλιανοῦ πονη μάτων, τὰ μὲν, ἠρείπωτο· τὰ δὲ, ἐκ τῆς γῆς ἀνεδί- δοτο· τὰ δὲ, παραυτίκα συνάπτεσθαι πρὸς τὸ ἔδαφος οὐκ ἠνείχετο, οἷά γε ἐξ ἀντιτύπου καὶ βιαίου τινός δυνάμεως κάτωθεν ἀντωθούσης ἀνακρουόμενα. Πᾶσι δὲ εἰκότως τεράστιον ἐδόκει τὸ πρᾶγμα, καὶ τοῖς μὲν πολλοῖς, τῇ ἀποβάσει ἐκρίθη. Οἱ δὲ, ἐξ ἐκείνου συν έβαλον, μὴ ὑγιῶς ἔχειν τὸν ἄνδρα περὶ τὴν θρησκείαν, ἀλλ᾽ εὐσεβεῖν πλάττεσθαι, Χριστιανὸν ὄντα τὸν τότε κρατοῦντα ὑποκρινόμενον, καὶ εἰς τὸ προφανὲς ἐξω άγειν τὴν γνώμην οὐκ ἀσφαλὲς ἡγούμενον. Προδωσε δὲ, ὡς λέγεται, τὴν πατρώαν θρησκείαν, συνου σίαις μάντεων ὑπαχθεὶς τὰ πρῶτα. Μετὰ χρόνον γάρ τινα παυσαμένου Κωνσταντίου τῆς ὀργῆς, Γάλλος μὲν εἰς τὴν ᾿Ασίαν ἐλθὼν, ἐν Ἐφέσῳ διέτριβεν, ένθα δὴ τὰ πλείω τῆς οὐσίας εἶχεν. Ἰουλιανὸς δὲ, εἰς Κων σταντινούπολιν ἐπανελθὼν, τοῖς ἐκεῖσε διδασκάλοις ἐφοίτα· φύσεως δὲ εὖ ἔχων, καὶ τοῖς μαθήμασι ρη- δίως ἐπιδιδούς, οὐκ ἐλάνθανεν. Ἐν ἰδιώτου γὰρ σχήματι τὰς προόδους ποιούμενος, πολλοῖς συνεγί- νετο. Ἐπεὶ δὲ, οἷα φιλεῖ, ἐν ὁμίλῳ καὶ βασιλευούση πόλει, ἀδελφὸς ὢν τοῦ κρατοῦντος, και πράγματα διοικεῖν ἱκανὸς εἶναι φαινόμενος, προσεδοκατο βασι λεύειν, καὶ περὶ αὐτοῦ τοιοῦτος ἐκράτει λόγος, προσ- ετάχθη ἐν Νικομηδείᾳ διάγειν. Ἐνταῦθα περιτυχὼν αὐτῷ Μάξιμος ὁ Ἐφέσιος φιλόσοφος, φιλοσόφων αὐτῷ λόγων καθηγητής ἐγένετο, καὶ μίσους τῆς Χριστιανῶν θρησκείας· καὶ οἷα μάντις, ἀληθὲς εἶναι Ισχυρίζετο τὸ περὶ αὐτοῦ θρυλλούμενον. Ὁ δὲ, τοῦτο δὴ τὸ πολλοῖς συμβαῖνον, ἐν ὑπονοίᾳ δυσχερῶν πραγ μάτων ταλαιπωρούμενος (54'), βουκοληθεὶς αἰσίαις ἐλπίσι, φίλον ἔσχε τὸν Μάξιμον. Τῷ βασιλεῖ δὲ τού των μηνυθέντων, δείσας ἐν χρῷ ἐκείρατο, καὶ τὸν μοναχικὸν ἐπλάττετο βίον. Λάθρα δὲ τῆς ἑτέρας είχετο θρησκείας. Ἐπειδὴ δὲ εἰς ἄνδρας ήδη προβει, ἑτοιμότερον ὑπήχθη, καὶ ἐπτοεῖτο περὶ τάδε (55). Θαυμάζων τε εἴ τίς ἐστι τέχνη προσημαίνουσα τὸ μέλλον, καὶ ἀναγκαίαν ἡγούμενος τὴν ταύτης μάθη σιν, ὧν μὴ δεῖ Χριστιανοῖς, εἰς πεῖραν προήχθη καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου τοῖς ταῦτα μετιοῦσιν ἐχρῆτο φίλοις. Ωδε δὲ ἔχων γνώμης (56), ἧκεν εἰς Ασίαν ἀπὸ Νικο- μηδείας· καὶ συγγενόμενος ἐκεῖσε τοιούτοις, προθυμό- τερος περὶ ταῦτα γέγονεν. Ἐπεὶ δὲ Γάλλος ὁ αὐτοῦ ἀδελφὸς, Καίσαρ καταστὰς, μηνυθεὶς νεωτερίζειν ἀνῃρέθη, ὑπολαβὼν Κωνστάντιος καὶ αὐτὸν ἔρωτι βασιλείας κατέχεσθαι, ὑπὸ φυλακῆς εἶχεν. Ἐξαιτη- σαμένης δὲ αὐτὸν Εὐσεβείας τῆς γαμετῆς Κωνσταν τίου, παραιτησάμενος αὐτὸν, ἀπεδήμησεν εἰς ᾿Αθήνας" προφάσει μὲν τῶν Ἑλληνικῶν πόνων καὶ παιδευτε · Ενὑπονοίᾳ δυσχερῶν πραγμάτων ταλαιπω ρούμενος. ταλαιπωρουμένοις. τοῦτο δὴ τοῖς πολλοῖς συμβαίνον, τὸ πολλοῖς συμβαί καὶ ἐπτοεῖτο περὶ τάδε. Ια δή. SOZOMENI rimi facerent ; ecclesias crebro adirent, et marty- B rum sepulcra competenti honore venerarentur. Eo igitur tempore, aiunt illos sepulcrum Mamæ mar- tyris amplissima basilica circumdare studentes, opus inter se partitos esse. Dumque alter alterum magnificentia et cultu superare contenderet, rem admirabilem prorsusque incredibilem accidisse, nisi multi nostra adhuc ætate superessent qui rem ipsam ab illis qui eam viderant, acceperunt. Nam pars quidem operis quæ Gallo obvenerat, attolleba- tur, et ex animi procedebat sententia. Ex operibus autem Juliani, alia corruebant; alia ex fundamen- tis sursum propellebantur; alia ne solo quidem cohærere ab initio sustinebant, non secus ac si contraria quadam vi deorsum obsistente retrude- rentur. Et omnibus quidem ea res prodigio similis visa est; multi vero, quid portenderet, ex eventu judicaverunt. Sed nonnulli ex eo conjecturam ce- perunt, illum haudquaquam sincero animo erga religionem esse, verum præ metu principis Aqui tum temporis Christianus esset, pietatem fingere; parum tutum esse existimantem, sen- tentiam suam in apertum proferre. Porro pater- nain religionem prodidisse dicitur, vatum fami- liaritate et colloquiis primum inductus. Nam aliquanto post ira Constantii placata, Gallus quidem in Asiam profectus, Ephesi mansit : quo in loco majorem partem rei familiaris sitam habebat. Julianus vero Constantinopolim reversus, magistrorum qui illic erant auditoria frequenta- c vit; qui cum egregia indole præditus esset, et in disciplinis magnos progressus faceret, haudqua- quam in obscuro delituit ; privato enim habitu in publicum procedens, cum plurimis familiariter versabatur. Sed quoniam, ut in populi multitu- dine et in regia civitate fieri solet, tanquam frater patruelis imperatoris, et rebus gerendis idoneus, brevi ad imperium perventurus sperabatur; mul- tique hujusmodi sermones de illo passim sparge- bantur, jussus est Nicomediæ degere. Illic Maxi- mus Ephesius philosophus ei occurrens, et philo- sophiam eum docuit, et odium religionis Chri- stianæ atque ut vates, ei affirmavit verum esse quod de illo vulgi sermonibus ferebatur. Ille, ut plerumque evenire solet hominibus qui imminen- D tium calamitatum metu alictantur, melioris for- tuna spe illectus, Maximum in familiaritatem suam ascivit. Quibus imperatori nuntiatis, timore perculsus comam rasit, et monasticum vivendi genus simulavit : clam vero gentilium supersti- tionem amplexus est. Post hæc jam virilem in- VALESII ANNOTATIONES. (54') Scribendum puto Re- fertur enim ad id quod præcessit, seu potius vov, ut legitur in codice Fukeliano. Hoc est, quem- admodum plerisque evenire solet qui calamitatum metu cruciantur, spe rerum secundarum illectus, Maximum in amicorum numero habuit. scripturam servavit codex Fuketii, in quo ita di serte scriptum inveni : est, et earum rerum admiratione capiebatur. Sic enim Græci loqui solent. (55) Καὶ ἐποιεῖτο περὶ τάδε. Ηujus loci veram (56) ὧδε δὲ ἔχων γνώμης. Malim scribere ὧδε

Α τῶν ἀκηκοότων παρὰ τῶν τεθεαμένων μέχρι καὶ εἰς ἡμᾶς περιῆσαν. Τὸ μὲν γὰρ Γάλλου μέρος επεδίδου, καὶ κατὰ γνώμην προυχώρει· τῶν δὲ Ἰουλιανοῦ πονη μάτων, τὰ μὲν, ἠρείπωτο· τὰ δὲ, ἐκ τῆς γῆς ἀνεδί- δοτο· τὰ δὲ, παραυτίκα συνάπτεσθαι πρὸς τὸ ἔδαφος οὐκ ἠνείχετο, οἷά γε ἐξ ἀντιτύπου καὶ βιαίου τινός δυνάμεως κάτωθεν ἀντωθούσης ἀνακρουόμενα. Πᾶσι δὲ εἰκότως τεράστιον ἐδόκει τὸ πρᾶγμα, καὶ τοῖς μὲν πολλοῖς, τῇ ἀποβάσει ἐκρίθη. Οἱ δὲ, ἐξ ἐκείνου συν έβαλον, μὴ ὑγιῶς ἔχειν τὸν ἄνδρα περὶ τὴν θρησκείαν, ἀλλ᾽ εὐσεβεῖν πλάττεσθαι, Χριστιανὸν ὄντα τὸν τότε κρατοῦντα ὑποκρινόμενον, καὶ εἰς τὸ προφανὲς ἐξω άγειν τὴν γνώμην οὐκ ἀσφαλὲς ἡγούμενον. Προδωσε δὲ, ὡς λέγεται, τὴν πατρώαν θρησκείαν, συνου σίαις μάντεων ὑπαχθεὶς τὰ πρῶτα. Μετὰ χρόνον γάρ τινα παυσαμένου Κωνσταντίου τῆς ὀργῆς, Γάλλος μὲν εἰς τὴν ᾿Ασίαν ἐλθὼν, ἐν Ἐφέσῳ διέτριβεν, ένθα δὴ τὰ πλείω τῆς οὐσίας εἶχεν. Ἰουλιανὸς δὲ, εἰς Κων σταντινούπολιν ἐπανελθὼν, τοῖς ἐκεῖσε διδασκάλοις ἐφοίτα· φύσεως δὲ εὖ ἔχων, καὶ τοῖς μαθήμασι ρη- δίως ἐπιδιδούς, οὐκ ἐλάνθανεν. Ἐν ἰδιώτου γὰρ σχήματι τὰς προόδους ποιούμενος, πολλοῖς συνεγί- νετο. Ἐπεὶ δὲ, οἷα φιλεῖ, ἐν ὁμίλῳ καὶ βασιλευούση πόλει, ἀδελφὸς ὢν τοῦ κρατοῦντος, και πράγματα διοικεῖν ἱκανὸς εἶναι φαινόμενος, προσεδοκατο βασι λεύειν, καὶ περὶ αὐτοῦ τοιοῦτος ἐκράτει λόγος, προσ- ετάχθη ἐν Νικομηδείᾳ διάγειν. Ἐνταῦθα περιτυχὼν αὐτῷ Μάξιμος ὁ Ἐφέσιος φιλόσοφος, φιλοσόφων αὐτῷ λόγων καθηγητής ἐγένετο, καὶ μίσους τῆς Χριστιανῶν θρησκείας· καὶ οἷα μάντις, ἀληθὲς εἶναι Ισχυρίζετο τὸ περὶ αὐτοῦ θρυλλούμενον. Ὁ δὲ, τοῦτο δὴ τὸ πολλοῖς συμβαῖνον, ἐν ὑπονοίᾳ δυσχερῶν πραγ μάτων ταλαιπωρούμενος (54'), βουκοληθεὶς αἰσίαις ἐλπίσι, φίλον ἔσχε τὸν Μάξιμον. Τῷ βασιλεῖ δὲ τού των μηνυθέντων, δείσας ἐν χρῷ ἐκείρατο, καὶ τὸν μοναχικὸν ἐπλάττετο βίον. Λάθρα δὲ τῆς ἑτέρας είχετο θρησκείας. Ἐπειδὴ δὲ εἰς ἄνδρας ήδη προβει, ἑτοιμότερον ὑπήχθη, καὶ ἐπτοεῖτο περὶ τάδε (55). Θαυμάζων τε εἴ τίς ἐστι τέχνη προσημαίνουσα τὸ μέλλον, καὶ ἀναγκαίαν ἡγούμενος τὴν ταύτης μάθη σιν, ὧν μὴ δεῖ Χριστιανοῖς, εἰς πεῖραν προήχθη καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου τοῖς ταῦτα μετιοῦσιν ἐχρῆτο φίλοις. Ωδε δὲ ἔχων γνώμης (56), ἧκεν εἰς Ασίαν ἀπὸ Νικο- μηδείας· καὶ συγγενόμενος ἐκεῖσε τοιούτοις, προθυμό- τερος περὶ ταῦτα γέγονεν. Ἐπεὶ δὲ Γάλλος ὁ αὐτοῦ ἀδελφὸς, Καίσαρ καταστὰς, μηνυθεὶς νεωτερίζειν ἀνῃρέθη, ὑπολαβὼν Κωνστάντιος καὶ αὐτὸν ἔρωτι βασιλείας κατέχεσθαι, ὑπὸ φυλακῆς εἶχεν. Ἐξαιτη- σαμένης δὲ αὐτὸν Εὐσεβείας τῆς γαμετῆς Κωνσταν τίου, παραιτησάμενος αὐτὸν, ἀπεδήμησεν εἰς ᾿Αθήνας" προφάσει μὲν τῶν Ἑλληνικῶν πόνων καὶ παιδευτε · Ενὑπονοίᾳ δυσχερῶν πραγμάτων ταλαιπω ρούμενος. ταλαιπωρουμένοις. τοῦτο δὴ τοῖς πολλοῖς συμβαίνον, τὸ πολλοῖς συμβαί καὶ ἐπτοεῖτο περὶ τάδε. Ια δή. SOZOMENI rimi facerent ; ecclesias crebro adirent, et marty- B rum sepulcra competenti honore venerarentur. Eo igitur tempore, aiunt illos sepulcrum Mamæ mar- tyris amplissima basilica circumdare studentes, opus inter se partitos esse. Dumque alter alterum magnificentia et cultu superare contenderet, rem admirabilem prorsusque incredibilem accidisse, nisi multi nostra adhuc ætate superessent qui rem ipsam ab illis qui eam viderant, acceperunt. Nam pars quidem operis quæ Gallo obvenerat, attolleba- tur, et ex animi procedebat sententia. Ex operibus autem Juliani, alia corruebant; alia ex fundamen- tis sursum propellebantur; alia ne solo quidem cohærere ab initio sustinebant, non secus ac si contraria quadam vi deorsum obsistente retrude- rentur. Et omnibus quidem ea res prodigio similis visa est; multi vero, quid portenderet, ex eventu judicaverunt. Sed nonnulli ex eo conjecturam ce- perunt, illum haudquaquam sincero animo erga religionem esse, verum præ metu principis Aqui tum temporis Christianus esset, pietatem fingere; parum tutum esse existimantem, sen- tentiam suam in apertum proferre. Porro pater- nain religionem prodidisse dicitur, vatum fami- liaritate et colloquiis primum inductus. Nam aliquanto post ira Constantii placata, Gallus quidem in Asiam profectus, Ephesi mansit : quo in loco majorem partem rei familiaris sitam habebat. Julianus vero Constantinopolim reversus, magistrorum qui illic erant auditoria frequenta- c vit; qui cum egregia indole præditus esset, et in disciplinis magnos progressus faceret, haudqua- quam in obscuro delituit ; privato enim habitu in publicum procedens, cum plurimis familiariter versabatur. Sed quoniam, ut in populi multitu- dine et in regia civitate fieri solet, tanquam frater patruelis imperatoris, et rebus gerendis idoneus, brevi ad imperium perventurus sperabatur; mul- tique hujusmodi sermones de illo passim sparge- bantur, jussus est Nicomediæ degere. Illic Maxi- mus Ephesius philosophus ei occurrens, et philo- sophiam eum docuit, et odium religionis Chri- stianæ atque ut vates, ei affirmavit verum esse quod de illo vulgi sermonibus ferebatur. Ille, ut plerumque evenire solet hominibus qui imminen- D tium calamitatum metu alictantur, melioris for- tuna spe illectus, Maximum in familiaritatem suam ascivit. Quibus imperatori nuntiatis, timore perculsus comam rasit, et monasticum vivendi genus simulavit : clam vero gentilium supersti- tionem amplexus est. Post hæc jam virilem in- VALESII ANNOTATIONES. (54') Scribendum puto Re- fertur enim ad id quod præcessit, seu potius vov, ut legitur in codice Fukeliano. Hoc est, quem- admodum plerisque evenire solet qui calamitatum metu cruciantur, spe rerum secundarum illectus, Maximum in amicorum numero habuit. scripturam servavit codex Fuketii, in quo ita di serte scriptum inveni : est, et earum rerum admiratione capiebatur. Sic enim Græci loqui solent. (55) Καὶ ἐποιεῖτο περὶ τάδε. Ηujus loci veram (56) ὧδε δὲ ἔχων γνώμης. Malim scribere ὧδε

ρίων· ὡς δὲ λέγουσι, κοινωσόμενος τοῖς ἐκεῖσε Α μάντεσι περὶ τῶν κατ' αὐτόν. Μετακαλεσάμενος δὲ αὐτὸν ἐνθένδε Κωνστάντιος, Καίσαρα κατέστησε κατεγγυήσας τε αὐτῷ πρὸς γάμον Κωνσταντίαν τὴν αὐτοῦ ἀδελφὴν (57), ἐπὶ τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας πέπομφεν. Οἱ γὰρ Βάρβαροι, οὓς αὐτὸς πρότερον κατὰ Μαγνεντίου ἐμισθώσατο εἰς συμμαχίαν, οὐδὲν ὄφελος εἰς τοῦτο γενόμενοι, τοὺς Γαλάτας ἐδῄουν. Ἐπεὶ δὲ ἔτι νέος ἦν, τοῖς ἑπομένοις αὐτῷ στρατηγοίς τὰ πρακτέα ἐπέτρεψε. Τῶν δὲ ῥᾳθυμούντων, αὐτὸς ὡς ἑνἦν ὁ Καίσαρ τοῦ πολέμου προενόει· καὶ τοὺς στρατιώτας προθυμοτέρους περὶ τὴν μάχην κατέστη σεν, άλλως τε παρακινδυνεύειν προτρέπων, καὶ ῥη- τὸν μισθὸν τάξας ἑκάστῳ βάρβαρον ἀναιροῦντι, Κεχαρισμένος δὲ τοῖς στρατιώταις ἐντεῦθεν γενόμε- νος, ἐδήλωσε Κωνσταντίῳ τὴν τῶν στρατηγῶν ῥᾳ- στώνην. Αποσταλέντος δὲ ἑτέρου, συμβαλὼν τοῖς Βαρβάροις, καλῶς ἔπραξε. Τῶν δὲ περὶ σπονδῶν πρεσβευομένων, καὶ ἐπιστολὰς Κωνσταντίου προ- ισχομένων, μετακαλουμένου σφᾶς ἐπὶ τὴν Ῥωμαίων γῆν, ἐπίτηδες ἀποπέμψαι μελήσας τὸν τάδε πρεσβευό- μενον, ἀδοκήτως τῷ πλήθει τῶν πολεμίων ἐπελθὼν, ἐνίκησε. Λέγεται δὲ Κωνστάντιον ἐπιβουλεύοντα αὐτῷ, τοῦτον ἐπιτρέψαι τὸν πόλεμον. Ἐμοὶ δὲ οὐ πιο θανὸν εἶναι τοῦτο δοκεῖ. ῇ γὰρ ἐξῆν μηδὲ Καίσαρα τὴν ἀρχὴν ποιεῖν αὐτὸν, τί καὶ ἐποίει, καὶ τὴν ἀδελ φὴν ἐδίδου γαμετήν, καὶ μεμφομένῳ περὶ τῶν ῥᾳθύ- μων στρατηγῶν ὑπήκουε, καὶ σπουδαῖον ἀντὶ τούτων ἐξαπέστειλεν, ὅπως κατορθῶσι τὸν πόλεμον, εἰ μὴ φίλος ἐτύγχανεν ; ἀλλ' ὡς συμβάλλω, τὴν μὲν ἀρχὴν εὔνους ὢν αὐτῷ Κωνστάντιος, Καίσαρα κατέστησεν· ἐπεὶ δὲ παρὰ γνώμην αὐτοῦ σεβαστός ἀνεκηρύχθη, ἢ δεδιὼς ἀνθ' ὧν αὐτὸν καὶ τὸν ἀδελφὸν νέους ὄντας ἠδίκησεν, ἢ φθονῶν, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ τῇ ὁμοίᾳ τιμῇ, ἐπεβούλευεν αὐτῷ διὰ τῶν πρὸς τὸν Τήνον βαρδά- ρων. ᾿Αλλὰ τάδε μὲν ἄλλοις ἄλλως δοκεῖ. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Οτι καταστὰς εἰς τὴν βασιλείαν Ιουλιανός, ἡρέμα πως τὰ τῶν Χριστιανῶν ἀνακινεῖν ηρ ξατο, καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν τεχνηέντως εἰσ- άγειν. Ἐπεὶ δὲ μόνος εἰς τὴν βασιλείαν κατέστη, καὶ ἀνὰ τὴν Εω τοὺς Ἕλληνικούς ναούς ἀνέῳξε, καὶ τοὺς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. B • gressus ætatem, promptius ad haec ferri, eaque agere coepit. Artem igitur, si qua illa est, quas res futuras prædicit, ingenti admiratione suspi- ciens, ejusque notitiam necessariam sibi essc existimans, experimentum cepit earum rerum quæ Christianis interdictæ sunt. Ex eo tempore eos qui artem istam profiterentur in amicorum habuit numero. Cum igitur eo animo esset, relicta Nicomedia in Asiam perrexit, et cum ejusmodi viris illic congressus, ardentiore studio in eas artes incubuit. Cæterum cum frater ipsius Gallus Caesar, res novas moliri delatus, eamque ob cau- sam interfectus fuisset, suspicatus Constantius Julianum quoque imperandi cupiditate ardere, sub custodia eum tenuit. Verum cum Eusebia uxor Constantii pro illo deprecata esset, ipse venia a Constantio impetrata, Athenas profectus est : specie quidem, ut Græcas disciplinas perdisceret, et scholas frequentaret : re vera tamen, ut vales illic degentes de rebus suis consuleret. Verum paulo post Constantius eum inde accersitum Ca sarem renuntiavit: desponsaque ei Constantia sorore sua, eum in Gallias misit. Etenim barbari quos ipse paulo antea ad auxilium sibi ferendum contra Magnentium mercede conduxerat, cum nullum sui usum in eo bello præbuissent, Gallos populabantur. Et quoniam Julianus adhuc juvenis erat, ducibus ipsum comitantibus rerum curam commisit Constantius. Qui dum segnius agerent, c ipsemet Casar pro virili parte belli curam susce- pit : et milites ad pugnandum alacriores reddidit, tum aliis modis eos incitando ut periculis sese objicerent, tum certa mercede proposita ei qui barbarum interfecisset. Quam ob causam ac- ceptus militibus ducum suorum desidiam Con- stantio per litteras indicavit. Altero igitur ma- gistro militum misso, cum barbaris congressus, rem feliciter gessit. Cumque illi legatos de pace misissent, et litteras ostenderent Constantii, quibus ipsos in Romanorum ditionem evocaverat, ipse legatum qui ea de re venerat, dimittere de industria cunctatus, magnam hostium multitudi- nem inopinato adortus devicit. Aiunt porro Constantium insidias Juliano struentem, bellum istud ei gerendum commisisse : quod tamen mihi nequaquam videtur probabile. Nam cum ei liceret illum ne Cæsarem quidem initio facere, quid causæ est cur fecerit, cur sororem suam illi in matrimonium dederit, cur de ducum desidia conquerenti morem gesserit, et eorum loco alium strenuum miserit ut victoriam de hostibus reportaret, nisi benevolo erga illum animo affectus fuis- set? Verum, ut equidem conjicio, initio quidem Constantius cum eum benevole complecteretur, Cæsarem nuncupavit. Sed postquam præter ipsius sententiam Augustus renuntiatus esset; seu nelu, eo quod ipsum ac fratrem adhuc adolescentes injuria affecerat; seu invidia, ut videtur, impulsus, eo quod parem ipsi honoris gradum consecutus esset, barbarorum qui Rhenum accolunt opera, insidias ei comparavit. Verum de his rebus alii aliter sentiunt. D ( CAP. III. Quomodo Julianus ad imperium evectus res Chri- stianorum sensim labefactare, et gentilium super- stitionem callide instaurare cœpit. Ubi vero solus imperio potitus est, in Orlentis quoque partibus gentilium templa aperuit. Et ea VALESII ANNOTATIONES. nam dicere debuerat. Sic enim vocata est uxor Cæsaris Juliani. Constantia vero ejusdem Helenæ soror, nupta fuerat Gallo Gæsari, fratri Juliani. (57) Κωνσταντίαν τὴν αὐτοῦ ἀδελφήν. Hele

ρίων· ὡς δὲ λέγουσι, κοινωσόμενος τοῖς ἐκεῖσε Α μάντεσι περὶ τῶν κατ' αὐτόν. Μετακαλεσάμενος δὲ αὐτὸν ἐνθένδε Κωνστάντιος, Καίσαρα κατέστησε κατεγγυήσας τε αὐτῷ πρὸς γάμον Κωνσταντίαν τὴν αὐτοῦ ἀδελφὴν (57), ἐπὶ τοὺς πρὸς δύσιν Γαλάτας πέπομφεν. Οἱ γὰρ Βάρβαροι, οὓς αὐτὸς πρότερον κατὰ Μαγνεντίου ἐμισθώσατο εἰς συμμαχίαν, οὐδὲν ὄφελος εἰς τοῦτο γενόμενοι, τοὺς Γαλάτας ἐδῄουν. Ἐπεὶ δὲ ἔτι νέος ἦν, τοῖς ἑπομένοις αὐτῷ στρατηγοίς τὰ πρακτέα ἐπέτρεψε. Τῶν δὲ ῥᾳθυμούντων, αὐτὸς ὡς ἑνἦν ὁ Καίσαρ τοῦ πολέμου προενόει· καὶ τοὺς στρατιώτας προθυμοτέρους περὶ τὴν μάχην κατέστη σεν, άλλως τε παρακινδυνεύειν προτρέπων, καὶ ῥη- τὸν μισθὸν τάξας ἑκάστῳ βάρβαρον ἀναιροῦντι, Κεχαρισμένος δὲ τοῖς στρατιώταις ἐντεῦθεν γενόμε- νος, ἐδήλωσε Κωνσταντίῳ τὴν τῶν στρατηγῶν ῥᾳ- στώνην. Αποσταλέντος δὲ ἑτέρου, συμβαλὼν τοῖς Βαρβάροις, καλῶς ἔπραξε. Τῶν δὲ περὶ σπονδῶν πρεσβευομένων, καὶ ἐπιστολὰς Κωνσταντίου προ- ισχομένων, μετακαλουμένου σφᾶς ἐπὶ τὴν Ῥωμαίων γῆν, ἐπίτηδες ἀποπέμψαι μελήσας τὸν τάδε πρεσβευό- μενον, ἀδοκήτως τῷ πλήθει τῶν πολεμίων ἐπελθὼν, ἐνίκησε. Λέγεται δὲ Κωνστάντιον ἐπιβουλεύοντα αὐτῷ, τοῦτον ἐπιτρέψαι τὸν πόλεμον. Ἐμοὶ δὲ οὐ πιο θανὸν εἶναι τοῦτο δοκεῖ. ῇ γὰρ ἐξῆν μηδὲ Καίσαρα τὴν ἀρχὴν ποιεῖν αὐτὸν, τί καὶ ἐποίει, καὶ τὴν ἀδελ φὴν ἐδίδου γαμετήν, καὶ μεμφομένῳ περὶ τῶν ῥᾳθύ- μων στρατηγῶν ὑπήκουε, καὶ σπουδαῖον ἀντὶ τούτων ἐξαπέστειλεν, ὅπως κατορθῶσι τὸν πόλεμον, εἰ μὴ φίλος ἐτύγχανεν ; ἀλλ' ὡς συμβάλλω, τὴν μὲν ἀρχὴν εὔνους ὢν αὐτῷ Κωνστάντιος, Καίσαρα κατέστησεν· ἐπεὶ δὲ παρὰ γνώμην αὐτοῦ σεβαστός ἀνεκηρύχθη, ἢ δεδιὼς ἀνθ' ὧν αὐτὸν καὶ τὸν ἀδελφὸν νέους ὄντας ἠδίκησεν, ἢ φθονῶν, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ τῇ ὁμοίᾳ τιμῇ, ἐπεβούλευεν αὐτῷ διὰ τῶν πρὸς τὸν Τήνον βαρδά- ρων. ᾿Αλλὰ τάδε μὲν ἄλλοις ἄλλως δοκεῖ. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Οτι καταστὰς εἰς τὴν βασιλείαν Ιουλιανός, ἡρέμα πως τὰ τῶν Χριστιανῶν ἀνακινεῖν ηρ ξατο, καὶ τὸν Ἑλληνισμὸν τεχνηέντως εἰσ- άγειν. Ἐπεὶ δὲ μόνος εἰς τὴν βασιλείαν κατέστη, καὶ ἀνὰ τὴν Εω τοὺς Ἕλληνικούς ναούς ἀνέῳξε, καὶ τοὺς HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. B • gressus ætatem, promptius ad haec ferri, eaque agere coepit. Artem igitur, si qua illa est, quas res futuras prædicit, ingenti admiratione suspi- ciens, ejusque notitiam necessariam sibi essc existimans, experimentum cepit earum rerum quæ Christianis interdictæ sunt. Ex eo tempore eos qui artem istam profiterentur in amicorum habuit numero. Cum igitur eo animo esset, relicta Nicomedia in Asiam perrexit, et cum ejusmodi viris illic congressus, ardentiore studio in eas artes incubuit. Cæterum cum frater ipsius Gallus Caesar, res novas moliri delatus, eamque ob cau- sam interfectus fuisset, suspicatus Constantius Julianum quoque imperandi cupiditate ardere, sub custodia eum tenuit. Verum cum Eusebia uxor Constantii pro illo deprecata esset, ipse venia a Constantio impetrata, Athenas profectus est : specie quidem, ut Græcas disciplinas perdisceret, et scholas frequentaret : re vera tamen, ut vales illic degentes de rebus suis consuleret. Verum paulo post Constantius eum inde accersitum Ca sarem renuntiavit: desponsaque ei Constantia sorore sua, eum in Gallias misit. Etenim barbari quos ipse paulo antea ad auxilium sibi ferendum contra Magnentium mercede conduxerat, cum nullum sui usum in eo bello præbuissent, Gallos populabantur. Et quoniam Julianus adhuc juvenis erat, ducibus ipsum comitantibus rerum curam commisit Constantius. Qui dum segnius agerent, c ipsemet Casar pro virili parte belli curam susce- pit : et milites ad pugnandum alacriores reddidit, tum aliis modis eos incitando ut periculis sese objicerent, tum certa mercede proposita ei qui barbarum interfecisset. Quam ob causam ac- ceptus militibus ducum suorum desidiam Con- stantio per litteras indicavit. Altero igitur ma- gistro militum misso, cum barbaris congressus, rem feliciter gessit. Cumque illi legatos de pace misissent, et litteras ostenderent Constantii, quibus ipsos in Romanorum ditionem evocaverat, ipse legatum qui ea de re venerat, dimittere de industria cunctatus, magnam hostium multitudi- nem inopinato adortus devicit. Aiunt porro Constantium insidias Juliano struentem, bellum istud ei gerendum commisisse : quod tamen mihi nequaquam videtur probabile. Nam cum ei liceret illum ne Cæsarem quidem initio facere, quid causæ est cur fecerit, cur sororem suam illi in matrimonium dederit, cur de ducum desidia conquerenti morem gesserit, et eorum loco alium strenuum miserit ut victoriam de hostibus reportaret, nisi benevolo erga illum animo affectus fuis- set? Verum, ut equidem conjicio, initio quidem Constantius cum eum benevole complecteretur, Cæsarem nuncupavit. Sed postquam præter ipsius sententiam Augustus renuntiatus esset; seu nelu, eo quod ipsum ac fratrem adhuc adolescentes injuria affecerat; seu invidia, ut videtur, impulsus, eo quod parem ipsi honoris gradum consecutus esset, barbarorum qui Rhenum accolunt opera, insidias ei comparavit. Verum de his rebus alii aliter sentiunt. D ( CAP. III. Quomodo Julianus ad imperium evectus res Chri- stianorum sensim labefactare, et gentilium super- stitionem callide instaurare cœpit. Ubi vero solus imperio potitus est, in Orlentis quoque partibus gentilium templa aperuit. Et ea VALESII ANNOTATIONES. nam dicere debuerat. Sic enim vocata est uxor Cæsaris Juliani. Constantia vero ejusdem Helenæ soror, nupta fuerat Gallo Gæsari, fratri Juliani. (57) Κωνσταντίαν τὴν αὐτοῦ ἀδελφήν. Hele

ημελημένους επισκευάζεσθαι, τοὺς δὲ καταλυθέντας ἀνανεοῦσθαι, καὶ τοὺς βωμοὺς ἀνίστασθαι προσέταξε. Καὶ πολλοὺς αὐτοῖς ἐξεῦρο φόρους (58)· ἔθη τε πι- λαιὰ, καὶ τὰ πάτρια τῶν πόλεων, καὶ τὰς θυσίας ἀνενέωσεν· αὐτός τε ἀναφανδὲν δημοσίᾳ ἔσπευδε, και ἔθυε, καὶ τοὺς περὶ ταῦτα σπουδάζοντας ἐν πολλῇ τιμῇ ἐποιεῖτο· μύσταις τε καὶ ἱερεῦσιν (59), ἱερο φάνταις τε καὶ τοῖς τῶν ξοάνων θεραπευταῖς (60), τὰς παλαιὰς τιμὰς ἀπέδωκε· καὶ τὰ παρὰ τῶν πρόσο θεν βασιλέων νενομοθετημένα ἐπ' αὐτοῖς ἐκύρωσε λειτουργιῶν τε, καὶ τῶν ἄλλων ὧν πρὶν εἶχον, τὴν ἀτέλειαν ((1) ἐπεψηφίσατο. Καὶ τὰ ἀφαιρεθέντα τῶν νεωκόρων σιτηρέσια ἀπέδωκε. Καὶ καθαρούς εἶναι ἀπὸ τροφῶν διεκελεύετο, καὶ ὅσον ἀπέχεσθα: προσῆκε τὸν, ὡς Έλληνες λέγουσιν, ἁγιστεύειν προ ειρημένον (62). Προσέταξε δὲ καὶ τὸν πήχυν του Νείλου, καὶ τὰ σύμβολα καὶ τὰ παλαιὰ πάτρια (15) κομίζεσθαι πρὸς τὸν Σάραπιν. Κατὰ πρόσταξιν γὰρ Κωνσταντίνου τῇ ἐκκλησίᾳ προσεφέρετο. Τῷ δὲ κοινώ τῶν πόλεων πολλάκις ἔγραφεν· εἰ μὲν πρὸς Ἑλληνι σμὸν τετραμμένας ἔγνω, προτρέπων αἰτεῖν ἃς βού λονται δωρεάς. Ταῖς δὲ Χριστιανιζούσαις προφανώς ἀπηχθάνετο, μήτε ἐπιδημεῖν αὐτὸς ἀνεχόμενος, μήτε εφεῦρε. φόρους, μύσται μυσταγωγοίς, Ο δέ γε Θεὸς ἐπὶ τῆς κρείττονος τοῦτον μερίδος ἱστᾷ, καὶ τῆς ἑαυτοῦ θείας σοφίας μυστο αγωγὸν καὶ μύστὴν καθίστησιν. ἱεροστο λιστὰς εἰ ἱεροφόρους ὡς πρὶν εἶχον, τὸν, ὡς Ελληνες λέγουσιν, ἁγι στεύειν προῃρημένον. ἁγιστεύειν άγιστεῖν, σέβειν, ἀγνεύειν ἁγιστεύει, σέβεται. ἁγιστείαν ἁγνείαν, Οὐκ ἐκ τῶν ἴσων ἕκαστοι τὰς ἁγιστείας τη οῦνται, ἀλλ' οἱ μὲν διὰ ταύρων, Τὰς δὲ μητριακάς παρὰ Ρω- μαίοις ἢ καὶ πρότερόν ποτε παρὰ Φρυξίν σπουδα σθείσας ἁγιστείας ἑκάστου μηνὸς ἤγνευεν. ἁγιστείας μητρωα και, ἁγιστείας καστείας. Έχουσα τὸ τοῦ Σαρά πιδος ἱερὸν πολλῇ ἁγιστείᾳ τιμώμενον, καὶ θεραπείας ἐκφέρον, ὥστε καὶ τοὺς ἐλλογιμωτάτους άνδρας πιο στεύειν καὶ ἐγκοιμᾶσθαι αὐτοὺς ὑπὲρ ἑαυτῶν ἢ ἑτέ- ρων. πιστεύειν ἀγιστεύειν, παλαιά, πάτρια. τὰ πάτρια Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως κατὰ τὰ πάτρια Τὰ σύμβολα. SOZOMENI quidem que neglecta fuerant sarciri ; eversa vero A refici, et aras exstrui jussit, multaque eis vecti- galia constituit. Priscos etiam ritus, et patrias urbium cæremonias ac sacrificia renovavit. Ipse palam ac publice diis immolans, victimas ac liba- menta offerens, eos qui istarum rerum studiosi es- sent, in honore habebat. Sacrorum præterea ini- tiatoribus, flaminibus, hierophantis et simulacro- rum ministris pristinos honores restituit, et quæ a superioribus imperatoribus in eorum gratiam constituta fuerant confirmavit ; immunitatem quo- que a functionibus publicis, et ab aliis oneribus, sicut antea habuerant, iis decrevit. Ad hæc annonas ædituis templorum ablatas reddidit. Jussitque ut a cibis abstinerent, et ab aliis omnibus a quibus temperare convenit eos qui, ut gentiles loquuntur, in castu esse volunt. Præ- cepit etiam ut cubitus Nili et sacra symbola juxta morem majorum ad templum Serapidis defer- rentur. Nam ex præcepto imperatoris Constantini, deportabantur ad ecclesiam. Scribebat frequenter civitatibus: eas quidem quas gentilium supersti- tioni deditas esse cognoverat, ultro adhortans ut B r, VALESII ANNOTATIONES. ptum est Vocem autem Musculus quidem reditus, Christophorsonus autem tributa interpretatus est. Ego Musculi interpretationem magis probo. Neque enim Julianus nova tributa ex- cogitavit, quippe qui vetera et solemnia imminue- rit, ut docet Ammianus Marcellinus. proprie dicebantur ii qui sacris initiaban- tur, ut docet Harpocration in Lexico. Interdum ta- men abusive ponuntur pro seu initia- toribus. Atque ita hoc loco sumnit Sozomenus. Vide, si placet, quae notavi ad Eusebium, De vita Const., sumere videtur, cum dicit de quodam qui minister imperatoris fuerat, et qui postea patriarcha fuit CPolitanus : rum intelligit, et bajulos, et alios hujusmodi mini- stros, quorum frequens mentio exstat apud Julium Firmicum in libris Matheseos. Eos Græci vocant. Mallem dicere etc. Vulgata tamen lectio ferri potest. emendationem debemus codici Leonis Allatii, in quo ita scribitur: Græci dicebant pro, sancte et caste deos colere. Hesychius, Hinc etiam dicebant sanctitatem et ut docet Suidas. Quod Latini dicunt in castu esse. De castu Isidis et Cybeles vide quæ olim notavit Theodorus Canterus in libris variarum lectionum ; cujus ex- actæ diligentiæ nibil arbitror addi posse. Sumitur C D etiam hoc verbum pro sacrificare, ut notat idem Suidas. Ita Marinus in Vita Procti sub initium dicit : etc. ldem infra de Proclo ita scribit : Ubi vides sumi non pro sacrificiis, sed pro castu sive abstinentia. Certe apud Suidam in voce ubi hic Marini locus citatur, pro legitur Utitur eadem voce Strabo in lib. xvii, de Canopo loquens : Ubi pro verbo scribendum puto quod est, in castu esse. codice Fuketiano deest vox quæ mihi qui- dem videtur esse expositio vocabuli Graci vocare solent antiquos ritus ac cæremo nias. Origines quoque et antiquitates singularum civitatum ita vocabant. Eoque titulo multi libros ediderunt, cujusmodi exstat Codini liber qui inscribitur. Quare hoc loco scribendum puto id est, juxta mo- rem institutumque majorum. Mos enim erat Alexan- driæ jam inde ab ultimis temporibus, ut cubitus quo ascensum Nili metiri consueverant, ad tem- plum Serapidis deferretur. Quod cum indigne tu- lisset Constantinus religiosissimus imperator, eum deinceps in ecclesiam deportari statuit, ut tradunt scriptores Historiæ ecclesiastica. Porro cum Nıli cubito sacra quædam ac simulacra ab Ægyptiis coli solita in templum Serapidis deferebantur, ut ex hoc Sozomeni loco colligimus, quorum vi ac potentia intumescere aquas Nili credebant gentiles." VARIORUM · Idola interpretatur Valesius in notis; Le Moyne in Var. sacr., part. 11, p. 595, urbis privilegia intelligit, quæ Anglice Charias dicimus. W. Lowth. (58) Εξευρε φόρους. In codice Fukeliano scri- (50) Μύσταις τε καὶ ἱερεῦσιν. Apud Græcos 1. 1, c. 52. Michael Psellus in lib. vi Historic ita (60) Ξάνων θεραπευταῖς. Vestitores simulacro- (61) Καὶ τῶν ἄλλων ὧν πρὶν εἶχον τὴν ἀτέλειαν. (62) Τῶν ἀρχιστεύειν προειρημένων. Hujus loci (65) Καὶ τὰ σύμβολα, καὶ τὰ παλαιὰ πάτρια. 1η

ημελημένους επισκευάζεσθαι, τοὺς δὲ καταλυθέντας ἀνανεοῦσθαι, καὶ τοὺς βωμοὺς ἀνίστασθαι προσέταξε. Καὶ πολλοὺς αὐτοῖς ἐξεῦρο φόρους (58)· ἔθη τε πι- λαιὰ, καὶ τὰ πάτρια τῶν πόλεων, καὶ τὰς θυσίας ἀνενέωσεν· αὐτός τε ἀναφανδὲν δημοσίᾳ ἔσπευδε, και ἔθυε, καὶ τοὺς περὶ ταῦτα σπουδάζοντας ἐν πολλῇ τιμῇ ἐποιεῖτο· μύσταις τε καὶ ἱερεῦσιν (59), ἱερο φάνταις τε καὶ τοῖς τῶν ξοάνων θεραπευταῖς (60), τὰς παλαιὰς τιμὰς ἀπέδωκε· καὶ τὰ παρὰ τῶν πρόσο θεν βασιλέων νενομοθετημένα ἐπ' αὐτοῖς ἐκύρωσε λειτουργιῶν τε, καὶ τῶν ἄλλων ὧν πρὶν εἶχον, τὴν ἀτέλειαν ((1) ἐπεψηφίσατο. Καὶ τὰ ἀφαιρεθέντα τῶν νεωκόρων σιτηρέσια ἀπέδωκε. Καὶ καθαρούς εἶναι ἀπὸ τροφῶν διεκελεύετο, καὶ ὅσον ἀπέχεσθα: προσῆκε τὸν, ὡς Έλληνες λέγουσιν, ἁγιστεύειν προ ειρημένον (62). Προσέταξε δὲ καὶ τὸν πήχυν του Νείλου, καὶ τὰ σύμβολα καὶ τὰ παλαιὰ πάτρια (15) κομίζεσθαι πρὸς τὸν Σάραπιν. Κατὰ πρόσταξιν γὰρ Κωνσταντίνου τῇ ἐκκλησίᾳ προσεφέρετο. Τῷ δὲ κοινώ τῶν πόλεων πολλάκις ἔγραφεν· εἰ μὲν πρὸς Ἑλληνι σμὸν τετραμμένας ἔγνω, προτρέπων αἰτεῖν ἃς βού λονται δωρεάς. Ταῖς δὲ Χριστιανιζούσαις προφανώς ἀπηχθάνετο, μήτε ἐπιδημεῖν αὐτὸς ἀνεχόμενος, μήτε εφεῦρε. φόρους, μύσται μυσταγωγοίς, Ο δέ γε Θεὸς ἐπὶ τῆς κρείττονος τοῦτον μερίδος ἱστᾷ, καὶ τῆς ἑαυτοῦ θείας σοφίας μυστο αγωγὸν καὶ μύστὴν καθίστησιν. ἱεροστο λιστὰς εἰ ἱεροφόρους ὡς πρὶν εἶχον, τὸν, ὡς Ελληνες λέγουσιν, ἁγι στεύειν προῃρημένον. ἁγιστεύειν άγιστεῖν, σέβειν, ἀγνεύειν ἁγιστεύει, σέβεται. ἁγιστείαν ἁγνείαν, Οὐκ ἐκ τῶν ἴσων ἕκαστοι τὰς ἁγιστείας τη οῦνται, ἀλλ' οἱ μὲν διὰ ταύρων, Τὰς δὲ μητριακάς παρὰ Ρω- μαίοις ἢ καὶ πρότερόν ποτε παρὰ Φρυξίν σπουδα σθείσας ἁγιστείας ἑκάστου μηνὸς ἤγνευεν. ἁγιστείας μητρωα και, ἁγιστείας καστείας. Έχουσα τὸ τοῦ Σαρά πιδος ἱερὸν πολλῇ ἁγιστείᾳ τιμώμενον, καὶ θεραπείας ἐκφέρον, ὥστε καὶ τοὺς ἐλλογιμωτάτους άνδρας πιο στεύειν καὶ ἐγκοιμᾶσθαι αὐτοὺς ὑπὲρ ἑαυτῶν ἢ ἑτέ- ρων. πιστεύειν ἀγιστεύειν, παλαιά, πάτρια. τὰ πάτρια Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως κατὰ τὰ πάτρια Τὰ σύμβολα. SOZOMENI quidem que neglecta fuerant sarciri ; eversa vero A refici, et aras exstrui jussit, multaque eis vecti- galia constituit. Priscos etiam ritus, et patrias urbium cæremonias ac sacrificia renovavit. Ipse palam ac publice diis immolans, victimas ac liba- menta offerens, eos qui istarum rerum studiosi es- sent, in honore habebat. Sacrorum præterea ini- tiatoribus, flaminibus, hierophantis et simulacro- rum ministris pristinos honores restituit, et quæ a superioribus imperatoribus in eorum gratiam constituta fuerant confirmavit ; immunitatem quo- que a functionibus publicis, et ab aliis oneribus, sicut antea habuerant, iis decrevit. Ad hæc annonas ædituis templorum ablatas reddidit. Jussitque ut a cibis abstinerent, et ab aliis omnibus a quibus temperare convenit eos qui, ut gentiles loquuntur, in castu esse volunt. Præ- cepit etiam ut cubitus Nili et sacra symbola juxta morem majorum ad templum Serapidis defer- rentur. Nam ex præcepto imperatoris Constantini, deportabantur ad ecclesiam. Scribebat frequenter civitatibus: eas quidem quas gentilium supersti- tioni deditas esse cognoverat, ultro adhortans ut B r, VALESII ANNOTATIONES. ptum est Vocem autem Musculus quidem reditus, Christophorsonus autem tributa interpretatus est. Ego Musculi interpretationem magis probo. Neque enim Julianus nova tributa ex- cogitavit, quippe qui vetera et solemnia imminue- rit, ut docet Ammianus Marcellinus. proprie dicebantur ii qui sacris initiaban- tur, ut docet Harpocration in Lexico. Interdum ta- men abusive ponuntur pro seu initia- toribus. Atque ita hoc loco sumnit Sozomenus. Vide, si placet, quae notavi ad Eusebium, De vita Const., sumere videtur, cum dicit de quodam qui minister imperatoris fuerat, et qui postea patriarcha fuit CPolitanus : rum intelligit, et bajulos, et alios hujusmodi mini- stros, quorum frequens mentio exstat apud Julium Firmicum in libris Matheseos. Eos Græci vocant. Mallem dicere etc. Vulgata tamen lectio ferri potest. emendationem debemus codici Leonis Allatii, in quo ita scribitur: Græci dicebant pro, sancte et caste deos colere. Hesychius, Hinc etiam dicebant sanctitatem et ut docet Suidas. Quod Latini dicunt in castu esse. De castu Isidis et Cybeles vide quæ olim notavit Theodorus Canterus in libris variarum lectionum ; cujus ex- actæ diligentiæ nibil arbitror addi posse. Sumitur C D etiam hoc verbum pro sacrificare, ut notat idem Suidas. Ita Marinus in Vita Procti sub initium dicit : etc. ldem infra de Proclo ita scribit : Ubi vides sumi non pro sacrificiis, sed pro castu sive abstinentia. Certe apud Suidam in voce ubi hic Marini locus citatur, pro legitur Utitur eadem voce Strabo in lib. xvii, de Canopo loquens : Ubi pro verbo scribendum puto quod est, in castu esse. codice Fuketiano deest vox quæ mihi qui- dem videtur esse expositio vocabuli Graci vocare solent antiquos ritus ac cæremo nias. Origines quoque et antiquitates singularum civitatum ita vocabant. Eoque titulo multi libros ediderunt, cujusmodi exstat Codini liber qui inscribitur. Quare hoc loco scribendum puto id est, juxta mo- rem institutumque majorum. Mos enim erat Alexan- driæ jam inde ab ultimis temporibus, ut cubitus quo ascensum Nili metiri consueverant, ad tem- plum Serapidis deferretur. Quod cum indigne tu- lisset Constantinus religiosissimus imperator, eum deinceps in ecclesiam deportari statuit, ut tradunt scriptores Historiæ ecclesiastica. Porro cum Nıli cubito sacra quædam ac simulacra ab Ægyptiis coli solita in templum Serapidis deferebantur, ut ex hoc Sozomeni loco colligimus, quorum vi ac potentia intumescere aquas Nili credebant gentiles." VARIORUM · Idola interpretatur Valesius in notis; Le Moyne in Var. sacr., part. 11, p. 595, urbis privilegia intelligit, quæ Anglice Charias dicimus. W. Lowth. (58) Εξευρε φόρους. In codice Fukeliano scri- (50) Μύσταις τε καὶ ἱερεῦσιν. Apud Græcos 1. 1, c. 52. Michael Psellus in lib. vi Historic ita (60) Ξάνων θεραπευταῖς. Vestitores simulacro- (61) Καὶ τῶν ἄλλων ὧν πρὶν εἶχον τὴν ἀτέλειαν. (62) Τῶν ἀρχιστεύειν προειρημένων. Hujus loci (65) Καὶ τὰ σύμβολα, καὶ τὰ παλαιὰ πάτρια. 1η

Β - πρεσβευόντων περὶ τῶν λυπούντων, τὰς πρεσβείας δεχόμενος. Αμέλει τοι προσδοκωμένων τότε Περσῶν ἐπιστρατεύειν πρεσβευομένοις περὶ τούτου Νισιβη νοῖς, ὡς παντελῶς Χριστιανίζουσι, καὶ μήτε τους ναοὺς ἀνοίγουσι, μήτε εἰς τὰ ἱερὰ φοιτῶσιν, ἠπείλησε μὴ βοηθεῖν, μήτε πρεσβείαν δέχεσθαι, καὶ ὡς ἐναγούς τῆς αὐτῶν πόλεως μὴ ἐπιβήσεσθαι πρότερον, εἰ μὴ πύθοιτο εἰς Ελληνισμὸν μεταβαλόντας. Παραπλήσια δὲ καὶ τοῖς ἐν Παλαιστίνη Κωνσταντιεῦσιν ἐγκαλῶν, προσένειμε Γαζαίοις τὴν αὐτῶν πόλιν. Ταύτην γὰρ τὴν Κωνσταντίαν, ὡς ἐκ τῶν πρόσθεν ἔγνωμεν, ἐπίσ νειον Γαζαίων οὖσαν καὶ Μαϊουμᾶν προσαγορευομέ- νην, μαθὼν Κωνσταντῖνος ἐς τὰ μάλιστα τὴν Χρι- στιανῶν θρησκείαν πρεσβεύειν, ἀξίᾳ πόλεως ἐτίμησε, καὶ Κωνσταντίῳ τῷ παιδὶ ἐπωνόμασε, καὶ καθ' ἑαυ τὴν πολιτεύεσθαι διετάξατο· λογισάμενος ἄδικον εἶναι, τελεῖν ὑπὸ Γαζαίοις ἐς ἄγαν Ἑλληνίζουσιν. Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν βασιλείαν παρῆλθεν Ἰουλιανὸς, δίκην ἔλαχον οἱ Γαζαῖοι τοῖς Κωνσταντιεῦσι. Καὶ δικαστής καθίσας αὐτὸς, προσένειμε Γάζῃ τὴν Κωνσταντίαν, ἀμφὶ τοὺς εἴκοσι σταδίους διεστῶσαν· καὶ τὸ ἐξ ἐκεί- νου τῆς προτέρας ἀφαιρεθεῖσα προσηγορίας, παρα- θαλάττιον μέρος τῆς Γαζαίων πόλεως ὀνομάζεται. Κοινοὶ δὲ αὐτοῖς πολιτικοὶ ἄρχοντες, καὶ στρατηγοί (64) καὶ τὰ δημόσια πράγματα. Μόνα δὲ τὰ περὶ τὴν Εκκλησίαν εἰσέτι καὶ νῦν δύο πόλεις δείκνυσιν· ἑκατέρα γὰρ ἰδίᾳ ἐπίσκοπον καὶ κλῆρον ἔχει, καὶ πανηγύρεις μαρτύρων, καὶ μνείας τῶν παρ' αὐτοῖς γενομένων ἱερέων, καὶ ὅρους τῶν πέριξ ἀγρῶν, οἷς τὰ ἀνήκοντα ἑκατέρᾳ ἐπισκοπῇ θυσιαστήρια διορί ζεται. Τῶν οὖν καθ' ἡμᾶς ἐπισκόπων τις τῆς Γα- ζαίων πόλεως, τετελευτηκότος τοῦ προεστῶτος τῆς Μαΐουμιτῶν Ἐκκλησίας, ἐσπούδασεν ἀμφοτέρους τοὺς κλήρους ὑφ' ἑαυτὸν ποιῆσαι, μὴ θεμιτόν εἶναι λέγων, μιᾶς πόλεως δύο ἐπισκόπους προεστάναι. Αντειπόντων δὲ τῶν Μαϊου μητῶν, διέγνω ἡ τοῦ ἔθνους σύνοδος, καὶ ἕτερον ἐχειροτόνησεν ἐπίσκοπον· πάντως προσ- ήκειν δοκιμάσασα, τοὺς δι' εὐσέβειαν δικαίων πόλεως ἀξιωθέντας, διὰ δὲ κρίσιν Ἑλληνιστοῦ βασιλέως ἄλλως πράξαντας, ἐν ἱερωσύναις καὶ τάξει Ἐκκλη σιῶν, μὴ χρῆναι ἀφαιρεῖσθαι τῶν δοθέντων γερῶν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον ὧδε ἀπέβη. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Ολα κακὰ Καισαρεῦσιν ὁ Ἰουλιανὸς διεπράξατο καὶ περὶ τῆς παῤῥησίας Μάρι τοῦ ἐπισκόπου Χαλκηδόνος. Περὶ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, καὶ τὴν πρὸς τῷ ᾿Αργαίῳ ε Καισάρειαν, μεγάλην καὶ εὐδαίμονα, καὶ μητρόπολιν στρατηγούς στρατηγοί Πρὸς τῷ ᾿Αργαίῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A peterent quidquid donari sibi vellent, illas vero quat Christianam religionem colerent, palam aversabatur: nec ipse eas adire sustinens, nec legatos earum admit- tens, si quando de incommodis suis conquererentur. Denique cum Persarum irruptio eo tempore exspecta- retur, Nisibenis qui legatos ea de re ad ipsum mise- rant, eo quod Christiani omnes essent, ac neque tem- pla deorum aperirent,neque ad sacra accederent, mi natus est se nec opem laturum, nec legationem admis- surum esse, nec in ipsorum urbem, utpote sceleratam, pedem prius illaturum, quam ipsos ad gentilium re- ligionem se transtulisse didicisset. Constantiensibus quoque in Palæstina idem crimen objiciens, urben corum Gazæis contribuit. Hanc enim urbem Con- stantiam, uti supra retulimus, cum navale esset Gazæorum, et Maiuma prius diceretur, Constan- tinus Christianæ religioni impense deditam esse intelligens, civitatis jure donaverat, et filii sui Constantii nomine appellatam, separatim rempu- blicam habere præceperat : iniquum esse ratus Gazæis Græcorum superstitioni supra modum addictis contributa esset. Verum ubi Julianus ad imperium pervenit, Gazæi adversus Constantien- ses litem moverunt. Ipse vero in ea causa judex sedens, Gazæis Constantiam adjudicavit, viginti circiter stadiis ab ea dissitam. Atque exinde priore spoliata vocabulo, maritima pars urbis Gazæ ap- pellatur. Ac civiles quidem magistratus, et duum- viri, et respublica ambabus communis est. Quod vero ad Ecclesiam pertinet, ea solum parte duæ C urbes eliamnum videntur. Utraque enim suum seorsum habet episcopum, suum clerum : dies item festos martyrum suorum, et commemo- rationes episcoporum qui ipsis præfuerunt: vici- norum denique agrorum limites quibus Ecclesiæ ad utrumque episcopatum pertinentes distinguun- tur. Nostra igitur ætate quidam episcopus urbis Gazæ, mortuo episcopo Maiunitanorum, utrum- que clerum adunare ac sibi subjicere conatus est, nefas esse dicens ut unius urbis duo essent epi- scopi. Sed cum Maiumitani contradicerent, syn- odus provinciæ, causa cognita, alterum episcopum ordinavit prorsus æquum esse judicans ut qui pietatis causa jus civitatis adepti fuissent, sed pagani principis sententia eo jure excidissent, in iis saltem quæ ad sacerdotium et ecclesiasticum ordinem spectant, concessis sibi præmiis nequaquam spoliarentur. Verum hæc postea, ad hunc quem dixi modum, contigerunt. D CAP. IV. Quantis malis Cæsarienses affecerit Julianus: el de fiducia Maris Chalcedonensis episcopi. Per idem tempus Julianus imperator Cæsaream, ad montem Argæum sitam, urbem amplam atque VALESII ANNOTATIONES Christophorsonus belli duces interpre· tatur : dicebantur a Græcis magistratus municipales seu duumviri, ut jam pridem observavi in annotationibus ad lib. xxxi Aminiani Marcellini, pag. 425. VARIORUM. Argæus, mons Cappadoci maximus Straboni, in Asia minori, valdegue excel. sus : extenditur inter Cæsaream ad ortum, el con- finia Galatiæ regionis ad occasum, prope Melam Duvium, spatio fere mill. pass. BAUDRAND. (64) Πολιτικοὶ ἄρχοντες καὶ στρατηγοί. Male

Β - πρεσβευόντων περὶ τῶν λυπούντων, τὰς πρεσβείας δεχόμενος. Αμέλει τοι προσδοκωμένων τότε Περσῶν ἐπιστρατεύειν πρεσβευομένοις περὶ τούτου Νισιβη νοῖς, ὡς παντελῶς Χριστιανίζουσι, καὶ μήτε τους ναοὺς ἀνοίγουσι, μήτε εἰς τὰ ἱερὰ φοιτῶσιν, ἠπείλησε μὴ βοηθεῖν, μήτε πρεσβείαν δέχεσθαι, καὶ ὡς ἐναγούς τῆς αὐτῶν πόλεως μὴ ἐπιβήσεσθαι πρότερον, εἰ μὴ πύθοιτο εἰς Ελληνισμὸν μεταβαλόντας. Παραπλήσια δὲ καὶ τοῖς ἐν Παλαιστίνη Κωνσταντιεῦσιν ἐγκαλῶν, προσένειμε Γαζαίοις τὴν αὐτῶν πόλιν. Ταύτην γὰρ τὴν Κωνσταντίαν, ὡς ἐκ τῶν πρόσθεν ἔγνωμεν, ἐπίσ νειον Γαζαίων οὖσαν καὶ Μαϊουμᾶν προσαγορευομέ- νην, μαθὼν Κωνσταντῖνος ἐς τὰ μάλιστα τὴν Χρι- στιανῶν θρησκείαν πρεσβεύειν, ἀξίᾳ πόλεως ἐτίμησε, καὶ Κωνσταντίῳ τῷ παιδὶ ἐπωνόμασε, καὶ καθ' ἑαυ τὴν πολιτεύεσθαι διετάξατο· λογισάμενος ἄδικον εἶναι, τελεῖν ὑπὸ Γαζαίοις ἐς ἄγαν Ἑλληνίζουσιν. Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν βασιλείαν παρῆλθεν Ἰουλιανὸς, δίκην ἔλαχον οἱ Γαζαῖοι τοῖς Κωνσταντιεῦσι. Καὶ δικαστής καθίσας αὐτὸς, προσένειμε Γάζῃ τὴν Κωνσταντίαν, ἀμφὶ τοὺς εἴκοσι σταδίους διεστῶσαν· καὶ τὸ ἐξ ἐκεί- νου τῆς προτέρας ἀφαιρεθεῖσα προσηγορίας, παρα- θαλάττιον μέρος τῆς Γαζαίων πόλεως ὀνομάζεται. Κοινοὶ δὲ αὐτοῖς πολιτικοὶ ἄρχοντες, καὶ στρατηγοί (64) καὶ τὰ δημόσια πράγματα. Μόνα δὲ τὰ περὶ τὴν Εκκλησίαν εἰσέτι καὶ νῦν δύο πόλεις δείκνυσιν· ἑκατέρα γὰρ ἰδίᾳ ἐπίσκοπον καὶ κλῆρον ἔχει, καὶ πανηγύρεις μαρτύρων, καὶ μνείας τῶν παρ' αὐτοῖς γενομένων ἱερέων, καὶ ὅρους τῶν πέριξ ἀγρῶν, οἷς τὰ ἀνήκοντα ἑκατέρᾳ ἐπισκοπῇ θυσιαστήρια διορί ζεται. Τῶν οὖν καθ' ἡμᾶς ἐπισκόπων τις τῆς Γα- ζαίων πόλεως, τετελευτηκότος τοῦ προεστῶτος τῆς Μαΐουμιτῶν Ἐκκλησίας, ἐσπούδασεν ἀμφοτέρους τοὺς κλήρους ὑφ' ἑαυτὸν ποιῆσαι, μὴ θεμιτόν εἶναι λέγων, μιᾶς πόλεως δύο ἐπισκόπους προεστάναι. Αντειπόντων δὲ τῶν Μαϊου μητῶν, διέγνω ἡ τοῦ ἔθνους σύνοδος, καὶ ἕτερον ἐχειροτόνησεν ἐπίσκοπον· πάντως προσ- ήκειν δοκιμάσασα, τοὺς δι' εὐσέβειαν δικαίων πόλεως ἀξιωθέντας, διὰ δὲ κρίσιν Ἑλληνιστοῦ βασιλέως ἄλλως πράξαντας, ἐν ἱερωσύναις καὶ τάξει Ἐκκλη σιῶν, μὴ χρῆναι ἀφαιρεῖσθαι τῶν δοθέντων γερῶν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον ὧδε ἀπέβη. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Ολα κακὰ Καισαρεῦσιν ὁ Ἰουλιανὸς διεπράξατο καὶ περὶ τῆς παῤῥησίας Μάρι τοῦ ἐπισκόπου Χαλκηδόνος. Περὶ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον, καὶ τὴν πρὸς τῷ ᾿Αργαίῳ ε Καισάρειαν, μεγάλην καὶ εὐδαίμονα, καὶ μητρόπολιν στρατηγούς στρατηγοί Πρὸς τῷ ᾿Αργαίῳ. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A peterent quidquid donari sibi vellent, illas vero quat Christianam religionem colerent, palam aversabatur: nec ipse eas adire sustinens, nec legatos earum admit- tens, si quando de incommodis suis conquererentur. Denique cum Persarum irruptio eo tempore exspecta- retur, Nisibenis qui legatos ea de re ad ipsum mise- rant, eo quod Christiani omnes essent, ac neque tem- pla deorum aperirent,neque ad sacra accederent, mi natus est se nec opem laturum, nec legationem admis- surum esse, nec in ipsorum urbem, utpote sceleratam, pedem prius illaturum, quam ipsos ad gentilium re- ligionem se transtulisse didicisset. Constantiensibus quoque in Palæstina idem crimen objiciens, urben corum Gazæis contribuit. Hanc enim urbem Con- stantiam, uti supra retulimus, cum navale esset Gazæorum, et Maiuma prius diceretur, Constan- tinus Christianæ religioni impense deditam esse intelligens, civitatis jure donaverat, et filii sui Constantii nomine appellatam, separatim rempu- blicam habere præceperat : iniquum esse ratus Gazæis Græcorum superstitioni supra modum addictis contributa esset. Verum ubi Julianus ad imperium pervenit, Gazæi adversus Constantien- ses litem moverunt. Ipse vero in ea causa judex sedens, Gazæis Constantiam adjudicavit, viginti circiter stadiis ab ea dissitam. Atque exinde priore spoliata vocabulo, maritima pars urbis Gazæ ap- pellatur. Ac civiles quidem magistratus, et duum- viri, et respublica ambabus communis est. Quod vero ad Ecclesiam pertinet, ea solum parte duæ C urbes eliamnum videntur. Utraque enim suum seorsum habet episcopum, suum clerum : dies item festos martyrum suorum, et commemo- rationes episcoporum qui ipsis præfuerunt: vici- norum denique agrorum limites quibus Ecclesiæ ad utrumque episcopatum pertinentes distinguun- tur. Nostra igitur ætate quidam episcopus urbis Gazæ, mortuo episcopo Maiunitanorum, utrum- que clerum adunare ac sibi subjicere conatus est, nefas esse dicens ut unius urbis duo essent epi- scopi. Sed cum Maiumitani contradicerent, syn- odus provinciæ, causa cognita, alterum episcopum ordinavit prorsus æquum esse judicans ut qui pietatis causa jus civitatis adepti fuissent, sed pagani principis sententia eo jure excidissent, in iis saltem quæ ad sacerdotium et ecclesiasticum ordinem spectant, concessis sibi præmiis nequaquam spoliarentur. Verum hæc postea, ad hunc quem dixi modum, contigerunt. D CAP. IV. Quantis malis Cæsarienses affecerit Julianus: el de fiducia Maris Chalcedonensis episcopi. Per idem tempus Julianus imperator Cæsaream, ad montem Argæum sitam, urbem amplam atque VALESII ANNOTATIONES Christophorsonus belli duces interpre· tatur : dicebantur a Græcis magistratus municipales seu duumviri, ut jam pridem observavi in annotationibus ad lib. xxxi Aminiani Marcellini, pag. 425. VARIORUM. Argæus, mons Cappadoci maximus Straboni, in Asia minori, valdegue excel. sus : extenditur inter Cæsaream ad ortum, el con- finia Galatiæ regionis ad occasum, prope Melam Duvium, spatio fere mill. pass. BAUDRAND. (64) Πολιτικοὶ ἄρχοντες καὶ στρατηγοί. Male

Α οὖσαν τοῦ Καππαδοκῶν κλίματος ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν πόλεων ἐξήλειψεν ὁ βασιλεύς· καὶ τῆς ἐπωνυ μίας τοῦ Καίσαρος ἀφείλετο, ἧς πάλαι ἔτυχεν ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος ', Μάζακα τὸ πρῶτον (65) όνομα- ζομένη. Εμίσει γὰρ καὶ πρότερον ἐξαίσιον μίσος τοὺς αὐτῆς οἰκήτορας, ὡς πανδημεί Χριστιανίζοντας, καὶ πάλαι καθελόντας τοὺς παρ' αὐτοῖς νεώς, πολι ούχου Διὸς, καὶ πατρῴου Απόλλωνος. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ τῆς Τύχης, δ μόνον (66) περιελείφθη, αὐτοῦ βασι λεύοντος πρὸς τῶν Χριστιανῶν ἀνετράπη, δεινώς ἀπηχθάνετο πάσῃ τῇ πόλει, καὶ ἐδυσφόρει. Καὶ Ελ- ληνας μέν, τοὺς ὄντας εὐαριθμήτους μάλα, ἐμέμ φετο, ὡς μὴ ἑπαμύνοντας, καὶ εἰ παθεῖν ἔδει τις προθύμως ὑπὲρ τῆς Τύχης ὑπομείναντας. Πάντα δὲ τὰ κτήματα καὶ τὰ χρήματα τῶν ἐν Καισα ρείᾳ καὶ ὑπὸ τοὺς αὐτῆς ὄρους ἐκκλησιῶν, ἐρευνώ- μενα μετὰ βασάνων, εἰς μέσον φέρεσθαι προσέτα- ξεν. Αὐτίκα δὲ τριακοσίας λίτρας χρυσοῦ τῷ τα μείῳ ἐκτίσαι· κληρικοὺς δὲ πάντας ἐγγραφῆναι τῷ καταλόγῳ τῶν ὑπὸ τὸν ἄρχοντα τοῦ ἔθνους στρα τιωτῶν· ὁ δαπανηρὸν εἶναι σφόδρα καὶ ἐπονείδι- στον (67) ἐν ταῖς τῶν Ῥωμαίων στρατιαῖς νομίζεται. Τὸ δὲ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν σὺν γυναιξὶ καὶ παισὶν ἀπογράψασθαι, καὶ καθάπερ ἐν ταῖς κώμαις φόρους τελεῖν· ἔνορχον δὲ ἠπείλησεν, ὡς εἰ μὴ τάχος τὰ ἱερὰ ἀνεγείρωσιν, οὐ παύσεται μηνιῶν, καὶ κακο ποιῶν τὴν πόλιν· καὶ οὐδὲ τὰς κεφαλὰς συγχωρήσει τοὺς Γαλιλαίους ἔχειν · ὧδε γὰρ ἐπιτωθάζων καλεῖν εἴωθε τοὺς Χριστιανούς. Εξέβη δ' ἂν ἴσως εἰς ἔργον ἡ ἀπειλή, εἰ μὴ θᾶττον ἐτελεύτησεν. Ἐπεὶ καὶ παρὰ τὴν ἀρχὴν, οὐκ ἐλεῶν τοὺς Χριστιανούς, φιλανθρω πότερος ἐφάνη τῶν πρόσθεν διωξάντων τὴν Ἐκκλη σίαν· ἀλλ' ἐκ τῶν φθασάντων εὑρών, οὐδὲν ὄφελος εἶναι τιμωριῶν εἰς σύστασιν Ἑλληνισμοῦ· ταύτῃ δὲ μάλιστα τὰ Χριστιανῶν ηὐξῆσθαι, καὶ ἐνδοξότερα Μάζακα τὸ πρῶτον ὀνομαζομένη. τὸ τῆς τύχης μός ιερόν. διστον, δαπανηρόν Επὶ Κλαυδίου Καίσαρος. SOZOMENI opibus abundantem, et totius Cappadociæ metro- polim, ex albo civitatum expunxit, et cognomen- tum Cæsaris ei ademit, quod olim regnante Clau- dio meruerat, cum Mazaca prius diceretur. Nam et antea ejus civitatis incolas gravissimo odio prose- quebatur, propterea quod omnes pene Christiani essent, et quod duo apud ipsos templa, Jovis scili- cet prasidis urbis, et Apollinis patrii, jampridem destruxissent. Ubi vero templum Genii publici, quod solum supererat, se regnante a Christianis eversum esse didicit, gravissima indignatione com- motus est adversus universam civitatem. Ac gen- tiles quidem qui illic erant admodum pauci, incu- savit quod ad opem ferendam non accurrissent, et si quid periculi subeundum erat pro Genii defen- sione, alacri animo non pertulissent. Omnes vero opes ac possessiones ecclesiarum, tam quæ in urbe Cæsarea, quam quæ in vicinis locis essent, tormentis exquiri, et in medium proferri jussit. Et confestim quidem trecentas auri libras fisco in- ferri, universos autem clericos referri in album officii rectoris provinciæ: quod quidem ge- nus militiæ onerosum, et inter Romanos milites vile atque inhonestum existimatur. Vulgus vero Christianorum una cum uxoribus et liberis de- scribi, et perinde ac in pagis, tributa pendere præcepit. Addito quoque jurejurando minatus est, nisi quamprimum templa instaurassent, se urbi succensere eamque opprimere non destiturum : ac ne permissurum quidem ut Galilæi (sic enim Christianos per ludibrium vocabat) capita sua re- tinerent. Ac fortasse ad opus ipsum pervenissent minæ, nisi morte præreptus fuisset. Nam et initio imperii, clementiorem se præbuit iis qui prius Ecclesiam persecuti fuerant, non quod Christianos B c VALESII ANNOTATIONES. dubio est Nam Cæsarea Cappadocia, prius Mazaca vocabatur, ut tradunt geographi. Quod vocabulum a Syris indi- tum mihi videtur, quorum coloni sunt Cappadoces, ut testatur Herodotus. in codice Fuketiano legitur vov, elc. Quam scripturam Christophorsonus etiam ac Savilius in quibusdam codicibus repererant. Subaudiendum autem est De templo Genii urbis Cæsarea Cappadocia loquitur etiam Gregorius D Nazianzenus in Invectiva priore in Julianum, p. 91; et in oratione 19, p. 309. Vide quæ scripsi in an- notationibus Eusebianis. id est vile ac probrosum vocaverit hoc genus militiæ, satis intelligo. Triplex enim fuit militia apud Romanos. Prima et honoratissima est pala- tina, eorum scilicet qui in palatio militabant. Se- cunda fuit castrensis sive armata. Tertia fuit cohor- . talis, eorum scilicet qui in officio præfectorum ac præsidum militabant. Hæc postrema, si cum duabus aliis conferatur, vilissima erat. Sed cur vocetur hoc genus militiæ, non satis capio. Quæ stuosum enim potius videtur fuisse. Unde in Codice Theodosiano peculiaris titulus est De lucris officio_ rum. Hujusmodi certe ofliciales judicum, tam civi lium quam militarium, multa exigere solebant a litigantibus aut a provincialibus. Onerosa tamen fuit hæc militia primum in eo quod novelli qui corpori seu collegio officialium ascribebantur, mu- neris seu sportulæ loco grandem pecuniam inferre cogebantur in arcam collegii; deinde in eo quod sententias judicum et præcepta imperatorum exse- cutioni mandabant suo periculo, id est gravi muita puniendi, nisi paruissent. Hinc in Codice Theodo- siano toties ascriptum legitur legibus imperatorum, ut officium præsidum decem aut plures auri libras fisco inferre cogatur, si quidpiam contra legem facere præsumpserit. VARIORUM. * A Tiberio imposi tum id nomen, regno Archelai in provinciam redacto, diserte tradit Eusebius in Chronico. Causa istius erroris ex communi utrique Cæsari Tiberii nomine profecta videtur, ut sepe alias factum. Ilace Spar hemius, dissert. 9, De numismat. W. Lowtit. Idem! el Pagio observatum, ad ann. 362, n. 4. (65) Μάζα κατὰ τὸ πρῶτον. Scribendum procul (66) Επεὶ δὲ καὶ τὸν τῆς Τύχης ός, etc. Rectius (67) Δαπανηρὸν καὶ ἐπονείδιστον. Cur ἐπονεί

Α οὖσαν τοῦ Καππαδοκῶν κλίματος ἐκ τοῦ καταλόγου τῶν πόλεων ἐξήλειψεν ὁ βασιλεύς· καὶ τῆς ἐπωνυ μίας τοῦ Καίσαρος ἀφείλετο, ἧς πάλαι ἔτυχεν ἐπὶ Κλαυδίου Καίσαρος ', Μάζακα τὸ πρῶτον (65) όνομα- ζομένη. Εμίσει γὰρ καὶ πρότερον ἐξαίσιον μίσος τοὺς αὐτῆς οἰκήτορας, ὡς πανδημεί Χριστιανίζοντας, καὶ πάλαι καθελόντας τοὺς παρ' αὐτοῖς νεώς, πολι ούχου Διὸς, καὶ πατρῴου Απόλλωνος. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ τῆς Τύχης, δ μόνον (66) περιελείφθη, αὐτοῦ βασι λεύοντος πρὸς τῶν Χριστιανῶν ἀνετράπη, δεινώς ἀπηχθάνετο πάσῃ τῇ πόλει, καὶ ἐδυσφόρει. Καὶ Ελ- ληνας μέν, τοὺς ὄντας εὐαριθμήτους μάλα, ἐμέμ φετο, ὡς μὴ ἑπαμύνοντας, καὶ εἰ παθεῖν ἔδει τις προθύμως ὑπὲρ τῆς Τύχης ὑπομείναντας. Πάντα δὲ τὰ κτήματα καὶ τὰ χρήματα τῶν ἐν Καισα ρείᾳ καὶ ὑπὸ τοὺς αὐτῆς ὄρους ἐκκλησιῶν, ἐρευνώ- μενα μετὰ βασάνων, εἰς μέσον φέρεσθαι προσέτα- ξεν. Αὐτίκα δὲ τριακοσίας λίτρας χρυσοῦ τῷ τα μείῳ ἐκτίσαι· κληρικοὺς δὲ πάντας ἐγγραφῆναι τῷ καταλόγῳ τῶν ὑπὸ τὸν ἄρχοντα τοῦ ἔθνους στρα τιωτῶν· ὁ δαπανηρὸν εἶναι σφόδρα καὶ ἐπονείδι- στον (67) ἐν ταῖς τῶν Ῥωμαίων στρατιαῖς νομίζεται. Τὸ δὲ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν σὺν γυναιξὶ καὶ παισὶν ἀπογράψασθαι, καὶ καθάπερ ἐν ταῖς κώμαις φόρους τελεῖν· ἔνορχον δὲ ἠπείλησεν, ὡς εἰ μὴ τάχος τὰ ἱερὰ ἀνεγείρωσιν, οὐ παύσεται μηνιῶν, καὶ κακο ποιῶν τὴν πόλιν· καὶ οὐδὲ τὰς κεφαλὰς συγχωρήσει τοὺς Γαλιλαίους ἔχειν · ὧδε γὰρ ἐπιτωθάζων καλεῖν εἴωθε τοὺς Χριστιανούς. Εξέβη δ' ἂν ἴσως εἰς ἔργον ἡ ἀπειλή, εἰ μὴ θᾶττον ἐτελεύτησεν. Ἐπεὶ καὶ παρὰ τὴν ἀρχὴν, οὐκ ἐλεῶν τοὺς Χριστιανούς, φιλανθρω πότερος ἐφάνη τῶν πρόσθεν διωξάντων τὴν Ἐκκλη σίαν· ἀλλ' ἐκ τῶν φθασάντων εὑρών, οὐδὲν ὄφελος εἶναι τιμωριῶν εἰς σύστασιν Ἑλληνισμοῦ· ταύτῃ δὲ μάλιστα τὰ Χριστιανῶν ηὐξῆσθαι, καὶ ἐνδοξότερα Μάζακα τὸ πρῶτον ὀνομαζομένη. τὸ τῆς τύχης μός ιερόν. διστον, δαπανηρόν Επὶ Κλαυδίου Καίσαρος. SOZOMENI opibus abundantem, et totius Cappadociæ metro- polim, ex albo civitatum expunxit, et cognomen- tum Cæsaris ei ademit, quod olim regnante Clau- dio meruerat, cum Mazaca prius diceretur. Nam et antea ejus civitatis incolas gravissimo odio prose- quebatur, propterea quod omnes pene Christiani essent, et quod duo apud ipsos templa, Jovis scili- cet prasidis urbis, et Apollinis patrii, jampridem destruxissent. Ubi vero templum Genii publici, quod solum supererat, se regnante a Christianis eversum esse didicit, gravissima indignatione com- motus est adversus universam civitatem. Ac gen- tiles quidem qui illic erant admodum pauci, incu- savit quod ad opem ferendam non accurrissent, et si quid periculi subeundum erat pro Genii defen- sione, alacri animo non pertulissent. Omnes vero opes ac possessiones ecclesiarum, tam quæ in urbe Cæsarea, quam quæ in vicinis locis essent, tormentis exquiri, et in medium proferri jussit. Et confestim quidem trecentas auri libras fisco in- ferri, universos autem clericos referri in album officii rectoris provinciæ: quod quidem ge- nus militiæ onerosum, et inter Romanos milites vile atque inhonestum existimatur. Vulgus vero Christianorum una cum uxoribus et liberis de- scribi, et perinde ac in pagis, tributa pendere præcepit. Addito quoque jurejurando minatus est, nisi quamprimum templa instaurassent, se urbi succensere eamque opprimere non destiturum : ac ne permissurum quidem ut Galilæi (sic enim Christianos per ludibrium vocabat) capita sua re- tinerent. Ac fortasse ad opus ipsum pervenissent minæ, nisi morte præreptus fuisset. Nam et initio imperii, clementiorem se præbuit iis qui prius Ecclesiam persecuti fuerant, non quod Christianos B c VALESII ANNOTATIONES. dubio est Nam Cæsarea Cappadocia, prius Mazaca vocabatur, ut tradunt geographi. Quod vocabulum a Syris indi- tum mihi videtur, quorum coloni sunt Cappadoces, ut testatur Herodotus. in codice Fuketiano legitur vov, elc. Quam scripturam Christophorsonus etiam ac Savilius in quibusdam codicibus repererant. Subaudiendum autem est De templo Genii urbis Cæsarea Cappadocia loquitur etiam Gregorius D Nazianzenus in Invectiva priore in Julianum, p. 91; et in oratione 19, p. 309. Vide quæ scripsi in an- notationibus Eusebianis. id est vile ac probrosum vocaverit hoc genus militiæ, satis intelligo. Triplex enim fuit militia apud Romanos. Prima et honoratissima est pala- tina, eorum scilicet qui in palatio militabant. Se- cunda fuit castrensis sive armata. Tertia fuit cohor- . talis, eorum scilicet qui in officio præfectorum ac præsidum militabant. Hæc postrema, si cum duabus aliis conferatur, vilissima erat. Sed cur vocetur hoc genus militiæ, non satis capio. Quæ stuosum enim potius videtur fuisse. Unde in Codice Theodosiano peculiaris titulus est De lucris officio_ rum. Hujusmodi certe ofliciales judicum, tam civi lium quam militarium, multa exigere solebant a litigantibus aut a provincialibus. Onerosa tamen fuit hæc militia primum in eo quod novelli qui corpori seu collegio officialium ascribebantur, mu- neris seu sportulæ loco grandem pecuniam inferre cogebantur in arcam collegii; deinde in eo quod sententias judicum et præcepta imperatorum exse- cutioni mandabant suo periculo, id est gravi muita puniendi, nisi paruissent. Hinc in Codice Theodo- siano toties ascriptum legitur legibus imperatorum, ut officium præsidum decem aut plures auri libras fisco inferre cogatur, si quidpiam contra legem facere præsumpserit. VARIORUM. * A Tiberio imposi tum id nomen, regno Archelai in provinciam redacto, diserte tradit Eusebius in Chronico. Causa istius erroris ex communi utrique Cæsari Tiberii nomine profecta videtur, ut sepe alias factum. Ilace Spar hemius, dissert. 9, De numismat. W. Lowtit. Idem! el Pagio observatum, ad ann. 362, n. 4. (65) Μάζα κατὰ τὸ πρῶτον. Scribendum procul (66) Επεὶ δὲ καὶ τὸν τῆς Τύχης ός, etc. Rectius (67) Δαπανηρὸν καὶ ἐπονείδιστον. Cur ἐπονεί

Πα γεγενῆσθαι τῇ ἀνδρείᾳ τῶν διὰ τὸ δόγμα ἀποθανεῖν ἑλομένων. "Οθεν δόξης αὐτοῖς φθονῶν, οὐ φειδόμενος, πυρὶ μὲν ἢ σιδήρω (68), ἢ τοῖς τοῦ σώματος αἰκι σμοῖς, ἢ τῷ καταποντῶσαι, καὶ ζῶντας κατορύτο τειν, ἃ τὸ τρὶν ἐσπουδάζετο, οὐκ ἀναγκαῖον εἶδεν εἰς μετάστασιν γνώμης· λόγῳ δὲ καὶ παραινέσεσι πεί- θειν ἡγεῖτο τὰ πλήθη εἰς Ἑλληνισμὸν μεταβαλεῖν· καὶ τοῦ σκοποῦ περιέσεσθαι ῥᾳδίως, εἰ βιάσασθαι μὴ ἀξιώσας (69), ἐκ παραδόξου φιλάνθρωπός τις εἶναι δόξει περὶ αὐτούς. Λέγεται γοῦν πυθομένῳ αὐτῷ ἐν Κωνσταντινουπόλεως τειχίῳ (70) προσελθόντα Μάριν τὸν Χαλκηδόνος ἐπίσκοπον, ἀσεβῆ τε δημοσίᾳ ὑβρί- σαι, καὶ ἄθεον καὶ παραβάτην ἀποκαλέσαι (71) · τὸν δὲ, μόνην αὐτῷ ὀνειδίσαι την τύφλωσιν· ὑπὸ χειρ αγωγῷ γὰρ ἐληλύθει, γέρων ὢν καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑποκεχυμένος. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐπισκώπτων, οἷά περ εἰώθει, εἰς τὸν Χριστὸν βλασφημῶν, οὐδὲ ὁ Γαλι- λαῖός σου Θεός, εἶπε, θεραπεύσει σε· ὑπολαβὼν Μά- ρις, Αλλ' ἐγὼ χάριν ἔχω τῷ Θεῷ μου τῆς τυφλώσεως, ἔφη, ἵνα μή σε θεάσωμαι τῆς εὐσεβείας ἐκπεπτωκότα. Καὶ ὁ βασιλεὺς μηδὲν ἀποκρινόμενος παρέδραμεν. Πετο γὰρ ταύτῃ μᾶλλον Ἑλληνισμὸν κρατύναι, ἀν εξίκακον καὶ πρᾶον ἀδοκήτως τῷ πλήθει των Χριστια- νῶν ἑαυτὸν ἐπιδεικνύς. ΚΕΦΑΛ. Ε'. *Οτι ἀνῆκε καθειργμένοις Χριστιανοῖς τὴν ἐλευ θερίαν, ἵνα μᾶλλον ἡ ᾿Εκκλησία ταράσσοιτο· καὶ ὅσα κακὰ κατὰ Χριστιανῶν ἐπενόει. Ταῦτα δὲ σπουδάζων, πᾶσι μὲν τοῖς ἐπὶ Κωνσταν τίου φυγαδευθεῖσι διὰ θρησκείαν, ἀνῆκε τὴν φυγήν, καὶ τοῖς δημευθεῖσι νόμῳ τὰ σφέτερα ἀπέδωκε· τοῖς δὲ δήμοις προηγόρευε, μηδένα ἀδικεῖν τῶν Χριστια νῶν, μηδὲ ὑβρίζειν, μηδὲ ἄχοντας πρὸς θυσίαν ἕλκειν· τοὺς δὲ ἑκοντὶ τοῖς βωμοῖς προσιόντας, πρότερον ἐξ- ελεοῦσθαι οὓς Ελληνες καλοῦσιν ᾿Αποτροπαίους δαί- μονας, καὶ καθαίρεσθαι καθαρσίοις, οἷς ἔθος αὐτοῖς. Κληρικούς μέντοι, πᾶσαν ἀτέλειαν καὶ τιμὴν καὶ τὰ σιτηρέσια ἀφείλετο (72) Κωνσταντίου τ· καὶ τοὺς Εt σθαι, εἰ βιάσασθαι μὴ ἀξιώσας, τειχίῳ. πειθο- μένῳ. θυομένῳ τυχείῳ τειχίῳ. Ἐν τῇ βασιλικῇ τῇ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπέθυε Τύχη, ἐπιθυομένῳ, πυθομένῳ. καὶ ἀποστάτην προσ- ειπείν, Κωνσταν. Κληρικοὺς πᾶσαν ἀτέλειαν καὶ τιμὴν καὶ τὰ σιτηρέσια ἀφείλετο. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A miseraretur : sed quoniam ex praeteritis rebus deprehenderat nihil prodesse supplicia ad con- firmandam gentilium religionem: imo vero res Christianorum ea potissimum ratione auctas esse, multoque quam prius illustriores exstitisse, ob fortitudinem eorum qui religionis causa mortem oppetere non dubitassent. Quocirca invidens glo- riæ Christianorum, non autem iis parcens, nequa- quam necessarium esse existimavit ad eos de sen- tentia deducendos, igne ac ferro et corporunı cruciatibus uti, nec in mare demergere, aut vivos humi defodere, quod a superioribus fuerat facti- tatum. Sed populos ratione atque exhortationibus inducendos esse censuit, ut ad gentilium religio- nem se conferrent : seque id quod cupiebat facile B assecuturum, si omissa vi, præter omnium exspe- ctationem clementer se erga eos gerere videretur. Porro quadam die, cum in templo Genii publici Constantinopoli sacrificaret, Maris Chalcedonensis episcopus euin adiisse dicitur, et tanquam impium palam contumelia affecisse, Deique hostem et de sertorem fidei appellasse ¹. Julianus vero solam ei exprobravit cæcitatem. Etenim senex suffusione oculorum laborans, manu pueri deductus accesse- rat. Sed cum more solito irridens, et in Christum blasphemans dixisset: Nunquam profecto Galilæus Deus tuus te sanabit; respondens Maris : At ego, inquit, gratias ago Deo meo, quod luminibus orbatus sum, ne te videam qui a pietate excidisti. Imperator vero, nihil respondens, prætergressus est. Hoc enim pacto se gentilium superstitionem confirmaturum esse existimabat, si multitudini Christianorum patientem se ac mitem præter exspectationem ostenderet. Socr., lib. 111, c. 12. C CAP. V. Qualiter Julianus Christianis vinctis libertatem re- stituerit, eo consilio ut Ecclesiæ turbarentur : el quanta mala in Christianos excogitaverit. Hæc igitur mente agitans, eos quidem qui re- gnante Constantio in exsilium pulsi fuerant, ex- silio liberavit, proscriptis vero, lege lala, fa- cultates suas restituit. Populis autem civitatumı palam interdixit ne quem Christianorum aut in- juria afficerent, aut contumelia, neve invitos ad sacrificandum traherent. Sed ut qui sua sponte ad aras accederent, prius placarent eos dæmonas quos pagani Averruncatores vocant; et expiatio- nibus quæ ipsis usitata sunt, purgarentur. cleri- VALESI ANNOTATIONES. sicut in interpretatione mea supplevi. Ita quo- que legisse videtur Christophorsonus. correxi ex codice Fuketiano, in quo diserte ita scribitur, etc., quam scri- pturam nemo, ut opinor, in dubium revocabit. In codice Fukeliano scriptum inveni Christophorsonus autem et Savilius emendarunt, et pro Atque ita legit Epiphanius Scholasticus et Nicephorus. Nain Epi- apud Fortunam sacrificaret urbis, etc. Nicephorus autem in cap. 20, lib. x, sic habet : etc. Ex quo conjicere licet, Nicephorum in hoc Sozomeni loco legisse non, ut editum est, Fukeriano scriptum inveni, quemadmodum Christophorsonus et Savilius in suis codicibus invenerunt. sentior Christophorsono et Savilio, qui VARIORUM. * Abrogavit etiam legem Con- stantini qua quidvis Ecclesiæ vel ecclesiastico per PATROL. GR. LXVII. testamentum relinquere cuivis concessum erat. Vid. Epist. Juliani Ad Bostrenses. W. LowTu. (68) Πυρὶ μὲν ή σιδήρῳ. Deest verbum χρή- D phanius quidem sic vertit, Cum Constantinopoli (69) Οὐ βιάζεσθαι μὴ ἀξιώσας. Hunc locum (70) Πυθομένῳ αὐτῷ ἐν Κωνσταντινουπόλεως (71) Καὶ παραβάτην ἀποκαλέσαι. In codice (72) Τα σιτηρέσια ἀφείλετο Κωνσταντίου. As

Πα γεγενῆσθαι τῇ ἀνδρείᾳ τῶν διὰ τὸ δόγμα ἀποθανεῖν ἑλομένων. "Οθεν δόξης αὐτοῖς φθονῶν, οὐ φειδόμενος, πυρὶ μὲν ἢ σιδήρω (68), ἢ τοῖς τοῦ σώματος αἰκι σμοῖς, ἢ τῷ καταποντῶσαι, καὶ ζῶντας κατορύτο τειν, ἃ τὸ τρὶν ἐσπουδάζετο, οὐκ ἀναγκαῖον εἶδεν εἰς μετάστασιν γνώμης· λόγῳ δὲ καὶ παραινέσεσι πεί- θειν ἡγεῖτο τὰ πλήθη εἰς Ἑλληνισμὸν μεταβαλεῖν· καὶ τοῦ σκοποῦ περιέσεσθαι ῥᾳδίως, εἰ βιάσασθαι μὴ ἀξιώσας (69), ἐκ παραδόξου φιλάνθρωπός τις εἶναι δόξει περὶ αὐτούς. Λέγεται γοῦν πυθομένῳ αὐτῷ ἐν Κωνσταντινουπόλεως τειχίῳ (70) προσελθόντα Μάριν τὸν Χαλκηδόνος ἐπίσκοπον, ἀσεβῆ τε δημοσίᾳ ὑβρί- σαι, καὶ ἄθεον καὶ παραβάτην ἀποκαλέσαι (71) · τὸν δὲ, μόνην αὐτῷ ὀνειδίσαι την τύφλωσιν· ὑπὸ χειρ αγωγῷ γὰρ ἐληλύθει, γέρων ὢν καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑποκεχυμένος. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐπισκώπτων, οἷά περ εἰώθει, εἰς τὸν Χριστὸν βλασφημῶν, οὐδὲ ὁ Γαλι- λαῖός σου Θεός, εἶπε, θεραπεύσει σε· ὑπολαβὼν Μά- ρις, Αλλ' ἐγὼ χάριν ἔχω τῷ Θεῷ μου τῆς τυφλώσεως, ἔφη, ἵνα μή σε θεάσωμαι τῆς εὐσεβείας ἐκπεπτωκότα. Καὶ ὁ βασιλεὺς μηδὲν ἀποκρινόμενος παρέδραμεν. Πετο γὰρ ταύτῃ μᾶλλον Ἑλληνισμὸν κρατύναι, ἀν εξίκακον καὶ πρᾶον ἀδοκήτως τῷ πλήθει των Χριστια- νῶν ἑαυτὸν ἐπιδεικνύς. ΚΕΦΑΛ. Ε'. *Οτι ἀνῆκε καθειργμένοις Χριστιανοῖς τὴν ἐλευ θερίαν, ἵνα μᾶλλον ἡ ᾿Εκκλησία ταράσσοιτο· καὶ ὅσα κακὰ κατὰ Χριστιανῶν ἐπενόει. Ταῦτα δὲ σπουδάζων, πᾶσι μὲν τοῖς ἐπὶ Κωνσταν τίου φυγαδευθεῖσι διὰ θρησκείαν, ἀνῆκε τὴν φυγήν, καὶ τοῖς δημευθεῖσι νόμῳ τὰ σφέτερα ἀπέδωκε· τοῖς δὲ δήμοις προηγόρευε, μηδένα ἀδικεῖν τῶν Χριστια νῶν, μηδὲ ὑβρίζειν, μηδὲ ἄχοντας πρὸς θυσίαν ἕλκειν· τοὺς δὲ ἑκοντὶ τοῖς βωμοῖς προσιόντας, πρότερον ἐξ- ελεοῦσθαι οὓς Ελληνες καλοῦσιν ᾿Αποτροπαίους δαί- μονας, καὶ καθαίρεσθαι καθαρσίοις, οἷς ἔθος αὐτοῖς. Κληρικούς μέντοι, πᾶσαν ἀτέλειαν καὶ τιμὴν καὶ τὰ σιτηρέσια ἀφείλετο (72) Κωνσταντίου τ· καὶ τοὺς Εt σθαι, εἰ βιάσασθαι μὴ ἀξιώσας, τειχίῳ. πειθο- μένῳ. θυομένῳ τυχείῳ τειχίῳ. Ἐν τῇ βασιλικῇ τῇ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπέθυε Τύχη, ἐπιθυομένῳ, πυθομένῳ. καὶ ἀποστάτην προσ- ειπείν, Κωνσταν. Κληρικοὺς πᾶσαν ἀτέλειαν καὶ τιμὴν καὶ τὰ σιτηρέσια ἀφείλετο. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A miseraretur : sed quoniam ex praeteritis rebus deprehenderat nihil prodesse supplicia ad con- firmandam gentilium religionem: imo vero res Christianorum ea potissimum ratione auctas esse, multoque quam prius illustriores exstitisse, ob fortitudinem eorum qui religionis causa mortem oppetere non dubitassent. Quocirca invidens glo- riæ Christianorum, non autem iis parcens, nequa- quam necessarium esse existimavit ad eos de sen- tentia deducendos, igne ac ferro et corporunı cruciatibus uti, nec in mare demergere, aut vivos humi defodere, quod a superioribus fuerat facti- tatum. Sed populos ratione atque exhortationibus inducendos esse censuit, ut ad gentilium religio- nem se conferrent : seque id quod cupiebat facile B assecuturum, si omissa vi, præter omnium exspe- ctationem clementer se erga eos gerere videretur. Porro quadam die, cum in templo Genii publici Constantinopoli sacrificaret, Maris Chalcedonensis episcopus euin adiisse dicitur, et tanquam impium palam contumelia affecisse, Deique hostem et de sertorem fidei appellasse ¹. Julianus vero solam ei exprobravit cæcitatem. Etenim senex suffusione oculorum laborans, manu pueri deductus accesse- rat. Sed cum more solito irridens, et in Christum blasphemans dixisset: Nunquam profecto Galilæus Deus tuus te sanabit; respondens Maris : At ego, inquit, gratias ago Deo meo, quod luminibus orbatus sum, ne te videam qui a pietate excidisti. Imperator vero, nihil respondens, prætergressus est. Hoc enim pacto se gentilium superstitionem confirmaturum esse existimabat, si multitudini Christianorum patientem se ac mitem præter exspectationem ostenderet. Socr., lib. 111, c. 12. C CAP. V. Qualiter Julianus Christianis vinctis libertatem re- stituerit, eo consilio ut Ecclesiæ turbarentur : el quanta mala in Christianos excogitaverit. Hæc igitur mente agitans, eos quidem qui re- gnante Constantio in exsilium pulsi fuerant, ex- silio liberavit, proscriptis vero, lege lala, fa- cultates suas restituit. Populis autem civitatumı palam interdixit ne quem Christianorum aut in- juria afficerent, aut contumelia, neve invitos ad sacrificandum traherent. Sed ut qui sua sponte ad aras accederent, prius placarent eos dæmonas quos pagani Averruncatores vocant; et expiatio- nibus quæ ipsis usitata sunt, purgarentur. cleri- VALESI ANNOTATIONES. sicut in interpretatione mea supplevi. Ita quo- que legisse videtur Christophorsonus. correxi ex codice Fuketiano, in quo diserte ita scribitur, etc., quam scri- pturam nemo, ut opinor, in dubium revocabit. In codice Fukeliano scriptum inveni Christophorsonus autem et Savilius emendarunt, et pro Atque ita legit Epiphanius Scholasticus et Nicephorus. Nain Epi- apud Fortunam sacrificaret urbis, etc. Nicephorus autem in cap. 20, lib. x, sic habet : etc. Ex quo conjicere licet, Nicephorum in hoc Sozomeni loco legisse non, ut editum est, Fukeriano scriptum inveni, quemadmodum Christophorsonus et Savilius in suis codicibus invenerunt. sentior Christophorsono et Savilio, qui VARIORUM. * Abrogavit etiam legem Con- stantini qua quidvis Ecclesiæ vel ecclesiastico per PATROL. GR. LXVII. testamentum relinquere cuivis concessum erat. Vid. Epist. Juliani Ad Bostrenses. W. LowTu. (68) Πυρὶ μὲν ή σιδήρῳ. Deest verbum χρή- D phanius quidem sic vertit, Cum Constantinopoli (69) Οὐ βιάζεσθαι μὴ ἀξιώσας. Hunc locum (70) Πυθομένῳ αὐτῷ ἐν Κωνσταντινουπόλεως (71) Καὶ παραβάτην ἀποκαλέσαι. In codice (72) Τα σιτηρέσια ἀφείλετο Κωνσταντίου. As

Α Β ὑπὲρ αὐτῶν κειμένου; νόμους ἀνεῖλε, καὶ τοῖς βου - λευτηρίοις ἀπέδωκε. Μέχρι τε παρθένων καὶ χηρῶν, τὰς δι᾽ ἔνδειαν ἐν τοῖς κλήροις τεταγμένας, εἰσπράτ τεσθαι προσέταξεν, ἃ πρὶν παρὰ τοῦ δημοσίου έχε μίσαντο. Ηνίκα γὰρ Κωνσταντῖνος τὰ τῶν Ἐκκλη- σιῶν διέταττε πράγματα, ἐκ τῶν ἑκάστης πόλεως φόρων τὰ ἀρκοῦντα πρὸς παρασκευὴν ἐπιτηδείων ἀπένειμε τοῖς πανταχοῦ κλήροις, καὶ νόμῳ τοῦτο εκράτυνεν, ὡς καὶ νῦν κρατεῖ, ἐξ οὗ τέθνηκεν Ιουλια- νὸς ἐπιμελῶς φυλαττόμενος. Ὁμοτάτην δὲ καὶ χα- λεπωτάτην τήνδε γενέσθαι φασὶ τὴν εἴσπραξιν. Μαρ- τυρεῖ δὲ καὶ τὰ τέτε παρὰ τῶν πρακτόρων γενόμενα γραμματεία (73) τοῖς εἰσπραχθεῖσιν, εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἀναδόσεως ὧν ειλήφεσαν κατὰ τὸν Κωνσταντίνου νόμον. Οὐκ ἐν τούτοις δὲ μόνον ἵστατο ἡ τοῦ κρα τοῦντος περὶ τὴν θρησκείαν ἀπέχθεια· σπουδῇ δὲ τοῦ πρὸς τὸ δόγμα μίσους, οὐδὲν εἶδος παρέλιπεν εἰς καθαίρεσιν τῆς Ἐκκλησίας. Χρήματά τε καὶ τὰ ἀνα θήματα, καὶ τὰ ἱερὰ σκεύη ἀφαιρούμενος· τούς τε καταβληθέντας νεὼς ἐπὶ τῆς Κωνσταντίνου καὶ Κων- σταντίου ἡγεμονίας βιαζόμενος τοὺς καθελόντας ἀνοικοδομεῖν, ἢ τὰς ὑπὲρ αὐτῶν ἀποτιμήσεις εκτιν νύειν. Ἐκ δὲ τούτων, μηδέτερον ἐπιτελεῖν δυνάμενοι, προσέτι δὲ καὶ τὴν ἀναζήτησιν (74) τῶν ἱερῶν χρη μάτων, ἱερεῖς τε καὶ κληρικοὶ καὶ τῶν ἄλλων Χριστια νῶν πολλοί, χαλεπῶς ἐβασανίζοντο, καὶ δεσμωτηρίοις ἐνεβάλλοντο. Ωστε πανταχόθεν συμβάλλειν ἔστιν, φόνων μὲν ἔνεκα καὶ περινοίας τῶν εἰς τὸ σῶμα τιμωριών, μετριώτερον αὐτὸν γενέσθαι τῶν προτού διωξάντων τὴν Ἐκκλησίαν· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις χαλεπώ τερον. Φαίνεται γὰρ ἐν πᾶσιν αὐτὴν κακῶς ποιήσας ο πλὴν ὅτι τοὺς ἀλλοτρίαν οἰκεῖν καταδικασθέντας ἱερέας ἐπὶ τῆς Κωνσταντίου βασιλείας, μετεκαλέσατο. Λέγεται δὲ μὴ φειδοῖ τῇ περὶ αὐτοὺς ταῦτα προστά ξαι· ἀλλ᾿ ὥστε, ἢ ὑπὸ τῆς πρὸς ἀλλήλους ἔριδος ἐμ- φυλίω μάχη πολεμεῖσθαι τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τῶν οἰκείων διαμαρτεῖν θεσμῶν· ἡ Κωνστάντιον διαβάλ- λων. Πετο γὰρ σχεδόν πρὸς πᾶν τὸ ὑπήκοον καὶ τε λευτήσαντι τούτῳ, μίσος κατασκευάζειν, τοὺς μὲν Ἑλληνιστὰς, ὡς ὁμόφρονας θεραπεύων· τοὺς δὲ διὰ Χριστὸν ἐπ' ἐκείνου κακῶς παθόντας, ὡς ἠδικημένους, ἐλεῶν. 'Αμέλει τοι καὶ τοὺς εὐνούχους, ὡς αὐτῷ κατα θυμίους, τῶν βασιλειῶν ἐξέβαλεν. Εὐσέβιον δὲ τὸν τίνου Κωνσταντίνου. "Οσα δὲ Κωνσταντίνος κληρικοῖς ἐποίει σιτηρέσια καὶ ἀτελείας, τὸ θεῖον τιμών, περιείλεν, Κων- σταντίου τελα. παρὰ τῶν πρακτόρων, πράκτορες νεί πρακτῆρες. γραμματεία προσέτι δὲ καὶ ζήτησιν τῶν ἱερῶν χρημάτων. προσέτι δὲ κατὰ τὴν ἀναζήτησιν. Δυνά μενοι ἱερεῖς, SOZOMENI cis quidem immunitatem omnem atque honorem, et annonas a Constantio præbitas ademnit: leges- que in eorum gratiam latas abrogavit : ipsos de- nique curiis restituit. A mulieribus etiam ob ege- staten clero ascriptis, ab ipsis quoque virginibus ac viduis, ea quæ ex publico acceperant exigi jussit. Nam cum Constantinus Ecclesiarum sta- tum ordinaret, ex tribulis singularium civitatum, partem quæ ad alimenta paranda sufficeret, clero cujusque urbis distribuit, idque lege lata con- firmavit: quæ quidem lex etiamnum manet, ex eo tempore quo Julianus est mortuus, diligenter cu- stodita. Hanc porro exactionem crudelissimam ac molestissimam fuisse ferunt. Testantur id tabula ab exactoribus tunc traditæ iis qui solvere com- pulsi fuerant, quibus ostenderetur reddidisse illos ea quæ ex Constantini lege acceperant. Nec tamen blc stetit odium principis adversus religionem Chri- stianam. Verum ut erat infenso in hanc doctrinam animo, nullum nocendi genus prætermisit, quo Ecclesiam subverteret. Nam et opes earum, et do- naria ac sacra vasa ademit : et deorum templa quæ principatu Constantini et Constantii destructa fue- rant, ab iis ipsis qui ea destruxerant, instaurari coegit, aut pretia eorum persolvi. Has ob causas, cum neutrum istorum præstare possent, ac præ- terea sacre opes studiose perquirerentur, epi- scopi simul et clerici, et ex plebe Christianorum non pauci, gravissimis tormentis subditi, et in carcerem conjecti sunt. Undecunque igitur conji cere licet, quod quidem ad cædes et ad novos cor- porum cruciatus attinet, eum leniorem fuisse illis qui Ecclesias antea fuerant persecuti; in reliquis vero acerbiorem. Etenim omni ex parte Eccle- siam vexasse deprehenditur : nisi quod episcopos qui regnante Constantio relegati fuerant, ab exsilio revocavit. Istud tamen non miseratione impulsus jussisse dicitur, sed ut ex mutuis inter illos con- tentionibus, Ecclesia civili bello conflictaretur, et a suis institutis descisceret ; vel certe ut Constan- tium probro afficeret. Odium enim omnium fere Ro- manorum in illum, licet mortuum, se concitaturum esse sperabat, si paganos quidem, utpote idem VALESII ANNOTATIONES. C emendarunt. Primus enim Constantinus pri- D vilegia et annonas clericis tribuit. Certe Nicephorus in hoc Sozomeni loco legit Nam in cap. lib. x ita scribit: etc. Mallem tamen vocem expungere, utpote superduam. Certe Epi- phanius Scholasticus eam non agnoscit. Sic enim vertit hunc Sozomeni locum: Clericis autem omnia privilegia, honores, consuetudinesque subtraxit, et leges positas pro eis solvit. Hunc locum emendavi ex manuscriptis codi- cibus Fuketiano et Leonis Allatii, in quibus scribi- tur etc. Exactores et susce- plores tributorum, a Græcis dicuntur Ita quoque legit Nicephorus, ut videre est in capite lib. * : vero sunt apochæ seu securitates, quas vulgo Quittantias vocamus. plorsonus et Savilius emendarunt, Mallem tamen emen- dare hoc modo, Duas enim causas affert Sozomenus, ob quas sacer- dotes et clerici, multique ex plebe Christianorum, tormentis subditi sunt principatu Juliani. Prima est quia, cum jussi essent templa gentilium quæ destruxerant, relicere, aut pretium pro iis solvere, neutrum præstare poterant. Altera est, quia sacra vasa et donaria ecclesiarum quæ Constantinus imp. iis donaverat, ab illis requirebantur. Quæ cum tra- dere nollent clerici, crudelissime torquebantur. igitur refertur ad quod non vidit Chri- stophorsonus. Rectius itaque Musculus hunc locum interpretatus fuerat hoc modo: Cum autem nihil horum præstare possent, et ut insuper sacras pecunias proferrent, graviter torquebantur, et in carceres con jiciebantur sacerdotes et clerici, etc. (73) Παρὰ τῶν πατέρων γενόμενα γραμματ (74) Προσέτι δὲ καὶ τὴν ἀναζήτησιν. Christo-

μείζονα τῆς βασιλικῆς αὐλῆς, θανάτῳ ἐζημίωσε. Καὶ ἰδίᾳ γὰρ αὐτῷ λύπη τις ἦν πρὸς τοῦτον, καθότι Γάλ λον τὸν ἀδελφὸν τῇ αὐτοῦ ἐπιβουλῇ ἀνηρῆσθαι ὑπὸ ώπτευεν, Αέτιον δὲ = τὸν ἀρχηγὸν τῆς Εὐνομίου αιρέ- σεως, ὑπὸ Κωνσταντίου ὑπερορίαν φυγὴν καταδικα σθέντα, καὶ ἄλλως ὕποπτον διὰ τὴν πρὸς Γάλλον ὁμιλίαν, εὐμενῶς εὖ μάλα γράψας (75) προσεκαλέ- σατο πρὸς αὐτὸν, δημόσια υποζύγια δεδωκώς· ἐκ τοιαύτης δὲ αἰτίας, καὶ Ἐλεύσιον τὸν Κυζίκου ἐπίσ σκοπον ὑπὸ βαρυτάτῳ ἐπιτιμίῳ προσέταξε τότε, ταῖς αὐτοῦ δαπάναις ἐν δύο μόνοις μησὶν ἀνοικοδομῆσαι τὴν Ναυατιανῶν ἐκκλησίαν, ἣν ἐπὶ Κωνσταντίου καθεῖλεν. Καὶ ἄλλα δὲ πολλὰ ἂν εὕροι τις, ἃ διὰ μίσος τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἡγεμονεύσαντος, τὰ μὲν αὐτὸς ἐποίησε· τὰ δὲ ἄλλων ποιούντων, ἠνέσχετο. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Οτι καὶ ᾿Αθανάσιος τότε ἐπὶ χρόνοις ἑπτὰ παρά παρθένῳ σώφρονι καὶ ὡραίᾳ κρυπτόμενος, ἀνεφάνη, καὶ τῆς Ἀλεξάνδρου ἐπέβη. Ἐν δὲ τῷ τότε, καὶ ᾿Αθανάσιος τὸν πρὸ τούτου χρόνον λανθάνων ὅπη διέτριβεν, ἀγγελθείσης τῆς Κωνσταντίου τελευτῆς, ἀνεφάνη νύκτωρ ἐν τῇ ᾿Αλε ξανδρέων ἐκκλησίᾳ. "Ην δὲ τοῦτο εἰκότως παράδοξον, ἐξαπίνης ὧδε παρὰ τὴν προσδοκίαν συμβάν. Ηνίκα γὰρ ἐξ ἐπιβουλῆς τῶν Γεωργίου ἐπιτηδείων, προσ- τάξαντος τοῦ βασιλέως σπουδάσας αὐτὸν συλλαβέ σθαι ὁ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ταγμάτων ἡγεμὼν ἀπέτυχεν, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν είρηται, διαφυγών μέχρι τῆς παρούσης ἡγεμονίας, παρά τινα παρθένον ἱερὰν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἐκρύπτετο. Ην ἐπὶ τοσούτῳ κάλλει τὰς τότε γυναῖκας ὑπερβάλλεσθαι παρειλήφαμεν, ὡς θαῦμα μὲν αὐτὴν εἶναι τοῖς ὁρῶσι· φευκτέαν δὲ τοῖς ἐπιείκειαν καὶ σωφροσύνην ἐπαγγελλομένοις, ἵνα μή τινα ψόγον ἐξ ὑπονοίας αὐτοῖς προστρίψηται. "Ην γὰρ καὶ ἐν ἀκμῇ τῆς ώρας, σεμνή τε καὶ σώφρων εἰς ἄγαν. Η μὴ δὲ τῆς φύσεως συλλαμβανούσης (76), διακοσμεῖν εἴωθε τὸ σῶμα εἰς εὐπρέπειαν κάλλους. Η γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν, οὐχ ὡς τισι δοκεῖ, ὁποῖα τὰ σώματα, τοιαύτην εἶναι τὴν ψυχήν. 'Αλλ' ἐν τοῖς τῆς • εὖ μάλα, Αετίῳ ἐπι- σκόπῳ. μηδὲ τῆς φύσεως συλλ. Αέτιον δέ. Λοιποῖς μὲν ἅπασι HISTORIA ECCLESIASTICA. – LIB. V. A cum ipso sentientes, foveret: eos vero gui illo regnante propter Christum male multati fuis- sent, miseratione prosequeretur. Quin et eunu- chos, eo quod illi clari fuissent, palatio ejecit 1. Eusebium vero præpositum palatii morte multa- vit. Nam et privatim illi erat infensus, eo quod Gallum fratrem ejus consilio interfectum esse su- spicabatur. Sed et Aetium auctorem sectæ Euno- mianorum, qui a Constantio ob id relegatus fuerat, et alioqui ob amicitiam cum Gallo suspectus eidem exstiterat, scriptis ad eum litteris plenis humani- tatis, dataque copia publici cursus, ad se evoca- vit. Simili ex causa, Eleusio Cyzicenorum episcopo sub gravissima multa injunxit ut intra spatium duorum duntaxat mensium ecclesiain Novatiano- suis sumptibus instauraret. Multa quoque alia rum, quam Constantii temporibus destruxerat, reperire licet, quæ in odium decessoris sui partim ipse gessit, partim alios gerere permisit. Socr., lib. ur, c. 1. s Id., ibid., c. 2. B C CAP. VI. Quomodo Athanasius, cum per septem annos apud vir- ginem quamdam pudicam ac venustam delituisset, tandem apparuit, et Alexandriam reversus est. Eodem tempore Athanasius, cum antea nescio ubi delituisset, nuntiato Constantii interitu, in Alexandrina Ecclesia noctu comparuit. Quod qui- dem merito admirationi fuit, cum repente præter omnium exspectationem contigisset. Nam cum ex insidiis amicorum Georgii, jubente Constan- tio, dux Ægypti eum comprehendere conatus fru- stra fuisset, sicuti supra retulimus : fuga elapsus Athanasius, ad hoc usque tempus Alexandria de- lituit apud quamdam virginem consecratam. Quair quidem formæ venustate reliquas mulieres adeo superasse accepimus, ut spectantibus quidem in- star esset miraculi: viris autem modestiam et castitatein profitentibus, fugienda esse videretur, ne ex sinistra suspicione aliquod ipsis probrum aspergeret. Erat enim in ipso ætatis flore gravis admodum et modesta : quæ res, etiamsi natura adjumentum desit, admirabili venustate corpus exornare solent. Re vera enim, non ut quibusdam videtur, qualia sunt corpora, tales etiam sunt VALESII ANNOTATIONES. tiano desunt quæ prorsus superflua sunt, aut certe alterum illorum, prius videlicet. Porro hæc epistola Juliani ad Aetium exstat hodie inter epistolas_ejusdem Juliani, hoc titulo Certe Philostorgius in lib. vit, cap. 6, diserte testatur Aelium a Leontio, Serra, Heliodo- ro, aliisque episcopis in unum collectis, episcopum esse ordinatum. Scribendum puto, & Vult - atque gravitatem, puellis decorem ac venustatem addere. Quæ sequitur autem sententia, non tales esse animos qualia sunt corpora, sed ex animi institutis ac moribus formam corporum exprimi, neo quidem judicio puerilis est, nec gravitati scriptoris Ecclesiastica Historia convenit. Miror tamen eam adeo placuisse Nicephoro, ut illam Historiæ suæ inseruerit. Emendationem nostram confirmat Nicephorus, ut videre est in cap. lib. x. VARIORUM. Cæteris * Brevis est Juliani ad Aelium epi- stola, et sic se habet : omnibus qui a Constantio vita_defuncto ejecti patria fuerant, propter amentiam Galilæorum, exsilium condonari. Te autem non solum ea pana libero, verum etiam memor pristina consuetudinis atque amicitiæ nostræ, hortor ut ad nos venias. Uteris autem vehiculo publico usque ad nostram cohortem, et uno parhippo. Epist. 51. (75) Εὐμενῶς εὖ μάλα γράψας. In codice Fuke- D enim dicere Sozomenus florem ætatis, ac modestian (76) "Η μὴ δὲ τῆς φύσεως· συλλαμβανούσης.

μείζονα τῆς βασιλικῆς αὐλῆς, θανάτῳ ἐζημίωσε. Καὶ ἰδίᾳ γὰρ αὐτῷ λύπη τις ἦν πρὸς τοῦτον, καθότι Γάλ λον τὸν ἀδελφὸν τῇ αὐτοῦ ἐπιβουλῇ ἀνηρῆσθαι ὑπὸ ώπτευεν, Αέτιον δὲ = τὸν ἀρχηγὸν τῆς Εὐνομίου αιρέ- σεως, ὑπὸ Κωνσταντίου ὑπερορίαν φυγὴν καταδικα σθέντα, καὶ ἄλλως ὕποπτον διὰ τὴν πρὸς Γάλλον ὁμιλίαν, εὐμενῶς εὖ μάλα γράψας (75) προσεκαλέ- σατο πρὸς αὐτὸν, δημόσια υποζύγια δεδωκώς· ἐκ τοιαύτης δὲ αἰτίας, καὶ Ἐλεύσιον τὸν Κυζίκου ἐπίσ σκοπον ὑπὸ βαρυτάτῳ ἐπιτιμίῳ προσέταξε τότε, ταῖς αὐτοῦ δαπάναις ἐν δύο μόνοις μησὶν ἀνοικοδομῆσαι τὴν Ναυατιανῶν ἐκκλησίαν, ἣν ἐπὶ Κωνσταντίου καθεῖλεν. Καὶ ἄλλα δὲ πολλὰ ἂν εὕροι τις, ἃ διὰ μίσος τοῦ πρὸ αὐτοῦ ἡγεμονεύσαντος, τὰ μὲν αὐτὸς ἐποίησε· τὰ δὲ ἄλλων ποιούντων, ἠνέσχετο. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Οτι καὶ ᾿Αθανάσιος τότε ἐπὶ χρόνοις ἑπτὰ παρά παρθένῳ σώφρονι καὶ ὡραίᾳ κρυπτόμενος, ἀνεφάνη, καὶ τῆς Ἀλεξάνδρου ἐπέβη. Ἐν δὲ τῷ τότε, καὶ ᾿Αθανάσιος τὸν πρὸ τούτου χρόνον λανθάνων ὅπη διέτριβεν, ἀγγελθείσης τῆς Κωνσταντίου τελευτῆς, ἀνεφάνη νύκτωρ ἐν τῇ ᾿Αλε ξανδρέων ἐκκλησίᾳ. "Ην δὲ τοῦτο εἰκότως παράδοξον, ἐξαπίνης ὧδε παρὰ τὴν προσδοκίαν συμβάν. Ηνίκα γὰρ ἐξ ἐπιβουλῆς τῶν Γεωργίου ἐπιτηδείων, προσ- τάξαντος τοῦ βασιλέως σπουδάσας αὐτὸν συλλαβέ σθαι ὁ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ταγμάτων ἡγεμὼν ἀπέτυχεν, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν είρηται, διαφυγών μέχρι τῆς παρούσης ἡγεμονίας, παρά τινα παρθένον ἱερὰν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἐκρύπτετο. Ην ἐπὶ τοσούτῳ κάλλει τὰς τότε γυναῖκας ὑπερβάλλεσθαι παρειλήφαμεν, ὡς θαῦμα μὲν αὐτὴν εἶναι τοῖς ὁρῶσι· φευκτέαν δὲ τοῖς ἐπιείκειαν καὶ σωφροσύνην ἐπαγγελλομένοις, ἵνα μή τινα ψόγον ἐξ ὑπονοίας αὐτοῖς προστρίψηται. "Ην γὰρ καὶ ἐν ἀκμῇ τῆς ώρας, σεμνή τε καὶ σώφρων εἰς ἄγαν. Η μὴ δὲ τῆς φύσεως συλλαμβανούσης (76), διακοσμεῖν εἴωθε τὸ σῶμα εἰς εὐπρέπειαν κάλλους. Η γὰρ ἀληθὲς εἰπεῖν, οὐχ ὡς τισι δοκεῖ, ὁποῖα τὰ σώματα, τοιαύτην εἶναι τὴν ψυχήν. 'Αλλ' ἐν τοῖς τῆς • εὖ μάλα, Αετίῳ ἐπι- σκόπῳ. μηδὲ τῆς φύσεως συλλ. Αέτιον δέ. Λοιποῖς μὲν ἅπασι HISTORIA ECCLESIASTICA. – LIB. V. A cum ipso sentientes, foveret: eos vero gui illo regnante propter Christum male multati fuis- sent, miseratione prosequeretur. Quin et eunu- chos, eo quod illi clari fuissent, palatio ejecit 1. Eusebium vero præpositum palatii morte multa- vit. Nam et privatim illi erat infensus, eo quod Gallum fratrem ejus consilio interfectum esse su- spicabatur. Sed et Aetium auctorem sectæ Euno- mianorum, qui a Constantio ob id relegatus fuerat, et alioqui ob amicitiam cum Gallo suspectus eidem exstiterat, scriptis ad eum litteris plenis humani- tatis, dataque copia publici cursus, ad se evoca- vit. Simili ex causa, Eleusio Cyzicenorum episcopo sub gravissima multa injunxit ut intra spatium duorum duntaxat mensium ecclesiain Novatiano- suis sumptibus instauraret. Multa quoque alia rum, quam Constantii temporibus destruxerat, reperire licet, quæ in odium decessoris sui partim ipse gessit, partim alios gerere permisit. Socr., lib. ur, c. 1. s Id., ibid., c. 2. B C CAP. VI. Quomodo Athanasius, cum per septem annos apud vir- ginem quamdam pudicam ac venustam delituisset, tandem apparuit, et Alexandriam reversus est. Eodem tempore Athanasius, cum antea nescio ubi delituisset, nuntiato Constantii interitu, in Alexandrina Ecclesia noctu comparuit. Quod qui- dem merito admirationi fuit, cum repente præter omnium exspectationem contigisset. Nam cum ex insidiis amicorum Georgii, jubente Constan- tio, dux Ægypti eum comprehendere conatus fru- stra fuisset, sicuti supra retulimus : fuga elapsus Athanasius, ad hoc usque tempus Alexandria de- lituit apud quamdam virginem consecratam. Quair quidem formæ venustate reliquas mulieres adeo superasse accepimus, ut spectantibus quidem in- star esset miraculi: viris autem modestiam et castitatein profitentibus, fugienda esse videretur, ne ex sinistra suspicione aliquod ipsis probrum aspergeret. Erat enim in ipso ætatis flore gravis admodum et modesta : quæ res, etiamsi natura adjumentum desit, admirabili venustate corpus exornare solent. Re vera enim, non ut quibusdam videtur, qualia sunt corpora, tales etiam sunt VALESII ANNOTATIONES. tiano desunt quæ prorsus superflua sunt, aut certe alterum illorum, prius videlicet. Porro hæc epistola Juliani ad Aetium exstat hodie inter epistolas_ejusdem Juliani, hoc titulo Certe Philostorgius in lib. vit, cap. 6, diserte testatur Aelium a Leontio, Serra, Heliodo- ro, aliisque episcopis in unum collectis, episcopum esse ordinatum. Scribendum puto, & Vult - atque gravitatem, puellis decorem ac venustatem addere. Quæ sequitur autem sententia, non tales esse animos qualia sunt corpora, sed ex animi institutis ac moribus formam corporum exprimi, neo quidem judicio puerilis est, nec gravitati scriptoris Ecclesiastica Historia convenit. Miror tamen eam adeo placuisse Nicephoro, ut illam Historiæ suæ inseruerit. Emendationem nostram confirmat Nicephorus, ut videre est in cap. lib. x. VARIORUM. Cæteris * Brevis est Juliani ad Aelium epi- stola, et sic se habet : omnibus qui a Constantio vita_defuncto ejecti patria fuerant, propter amentiam Galilæorum, exsilium condonari. Te autem non solum ea pana libero, verum etiam memor pristina consuetudinis atque amicitiæ nostræ, hortor ut ad nos venias. Uteris autem vehiculo publico usque ad nostram cohortem, et uno parhippo. Epist. 51. (75) Εὐμενῶς εὖ μάλα γράψας. In codice Fuke- D enim dicere Sozomenus florem ætatis, ac modestian (76) "Η μὴ δὲ τῆς φύσεως· συλλαμβανούσης.

ἦθος· καὶ τὸν αὐτὸν ὅπως ἂν τύχῃ ἐπιτηδεύων, τοιοῦτον καὶ διαφαίνεσθαι, καθ᾿ ὃν ἂν ἐπιτηδεύει καιρόν· καὶ τούτῳ μὲν τῷ λόγῳ εἴ τις ἀκριβῶς ἐξ- ετάσειεν, οὐδεὶς οἶμαι ἀντερεῖ. ᾿Αθανάσιον δὲ λόγος, κατὰ θείαν ὄψιν ώδι ὑποθεμένην αὐτῷ σωθήσεσθαι, πρὸς ταύτην τὴν παρθένον καταφυγείν. Καί μα δοκεῖ πρὸς τὴν ἀπόβασιν ὁρῶντι, οὐκ ἀθεεὶ ταῦτα οἰκονομηθῆναι· ἀλλ' ὥστε καὶ τοὺς ᾿Αθανασίου ἐπι- τηδείους μὴ ἔχειν πράγματα, εἴ τις αὐτοὺς πολυ πραγμονεῖν περὶ αὐτοῦ ἐπιχειρήσειεν, ἢ ὀμνύναι ἐβιάσατο· καὶ αὐτὸν διαλαθεῖν παρὰ ταύτῃ κρυπτό μενον, ἢ τῷ μὲν κάλλει, οὐ συνεχώρει ὑπονοεῖσθαι ἐνθάδε διάγειν τὸν ἱερέα. Δι' ἀνδρείαν δὲ αὐτὸν ὑπο εδέξατο, καὶ διὰ φρόνησιν ἀπέσωσεν· ἐπὶ τοσοῦτον ψυχῆς ἐπιτηδεύμασιν ἀπεικονίζεσθαι τὸ τοῦ σώματος Β πιστοτάτη φύλαξ καὶ διάκονος σπουδαία γενομένη, ὡς πόδας αὐτοῦ νίπτειν, καὶ τὰ περὶ τροφὴν καὶ τ' ἄλλα πάντα, καὶ ὅτα φύσις ὑπομένειν βιάζεται ἐν ταῖς κατεπειγούσαις χρείαις, μόνην αὐτὴν διακονεῖ- σθαι· προσέτι δὲ καὶ βίβλους ὧν ἐδεῖτο, παρ' ἄλλων κομίζειν. Καὶ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ (77) τούτων γενο- μένων, μηδένα τῶν κατοικούντων τὴν ᾿Αλεξανδρέων πόλιν μαθεῖν. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τῆς ἀναιρέσεως καὶ τοῦ θριάμβου Γεωργίου τοῦ Ἀλεξανδρείας, διὰ τὰ ἐν τῷ Μιθρίῳ συμ- βάντα· καὶ οἷα έγραψεν Ἰουλιανὸς περὶ τῆς τοιαύτης υποθέσεως. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αθανάσιος ὧδε διασωθείς, καὶ ἀπροσ δοκήτως ἐν τῇ Ἐκκλησία φανείς, οὐδ' ὅθεν προῆλθεν έγινώσκετο· περιχαρὴς δὲ γενόμενος ὁ τῶν ᾿Αλεξαν δρέων λαὸς, τὰς ἐκκλησίας αὐτῷ παρέδωκεν. Ἐκβληθέντες δὲ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες, ἐν ἰδιωτῶν οἰκίαις καθ᾿ ἑαυτοὺς ἐκκλησίαζον, Λούκιον ἀντὶ Γεωργίου, τῆς αὐτῶν αἱρέσεως ἐπίσκοπον προβαλ λόμενοι. Γεώργιος δὲ ἔτυχεν ἤδη ἀναιρεθείς· ἅμα γὰρ δημοσίᾳ δῆλον ἐποίησαν οἱ ἄρχοντες τετελευτη κέναι Κωνστάντιον, αὐτοκράτορα δὲ Ἰουλιανὸν εἶναι ἐστασίασε τὸ Ἑλληνικὸν πλῆθος τῶν ᾿Αλεξανδρέων. Κεκραγότες τε καὶ λοιδορούμενοι ὥρμησαν ἐπ' αὐτὸν, ὡς παραχρῆμα ἀναιρήσοντες· ἀνακοπέντες δὲ τῆς παραυτίκα ὁρμῆς, τότε μὲν αὐτὸν ἐν δεσμοῖς εἶχον. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ καταδραμόντες έωθεν εἰς τὸ SOZOMENI animi. Sed ex animi institutis forma corporis A exprimitur : et unusquisque cujusmodi studiis de- ditus est, hujusmodi etiam apparet eo tempore quo in studiis illis versatur. Et huic quidem sententia, si quis exacte rem expenderit, nemo, ut opinor, contradicet. Cæterum aiunt Athanasium impulsum divina visione, quæ ipsum hac ratione servatum iri monuerat, ad eam virginem confugisse. Ac mihi quidem in rei totius exitum intuenti, hæc non absque Dei nutu videntur esse disposita: sed ut propinqui Athanasii nullam sustinerent mole- stiam, si quis eos scrutari, et curiose de illo in- quirere voluisset, aut jurare etiam compulisset : et ut ipse occultus latitaret apud eam virginem, quæ ob formæ quidem venustatem non sinebat ut quis sacerdotem illic degere suspicaretur; præ animi autem fortitudine eum excepit, et prudentia sua servavit. Usque adeo fida custos, et sedula ejus ministra, ut et pedes ei lavaret, et res ad victum necessarias, ac reliqua omnia, quæcunque natura necessitas exigit, ubi opus esset, sola per se ministraret: libros præterea quibus ille indige- bat, ab aliis commodatos afferret: et longissimi temporis spatio quo hæc gerebantur, nemo tamen ex Alexandrinis civibus rem cognosceret. CAP. VII. De cæde et tractione Georgii Alexandrini episcopi ob ea quæ in templo Mithra acciderant ; et quid ea de re scripserii Julianus. Et Athanasius quidem hoc modo servatus, ac C præter omnium exspectationem in Ecclesia conspe- ctus, undenam prodiisset ignorabatur. Populus autem Alexandrinus ingenti gaudio exsultans, ec- clesias ei tradidit. Ariani igitur ecclesiis pulsi, in privatis ædibus conventus suos separatim egerunt, cum Lucium quemdam, Georgii loco, episcopum secta sua constituissent. Jam enim Georgius inter- emptus fuerat. Nam simul atque magistratus pa- lam fecissent, Constantium quidem mortuum, Ju- lianum vero ad imperium evectum esse, Alexan- drinorum gentilium vulgus seditionem commovit. Clamantesque universi, et conviciis cum incessen- tes, impetum in eum fecerunt, velut jamjam in- terfecturi. Verum impetu statim represso, tum VALESII ANNOTATIONES. pitis titulum composuit, sive Nicephorus Callistus, sive quis alius, Athanasium septem annis apud sacram virginem latitasse scribit. Sed si rem ad exactos calculos revocare voluerimus, sex tantum x', eosque non integros annos eum latuisse reperie- mus ab octavo scilicet consulatu Constantii, ad consulatum Tauri et Florentii, que anno mortuus sacram virginem tandiu latuisse vix credibile est. Assentier potius Gregorio Nazianzeno, qui in ora- tione 21_ait Athanasium, post ingressum et ordina- tionem Georgii, recepisse se in Ægypti monasteria, ibique latuisse usque ad principatum Juliani. So- zomeni tamen narrationem confirmat Palladius in Lausiaca, cap. 135. VARIORUM. ** Athanasius Alexandriam circa mensem Augu- stum anni adventavit : ideoque verum est cum per septem annos delituisse. Illi tamen anni utrimque incompleti numerandi sunt, ab anno 356, ad annum 362. Qui loquendi modus, ut saepe alibi, decepit Valesium. Antiquos incompletos plc- rumque pro integris numerare, mille exemplis liquet. Præterea, est hic octavus persecutionis Athanasianæ annus, quæ cœpta est ante finem Maii anni 355, a concilio nempe Mediolanensi. (Aut. Pagi, ad ann. 362, n. 14.) (17) Καὶ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ. Quicunque huius ca- D est Constantius. Caeterum Athanasium apud istam

ἦθος· καὶ τὸν αὐτὸν ὅπως ἂν τύχῃ ἐπιτηδεύων, τοιοῦτον καὶ διαφαίνεσθαι, καθ᾿ ὃν ἂν ἐπιτηδεύει καιρόν· καὶ τούτῳ μὲν τῷ λόγῳ εἴ τις ἀκριβῶς ἐξ- ετάσειεν, οὐδεὶς οἶμαι ἀντερεῖ. ᾿Αθανάσιον δὲ λόγος, κατὰ θείαν ὄψιν ώδι ὑποθεμένην αὐτῷ σωθήσεσθαι, πρὸς ταύτην τὴν παρθένον καταφυγείν. Καί μα δοκεῖ πρὸς τὴν ἀπόβασιν ὁρῶντι, οὐκ ἀθεεὶ ταῦτα οἰκονομηθῆναι· ἀλλ' ὥστε καὶ τοὺς ᾿Αθανασίου ἐπι- τηδείους μὴ ἔχειν πράγματα, εἴ τις αὐτοὺς πολυ πραγμονεῖν περὶ αὐτοῦ ἐπιχειρήσειεν, ἢ ὀμνύναι ἐβιάσατο· καὶ αὐτὸν διαλαθεῖν παρὰ ταύτῃ κρυπτό μενον, ἢ τῷ μὲν κάλλει, οὐ συνεχώρει ὑπονοεῖσθαι ἐνθάδε διάγειν τὸν ἱερέα. Δι' ἀνδρείαν δὲ αὐτὸν ὑπο εδέξατο, καὶ διὰ φρόνησιν ἀπέσωσεν· ἐπὶ τοσοῦτον ψυχῆς ἐπιτηδεύμασιν ἀπεικονίζεσθαι τὸ τοῦ σώματος Β πιστοτάτη φύλαξ καὶ διάκονος σπουδαία γενομένη, ὡς πόδας αὐτοῦ νίπτειν, καὶ τὰ περὶ τροφὴν καὶ τ' ἄλλα πάντα, καὶ ὅτα φύσις ὑπομένειν βιάζεται ἐν ταῖς κατεπειγούσαις χρείαις, μόνην αὐτὴν διακονεῖ- σθαι· προσέτι δὲ καὶ βίβλους ὧν ἐδεῖτο, παρ' ἄλλων κομίζειν. Καὶ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ (77) τούτων γενο- μένων, μηδένα τῶν κατοικούντων τὴν ᾿Αλεξανδρέων πόλιν μαθεῖν. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τῆς ἀναιρέσεως καὶ τοῦ θριάμβου Γεωργίου τοῦ Ἀλεξανδρείας, διὰ τὰ ἐν τῷ Μιθρίῳ συμ- βάντα· καὶ οἷα έγραψεν Ἰουλιανὸς περὶ τῆς τοιαύτης υποθέσεως. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αθανάσιος ὧδε διασωθείς, καὶ ἀπροσ δοκήτως ἐν τῇ Ἐκκλησία φανείς, οὐδ' ὅθεν προῆλθεν έγινώσκετο· περιχαρὴς δὲ γενόμενος ὁ τῶν ᾿Αλεξαν δρέων λαὸς, τὰς ἐκκλησίας αὐτῷ παρέδωκεν. Ἐκβληθέντες δὲ οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες, ἐν ἰδιωτῶν οἰκίαις καθ᾿ ἑαυτοὺς ἐκκλησίαζον, Λούκιον ἀντὶ Γεωργίου, τῆς αὐτῶν αἱρέσεως ἐπίσκοπον προβαλ λόμενοι. Γεώργιος δὲ ἔτυχεν ἤδη ἀναιρεθείς· ἅμα γὰρ δημοσίᾳ δῆλον ἐποίησαν οἱ ἄρχοντες τετελευτη κέναι Κωνστάντιον, αὐτοκράτορα δὲ Ἰουλιανὸν εἶναι ἐστασίασε τὸ Ἑλληνικὸν πλῆθος τῶν ᾿Αλεξανδρέων. Κεκραγότες τε καὶ λοιδορούμενοι ὥρμησαν ἐπ' αὐτὸν, ὡς παραχρῆμα ἀναιρήσοντες· ἀνακοπέντες δὲ τῆς παραυτίκα ὁρμῆς, τότε μὲν αὐτὸν ἐν δεσμοῖς εἶχον. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ καταδραμόντες έωθεν εἰς τὸ SOZOMENI animi. Sed ex animi institutis forma corporis A exprimitur : et unusquisque cujusmodi studiis de- ditus est, hujusmodi etiam apparet eo tempore quo in studiis illis versatur. Et huic quidem sententia, si quis exacte rem expenderit, nemo, ut opinor, contradicet. Cæterum aiunt Athanasium impulsum divina visione, quæ ipsum hac ratione servatum iri monuerat, ad eam virginem confugisse. Ac mihi quidem in rei totius exitum intuenti, hæc non absque Dei nutu videntur esse disposita: sed ut propinqui Athanasii nullam sustinerent mole- stiam, si quis eos scrutari, et curiose de illo in- quirere voluisset, aut jurare etiam compulisset : et ut ipse occultus latitaret apud eam virginem, quæ ob formæ quidem venustatem non sinebat ut quis sacerdotem illic degere suspicaretur; præ animi autem fortitudine eum excepit, et prudentia sua servavit. Usque adeo fida custos, et sedula ejus ministra, ut et pedes ei lavaret, et res ad victum necessarias, ac reliqua omnia, quæcunque natura necessitas exigit, ubi opus esset, sola per se ministraret: libros præterea quibus ille indige- bat, ab aliis commodatos afferret: et longissimi temporis spatio quo hæc gerebantur, nemo tamen ex Alexandrinis civibus rem cognosceret. CAP. VII. De cæde et tractione Georgii Alexandrini episcopi ob ea quæ in templo Mithra acciderant ; et quid ea de re scripserii Julianus. Et Athanasius quidem hoc modo servatus, ac C præter omnium exspectationem in Ecclesia conspe- ctus, undenam prodiisset ignorabatur. Populus autem Alexandrinus ingenti gaudio exsultans, ec- clesias ei tradidit. Ariani igitur ecclesiis pulsi, in privatis ædibus conventus suos separatim egerunt, cum Lucium quemdam, Georgii loco, episcopum secta sua constituissent. Jam enim Georgius inter- emptus fuerat. Nam simul atque magistratus pa- lam fecissent, Constantium quidem mortuum, Ju- lianum vero ad imperium evectum esse, Alexan- drinorum gentilium vulgus seditionem commovit. Clamantesque universi, et conviciis cum incessen- tes, impetum in eum fecerunt, velut jamjam in- terfecturi. Verum impetu statim represso, tum VALESII ANNOTATIONES. pitis titulum composuit, sive Nicephorus Callistus, sive quis alius, Athanasium septem annis apud sacram virginem latitasse scribit. Sed si rem ad exactos calculos revocare voluerimus, sex tantum x', eosque non integros annos eum latuisse reperie- mus ab octavo scilicet consulatu Constantii, ad consulatum Tauri et Florentii, que anno mortuus sacram virginem tandiu latuisse vix credibile est. Assentier potius Gregorio Nazianzeno, qui in ora- tione 21_ait Athanasium, post ingressum et ordina- tionem Georgii, recepisse se in Ægypti monasteria, ibique latuisse usque ad principatum Juliani. So- zomeni tamen narrationem confirmat Palladius in Lausiaca, cap. 135. VARIORUM. ** Athanasius Alexandriam circa mensem Augu- stum anni adventavit : ideoque verum est cum per septem annos delituisse. Illi tamen anni utrimque incompleti numerandi sunt, ab anno 356, ad annum 362. Qui loquendi modus, ut saepe alibi, decepit Valesium. Antiquos incompletos plc- rumque pro integris numerare, mille exemplis liquet. Præterea, est hic octavus persecutionis Athanasianæ annus, quæ cœpta est ante finem Maii anni 355, a concilio nempe Mediolanensi. (Aut. Pagi, ad ann. 362, n. 14.) (17) Καὶ ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ. Quicunque huius ca- D est Constantius. Caeterum Athanasium apud istam

Β δεσμωτήριον, ἀναιροῦσιν αὐτόν· καὶ καμήλῳ ἐπι- Α θέντες, διημερεύσαντές τε ἐν ταῖς κατ' αὐτοῦ ὕβρεσι, περὶ δείλην ὀψίαν πυρὶ παρέδωκαν. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, τάδε λέγουσι παθεῖν τὸν Γεώργιον πρὸς τῶν τοῦ ᾿Αθανασίου σπουδαστῶν. Ἐγὼ δὲ τῶν Ἑλληνιστῶν ἡγοῦμαι μᾶλλον εἶναι τὸ δράμα · λογιζόμενος ὡς μείζους οὗτοι καὶ πλείους ἀφορμὰς μίσους πρὸς αὐτὸν εἶχον, καὶ μάλιστα τὴν περὶ τὰ ξόανα καὶ τοὺς ναοὺς ὕβριν, καὶ τὴν τῶν θυσιῶν (78) καὶ πατρίων κώλυσιν. Ἐπέτεινε δὲ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀπέχθειαν, καὶ ἡ ἐν τοῖς βασιλείοις δύο ναμις· καὶ οἷα φιλεῖ δῆμος πρὸς τοὺς ἐν δυνάμει πάσχειν, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγοῦντο. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ τοιόνδε τότε συνέβη περὶ τὸ καλούμενον παρ' αὐτοῖς Μίθριον· τοῦτον γὰρ τὸν τόπον ἔρημον πάλαι γενό- μενον, ἐδωρήσατο Κωνστάντιος τῇ ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ. Γεωργίου δὲ εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οἴκου (79) ἀνακαθαίροντος, ἄδυτον ἀνεφάνη· ἐν ᾧ ξύπνα μὲν ἴσως καὶ ὄργανά τινα εὑρέθη τῶν ἐνθάδε τότε μυούντων ή τελουμένων, & τοῖς ὁρῶσι γέλοιά τε καὶ ξένα ἐδόκει. Δημοσίᾳ δὲ ταῦτα προθέντες οἱ Χριστιανοὶ, ἐπόμπευον ἐπιτωθάζοντες τοῖς Ελληνι σταῖς. Οἱ δὲ, πλῆθος εἰς ταυτὸ συλλεγέντες, ἐπῆλθον τοῖς Χριστιανοῖς· οἱ μὲν ξίφεσιν ἢ λίθοις· οἱ δὲ ἑτέρῳ τῳ ὡς ἔτυχεν ὁπλισάμενοι· καὶ πολλοὺς ἀνελόντες, τοὺς δὲ καὶ σταυρώσαντες ἐφ' ὕβρει τῆς θρησκείας, τραυματίας τοὺς πλείστους κατέστησαν. Ἐκ δὲ τούτου, Χριστιανοὶ μὲν τὸ ἀρχθὲν ἔργον, ἀτελὲς ἐγκατέλιπον· οἱ δὲ Ἑλληνισταί, ἐπιλαβούσης τῆς Ἰουλιανοῦ βασιλείας, τὸν Γεώργιον ἀνεῖλον. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ βασιλεὺς αὐτὸς τοῦθ᾽ οὕτως ἔχειν. Οπερ οὐκ ἂν ὡμολόγησεν, εἰ μὴ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἐβιάσθη· ἤθελε γὰρ, οἶμαι, Χριστιανούς οιουσδή- ποτε (80), ή Ελληνας εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας. Αλλ' ὅμως οὐκ ἀπεκρύψατο· φαίνεται γοῦν ἐν τῇ περὶ τούτου πρὸς Ἀλεξανδρέας Επιστολῇ δόξας χα- λεπαίνειν. Μέχρι δὲ γραμμάτων μόνον ἐμέμψατο, καὶ τὴν τιμωρίαν συνεχώρησεν· αἰδοῖ, φησί, τῇ πρὸς Σάραπιν τὸν αὐτῶν πολιοῦχον, καὶ ᾿Αλέξανδρον τὸν οἰκιστὴν, καὶ Ἰουλιανὸν τὸν αὐτοῦ θεῖον, ὃς πρὸ τούτου Αἰγύπτου καὶ τῆς ᾿Αλεξανδρείας αὐτῆς ἦρξεν· ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα Ελληνισμῷ χαίρων, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς ὑπερφυῶς μισῶν, ὡς τό γε κατ' αὐτὸν, ὑπεναντίον τῆς τοῦ κρατοῦντος γνώμης, καὶ μέχρις αἵματος κακῶς παθεῖν τοὺς Χριστιανούς. ' θυσιῶν οὐσιῶν Κωλύοντι ἐκείνων τὰ πάτρια, κατασπῶντί τε τοὺς ἐκείνων νεώς, καὶ τὰς οὐσίας δημεύοντι. ἐπι- σκευήν επισκοπήν, Καὶ γὰρ ἡρεῖτο Χριστιανοὺς εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας, ήπερ οἵους δήποτε. Χριστια- νοὺς ἢ στους δή ποτε, HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. V. vero, prima luce ad carcerem decurrentes, eum trucidant; et camelo impositum, cum per totum diem contumeliis affecissent, tandem sub vespe- rum incendio consumpserunt. Nec ignoro Arianos quidem affirmare Georgium ista passum esse ab Athanasii fautoribus. Ego vero hoc facinus gen- tilium fuisse potius existimo; considerans videli- cet eos plures et graviores odii causas in illum habuisse, præcipue ob contumelias templis ac si- mulacris illatas, et ob sacrificia ac patrios ritus prohibitos. Sed et auctoritas qua pollebat in in- peratoris palatio, odium civium in illum auxerat : atque, ut solet vulgus animo affectum esse erga po- tentiores, eum intolerabilem sibi existimabant. quidem eum in vincula conjecerunt. Paulo post Socr., lib. uus, c. 2. s Ibid., c. 3. C Acciderat præterea quidpiam in loco quem Alexan- drini Mithrium vocant '. Hunc enim locum, cum jam pridem desertus esset, Alexandrinorum Ec- clesiæ Constantius donaverat. Sed cum Georgius ad exstruendam illic ecclesiam eum repurgaret, ady- tum quoddam apparuit: in quo simulacra nescio quæ, et instrumenta reperta sunt, eorum qui tunc temporis sacra tradebant et accipiebant. Ea vero ridicula admodum ac peregrina spectantibus sunt visa. Quæ Christiani publice proponentes, tradu- cere cœperunt, irridendo paganos. At illi numero quamplurimi, in unum congregati, in Christianos irruunt ; pars gladiis et lapidibus : pars obvio quo- que telo armati. Multisque interfectis, quibusdam etiam ad religionis nostrae contumeliam cruci sufi- xis, plurimos vulneratos reliquerunt. Hanc ob cau- sam Christiani quidem opus quod inchoaverant, imperfectum dimisere: gentiles vero, Ju- liano imperium ineunte, Georgium trucidarunt. Idque ita se habere ipse imperator testatur. Qui profecto nunquam id confessus esset, nisi veritas ipsa eum adegisset. Maluisset enim, ut opinor, Christianos aut quoscunque alios, Georgii interfe ctores esse, quam paganos. Sed tamen veritatem rei non celavit '. Et in epistola quidem quam ad Alexandrinos ea de re scripsit, visus est graviter succensere. Verum litteris duntaxat eos objurga- vit. Panam vero remisit, in gratiam, ut ipse ait, Serapidis prasidis eorum urbis, et Alexandri con- D ditoris, et Juliani avunculi sui, qui antea præfo- VALESII ANNOTATIONES. sono et Savilio, qui emendarunt, licet re- clamantibus libris. Certe orationis series aliter scribi non patitur. Nicephorus tamen legit, et bonorum publicationem a Sozomeno intelligi existimavit. Sic enim hunc Sozomeni locum expres- sit : Verum læc Nicephori conjectura. prorsus absurda esse mihi vi- detur. emendationem Christophorsoni et Savilii, qui legunt pro atque ita legisse vide tur Nicephorus. ter scribendum putavit Nicephorus. Sic enim habet in cap. lib. x: Langus tamen, interpres Nicephori, scripturam codicum nostrorum sequi maluit. Sic enim vertit : Christia- nos certe, qualescunque illos tandem, Georgiana cadis, quam Græcos, auctores fuisse maluiset. Ubi vox illa, qualescunque, designat tam hæreticos quam orthodoxos. Posset etiam hic locus aliter cmendari, inserta particula hoc modo : etc., id est, Christianos aut qualescunque alios, Judæos scilicet aut Mani- chaos. (78) Καὶ τὴν τῶν οὐσιῶν. Assentior Christophor- (79) Εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οίκου. Amplector (80) Χριστιανούς οιουσδήποτε. Hunc locum ali-

Β δεσμωτήριον, ἀναιροῦσιν αὐτόν· καὶ καμήλῳ ἐπι- Α θέντες, διημερεύσαντές τε ἐν ταῖς κατ' αὐτοῦ ὕβρεσι, περὶ δείλην ὀψίαν πυρὶ παρέδωκαν. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, τάδε λέγουσι παθεῖν τὸν Γεώργιον πρὸς τῶν τοῦ ᾿Αθανασίου σπουδαστῶν. Ἐγὼ δὲ τῶν Ἑλληνιστῶν ἡγοῦμαι μᾶλλον εἶναι τὸ δράμα · λογιζόμενος ὡς μείζους οὗτοι καὶ πλείους ἀφορμὰς μίσους πρὸς αὐτὸν εἶχον, καὶ μάλιστα τὴν περὶ τὰ ξόανα καὶ τοὺς ναοὺς ὕβριν, καὶ τὴν τῶν θυσιῶν (78) καὶ πατρίων κώλυσιν. Ἐπέτεινε δὲ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀπέχθειαν, καὶ ἡ ἐν τοῖς βασιλείοις δύο ναμις· καὶ οἷα φιλεῖ δῆμος πρὸς τοὺς ἐν δυνάμει πάσχειν, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγοῦντο. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ τοιόνδε τότε συνέβη περὶ τὸ καλούμενον παρ' αὐτοῖς Μίθριον· τοῦτον γὰρ τὸν τόπον ἔρημον πάλαι γενό- μενον, ἐδωρήσατο Κωνστάντιος τῇ ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ. Γεωργίου δὲ εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οἴκου (79) ἀνακαθαίροντος, ἄδυτον ἀνεφάνη· ἐν ᾧ ξύπνα μὲν ἴσως καὶ ὄργανά τινα εὑρέθη τῶν ἐνθάδε τότε μυούντων ή τελουμένων, & τοῖς ὁρῶσι γέλοιά τε καὶ ξένα ἐδόκει. Δημοσίᾳ δὲ ταῦτα προθέντες οἱ Χριστιανοὶ, ἐπόμπευον ἐπιτωθάζοντες τοῖς Ελληνι σταῖς. Οἱ δὲ, πλῆθος εἰς ταυτὸ συλλεγέντες, ἐπῆλθον τοῖς Χριστιανοῖς· οἱ μὲν ξίφεσιν ἢ λίθοις· οἱ δὲ ἑτέρῳ τῳ ὡς ἔτυχεν ὁπλισάμενοι· καὶ πολλοὺς ἀνελόντες, τοὺς δὲ καὶ σταυρώσαντες ἐφ' ὕβρει τῆς θρησκείας, τραυματίας τοὺς πλείστους κατέστησαν. Ἐκ δὲ τούτου, Χριστιανοὶ μὲν τὸ ἀρχθὲν ἔργον, ἀτελὲς ἐγκατέλιπον· οἱ δὲ Ἑλληνισταί, ἐπιλαβούσης τῆς Ἰουλιανοῦ βασιλείας, τὸν Γεώργιον ἀνεῖλον. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ βασιλεὺς αὐτὸς τοῦθ᾽ οὕτως ἔχειν. Οπερ οὐκ ἂν ὡμολόγησεν, εἰ μὴ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἐβιάσθη· ἤθελε γὰρ, οἶμαι, Χριστιανούς οιουσδή- ποτε (80), ή Ελληνας εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας. Αλλ' ὅμως οὐκ ἀπεκρύψατο· φαίνεται γοῦν ἐν τῇ περὶ τούτου πρὸς Ἀλεξανδρέας Επιστολῇ δόξας χα- λεπαίνειν. Μέχρι δὲ γραμμάτων μόνον ἐμέμψατο, καὶ τὴν τιμωρίαν συνεχώρησεν· αἰδοῖ, φησί, τῇ πρὸς Σάραπιν τὸν αὐτῶν πολιοῦχον, καὶ ᾿Αλέξανδρον τὸν οἰκιστὴν, καὶ Ἰουλιανὸν τὸν αὐτοῦ θεῖον, ὃς πρὸ τούτου Αἰγύπτου καὶ τῆς ᾿Αλεξανδρείας αὐτῆς ἦρξεν· ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα Ελληνισμῷ χαίρων, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς ὑπερφυῶς μισῶν, ὡς τό γε κατ' αὐτὸν, ὑπεναντίον τῆς τοῦ κρατοῦντος γνώμης, καὶ μέχρις αἵματος κακῶς παθεῖν τοὺς Χριστιανούς. ' θυσιῶν οὐσιῶν Κωλύοντι ἐκείνων τὰ πάτρια, κατασπῶντί τε τοὺς ἐκείνων νεώς, καὶ τὰς οὐσίας δημεύοντι. ἐπι- σκευήν επισκοπήν, Καὶ γὰρ ἡρεῖτο Χριστιανοὺς εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας, ήπερ οἵους δήποτε. Χριστια- νοὺς ἢ στους δή ποτε, HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. V. vero, prima luce ad carcerem decurrentes, eum trucidant; et camelo impositum, cum per totum diem contumeliis affecissent, tandem sub vespe- rum incendio consumpserunt. Nec ignoro Arianos quidem affirmare Georgium ista passum esse ab Athanasii fautoribus. Ego vero hoc facinus gen- tilium fuisse potius existimo; considerans videli- cet eos plures et graviores odii causas in illum habuisse, præcipue ob contumelias templis ac si- mulacris illatas, et ob sacrificia ac patrios ritus prohibitos. Sed et auctoritas qua pollebat in in- peratoris palatio, odium civium in illum auxerat : atque, ut solet vulgus animo affectum esse erga po- tentiores, eum intolerabilem sibi existimabant. quidem eum in vincula conjecerunt. Paulo post Socr., lib. uus, c. 2. s Ibid., c. 3. C Acciderat præterea quidpiam in loco quem Alexan- drini Mithrium vocant '. Hunc enim locum, cum jam pridem desertus esset, Alexandrinorum Ec- clesiæ Constantius donaverat. Sed cum Georgius ad exstruendam illic ecclesiam eum repurgaret, ady- tum quoddam apparuit: in quo simulacra nescio quæ, et instrumenta reperta sunt, eorum qui tunc temporis sacra tradebant et accipiebant. Ea vero ridicula admodum ac peregrina spectantibus sunt visa. Quæ Christiani publice proponentes, tradu- cere cœperunt, irridendo paganos. At illi numero quamplurimi, in unum congregati, in Christianos irruunt ; pars gladiis et lapidibus : pars obvio quo- que telo armati. Multisque interfectis, quibusdam etiam ad religionis nostrae contumeliam cruci sufi- xis, plurimos vulneratos reliquerunt. Hanc ob cau- sam Christiani quidem opus quod inchoaverant, imperfectum dimisere: gentiles vero, Ju- liano imperium ineunte, Georgium trucidarunt. Idque ita se habere ipse imperator testatur. Qui profecto nunquam id confessus esset, nisi veritas ipsa eum adegisset. Maluisset enim, ut opinor, Christianos aut quoscunque alios, Georgii interfe ctores esse, quam paganos. Sed tamen veritatem rei non celavit '. Et in epistola quidem quam ad Alexandrinos ea de re scripsit, visus est graviter succensere. Verum litteris duntaxat eos objurga- vit. Panam vero remisit, in gratiam, ut ipse ait, Serapidis prasidis eorum urbis, et Alexandri con- D ditoris, et Juliani avunculi sui, qui antea præfo- VALESII ANNOTATIONES. sono et Savilio, qui emendarunt, licet re- clamantibus libris. Certe orationis series aliter scribi non patitur. Nicephorus tamen legit, et bonorum publicationem a Sozomeno intelligi existimavit. Sic enim hunc Sozomeni locum expres- sit : Verum læc Nicephori conjectura. prorsus absurda esse mihi vi- detur. emendationem Christophorsoni et Savilii, qui legunt pro atque ita legisse vide tur Nicephorus. ter scribendum putavit Nicephorus. Sic enim habet in cap. lib. x: Langus tamen, interpres Nicephori, scripturam codicum nostrorum sequi maluit. Sic enim vertit : Christia- nos certe, qualescunque illos tandem, Georgiana cadis, quam Græcos, auctores fuisse maluiset. Ubi vox illa, qualescunque, designat tam hæreticos quam orthodoxos. Posset etiam hic locus aliter cmendari, inserta particula hoc modo : etc., id est, Christianos aut qualescunque alios, Judæos scilicet aut Mani- chaos. (78) Καὶ τὴν τῶν οὐσιῶν. Assentior Christophor- (79) Εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οίκου. Amplector (80) Χριστιανούς οιουσδήποτε. Hunc locum ali-

Β δεσμωτήριον, ἀναιροῦσιν αὐτόν· καὶ καμήλῳ ἐπι- Α θέντες, διημερεύσαντές τε ἐν ταῖς κατ' αὐτοῦ ὕβρεσι, περὶ δείλην ὀψίαν πυρὶ παρέδωκαν. Οὐκ ἀγνοῶ δὲ, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, τάδε λέγουσι παθεῖν τὸν Γεώργιον πρὸς τῶν τοῦ ᾿Αθανασίου σπουδαστῶν. Ἐγὼ δὲ τῶν Ἑλληνιστῶν ἡγοῦμαι μᾶλλον εἶναι τὸ δράμα · λογιζόμενος ὡς μείζους οὗτοι καὶ πλείους ἀφορμὰς μίσους πρὸς αὐτὸν εἶχον, καὶ μάλιστα τὴν περὶ τὰ ξόανα καὶ τοὺς ναοὺς ὕβριν, καὶ τὴν τῶν θυσιῶν (78) καὶ πατρίων κώλυσιν. Ἐπέτεινε δὲ τὴν πρὸς αὐτὸν ἀπέχθειαν, καὶ ἡ ἐν τοῖς βασιλείοις δύο ναμις· καὶ οἷα φιλεῖ δῆμος πρὸς τοὺς ἐν δυνάμει πάσχειν, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγοῦντο. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ τοιόνδε τότε συνέβη περὶ τὸ καλούμενον παρ' αὐτοῖς Μίθριον· τοῦτον γὰρ τὸν τόπον ἔρημον πάλαι γενό- μενον, ἐδωρήσατο Κωνστάντιος τῇ ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ. Γεωργίου δὲ εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οἴκου (79) ἀνακαθαίροντος, ἄδυτον ἀνεφάνη· ἐν ᾧ ξύπνα μὲν ἴσως καὶ ὄργανά τινα εὑρέθη τῶν ἐνθάδε τότε μυούντων ή τελουμένων, & τοῖς ὁρῶσι γέλοιά τε καὶ ξένα ἐδόκει. Δημοσίᾳ δὲ ταῦτα προθέντες οἱ Χριστιανοὶ, ἐπόμπευον ἐπιτωθάζοντες τοῖς Ελληνι σταῖς. Οἱ δὲ, πλῆθος εἰς ταυτὸ συλλεγέντες, ἐπῆλθον τοῖς Χριστιανοῖς· οἱ μὲν ξίφεσιν ἢ λίθοις· οἱ δὲ ἑτέρῳ τῳ ὡς ἔτυχεν ὁπλισάμενοι· καὶ πολλοὺς ἀνελόντες, τοὺς δὲ καὶ σταυρώσαντες ἐφ' ὕβρει τῆς θρησκείας, τραυματίας τοὺς πλείστους κατέστησαν. Ἐκ δὲ τούτου, Χριστιανοὶ μὲν τὸ ἀρχθὲν ἔργον, ἀτελὲς ἐγκατέλιπον· οἱ δὲ Ἑλληνισταί, ἐπιλαβούσης τῆς Ἰουλιανοῦ βασιλείας, τὸν Γεώργιον ἀνεῖλον. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ βασιλεὺς αὐτὸς τοῦθ᾽ οὕτως ἔχειν. Οπερ οὐκ ἂν ὡμολόγησεν, εἰ μὴ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἐβιάσθη· ἤθελε γὰρ, οἶμαι, Χριστιανούς οιουσδή- ποτε (80), ή Ελληνας εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας. Αλλ' ὅμως οὐκ ἀπεκρύψατο· φαίνεται γοῦν ἐν τῇ περὶ τούτου πρὸς Ἀλεξανδρέας Επιστολῇ δόξας χα- λεπαίνειν. Μέχρι δὲ γραμμάτων μόνον ἐμέμψατο, καὶ τὴν τιμωρίαν συνεχώρησεν· αἰδοῖ, φησί, τῇ πρὸς Σάραπιν τὸν αὐτῶν πολιοῦχον, καὶ ᾿Αλέξανδρον τὸν οἰκιστὴν, καὶ Ἰουλιανὸν τὸν αὐτοῦ θεῖον, ὃς πρὸ τούτου Αἰγύπτου καὶ τῆς ᾿Αλεξανδρείας αὐτῆς ἦρξεν· ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα Ελληνισμῷ χαίρων, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς ὑπερφυῶς μισῶν, ὡς τό γε κατ' αὐτὸν, ὑπεναντίον τῆς τοῦ κρατοῦντος γνώμης, καὶ μέχρις αἵματος κακῶς παθεῖν τοὺς Χριστιανούς. ' θυσιῶν οὐσιῶν Κωλύοντι ἐκείνων τὰ πάτρια, κατασπῶντί τε τοὺς ἐκείνων νεώς, καὶ τὰς οὐσίας δημεύοντι. ἐπι- σκευήν επισκοπήν, Καὶ γὰρ ἡρεῖτο Χριστιανοὺς εἶναι τοὺς Γεωργίου φονέας, ήπερ οἵους δήποτε. Χριστια- νοὺς ἢ στους δή ποτε, HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. V. vero, prima luce ad carcerem decurrentes, eum trucidant; et camelo impositum, cum per totum diem contumeliis affecissent, tandem sub vespe- rum incendio consumpserunt. Nec ignoro Arianos quidem affirmare Georgium ista passum esse ab Athanasii fautoribus. Ego vero hoc facinus gen- tilium fuisse potius existimo; considerans videli- cet eos plures et graviores odii causas in illum habuisse, præcipue ob contumelias templis ac si- mulacris illatas, et ob sacrificia ac patrios ritus prohibitos. Sed et auctoritas qua pollebat in in- peratoris palatio, odium civium in illum auxerat : atque, ut solet vulgus animo affectum esse erga po- tentiores, eum intolerabilem sibi existimabant. quidem eum in vincula conjecerunt. Paulo post Socr., lib. uus, c. 2. s Ibid., c. 3. C Acciderat præterea quidpiam in loco quem Alexan- drini Mithrium vocant '. Hunc enim locum, cum jam pridem desertus esset, Alexandrinorum Ec- clesiæ Constantius donaverat. Sed cum Georgius ad exstruendam illic ecclesiam eum repurgaret, ady- tum quoddam apparuit: in quo simulacra nescio quæ, et instrumenta reperta sunt, eorum qui tunc temporis sacra tradebant et accipiebant. Ea vero ridicula admodum ac peregrina spectantibus sunt visa. Quæ Christiani publice proponentes, tradu- cere cœperunt, irridendo paganos. At illi numero quamplurimi, in unum congregati, in Christianos irruunt ; pars gladiis et lapidibus : pars obvio quo- que telo armati. Multisque interfectis, quibusdam etiam ad religionis nostrae contumeliam cruci sufi- xis, plurimos vulneratos reliquerunt. Hanc ob cau- sam Christiani quidem opus quod inchoaverant, imperfectum dimisere: gentiles vero, Ju- liano imperium ineunte, Georgium trucidarunt. Idque ita se habere ipse imperator testatur. Qui profecto nunquam id confessus esset, nisi veritas ipsa eum adegisset. Maluisset enim, ut opinor, Christianos aut quoscunque alios, Georgii interfe ctores esse, quam paganos. Sed tamen veritatem rei non celavit '. Et in epistola quidem quam ad Alexandrinos ea de re scripsit, visus est graviter succensere. Verum litteris duntaxat eos objurga- vit. Panam vero remisit, in gratiam, ut ipse ait, Serapidis prasidis eorum urbis, et Alexandri con- D ditoris, et Juliani avunculi sui, qui antea præfo- VALESII ANNOTATIONES. sono et Savilio, qui emendarunt, licet re- clamantibus libris. Certe orationis series aliter scribi non patitur. Nicephorus tamen legit, et bonorum publicationem a Sozomeno intelligi existimavit. Sic enim hunc Sozomeni locum expres- sit : Verum læc Nicephori conjectura. prorsus absurda esse mihi vi- detur. emendationem Christophorsoni et Savilii, qui legunt pro atque ita legisse vide tur Nicephorus. ter scribendum putavit Nicephorus. Sic enim habet in cap. lib. x: Langus tamen, interpres Nicephori, scripturam codicum nostrorum sequi maluit. Sic enim vertit : Christia- nos certe, qualescunque illos tandem, Georgiana cadis, quam Græcos, auctores fuisse maluiset. Ubi vox illa, qualescunque, designat tam hæreticos quam orthodoxos. Posset etiam hic locus aliter cmendari, inserta particula hoc modo : etc., id est, Christianos aut qualescunque alios, Judæos scilicet aut Mani- chaos. (78) Καὶ τὴν τῶν οὐσιῶν. Assentior Christophor- (79) Εἰς ἐπισκοπὴν εὐκτηρίου οίκου. Amplector (80) Χριστιανούς οιουσδήποτε. Hunc locum ali-

Β ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ Θεοδώρου τοῦ σκευοφύλακος 'Αντιοχείας καὶ ὡς τῶν σκευῶν χάριν Ἰουλιανὸς ὁ θεῖος τοῦ παραβάτου σκωληκόβρωτος ἐγένετο. • Λέγεται γοῦν σπουδάζοντος αὐτοῦ τότε ἀφελέσθαι, καὶ εἰς τοὺς βασιλέως μεταθέσθαι θησαυρούς, πλεί στα ὄντα καὶ τιμιώτατα τὰ ἀναθήματα τῆς ᾿Αντιο χέων εκκλησίας, καὶ τοὺς εὐκτηρίους τόπους απο κλεῖσαι, φυγεῖν μὲν πάντας τοὺς κληρικούς· μόνον δὲ Θεόδωρον τὸν πρεσβύτερον μὴ ὑποχωρῆσαι τῆς πόλεως· ὃν ὡς φύλακα τῶν κειμηλίων, τὴν τούτων γνῶσιν καταμηνύσαι δυνάμενον, συλλαβών, δεινῶς ᾐκίσατο· καὶ τὸ τελευταῖον ἀναιρεθῆναι ξίφει προσ- έταξε, παρὰ πᾶσαν βάσανον ἀνδρείως ἀποκρινάμε νον, καὶ ἐν ταῖς ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὁμολογίαις ηὐδοκιμηκότα. Ἐπεὶ δὲ τὰ ἱερὰ σκεύη ἐληίσατο, περιστρέψας αὐτὰ κατὰ τοῦ ἐδάφους, ἐπετώθασε. Καὶ βλασφημήσας ὅσα με ἠδούλετο τὸν Χριστὸν, ἐκάθισεν ἐπ' αὐτῶν, καὶ τὴν ὕβριν επηύξησεν. Αύ τίκα δὲ τὸ αἰδοῖον καὶ τοὺς ἀμφὶ τοῦτο ἀναγκαίους πόρους διεφθάρη· κατασαπεῖσαί τε αἱ τῇδε σάρκες, εἰς σκώληκας μετέβαλον, καὶ τὸ πάθος ἐκράτει τῆς τῶν ἰατρῶν τέχνης· καὶ μέντοι τῇ πρὸς βασιλέα αἰδοῖ καὶ δέει, διὰ παντοδαπῶν φαρμάκων πείρας ἐληλύθεισαν. Πολυτίμους τε καὶ πλείονας ὄρνεις (81) θύοντες, τὰ τούτων λίπη (82) τὰ διεφθοράτα μόρια ἐπέπλαττον, καὶ εἰς τὴν ἐπιφάνειαν ἐξεκαλοῦντο τους σκώληκας. Αλλ᾽ οὐδὲν ἤνυον· ἐν βάθει γὰρ κατα- κρυπτόμενοι, πρὸς τὰς ζώσας σάρκας εἶρπον, καὶ ἕως ὅτου αὐτὸν ἀνεῖλον, οὐ διέλιπον κείροντες. Εδόκει δὲ κατὰ θεομηνίαν τοιαύτῃ χρήσασθαι συμφορά. Καθότι καὶ ὁ τῶν βασιλικῶν ταμιείων φύλαξ (85), καὶ πίονας ὄρνεις, ἀβασανίστως τῷ τούτων λίπει τὰ διεφθαρμένα μόρια επέπλαττον, τὰ τούτων λίπη ἐπὶ τὰ διεφθαρ μένα, διεφθαρ μένα διεφθορότα. μνημονικόν σφάλμα, Θεόδωρον τὸν πρεσβύτερον. SOZOMENI ctus fuerat Ægypti atque Alexandriæ. Vir gentilium superstitioni supra modum addictus, et qui Christianos gravissimo odio prosequebatur : adeo ut, quantum quidem in ipso erat, contra impera toris sententiam persecutio Christianorum ad cædem usque processerit. CAP. VIII. De Theodoro sacrorum vasorum custode Antiochensis Ecclesiæ et quomodo Julianus avunculus Juliani Apostatæ, ob sacra vasa violata, a vermibus cor- rosus est. ad Qui cum tunc temporis Antiochensis Ecclesiæ donaria, quæ plurima erant ac pretiosissima, ade- misset, et in imperatoris ærarium transferri curas- set, sacrasque ædes occludi jussisset, omnes sta- tim clerici aufugisse dicuntur. Solus Theodorus presbyter remansit in civitate. Quem ille, utpote sacrorum vasorum custodem, qui eorum notitiam tradere valeret, comprehensum gravissime cruciavit. Cumque inter tormenta forti animo respondisset, et in Christianæ fidei confessione enituisset, extremium gladio eum obtruncari jussit. Postquam vero sacra vasa diripuisset, projectis illis in s0- Jum cœpit illudere: et impia adversus Christum pro animi sui libidine locutus, sedit super illa, et contumeliam exaggeravit. Quo facto, statim ejus genitalia, et circum posita ad meatus necessarios loca, corrupta. sunt : et caro illarum partium com- putrescens, in vermes ebulliit. Morbus denique omni medicorum arte superior fuit: tametsi præ imperatoris reverentia ac metu, omnia medicamen- torum genera experti essent, et pretiosis ac pinguibus avibus imniolatis, adipem earum putre- factis corporis partibus imposuissent, et vermes að superficiem cutis elicuissent. Nihil tamen pro- ficere valuerunt. Nam vermes in profundo abditi, ad A integras adhuc carnes proserpebant : nec a depa- C scendo cessarunt, priusquam ipsum necassent. Hanc porro calamitatem invectam ei fuisse divini- VALESII ANNOTATIONES. dubito quin scribendum, sit id est, pingues aviculas, quemadmodum in versione · mea expressi. Conjecturam meam confirmat Epi- phanius Scholasticus, qui hunc Sozomeni locum ita vertit: Conficiebantur enim omnimoda pretiosa- que medicamina ex pinguibus volatilibus, ut eorum pinguedine corrupta et putria membra linirentur. Idem etiam confirmat Chrysostomus in Oratione contra Gentiles. quasi ante translationem reliquiarum sancti Ba- bylæ ea mors contigisset; cum tamen anno post illam translationem acciderit, Juliano scilicet quartum et Salustio coss., ut constat tum ex Am- miano Marcellino in lib. xxi, initio, tum ex Theo- dorito in lib. Hist. eccles. Nan Ammianus Marcellinus mortem Felicis ac Juliani refert statim post consulatum Juliani et Salustii, id est anno Christi 363. Theodoritus vero illorum obitum refert post reliquiarum sancti Babylæ translationem. sostomum secutus, id retulit anno Christi 362. legisse videtur ut ex versione ejus apparet. Posset etiam scribi, etc., quemadmodum Savilius ad oram sui codicis annotavit. In codice Fukeliano pro scriptum est Gæterum de morte hujus Juliani vide Theodoritum in lib. Hist. eccles., et Joannem Chrysost. in oratione contra Gentiles, de sancto Babyla, ubi de hujus comitis foeda morte quædam narrat satis recondita. Sed corrigendum est obiter sancti Patris qui de Juliani comitis morte ita loquitur, Felicem intelligit comitem sacrarum largitionum, vel Helpidium comitem rerum privatarum : de quorum foedissimo exitu scribit Theodoritus in lib. nt Historia eccles. Vide, si placet, quæ olim notavi ad librum xxııı Ammiani Marcellini, procul ab initio : ex quo discimus Felicem comi- tem sacrarum largitionum paulo ante Julianum comitein Orientis obiisse. VARIORUM. · Passio hujus Theodori (alias Theodoriti) enarratur a Theod. Ruinart. Acl. mart., pag. 658, qui cam descripsit non ex cold. mss., et tomo quarto Analectorum Joannis Mabillonii, pag. 127. Hæc autem (inquit Mabillonius ad calcem narrationis) auctoritatem (81) Πολυτίμους τε καὶ πλείονας ὄρνεις. Νon (82) Τὰ τούτων λίπη. Epiphanius Scholasticus D Quare enendandi sunt Annales Baronii, qui Chry (83) Ὁ τῶν βασιλικών ταμείων προεστώς.

καὶ ἄλλοι τινὲς τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις ἄρχειν ἐπιτε- Α τραμμένων, νεανιευσάμενοι κατὰ τῆς Ἐκκλησίας, παραδόξως καὶ ἐλεεινῶς τὸν βίον κατέλυσαν, ὡς ὑπὸ θείας ὀργῆς καταδικασθέντες. ΚΕΦΑΛ. Θ'. Περὶ τοῦ μαρτυρίου τῶν ἁγίων, Ευσεβίου, Νεστά- σου, καὶ Ζήνωνος, ἐν Γάζῃ τῇ πόλει. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοῦτο προήχθην λόγου, καὶ τὴν Γεωρ γίου καὶ Θεοδώρου (84) ἀναίρεσιν διεξῆλθον, καιρὸν ἔχειν δοκῶ ποιήσασθαι μνήμην Ευσεβίου, καὶ Νεστά σου, καὶ Ζήνωνος. τῶν ἀδελφῶν· οὓς κατὰ τοῦτο μισῶν ὁ τῶν Γαζαίων δῆμος, οἴκοι κρυπτομένους συνελάβοντο, καὶ δεσμωτηρίῳ τὰ πρῶτα παρέδοσαν, καὶ ἐμαστίγωσαν. Επειτα συνελθόντες εἰς θέατρον, πλεῖστα αὐτῶν κατεβόησαν, ὡς κακουργησάντων τὰ Β. ἱερὰ, καὶ ἐπὶ καθαιρέσει καὶ ὕβρει τοῦ Ἑλληνισμοῦ, τῷ παρελθόντι χρόνῳ ἀποχρησαμένων. Ἐν δὲ τῷ κεκραγέναι, καὶ παροτρύνειν ἀλλήλους εἰς τὸν κατ' αὐτῶν φόνον, ἐνεπλήσθησαν θυμοῦ. Καὶ παρακελευ σάμενοι ἑαυτοῖς, οἷά γε δήμος στασιάζων είωθε, κατέδραμον εἰς τὸ δεσμωτήριον· καὶ ἐξαγαγόντες αὐτοὺς, ὠμότατα διεχρήσαντο· πῆ μὲν πρηνεῖς, πῆ δὲ ὑπτίους ἕλκοντες, καὶ τῷ ἐδάφει προσρηγνύν τες· καὶ εἰ ἔτυχον παίοντες, οἱ μὲν λίθοις· οἱ δὲ ξύλοις · ἄλλοι δὲ ἄλλοις τισὶ τοῖς ἐπιτυχοῦσιν. Επυ- θόμην δ' αὖ ὡς καὶ γυναῖκες ἐκ τῶν ἱστῶν ἐξελθοῦ- σαι, ταῖς κερκίσιν αὐτοὺς κατεκέντουν· καὶ τῶν ἐπ' ἀγορᾶς μαγείρων, οἱ μὲν, ὕδατι θερμῷ καχλάζοντας τοὺς λέβητας ἐξαρπάζοντες τῶν χυτροπόδων, κατο ἔχεον· οἱ δὲ, τοῖς ὀβελίσκοις διέπειρον. Ἐπεὶ δὲ αὐ- τοὺς διεσπάραξαν, καὶ τὰς κεφαλὰς ἔθλασαν, ὡς καὶ τὸν ἐγκέφαλον χαμαὶ ῥεῖν, ἤγαγον πρὸ τοῦ ἄστεος, ᾖ τὰ ἀποθνήσκοντα τῶν ἀλόγων ζώων ρίπτειν ειώ θεσαν καὶ πῦρ ἀνάψαντες, έκαυσαν αὐτῶν τὰ σώματα· καὶ τὰ περιλειφθέντα τῶν ὀστέων, ὅσα μὴ τὸ πῦρ ἐδαπάνησε, τοῖς ἐῤῥιμμένοις αὐτόθι καμήλων τε καὶ ὄνων ὀστέοις ἀνέμιξαν, ὥστε μὴ ῥᾳδίαν αὐ τῶν εἶναι τὴν εὕρεσιν· ἔλαθέ γε μὴν οὐκ ἐπὶ πολύ· · γυνή γάρ τις Χριστιανή, οὐκ ἀπὸ Γάζης οὖσα, ἀλλ' ἐνθάδε τὴν οἰκησιν ἔχουσα, κατὰ θείαν σύνταξιν ἀνελέξατο ταῦτα νύκτωρ · καὶ ἐμβαλοῦσα χύτρα, Ζήνωνι τῷ αὐτῶν ἀνεψιῷ φυλάττειν ἔδωκεν. Ωδε γὰρ ἐν τοῖς ὀνείροις ἔχρησεν ὁ Θεὸς, καὶ τὸν ἄνδρα τῇ γυναικὶ κατεμήνυσεν, ᾗ διάγοι· καὶ πρὶν ἰδεῖν ἐπ- έδειξε, καθότι ἄγνωστος ἦν αὐτῇ, καὶ προσφάτως τοῦ διωγμοῦ κεκινημένου, ἐκρύπτετο. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς τότε μικροῦ συλληφθεὶς παρὰ τῶν Γαζαίων, ἀν ῃρέθη· ἀσχολουμένου δὲ τοῦ πλήθους περὶ τὸν φόνον • HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. tus, cuncti existimarunt. Nam et comes largilio- num sacrarum, et alii quidam summis in palatio dignitatibus præditi, cum petulanter illusissent Ecclesiæ, insperato ac miserabili exitu perierunt, tanquam indignantis Dei sententia condemnati. CAP. IX. De martyrio sanctorum Eusebii, Nestabi, et Zenonis, in civitate Gaza. Sed quoniam ad hunc sermonem devenimus, et Georgii ac Theodori cadem jam commemoravimus, opportunum nunc videtur ut Eusebii, Nestabi, et Zenonis fratrum mentionem faciamus. Quos popu- lus Gazæorum odio prosequeus, tunc temporis domi abditos comprehendit. Ac primum quidem in carcerem eos conjecit, et flagris verberavit. Deinde omnes in theatrum convenientes, adversus C D eos vociferati sunt, quod templa ipsorum violas- sent, et superiorum temporum opportunitate ad eversionem et contumeliam Græcanicæ religionis abusi essent. Dumque ita vociferantur, et in cædem illorum sese mutuo incitant, furorem animis con- ceperunt. Atque, ut vulgus seditiosum solet, semel- Ipsos cohortati, ad carcerem properarunt : eosque inde eductos, crudelissimo mortis genere interfe- cerunt ; nunc pronos, nunc supinos trahentes, et pavimento allidentes ; et pro arbitrio, alii lapidi- bus, alii fustibus, et cujusque modi telis quæ ad manum essent, eos cædentes. Audivi etiam mulie- res relicta tela ex domo progressas radiis illos pu- pugisse : et cocos qui in foro erant, partim ollas aqua ferventi bullientes, focis abreptas, eis super- fudisse; partim verubus cos transfixisse. Postquam eos dilacerassent, et capita eorum ita con- fregissent ut cerebrum humi efflueret, eos extra © civitatem traxerunt', ad locum quo jumento- rum cadavera projici solebant. Ibi accenso rogo, corpora eorum concremarunt : et quæ supererant ossa, quæ scilicet ignis minime absumpserat, ca- melorum asinorumque ossibus illic temere disje- ctis permiscuerunt, ne facile reperiri possent. Sed tamen non latuerunt diu. Etenim mulier quædam Christiana, non illa quidem oriunda ex urbe Gaza, sed quæ illic domicilium fixerat, Deo jubente, noctu ea collegit : et in ollam conjecta, Zenoni eorum consobrino custodienda tradidit. Sic enim Deus in somnis præceperat, et locum ubi vir iste degeret, mulieri indicaverat. Ac priusquam illum vidisset, ei ostenderat. Erat enim ignotus mulieri, et ob recens excitatam persecutionem occultus VALESII ANNOTATIONES. tiano, tam hic quam in superiori capite, Theodo- rus dicitur hic presbyter, quem Julianus comes Orientis interfici jussit ob fidem Christi. Theodo- ritus tamen vocatur ab Epiphania Scholastico in libro vi Historiæ Tripartitæ, et a Nicephoro in lib. x. VARIORUM. habent ex Joannis Chrysostomi oratione contra Gentes, in qua Juliani Orientis præfecti infestatio in Dominicum aureum (sic Antiochena Ecclesia voca- balur) et in Theodoritum presbyterum, ejus custodem, describitur, simulque cœlestis de Juliano vindicta. (84) Γεωργίου καὶ Θεοδωρίτου. In codice Fuke-

Α τῶν αὐτοῦ ἀνεψιῶν, καιρὸν εὑρὼν ἔφυγεν εἰς 'Αν- θηδόνα πόλιν ἐπὶ θάλασσαν, ἀφεστῶσαν Γάζης ὡς εἰς σταδίους εἴκοσι, παραπλησίως δὲ τηνικαῦτα τῷ Ελληνισμῷ χαίρουσαν, καὶ περὶ τὴν θεραπείαν τῶν ξοάνων ἐπτοημένην. Καταμηνυθεὶς δὲ ἐνταῦθα ὡς Χριστιανός, δεινῶς κατὰ νώτου ῥάβδοις ἐμαστιγώθη παρὰ τῶν ᾿Ανθηδονίων, καὶ τῆς πόλεως ἐξηλάθη καὶ εἰς τὸ τῶν Γαζαίων ἐπίνειον · ἐλθὼν, ἔλαβεν ἐκεῖσε κρυπτόμενος. Ενθα δὴ περιτυχὸν αὐτῷ τὸ γύναιον, τὰ λείψανα δέδωκεν· ὁ δὲ, τέως μὲν οἶκοι ταῦτα ἐφύλαττεν· ἐπεὶ δὲ τὴν αὐτόθι ἐκκλησίαν ἔλαχεν ἐπισκοπεῖν, συνέβη δὲ τοῦτο ἐπὶ τῆς Θεοδοσίου βασιλείας, εὐκτήριον ἐδείματο οἶκον πρὸ τοῦ ἄστεος, καὶ θυσιαστήριον ἐν αὐτῷ ἐπήξατο (84'), καὶ τὰ ὀστᾶ τῶν μαρτύρων ἀπέθετο, πλησίον Νέστορος του ὁμολογητοῦ. Ὃς τῷ βίῳ περιοῦσι τοῖς αὐτοῦ ἀνεψιοῖς συνῆν. Καὶ συλληφθεὶς ἅμα αὐτοῖς παρὰ τοῦ δήμου, δεσμῶν καὶ μαστίγων ἐκοινώνησεν. Ἐν δὲ τῷ ἕλκε- σθαι, καλὸν ἔχοντα τὸ σῶμα ἰδόντες οἱ ἕλκοντες, ηλέησαν· καὶ πρὸ τῶν πυλῶν, ἔτι μὲν ἐμπνέοντα, ἀποθανεῖν δὲ προσδοκώμενον ἔῤῥιψαν· ἀνελόμενοι δέ τινες, πρὸς Ζήνωνα διεκόμισαν· παρ' ᾧ τὰ ἔλκη καὶ τὰς πληγὰς ἔτι θεραπευόμενος, ἐτελεύτησε. Γαζαῖοι δὲ τὸ μέγεθος ἀναλογιζόμενοι τοῦ οἰκείου τολμήματος, περιδεεῖς ἦσαν, μὴ οὐκ ἀνέξεται ὁ βασιλεὺς ἀτιμωρήτους σφᾶς καταλιπεῖν· ἤδη γὰρ καὶ φήμη τις διεφοίτα, ὡς χαλεπῶς φέρει, καὶ ἀπο δεκατοῦν τὸ πλῆθος σπουδάζει. "Ην δὲ ταῦτα ψεύδος, καὶ θρύλλος μόνον, ὡς εἰκὸς, δημώδης, ὑπὸ τῆς δειλίας τοῦ συνειδέναι & πεπράχασιν ἐν τοῖς πολλοῖς περιφερόμενος. Ἐπειδὴ οὐδὲ τοῦτο δὲ τὸ πρὸς 'Αλε ξανδρέας γεγονὸς ἐπὶ Γεωργίου, οὐδὲ ἐν γράμμασιν ἐμέμψατο τοῖς Γαζαίοις. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἡγούμενον τότε τοῦ ἔθνους, τὴν ἀρχὴν ἀφείλετο, καὶ ἐν ὑπονοία εἶχε· καὶ ἀγώγιμον ποιήσας, τὸ μὴ θανάτου κατα ψηφίσασθαι, φιλανθρωπίαν ελογίσατο· ἐπῃτιᾶτο δὲ αὐτὸν, καθότι τινὰς τῶν Γαζαίων, οἱ τῆς στάσεως καὶ τῶν φόνων ἄρξαι ἐλέγοντο, συλλαβόμενος ἐν δεσμοῖς εἶχεν, ὡς κατὰ νόμους εὐθύνας ὑφέξοντας. Τί γάρ, φησὶν, ἔδει αὐτοὺς ἀπάγεσθαι, εἰ Γαλι λαίους ὀλίγους ἀνθ' ὧν πολλὰ εἰς αὐτοὺς, καὶ τοὺς θεοὺς ἡδίκησαν, ἡμύναντο; Καὶ τὰ μὲν ὧδε λέγεται. ἄνωθεν, αὐτῷ ἀπέθετο. Εἰς τὸ τῶν Γαζαίων ἐπίνειον. SOZOMENI po- fatebat. Parum siquidem abfuerat quin et ipse comprehensus a Gazzis occideretur. Sed dum pulus consobrinorum ejus cædibus intentus esset, ipse opportunitate nactus, Anthedonem aufugit, urbem maritimam, viginti circiter stadiis Gaza distantem : quæ quidem eo tempore superstitioni gentilium perinde addicta, et simulacrorum cultui supra modum dedita erat. Ibi cum indicio quorum- dam Christianus esse proditus fuisset, tergo virgis graviter casus est ab Anthedoniis, et urbe ejectus. Cumque ad Gazæorum navale se contulisset, illic abditus delitescebat. Ibi mulier ei occurrens, reli- quias tradidit. Eas ille domi abditas aliquandiu servavit. Postea vero episcopatum illius Ecclesiæ sortitus: id autem contigit principatu Theodosii : B basilicam extra urbem ædificavit, et altare sublime erexit, et inartyrum reliquias deposuit, juxta Nestorem confessorem. Qui cum consobrinis suis, dum viverent, familiariter versatus, et una cum illis a populo comprehensus, vincula ac flagella simul cum iis pertulerat. Sed inter trahendum ii qui eum raptabant, conspecta illius pulchritudine, juvenem miserati sunt : et extra urbis portas pro- jecerunt, adhuc quidem spirantem, sed qui brevi moriturus sperabatur. Inde quidam eum tollentes, ad Zenonem reportarunt: apud quem dum ulce- ribus ejus ac plagis medicina adhiberetur, animam exhalavit. At Gazæi gravitatem facinoris sui animo reputantes, metuere cœperunt ne imperator ipsos impune abire non sineret. Jam enim rumor C sparsus fuerat, indignari illum, et decimum quen- que ex plebe necari statuisse. Sed id falsum erat, ac rumor duntaxat popularis, ex metu, ut credibile est, et ex eorum quæ gesserant conscien- tia, per vulgus dispersus. Siquidem imperator, ne id quidem quod erga Alexandrinos ob Georgii cæ- dem fecerat, Gazaos per litteras reprehendit. Imo consularem, qui tunc provinciam illam regebat, exauctoravit, suspectumque habuit : et in judi- cium adductum clementiæ suæ tribui voluit quod nequaquam morte multaret. Incusabat autem illum quod quosdam ex Gazæis, qui seditionis ac cædis auctores fuisse dicebantur, comprehensos in vincula conjecerat, ut ex legum præscripto judi- cium subirent. Quid enim, inquit, illos duci necesse erat, qui paucos Galilæos pro multis injuriis quibus ipsos ac deos ipsorum affecerant ulti essent? Et hæc quidem ita gesta esse perhi- bentur. • VALESII ANNOTATIONES. scriptum inveni id est, altare sublime infra locanda sunt ante verbum crexit, constructa scilicet sublus abside, ut mar- VARIORUM. · Id est, Majuna, civitatis jure et proprio episcopo donata a Con- stantino M. qui eam Constantiam appellavit. At Julianus eam privilegiis spoliatam, Gazæis rursus subjici jussit. Proprium tamen episcopum ipsi asseruere comprovinciales episcopi. De his vide Sozomen., cap. hujus lib. Porro Zenonis epi- scopi Majuma, et ejus fratris Ajacis episcopi Botolii, elogium vide infra, lib. vir, cap. 28. Reco- luntur autem supradicti martyres die Septembris. Theod. RUINART, Act. mart., pag. 647. (84) Ἐν αὐτῷ ἐπήξατο. In codice Fukeliano D tyrum reliquias ibi deponeret. Verba autem illa ἐν

Α τῶν αὐτοῦ ἀνεψιῶν, καιρὸν εὑρὼν ἔφυγεν εἰς 'Αν- θηδόνα πόλιν ἐπὶ θάλασσαν, ἀφεστῶσαν Γάζης ὡς εἰς σταδίους εἴκοσι, παραπλησίως δὲ τηνικαῦτα τῷ Ελληνισμῷ χαίρουσαν, καὶ περὶ τὴν θεραπείαν τῶν ξοάνων ἐπτοημένην. Καταμηνυθεὶς δὲ ἐνταῦθα ὡς Χριστιανός, δεινῶς κατὰ νώτου ῥάβδοις ἐμαστιγώθη παρὰ τῶν ᾿Ανθηδονίων, καὶ τῆς πόλεως ἐξηλάθη καὶ εἰς τὸ τῶν Γαζαίων ἐπίνειον · ἐλθὼν, ἔλαβεν ἐκεῖσε κρυπτόμενος. Ενθα δὴ περιτυχὸν αὐτῷ τὸ γύναιον, τὰ λείψανα δέδωκεν· ὁ δὲ, τέως μὲν οἶκοι ταῦτα ἐφύλαττεν· ἐπεὶ δὲ τὴν αὐτόθι ἐκκλησίαν ἔλαχεν ἐπισκοπεῖν, συνέβη δὲ τοῦτο ἐπὶ τῆς Θεοδοσίου βασιλείας, εὐκτήριον ἐδείματο οἶκον πρὸ τοῦ ἄστεος, καὶ θυσιαστήριον ἐν αὐτῷ ἐπήξατο (84'), καὶ τὰ ὀστᾶ τῶν μαρτύρων ἀπέθετο, πλησίον Νέστορος του ὁμολογητοῦ. Ὃς τῷ βίῳ περιοῦσι τοῖς αὐτοῦ ἀνεψιοῖς συνῆν. Καὶ συλληφθεὶς ἅμα αὐτοῖς παρὰ τοῦ δήμου, δεσμῶν καὶ μαστίγων ἐκοινώνησεν. Ἐν δὲ τῷ ἕλκε- σθαι, καλὸν ἔχοντα τὸ σῶμα ἰδόντες οἱ ἕλκοντες, ηλέησαν· καὶ πρὸ τῶν πυλῶν, ἔτι μὲν ἐμπνέοντα, ἀποθανεῖν δὲ προσδοκώμενον ἔῤῥιψαν· ἀνελόμενοι δέ τινες, πρὸς Ζήνωνα διεκόμισαν· παρ' ᾧ τὰ ἔλκη καὶ τὰς πληγὰς ἔτι θεραπευόμενος, ἐτελεύτησε. Γαζαῖοι δὲ τὸ μέγεθος ἀναλογιζόμενοι τοῦ οἰκείου τολμήματος, περιδεεῖς ἦσαν, μὴ οὐκ ἀνέξεται ὁ βασιλεὺς ἀτιμωρήτους σφᾶς καταλιπεῖν· ἤδη γὰρ καὶ φήμη τις διεφοίτα, ὡς χαλεπῶς φέρει, καὶ ἀπο δεκατοῦν τὸ πλῆθος σπουδάζει. "Ην δὲ ταῦτα ψεύδος, καὶ θρύλλος μόνον, ὡς εἰκὸς, δημώδης, ὑπὸ τῆς δειλίας τοῦ συνειδέναι & πεπράχασιν ἐν τοῖς πολλοῖς περιφερόμενος. Ἐπειδὴ οὐδὲ τοῦτο δὲ τὸ πρὸς 'Αλε ξανδρέας γεγονὸς ἐπὶ Γεωργίου, οὐδὲ ἐν γράμμασιν ἐμέμψατο τοῖς Γαζαίοις. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν ἡγούμενον τότε τοῦ ἔθνους, τὴν ἀρχὴν ἀφείλετο, καὶ ἐν ὑπονοία εἶχε· καὶ ἀγώγιμον ποιήσας, τὸ μὴ θανάτου κατα ψηφίσασθαι, φιλανθρωπίαν ελογίσατο· ἐπῃτιᾶτο δὲ αὐτὸν, καθότι τινὰς τῶν Γαζαίων, οἱ τῆς στάσεως καὶ τῶν φόνων ἄρξαι ἐλέγοντο, συλλαβόμενος ἐν δεσμοῖς εἶχεν, ὡς κατὰ νόμους εὐθύνας ὑφέξοντας. Τί γάρ, φησὶν, ἔδει αὐτοὺς ἀπάγεσθαι, εἰ Γαλι λαίους ὀλίγους ἀνθ' ὧν πολλὰ εἰς αὐτοὺς, καὶ τοὺς θεοὺς ἡδίκησαν, ἡμύναντο; Καὶ τὰ μὲν ὧδε λέγεται. ἄνωθεν, αὐτῷ ἀπέθετο. Εἰς τὸ τῶν Γαζαίων ἐπίνειον. SOZOMENI po- fatebat. Parum siquidem abfuerat quin et ipse comprehensus a Gazzis occideretur. Sed dum pulus consobrinorum ejus cædibus intentus esset, ipse opportunitate nactus, Anthedonem aufugit, urbem maritimam, viginti circiter stadiis Gaza distantem : quæ quidem eo tempore superstitioni gentilium perinde addicta, et simulacrorum cultui supra modum dedita erat. Ibi cum indicio quorum- dam Christianus esse proditus fuisset, tergo virgis graviter casus est ab Anthedoniis, et urbe ejectus. Cumque ad Gazæorum navale se contulisset, illic abditus delitescebat. Ibi mulier ei occurrens, reli- quias tradidit. Eas ille domi abditas aliquandiu servavit. Postea vero episcopatum illius Ecclesiæ sortitus: id autem contigit principatu Theodosii : B basilicam extra urbem ædificavit, et altare sublime erexit, et inartyrum reliquias deposuit, juxta Nestorem confessorem. Qui cum consobrinis suis, dum viverent, familiariter versatus, et una cum illis a populo comprehensus, vincula ac flagella simul cum iis pertulerat. Sed inter trahendum ii qui eum raptabant, conspecta illius pulchritudine, juvenem miserati sunt : et extra urbis portas pro- jecerunt, adhuc quidem spirantem, sed qui brevi moriturus sperabatur. Inde quidam eum tollentes, ad Zenonem reportarunt: apud quem dum ulce- ribus ejus ac plagis medicina adhiberetur, animam exhalavit. At Gazæi gravitatem facinoris sui animo reputantes, metuere cœperunt ne imperator ipsos impune abire non sineret. Jam enim rumor C sparsus fuerat, indignari illum, et decimum quen- que ex plebe necari statuisse. Sed id falsum erat, ac rumor duntaxat popularis, ex metu, ut credibile est, et ex eorum quæ gesserant conscien- tia, per vulgus dispersus. Siquidem imperator, ne id quidem quod erga Alexandrinos ob Georgii cæ- dem fecerat, Gazaos per litteras reprehendit. Imo consularem, qui tunc provinciam illam regebat, exauctoravit, suspectumque habuit : et in judi- cium adductum clementiæ suæ tribui voluit quod nequaquam morte multaret. Incusabat autem illum quod quosdam ex Gazæis, qui seditionis ac cædis auctores fuisse dicebantur, comprehensos in vincula conjecerat, ut ex legum præscripto judi- cium subirent. Quid enim, inquit, illos duci necesse erat, qui paucos Galilæos pro multis injuriis quibus ipsos ac deos ipsorum affecerant ulti essent? Et hæc quidem ita gesta esse perhi- bentur. • VALESII ANNOTATIONES. scriptum inveni id est, altare sublime infra locanda sunt ante verbum crexit, constructa scilicet sublus abside, ut mar- VARIORUM. · Id est, Majuna, civitatis jure et proprio episcopo donata a Con- stantino M. qui eam Constantiam appellavit. At Julianus eam privilegiis spoliatam, Gazæis rursus subjici jussit. Proprium tamen episcopum ipsi asseruere comprovinciales episcopi. De his vide Sozomen., cap. hujus lib. Porro Zenonis epi- scopi Majuma, et ejus fratris Ajacis episcopi Botolii, elogium vide infra, lib. vir, cap. 28. Reco- luntur autem supradicti martyres die Septembris. Theod. RUINART, Act. mart., pag. 647. (84) Ἐν αὐτῷ ἐπήξατο. In codice Fukeliano D tyrum reliquias ibi deponeret. Verba autem illa ἐν

ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τοῦ ἁγίου Ιλαρίωνος, καὶ τῶν ἐν Ἡλίου πόλει παρθένων, ὑπὸ συῶν ἀναιρεθεισῶν, καὶ περὶ τοῦ ξένου μαρτυρίου Μάρκου τοῦ Ἀρε θουσίων ἐπισκόπου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ Ἰλαρίων μοναχὸς ἐπιζητούμενος παρὰ τῶν Γαζαίων (85), ἔφυγεν εἰς Σικελίαν. Ενθα δὴ ξύλα συλλέγων ἐκ τῶν ἐρήμων ὁρῶν, καὶ ἐπὶ ὤμων φέρων, ἐν τῇ πόλει διεπώλει· καὶ ὅσον ἀπο- ζῇν, τούτῳ τῷ τρόπῳ τὴν καθημέραν τροφὴν ἐπορί ζετο. Καταμηνυθεὶς δὲ ὅστις εἴη καὶ οἷος, ὑπὸ δαιμονῶντος ἀνδρὸς (86) τῶν ἐπισήμων, τοῦ δαιμοναν αὐτὸν ἀπαλλάξας, ἦλθεν εἰς Δαλματίαν. Μέγιστα τε καὶ παράδοξα σὺν θείᾳ δυνάμει κανταῦθα κατορ θώσας, ὡς καὶ τὴν θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι (87) < ἐξ ὑπονοστήσεως ἐπικλύσαι τὴν ξηρὰν κατατρέχουσαν, η πάλιν ἔνθεν ἀνεχώρησεν. Οὐ γὰρ καταθύμιον ἦν αὐτῷ, διατρίβειν παρὰ τοῖς ἐπαινοῦσιν· ἀλλ᾽ ἐν τῷ τοὺς τόπους ἀμείβειν, ἐσπούδασεν ἄδηλος εἶναι, καὶ τὴν κρατοῦσαν περὶ αὐτοῦ δόξαν διαλύειν ταῖς συχναῖς μετοικήσεσι. Τὸ δὴ τελευταῖον παραπλέων τὴν Κύπρον, κατήρεν εἰς Πάφον. Προτραπείς τε παρὰ τοῦ τότε Κυπρίων ἐπισκόπου, ἠγάπησε την ἐνθάδε διατριβὴν, καὶ περὶ Χάρβυριν (88), χωρίον οὕτως ἐπονομαζόμενον, ἐφιλοσόφει. Τοῦ μὲν οὖν μὴ μαρτυρῆσαι τὸν ἄνδρα τοῦτον, αἴτιον ἡ φυγή· ἔφυγε δὲ, καθότι πρόσταγμά ἐστιν ἱερὸν, μὴ περιμένειν τοὺς διώκοντας· εἰ δὲ ληφθεῖεν διωκόμενοι, ἀνδρείους γενέσθαι, καὶ κρείττους τῆς τῶν διωκόντων ἀνάγκης. Οὐ παρὰ, μόνοις δὲ Γαζαίοις καὶ ᾿Αλεξανδρεῦσι τὰ εἰρημένα κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἐτολμήθη. Φαίνονται δὲ τούτους ὠμότητος υπερβολῇ νενικηκότες, οἱ τὴν πρὸς τῷ Λιβάνω Ηλιούπολιν, καὶ τὴν ᾿Αρέθουσαν Χάρκριν. Χαρύ βριν. ὡς καὶ τὴν θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. CAP. X. De sancto Hilarione, et de virginibus Heliopoli_a suibus interemptis. Et de atrocissimo martyrio Marci Arethusiorum episcopi. Per idem tempus Hilario quoque monachus a Gazæis quæsitus, in Siciliam se recepit. Ibi ligna ex desertis montibus colligens, et humeris suis in urbem portans vendebat: eoque pacto quantum ad vitam sufficit, quotidianum sibi parabat alimen- tum. Tandem vero quisnam et qualis esset, indi- catus a viro nobili qui a dæmonio vexabatur, post- quain eum immundo spiritu liberasset, trajecit in Dalmatiam. Et cum illic quoque divina virtute ma- xima miracula perpetrasset, adeo ut mare ipsum, quod astu quodam terris superfundebatur, oratione C sua constrinxerit, inde rursus abscessit. Neque enim jucundum illi erat apud eos morari qui ipsum laudárent: sed loca commutando, obscurus esse, et famam quæ de ipso vulgabatur, crebris migrationibus studebat abolere. Ad extremum, cum Cyprum præternavigaret, appulit Paphum. Invita- tusque ab eo qui tunc temporis Cypriorum erat episcopus, ibi degere constituit, et juxta locum qui Charburis dicitur, philosophatus est. Et fuga quidem obstitit quominus hic vir martyrio perfungeretur. Idcirco autem fugit, quia Dei præ- ceptum est ne persecutores exspectenus, sed ut si comprehensi fuerimus, forti animo simus, et persecutorum violentiam superemus. Porro hæc quæ supra commemoravi adversus Christianos fa- cinora, non apud solos Gazæos et Alexandrinos tentata sunt. Sed qui Heliopolim ad montem Liba- VALESII ANNOTATIONES. scribit Hieronymus in Vita Hilarionis, cap. 28, his verbis Urbs enim Gaza, postquam, profecto de Palæstina Hilarione, Julianus in imperium succes- serat, destructo monasterio ejus, precibus ad.impe- ratorem datis, et Hilarionis et Hesychii mortem im- petraverat: amboque ut quærerentur, toto orbe scri- plum erat. Sed quod subjungit Sozomenus, Hila- rionem hunc fugisse in Siciliam, falsum est, si Hieronymo credimus. Nam Hilarion eo tempore fugit Oasim ubi anni spatio plus minus mansit, nec nisi post Juliani imperatoris obitum, Joviano imperium obtinente, in Siciliam navigavit, ut ibi- dem docet Hieronymus. Vita Hilarionis, cap. 31: Scularius quidam, in- quit, cum in basilica B. Petri Roma torqueretur, clamavit in eo immundus spiritus: Ante paucos dies D Siciliam ingressus est Hilarion servus Christi, et nemo eum novit, et putat se esse secretum. Ego va- dam et prodam illum, etc. culo quod B. Hilarion apud Epidaurum perpetra- vit, videndus est Hieronymus in ejus Vita. Id au- tem factum est Valentiniano et Valente coss., anno Christi 365, ut ex Hieronymo colligitur. Scribit enim Hieronymus hoc miraculum ab Hilarione factum esse eo tempore quo ingens illa maris inundatio contigit, paulo post obitum Juliani. Porro inundatio illa accidit eo anno quem dixi, ut con- stat ex Ammiano Marcellino, et ex Fastis Idatii. ptum est Apud Nicephorum vero Epiphanius Scholasticus Carybdim habet, corrupte, ut apparet. VARIORUM. • Ea lem pestate, terræ motu tolius orbis, qui post Juliani mortem accidit, maria cgressa sunt terminos suos, el quasi rursum Deus diluvium minaretur, vel in antiquum chaos redirent omnia, naves ad prærupla de latere montium pependerunt. Quod cum viderent Epidauritani frementes fluctus et undarum moles et montes gurgitum littoribus inferri, verentes, quod jam evenisse cernebant, ne oppidum funditus subvertere- tur, ingressi sunt ad senem (Hilarionem] ; et quasi ad prælium proficiscentes, posuerunt eum in littore. Qui cum tria crucis signa pinxisset in sabulo, ma- nusque contra tenderet, incredibile dictu est in quan- tam altitudinem intumescens mare ante eum stele- rit; ac diu fremens, et quasi ad obicem indignans, paulatim in semetipsum relapsum est. Hoc Épidau- rus et omnis illa regio usque hodie prædical, ma- tresque docent liberos suos ad memoriam in posteros transmittendam. Hieronymus in Vita sancti Hila- rionis, edit. Benedictin. De hoc autem tremore terre, et maris exundatione, vide Socr., libro 17, cap. 3. (85) Επιζητούμενος παρὰ τῶν Γαζαίων. Idem (86) Ὑπὸ δαιμονῶντος ἀνδρός. Hieronymus in (87) Την θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι. De hoc mira- (88) Περὶ Χάρβυριν. In codice Fukeliano scri-

ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τοῦ ἁγίου Ιλαρίωνος, καὶ τῶν ἐν Ἡλίου πόλει παρθένων, ὑπὸ συῶν ἀναιρεθεισῶν, καὶ περὶ τοῦ ξένου μαρτυρίου Μάρκου τοῦ Ἀρε θουσίων ἐπισκόπου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ Ἰλαρίων μοναχὸς ἐπιζητούμενος παρὰ τῶν Γαζαίων (85), ἔφυγεν εἰς Σικελίαν. Ενθα δὴ ξύλα συλλέγων ἐκ τῶν ἐρήμων ὁρῶν, καὶ ἐπὶ ὤμων φέρων, ἐν τῇ πόλει διεπώλει· καὶ ὅσον ἀπο- ζῇν, τούτῳ τῷ τρόπῳ τὴν καθημέραν τροφὴν ἐπορί ζετο. Καταμηνυθεὶς δὲ ὅστις εἴη καὶ οἷος, ὑπὸ δαιμονῶντος ἀνδρὸς (86) τῶν ἐπισήμων, τοῦ δαιμοναν αὐτὸν ἀπαλλάξας, ἦλθεν εἰς Δαλματίαν. Μέγιστα τε καὶ παράδοξα σὺν θείᾳ δυνάμει κανταῦθα κατορ θώσας, ὡς καὶ τὴν θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι (87) < ἐξ ὑπονοστήσεως ἐπικλύσαι τὴν ξηρὰν κατατρέχουσαν, η πάλιν ἔνθεν ἀνεχώρησεν. Οὐ γὰρ καταθύμιον ἦν αὐτῷ, διατρίβειν παρὰ τοῖς ἐπαινοῦσιν· ἀλλ᾽ ἐν τῷ τοὺς τόπους ἀμείβειν, ἐσπούδασεν ἄδηλος εἶναι, καὶ τὴν κρατοῦσαν περὶ αὐτοῦ δόξαν διαλύειν ταῖς συχναῖς μετοικήσεσι. Τὸ δὴ τελευταῖον παραπλέων τὴν Κύπρον, κατήρεν εἰς Πάφον. Προτραπείς τε παρὰ τοῦ τότε Κυπρίων ἐπισκόπου, ἠγάπησε την ἐνθάδε διατριβὴν, καὶ περὶ Χάρβυριν (88), χωρίον οὕτως ἐπονομαζόμενον, ἐφιλοσόφει. Τοῦ μὲν οὖν μὴ μαρτυρῆσαι τὸν ἄνδρα τοῦτον, αἴτιον ἡ φυγή· ἔφυγε δὲ, καθότι πρόσταγμά ἐστιν ἱερὸν, μὴ περιμένειν τοὺς διώκοντας· εἰ δὲ ληφθεῖεν διωκόμενοι, ἀνδρείους γενέσθαι, καὶ κρείττους τῆς τῶν διωκόντων ἀνάγκης. Οὐ παρὰ, μόνοις δὲ Γαζαίοις καὶ ᾿Αλεξανδρεῦσι τὰ εἰρημένα κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἐτολμήθη. Φαίνονται δὲ τούτους ὠμότητος υπερβολῇ νενικηκότες, οἱ τὴν πρὸς τῷ Λιβάνω Ηλιούπολιν, καὶ τὴν ᾿Αρέθουσαν Χάρκριν. Χαρύ βριν. ὡς καὶ τὴν θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. CAP. X. De sancto Hilarione, et de virginibus Heliopoli_a suibus interemptis. Et de atrocissimo martyrio Marci Arethusiorum episcopi. Per idem tempus Hilario quoque monachus a Gazæis quæsitus, in Siciliam se recepit. Ibi ligna ex desertis montibus colligens, et humeris suis in urbem portans vendebat: eoque pacto quantum ad vitam sufficit, quotidianum sibi parabat alimen- tum. Tandem vero quisnam et qualis esset, indi- catus a viro nobili qui a dæmonio vexabatur, post- quain eum immundo spiritu liberasset, trajecit in Dalmatiam. Et cum illic quoque divina virtute ma- xima miracula perpetrasset, adeo ut mare ipsum, quod astu quodam terris superfundebatur, oratione C sua constrinxerit, inde rursus abscessit. Neque enim jucundum illi erat apud eos morari qui ipsum laudárent: sed loca commutando, obscurus esse, et famam quæ de ipso vulgabatur, crebris migrationibus studebat abolere. Ad extremum, cum Cyprum præternavigaret, appulit Paphum. Invita- tusque ab eo qui tunc temporis Cypriorum erat episcopus, ibi degere constituit, et juxta locum qui Charburis dicitur, philosophatus est. Et fuga quidem obstitit quominus hic vir martyrio perfungeretur. Idcirco autem fugit, quia Dei præ- ceptum est ne persecutores exspectenus, sed ut si comprehensi fuerimus, forti animo simus, et persecutorum violentiam superemus. Porro hæc quæ supra commemoravi adversus Christianos fa- cinora, non apud solos Gazæos et Alexandrinos tentata sunt. Sed qui Heliopolim ad montem Liba- VALESII ANNOTATIONES. scribit Hieronymus in Vita Hilarionis, cap. 28, his verbis Urbs enim Gaza, postquam, profecto de Palæstina Hilarione, Julianus in imperium succes- serat, destructo monasterio ejus, precibus ad.impe- ratorem datis, et Hilarionis et Hesychii mortem im- petraverat: amboque ut quærerentur, toto orbe scri- plum erat. Sed quod subjungit Sozomenus, Hila- rionem hunc fugisse in Siciliam, falsum est, si Hieronymo credimus. Nam Hilarion eo tempore fugit Oasim ubi anni spatio plus minus mansit, nec nisi post Juliani imperatoris obitum, Joviano imperium obtinente, in Siciliam navigavit, ut ibi- dem docet Hieronymus. Vita Hilarionis, cap. 31: Scularius quidam, in- quit, cum in basilica B. Petri Roma torqueretur, clamavit in eo immundus spiritus: Ante paucos dies D Siciliam ingressus est Hilarion servus Christi, et nemo eum novit, et putat se esse secretum. Ego va- dam et prodam illum, etc. culo quod B. Hilarion apud Epidaurum perpetra- vit, videndus est Hieronymus in ejus Vita. Id au- tem factum est Valentiniano et Valente coss., anno Christi 365, ut ex Hieronymo colligitur. Scribit enim Hieronymus hoc miraculum ab Hilarione factum esse eo tempore quo ingens illa maris inundatio contigit, paulo post obitum Juliani. Porro inundatio illa accidit eo anno quem dixi, ut con- stat ex Ammiano Marcellino, et ex Fastis Idatii. ptum est Apud Nicephorum vero Epiphanius Scholasticus Carybdim habet, corrupte, ut apparet. VARIORUM. • Ea lem pestate, terræ motu tolius orbis, qui post Juliani mortem accidit, maria cgressa sunt terminos suos, el quasi rursum Deus diluvium minaretur, vel in antiquum chaos redirent omnia, naves ad prærupla de latere montium pependerunt. Quod cum viderent Epidauritani frementes fluctus et undarum moles et montes gurgitum littoribus inferri, verentes, quod jam evenisse cernebant, ne oppidum funditus subvertere- tur, ingressi sunt ad senem (Hilarionem] ; et quasi ad prælium proficiscentes, posuerunt eum in littore. Qui cum tria crucis signa pinxisset in sabulo, ma- nusque contra tenderet, incredibile dictu est in quan- tam altitudinem intumescens mare ante eum stele- rit; ac diu fremens, et quasi ad obicem indignans, paulatim in semetipsum relapsum est. Hoc Épidau- rus et omnis illa regio usque hodie prædical, ma- tresque docent liberos suos ad memoriam in posteros transmittendam. Hieronymus in Vita sancti Hila- rionis, edit. Benedictin. De hoc autem tremore terre, et maris exundatione, vide Socr., libro 17, cap. 3. (85) Επιζητούμενος παρὰ τῶν Γαζαίων. Idem (86) Ὑπὸ δαιμονῶντος ἀνδρός. Hieronymus in (87) Την θάλασσαν εὐχῇ στῆσαι. De hoc mira- (88) Περὶ Χάρβυριν. In codice Fukeliano scri-

Α τῆς Συρίας οἰκοῦντες. Οἱ μὲν γὰρ, ἄπιστον δὲ καὶ λέγειν, εἰ μή τινες τῶν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ γεγονότων ἀνήγγειλαν· παρθένους ἱερὰς ἀήθεις ὁρᾶσθαι παρὰ πλήθους, δημοσίᾳ γυμνὰς ἐσθῆτος ίστασθαι κατην ἀγκασαν, εἰς κοινὸν τῶν βουλομένων θέατρόν τε καὶ ὕβριν· ἐμπαροινήσαντες δὲ πρότερον ᾗ ἐδόκει, τὸ τελευταῖον ἀνέχειρον αὐτάς (89) · καὶ διχῆ ἀνατε μόντες, ἐπὶ τὴν βρῶσιν τῶν ἐγκάτων προσεκαλούντο τοὺς χοίρους, συνήθει τούτοις τροφῇ ἐπιπολῆς τὰ σπλάγχνα καλύψαντες, ὥστε μὴ ῥᾳδίως τοὺς ὑς διακρίνειν, ἀλλ' ἐξ ἀνάγκης τῆς συνήθους τροφῆς ὀρεγομένους, καὶ τὰ ἀνδρόμεα κρέα σπαράττειν. Ὡς δὲ συμβάλλω, εἰς τοσαύτην ὠμότητα κατὰ τῶν ἱερῶν παρθένων προήγαγε τοὺς Ηλιουπολίτας, τὸ λυθῆ ναι 1, καθὸ πάτριον ἦν αὐτοῖς πρότερον, ἐκπορ νεύεσθαι παρὰ τοῦ προστυχόντος τὰς ἐνθάδε παρθέ νους, πρὶν τοῖς μνηστήρσι συνελθεῖν εἰς γάμον. Ὁ γὰρ Κωνσταντίνος καθελὼν τὸν ἐν Ηλιουπόλει τῆς Αφροδίτης νεών, τότε πρῶτον παρ' αὐτοῖς ἐκκλησίαν ἐδείματο, καὶ νόμῳ διεκώλυσε τὰς συνήθεις ποιεῖν πορνείας. ᾿Αρεθούσιοι δὲ Μάρκον ο τὸν γενόμενον αὐτῶν ἐπίσκοπον, γηραλέον όντα, πολιᾷ τε καὶ βίῳ αἰδέσιμον, ἐλεεινῶς διεχρήσαντο · τοῦτον δὲ καὶ πρό- τερον ἐν ὀργῇ εἶχον. Προθυμότερον γὰρ ἢ κατὰ πειθῶ, Κωνσταντίου βασιλεύοντος, τοὺς Ἑλληνιστὰς εἰς Χριστιανισμὸν ἐπανῆγε, καὶ τὸν παρ᾽ αὐτοῖς σεμνότατον καὶ πολυτελέστατον ναὸν καθεῖλεν. Ἐπεὶ δὲ μετέπεσεν εἰς Ἰουλιανὸν ἡ ἀρχὴ, κεκινημένον ἐπ' αὐτὸν τὸν δῆμον ὁρῶν, ἅμα δὲ καὶ κατὰ πρόσταγμα βασιλέως καταδικασθεὶς, ἢ τὴν ἀποτίμησιν τοῦ ναοῦ εκτίσαι, ἢ τοῦτον ἀνοικοδομῆσαι· λογισάμενος ὡς ἀδύνατον ἑκάτερον, Χριστιανῷ δὲ ἄλλως ἀθέμιτον τὸ δεύτερον, μήτι γε δὴ ἱερεῖ, ἔφυγε τὰ πρῶτα. Μαθὼν δὲ δι' αὐτὸν κινδυνεύειν πολλούς (90), έλκυ σμάτων τε καὶ δικαστηρίων καὶ τῶν ἐν τούτοις πει ρᾶσθαι δεινῶν, ἐπανῆλθεν ἀπὸ τῆς φυγῆς, καὶ ἐθε λοντῆς ὅ τι βούλοιντο αὐτὸν δρᾷν τῷ πλήθει προσ ήγαγεν. Οἱ δὲ, ἐξ ὧν ἔδει πλέον ἐπαινεῖν αὐτὸν ὡς φιλοσόφῳ πρέπουσαν πρᾶξιν ἐπιδειξάμενον, ὑπερ Τέλος κάτωθεν ἀνακείρουσι, Λυθῆναι. τὸ κωλυθῆναι. ἀνακείρειν Εt πειρά σθαι κινδυνεύειν. πολλούς Αρεθούσιοι δὲ Μάρκον. SOZOMENI B num sitam, et qui Arethusam Syriæ incolunt, istos crudelitate longe supergressi fuisse videntur. Nam illi quidem, quod profecto incredibile esset, nisi quidam corum qui tunc temporis vixere, id com- memorassent, sacratas Deo virgines, quibus inso- lens erat a populo conspici, vestibus nudatas, in publico stare coegerunt, ad commune omnium spectaculum ac ludibrium. Cumque omni contu- meliæ genere eas prius affecissent, tandem decal- varunt et medias dissecantes, ad viscera earum devoranda porcos provocarunt; cibo illis consueto superficiem viscerum ita operientes, ut porci non facile internoscerent, sed consuetum cibum appe- tentes, necessario humanas etiam carnes discerpe- rent. Porro Heliopolitæ ad banc adversus sacras virgines crudelitatem proruperunt hanc ob cau- sam, ut equidem conjicio, quod interdictum ipsi fuerat ne juxta morem patrium virgines suas ob- vio cuique stuprandas exponerent, priusquam sponsis legitimis jungerentur. Etenim Constanti- nus, destructo apud Heliopolitas Veneris templo, primum illic ecclesiam ædificaverat; et lege lata prohibuerat ne consuela stupra in posterum per- petrarent. Arethusii vero Marcum, qui ipsorum episcopus fuerat, senem admodum, nec vita minus quam canitie venerandum, miserabili mortis genere interemerunt. Cui quidem jam pridem infensi erant. Nam regnante Constantio, in traducendis ad Chri- stianam religionem gentilibus acriorem se osten- derat, quam esse solent ii qui verbis suadent, et sanetissimum apud ipsos ac magnificentissimum templum destruxerat. Postea vero imperio ad Ju- lianum translato, cernens populum in se concita- tum, simulque imperatoris edicto condemnatus, nt aut pretium quanti templum æstimatum fuis- set persolveret, aut illud restauraret, cum neu- trum horum a se fieri posse animadverteret, po- sterius autem illud nefas esse homini Christiano, nedum sacerdotii primum quidem fugam arripuit. Euseb., Vit. Const., lib. 111, cap. 56, 59. C VALESII ANNOTATIONES. Nazianzenus in priore Invectiva adversus Julianum, pag. 87, ubi eodem verbo utitur quo hic Sozome- nus. Et Billius quidem vir doctissimus, qui Gre- gorium Latine interpretatus est, vertit proscindere. Quod non probo, Nicephorus vero, in capite 11- bri x, hunc Sozomeni locum ita expressit: quæ verba Langus ita vertit: Postremo ab inferioribus eas partibus totonderunt. Ego decalvationem hoc verbo intelligi erediderim : quod ignominiosum supplicii genus fuisse constat. Porro sciendum est sacras virgines olim intonsas * Stephanus legit C D • fuisse, ut constat ex concilio Gangrensi. Idque etiam in Gallia usitatum fuit temporibus Caroli Calvi, ut docet canon concilii in verno palatio. Plura vide apud Hugonem Menardum in notis ad Sacramentarium Gregorii Magni. Potest etiam ver- buun sumi pro deglubere, quo sensu usurpatur a Maximo Tyrio in sermone 40. vocem in editis quidem et scriptis codicibus nulla est distinctio. Christophorsonus verbum retulit ad Ego tamen post vocem distinctionem malim apponere. id enim VARIORUM. • Displicet ( inquit Theod. Ruinart, quod Arianorum aut parti fave- rit, aut sane inter Semiarianos fuerit unus e præ- cipuis. Verum non solum a Theodorito episcopo catholico laudatur, Hist. lib. ut, cap. 7, aliisque probatæ fidei auctoribus; sed præterea encomia. sten egregium habuit Gregorium Nazianzenum, Invectiva prima in Julianum. Act. Mart., p. 647. (88) Ανέκειρον αυτάς. Idem refert Gregorius (90) Δι' αὐτὸν κινδυνεύειν πολλούς. Post hanc

Α τῆς Συρίας οἰκοῦντες. Οἱ μὲν γὰρ, ἄπιστον δὲ καὶ λέγειν, εἰ μή τινες τῶν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ γεγονότων ἀνήγγειλαν· παρθένους ἱερὰς ἀήθεις ὁρᾶσθαι παρὰ πλήθους, δημοσίᾳ γυμνὰς ἐσθῆτος ίστασθαι κατην ἀγκασαν, εἰς κοινὸν τῶν βουλομένων θέατρόν τε καὶ ὕβριν· ἐμπαροινήσαντες δὲ πρότερον ᾗ ἐδόκει, τὸ τελευταῖον ἀνέχειρον αὐτάς (89) · καὶ διχῆ ἀνατε μόντες, ἐπὶ τὴν βρῶσιν τῶν ἐγκάτων προσεκαλούντο τοὺς χοίρους, συνήθει τούτοις τροφῇ ἐπιπολῆς τὰ σπλάγχνα καλύψαντες, ὥστε μὴ ῥᾳδίως τοὺς ὑς διακρίνειν, ἀλλ' ἐξ ἀνάγκης τῆς συνήθους τροφῆς ὀρεγομένους, καὶ τὰ ἀνδρόμεα κρέα σπαράττειν. Ὡς δὲ συμβάλλω, εἰς τοσαύτην ὠμότητα κατὰ τῶν ἱερῶν παρθένων προήγαγε τοὺς Ηλιουπολίτας, τὸ λυθῆ ναι 1, καθὸ πάτριον ἦν αὐτοῖς πρότερον, ἐκπορ νεύεσθαι παρὰ τοῦ προστυχόντος τὰς ἐνθάδε παρθέ νους, πρὶν τοῖς μνηστήρσι συνελθεῖν εἰς γάμον. Ὁ γὰρ Κωνσταντίνος καθελὼν τὸν ἐν Ηλιουπόλει τῆς Αφροδίτης νεών, τότε πρῶτον παρ' αὐτοῖς ἐκκλησίαν ἐδείματο, καὶ νόμῳ διεκώλυσε τὰς συνήθεις ποιεῖν πορνείας. ᾿Αρεθούσιοι δὲ Μάρκον ο τὸν γενόμενον αὐτῶν ἐπίσκοπον, γηραλέον όντα, πολιᾷ τε καὶ βίῳ αἰδέσιμον, ἐλεεινῶς διεχρήσαντο · τοῦτον δὲ καὶ πρό- τερον ἐν ὀργῇ εἶχον. Προθυμότερον γὰρ ἢ κατὰ πειθῶ, Κωνσταντίου βασιλεύοντος, τοὺς Ἑλληνιστὰς εἰς Χριστιανισμὸν ἐπανῆγε, καὶ τὸν παρ᾽ αὐτοῖς σεμνότατον καὶ πολυτελέστατον ναὸν καθεῖλεν. Ἐπεὶ δὲ μετέπεσεν εἰς Ἰουλιανὸν ἡ ἀρχὴ, κεκινημένον ἐπ' αὐτὸν τὸν δῆμον ὁρῶν, ἅμα δὲ καὶ κατὰ πρόσταγμα βασιλέως καταδικασθεὶς, ἢ τὴν ἀποτίμησιν τοῦ ναοῦ εκτίσαι, ἢ τοῦτον ἀνοικοδομῆσαι· λογισάμενος ὡς ἀδύνατον ἑκάτερον, Χριστιανῷ δὲ ἄλλως ἀθέμιτον τὸ δεύτερον, μήτι γε δὴ ἱερεῖ, ἔφυγε τὰ πρῶτα. Μαθὼν δὲ δι' αὐτὸν κινδυνεύειν πολλούς (90), έλκυ σμάτων τε καὶ δικαστηρίων καὶ τῶν ἐν τούτοις πει ρᾶσθαι δεινῶν, ἐπανῆλθεν ἀπὸ τῆς φυγῆς, καὶ ἐθε λοντῆς ὅ τι βούλοιντο αὐτὸν δρᾷν τῷ πλήθει προσ ήγαγεν. Οἱ δὲ, ἐξ ὧν ἔδει πλέον ἐπαινεῖν αὐτὸν ὡς φιλοσόφῳ πρέπουσαν πρᾶξιν ἐπιδειξάμενον, ὑπερ Τέλος κάτωθεν ἀνακείρουσι, Λυθῆναι. τὸ κωλυθῆναι. ἀνακείρειν Εt πειρά σθαι κινδυνεύειν. πολλούς Αρεθούσιοι δὲ Μάρκον. SOZOMENI B num sitam, et qui Arethusam Syriæ incolunt, istos crudelitate longe supergressi fuisse videntur. Nam illi quidem, quod profecto incredibile esset, nisi quidam corum qui tunc temporis vixere, id com- memorassent, sacratas Deo virgines, quibus inso- lens erat a populo conspici, vestibus nudatas, in publico stare coegerunt, ad commune omnium spectaculum ac ludibrium. Cumque omni contu- meliæ genere eas prius affecissent, tandem decal- varunt et medias dissecantes, ad viscera earum devoranda porcos provocarunt; cibo illis consueto superficiem viscerum ita operientes, ut porci non facile internoscerent, sed consuetum cibum appe- tentes, necessario humanas etiam carnes discerpe- rent. Porro Heliopolitæ ad banc adversus sacras virgines crudelitatem proruperunt hanc ob cau- sam, ut equidem conjicio, quod interdictum ipsi fuerat ne juxta morem patrium virgines suas ob- vio cuique stuprandas exponerent, priusquam sponsis legitimis jungerentur. Etenim Constanti- nus, destructo apud Heliopolitas Veneris templo, primum illic ecclesiam ædificaverat; et lege lata prohibuerat ne consuela stupra in posterum per- petrarent. Arethusii vero Marcum, qui ipsorum episcopus fuerat, senem admodum, nec vita minus quam canitie venerandum, miserabili mortis genere interemerunt. Cui quidem jam pridem infensi erant. Nam regnante Constantio, in traducendis ad Chri- stianam religionem gentilibus acriorem se osten- derat, quam esse solent ii qui verbis suadent, et sanetissimum apud ipsos ac magnificentissimum templum destruxerat. Postea vero imperio ad Ju- lianum translato, cernens populum in se concita- tum, simulque imperatoris edicto condemnatus, nt aut pretium quanti templum æstimatum fuis- set persolveret, aut illud restauraret, cum neu- trum horum a se fieri posse animadverteret, po- sterius autem illud nefas esse homini Christiano, nedum sacerdotii primum quidem fugam arripuit. Euseb., Vit. Const., lib. 111, cap. 56, 59. C VALESII ANNOTATIONES. Nazianzenus in priore Invectiva adversus Julianum, pag. 87, ubi eodem verbo utitur quo hic Sozome- nus. Et Billius quidem vir doctissimus, qui Gre- gorium Latine interpretatus est, vertit proscindere. Quod non probo, Nicephorus vero, in capite 11- bri x, hunc Sozomeni locum ita expressit: quæ verba Langus ita vertit: Postremo ab inferioribus eas partibus totonderunt. Ego decalvationem hoc verbo intelligi erediderim : quod ignominiosum supplicii genus fuisse constat. Porro sciendum est sacras virgines olim intonsas * Stephanus legit C D • fuisse, ut constat ex concilio Gangrensi. Idque etiam in Gallia usitatum fuit temporibus Caroli Calvi, ut docet canon concilii in verno palatio. Plura vide apud Hugonem Menardum in notis ad Sacramentarium Gregorii Magni. Potest etiam ver- buun sumi pro deglubere, quo sensu usurpatur a Maximo Tyrio in sermone 40. vocem in editis quidem et scriptis codicibus nulla est distinctio. Christophorsonus verbum retulit ad Ego tamen post vocem distinctionem malim apponere. id enim VARIORUM. • Displicet ( inquit Theod. Ruinart, quod Arianorum aut parti fave- rit, aut sane inter Semiarianos fuerit unus e præ- cipuis. Verum non solum a Theodorito episcopo catholico laudatur, Hist. lib. ut, cap. 7, aliisque probatæ fidei auctoribus; sed præterea encomia. sten egregium habuit Gregorium Nazianzenum, Invectiva prima in Julianum. Act. Mart., p. 647. (88) Ανέκειρον αυτάς. Idem refert Gregorius (90) Δι' αὐτὸν κινδυνεύειν πολλούς. Post hanc

Β πεφρονῆσθαι νομίσαντες, πᾶς ὁ δῆμος ἐπ' αὐτὸν Α ἐχώρησε· καὶ διὰ τῶν ἀγυιῶν εἷλκον, ὠθοῦντες καὶ τίλλοντες, καὶ ᾗ ἔτυχε τῶν μελῶν, ἕκαστος παίον- τες· ἐσπουδάζετο δὲ τὸ δράμα ἀνδράσι καὶ γυναιξί, καὶ πάσῃ ἡλικίᾳ, μετὰ προθυμίας καὶ ὀργῆς· ὡς καὶ σπαρτίαις λεπτοῖς τὰ ὦτα αὐτοῦ διατεμεῖν παῖδες δὲ εἰς διδασκάλους φοιτῶντες, παίγνιον ἐποιοῦντο τὸ πρᾶγμα· καὶ μετεωρίζοντες αὐτὸν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν κυλίοντες, ἀντέπεμπόν τε καὶ ἀνεδέχοντο ταῖς γραφίσι, καὶ ἀφειδώς κατεκέντουν. Ἐπεὶ δὲ ἅπαν τὸ σῶμα τραυματίας ἐγένετο, ἔτι δὲ ὅμως ἐνέπνεε, μέλιτι καὶ γάρῳ ἀλείψαντες αὐτὸν, καὶ σαργάνῃ ἐμβαλόντες, πλέγμα δὲ τοῦτο ὁλόσχοι- νον, εἰς ὕψος ἦραν. Ηνίκα δὲ λέγεται (91) σφηκών καὶ μελισσῶν ἐφιπταμένων αὐτῷ καὶ τὰς σάρκας κατεσθιουσῶν, πρὸς τοὺς Αρεθουσίους εἰπεῖν, ὡς αὐτὸς ὑψηλὸς εἴη· τοὺς δὲ ταπεινοὺς ὁρᾷ καὶ χαμαὶ ἐρχομένους, καὶ κατὰ τοῦτο ἑαυτῷ τε κἀκείνοις συμβάλλειν ἔσεσθαι τὰ μετὰ ταῦτα. Λόγος δὲ τὸν τότε υπαρχον (92), Ἑλληνιστὴν μὲν ἐς τὰ μάλιστα ὄντα, γενναῖον δὲ τὸ ἦθος, ὡς καὶ εἰσέτι νῦν τὴν περὶ αὐτοῦ δόξαν κρατεῖν, θαυμάσαντα Μάρκον τῆς ἐγκρατείας, παρρησιάσθαι πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ μέμψασθαι, ὡς εἰκότως αἰσχύνην ὀφλισκάνουσι, κεκρατημένοι παρ' ἑνὸς γέροντος, πρὸς τοσαύτας βασάνους ἀνδρείως ἀντιταξαμένου. Καὶ κινδυνεύειν αὐτοὺς γελοίους εἶναι· ἐνδοξοτέρους δὲ οὓς ταῦτα δρῶσιν. Ὁ μὲν οὖν μακάριος, ἐπὶ τοσοῦτον γενναίως πρὸς τὸν ᾿Αρεθουσίων θυμὸν καὶ τὰς πολλὰς βασά- νους ἀντέσχεν, ὡς καὶ πρὸς αὐτῶν ἐπαινεθῆναι τῶν Ελληνιστῶν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ΄. Περὶ Μακεδονίου, Θεοδούλου, Γρατιανού, Βου- σίριδος, Βασιλείου καὶ Εὐψυχίου, τῶν ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις μαρτυρησάντων. Ἐν δὲ τῷ τότε, καὶ Μακεδόνιος, Θεόδουλός τε καὶ Τατιανὸς οἱ Φρύγες, ἀνδρείως ἐμαρτύρησαν. Ἐπεὶ Ἐπεὶ δὲ ᾔσθετο πολλῶν μὲν δι' αὐτὸν ἑλκομένων, καὶ ἀγομένων, πολλῶν δὲ περὶ ψυχῆς τρεχόντων, ἐκινδύνευσαν πειρᾶσθαι, επειράθησαν. δὴ δὲ, HISTORIA ECCLESIASTICA.- LIB. V. • Sed ubi multos sua causa periclitari rapta- rique, et judicia ac tormenta subire comperit, rediit ex fuga, seque sua sponte obtulit multitudini, ut quo- cunque placuisset modo in ipsum sævirent. Illi vero, qui hominem laudare debuerant, utpote qui dignum philosopho facinus edidisset, spretos se potius hoe facto existimantes, universi facto impetu in eum irruerunt; et per compita eum trabentes, pulsare ac vellicare cœperunt, quæ quisque vellet membra ferientes. Nec viri solum, sed et femina, et omnis promiscue ælas, alacri animo et ira succensi, cer- tatim buic operi incumbebant: adeo ut tenuibus funiculis aures ejus absciderint. Sed et pueri qui scholas frequentabant, ludicrum ex eo fecerunt : cumque in sublime tollentes, et in se ipsum vol- ventes, jactabant ad se invicem atque excipiebant, stilis eum atrociter conâgentes. Cumque jam toto corpore vulneratus, adhuc tamen spiraret, melle es liquamine perunctum, et in sportulam ex juncis textam conjectum, sublimem extulerunt. Quo qui- dem tempore, cum apes et vespæ ad eum advola- rent, carnesque ejus erederent, Arethusiis dixisse fertur, se quidem sublimem esse, ipsos vero ab- jectos humique repentes ab se conspici: atque er eo conjicere se quænam sibi et ipsis sors brevi eventura esset. Aiunt etiam eum qui tunc temporis præfectus erat prætorii, gentilium quidem super. stitioni admodum deditum, moribus tamen adeo eximium, ut ad hoc usque tempus fama illius per- severet, Marci admiratum constantiam, libere re- prehendisse imperatorem: cum diceret ipsos pro- bro et ignominia merito affici, qui a sene lot tantosque cruciatus fortiter perpesso victi essent. Periculumque esse ne ipsi quidem ridiculi evaderent, ü vero quos ita tractarent, illustriores red- derentur. Marcus igitur Arethusiorum furori ac multiplicibus tormentis tanta animi fortitudine re- stitit, ut ab ipsis etiam gentilibus eo nomine şit laudatus. Socr., lib. 111, c. 15. G+ CAP. XI De Macedonio, Theodulo, Gratiano, Busiride, Ba- silio et Eupsychio, qui tunc martyrio perfuncti sunt. Eodem tempore Macedonius, Theodulus et Tatia- nus, Phryges, forti animo martyrium pertulerunt 1. VALESII ANNOTATIONES. concinnius mihi videtur et elegantius. Certe Gre- gorius Nazianzenus, in priore Invectiva adversus D Julianum, pag. 88, hanc distinctionem confirmat. Sic enim ait de Marco Arethusio : etc. Vides post fugam Marci Arethusii multos tractos, multos in judicium vocatos fuisse, eo quod Marcum occultare crederentur, multos etiam periculum capitis sub- iisse. Non igitur solum vel re vera Porro hunc Marcum Arethusium diversum esse existimo a Marco Are- thèsio, qui cum Arianis semper conjunctus fuerat jam inde a temporibus Constantini. Hic enim mor- Luus est ante concilium Sardicense, ut didici ex Epistola synodica Orientalium apud Sardicam episcoporum, ubi de Hosio ita scribunt : Sed et Hosium propter supradictam causam, et propter beatissimæ memoriæ Marcum, cui graves semper injurias irrogavit, etc. Quæ verba non nisi de Marco Arethusio intelligi possunt, quem, utpote mortuum), beatissime memoriæ appellant. Huic igitur Marco alter, Marcus successit, ipse quoque semiarianus, qui eidem pseudo-Sardicensi synodo subscripsit, ac postea Juliani temporibus gloriosa confessione inclaruit. non dissimulandum, quod dicam scribendum esso pro quod confirmat Gregorius Nazianzenus. Occurrit hic error frequenter in his libris. Sed illum lectori studioso corrigendum relinquimus. prætorio intelligit, virum sui temporis sapientissi- mum de quo vide quæ notavi ad Ammianum Marcellinum. Eumden in hac historia laudat Gre gorius Nazianzenus, sed tacito ejus nomine. (91) Ηνίκα δὲ λέγεται. Leve est, sed tamen (92) Τὸν τότε υπαρχον. Salustium præfectum

Β πεφρονῆσθαι νομίσαντες, πᾶς ὁ δῆμος ἐπ' αὐτὸν Α ἐχώρησε· καὶ διὰ τῶν ἀγυιῶν εἷλκον, ὠθοῦντες καὶ τίλλοντες, καὶ ᾗ ἔτυχε τῶν μελῶν, ἕκαστος παίον- τες· ἐσπουδάζετο δὲ τὸ δράμα ἀνδράσι καὶ γυναιξί, καὶ πάσῃ ἡλικίᾳ, μετὰ προθυμίας καὶ ὀργῆς· ὡς καὶ σπαρτίαις λεπτοῖς τὰ ὦτα αὐτοῦ διατεμεῖν παῖδες δὲ εἰς διδασκάλους φοιτῶντες, παίγνιον ἐποιοῦντο τὸ πρᾶγμα· καὶ μετεωρίζοντες αὐτὸν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν κυλίοντες, ἀντέπεμπόν τε καὶ ἀνεδέχοντο ταῖς γραφίσι, καὶ ἀφειδώς κατεκέντουν. Ἐπεὶ δὲ ἅπαν τὸ σῶμα τραυματίας ἐγένετο, ἔτι δὲ ὅμως ἐνέπνεε, μέλιτι καὶ γάρῳ ἀλείψαντες αὐτὸν, καὶ σαργάνῃ ἐμβαλόντες, πλέγμα δὲ τοῦτο ὁλόσχοι- νον, εἰς ὕψος ἦραν. Ηνίκα δὲ λέγεται (91) σφηκών καὶ μελισσῶν ἐφιπταμένων αὐτῷ καὶ τὰς σάρκας κατεσθιουσῶν, πρὸς τοὺς Αρεθουσίους εἰπεῖν, ὡς αὐτὸς ὑψηλὸς εἴη· τοὺς δὲ ταπεινοὺς ὁρᾷ καὶ χαμαὶ ἐρχομένους, καὶ κατὰ τοῦτο ἑαυτῷ τε κἀκείνοις συμβάλλειν ἔσεσθαι τὰ μετὰ ταῦτα. Λόγος δὲ τὸν τότε υπαρχον (92), Ἑλληνιστὴν μὲν ἐς τὰ μάλιστα ὄντα, γενναῖον δὲ τὸ ἦθος, ὡς καὶ εἰσέτι νῦν τὴν περὶ αὐτοῦ δόξαν κρατεῖν, θαυμάσαντα Μάρκον τῆς ἐγκρατείας, παρρησιάσθαι πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ μέμψασθαι, ὡς εἰκότως αἰσχύνην ὀφλισκάνουσι, κεκρατημένοι παρ' ἑνὸς γέροντος, πρὸς τοσαύτας βασάνους ἀνδρείως ἀντιταξαμένου. Καὶ κινδυνεύειν αὐτοὺς γελοίους εἶναι· ἐνδοξοτέρους δὲ οὓς ταῦτα δρῶσιν. Ὁ μὲν οὖν μακάριος, ἐπὶ τοσοῦτον γενναίως πρὸς τὸν ᾿Αρεθουσίων θυμὸν καὶ τὰς πολλὰς βασά- νους ἀντέσχεν, ὡς καὶ πρὸς αὐτῶν ἐπαινεθῆναι τῶν Ελληνιστῶν. ΚΕΦΑΛ. ΙΑ΄. Περὶ Μακεδονίου, Θεοδούλου, Γρατιανού, Βου- σίριδος, Βασιλείου καὶ Εὐψυχίου, τῶν ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις μαρτυρησάντων. Ἐν δὲ τῷ τότε, καὶ Μακεδόνιος, Θεόδουλός τε καὶ Τατιανὸς οἱ Φρύγες, ἀνδρείως ἐμαρτύρησαν. Ἐπεὶ Ἐπεὶ δὲ ᾔσθετο πολλῶν μὲν δι' αὐτὸν ἑλκομένων, καὶ ἀγομένων, πολλῶν δὲ περὶ ψυχῆς τρεχόντων, ἐκινδύνευσαν πειρᾶσθαι, επειράθησαν. δὴ δὲ, HISTORIA ECCLESIASTICA.- LIB. V. • Sed ubi multos sua causa periclitari rapta- rique, et judicia ac tormenta subire comperit, rediit ex fuga, seque sua sponte obtulit multitudini, ut quo- cunque placuisset modo in ipsum sævirent. Illi vero, qui hominem laudare debuerant, utpote qui dignum philosopho facinus edidisset, spretos se potius hoe facto existimantes, universi facto impetu in eum irruerunt; et per compita eum trabentes, pulsare ac vellicare cœperunt, quæ quisque vellet membra ferientes. Nec viri solum, sed et femina, et omnis promiscue ælas, alacri animo et ira succensi, cer- tatim buic operi incumbebant: adeo ut tenuibus funiculis aures ejus absciderint. Sed et pueri qui scholas frequentabant, ludicrum ex eo fecerunt : cumque in sublime tollentes, et in se ipsum vol- ventes, jactabant ad se invicem atque excipiebant, stilis eum atrociter conâgentes. Cumque jam toto corpore vulneratus, adhuc tamen spiraret, melle es liquamine perunctum, et in sportulam ex juncis textam conjectum, sublimem extulerunt. Quo qui- dem tempore, cum apes et vespæ ad eum advola- rent, carnesque ejus erederent, Arethusiis dixisse fertur, se quidem sublimem esse, ipsos vero ab- jectos humique repentes ab se conspici: atque er eo conjicere se quænam sibi et ipsis sors brevi eventura esset. Aiunt etiam eum qui tunc temporis præfectus erat prætorii, gentilium quidem super. stitioni admodum deditum, moribus tamen adeo eximium, ut ad hoc usque tempus fama illius per- severet, Marci admiratum constantiam, libere re- prehendisse imperatorem: cum diceret ipsos pro- bro et ignominia merito affici, qui a sene lot tantosque cruciatus fortiter perpesso victi essent. Periculumque esse ne ipsi quidem ridiculi evaderent, ü vero quos ita tractarent, illustriores red- derentur. Marcus igitur Arethusiorum furori ac multiplicibus tormentis tanta animi fortitudine re- stitit, ut ab ipsis etiam gentilibus eo nomine şit laudatus. Socr., lib. 111, c. 15. G+ CAP. XI De Macedonio, Theodulo, Gratiano, Busiride, Ba- silio et Eupsychio, qui tunc martyrio perfuncti sunt. Eodem tempore Macedonius, Theodulus et Tatia- nus, Phryges, forti animo martyrium pertulerunt 1. VALESII ANNOTATIONES. concinnius mihi videtur et elegantius. Certe Gre- gorius Nazianzenus, in priore Invectiva adversus D Julianum, pag. 88, hanc distinctionem confirmat. Sic enim ait de Marco Arethusio : etc. Vides post fugam Marci Arethusii multos tractos, multos in judicium vocatos fuisse, eo quod Marcum occultare crederentur, multos etiam periculum capitis sub- iisse. Non igitur solum vel re vera Porro hunc Marcum Arethusium diversum esse existimo a Marco Are- thèsio, qui cum Arianis semper conjunctus fuerat jam inde a temporibus Constantini. Hic enim mor- Luus est ante concilium Sardicense, ut didici ex Epistola synodica Orientalium apud Sardicam episcoporum, ubi de Hosio ita scribunt : Sed et Hosium propter supradictam causam, et propter beatissimæ memoriæ Marcum, cui graves semper injurias irrogavit, etc. Quæ verba non nisi de Marco Arethusio intelligi possunt, quem, utpote mortuum), beatissime memoriæ appellant. Huic igitur Marco alter, Marcus successit, ipse quoque semiarianus, qui eidem pseudo-Sardicensi synodo subscripsit, ac postea Juliani temporibus gloriosa confessione inclaruit. non dissimulandum, quod dicam scribendum esso pro quod confirmat Gregorius Nazianzenus. Occurrit hic error frequenter in his libris. Sed illum lectori studioso corrigendum relinquimus. prætorio intelligit, virum sui temporis sapientissi- mum de quo vide quæ notavi ad Ammianum Marcellinum. Eumden in hac historia laudat Gre gorius Nazianzenus, sed tacito ejus nomine. (91) Ηνίκα δὲ λέγεται. Leve est, sed tamen (92) Τὸν τότε υπαρχον. Salustium præfectum

Α γὰρ ἐν Μίσῳ, πόλις δὲ ἥδε Φρυγών (95), τὸν ἐνθάδε ο νεὼν ἡνέωξε, καὶ ὑπὸ χρόνων ῥυποῦντα ἐξεκάθηρεν ὁ τοῦ ἔθνους ἡγούμενος, νύκτωρ ἐπεισελθόντες, τὰ ἀγάλματα συνέτριψαν. Ὡς αἰτίων δὲ τούτων συλ- ληφθέντων ἄλλων καὶ τιμωρεῖσθαι μελλόντων, σφᾶς αὐτοὺς κατεμήνυσαν. Εξὸν δὲ εἴ γε θύειν ἠνέσχοντο, μηδὲν παθεῖν, ὡς ἐν τούτῳ μόνῳ ἀπολογεῖσθαι ὑπὲρ τῶν ἡμαρτημένων ὁ ἄρχων οὐκ ἔπειθε, πολλοῖς αὐτ τοὺς ἡκίσατο τρόποις· τελευταῖον δὲ ἐσχάραις ἐπι- θεὶς, πῦρ ὑφῆψεν· οἱ δὲ, καιόμενοι, Εἰ κρεῶν ὀπτῶν, ἔφασαν, ἐπιθυμεῖς, ὦ ᾿Αμάχιε (94), τοῦτο γὰρ ὄνομα ἦν τῷ ἄρχοντι, καὶ ἐπὶ τὰς ἑτέρας πλευρὰς πρὸς τὸ πῦρ ἡμᾶς στρέψον, ἵνα μή σοι γενημένῳ ἡμίοπτοι γενόμενοι, ἀηδεῖς φαινώμεθα. Καὶ οἱ μὲν ὧδε γεν- ναίως διαγενόμενοι, ἐν ταῖς τιμωρίαις τὸν βίον ἀπ- ἔθεντο. Φασὶ δὲ καὶ Βούσιριν ἐν ᾿Αγκύρᾳ τῆς Γαλα τίας λαμπρὰν καὶ ἀνδρειοτάτην ὁμολογίαν ὑπομεῖναι διὰ τὴν θρησκείαν. Ον τῆς αἱρέσεως ὄντα τότε τῶν καλουμένων Ἐγκρατιτῶν, συλλαβὼν ὁ τοῦ ἔθνους ἄρχων, ὡς νεανιευσάμενον κατὰ τῶν Ἑλληνιστῶν αἰκίζεσθαι ἠβούλετο. Καὶ δημοσία προαγαγών πρὸς τὸ βασανιστήριον ξύλον, αἰωρεῖσθαι προσέταττεν. Ο δὲ Βούσιρις ἀνασχών τώ χεῖρε πρὸς τὴν κεφαλὴν, ἐγύμνωσε τὰς πλευράς· καὶ μὴ μάτην χρῆναι που νεῖν τοὺς δημίους πρὸς τὸν ἄρχοντα ἔφη, ἀνάγοντας αὐτὸν ἐπὶ τὸ ξύλον, καὶ πάλιν κατάγοντας. Ετοίμως γὰρ καὶ δίχα τούτου ἐφ' ὅσον βούλεται, παρέξειν τὰς πλευρὰς τοῖς βασανισταῖς. Θαυμάσας δὲ τὴν ὑπόσχε σιν ὁ ἄρχων, μᾶλλον τῇ πείρα κατεπλάγη. Αἰκιζό- μενος γὰρ ταῖς ὄνυξι τὰς πλευρὰς μέχρις ὅτε τῷ ἄρχοντι ἐδόκει, διεκαρτέρησε τώ χεῖρε ἀνέχων, καὶ τὰς πληγὰς προθύμως δεχόμενος. Ἐν δεσμοῖς δὲ μετὰ ταῦτα γενόμενος, ἀνείθη οὐκ εἰς μακρὰν ἀγ γελθέντος ἀνῃρῆσθαι Ἰουλιανόν· καὶ μέχρι τῆς Θεο δοσίου βασιλείας ἐπεβίω καὶ πρὸς τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν μετέθετο, καταγνούς τῆς προτέρας αι- ρέσεως. Λόγος δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον μαρτυρία τὸν βίον μετελθεῖν, Βασίλειον πρεσβύτερον ὁ τῆς ἐν Αγκύρᾳ Ἐκκλησίας, καὶ Ευψύχιον - Καισαρέα Καππαδόκην τῶν εὐπατριδών, έναγχος γαμετήν ἀγόμενον, καὶ οἷον ἔτι νυμφίον όντα. Συμβάλλω δὲ, τὸν μὲν Ευψύχιον ἀναιρεθῆναι διὰ τὸν ναὸν τῆς Τύπ χης, ἐφ᾽ ᾧ τότε καθαιρεθέντι, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν είρηται, κοινῇ πάντες Καισαρεῖς τῆς τοῦ βασιλέως ὀργῆς ἐπειράθησαν. Οἱ δὲ τῆς καθαιρέσεως αυτουρ Μύρῳ. Μήρῳ, ὦ Αμάχιμε, ἀμάχιε. Βασίλειον πρεσβύτερον. Ευψύχιον. SOZOMENI B Nam cum Mero, quæ urbs est Phrygiæ, rector provinciæ templum aperuisset, et diuturno situ ac sordibus oppletum repurgasset, illi noctu ingressi, simulacra contriverunt. Cumque alii tanquam hu- jus facinoris auctores comprehensi, et penas janı daturi essent, sese ipsi indicarunt. Cum autem ipsis liceret illæsis abire, si modo diis sacrificare voluis- sent, postquam præses ipsis persuadere non po- tuit ut vel hoc uno satisfactionis genere scelus suum diluerent, multis eos modis excruciavit. Ad extremum vero craticulis imposuit, ignemque sub- jecit. Illi dum cremarentur: Si carnes assas, aie- bant, concupiscis, Amachi, id enim nomen erat prasidis, alterum nobis latus ad ignem obverte, ne gustanti tibi insuaves videamur, si semiassi si- mus. Et hi quidem cum ad hunc modum fortiter perstitissent, in tormentis animam exhalarunt. Aiunt præterea, Ancyræ in Galatia Busirim forti ac generosa confessione fidei nostræ inclaruisse. Qui cum esset, eo quidem tempore, ex secta eo- rum qui Encratitæ dicuntur, comprehensus est ut cæderetur a præside illius provinciæ, eo quod gen- tilibus insultasset. Admotum igitur equuleo, præses sublimem tolli præcepit. At Busiris, manibus ad caput sublatis, latera nudavit. Dixitque præsidi, non esse opus ut lictores ipsum in equuleum le- vando ac postea deponendo, frustra fatigarentur. Se enim absque hoc ministerio latera sua, quandiu vellet, tortoribus ultro praebiturum. Admiratus pol- licitationem præses, ipsius rei experimento magis stupefactus est. Nam cum latera ejus quandiu pla- cuit præsidi, unguibus ferreis lacerarentur, ma- nibus supra caput elatis, plagas alacri animo sus- Linens perseveravit. Post hæc conjectus in vincula, haud mixto post liberatus est, cum mors Juliani muntiata esset; et ad principatum usque Theodosii superstes fuit: damnataque priore læresi, ad ca- tholicam Ecclesiam se contulit. Eodem tempore martyrio vitam finiisse dicuntur Basilius, Ancyra- na Ecclesiæ presbyter, et Eupsychius, Casariensis Cappadox, nobili genere ortus, qui recens uxo- rem duxerat, et adhuc quasi sponsus erat. Et Eu- psychius quidem, quantum conjectura assequor, propter templum Genii publici interfectus est : quo tunc temporis destructo, universi Casarienses, C VALESII ANNOTATIONES. • d Fukeliano scriptum est Sed non dubito quin scribendum sit quemadmodum legit Epiphanius Scholasticus. Fuit hæc urbs Phrygiæ salutaris, quæ alio nomine Comopolis dicta est, ut docet Constantinus Porphyrogennetus in libro corrupte pro, Sic enim impius ille præses vocatur in Menologio Græcorum, die duodecimo Septembris. - VARIORUM. Hujus martyrii acta habentur apud Theod. Ruinart, pag. 650, ex Martio Bollandiano excerpta, et ad Græcum codicis Vaticani collata. Colitur Basilius a Graecis et La- tinis die Martii. • Eupsychii martyris meminit Gre- gorius Nazianzenus, epistola Ad Basilium Ma- gnum : et ipse Basilius, epistola 291, Pontica dicecesis episcopos invitat ad Eupsychii, Damæ, cæterorumque eorumdent sociorum martyrum celebritatem. Colitur die Aprilis. Theod. Ruinart, Act. mart., pag. 656. (93) Εν Μύσφ, πόλις ήδε Φρυγών. In codice D De thematibus, cap. 1 et 4. (94) Το μάχις. In codice Fukeliano scriptum est

Α γὰρ ἐν Μίσῳ, πόλις δὲ ἥδε Φρυγών (95), τὸν ἐνθάδε ο νεὼν ἡνέωξε, καὶ ὑπὸ χρόνων ῥυποῦντα ἐξεκάθηρεν ὁ τοῦ ἔθνους ἡγούμενος, νύκτωρ ἐπεισελθόντες, τὰ ἀγάλματα συνέτριψαν. Ὡς αἰτίων δὲ τούτων συλ- ληφθέντων ἄλλων καὶ τιμωρεῖσθαι μελλόντων, σφᾶς αὐτοὺς κατεμήνυσαν. Εξὸν δὲ εἴ γε θύειν ἠνέσχοντο, μηδὲν παθεῖν, ὡς ἐν τούτῳ μόνῳ ἀπολογεῖσθαι ὑπὲρ τῶν ἡμαρτημένων ὁ ἄρχων οὐκ ἔπειθε, πολλοῖς αὐτ τοὺς ἡκίσατο τρόποις· τελευταῖον δὲ ἐσχάραις ἐπι- θεὶς, πῦρ ὑφῆψεν· οἱ δὲ, καιόμενοι, Εἰ κρεῶν ὀπτῶν, ἔφασαν, ἐπιθυμεῖς, ὦ ᾿Αμάχιε (94), τοῦτο γὰρ ὄνομα ἦν τῷ ἄρχοντι, καὶ ἐπὶ τὰς ἑτέρας πλευρὰς πρὸς τὸ πῦρ ἡμᾶς στρέψον, ἵνα μή σοι γενημένῳ ἡμίοπτοι γενόμενοι, ἀηδεῖς φαινώμεθα. Καὶ οἱ μὲν ὧδε γεν- ναίως διαγενόμενοι, ἐν ταῖς τιμωρίαις τὸν βίον ἀπ- ἔθεντο. Φασὶ δὲ καὶ Βούσιριν ἐν ᾿Αγκύρᾳ τῆς Γαλα τίας λαμπρὰν καὶ ἀνδρειοτάτην ὁμολογίαν ὑπομεῖναι διὰ τὴν θρησκείαν. Ον τῆς αἱρέσεως ὄντα τότε τῶν καλουμένων Ἐγκρατιτῶν, συλλαβὼν ὁ τοῦ ἔθνους ἄρχων, ὡς νεανιευσάμενον κατὰ τῶν Ἑλληνιστῶν αἰκίζεσθαι ἠβούλετο. Καὶ δημοσία προαγαγών πρὸς τὸ βασανιστήριον ξύλον, αἰωρεῖσθαι προσέταττεν. Ο δὲ Βούσιρις ἀνασχών τώ χεῖρε πρὸς τὴν κεφαλὴν, ἐγύμνωσε τὰς πλευράς· καὶ μὴ μάτην χρῆναι που νεῖν τοὺς δημίους πρὸς τὸν ἄρχοντα ἔφη, ἀνάγοντας αὐτὸν ἐπὶ τὸ ξύλον, καὶ πάλιν κατάγοντας. Ετοίμως γὰρ καὶ δίχα τούτου ἐφ' ὅσον βούλεται, παρέξειν τὰς πλευρὰς τοῖς βασανισταῖς. Θαυμάσας δὲ τὴν ὑπόσχε σιν ὁ ἄρχων, μᾶλλον τῇ πείρα κατεπλάγη. Αἰκιζό- μενος γὰρ ταῖς ὄνυξι τὰς πλευρὰς μέχρις ὅτε τῷ ἄρχοντι ἐδόκει, διεκαρτέρησε τώ χεῖρε ἀνέχων, καὶ τὰς πληγὰς προθύμως δεχόμενος. Ἐν δεσμοῖς δὲ μετὰ ταῦτα γενόμενος, ἀνείθη οὐκ εἰς μακρὰν ἀγ γελθέντος ἀνῃρῆσθαι Ἰουλιανόν· καὶ μέχρι τῆς Θεο δοσίου βασιλείας ἐπεβίω καὶ πρὸς τὴν καθόλου Ἐκκλησίαν μετέθετο, καταγνούς τῆς προτέρας αι- ρέσεως. Λόγος δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον μαρτυρία τὸν βίον μετελθεῖν, Βασίλειον πρεσβύτερον ὁ τῆς ἐν Αγκύρᾳ Ἐκκλησίας, καὶ Ευψύχιον - Καισαρέα Καππαδόκην τῶν εὐπατριδών, έναγχος γαμετήν ἀγόμενον, καὶ οἷον ἔτι νυμφίον όντα. Συμβάλλω δὲ, τὸν μὲν Ευψύχιον ἀναιρεθῆναι διὰ τὸν ναὸν τῆς Τύπ χης, ἐφ᾽ ᾧ τότε καθαιρεθέντι, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν είρηται, κοινῇ πάντες Καισαρεῖς τῆς τοῦ βασιλέως ὀργῆς ἐπειράθησαν. Οἱ δὲ τῆς καθαιρέσεως αυτουρ Μύρῳ. Μήρῳ, ὦ Αμάχιμε, ἀμάχιε. Βασίλειον πρεσβύτερον. Ευψύχιον. SOZOMENI B Nam cum Mero, quæ urbs est Phrygiæ, rector provinciæ templum aperuisset, et diuturno situ ac sordibus oppletum repurgasset, illi noctu ingressi, simulacra contriverunt. Cumque alii tanquam hu- jus facinoris auctores comprehensi, et penas janı daturi essent, sese ipsi indicarunt. Cum autem ipsis liceret illæsis abire, si modo diis sacrificare voluis- sent, postquam præses ipsis persuadere non po- tuit ut vel hoc uno satisfactionis genere scelus suum diluerent, multis eos modis excruciavit. Ad extremum vero craticulis imposuit, ignemque sub- jecit. Illi dum cremarentur: Si carnes assas, aie- bant, concupiscis, Amachi, id enim nomen erat prasidis, alterum nobis latus ad ignem obverte, ne gustanti tibi insuaves videamur, si semiassi si- mus. Et hi quidem cum ad hunc modum fortiter perstitissent, in tormentis animam exhalarunt. Aiunt præterea, Ancyræ in Galatia Busirim forti ac generosa confessione fidei nostræ inclaruisse. Qui cum esset, eo quidem tempore, ex secta eo- rum qui Encratitæ dicuntur, comprehensus est ut cæderetur a præside illius provinciæ, eo quod gen- tilibus insultasset. Admotum igitur equuleo, præses sublimem tolli præcepit. At Busiris, manibus ad caput sublatis, latera nudavit. Dixitque præsidi, non esse opus ut lictores ipsum in equuleum le- vando ac postea deponendo, frustra fatigarentur. Se enim absque hoc ministerio latera sua, quandiu vellet, tortoribus ultro praebiturum. Admiratus pol- licitationem præses, ipsius rei experimento magis stupefactus est. Nam cum latera ejus quandiu pla- cuit præsidi, unguibus ferreis lacerarentur, ma- nibus supra caput elatis, plagas alacri animo sus- Linens perseveravit. Post hæc conjectus in vincula, haud mixto post liberatus est, cum mors Juliani muntiata esset; et ad principatum usque Theodosii superstes fuit: damnataque priore læresi, ad ca- tholicam Ecclesiam se contulit. Eodem tempore martyrio vitam finiisse dicuntur Basilius, Ancyra- na Ecclesiæ presbyter, et Eupsychius, Casariensis Cappadox, nobili genere ortus, qui recens uxo- rem duxerat, et adhuc quasi sponsus erat. Et Eu- psychius quidem, quantum conjectura assequor, propter templum Genii publici interfectus est : quo tunc temporis destructo, universi Casarienses, C VALESII ANNOTATIONES. • d Fukeliano scriptum est Sed non dubito quin scribendum sit quemadmodum legit Epiphanius Scholasticus. Fuit hæc urbs Phrygiæ salutaris, quæ alio nomine Comopolis dicta est, ut docet Constantinus Porphyrogennetus in libro corrupte pro, Sic enim impius ille præses vocatur in Menologio Græcorum, die duodecimo Septembris. - VARIORUM. Hujus martyrii acta habentur apud Theod. Ruinart, pag. 650, ex Martio Bollandiano excerpta, et ad Græcum codicis Vaticani collata. Colitur Basilius a Graecis et La- tinis die Martii. • Eupsychii martyris meminit Gre- gorius Nazianzenus, epistola Ad Basilium Ma- gnum : et ipse Basilius, epistola 291, Pontica dicecesis episcopos invitat ad Eupsychii, Damæ, cæterorumque eorumdent sociorum martyrum celebritatem. Colitur die Aprilis. Theod. Ruinart, Act. mart., pag. 656. (93) Εν Μύσφ, πόλις ήδε Φρυγών. In codice D De thematibus, cap. 1 et 4. (94) Το μάχις. In codice Fukeliano scriptum est

γοὶ, δίκην ἔδοσαν· οἱ μὲν θάνατον, οἱ δὲ τὴν πατρίδα φεύγειν καταδικασθέντες· ὁ δὲ Βασίλειος περὶ τὸ δόγμα σπουδαῖος γεγονώς, ἐφ' ὅσον μὲν ἦρχε Κων- στάντιος, τοῖς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦσιν ἀντέπραττε · καὶ διὰ τοῦτο ψήφῳ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον (93) ἐχω- λύθη ἐκκλησιάζειν. Ἐπεὶ δὲ Ἰουλιανὸς μόνος τὴν ἀρχὴν διεῖπεν, ὁ Βασίλειος περιιὼν τοὺς Χριστιανούς δημοσίᾳ καὶ περιφανῶς προτρέπετο, τῶν οἰκείων ἔχεσθαι δογμάτων, καὶ μὴ τοῖς Ἑλλήνων θύμασι καὶ σπουδαῖς μιαίνεσθαι· ἀντ᾿ οὐδενὸς δὲ ἡγεῖσθαι τὰς γινομένας εἰς αὐτοὺς παρὰ τοῦ βασιλέως τιμάς, προσκαίρους ναύτας ἀποφαινόμενος ἐπὶ μισθῷ δι ηνεκοῦς ἀπωλείας· ταῦτα σπουδάζων, ἐν ὑπονοίᾳ τε καὶ μίσει παρὰ τοῖς Ελληνισταῖς ὢν, δημοσίᾳ θύον- τας ἰδὼν ἔστη · καὶ μέγα ἀνοιμώξας, ηύξατο μηδένα Χριστιανὸν τῆς τοιαύτης πειραθῆναι πλάνης. Εκ Β τούτου δὲ συλληφθείς, παρεδόθη τῷ ἡγουμένῳ τοῦ ἔθνους· καὶ πολλὰς βασάνους ὑπομείνας, παρὰ πάντα τὸν ἀγῶνα ἀνδρείως τὴν μαρτυρίαν διήνυσε. Καὶ τὰ μὲν ὧδε εἰ καὶ παρὰ γνώμην τῷ βασιλεῖ ἀπέβη· οὐκ ἀγεννεῖς, οὐδὲ ὀλίγους μάρτυρας, καὶ ἐπὶ τῆς αὐτοῦ ἡγεμονίας ἀπέδειξε γεγενῆσθαι· σα- φηνείας δὲ χάριν συναγαγών πάντας ὁμοῦ διεξῆλ- θον, εἰ καὶ διάφορος ἦν ὁ καιρὸς τῆς ἑκάστου μαρ- τυρίας. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ Λουκίφερος καὶ Εὐσεβίου, τῶν δυτικῶν ἐπισκόπων· καὶ ὡς Εὐσέβιος σὺν Ἀθανασίῳ τῷ μεγάλῳ καὶ λοιποῖς ἐπισκόποις ἐν Αλεξαν. δρείᾳ σύνοδον συνεκρότησαν, κυρώσαντες τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν, καὶ ὁμοφυές Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁρισάμενοι, καὶ περὶ οὐ- σίας καὶ ὑποστάσεως ἐθέσπισαν. Μετὰ δὲ τὴν ᾿Αθανασίου κάθοδον, Λουκίφερ δ Καράλλων τῆς Σαρδονίας ἐπίσκοπος, καὶ Εὐσέβιος ὁ Βερκέλλων τῶν ἐν Ἰταλίᾳ Λιβύων, ἐκ τῶν ἄνω Θηβῶν ἐπανῆλθον. Ενθάδε γὰρ ἐπὶ Κωνσταντίου διηνεκῶς φεύγειν προσετάχθησαν. Ἐπὶ διορθώσει τε τῶν ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων, κοινῇ συνθήκη Εὐσέβιος μὲν ἧκεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν, ὅπως σὺν ᾿Αθανασίῳ σύνοδον ἀθροίσῃ ἐπὶ βεβαιώσει τῶν ἐν Νικαία δοξάντων. Λουκίφερ δὲ διάκονον τῷ Εὐσεβίῳ συναποστείλας 1, ὃς ἀντ᾽ αὐτοῦ παρέστη τῇ συνόδῳ, ἐκκλησιάζειν διδάσκειν· Λουκίφερ δὲ διάκονον τῷ Εὐσεβίῳ συναπο- στείλας. Λουκίφερος τοῦ ἐπισκόπου Σαρδίας νήσου, διάκονοι δύο, Ερέννιος καὶ ᾿Αγαπητός. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A sicut antea retulimus ', in principis offensionem venerunt. Qui vero templum illud suis manibus subverterant, poenas dedere : alii morte, alii exsi- lio multati. Basilius vero Christianæ fidei defensor acerrimus, quandiu quidem Constantius imperium obtinuit, fortissime restiterat Arianis; atque ob hanc causam Eudoxiani, ne plebem colligeret, ei interdixerunt. Ubi vero Julianus solus imperio po- titus est, regionem circumiens Basilius, Christia- nos palam ac publice hortabatur ut doctrinæ suæ tenaciter adhærerent, nec gentilium sacrificiis ac libationibus sese polluerent; neve honores ipsis ab imperatore delatos magni facerent, quos momen- taneos esse ostendebat, sed perpetuo exitio com- pensandos. His rebus intentus, atque idcirco su- spectus et invisus gentilibus, cum aliquando eos publice sacrificantes vidisset, constitit: et graviter ingemiscens, Deum precatus est ne quis Christia- norum ejusmodi errore caperetur. Hanc ob causam comprehensus, præsidi provinciæ offertur. Multa- que in toto certamine perpessus tormenta, forti animo martyrium consummavit. Et hæc quidem licet præter voluntatem principis acciderint, non paucos tamen nec obscuros martyres, ejus quoque temporibus exstitisse coarguunt. Cæterum majoris perspicuitatis causa, omnes simul collectos commemoravi, tametsi diversis temporibus singuli mar- tyrium pertulerint. G Cap. 4. Socr., lib. 111, c. 5, 9. CAP. XII. De Lucifero et Eusebio, Occidentis partium episcopis; et quomodo Eusebius una cum magno Athanasio et reliquis episcopis synodum Alexandriæ congrega- vit, in qua fides Nicæna confirmata est, et Spiritum sanctum ejusdem cum Patre et Filio naturæ esse decretum, et de substantia atque hypostasi defini- tam est. Post reditum Athanasii, Lucifer Caralis in Sar- dinia episcopus, et Eusebius Vercellarum, quæ civitas est Liguriæ in Italia, ex superiore Thebaide reversi sunt . Illic enim perpetuo exsulare jussi fuerant regnante Constantio; ac de ecclesiasticis rebus restituendis inito inter se consilio, Eusebius quidem Alexandriam venit, ut illic una cum Atha- nasio ad confirmandam Nicænæ synodi sententiam concilium congregaret. Lucifer vero, cum diaconum una cum Eusebio misisset, qui synodo vice VALESII ANNOTATIONES. eo tempore episcopus erat Constantinopoleos, sub menus eam vocem summit in cap. hujus libri, ubi cujus jurisdictione erat Galatia. Non mirum est distinguit a et alibi non itaque si Basilium, qui erat presbyter Ancyræ in Galatia, plebem colligere prohibuit Eudoxius. Ita semel. VARIORUM. Missi sunt a Lucifero Sardiniæ insulæ episcopo, diaconi duo, Herennius et Agapetus, inquit Athanasius ad An- tiochenses, p. 776. Rufinus tamen, Hist. lib. 1, cap. 27, cum Sozomeno consentit. Porro concilium hoc ab Athanasio, plurimisque episcopis ex Ægy- plo, Libya, Arabia et Italia congregatis habitumn, convenit Alexandriæ anno 362, inquit Guil. Cave, Hist. vol. I, p. 120. (95) Ψήφῳ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον. Eudoxius D enim interpretor vocem ἐκκλησιάζειν. Sic Sozo-

Α παραγενόμενος εἰς Ἀντιόχειαν, ἐν ταραχαῖς τὴν ἐν- θάδε ἐκκλησίαν κατέλαβεν· ἐσχίζετο μὲν γὰρ τοῖς ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, ὧν ἡγεῖτο Εὐζώϊος. Δι εφέροντο δὲ, ὡς πρόσθεν εἴρηται, καὶ πρὸς τοὺς σφίσιν ὁμοδόξους οι Μελετίου σπουδασταί· μήπω δὲ τούτου ἀπὸ τῆς φυγῆς ἐπανελθόντος, ἐχειροτόνησε Παυλῖνον ἐπίσκοπον. Ἐν τούτῳ δὲ πολλῶν πόλεων επίσκοποι συνελθόντες εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἅμα ᾿Αθα νασίῳ καὶ Εὐσεβίῳ, τὰ δεδογμένα ἐν Νικαίᾳ κρατύ- νουσιν. Ομοούσιόν τε τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡμολόγησαν, καὶ Τριάδα ὠνόμασαν· οὐ μόνῳ τε σώματι, ἀλλὰ καὶ ψυχῇ τέλειον χρῆναι δοξάζειν άνθρωπον, ὃν ὁ Θεὸς Λόγος ἀνέλαβεν, εἰσηγήσαντο, καθὰ καὶ τοῖς πάλαι Ἐκκλησιαστικοῖς φιλοσόφοις ἐδόκει. Ἐπεὶ δὲ ἡ περὶ τῆς οὐσίας καὶ ὑποστάσεως ζήτησις τὰς Ἐκκλησίας ετάραττε, καὶ συχναὶ περὶ τούτων ἔριδες καὶ διαλέξεις ἦσαν, εὖ μάλα σοφῶς μοι δοκοῦσιν ὁρίσαι, μὴ ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς ἐπὶ Θεοῦ τούτοις χρῆσθαι τοῖς ὀνόμασι, πλὴν ἡνίκα τις τὴν Σαβελλίου δόξαν ἐκβάλλειν πειρῷτο· ἵνα μὴ ἀπορία ὀνομάτων, ταυτὸν δόξῃ τις τρισὶ προσηγορίαις και λεῖν, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἰδίᾳ νοοῖτο τριχῆ. Καὶ τὰ μὲν ὧδε τοῖς τότε ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ συνελθοῦσιν ἔδοξεν. ᾿Απολογούμενος δὲ ἐν τούτοις ᾿Αθανάσιος περὶ τῆς αὐτοῦ φυγῆς διεξῆλθε τὸν λόγον, ὃν περὶ τούτου Έγραψε. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ τῶν ἐν Ἀντιοχείᾳ ἀρχιερέων, Παυλίνου καὶ Μελετίου· καὶ ὡς Εὐσέβιος καὶ Λουκίφερ πρὸς ἀλλήλους διηνέχθησαν· καὶ ὡς Εὐσέβιος καὶ Ιλάριος τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ἐκρότουν. Καὶ διαλυθείσης τῆς συνόδου, παραγενόμενος Εύ- σέβιος εἰς Ἀντιόχειαν, εὗρεν ἐν διχονοίᾳ τὸν λαόν. Οἱ γὰρ Μελετίῳ χαίροντες, εἰς ταυτὸν συνιέναι Παυλίνῳ οὐκ ἠνείχοντο, ἀλλ' ἰδίᾳ ἐκκλησίαζον. Χαλε πῶς δὲ ἐνεγκών, ὅτι μὴ δέον παρὰ τὴν πάντων συναίνεσιν (96) ή χειροτονία ἐγεγόνει, οὐδὲν ἐς τὸ φανερὸν ἐμέμψατο, Λουκίφερα τιμῶν. Οὐδετέρῳ δὲ μέρει κοινωνήσας, ὑπέσχετο τὰ λυποῦντα ἑκατέρους ἐν συνόδῳ διορθώσειν· ἐν ᾧ δὲ τὸ πλῆθος πρὸς ὁμόνοιαν συνάπτειν ἐσπούδαζεν, ἐπανελθὼν Μελέτιος ἐκ τῆς ὑπερορίας, κεχωρισμένους εὑρὼν τοὺς τὰ αὐτῷ φρονοῦντας (97), ἰδίᾳ σὺν τούτοις, ἔξω τῆς πόλεως ἐκκλησίαζεν· ὁ δὲ Παυλίνος, ἔνδον μετὰ τῶν οἰκείων· πρᾷον γὰρ, ὑπό τε βίου καὶ γήρως αἰδοῖον ὄντα, τιμῶν Εὐζώϊος ὁ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως προ- εστώς, οὔτε ἐξέβαλε, καὶ μίαν αὐτῷ ἐκκλησίαν ἀπένειμεν. Εὐσέβιος δὲ ἀποτυχὼν τῆς σπουδῆς, ἐξεδήμησεν ᾿Αντιοχείας. Υβρισμένος δὲ παρ᾽ αὐτοῦ Λουκίφερ, ὅτι μὴ τὴν Παυλίνου χειροτονίαν ἐδέξατο, ἐχαλέπαινέ τε, καὶ κοινωνεῖν αὐτῷ διεφέρετο· καὶ συναίνεσιν, τὰ αὐτοῦ. τὰ αὐτὰ φρονοῦντας, SOZOMENI ipsius interfuit; Antiochiam profectus, Ecclesiam ejus loci turbatam reperit. Scissa enim erat per Arianos, quibus præsidebat Euzoius. Sed et fautores Meletii ab illis qui eamdem cum ipsis fdem prodi- tebantur, nihilominus dissidebant. Cumque Meletius nondum ab exsilio rediisset, Lucifer Paulinum episcopum ordinavit '. Inter hæc diversarum civi- tatum episcopi Alexandriæ congregati simul cum Athanasio et Eusebio, Nicæni concilii decreta confirmant. Et Spiritum sanctum Patri et Filio consubstantialem professi sunt, Trinitatemque no- minarunt; et hominem quem Deus Verbum assum- psit, non solum corpore, sed etiam anima perfectum credi debere statuerunt, quemadmodum etiam an- tiquis Ecclesiae philosophis placuerat. Et quoniam, quæstio de substantia et hypostasi Ecclesias con- turbabat, crebræque de his vocibus rixæ ac dispu- tationes movebantur, prudenter admodum mihi videntur decrevisse, ubi de Deo sermo est, non esse statim his nominibus utendum, nisi quis forte sententiam Sabellii velit refellere: ne inopia ver- borum, unam eamdemque rem tribus nominibus appellare videatur; sed ut unumqueinque seorsum intelligat trifariam distinguens. Et hæc quidem decreta sunt ab iis qui tunc temporis Alexandriæ in unum convenerunt. Apud quos Athanasius, ut fugæ suæ rationem redderet, orationem recitavit quam de argumento illo conscripserat. CAP. XIII. B De Paulino et Meletio, episcopis Antiochia ; et quo C modo inter Eusebium ac Luciferum orta est dis- sensio, et quod Eusebius atque Hilarius Nicænam fidem asseruerunt. Finito autem concilio, Eusebius Antiochiam pro- fectus, populum illic dissidentem reperit³. Fautores enim Meletii cum Paulino convenire renuentes, separatim collectas celebrabant. Cumque moleste ferret quod Paulinus, contra quam oportebat, absque totius populi consensu ordinatus fuisset, nihil tamen palam conquestus est ob reverentiam Luciferi. Sed cum ab utriusque partis communione se abstinuisset, pollicitus est emendaturum se in synodo, ea de quibus utrique querebantur. Dum populum ad pristinam concordiam revocare cona- retur Eusebius, ab exsilio reversus Melėtius, cum sectatores suarum partium sejunctos ab aliis de- prehendisset, una cum illis seorsum extra urbem conventus ecclesiasticos habuit. Paulinus vero intra urbem cum suis collectas celebravit. Nam cum mitis esset, et tum ob sanctitatem vitae, tum ob senectutem venerabilis, reveritus eum Euzoius Arianorum episcopus, non modo non ejecit ex ci- vitate, sed unam ei ecclesiam attribuit. Eusebius ' Socr., lib. 111, c: 6. • Ibid., 9. D VALESII ANNOTATIONES. codice Fukeliano scriptum est id est consensum, scribendum est In codice Fukeliano scriptum est quod non probo. (96) Παρὰ τὴν πάντων σύνεσιν. Rectius in (97) Τοὺς τὰ αὐτῷ φρονοῦντας. Procul dubio

Α παραγενόμενος εἰς Ἀντιόχειαν, ἐν ταραχαῖς τὴν ἐν- θάδε ἐκκλησίαν κατέλαβεν· ἐσχίζετο μὲν γὰρ τοῖς ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, ὧν ἡγεῖτο Εὐζώϊος. Δι εφέροντο δὲ, ὡς πρόσθεν εἴρηται, καὶ πρὸς τοὺς σφίσιν ὁμοδόξους οι Μελετίου σπουδασταί· μήπω δὲ τούτου ἀπὸ τῆς φυγῆς ἐπανελθόντος, ἐχειροτόνησε Παυλῖνον ἐπίσκοπον. Ἐν τούτῳ δὲ πολλῶν πόλεων επίσκοποι συνελθόντες εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν ἅμα ᾿Αθα νασίῳ καὶ Εὐσεβίῳ, τὰ δεδογμένα ἐν Νικαίᾳ κρατύ- νουσιν. Ομοούσιόν τε τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὡμολόγησαν, καὶ Τριάδα ὠνόμασαν· οὐ μόνῳ τε σώματι, ἀλλὰ καὶ ψυχῇ τέλειον χρῆναι δοξάζειν άνθρωπον, ὃν ὁ Θεὸς Λόγος ἀνέλαβεν, εἰσηγήσαντο, καθὰ καὶ τοῖς πάλαι Ἐκκλησιαστικοῖς φιλοσόφοις ἐδόκει. Ἐπεὶ δὲ ἡ περὶ τῆς οὐσίας καὶ ὑποστάσεως ζήτησις τὰς Ἐκκλησίας ετάραττε, καὶ συχναὶ περὶ τούτων ἔριδες καὶ διαλέξεις ἦσαν, εὖ μάλα σοφῶς μοι δοκοῦσιν ὁρίσαι, μὴ ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς ἐπὶ Θεοῦ τούτοις χρῆσθαι τοῖς ὀνόμασι, πλὴν ἡνίκα τις τὴν Σαβελλίου δόξαν ἐκβάλλειν πειρῷτο· ἵνα μὴ ἀπορία ὀνομάτων, ταυτὸν δόξῃ τις τρισὶ προσηγορίαις και λεῖν, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἰδίᾳ νοοῖτο τριχῆ. Καὶ τὰ μὲν ὧδε τοῖς τότε ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ συνελθοῦσιν ἔδοξεν. ᾿Απολογούμενος δὲ ἐν τούτοις ᾿Αθανάσιος περὶ τῆς αὐτοῦ φυγῆς διεξῆλθε τὸν λόγον, ὃν περὶ τούτου Έγραψε. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ τῶν ἐν Ἀντιοχείᾳ ἀρχιερέων, Παυλίνου καὶ Μελετίου· καὶ ὡς Εὐσέβιος καὶ Λουκίφερ πρὸς ἀλλήλους διηνέχθησαν· καὶ ὡς Εὐσέβιος καὶ Ιλάριος τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ἐκρότουν. Καὶ διαλυθείσης τῆς συνόδου, παραγενόμενος Εύ- σέβιος εἰς Ἀντιόχειαν, εὗρεν ἐν διχονοίᾳ τὸν λαόν. Οἱ γὰρ Μελετίῳ χαίροντες, εἰς ταυτὸν συνιέναι Παυλίνῳ οὐκ ἠνείχοντο, ἀλλ' ἰδίᾳ ἐκκλησίαζον. Χαλε πῶς δὲ ἐνεγκών, ὅτι μὴ δέον παρὰ τὴν πάντων συναίνεσιν (96) ή χειροτονία ἐγεγόνει, οὐδὲν ἐς τὸ φανερὸν ἐμέμψατο, Λουκίφερα τιμῶν. Οὐδετέρῳ δὲ μέρει κοινωνήσας, ὑπέσχετο τὰ λυποῦντα ἑκατέρους ἐν συνόδῳ διορθώσειν· ἐν ᾧ δὲ τὸ πλῆθος πρὸς ὁμόνοιαν συνάπτειν ἐσπούδαζεν, ἐπανελθὼν Μελέτιος ἐκ τῆς ὑπερορίας, κεχωρισμένους εὑρὼν τοὺς τὰ αὐτῷ φρονοῦντας (97), ἰδίᾳ σὺν τούτοις, ἔξω τῆς πόλεως ἐκκλησίαζεν· ὁ δὲ Παυλίνος, ἔνδον μετὰ τῶν οἰκείων· πρᾷον γὰρ, ὑπό τε βίου καὶ γήρως αἰδοῖον ὄντα, τιμῶν Εὐζώϊος ὁ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως προ- εστώς, οὔτε ἐξέβαλε, καὶ μίαν αὐτῷ ἐκκλησίαν ἀπένειμεν. Εὐσέβιος δὲ ἀποτυχὼν τῆς σπουδῆς, ἐξεδήμησεν ᾿Αντιοχείας. Υβρισμένος δὲ παρ᾽ αὐτοῦ Λουκίφερ, ὅτι μὴ τὴν Παυλίνου χειροτονίαν ἐδέξατο, ἐχαλέπαινέ τε, καὶ κοινωνεῖν αὐτῷ διεφέρετο· καὶ συναίνεσιν, τὰ αὐτοῦ. τὰ αὐτὰ φρονοῦντας, SOZOMENI ipsius interfuit; Antiochiam profectus, Ecclesiam ejus loci turbatam reperit. Scissa enim erat per Arianos, quibus præsidebat Euzoius. Sed et fautores Meletii ab illis qui eamdem cum ipsis fdem prodi- tebantur, nihilominus dissidebant. Cumque Meletius nondum ab exsilio rediisset, Lucifer Paulinum episcopum ordinavit '. Inter hæc diversarum civi- tatum episcopi Alexandriæ congregati simul cum Athanasio et Eusebio, Nicæni concilii decreta confirmant. Et Spiritum sanctum Patri et Filio consubstantialem professi sunt, Trinitatemque no- minarunt; et hominem quem Deus Verbum assum- psit, non solum corpore, sed etiam anima perfectum credi debere statuerunt, quemadmodum etiam an- tiquis Ecclesiae philosophis placuerat. Et quoniam, quæstio de substantia et hypostasi Ecclesias con- turbabat, crebræque de his vocibus rixæ ac dispu- tationes movebantur, prudenter admodum mihi videntur decrevisse, ubi de Deo sermo est, non esse statim his nominibus utendum, nisi quis forte sententiam Sabellii velit refellere: ne inopia ver- borum, unam eamdemque rem tribus nominibus appellare videatur; sed ut unumqueinque seorsum intelligat trifariam distinguens. Et hæc quidem decreta sunt ab iis qui tunc temporis Alexandriæ in unum convenerunt. Apud quos Athanasius, ut fugæ suæ rationem redderet, orationem recitavit quam de argumento illo conscripserat. CAP. XIII. B De Paulino et Meletio, episcopis Antiochia ; et quo C modo inter Eusebium ac Luciferum orta est dis- sensio, et quod Eusebius atque Hilarius Nicænam fidem asseruerunt. Finito autem concilio, Eusebius Antiochiam pro- fectus, populum illic dissidentem reperit³. Fautores enim Meletii cum Paulino convenire renuentes, separatim collectas celebrabant. Cumque moleste ferret quod Paulinus, contra quam oportebat, absque totius populi consensu ordinatus fuisset, nihil tamen palam conquestus est ob reverentiam Luciferi. Sed cum ab utriusque partis communione se abstinuisset, pollicitus est emendaturum se in synodo, ea de quibus utrique querebantur. Dum populum ad pristinam concordiam revocare cona- retur Eusebius, ab exsilio reversus Melėtius, cum sectatores suarum partium sejunctos ab aliis de- prehendisset, una cum illis seorsum extra urbem conventus ecclesiasticos habuit. Paulinus vero intra urbem cum suis collectas celebravit. Nam cum mitis esset, et tum ob sanctitatem vitae, tum ob senectutem venerabilis, reveritus eum Euzoius Arianorum episcopus, non modo non ejecit ex ci- vitate, sed unam ei ecclesiam attribuit. Eusebius ' Socr., lib. 111, c: 6. • Ibid., 9. D VALESII ANNOTATIONES. codice Fukeliano scriptum est id est consensum, scribendum est In codice Fukeliano scriptum est quod non probo. (96) Παρὰ τὴν πάντων σύνεσιν. Rectius in (97) Τοὺς τὰ αὐτῷ φρονοῦντας. Procul dubio

ὡς ἐξ ἔριδος, τὰ δόξαντα τῇ συνόδῳ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διαβάλλειν ἐπεχείρει. Ο δὴ πρόφασις ἐγένετο τῆς αἱρέσεως τῶν ἀπ' αὐτοῦ καλουμένων Λουκιφεριανῶν. Οἱ γὰρ ἐπὶ τούτοις αὐτῷ συναχθόμενοι, σφᾶς τῆς Εκκλησίας ἀπέσχισαν. Αὐτὸς δὲ καίπερ ὑπὸ τῆς λύπης κρατούμενος, ἐπειδὴ διὰ τοῦ διακόνου ἦν Εὐσεβίῳ συναπέστειλεν, ώμολόγησεν ἐμμεῖναι τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρεία παρὰ τῆς συνόδου πραχθεῖσιν, όμο- φρονῶν τῇ καθόλου Ἐκκλησίᾳ, εἰς Σαρδονίαν ἀφ- ίκετο. Εὐσέβιος δὲ κατὰ τὴν Εω περιτών, τοὺς ἡμελη- κότας τῆς πίστεως ἐπηνωρθοῦτο, καὶ ᾗ χρὴ φρονεῖν ἐδίδασκεν· ἔπειτα σπουδάζων, καὶ Ἰλλυριούς διῆλθε, καὶ εἰς Ἰταλίαν ἧκεν. Ενθα δὴ ταῦτα προκατωρ- θωκότα κατέλαβεν Ιλάριον, ὃς Πυκτάβων, πόλις δὲ ήδε ᾿Ακοιτανίας, ἐπίσκοπος ἦν· ἔτυχε γὰρ πρότερος ἐκ τῆς ὑπερορίας ἐπανελθών, Ιταλούς τε καὶ Γάλα λους διδάξας, ποῖα μὲν χρὴ τῶν δογμάτων προσ ίεσθαι, ποῖα δὲ φεύγειν· καὶ γὰρ δὴ καὶ ἐλόγιμος τῇ Ρωμαίων γλώττῃ ἐγένετο, καὶ λόγους ἀξιοχρέους, ὡς εἴρηται, συνέγραψεν, ἀπομαχομένους τοῖς ᾿Αρείου δόγμασιν. δε μὲν Ιλάριος οὗτος καὶ Εὐσέβιος, ἐν τῇ πρὸς δύσιν ἀρχομένῃ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου συνεκρότουν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ὅπως οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον τοῖς περὶ ᾿Ακάκιον Αρειανοῖς διεφέροντο, καὶ τί ἦσαν ἀπολογού μενοι. Β Ἐν τούτῳ δὲ οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον, ὧν ἦν Ελεύ- στος, καὶ Εὐστάθιος, καὶ Σωφρόνιος, ἤδη εἰς τὸ προφανές Μακεδονιανοὶ καλεῖσθαι ἀρξάμενοι, ὡς εἰς ίδιον διακριθέντες σύστημα, ἀδείας τετυχηκότες τῇ Κωνσταντίου τελευτῇ, συγκαλέσαντες τοὺς ἐν Σε- λευκεία ομόφρονας αὐτοῖς γενομένους, συνόδους τινὰς ἐποιήσαντο· καὶ τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, τήν τε βε- βαιωθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ πίστιν ἀπεκήρυξαν· τῇ δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐκτεθείσῃ, ὕστερον δὲ ἐν Σελευκείᾳ πρὸς αὐτῶν κυρωθείσῃ, ἐπεψηφίσαντο. Εγκαλού μενοι δὲ τί δήποτε πρὸς τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον διαφέ- ρονται, πρότερον αὐτοῖς ὡς ὁμοδόξοις κοινωνοῦντες, τάδε διὰ Σωφρονίου τοῦ Παφλαγόνος ἐπεκρίναντο· ὡς οἱ κατὰ τὴν δύσιν, τὸ ὁμοούσιον ἐδόξαζον· 'Αέτιος δὲ ἐν τῇ Εῳ τὸ κατ᾽ οὐσίαν ἀνόμοιον. Καὶ οἱ μὲν, ἀτάκτως τὰς ἰδιαζούσας ὑποστάσεις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, συνέπλεκον εἰς ἑνότητα τῷ τοῦ ὁμοουσίου ὀνόμ ματι· ὁ δὲ, σφόδρα τῆς τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα φύσεως διῖστα τὴν οἰκειότητα· σφᾶς δὲ εὐσεβεῖν, ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν 'καθ᾽ ὑπόστασιν λέ- γοντας, καὶ μέσην ἀμφοῖν ταύτην τὴν ὁδὸν ἐπιλέ ξασθαι, ἑκατέρων πρὸς ἄκρον τοῦ ἐναντίου χωρησάν- των. Καὶ οἱ μὲν ὧδε ἀπολογεῖσθαι τοῖς μεμφομένοις ἐπειρῶντο. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. A vero cum conatus ipsi non succederet, Antiochia Nam et Latino sermone disertissimus fuit, et composuit. Et Hilarius quidem iste ac Eusebius partibus asseruerunt. excessit. At Lucifer, contumelia loco ducens quod Eusebius ordinationem Paulini non probas- set, communicare illi detrectavit, et altercandi studio, ea quæ Alexandriæ in synodo decreta fue rant reprehendere conatus est; atque ea res occa- sionem præbuit sectæ illorum¦ qui ex ejus nomine Luciferiani sunt appellati. Etenim ii qui una cum illo ob eas res indignati sunt, se ipsos ab Ecclesia præciderunt. Ipse vero quamvis exulcerato prorsus animo esset, tamen quoniam per diaconum quem una cum Eusebio miserat, se Alexandrinæ synodi actis consensurum promiserat, cum Ecclesia ca- tholica consentiens, in Sardiniam rediit. Porro Eusebius Orientis provincias circumiens, eos qui in fide negligentiores fuerant corrigere, et quæ credenda essent, docere cœpit. Per Illyricum deinde transiit, eidem operi intentus, et ad Italiam per- venit. Illic Hilarium Pictavorum, quæ urbs est Aquitania, episcopum reperit, qui idem nunus sedulo ante ipsum expleverat . Prior enim ab exsilio redierat, Italosque et Gallos, quas admit- tenda, quæ fugienda essent dogmata, docuerat. libros lectu dignissimos adversus opinionem Arii Nicænæ synodi doctrinam hoc modo in Occidentis CAP. XIV. Quomodo Macedoniani ab Acacianis dissenserint, et quam pro se excusationem attulerint. G Per idem tempus ii qui a Macedonii partibus D stabant, inter quos Eleusius erat et Eustathius ac Sophronius, qui jam Macedoniani palam vocitari coeperant, utpote qui peculiarem sectam consti- tuerent; Constantii obitu licentiam nacti, convocalis iis qui Seleuciæ cum ipsis consenserant, synodos quasdam congregaverunt, et Acacianos ac fidem in Ariminensi concilio firmatam condemnarunt. Eam vero quæ Antiochiæ promulgata, et ab ipsis postea Seleuciæ confirmata fuerat, decretis suis compro- barunt. Cumque his objiceretur cur ab Acacianis dissiderent, quibuscum antea, utpote sibi consen- tientibus, communicabant, per Sophronium Pa- phlagonem hæc responderunt : Occidentales qui- dem Consubstantialem probavisse; Aetium vero in Orientis partibus dissimilem quoad substantiam asseruisse. Et illos quidem distinctas Patris ac Filii personas Consubstantialis vocabulo temere in unum confudisse: hunc vero naturæ Filii cum Patris natura cognationem niniium quantum divi- sisse. Se vero pie facere, qui Filium Patri similem secundum hypostasim dicant, et hanc mediam inter utrosque viam elegerint, cum utrique illorum ad extremum contrariorum deflexissent. Et isti qui- dem apud eos a quibus reprehendebantur, hac ratione se purgare conati sunt. Socr., lib. ius, c. 10.

ὡς ἐξ ἔριδος, τὰ δόξαντα τῇ συνόδῳ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διαβάλλειν ἐπεχείρει. Ο δὴ πρόφασις ἐγένετο τῆς αἱρέσεως τῶν ἀπ' αὐτοῦ καλουμένων Λουκιφεριανῶν. Οἱ γὰρ ἐπὶ τούτοις αὐτῷ συναχθόμενοι, σφᾶς τῆς Εκκλησίας ἀπέσχισαν. Αὐτὸς δὲ καίπερ ὑπὸ τῆς λύπης κρατούμενος, ἐπειδὴ διὰ τοῦ διακόνου ἦν Εὐσεβίῳ συναπέστειλεν, ώμολόγησεν ἐμμεῖναι τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρεία παρὰ τῆς συνόδου πραχθεῖσιν, όμο- φρονῶν τῇ καθόλου Ἐκκλησίᾳ, εἰς Σαρδονίαν ἀφ- ίκετο. Εὐσέβιος δὲ κατὰ τὴν Εω περιτών, τοὺς ἡμελη- κότας τῆς πίστεως ἐπηνωρθοῦτο, καὶ ᾗ χρὴ φρονεῖν ἐδίδασκεν· ἔπειτα σπουδάζων, καὶ Ἰλλυριούς διῆλθε, καὶ εἰς Ἰταλίαν ἧκεν. Ενθα δὴ ταῦτα προκατωρ- θωκότα κατέλαβεν Ιλάριον, ὃς Πυκτάβων, πόλις δὲ ήδε ᾿Ακοιτανίας, ἐπίσκοπος ἦν· ἔτυχε γὰρ πρότερος ἐκ τῆς ὑπερορίας ἐπανελθών, Ιταλούς τε καὶ Γάλα λους διδάξας, ποῖα μὲν χρὴ τῶν δογμάτων προσ ίεσθαι, ποῖα δὲ φεύγειν· καὶ γὰρ δὴ καὶ ἐλόγιμος τῇ Ρωμαίων γλώττῃ ἐγένετο, καὶ λόγους ἀξιοχρέους, ὡς εἴρηται, συνέγραψεν, ἀπομαχομένους τοῖς ᾿Αρείου δόγμασιν. δε μὲν Ιλάριος οὗτος καὶ Εὐσέβιος, ἐν τῇ πρὸς δύσιν ἀρχομένῃ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου συνεκρότουν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ὅπως οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον τοῖς περὶ ᾿Ακάκιον Αρειανοῖς διεφέροντο, καὶ τί ἦσαν ἀπολογού μενοι. Β Ἐν τούτῳ δὲ οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον, ὧν ἦν Ελεύ- στος, καὶ Εὐστάθιος, καὶ Σωφρόνιος, ἤδη εἰς τὸ προφανές Μακεδονιανοὶ καλεῖσθαι ἀρξάμενοι, ὡς εἰς ίδιον διακριθέντες σύστημα, ἀδείας τετυχηκότες τῇ Κωνσταντίου τελευτῇ, συγκαλέσαντες τοὺς ἐν Σε- λευκεία ομόφρονας αὐτοῖς γενομένους, συνόδους τινὰς ἐποιήσαντο· καὶ τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, τήν τε βε- βαιωθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ πίστιν ἀπεκήρυξαν· τῇ δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐκτεθείσῃ, ὕστερον δὲ ἐν Σελευκείᾳ πρὸς αὐτῶν κυρωθείσῃ, ἐπεψηφίσαντο. Εγκαλού μενοι δὲ τί δήποτε πρὸς τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον διαφέ- ρονται, πρότερον αὐτοῖς ὡς ὁμοδόξοις κοινωνοῦντες, τάδε διὰ Σωφρονίου τοῦ Παφλαγόνος ἐπεκρίναντο· ὡς οἱ κατὰ τὴν δύσιν, τὸ ὁμοούσιον ἐδόξαζον· 'Αέτιος δὲ ἐν τῇ Εῳ τὸ κατ᾽ οὐσίαν ἀνόμοιον. Καὶ οἱ μὲν, ἀτάκτως τὰς ἰδιαζούσας ὑποστάσεις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, συνέπλεκον εἰς ἑνότητα τῷ τοῦ ὁμοουσίου ὀνόμ ματι· ὁ δὲ, σφόδρα τῆς τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα φύσεως διῖστα τὴν οἰκειότητα· σφᾶς δὲ εὐσεβεῖν, ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν 'καθ᾽ ὑπόστασιν λέ- γοντας, καὶ μέσην ἀμφοῖν ταύτην τὴν ὁδὸν ἐπιλέ ξασθαι, ἑκατέρων πρὸς ἄκρον τοῦ ἐναντίου χωρησάν- των. Καὶ οἱ μὲν ὧδε ἀπολογεῖσθαι τοῖς μεμφομένοις ἐπειρῶντο. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. A vero cum conatus ipsi non succederet, Antiochia Nam et Latino sermone disertissimus fuit, et composuit. Et Hilarius quidem iste ac Eusebius partibus asseruerunt. excessit. At Lucifer, contumelia loco ducens quod Eusebius ordinationem Paulini non probas- set, communicare illi detrectavit, et altercandi studio, ea quæ Alexandriæ in synodo decreta fue rant reprehendere conatus est; atque ea res occa- sionem præbuit sectæ illorum¦ qui ex ejus nomine Luciferiani sunt appellati. Etenim ii qui una cum illo ob eas res indignati sunt, se ipsos ab Ecclesia præciderunt. Ipse vero quamvis exulcerato prorsus animo esset, tamen quoniam per diaconum quem una cum Eusebio miserat, se Alexandrinæ synodi actis consensurum promiserat, cum Ecclesia ca- tholica consentiens, in Sardiniam rediit. Porro Eusebius Orientis provincias circumiens, eos qui in fide negligentiores fuerant corrigere, et quæ credenda essent, docere cœpit. Per Illyricum deinde transiit, eidem operi intentus, et ad Italiam per- venit. Illic Hilarium Pictavorum, quæ urbs est Aquitania, episcopum reperit, qui idem nunus sedulo ante ipsum expleverat . Prior enim ab exsilio redierat, Italosque et Gallos, quas admit- tenda, quæ fugienda essent dogmata, docuerat. libros lectu dignissimos adversus opinionem Arii Nicænæ synodi doctrinam hoc modo in Occidentis CAP. XIV. Quomodo Macedoniani ab Acacianis dissenserint, et quam pro se excusationem attulerint. G Per idem tempus ii qui a Macedonii partibus D stabant, inter quos Eleusius erat et Eustathius ac Sophronius, qui jam Macedoniani palam vocitari coeperant, utpote qui peculiarem sectam consti- tuerent; Constantii obitu licentiam nacti, convocalis iis qui Seleuciæ cum ipsis consenserant, synodos quasdam congregaverunt, et Acacianos ac fidem in Ariminensi concilio firmatam condemnarunt. Eam vero quæ Antiochiæ promulgata, et ab ipsis postea Seleuciæ confirmata fuerat, decretis suis compro- barunt. Cumque his objiceretur cur ab Acacianis dissiderent, quibuscum antea, utpote sibi consen- tientibus, communicabant, per Sophronium Pa- phlagonem hæc responderunt : Occidentales qui- dem Consubstantialem probavisse; Aetium vero in Orientis partibus dissimilem quoad substantiam asseruisse. Et illos quidem distinctas Patris ac Filii personas Consubstantialis vocabulo temere in unum confudisse: hunc vero naturæ Filii cum Patris natura cognationem niniium quantum divi- sisse. Se vero pie facere, qui Filium Patri similem secundum hypostasim dicant, et hanc mediam inter utrosque viam elegerint, cum utrique illorum ad extremum contrariorum deflexissent. Et isti qui- dem apud eos a quibus reprehendebantur, hac ratione se purgare conati sunt. Socr., lib. ius, c. 10.

ὡς ἐξ ἔριδος, τὰ δόξαντα τῇ συνόδῳ ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διαβάλλειν ἐπεχείρει. Ο δὴ πρόφασις ἐγένετο τῆς αἱρέσεως τῶν ἀπ' αὐτοῦ καλουμένων Λουκιφεριανῶν. Οἱ γὰρ ἐπὶ τούτοις αὐτῷ συναχθόμενοι, σφᾶς τῆς Εκκλησίας ἀπέσχισαν. Αὐτὸς δὲ καίπερ ὑπὸ τῆς λύπης κρατούμενος, ἐπειδὴ διὰ τοῦ διακόνου ἦν Εὐσεβίῳ συναπέστειλεν, ώμολόγησεν ἐμμεῖναι τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρεία παρὰ τῆς συνόδου πραχθεῖσιν, όμο- φρονῶν τῇ καθόλου Ἐκκλησίᾳ, εἰς Σαρδονίαν ἀφ- ίκετο. Εὐσέβιος δὲ κατὰ τὴν Εω περιτών, τοὺς ἡμελη- κότας τῆς πίστεως ἐπηνωρθοῦτο, καὶ ᾗ χρὴ φρονεῖν ἐδίδασκεν· ἔπειτα σπουδάζων, καὶ Ἰλλυριούς διῆλθε, καὶ εἰς Ἰταλίαν ἧκεν. Ενθα δὴ ταῦτα προκατωρ- θωκότα κατέλαβεν Ιλάριον, ὃς Πυκτάβων, πόλις δὲ ήδε ᾿Ακοιτανίας, ἐπίσκοπος ἦν· ἔτυχε γὰρ πρότερος ἐκ τῆς ὑπερορίας ἐπανελθών, Ιταλούς τε καὶ Γάλα λους διδάξας, ποῖα μὲν χρὴ τῶν δογμάτων προσ ίεσθαι, ποῖα δὲ φεύγειν· καὶ γὰρ δὴ καὶ ἐλόγιμος τῇ Ρωμαίων γλώττῃ ἐγένετο, καὶ λόγους ἀξιοχρέους, ὡς εἴρηται, συνέγραψεν, ἀπομαχομένους τοῖς ᾿Αρείου δόγμασιν. δε μὲν Ιλάριος οὗτος καὶ Εὐσέβιος, ἐν τῇ πρὸς δύσιν ἀρχομένῃ τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου συνεκρότουν. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ὅπως οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον τοῖς περὶ ᾿Ακάκιον Αρειανοῖς διεφέροντο, καὶ τί ἦσαν ἀπολογού μενοι. Β Ἐν τούτῳ δὲ οἱ ἀμφὶ Μακεδόνιον, ὧν ἦν Ελεύ- στος, καὶ Εὐστάθιος, καὶ Σωφρόνιος, ἤδη εἰς τὸ προφανές Μακεδονιανοὶ καλεῖσθαι ἀρξάμενοι, ὡς εἰς ίδιον διακριθέντες σύστημα, ἀδείας τετυχηκότες τῇ Κωνσταντίου τελευτῇ, συγκαλέσαντες τοὺς ἐν Σε- λευκεία ομόφρονας αὐτοῖς γενομένους, συνόδους τινὰς ἐποιήσαντο· καὶ τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον, τήν τε βε- βαιωθεῖσαν ἐν Ἀριμήνῳ πίστιν ἀπεκήρυξαν· τῇ δὲ ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐκτεθείσῃ, ὕστερον δὲ ἐν Σελευκείᾳ πρὸς αὐτῶν κυρωθείσῃ, ἐπεψηφίσαντο. Εγκαλού μενοι δὲ τί δήποτε πρὸς τοὺς ἀμφὶ ᾿Ακάκιον διαφέ- ρονται, πρότερον αὐτοῖς ὡς ὁμοδόξοις κοινωνοῦντες, τάδε διὰ Σωφρονίου τοῦ Παφλαγόνος ἐπεκρίναντο· ὡς οἱ κατὰ τὴν δύσιν, τὸ ὁμοούσιον ἐδόξαζον· 'Αέτιος δὲ ἐν τῇ Εῳ τὸ κατ᾽ οὐσίαν ἀνόμοιον. Καὶ οἱ μὲν, ἀτάκτως τὰς ἰδιαζούσας ὑποστάσεις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, συνέπλεκον εἰς ἑνότητα τῷ τοῦ ὁμοουσίου ὀνόμ ματι· ὁ δὲ, σφόδρα τῆς τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα φύσεως διῖστα τὴν οἰκειότητα· σφᾶς δὲ εὐσεβεῖν, ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν 'καθ᾽ ὑπόστασιν λέ- γοντας, καὶ μέσην ἀμφοῖν ταύτην τὴν ὁδὸν ἐπιλέ ξασθαι, ἑκατέρων πρὸς ἄκρον τοῦ ἐναντίου χωρησάν- των. Καὶ οἱ μὲν ὧδε ἀπολογεῖσθαι τοῖς μεμφομένοις ἐπειρῶντο. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. A vero cum conatus ipsi non succederet, Antiochia Nam et Latino sermone disertissimus fuit, et composuit. Et Hilarius quidem iste ac Eusebius partibus asseruerunt. excessit. At Lucifer, contumelia loco ducens quod Eusebius ordinationem Paulini non probas- set, communicare illi detrectavit, et altercandi studio, ea quæ Alexandriæ in synodo decreta fue rant reprehendere conatus est; atque ea res occa- sionem præbuit sectæ illorum¦ qui ex ejus nomine Luciferiani sunt appellati. Etenim ii qui una cum illo ob eas res indignati sunt, se ipsos ab Ecclesia præciderunt. Ipse vero quamvis exulcerato prorsus animo esset, tamen quoniam per diaconum quem una cum Eusebio miserat, se Alexandrinæ synodi actis consensurum promiserat, cum Ecclesia ca- tholica consentiens, in Sardiniam rediit. Porro Eusebius Orientis provincias circumiens, eos qui in fide negligentiores fuerant corrigere, et quæ credenda essent, docere cœpit. Per Illyricum deinde transiit, eidem operi intentus, et ad Italiam per- venit. Illic Hilarium Pictavorum, quæ urbs est Aquitania, episcopum reperit, qui idem nunus sedulo ante ipsum expleverat . Prior enim ab exsilio redierat, Italosque et Gallos, quas admit- tenda, quæ fugienda essent dogmata, docuerat. libros lectu dignissimos adversus opinionem Arii Nicænæ synodi doctrinam hoc modo in Occidentis CAP. XIV. Quomodo Macedoniani ab Acacianis dissenserint, et quam pro se excusationem attulerint. G Per idem tempus ii qui a Macedonii partibus D stabant, inter quos Eleusius erat et Eustathius ac Sophronius, qui jam Macedoniani palam vocitari coeperant, utpote qui peculiarem sectam consti- tuerent; Constantii obitu licentiam nacti, convocalis iis qui Seleuciæ cum ipsis consenserant, synodos quasdam congregaverunt, et Acacianos ac fidem in Ariminensi concilio firmatam condemnarunt. Eam vero quæ Antiochiæ promulgata, et ab ipsis postea Seleuciæ confirmata fuerat, decretis suis compro- barunt. Cumque his objiceretur cur ab Acacianis dissiderent, quibuscum antea, utpote sibi consen- tientibus, communicabant, per Sophronium Pa- phlagonem hæc responderunt : Occidentales qui- dem Consubstantialem probavisse; Aetium vero in Orientis partibus dissimilem quoad substantiam asseruisse. Et illos quidem distinctas Patris ac Filii personas Consubstantialis vocabulo temere in unum confudisse: hunc vero naturæ Filii cum Patris natura cognationem niniium quantum divi- sisse. Se vero pie facere, qui Filium Patri similem secundum hypostasim dicant, et hanc mediam inter utrosque viam elegerint, cum utrique illorum ad extremum contrariorum deflexissent. Et isti qui- dem apud eos a quibus reprehendebantur, hac ratione se purgare conati sunt. Socr., lib. ius, c. 10.

ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. Ὡς ἐξόριστος πάλιν ἐγένετο Αθανάσιος· καὶ περὶ Ελευσίου τοῦ Κυζίκου, καὶ Τίτου τοῦ Βόστρων ἐπισκόπου· καὶ μνεία τῶν τοῦ συ γραφέως προγόνων. Ο δὲ βασιλεὺς, πυθόμενος ἐκκλησιάζειν ᾿Αθα νάσιον ἐν τῇ ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίᾳ, καὶ ἀδεῶς διδάσκειν τὰ πλήθη, καὶ πολλοὺς Ἑλλήνων πείθειν εἰς Χριστιανισμὸν μετατίθεσθαι, προσέταξεν αὐτὸν εξιέναι (98) τῆς ᾿Αλεξανδρείας. Μένοντι δὲ ἐν ταύτῃ, μεγίστας προηγόρευε ζημίας· πρόφασιν ἐγκλημάτ των ποιησάμενος, ὡς παρὰ τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων φεύγειν καταδικασθεὶς, μὴ ἐπιτραπεὶς ἀντελάβετο τοῦ θρόνου τῆς ἐπισκοπῆς. Μηδὲ γὰρ συγχωρῆσαι αὐτὸν εἰς τὰς Εκκλησίας κάθοδον, τοῖς παρὰ Κων σταντίου φυγαδευθεῖσιν, ἀλλ᾽ εἰς πατρίδας μόνον. Διὰ τοῦτο δὲ τὸ βασιλέως πρόσταγμα μέλλων φεύγειν δεδακρυμένην ἰδὼν ἀμφ' αὐτὸν τὴν τῶν Χριστιανῶν πληθύν, θαῤῥεῖτε, ἔφη· νεφύδριον γάρ ἐστι, καὶ θᾶττον παρελεύσεται· καὶ τοῦτο εἰπὼν, συνετάξατο καὶ τοῖς σπουδαιοτέροις τῶν φίλων τὴν Ἐκκλησίαν παραθέμενος, ἐξῆλθε τῆς ᾿Αλεξανδρέων πόλεως. Ἐν τούτῳ δὲ Κυζικηνῶν πρεσβευσαμένων πρὸς βασιλέα περὶ οἰκείων πραγμάτων, καὶ τῆς ἐπανορθώσεως τῶν Ἑλληνικῶν ναῶν, ἐπαινέσας αὐτοὺς τῆς περὶ τὰ ἱερὰ προνοίας, πάντα παρέσχεν ὧνπερ ἐδέησε(99). Καὶ Ἐλεύσιον δὲ τὸν παρ᾽ αὐτοῖς ἐπίσκοπον, τῆς πόλεως είρξεν, ὡς λυμηνάμενον τοῖς ναοῖς, καὶ τοῖς τεμένεσιν ἐνυβρίσαντα· καὶ χηροτροφία κατασκευά- σαντα, καὶ παρθενώνας ἱερῶν παρθένων συστησά- μενον, καὶ τοὺς Ελληνιστὰς πείθοντα τῶν πατρίων ἀμελεῖν. Απηγόρευσε δὲ καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ ξένοις Χριστιανοῖς, μὴ ἐπιβαίνειν Κυζίκῳ· αἰτίαν ἐπ- αγαγών, ὡς εἰκὸς, αὐτοὺς τῆς θρησκείας ένεκα στα σιάσαι (1)· συναιρομένων αὐτοῖς καὶ παραπλησίως περὶ τὸ θεῖον φρονούντων τῶν ἀπὸ τῆς πόλεως Χρισ στιανῶν καὶ τῶν δημοσίων ἐριουργῶν, καὶ τῶν τεχνι τῶν τοῦ νομίσματος· οἱ πλῆθος ὄντες, καὶ εἰς δύο τάγματα (2) πολυάνθρωπα διακεκριμένοι, ἐκ προστά- σαν, Ιη- ἐδεήθησαν. Καὶ νόμον ἔθετο, Κυζίκου μὴ ἐπιβαίνειν ὅσοι δὴ αὐτόχθονες ἦσαν Χριστιανοί τὸ δὲ αἴτιον, ἵνα μὴ, φησὶ, διαστα σιάζοιεν περὶ τῆς θρησκείας, τῶν ἐποίκων καὶ ὁμο φύλων συναιρομένων. στασιάσειν. αὐτοὺς ὡς εικός, ὡς εἰκὸς αὐτούς. CAP. XV. SOZOMENI A Quomodo Athanasius iterum relegatus sit. Item de Eleusio Cyziceno et Tito Bos!rensi episcopis; et de majoribus Sozomeni. B Imperator vero, cum Athanasium in Ecclesia Alexandrina collectas agere, et populum libere docere intellexisset, multosque gentilium ad Chri- stianam religionem eo persuadente traduci, jussit ut Alexandria excederet '. Panasque ei gravissi- inas interminatus est, si illic remansisset : criminis loco id objiciens, quod cum a superioribus prin- cipibus exsilio esset condemnatus, sine ipsius auctoritate episcopalem sedem sibi vindicasset. Neque enim se his qui a Constantio relegati fue- rant, reditum ad Ecclesias suas, sed in patriam duntaxat concessisse. Ob hoc igitur imperatoris præceptum, cum Alexandria discessurus esset, et Christianorum multitudinem circa se flentem vi- deret : Bono animo estote, inquit; nubecula enim est, quæ cito præteribit. Post hæc verba vale dixit, et Ecclesia sua optimo cuique ex amicis commen- data, urbe Alexandria excessit. Eodem tempore Cyziceni legalus ad imperatorem misere, de rebus suis et de instaurandis gentilium templis acturos. Quos imperator ob curam sacrorum laudibus pro- secutus, cuncta quibus opus babebant eis præbuit. Eleusio quoque ipsorum episcopo urbe interdixit, eo quod templa vastasset ac delubra contumeliis affecisset; ædes præterea alendis viduis et mona- steria sacris virginibus construxisset; gentilibus C denique persuasisset ut majorum cæremonias ritusque contemnerent. Quin etiam vetuit ne peregrini Christiani qui cum illo erant in urbem ingrederentur : causam hanc adjiciens, quod re- ligionis suæ causa, ut verisimile est, seditionem excitaturi essent; adjunctis ad ipsorum partes Christianis qui in eivitate erant, idemque cum illis de Deo sentiebant, et publicis opificibus lanariis, * Socr., lib. 11, c. 14. VALESII ANNOTATIONES. imperatoris Juliani ad Alexandrinos, quo Athana- sius jubetur Alexandria excedere. Quod si quis cupit legere, reperiet inter epistolas ejusdem Ju- D liani, num. 26, cui subjungi debet epistola ejusdem Juliani ad Ecdicium præfectum Ægypti. Est enim ejusdem argumenti. In vulgatis tamen editionibus disjunctæ longo intervallo leguntur hæ duæ epi- stola. ut habet Nicephorus in capite libri x. terpretes vero ita verterunt hunc locum, quasi le- geretur Potest tamen defendi vulgata fectio hoc sensu. Julianus, cum Cyziceni legatos ad eum misissent de quibusdam negotiis, et de instauratione templorum, laudavit eorum pietatem erga deos: et cuncta iis concessit quibus ipse opus habebat, id est quæ ad falsorum numinum cultum spectabant. quemadmodum legit Christophorsonus, ut ex ver- sione ejus apparet. Ita quoque legit Nicephorus, qui hunc Sozomeni locum sic expressit : id est : Legem etiam tulit, ne quis Christianorum, qui indigena non esset, Cyzicum adiret. Causamque constitutionis addidit, ne scilicet propter religionem seditio moveretur: advenis popu- laribusque eorumdem, qui eadem cum eis sacra cole- rent, opem illis ferentibus. Ex iis apparet Nicepho- rum in hoc Sozomeni loco legisse Cr- terum ex codice Fukeliano correxi, etc., cum antea legeretur, nus classes verterunt : Musculus, ordines. Ego corpora interpretari malim. Nam ut corpora erant pistorum qui” panes publico pendere cogebantur, sic etiam monetariorum et opificum lanariorum corpora fuere, qui monetæ aut vestium certum quotannis numerum pendebant. Monetariis autem præerat procurator monetæ: lanariis vero opifici. bus procurator linyphii. Hujusmodi porro procura tores erant sub dispositione comitis sacrarum lar- gitionum, ut docet Notitia imperii Romani. (98) Προσέταξεν αὐτὸν ἐξιέναι. Exstat elictum (99) ανπερ ἐδέησε. Scribendum videtur εδέη (1) Στασιάσαι. Scribendum puto στασιάσειν, (2) Εἰς δύο τάγματα. Langus et Christophorso -

201΄ γματος τῶν πρὶν βασιλέων ἅμα γυναιξὶ καὶ οἰκείος ἀνὰ τὴν Κύζικον διέτριβον, ἔτους ἑκάστου ῥητὴν ἀπο- φορὰν τῷ δημοσίῳ κατατιθέντες, οἱ μὲν στρατιωτικῶν χλαμύδων, οἱ δὲ, νεουργῶν νομισμάτων. Ἐπεὶ γὰρ ἐκ παντὸς τρόπου δέδοκτο αὐτῷ συστῆσαι τὸν Ἑλληνι σμὸν, βιάζεσθαι μὲν ἢ τιμωρεῖσθαι τοὺς δήμους μὴ θέλοντας θύειν, ἀβουλίας νενόμικεν. Σχολῇ γὰρ ἂν τοσούτων (3) καθ' ἑκάστην πόλιν οἱ ἄρχοντες τὸν ἀριθμὸν μόνον ἐπεγράψαντο· οὐ μὴν οὐδὲ συνιέναι καὶ κατὰ γνώμην εὔχεσθαι διεκώλυεν. "Ηδει γὰρ ὡς καὶ ἀνάγκη ποτέ (4) κατορθωθείη τὰ προαιρέσεως ἔχου- σίας εἰς σύστασιν δεόμενα. Τοὺς δὲ κληρικούς καὶ τοὺς προεστῶτας τῶν Ἐκκλησιῶν, ἀπελαύνειν τῶν πόλεων ἔσπευδε· τὸ μὲν ἀληθὲς εἰπεῖν, τῇ τούτων ἀπουσίᾳ πραγματευόμενος διαλύσαι τῶν λαῶν τὰς συνόδους· ὥστε μήτε τοὺς ἐκκλησιάζοντας, μήτε τοὺς διδάσκοντας ἔχειν, μήτε μυστηρίων μεταλαμ- βάνειν, καὶ τῷ πολλῷ χρόνῳ ἐμπεσεῖν εἰς λήθην τῆς οἰκείας θρησκείας. Σκεπτόμενος δὲ (5) ὡς οἱ κληρι- καὶ εἰς διάστασιν τὰ πλήθη ἄγουσιν, οὕτως οὖν οὔτε στάσεως γενομένης, οὔτε γίνεσθαι προσδοκωμένης, ἐξιέναι Κυζίκου τὸν Ἐλεύσιον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ προσέταξε. Βοστρηνοὺς δὲ (6) δημοσίῳ κηρύγματι προτρέψατο διώξαι τῆς αὐτῶν πόλεως Τίτον τὸν τότε τῆς ἐνθάδε Εκκλησίας ἐπίσκοπον. Ὡς γὰρ ἐπεί- λησεν, αὐτὸν καὶ τοὺς κληρικοὺς ἐν αἰτία ποιήσειν εἰ στασιάσαι τὸ πλῆθος, βιβλίον προς βασιλέα διεπέμ ψατο Τίτος, καὶ διεμαρτύρατο εφάμιλλον μὲν εἶναι τῷ Ελληνικῷ πλήθει τὸ Χριστιανικόν· ἡρεμεῖν δὲ τοῦτο, καὶ ταῖς αὐτοῦ παραινέσεσιν ἀγόμενον, μηδὲν στασιῶτες ἐννοεῖν. Ἐκ τοιούτων δὲ ῥημάτων εἰς ἔχθραν καταστῆσαι τῷ δημοσίῳ τὸν Τίτον κατα- σκευάζων, γράφων Βοστρηνοίς διέβαλεν αὐτὸν, ὡς κατήγορον τοῦ πλήθους γεγενημένον· οἷα δὴ μὴ ἀπὸ γνώμης οικείας, διὰ δὲ τὰς αὐτοῦ παραινέσεις μὴ στασιάζοντας· καὶ ὡς δυσμενῆ ἀπελαύνειν αὐτὸν τῆς πόλεως, ἀνεκίνει τὸν δῆμον. Τοιαῦτα δὲ πολλὰ καὶ ἀλλαχόσε συμβῆναι εἰκός· τὰ μὲν κατὰ πρόσταγμα τοῦ βασιλέως· τὰ δὲ, ἐξ ὀργῆς καὶ προπετείας δή- μων : ἐφ' οἷς καὶ οὕτως τῷ κρατοῦντι τὴν αἰτίαν τις ἀναθήσει τῶν γεγενημένων· οὐ γὰρ ὑπῆγε τοῖς νό μοις τοὺς ὧδε παρανομοῦντας· ἀλλὰ μίσει τῷ πρὸς τὴν θρησκείαν, μέμφεσθαι λόγοις δοκῶν, ἔργοις προτρέπετο τοὺς τὰ τοιαῦτα ὁρῶντας· ὅθεν καὶ μὴ διώκοντος αὐτοῦ, κατὰ πόλεις καὶ κώμας ἔφευγον οἱ τούτων τοσούτων. ὡς οὐκ ἀνάγκη ποτέ. σκηπτόμενος, σκοπῶν σκεπτόμενος. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. V. duas numerosas cohortes distributi, ex præcepto superiorum principum, Cyzicum cum uxoribus ac domesticis incolebant, certam quotannis pen- sionem fisco inferentes; illi vestem militarem, In nummos recens cusos. Nam cum gentilium su- perstitionem omnibus modis stabilire instituisset, cogere quidem ac supplicio afficere homines qui sacrificare nollent, summæ imprudentiæ esse existi- mavit. Egre siquidem in singulis civitatibus ma- gistratus ac judices eorum gistratus ac judices eorum numerum inire ae describere potuissent. Sed neque eos in unum convenire et pro arbitrio preces facere prohibuit. Noverat quippe vim ac necessitatem nil valere in iis rebus quæ libera voluntate opus habent ut consistant. Clericos vero et Ecclesiarum antistites civitatibus ejici curavit: re ipsa quidem studens, ut istorum absentia conventus plebis aboleret, dum nemo esset qui eam colligeret ac doceret, et qui sacramenta administraret, ita ut progressu temporis in oblivionem religionis suæ prolaberen- tur. Gausam vero hanc prætexens, quod clerici dissensiones in popule excitarent, hac ratione Eleusium sectatoresque ejus urbe Cyzico exegit, cum tamen nec seditio ulla fieret, nec futura esse crederetur. Bostrenos quoque hortatus est, ut Titum ejus loci episcopum sub elogio præconis ejicerent. Nam cum minatus esset culpam se omnem conjecturum in illum et in clericos ejus, si plebs seditionem moveret, Tilus libellum ad principem misit, testatusque est Christianos ple- bem gentilium numero adæquare : quiescere tamen iños et cohortationibus suis obtemperantes nihil seditiosum moliri. Ex quibus verbis Titum plebi invisam reddere cupiens imperator, in epistola quam scripsit Bostrenis, eum insimulavit tanquam calumniatorem civitatis, quod dixerat illos non sua sponte, sed ipsius hortatu a seditionibus absti- nere, plebemque incitavit ut illum tanquam hostem publicum e civitate sua expellerent. Hujusmodi multa alibi quoque contigisse vero simile est, partim ex imperatoris mandato, partim impetu ac temeritate vulgi. Quorum omnium culpam me- rito quis imperatori ascripserit. Neque enim ex A itemque monetariis ; qui numero alumdantes et in D legum præscripto animadvertit in eos qui hujus- C VALESII ANNOTATIONES. potius quam Eumdem errorem superius notavi. et Savilio, qui particulam negativam supplent hoc modo, Atque ita legit Nice phorus et Epiphanius Scholasticus. est quemadmodum Savilius in suo codice emendarat. Distinguit enim Sozomenus præ- textum quo utebatur Julianus in pellendis ex urbe clericis, a vera causa quæ illum ad id faciendum pel- lebat. Et veram quidem causam ait fuisse, ut plebs doctoribus ac sacerdotibus destituta,paulatim in obli- vionem religionis suæ delaberetur. Prætextum vero PATROL GR LXVII. hunc fuisse dicit, quod clerici plebem ad seditiones concitare soliti essent. Hæc ideo fusins exposui. quia interpretes in hujus loci versione longe à vero aberraruni, ac præcipue Christophorsonus. Sed neque Nicephorus veram hujus loci lectionem ani- madvertit : enim posuit pro Interpres tamen Nicephori verum hujus loci sensuni odoratus est : et quod Nicephorus non viderat, ipse interpretatione sua supplevit. Juliani ad Bostrenses missa, exstat hodie inter Epistolas Juliani, num. 52, ubi Julianus verba ipsa refert quibus usus erat Titus Bostrensis epi- scopus in libello ad ipsum misso. (5) Σχολῇ γὰρ ἂν τοσούτων. Scribendum puto (4) Ὡς ἀνάγκη ποτέ. Αssentior Christophorsono (5) Σκεπτόμενος δέ. Scribendum procul dubio (6) Βοστρηνοὺς δέ. Hæc constitutio imperatoris

201΄ γματος τῶν πρὶν βασιλέων ἅμα γυναιξὶ καὶ οἰκείος ἀνὰ τὴν Κύζικον διέτριβον, ἔτους ἑκάστου ῥητὴν ἀπο- φορὰν τῷ δημοσίῳ κατατιθέντες, οἱ μὲν στρατιωτικῶν χλαμύδων, οἱ δὲ, νεουργῶν νομισμάτων. Ἐπεὶ γὰρ ἐκ παντὸς τρόπου δέδοκτο αὐτῷ συστῆσαι τὸν Ἑλληνι σμὸν, βιάζεσθαι μὲν ἢ τιμωρεῖσθαι τοὺς δήμους μὴ θέλοντας θύειν, ἀβουλίας νενόμικεν. Σχολῇ γὰρ ἂν τοσούτων (3) καθ' ἑκάστην πόλιν οἱ ἄρχοντες τὸν ἀριθμὸν μόνον ἐπεγράψαντο· οὐ μὴν οὐδὲ συνιέναι καὶ κατὰ γνώμην εὔχεσθαι διεκώλυεν. "Ηδει γὰρ ὡς καὶ ἀνάγκη ποτέ (4) κατορθωθείη τὰ προαιρέσεως ἔχου- σίας εἰς σύστασιν δεόμενα. Τοὺς δὲ κληρικούς καὶ τοὺς προεστῶτας τῶν Ἐκκλησιῶν, ἀπελαύνειν τῶν πόλεων ἔσπευδε· τὸ μὲν ἀληθὲς εἰπεῖν, τῇ τούτων ἀπουσίᾳ πραγματευόμενος διαλύσαι τῶν λαῶν τὰς συνόδους· ὥστε μήτε τοὺς ἐκκλησιάζοντας, μήτε τοὺς διδάσκοντας ἔχειν, μήτε μυστηρίων μεταλαμ- βάνειν, καὶ τῷ πολλῷ χρόνῳ ἐμπεσεῖν εἰς λήθην τῆς οἰκείας θρησκείας. Σκεπτόμενος δὲ (5) ὡς οἱ κληρι- καὶ εἰς διάστασιν τὰ πλήθη ἄγουσιν, οὕτως οὖν οὔτε στάσεως γενομένης, οὔτε γίνεσθαι προσδοκωμένης, ἐξιέναι Κυζίκου τὸν Ἐλεύσιον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ προσέταξε. Βοστρηνοὺς δὲ (6) δημοσίῳ κηρύγματι προτρέψατο διώξαι τῆς αὐτῶν πόλεως Τίτον τὸν τότε τῆς ἐνθάδε Εκκλησίας ἐπίσκοπον. Ὡς γὰρ ἐπεί- λησεν, αὐτὸν καὶ τοὺς κληρικοὺς ἐν αἰτία ποιήσειν εἰ στασιάσαι τὸ πλῆθος, βιβλίον προς βασιλέα διεπέμ ψατο Τίτος, καὶ διεμαρτύρατο εφάμιλλον μὲν εἶναι τῷ Ελληνικῷ πλήθει τὸ Χριστιανικόν· ἡρεμεῖν δὲ τοῦτο, καὶ ταῖς αὐτοῦ παραινέσεσιν ἀγόμενον, μηδὲν στασιῶτες ἐννοεῖν. Ἐκ τοιούτων δὲ ῥημάτων εἰς ἔχθραν καταστῆσαι τῷ δημοσίῳ τὸν Τίτον κατα- σκευάζων, γράφων Βοστρηνοίς διέβαλεν αὐτὸν, ὡς κατήγορον τοῦ πλήθους γεγενημένον· οἷα δὴ μὴ ἀπὸ γνώμης οικείας, διὰ δὲ τὰς αὐτοῦ παραινέσεις μὴ στασιάζοντας· καὶ ὡς δυσμενῆ ἀπελαύνειν αὐτὸν τῆς πόλεως, ἀνεκίνει τὸν δῆμον. Τοιαῦτα δὲ πολλὰ καὶ ἀλλαχόσε συμβῆναι εἰκός· τὰ μὲν κατὰ πρόσταγμα τοῦ βασιλέως· τὰ δὲ, ἐξ ὀργῆς καὶ προπετείας δή- μων : ἐφ' οἷς καὶ οὕτως τῷ κρατοῦντι τὴν αἰτίαν τις ἀναθήσει τῶν γεγενημένων· οὐ γὰρ ὑπῆγε τοῖς νό μοις τοὺς ὧδε παρανομοῦντας· ἀλλὰ μίσει τῷ πρὸς τὴν θρησκείαν, μέμφεσθαι λόγοις δοκῶν, ἔργοις προτρέπετο τοὺς τὰ τοιαῦτα ὁρῶντας· ὅθεν καὶ μὴ διώκοντος αὐτοῦ, κατὰ πόλεις καὶ κώμας ἔφευγον οἱ τούτων τοσούτων. ὡς οὐκ ἀνάγκη ποτέ. σκηπτόμενος, σκοπῶν σκεπτόμενος. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. V. duas numerosas cohortes distributi, ex præcepto superiorum principum, Cyzicum cum uxoribus ac domesticis incolebant, certam quotannis pen- sionem fisco inferentes; illi vestem militarem, In nummos recens cusos. Nam cum gentilium su- perstitionem omnibus modis stabilire instituisset, cogere quidem ac supplicio afficere homines qui sacrificare nollent, summæ imprudentiæ esse existi- mavit. Egre siquidem in singulis civitatibus ma- gistratus ac judices eorum gistratus ac judices eorum numerum inire ae describere potuissent. Sed neque eos in unum convenire et pro arbitrio preces facere prohibuit. Noverat quippe vim ac necessitatem nil valere in iis rebus quæ libera voluntate opus habent ut consistant. Clericos vero et Ecclesiarum antistites civitatibus ejici curavit: re ipsa quidem studens, ut istorum absentia conventus plebis aboleret, dum nemo esset qui eam colligeret ac doceret, et qui sacramenta administraret, ita ut progressu temporis in oblivionem religionis suæ prolaberen- tur. Gausam vero hanc prætexens, quod clerici dissensiones in popule excitarent, hac ratione Eleusium sectatoresque ejus urbe Cyzico exegit, cum tamen nec seditio ulla fieret, nec futura esse crederetur. Bostrenos quoque hortatus est, ut Titum ejus loci episcopum sub elogio præconis ejicerent. Nam cum minatus esset culpam se omnem conjecturum in illum et in clericos ejus, si plebs seditionem moveret, Tilus libellum ad principem misit, testatusque est Christianos ple- bem gentilium numero adæquare : quiescere tamen iños et cohortationibus suis obtemperantes nihil seditiosum moliri. Ex quibus verbis Titum plebi invisam reddere cupiens imperator, in epistola quam scripsit Bostrenis, eum insimulavit tanquam calumniatorem civitatis, quod dixerat illos non sua sponte, sed ipsius hortatu a seditionibus absti- nere, plebemque incitavit ut illum tanquam hostem publicum e civitate sua expellerent. Hujusmodi multa alibi quoque contigisse vero simile est, partim ex imperatoris mandato, partim impetu ac temeritate vulgi. Quorum omnium culpam me- rito quis imperatori ascripserit. Neque enim ex A itemque monetariis ; qui numero alumdantes et in D legum præscripto animadvertit in eos qui hujus- C VALESII ANNOTATIONES. potius quam Eumdem errorem superius notavi. et Savilio, qui particulam negativam supplent hoc modo, Atque ita legit Nice phorus et Epiphanius Scholasticus. est quemadmodum Savilius in suo codice emendarat. Distinguit enim Sozomenus præ- textum quo utebatur Julianus in pellendis ex urbe clericis, a vera causa quæ illum ad id faciendum pel- lebat. Et veram quidem causam ait fuisse, ut plebs doctoribus ac sacerdotibus destituta,paulatim in obli- vionem religionis suæ delaberetur. Prætextum vero PATROL GR LXVII. hunc fuisse dicit, quod clerici plebem ad seditiones concitare soliti essent. Hæc ideo fusins exposui. quia interpretes in hujus loci versione longe à vero aberraruni, ac præcipue Christophorsonus. Sed neque Nicephorus veram hujus loci lectionem ani- madvertit : enim posuit pro Interpres tamen Nicephori verum hujus loci sensuni odoratus est : et quod Nicephorus non viderat, ipse interpretatione sua supplevit. Juliani ad Bostrenses missa, exstat hodie inter Epistolas Juliani, num. 52, ubi Julianus verba ipsa refert quibus usus erat Titus Bostrensis epi- scopus in libello ad ipsum misso. (5) Σχολῇ γὰρ ἂν τοσούτων. Scribendum puto (4) Ὡς ἀνάγκη ποτέ. Αssentior Christophorsono (5) Σκεπτόμενος δέ. Scribendum procul dubio (6) Βοστρηνοὺς δέ. Hæc constitutio imperatoris

Χριστιανοί. Ταύτης δὲ τῆς φυγῆς μετέσχον πολλε Β τῶν ἐμῶν προγόνων, καὶ ὁ ἐμὸς πάππος. Καθότι πατρὸς Ἕλληνος ὤν, αὐτός τε πανοικὶ καὶ οἱ ἀπλ τοῦ γένους ᾿Αλαφίωνος, Χριστιανοὶ πρῶτοι ἐγένοντο ἐν Βηθελίᾳ κώμῃ Γαζαίᾳ, πολυανθρώπῳ τε οὔσῃ. καὶ ἱερὰ ἐχούσῃ ἀρχαιότητι καὶ κατασκευῇ σεμνὰ τοῖς κατοικοῦσι· καὶ μάλιστα το Πάνθεον, ὡς ἐπὶ ἀκρο- πόλεως χειροποιήτου τινὸς λόφου κείμενον, καὶ παν ταχόθεν πάσης τῆς κώμης ὑπερέχον. Συμβάλλω δὲ τὸ χωρίον ἔνθεν λαχεῖν τὴν προσηγορίαν, καὶ ἐκ τῆς Σύρων φωνῆς εἰς τὴν Ἑλλήνων ἑρμηνευόμενον, θεῶν εἰκητήριον ὀνομάζεσθαι, διὰ τὸν τοῦ Πανθέου ναύν. Λέγεται δὲ Χριστιανισμοῦ αἴτιος γενέσθαι τοῖς τού των οίκοις Ιλαρίων ὁ μοναχός· δαιμονῶντος γὰρ Αλαφίωνος τούτου, ἐπὶ πολύ τινες (7) Έλληνες καὶ Ἰουδαῖοι, ἐπῳδαῖς καὶ περιεργίαις τισὶ χρησάμενοι, οὐδὲν ἤνυον· ὁ δὲ, μόνον τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἐπι- βοησάμενος, τὸ δαιμόνιον ἀπήλασεν, εἰς τὴν Χριστια- νῶν (8) μετεβάλοντο θρησκείαν. Διέπρεπε δὲ ὁ μὲν ἐμὲς πάππος ἐν ταῖς ἐξηγήσεσι τῶν ἱερῶν Γραφών, εύ- φυής τε ὤν, καὶ οἷος γνῶναι δεῖ (9) · καὶ κατὰ λόγον με τρίως ἡγμένος, ὡς καὶ ἀριθμητικῆς μὴ εἶναι ἄμοιρος. "Οθεν κεχαρισμένος εἰς ἄγαν ἐτύγχανε τοῖς ἀνὰ τὴν Ασκάλωνα καὶ Γάζαν, καὶ τοῖς πέριξ Χριστιανοῖς· ὡς ἀναγκαίως (40) τῇ θρησκείᾳ, καὶ τὰ ἀμφίβολα τῶν ἱερῶν Γραφῶν εὐμαρῶς διαλύειν. Τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου γένους (11), σχολῇ γ' ἄν τις τὴν ἀρετὴν διηγήσαιτο· πρῶτοι γὰρ οὗτοι ἐνθάδε ἐκκλησίας καὶ μοναστήρια συνεστήσαντο, καὶ σεμνότητι καὶ φιλο- αφροσύνῃ ξένων καὶ δεομένων συνεκόσμησαν. Εκ ταύτης δὲ τῆς γενεᾶς μέχρι καὶ εἰς ἡμᾶς περιῆσαν ἄνδρες ἀγαθοὶ, οἷς ἤδη πρεσβύταις νέος ὢν συνεγε- νόμην. Ἀλλὰ τῶν μὲν, ὕστερον ἐπιμνησθῆναι δεῖ. : ΚΕΦΑΛ. 17'. Περὶ τῆς σπουδῆς ἢν εἶχε συστῆσαι τὸν Ελ ληνισμὸν, ἀχρειῶσαι δὲ τὰ ἡμέτερα· καὶ ἐπισ στολὴ ἦν τινι τῶν ῾Ελληνιστῶν ἀρχιερέων ἀπ έστειλεν. Ὁ δὲ βασιλεὺς πάλαι σπουδάζων τὸν Ἑλληνισμὸν κρατεῖν κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπήκοον, χαλεπῶς ἔφερε, ἐπειδὴ ἐπιπολύ τινες Ελληνες, ὡς γὰρ δαιμονῶντος, δή, οἷος γνῶναι, καὶ δὴ καὶ κατὰ λόγον μετρίως ηγμένος. καῖος, Ταύτης δὲ τῆς φυγῆς μετα ἔσχον πολλοὶ τῶν ἐμῶν προγόνων, καὶ ὁ ἐμὸς πάπε πος. SOZOMENI nodi facinora contra leges commisissent : sed pre A odio quo religionem nostram prosequebatur, ver- bis quidem reprehendere videbatur eos qui ista fecerant, rebus tamen ipsis eos incitabat. Itaque licet ille palam non persequeretur, per vicos tamen et civitates passim Christiani fugiebant. Cujus fugæ tum alii ex majoribus meis consortes fuere, fùm avus meus. Nam cum patre gentili natus rsset, ipse tamen cum universa domo, omnesque simul qui ex gente erant Alaphionis, primi fidem Christi susceperunt Betheliæ, qui vicus est Gazzorum, abundans incolarum multitudine, tem- plaque baket tum ob vetustatem, tum ob structuram, indigenis veneranda; præcipue vero Pantheon, colli cuidam manu facto, velut arci, impositum, et supra universum pagum undequaque eminens. l'nde etiam hunc locum nomen accepisse conjicio, et ex Syrorum lingua in Græcam conversum, deorum domicilium vocari ob illud fanum Pan- theon. Porro familias eorum quos supra dixi, ad Christianam religionem conversas esse perhibent al Hilarione monacho. Nam cum Alaphion ille cl:vinonio vexaretur, pagani quidam et Judæi, incantamentis et magicis quibusdam maleficiis diutius usi, nibil profecerunt. Sed cum Hilarion ∙olo Dei nomine invocato dæmonem expulisset, illi ad Christianam religionem se transtulerunt. Et avus quidem meus in exponendis sacris voluminibus xcelluit, cum esset eleganti ingenio et intelligentia valerot ad ea quæ scire oportet cognoscenda. Erat præterea disciplinis mediocriter eruditus, adeo ut ignarus non esset arithmetica. Itaque Christianis Ascalonein et Gazam et finitima loca incolentibus dmodum charus fuit,tanquam utilis ac necessarius religioni, et qui sacrorum voluminun nodos fa- cillime dissolveret. Eorum vero qui ex altera erant familia, virtutem vix ullus possit exponere. Primi enim ecclesias illic et monasteria condiderunt, et sanctitate vitæ atque humanitate erga peregrinos ct pauperes ea exornarunt. Ex ea porro gente viri quidam boni ad nostram usque ætatem superstites vixerunt; quibuscum jam ætate provectis ipse admodum adolescens versatus sum. Verum de his aliquanto post mentionem fieri conveniet. CAP. XVI. De studio Juliani in stabilienda gentilium religione et Christiana fide abolenda; item epistola quam scripsit ad quemdam sacerdotem gentilium. Imperator vero, qui jampridem id maxime stu- debat ut gentilíum religio per universum Romanum VALESII ANNOTATIONES. cohæreat, supplendum omnino est adverbium hoc modo, etc. riscum in suo codice posuit Savilius, ut aliquid hic deesse lector intelligeret. Locus tamen levi negotio ita suppleri potest, si paulo ante legeris hoc modo, etc. est quod non displicet, si ita scribamus Atque ita Sozomenum scripsisse non dubito. quemadmodum legit Epiphanius Scholasti- cus. Sic enim vertit hunc locum. Tanquam reli- gioni necessarius, et ad solvendas dubitationes divinæ • Alaphionis intelligit, qui frater fuisse videtur avi Sozomeni, id est propatruus Sozomeni. Học enim loco Sozomenus majores suos recenset, qui apud Gazzos pietate excelluerunt, et in persecutione illa Juliani ex patria sua fugere coacti sunt. Verba Sozomeni hac sunt : Ac nomen quidem avi sui reticuit Sozomenus : Alaphionem vero cum nominet et ejus posteros, unum ex majoribus ipsius eum fuisse colligimus, magnum scilicet patruum. Possunt tamen hæc So- zomeni verba de materno ejus genere intelligi, ut Alphio maternus ejus avus exstiterit. (7) Ἐπὶ πολύ τινες. Ut tota periodus inter se D Scripturæ utilis. (8) Εἰς τὴν Χριστιανῶν. Aute hac verba aste- (5) Γνῶναι δεῖ. Ιn codice Fukeliano scriptumn (10) ὺς ἀναγκαίως. Scribe meo periculo day- (41) Τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου γένους. Familiam

Χριστιανοί. Ταύτης δὲ τῆς φυγῆς μετέσχον πολλε Β τῶν ἐμῶν προγόνων, καὶ ὁ ἐμὸς πάππος. Καθότι πατρὸς Ἕλληνος ὤν, αὐτός τε πανοικὶ καὶ οἱ ἀπλ τοῦ γένους ᾿Αλαφίωνος, Χριστιανοὶ πρῶτοι ἐγένοντο ἐν Βηθελίᾳ κώμῃ Γαζαίᾳ, πολυανθρώπῳ τε οὔσῃ. καὶ ἱερὰ ἐχούσῃ ἀρχαιότητι καὶ κατασκευῇ σεμνὰ τοῖς κατοικοῦσι· καὶ μάλιστα το Πάνθεον, ὡς ἐπὶ ἀκρο- πόλεως χειροποιήτου τινὸς λόφου κείμενον, καὶ παν ταχόθεν πάσης τῆς κώμης ὑπερέχον. Συμβάλλω δὲ τὸ χωρίον ἔνθεν λαχεῖν τὴν προσηγορίαν, καὶ ἐκ τῆς Σύρων φωνῆς εἰς τὴν Ἑλλήνων ἑρμηνευόμενον, θεῶν εἰκητήριον ὀνομάζεσθαι, διὰ τὸν τοῦ Πανθέου ναύν. Λέγεται δὲ Χριστιανισμοῦ αἴτιος γενέσθαι τοῖς τού των οίκοις Ιλαρίων ὁ μοναχός· δαιμονῶντος γὰρ Αλαφίωνος τούτου, ἐπὶ πολύ τινες (7) Έλληνες καὶ Ἰουδαῖοι, ἐπῳδαῖς καὶ περιεργίαις τισὶ χρησάμενοι, οὐδὲν ἤνυον· ὁ δὲ, μόνον τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἐπι- βοησάμενος, τὸ δαιμόνιον ἀπήλασεν, εἰς τὴν Χριστια- νῶν (8) μετεβάλοντο θρησκείαν. Διέπρεπε δὲ ὁ μὲν ἐμὲς πάππος ἐν ταῖς ἐξηγήσεσι τῶν ἱερῶν Γραφών, εύ- φυής τε ὤν, καὶ οἷος γνῶναι δεῖ (9) · καὶ κατὰ λόγον με τρίως ἡγμένος, ὡς καὶ ἀριθμητικῆς μὴ εἶναι ἄμοιρος. "Οθεν κεχαρισμένος εἰς ἄγαν ἐτύγχανε τοῖς ἀνὰ τὴν Ασκάλωνα καὶ Γάζαν, καὶ τοῖς πέριξ Χριστιανοῖς· ὡς ἀναγκαίως (40) τῇ θρησκείᾳ, καὶ τὰ ἀμφίβολα τῶν ἱερῶν Γραφῶν εὐμαρῶς διαλύειν. Τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου γένους (11), σχολῇ γ' ἄν τις τὴν ἀρετὴν διηγήσαιτο· πρῶτοι γὰρ οὗτοι ἐνθάδε ἐκκλησίας καὶ μοναστήρια συνεστήσαντο, καὶ σεμνότητι καὶ φιλο- αφροσύνῃ ξένων καὶ δεομένων συνεκόσμησαν. Εκ ταύτης δὲ τῆς γενεᾶς μέχρι καὶ εἰς ἡμᾶς περιῆσαν ἄνδρες ἀγαθοὶ, οἷς ἤδη πρεσβύταις νέος ὢν συνεγε- νόμην. Ἀλλὰ τῶν μὲν, ὕστερον ἐπιμνησθῆναι δεῖ. : ΚΕΦΑΛ. 17'. Περὶ τῆς σπουδῆς ἢν εἶχε συστῆσαι τὸν Ελ ληνισμὸν, ἀχρειῶσαι δὲ τὰ ἡμέτερα· καὶ ἐπισ στολὴ ἦν τινι τῶν ῾Ελληνιστῶν ἀρχιερέων ἀπ έστειλεν. Ὁ δὲ βασιλεὺς πάλαι σπουδάζων τὸν Ἑλληνισμὸν κρατεῖν κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπήκοον, χαλεπῶς ἔφερε, ἐπειδὴ ἐπιπολύ τινες Ελληνες, ὡς γὰρ δαιμονῶντος, δή, οἷος γνῶναι, καὶ δὴ καὶ κατὰ λόγον μετρίως ηγμένος. καῖος, Ταύτης δὲ τῆς φυγῆς μετα ἔσχον πολλοὶ τῶν ἐμῶν προγόνων, καὶ ὁ ἐμὸς πάπε πος. SOZOMENI nodi facinora contra leges commisissent : sed pre A odio quo religionem nostram prosequebatur, ver- bis quidem reprehendere videbatur eos qui ista fecerant, rebus tamen ipsis eos incitabat. Itaque licet ille palam non persequeretur, per vicos tamen et civitates passim Christiani fugiebant. Cujus fugæ tum alii ex majoribus meis consortes fuere, fùm avus meus. Nam cum patre gentili natus rsset, ipse tamen cum universa domo, omnesque simul qui ex gente erant Alaphionis, primi fidem Christi susceperunt Betheliæ, qui vicus est Gazzorum, abundans incolarum multitudine, tem- plaque baket tum ob vetustatem, tum ob structuram, indigenis veneranda; præcipue vero Pantheon, colli cuidam manu facto, velut arci, impositum, et supra universum pagum undequaque eminens. l'nde etiam hunc locum nomen accepisse conjicio, et ex Syrorum lingua in Græcam conversum, deorum domicilium vocari ob illud fanum Pan- theon. Porro familias eorum quos supra dixi, ad Christianam religionem conversas esse perhibent al Hilarione monacho. Nam cum Alaphion ille cl:vinonio vexaretur, pagani quidam et Judæi, incantamentis et magicis quibusdam maleficiis diutius usi, nibil profecerunt. Sed cum Hilarion ∙olo Dei nomine invocato dæmonem expulisset, illi ad Christianam religionem se transtulerunt. Et avus quidem meus in exponendis sacris voluminibus xcelluit, cum esset eleganti ingenio et intelligentia valerot ad ea quæ scire oportet cognoscenda. Erat præterea disciplinis mediocriter eruditus, adeo ut ignarus non esset arithmetica. Itaque Christianis Ascalonein et Gazam et finitima loca incolentibus dmodum charus fuit,tanquam utilis ac necessarius religioni, et qui sacrorum voluminun nodos fa- cillime dissolveret. Eorum vero qui ex altera erant familia, virtutem vix ullus possit exponere. Primi enim ecclesias illic et monasteria condiderunt, et sanctitate vitæ atque humanitate erga peregrinos ct pauperes ea exornarunt. Ex ea porro gente viri quidam boni ad nostram usque ætatem superstites vixerunt; quibuscum jam ætate provectis ipse admodum adolescens versatus sum. Verum de his aliquanto post mentionem fieri conveniet. CAP. XVI. De studio Juliani in stabilienda gentilium religione et Christiana fide abolenda; item epistola quam scripsit ad quemdam sacerdotem gentilium. Imperator vero, qui jampridem id maxime stu- debat ut gentilíum religio per universum Romanum VALESII ANNOTATIONES. cohæreat, supplendum omnino est adverbium hoc modo, etc. riscum in suo codice posuit Savilius, ut aliquid hic deesse lector intelligeret. Locus tamen levi negotio ita suppleri potest, si paulo ante legeris hoc modo, etc. est quod non displicet, si ita scribamus Atque ita Sozomenum scripsisse non dubito. quemadmodum legit Epiphanius Scholasti- cus. Sic enim vertit hunc locum. Tanquam reli- gioni necessarius, et ad solvendas dubitationes divinæ • Alaphionis intelligit, qui frater fuisse videtur avi Sozomeni, id est propatruus Sozomeni. Học enim loco Sozomenus majores suos recenset, qui apud Gazzos pietate excelluerunt, et in persecutione illa Juliani ex patria sua fugere coacti sunt. Verba Sozomeni hac sunt : Ac nomen quidem avi sui reticuit Sozomenus : Alaphionem vero cum nominet et ejus posteros, unum ex majoribus ipsius eum fuisse colligimus, magnum scilicet patruum. Possunt tamen hæc So- zomeni verba de materno ejus genere intelligi, ut Alphio maternus ejus avus exstiterit. (7) Ἐπὶ πολύ τινες. Ut tota periodus inter se D Scripturæ utilis. (8) Εἰς τὴν Χριστιανῶν. Aute hac verba aste- (5) Γνῶναι δεῖ. Ιn codice Fukeliano scriptumn (10) ὺς ἀναγκαίως. Scribe meo periculo day- (41) Τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ ἑτέρου γένους. Familiam

παρευδοκιμούμενον ἐρῶν ὑπὸ τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ναοὶ μὲν γὰρ ἀνεῴγεισαν, καὶ θυσίαι, καὶ Ἑλλήνων πάτριοι ἑορταὶ τῶν πόλεων, κατὰ γνώμην αὐτῷ προ- χωρεῖν ἐδόκουν. Ηνιᾶτο δὲ λογιζόμενος, ὡς εἰ γυμνωθείη ταῦτα τῆς αὐτοῦ σπουδῆς, ταχεῖαν ἕξει τὴν μεταβολήν. Οὐχ ἥκιστα δὲ ἤχθετο, καὶ πολλῶν Ιερέων Χριστιανίζειν ἀκούων τὰς γαμετὰς καὶ τοὺς παῖδας, καὶ τοὺς οἰκέτας. Ὑπολαβὼν δὲ τὸν Χρι- στιανισμὸν τὴν σύστασιν ἔχειν ἐκ τοῦ βίου καὶ τῆς πολιτείας τῶν αὐτὸν μετιόντων, διενοεῖτο πανταχῆ τοὺς Ελληνικοὺς ναοὺς τῇ παρασκευῇ καὶ τῇ τάξει τῆς Χριστιανῶν θρησκείας διακοσμεῖν· βήμασί τε καὶ προεδρίαις, καὶ Ἑλληνικῶν δογμάτων καὶ παρ αινέσεων διδασκάλοις τε καὶ ἀναγνώσταις, ὡρῶν τε ῥητῶν καὶ ἡμερῶν τεταγμέναις εὐχαῖς, φροντιστη- ρίοις τε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν φιλοσοφείν ἐγνωκό- Β των, καὶ καταγωγίοις ξένων καὶ πτωχῶν, καὶ τῇ ἄλλῃ τῇ περὶ τοὺς δεομένους φιλανθρωπίᾳ τὸ Ελλη- νικὸν δόγμα σεμνῦναι, ἑκουσίων τε καὶ ἀκουσίων ἁμαρτημάτων κατὰ τὴν τῶν Χριστιανῶν παράδοσιν ἐκ μεταμελείας σύμμετρον τάξαι σωφρονισμόν. Οὐχ ἥκιστα δὲ ζηλῶσαι λέγεται τὰ συνθήματα (12) τῶν ἐπισκοπικῶν γραμμάτων, οἷς ἔθος ἀμοιβαδόν τους ξένους ὅποι δήποτε διιόντας, καὶ παρ᾽ οἷς ἂν ἀφίκων ται, πάντως κατάγεσθαι καὶ θεραπείας ἀξιοῦσθαι, οἷά γε γνωρίμους και φιλτάτους, διὰ τὴν τοῦ συμ Βόλου μαρτυρίαν. Ταῦτα διανοούμενος, ἐσπούδαζε τοὺς Ἑλληνιστὰς προσεθίζειν τοῖς τῶν Χριστιανῶν ἐπιτηδεύμασιν. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τοῖς πολλοῖς ἴσως ἀπεί- θανον εἶναι τοῦτο δοκεῖ, οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἀπ' αὐτῶν τῶν τοῦ βασιλέως ῥημάτων παρέξομαι τὴν τῶν εἰρη μένων ἀπόδειξιν. Γράφει δὲ ὧδε (13) Αρσακίῳ ἀρχιερεῖ Γαλατίας. Ελληνισμὸς οὔπω πράττει κατὰ λόγον, ἡμῶν ἕνεκα τῶν μετιόντων αὐτόν. Τὰ γὰρ τῶν θεῶν λαμπρά καὶ μεγάλα, κρείττονα πάσης μὲν εὐχῆς, πάσης δὲ ἐλπίδος. Ἴλεως δὲ ἔστω τοῖς λόγοις ἡμῶν ᾿Αδράστεια. Τὴν γὰρ ἐν ὀλίγῳ τοσαύτην καὶ τηλικαύτην μεταβο λὴν οὐδὲ εὐξασθαί τις ὀλίγῳ πρότερον ετόλμα. Τι οὖν ἡμεῖς οιόμεθα ταῦτα ἀρκεῖν; οὐδὲ ἀποβλέπομεν, μάλιστα (14) τὴν ἀθεότητα συνηύξησεν ἡ περὶ τοὺς ξένους φιλανθρωπία, καὶ ἡ περὶ τὰς ταφὰς τῶν νε κρῶν προμήθεια, καὶ ἡ πεπλασμένη σεμνότης κατὰ τὸν βίον, ὧν ἕκαστον οἴομαι χρῆναι παρ' ἡμῶν ἀλη- θῶς ἐπιτηδεύεσθαι. Καὶ οὐκ ἀπόχρη τὸ σὲ μόνον εἶναι τοιοῦτον, ἀλλὰ πάντας ἀπαξαπλῶς οἱ περὶ τὴν Γα- λατίαν εἰσὶν ἱερεῖς. Οὓς ἡ δυσώπησον, ἢ πεῖσον εἶναι σπουδαίους, ἢ τῆς ἱερατικῆς λειτουργίας ἀπόστησον, εἰ μὴ προσέρχονται μετά γυναικῶν καὶ παίδων καὶ γράφει γὰρ ὧδε. Αρσακίῳ ἀρχιερεῖ Γαλατίας ἐπιστολὴ Ἰουλιανοῦ βασιλέως, ὡς μάλιστα, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. - A imperium prævaleret, eam a Clristianorum reli gione longe superari cernens, iniquo animo tulit. Nam templa quidem deorum patebant, et sacrificia, festique gentilium dies, ritusque majorum in sin- gulis civitatibus ex voto principis procedere vide- bantur. Dolebat tamen, cum apud se reputaret, brevi ista commutanda esse, si cura ipsius ac sollicitudine destituerentur. Angebatur autem non mediocriter, cum audiret multorum dauinum uxores ac liberos et famulos Christianam religionem profteri. Cumque existinaret Christianorum reli- gionem ex vita el moribus eorum qui illam secta- rentur, maxime commendari, gentilium templa apparatu atque ordine Christianis usitato ornare constituit : gradibus præterea ac primi consessus prærogativa ; gentilium item dogmatum et exhor- assuefaceret. Sed quoniam istud plerisque incredibile fortasse videbitur, ipsismet imperatoris verbis hujus rei veritatem comprobabo. Sic enim scribit : C D tationum doctoribus atque lectoribus; certorum quoque dierum atque horarum statutis precatio- nibus; monasteriis præterea virorum ac mulierum philosophari cupiendum; xenodochiis denique et pochotrophiis, et omni reliqua erga egenos hu- manitate religionem gentilium illustrare. Ad hæc percalis quæ vel sponte vel ab invitis committuntur, juxta morem Christianorum congruam poenitentia emendationem adhibere decreverat. Sed præcipue notas ac tesseras episcopalium litterarum admira- tus esse dicitur, quibus solent peregrinos sibi invicem commendare; ut undelibet venientes, ad quoscunque accesserint, tanquam noti atque amic excipiantur hospitio et benigne curentur ob testi- moniuni ejusmodi notæ. Hæc cum animo agitaret, operam dabat ut gentiles Christianorum institutis non aliunde quau ex Arsacio sacerdoti Galatiæ, Religio gentilium nondum ex animi nostri sen- tentia viget, culpa eorum qui illam profitentur. Nam ea quidem quæ ad deos pertinent, præclara sunt atque magnifica, omnique voto ac spe majo- ra. Atque id pace Nemesis dictum sit. Talem enim ac tantam exiguo temporis spatio mutationem no optare quidem quisquam paulo ante audebat. Quid ergo ? putamusne nos ista sufficere ? Nec allendi- mus quid Christianorum religionem potissimum auxerit; humanitas scilicet in peregrines, et in se- peliendis mortuis sollicita diligentia, et simulata morum gravitas. Quorum singula vere a nobis exercenda esse existimo. Nec suflicit quod tu unus ejusmodi sis : sed quotquot in Galatia sunt daui- nes tales esse decet. Quos tu vel pudore afficiendo, vel persuadendo, bonos redde, aut a sacerdotali VALESII ANNOTATIONES. de quibus multi ante nos scripserunt. Sed unus instar omnium erit Bernardinus Ferrarius, qui tres libros edidit de antiquo jure ecclesiasticarum epi- stolarum. plum est Verba autem illa quæ sequuntur ad marginem scripta sunt in eodem codice, non autem in corpore. videtur etc. Certe Epiphanus Scle- lasticus ita legit, ut ex versione ejus apparet. Sic enim vertit hunc locum, neque respicimus quemad- modum superstitionem Christianorum auxerit cura peregrinorum. (12) Τὰ συνθήματα. Litteras formatas intelligit, (13) Γράφει δὲ ὧδε. In codice Fukeliano scri- (14) Οὐδὲ ἀποβλέπομεν δ μάλιστα. Scribendum

παρευδοκιμούμενον ἐρῶν ὑπὸ τοῦ Χριστιανισμοῦ. Ναοὶ μὲν γὰρ ἀνεῴγεισαν, καὶ θυσίαι, καὶ Ἑλλήνων πάτριοι ἑορταὶ τῶν πόλεων, κατὰ γνώμην αὐτῷ προ- χωρεῖν ἐδόκουν. Ηνιᾶτο δὲ λογιζόμενος, ὡς εἰ γυμνωθείη ταῦτα τῆς αὐτοῦ σπουδῆς, ταχεῖαν ἕξει τὴν μεταβολήν. Οὐχ ἥκιστα δὲ ἤχθετο, καὶ πολλῶν Ιερέων Χριστιανίζειν ἀκούων τὰς γαμετὰς καὶ τοὺς παῖδας, καὶ τοὺς οἰκέτας. Ὑπολαβὼν δὲ τὸν Χρι- στιανισμὸν τὴν σύστασιν ἔχειν ἐκ τοῦ βίου καὶ τῆς πολιτείας τῶν αὐτὸν μετιόντων, διενοεῖτο πανταχῆ τοὺς Ελληνικοὺς ναοὺς τῇ παρασκευῇ καὶ τῇ τάξει τῆς Χριστιανῶν θρησκείας διακοσμεῖν· βήμασί τε καὶ προεδρίαις, καὶ Ἑλληνικῶν δογμάτων καὶ παρ αινέσεων διδασκάλοις τε καὶ ἀναγνώσταις, ὡρῶν τε ῥητῶν καὶ ἡμερῶν τεταγμέναις εὐχαῖς, φροντιστη- ρίοις τε ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν φιλοσοφείν ἐγνωκό- Β των, καὶ καταγωγίοις ξένων καὶ πτωχῶν, καὶ τῇ ἄλλῃ τῇ περὶ τοὺς δεομένους φιλανθρωπίᾳ τὸ Ελλη- νικὸν δόγμα σεμνῦναι, ἑκουσίων τε καὶ ἀκουσίων ἁμαρτημάτων κατὰ τὴν τῶν Χριστιανῶν παράδοσιν ἐκ μεταμελείας σύμμετρον τάξαι σωφρονισμόν. Οὐχ ἥκιστα δὲ ζηλῶσαι λέγεται τὰ συνθήματα (12) τῶν ἐπισκοπικῶν γραμμάτων, οἷς ἔθος ἀμοιβαδόν τους ξένους ὅποι δήποτε διιόντας, καὶ παρ᾽ οἷς ἂν ἀφίκων ται, πάντως κατάγεσθαι καὶ θεραπείας ἀξιοῦσθαι, οἷά γε γνωρίμους και φιλτάτους, διὰ τὴν τοῦ συμ Βόλου μαρτυρίαν. Ταῦτα διανοούμενος, ἐσπούδαζε τοὺς Ἑλληνιστὰς προσεθίζειν τοῖς τῶν Χριστιανῶν ἐπιτηδεύμασιν. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τοῖς πολλοῖς ἴσως ἀπεί- θανον εἶναι τοῦτο δοκεῖ, οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἀπ' αὐτῶν τῶν τοῦ βασιλέως ῥημάτων παρέξομαι τὴν τῶν εἰρη μένων ἀπόδειξιν. Γράφει δὲ ὧδε (13) Αρσακίῳ ἀρχιερεῖ Γαλατίας. Ελληνισμὸς οὔπω πράττει κατὰ λόγον, ἡμῶν ἕνεκα τῶν μετιόντων αὐτόν. Τὰ γὰρ τῶν θεῶν λαμπρά καὶ μεγάλα, κρείττονα πάσης μὲν εὐχῆς, πάσης δὲ ἐλπίδος. Ἴλεως δὲ ἔστω τοῖς λόγοις ἡμῶν ᾿Αδράστεια. Τὴν γὰρ ἐν ὀλίγῳ τοσαύτην καὶ τηλικαύτην μεταβο λὴν οὐδὲ εὐξασθαί τις ὀλίγῳ πρότερον ετόλμα. Τι οὖν ἡμεῖς οιόμεθα ταῦτα ἀρκεῖν; οὐδὲ ἀποβλέπομεν, μάλιστα (14) τὴν ἀθεότητα συνηύξησεν ἡ περὶ τοὺς ξένους φιλανθρωπία, καὶ ἡ περὶ τὰς ταφὰς τῶν νε κρῶν προμήθεια, καὶ ἡ πεπλασμένη σεμνότης κατὰ τὸν βίον, ὧν ἕκαστον οἴομαι χρῆναι παρ' ἡμῶν ἀλη- θῶς ἐπιτηδεύεσθαι. Καὶ οὐκ ἀπόχρη τὸ σὲ μόνον εἶναι τοιοῦτον, ἀλλὰ πάντας ἀπαξαπλῶς οἱ περὶ τὴν Γα- λατίαν εἰσὶν ἱερεῖς. Οὓς ἡ δυσώπησον, ἢ πεῖσον εἶναι σπουδαίους, ἢ τῆς ἱερατικῆς λειτουργίας ἀπόστησον, εἰ μὴ προσέρχονται μετά γυναικῶν καὶ παίδων καὶ γράφει γὰρ ὧδε. Αρσακίῳ ἀρχιερεῖ Γαλατίας ἐπιστολὴ Ἰουλιανοῦ βασιλέως, ὡς μάλιστα, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. - A imperium prævaleret, eam a Clristianorum reli gione longe superari cernens, iniquo animo tulit. Nam templa quidem deorum patebant, et sacrificia, festique gentilium dies, ritusque majorum in sin- gulis civitatibus ex voto principis procedere vide- bantur. Dolebat tamen, cum apud se reputaret, brevi ista commutanda esse, si cura ipsius ac sollicitudine destituerentur. Angebatur autem non mediocriter, cum audiret multorum dauinum uxores ac liberos et famulos Christianam religionem profteri. Cumque existinaret Christianorum reli- gionem ex vita el moribus eorum qui illam secta- rentur, maxime commendari, gentilium templa apparatu atque ordine Christianis usitato ornare constituit : gradibus præterea ac primi consessus prærogativa ; gentilium item dogmatum et exhor- assuefaceret. Sed quoniam istud plerisque incredibile fortasse videbitur, ipsismet imperatoris verbis hujus rei veritatem comprobabo. Sic enim scribit : C D tationum doctoribus atque lectoribus; certorum quoque dierum atque horarum statutis precatio- nibus; monasteriis præterea virorum ac mulierum philosophari cupiendum; xenodochiis denique et pochotrophiis, et omni reliqua erga egenos hu- manitate religionem gentilium illustrare. Ad hæc percalis quæ vel sponte vel ab invitis committuntur, juxta morem Christianorum congruam poenitentia emendationem adhibere decreverat. Sed præcipue notas ac tesseras episcopalium litterarum admira- tus esse dicitur, quibus solent peregrinos sibi invicem commendare; ut undelibet venientes, ad quoscunque accesserint, tanquam noti atque amic excipiantur hospitio et benigne curentur ob testi- moniuni ejusmodi notæ. Hæc cum animo agitaret, operam dabat ut gentiles Christianorum institutis non aliunde quau ex Arsacio sacerdoti Galatiæ, Religio gentilium nondum ex animi nostri sen- tentia viget, culpa eorum qui illam profitentur. Nam ea quidem quæ ad deos pertinent, præclara sunt atque magnifica, omnique voto ac spe majo- ra. Atque id pace Nemesis dictum sit. Talem enim ac tantam exiguo temporis spatio mutationem no optare quidem quisquam paulo ante audebat. Quid ergo ? putamusne nos ista sufficere ? Nec allendi- mus quid Christianorum religionem potissimum auxerit; humanitas scilicet in peregrines, et in se- peliendis mortuis sollicita diligentia, et simulata morum gravitas. Quorum singula vere a nobis exercenda esse existimo. Nec suflicit quod tu unus ejusmodi sis : sed quotquot in Galatia sunt daui- nes tales esse decet. Quos tu vel pudore afficiendo, vel persuadendo, bonos redde, aut a sacerdotali VALESII ANNOTATIONES. de quibus multi ante nos scripserunt. Sed unus instar omnium erit Bernardinus Ferrarius, qui tres libros edidit de antiquo jure ecclesiasticarum epi- stolarum. plum est Verba autem illa quæ sequuntur ad marginem scripta sunt in eodem codice, non autem in corpore. videtur etc. Certe Epiphanus Scle- lasticus ita legit, ut ex versione ejus apparet. Sic enim vertit hunc locum, neque respicimus quemad- modum superstitionem Christianorum auxerit cura peregrinorum. (12) Τὰ συνθήματα. Litteras formatas intelligit, (13) Γράφει δὲ ὧδε. In codice Fukeliano scri- (14) Οὐδὲ ἀποβλέπομεν δ μάλιστα. Scribendum

ἢ υἱέων, ἢ τῶν Γαλιλαίων γαμετῶν, ἀσεβούντων μὲν εἰς τοὺς θεούς, ἀθεότητα δὲ θεοσεβείας προτιμώντων. Έπειτα παραίνεσον ἱερέα, μήτε θεάτρῳ παραβάλ- λειν, μήτε ἐν καπηλείῳ πίνειν, ἢ τέχνης τινὸς καὶ ἐργασίας αἰσχρᾶς καὶ ἐπονειδίστου προΐστασθαι· καὶ τοὺς μὲν πειθομένους τίμα, τοὺς δὲ ἀπειθοῦντας ἐξ- ώθει. Ξενοδοχεία καθ᾿ ἑκάστην πόλιν κατάστησαν πυκνὰ, ἵν' ἀπολαύσωσιν οἱ ξένοι τῆς παρ' ἡμῶν φιλο ανθρωπίας, οὐ τῶν ἡμετέρων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων, ὅστις ἂν δεηθῇ χρημάτων. "Οθεν δὲ εὐπορί σεις, ἐπινενόηταί μοι τέως. Ἑκάστου γὰρ ἐνιαυτοῦ τρισμυρίους μοδίους κατὰ πᾶσαν τὴν Γαλατίαν ἐκέ- λευσα δοθῆναι σίτου, καὶ ἐξακισμυρίους οίνου ξέστας - ὧν τὸ μὲν πέμπτον εἰς τοὺς πένητας, τοὺς τοῖς ἱερεῦ σιν ὑπηρετουμένους, ἀναλίσκεσθαί φημι χρῆναι· τὰ δὲ ἄλλα τοῖς ξένοις καὶ τοῖς μεταιτοῦσιν ἐπινέμεσθαι παρ' ὑμῶν. Αἰσχρὸν γὰρ, εἰ τῶν μὲν Ἰουδαίων οὐδεὶς μεταιτεί, τρέφουσι δὲ οἱ δυσσεβεῖς Γαλιλαίοι πρὸς τοῖς ἑαυτῶν καὶ τοὺς ἡμετέρους. Οἱ δὲ ἡμέτεροι, τῆς παρ' ἡμῶν ἐπικουρίας ἐνδεεῖς φαίνονται. Δίδασκε δὲ καὶ συνεισφέρειν τοὺς Ελληνιστὰς εἰς τὰς τοιαύ- τας λειτουργίας, καὶ τὰς Ἑλληνικὰς κώμας ἀπάρ χεσθαι τοῖς θεοῖς τῶν καρπῶν· καὶ τοὺς Ελληνικοὺς ταῖς τοιαύταις εὐποιίαις προέθιζε, διδάσκων αὐτοὺς ὡς τοῦτο πάλαι ἦν ἡμέτερον ἔργον. Ὅμηρος γοῦν αὐτὸ πεποίηκεν Εύμαιον λέγοντα· θεραπόντων τοῖς θεοῖς, ἀλλὰ ἀνέχοιντο τῶν οἰκετῶν, Β Ξεῖν, οὐ μοι θέμις ἔστ', οὔτ εἰ κακίων σέθεν [έλθοι, Ξεῖνον ἀτιμῆσαι· πρὸς γὰρ Διός εἰσιν ἅπαντες Ξεῖνοί τε, πτωχοί τε δόσις δ' ὀλίγη τε, φίλη τε. Μηδὲ τὰ παρ' ἡμῖν ἀγαθὰ (15), παραζηλοῦν ἄλλοις συγχωροῦντες, αὐτοὶ τῇ ῥᾳθυμία καταισχύνοιμεν, μᾶλλον δὲ καταπροώμεθα τὴν εἰς τοὺς θεοὺς εὐλά βειαν. Εἰ ταῦτα πυθοίμην εγώ σε πράττοντα, μεστός εὐφροσύνης ἔσομαι. Τοὺς ἡγεμόνας ὀλιγάκις ἐπὶ τῆς οἰκίας ὅρα· τὰ πλεῖστα δὲ αὐτοῖς ἐπίστελλε. Εἰσιοῦσι δὲ εἰς τὴν πόλιν, ὑπαντάτω μηδεὶς αὐτοῖς ἱερέων· ἀλλ' ὅταν εἰς τὰ ἱερὰ φοιτῶσι τῶν θεῶν, εἴσω τῶν προθύρων (16). Ήγείσθω δὲ μηδείς αὐτῶν εἴσω στρατιώτης· ἐπέσθω δὲ ὁ βουλόμενος ἅμα γὰρ εἰς τὸν οὐδὲν ἦλθε τοῦ τεμένους, καὶ γέγο νεν ιδιώτης. Αρχεις γὰρ αὐτός, ὡς οἶσθα, τῶν ἔνδον, ἐπεὶ καὶ ὁ θεῖος ταῦτα ἀπαιτεῖ θεσμός. Καὶ οἱ μὲν πειθόμενοι, κατὰ ἀλήθειάν εἰσι θεοσεβεῖς· οἱ δὲ ἀντεχόμενοι τοῦ τύφου, δοξοκόποι εἰσὶ καὶ κενό δοξαι· τῇ Πισσινοῦντι βοηθεῖν ἕτοιμός εἰμι, εἰ τὴν μητέρα τῶν θεῶν ἵλεω καταστήσουσιν ἑαυτοῖς. Αμελοῦντες δὲ αὐτῆς, οὐκ ἄμεμπτοι μόνον, ἀλλὰ μὴ δὴ τά, SOZOMENI ministerio remove, si una cum uxoribus et liberis A ac famulis ad deos non accedant: sed aut servos, aut filios, aut conjuges Galilæas sustineant, qui et impii sint erga deos et impietatem religioni præ- ponant. Deinde singulos flamines bortare, ut nec ad theatrum accedant, nec in tabernis bibant, nec artem ullam, aut opificium turpe ac probrosum exerceant. Et eos quidem qui obtem- peraverint, honore aflice: contumaces vero atque immorigeros expelle. Crebra in singulis civitatibus xenodochia constitue, at peregrini non ex nostris solum, sed ex aliis etiam, si pecunia forte opus babuerint, humanitate nostra perfruantur. Porro unde sumptus tibi suppetant, a me jam provisum est. Nam quotannis triginta millia modiorum tri- tici per universam Galatiam dari jussi, et sexa- ginta millia sextariorum vini. Quorum quintam partem in pauperes qui flaminibus ministrant, insumendam esse censeo; reliqua peregrinis ac mendicantibus a vobis dividenda. Turpe enim ſue- rit, ex Judæis quidem nenrinem mendicare: im- pios vero Galilæos præter suos pauperes, eliam nostros alere: nostros autem mendicos nostra ope ac subsidio destitutos videri. Doce ergo gen. tiles, ut ad hujusmodi ministeria aliquid confe- rant, et gentilium pagi primitias fructuum diis offerant. Et Græcos homines hujusmodi benefi- centiæ assuefacito, docens illos, id olim a nobis quentem inducit ↑ : Haud mihi fas, vel si veniat te vilior hospes, Quemquam despicere: a summo nam sunt Jove cuncli, Qui peregre adveniunt; modicum autem munus amicum [ est. Ne igitur aliis ut bona nostra antulentur, permit- tentes, ipsi per socordiam nos probro afficiamus : aut potius religionem erga deos prodamus. Quod si te hæc agere accepero, exsultabo gaudio. Præ- sides domi raro invise : sed litteras ad eos sæpius mitte. Illis in urbem ingredientibus nullus flamen occurrat. Cum autem templa deorum adierint, intra vestibulum duntaxat occurrat flamen. Intran tes vero illos nullus apparitorum præcedat: se- quatur autem qui volet. Nam simul atque ingres- sus est limen delubri, privatus efficitur. Tu enim, ut probe nosti, intra templum imperium obtines; quandoquidem et divina lex istud postulat. Et ji quidem qui obtemperant, revera pii sunt cultores deorum : qui vero fastum ac pompam circumfe- runt, vani sunt et inanis gloriæ cupidi. Equidem paratus sum subvenire Pessinuntiis, si matrem deo- rum sibi propitiam reddiderint. Sin vero eam nc- ¹ Odyss. E, v, 1. institutum fuisse. Ilomerus enim Eumæum sic lo- C D VALESII ANNOTATIONES. etc. Her particulæ crebro inter se con- funduntur, ut supra notavi. Epiphanius Scholasticus: Cum ad templa venerint deorum, intra januas cos nemo præcedat militum forte aut præcedentium officiorum. Ex quibus ap- paret, eum aliter hunc locum distinxisse. In quo tamen ei non assentior. (15) Μηδὲ τὰ παρ' ἡμῖν ἀγαθά. Malim scribere (16) Είσω τῶν προθύρων. Hunc locum ita vertit

πικρὸν εἰπεῖν μὴ καὶ τῆς παρ᾿ ἡμῶν ἀπολαύσωσι δυσμενείας (17). Οὐ γάρ μοι θέμις ἐστὶ κομιζέμεν, ἢ ἐλεαίρειν Ανδρας, οἳ καὶ θεοῖσιν ἀπέχθονται ἀθανάτοισιν. Πεῖθε τοίνυν αὐτοὺς, εἰ τῆς παρ' ἐμοῦ κηδεμονίας ἀντέχονται, πανδημεί τῆς μητρὸς τῶν θεῶν ἱκέτας γενέσθαι. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. *Οτι ἵνα μὴ τυραννικὸς δόξῃ, τεχνηέντως μετ ήρχετο τοὺς Χριστιανούς· καὶ περὶ τῆς καθ- αιρέσεως τοῦ σταυρικοῦ σημείου· καὶ ὡς θῦσαι τὸ στρατιωτικὸν ἀκουσίως πεποίηκε. Ὁ μὲν βασιλεὺς τοιάδε ποιῶν καὶ γράφων, ἡγεῖτο ῥᾳδίως τοὺς ἀρχομένους εκόντας μεταθήσειν τοῦ δό- γματος. Καὶ πάντα σπουδάζων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Β τῶν Χριστιανῶν θρησκείας, οὔτε πείθειν παντελῶς οἷός τε ἦν, περιφανώς τε βιάζεσθαι ᾐσχύνετο, μὴ το ραννικὸς εἶναι δόξῃ. Οὐ μὴν καθυφῆκε τῆς προθυμίας, ἀλλὰ πάντα ἐμηχανᾶτο, πρὸς Ἑλληνισμὸν τὸ ὑπο ήκοον, μᾶλλον δὲ τὸ στρατιωτικὸν, τὸ μὲν δι' ἑαυτοῦ, τὸ δὲ διὰ τῶν ἀρχόντων ἐπαγόμενος. Ατεχνῶς δὲ διὰ πάντων Ἑλληνίζειν προσεθίζων, μεταποιεῖν ἔγνωκεν εἰς τὸ πρότερον σχῆμα, τὸ κορυφαῖον τῶν Ρωμαϊκῶν συνθημάτων, ὅπερ Κωνσταντίνος κατὰ θεῖον πρόσταγμα, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, εἰς σταυροῦ σύμβολον μετετύπωσεν. Ἐν δὲ ταῖς δημο σίαις εἰκόσιν ἐπιμελὲς ἐποιεῖτο παραγράφειν αὐτῷ, Δία μὲν οἷά γε ἐκ τοῦ οὐρανοῦ προφαινόμενον, καὶ στέφανον καὶ ἁλουργίδα τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας παρέχοντα· "Αρεα δὲ καὶ τὸν Ἑρμῆν εἰς αὐτὸν βλέ- ποντας, καὶ καθάπερ τῷ ὀφθαλμῷ ἐπιμαρτυροῦντας ὡς ἀγαθὸς εἴη περὶ λόγους καὶ πολεμικός. Εκέλευσε δὲ ταῦτα, καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς Ἑλληνικὸν ὁρᾷ σέβας, παραμίγνυσθαι ταῖς εἰκόσιν· ὥστε προφάσει τῆς εἰς βασιλέα νενομισμένης τιμής, λεληθότως προσκυ νεῖν τοῖς συγγεγραμμένοις· ἀποχρώμενός τε τοῖς ἀρχαίοις ἔθεσι, πάσῃ περινοίᾳ ἐσπούδαζε κλέπτειν τῶν ὑπηκόων τὴν προαίρεσιν. Ἐνενόει γὰρ ὡς εἰ πείσειεν, ἑτοιμότερον, ἂν θέλῃ, τὸ λοιπὸν ἐπιχειρή- σειεν εἰ δὲ ἀπειθοῦντας εὕροι, συγγνώμης ἐκτὸς κολάσειν, ὡς περὶ τὰ ἔθη Ρωμαίων νεωτερίζον- τας (18), καὶ εἰς πολιτείαν (19) καὶ βασιλέα ἐξαμαρ- τάνοντας. Ὀλίγοι μὲν οὖν, οἳ καὶ δίκην εἰπεπράχθη σαν, συνῆκαν τὸν λόγον, καὶ ὡς ἔθος ἦν, οὐκ ἠνεί- χοντο προσκυνεῖν· τὸ δὲ πλῆθος, οἷα φιλεῖ, ὑπ' ἀγνοίας ἢ γνώμης ἀπεριέργου, νόμῳ ἁπλῶς παλαιῷ ἡγοῦντο πείθεσθαι, καὶ ἀπλούστερον ταῖς εἰκόσι προσ- ᾔεσαν. Βασιλεῖ δὲ πλέον οὐδὲν ἡνύετο, καὶ ταύτης τῆς τέχνης (20) εἰς πεῖραν προελθούσης. Οὐ μὴν ἐν μοι, ἀπολαύσουσι, πικρὸν εἰπεῖν, μηδὲ τῆς, παρὰ τὰ ἔ0η. Ιd η και βασιλέα, καὶ ταύτης τῆς τέχνης. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A glexerint, non modo reprehensione non carebant, C sed, quod dictu mihi acerbum est, indignationem quoque nostram experientur. Namque mihi haud fas est miserari hos atque foreia. Qui sint infensi diis immortalibus hostes. Persuade igitur illis, ut si curam sul a me suscipi volunt, universi matri deorum supplices sint. CAP. XVII. Quomodo Julianus, ne tyrannus esse videretur Christianos dolose persecutus est, et crucis veril- tum deposuit: milites denique sacrificare invitos coegit. Et imperator quidem cum ista et faceret et scri- beret, subditos suos facile ac lubenti animo a Chri- stiana fide traducturum se esse existimabat. Cum- que omnia moliretur ad evertendam Christianorum religionem, persuadere quidem nullatenús valuit : palam autem vim inferre erubescebat, ne tyrannus esse videretur. Nec tamen de studio suo quidquam remnisit : sed omnia excogitavit, quibus subditos, ac præcipue milites, ad gentilium religionem, par- tim per se, partim per præsides alliceret. Denique ut omnibus modis eos gentilium superstitioni as- suefaceret, in pristinam formam commutare de- crevit signum illud nobilissimum exercituum Ro- manorum, quod Constantinus, Deo jubente, ut su- perius retulimus, in crucis formam converteral. In publicis autem imaginibus, curavit ut juxta ap- pingeretur Jupiter velut e culo apparens, et coro- nama ac purpuram, imperii insignia, ipsi præbens : aut Mars ac Mercurius, oculos in ipsum conji- cientes, ac veluti oculorum nutu testificantes, eu disertum esse et rei militaris peritum. Hæc et ejusmodi alia quæ ad gentilium cultum pertinent, imaginibus suis inseri jussit, eo consilio, ut sub obtentu honoris qui imperatori deferri solet, Ro- mani eos etiam qui simul picti erant, imprudentes adorarent; abutensque veteribus institutis, omni industria laborabat, ut subditorum animos deci- peret. Sic enim cogitabat, si quidem ea persuasis- sel, reliqua quæ vellet, se deinceps facilius ag- gressurum. Si vero refragari eos deprehendisset, se absque ulla venia in illos animadversurum, utpote qui, contra mores atque instituta Romanorum, novitati studerent, et in rempublicam inque impera- Lorem ipsum peccarent. Ac pauci quidem, qui etiam pœnas dederunt, consilium ejus intellexere, nec, ut moris erat, adorare sustinuerunt. Vulgus vero, ut solet, vel ignoratione, vel simplicitate VALESII ANNOTATIONES. quemadmodum legisse videtur Musculus. Lego eliani ut legitur apud Nicephorum. In codice lamen Fukeliano scriptum inveni, etc. Quod non probo. Libri quidem nihil mutant hoc loco. Mallem tamen scribere est, contra mores et insti- tuta majorum. D Fukeliano scriptum est quod magis probo. Nicephorus tamen in cap. 23, lib. 10, vul- gatam scripturam tuetur dice rectius scriptum est Porro Nicephorus, et tam scripti quam excusi co- dices, ab his verbis novam periodum ordiuntur, quos secuti sunt interpretes Musc. et Christoph. Ego vero aliter hunc locum distinxi, et cum præ- cedente membro jungendum putavi, (17) 'Αλλά πικρὸν εἰπεῖν μή. Lego πικρὸν εἰπεῖν (18) Ὡς περὶ τὰ ἔθη 'Ρωμαίων νεωτερίζοντας. (19) Εἰς πολιτείαν καὶ βασιλείαν. In codice (20) Καὶ ταῦτα τῆς τέχνης. In Fukeliano com

πικρὸν εἰπεῖν μὴ καὶ τῆς παρ᾿ ἡμῶν ἀπολαύσωσι δυσμενείας (17). Οὐ γάρ μοι θέμις ἐστὶ κομιζέμεν, ἢ ἐλεαίρειν Ανδρας, οἳ καὶ θεοῖσιν ἀπέχθονται ἀθανάτοισιν. Πεῖθε τοίνυν αὐτοὺς, εἰ τῆς παρ' ἐμοῦ κηδεμονίας ἀντέχονται, πανδημεί τῆς μητρὸς τῶν θεῶν ἱκέτας γενέσθαι. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. *Οτι ἵνα μὴ τυραννικὸς δόξῃ, τεχνηέντως μετ ήρχετο τοὺς Χριστιανούς· καὶ περὶ τῆς καθ- αιρέσεως τοῦ σταυρικοῦ σημείου· καὶ ὡς θῦσαι τὸ στρατιωτικὸν ἀκουσίως πεποίηκε. Ὁ μὲν βασιλεὺς τοιάδε ποιῶν καὶ γράφων, ἡγεῖτο ῥᾳδίως τοὺς ἀρχομένους εκόντας μεταθήσειν τοῦ δό- γματος. Καὶ πάντα σπουδάζων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Β τῶν Χριστιανῶν θρησκείας, οὔτε πείθειν παντελῶς οἷός τε ἦν, περιφανώς τε βιάζεσθαι ᾐσχύνετο, μὴ το ραννικὸς εἶναι δόξῃ. Οὐ μὴν καθυφῆκε τῆς προθυμίας, ἀλλὰ πάντα ἐμηχανᾶτο, πρὸς Ἑλληνισμὸν τὸ ὑπο ήκοον, μᾶλλον δὲ τὸ στρατιωτικὸν, τὸ μὲν δι' ἑαυτοῦ, τὸ δὲ διὰ τῶν ἀρχόντων ἐπαγόμενος. Ατεχνῶς δὲ διὰ πάντων Ἑλληνίζειν προσεθίζων, μεταποιεῖν ἔγνωκεν εἰς τὸ πρότερον σχῆμα, τὸ κορυφαῖον τῶν Ρωμαϊκῶν συνθημάτων, ὅπερ Κωνσταντίνος κατὰ θεῖον πρόσταγμα, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, εἰς σταυροῦ σύμβολον μετετύπωσεν. Ἐν δὲ ταῖς δημο σίαις εἰκόσιν ἐπιμελὲς ἐποιεῖτο παραγράφειν αὐτῷ, Δία μὲν οἷά γε ἐκ τοῦ οὐρανοῦ προφαινόμενον, καὶ στέφανον καὶ ἁλουργίδα τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας παρέχοντα· "Αρεα δὲ καὶ τὸν Ἑρμῆν εἰς αὐτὸν βλέ- ποντας, καὶ καθάπερ τῷ ὀφθαλμῷ ἐπιμαρτυροῦντας ὡς ἀγαθὸς εἴη περὶ λόγους καὶ πολεμικός. Εκέλευσε δὲ ταῦτα, καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς Ἑλληνικὸν ὁρᾷ σέβας, παραμίγνυσθαι ταῖς εἰκόσιν· ὥστε προφάσει τῆς εἰς βασιλέα νενομισμένης τιμής, λεληθότως προσκυ νεῖν τοῖς συγγεγραμμένοις· ἀποχρώμενός τε τοῖς ἀρχαίοις ἔθεσι, πάσῃ περινοίᾳ ἐσπούδαζε κλέπτειν τῶν ὑπηκόων τὴν προαίρεσιν. Ἐνενόει γὰρ ὡς εἰ πείσειεν, ἑτοιμότερον, ἂν θέλῃ, τὸ λοιπὸν ἐπιχειρή- σειεν εἰ δὲ ἀπειθοῦντας εὕροι, συγγνώμης ἐκτὸς κολάσειν, ὡς περὶ τὰ ἔθη Ρωμαίων νεωτερίζον- τας (18), καὶ εἰς πολιτείαν (19) καὶ βασιλέα ἐξαμαρ- τάνοντας. Ὀλίγοι μὲν οὖν, οἳ καὶ δίκην εἰπεπράχθη σαν, συνῆκαν τὸν λόγον, καὶ ὡς ἔθος ἦν, οὐκ ἠνεί- χοντο προσκυνεῖν· τὸ δὲ πλῆθος, οἷα φιλεῖ, ὑπ' ἀγνοίας ἢ γνώμης ἀπεριέργου, νόμῳ ἁπλῶς παλαιῷ ἡγοῦντο πείθεσθαι, καὶ ἀπλούστερον ταῖς εἰκόσι προσ- ᾔεσαν. Βασιλεῖ δὲ πλέον οὐδὲν ἡνύετο, καὶ ταύτης τῆς τέχνης (20) εἰς πεῖραν προελθούσης. Οὐ μὴν ἐν μοι, ἀπολαύσουσι, πικρὸν εἰπεῖν, μηδὲ τῆς, παρὰ τὰ ἔ0η. Ιd η και βασιλέα, καὶ ταύτης τῆς τέχνης. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A glexerint, non modo reprehensione non carebant, C sed, quod dictu mihi acerbum est, indignationem quoque nostram experientur. Namque mihi haud fas est miserari hos atque foreia. Qui sint infensi diis immortalibus hostes. Persuade igitur illis, ut si curam sul a me suscipi volunt, universi matri deorum supplices sint. CAP. XVII. Quomodo Julianus, ne tyrannus esse videretur Christianos dolose persecutus est, et crucis veril- tum deposuit: milites denique sacrificare invitos coegit. Et imperator quidem cum ista et faceret et scri- beret, subditos suos facile ac lubenti animo a Chri- stiana fide traducturum se esse existimabat. Cum- que omnia moliretur ad evertendam Christianorum religionem, persuadere quidem nullatenús valuit : palam autem vim inferre erubescebat, ne tyrannus esse videretur. Nec tamen de studio suo quidquam remnisit : sed omnia excogitavit, quibus subditos, ac præcipue milites, ad gentilium religionem, par- tim per se, partim per præsides alliceret. Denique ut omnibus modis eos gentilium superstitioni as- suefaceret, in pristinam formam commutare de- crevit signum illud nobilissimum exercituum Ro- manorum, quod Constantinus, Deo jubente, ut su- perius retulimus, in crucis formam converteral. In publicis autem imaginibus, curavit ut juxta ap- pingeretur Jupiter velut e culo apparens, et coro- nama ac purpuram, imperii insignia, ipsi præbens : aut Mars ac Mercurius, oculos in ipsum conji- cientes, ac veluti oculorum nutu testificantes, eu disertum esse et rei militaris peritum. Hæc et ejusmodi alia quæ ad gentilium cultum pertinent, imaginibus suis inseri jussit, eo consilio, ut sub obtentu honoris qui imperatori deferri solet, Ro- mani eos etiam qui simul picti erant, imprudentes adorarent; abutensque veteribus institutis, omni industria laborabat, ut subditorum animos deci- peret. Sic enim cogitabat, si quidem ea persuasis- sel, reliqua quæ vellet, se deinceps facilius ag- gressurum. Si vero refragari eos deprehendisset, se absque ulla venia in illos animadversurum, utpote qui, contra mores atque instituta Romanorum, novitati studerent, et in rempublicam inque impera- Lorem ipsum peccarent. Ac pauci quidem, qui etiam pœnas dederunt, consilium ejus intellexere, nec, ut moris erat, adorare sustinuerunt. Vulgus vero, ut solet, vel ignoratione, vel simplicitate VALESII ANNOTATIONES. quemadmodum legisse videtur Musculus. Lego eliani ut legitur apud Nicephorum. In codice lamen Fukeliano scriptum inveni, etc. Quod non probo. Libri quidem nihil mutant hoc loco. Mallem tamen scribere est, contra mores et insti- tuta majorum. D Fukeliano scriptum est quod magis probo. Nicephorus tamen in cap. 23, lib. 10, vul- gatam scripturam tuetur dice rectius scriptum est Porro Nicephorus, et tam scripti quam excusi co- dices, ab his verbis novam periodum ordiuntur, quos secuti sunt interpretes Musc. et Christoph. Ego vero aliter hunc locum distinxi, et cum præ- cedente membro jungendum putavi, (17) 'Αλλά πικρὸν εἰπεῖν μή. Lego πικρὸν εἰπεῖν (18) Ὡς περὶ τὰ ἔθη 'Ρωμαίων νεωτερίζοντας. (19) Εἰς πολιτείαν καὶ βασιλείαν. In codice (20) Καὶ ταῦτα τῆς τέχνης. In Fukeliano com

πικρὸν εἰπεῖν μὴ καὶ τῆς παρ᾿ ἡμῶν ἀπολαύσωσι δυσμενείας (17). Οὐ γάρ μοι θέμις ἐστὶ κομιζέμεν, ἢ ἐλεαίρειν Ανδρας, οἳ καὶ θεοῖσιν ἀπέχθονται ἀθανάτοισιν. Πεῖθε τοίνυν αὐτοὺς, εἰ τῆς παρ' ἐμοῦ κηδεμονίας ἀντέχονται, πανδημεί τῆς μητρὸς τῶν θεῶν ἱκέτας γενέσθαι. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. *Οτι ἵνα μὴ τυραννικὸς δόξῃ, τεχνηέντως μετ ήρχετο τοὺς Χριστιανούς· καὶ περὶ τῆς καθ- αιρέσεως τοῦ σταυρικοῦ σημείου· καὶ ὡς θῦσαι τὸ στρατιωτικὸν ἀκουσίως πεποίηκε. Ὁ μὲν βασιλεὺς τοιάδε ποιῶν καὶ γράφων, ἡγεῖτο ῥᾳδίως τοὺς ἀρχομένους εκόντας μεταθήσειν τοῦ δό- γματος. Καὶ πάντα σπουδάζων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Β τῶν Χριστιανῶν θρησκείας, οὔτε πείθειν παντελῶς οἷός τε ἦν, περιφανώς τε βιάζεσθαι ᾐσχύνετο, μὴ το ραννικὸς εἶναι δόξῃ. Οὐ μὴν καθυφῆκε τῆς προθυμίας, ἀλλὰ πάντα ἐμηχανᾶτο, πρὸς Ἑλληνισμὸν τὸ ὑπο ήκοον, μᾶλλον δὲ τὸ στρατιωτικὸν, τὸ μὲν δι' ἑαυτοῦ, τὸ δὲ διὰ τῶν ἀρχόντων ἐπαγόμενος. Ατεχνῶς δὲ διὰ πάντων Ἑλληνίζειν προσεθίζων, μεταποιεῖν ἔγνωκεν εἰς τὸ πρότερον σχῆμα, τὸ κορυφαῖον τῶν Ρωμαϊκῶν συνθημάτων, ὅπερ Κωνσταντίνος κατὰ θεῖον πρόσταγμα, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, εἰς σταυροῦ σύμβολον μετετύπωσεν. Ἐν δὲ ταῖς δημο σίαις εἰκόσιν ἐπιμελὲς ἐποιεῖτο παραγράφειν αὐτῷ, Δία μὲν οἷά γε ἐκ τοῦ οὐρανοῦ προφαινόμενον, καὶ στέφανον καὶ ἁλουργίδα τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας παρέχοντα· "Αρεα δὲ καὶ τὸν Ἑρμῆν εἰς αὐτὸν βλέ- ποντας, καὶ καθάπερ τῷ ὀφθαλμῷ ἐπιμαρτυροῦντας ὡς ἀγαθὸς εἴη περὶ λόγους καὶ πολεμικός. Εκέλευσε δὲ ταῦτα, καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς Ἑλληνικὸν ὁρᾷ σέβας, παραμίγνυσθαι ταῖς εἰκόσιν· ὥστε προφάσει τῆς εἰς βασιλέα νενομισμένης τιμής, λεληθότως προσκυ νεῖν τοῖς συγγεγραμμένοις· ἀποχρώμενός τε τοῖς ἀρχαίοις ἔθεσι, πάσῃ περινοίᾳ ἐσπούδαζε κλέπτειν τῶν ὑπηκόων τὴν προαίρεσιν. Ἐνενόει γὰρ ὡς εἰ πείσειεν, ἑτοιμότερον, ἂν θέλῃ, τὸ λοιπὸν ἐπιχειρή- σειεν εἰ δὲ ἀπειθοῦντας εὕροι, συγγνώμης ἐκτὸς κολάσειν, ὡς περὶ τὰ ἔθη Ρωμαίων νεωτερίζον- τας (18), καὶ εἰς πολιτείαν (19) καὶ βασιλέα ἐξαμαρ- τάνοντας. Ὀλίγοι μὲν οὖν, οἳ καὶ δίκην εἰπεπράχθη σαν, συνῆκαν τὸν λόγον, καὶ ὡς ἔθος ἦν, οὐκ ἠνεί- χοντο προσκυνεῖν· τὸ δὲ πλῆθος, οἷα φιλεῖ, ὑπ' ἀγνοίας ἢ γνώμης ἀπεριέργου, νόμῳ ἁπλῶς παλαιῷ ἡγοῦντο πείθεσθαι, καὶ ἀπλούστερον ταῖς εἰκόσι προσ- ᾔεσαν. Βασιλεῖ δὲ πλέον οὐδὲν ἡνύετο, καὶ ταύτης τῆς τέχνης (20) εἰς πεῖραν προελθούσης. Οὐ μὴν ἐν μοι, ἀπολαύσουσι, πικρὸν εἰπεῖν, μηδὲ τῆς, παρὰ τὰ ἔ0η. Ιd η και βασιλέα, καὶ ταύτης τῆς τέχνης. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. A glexerint, non modo reprehensione non carebant, C sed, quod dictu mihi acerbum est, indignationem quoque nostram experientur. Namque mihi haud fas est miserari hos atque foreia. Qui sint infensi diis immortalibus hostes. Persuade igitur illis, ut si curam sul a me suscipi volunt, universi matri deorum supplices sint. CAP. XVII. Quomodo Julianus, ne tyrannus esse videretur Christianos dolose persecutus est, et crucis veril- tum deposuit: milites denique sacrificare invitos coegit. Et imperator quidem cum ista et faceret et scri- beret, subditos suos facile ac lubenti animo a Chri- stiana fide traducturum se esse existimabat. Cum- que omnia moliretur ad evertendam Christianorum religionem, persuadere quidem nullatenús valuit : palam autem vim inferre erubescebat, ne tyrannus esse videretur. Nec tamen de studio suo quidquam remnisit : sed omnia excogitavit, quibus subditos, ac præcipue milites, ad gentilium religionem, par- tim per se, partim per præsides alliceret. Denique ut omnibus modis eos gentilium superstitioni as- suefaceret, in pristinam formam commutare de- crevit signum illud nobilissimum exercituum Ro- manorum, quod Constantinus, Deo jubente, ut su- perius retulimus, in crucis formam converteral. In publicis autem imaginibus, curavit ut juxta ap- pingeretur Jupiter velut e culo apparens, et coro- nama ac purpuram, imperii insignia, ipsi præbens : aut Mars ac Mercurius, oculos in ipsum conji- cientes, ac veluti oculorum nutu testificantes, eu disertum esse et rei militaris peritum. Hæc et ejusmodi alia quæ ad gentilium cultum pertinent, imaginibus suis inseri jussit, eo consilio, ut sub obtentu honoris qui imperatori deferri solet, Ro- mani eos etiam qui simul picti erant, imprudentes adorarent; abutensque veteribus institutis, omni industria laborabat, ut subditorum animos deci- peret. Sic enim cogitabat, si quidem ea persuasis- sel, reliqua quæ vellet, se deinceps facilius ag- gressurum. Si vero refragari eos deprehendisset, se absque ulla venia in illos animadversurum, utpote qui, contra mores atque instituta Romanorum, novitati studerent, et in rempublicam inque impera- Lorem ipsum peccarent. Ac pauci quidem, qui etiam pœnas dederunt, consilium ejus intellexere, nec, ut moris erat, adorare sustinuerunt. Vulgus vero, ut solet, vel ignoratione, vel simplicitate VALESII ANNOTATIONES. quemadmodum legisse videtur Musculus. Lego eliani ut legitur apud Nicephorum. In codice lamen Fukeliano scriptum inveni, etc. Quod non probo. Libri quidem nihil mutant hoc loco. Mallem tamen scribere est, contra mores et insti- tuta majorum. D Fukeliano scriptum est quod magis probo. Nicephorus tamen in cap. 23, lib. 10, vul- gatam scripturam tuetur dice rectius scriptum est Porro Nicephorus, et tam scripti quam excusi co- dices, ab his verbis novam periodum ordiuntur, quos secuti sunt interpretes Musc. et Christoph. Ego vero aliter hunc locum distinxi, et cum præ- cedente membro jungendum putavi, (17) 'Αλλά πικρὸν εἰπεῖν μή. Lego πικρὸν εἰπεῖν (18) Ὡς περὶ τὰ ἔθη 'Ρωμαίων νεωτερίζοντας. (19) Εἰς πολιτείαν καὶ βασιλείαν. In codice (20) Καὶ ταῦτα τῆς τέχνης. In Fukeliano com

τοὺς ἀρχομένους παραπλησίως αὐτῷ θρησκεύειν. Οἷον δὲ καὶ τότε έμηχανήσατο, οὐκ ἀπάδει τοῦ εἰρη μένου· περιφανέστερον μέντοι τοῦ προτέρου καὶ βιαιότερον ἐπεχειρήθη, καὶ πρόφασις ἀνδρείας οὐκ ὀλίγοις ἐγένετο τῶν ἐν τοῖς βασιλείας στρατευομένων. Ἐπεὶ γὰρ καιρὸς παρήν βασιλέα δωρεῖσθαι στρατιώ ταις (γίνεται δὲ τοῦτο ὡς ἐπίπαν ἐν ταῖς Ῥωμαίων ἱερομηνίαις, καὶ βασιλέων, καὶ βασιλίδων πόλεων ἐν γενεθλίοις ἡμέραις), λογισάμενος ὡς ἁπλοῦν φύσει καὶ εἴηθές ἐστι τὸ στρατιωτικὸν, καὶ ὑπὸ συνήθους πλεονεξίας ῥᾳδίως ἡττᾶται χρημάτων. Τῶν δὲ ἐπὶ ταύτην παριόντων (21) ἕκαστον οἱ τῷ βασιλεῖ παρ εστῶτες ἐκέλευον θυμιᾷν. Προκειτο γὰρ πλησίον λίβανος καὶ πῦρ, ὡς δὲ τοῦτο πάλαι Ρωμαίοις γενο μισμένον. Ενταῦθα οἱ μὲν ἀδεῶς τὴν ἀνδρείαν ἐπ- εδείξαντο, καὶ οὔτε θυμιάσαι, οὔτε δῶρον παρὰ τοῦ βασιλέως λαβεῖν ἡνέσχοντο· οἱ δὲ, προσχήματι νόμου καὶ ἀρχαιότητος, οὐδὲ εἰς νοῦν ἔλαβον ὁ ἡμάρτανον. Οἱ δὲ, τῷ φαινομένω κέρδει δελεασθέντες, ἢ δέει καὶ θορύβω προκατειλημμένοι ἐκ τῆς παραυτίκα ανα φανθείσης σκηνῆς, εἰ καὶ συνῆκαν Ελληνίζοντες, τὸ μὴ τοῦτο παθεῖν οὐ διέφυγον. Τῶν δ' αὖ ἀγνοίᾳ περιπεσόντων ταύτῃ τῇ ἁμαρτίᾳ, λέγονταί τινες τά- δε (22), ὡς εἰστιῶντο (23) φιλοφρονούμενοι, οἷά γε ἐν τοῖς πότοις γίνεσθαι φιλεῖ, καὶ προπίνοντες ἀλλήλοις, Χριστὸν ἐπονομάσαι ταῖς κύλιξιν. Υπολαβόντα δέ τινα (24) τῶν δαιτυμόνων, Θαυμαστόν, ἔφη, ὑπου μένετε, Χριστὸν ἐπικαλούμενοι, δν προ βραχέως ηρνήσασθε, ἡνίκα τὸ δῶρον παρὰ τοῦ βασιλέως δεξά μενοι, τῷ πυρὶ τὸν λιβανωτὸν ἐπιτεθείκατε. Αμπ δὲ τοῦτο ἤκουσαν, καὶ συνῆκαν ὅπερ εἰργάσαντο, αὐτίκα ἀναπηδήσαντες, δημοσία Εθεον, βοῶντες καὶ δεδακρυμένοι, καὶ Θεὸν αὐτὸν καὶ πάντας ἀνθρώπους μαρτυρόμενοι, Χριστιανοὺς εἶναι σφᾶς καὶ διαμείναι ἐν ἀγνοίᾳ δὲ τοῦ γεγονότος, είγε ὅλως εἰπεῖν ἔστι, μόνην Ελληνίσαι τὴν χεῖρα, μὴ συμπραξάσης της διανοίας. Ἐπεὶ δὲ ὡς βασιλέα ἦλθον, προσρέψαντες ὃν δεδώκει χρυσὸν, εὖ μάλα ἀνδρείως τὸ οἰκεῖον δῶρον ἀπολαβεῖν ήτουν, αὐτοὺς δὲ ἀνελεῖν· μὴ μεταμελη θήσεσθαι γὰρ, εἰ ὑπὲρ ὧν προνοίας ἐκτὸς ἥμαρτεν ἡ δεξιὰ, τῷ παντὶ σώματι δίκην δοῖεν διὰ Χριστόν. Ο δὲ βασιλεὺς καίπερ χαλεπῶς ἐνεγκών, κτείναι μὲν αὐτοὺς ἐφυλάξατο, μὴ μαρτυρίας γερῶν ἀξίως θεῖεν· ἀφελόμενος δὲ τῆς στρατείας, ἐξεώσατο τῶν Α εδίδου, ἀλλὰ πάντα ἐπινοῶν διετέλει, ὡς ἂν προσάγοι βασιλείων. τέχνῃ τινὶ θύειν καὶ ἄκοντας τοῖς δαίμοσιν ᾠκονόμει· νενόμιστο γὰρ δῆθεν ἐκ παλαιοῦ, τοὺς ἐπὶ τὴν δωρεάν παριόντας θύειν, λέγονταί τινες τάδε πράξαι. ψυχροποσίαν ὑπολαβὼν δέ τις. ἔφη. +267 SOZOMENI B animi ductum, vetustæ consuetudini omnino pa- rendum esse existimabat, et inconsultius ad ima- gines accedebat. Verum imperator, ne hanc qui- dem fraudem expertus, quidquam profecit. Non eessavit tamen, sed perstitit omnia moliri atque excogitare, ut subditos ad eamdem cum ipso religionem colendam adduceret. Id vero quod tunc temporis machinatus est, non valde discrepat ab en quod jam retuli. Apertius tamen quam prius il- lud, et majore cum violentia susceptum est: nec paucis qui in palatio militabant, fortitudinis suæ declaranda occasionem præbuit. Nam cum tempus advenisset, quo donativum a principe erogandum erat militibus, id autem plerumque fit diebus festis Romanorum, et natalibus imperatorum atque ur- bium regiarum, secum ipse considerans, milites suopte ingenio simplices esse atque incautos, et eb insitam ipsis cupiditatem pecuniis facile decipi, arte quadam usus est ut eos ad sacrificandum im- pelleret. Mos enim erat jam inde a priscis tempo- ribus, ut donativum accepturi diis immolarent. Cum igitur singuli ad donativum accederent, hi qui imperatori astabant, unumquemque thus ado- lere jubebant. Thus enim et ignis prope appositus erat, idque ex veteri more institutoque Romano- rum. Tum vero alii quidem absque metu magnitu- dinem animi sui declararunt, nec aut thus adolere, aut donativum ab imperatore accipere voluerunt. Alii vero, consuetudinis ac vetustatis specie in- ducti, ne scelus quidem suum animadverterunt. C Alii lucro proposito inescati, aut metu ac pertur- batione præventi ob scenam quæ repente ipsorum oculis apparebat, licet se gentilium more sacra facere intelligerent, haud tamen istud piaculum effugerunt. Fertur autem quosdam ex iis qui istud sceleris imprudentes admiserant, cum in convivio, at fieri solet, sibi mutuo propinarent benevolentiæ textillcandæ causa, Christum ad singula pocula nominasse; quemdam vero ex convivis hæc illis Respondisse: Mirum quidpiam patimini, Christum invocantes, quem paulo antea negavistis, tunc cum donativum accipientes a principe, thus in focum imposuistis. Quibus auditis, cum facinus quod ad miserant intelligere cepissent, illico exsilientes, publice discurrere ceperunt, vociferantes et cum D lacrymis Deum hominesque testantes, Christianos VALESII ANNOTATIONES. verba desunt nonnulla, quæ supplevi ex Nicephoro in hunc modum : etc. Utrum autem Nicephorus integriorem codicem nactus fue- rit, an hæc ex conjectura suppleverit, affirmare non possum. Cæterum hanc fraudem Juliani notat Gregorius Naz. in priore Invectiva, pag. 84. est, aut plura hoc loco desiderantur. Certe Nice- phorus in libro decimo capite hunc Sozomeni locum ita supplet : locus est integer. Porro hanc historiam sumpsisse videtur Sozomenus ex Gregorio Nazianz., in Priore invectiva adversus Julianum, pag. 85; ubi obiter notabis antiquum morem Christianorum, qui an- Lequam vinum haurirent, Christum invocare et crucis signo se munire consueverant. Id enim di- serte testatur Gregorius. Vide Gretserum in libro quarto De cruce, cap. 18. Cæterum in Gregorii loco interpretor, non frigida polatio nem, ut vertit Billius, sed vini refrigerati, nive scilicet aut glacie infusa. postulant ut scribamus Sequitur enim (21) Τῶν δὲ ἐπὶ ταύτην παριόντων. Ante hac (22) Λέγονται τινες τάδε. Aut vox τάδε delenda (23) Ως γὰρ εἰστιώντο, etc. Sed ne sic quidem (24) Υπολαβόντα δέ τινα. Grammatica leges

ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. • Ὡς Ἰουλιανὸς ἐκώλυε Χριστιανοὺς καὶ ἀγορῶν, καὶ κρίσεων, καὶ τοῦ μετέρχεσθαι τὴν Ελλη νικὴν παιδείαν· καὶ περὶ Βασιλείου τοῦ Μετ γάλου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, καὶ Ἀπολι ναρίου, ἀνθισταμένων αὐτῷ, καὶ μεταβαλλόν των τὰ θεῖα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν φράσιν καὶ μᾶλλον Απολινάριος, καὶ Γρηγόριος ὁ Ναζιανζηνός· ὁ μὲν ρητορικώς λίαν γράφων ὁ δὲ ἡρωίζων, καὶ πάντα ποιητὴν μιμούμενος. Ταύτης δὲ τῆς γνώμης καὶ περὶ πάντας τοὺς Χριστιανοὺς ὑπῆρχεν, ἀφορμῆς λαβόμενος· ὅπουγε καὶ μηδὲν ἐγκαλεῖν ἔχων, παραιτουμένους θύειν, Ισοπολιτείας ἐφθόνει καὶ συλλόγων καὶ ἀγορῶν μετ- έχειν. Καὶ τοῦ δικάζειν ἢ ἄρχειν ἢ ἀξιωμάτων και νωνεῖν οὐ μετεδίδου· οὐ μὴν οὐδὲ τοὺς αὐτῶν παῖ δας ξυνεχώρει ἐκδιδάσκεσθαι τοὺς παρ' Έλλησι ποιη- τὰς καὶ συγγραφέας, οὐδὲ τοῖς τούτων διδασκάλοις φοιτᾷν. Ἐλύπει γὰρ αὐτὸν οὐ μετρίως Απολινάριος ὁ Σύρος, πρὸς παντοδαπὴν εἴδησιν καὶ λόγων ἰδέαν παρεσκευασμένος· Βασίλειός τε καὶ Γρηγόριος Καππαδόκαι, παρευδοκιμοῦντες τοὺς τότε ρήτορας· ἄλλοι τε ἐπὶ τούτοις πλεῖστοι ἐλλόγιμοι, ὧν οἱ μὲν ἐζήλουν τὰ ἐν Νικαία δόξαντα, οἱ δὲ ἐκ τῆς ᾿Αρείου ὥρμηντο αἱρέσεως. Ἐντεῦθεν οὖν μόνον δημιουρ- γεῖσθαι τὸ πεῖθον οιόμενος, οὐ συνεχώρει τοῖς Χρι- στιανοῖς ἐν τοῖς τῶν Ἑλλήνων ἀσκεῖσθαι μαθήμα- σιν. Ηνίκα δὴ ᾿Απολινάριος οὗτος, εἰς καιρὸν τῇ πολυμαθίᾳ καὶ τῇ φύσει χρησάμενος, ἀντὶ μὲν τῆς Ομήρου ποιήσεως, ἐν ἔπεσιν ἡρῴοις τὴν Εβραϊ- κὴν ἀρχαιολογίαν συνεγράψατο μέχρι τῆς τοῦ Σαούλ βασιλείας, καὶ εἰς εἰκοσιτέσσαρα μέρη τήν πᾶσαν πραγματείαν διεῖλεν, ἑκάστῳ τόμῳ προσηγορίαν θέμενος ὁμώνυμον τοῖς παρ' Έλλησι στοιχείοις κατά τὸν τούτων ἀριθμὸν καὶ τὴν τάξιν. Ἐπραγματεύσατο δὲ καὶ τοῖς Μενάνδρου δράμασιν εἰκασμένας κωμῳ δίας· καὶ τὴν Εὐριπίδου τραγῳδίαν, καὶ τὴν Πινα δάρου λύραν ἐμιμήσατο, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἐκ τῶν θείων Γραφῶν τὰς ὑποθέσεις λαβὼν τῶν ἐγκυκλίων καλουμένων μαθημάτων, ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ ἐπενόησεν ἰσαρίθμους καὶ ἰσοδυνάμους πραγματείας, ἤθει τε καὶ φράσει καὶ χαρακτῆρι καὶ οἰκονομίᾳ ὁμοία τοῖς παρ' Ελλησιν ἐν τούτοις εὐδοκιμήσασιν. Ὥστε εἰ μὴ τὴν ἀρχαιότητα ἐτίμων οἱ ἄνθρωποι, καὶ τὰ συνήθη φίλα ἐνόμιζον, επίσης, οἶμαι, τοῖς παλαιοῖς τὴν ᾿Απολι- ναρίου σπουδὴν ἐπῄνουν, καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτην (25), πλέον αὐτοῦ τὴν εὐφυΐαν θαυμάζοντες, ὅσῳ γε τῶν μὲν ἀρχαίων ἕκαστος περὶ ἓν μόνον ἐσπούδασεν· ὁ δὲν τὰ πάντα ἐπιτηδεύσας, ἐν κατεπειγούσῃ χρεία $ ἐπήνουν καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτῃ πλέον αὐτοῦ τὴν εὐφυΐαν θαυμά ζοντες, HISTORIA ECCLESIASTICA. - - LIB. V. 12/0 se esse, ac semper fuisse : per ignorationem autem ejus quod ßeret, si tamen id licet dicere, solam manum sacrificasse, animo neutiquam conscio. Post hæc imperatorem adeuntes, projecto quod dederat auro, petierunt admodum forti animo ut donum suum reciperet, ipsos vero interſceret. Neque enim se mutaturos sententiam, si pro scelere quod manus ipsorum admiserat, toto corpore poenas persolverent, propter Christum. Imperator vero, quamvis eo facto exasperatus esset, eos tamen occidere noluit, ne honorem martyrii adipiscerentur: sed exauctoratos palatio expulit. B et C Sper. l. iit, cap. 16. D CAP. XVIII. Quomodo Julianus Christianos foro ac judiciis uti, et Græcorum disciplinis institui prohibuit: et de Basilio Magno, Gregorio Theologo, atque Apolli nare, qui, imperatori resistentes, sacra volumina in Græcum sermonem transtulerunt. Et quod Gre- gorius quidem Nazianzeuns, solula oratione ad- modum eleganter multa scripsit; Apollinaris vero heroicum carmen composuit, cunciosque veteres poetas imitatus est. Eodem animo fuit erga reliquos omnes Christia- nos, ubi occasionem nactus fuerat. lis enim qui sacrificare abnuerunt, etsi nihil haberet quod illis objiceret, jus civitatis adimebat. A conventibus quoque et a foro evs prohibuit, nec judicare aut magistratus gerere, aut honoribus ac dignitatibus frui permisit. Sed et Christianorum liberos, haud- quaquam passus est poetas atque oratores Græ- corum ediscere, et gentilium professorum scholas frequentare. Urebant ejus animum non mediocriter Apollinaris Syrus onui disciplinarum genere in- structus, et Basilius Gregoriusque Cappadoees, qui cunctos illius temporis oratores longe supera- bant : multique præterea disertissim.i viri, quorum alii fdem Nicæni concilii sequebantur, alii opi- nionem Arii erant amplexi. Cum igitur persta- denili facultatem hinc tantum parari existimaret, non permisit Christianis ut Græcorum disciplinis erudirentur. Quo quidem tempore Apollinaris in quem supra dixi, multiplici eruditione et iugenio quo valebat, opportune usus, pro Homeri carui- ne, Hebræorum antiquitatem usque ad regnum Saulis heroico versu conscripsit, et universum opus in quatuor ac viginti partes distribuit, ac singulis libris ex Græcorum litteris cognomentum indidit, juxta earum numerum atque ordinem. Scripsit etiam comoedias instar fabularum Menandri. Eu- ripidis quoque tragœdias, et Pindari lyram imitatus est. Denique, ut compendio dicam, sumptis ex șa- cra Scriptura argumentis liberalium disciplinarum, brevi tempore lucubrationes composuit, et nu- mero et præstantia æquales iis qui apud Græcos in eo genere celebres exstitere, seu genium, sen . dictionem, seu formam, seu dispositionem oper:s spectes; adeo ut nisi bomines antiquitatem venerari solerent, et ea maxime diligere quibus assueverunt, Apolinaris libros æque ae veterum illorum lauda- turi essent ac discituri, eoque magis ingenium ho- minis adıṇiraturi, quod veterum quidem singuli în VALESII ANNOTATIONES. Scribendum ac distinguendum puto, etc., quod procul dubio elegantius est vul gata lectione. (25) Καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτην. Hunc locum ita

ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. • Ὡς Ἰουλιανὸς ἐκώλυε Χριστιανοὺς καὶ ἀγορῶν, καὶ κρίσεων, καὶ τοῦ μετέρχεσθαι τὴν Ελλη νικὴν παιδείαν· καὶ περὶ Βασιλείου τοῦ Μετ γάλου, Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, καὶ Ἀπολι ναρίου, ἀνθισταμένων αὐτῷ, καὶ μεταβαλλόν των τὰ θεῖα πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν φράσιν καὶ μᾶλλον Απολινάριος, καὶ Γρηγόριος ὁ Ναζιανζηνός· ὁ μὲν ρητορικώς λίαν γράφων ὁ δὲ ἡρωίζων, καὶ πάντα ποιητὴν μιμούμενος. Ταύτης δὲ τῆς γνώμης καὶ περὶ πάντας τοὺς Χριστιανοὺς ὑπῆρχεν, ἀφορμῆς λαβόμενος· ὅπουγε καὶ μηδὲν ἐγκαλεῖν ἔχων, παραιτουμένους θύειν, Ισοπολιτείας ἐφθόνει καὶ συλλόγων καὶ ἀγορῶν μετ- έχειν. Καὶ τοῦ δικάζειν ἢ ἄρχειν ἢ ἀξιωμάτων και νωνεῖν οὐ μετεδίδου· οὐ μὴν οὐδὲ τοὺς αὐτῶν παῖ δας ξυνεχώρει ἐκδιδάσκεσθαι τοὺς παρ' Έλλησι ποιη- τὰς καὶ συγγραφέας, οὐδὲ τοῖς τούτων διδασκάλοις φοιτᾷν. Ἐλύπει γὰρ αὐτὸν οὐ μετρίως Απολινάριος ὁ Σύρος, πρὸς παντοδαπὴν εἴδησιν καὶ λόγων ἰδέαν παρεσκευασμένος· Βασίλειός τε καὶ Γρηγόριος Καππαδόκαι, παρευδοκιμοῦντες τοὺς τότε ρήτορας· ἄλλοι τε ἐπὶ τούτοις πλεῖστοι ἐλλόγιμοι, ὧν οἱ μὲν ἐζήλουν τὰ ἐν Νικαία δόξαντα, οἱ δὲ ἐκ τῆς ᾿Αρείου ὥρμηντο αἱρέσεως. Ἐντεῦθεν οὖν μόνον δημιουρ- γεῖσθαι τὸ πεῖθον οιόμενος, οὐ συνεχώρει τοῖς Χρι- στιανοῖς ἐν τοῖς τῶν Ἑλλήνων ἀσκεῖσθαι μαθήμα- σιν. Ηνίκα δὴ ᾿Απολινάριος οὗτος, εἰς καιρὸν τῇ πολυμαθίᾳ καὶ τῇ φύσει χρησάμενος, ἀντὶ μὲν τῆς Ομήρου ποιήσεως, ἐν ἔπεσιν ἡρῴοις τὴν Εβραϊ- κὴν ἀρχαιολογίαν συνεγράψατο μέχρι τῆς τοῦ Σαούλ βασιλείας, καὶ εἰς εἰκοσιτέσσαρα μέρη τήν πᾶσαν πραγματείαν διεῖλεν, ἑκάστῳ τόμῳ προσηγορίαν θέμενος ὁμώνυμον τοῖς παρ' Έλλησι στοιχείοις κατά τὸν τούτων ἀριθμὸν καὶ τὴν τάξιν. Ἐπραγματεύσατο δὲ καὶ τοῖς Μενάνδρου δράμασιν εἰκασμένας κωμῳ δίας· καὶ τὴν Εὐριπίδου τραγῳδίαν, καὶ τὴν Πινα δάρου λύραν ἐμιμήσατο, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, ἐκ τῶν θείων Γραφῶν τὰς ὑποθέσεις λαβὼν τῶν ἐγκυκλίων καλουμένων μαθημάτων, ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ ἐπενόησεν ἰσαρίθμους καὶ ἰσοδυνάμους πραγματείας, ἤθει τε καὶ φράσει καὶ χαρακτῆρι καὶ οἰκονομίᾳ ὁμοία τοῖς παρ' Ελλησιν ἐν τούτοις εὐδοκιμήσασιν. Ὥστε εἰ μὴ τὴν ἀρχαιότητα ἐτίμων οἱ ἄνθρωποι, καὶ τὰ συνήθη φίλα ἐνόμιζον, επίσης, οἶμαι, τοῖς παλαιοῖς τὴν ᾿Απολι- ναρίου σπουδὴν ἐπῄνουν, καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτην (25), πλέον αὐτοῦ τὴν εὐφυΐαν θαυμάζοντες, ὅσῳ γε τῶν μὲν ἀρχαίων ἕκαστος περὶ ἓν μόνον ἐσπούδασεν· ὁ δὲν τὰ πάντα ἐπιτηδεύσας, ἐν κατεπειγούσῃ χρεία $ ἐπήνουν καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτῃ πλέον αὐτοῦ τὴν εὐφυΐαν θαυμά ζοντες, HISTORIA ECCLESIASTICA. - - LIB. V. 12/0 se esse, ac semper fuisse : per ignorationem autem ejus quod ßeret, si tamen id licet dicere, solam manum sacrificasse, animo neutiquam conscio. Post hæc imperatorem adeuntes, projecto quod dederat auro, petierunt admodum forti animo ut donum suum reciperet, ipsos vero interſceret. Neque enim se mutaturos sententiam, si pro scelere quod manus ipsorum admiserat, toto corpore poenas persolverent, propter Christum. Imperator vero, quamvis eo facto exasperatus esset, eos tamen occidere noluit, ne honorem martyrii adipiscerentur: sed exauctoratos palatio expulit. B et C Sper. l. iit, cap. 16. D CAP. XVIII. Quomodo Julianus Christianos foro ac judiciis uti, et Græcorum disciplinis institui prohibuit: et de Basilio Magno, Gregorio Theologo, atque Apolli nare, qui, imperatori resistentes, sacra volumina in Græcum sermonem transtulerunt. Et quod Gre- gorius quidem Nazianzeuns, solula oratione ad- modum eleganter multa scripsit; Apollinaris vero heroicum carmen composuit, cunciosque veteres poetas imitatus est. Eodem animo fuit erga reliquos omnes Christia- nos, ubi occasionem nactus fuerat. lis enim qui sacrificare abnuerunt, etsi nihil haberet quod illis objiceret, jus civitatis adimebat. A conventibus quoque et a foro evs prohibuit, nec judicare aut magistratus gerere, aut honoribus ac dignitatibus frui permisit. Sed et Christianorum liberos, haud- quaquam passus est poetas atque oratores Græ- corum ediscere, et gentilium professorum scholas frequentare. Urebant ejus animum non mediocriter Apollinaris Syrus onui disciplinarum genere in- structus, et Basilius Gregoriusque Cappadoees, qui cunctos illius temporis oratores longe supera- bant : multique præterea disertissim.i viri, quorum alii fdem Nicæni concilii sequebantur, alii opi- nionem Arii erant amplexi. Cum igitur persta- denili facultatem hinc tantum parari existimaret, non permisit Christianis ut Græcorum disciplinis erudirentur. Quo quidem tempore Apollinaris in quem supra dixi, multiplici eruditione et iugenio quo valebat, opportune usus, pro Homeri carui- ne, Hebræorum antiquitatem usque ad regnum Saulis heroico versu conscripsit, et universum opus in quatuor ac viginti partes distribuit, ac singulis libris ex Græcorum litteris cognomentum indidit, juxta earum numerum atque ordinem. Scripsit etiam comoedias instar fabularum Menandri. Eu- ripidis quoque tragœdias, et Pindari lyram imitatus est. Denique, ut compendio dicam, sumptis ex șa- cra Scriptura argumentis liberalium disciplinarum, brevi tempore lucubrationes composuit, et nu- mero et præstantia æquales iis qui apud Græcos in eo genere celebres exstitere, seu genium, sen . dictionem, seu formam, seu dispositionem oper:s spectes; adeo ut nisi bomines antiquitatem venerari solerent, et ea maxime diligere quibus assueverunt, Apolinaris libros æque ae veterum illorum lauda- turi essent ac discituri, eoque magis ingenium ho- minis adıṇiraturi, quod veterum quidem singuli în VALESII ANNOTATIONES. Scribendum ac distinguendum puto, etc., quod procul dubio elegantius est vul gata lectione. (25) Καὶ ἐδιδάσκοντο ταύτην. Hunc locum ita

πρὸς αὐτὸν τὸν βασιλέα ἤτοι τοὺς παρ' Έλλησι φιλο- σόφους ἐστὶν αὐτοῦ ὁ λόγος, ἂν Ὑπὲρ ἀληθείας (26) ἐπέγραψεν· ἐν ᾧ καὶ δίχα τῆς τῶν ἱερῶν λόγων μαρτυρίας, ἔδειξεν αὐτοὺς ἀποβουκοληθέντας τοῦ δέοντος περὶ Θεοῦ φρονεῖν. Τάδε γὰρ ἐπιτωθάζων ὁ βασιλεὺς, τοῖς τότε διαπρέπουσιν ἐπισκόποις ἐπέστει λεν· 'Ανέγνων, ἔγνων, κατέγνων· τοὺς δὲ, προς ταῦτα ἀντιγράψαι (27) 'Ανέγνως, ἀλλ' οὐκ ἔγνως· εἰ γὰρ ἔγνως, οὐκ ἂν κατέγνως. Εἰτὶ δὲ οἱ Βασι- λείῳ τῷ προστάτῃ τῆς Καππαδοκῶν Ἐκκλησίας ταύ τὴν τὴν ἐπιστολὴν ἀνατιθέασι· καὶ οὐκ ἀπεικός . Αλλ' εἴτε αὐτοῦ, εἴτε ἄλλου ταῦτά ἐστιν, ἄγασθαι δίκαιον ἀνδρείας καὶ παιδεύσεως τὸν γράψαντα. Α τὴν ἑκάστου ἀρετὴν ἀπεμάξατο. Οὐκ ἀγεννὴς δὲ καὶ Μισοπώγωνα ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Περὶ τοῦ λόγου τοῦ Ἰουλιανοῦ, ὃν ἐπέγραψε Μισοπώγωνα· καὶ περὶ τῆς ἐν Ἀντιοχεία Δα φνης· καὶ ἔκφρασις αὐτοῦ· καὶ περὶ τῆς μετα κομιδῆς τῶν λειψάνων Βαβύλα τοῦ ἱερομάρ τυρος. Ὁ δὲ βασιλεὺς Πέρσαις ἐπιστρατεῦσαι σπουδάζων, ἧκεν εἰς ᾿Αντιόχειαν τὴν Σύρων· ἐκβοήσαντος δὲ τοῦ πλήθους, ὡς πολλὰ μέν ἐστι τὰ ἐπιτήδεια, πολλού δὲ πωλοῖτι· ὑπὸ φιλοτιμίας, οἶμαι, τὸν δῆμον ἐπαγό μενος, ἐπὶ ἧττονι ἡ ἔδει τιμήματι τὰ ἐπ' ἀγορᾶς ώνιας πωλεῖσθαι προσέταξεν. Ἐκφυγόντων δὲ τῶν καπή λων, τὰ μὲν ἐπιτήδεια ἐπέλιπεν. ᾿Αντιοχεῖς δὲ δεινόν τοῦτο ποιούμενοι, τὸν βασιλέα ὕβριζον, καὶ εἰς τὸν πώγωνα αὐτοῦ, ὡς βαθὺς εἴη, ἐπέσκωπτον, καὶ εἰς τὸ νόμισμα, ὅτι ταύρου εἶχεν εἰκόνα. Τὸν γὰρ κόσμον επίσης τῶν ὑπτίων ταύρων (28) ὑπ' αὐτῷ ἡγεμόνι ἀνατετράφθαι ἐπετώθαζον. Ὁ δὲ, τὰ πρῶτα όργι σθεὶς, ἠπείλει ᾿Αντιοχέας κακῶς ποιήσειν· καὶ εἰς Ταρσὸν μετοικίζεσθαι παρεσκευάζετο. Υπερφυώς δὲ τοῦ θυμοῦ μεταβαλλόμενος, λόγοις μόνοις τὴν ὕβριν ἡμύνατο· κάλλιστον καὶ μάλα ἀστεῖον λόγον, ἂν Μισοπώγωνα ἐπέγραψε, κατὰ ᾿Αντιοχέων διεξελ φασίν ᾿Ανατετράφθαι ἀνερύειν. 'Ανέρυσαν, αναστρέφεται ὑπτίους ταύρους SOZOMENI id a vero abhorret. Verum sive ab hoc, sive uno tantum genere doctrina versati sunt : hic vero, omnia complexus, vim ac præstantiam uniuscu- jusque, ubi usus id postularet, expressit. Nec ignobilis est ejusdem liber, quem adversus impe- ratorem, et gentilium philosophos compo- suit, qui De veritate inscribitur. In quo etiam abs- que ullo testimonio sacrorum Librorum, ostendit † los vano errore deceptos, secus quam decet de Deo sentire. Etenim imperator, nostra irridens, ad illustrissimos episcopos hujusmodi epistolam scri- pserat : Legi, intellexi, damnavi. Quibus illi ita re- scripsisse dicuntur : Legisti quidem, sed non in- tellexisti; nam si intellexisses, nunquam condem- masses. Non desunt tamen qui Basilio Ecclesiæ Cap- padocum episcopum hanc epistolam tribuant: neque ab alio quopiam scripta est, scriptorem ejus mirari profecto debemus, tum ob magnitudinem animi ▸ tum ob eruditionem. CAP. XIX. De libro Juliani quem inscripsil : et de Daphne suburbano Antiochiæ; ejusque descriptio : et de translatione reliquiarum Babylæ episcopi et martyris. Cæterum imperator cum bellum Persis inferre cuperet, Antiochiam Syriæ venit '. Ibi cum popu- lus vociferatus esset, maximam quidem copiam esse frugum, sed eas carius vendi : imperator li- beralitate sua plebem, ut opinor, demereri stu- dens, res in foro venales viliore quam par erat pretio distrali jussit. Cumque mercatores fuga se subduxissent, res quidem ad victum necessariæ de- ficere cœperunt. Antiocheni vero, graviter id fe- rentes, imperatorem probris affecerunt, et in bar- bam ejus, eo quod promissior esset, cavillati sunt : nummos quoque irridentes, quibus imago tauri erat insculpta. Orbem enim illo imperante eversum esse, perinde ac tauros supinos, jocando cheebant. At imperator, initio quidem ira succen- sus, Antiochenis minatus est, sese illos male multaturum: Tarsumque migrare jam parabat. Soer. 1. 1u, cap. 17. B C " VALESII ANNOTATIONES. que Hierapolitanus episcopus, qui vixit regnante D Marco, librum scripsit eodem titulo, ut testatur Eusebius in libro quarto Historiæ, et Photius in Bibliotheca. verbum ex Nicephoro. non intellexerunt interpretes. Nam Musculus qui- dem ita vertit, Mundus hic ab imperatore isto tan- quam a tauris supina cornua jactantibus subversus est. Pari modo Christophorsonus interpretatur, nisi quod pro supinis taurorum cornibus, vertere maluil, cornua in sublime jactantibus. Langus vero Nicephori interpres ita transtulit, Perinde atque a præcipiti tauro, mundum ab ipso imperante everti jactantes. Hanc autem interpretationem hausisse mihi videntur ex Epiphanio Scholastico, qui locum Socratis ita vertit: Et quoniam superstitionis suæ causa taurum idolis frequentius immolabat, aram vel taurum in solido suo formari præcepit. Ob quam rem proscindentes eum dicebant: Iste taurus ever- Solum enim ait Socrates, Antiochenos Julianum tet mundum. Sed nihil tale apud Socratem legitur, deridentes dixisse: Nummi tui taurum habent, et orbis eversus est. Gloriabatur scilicet Julianus quod gentilium templa ac sacrificia reparasset, quodque centenos interdum tauros Jovi immolaret, ut scri- bit Ammianus Marcellinus. Quare cum in ejus nummis laurus esset insculptus, hinc jocandi an- sam arripientes Antiocheni dicebant, Non tauros a Juliano, sed orbem mactatum esse. proprium est victimarum, quæ cum immolarentur diis coelestibus, resupinari consueverant, quod Ho- nierus vocat Vide Scholiastem Apollonii, et Favorinum in voce ubi etiam utitur verbo ad eam rem signifcandam. Hinc ergo intelligimus, cur Sozomenas dixerit. Colla enim taurorum resupinaban- tur a victimariis, quoties diis cœlestibus sacrifica- bant. (26) Λόγος, δν Ὑπὲρ ἀληθείας. Apollinaris quo- (27) Πρὸς ταῦτα ἀντιγράψαι. Addendum est (28) Επίσης τῶν ὑπτίων ταύρων. Hunc locum

Β Μισοπώγωνα θων. Χριστιανοῖς δὲ κἀνταῦθα ὁμοίως ἐχρῆτο, καὶ τὸ Ἑλληνικὸν κρατύνειν ἐσπούδαζεν. Οἷα γοῦν τότε συνέβη περὶ τὴν θήκην Βαβύλα τοῦ μάρτυρος, καὶ τῷ ἐν Δάφνῃ ναῷ τοῦ ᾿Απόλλωνος, ἄξιον ἀφηγήσα- σθαι. Αρχομαι δὲ ἐντεῦθεν· Δάφνη τὸ ἐπίσημον τῆς Αντιοχείας προάστειον, κομᾷ μὲν ἄλσει κυπαρίσσων πολλῶν· ποικίλλεται δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις φυτοῖς ἀνα- μίξ ταῖς κυπαρίσσοις. Ὑπὸ δὲ τοῖς δένδρεσιν, ἀμοι- βαδὸν τῶν ὡρῶν εὐώδη καὶ παντοδαπὰ εἴδη ἀνθῶν ἡ γῆ φέρει. Οροφή δέ τις μᾶλλον, ἢ σκιὰ πανταχοῦ τὸν χῶρον περίκειται, τῇ πυκνότητι τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων μή συγχωρούσα τὴν ἀκτῖνα τῷ ἐδάφει ἐμβάλλειν· ἡούς τε καὶ λίαν ἐπέραστής ἐστιν, ἀφθονίᾳ τε καὶ κάλλει ὑδάτων, καὶ ὡρῶν εὐκρασίᾳ, καὶ προσηνῶν ἀνέμων πνοαῖς. Ἐν- ταῦθα δὲ παῖδες Ελλήνων μυθεύουσι, Δάφνην τὴν Λάδωνος ποταμοῦ, ἐξ ᾿Αρκαδίας φεύγουσαν ᾿Απόλ λωνα τὸν ἐραστήν, εἰς ὁμώνυμον φυτὸν αὐτὴν μετα- βαλεῖν· τὸν δὲ, μηδὲ οὕτως ἀπαλλαγέντα τοῦ πάθους, στεφανωθῆναι τοῖς κλάδοις τῆς ἐρωμένης, καὶ δέν δρον οὖσαν περιπτύξασθαι, καὶ τῇ προσεδρίᾳ τὰ μάλιστα τιμῆσαι τὸ χωρίον, εἴπερ τι άλλο κεχαρι- σμένον αὐτῷ. Τοιούτῳ δὲ ὄντι τῷ προαστείῳ τῇ Δάφνῃ, ἐπιβαίνειν τοῖς ἐπιεικέσιν, αἰσχρὸν ἐνομίζετο. Η τε γὰρ θέσις καὶ ἡ φύσις τοῦ χωρίου πρὸς βία στώνην ἐπιτηδεία, καὶ ἡ ὑπόθεσις τοῦ μύθου έρω- τική τις οὖσα, μικράς λαβομένη ἀφορμῆς, διπλοῦν ἀπετέλει τὸ πάθος τοῖς διεφθαρμένοις νέοις. Εἰς παραίτησιν γὰρ προϊσχόμενοι τὰ μυθευόμενα, χαλε- πῶς ἐξεκαίοντο, καὶ ἀνέδην εἰς ἀκολάστους πράξεις – ἐχώρουν, οὐ σωφρονεῖν δυνάμενοι, οὔτε σώφρονας κατὰ ταὐτὸν ὁρᾷν ἀνεχόμενοι. ῇ γὰρ ἡ διατριβή ἐκτὸς ἐρωμένης ἐν Δάφνῃ ἐτύγχανεν, ἠλίθιός τε καὶ ἄχαρις ἐδόκει· καὶ ὥσπερ τι ἄγος ἢ ἀποτρόπαιος, φευκταῖος ἦν. Καὶ ἄλλως δὲ σεβάσμιος καὶ περὶ πολλοῦ τοῖς Ἑλληνισταῖς ὁ χῶρος οὗτος ἐτύγχανεν· ἦν γὰρ ἐνθάδε Δαφναίου Απόλλωνος περικαλλές ἄγαλμα, καὶ νεώς μεγαλοφυῶς τε καὶ φιλοτίμως ἐξειργασμένος· ὃν λόγος οἰκοδομήσαι Σέλευκον τὸν Αντιόχου πατέρα, ᾧ ἐπώνυμόν ἐστιν ἡ ᾿Αντιοχέων πόλις. Ἐπιστεύετο δὲ παρὰ τοῖς τάδε πρεσβεύουσι, βεῖν αὐτόθι καὶ ὕδωρ μαντικὸν ἀπὸ Κασταλίας τῆς πηγῆς, ὁμοίως τῆς ἐν Δελφοῖς ἐνεργείας τε καὶ προσο ηγορίας λαχούσης. Αμέλειτοι καὶ ᾿Αδριανῷ ἔτι ἰδιω- τεύοντι, τὰ περὶ τῆς βασιλείας αὐλοῦσιν ἐνθάδε προ- μηνυθῆναι. Φασὶ γὰρ αὐτὸν φύλλον Δάφνης ἐμβά- ψαντα τῇ πηγῇ, ἀρύσασθαι τὴν τῶν ἐσομένων γνῶ- σιν, ἐγγράφως ἐπὶ τοῦ φύλλου δηλωθεῖσαν· παρ. ελθόντα δὲ εἰς τὴν ἡγεμονίαν καταχῶσαι τὴν πηγὴν, ὥστε μὴ ἐξεῖναι καὶ ἄλλοις προμανθάνειν τὸ μέλλον. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, οἷς τούτων μέλει, ἀκριβῶς μυθο- λογούντων· ἐπεὶ δὲ Γάλλος ὁ Ἰουλιανοῦ ἀδελφὸς Καίσαρ καταστὰς παρὰ Κωνσταντίου, εν Αντιοχείᾳ διήγε, Χριστιανὸς ὢν καὶ ἐς τὰ μάλιστα πρεσβεύων τοὺς ὑπὲρ τοῦ δόγματος μεμαρτυρηκότας, ἔγνωκεν Ἑλληνικῆς δεισιδαιμονίας καὶ ὕβρεως ἀκολάστων ἀνθρώπων, τοῦτον ἐκκαθάραι τὸν χῶρον. Ὑπολαβὼν δὲ ῥᾳδίως περιέσεσθαι, εἰ εὐκτήριον ἐνθάδε ἀντι- καταστήσειεν οἶκον, μετέθηκεν εἰς Δάφνην τὴν λάρ HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. B - contumeliam suam ultus est, elegantissimo et ad- modum faceto adversus Antiochenos libro compo - sito, quem inscripsit. Porro Chri- stianos etiam in hac urbe solito more tractavit, et religionem gentilium illic stabilire studuit. Et vero quæ tunc temporis circa loculum Babylæ martyris, et in templo Apollinis Daphnæi contige- runt, operæ pretium fuerit commemorare. Narra- tionem autem hinc exordiar. Daphne nobile Antiochiæ suburbanum, multarum quidem cupres- sorum nemore nitescit sed et aliis inter cupressos consitis arboribus variatur. Sub arboribus autem, pro temporum vicissitudine, fragrantissimos omnis generis flores tellus gignit. Porro lacunar potius quoddam, quam umbra, locum undique obtegit, præ frondium ac ramorum densitate, solis radios humum usque pertingere non sinens. Amœņus præterea ac jucundus est locus ob aquarum copiam ac pulchritudinem, et ob temperiem coeli et propter auras molliter spirantes. Ibi fabulantur Græci Daphnen, Ladonis fluvii fliam, ex Arcadia fugien tem Apollinem amatorem, in arborem nominis sui conversam esse; Apollinem vero ne tum qui- dem perturbatione animi liberatum, ex ramis amatæ coronam sibi texuisse, eamque licet arbo- rem brachiis complexum fuisse. Et hunc locum præ cæteris quos amabat, præsentia sua ac din- turno domicilio honorasse. Cum igitur hujusmodi esset suburbanum Daphne, pedem eo inferre viris bonis turpe habebatur. Nam et silus ac natura loci ad voluptatem accommodata, et ipsius fabulæ argu- mentum amatorium, levi arrepta occasione, mor- bum duplo graviorem accendebat corruptis ada- lescentibus. lli enim, fabulam illam ad excusatio- nem flagitii sui prætendentes, multo magis in- flammabantur, omnique licentia ad turpes actus prorumpentes, nec ipsi modeste agere poterant, nec modestos viros illic cernere sustinebant. Nam qui absque amica diversaretur apud Daphnen, is stupidus et inurbanus, et tanquam scelus quod- dam ac piaculum fugiendus videbatur. Et alioquè locus hic paganis venerabilis magnoque in ho- nore erat. Erat enim illic Apollinis Daphnæi put- A Sed animi astu repente mutato, verbis duntaxat D cherrimum simulacrum et templum magnifice atque ambitiose constructum. Cujus templi conditor fuisse dicitur Seleucus, pater Antiochi illius, a quo Antiochia nomen accepit. Credebatur etiam ab illis qui ista colunt ac prædicant, aquam illic di vinatricem fluere ex fonte Castalio, qui idem no- men eamdemque efficaciam haberet, quam ille Delphicus. Denique et Adriano adhuc privalo imperium eo loco prænuntiatum esse jactant. Nam cum folium lauri immersisset in fonte, futuri notitiam hausisse dicitur quæ in fronde descripta esset. Cum autem postea ad imperium pervenisset, fontem obstruxisse fertur, ne aliis etiam liceret res futuras prænoscere. Verum has fabulas ejus- modi rerum studiosis accuratius exponendas re-

Β Μισοπώγωνα θων. Χριστιανοῖς δὲ κἀνταῦθα ὁμοίως ἐχρῆτο, καὶ τὸ Ἑλληνικὸν κρατύνειν ἐσπούδαζεν. Οἷα γοῦν τότε συνέβη περὶ τὴν θήκην Βαβύλα τοῦ μάρτυρος, καὶ τῷ ἐν Δάφνῃ ναῷ τοῦ ᾿Απόλλωνος, ἄξιον ἀφηγήσα- σθαι. Αρχομαι δὲ ἐντεῦθεν· Δάφνη τὸ ἐπίσημον τῆς Αντιοχείας προάστειον, κομᾷ μὲν ἄλσει κυπαρίσσων πολλῶν· ποικίλλεται δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις φυτοῖς ἀνα- μίξ ταῖς κυπαρίσσοις. Ὑπὸ δὲ τοῖς δένδρεσιν, ἀμοι- βαδὸν τῶν ὡρῶν εὐώδη καὶ παντοδαπὰ εἴδη ἀνθῶν ἡ γῆ φέρει. Οροφή δέ τις μᾶλλον, ἢ σκιὰ πανταχοῦ τὸν χῶρον περίκειται, τῇ πυκνότητι τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων μή συγχωρούσα τὴν ἀκτῖνα τῷ ἐδάφει ἐμβάλλειν· ἡούς τε καὶ λίαν ἐπέραστής ἐστιν, ἀφθονίᾳ τε καὶ κάλλει ὑδάτων, καὶ ὡρῶν εὐκρασίᾳ, καὶ προσηνῶν ἀνέμων πνοαῖς. Ἐν- ταῦθα δὲ παῖδες Ελλήνων μυθεύουσι, Δάφνην τὴν Λάδωνος ποταμοῦ, ἐξ ᾿Αρκαδίας φεύγουσαν ᾿Απόλ λωνα τὸν ἐραστήν, εἰς ὁμώνυμον φυτὸν αὐτὴν μετα- βαλεῖν· τὸν δὲ, μηδὲ οὕτως ἀπαλλαγέντα τοῦ πάθους, στεφανωθῆναι τοῖς κλάδοις τῆς ἐρωμένης, καὶ δέν δρον οὖσαν περιπτύξασθαι, καὶ τῇ προσεδρίᾳ τὰ μάλιστα τιμῆσαι τὸ χωρίον, εἴπερ τι άλλο κεχαρι- σμένον αὐτῷ. Τοιούτῳ δὲ ὄντι τῷ προαστείῳ τῇ Δάφνῃ, ἐπιβαίνειν τοῖς ἐπιεικέσιν, αἰσχρὸν ἐνομίζετο. Η τε γὰρ θέσις καὶ ἡ φύσις τοῦ χωρίου πρὸς βία στώνην ἐπιτηδεία, καὶ ἡ ὑπόθεσις τοῦ μύθου έρω- τική τις οὖσα, μικράς λαβομένη ἀφορμῆς, διπλοῦν ἀπετέλει τὸ πάθος τοῖς διεφθαρμένοις νέοις. Εἰς παραίτησιν γὰρ προϊσχόμενοι τὰ μυθευόμενα, χαλε- πῶς ἐξεκαίοντο, καὶ ἀνέδην εἰς ἀκολάστους πράξεις – ἐχώρουν, οὐ σωφρονεῖν δυνάμενοι, οὔτε σώφρονας κατὰ ταὐτὸν ὁρᾷν ἀνεχόμενοι. ῇ γὰρ ἡ διατριβή ἐκτὸς ἐρωμένης ἐν Δάφνῃ ἐτύγχανεν, ἠλίθιός τε καὶ ἄχαρις ἐδόκει· καὶ ὥσπερ τι ἄγος ἢ ἀποτρόπαιος, φευκταῖος ἦν. Καὶ ἄλλως δὲ σεβάσμιος καὶ περὶ πολλοῦ τοῖς Ἑλληνισταῖς ὁ χῶρος οὗτος ἐτύγχανεν· ἦν γὰρ ἐνθάδε Δαφναίου Απόλλωνος περικαλλές ἄγαλμα, καὶ νεώς μεγαλοφυῶς τε καὶ φιλοτίμως ἐξειργασμένος· ὃν λόγος οἰκοδομήσαι Σέλευκον τὸν Αντιόχου πατέρα, ᾧ ἐπώνυμόν ἐστιν ἡ ᾿Αντιοχέων πόλις. Ἐπιστεύετο δὲ παρὰ τοῖς τάδε πρεσβεύουσι, βεῖν αὐτόθι καὶ ὕδωρ μαντικὸν ἀπὸ Κασταλίας τῆς πηγῆς, ὁμοίως τῆς ἐν Δελφοῖς ἐνεργείας τε καὶ προσο ηγορίας λαχούσης. Αμέλειτοι καὶ ᾿Αδριανῷ ἔτι ἰδιω- τεύοντι, τὰ περὶ τῆς βασιλείας αὐλοῦσιν ἐνθάδε προ- μηνυθῆναι. Φασὶ γὰρ αὐτὸν φύλλον Δάφνης ἐμβά- ψαντα τῇ πηγῇ, ἀρύσασθαι τὴν τῶν ἐσομένων γνῶ- σιν, ἐγγράφως ἐπὶ τοῦ φύλλου δηλωθεῖσαν· παρ. ελθόντα δὲ εἰς τὴν ἡγεμονίαν καταχῶσαι τὴν πηγὴν, ὥστε μὴ ἐξεῖναι καὶ ἄλλοις προμανθάνειν τὸ μέλλον. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν, οἷς τούτων μέλει, ἀκριβῶς μυθο- λογούντων· ἐπεὶ δὲ Γάλλος ὁ Ἰουλιανοῦ ἀδελφὸς Καίσαρ καταστὰς παρὰ Κωνσταντίου, εν Αντιοχείᾳ διήγε, Χριστιανὸς ὢν καὶ ἐς τὰ μάλιστα πρεσβεύων τοὺς ὑπὲρ τοῦ δόγματος μεμαρτυρηκότας, ἔγνωκεν Ἑλληνικῆς δεισιδαιμονίας καὶ ὕβρεως ἀκολάστων ἀνθρώπων, τοῦτον ἐκκαθάραι τὸν χῶρον. Ὑπολαβὼν δὲ ῥᾳδίως περιέσεσθαι, εἰ εὐκτήριον ἐνθάδε ἀντι- καταστήσειεν οἶκον, μετέθηκεν εἰς Δάφνην τὴν λάρ HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. B - contumeliam suam ultus est, elegantissimo et ad- modum faceto adversus Antiochenos libro compo - sito, quem inscripsit. Porro Chri- stianos etiam in hac urbe solito more tractavit, et religionem gentilium illic stabilire studuit. Et vero quæ tunc temporis circa loculum Babylæ martyris, et in templo Apollinis Daphnæi contige- runt, operæ pretium fuerit commemorare. Narra- tionem autem hinc exordiar. Daphne nobile Antiochiæ suburbanum, multarum quidem cupres- sorum nemore nitescit sed et aliis inter cupressos consitis arboribus variatur. Sub arboribus autem, pro temporum vicissitudine, fragrantissimos omnis generis flores tellus gignit. Porro lacunar potius quoddam, quam umbra, locum undique obtegit, præ frondium ac ramorum densitate, solis radios humum usque pertingere non sinens. Amœņus præterea ac jucundus est locus ob aquarum copiam ac pulchritudinem, et ob temperiem coeli et propter auras molliter spirantes. Ibi fabulantur Græci Daphnen, Ladonis fluvii fliam, ex Arcadia fugien tem Apollinem amatorem, in arborem nominis sui conversam esse; Apollinem vero ne tum qui- dem perturbatione animi liberatum, ex ramis amatæ coronam sibi texuisse, eamque licet arbo- rem brachiis complexum fuisse. Et hunc locum præ cæteris quos amabat, præsentia sua ac din- turno domicilio honorasse. Cum igitur hujusmodi esset suburbanum Daphne, pedem eo inferre viris bonis turpe habebatur. Nam et silus ac natura loci ad voluptatem accommodata, et ipsius fabulæ argu- mentum amatorium, levi arrepta occasione, mor- bum duplo graviorem accendebat corruptis ada- lescentibus. lli enim, fabulam illam ad excusatio- nem flagitii sui prætendentes, multo magis in- flammabantur, omnique licentia ad turpes actus prorumpentes, nec ipsi modeste agere poterant, nec modestos viros illic cernere sustinebant. Nam qui absque amica diversaretur apud Daphnen, is stupidus et inurbanus, et tanquam scelus quod- dam ac piaculum fugiendus videbatur. Et alioquè locus hic paganis venerabilis magnoque in ho- nore erat. Erat enim illic Apollinis Daphnæi put- A Sed animi astu repente mutato, verbis duntaxat D cherrimum simulacrum et templum magnifice atque ambitiose constructum. Cujus templi conditor fuisse dicitur Seleucus, pater Antiochi illius, a quo Antiochia nomen accepit. Credebatur etiam ab illis qui ista colunt ac prædicant, aquam illic di vinatricem fluere ex fonte Castalio, qui idem no- men eamdemque efficaciam haberet, quam ille Delphicus. Denique et Adriano adhuc privalo imperium eo loco prænuntiatum esse jactant. Nam cum folium lauri immersisset in fonte, futuri notitiam hausisse dicitur quæ in fronde descripta esset. Cum autem postea ad imperium pervenisset, fontem obstruxisse fertur, ne aliis etiam liceret res futuras prænoscere. Verum has fabulas ejus- modi rerum studiosis accuratius exponendas re-

Α νακα τοῦ Βαβύλα του μάρτυρος· ὃς εὖ μάλα λαμ- πρῶς ἐπετρόπευσε τὴν Ἀντιοχέων Εκκλησίαν, καὶ ἐμαρτύρησεν. Ἐξ ἐκείνου δὲ λόγος μή χρησμῳδή σαι συνήθως τὸ δαιμόνιον· ἐδόκει δὲ τὰ μὲν πρῶτα τοῦτο παθεῖν, ὡς θυσιῶν ἀμοιροῦν καὶ θεραπείας ἧς πρότερον ἠξίωτο· ἔδειξε δὲ τὰ μετὰ ταῦτα, ὡς ἐκ γειτόνων γενόμενος ὁ μάρτυς, οὐ συνεχώρει τοῦτο ποιεῖν. Καὶ γὰρ Ἰουλιανοῦ μόνου κρατοῦντος της Ῥωμαίων οἰκουμένης, σπονδῶν καὶ κνίσσης καὶ ἀφθονίας θυμάτων μετέχον, οὐδὲν ἧττον ἠρέμει· καὶ τὸ τελευταῖον χρήσας, ἤλεγξε καὶ αὐτὸς τῆς προτέρας σιωπῆς τὴν αἰτίαν. Ἐπειδὴ γὰρ ἐβεβούλευτο ὁ βασι- λεὺς περὶ ὧν οἱ ἐδόκει πειραθῆναι τοῦ ἐνθάδε μαν τείου, παραγενόμενος εἰς τὸ ἱερὸν, ἀναθήμασι καὶ Β θυσίαις φιλοτίμως ἐτίμα τὸ δαιμόνιον, καὶ ἐδεῖτο περὶ ὧν ἐσπούδαζε μὴ ἀμελεῖν. Ὁ δὲ, περιφανῶς μὲν ὠδῖ οὐκ ἐδήλωσε μὴ δύνασθαι χρησμῳδεῖν διὰ Βαβύλαν τὸν μάρτυρα γειτνιώντα τῇ θήκῃ˙ νεκρῶν δὲ, ἔφη, ἀνάπλεών ἐστι τὸ χωρίον, καὶ κατὰ τοῦτο κωλύεσθαι προϊέναι τοὺς χρησμούς. Πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων κειμένων ἐν Δάφνῃ νεκρῶν, συμβαλὼν ὁ βασι λεὺς τὸν μάρτυρα μόνον ἐμποδὼν γίνεσθαι τοῖς χρη- σμοῖς, προσέταξε μετακινηθῆναι τὴν θήκην. Συν- ελθόντες οἱ Χριστιανοί (29), είλκυσαν τὴν θήκην ἐπὶ τὴν πόλιν ὡσεὶ στάδια τεσσαράκοντα, οὗ νῦν ὁ μάρτυς κεῖται, δεδωκὼς ἀπ' αὐτοῦ τὴν προσηγορίαν τῷ τόπῳ. Φασὶ δὲ τότε ἄνδρας καὶ γυναῖκας, και νέους καὶ παρθένους, γέροντάς τε καὶ παῖδας οἱ τὴν σορὸν εἷλκον, παρακελευομένους ἀλλήλοις, παρά πᾶσαν τὴν ὁδὸν διατελέσαι ψάλλοντας. Πρόφασιν μὲν τῇ ᾠδῇ τοὺς ἱδρῶτας ἐπικουφίζοντας· τὸ δ' ἀληθές, ὑπὸ ζήλου καὶ προθυμίας κινουμένους, τῷ μὴ τὴν αὐτὴν γνώμην ἔχειν αὐτοῖς τὸν κρατοῦντα περὶ τὸ Θεῖον. Ἐξῆρχον δὲ τῶν ψαλμῶν τοῖς ἄλλοις οἱ τούτως ἀκριβοῦντες, καὶ ξυνεπήχει τὸ πλῆθος ἐν συμφωνίᾳ· καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν δ· ᾐσχύνθησαν πάντες οἱ προσκυνοῦντες τοῖς γλυπτοῖς, οἱ εγκαυχώμενοι τοῖς εἰδώλοις. ς. 18. συνελθόντες δὲ οἱ, Καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν. ἀκροτελεύτια καὶ ἐφύμνια SOZOMENT linquamus. Postquam vero Gallus frater Juliani, Cæsar a Constantio nuncupatus, Antiochiæ sedein fixit : cum esset Christianus, eosque qui religionis causa martyrium pertulerant impense veneraretur, eum locum superstitione gentilium et intemperan- tium bominum Alagitiis purgare constituit. Id au- tem se facile consecuturum arbitratus, si ecelesiam illic ex adverso templi Apollinis construxisset; lo- culum Babyla martyris, qui olim Ecclesiam Antiochenam summa cum laude rexerat et glo- rioso martyrio occubuerat, Daphnen transtulit '. Ex eo tempore aiunt dæmonem more solito oracula reddere desiisse. Et initio quidem credebatur idco obmutuisse, quod victimis et cultu illo careret, quo prius observabatur. Verum ex iis quæ secula sunt apparuit, martyrem qui in proximo collocatus B C erat, obstitisse quominus responsa ederet. Etenim, cum Julianus orbem Romanum solus administra- ret, quamvis libamenta et nidor et hostiarum copia dæmoni abunde suppeteret, nihilominus conticuit. Tandemque responso dato, causam prioris silentii ipsemet prodidit. Nam, cum imperator de quibus ipsi visum erat negotiis oraculum illic consulerę decrevisset, templum ingressus, victimis ac dona- riis magnificis dæmonein veneratus est; oravitque ut de iis rebus quas in animo babebat, responsum dare vellet. At damon, non quidem aperte signie ficavit, oracula a se reddi non posse propter Ba- Lylam martyrem, cujus arca in proximo erat: sed locum cadaveribus refertum esse dixit, idque im- pedimento esse quominus oracula ederet. Porro cum multa essent Daphnæ sepulta cadavera, im- perator tamen conjiciens solum martyrem oraculis obstare, arcam illius transferri jussit. Itaque Chri- stiani, eo convenientes, loculum martyris in urbem deportarunt per quadraginta circiter stadia ad lo- cum in quo nunc situs est, et qui ex illius appellatur nomine. Quo quidem tempore aiunt viros simul ac mulieres, juvenes ac virgines, senes ac pueros, qui loculum martyris trahebant, sese invicem cobortantes, psalmos per totum iter cecinisse: specie quidem ut laborem cantu sublevarent, reipsa vero, zolo quodain et pietatis æstu succensos, eo quod princeps non idem cum ipsis de Deo sentiret. Præcinebant autem cæteris ii qui psalmos apprime callebant; multitudo deinde respondebat cum concentu, et hunc versiculum succipebat: Confusi sunt omnes qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris. Socr. lib. III, VALESII ANNOTATIONES. hoc modo : etc. VARIORUM. Hæc ultima D S. Basilium in epistola ad clericus Ecclesi Neo itaque verba, Confusi sunt omnes, etc., a toto Christianorum præsentium choro post Psalmos cautabantur, tanquam isti occasioni accomınodata. Hunc antiphonarium canendi modum in omnibus ecclesiis suo tempore observatum fuisse, locupletissimum habemus testem cæsariensis. Præses hymnum primus canebat cæte- ris quiete auscultantibus, præterquam in fine bymni extremaque clausula; tunc autem omnes, sine sexus discrimine, vocem attollebant. Vide Sozomenum nostrum infra, lib. viii, cap. 8. (29) Συνελθόντες οἱ Χριστιανοί. Assentior Christophorsono et Savilio, qui particulam bic inserunt

Α νακα τοῦ Βαβύλα του μάρτυρος· ὃς εὖ μάλα λαμ- πρῶς ἐπετρόπευσε τὴν Ἀντιοχέων Εκκλησίαν, καὶ ἐμαρτύρησεν. Ἐξ ἐκείνου δὲ λόγος μή χρησμῳδή σαι συνήθως τὸ δαιμόνιον· ἐδόκει δὲ τὰ μὲν πρῶτα τοῦτο παθεῖν, ὡς θυσιῶν ἀμοιροῦν καὶ θεραπείας ἧς πρότερον ἠξίωτο· ἔδειξε δὲ τὰ μετὰ ταῦτα, ὡς ἐκ γειτόνων γενόμενος ὁ μάρτυς, οὐ συνεχώρει τοῦτο ποιεῖν. Καὶ γὰρ Ἰουλιανοῦ μόνου κρατοῦντος της Ῥωμαίων οἰκουμένης, σπονδῶν καὶ κνίσσης καὶ ἀφθονίας θυμάτων μετέχον, οὐδὲν ἧττον ἠρέμει· καὶ τὸ τελευταῖον χρήσας, ἤλεγξε καὶ αὐτὸς τῆς προτέρας σιωπῆς τὴν αἰτίαν. Ἐπειδὴ γὰρ ἐβεβούλευτο ὁ βασι- λεὺς περὶ ὧν οἱ ἐδόκει πειραθῆναι τοῦ ἐνθάδε μαν τείου, παραγενόμενος εἰς τὸ ἱερὸν, ἀναθήμασι καὶ Β θυσίαις φιλοτίμως ἐτίμα τὸ δαιμόνιον, καὶ ἐδεῖτο περὶ ὧν ἐσπούδαζε μὴ ἀμελεῖν. Ὁ δὲ, περιφανῶς μὲν ὠδῖ οὐκ ἐδήλωσε μὴ δύνασθαι χρησμῳδεῖν διὰ Βαβύλαν τὸν μάρτυρα γειτνιώντα τῇ θήκῃ˙ νεκρῶν δὲ, ἔφη, ἀνάπλεών ἐστι τὸ χωρίον, καὶ κατὰ τοῦτο κωλύεσθαι προϊέναι τοὺς χρησμούς. Πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων κειμένων ἐν Δάφνῃ νεκρῶν, συμβαλὼν ὁ βασι λεὺς τὸν μάρτυρα μόνον ἐμποδὼν γίνεσθαι τοῖς χρη- σμοῖς, προσέταξε μετακινηθῆναι τὴν θήκην. Συν- ελθόντες οἱ Χριστιανοί (29), είλκυσαν τὴν θήκην ἐπὶ τὴν πόλιν ὡσεὶ στάδια τεσσαράκοντα, οὗ νῦν ὁ μάρτυς κεῖται, δεδωκὼς ἀπ' αὐτοῦ τὴν προσηγορίαν τῷ τόπῳ. Φασὶ δὲ τότε ἄνδρας καὶ γυναῖκας, και νέους καὶ παρθένους, γέροντάς τε καὶ παῖδας οἱ τὴν σορὸν εἷλκον, παρακελευομένους ἀλλήλοις, παρά πᾶσαν τὴν ὁδὸν διατελέσαι ψάλλοντας. Πρόφασιν μὲν τῇ ᾠδῇ τοὺς ἱδρῶτας ἐπικουφίζοντας· τὸ δ' ἀληθές, ὑπὸ ζήλου καὶ προθυμίας κινουμένους, τῷ μὴ τὴν αὐτὴν γνώμην ἔχειν αὐτοῖς τὸν κρατοῦντα περὶ τὸ Θεῖον. Ἐξῆρχον δὲ τῶν ψαλμῶν τοῖς ἄλλοις οἱ τούτως ἀκριβοῦντες, καὶ ξυνεπήχει τὸ πλῆθος ἐν συμφωνίᾳ· καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν δ· ᾐσχύνθησαν πάντες οἱ προσκυνοῦντες τοῖς γλυπτοῖς, οἱ εγκαυχώμενοι τοῖς εἰδώλοις. ς. 18. συνελθόντες δὲ οἱ, Καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν. ἀκροτελεύτια καὶ ἐφύμνια SOZOMENT linquamus. Postquam vero Gallus frater Juliani, Cæsar a Constantio nuncupatus, Antiochiæ sedein fixit : cum esset Christianus, eosque qui religionis causa martyrium pertulerant impense veneraretur, eum locum superstitione gentilium et intemperan- tium bominum Alagitiis purgare constituit. Id au- tem se facile consecuturum arbitratus, si ecelesiam illic ex adverso templi Apollinis construxisset; lo- culum Babyla martyris, qui olim Ecclesiam Antiochenam summa cum laude rexerat et glo- rioso martyrio occubuerat, Daphnen transtulit '. Ex eo tempore aiunt dæmonem more solito oracula reddere desiisse. Et initio quidem credebatur idco obmutuisse, quod victimis et cultu illo careret, quo prius observabatur. Verum ex iis quæ secula sunt apparuit, martyrem qui in proximo collocatus B C erat, obstitisse quominus responsa ederet. Etenim, cum Julianus orbem Romanum solus administra- ret, quamvis libamenta et nidor et hostiarum copia dæmoni abunde suppeteret, nihilominus conticuit. Tandemque responso dato, causam prioris silentii ipsemet prodidit. Nam, cum imperator de quibus ipsi visum erat negotiis oraculum illic consulerę decrevisset, templum ingressus, victimis ac dona- riis magnificis dæmonein veneratus est; oravitque ut de iis rebus quas in animo babebat, responsum dare vellet. At damon, non quidem aperte signie ficavit, oracula a se reddi non posse propter Ba- Lylam martyrem, cujus arca in proximo erat: sed locum cadaveribus refertum esse dixit, idque im- pedimento esse quominus oracula ederet. Porro cum multa essent Daphnæ sepulta cadavera, im- perator tamen conjiciens solum martyrem oraculis obstare, arcam illius transferri jussit. Itaque Chri- stiani, eo convenientes, loculum martyris in urbem deportarunt per quadraginta circiter stadia ad lo- cum in quo nunc situs est, et qui ex illius appellatur nomine. Quo quidem tempore aiunt viros simul ac mulieres, juvenes ac virgines, senes ac pueros, qui loculum martyris trahebant, sese invicem cobortantes, psalmos per totum iter cecinisse: specie quidem ut laborem cantu sublevarent, reipsa vero, zolo quodain et pietatis æstu succensos, eo quod princeps non idem cum ipsis de Deo sentiret. Præcinebant autem cæteris ii qui psalmos apprime callebant; multitudo deinde respondebat cum concentu, et hunc versiculum succipebat: Confusi sunt omnes qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris. Socr. lib. III, VALESII ANNOTATIONES. hoc modo : etc. VARIORUM. Hæc ultima D S. Basilium in epistola ad clericus Ecclesi Neo itaque verba, Confusi sunt omnes, etc., a toto Christianorum præsentium choro post Psalmos cautabantur, tanquam isti occasioni accomınodata. Hunc antiphonarium canendi modum in omnibus ecclesiis suo tempore observatum fuisse, locupletissimum habemus testem cæsariensis. Præses hymnum primus canebat cæte- ris quiete auscultantibus, præterquam in fine bymni extremaque clausula; tunc autem omnes, sine sexus discrimine, vocem attollebant. Vide Sozomenum nostrum infra, lib. viii, cap. 8. (29) Συνελθόντες οἱ Χριστιανοί. Assentior Christophorsono et Savilio, qui particulam bic inserunt

Α νακα τοῦ Βαβύλα του μάρτυρος· ὃς εὖ μάλα λαμ- πρῶς ἐπετρόπευσε τὴν Ἀντιοχέων Εκκλησίαν, καὶ ἐμαρτύρησεν. Ἐξ ἐκείνου δὲ λόγος μή χρησμῳδή σαι συνήθως τὸ δαιμόνιον· ἐδόκει δὲ τὰ μὲν πρῶτα τοῦτο παθεῖν, ὡς θυσιῶν ἀμοιροῦν καὶ θεραπείας ἧς πρότερον ἠξίωτο· ἔδειξε δὲ τὰ μετὰ ταῦτα, ὡς ἐκ γειτόνων γενόμενος ὁ μάρτυς, οὐ συνεχώρει τοῦτο ποιεῖν. Καὶ γὰρ Ἰουλιανοῦ μόνου κρατοῦντος της Ῥωμαίων οἰκουμένης, σπονδῶν καὶ κνίσσης καὶ ἀφθονίας θυμάτων μετέχον, οὐδὲν ἧττον ἠρέμει· καὶ τὸ τελευταῖον χρήσας, ἤλεγξε καὶ αὐτὸς τῆς προτέρας σιωπῆς τὴν αἰτίαν. Ἐπειδὴ γὰρ ἐβεβούλευτο ὁ βασι- λεὺς περὶ ὧν οἱ ἐδόκει πειραθῆναι τοῦ ἐνθάδε μαν τείου, παραγενόμενος εἰς τὸ ἱερὸν, ἀναθήμασι καὶ Β θυσίαις φιλοτίμως ἐτίμα τὸ δαιμόνιον, καὶ ἐδεῖτο περὶ ὧν ἐσπούδαζε μὴ ἀμελεῖν. Ὁ δὲ, περιφανῶς μὲν ὠδῖ οὐκ ἐδήλωσε μὴ δύνασθαι χρησμῳδεῖν διὰ Βαβύλαν τὸν μάρτυρα γειτνιώντα τῇ θήκῃ˙ νεκρῶν δὲ, ἔφη, ἀνάπλεών ἐστι τὸ χωρίον, καὶ κατὰ τοῦτο κωλύεσθαι προϊέναι τοὺς χρησμούς. Πολλῶν δὲ καὶ ἄλλων κειμένων ἐν Δάφνῃ νεκρῶν, συμβαλὼν ὁ βασι λεὺς τὸν μάρτυρα μόνον ἐμποδὼν γίνεσθαι τοῖς χρη- σμοῖς, προσέταξε μετακινηθῆναι τὴν θήκην. Συν- ελθόντες οἱ Χριστιανοί (29), είλκυσαν τὴν θήκην ἐπὶ τὴν πόλιν ὡσεὶ στάδια τεσσαράκοντα, οὗ νῦν ὁ μάρτυς κεῖται, δεδωκὼς ἀπ' αὐτοῦ τὴν προσηγορίαν τῷ τόπῳ. Φασὶ δὲ τότε ἄνδρας καὶ γυναῖκας, και νέους καὶ παρθένους, γέροντάς τε καὶ παῖδας οἱ τὴν σορὸν εἷλκον, παρακελευομένους ἀλλήλοις, παρά πᾶσαν τὴν ὁδὸν διατελέσαι ψάλλοντας. Πρόφασιν μὲν τῇ ᾠδῇ τοὺς ἱδρῶτας ἐπικουφίζοντας· τὸ δ' ἀληθές, ὑπὸ ζήλου καὶ προθυμίας κινουμένους, τῷ μὴ τὴν αὐτὴν γνώμην ἔχειν αὐτοῖς τὸν κρατοῦντα περὶ τὸ Θεῖον. Ἐξῆρχον δὲ τῶν ψαλμῶν τοῖς ἄλλοις οἱ τούτως ἀκριβοῦντες, καὶ ξυνεπήχει τὸ πλῆθος ἐν συμφωνίᾳ· καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν δ· ᾐσχύνθησαν πάντες οἱ προσκυνοῦντες τοῖς γλυπτοῖς, οἱ εγκαυχώμενοι τοῖς εἰδώλοις. ς. 18. συνελθόντες δὲ οἱ, Καὶ ταύτην τὴν ῥῆσιν ἐπῇδεν. ἀκροτελεύτια καὶ ἐφύμνια SOZOMENT linquamus. Postquam vero Gallus frater Juliani, Cæsar a Constantio nuncupatus, Antiochiæ sedein fixit : cum esset Christianus, eosque qui religionis causa martyrium pertulerant impense veneraretur, eum locum superstitione gentilium et intemperan- tium bominum Alagitiis purgare constituit. Id au- tem se facile consecuturum arbitratus, si ecelesiam illic ex adverso templi Apollinis construxisset; lo- culum Babyla martyris, qui olim Ecclesiam Antiochenam summa cum laude rexerat et glo- rioso martyrio occubuerat, Daphnen transtulit '. Ex eo tempore aiunt dæmonem more solito oracula reddere desiisse. Et initio quidem credebatur idco obmutuisse, quod victimis et cultu illo careret, quo prius observabatur. Verum ex iis quæ secula sunt apparuit, martyrem qui in proximo collocatus B C erat, obstitisse quominus responsa ederet. Etenim, cum Julianus orbem Romanum solus administra- ret, quamvis libamenta et nidor et hostiarum copia dæmoni abunde suppeteret, nihilominus conticuit. Tandemque responso dato, causam prioris silentii ipsemet prodidit. Nam, cum imperator de quibus ipsi visum erat negotiis oraculum illic consulerę decrevisset, templum ingressus, victimis ac dona- riis magnificis dæmonein veneratus est; oravitque ut de iis rebus quas in animo babebat, responsum dare vellet. At damon, non quidem aperte signie ficavit, oracula a se reddi non posse propter Ba- Lylam martyrem, cujus arca in proximo erat: sed locum cadaveribus refertum esse dixit, idque im- pedimento esse quominus oracula ederet. Porro cum multa essent Daphnæ sepulta cadavera, im- perator tamen conjiciens solum martyrem oraculis obstare, arcam illius transferri jussit. Itaque Chri- stiani, eo convenientes, loculum martyris in urbem deportarunt per quadraginta circiter stadia ad lo- cum in quo nunc situs est, et qui ex illius appellatur nomine. Quo quidem tempore aiunt viros simul ac mulieres, juvenes ac virgines, senes ac pueros, qui loculum martyris trahebant, sese invicem cobortantes, psalmos per totum iter cecinisse: specie quidem ut laborem cantu sublevarent, reipsa vero, zolo quodain et pietatis æstu succensos, eo quod princeps non idem cum ipsis de Deo sentiret. Præcinebant autem cæteris ii qui psalmos apprime callebant; multitudo deinde respondebat cum concentu, et hunc versiculum succipebat: Confusi sunt omnes qui adorant sculptilia, qui gloriantur in simulacris. Socr. lib. III, VALESII ANNOTATIONES. hoc modo : etc. VARIORUM. Hæc ultima D S. Basilium in epistola ad clericus Ecclesi Neo itaque verba, Confusi sunt omnes, etc., a toto Christianorum præsentium choro post Psalmos cautabantur, tanquam isti occasioni accomınodata. Hunc antiphonarium canendi modum in omnibus ecclesiis suo tempore observatum fuisse, locupletissimum habemus testem cæsariensis. Præses hymnum primus canebat cæte- ris quiete auscultantibus, præterquam in fine bymni extremaque clausula; tunc autem omnes, sine sexus discrimine, vocem attollebant. Vide Sozomenum nostrum infra, lib. viii, cap. 8. (29) Συνελθόντες οἱ Χριστιανοί. Assentior Christophorsono et Savilio, qui particulam bic inserunt

ΚΕΦΑΛ. Κ'. "Οτι χάριν τῆς μετακομιδῆς ταύτης πολλοὺς τῶν Χριστιανῶν ἐκάκωσε· καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Θεο- δώρου τοῦ ὁμολογητοῦ· καὶ ὅτι πῦρ οὐρανόθεν πεσὸν, τὸν ἐν Δάφνῃ ναὸν ἀνέπρησε τοῦ 'Απόλ- λωνος. Β Ἐκ τούτου δὲ κινηθείς πρὸς ὀργὴν ὁ βασιλεὺς ὡς ὑβρισμένος, τιμωρεῖσθαι τοὺς Χριστιανοὺς ἐβεβού- λευτο. Σαλούστιος δὲ ὁ τὴν ὕπαρχον ἐξουσίαν ἐπισ τετραμμένος, καίπερ Ελλην ὑπάρχων, οὐκ ἐπήνεσε τὴν βουλήν. Αντιτείνειν δὲ μὴ ἔχων, τὸ βασιλέως ἐπίταγμα εἰς ἔργον ἦγε. Καὶ τῇ ὑστεραίᾳ πολλοὺς συνελάμβανεν ἐκ τῶν Χριστιανῶν, καὶ δεσμίους ἐποίησεν· ἕνα δέ τινα νεανίαν πρῶτον προαγαγών (Θεόδωρος δ' ὄνομα αὐτῷ, τῷ βασανιστηρίῳ ξύλο προσῆψεν. Ο δὲ, ἐπὶ πολὺ τοῖς ὄνυξι πληττόμενος, οὐχ ἡττήθη τῶν βασάνων, οὐδὲ τὸν ὕπαρχον ἐλιπά- ρησεν· ἀλλ᾽ ἀνώδυνον ἑαυτὸν φαίνεσθαι παρασχό μενος, ὡς θεατὴς τῶν ἐπ' αὐτῷ γινομένων, καρτε ρικῶς τὰς πληγὰς ἐδέχετο· αὖθίς τε τὸν αὐτὸν μελο ῳδῶν ψαλμὸν, ὃν καὶ τῇ προτεραίᾳ, μὴ μέλειν αὐτῷ τούτων ἐφ᾽ οἷς ἐκρίνετο, τοῖς ἔργοις ἐπέδειξε. Κατα- πλαγεὶς δὲ τὴν ἔνστασιν τοῦ νεανίου ὁ ὕπαρχος, ἐλθὼν περὶ τὸν βασιλέα (30), εἶπε τὰ γενόμενα, καὶ εἰ μὴ θᾶττον παύσαιτο τῆς ἐπιχειρήσεως, σφᾶς αὐτοὺς καταγελάστους ἔσεσθαι· τοὺς δὲ Χριστιανοὺς ἐν- δοξοτέρους ποιήσειν. "Αμεινον δὲ τοῦτο δόξαν, οἱ συλληφθέντες ἀφέθησαν τῶν δεσμῶν. Λέγεται δὲ πυνθανομένων μετὰ ταῦτά τινων, εἴπερ αἴσθησιν τῶν βασάνων ἐκείνων ἐλάμβανεν, εἰπεῖν τὸν Θεόδωρον, ὡς πάντως μὲν ἀνώδυνος οὐκ ἦν· παρεστώς δέ τις αὐτῷ νεανίας, κατέπαυε τὰς ἀλγηδόνας, ὑφάσματι " λεπτοτάτῳ τοὺς ἱδρῶτας ἀπομάττων, καὶ ὕδωρ ἐπι χέων ψυχρότατον, ᾧ τὰς φλεγμονὰς ἔπαυε, καὶ τῶν πόνων ἀνέψυχε. Δοκεί δέ μοι οὐκ ἀνθρώπου μόνον, εἰ καὶ μάλα γενναῖος ἦν, μὴ καὶ θείᾳ ροπῇ ἐπικου- ρουμένου, τοσοῦτον ὑπεριδεῖν τοῦ σώματος. Ὁ μὲν δὴ μάρτυς Βαβύλας, ἐκ τῆς εἰρημένης αιτίας κατα ῳκίσθη ἐν Δάφνῃ, καὶ πάλιν μετετέθη· οὐκ εἰς μας κρὰν δὲ τούτου γενομένου, ἀπροόπτως ἐμπεσὸν πῦρ τῷ ναῷ τοῦ Δαφναίου Απόλλωνος, πᾶσαν τὴν ὀρο- φὴν καὶ αὐτὸ τὸ ἄγαλμα κατέφλεξε γυμνούς δὲ μόνους τοὺς τοίχους καὶ τοὺς περιβόλους εἴασε, καὶ τοὺς κίονας οἱ τὰ προπύλαια καὶ τὸν ὀπισθόδομον ἀνεῖχον. Εδόκει δὲ τοῖς μὲν Χριστιανοῖς, κατὰ αἴτη σιν τοῦ μάρτυρος Α, θεήλατον ἐμπεσεῖν τῷ δαίμονι πῦρ· οἱ δὲ Ἕλληνες ἐλογοποιουν, Χριστιανῶν εἶναι τὸ δράμα. Ταύτης δὲ τῆς ὑπονοίας κρατούσης, ἄγεται εἰς δικαστήριον ὁ τοῦ ᾿Απόλλωνος ἱερεὺς, ὡς φανερώ Εt σων τὸν τολμήσαντα τὸν ἐμπρησμόν· δεσμώτης τε Εδόκει δὲ τοῖς μὲν Χριστιανοῖς, κατὰ αἴτησιν τοῦ μάρτυρος. Παρακαλέσας γὰρ τὸν Θεὸν ἀφεῖναι πῦρ εἰς τὸν νεών, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. CAP. XX. Quomodo Julianus ob hanc translationem multos Christianorum graviter exagitavit: et de sancto Theodoro confessore; utque Apollinis Daphnæri templum igne cœlitus conflagravit. Hanc ob causam imperator, indignatione com- motus, quasi contumelia affectus fuisset, Christia- nos suppliciis afficere decreverat. Verum Salustius, qui praefecturam gerebat prætorii, licet gentilis, consilium tamen imperatoris non probavit. Cum autem refragari non posset, præceptum im- peratoris exsecutioni mandavit, et postridie multos Christianorum comprehensos in vincula conjecit. Ac primum omnium adolescentem quemdam, cui nomen erat Theodorus, productum in medium equu- leo applicuit. Qui tametsi ungulis ferreis diu lace- ratus, nec tormentis succubuit, nec præfecto sup- plicavit; seul expertem se doloris ostendens, tan- quam spectator pœnarum quæ ipsi infligebantur, patienter verbera sustinuit, et eumdem quem prim die psalmum denuo canens, parum se curare ea quorum causa damnatus fuerat, re ipsa ostendit. Praefectus autem, adolescentis constantiam admi ratus, cum ad imperatorem venisset, retulit ei quæ gesta fuerant, affirmans nisi ab instituto desiste- ret, ipsos quidem ridiculos, Christianos vero illu- striores futuros. Quod consilium cum magis ple- cuisset, oinnes qui comprehensi fuerant, e custodia dimissi sunt. Theodorus postea, rogatus a quibus- dam, utrum tormenta illa sensisset, respondisse fertur, se doloris quidem expertem penitus non C fuisse, sed juvenem quemdam sibi astantem, do- lores sedasse, tenuissimo linteo sudorem abster- gentem et aquam frigidissimam afundentem, qua et inflammationem compresserit, et laborum sola- tium præstiterit. Ac mihi quidem videtur, non ca- dere istud in hominem simplicem, quantumvis ge- nerosum, ut corpus suum tantopere despiciat, nisi divino juvetur auxilio. Ob hanc igitur causam quam supra memoravi, martyr Babyla Daphnen translatus atque inde postea deportatus est. Quo confecto, ignis haud multo post in templum Apol Ginis Daphnæi ex improviso illapsus, totum ejus tectum et siipulacrum absumpsit, nudis duntaxat D parietibus relictis, et ambitu templi, ac columnis quæ vestibula et posteriorem templi partem susti- nebant. Christiani quidem censebant ignem hunc Deo precibus martyris annuente immissum esse in dæmonem. Gentiles vero, id facinus a VALESII ANNOTATIONES. VARIORUM. * Ita quidem Chrysostomus, Oratione in S. Babylam, et Contra gentes : Is enim (Babylas) Deum precatus, ignem in templum ut cœ- litus demitteret, totum illius tectum exussit, ipsoque Ubi idolo ad extremos usque pedes deleto, eodemque in cinerem ac pulverem redacto, ab omnibus parietibus, qui ipsi integri adhuc stani, abstinuit, etc. etiam refert, Apollinis sacerdotem sub tortorum manibus constanter affirmasse, ignem de cœlo in templum decidisse. (30) 'Ελθών περὶ τὸν βασιλέα. Scribendum est παρὰ τὸν βασιλέα, ut legitur apud Nicephorum

ΚΕΦΑΛ. Κ'. "Οτι χάριν τῆς μετακομιδῆς ταύτης πολλοὺς τῶν Χριστιανῶν ἐκάκωσε· καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Θεο- δώρου τοῦ ὁμολογητοῦ· καὶ ὅτι πῦρ οὐρανόθεν πεσὸν, τὸν ἐν Δάφνῃ ναὸν ἀνέπρησε τοῦ 'Απόλ- λωνος. Β Ἐκ τούτου δὲ κινηθείς πρὸς ὀργὴν ὁ βασιλεὺς ὡς ὑβρισμένος, τιμωρεῖσθαι τοὺς Χριστιανοὺς ἐβεβού- λευτο. Σαλούστιος δὲ ὁ τὴν ὕπαρχον ἐξουσίαν ἐπισ τετραμμένος, καίπερ Ελλην ὑπάρχων, οὐκ ἐπήνεσε τὴν βουλήν. Αντιτείνειν δὲ μὴ ἔχων, τὸ βασιλέως ἐπίταγμα εἰς ἔργον ἦγε. Καὶ τῇ ὑστεραίᾳ πολλοὺς συνελάμβανεν ἐκ τῶν Χριστιανῶν, καὶ δεσμίους ἐποίησεν· ἕνα δέ τινα νεανίαν πρῶτον προαγαγών (Θεόδωρος δ' ὄνομα αὐτῷ, τῷ βασανιστηρίῳ ξύλο προσῆψεν. Ο δὲ, ἐπὶ πολὺ τοῖς ὄνυξι πληττόμενος, οὐχ ἡττήθη τῶν βασάνων, οὐδὲ τὸν ὕπαρχον ἐλιπά- ρησεν· ἀλλ᾽ ἀνώδυνον ἑαυτὸν φαίνεσθαι παρασχό μενος, ὡς θεατὴς τῶν ἐπ' αὐτῷ γινομένων, καρτε ρικῶς τὰς πληγὰς ἐδέχετο· αὖθίς τε τὸν αὐτὸν μελο ῳδῶν ψαλμὸν, ὃν καὶ τῇ προτεραίᾳ, μὴ μέλειν αὐτῷ τούτων ἐφ᾽ οἷς ἐκρίνετο, τοῖς ἔργοις ἐπέδειξε. Κατα- πλαγεὶς δὲ τὴν ἔνστασιν τοῦ νεανίου ὁ ὕπαρχος, ἐλθὼν περὶ τὸν βασιλέα (30), εἶπε τὰ γενόμενα, καὶ εἰ μὴ θᾶττον παύσαιτο τῆς ἐπιχειρήσεως, σφᾶς αὐτοὺς καταγελάστους ἔσεσθαι· τοὺς δὲ Χριστιανοὺς ἐν- δοξοτέρους ποιήσειν. "Αμεινον δὲ τοῦτο δόξαν, οἱ συλληφθέντες ἀφέθησαν τῶν δεσμῶν. Λέγεται δὲ πυνθανομένων μετὰ ταῦτά τινων, εἴπερ αἴσθησιν τῶν βασάνων ἐκείνων ἐλάμβανεν, εἰπεῖν τὸν Θεόδωρον, ὡς πάντως μὲν ἀνώδυνος οὐκ ἦν· παρεστώς δέ τις αὐτῷ νεανίας, κατέπαυε τὰς ἀλγηδόνας, ὑφάσματι " λεπτοτάτῳ τοὺς ἱδρῶτας ἀπομάττων, καὶ ὕδωρ ἐπι χέων ψυχρότατον, ᾧ τὰς φλεγμονὰς ἔπαυε, καὶ τῶν πόνων ἀνέψυχε. Δοκεί δέ μοι οὐκ ἀνθρώπου μόνον, εἰ καὶ μάλα γενναῖος ἦν, μὴ καὶ θείᾳ ροπῇ ἐπικου- ρουμένου, τοσοῦτον ὑπεριδεῖν τοῦ σώματος. Ὁ μὲν δὴ μάρτυς Βαβύλας, ἐκ τῆς εἰρημένης αιτίας κατα ῳκίσθη ἐν Δάφνῃ, καὶ πάλιν μετετέθη· οὐκ εἰς μας κρὰν δὲ τούτου γενομένου, ἀπροόπτως ἐμπεσὸν πῦρ τῷ ναῷ τοῦ Δαφναίου Απόλλωνος, πᾶσαν τὴν ὀρο- φὴν καὶ αὐτὸ τὸ ἄγαλμα κατέφλεξε γυμνούς δὲ μόνους τοὺς τοίχους καὶ τοὺς περιβόλους εἴασε, καὶ τοὺς κίονας οἱ τὰ προπύλαια καὶ τὸν ὀπισθόδομον ἀνεῖχον. Εδόκει δὲ τοῖς μὲν Χριστιανοῖς, κατὰ αἴτη σιν τοῦ μάρτυρος Α, θεήλατον ἐμπεσεῖν τῷ δαίμονι πῦρ· οἱ δὲ Ἕλληνες ἐλογοποιουν, Χριστιανῶν εἶναι τὸ δράμα. Ταύτης δὲ τῆς ὑπονοίας κρατούσης, ἄγεται εἰς δικαστήριον ὁ τοῦ ᾿Απόλλωνος ἱερεὺς, ὡς φανερώ Εt σων τὸν τολμήσαντα τὸν ἐμπρησμόν· δεσμώτης τε Εδόκει δὲ τοῖς μὲν Χριστιανοῖς, κατὰ αἴτησιν τοῦ μάρτυρος. Παρακαλέσας γὰρ τὸν Θεὸν ἀφεῖναι πῦρ εἰς τὸν νεών, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. V. CAP. XX. Quomodo Julianus ob hanc translationem multos Christianorum graviter exagitavit: et de sancto Theodoro confessore; utque Apollinis Daphnæri templum igne cœlitus conflagravit. Hanc ob causam imperator, indignatione com- motus, quasi contumelia affectus fuisset, Christia- nos suppliciis afficere decreverat. Verum Salustius, qui praefecturam gerebat prætorii, licet gentilis, consilium tamen imperatoris non probavit. Cum autem refragari non posset, præceptum im- peratoris exsecutioni mandavit, et postridie multos Christianorum comprehensos in vincula conjecit. Ac primum omnium adolescentem quemdam, cui nomen erat Theodorus, productum in medium equu- leo applicuit. Qui tametsi ungulis ferreis diu lace- ratus, nec tormentis succubuit, nec præfecto sup- plicavit; seul expertem se doloris ostendens, tan- quam spectator pœnarum quæ ipsi infligebantur, patienter verbera sustinuit, et eumdem quem prim die psalmum denuo canens, parum se curare ea quorum causa damnatus fuerat, re ipsa ostendit. Praefectus autem, adolescentis constantiam admi ratus, cum ad imperatorem venisset, retulit ei quæ gesta fuerant, affirmans nisi ab instituto desiste- ret, ipsos quidem ridiculos, Christianos vero illu- striores futuros. Quod consilium cum magis ple- cuisset, oinnes qui comprehensi fuerant, e custodia dimissi sunt. Theodorus postea, rogatus a quibus- dam, utrum tormenta illa sensisset, respondisse fertur, se doloris quidem expertem penitus non C fuisse, sed juvenem quemdam sibi astantem, do- lores sedasse, tenuissimo linteo sudorem abster- gentem et aquam frigidissimam afundentem, qua et inflammationem compresserit, et laborum sola- tium præstiterit. Ac mihi quidem videtur, non ca- dere istud in hominem simplicem, quantumvis ge- nerosum, ut corpus suum tantopere despiciat, nisi divino juvetur auxilio. Ob hanc igitur causam quam supra memoravi, martyr Babyla Daphnen translatus atque inde postea deportatus est. Quo confecto, ignis haud multo post in templum Apol Ginis Daphnæi ex improviso illapsus, totum ejus tectum et siipulacrum absumpsit, nudis duntaxat D parietibus relictis, et ambitu templi, ac columnis quæ vestibula et posteriorem templi partem susti- nebant. Christiani quidem censebant ignem hunc Deo precibus martyris annuente immissum esse in dæmonem. Gentiles vero, id facinus a VALESII ANNOTATIONES. VARIORUM. * Ita quidem Chrysostomus, Oratione in S. Babylam, et Contra gentes : Is enim (Babylas) Deum precatus, ignem in templum ut cœ- litus demitteret, totum illius tectum exussit, ipsoque Ubi idolo ad extremos usque pedes deleto, eodemque in cinerem ac pulverem redacto, ab omnibus parietibus, qui ipsi integri adhuc stani, abstinuit, etc. etiam refert, Apollinis sacerdotem sub tortorum manibus constanter affirmasse, ignem de cœlo in templum decidisse. (30) 'Ελθών περὶ τὸν βασιλέα. Scribendum est παρὰ τὸν βασιλέα, ut legitur apud Nicephorum

πῶς τε αἰκισθεὶς, οὐδένα κατεμήνυσεν· ᾧ δὴ μάλιστα Ισχυρίζοντο οἱ Χριστιανοί, μὴ κατ' ἐπιβουλὴν ἀν θρωπείαν, ἀλλὰ κατὰ θείαν μῆνιν ἐνσκῆψαι τῷ νεῷ οὐράνιον πῦρ. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχεν· ὡς οἶμαι δὲ, ἐκ τῶν συμβάντων ἐν τῇ Δάφνῃ διὰ τὸν μάρτυρα Βαβύλαν πυθόμενος ὁ βασιλεὺς, ἐπὶ τιμῇ μαρτύρων εὐκτηρίους οίκους εἶναι πλησίον τοῦ ναοῦ Διδυμαίου Απόλλωνος, ὃς πρὸ τῆς Μιλήτου ἐστὶν, ἔγραψε τῷ ἡγεμόνι Καρίας, εἰ μὲν δροφόν τε καὶ τράπεζαν ἱερὰν ἔχουσι, πυρὶ καταφλέξαι· εἰ δὲ ἡμίεργα ἐστε τὰ οἰκοδομήματα, ἐκ βάθρων ανασκάψαι. - Α γενόμενος (31), καὶ πολλὰς ὑπομείνας πληγάς, χαλε ΧΧΙ. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τοῦ ἀγάλματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦ ἐν Πα- νεάδι, δ καταβαλὼν Ἰουλιανὸς καὶ ἀχρειώσας. τὸ ἑαυτοῦ ἄγαλμα ἔστησε· καὶ ὡς ἐφθάρη τοῦτο, βληθὲν κεραυνῷ· καὶ περὶ τῆς εἰς Ἐμ- μαους πηγῆς, ἔνθα ὁ Χριστὸς τοὺς πόδας ἔνιψε· καὶ περὶ τῆς Περσίδος τοῦ δένδρου, δ ἐν Αἰγύπτῳ Χριστὸν προσεκύνησε, καὶ τῶν δι' αὐτὸ τελουμένων θαυμάτων. Ἐμοὶ δὲ τῶν ἐπὶ Ἰουλιανοῦ συμβάντων, κἀκεῖνο ῥητέον σημεῖον μὲν τῆς τοῦ Χριστοῦ δυνάμεως, τεκμήριον δὲ τῆς εἰς τὸν κρατοῦντα θεομηνίας. Ἐπεὶ γὰρ ἔγνω ἐν Καισαρείᾳ τῆς Φιλίππου (Φοίνισες δὲ αὕτη πόλις), ἣν Πανεάδα ὀνομάζουσιν, ἐπίσημον εἶναι Χριστοῦ ἀγαλμα, δ τοῦ πάθους ἀπαλλαγεῖτα ἀνέθηκεν ἡ αἱμοῤῥοοῦσα, καθελὼν τοῦτο, ἴδιον ἀν- έστησε (32). Βίαιον δὲ πῦρ ἐξ οὐρανοῦ πεσόν, τὰ περὶ τὸ στῆθος τοῦ ἀνδριάντος διέτεμε, καὶ τὴν κε- φαλὴν σὺν τῷ αὐχένι κατέβαλε, καὶ ἐπὶ πρόσωπον ἐνέπηξεν ᾖ τὸ διεῤῥωγός του στέρνου ἐστί· καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου εἰσέτι νῦν τοιοῦτος ἕστηκε, τῆς κεραυνίας αιθάλης πλήρης. Τὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ ἀνδριάντα, τότε μὲν οἱ Ἑλληνισταὶ σύροντες κατέαξαν· μετὰ δὲ ταῦτα οἱ Χριστιανοὶ συλλέξαντες, ἐν τῇ Ἐκκλησία ἀπέθεντο, ἔνθα καὶ νῦν φυλάττεται. Ἀπὸ δὲ τῆς βάσεως ἐφ' ᾗ ἵστατο ὁ ἀνδριὰς οὗτος, ὡς ἱστορεί Εὐσέβιος, παντοίων παθῶν καὶ νοσημάτων ἀλεξιφάρ μακον βοτάνη τις ἔφυεν, ἧς τὸ εἶδος οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἰατρῶν ἢ ἐμπείρων. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ μηδὲν εἶναι θαῦμα, τοῦ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἐπιδη μήσαντος, καὶ τὰς εὐεργεσίας συμβῆναι ξένας. Ἐπεὶ καὶ ἄλλα πλεῖστα παράδοξα κατὰ πόλεις και κώμας, ὡς εἰκὸς, μόνοις ηκρίβωται τοῖς ἐπιχωρίοις, ἐκ τῆς ἀρχῆθεν παραδόσεως εγνωσμένα· καὶ ὡς ἀληθὲς τοῦτο, αὐτίκα ἐπιδείξω ἐντεῦθεν. Πόλις ἐστὶν ἐν Πα- λαιστίνῃ ἡ νῦν καλουμένη Νικόπολις. Ταύτην δὲ ἔτι κώμην οὖσαν οἶδεν ἡ θεία τῶν Εὐαγγελίων βίβλος, καὶ Ἐμμαούς προσαγορεύει. Ρωμαῖοι δὲ μετὰ τὴν ἅλωσιν Ἱεροσολύμων (35), καὶ τὴν κατὰ τῶν Ἰουδαίων νίκην, ὃς δεσμώτης, ἀνέστησε, SOZOMENI Christianis patratum esse asseverabant. Quæ cum invaluisset suspicio, sacerdos Apollinis in judicium adducitur, tanquam indicaturus, quisnam auctor fuisset incendii. Qui licet conjectus in vincula, multisque verberibus ac tormentis affectus, nemi- nem tamen indicavit. Quo maxime argumento Christiani affirmabant, ignem hunc non ex homi- num insidiis, sed ultione divina in templum cœlitus injectum fuisse. Atque hæc quidem ita gesta sunt. Porro ob ea, ut opinor, quæ Daphnæ acciderant propter reliquias Babyle martyris, imperator cum accepisset ecclesias quasdam in honorem martyrum exstructas esse juxta templum Apollinis Didymæi, quod ad urbem Miletum situm est, scri- psit ad præsidem Cariæ ut ecclesiæ illæ, si quidem tectum et sacram mensam haberent, incen- derentur; si vero opera adhuc imperfecta essent, funditus destruerentur. CAP. De statua Christi in urbe Paneade; qua eversa et confracta, Julianus imaginem suam erexit, quæ mox fulmine icta ac dissipata est. Et de fonte Emmauntis in quo Christus pedes lavit: deque Persea arbore, quæ Christum in Ægypto adoravit, et de miraculis per eam editis. B C Ex iis porro quæ regnante Juliano acciderunt, istud minime praetereundum est : quod et potentiae Christi, et divinæ adversus imperatorem iræ argu- mentum est maximum. Nam cum imperator didi- cisset, Cæsareæ Philippi (urbs est Phoenices, quam Paneadem nominant) insignem esse statuam Chri- sti, quam mulier sanguinis profluvio, quo jam- dudum laborabat, liberala, ibi dedicavit: ea sub- versa imaginem suam ejus loco posuit . Statim vero ignis summa vi e cœlo delapsus, pectus sta- tuæ et vicinas pectori partes discidit, caputque una cum collo dejecit et pronum humi infixit, quatenus pectoris pars dirupta erat. Atque ex eo tempore statua ad hunc usque diem ejusmodi specie perseverat, fuligine fulminis obsita. Christi vero statuam tunc quidem pagani trahentes per urbem confregerunt. Postea vero Christiani col. lectam in ecclesia reposuerunt, ubi etiamnum servatur. Cæterum ex basi cui imposita erat hæc slatua, planta quædam ad omnes languores ac morbos curandos potentissima, ut refert Eusebius, nascebatur: cujus speciem nullus ex medicis aut empiricis noverat. Neque vero mirum mibi vide- D tur, quod nova quædam et inusitata beneficia ho- minibus contigerint, postquam Deus in terras ad- venit. Nam et alia plurima miracula per civitates et vicos edita, a solis, ut verisimile est, indigenis celebrantur, qui earum rerum notitiam a majoribus suis traditam acceperun* · idque verum esse illico ostendam. Urbs est in Palæstina, Nicopolis hodic * Euseb., Hist., l. vu, c. 18. VALESII ANNOTATIONES. culus praepositivus hoc modo etc. atque ita fere Nicephorus. plum inveni quod magis probo. Eusebius in Chronico, qui Nicopolim urbem_in Palæstina conditam esse scribit, anno quarto im- perii Heliogabali. Ad quem locum vide quæ nota- (31) Δεσμώτης γενόμενος. Deest hoc loco arti- (32) Ιδιον ἀνέστησε. In codice Fukeliano scri- (33) Μετὰ τὴν ἅλωσιν Ἱεροσολύμων. Dissentit

πῶς τε αἰκισθεὶς, οὐδένα κατεμήνυσεν· ᾧ δὴ μάλιστα Ισχυρίζοντο οἱ Χριστιανοί, μὴ κατ' ἐπιβουλὴν ἀν θρωπείαν, ἀλλὰ κατὰ θείαν μῆνιν ἐνσκῆψαι τῷ νεῷ οὐράνιον πῦρ. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχεν· ὡς οἶμαι δὲ, ἐκ τῶν συμβάντων ἐν τῇ Δάφνῃ διὰ τὸν μάρτυρα Βαβύλαν πυθόμενος ὁ βασιλεὺς, ἐπὶ τιμῇ μαρτύρων εὐκτηρίους οίκους εἶναι πλησίον τοῦ ναοῦ Διδυμαίου Απόλλωνος, ὃς πρὸ τῆς Μιλήτου ἐστὶν, ἔγραψε τῷ ἡγεμόνι Καρίας, εἰ μὲν δροφόν τε καὶ τράπεζαν ἱερὰν ἔχουσι, πυρὶ καταφλέξαι· εἰ δὲ ἡμίεργα ἐστε τὰ οἰκοδομήματα, ἐκ βάθρων ανασκάψαι. - Α γενόμενος (31), καὶ πολλὰς ὑπομείνας πληγάς, χαλε ΧΧΙ. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τοῦ ἀγάλματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦ ἐν Πα- νεάδι, δ καταβαλὼν Ἰουλιανὸς καὶ ἀχρειώσας. τὸ ἑαυτοῦ ἄγαλμα ἔστησε· καὶ ὡς ἐφθάρη τοῦτο, βληθὲν κεραυνῷ· καὶ περὶ τῆς εἰς Ἐμ- μαους πηγῆς, ἔνθα ὁ Χριστὸς τοὺς πόδας ἔνιψε· καὶ περὶ τῆς Περσίδος τοῦ δένδρου, δ ἐν Αἰγύπτῳ Χριστὸν προσεκύνησε, καὶ τῶν δι' αὐτὸ τελουμένων θαυμάτων. Ἐμοὶ δὲ τῶν ἐπὶ Ἰουλιανοῦ συμβάντων, κἀκεῖνο ῥητέον σημεῖον μὲν τῆς τοῦ Χριστοῦ δυνάμεως, τεκμήριον δὲ τῆς εἰς τὸν κρατοῦντα θεομηνίας. Ἐπεὶ γὰρ ἔγνω ἐν Καισαρείᾳ τῆς Φιλίππου (Φοίνισες δὲ αὕτη πόλις), ἣν Πανεάδα ὀνομάζουσιν, ἐπίσημον εἶναι Χριστοῦ ἀγαλμα, δ τοῦ πάθους ἀπαλλαγεῖτα ἀνέθηκεν ἡ αἱμοῤῥοοῦσα, καθελὼν τοῦτο, ἴδιον ἀν- έστησε (32). Βίαιον δὲ πῦρ ἐξ οὐρανοῦ πεσόν, τὰ περὶ τὸ στῆθος τοῦ ἀνδριάντος διέτεμε, καὶ τὴν κε- φαλὴν σὺν τῷ αὐχένι κατέβαλε, καὶ ἐπὶ πρόσωπον ἐνέπηξεν ᾖ τὸ διεῤῥωγός του στέρνου ἐστί· καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου εἰσέτι νῦν τοιοῦτος ἕστηκε, τῆς κεραυνίας αιθάλης πλήρης. Τὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ ἀνδριάντα, τότε μὲν οἱ Ἑλληνισταὶ σύροντες κατέαξαν· μετὰ δὲ ταῦτα οἱ Χριστιανοὶ συλλέξαντες, ἐν τῇ Ἐκκλησία ἀπέθεντο, ἔνθα καὶ νῦν φυλάττεται. Ἀπὸ δὲ τῆς βάσεως ἐφ' ᾗ ἵστατο ὁ ἀνδριὰς οὗτος, ὡς ἱστορεί Εὐσέβιος, παντοίων παθῶν καὶ νοσημάτων ἀλεξιφάρ μακον βοτάνη τις ἔφυεν, ἧς τὸ εἶδος οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἰατρῶν ἢ ἐμπείρων. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ μηδὲν εἶναι θαῦμα, τοῦ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἐπιδη μήσαντος, καὶ τὰς εὐεργεσίας συμβῆναι ξένας. Ἐπεὶ καὶ ἄλλα πλεῖστα παράδοξα κατὰ πόλεις και κώμας, ὡς εἰκὸς, μόνοις ηκρίβωται τοῖς ἐπιχωρίοις, ἐκ τῆς ἀρχῆθεν παραδόσεως εγνωσμένα· καὶ ὡς ἀληθὲς τοῦτο, αὐτίκα ἐπιδείξω ἐντεῦθεν. Πόλις ἐστὶν ἐν Πα- λαιστίνῃ ἡ νῦν καλουμένη Νικόπολις. Ταύτην δὲ ἔτι κώμην οὖσαν οἶδεν ἡ θεία τῶν Εὐαγγελίων βίβλος, καὶ Ἐμμαούς προσαγορεύει. Ρωμαῖοι δὲ μετὰ τὴν ἅλωσιν Ἱεροσολύμων (35), καὶ τὴν κατὰ τῶν Ἰουδαίων νίκην, ὃς δεσμώτης, ἀνέστησε, SOZOMENI Christianis patratum esse asseverabant. Quæ cum invaluisset suspicio, sacerdos Apollinis in judicium adducitur, tanquam indicaturus, quisnam auctor fuisset incendii. Qui licet conjectus in vincula, multisque verberibus ac tormentis affectus, nemi- nem tamen indicavit. Quo maxime argumento Christiani affirmabant, ignem hunc non ex homi- num insidiis, sed ultione divina in templum cœlitus injectum fuisse. Atque hæc quidem ita gesta sunt. Porro ob ea, ut opinor, quæ Daphnæ acciderant propter reliquias Babyle martyris, imperator cum accepisset ecclesias quasdam in honorem martyrum exstructas esse juxta templum Apollinis Didymæi, quod ad urbem Miletum situm est, scri- psit ad præsidem Cariæ ut ecclesiæ illæ, si quidem tectum et sacram mensam haberent, incen- derentur; si vero opera adhuc imperfecta essent, funditus destruerentur. CAP. De statua Christi in urbe Paneade; qua eversa et confracta, Julianus imaginem suam erexit, quæ mox fulmine icta ac dissipata est. Et de fonte Emmauntis in quo Christus pedes lavit: deque Persea arbore, quæ Christum in Ægypto adoravit, et de miraculis per eam editis. B C Ex iis porro quæ regnante Juliano acciderunt, istud minime praetereundum est : quod et potentiae Christi, et divinæ adversus imperatorem iræ argu- mentum est maximum. Nam cum imperator didi- cisset, Cæsareæ Philippi (urbs est Phoenices, quam Paneadem nominant) insignem esse statuam Chri- sti, quam mulier sanguinis profluvio, quo jam- dudum laborabat, liberala, ibi dedicavit: ea sub- versa imaginem suam ejus loco posuit . Statim vero ignis summa vi e cœlo delapsus, pectus sta- tuæ et vicinas pectori partes discidit, caputque una cum collo dejecit et pronum humi infixit, quatenus pectoris pars dirupta erat. Atque ex eo tempore statua ad hunc usque diem ejusmodi specie perseverat, fuligine fulminis obsita. Christi vero statuam tunc quidem pagani trahentes per urbem confregerunt. Postea vero Christiani col. lectam in ecclesia reposuerunt, ubi etiamnum servatur. Cæterum ex basi cui imposita erat hæc slatua, planta quædam ad omnes languores ac morbos curandos potentissima, ut refert Eusebius, nascebatur: cujus speciem nullus ex medicis aut empiricis noverat. Neque vero mirum mibi vide- D tur, quod nova quædam et inusitata beneficia ho- minibus contigerint, postquam Deus in terras ad- venit. Nam et alia plurima miracula per civitates et vicos edita, a solis, ut verisimile est, indigenis celebrantur, qui earum rerum notitiam a majoribus suis traditam acceperun* · idque verum esse illico ostendam. Urbs est in Palæstina, Nicopolis hodic * Euseb., Hist., l. vu, c. 18. VALESII ANNOTATIONES. culus praepositivus hoc modo etc. atque ita fere Nicephorus. plum inveni quod magis probo. Eusebius in Chronico, qui Nicopolim urbem_in Palæstina conditam esse scribit, anno quarto im- perii Heliogabali. Ad quem locum vide quæ nota- (31) Δεσμώτης γενόμενος. Deest hoc loco arti- (32) Ιδιον ἀνέστησε. In codice Fukeliano scri- (33) Μετὰ τὴν ἅλωσιν Ἱεροσολύμων. Dissentit

Νικόπολιν ἀνηγόρευσαν· ἐκ δὲ τοῦ συμβάντος οὕτως ὠνόμασαν. Πρὸ ταύτης τῆς πόλεως, παρὰ τὴν τρι οδίαν, ἔνθα συμβαδίζων ὁ Χριστὸς τοῖς περὶ Κλεόπαν μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν, συνετάττετο ὡς ἐπὶ ἑτέραν κώμην σπεύδων, πηγή τίς ἐστι σωτήριος, ἐν ᾖ τὰ πάθη ἀπολούονται ἄνθρωποί τε καὶ τὰ ἄλλα ζῶα διαφόροις νόσοις κάμνοντα. Λέγεται γὰρ ἐξ ὁδοιπορίας ποθὲν ἐπὶ τὴν πηγὴν ἐλθόντα τὸν Χριστὸν ἅμα τοῖς μαθηταῖς, ἐνθάδε τοὺς πόδας ἀπονίψασθαι, καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου ἀλεξίκακον παθημάτων γενέσθαι τὸ ὕδωρ. Καὶ δένδρου δὲ τῆς καλουμένης Περσίδος ἐν Ερμουπόλει τῆς Θηβαΐδος φασὶ πολλῶν ἀπελάσαι τὰς νόσους, κάρφος ἢ φύλλον, ἢ τοῦ φλοιοῦ μικρόν τι τοῖς κάμνουσι προσαπτόμενον. Λέγεται γὰρ παρ' Αἰγυπτίοις, ἡνίκα διὰ τὸν Ἡρώδην ἔφυγεν ὁ Ἰωσήφ, παραλαβὼν τὸν Χριστὸν καὶ Μαρίαν τὴν ἁγίαν Θεο- Β τόχον, ἐλθεῖν εἰς τὴν Ερμούπολιν (34). Αμα δὲ εἰσιόντι παρὰ τὴν πύλην, μὴ ἐνεγκὸν τοῦτο τὸ δέν δρον μέγιστον ὂν τοῦ Χριστοῦ τὴν ἐπιδημίαν, ἐπὶ τὸ ἔδαφος κλῖναι καὶ προσκυνῆσαι. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτου τοῦ φυτοῦ παρὰ πολλῶν ἀκούτας, εἶπον. Ἡγοῦμαι δὲ ἢ σημεῖον τοῦτο γενέσθαι τῆς ἐν τῇ πόλει τοῦ Θεοῦ παρουσίας· *, ὡς εἰκὸς, Ἑλληνικῷ νόμῳ διὰ μέγεθος καὶ κάλλος θρησκευόμενον τὸ δένδρον παρὰ τῶν ἐνοικούντων, ἐσείσθη, τοῦ θεραπευομένου δι' αὐτοῦ δαίμονος φρίξαντος τὸν τῶν τοιούτων καθ αιρέτην επιφανέντα· αὐτομάτως σεισθῆναι καὶ πάντα τὰ ξόανα τῶν Αἰγυπτίων (35) ἐπιδημήσαντος τότε αὐτοῖς τοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὴν Ἡσαΐου προφητείαν. Απελαθέντος δὲ τοῦ δαίμονος, εἰς μαρτυρίαν τοῦ συμβεβηκότος ἔμεινε τὸ φυτόν, τοὺς πίστει χρωμέ- νους ιώμενον. Καὶ τούτων μὲν Αἰγύπτιοι καὶ Πα- λαιστινοί, τοῦ παρ' αὐτοῖς ὄντος ἕκαστοι μάρ τυρες. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. "Οτι κατὰ Χριστιανῶν πνέων, καὶ Ἰουδαίοις ἀνῆκε τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼν ἀνιστῶν· ὧν σπουδῇ πάσῃ ἐπιβαλλομένων χεῖρα, πῦρ ἀνα- θοροῦν πολλοὺς παραπώλεσε. Καὶ περὶ τῶν τότε φανέντων σταυρικών σημείων ἐν τοῖς ἱματίοις τῶν περὶ τὸ ἔργον διαπονουμένων. Ὁ δὲ βασιλεὺς, εἰ καὶ Χριστιανοὺς ἐμίσει καὶ χαλε- πῶς πρὸς αὐτοὺς εἶχεν, ἀλλ᾽ οὖν Ιουδαίοις εὔνους ἦν * ππιν, 13. Λαβὼν τὴν παροικίαν, ἣν ἀπὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας εἶχεν ή Διοσκόρου πόλις. • HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. V. - liorum liber commemorat, et Emmauntem ap- pellat '. Post excidium autem Hierosolymorum, et post victoriam de Judæis relatam, Romani eam Nicopolim nominarunt, ex eventu belli nomen loco imponentes. Ante hanc urbem prope trivium, ubi Christus post resurrectionem iter faciens cum Cleopa et sociis vale dixit, tanquam in aliuis vicum pergens, fons quidam salutaris est, in quo et homines et animalia variis morbis affecta lavando curantur. Aiunt enim Christum una cum discipulis alicunde venientem, ad hunc fontem divertisse, ac pedes in eo abluisse, atque ex eo tempore aquam hanc ad morbos sanandos efica - cissimum fuisse remedium. Sed et arborem quan- dam, Perseam nomine, apud Hermopolim Thebai- dis fuisse ferunt, cujus surculus aut folium, aut corticis exigua portio ægris admeta, morbos ab eis depulerit. Aiunt enim Ægyptii, Josephum cum præ metu Herodis fugeret, assumpto secum Christo et sancta Maria Deipara, Hermopolim venisse; cum- que jam ingressurus esset, ad ipsam civitatis por- tain arborem illam admodum proceram, adventum Christi ferre non valentem, ad solum usque in- Alexisse se et Christum adorasse. Et hæc quidem de ista arbore, sicut a multis accepi, hoc loco commemoravi. Cæterum existimo, aut hoc signum fuisse divinæ præsentiæ, aut arborem quæ ob proceritatem et pulchritudinem gentilium more a civibus colebatur, uti par erat, concussam esse sua sponte, cum dæmon qui in ipsa adorabatur, adveniente bujusmodi superstitionum eversore, contremuisset, cunctaque Ægyptiorum simulacra adventu Christi commota esse, juxta vaticinium A dicta : hanc, cum adhuc vicus esset, sacer evange- Isaiæ³. Fugato autem dæmone, ad perpetuam rei gestæ memoriam permansit arbor, morbis eorum qui crederent, medelam afferens. Et horum quidem testes sunt Ægyptii ac Palæstini, singuli ea quæ apud ipsos gesta sunt confirmantes. Luc., Isa. XIX, 1. C CAP. XXII. Qualiter infensus Christianis, Judaos templum Jerosolymis instaurare permisit: qui cum ingenti studio manum operi admovissent, ignis erumpens multos consumpsit. Et de signis crucis quæ tunc in vestibus operantium apparuerunt. Imperator vero, etsi Christianos oderat et in- fenso erga illos animo erat, Judæos tamen non VALESII ANNOTATIONES. vit Josephus Scaliger, cujus sententiæ libenter ac- D cedo. Qui Sozomenum cum Eusebio ita conciliat, ut Nicopolim primo quidem a Romanis conditani esse dicat post excidium Hierosolymæ, et post de- victos Judæos. Quod principatu Adriani factum esse existimo, tunc cum Ælia condita est. Postea vero instauratam eam esse censet regnante Heliogabalo aut Alexandro. Ad hanc certe sententiam ipse Eusebius nos manu ducit. Ait enim conditam esse Nicopolim cum Julius Africanus legationem pro jus urbis civibus suscepisset. Jam tum ergo sta- bat Nicopolis, cum Africanus legationem suscepit. Neque enim pro vico legationem obiisset Africanus: nec incolæ unius vici in Palæstina decernere un- quam ausi essent, ut legati ad imperatorem mit- Lerentur, qui jus civitatis impetrarent. dus est Palladius in Vita Chrysostomi, ubi dicit ller- mopolim habuisse Ecclesiam jam tuin ab adventu Christi. Quasi Hermopolis prima in Ægypti urbibus fidem Christi susceperit, tunc cum Christus in Ægyptum abductus est a Josepho. Verba Palladii sunt hac de Theophilo : Dioscori urbem vocat Hermopolim, eo quod Dioscorus ejus loci esset episcopus. rabile est quod legitur in Itinerario Hierosolymitano (34) Ελθεῖν εἰς τὴν Ερμούπολιν. Iline explican- (35) Καὶ πάντα τὰ ξόανα τῶν Αἰγυπτίων. Memo-

Α καὶ πρᾶος· καὶ πατριάρχαις καὶ ἀρχηγοῖς αὐτῶν καὶ Β αὐτῷ δὲ τῷ πλήθει ἔγραψεν (36), εὔχεσθαι ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας. Εποίει δὲ τοῦτο οὐ τὴν θρησκείαν, ὡς εἰκάζω, ἐπαινῶν (ᾔδει γὰρ μητέρα ταύτην, ὡς εἰπεῖν, τοῦ Χριστιανῶν δόγματος, καὶ προφήταις καὶ πατριάρχαις αὐτοῖς χρωμένην), ἀλλ᾽ ὅτι μίσους ἀσπόνδως πρὸς αὐτοὺς εἶχον οἱ Ἰουδαῖοι - καὶ τῇ πρὸς τούτους θεραπεία λυπεῖν ἐσπούδαζεν οἷς ἀπηχθάνετο. Ἴσως δὲ καὶ πρὸς Ἑλληνισμὸν καὶ θυσίας ετοιμοτέρως αὐτοὺς ἐπάγεσθαι ᾤετο, προς ῥητὸν μόνον ἐκδεχομένους τὰς ἱερὰς Βίβλους, οὐ πρὸς θεωρίαν, ὡς οἱ Χριστιανοὶ, καὶ αὐτῶν Εβραίων οἱ σοφώτεροι. Έδειξε δὲ ταύτην ἔχων τὴν γνώμην, οἷς ἐπεχείρησεν. Μετακαλεσάμενος γὰρ τοὺς ἐξάρχους τοῦ ἔθνους, προύτρέψατο ἀκούειν Μωσέως νόμων, καὶ πατρίων ἐθῶν ὑπομιμνήσκων. Τῶν δὲ φησάντων, κατά εῤῥιμ[μ]ένου τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις ναοῦ, μὴ θεμιτόν ', μηδὲ πάτριον εἶναι ἐκπεπτωκόσι τῆς μητροπόλεως, ἑτέρωθι τοῦτο ποιεῖν, χρήματα δοὺς κοινὰ, ἐκέλευσεν ἀνεγεῖραι τὸν ναὸν, καὶ τοῖς προγόνοις ἐπίσης θρη σκεύειν, τὸν παλαιὸν τρόπον θύοντας. Οἱ μὲν οὖν μὴ λαβόντες εἰς νοῦν, ὡς οὐκ ἐνεχώρει κατὰ τὰς ἱερὰς προφητείας τοῦτο γενέσθαι, σπουδῇ τοῦ ἔργου είχοντο. Καὶ τοὺς ἐπιστήμονας τῶν τεκτόνων ἀγείραντες, τὰς όλας παρεσκευάζοντο, καὶ τὸν χῶρον ἐκάθαιρον. Σύν τοσαύτῃ τε προθυμίᾳ περὶ ταῦτα ἐπόνουν, ὡς καὶ τὰς αὐτῶν γυναῖκας τὸν χοῦν τοῖς κόλποις ἐκφέρειν, δέραιά τε καὶ πάντα τὸν ἄλλον γυναικεῖον κόσμον συνεισφέρειν ἑτοίμως τῇ δαπάνῃ τοῦ ἔργου. Πάντα δὲ τὰ ἄλλα δεύτερα ἦν τοῦ πονουμένου, βασιλεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις Ἕλλησι, καὶ πᾶσιν Ιουδαίοις· οἱ μὲν γὰρ οὔτε Ἰουδαίοις εὐνοοῦντες, ἐκοινώνουν αὐτοῖς τῆς σπουδῆς, ὑπολαβόντες δύνασθαι κατορθοῦν τὸ ἐγχει ρημα, καὶ ψευδεῖς ἀπελέγξαι τοῦ Χριστοῦ τὰς προβο ῥήσεις· οἱ δὲ ἅμα τοῦτο διενοοῦντο, καὶ καιρὸν ἔχειν ᾤοντο ἀναστῆσαι τὸ ἱερόν. Ἐπεὶ δὲ τῆς προτέρας οἰκοδομίας τὰ λείψανα καθεῖλον, ἀνέσκαψαν (37), καὶ τὸ ἔδαφος ἐξεκάθηραν,λέγεται τῆς ἐπιούσης, καθ' ήν πρῶτον θεμέλιον ἤμελλον ὑποτίθεσθαι, σεισμὸν γενέ- σθαι μέγαν· ὑπὸ δὲ κλόνου τῆς γῆς ἐκ βάθρων ανα γνήσιος. γραφαῖς ἀκηρύκτοις. Κατερριμένου τοῦ ἐν ῾Ιεροσολύμοις ναοῦ, μὴ θεμιτόν. Η τῶν δύο τράγων, τῶν νηστείᾳ κελευσθέντων προσφέρεσθαι, προσφορὰ οὐδαμοῦ ὁμοίως συγκεχώρηται γίνεσθαι, εἰ μὴ ἐν Ἱεροσολύμοις. Γνωρί ζομεν γὰρ ἔτι, ὡς ἔφης, οὔτε πρόβατον τοῦ Πάσχα όλο λαχόσε θύειν δυνατόν, οὔτε τοὺς τῇ νηστεία κελευσθέν τας προσφέρεσθαι χιμάρους, οὔτε τὰς ἄλλας ἁπλῶς ἀπάτας προσφοράς. Γ. οι 205. SOZOMENI mediocri benevolentia et humanitate prosequebatur. Quinetiam patriarchis ac principibus eorum, ipsi- que adeo plebi scripsit ut pro se suoque imperio vota facerent. ld autem agebat, quantum equidem conjicio, non quod illorum probaret re- ligionem. Eam enim matrem quodammodo Chri- stianæ religionis esse norat, quippe quæ iisdem prophetis ac patriarchis utatur, sed propterea quod Judæi inexpiabili odio Christianos prose- querentur. Studebat præterea, ut, Judzos fovendo, Christianis quibus erat infensus, dolorem afferret. Ac fortasse eos ad gentilium superstitionem et ad sacrificia promptius allicere sperabat, quippe qui sacros libros litterali duntaxat sensu, non juxta arcanam speculationem, ut Christiani, et ex ipsis Hebrais sapientissimi quique intelligerent. Atque hoc ejus fuisse consilium, conatus ipse patefecit. Nam cum principes gentis illius ad se evocasset, hortatus est eos, ut Mosis leges auscultarent, et patrios ritus ipsis in memoriam revocavit. Cumque illi respondissent, everso Jerosolymorum templo, nec fas sibi nec morem majorum esse ut, metro- poli sua ejecti, alibi sacra facerent ; imperator, data illis publica pecunia, jussit ut templum in- staurarent el, majorum religionem observantes, justa priscam consuetudinem sacrilicarent. Igitur illi, haudquaquam animo reputantes istud omnino fieri non posse, sicuti sacris oraculis prædictum fuerat, sedulo opus aggressi sunt, collectisque peritissimis fabris, materias parare et locum pur- gare cœperunt. Tanta porro animorum alacritate operi instabant, ut uxores quoque eorum rudera gremiis exportarent, et monilia ac reliquum om- nem muliebrem ornatum ad sumptus operis ultro conferrent. Sed et imperator ipse et reliqui gen- tiles, omnesque adeo Judæi, cætera omnia buic operi postponebant. Nam gentiles quidem, quam- vis alioqui Judæis parum faverent, non minore tamen alacritate operi incubuerunt: quippe qui sperarent se posse perficere id quod conabantur, C VALESII ANNOTATIONES. Antonini martyris, pag. 32, ubi de campo Taucos loquitur: Immensum fuit ibi templum; quod modo est ecclesia : cujus una porta se clausit ante Domi- num Jesum, quando beata Maria cum ipso fugit in Egyptum, et adhuc non potest aperiri. Ibi vidi- mus pallium lineum, in quo dicunt illum tempore illo tersisse, etc. epistola Juliani imperatoris ad populum Judæorum, inter ejus epistolas numero 25, cum hac nota, ɛl Quæ verba significant dubium esse, utrun epistola germana sit, an spuria ac supposititia. Ego tamen eam epistolam ab ipso Juliano scriptam esse existimo, licet asperior videatur stylus. Verum, ut D obiter moneam, ejus initium nequaquam intellectum est ab interprete. Ait enim Julianus, quovis onere ac servitutis jugo graviores fuisse Judæis descri- ptiones improvisas et auri pensiones, quæ ipsis indicebantur: Sic enim interpretor verba illa dɩa- flua videtur. Certe Nicephorus in libro x, cap. 22, hunc Sozomeni locum describens, posteriorem duntaxat vocem retinuit. Porro hujus miraculi testis idoneus est Ammianus Marcellinus in lib. 23, initio. Id autem contigit Juliano Augusto 4, et Salustio coss., ut ibidem testatur Marcellinus, quí fuit anrus Christi 363. VARIORUM. • lia Justinus M. ad Tryphonen : Cui respondet Trypho : (36) Καὶ αὐτῷ δὲ τῷ πλήθει ἔγραψεν. Exstal (37) Καθεῖλον, ἀνέσκαψαν. Alterutra vox super-

δοθῆναι τοὺς λίθους· Ἰουδαίων δ' ἀπολέσθαι οἳ τὸ Α ἔργον ἐπετρόπευον, καὶ ἐπὶ θέᾳ τούτου παρεγένοντο. Δἵ τε γὰρ πλησίον τοῦ ἱεροῦ οἰκίαι τε καὶ δημόσιαι στοαὶ ἐν αἷς κατέλυον, ἀθρόον κατερρύησαν· καὶ οἱ πλείους ἐγκαταληφθέντες, οἱ μὲν αὐτίκα ἀπώλοντο οἱ δὲ, ἡμιθνήτες εὑρέθησαν, καὶ πεπηρωμένοι ἢ τὰς χεῖρας ἢ τὰ σκέλη· ἄλλοι δὲ, περὶ ἄλλα μέρη του σώματος ἐδυστύχησαν. ὡς δὲ σείων ἔληξεν ὁ Θεός, αὖθις ἐπειρῶντο τοῦ ἔργου οι περιλειφθέντες, οἷά γε ἀπαραιτήτου τυγχάνοντος διὰ τὸ τοῦ βασιλέως πρόσο ταγμα, καὶ αὐτοῖς κατὰ νοῦν ὄντος. Φιλεῖ γάρ πως ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, ἐν τοῖς καθ᾽ ἡδονὴν πρὸς τὸ ἀσύμφορον ρέπειν, καὶ τοῦτο μόνον συνοίσειν οἴεσθαι ὁ κατορθοῦν βούλεται· ἀτεχνῶς τε ὑπὸ τῆς ἐντεῦθεν ἀπάτης κεκρατημένη, οὔτε προμηθεία τινὶ τὸ συμ φέρον ἰδεῖν δύναται, οὔτε πείρα κινδύνων σωφρονιζο- μένη πρὸς τὸ δέον ανανήφει· ὁποῖον καὶ τοῖς Ιου- δαίοις τότε συμβεβηκέναι ἡγοῦμαι. Ικανοῦ γὰρ ὄντος τοῦ προτέρου κωλύματος, καὶ φανερῶς ἐπιδείξαντος ὡς χαλεπαίνει τὸ θεῖον ἐπὶ τῷ γινομένῳ, πάλιν ἀνήνυτα ἐσπούδαζον. Λόγος οὖν ἅμα τε τὸ δεύτερον ενεχείρουν τῷ ἔργῳ, καὶ πῦρ ἐξαίφνης ἐκ τῶν θεμε λίων τοῦ ἱεροῦ ἀνέθορε, καὶ πολλοὺς ἀνήλωσε· καὶ τοῦτο πρὸς πάντων ἀδεῶς λέγεταί τε καὶ πιστεύεται, καὶ παρ' οὐδενὸς ἀμφιβάλλεται· πλὴν ὅτι οἱ μέν φασιν, ὅτι βιαζομένους αὐτοὺς εἰς τὸ ἱερὸν προϊέναι, φλὸξ ἀπαντήσασα, τὸ εἰρημένον εἰργάσατο· οἱ δὲ, ἅμα ἤρξαντο τὸν χοῦν ἐκφορεῖν. Αλλ' εἴτε τοῦτό τις, εἶτε τὸ πρότερον δέξαιτο, ἑκάτερον εἰς θαῦμα παραπλή σιον. Ἐπὶ τούτῳ δὲ καὶ ἄλλο ξυνηνέχθη, τοῦ προτέρου σαφέστερόν τε καὶ παραδοξότερον. Αὐτομάτως γὰρ πάντων ἡ ἐσθῆς τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ κατεση μάνθη· καὶ τρόπον τινὰ ἄστρασι πεποικιλμένα τα ἐσθήματα εἶχον, ὡς ἀπὸ ἱστουργικής περινοίας κατο εστιγμένα. Ἐκ τούτου δὲ, τοῖς μὲν αὐτίκα ἐκρίθη Θεὸν εἶναι τὸν Χριστὸν, καὶ μὴ ἀρεσθῆναι τῇ ἀνα- νεώσει τοῦ ναοῦ. Οἱ δὲ, οὐκ εἰς μακρὰν προσέθεντο τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ ἐμυήθησαν, καὶ ὕμνοις καὶ ἱκε σίαις ὑπὲρ τῶν τετολμημένων αὐτοῖς, τὸν Χριστὸν ἱλάσκοντυ. Ταῦτα ὅτῳ πιστὰ οὐ καταφαίνεται, πιστού- σθωσαν οἱ παρὰ τῶν θεασαμένων ἀκηκοότες ἔτι τῷ βίῳ περιόντες. Πιστούσθωσαν δὲ καὶ Ἰουδαῖοι καὶ Ἕλληνες, ἡμιτελὲς τὸ ἔργον καταλιπόντες· μᾶλλον δὲ, οὐδὲ ἄρξασθαι τοῦ ἔργου δυνηθέντες. HISTORIA ECCLESIASTICA. • B - LIB. V. et Christi prædictiones falsi convincere. Juda vero et hoc ipsum cogitabant, et opportunum tempus instaurando templo nactos se esse arbitra- bantur. Cum vero prioris structuræ reliquias de- moliti essent, solumque effodissent ac repurgassent, postero die, quo primum fundamenta posituri erant, terrae motus ingens contigisse dicitur, eo- que motu lapides ex ſundamentis exsiliisse, ex Judæis autem periisse tum eos qui opus curabant, tum qui spectandi causa confuxerant. Nam et ædes templo proximæ et publicæ porticus in quibus di- versabantur, repente corruerunt. Et complures ibi deprehensi, partim illico interierunt: partim semivivi, manibus et cruribus mutilatis reperti sunt ant aliis corporis partibus debilitati. Post- quam terra movere desiit, ii qui incolumes supererant, opus denuo aggredi cœperunt, quippe cum et imperatoris præcepto ad id cogerentur, ita ut detrectare non possent, et ipsis id esset gratissimum. Homines enim in rebus quæ ipsis νoluptaii sunt, plerumque ad id quod noxium est vergunt, idque unum utile fore existimant quod perfcere cupiunt. Et hujusmodi errore preventi, nec quid utile sit prospicere possunt, nec experi- mentis malorum admoniti resipiscunt. Quod qui- dem Judæis quoque ea tempestate accidisse exi- stiuo. Nam cum prior repulsa satis perspicue ostendisset, Deum conatibus ipsorum infensum esse, rursus lamen idem frustra aggrediuntur. Si- mul autem ac denuo manum operi admovissent, C ignis subito ex fundamentis templi erumpens mul- tos consumpsisse dicitur. Atque id ab omnibus uno consensu et refertur et creditur, nec ab ullo in dubium revocatur, nisi quod alii quidem nar- rant, cum Judæi in templum violénter irrumpere vellent, flammam ipsis occurrentem id quod di- ximus præstitisse: alii vero, tunc cum humuni egerere atque exportare cœpissent. Post hæc vero aliud miraculum accidit, priore illo majus atque evidentius. Repente enim omnium vestes crucis signo insignitae sunt, et indumenta stellis quibus- dam distincta habere cœperunt, quasi textoris acu artificiose depicta. Ea re factum est, ut alii quidem D confestim judicarent Christum Deum esse, templi- que instaurationem ei displicere. Alii vero haud multo post Ecclesiæ sese adjunxerunt, et suscepto baptismo, hymnis ac supplicationibus pro iis quæ tentare præsumpserant, Christum placarunt. Quod si cuipiam hæc incredibilia videbuntur, fidem ei faciant ii qui ea auditione acceperuut ab homini- bus qui res ipsi viderant, et qui etiamnum superstites sunt. Sed et Judæi ipsi ac gentiles fidem faciant, qui opus imperfectum dimiserunt, aut, ut verius dicam, ne inchoare quidem potuerunt.

δοθῆναι τοὺς λίθους· Ἰουδαίων δ' ἀπολέσθαι οἳ τὸ Α ἔργον ἐπετρόπευον, καὶ ἐπὶ θέᾳ τούτου παρεγένοντο. Δἵ τε γὰρ πλησίον τοῦ ἱεροῦ οἰκίαι τε καὶ δημόσιαι στοαὶ ἐν αἷς κατέλυον, ἀθρόον κατερρύησαν· καὶ οἱ πλείους ἐγκαταληφθέντες, οἱ μὲν αὐτίκα ἀπώλοντο οἱ δὲ, ἡμιθνήτες εὑρέθησαν, καὶ πεπηρωμένοι ἢ τὰς χεῖρας ἢ τὰ σκέλη· ἄλλοι δὲ, περὶ ἄλλα μέρη του σώματος ἐδυστύχησαν. ὡς δὲ σείων ἔληξεν ὁ Θεός, αὖθις ἐπειρῶντο τοῦ ἔργου οι περιλειφθέντες, οἷά γε ἀπαραιτήτου τυγχάνοντος διὰ τὸ τοῦ βασιλέως πρόσο ταγμα, καὶ αὐτοῖς κατὰ νοῦν ὄντος. Φιλεῖ γάρ πως ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, ἐν τοῖς καθ᾽ ἡδονὴν πρὸς τὸ ἀσύμφορον ρέπειν, καὶ τοῦτο μόνον συνοίσειν οἴεσθαι ὁ κατορθοῦν βούλεται· ἀτεχνῶς τε ὑπὸ τῆς ἐντεῦθεν ἀπάτης κεκρατημένη, οὔτε προμηθεία τινὶ τὸ συμ φέρον ἰδεῖν δύναται, οὔτε πείρα κινδύνων σωφρονιζο- μένη πρὸς τὸ δέον ανανήφει· ὁποῖον καὶ τοῖς Ιου- δαίοις τότε συμβεβηκέναι ἡγοῦμαι. Ικανοῦ γὰρ ὄντος τοῦ προτέρου κωλύματος, καὶ φανερῶς ἐπιδείξαντος ὡς χαλεπαίνει τὸ θεῖον ἐπὶ τῷ γινομένῳ, πάλιν ἀνήνυτα ἐσπούδαζον. Λόγος οὖν ἅμα τε τὸ δεύτερον ενεχείρουν τῷ ἔργῳ, καὶ πῦρ ἐξαίφνης ἐκ τῶν θεμε λίων τοῦ ἱεροῦ ἀνέθορε, καὶ πολλοὺς ἀνήλωσε· καὶ τοῦτο πρὸς πάντων ἀδεῶς λέγεταί τε καὶ πιστεύεται, καὶ παρ' οὐδενὸς ἀμφιβάλλεται· πλὴν ὅτι οἱ μέν φασιν, ὅτι βιαζομένους αὐτοὺς εἰς τὸ ἱερὸν προϊέναι, φλὸξ ἀπαντήσασα, τὸ εἰρημένον εἰργάσατο· οἱ δὲ, ἅμα ἤρξαντο τὸν χοῦν ἐκφορεῖν. Αλλ' εἴτε τοῦτό τις, εἶτε τὸ πρότερον δέξαιτο, ἑκάτερον εἰς θαῦμα παραπλή σιον. Ἐπὶ τούτῳ δὲ καὶ ἄλλο ξυνηνέχθη, τοῦ προτέρου σαφέστερόν τε καὶ παραδοξότερον. Αὐτομάτως γὰρ πάντων ἡ ἐσθῆς τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ κατεση μάνθη· καὶ τρόπον τινὰ ἄστρασι πεποικιλμένα τα ἐσθήματα εἶχον, ὡς ἀπὸ ἱστουργικής περινοίας κατο εστιγμένα. Ἐκ τούτου δὲ, τοῖς μὲν αὐτίκα ἐκρίθη Θεὸν εἶναι τὸν Χριστὸν, καὶ μὴ ἀρεσθῆναι τῇ ἀνα- νεώσει τοῦ ναοῦ. Οἱ δὲ, οὐκ εἰς μακρὰν προσέθεντο τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ ἐμυήθησαν, καὶ ὕμνοις καὶ ἱκε σίαις ὑπὲρ τῶν τετολμημένων αὐτοῖς, τὸν Χριστὸν ἱλάσκοντυ. Ταῦτα ὅτῳ πιστὰ οὐ καταφαίνεται, πιστού- σθωσαν οἱ παρὰ τῶν θεασαμένων ἀκηκοότες ἔτι τῷ βίῳ περιόντες. Πιστούσθωσαν δὲ καὶ Ἰουδαῖοι καὶ Ἕλληνες, ἡμιτελὲς τὸ ἔργον καταλιπόντες· μᾶλλον δὲ, οὐδὲ ἄρξασθαι τοῦ ἔργου δυνηθέντες. HISTORIA ECCLESIASTICA. • B - LIB. V. et Christi prædictiones falsi convincere. Juda vero et hoc ipsum cogitabant, et opportunum tempus instaurando templo nactos se esse arbitra- bantur. Cum vero prioris structuræ reliquias de- moliti essent, solumque effodissent ac repurgassent, postero die, quo primum fundamenta posituri erant, terrae motus ingens contigisse dicitur, eo- que motu lapides ex ſundamentis exsiliisse, ex Judæis autem periisse tum eos qui opus curabant, tum qui spectandi causa confuxerant. Nam et ædes templo proximæ et publicæ porticus in quibus di- versabantur, repente corruerunt. Et complures ibi deprehensi, partim illico interierunt: partim semivivi, manibus et cruribus mutilatis reperti sunt ant aliis corporis partibus debilitati. Post- quam terra movere desiit, ii qui incolumes supererant, opus denuo aggredi cœperunt, quippe cum et imperatoris præcepto ad id cogerentur, ita ut detrectare non possent, et ipsis id esset gratissimum. Homines enim in rebus quæ ipsis νoluptaii sunt, plerumque ad id quod noxium est vergunt, idque unum utile fore existimant quod perfcere cupiunt. Et hujusmodi errore preventi, nec quid utile sit prospicere possunt, nec experi- mentis malorum admoniti resipiscunt. Quod qui- dem Judæis quoque ea tempestate accidisse exi- stiuo. Nam cum prior repulsa satis perspicue ostendisset, Deum conatibus ipsorum infensum esse, rursus lamen idem frustra aggrediuntur. Si- mul autem ac denuo manum operi admovissent, C ignis subito ex fundamentis templi erumpens mul- tos consumpsisse dicitur. Atque id ab omnibus uno consensu et refertur et creditur, nec ab ullo in dubium revocatur, nisi quod alii quidem nar- rant, cum Judæi in templum violénter irrumpere vellent, flammam ipsis occurrentem id quod di- ximus præstitisse: alii vero, tunc cum humuni egerere atque exportare cœpissent. Post hæc vero aliud miraculum accidit, priore illo majus atque evidentius. Repente enim omnium vestes crucis signo insignitae sunt, et indumenta stellis quibus- dam distincta habere cœperunt, quasi textoris acu artificiose depicta. Ea re factum est, ut alii quidem D confestim judicarent Christum Deum esse, templi- que instaurationem ei displicere. Alii vero haud multo post Ecclesiæ sese adjunxerunt, et suscepto baptismo, hymnis ac supplicationibus pro iis quæ tentare præsumpserant, Christum placarunt. Quod si cuipiam hæc incredibilia videbuntur, fidem ei faciant ii qui ea auditione acceperuut ab homini- bus qui res ipsi viderant, et qui etiamnum superstites sunt. Sed et Judæi ipsi ac gentiles fidem faciant, qui opus imperfectum dimiserunt, aut, ut verius dicam, ne inchoare quidem potuerunt.

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗS ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ ΕΚΤΟΣ. Β ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'. Περὶ τῆς εἰς Πέρσας εκστρατείας Ἰουλιανοῦ, καὶ ὡς ἡττήθη, καὶ κακῶς ἐξέῤῥηξε τὴν ψυχήν καὶ οἷα Λιβάνιος γράφει περὶ τοῦ ἀνελόντος αὐτόν. Οσα μὲν δὴ ἐν τῇ Ἰουλιανοῦ βασιλείᾳ συγκυρῆσαι ταῖς Ἐκκλησίαις ἔγνων, ἐν τοῖς πρόσθεν δεδήλωται. "Αμα δὲ ἦρι ἀρχομένῳ, δόξαν αὐτῷ ἐπιστρατεῦσαι Πέρσαις, ἐν τάχει διέβη τὸν Εὐφράτην ποταμόν· παραδραμών τε τὴν Ἔδεσαν, διὰ μῖσος ἴσως τῶν ἐνοικούντων, ἐπεὶ ἀρχῆθεν πανδημεί Χριστιανίζειν ἔλαχεν ήδε ἡ πόλις, ἧκεν εἰς Κάρρας· ἔνθα δὴ Διὸς ἱερὸν εὑρὼν, ἔθυσε καὶ ηύξατο. Τὸ δὲ ἀπὸ τούτου, ἐκ τῶν ἑπομένων στρατευμάτων ἀμφὶ δισμυρίους ὁπλίτας ἐπὶ Τίγρητα ποταμὸν ἔπεμψε, φυλακής ἕνεκα τῶν τόπων, καὶ εἰς καιρὸν αὐτῷ παρεσομένους, ηνίκα καλέσοι. Αρσακίῳ δὲ τῷ ᾿Αρμενίων ἡγουμένῳ συμμαχούντι 'Ρωμαίοις, ἔγραψε συμμίξαι περὶ τὴν πολεμίαν. Απαυθαδειασάμενός τε πέραν τοῦ μετ τρίου (38) ἐν τῇ ἐπιστολῇ, καὶ αὐτὸν μὲν ἐξάρας ὡς επιτήδειον πρὸς ἡγεμονίαν, καὶ φίλον οἷς ἐνόμιζε θεοῖς, Κωνσταντίῳ τε ὂν διεδέξατο, ὡς ἀνάνδρῳ καὶ ἀσεβεῖ λοιδορησάμενος, υβριστικῶς μάλα ἠπείλησεν αὐτῷ· καὶ ἐπεὶ Χριστιανὸν ὄντα ἐπυνθάνετο, ἐπι- τείνων τὴν ὕβριν, ἢ βλασφημεῖν ἃ μὴ θέμις σπουδά ζων εἰς τὸν Χριστὸν τοῦτο γὰρ εἰώθει παρ' ἕκαστα τολμᾷν), ἀπεκόμπασεν ὑποδηλῶν, ὡς οὐκ ἐπαμύνοι ἐν ἡγεῖται Θεὸν ὀλιγωροῦντι τῶν προστεταγμένων. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα καλῶς ἔχειν ἐνόμισε, παραλαβὼν τὴν Ρωμαίων στρατιάν, ἦγε διὰ τῆς Ἀσσυρίων. Καὶ πόλεις τινὰς καὶ φρούρια, τὰ μὲν προδοσίᾳ, τὰ δὲ μενός τε πέραν τοῦ μετρίου, SOZOMENI HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER SEXTUS. CAPUT I. De Juliani expeditione Persica, et quomodo supe- ralus, miserabili morte interiit. Et quænam Li- banius de ejus interfectore scripserit. Quæcunque igitur Juliano imperium regente Ecclesiis accidisse comperi, in superiore libro com- memorata sunt. Incunte autem vere, cum Persas bello aggredi decrevisset, Euphratem celeriter trajecit. Et prætergressus Edessam, propter odium forsitan incolarum, quippe ea civitas jam inde ab initio universa Christi fidemn susceperat, Carras venit. Ubi cum Jovis fanum reperisset, hostias immolavit, ac vota fecit. Exhinc viginti millia armatorum, ex copiis quæ ipsum sequebantur de- sumpta, misit ad fluvium Tigrim, eo consilio ut regionibus illis praesidio essent sibique præsto forent quotiescunque eos accerseret. Scripsit prae- terea Arsacio, Armeniorum regi et socio Roma- norum, ut juxta fines Persarum ipsi occurreret. Qua in epistola postquam ultra modum gloriatus esset, ac se quidem ipse extulisset, tanquam imperio idoneum et diis quos colebat acceptum: Constan - tium vero decessorem suum, ut ignavum et impium vituperasset, contumeliosis admodum verbis ei minatus est. Et quoniam cum Christianum esse acceperat, contumeliam exaggerans, aut in Chri- stum impia loqui gestiens: id enim subinde præ- sumère solebat, cum fastu et jactantia ei denun- tiavit, Deum illum quem colebat, nequaquam ipsi opem laturum esse, si imperata facere ' Socr. lib. 111, c. 21. A B VALESII ANNOTATIONES. quod magis probo. (38) 'Απαυθαδειασάμενός τε παρὰ τοῦ μετρίου. In codice Fuketiano scriptum inveni ἀπανθαδησά

ΕΡΜΕΙΟΥ ΣΩΖΟΜΕΝΟΥ ΣΑΛΑΜΙΝΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗS ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΜΟΣ ΕΚΤΟΣ. Β ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'. Περὶ τῆς εἰς Πέρσας εκστρατείας Ἰουλιανοῦ, καὶ ὡς ἡττήθη, καὶ κακῶς ἐξέῤῥηξε τὴν ψυχήν καὶ οἷα Λιβάνιος γράφει περὶ τοῦ ἀνελόντος αὐτόν. Οσα μὲν δὴ ἐν τῇ Ἰουλιανοῦ βασιλείᾳ συγκυρῆσαι ταῖς Ἐκκλησίαις ἔγνων, ἐν τοῖς πρόσθεν δεδήλωται. "Αμα δὲ ἦρι ἀρχομένῳ, δόξαν αὐτῷ ἐπιστρατεῦσαι Πέρσαις, ἐν τάχει διέβη τὸν Εὐφράτην ποταμόν· παραδραμών τε τὴν Ἔδεσαν, διὰ μῖσος ἴσως τῶν ἐνοικούντων, ἐπεὶ ἀρχῆθεν πανδημεί Χριστιανίζειν ἔλαχεν ήδε ἡ πόλις, ἧκεν εἰς Κάρρας· ἔνθα δὴ Διὸς ἱερὸν εὑρὼν, ἔθυσε καὶ ηύξατο. Τὸ δὲ ἀπὸ τούτου, ἐκ τῶν ἑπομένων στρατευμάτων ἀμφὶ δισμυρίους ὁπλίτας ἐπὶ Τίγρητα ποταμὸν ἔπεμψε, φυλακής ἕνεκα τῶν τόπων, καὶ εἰς καιρὸν αὐτῷ παρεσομένους, ηνίκα καλέσοι. Αρσακίῳ δὲ τῷ ᾿Αρμενίων ἡγουμένῳ συμμαχούντι 'Ρωμαίοις, ἔγραψε συμμίξαι περὶ τὴν πολεμίαν. Απαυθαδειασάμενός τε πέραν τοῦ μετ τρίου (38) ἐν τῇ ἐπιστολῇ, καὶ αὐτὸν μὲν ἐξάρας ὡς επιτήδειον πρὸς ἡγεμονίαν, καὶ φίλον οἷς ἐνόμιζε θεοῖς, Κωνσταντίῳ τε ὂν διεδέξατο, ὡς ἀνάνδρῳ καὶ ἀσεβεῖ λοιδορησάμενος, υβριστικῶς μάλα ἠπείλησεν αὐτῷ· καὶ ἐπεὶ Χριστιανὸν ὄντα ἐπυνθάνετο, ἐπι- τείνων τὴν ὕβριν, ἢ βλασφημεῖν ἃ μὴ θέμις σπουδά ζων εἰς τὸν Χριστὸν τοῦτο γὰρ εἰώθει παρ' ἕκαστα τολμᾷν), ἀπεκόμπασεν ὑποδηλῶν, ὡς οὐκ ἐπαμύνοι ἐν ἡγεῖται Θεὸν ὀλιγωροῦντι τῶν προστεταγμένων. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα καλῶς ἔχειν ἐνόμισε, παραλαβὼν τὴν Ρωμαίων στρατιάν, ἦγε διὰ τῆς Ἀσσυρίων. Καὶ πόλεις τινὰς καὶ φρούρια, τὰ μὲν προδοσίᾳ, τὰ δὲ μενός τε πέραν τοῦ μετρίου, SOZOMENI HERMIÆ SOZOMENI SALAMINII ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIBER SEXTUS. CAPUT I. De Juliani expeditione Persica, et quomodo supe- ralus, miserabili morte interiit. Et quænam Li- banius de ejus interfectore scripserit. Quæcunque igitur Juliano imperium regente Ecclesiis accidisse comperi, in superiore libro com- memorata sunt. Incunte autem vere, cum Persas bello aggredi decrevisset, Euphratem celeriter trajecit. Et prætergressus Edessam, propter odium forsitan incolarum, quippe ea civitas jam inde ab initio universa Christi fidemn susceperat, Carras venit. Ubi cum Jovis fanum reperisset, hostias immolavit, ac vota fecit. Exhinc viginti millia armatorum, ex copiis quæ ipsum sequebantur de- sumpta, misit ad fluvium Tigrim, eo consilio ut regionibus illis praesidio essent sibique præsto forent quotiescunque eos accerseret. Scripsit prae- terea Arsacio, Armeniorum regi et socio Roma- norum, ut juxta fines Persarum ipsi occurreret. Qua in epistola postquam ultra modum gloriatus esset, ac se quidem ipse extulisset, tanquam imperio idoneum et diis quos colebat acceptum: Constan - tium vero decessorem suum, ut ignavum et impium vituperasset, contumeliosis admodum verbis ei minatus est. Et quoniam cum Christianum esse acceperat, contumeliam exaggerans, aut in Chri- stum impia loqui gestiens: id enim subinde præ- sumère solebat, cum fastu et jactantia ei denun- tiavit, Deum illum quem colebat, nequaquam ipsi opem laturum esse, si imperata facere ' Socr. lib. 111, c. 21. A B VALESII ANNOTATIONES. quod magis probo. (38) 'Απαυθαδειασάμενός τε παρὰ τοῦ μετρίου. In codice Fuketiano scriptum inveni ἀπανθαδησά

πολέμῳ εἷλεν, ἀπερισκέπτως τε εἰς τὸ πρόσθεν (39) ᾔει, μηδὲν τῶν κατόπιν προνοῶν, καὶ ὅτι γε δεήσει τὴν αὐτὴν πάλιν ἐπανελθεῖν. Αλλ' ὅπερ ήρει, δεινῶς ἐπόρθει· ταμεῖά τε καὶ τ᾿ ἄλλα, τὰ μὲν κατέσκαπτε, τὰ δ' ἐπίμπρα. Πορευόμενος δὲ παρὰ τὸν Εὐφράτην, οὐ πόῤῥωθεν ἀφίκετο Κτησιφῶντος. Πόλις δὲ αὕτη μεγάλη, καὶ τὰ Περσῶν βασίλεια νῦν ἀντὶ Βαβυλῶνος ἔχουσα· ῥεῖ δὲ αὐτῆς οὐκ ἀπὸ πολλοῦ ὁ Τίγρης. Ως δὲ ταῖς ναυσὶν οὐκ ἐχώρει διὰ τὴν μέσην γῆν τῷ Κτησιφώντι προσελθεῖν, ἀλλ᾽ ἐπ' ἀνάγκης ἐφαίνετο, ἢ τὴν πόλιν παριέναι, ἢ τῶν πλοίων καταφρονεῖν, ἀνακρίνας τινὰς τῶν αἰχμαλώτων, εὗρε διώρυγα ναυσίπορον ἀναχωσθεῖσαν τῷ χρόνῳ· καὶ διατεμὼν τὸ διεῖργον, είλκυσε τὸν Εὐφράτην ἐπὶ τὸν Τίγρητα. Ταύτῃ τε τῷ στρατῷ παραπλεούσας ἔχων τὰς ναῦς, ἐπὶ τὴν πόλιν ἐχώρει. Σὺν πολλῇ δὲ παρασκευῇ ἐπ- Β πέων, καὶ ὁπλιτῶν, καὶ ἐλεφάντων, τῶν Περσῶν φα- νέντων ἐπὶ ταῖς ὄχθοις τοῖς τοῦ Τίγρητος, ἰδὼν ἐν πολεμίᾳ γῇ μέσον δύο μεγίστων ποταμῶν πολιορκου μένην αὐτῷ τὴν στρατιάν, καὶ λιμῷ διαφθαρήναι κινδυνεύουσαν, ἤντε μένοιεν αὐτόθι, ἤντε τὴν αὐτὴν ὁδὸν ὑποστρέφοιεν, τῶν πόλεων καὶ τῶν κωμῶν δι' ὧν ἦλθον καθῃρημένων, καὶ τὰ ἐπιτήδεια μὴ έχου- σῶν, κέλησιν ἆθλα προσθεὶς (40), ἐπὶ θέαν ἱπποδρο- μίας τοὺς στρατιώτας εκάθισεν. Ἐν τούτῳ δὲ τοὺς προεστῶτας τῶν πλοίων ἐκέλευσεν ἀποβαλεῖν τὰ φορ- τία καὶ τὸ σιτηρέσιον τῆς στρατιᾶς, ὅπως ἐν κινδύνῳ σφᾶς ἰδόντες οἱ στρατιῶται, ὡς ἐπυθόμην, ἀπορίᾳ τῶν ἐπιτηδείων εἰς θράσος τράπωνται, και προθυμό τερον τοῖς πολεμίοις μαχέσωνται. Συγκαλέσας δὲ τοὺς στρατηγοὺς ὁ βασιλεὺς καὶ τοὺς ταξιάρχας μετὰ τὸ δεῖπνον, ἐνεβίβασε τους στρατιώτας εἰς τὰς ναῦς. Οἱ δὲ, ἐν νυκτὶ τὸν Τίγρητα πλεύσαντες, ἤδη πρὸς ταῖς πέραν ὄχθαι; ἦσαν, καὶ ἐξέβαινον. Τῶν δὲ Περ- σῶν, οἱ μὲν αἰσθόμενοι ἡμύνοντο, καὶ ἀλλήλοις παρ- σκελεύοντο. Τοῖς δὲ ἔτι καθεύδουσιν, ἐπέστησαν οἱ Ρωμαῖοι. Καὶ ἡμέρας ἐπιγενομένης, εἰς μάχην καθ ίσταντο· πολλούς τε ἀποβαλόντες καὶ κτείναντες, διέβησαν εἰς τὸν ποταμόν· καὶ τότε μὲν πρὸ τῆς Κτησιφῶντος ἐστρατοπεδεύοντο. Δόξαν δὲ τῷ βασιλεῖ μηκέτι περαιτέρω χωρεῖν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἀρχομένην ἀπερίσκεπτόν τε εἰς τὸ πρόσθεν εἴη. ἱππαστής κέλης. Κέλητες κελητίζειν λητες ἅμιπο ποι. ἀπο- Γάτας ἀποβάτης. ἆθλα προθείς, MIISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A neglexisset. Postquam hæc recte sibi consti- tuisse visus esset, sumptis Romanorum copiis, per Assyriam iter fecit. Et urbibus quibusdam et castellis partim proditione, partim vi captis, in- consulte ulterius progressus est, non prospiciens iis quæ a tergo erant, nec cogitans eadem via rursus esse redeundum. Verum cuncta quæ ceperat, funditus vastaþat, et horrea aliaque omnia partim subvertebat, partim incendebat. Cum autem iter faceret secus Euphratem, Ctesiphontem perve- nit. Est autem Ctesiphon urbs maxima, et Babylo- nis loco Persicorum nunc regum domicilium, nec procul ab ea labitur fuvius Tigris. Cum autem navibus ad eam urbem 'appellere non posset ob interjectum terræ spatium, sed necesse haberet aut Ctesiphontem præterire, aut classem relin- quere : percontatus quosdam ex captivis, fossam navigabilem reperit longinquitate temporis ob- structam. Qua perpurgata, remotoque impedi- mento, Euphratem in alveum Tigridis deduxit. Hoc modo classem ad latus exercitus sui navigan- tem habens, ad urbem perrexit. Sed cum Persæ ad ripas Tigridis visi essent cum maximo apparatu equitum ac peditum atque elephantorum, ceruens imperator exercitum suum inter duos maximos fluvios conclusum teneri, timendumique esse ne ſame interiret, sive illic mansisset, sive eamdem viam remetiretur, urbibus et vicis per quos venerat eversis, nec ulla habentibus alimenta : prænia desultoribus proposuit, et ad equestre C certamen spectandum milites convocavit. Interim vero classis rectoribus mandavit, ut sarcinas et commeatum exercitus abjicerent, eo consilio ut milites, sicuti accepi, in maximo periculo se posi- tos cernentes, ob penuriam alimentorum, auda- ciores fierent et alacrius cum hostibus dimicarent. Vocatis igitur ducibus ac tribunis post cœnam, milites navigiis imposuit. Qui noctu Tigrim traji- . cientes, cum ad ulteriorem fluminis ripam perve- nissent, navibus egrediuntur. Ex Persis vero ii quidem qui irruptionem senserant, resistere seque VALESII ANNOTATIONES. supplevi ex codice Fuketiano, in quo ita scribitur : cant tam equos, quam equites qui singularibus equis vehebantur, ut docet Hesychius et Suidas in voces. Hoc autem loco pro equitibus accipi debent. Neque enim equis præmia proponuntur, sed equitibus. Hujusmodi porro equites a Latinis singulares dicebantur vel singulatores. Isidorus in lib. xvm Originum, cap. 35, de his ita scribit : Equi les singulares ideo currere dicunt, quia singulariter unusquisque cursum vitæ hujus peragit atque transit, alio tempore sequens alium: Glossae veteres, singu- lalor tamen non solum singulares equites, sed etiam desultores diceban- tur a Græcis, qui binos scilicet aut ternos equos transiliebant. Certe Homerus dixit in Odyssea 0, de desultore. Sed et equi desultorii xé- vocantur ab Harpocratione in voce Duo autem erant genera desultorum. Alii PATROL, GR. LXVII. D enim duos trabentes equus, ex uno in alterum de- siliebant. Alii cum ad finem cursus venerant, ex equo desilientes currebant, ut ex optimo scriptore docet Isidorus in lib. xvm, cap. 36. Utrumque ge- nus desultorum distinguit Manilius in lib. v: - ludel per terga volantum Aut solo vectatus equo, nunc arma movebit; Nunc licet in longo per cursus præmia circo, Quidquid de tali studio formatur, habebit. De his desultoribus qui ex equo vel curru desilien- tes currebant in circo, loquitur Dionysius Halicar- nasseus in libro septino sub finem, ubi eos priscis Atheniensibus dictos esse scribit: quod quidem testatur etiam Harpocratio in voce Caeterum hac equestria certamina, quæ tunc Julianus in castris edidit, ad Pyrricham re- ferri possunt, de qua multa olim notavi ad librum XIV Animiani Marcellini. Postremo et illud monen- dum es!, scribendum esse hoc loco ut scriptum habet Nicephorus. (39) Απερισκέπτως εἰς τὸ πρόσθεν. llunc locum 40) Κέλησιν άθλα προσθείς. Græci κέλητας vo-

πολέμῳ εἷλεν, ἀπερισκέπτως τε εἰς τὸ πρόσθεν (39) ᾔει, μηδὲν τῶν κατόπιν προνοῶν, καὶ ὅτι γε δεήσει τὴν αὐτὴν πάλιν ἐπανελθεῖν. Αλλ' ὅπερ ήρει, δεινῶς ἐπόρθει· ταμεῖά τε καὶ τ᾿ ἄλλα, τὰ μὲν κατέσκαπτε, τὰ δ' ἐπίμπρα. Πορευόμενος δὲ παρὰ τὸν Εὐφράτην, οὐ πόῤῥωθεν ἀφίκετο Κτησιφῶντος. Πόλις δὲ αὕτη μεγάλη, καὶ τὰ Περσῶν βασίλεια νῦν ἀντὶ Βαβυλῶνος ἔχουσα· ῥεῖ δὲ αὐτῆς οὐκ ἀπὸ πολλοῦ ὁ Τίγρης. Ως δὲ ταῖς ναυσὶν οὐκ ἐχώρει διὰ τὴν μέσην γῆν τῷ Κτησιφώντι προσελθεῖν, ἀλλ᾽ ἐπ' ἀνάγκης ἐφαίνετο, ἢ τὴν πόλιν παριέναι, ἢ τῶν πλοίων καταφρονεῖν, ἀνακρίνας τινὰς τῶν αἰχμαλώτων, εὗρε διώρυγα ναυσίπορον ἀναχωσθεῖσαν τῷ χρόνῳ· καὶ διατεμὼν τὸ διεῖργον, είλκυσε τὸν Εὐφράτην ἐπὶ τὸν Τίγρητα. Ταύτῃ τε τῷ στρατῷ παραπλεούσας ἔχων τὰς ναῦς, ἐπὶ τὴν πόλιν ἐχώρει. Σὺν πολλῇ δὲ παρασκευῇ ἐπ- Β πέων, καὶ ὁπλιτῶν, καὶ ἐλεφάντων, τῶν Περσῶν φα- νέντων ἐπὶ ταῖς ὄχθοις τοῖς τοῦ Τίγρητος, ἰδὼν ἐν πολεμίᾳ γῇ μέσον δύο μεγίστων ποταμῶν πολιορκου μένην αὐτῷ τὴν στρατιάν, καὶ λιμῷ διαφθαρήναι κινδυνεύουσαν, ἤντε μένοιεν αὐτόθι, ἤντε τὴν αὐτὴν ὁδὸν ὑποστρέφοιεν, τῶν πόλεων καὶ τῶν κωμῶν δι' ὧν ἦλθον καθῃρημένων, καὶ τὰ ἐπιτήδεια μὴ έχου- σῶν, κέλησιν ἆθλα προσθεὶς (40), ἐπὶ θέαν ἱπποδρο- μίας τοὺς στρατιώτας εκάθισεν. Ἐν τούτῳ δὲ τοὺς προεστῶτας τῶν πλοίων ἐκέλευσεν ἀποβαλεῖν τὰ φορ- τία καὶ τὸ σιτηρέσιον τῆς στρατιᾶς, ὅπως ἐν κινδύνῳ σφᾶς ἰδόντες οἱ στρατιῶται, ὡς ἐπυθόμην, ἀπορίᾳ τῶν ἐπιτηδείων εἰς θράσος τράπωνται, και προθυμό τερον τοῖς πολεμίοις μαχέσωνται. Συγκαλέσας δὲ τοὺς στρατηγοὺς ὁ βασιλεὺς καὶ τοὺς ταξιάρχας μετὰ τὸ δεῖπνον, ἐνεβίβασε τους στρατιώτας εἰς τὰς ναῦς. Οἱ δὲ, ἐν νυκτὶ τὸν Τίγρητα πλεύσαντες, ἤδη πρὸς ταῖς πέραν ὄχθαι; ἦσαν, καὶ ἐξέβαινον. Τῶν δὲ Περ- σῶν, οἱ μὲν αἰσθόμενοι ἡμύνοντο, καὶ ἀλλήλοις παρ- σκελεύοντο. Τοῖς δὲ ἔτι καθεύδουσιν, ἐπέστησαν οἱ Ρωμαῖοι. Καὶ ἡμέρας ἐπιγενομένης, εἰς μάχην καθ ίσταντο· πολλούς τε ἀποβαλόντες καὶ κτείναντες, διέβησαν εἰς τὸν ποταμόν· καὶ τότε μὲν πρὸ τῆς Κτησιφῶντος ἐστρατοπεδεύοντο. Δόξαν δὲ τῷ βασιλεῖ μηκέτι περαιτέρω χωρεῖν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἀρχομένην ἀπερίσκεπτόν τε εἰς τὸ πρόσθεν εἴη. ἱππαστής κέλης. Κέλητες κελητίζειν λητες ἅμιπο ποι. ἀπο- Γάτας ἀποβάτης. ἆθλα προθείς, MIISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A neglexisset. Postquam hæc recte sibi consti- tuisse visus esset, sumptis Romanorum copiis, per Assyriam iter fecit. Et urbibus quibusdam et castellis partim proditione, partim vi captis, in- consulte ulterius progressus est, non prospiciens iis quæ a tergo erant, nec cogitans eadem via rursus esse redeundum. Verum cuncta quæ ceperat, funditus vastaþat, et horrea aliaque omnia partim subvertebat, partim incendebat. Cum autem iter faceret secus Euphratem, Ctesiphontem perve- nit. Est autem Ctesiphon urbs maxima, et Babylo- nis loco Persicorum nunc regum domicilium, nec procul ab ea labitur fuvius Tigris. Cum autem navibus ad eam urbem 'appellere non posset ob interjectum terræ spatium, sed necesse haberet aut Ctesiphontem præterire, aut classem relin- quere : percontatus quosdam ex captivis, fossam navigabilem reperit longinquitate temporis ob- structam. Qua perpurgata, remotoque impedi- mento, Euphratem in alveum Tigridis deduxit. Hoc modo classem ad latus exercitus sui navigan- tem habens, ad urbem perrexit. Sed cum Persæ ad ripas Tigridis visi essent cum maximo apparatu equitum ac peditum atque elephantorum, ceruens imperator exercitum suum inter duos maximos fluvios conclusum teneri, timendumique esse ne ſame interiret, sive illic mansisset, sive eamdem viam remetiretur, urbibus et vicis per quos venerat eversis, nec ulla habentibus alimenta : prænia desultoribus proposuit, et ad equestre C certamen spectandum milites convocavit. Interim vero classis rectoribus mandavit, ut sarcinas et commeatum exercitus abjicerent, eo consilio ut milites, sicuti accepi, in maximo periculo se posi- tos cernentes, ob penuriam alimentorum, auda- ciores fierent et alacrius cum hostibus dimicarent. Vocatis igitur ducibus ac tribunis post cœnam, milites navigiis imposuit. Qui noctu Tigrim traji- . cientes, cum ad ulteriorem fluminis ripam perve- nissent, navibus egrediuntur. Ex Persis vero ii quidem qui irruptionem senserant, resistere seque VALESII ANNOTATIONES. supplevi ex codice Fuketiano, in quo ita scribitur : cant tam equos, quam equites qui singularibus equis vehebantur, ut docet Hesychius et Suidas in voces. Hoc autem loco pro equitibus accipi debent. Neque enim equis præmia proponuntur, sed equitibus. Hujusmodi porro equites a Latinis singulares dicebantur vel singulatores. Isidorus in lib. xvm Originum, cap. 35, de his ita scribit : Equi les singulares ideo currere dicunt, quia singulariter unusquisque cursum vitæ hujus peragit atque transit, alio tempore sequens alium: Glossae veteres, singu- lalor tamen non solum singulares equites, sed etiam desultores diceban- tur a Græcis, qui binos scilicet aut ternos equos transiliebant. Certe Homerus dixit in Odyssea 0, de desultore. Sed et equi desultorii xé- vocantur ab Harpocratione in voce Duo autem erant genera desultorum. Alii PATROL, GR. LXVII. D enim duos trabentes equus, ex uno in alterum de- siliebant. Alii cum ad finem cursus venerant, ex equo desilientes currebant, ut ex optimo scriptore docet Isidorus in lib. xvm, cap. 36. Utrumque ge- nus desultorum distinguit Manilius in lib. v: - ludel per terga volantum Aut solo vectatus equo, nunc arma movebit; Nunc licet in longo per cursus præmia circo, Quidquid de tali studio formatur, habebit. De his desultoribus qui ex equo vel curru desilien- tes currebant in circo, loquitur Dionysius Halicar- nasseus in libro septino sub finem, ubi eos priscis Atheniensibus dictos esse scribit: quod quidem testatur etiam Harpocratio in voce Caeterum hac equestria certamina, quæ tunc Julianus in castris edidit, ad Pyrricham re- ferri possunt, de qua multa olim notavi ad librum XIV Animiani Marcellini. Postremo et illud monen- dum es!, scribendum esse hoc loco ut scriptum habet Nicephorus. (39) Απερισκέπτως εἰς τὸ πρόσθεν. llunc locum 40) Κέλησιν άθλα προσθείς. Græci κέλητας vo-

Α έπανελθεῖν, τὰς ναῦς ἐμπρήσαντες, ὡς διὰ τὴν φυλακὴν τούτων πολλῶν ἀπομάχων ὄντων, τὴν ἐπάν οδον ἐποιοῦντο, ἐν ἀριστερᾷ Τίγρητα ποταμὸν ἔχοντες. Ἡγουμένων δὲ τῶν αἰχμαλώτων, τὰ μὲν πρῶτα ἀπήλαυον χώρας εὐφόρου καὶ πάντα ἐπιτήδεια ἐχού σης. Μετὰ δὲ ταῦτα, πρεσβύτης τις ελόμενος ἀποθα νεῖν ὑπὲρ τῆς πάντων Περσῶν ἐλευθερίας, ἐπίτηδες ἀλῶναι φανείς, ὡς ἄκων συλληφθεὶς ἄγεται παρά τὸν ἡγούμενον. Ανακριθείς τε περὶ τῆς ὁδοῦ, καὶ δόξας ἀληθῆ λέγειν, έπεισεν ἵν᾽ αὐτῷ ἔπωνται, τὴν ταχίστην τοῖς Ῥωμαίων ὅροις ἐπιστήσειν τὴν στρα- τιάν· μόνον δὲ τριῶν ἢ τεσσάρων ἡμερῶν χαλεπὴν ἔσεσθαι τὴν πορείαν· καὶ χρῆναι τούτων σιτία φέρει σθαι, τῆς γῆς ἐρήμου οὔσης. Ὑπαχθείς τε ὁ βασιλεὺς τοῦ σοφοῦ πρεσβύτου τοῖς λόγοις, ἐδοκίμασε ταύτη πορευτέον. Ἐπεὶ δὲ προσωτέρω χωροῦντες, καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐνέβαλον τόποις (41), ὁ μὲν γέρων ὁ αἰχμάλωτος βασανιζόμενος, ώμολόγησεν ὑπὲρ τῶν οἰκείων αὐτομολήσαι πρὸς θάνατον, καὶ ἕτοιμος εἶναι πάντα προθύμως ὑπομένειν. Αλυούσης δὲ τῆς στρατ τιᾶς, τῷ τε μήκει τῆς ὁδοῦ, καὶ τῇ ἐνδείᾳ τῶν ἐπι· τηδείων, ἤδη τεταλαιπωρηκόσι, Περσική παράταξις ἐπέθετο. Καρτερᾶς δὲ μάχης συστάσης, ἐξαπίνης βίαιος ἀνακινηθεὶς ἄνεμος, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἥλιον τοῖς νέφεσιν ἐκάλυψε, τῷ δὲ ἀέρι (42) τὴν κόνιν ἀνέμιξε. Σκότους δὲ καὶ πολλῆς ἀχύος οὔσης, παρα δραμών τις ἱππεὺς φέρει ἐπὶ τὸν βασιλέα τὸ δόρυ, καὶ παίει καιρίαν· καὶ τοῦ ἵππου καταβαλών, ὅστις ἦν ἀπῆλθε λαθών. Λέγουσι δὲ, οἱ μὲν Πέρσην, οἱ δὲ Σαρακηνὸν εἶναι τοῦτον. Εἰσὶ δὲ οἱ Ρωμαῖον στρα- τιώτην εἶναι τοῦτον ἰσχυρίζονται, καὶ ἐπενηνοχέναι αὐτῷ τὴν πληγὴν, ἀγανακτήσαντα καθότι ἀβουλίᾳ καὶ θρασύτητι τοσούτοις περιέβαλε κινδύνοις τὴν στρατιάν. Λιβάνιος (43) δὲ ὁ Σύρος σοφιστής, τὰ μάτ λίστα συνήθης καὶ φίλος αὐτῷ γεγονώς, τάδε περὶ τοῦ κτείναντος αὐτὸν γράφει. Τίς οὖν ὁ κτείνας, ποθεῖ τις ἀκοῦσαι. Τοὔνομα μὲν οὐκ οἶδα· τοῦ δὲ μὴ πολέμιον εἶναι τὸν κτείναντα, σημεῖον ἐναργές, τὸ μηδένα πολέμιον ἐπὶ τῇ πληγῇ τετιμῆσθαι. Καίτοι διὰ κηρύκων ὁ Πέρσης εκάλει πρὸς γέρας τὸν ἀπὸ εκτονότα, καὶ μεγάλων ὑπῆρχε τῷ φανέντι τυχεῖν ἀλλ᾽ ὅμως οὐδ᾽ ἔρωτι γερῶν ἠλαζονεύσατο. Καὶ πολλή γε τοῖς πολεμίοις ἡ χάρις, ὅτι ὧν οὐκ ἔδρασαν, οὐ προσέθεντο τὴν δόξαν, ἀλλ᾽ ἔδοσαν ἡμῖν παρ' ἡμῖν αὐτοῖς τὸν σφαγέα ζητεῖν. Οἷς γὰρ οὐκ ἐλυσιτέλει ζῶν, οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ζῶντες οὐ κατὰ τοὺς νόμους, πάλαι τε ἐπεβούλευον, καὶ τότε δυνηθέντες εἰργά- σαντο · τῆς τε ἄλλης ἀδικίας ἀναγκαζούσης, οὐκ ἐχού σης ἐπὶ τῆς ἐκείνου βασιλείας ἐξουσίαν· καὶ μάλιστα γε τοῦ τιμᾶσθαι τοὺς θεοὺς, οὗ τοὐναντίον ἐζήτουν. αγρίοις περὶ τῆς τιμωρίας Ἰουλιανοῦ. SOZOMENI mutuo cohortari coeperunt. Alios vero adhuc dor- B mientes Romani oppressere. Orta demum die præ- Jium conseritur : et Romani multis hostium truci- datis, nec paucis suorum amissis, fluvium denuo trajecerunt. Ac tum quidem ante Ctesiphontis mu- ros castrametati sunt. Cumque imperator nequa- quam ulterius progredi, sed domum redire consti- tuisset, Romani, incensis navibus, eo quod multi in custodiendis illis occupati, præliis interesse non possent, in patriam reverti coeperunt, Tigrim ad lavam habentes. Ac initio quidem capli- vis eos ducentibus, regionem fertilem nacti sunt, quæ omnia ad victum necessaria abunde ipsis suppeditabat. Postea vero senex quidam qui se pro omnium Persarum salute devoverat, cum sese ultro capiendum obtulisse videretur, tanquam invitus a Romanis captus, ad principem perducitur. Qui interrogatus de via, cum vera dicere visus esset, fidem fecit, si Romani ipsum sequi vellent, fore ut brevi exercitum in Romanorum finibus sisteret. Tridui duntaxat aut quatridui iter molestum futu- rum : et cibaria in tot dies ferenda esse, eo quod regio deserta esset. Itaque imperator callidi senis sermonibus inductus, ea via pergendum esse de- crevit. Ubi vero ulterius progressi, adhuc post tres dies in loca inculta atque aspera devenerunt, senex quidem captivus dum torqueretur, confessus est, se pro salute civium suorum mori paratum transfugisse, et quodvis supplicium æquo animo perpessurum. Cum autem exercitus Romanus C partim longitudine itineris, partim alimentorum penuria vexaretur, jam fatigalos Persæ aggressi sunt, acrique conserto prælio, ventus vehemens repente exortus, cœlum solemque ipsum densis nubibus obtexit, et pulvere aerem miscuit. Cumque tenebræ undique et caligo circumfusa esset, eques quidam concito cursu prætervectus, imperatorem hasta percussit ac letale vulnus ei infixit. Quem cum ex equo dejecisset, ignotus quisnam esset, abscessit. Et alii quidem Persam, alii Saracenum fuisse dicunt. Sunt qui illum militem Romanum fuisse affirment, qui imperatorem idcirco percus- serit, quod moleste ferret, illius imprudentia ac temeritate exercitum Romanum in tot pericula conjectum esse. Porro Libanius Syrus sophista, D qui præ cateris familiaris imperatoris et amicus fuit, de cædis auctore ita scribit. Ac fortasse aliquis nosse cupit, quisnam illum occiderit; ego vero nomen quidem nescio. Ab hoste tamen interfectum non fuisse certissimum illud argumentum est, quod nemo ex hostibus ob vulnus illud honore affectus VALESII ANNOTATIONES. lumn ex Nicephoro. Sozomenus, exstat hodie in oratione funebri de laudibus ejusdem Juliani, pag. 523, tomi secundi Operum Libanii. Exstat penes me altera oratio ejusdem Libanii ad Theodosium imperatorem, que inscribitur In qua Libanius hortatur Theodosium, ut Juliani impera- toris cædem ulciscatur: et cunctas calamitates qua post illius obitum Romanis acciderunt, non aliam eam cædem inultam reliquissent. quod (41) Ενέβαλον τόποις. Addendum est vocabu- (42) Τῷ δὲ ἀέρι. Malim scribere Τῷ τε ἀέρι, etc. (43) Λιβάνιος. Locus Libanii quem hic designat

Α έπανελθεῖν, τὰς ναῦς ἐμπρήσαντες, ὡς διὰ τὴν φυλακὴν τούτων πολλῶν ἀπομάχων ὄντων, τὴν ἐπάν οδον ἐποιοῦντο, ἐν ἀριστερᾷ Τίγρητα ποταμὸν ἔχοντες. Ἡγουμένων δὲ τῶν αἰχμαλώτων, τὰ μὲν πρῶτα ἀπήλαυον χώρας εὐφόρου καὶ πάντα ἐπιτήδεια ἐχού σης. Μετὰ δὲ ταῦτα, πρεσβύτης τις ελόμενος ἀποθα νεῖν ὑπὲρ τῆς πάντων Περσῶν ἐλευθερίας, ἐπίτηδες ἀλῶναι φανείς, ὡς ἄκων συλληφθεὶς ἄγεται παρά τὸν ἡγούμενον. Ανακριθείς τε περὶ τῆς ὁδοῦ, καὶ δόξας ἀληθῆ λέγειν, έπεισεν ἵν᾽ αὐτῷ ἔπωνται, τὴν ταχίστην τοῖς Ῥωμαίων ὅροις ἐπιστήσειν τὴν στρα- τιάν· μόνον δὲ τριῶν ἢ τεσσάρων ἡμερῶν χαλεπὴν ἔσεσθαι τὴν πορείαν· καὶ χρῆναι τούτων σιτία φέρει σθαι, τῆς γῆς ἐρήμου οὔσης. Ὑπαχθείς τε ὁ βασιλεὺς τοῦ σοφοῦ πρεσβύτου τοῖς λόγοις, ἐδοκίμασε ταύτη πορευτέον. Ἐπεὶ δὲ προσωτέρω χωροῦντες, καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐνέβαλον τόποις (41), ὁ μὲν γέρων ὁ αἰχμάλωτος βασανιζόμενος, ώμολόγησεν ὑπὲρ τῶν οἰκείων αὐτομολήσαι πρὸς θάνατον, καὶ ἕτοιμος εἶναι πάντα προθύμως ὑπομένειν. Αλυούσης δὲ τῆς στρατ τιᾶς, τῷ τε μήκει τῆς ὁδοῦ, καὶ τῇ ἐνδείᾳ τῶν ἐπι· τηδείων, ἤδη τεταλαιπωρηκόσι, Περσική παράταξις ἐπέθετο. Καρτερᾶς δὲ μάχης συστάσης, ἐξαπίνης βίαιος ἀνακινηθεὶς ἄνεμος, τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἥλιον τοῖς νέφεσιν ἐκάλυψε, τῷ δὲ ἀέρι (42) τὴν κόνιν ἀνέμιξε. Σκότους δὲ καὶ πολλῆς ἀχύος οὔσης, παρα δραμών τις ἱππεὺς φέρει ἐπὶ τὸν βασιλέα τὸ δόρυ, καὶ παίει καιρίαν· καὶ τοῦ ἵππου καταβαλών, ὅστις ἦν ἀπῆλθε λαθών. Λέγουσι δὲ, οἱ μὲν Πέρσην, οἱ δὲ Σαρακηνὸν εἶναι τοῦτον. Εἰσὶ δὲ οἱ Ρωμαῖον στρα- τιώτην εἶναι τοῦτον ἰσχυρίζονται, καὶ ἐπενηνοχέναι αὐτῷ τὴν πληγὴν, ἀγανακτήσαντα καθότι ἀβουλίᾳ καὶ θρασύτητι τοσούτοις περιέβαλε κινδύνοις τὴν στρατιάν. Λιβάνιος (43) δὲ ὁ Σύρος σοφιστής, τὰ μάτ λίστα συνήθης καὶ φίλος αὐτῷ γεγονώς, τάδε περὶ τοῦ κτείναντος αὐτὸν γράφει. Τίς οὖν ὁ κτείνας, ποθεῖ τις ἀκοῦσαι. Τοὔνομα μὲν οὐκ οἶδα· τοῦ δὲ μὴ πολέμιον εἶναι τὸν κτείναντα, σημεῖον ἐναργές, τὸ μηδένα πολέμιον ἐπὶ τῇ πληγῇ τετιμῆσθαι. Καίτοι διὰ κηρύκων ὁ Πέρσης εκάλει πρὸς γέρας τὸν ἀπὸ εκτονότα, καὶ μεγάλων ὑπῆρχε τῷ φανέντι τυχεῖν ἀλλ᾽ ὅμως οὐδ᾽ ἔρωτι γερῶν ἠλαζονεύσατο. Καὶ πολλή γε τοῖς πολεμίοις ἡ χάρις, ὅτι ὧν οὐκ ἔδρασαν, οὐ προσέθεντο τὴν δόξαν, ἀλλ᾽ ἔδοσαν ἡμῖν παρ' ἡμῖν αὐτοῖς τὸν σφαγέα ζητεῖν. Οἷς γὰρ οὐκ ἐλυσιτέλει ζῶν, οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ζῶντες οὐ κατὰ τοὺς νόμους, πάλαι τε ἐπεβούλευον, καὶ τότε δυνηθέντες εἰργά- σαντο · τῆς τε ἄλλης ἀδικίας ἀναγκαζούσης, οὐκ ἐχού σης ἐπὶ τῆς ἐκείνου βασιλείας ἐξουσίαν· καὶ μάλιστα γε τοῦ τιμᾶσθαι τοὺς θεοὺς, οὗ τοὐναντίον ἐζήτουν. αγρίοις περὶ τῆς τιμωρίας Ἰουλιανοῦ. SOZOMENI mutuo cohortari coeperunt. Alios vero adhuc dor- B mientes Romani oppressere. Orta demum die præ- Jium conseritur : et Romani multis hostium truci- datis, nec paucis suorum amissis, fluvium denuo trajecerunt. Ac tum quidem ante Ctesiphontis mu- ros castrametati sunt. Cumque imperator nequa- quam ulterius progredi, sed domum redire consti- tuisset, Romani, incensis navibus, eo quod multi in custodiendis illis occupati, præliis interesse non possent, in patriam reverti coeperunt, Tigrim ad lavam habentes. Ac initio quidem capli- vis eos ducentibus, regionem fertilem nacti sunt, quæ omnia ad victum necessaria abunde ipsis suppeditabat. Postea vero senex quidam qui se pro omnium Persarum salute devoverat, cum sese ultro capiendum obtulisse videretur, tanquam invitus a Romanis captus, ad principem perducitur. Qui interrogatus de via, cum vera dicere visus esset, fidem fecit, si Romani ipsum sequi vellent, fore ut brevi exercitum in Romanorum finibus sisteret. Tridui duntaxat aut quatridui iter molestum futu- rum : et cibaria in tot dies ferenda esse, eo quod regio deserta esset. Itaque imperator callidi senis sermonibus inductus, ea via pergendum esse de- crevit. Ubi vero ulterius progressi, adhuc post tres dies in loca inculta atque aspera devenerunt, senex quidem captivus dum torqueretur, confessus est, se pro salute civium suorum mori paratum transfugisse, et quodvis supplicium æquo animo perpessurum. Cum autem exercitus Romanus C partim longitudine itineris, partim alimentorum penuria vexaretur, jam fatigalos Persæ aggressi sunt, acrique conserto prælio, ventus vehemens repente exortus, cœlum solemque ipsum densis nubibus obtexit, et pulvere aerem miscuit. Cumque tenebræ undique et caligo circumfusa esset, eques quidam concito cursu prætervectus, imperatorem hasta percussit ac letale vulnus ei infixit. Quem cum ex equo dejecisset, ignotus quisnam esset, abscessit. Et alii quidem Persam, alii Saracenum fuisse dicunt. Sunt qui illum militem Romanum fuisse affirment, qui imperatorem idcirco percus- serit, quod moleste ferret, illius imprudentia ac temeritate exercitum Romanum in tot pericula conjectum esse. Porro Libanius Syrus sophista, D qui præ cateris familiaris imperatoris et amicus fuit, de cædis auctore ita scribit. Ac fortasse aliquis nosse cupit, quisnam illum occiderit; ego vero nomen quidem nescio. Ab hoste tamen interfectum non fuisse certissimum illud argumentum est, quod nemo ex hostibus ob vulnus illud honore affectus VALESII ANNOTATIONES. lumn ex Nicephoro. Sozomenus, exstat hodie in oratione funebri de laudibus ejusdem Juliani, pag. 523, tomi secundi Operum Libanii. Exstat penes me altera oratio ejusdem Libanii ad Theodosium imperatorem, que inscribitur In qua Libanius hortatur Theodosium, ut Juliani impera- toris cædem ulciscatur: et cunctas calamitates qua post illius obitum Romanis acciderunt, non aliam eam cædem inultam reliquissent. quod (41) Ενέβαλον τόποις. Addendum est vocabu- (42) Τῷ δὲ ἀέρι. Malim scribere Τῷ τε ἀέρι, etc. (43) Λιβάνιος. Locus Libanii quem hic designat

σεων . ΚΕΦΑΛ. Β'. Β "Οτι κατὰ θεομηνίαν ἀνῃρέθη· καὶ περὶ τῶν δρά ᾶς ἄνδρες τινὲς περὶ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ ἐθεάσαντο, καὶ περὶ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ υἱοῦ τοῦ τέκτονος· καὶ ὅτι τὸ αἷμα Ἰου λιανὸς τῷ Χριστῷ ἀνέπεμπε· καὶ ὅσα κακὰ δημοσίᾳ τῇ Ρωμαίων ἐπεγένετο δι' αὐτόν. Καὶ ὁ μὲν Λιβάνιος ὧδέ πη γράφων, Χριστιανὸν ἔσεσθαι ὑποδηλοῖ Ἰουλιανοῦ τὸν σφαγέα· ἴσως δὲ καὶ ἀληθές. Οὐ γὰρ ἀπεικός, τινὰ τῶν τότε στρα τευομένων εἰς νοῦν λαβεῖν, ὡς Ἕλληνες καὶ πάντες ἄνθρωποι, μέχρι νῦν τοὺς πάλαι τυραννοκτόνους ἐπαινοῦσιν, ὡς ὑπὲρ τῆς πάντων ἐλευθερίας ἑλομέ νους ἀποθανεῖν, καὶ πολίταις, ἢ συγγενέσιν, ἢ φίλοις προθύμως ἐπαμύνοντας. Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο ί, διὰ Θεὸν καὶ θρησκείαν ἣν ἐπήνεσεν ἀνδρείῳ γενομένῳ. Ἐγὼ δὲ, ὅστις μὲν τῇ σφαγῇ ταύτῃ διηκονήσατο, πλὴν τῶν εἰρημένων οὐδὲν ἀκριβῶ. ὡς δὲ συμφωνοῦντες οἱ λέγοντες ἰσχυρί ζονται, ἀψευδής λόγος εἰς ἡμᾶς ἦλθε, κατὰ θεομηνίαν αὐτὸν ἀναιρεθῆναι. Καὶ τούτου ἀπόδειξις, θεία ὄψις, ἣν τινὰ τῶν ἐπιτηδείων αὐτῷ ἰδεῖν ἐπυθόμην. Λέγεται γὰρ, ἐπειδὴ πρὸς αὐτὸν ἐν Πέρσαις ὄντα ἠπείγετο, ἔν τινι χωρίῳ καταλύσαι τῆς λεωφόρου, καὶ ἀπορίᾳ οἰκήματος ἐν τῇ ἐνθάδε ἐκκλησίᾳ καθευ δῆσαι· καὶ ὕπαρ ἢ ὄναρ ἰδεῖν, ὡς εἰς ταὐτὸν συνελ- θόντες πολλοὶ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν προφητῶν, ἀπωδύροντο τὴν εἰς τὰς Ἐκκλησίας τοῦ κρατοῦντος ὕβριν, καὶ ὅ τι χρὴ ποιεῖν ἐβουλεύοντο. Ἐπὶ πολὺ δὲ περὶ τούτου διαλογιζομένων καὶ ὥσπερ διαπορου μένων, ἀναστάντες ἐκ μέσων δύο, θαῤῥεῖν τοῖς άλλοις παρεκελεύσαντο· καὶ ὡς ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Ἰουλιανοῦ ἀρχῆς ὁρμῶντες, σπουδῇ τὸν σύλλογον κατέλιπον. Ὁ δὲ ἄνθρωπος ὃς τῶν παραδόξων τούτων ἐγεγόνει θεατής, τῆς μὲν ὁδοιπορίας ώλιγώρει λοιπόν· ὀῤῥωδῶν δὲ πῆ ἄρα ἐκβήσεται τὸ τέλος τῆς τοιαύ της όψεως, πάλιν ἐνθάδε καθεύδων, τὸν αὐτὸν ἰδεῖν σύλλογον, ἐξαπίνης τε ὡς ἀπὸ ὁδοῦ εἰσεληλυθότας οἱ τῇ προτεραίᾳ νυκτὶ ἐπεστράτευσαν Ἰουλιανῷ, καὶ ἀναγγεῖλαι τοῖς ἄλλοις, ἀνῃρῆσθαι τοῦτον. Κατ' ἐκείνην δὲ τὴν ἡμέραν καὶ Δίδυμος ὁ ἐκκλησιαστικής φιλόσοφος ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διατρίβων, οἷά γε τοῦ βασιλέως εἰς τὴν θρησκείαν διασφαλέντος, περίλυπος ῶν, διά τε αὐτὸν ὡς πεπλανημένον, καὶ διὰ τὴν κατα φρόνησιν τῶν Ἐκκλησιῶν, ἐνήστευέ τε καὶ τὸν Θεὸν περὶ τούτου ἱκέτευεν. Ὑπὸ δὲ τῆς μερίμνης, Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο. νοκτόνον HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - est. Quamvis rex Persarum auctorem cædis per præconem ad præmium vocaverit, et maxima quæ- que adipisci licuerit ei qui in medium prodiisset. Verum nemo, ne præmiorum quidem cupiditate ductus, eo facinore falso gloriatus est. Ac profecto habenda est hostibns gratia, qui facinus quod ipsi non admiserant, nequaquam sibi arrogarunt : sed nobis concesserunt, ut cædis auctorem inter nostros quæreremus. Qui enim ex ejus vita nullam percipiebant utilitatem, hi scilicet qui nequaquam juxta legum præscripta vivebant, et olim insidias ei struxerant, et tune opportunitatem nacti, eum peremerunt : tum reliqua omni injustitia ipsos ad id facinus impellente, quæ illo regnante nul- Iam licentiam obtinebat: tum præcipue deorum cultu cui ipsi adversabantur. p D @ CAP. II. Quod Julianus divina ultione peremptus est; et quod mors ejus quibusdam divinitus revelata est. Item de responso illo, filium fabri arcam ei fubricare : el quomodo sanguinem suum Christo projecit : et quot mala Romanis evenerint illius causa. Et Libanius quidem ita scribens Juliani inter- feclorem Christianum fuisse innuit ; resque fortas- sis ita se habet. Neque enim a vero abhorret, quempiam eorum qui tunc temporis in exercitu Romano militabant, in animo reputasse, tyranno- rum interfectores tuin a veteribus Græcis, tum a reliquis mortalibus ad nostram usque ætatem sum- mis laudibus efferri, ut qui pro communi omnium libertate, mortem oppetere non dubitarint, et ei- vibus suis et propinquis atque amicis alacri animo opitulati sint. Nemo certe eum facile reprehende- rit, qui propter Deum, et propter eam quam cole- bat religionem, strenuum facinus edidit. Ego vero de illo qui hanc cædem perpetravit, præter ea quæ jam dixi, nihil amplius scio. Verum ut omnes uno consensu affirmant, vera ad nos pervenit nar- ratio, eum divina ultione peremptum fuisse ; cujus rei argumentum est cœlestis visio, quam a quodamı ex ejus familiaribus visam esse accepi. Nam cum is ad illum tunc in Perside agentem contenderet, in loco quodam viæ publicæ diversatus esse dici- tur, et penuria tecti in ecclesia illic posita decu- buisse, ac sive inter vigilandum, sive in somnis vidisse plures apostolos ac prophetas, qui in unum convenientes, de principis in ecclesias contumelia quererentur, et quidnam agendum esset delibera- rent. Cumque hac de re diutius consultassent, ac veluti ancipites hærerent, duo e medio surgentes, reliquos bono animo esse jusserunt: et tanquam ad delendum Juliani imperium festinantes, statim e concilio digressi sunt. At ille qui res tam admi- rabiles viderat, cœptum quidem iter deinceps pro- sequi neglexit: formidans autem quemnam exituni habitura esset hæc visio, cum eodem rursus in loco somnum cepisset, eumdem quem prius cœtum vidisse dicitur, ac repente duos illos qui superiore nocte adversus Julianum profecti erant, velut ab expeditione redeuntes, in concilium ingressos esse, ejusque necem reliquis nuntiasse. Eodem die Di- VARIORUM ANNOTATIONES. At sa- cræ litteræ tale facinus non modo reprehendunt, sed gravissime detestantur orcoque devovent. Nec facile crederem vel veteres Græcos talem rupay- unquam probasse, qui ducem suum, post fidem militari sacramento ei obstrictam, ob quem- vis religionis vel libertatis prætextum, interficere ausus essel.

σεων . ΚΕΦΑΛ. Β'. Β "Οτι κατὰ θεομηνίαν ἀνῃρέθη· καὶ περὶ τῶν δρά ᾶς ἄνδρες τινὲς περὶ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ ἐθεάσαντο, καὶ περὶ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ υἱοῦ τοῦ τέκτονος· καὶ ὅτι τὸ αἷμα Ἰου λιανὸς τῷ Χριστῷ ἀνέπεμπε· καὶ ὅσα κακὰ δημοσίᾳ τῇ Ρωμαίων ἐπεγένετο δι' αὐτόν. Καὶ ὁ μὲν Λιβάνιος ὧδέ πη γράφων, Χριστιανὸν ἔσεσθαι ὑποδηλοῖ Ἰουλιανοῦ τὸν σφαγέα· ἴσως δὲ καὶ ἀληθές. Οὐ γὰρ ἀπεικός, τινὰ τῶν τότε στρα τευομένων εἰς νοῦν λαβεῖν, ὡς Ἕλληνες καὶ πάντες ἄνθρωποι, μέχρι νῦν τοὺς πάλαι τυραννοκτόνους ἐπαινοῦσιν, ὡς ὑπὲρ τῆς πάντων ἐλευθερίας ἑλομέ νους ἀποθανεῖν, καὶ πολίταις, ἢ συγγενέσιν, ἢ φίλοις προθύμως ἐπαμύνοντας. Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο ί, διὰ Θεὸν καὶ θρησκείαν ἣν ἐπήνεσεν ἀνδρείῳ γενομένῳ. Ἐγὼ δὲ, ὅστις μὲν τῇ σφαγῇ ταύτῃ διηκονήσατο, πλὴν τῶν εἰρημένων οὐδὲν ἀκριβῶ. ὡς δὲ συμφωνοῦντες οἱ λέγοντες ἰσχυρί ζονται, ἀψευδής λόγος εἰς ἡμᾶς ἦλθε, κατὰ θεομηνίαν αὐτὸν ἀναιρεθῆναι. Καὶ τούτου ἀπόδειξις, θεία ὄψις, ἣν τινὰ τῶν ἐπιτηδείων αὐτῷ ἰδεῖν ἐπυθόμην. Λέγεται γὰρ, ἐπειδὴ πρὸς αὐτὸν ἐν Πέρσαις ὄντα ἠπείγετο, ἔν τινι χωρίῳ καταλύσαι τῆς λεωφόρου, καὶ ἀπορίᾳ οἰκήματος ἐν τῇ ἐνθάδε ἐκκλησίᾳ καθευ δῆσαι· καὶ ὕπαρ ἢ ὄναρ ἰδεῖν, ὡς εἰς ταὐτὸν συνελ- θόντες πολλοὶ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν προφητῶν, ἀπωδύροντο τὴν εἰς τὰς Ἐκκλησίας τοῦ κρατοῦντος ὕβριν, καὶ ὅ τι χρὴ ποιεῖν ἐβουλεύοντο. Ἐπὶ πολὺ δὲ περὶ τούτου διαλογιζομένων καὶ ὥσπερ διαπορου μένων, ἀναστάντες ἐκ μέσων δύο, θαῤῥεῖν τοῖς άλλοις παρεκελεύσαντο· καὶ ὡς ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Ἰουλιανοῦ ἀρχῆς ὁρμῶντες, σπουδῇ τὸν σύλλογον κατέλιπον. Ὁ δὲ ἄνθρωπος ὃς τῶν παραδόξων τούτων ἐγεγόνει θεατής, τῆς μὲν ὁδοιπορίας ώλιγώρει λοιπόν· ὀῤῥωδῶν δὲ πῆ ἄρα ἐκβήσεται τὸ τέλος τῆς τοιαύ της όψεως, πάλιν ἐνθάδε καθεύδων, τὸν αὐτὸν ἰδεῖν σύλλογον, ἐξαπίνης τε ὡς ἀπὸ ὁδοῦ εἰσεληλυθότας οἱ τῇ προτεραίᾳ νυκτὶ ἐπεστράτευσαν Ἰουλιανῷ, καὶ ἀναγγεῖλαι τοῖς ἄλλοις, ἀνῃρῆσθαι τοῦτον. Κατ' ἐκείνην δὲ τὴν ἡμέραν καὶ Δίδυμος ὁ ἐκκλησιαστικής φιλόσοφος ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διατρίβων, οἷά γε τοῦ βασιλέως εἰς τὴν θρησκείαν διασφαλέντος, περίλυπος ῶν, διά τε αὐτὸν ὡς πεπλανημένον, καὶ διὰ τὴν κατα φρόνησιν τῶν Ἐκκλησιῶν, ἐνήστευέ τε καὶ τὸν Θεὸν περὶ τούτου ἱκέτευεν. Ὑπὸ δὲ τῆς μερίμνης, Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο. νοκτόνον HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - est. Quamvis rex Persarum auctorem cædis per præconem ad præmium vocaverit, et maxima quæ- que adipisci licuerit ei qui in medium prodiisset. Verum nemo, ne præmiorum quidem cupiditate ductus, eo facinore falso gloriatus est. Ac profecto habenda est hostibns gratia, qui facinus quod ipsi non admiserant, nequaquam sibi arrogarunt : sed nobis concesserunt, ut cædis auctorem inter nostros quæreremus. Qui enim ex ejus vita nullam percipiebant utilitatem, hi scilicet qui nequaquam juxta legum præscripta vivebant, et olim insidias ei struxerant, et tune opportunitatem nacti, eum peremerunt : tum reliqua omni injustitia ipsos ad id facinus impellente, quæ illo regnante nul- Iam licentiam obtinebat: tum præcipue deorum cultu cui ipsi adversabantur. p D @ CAP. II. Quod Julianus divina ultione peremptus est; et quod mors ejus quibusdam divinitus revelata est. Item de responso illo, filium fabri arcam ei fubricare : el quomodo sanguinem suum Christo projecit : et quot mala Romanis evenerint illius causa. Et Libanius quidem ita scribens Juliani inter- feclorem Christianum fuisse innuit ; resque fortas- sis ita se habet. Neque enim a vero abhorret, quempiam eorum qui tunc temporis in exercitu Romano militabant, in animo reputasse, tyranno- rum interfectores tuin a veteribus Græcis, tum a reliquis mortalibus ad nostram usque ætatem sum- mis laudibus efferri, ut qui pro communi omnium libertate, mortem oppetere non dubitarint, et ei- vibus suis et propinquis atque amicis alacri animo opitulati sint. Nemo certe eum facile reprehende- rit, qui propter Deum, et propter eam quam cole- bat religionem, strenuum facinus edidit. Ego vero de illo qui hanc cædem perpetravit, præter ea quæ jam dixi, nihil amplius scio. Verum ut omnes uno consensu affirmant, vera ad nos pervenit nar- ratio, eum divina ultione peremptum fuisse ; cujus rei argumentum est cœlestis visio, quam a quodamı ex ejus familiaribus visam esse accepi. Nam cum is ad illum tunc in Perside agentem contenderet, in loco quodam viæ publicæ diversatus esse dici- tur, et penuria tecti in ecclesia illic posita decu- buisse, ac sive inter vigilandum, sive in somnis vidisse plures apostolos ac prophetas, qui in unum convenientes, de principis in ecclesias contumelia quererentur, et quidnam agendum esset delibera- rent. Cumque hac de re diutius consultassent, ac veluti ancipites hærerent, duo e medio surgentes, reliquos bono animo esse jusserunt: et tanquam ad delendum Juliani imperium festinantes, statim e concilio digressi sunt. At ille qui res tam admi- rabiles viderat, cœptum quidem iter deinceps pro- sequi neglexit: formidans autem quemnam exituni habitura esset hæc visio, cum eodem rursus in loco somnum cepisset, eumdem quem prius cœtum vidisse dicitur, ac repente duos illos qui superiore nocte adversus Julianum profecti erant, velut ab expeditione redeuntes, in concilium ingressos esse, ejusque necem reliquis nuntiasse. Eodem die Di- VARIORUM ANNOTATIONES. At sa- cræ litteræ tale facinus non modo reprehendunt, sed gravissime detestantur orcoque devovent. Nec facile crederem vel veteres Græcos talem rupay- unquam probasse, qui ducem suum, post fidem militari sacramento ei obstrictam, ob quem- vis religionis vel libertatis prætextum, interficere ausus essel.

σεων . ΚΕΦΑΛ. Β'. Β "Οτι κατὰ θεομηνίαν ἀνῃρέθη· καὶ περὶ τῶν δρά ᾶς ἄνδρες τινὲς περὶ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ ἐθεάσαντο, καὶ περὶ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ υἱοῦ τοῦ τέκτονος· καὶ ὅτι τὸ αἷμα Ἰου λιανὸς τῷ Χριστῷ ἀνέπεμπε· καὶ ὅσα κακὰ δημοσίᾳ τῇ Ρωμαίων ἐπεγένετο δι' αὐτόν. Καὶ ὁ μὲν Λιβάνιος ὧδέ πη γράφων, Χριστιανὸν ἔσεσθαι ὑποδηλοῖ Ἰουλιανοῦ τὸν σφαγέα· ἴσως δὲ καὶ ἀληθές. Οὐ γὰρ ἀπεικός, τινὰ τῶν τότε στρα τευομένων εἰς νοῦν λαβεῖν, ὡς Ἕλληνες καὶ πάντες ἄνθρωποι, μέχρι νῦν τοὺς πάλαι τυραννοκτόνους ἐπαινοῦσιν, ὡς ὑπὲρ τῆς πάντων ἐλευθερίας ἑλομέ νους ἀποθανεῖν, καὶ πολίταις, ἢ συγγενέσιν, ἢ φίλοις προθύμως ἐπαμύνοντας. Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο ί, διὰ Θεὸν καὶ θρησκείαν ἣν ἐπήνεσεν ἀνδρείῳ γενομένῳ. Ἐγὼ δὲ, ὅστις μὲν τῇ σφαγῇ ταύτῃ διηκονήσατο, πλὴν τῶν εἰρημένων οὐδὲν ἀκριβῶ. ὡς δὲ συμφωνοῦντες οἱ λέγοντες ἰσχυρί ζονται, ἀψευδής λόγος εἰς ἡμᾶς ἦλθε, κατὰ θεομηνίαν αὐτὸν ἀναιρεθῆναι. Καὶ τούτου ἀπόδειξις, θεία ὄψις, ἣν τινὰ τῶν ἐπιτηδείων αὐτῷ ἰδεῖν ἐπυθόμην. Λέγεται γὰρ, ἐπειδὴ πρὸς αὐτὸν ἐν Πέρσαις ὄντα ἠπείγετο, ἔν τινι χωρίῳ καταλύσαι τῆς λεωφόρου, καὶ ἀπορίᾳ οἰκήματος ἐν τῇ ἐνθάδε ἐκκλησίᾳ καθευ δῆσαι· καὶ ὕπαρ ἢ ὄναρ ἰδεῖν, ὡς εἰς ταὐτὸν συνελ- θόντες πολλοὶ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν προφητῶν, ἀπωδύροντο τὴν εἰς τὰς Ἐκκλησίας τοῦ κρατοῦντος ὕβριν, καὶ ὅ τι χρὴ ποιεῖν ἐβουλεύοντο. Ἐπὶ πολὺ δὲ περὶ τούτου διαλογιζομένων καὶ ὥσπερ διαπορου μένων, ἀναστάντες ἐκ μέσων δύο, θαῤῥεῖν τοῖς άλλοις παρεκελεύσαντο· καὶ ὡς ἐπὶ καθαιρέσει τῆς Ἰουλιανοῦ ἀρχῆς ὁρμῶντες, σπουδῇ τὸν σύλλογον κατέλιπον. Ὁ δὲ ἄνθρωπος ὃς τῶν παραδόξων τούτων ἐγεγόνει θεατής, τῆς μὲν ὁδοιπορίας ώλιγώρει λοιπόν· ὀῤῥωδῶν δὲ πῆ ἄρα ἐκβήσεται τὸ τέλος τῆς τοιαύ της όψεως, πάλιν ἐνθάδε καθεύδων, τὸν αὐτὸν ἰδεῖν σύλλογον, ἐξαπίνης τε ὡς ἀπὸ ὁδοῦ εἰσεληλυθότας οἱ τῇ προτεραίᾳ νυκτὶ ἐπεστράτευσαν Ἰουλιανῷ, καὶ ἀναγγεῖλαι τοῖς ἄλλοις, ἀνῃρῆσθαι τοῦτον. Κατ' ἐκείνην δὲ τὴν ἡμέραν καὶ Δίδυμος ὁ ἐκκλησιαστικής φιλόσοφος ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ διατρίβων, οἷά γε τοῦ βασιλέως εἰς τὴν θρησκείαν διασφαλέντος, περίλυπος ῶν, διά τε αὐτὸν ὡς πεπλανημένον, καὶ διὰ τὴν κατα φρόνησιν τῶν Ἐκκλησιῶν, ἐνήστευέ τε καὶ τὸν Θεὸν περὶ τούτου ἱκέτευεν. Ὑπὸ δὲ τῆς μερίμνης, Σχολῇ γε ἄν τις καὶ αὐτῷ μέμψαιτο. νοκτόνον HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - est. Quamvis rex Persarum auctorem cædis per præconem ad præmium vocaverit, et maxima quæ- que adipisci licuerit ei qui in medium prodiisset. Verum nemo, ne præmiorum quidem cupiditate ductus, eo facinore falso gloriatus est. Ac profecto habenda est hostibns gratia, qui facinus quod ipsi non admiserant, nequaquam sibi arrogarunt : sed nobis concesserunt, ut cædis auctorem inter nostros quæreremus. Qui enim ex ejus vita nullam percipiebant utilitatem, hi scilicet qui nequaquam juxta legum præscripta vivebant, et olim insidias ei struxerant, et tune opportunitatem nacti, eum peremerunt : tum reliqua omni injustitia ipsos ad id facinus impellente, quæ illo regnante nul- Iam licentiam obtinebat: tum præcipue deorum cultu cui ipsi adversabantur. p D @ CAP. II. Quod Julianus divina ultione peremptus est; et quod mors ejus quibusdam divinitus revelata est. Item de responso illo, filium fabri arcam ei fubricare : el quomodo sanguinem suum Christo projecit : et quot mala Romanis evenerint illius causa. Et Libanius quidem ita scribens Juliani inter- feclorem Christianum fuisse innuit ; resque fortas- sis ita se habet. Neque enim a vero abhorret, quempiam eorum qui tunc temporis in exercitu Romano militabant, in animo reputasse, tyranno- rum interfectores tuin a veteribus Græcis, tum a reliquis mortalibus ad nostram usque ætatem sum- mis laudibus efferri, ut qui pro communi omnium libertate, mortem oppetere non dubitarint, et ei- vibus suis et propinquis atque amicis alacri animo opitulati sint. Nemo certe eum facile reprehende- rit, qui propter Deum, et propter eam quam cole- bat religionem, strenuum facinus edidit. Ego vero de illo qui hanc cædem perpetravit, præter ea quæ jam dixi, nihil amplius scio. Verum ut omnes uno consensu affirmant, vera ad nos pervenit nar- ratio, eum divina ultione peremptum fuisse ; cujus rei argumentum est cœlestis visio, quam a quodamı ex ejus familiaribus visam esse accepi. Nam cum is ad illum tunc in Perside agentem contenderet, in loco quodam viæ publicæ diversatus esse dici- tur, et penuria tecti in ecclesia illic posita decu- buisse, ac sive inter vigilandum, sive in somnis vidisse plures apostolos ac prophetas, qui in unum convenientes, de principis in ecclesias contumelia quererentur, et quidnam agendum esset delibera- rent. Cumque hac de re diutius consultassent, ac veluti ancipites hærerent, duo e medio surgentes, reliquos bono animo esse jusserunt: et tanquam ad delendum Juliani imperium festinantes, statim e concilio digressi sunt. At ille qui res tam admi- rabiles viderat, cœptum quidem iter deinceps pro- sequi neglexit: formidans autem quemnam exituni habitura esset hæc visio, cum eodem rursus in loco somnum cepisset, eumdem quem prius cœtum vidisse dicitur, ac repente duos illos qui superiore nocte adversus Julianum profecti erant, velut ab expeditione redeuntes, in concilium ingressos esse, ejusque necem reliquis nuntiasse. Eodem die Di- VARIORUM ANNOTATIONES. At sa- cræ litteræ tale facinus non modo reprehendunt, sed gravissime detestantur orcoque devovent. Nec facile crederem vel veteres Græcos talem rupay- unquam probasse, qui ducem suum, post fidem militari sacramento ei obstrictam, ob quem- vis religionis vel libertatis prætextum, interficere ausus essel.

JANGA 8 P8 96824 ἢ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας ὄντος, καὶ ἡ τὸ συμβάν τοῖς πρὸς Αίγυπτον Αλεξανδρεῦσι γέγονε πάθος· ἡνίκα δὴ ἡ θάλασσα ὑπονοστήσασα, αὖθις ἐξ ἐπιδρομῆς τοὺς ἰδίους όρους παρήμειψε, και μέχρι πολλοῦ τὴν ξηρὰν κατέκλυσεν· ὡς καὶ ἐπὶ τῶν κεράμων, ἀποχωρήσαντος τοῦ ὕδατος, θαλάττια εὑρεθῆναι σκάφη. Αμέλειοι τὴν ἡμέραν καθ᾿ ἣν τάδε συνέβη, ἣν γενέσια τοῦ σεισμοῦ (17) προσαγο- ρεύουσιν, εἰσέτι καὶ νῦν Αλεξανδρεῖς ἐτησίαν ἑορ τὴν ἄγουσι. Λύχνους τε πλείστους ἀνὰ πᾶσαν τὴν πόλιν καίοντες, καὶ χαριστηρίους λιτὰς τῷ Θεῷ προσφέροντες, λαμπρῶς μάλα καὶ εὐλαβῶς ταύτην ἐπιτελοῦσιν. Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ αὐχμοὶ ἐπιτείναντες, πάντας τοὺς καρποὺς καὶ τὸν ἀέρα ἐπὶ ταύτης τῆς βασιλείας ἐλυμήναντο. Ἐντεῦθεν σπάνει τῶν ἐπι- τηδείων, ἐπὶ τὰς τῶν ἀλόγων ζώων τροφὰς τοὺς Β ἀνθρώπους ήλαυνεν ὁ λιμός. Επακολουθῶν δὲ καὶ ὁ λοιμός, ἰδίας ἐπῆγε νόσους, καὶ τὰ σώματα διέφθειρε. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Ἰουλιανὸν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τῆς βασιλείας Ιοβιανοῦ, καὶ ὅσα ἔννομα παρελθὼν εἰς τὴν ἀρχὴν διεπράξατο. Μετὰ δὲ τοῦτον, κοινῇ συνθήκῃ τοῦ στρατοπέδου παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν Ἰοδιανός. Ηνίκα δὴ ἐν τῇ πολεμίᾳ αὐτοκράτορα χειροτονούντων αὐτὸν τῶν στρατευμάτων, αὐτὸς Χριστιανὸν αὐτὸν εἶναι λέγων, παρητείτο τὴν ἡγεμονίαν, καὶ τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας οὐ προσίετο, εἰσότε δὴ καὶ ἡ στρατιὰ μαθοῦσα τῆς παραιτήσεως τὴν αἰτίαν, Χριστιανούς εἶναι σφᾶς ἐκέκραγον. Ἐν κινδύνῳ δὲ καὶ ταραχή τῶν πραγμάτων ὄντων ἐκ τῆς Ἰουλιανοῦ στρατηγίας, καμνούσης τε τῆς στρατιᾶς ἐνδείᾳ τῶν ἐπιτηδείων, ἀναγκαῖον εἶδεν εἰς συμβάσεις ἐλθεῖν, παραδούς τινα Πέρσαις τῶν προτέρων Ρωμαίοις υποτελῶν (48). Τῇ δὲ πείρᾳ μαθών, ὑπὸ θεομηνίας τοῦ πρὸ αὐτοῦ βασιλεύσαντος κακῶς παθεῖν ὑπήκοον, μηδὲν μελ- λήσας, ἔγραψε τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀθροίζεσθαι, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς γενέσια γενέσια, ἀνάμνησις τῶν πρότερον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - gionem non humana vi aut industria stabilitan esse. Certe quandiu imperator iste regnavit, Deus perpetuo indignari visus est, et in multis provinciis Romanos diversis calamitatibus afflixit. Cum enim terra gravissimis motibus assidue quateretur, ades- que corruerent, nequaquam tutum erat, nec sub tecto manere, nec sub dio. Atque ut ex iis quæ auditione accepi conjecturam facio, vel eo imperante, vel certe Caesaris dignitatem adhuc obtinente, cla- des illa Alexandrinis in Ægypto contigit: tunc cum mare quod recesserat, iterum subito impetu rever- tens, extra proprios terminos excessit, et continenten longe lateque inundavit, adeo ut post recessum ma- ris, super tectis domorum reperta sint navigia. Ale. xandrini certe eum diem quo hæc contigerunt, quem etiam natalem terramolus appellant, ad nostram usque memoriam quotannis festum agunt, et plu- rimis lucernis per universam urbem accensis, preces cum gratiarum actione offerentes Deo, splendide simul ac religiose eum diem celebrant. Quin et siccitas nimia eo regnante, omnes terræ fructus ip- samque aeris temperiem corrupit. Unde factum est ut homines præ alimentorum inopia, ipsis brutorum animantium cibis vesci cogerentur. Subsecuta etiam pestis morbos suos invexit, et corpora exstinxit. Et hæc quidem Juliani temporibus evenerunt. G Socr. lib. u, c. 22. CAP III. De imperio Joviani, deque iis quæ recte constituit, postquam ad Imperium evectus est. Post hunc, communi totius exercitus suffragio Jovianus imperium accepit. Quem cum milites in hostico imperatorem renuntiarent, ipse Chri- stianum se esse dicens, imperium recusavit, nec imperii insignia prius admisit, quam milites, com- perta detrectationis causa, se quoque Christianos esse proclamassent. Cumque ex Juliani temeritate res in gravissimo discrimine et in maxima diſſ- cultate constitutæ essent, et commeatuum penuria. exercitus laboraret, Jovianus pacem cum Persis necessario faciendam esse animadvertit, traditis quibusdam regionibus, quæ prius erant tributariæ Romanorum. Cum autem experimento didicisset, ira Dei ob decessoris sui impietatem invectas esse calamitates imperio Romano, nihil cunctatus, scripsit rectoribus provinciarum, ut in ecclesias VALESII ANNOTATIONES. polim per continuos i dies gravissimo terræ motu concussam fuisse, addit: Hunc formidolosum diem Byzantii celebrant Kalendas Octobris. Cæterum si quis scire desiderat, quonam die Alexandrini nata- lem terræ motus illius celebraverint, habemus illum ex Ammiano Marcellino in libro xxvi, ex Fastis Idatii, diem scilicet duodecimum Kalendas Augusti. rito subit, cur Alexandrini diem illum quo ingentis illius terræ motus memoriam quotannis celebrabant, appellarint. Dies quidem festos in honorem martyrum aliorumque sanctorum hominum institu- tos, Greci Latini natales vocare solent, ut videre est in Martyrologiis. Verum de terræ motu id dici non potest nisi abusive. Melius in hu- jusmodi rebus diceretur, id est memo- ria seu commemoratio. Hi enim dies festi, proprie instituti sunt ad renovandam quotannis memoriam beneficii illius quod a Deo semel accepimus. Sic Marcellinus Comes in Chronico, indictione 3, bendum est procul dubio Quod cum interpretes non animadvertissent, gravissime lapsi VARIORUM. coma, qui ipsum in Phrygia moriturum ei visus erat prædicere. Cum igitur letaliter vulneratus, locum illum in quo castra habebat, Phrygiam appellari didicisset, exclamasse dicitur : O sol, Julianum perdidisti. (47) Ην γενέσια τοῦ σεισμοῦ. Mirari non inme- D Basilio solo consule, postquam scripsit Constantino- (48) Τῶν προτέρων Ρωμαίοις ὑποτελῶν. Scri-

JANGA 8 P8 96824 ἢ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας ὄντος, καὶ ἡ τὸ συμβάν τοῖς πρὸς Αίγυπτον Αλεξανδρεῦσι γέγονε πάθος· ἡνίκα δὴ ἡ θάλασσα ὑπονοστήσασα, αὖθις ἐξ ἐπιδρομῆς τοὺς ἰδίους όρους παρήμειψε, και μέχρι πολλοῦ τὴν ξηρὰν κατέκλυσεν· ὡς καὶ ἐπὶ τῶν κεράμων, ἀποχωρήσαντος τοῦ ὕδατος, θαλάττια εὑρεθῆναι σκάφη. Αμέλειοι τὴν ἡμέραν καθ᾿ ἣν τάδε συνέβη, ἣν γενέσια τοῦ σεισμοῦ (17) προσαγο- ρεύουσιν, εἰσέτι καὶ νῦν Αλεξανδρεῖς ἐτησίαν ἑορ τὴν ἄγουσι. Λύχνους τε πλείστους ἀνὰ πᾶσαν τὴν πόλιν καίοντες, καὶ χαριστηρίους λιτὰς τῷ Θεῷ προσφέροντες, λαμπρῶς μάλα καὶ εὐλαβῶς ταύτην ἐπιτελοῦσιν. Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ αὐχμοὶ ἐπιτείναντες, πάντας τοὺς καρποὺς καὶ τὸν ἀέρα ἐπὶ ταύτης τῆς βασιλείας ἐλυμήναντο. Ἐντεῦθεν σπάνει τῶν ἐπι- τηδείων, ἐπὶ τὰς τῶν ἀλόγων ζώων τροφὰς τοὺς Β ἀνθρώπους ήλαυνεν ὁ λιμός. Επακολουθῶν δὲ καὶ ὁ λοιμός, ἰδίας ἐπῆγε νόσους, καὶ τὰ σώματα διέφθειρε. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Ἰουλιανὸν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τῆς βασιλείας Ιοβιανοῦ, καὶ ὅσα ἔννομα παρελθὼν εἰς τὴν ἀρχὴν διεπράξατο. Μετὰ δὲ τοῦτον, κοινῇ συνθήκῃ τοῦ στρατοπέδου παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν Ἰοδιανός. Ηνίκα δὴ ἐν τῇ πολεμίᾳ αὐτοκράτορα χειροτονούντων αὐτὸν τῶν στρατευμάτων, αὐτὸς Χριστιανὸν αὐτὸν εἶναι λέγων, παρητείτο τὴν ἡγεμονίαν, καὶ τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας οὐ προσίετο, εἰσότε δὴ καὶ ἡ στρατιὰ μαθοῦσα τῆς παραιτήσεως τὴν αἰτίαν, Χριστιανούς εἶναι σφᾶς ἐκέκραγον. Ἐν κινδύνῳ δὲ καὶ ταραχή τῶν πραγμάτων ὄντων ἐκ τῆς Ἰουλιανοῦ στρατηγίας, καμνούσης τε τῆς στρατιᾶς ἐνδείᾳ τῶν ἐπιτηδείων, ἀναγκαῖον εἶδεν εἰς συμβάσεις ἐλθεῖν, παραδούς τινα Πέρσαις τῶν προτέρων Ρωμαίοις υποτελῶν (48). Τῇ δὲ πείρᾳ μαθών, ὑπὸ θεομηνίας τοῦ πρὸ αὐτοῦ βασιλεύσαντος κακῶς παθεῖν ὑπήκοον, μηδὲν μελ- λήσας, ἔγραψε τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀθροίζεσθαι, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς γενέσια γενέσια, ἀνάμνησις τῶν πρότερον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - gionem non humana vi aut industria stabilitan esse. Certe quandiu imperator iste regnavit, Deus perpetuo indignari visus est, et in multis provinciis Romanos diversis calamitatibus afflixit. Cum enim terra gravissimis motibus assidue quateretur, ades- que corruerent, nequaquam tutum erat, nec sub tecto manere, nec sub dio. Atque ut ex iis quæ auditione accepi conjecturam facio, vel eo imperante, vel certe Caesaris dignitatem adhuc obtinente, cla- des illa Alexandrinis in Ægypto contigit: tunc cum mare quod recesserat, iterum subito impetu rever- tens, extra proprios terminos excessit, et continenten longe lateque inundavit, adeo ut post recessum ma- ris, super tectis domorum reperta sint navigia. Ale. xandrini certe eum diem quo hæc contigerunt, quem etiam natalem terramolus appellant, ad nostram usque memoriam quotannis festum agunt, et plu- rimis lucernis per universam urbem accensis, preces cum gratiarum actione offerentes Deo, splendide simul ac religiose eum diem celebrant. Quin et siccitas nimia eo regnante, omnes terræ fructus ip- samque aeris temperiem corrupit. Unde factum est ut homines præ alimentorum inopia, ipsis brutorum animantium cibis vesci cogerentur. Subsecuta etiam pestis morbos suos invexit, et corpora exstinxit. Et hæc quidem Juliani temporibus evenerunt. G Socr. lib. u, c. 22. CAP III. De imperio Joviani, deque iis quæ recte constituit, postquam ad Imperium evectus est. Post hunc, communi totius exercitus suffragio Jovianus imperium accepit. Quem cum milites in hostico imperatorem renuntiarent, ipse Chri- stianum se esse dicens, imperium recusavit, nec imperii insignia prius admisit, quam milites, com- perta detrectationis causa, se quoque Christianos esse proclamassent. Cumque ex Juliani temeritate res in gravissimo discrimine et in maxima diſſ- cultate constitutæ essent, et commeatuum penuria. exercitus laboraret, Jovianus pacem cum Persis necessario faciendam esse animadvertit, traditis quibusdam regionibus, quæ prius erant tributariæ Romanorum. Cum autem experimento didicisset, ira Dei ob decessoris sui impietatem invectas esse calamitates imperio Romano, nihil cunctatus, scripsit rectoribus provinciarum, ut in ecclesias VALESII ANNOTATIONES. polim per continuos i dies gravissimo terræ motu concussam fuisse, addit: Hunc formidolosum diem Byzantii celebrant Kalendas Octobris. Cæterum si quis scire desiderat, quonam die Alexandrini nata- lem terræ motus illius celebraverint, habemus illum ex Ammiano Marcellino in libro xxvi, ex Fastis Idatii, diem scilicet duodecimum Kalendas Augusti. rito subit, cur Alexandrini diem illum quo ingentis illius terræ motus memoriam quotannis celebrabant, appellarint. Dies quidem festos in honorem martyrum aliorumque sanctorum hominum institu- tos, Greci Latini natales vocare solent, ut videre est in Martyrologiis. Verum de terræ motu id dici non potest nisi abusive. Melius in hu- jusmodi rebus diceretur, id est memo- ria seu commemoratio. Hi enim dies festi, proprie instituti sunt ad renovandam quotannis memoriam beneficii illius quod a Deo semel accepimus. Sic Marcellinus Comes in Chronico, indictione 3, bendum est procul dubio Quod cum interpretes non animadvertissent, gravissime lapsi VARIORUM. coma, qui ipsum in Phrygia moriturum ei visus erat prædicere. Cum igitur letaliter vulneratus, locum illum in quo castra habebat, Phrygiam appellari didicisset, exclamasse dicitur : O sol, Julianum perdidisti. (47) Ην γενέσια τοῦ σεισμοῦ. Mirari non inme- D Basilio solo consule, postquam scripsit Constantino- (48) Τῶν προτέρων Ρωμαίοις ὑποτελῶν. Scri-

JANGA 8 P8 96824 ἢ κατὰ τὸ δεύτερον σχῆμα τῆς βασιλείας ὄντος, καὶ ἡ τὸ συμβάν τοῖς πρὸς Αίγυπτον Αλεξανδρεῦσι γέγονε πάθος· ἡνίκα δὴ ἡ θάλασσα ὑπονοστήσασα, αὖθις ἐξ ἐπιδρομῆς τοὺς ἰδίους όρους παρήμειψε, και μέχρι πολλοῦ τὴν ξηρὰν κατέκλυσεν· ὡς καὶ ἐπὶ τῶν κεράμων, ἀποχωρήσαντος τοῦ ὕδατος, θαλάττια εὑρεθῆναι σκάφη. Αμέλειοι τὴν ἡμέραν καθ᾿ ἣν τάδε συνέβη, ἣν γενέσια τοῦ σεισμοῦ (17) προσαγο- ρεύουσιν, εἰσέτι καὶ νῦν Αλεξανδρεῖς ἐτησίαν ἑορ τὴν ἄγουσι. Λύχνους τε πλείστους ἀνὰ πᾶσαν τὴν πόλιν καίοντες, καὶ χαριστηρίους λιτὰς τῷ Θεῷ προσφέροντες, λαμπρῶς μάλα καὶ εὐλαβῶς ταύτην ἐπιτελοῦσιν. Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ αὐχμοὶ ἐπιτείναντες, πάντας τοὺς καρποὺς καὶ τὸν ἀέρα ἐπὶ ταύτης τῆς βασιλείας ἐλυμήναντο. Ἐντεῦθεν σπάνει τῶν ἐπι- τηδείων, ἐπὶ τὰς τῶν ἀλόγων ζώων τροφὰς τοὺς Β ἀνθρώπους ήλαυνεν ὁ λιμός. Επακολουθῶν δὲ καὶ ὁ λοιμός, ἰδίας ἐπῆγε νόσους, καὶ τὰ σώματα διέφθειρε. Τὰ μὲν δὴ κατὰ Ἰουλιανὸν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τῆς βασιλείας Ιοβιανοῦ, καὶ ὅσα ἔννομα παρελθὼν εἰς τὴν ἀρχὴν διεπράξατο. Μετὰ δὲ τοῦτον, κοινῇ συνθήκῃ τοῦ στρατοπέδου παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν Ἰοδιανός. Ηνίκα δὴ ἐν τῇ πολεμίᾳ αὐτοκράτορα χειροτονούντων αὐτὸν τῶν στρατευμάτων, αὐτὸς Χριστιανὸν αὐτὸν εἶναι λέγων, παρητείτο τὴν ἡγεμονίαν, καὶ τὰ σύμβολα τῆς βασιλείας οὐ προσίετο, εἰσότε δὴ καὶ ἡ στρατιὰ μαθοῦσα τῆς παραιτήσεως τὴν αἰτίαν, Χριστιανούς εἶναι σφᾶς ἐκέκραγον. Ἐν κινδύνῳ δὲ καὶ ταραχή τῶν πραγμάτων ὄντων ἐκ τῆς Ἰουλιανοῦ στρατηγίας, καμνούσης τε τῆς στρατιᾶς ἐνδείᾳ τῶν ἐπιτηδείων, ἀναγκαῖον εἶδεν εἰς συμβάσεις ἐλθεῖν, παραδούς τινα Πέρσαις τῶν προτέρων Ρωμαίοις υποτελῶν (48). Τῇ δὲ πείρᾳ μαθών, ὑπὸ θεομηνίας τοῦ πρὸ αὐτοῦ βασιλεύσαντος κακῶς παθεῖν ὑπήκοον, μηδὲν μελ- λήσας, ἔγραψε τοῖς ἡγουμένοις τῶν ἐθνῶν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἀθροίζεσθαι, καὶ τὸ θεῖον ἐπιμελῶς γενέσια γενέσια, ἀνάμνησις τῶν πρότερον. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - gionem non humana vi aut industria stabilitan esse. Certe quandiu imperator iste regnavit, Deus perpetuo indignari visus est, et in multis provinciis Romanos diversis calamitatibus afflixit. Cum enim terra gravissimis motibus assidue quateretur, ades- que corruerent, nequaquam tutum erat, nec sub tecto manere, nec sub dio. Atque ut ex iis quæ auditione accepi conjecturam facio, vel eo imperante, vel certe Caesaris dignitatem adhuc obtinente, cla- des illa Alexandrinis in Ægypto contigit: tunc cum mare quod recesserat, iterum subito impetu rever- tens, extra proprios terminos excessit, et continenten longe lateque inundavit, adeo ut post recessum ma- ris, super tectis domorum reperta sint navigia. Ale. xandrini certe eum diem quo hæc contigerunt, quem etiam natalem terramolus appellant, ad nostram usque memoriam quotannis festum agunt, et plu- rimis lucernis per universam urbem accensis, preces cum gratiarum actione offerentes Deo, splendide simul ac religiose eum diem celebrant. Quin et siccitas nimia eo regnante, omnes terræ fructus ip- samque aeris temperiem corrupit. Unde factum est ut homines præ alimentorum inopia, ipsis brutorum animantium cibis vesci cogerentur. Subsecuta etiam pestis morbos suos invexit, et corpora exstinxit. Et hæc quidem Juliani temporibus evenerunt. G Socr. lib. u, c. 22. CAP III. De imperio Joviani, deque iis quæ recte constituit, postquam ad Imperium evectus est. Post hunc, communi totius exercitus suffragio Jovianus imperium accepit. Quem cum milites in hostico imperatorem renuntiarent, ipse Chri- stianum se esse dicens, imperium recusavit, nec imperii insignia prius admisit, quam milites, com- perta detrectationis causa, se quoque Christianos esse proclamassent. Cumque ex Juliani temeritate res in gravissimo discrimine et in maxima diſſ- cultate constitutæ essent, et commeatuum penuria. exercitus laboraret, Jovianus pacem cum Persis necessario faciendam esse animadvertit, traditis quibusdam regionibus, quæ prius erant tributariæ Romanorum. Cum autem experimento didicisset, ira Dei ob decessoris sui impietatem invectas esse calamitates imperio Romano, nihil cunctatus, scripsit rectoribus provinciarum, ut in ecclesias VALESII ANNOTATIONES. polim per continuos i dies gravissimo terræ motu concussam fuisse, addit: Hunc formidolosum diem Byzantii celebrant Kalendas Octobris. Cæterum si quis scire desiderat, quonam die Alexandrini nata- lem terræ motus illius celebraverint, habemus illum ex Ammiano Marcellino in libro xxvi, ex Fastis Idatii, diem scilicet duodecimum Kalendas Augusti. rito subit, cur Alexandrini diem illum quo ingentis illius terræ motus memoriam quotannis celebrabant, appellarint. Dies quidem festos in honorem martyrum aliorumque sanctorum hominum institu- tos, Greci Latini natales vocare solent, ut videre est in Martyrologiis. Verum de terræ motu id dici non potest nisi abusive. Melius in hu- jusmodi rebus diceretur, id est memo- ria seu commemoratio. Hi enim dies festi, proprie instituti sunt ad renovandam quotannis memoriam beneficii illius quod a Deo semel accepimus. Sic Marcellinus Comes in Chronico, indictione 3, bendum est procul dubio Quod cum interpretes non animadvertissent, gravissime lapsi VARIORUM. coma, qui ipsum in Phrygia moriturum ei visus erat prædicere. Cum igitur letaliter vulneratus, locum illum in quo castra habebat, Phrygiam appellari didicisset, exclamasse dicitur : O sol, Julianum perdidisti. (47) Ην γενέσια τοῦ σεισμοῦ. Mirari non inme- D Basilio solo consule, postquam scripsit Constantino- (48) Τῶν προτέρων Ρωμαίοις ὑποτελῶν. Scri-

Α θεραπεύειν, καὶ μόνην εἶναι σέβας τοῖς ἀρχομένοις Β τὴν τῶν Χριστιανῶν πίστιν. Απέδωκε δὲ καὶ τὰς ἀτελείας ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ τοῖς κλήροις, χήραις τε καὶ παρθένοις, καὶ εἴ τι πρότερον ἐπ΄ ὠφελεία καὶ τιμῇ θρησκείας δωρηθέν, ἢ νομοθετηθὲν ἐτύγ χανεν ὑπὸ Κωνσταντίνου καὶ τῶν αὐτοῦ παίδων, ὕστερον δὲ ἐπὶ Ἰουλιανοῦ ἀφηρέθη. Προσεφώνησε δὲ καὶ Σεκούνδῳ (49) τῷ τότε τὴν ὑπαρχον (50) ἐξουσίαν διέποντι, γενικήν νομοθεσίαν, εἰς κεφαλὴν τιμωρεῖ σθαι παρακελευομένην τὸν ἱερὰν παρθένον μνᾶσθαι πρὸς γάμον πειρώμενον, ἢ καὶ ἀκολάστως μόνον προσβλέποντα, μήτιγε διαρπάζειν ἐπιχειροῦντα. Ἔθετο δὲ τοῦτον τὸν νόμον, καθότι μοχθηροί τινες ἄνδρες ἐπὶ τῆς ἡγεμονίας Ἰουλιανοῦ, ἔτυχον τοιού- των παρθένων γάμους ἐπιτελέσαντες, καὶ ἀνάγκη ή καὶ πειθοῖ προσφθαρέντες, οἷά γε φιλεῖ τῆς αἰσχρᾶς ἐπιθυμίας ταῦτα τολμῶν ἀκινδύνως υποθεμένης, δυσπραγούσης τῆς θρησκείας. ΚΕΦΑΛ. Δ'. "Οτι πάλιν τὰ τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνεκινοῦντο· καὶ περὶ τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου, ἥτις τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν ἐκύρωσε· καὶ ὅσα ἡ τοιαύτη σύνοδος τῷ βασιλεῖ Ιοβιανῷ ἔγραψε. Αἱ δὲ περὶ τῶν δογμάτων ζητήσεις τε καὶ διαλέ- ξεις, πάλιν ἀνεκινοῦντο τοῖς προεστῶσι τῶν Ἐκκλη- ἢ καὶ ἀκολάστως μόνον προσβλέ +399 SOZOMENI convenirent, et divinum Numcn studiose colerent, solamque Christianorum fidem Romanis esse ve- nerandam. Ecclesiis præterea et clericis, viduis item ac virginibus immunitates restituit, et quidquid antea ad utilitatem atque honorem reli- gionis nostræ a Constantino ejusque liberis dona- tum sancitumve, et postea Juliani temporibus ademptum fuerat. Dedit etiam generalem consti- tutionem ad Secundum, qui tunc erat præfectus prætorii, qua jubebat eum capitali supplicio affici, qui sacram virginem sibi uxorem despondere, aut impudice duntaxat aspicere ausus esset, nedum rapere conatus fuisset. Hanc autem legem idcirco tulit, quod flagitiosi quidam homines, principatu Juliani, cum hujusmodi virginibus nuptias con- traxerant, et seu vi, seu persuasione eas corru- perant : quemadmodum evenire solet, cum reli- gione neglecta atque oppressa, foeda libido ejus- modi res impune tentari suadet. CAP IV. Quomodo Ecclesiæ iterum perturbatæ sint : et de synodo Antiochena, quæ fidem Nicæni con- cilii confirmavit, et quid ad Jovianum imperatorem scripserit. Porro quæstiones ac disputationes de fide, a præsi- dibus Ecclesiarum denuo excitata sunt'. Nam * Socr. lib. 111, c. 25. VALESII ANNOTATIONES. sunt. Nam Musculus quidem ita vertit, Necessarium vidit ut pacta iniret cum Persis, ac de prioribus tributis quæ Romanis debebantur, quædam remitteret. Christophorsonus vero adhuc pejus ita vertit: Pa- cem cum Persis facere, et ob eam causam aliquid de tributis quæ Romanis ante pensitaverant, remit- tere. Quasi vero Persæ tributa unquam persolverint Romanis non hoc dicit Sozomenus, sed Jovianum cum Persis pacem fecisse, et quasdam eis regiones dedidisse, quæ Romanis antehac tributaria erant. Vide Ammianum Marcellinum in libro xxv, Eutro- pium et reliquos Historiæ Romanæ scriptores. Quod quidem Joviani factum Gregorius Nazianzenus in invectivis contra Julianum Orationibus excusare nititur. Reprehendit tamen Ammianus Marcellinus. Porro Nicephorus cum hunc Sozomeni locum de- scriberet, vocem лpoτépwy omisit. Sed Joannes Langus qui ejus Historiam in Latinum sermonen transtulit, non aliter quam nos interpretatus est. viani imperatoris constitutio exstat in codice Theo- dosiano, libro 1x titulo de raptu, vel matrimonio sanctimonialium, quam hic apponam. Jovianus Au- gustus ad Secundum præfectum prætorio. ‹ Si quis, non dicam rapere, sed vel attentare matrimonii jungendi causa, sacratas virgines, vel invitas ausus fuerit, capitali sententia ferietur. Data Kalend. Martii, Antiochiæ, Joviano Augusto et Varroniano consulibus. Mendum est in illis verbis vel invitas. Pro quo legisse videtur Sozomenus vet intueri. Vertit enim Tovta. Nisi polius dicamus Sozomnenum his verbis explicare voluisse vocabulum attentare, quod verius puto. Attentare enim idem est ac sollicitare. Quare C D in hac lege malim scribere sacratas virgines vel vi- duas. Nam inter sanctimoniales, tam viduæ quam virgines recensentur, ut titulus ipse declarat. Hanc Joviani legem designat Majorinus in Nove!la 8, ubi dicit : Si forte profana cupiditas improborum devo- lam Deo mentem per crimen raptus violare tentaverit. non solum Divalium constitutorum, qui id admiserit, subjaceat ultioni, etc. Lex igitur Joviani adversus Raptores virginum lata est; sed si sanctimonialis relicto proposito postea nubere voluisset, non pro- hibebatur hac lege. fuerit hic præfectus prætorio, ad quem plurime datæ sunt leges in Codice Theodosiano, obscurum est. Olim in Annotationibus ad libr. x Ammianı Marcellini existimavi huncesse Secundum Salustium, quem Julianus præfectum prætorio promovit per Gallias, et qui postea consul fuit cum Juliano. Sed nunc re attentius examinata, * Secundum hunc a Salustio distinguendum puto. De quo exstat vetus inscriptio a Grutero relata in hunc modum : SATURNINIO. SECUNDO. V. C. PRÆSIDI. PROVIN- CIE AQUITANIE. MAGISTRO. MEMORIE. Co- PRIMI. PROCONSULI AFRICE. ORDINIS PRIMI INTRA CONSIS TORIUM ET QUÆSTORI, PRÆFECTO PRETORIO ITERUM, ов MITI ITEM ORDINIS COMITI EGREGIA EJUS IN REMPUBLICAN MERITA D. D. N. N. VALENTINIANUS ET VA- LENS VICTORES AC TRIOMPHATORES SEMPER AU- GUSTI. STATUAM SUB AURO CONSTITUI LOCA- RIQUE JUSSERUNT. In hac inscriptione nulla fit mentio consulatus quem gessit Salustius. Ex quo apparet hunc Secundum diversum esse a Salustio. VARIORUM. * Imo Salustius Secundus alius non est, quam Saturninius Secundus : quod duplex præfectura prætoriana Orientis ante Valentiniani et Valentis mortem ab eo gesta certum reddit. Salustius enim anno Christi 367, secundam præfecturam deposuit, Auxoniumque successorem accepit, sicut ex Zosi- mo discimus, lib. 1v, p. 741. Quod si Saturninius Secundus diversus esset a Salustio Secundo (49) Προσεφώνησε δὲ καὶ Σεκούνδῳ. Hæc Jo- (50) Σεκούνδῳ τῷ τότε τὴν ὑπαρχον. Quisnam

σιῶν. Ἰουλιανοῦ γὰρ βασιλεύοντος, ὡς παντελῶς τοῦ Χριστιανισμοῦ κινδυνεύοντος, ἡσυχίαν ἦγον· κοινῇ δὲ πάντες τὸν Θεὸν ἱκέτευον, ἵλεων αὐτοῖς γενέσθαι. Οὕτω πη τοῖς ἀνθρώποις φίλον, παρ' ἑτέρων μὲν ἀδικουμένοις, πρὸς τὸ ὁμόφυλον ὁμονοεῖν· ἀπηλλα- γμένοις δὲ τῶν ἔξωθεν κακῶν, πρὸς σφᾶς αὐτοὺς στασιάζειν. Αλλ' ὅσαις μὲν πολιτείαις καὶ ἔθνεσι τοῦτο συνέβη, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ καταλέγειν ἐστί. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύ ρας ἐπίσκοπος, καὶ Σιλβανὸς ὁ Ταρσοῦ, καὶ Σωφρό- νιος ὁ Πομπηΐουπόλεως, καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς, τὴν τῶν Ανομοίων καλουμένων αἵρεσιν ἀποστρεφόμενοι, τὸ δὲ ὁμοιοούσιον ὄνομα ἀντὶ τοῦ ὁμοουσίου δεχόμενοι, βιβλίον τῷ βασιλεῖ διεπέμψαντο· χάριν ἔχειν τῷ Θεῷ ὁμολογοῦντες, ὅτι αὐτὸν προεστήσατο τῆς Ῥω μαίων ἀρχῆς. Ἐζήτουν δὲ ἢ τὰ ἐν Ἀριμίνῳ πε- πραγμένα καὶ Σελευκείᾳ, κύρια μένειν, καὶ τὰ σπουδῇ καὶ δυνάμει τινῶν γενόμενα ἀργεῖν· ἡ τοῦ σχίσματος (51) τοῦ πρὸ τῶν συνόδων ταῖς Ἐκκλησίαις μένοντος, συγχωρηθῆναι τοὺς πανταχῆ ἐπισκόπους, αὐτοὺς καθ᾿ ἑαυτοὺς ὅποι βούλονται συνελθεῖν, μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος (52)· μή προχωρεῖν δὲ κατὰ σκοπὸν τὰ ἐπιχειρούμενα, τοῖς ἐν μέρει τι βουλομένοις πράττειν ἢ ἐξαπατᾷν, ὡς ἐπὶ Κωνσταν τίου τοῦ βασιλέως. Ἐδήλουν δὲ, μὴ παραγενέσθαι σφᾶς εἰς τὸ στρατόπεδον, ὥστε μὴ ὀχληροὺς εἶναι δοκεῖν· εἰ δὲ ἐπιτραπεῖεν, ἀσμένως τοῦτο ποιήσειν, ὑποζυγίοις ἰδίοις καὶ δαπάνῃ χρωμένους (53). Καὶ οἱ μὲν, τοιάδε Ιοβιανῷ τῷ βασιλεῖ ἔγραψαν. Ἐν τούτῳ δὲ συνόδου γενομένης ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας, βεβαιοῦται τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων ἡ πίστις, καὶ κρατεῖ, ὥστε ἀναμφηρί[σ]τως τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ δοξάζειν ὁμοούσιον. Ἐκοινώνησαν δὲ ταύτης τῆς συνόδου Μελέτιος, ός τότε αὐτῆς τῆς Ἀντιοχείας (54) τὴν Ἐκκλησίαν ἐπετρόπευε, καὶ Εὐσέβιος ὁ Σαμο σάτων, καὶ Πελάγιος ὁ Λαοδικείας τῆς Σύρων, καὶ Ακάκιος ὁ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Εἰρη νίων ὁ Γαζαίος (35), καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αγκύρας. Ταῦτα δὲ πράξαντες, ἐδήλωσαν τῷ βασιλεῖ τὰ δόξαντα, γράψαντες ὧδε Β σχίσματος, μή τινος κοσμικού κοινωνοῦντος. &λ- λοις. δαπάνη. δαπάναις &ς τότε αὖθις, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A Juliano quidem regnante, cum Christiana religio in summo discrimine versaretur, taciti omnes qui- everant, junctinique Deo supplicaverant, ut ipsis propitius esset. Hæc enim fere consuetudo est mor- talium, ut, dum ab exteris laeduntur, cum tribulibus suis concordiam servent : postquam vero ab extra- neorum metu liberati sunt, ipsi inter se dissideant. Verum quot gentibus ac civitatibus istud eon- tigerit, non est hujus temporis recensere. Cæ- terum per id tempus Basilius Aucyra, Silvanus Tarsi, Sophronius Poinpeiopolis episcopi, aliique ejusdem cum ipsis sententiæ, qui Anomœanorum quidem doctrinam aversabantur, similem vero substantia pro consubstantiali admiserant, libellum ad imperatorem miserunt, quo testabantur, gratias quidem se Deo agere, quod ipsumn Romano imperio præfecisset. Postulabant autem ut vel ea quæ Arimini et Seleuciæ gesta erant, rata perma- nerent, ea vero quæ studio ac potentia quorumdam acta fuerant, irrita essent: vel manente priore dis- sidio quod ante illas synodos in Ecclesiis fuerat, omnibus ubique episcopis quocunque vellent loco, in unum convenire liceret, nemine alio in conses- sum admisso; utque consilia eorum qui seorsum quidpiam agere et alios decipere vellent, quemad modum imperatoris Constantii temporibus accide- rat, nequaquam ad exitum perduci sinerentur. Si- gnificarunt præterea se ad comitatum non venisse, ne molesti esse viderentur. Si vero venire jube- rentur, se suo sumptu ac propriis jumentis id cu- pide facturos. Atque isti quidem hæc ad Jovianum imperatorem scripsere. Per idem tempus, cum sy- nodus Antiochia in Syria esset congregata, fides eorum qui Nicææ olim convenerant confirmata est statutumque ut sine controversia Filius Patri consubstantialis ab omnibus crederetur. Interfue- runt huic synodo, Meletius qui Ecclesiæ Antio- chenæ tunc denuo præsidebat, et Εusebius Samo- satensis episcopus, et Pelagius Laodicea quæ est in Syria ; Acacius item Caesarea Palæstinæ, et Ire VALESII ANNOTATIONES. C et apud Nicephorum legitur longe rectius, ni fallor. Nam ante Ariminense et Seleu- ciense concilium, Ecclesia gravissimo schismate D laborabat, jam inde a concilio Serdicensi, in quo rupta fuerat communio inter Orientales atque Oc- cidentales. Cui malo ut mederetur Constantius, hæc ' duo episcoporum concilia convocaverat. Sed res infelicem eventum sortita est. Nicephorus de sæcularibus judicibus exposuit, qui imperatorum jussu, synodis episcoporum inter- erant. Sic enim hæc Sozomeni verba reddidit ; Possunt tamen haec verba intelligi de ipsis episcopis, ac fortasse me- lius. Petebant enim Basilius, Silvanus, et alii, ut liceret singulis episcopis seorsum synodos intra pareciam suam congregare, nemine alio episcopo præsente. In codice Fuketiano scriptum inveni Quam scripturam si sequamur, hic erit sen- sus: Ut nullus episcopus Orientis cum Occidenta- libus communicet, vel contra. ex codice Fuketiano, in quo diserte scriptum est xal Apud Nicephorum in cap. libri decimi legitur, quod est elegantius. dum puto etc. Nam Meletius tunc Antiochenam sedem de integro recuperave- rat. nit Marcus in vita Porphyrii Gazensis episcopi, euinque miris laudibus extollit. VARIORUM. utriusque ejus prætecturæ aliqua vestigia in legi- ommissio in inscriptione a Valesio relata ; quod et bus Cod. Theod. per hæc tempora datis superes- in aliis saepius factum. Aut. Paci, ad ann. 362, sent. Decepit viros doctos cognominis Salustii n. 33. (51) Η τοῦ αὐτοῦ σχήματος. In codice Fukeliano (52) Μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος. Hæc verba (53) Καὶ πάνυ χρωμένους. Hunc locum correxi (54) "Ος τότε αὐτῆς τῆς ᾿Αντιοχείας. Scriben- (55) Εἰρηνίων ὁ Γαζαίος. Hujus Irenionis memi-

σιῶν. Ἰουλιανοῦ γὰρ βασιλεύοντος, ὡς παντελῶς τοῦ Χριστιανισμοῦ κινδυνεύοντος, ἡσυχίαν ἦγον· κοινῇ δὲ πάντες τὸν Θεὸν ἱκέτευον, ἵλεων αὐτοῖς γενέσθαι. Οὕτω πη τοῖς ἀνθρώποις φίλον, παρ' ἑτέρων μὲν ἀδικουμένοις, πρὸς τὸ ὁμόφυλον ὁμονοεῖν· ἀπηλλα- γμένοις δὲ τῶν ἔξωθεν κακῶν, πρὸς σφᾶς αὐτοὺς στασιάζειν. Αλλ' ὅσαις μὲν πολιτείαις καὶ ἔθνεσι τοῦτο συνέβη, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ καταλέγειν ἐστί. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύ ρας ἐπίσκοπος, καὶ Σιλβανὸς ὁ Ταρσοῦ, καὶ Σωφρό- νιος ὁ Πομπηΐουπόλεως, καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς, τὴν τῶν Ανομοίων καλουμένων αἵρεσιν ἀποστρεφόμενοι, τὸ δὲ ὁμοιοούσιον ὄνομα ἀντὶ τοῦ ὁμοουσίου δεχόμενοι, βιβλίον τῷ βασιλεῖ διεπέμψαντο· χάριν ἔχειν τῷ Θεῷ ὁμολογοῦντες, ὅτι αὐτὸν προεστήσατο τῆς Ῥω μαίων ἀρχῆς. Ἐζήτουν δὲ ἢ τὰ ἐν Ἀριμίνῳ πε- πραγμένα καὶ Σελευκείᾳ, κύρια μένειν, καὶ τὰ σπουδῇ καὶ δυνάμει τινῶν γενόμενα ἀργεῖν· ἡ τοῦ σχίσματος (51) τοῦ πρὸ τῶν συνόδων ταῖς Ἐκκλησίαις μένοντος, συγχωρηθῆναι τοὺς πανταχῆ ἐπισκόπους, αὐτοὺς καθ᾿ ἑαυτοὺς ὅποι βούλονται συνελθεῖν, μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος (52)· μή προχωρεῖν δὲ κατὰ σκοπὸν τὰ ἐπιχειρούμενα, τοῖς ἐν μέρει τι βουλομένοις πράττειν ἢ ἐξαπατᾷν, ὡς ἐπὶ Κωνσταν τίου τοῦ βασιλέως. Ἐδήλουν δὲ, μὴ παραγενέσθαι σφᾶς εἰς τὸ στρατόπεδον, ὥστε μὴ ὀχληροὺς εἶναι δοκεῖν· εἰ δὲ ἐπιτραπεῖεν, ἀσμένως τοῦτο ποιήσειν, ὑποζυγίοις ἰδίοις καὶ δαπάνῃ χρωμένους (53). Καὶ οἱ μὲν, τοιάδε Ιοβιανῷ τῷ βασιλεῖ ἔγραψαν. Ἐν τούτῳ δὲ συνόδου γενομένης ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας, βεβαιοῦται τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων ἡ πίστις, καὶ κρατεῖ, ὥστε ἀναμφηρί[σ]τως τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ δοξάζειν ὁμοούσιον. Ἐκοινώνησαν δὲ ταύτης τῆς συνόδου Μελέτιος, ός τότε αὐτῆς τῆς Ἀντιοχείας (54) τὴν Ἐκκλησίαν ἐπετρόπευε, καὶ Εὐσέβιος ὁ Σαμο σάτων, καὶ Πελάγιος ὁ Λαοδικείας τῆς Σύρων, καὶ Ακάκιος ὁ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Εἰρη νίων ὁ Γαζαίος (35), καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αγκύρας. Ταῦτα δὲ πράξαντες, ἐδήλωσαν τῷ βασιλεῖ τὰ δόξαντα, γράψαντες ὧδε Β σχίσματος, μή τινος κοσμικού κοινωνοῦντος. &λ- λοις. δαπάνη. δαπάναις &ς τότε αὖθις, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A Juliano quidem regnante, cum Christiana religio in summo discrimine versaretur, taciti omnes qui- everant, junctinique Deo supplicaverant, ut ipsis propitius esset. Hæc enim fere consuetudo est mor- talium, ut, dum ab exteris laeduntur, cum tribulibus suis concordiam servent : postquam vero ab extra- neorum metu liberati sunt, ipsi inter se dissideant. Verum quot gentibus ac civitatibus istud eon- tigerit, non est hujus temporis recensere. Cæ- terum per id tempus Basilius Aucyra, Silvanus Tarsi, Sophronius Poinpeiopolis episcopi, aliique ejusdem cum ipsis sententiæ, qui Anomœanorum quidem doctrinam aversabantur, similem vero substantia pro consubstantiali admiserant, libellum ad imperatorem miserunt, quo testabantur, gratias quidem se Deo agere, quod ipsumn Romano imperio præfecisset. Postulabant autem ut vel ea quæ Arimini et Seleuciæ gesta erant, rata perma- nerent, ea vero quæ studio ac potentia quorumdam acta fuerant, irrita essent: vel manente priore dis- sidio quod ante illas synodos in Ecclesiis fuerat, omnibus ubique episcopis quocunque vellent loco, in unum convenire liceret, nemine alio in conses- sum admisso; utque consilia eorum qui seorsum quidpiam agere et alios decipere vellent, quemad modum imperatoris Constantii temporibus accide- rat, nequaquam ad exitum perduci sinerentur. Si- gnificarunt præterea se ad comitatum non venisse, ne molesti esse viderentur. Si vero venire jube- rentur, se suo sumptu ac propriis jumentis id cu- pide facturos. Atque isti quidem hæc ad Jovianum imperatorem scripsere. Per idem tempus, cum sy- nodus Antiochia in Syria esset congregata, fides eorum qui Nicææ olim convenerant confirmata est statutumque ut sine controversia Filius Patri consubstantialis ab omnibus crederetur. Interfue- runt huic synodo, Meletius qui Ecclesiæ Antio- chenæ tunc denuo præsidebat, et Εusebius Samo- satensis episcopus, et Pelagius Laodicea quæ est in Syria ; Acacius item Caesarea Palæstinæ, et Ire VALESII ANNOTATIONES. C et apud Nicephorum legitur longe rectius, ni fallor. Nam ante Ariminense et Seleu- ciense concilium, Ecclesia gravissimo schismate D laborabat, jam inde a concilio Serdicensi, in quo rupta fuerat communio inter Orientales atque Oc- cidentales. Cui malo ut mederetur Constantius, hæc ' duo episcoporum concilia convocaverat. Sed res infelicem eventum sortita est. Nicephorus de sæcularibus judicibus exposuit, qui imperatorum jussu, synodis episcoporum inter- erant. Sic enim hæc Sozomeni verba reddidit ; Possunt tamen haec verba intelligi de ipsis episcopis, ac fortasse me- lius. Petebant enim Basilius, Silvanus, et alii, ut liceret singulis episcopis seorsum synodos intra pareciam suam congregare, nemine alio episcopo præsente. In codice Fuketiano scriptum inveni Quam scripturam si sequamur, hic erit sen- sus: Ut nullus episcopus Orientis cum Occidenta- libus communicet, vel contra. ex codice Fuketiano, in quo diserte scriptum est xal Apud Nicephorum in cap. libri decimi legitur, quod est elegantius. dum puto etc. Nam Meletius tunc Antiochenam sedem de integro recuperave- rat. nit Marcus in vita Porphyrii Gazensis episcopi, euinque miris laudibus extollit. VARIORUM. utriusque ejus prætecturæ aliqua vestigia in legi- ommissio in inscriptione a Valesio relata ; quod et bus Cod. Theod. per hæc tempora datis superes- in aliis saepius factum. Aut. Paci, ad ann. 362, sent. Decepit viros doctos cognominis Salustii n. 33. (51) Η τοῦ αὐτοῦ σχήματος. In codice Fukeliano (52) Μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος. Hæc verba (53) Καὶ πάνυ χρωμένους. Hunc locum correxi (54) "Ος τότε αὐτῆς τῆς ᾿Αντιοχείας. Scriben- (55) Εἰρηνίων ὁ Γαζαίος. Hujus Irenionis memi-

σιῶν. Ἰουλιανοῦ γὰρ βασιλεύοντος, ὡς παντελῶς τοῦ Χριστιανισμοῦ κινδυνεύοντος, ἡσυχίαν ἦγον· κοινῇ δὲ πάντες τὸν Θεὸν ἱκέτευον, ἵλεων αὐτοῖς γενέσθαι. Οὕτω πη τοῖς ἀνθρώποις φίλον, παρ' ἑτέρων μὲν ἀδικουμένοις, πρὸς τὸ ὁμόφυλον ὁμονοεῖν· ἀπηλλα- γμένοις δὲ τῶν ἔξωθεν κακῶν, πρὸς σφᾶς αὐτοὺς στασιάζειν. Αλλ' ὅσαις μὲν πολιτείαις καὶ ἔθνεσι τοῦτο συνέβη, οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ καταλέγειν ἐστί. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, Βασίλειος ὁ ᾿Αγκύ ρας ἐπίσκοπος, καὶ Σιλβανὸς ὁ Ταρσοῦ, καὶ Σωφρό- νιος ὁ Πομπηΐουπόλεως, καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς, τὴν τῶν Ανομοίων καλουμένων αἵρεσιν ἀποστρεφόμενοι, τὸ δὲ ὁμοιοούσιον ὄνομα ἀντὶ τοῦ ὁμοουσίου δεχόμενοι, βιβλίον τῷ βασιλεῖ διεπέμψαντο· χάριν ἔχειν τῷ Θεῷ ὁμολογοῦντες, ὅτι αὐτὸν προεστήσατο τῆς Ῥω μαίων ἀρχῆς. Ἐζήτουν δὲ ἢ τὰ ἐν Ἀριμίνῳ πε- πραγμένα καὶ Σελευκείᾳ, κύρια μένειν, καὶ τὰ σπουδῇ καὶ δυνάμει τινῶν γενόμενα ἀργεῖν· ἡ τοῦ σχίσματος (51) τοῦ πρὸ τῶν συνόδων ταῖς Ἐκκλησίαις μένοντος, συγχωρηθῆναι τοὺς πανταχῆ ἐπισκόπους, αὐτοὺς καθ᾿ ἑαυτοὺς ὅποι βούλονται συνελθεῖν, μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος (52)· μή προχωρεῖν δὲ κατὰ σκοπὸν τὰ ἐπιχειρούμενα, τοῖς ἐν μέρει τι βουλομένοις πράττειν ἢ ἐξαπατᾷν, ὡς ἐπὶ Κωνσταν τίου τοῦ βασιλέως. Ἐδήλουν δὲ, μὴ παραγενέσθαι σφᾶς εἰς τὸ στρατόπεδον, ὥστε μὴ ὀχληροὺς εἶναι δοκεῖν· εἰ δὲ ἐπιτραπεῖεν, ἀσμένως τοῦτο ποιήσειν, ὑποζυγίοις ἰδίοις καὶ δαπάνῃ χρωμένους (53). Καὶ οἱ μὲν, τοιάδε Ιοβιανῷ τῷ βασιλεῖ ἔγραψαν. Ἐν τούτῳ δὲ συνόδου γενομένης ἐν Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας, βεβαιοῦται τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων ἡ πίστις, καὶ κρατεῖ, ὥστε ἀναμφηρί[σ]τως τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ δοξάζειν ὁμοούσιον. Ἐκοινώνησαν δὲ ταύτης τῆς συνόδου Μελέτιος, ός τότε αὐτῆς τῆς Ἀντιοχείας (54) τὴν Ἐκκλησίαν ἐπετρόπευε, καὶ Εὐσέβιος ὁ Σαμο σάτων, καὶ Πελάγιος ὁ Λαοδικείας τῆς Σύρων, καὶ Ακάκιος ὁ Καισαρείας τῆς Παλαιστίνης, καὶ Εἰρη νίων ὁ Γαζαίος (35), καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αγκύρας. Ταῦτα δὲ πράξαντες, ἐδήλωσαν τῷ βασιλεῖ τὰ δόξαντα, γράψαντες ὧδε Β σχίσματος, μή τινος κοσμικού κοινωνοῦντος. &λ- λοις. δαπάνη. δαπάναις &ς τότε αὖθις, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A Juliano quidem regnante, cum Christiana religio in summo discrimine versaretur, taciti omnes qui- everant, junctinique Deo supplicaverant, ut ipsis propitius esset. Hæc enim fere consuetudo est mor- talium, ut, dum ab exteris laeduntur, cum tribulibus suis concordiam servent : postquam vero ab extra- neorum metu liberati sunt, ipsi inter se dissideant. Verum quot gentibus ac civitatibus istud eon- tigerit, non est hujus temporis recensere. Cæ- terum per id tempus Basilius Aucyra, Silvanus Tarsi, Sophronius Poinpeiopolis episcopi, aliique ejusdem cum ipsis sententiæ, qui Anomœanorum quidem doctrinam aversabantur, similem vero substantia pro consubstantiali admiserant, libellum ad imperatorem miserunt, quo testabantur, gratias quidem se Deo agere, quod ipsumn Romano imperio præfecisset. Postulabant autem ut vel ea quæ Arimini et Seleuciæ gesta erant, rata perma- nerent, ea vero quæ studio ac potentia quorumdam acta fuerant, irrita essent: vel manente priore dis- sidio quod ante illas synodos in Ecclesiis fuerat, omnibus ubique episcopis quocunque vellent loco, in unum convenire liceret, nemine alio in conses- sum admisso; utque consilia eorum qui seorsum quidpiam agere et alios decipere vellent, quemad modum imperatoris Constantii temporibus accide- rat, nequaquam ad exitum perduci sinerentur. Si- gnificarunt præterea se ad comitatum non venisse, ne molesti esse viderentur. Si vero venire jube- rentur, se suo sumptu ac propriis jumentis id cu- pide facturos. Atque isti quidem hæc ad Jovianum imperatorem scripsere. Per idem tempus, cum sy- nodus Antiochia in Syria esset congregata, fides eorum qui Nicææ olim convenerant confirmata est statutumque ut sine controversia Filius Patri consubstantialis ab omnibus crederetur. Interfue- runt huic synodo, Meletius qui Ecclesiæ Antio- chenæ tunc denuo præsidebat, et Εusebius Samo- satensis episcopus, et Pelagius Laodicea quæ est in Syria ; Acacius item Caesarea Palæstinæ, et Ire VALESII ANNOTATIONES. C et apud Nicephorum legitur longe rectius, ni fallor. Nam ante Ariminense et Seleu- ciense concilium, Ecclesia gravissimo schismate D laborabat, jam inde a concilio Serdicensi, in quo rupta fuerat communio inter Orientales atque Oc- cidentales. Cui malo ut mederetur Constantius, hæc ' duo episcoporum concilia convocaverat. Sed res infelicem eventum sortita est. Nicephorus de sæcularibus judicibus exposuit, qui imperatorum jussu, synodis episcoporum inter- erant. Sic enim hæc Sozomeni verba reddidit ; Possunt tamen haec verba intelligi de ipsis episcopis, ac fortasse me- lius. Petebant enim Basilius, Silvanus, et alii, ut liceret singulis episcopis seorsum synodos intra pareciam suam congregare, nemine alio episcopo præsente. In codice Fuketiano scriptum inveni Quam scripturam si sequamur, hic erit sen- sus: Ut nullus episcopus Orientis cum Occidenta- libus communicet, vel contra. ex codice Fuketiano, in quo diserte scriptum est xal Apud Nicephorum in cap. libri decimi legitur, quod est elegantius. dum puto etc. Nam Meletius tunc Antiochenam sedem de integro recuperave- rat. nit Marcus in vita Porphyrii Gazensis episcopi, euinque miris laudibus extollit. VARIORUM. utriusque ejus prætecturæ aliqua vestigia in legi- ommissio in inscriptione a Valesio relata ; quod et bus Cod. Theod. per hæc tempora datis superes- in aliis saepius factum. Aut. Paci, ad ann. 362, sent. Decepit viros doctos cognominis Salustii n. 33. (51) Η τοῦ αὐτοῦ σχήματος. In codice Fukeliano (52) Μηδενὸς ἄλλου κοινωνοῦντος. Hæc verba (53) Καὶ πάνυ χρωμένους. Hunc locum correxi (54) "Ος τότε αὐτῆς τῆς ᾿Αντιοχείας. Scriben- (55) Εἰρηνίων ὁ Γαζαίος. Hujus Irenionis memi-

Α Τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ ἡμῶν δεσπότῃ Ἰοβιανῷ, νικητῇ Αὐγούστῳ, ἡ τῶν ἐν Αντιο χείᾳ συνελθόντων ἐπισκόπων ἐκ διαφόρων ἐπαρχιῶν σύνοδος. Τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην τε καὶ ὁμόνοιαν ὅτι σου καὶ πρώτη (50) πρεσβεύειν ἐσπούδακεν ἡ εὐσέβεια, εὖ ἴσμεν καὶ αὐτοί, θεοφιλέστατε βασιλεῦ. Ὅτι δὲ κεφάλαιον τῆς τοιαύτης ἑνότητος, τῆς ἀληθοῦς καὶ ὀρθοδόξου πίστεως καλῶς ὑπείληφας τὸν χαρακτήρα, οὐδὲ τοῦτο ἀγνοοῦμεν. "Ινα τοίνυν μὴ μετὰ τῶν παραχαρασσόντων τὰ δόγματα τῆς ἀληθείας τετά χθαι νομιζώμεθα, ἀναφέρομεν τῇ σῇ εὐλαβείᾳ, ὅτι τῆς ἁγίας συνόδου τῆς ἐν Νικαίᾳ πάλαι πρότερον συγκροτηθείσης τὴν πίστιν καὶ ἀποδεχόμεθα, καὶ κατέχομεν. Οπότε καὶ τὸ δοκοῦν ἐν αὐτῇ τισι ξένον ὄνομα, τὸ τοῦ ὁμοουσίου φαμεν, ἀσφαλούς τετύχηκε παρὰ τοῖς Πατράσιν ἑρμηνείας, σημαινούσης ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ἐγεννήθη, καὶ ὅτι ὅμοιος κατ' οὐσίαν τῷ Πατρί. Οὔτε δὲ ὡς πάθους τινὸς περὶ τὴν ἄῤῥητον γέννησιν ἐπινοουμένου, οὔτε κατά τινα χρῆσιν Ἑλληνικὴν λαμβάνεται τὸ ὄνομα τῆς οὐσίας· εἰς ἀνατροπὴν δὲ τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων περὶ τοῦ Υἱοῦ ἀσεβῶς τολμηθέντος Αρείῳ. Οπερ καὶ οἱ νῦν ἐπιφοιτήσαντες Ανόμοιοι, ἔτι θρα- σύτερον καὶ τολμηρότερον, ἐπὶ λύμῃ τῆς ἐκκλη σιαστικῆς ὁμονοίας ἀναισχύντως παρρησιάζονται. Συνετάξαμεν δὲ τῇδε ἡμῶν τῇ ἀναφορᾷ καὶ τὸ ἀντίγραφον τῆς αὐτῆς πίστεως, τῆς ἐν Νικαίᾳ ὑπὸ τῶν συγκροτηθέντων ἐπισκόπων τεθείσης, ἥντινα καὶ ἀγαπῶμεν. Καὶ τὰ μὲν ὧδε εψηφίσαντο οἱ τότε τῇ Αντιοχείᾳ ἐνδημοῦντες ἱερεῖς, αὐτοῖς ῥητοῖς τὴν παρὰ τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων ἐκτεθεῖσαν πίστιν, τῇ ἰδίᾳ γραφῇ ὑποτάξαντες. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Περὶ τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου, ὡς διαφερόντως ἠγαπήθη τῷ βασιλεῖ, καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ Εκ κλησιῶν ἐκράτησε· καὶ περὶ τοῦ δράματος τοῦ μεγάλου Αντωνίου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ τὸν ᾿Αλεξανδρέων θρόνον ἐπιτροπεύων, ὀλίγοις τῶν ἐπιτηδείων κοινω σάμενος, ἀναγκαῖον ήθη τὸν βασιλέα Χριστιανὸν ὄντα ἰδεῖν· καὶ παραγενόμενος εἰς Αντιόχειαν, περὶ ὧν ἐδεῖτο, τὸν κρατοῦντα διδάσκει. Οἱ δέ φασιν, ὅτι αὐτὸς ὁ βασιλεὺς τὸν ἄνδρα μετεκαλέσατο, τὰ πρακτέα περὶ τὴν θρησκείαν καὶ τὴν ὀρθὴν δόξαν εἰσηγησόμενον. Διαθείς τε τὰ τῆς Ἐκκλησίας, ὡς οἷόν τε ἦν, ἐφρόντιζε τῆς ἐπανόδου. Εὐζώτος δὲ ὁ ἐν Αντιοχείᾳ ἐπίσκοπος τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως, ἐσπούδαζε προεστάναι τῆς αὐτῆς δόξης ἐν ᾿Αλεξαν δρεία Προβάτιον εὐνοῦχον (57). Εισηγησαμένων τε σὴ καὶ πρώτου. πρῶτον. SOZOMENI nio Gazæ episcopus: Athanasius denique Ancyræ. Qui cum ea quæ dixi gessissent, decreta sua ¡ın- peratori per has litteras significarunt. Religiosissimo Deoque clarissimo domino nostro Jo- viano, Victori Augusto, synodus episcoporum qui ex diversis provinciis congregati sunt Antiochiæ. B Quod ecclesiasticam pacem atque concordiam tua primum pietas conciliare studuerit, ipsi quo- que probe novimus, charissime Deo imperator. Quod vero formam rectæ atque orthodoxæ fidei, caput esse hujus unitatis recte censueris, istud etiam non ignoramus. Quamobrem ne nos ex nu- mero illorum qui veritatis doctrinam adulterant, esse videamur, religioni tuæ significamus, nos fi- dem eorum qui Nicææ olim congregati sunt, et probare et retinere. Etenim vocabulum in ea synodo positum, quod quibusdam novum atque insolens videtur, consubstantialis videlicet, id cautissimam interpretationem a Patribus accepit; ut scilicet Filius ex substantia Patris genitus, et quoad substantiam Patri similis esse intelligatur. Non quo perpessio quædam in illa inenarrabili generatione cogitetur, aut nomen substantiæ juxta gentilium usum et consuetudinem accipiatur: sed ut evertatur id quod Arius ausus erat asserere Filium ex nihilo exstitisse. Quod quidem et isti qui nuper exorti sunt Anomæi, multo audacius atque impudentius ad perniciem ecclesiastieæ con- cordiæ palam prædicant. Huic autem relationi nostræ adjecimus etiam exemplum ſidei illius, quæ ab iisdem episcopis Nicææ congregatis exposita est, quam et nos suscipimus ac probamus. Et hæc quidem decreverunt episcopi qui eo tempore G Antiochiæ morabantur, fidem ab episcopis olim Nice congregatis expositam, iisdem verbis qui- bus scripta fuerat, epistolæ suæ subjicientes. CAP. V. De magno Athanasio, quomodo imperatori charissi- mus fuerit, et Ecclesias Ægypti obtinuerit : et de visione magni Antonii. Interea vero Athanasius episcopus Alexandriæ, communicato cum paucis familiaribus suis consi- lio, imperatorem qui Christianus erat, necessario sibi visendum esse existimavit. Itaque cum venis- set Antiochiam, ea quæ postulabat, imperatori ex- posuit. Alii dicunt illum ab imperatore evocatum fuisse, ut quæ circa religionem et rectæ fidei do- ctrinam agenda essent, suggereret. Qui cum ec- D clesiastica negotia quoad ejus fieri potuit consti- tuisset, de reditu coepit cogitare. At Euzoius, qui Arianæ sectæ apud Antiochiam præsidebat, omni studio perficere conabatur, ut Probatius eunuchus VALESH ANNOTATIONES. Socratem et Nicephorum. Malim tamen scribere ŏT! Epiphanius Scholasticus legisse videtur Sic enim vertit : Quod ecclesiasti cum pacem alque concordiam tua primum studuerit pietas celebrare, etc. Qui sensus non displicet. Gra- tulantur enim episcopi Joviano imperatori, quod Ecclesiæ pacem restituere prius studuerit quam rei- publicæ Romanæ. nasius, Euzoium operam dedisse, ut pulso Athana- sio Probatius eunuchus episcopus Alexandriæ cou- știtueretur: sed hoc tautum dicit Arianos porrectis Joviano imperatori libellis postulasse, ut remoto (56) "Οτι σου καὶ πρώτη. Sic legitur etiam apud (7) Προβάτιον εὐνοῦχον. Non hoc dicit Atha-

Α Τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ ἡμῶν δεσπότῃ Ἰοβιανῷ, νικητῇ Αὐγούστῳ, ἡ τῶν ἐν Αντιο χείᾳ συνελθόντων ἐπισκόπων ἐκ διαφόρων ἐπαρχιῶν σύνοδος. Τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην τε καὶ ὁμόνοιαν ὅτι σου καὶ πρώτη (50) πρεσβεύειν ἐσπούδακεν ἡ εὐσέβεια, εὖ ἴσμεν καὶ αὐτοί, θεοφιλέστατε βασιλεῦ. Ὅτι δὲ κεφάλαιον τῆς τοιαύτης ἑνότητος, τῆς ἀληθοῦς καὶ ὀρθοδόξου πίστεως καλῶς ὑπείληφας τὸν χαρακτήρα, οὐδὲ τοῦτο ἀγνοοῦμεν. "Ινα τοίνυν μὴ μετὰ τῶν παραχαρασσόντων τὰ δόγματα τῆς ἀληθείας τετά χθαι νομιζώμεθα, ἀναφέρομεν τῇ σῇ εὐλαβείᾳ, ὅτι τῆς ἁγίας συνόδου τῆς ἐν Νικαίᾳ πάλαι πρότερον συγκροτηθείσης τὴν πίστιν καὶ ἀποδεχόμεθα, καὶ κατέχομεν. Οπότε καὶ τὸ δοκοῦν ἐν αὐτῇ τισι ξένον ὄνομα, τὸ τοῦ ὁμοουσίου φαμεν, ἀσφαλούς τετύχηκε παρὰ τοῖς Πατράσιν ἑρμηνείας, σημαινούσης ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ἐγεννήθη, καὶ ὅτι ὅμοιος κατ' οὐσίαν τῷ Πατρί. Οὔτε δὲ ὡς πάθους τινὸς περὶ τὴν ἄῤῥητον γέννησιν ἐπινοουμένου, οὔτε κατά τινα χρῆσιν Ἑλληνικὴν λαμβάνεται τὸ ὄνομα τῆς οὐσίας· εἰς ἀνατροπὴν δὲ τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων περὶ τοῦ Υἱοῦ ἀσεβῶς τολμηθέντος Αρείῳ. Οπερ καὶ οἱ νῦν ἐπιφοιτήσαντες Ανόμοιοι, ἔτι θρα- σύτερον καὶ τολμηρότερον, ἐπὶ λύμῃ τῆς ἐκκλη σιαστικῆς ὁμονοίας ἀναισχύντως παρρησιάζονται. Συνετάξαμεν δὲ τῇδε ἡμῶν τῇ ἀναφορᾷ καὶ τὸ ἀντίγραφον τῆς αὐτῆς πίστεως, τῆς ἐν Νικαίᾳ ὑπὸ τῶν συγκροτηθέντων ἐπισκόπων τεθείσης, ἥντινα καὶ ἀγαπῶμεν. Καὶ τὰ μὲν ὧδε εψηφίσαντο οἱ τότε τῇ Αντιοχείᾳ ἐνδημοῦντες ἱερεῖς, αὐτοῖς ῥητοῖς τὴν παρὰ τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων ἐκτεθεῖσαν πίστιν, τῇ ἰδίᾳ γραφῇ ὑποτάξαντες. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Περὶ τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου, ὡς διαφερόντως ἠγαπήθη τῷ βασιλεῖ, καὶ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ Εκ κλησιῶν ἐκράτησε· καὶ περὶ τοῦ δράματος τοῦ μεγάλου Αντωνίου. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ τὸν ᾿Αλεξανδρέων θρόνον ἐπιτροπεύων, ὀλίγοις τῶν ἐπιτηδείων κοινω σάμενος, ἀναγκαῖον ήθη τὸν βασιλέα Χριστιανὸν ὄντα ἰδεῖν· καὶ παραγενόμενος εἰς Αντιόχειαν, περὶ ὧν ἐδεῖτο, τὸν κρατοῦντα διδάσκει. Οἱ δέ φασιν, ὅτι αὐτὸς ὁ βασιλεὺς τὸν ἄνδρα μετεκαλέσατο, τὰ πρακτέα περὶ τὴν θρησκείαν καὶ τὴν ὀρθὴν δόξαν εἰσηγησόμενον. Διαθείς τε τὰ τῆς Ἐκκλησίας, ὡς οἷόν τε ἦν, ἐφρόντιζε τῆς ἐπανόδου. Εὐζώτος δὲ ὁ ἐν Αντιοχείᾳ ἐπίσκοπος τῆς Ἀρειανικῆς αἱρέσεως, ἐσπούδαζε προεστάναι τῆς αὐτῆς δόξης ἐν ᾿Αλεξαν δρεία Προβάτιον εὐνοῦχον (57). Εισηγησαμένων τε σὴ καὶ πρώτου. πρῶτον. SOZOMENI nio Gazæ episcopus: Athanasius denique Ancyræ. Qui cum ea quæ dixi gessissent, decreta sua ¡ın- peratori per has litteras significarunt. Religiosissimo Deoque clarissimo domino nostro Jo- viano, Victori Augusto, synodus episcoporum qui ex diversis provinciis congregati sunt Antiochiæ. B Quod ecclesiasticam pacem atque concordiam tua primum pietas conciliare studuerit, ipsi quo- que probe novimus, charissime Deo imperator. Quod vero formam rectæ atque orthodoxæ fidei, caput esse hujus unitatis recte censueris, istud etiam non ignoramus. Quamobrem ne nos ex nu- mero illorum qui veritatis doctrinam adulterant, esse videamur, religioni tuæ significamus, nos fi- dem eorum qui Nicææ olim congregati sunt, et probare et retinere. Etenim vocabulum in ea synodo positum, quod quibusdam novum atque insolens videtur, consubstantialis videlicet, id cautissimam interpretationem a Patribus accepit; ut scilicet Filius ex substantia Patris genitus, et quoad substantiam Patri similis esse intelligatur. Non quo perpessio quædam in illa inenarrabili generatione cogitetur, aut nomen substantiæ juxta gentilium usum et consuetudinem accipiatur: sed ut evertatur id quod Arius ausus erat asserere Filium ex nihilo exstitisse. Quod quidem et isti qui nuper exorti sunt Anomæi, multo audacius atque impudentius ad perniciem ecclesiastieæ con- cordiæ palam prædicant. Huic autem relationi nostræ adjecimus etiam exemplum ſidei illius, quæ ab iisdem episcopis Nicææ congregatis exposita est, quam et nos suscipimus ac probamus. Et hæc quidem decreverunt episcopi qui eo tempore G Antiochiæ morabantur, fidem ab episcopis olim Nice congregatis expositam, iisdem verbis qui- bus scripta fuerat, epistolæ suæ subjicientes. CAP. V. De magno Athanasio, quomodo imperatori charissi- mus fuerit, et Ecclesias Ægypti obtinuerit : et de visione magni Antonii. Interea vero Athanasius episcopus Alexandriæ, communicato cum paucis familiaribus suis consi- lio, imperatorem qui Christianus erat, necessario sibi visendum esse existimavit. Itaque cum venis- set Antiochiam, ea quæ postulabat, imperatori ex- posuit. Alii dicunt illum ab imperatore evocatum fuisse, ut quæ circa religionem et rectæ fidei do- ctrinam agenda essent, suggereret. Qui cum ec- D clesiastica negotia quoad ejus fieri potuit consti- tuisset, de reditu coepit cogitare. At Euzoius, qui Arianæ sectæ apud Antiochiam præsidebat, omni studio perficere conabatur, ut Probatius eunuchus VALESH ANNOTATIONES. Socratem et Nicephorum. Malim tamen scribere ŏT! Epiphanius Scholasticus legisse videtur Sic enim vertit : Quod ecclesiasti cum pacem alque concordiam tua primum studuerit pietas celebrare, etc. Qui sensus non displicet. Gra- tulantur enim episcopi Joviano imperatori, quod Ecclesiæ pacem restituere prius studuerit quam rei- publicæ Romanæ. nasius, Euzoium operam dedisse, ut pulso Athana- sio Probatius eunuchus episcopus Alexandriæ cou- știtueretur: sed hoc tautum dicit Arianos porrectis Joviano imperatori libellis postulasse, ut remoto (56) "Οτι σου καὶ πρώτη. Sic legitur etiam apud (7) Προβάτιον εὐνοῦχον. Non hoc dicit Atha-

τοῦτο τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐζώτον, Λούκιός τις Αλεξαν- Α δρεὺς τὸ γένος, πρεσβύτερος τῶν παρὰ Γεωργίου χειροτονηθέντων, πρόσεισι τῷ βασιλεῖ (58). Καὶ βλα- σφημήσας ᾿Αθανάσιον ὡς ἐν τῷ χρόνῳ τῆς ἐπισκοπῆς ἀεὶ γραφὰς ὑπομείναντα, καὶ πολλάκις ὑπερορίαν · οἰκεῖν καταδικασθέντα παρὰ τῶν πρὸ αὐτοῦ βασι- λέων, διχονοίας τε περὶ τὸ Θεῖον καὶ ταραχῆς αἴτιον γενόμενον, ἐδεῖτο ἕτερον ἀντ᾿ αὐτοῦ τὴν ᾿Αλεξαν- δρέων Ἐκκλησίαν ἐπισκοπεῖν. Ο δὲ βασιλεὺς (ᾔδει γὰρ τὰς ᾿Αθανασίῳ τότε συμβάσας ἐπιβουλάς), οὐκ ἔθετο ταῖς κατ' αὐτοῦ διαβολαῖς. ᾿Αλλὰ Λούκιον μὲν σὺν ἀπειλῇ, ἡσυχίαν ἄγειν ἐπιτάττει· Προβάτιον δὲ καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν εὐνούχους, ὡς αἰτίους τῶν τοιούτων θορύβων, σωφρονισθῆναι προσέταξε (59)· τὸν δὲ ᾿Αθανάσιον, ἐκ τῆς τότε συνουσίας τὰ μάλιστα φίλον αὐτῷ γενόμενον, ἀπέστειλεν εἰς Αἴγυπτον, ᾗ ἄριστα αὐτῷ δοκοίη, τὰς ἐκκλησίας καὶ τοὺς λαούς ἄγειν κελεύσας' . Λέγεται γὰρ εἰς ἄγαν αὐτὸν ἧς εἶχεν ἀρετῆς ἐπαινέσαι, βίου τε ἕνεκα καὶ φρονήσεως, καὶ λόγων. Ωδε μὲν τῶν ἐν Νικαίᾳ συνεληλυθότων ἡ πίστις, τὸν ἐν μέσῳ χρόνον πολεμηθεῖσα, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται, αὖθις ἐπὶ τῆς παρούσης ήγε- μονίας ὑπερέσχεν. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ τῆς ὁμοίας ἔμελλε πειρᾶσθαι ταραχῆς. Ὡς ἔοικε γάρ, οὐκ ἐπὶ μόνοις τοῖς ἐπὶ Κωνσταντίου τῇ Ἐκκλησίᾳ συμβᾶσι, πέρας εἶχεν ἡ τοῦ ᾿Αντωνίου τοῦ μοναχοῦ πρόῤῥησις· ἀλλ' ἐλείπετο ἔτι καὶ τὰ μετὰ ταῦτα ἐπὶ Ουάλεντος γενόμενα. Λέγεται γὰρ πρὶν κρατῆσαι τῶν ἐκκλησιῶν τοὺς ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, ἐπὶ τῆς Κωνσταν τίου βασιλείας ὄναρ ἰδεῖν ᾿Αντώνιον (60), ημιόνους – τὸ θυσιαστήριον λακτίζοντας, καὶ τὴν ἱερὰν τρά- πεζαν ἀνατρέποντας· καὶ αὐτίκα προειπεῖν, ὡς ὑπὸ νάθων καὶ ἐπιμίκτων δογμάτων καταλήψεται την Ἐκκλησίαν ταραχή, καὶ ἑτεροδόξων ἐπανάστασις. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀψευδῶς τεθεᾶσθαί τε καὶ εἰρῆ- σθαι, ἀπέδειξε τὰ πρὸ τοῦ καὶ μετὰ ταῦτα γεγε- νημένα. Β Καὶ δι' Ευζωΐου ἠξίωσαν τοὺς περὶ Προβάτιον, τοὺς διαδόχους Εὐσεβίου καὶ Βαρδίωνος, τοὺς εὐνούχους, ὡς ἵνα συστάσεως τύχωσιν οἱ ἄπιστοι Αρειανοί. έντυχίαν σωφρονισθῆναι, Τὰς ἐκκλησίας καὶ τοὺς λαοὺς ἄγειν κελεύ- σας. Λύει μὲν τοῖς ἐπισκόποις τὴν ἐξορίαν, τοῖς το ἄλλοις ἅπασι, καὶ πρὸ πάντων τῷ πρὸ πάντων τὴν ἀρετὴν, καὶ προδήλως ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας πολέ- · μηθέντι. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. 1306, eidem sectæ præesset in urbe Alexandria. Cum- Constantii principatu Ecclesiis contigerant, finem que id ab Euzoio suggestum fuisset, Lucius qui- dam genere Alexandrinus, unus ex presbyteris qui a Georgio fuerant ordinati, imperatorem adiit. Et Alhanasium maledictis incessens, utpote qui toto episcopatus sui tempore, variis de causis accusa- tus fuisset, et a superioribus principibus sæpius damnatus esset exsilio; dissensionis denique in religione ac tumultus auctor exstitisset, postulavit ut alter Alexandrinæ Ecclesiæ episcopus in ejus locum subrogaretur. Verum imperator, quippe qui prole nosset insidias quæ tunc fuerant Atha- nasio comparatæ, prolatis in eum calumniis haud- quaquam assensus est. Sed Lucio quidem inter- minatus, præcepit ut quiesceret. Probatium vero et reliquos eumuchos palatii sui, hujusmodi tunul- tuum auctores, castigari jussit. Athanasium autem, quem congressus iste charissimum ipsi reddiderat, in Egyptum remisit, ecclesias et populos, sicut ipsi optimum factu videretur, regere permittens. Etenim eum virum magnopere laudasse dicitur, tum ob virtutem quæ in illo incrat, tum ob vita integritatem et prudentiam atque doctrinam. Hunc in nodum fides episcoporum qui Nicææ olim fue- rant congregati, cum aliquanto tempore, uti supra diximus, oppugnata fuisset, sub hoc imperatore iterum superior fuit. Verum paulo post non dissi- milem expertura erat perturbationem. Etenim An- tonii monachi prædictio, non in iis solum quæ accepit, sed supererant adhuc ea quæ Valentis temporibus gesta sunt. Ferunt enim, regnante Constantio, priusquam Ariani ecclesias obtinerent, Antonium in somnis vidisse multos altari insul- tantes, et sacram mensam evertentes: statimque prædixisse futurum ut ex adulterinis mistisque dogmatibus perturbatio Ecclesiam occuparet, et VALESII ANNOTATIONES. Athanasio, alius Alexandriæ crearetur episcopus, oninibus modis studentes ut Lucius presbyter in ejus locum subrogaretur. Cumque a Joviano semper repulsi essent, interventu Euzoii Antiochensis epi- scopi, rogarunt Probatium Eunuchum, ut ipsis apud imperatorem suffragaretur. Quod cum impe- rator rescivisset, eunuchos cubicularios compre- D hendi et tormentis subjici jussit cum hoc elogio : Quisquis libellos offerre voluerit contra Christianos, bas poenas ferat. Verba Athanasii hæc sunt : Quem locum interpres non intellexit. Ex his autem verbis colligimus Probatium fuisse præpositum sa- cri cubiculi; cujus crebra fit mentio ab Ammiano Marcellino. et Bernicianus Ariani Joviano principi obtulerunt Antiochiæ contra Athanasium, exstant in tomo se- cundo Operum Athanasii, sed pessime conversi in Latinum sermonem. Nam interpres perpetuo interpretatur colloquium, cui libellum precum vertere debuisset. Id enim signicat vox Græca, ut observavi in annotationibus Euse- biauis. non intellexerunt interpretes. Musculus enim ita vertit: Præcepit imperator at ad meliorem mentem redirent. Atque ita fere Christophorsonus. Sed vertere debuerant verberari præcepit. Id enim si- gnificat verbum ut supra ex Atha- nasio ostendimus. prædictionis beati Antonii meminit Athanasius in ejus Vita. VARIORUM. inquit Gregorius Nazianzenus, i. e. Jovia- nus exsulum episcoporum revocatione imperium est auspicatus. Ante omnes autem Athanasium restituit, qui omnibus virtute præstabat, et pro pietate. sine ulla dubitatione, oppugnatus fuerat, (58) Πρόσεισι τῷ βασιλεῖ. Libelli quos Lucius (59) Σωφρονισθῆναι προσέταξε. Hunc locum (60) Οναρ ἰδεῖν Αντώνιον. Hujus visionis ac

ΚΕΦΑΛ. Γ'. Θάνατος Ιοβιανοῦ, καὶ περὶ τοῦ βίου καὶ τῆς εἰς Θεὸν παῤῥησίας Ουαλεντινιανοῦ· καὶ ὅπως εἰς βασιλείαν προεβλήθη, καὶ τὸν ἀδελφὸν Ουάλεν τα συμβασιλεύειν αὐτῷ εἶλετο· καὶ περὶ τῆς διαφορᾶς ἀμφοτέρων. • Ὁ δὲ Ἰοδιανὸς ἀμφὶ ὀκτὼ μῆνας ἐν τῇ βασιλεία διαγενόμενος, ἀπιὼν ἐπὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, ἐξαπίνης ἐν Δαδαστάνοις χωρίῳ τῆς Βιθυνίας καθ' ὁδὸν ἐτελεύτησεν ἢ ἀφειδέστερον, ώς τινες λέγουσι, δειπνήσας· ἢ ὑπὸ τῆς ὀδμῆς τοῦ οἰκήματος ἐν ᾧ ἐκάθευδεν, ἀσβέστῳ προσφάτως ἐγχρισθέντος. Επι- γενέσθαι γὰρ ικμάδα, καὶ νοτισθῆναι τους τοίχους ἀμέτρως, πολλῶν ἀνθράκων αὐτόθι καιομένων, ὡς ἐν ὥρᾳ χειμῶνος διὰ τὴν ἀλέαν. Ἐπεὶ δὲ εἰς Νι καιαν τῆς Βιθυνίας ἀφίκετο ἡ στρατιά, αναγορεύουσε Β βασιλέα Ουαλεντινιανόν, ἄνδρα ἀγαθὸν καὶ τῆς ἡγε κακῶς αὐτὸν ποιεῖν, ἵνα μὴ μάρτυρος ἢ ὁμολογητοῦ μονίας ἄξιον. Ετυχε δὲ τότε παρὼν ἀπὸ τῆς ὑπερ ορίας φυγῆς. Λέγεται γὰρ, ὡς ἡνίκα Ἰουλιανὸς ἐκρά. τει Ῥωμαίων, συνταγματάρχην αὐτὸν ὄντα τοῦ κατα- λόγου τῶν καλουμένων Ἰοδιανῶν, τῆς στρατείας ἀπεώσατο, καὶ ἀϊδίῳ φυγῇ ἐζημίωσε· πρόφασιν μὲν, ὡς οὐ δεόντως ἔταξε τοὺς ὑπ' αὐτὸν στρατιώτας πρὸς τοὺς πολεμίους· τὸ δ' ἀληθὲς, ἐντεῦθεν· Ἔτι διάγων Ἰουλιανὸς ἐν τοῖς πρὸς δύσιν Γαλάταις, ἧκεν εἰς τινα ναὸν θύσων· συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ Οὐαλεντινιανός ἔθος γὰρ παλαιὸν Ῥωμαίοις, τὸν ἡγούμενον τῶν Ἰδιανῶν καὶ Ερκουλιανῶν (τάγματα δὲ ταῦτα τῶν ἐν λόγῳ στρατιωτῶν, τὸ μὲν ἀφ' Ηρακλέους, τὸ δὲ ἀπὸ Διὸς λαχόντα τὴν προσηγορίαν), κατὰ νώτου ἐγγὺς ἀεὶ φύλακας ἕπεσθαι τῷ βασιλεῖ. Ἐπεὶ δὲ ἔμελλεν ὑπεραμείβειν τοῦ ναοῦ τὸν οὐδὲν, θαλλούς τινας δια βρόχους κατέχων ὁ ἱερεὺς, νόμῳ Ελληνικῷ περιέρ βαινε (61) τοὺς εἰσιόντας. Ἐκπεσούσης δὲ σταγόνος ἐπὶ τὴν αὐτοῦ ἐσθῆτα, χαλεπῶς ἤνεγκεν Ουαλεντινια- νός· ἦν γὰρ Χριστιανός· καὶ τῷ ῥαίνοντι ἐλοιδορή σατο. Φασὶ δὲ καὶ τοῦ βασιλέως ὁρῶντος, αὐτίκα περιτεμεῖν καὶ ἀποῤῥίψαι σὺν αὐτῇ τῇ ψεκάδι, ὅσον ἐβράχη τῆς ἐσθῆτος. Τὸ δὲ ἐξ ἐκείνου μηνιών δ Ἰουλιανὸς, οὐ πολλῷ ὕστερον κατεδίκασεν αὐτὸν τὴν Μελιτινὴν τῆς ᾿Αρμενίας - διηνεκώς οἰκεῖν, αἰτίαν σκηψάμενος, τὴν περὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν στρατιώτας ῥᾳστώνην. Οὐ γὰρ ἐβούλετο δόξαι, διὰ τὴν θρησκείαν νόμῳ ἐκκλησιαστικῷ. δ περιρ φαντήρια. Την Μελιτινὴν τῆς Ἀρμενίας. Λι SOZOMENI hæretici rebellionem excitarent. Sed hæc quidem verissime ab illo visa et prædicta fuisse, ex iis re- bus quæ ante hoc tempus, et quæ postea factæ sunt, satis declaratum est. CAP. VI. Mors imperatoris Joviani: et de vita Valentiniani, ejusque forti animo in pietate servanda: et quo modo ad imperium evectus sit, et Valentem fra- trem ad imperii consortium asciverit: et de utrius- que morum dissimilitudine. A Porro Jovianus, octo circiter mensibus imperio perfunctus, dum Constantinopolim profcisceretur, Dadastanis, qui vicus est Bithyniæ in via militari situs, repentina morte interiit ': sive quod intem- perantius, ut quidam aiunt, cœnaverat, seu præ odore cubiculi in quo decumbebat, recens calce il- liti. Multis enim carbonibus, utpote hiberno tem pore, teporis gratia ibi accensis, vapor excitatus, et parietes supra modum madefacti fuerant. Exer- citus vero, cum Nicæam Bithyniæ venisset, Valen- tinianum imperatorem renuntiavit, virum optimum et imperio dignissimum. Is enim tunc aderat, ab exsilio reversus. Nam Julianus, cum summam imperii obtineret, illum tunc tribunum legionis Jovianorum militia exuerat, et perpetuo exsilio damnaverat: specie quidem, quod milites suos prælium cum hoste inituros non recte ordi- naverat: revera autem, ob hujusmodi causam. Cum Julianus adhuc in Galliis moraretur, sacrificandi causa templum quoddam ingressus est. Comitaba- tur illum inter cæteros Valentinianus. Vetus enim mos erat apud Romanos, ut tribuni Jovianorum et Herculianorum (hi sunt numeri in exercitu Ro- mano nobilissimi, quorum alter a Jove, alter ab Hercule nomen accepit) imperatorem semper a tergo præsidii causa proxime sequerentur. Cum- que limen templi transgressurus esset, sacerdos verbenas aqua tinctas manu gestans, gentilium more ingredientes conspersit. Et cum gutta in ve- stem Valentiniani decidisset, ille, utpote Christia- nus, rem moleste tulit, et sacerdoti qui ipsum asperserat conviciatus est. Aiunt eliam illum, im- peratore ipso spectante, eam vestis partem quæ aspersa fuerat, abscidisse, ac simul cum ipsa aspergine projecisse. Ex illo tempore Julianus in- fensus Valentiniano, haud multo post eum perpe- tuo exsilio damnatum, Melitinam Armeniæ rele- gavit : criminis loco objiciens, quod milites suos D Socr., lib. iv, cap. 1. C VALESII ANNOTATIONES. Fukeliano scriptum inveni Quod idcirco hic retuli, non quod scripturam eam probem, sed ut studiosus lector perspiciat, quam periculosum sit conjecturæ suæ indulgere. Etenim antiquarius qui codicem illum descripsit, cum aspersionis aquæ mentionem fieri videret hoc loco. id more ecclesiastico factum esse credidit. Quasi non et pagani hujusmodi aspersionibus aquæ lustralis usi fuerint diu ante Christianæ religionis exordium. Nota sunt veterum Græcorum VARIORUM. - Philostorgius, lib. vit, c. 7, ait Valentinianum Thebas Ægyptias fuisse relegatum. Socrates, lib. iv, c. 1, inquit : Etsi Valentinianus cum fratre Valente cingulum militare deponere maluisset, quam fidem Christia- nam ejurare; neutrum tamen a Juliano dignitate privatum, eo quod utrumque utilem reipublic intelligeret. (61) Νόμῳ 'Ελληνικῷ περιέῤῥαινε. In codice

γερῶν ἀξιωθείη. Καθότι ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας, καὶ τῶν ἄλλων ἐφείσατο Χριστιανῶν, ὁρῶν αὐτοὺς εὔκλειαν καὶ σύστασιν τοῦ δόγματος τοῖς κινδύνοις ποριζομένους, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται. Ἐπεὶ δὲ ὁ Ἰοδιανὸς ἐπετράπη την Ρωμαίων ἡγεμονίαν, μετα- κληθεὶς ἀπὸ τῆς φυγῆς εἰς Νίκαιαν, συμβὰν ἐκεῖνον τελευτῆσαι, βουλευσαμένων τοῦ στρατοπέδου καὶ τῶν τότε τὰς μεγάλας ἀρχὰς ἐχόντων, ψήφῳ πάντων ρείται βασιλεύειν Ουαλεντινιανός. Ὡς δὲ τὰ σύμβολα τῆς ἀρχῆς ἐδέξατο, κεκραγότων τῶν στρατιωτῶν κοι- νωνὸν αὐτῷ τῆς βασιλείας ἕτερον ποιήσασθαι, Τὸ μὲν ἐλέσθαι με, φησὶν, ἄρχειν ὑμῶν, ὦ ἄνδρες στρατιῶται, ἐν ὑμῖν ἦν. Ἐπεὶ δὲ εἴλεσθε, ὃν νῦν αἰτεῖτε, οὐκ ἐν ὑμῖν, ἀλλ' ἐν ἐμοί· καὶ χρὴ τοὺς μὲν ἀρχομένους ὑμᾶς ἡσυχίαν ἄγειν· ἐμὲ δὲ ὡς βασιλέα, τὰ πρακτέα σκοπεῖν. Καὶ τότε μὲν ταῦτα προσφωνήσας, οὐκ εἶξε Β τοῖς στρατιώταις. Μετ' οὐ πολὺ δὲ παραγενόμενος εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἀνεκήρυξε βασιλέα τὸν ἀδελ φόν· καὶ τῆς ὑπηκόου τὰ μὲν πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντα, παρέδωκεν αὐτῷ· τὰ δὲ ἀπὸ Ἰλλυριῶν ἐπὶ τὸν ἑσπέ ριον ὠκεανὸν, καὶ πᾶσαν τὴν ἀντικρὺ ἤπειρον μέχρις ἐσχάτων Λιβύων, ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἔταξεν. Αμφω δὲ Χρι- στιανὼ τὴν θρησκείαν ἐγενέσθην· διαφόρω δὲ τὴν δόξαν καὶ τὸν τρόπον. Οὐάλης μὲν γὰρ, Εὐδοξίῳ τῷ ἐπισκόπῳ μυσταγωγῷ χρησάμενος ἡνίκα ἐβαπτίσθη, τὴν ᾿Αρείου πίστιν ἐζήλου· καὶ δεινὸν ἡγεῖτο, μὴ βιάζεσθαι πάντας ὁμοδόξους αὐτῷ ποιεῖν. Οὐαλεντι νιανὸς δὲ, τὰ αὐτὰ φρονῶν τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσι, τούτους μὲν ὠφέλει· τοῖς δὲ ἑτέρως δοξάζουσιν, οὐδὲν ἠνώχλει. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Οτι καὶ πάλιν τὰ τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνεκινοῦντο καὶ σύνοδος ἐν Λαμψάκῳ γίνεται· καὶ ὡς οἱ περὶ Εὐδόξιον 'Αρειανοί κρατοῦσι, καὶ τοὺς ὀρθὰ φρονοῦντας τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπελαύνου· σιν, ἐν οἷς καὶ τὸν ᾿Αντιοχείας Μελέτιον. Ἐπεὶ δὲ Κωνσταντινουπόλεως ἐξεδήμησεν ἐπὶ τὴν Ῥώμην διὰ Θράκης πορευόμενος, τηνικαῦτα οἱ περὶ Ἑλλήσποντον καὶ Βιθυνίαν ἐπίσκοποι, καὶ ὅσοι ἄλλοι ὁμοούσιον (62) τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λέγειν ἠξίουν, προβάλλονται πρεσβεύειν ὑπὲρ αὐτῶν Ὑπατιανὸν * HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A negligentius instituisset. Nolebat enim videri eum religionis causa male multasse, ne ille martyris ac confessoris honore afficeretur. Nam et ob eam causam aliis Christianis pepercit, cum videret eos gloriam sibi ipsis, et commendationem religionis suæ ex hujusmodi periculis reportare, sicut in superiore libro observavi. Postea vero Joviano ad imperium erecto, ab exsilio revocalus Nicæam ve- nit. Cumque Jovianum mori contigisset, exercitu Romano et iis qui præcipuas dignitates gerebant consilium ineuntibus, omnium suffragio Valenti- nianus eligitur imperator. Qui cum insignia impe- rii suscepisset, vociferantibus militibus ut alterum sibi imperii consortem adjungeret: Vestri quidem, inquit, arbitrii fuit, commilitones, ut me impera- al- torem vestrum eligeretis. Sed posteaquam elegistis id quod petitis, mei arbitrii est, non vestri. Et vos quidem tanquam subditos quiescere decet, me vero, utpote imperatorem, quid agendum sit, spe- ctare. Hujusmodi responso dato, tum quidem mi- litibus minime obtemperavit. Paulo post tamen Constantinopolim ingressus, fratrem imperatorem renuntiavit. Et partes quidem imperii quæ ad orien- tem spectant, ei regendas commisit. Quæ vero ab Illyrico ad occidentalem oceanum porri- guntur, omnemque e regione sitan continentem, usque ad ultimas Africæ gentes, sub ditione sua retinuit. Et ambo quidem religione fuerunt Chri- stiani, secta tamen et moribus inter se discrepa- bant. Nam Valens tunc cum baptismum suscipe- ret, ab Eudoxio institutus episcopo, Arii sententiam ardentissimo studio sectatus est ac moleste ferebat quod omnes ad sententiam suam per vim non cogeret. At Valentinianus Nicæni concilii fidem amplexus, iis quidem qui idem cum ipso sentirent favebat, eos vero qui diversam opiniouem seque- rentur, nulla affecit molestia. Socr. lib. 1v, c. 4. C CAP. VII. Quomodo Ecclesiæ denuo perturbatæ sint, et syno- dus Lampsaci congregata est : et quomodo Ariani qui cum Eudoxio erant prævaluerint, et Ortho- doros, inter quos fuit Melenius, Ecclesiis expu- lerunt. Porro cum relicta Constantinopoli, Romam contendens per Thraciam iter faceret, episcopi Hellesponti ac Bithyniæ, et reliqui qui Filium Patri consubstantialem asserebant, Hypatianum Heraclea Perinthi episcopum elegerunt: qui suscepta pro VALESII ANNOTATIONES. libus ecclesiasticis ad annum 364, tria reprehen- dit in hac narratione Sozomeni. Primum est, quod Sozomenus Catholicos seu consubstantialis assertores fuisse censet, eos qui ad Lampsacenuin D concilium convenerunt. Baronius vero Semiarianos ilios fuisse demonstrat. Alterum est, quod Sozo- menus eam synodum refert ante tumultum Pro- copii, quem Baronius coeptum esse dicit anno Christi 364, quo Jovianus et Varronianus consules fuerant. Lampsacena autem synodus sequente anno congregata est, ut ex Socrate idem Baronius docet. Postremo Sozomenum arguit, quod dixerit legatos a Lampsacena synodo missos, convenisse Valen- tein in urbe Thraciæ Heraclea, redeuntem ex Thraciis. Fratrem enim Valentinianum Romam versus iter facientem, aliquatenus comitatus fuerat Valens, ut scribit Sozomenus. Id autem contigisse anno Christi 364, Baronius credidit : ac proinde Sozomenum longe falli existimavit. Verum Baro- nius ipse hallucinatus est. Nam Valentinianus imperator cum Valentem fratrem Augustum nun- cupasset, Constantinopoli digressus est sub exitum anni 364, comitante eum Valente Augusto. Et per Thraciam profecti ambo Augusti, veris initio vene- runt in Daciam anno Christi 365, et in urbe Thra- ciæ Naiso, vel potius in villa Mediana ad urbem Naisum, exercitus et rectores militiæ inter se partiti sunt. Mox cum in Pannoniam venissent, in urbe Sirmio palatium, id est officiales palatii, (62) "Οσοι άλλοι ὁμοούσιον. Baronius in Anna-

γερῶν ἀξιωθείη. Καθότι ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας, καὶ τῶν ἄλλων ἐφείσατο Χριστιανῶν, ὁρῶν αὐτοὺς εὔκλειαν καὶ σύστασιν τοῦ δόγματος τοῖς κινδύνοις ποριζομένους, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν εἴρηται. Ἐπεὶ δὲ ὁ Ἰοδιανὸς ἐπετράπη την Ρωμαίων ἡγεμονίαν, μετα- κληθεὶς ἀπὸ τῆς φυγῆς εἰς Νίκαιαν, συμβὰν ἐκεῖνον τελευτῆσαι, βουλευσαμένων τοῦ στρατοπέδου καὶ τῶν τότε τὰς μεγάλας ἀρχὰς ἐχόντων, ψήφῳ πάντων ρείται βασιλεύειν Ουαλεντινιανός. Ὡς δὲ τὰ σύμβολα τῆς ἀρχῆς ἐδέξατο, κεκραγότων τῶν στρατιωτῶν κοι- νωνὸν αὐτῷ τῆς βασιλείας ἕτερον ποιήσασθαι, Τὸ μὲν ἐλέσθαι με, φησὶν, ἄρχειν ὑμῶν, ὦ ἄνδρες στρατιῶται, ἐν ὑμῖν ἦν. Ἐπεὶ δὲ εἴλεσθε, ὃν νῦν αἰτεῖτε, οὐκ ἐν ὑμῖν, ἀλλ' ἐν ἐμοί· καὶ χρὴ τοὺς μὲν ἀρχομένους ὑμᾶς ἡσυχίαν ἄγειν· ἐμὲ δὲ ὡς βασιλέα, τὰ πρακτέα σκοπεῖν. Καὶ τότε μὲν ταῦτα προσφωνήσας, οὐκ εἶξε Β τοῖς στρατιώταις. Μετ' οὐ πολὺ δὲ παραγενόμενος εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἀνεκήρυξε βασιλέα τὸν ἀδελ φόν· καὶ τῆς ὑπηκόου τὰ μὲν πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντα, παρέδωκεν αὐτῷ· τὰ δὲ ἀπὸ Ἰλλυριῶν ἐπὶ τὸν ἑσπέ ριον ὠκεανὸν, καὶ πᾶσαν τὴν ἀντικρὺ ἤπειρον μέχρις ἐσχάτων Λιβύων, ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἔταξεν. Αμφω δὲ Χρι- στιανὼ τὴν θρησκείαν ἐγενέσθην· διαφόρω δὲ τὴν δόξαν καὶ τὸν τρόπον. Οὐάλης μὲν γὰρ, Εὐδοξίῳ τῷ ἐπισκόπῳ μυσταγωγῷ χρησάμενος ἡνίκα ἐβαπτίσθη, τὴν ᾿Αρείου πίστιν ἐζήλου· καὶ δεινὸν ἡγεῖτο, μὴ βιάζεσθαι πάντας ὁμοδόξους αὐτῷ ποιεῖν. Οὐαλεντι νιανὸς δὲ, τὰ αὐτὰ φρονῶν τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσι, τούτους μὲν ὠφέλει· τοῖς δὲ ἑτέρως δοξάζουσιν, οὐδὲν ἠνώχλει. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Οτι καὶ πάλιν τὰ τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνεκινοῦντο καὶ σύνοδος ἐν Λαμψάκῳ γίνεται· καὶ ὡς οἱ περὶ Εὐδόξιον 'Αρειανοί κρατοῦσι, καὶ τοὺς ὀρθὰ φρονοῦντας τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπελαύνου· σιν, ἐν οἷς καὶ τὸν ᾿Αντιοχείας Μελέτιον. Ἐπεὶ δὲ Κωνσταντινουπόλεως ἐξεδήμησεν ἐπὶ τὴν Ῥώμην διὰ Θράκης πορευόμενος, τηνικαῦτα οἱ περὶ Ἑλλήσποντον καὶ Βιθυνίαν ἐπίσκοποι, καὶ ὅσοι ἄλλοι ὁμοούσιον (62) τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λέγειν ἠξίουν, προβάλλονται πρεσβεύειν ὑπὲρ αὐτῶν Ὑπατιανὸν * HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A negligentius instituisset. Nolebat enim videri eum religionis causa male multasse, ne ille martyris ac confessoris honore afficeretur. Nam et ob eam causam aliis Christianis pepercit, cum videret eos gloriam sibi ipsis, et commendationem religionis suæ ex hujusmodi periculis reportare, sicut in superiore libro observavi. Postea vero Joviano ad imperium erecto, ab exsilio revocalus Nicæam ve- nit. Cumque Jovianum mori contigisset, exercitu Romano et iis qui præcipuas dignitates gerebant consilium ineuntibus, omnium suffragio Valenti- nianus eligitur imperator. Qui cum insignia impe- rii suscepisset, vociferantibus militibus ut alterum sibi imperii consortem adjungeret: Vestri quidem, inquit, arbitrii fuit, commilitones, ut me impera- al- torem vestrum eligeretis. Sed posteaquam elegistis id quod petitis, mei arbitrii est, non vestri. Et vos quidem tanquam subditos quiescere decet, me vero, utpote imperatorem, quid agendum sit, spe- ctare. Hujusmodi responso dato, tum quidem mi- litibus minime obtemperavit. Paulo post tamen Constantinopolim ingressus, fratrem imperatorem renuntiavit. Et partes quidem imperii quæ ad orien- tem spectant, ei regendas commisit. Quæ vero ab Illyrico ad occidentalem oceanum porri- guntur, omnemque e regione sitan continentem, usque ad ultimas Africæ gentes, sub ditione sua retinuit. Et ambo quidem religione fuerunt Chri- stiani, secta tamen et moribus inter se discrepa- bant. Nam Valens tunc cum baptismum suscipe- ret, ab Eudoxio institutus episcopo, Arii sententiam ardentissimo studio sectatus est ac moleste ferebat quod omnes ad sententiam suam per vim non cogeret. At Valentinianus Nicæni concilii fidem amplexus, iis quidem qui idem cum ipso sentirent favebat, eos vero qui diversam opiniouem seque- rentur, nulla affecit molestia. Socr. lib. 1v, c. 4. C CAP. VII. Quomodo Ecclesiæ denuo perturbatæ sint, et syno- dus Lampsaci congregata est : et quomodo Ariani qui cum Eudoxio erant prævaluerint, et Ortho- doros, inter quos fuit Melenius, Ecclesiis expu- lerunt. Porro cum relicta Constantinopoli, Romam contendens per Thraciam iter faceret, episcopi Hellesponti ac Bithyniæ, et reliqui qui Filium Patri consubstantialem asserebant, Hypatianum Heraclea Perinthi episcopum elegerunt: qui suscepta pro VALESII ANNOTATIONES. libus ecclesiasticis ad annum 364, tria reprehen- dit in hac narratione Sozomeni. Primum est, quod Sozomenus Catholicos seu consubstantialis assertores fuisse censet, eos qui ad Lampsacenuin D concilium convenerunt. Baronius vero Semiarianos ilios fuisse demonstrat. Alterum est, quod Sozo- menus eam synodum refert ante tumultum Pro- copii, quem Baronius coeptum esse dicit anno Christi 364, quo Jovianus et Varronianus consules fuerant. Lampsacena autem synodus sequente anno congregata est, ut ex Socrate idem Baronius docet. Postremo Sozomenum arguit, quod dixerit legatos a Lampsacena synodo missos, convenisse Valen- tein in urbe Thraciæ Heraclea, redeuntem ex Thraciis. Fratrem enim Valentinianum Romam versus iter facientem, aliquatenus comitatus fuerat Valens, ut scribit Sozomenus. Id autem contigisse anno Christi 364, Baronius credidit : ac proinde Sozomenum longe falli existimavit. Verum Baro- nius ipse hallucinatus est. Nam Valentinianus imperator cum Valentem fratrem Augustum nun- cupasset, Constantinopoli digressus est sub exitum anni 364, comitante eum Valente Augusto. Et per Thraciam profecti ambo Augusti, veris initio vene- runt in Daciam anno Christi 365, et in urbe Thra- ciæ Naiso, vel potius in villa Mediana ad urbem Naisum, exercitus et rectores militiæ inter se partiti sunt. Mox cum in Pannoniam venissent, in urbe Sirmio palatium, id est officiales palatii, (62) "Οσοι άλλοι ὁμοούσιον. Baronius in Anna-

Α τὸν Ἡρακλείας τῆς Περίνθου ἐπίσκοπον· ὥστε ἐπε Β τραπῆναι συνελθεῖν ἐπὶ διορθώσει τοῦ δόγματος. Προσελθόντος δὲ αὐτοῦ, καὶ τὰ παρὰ τῶν ἐπισκόπων διδάξαντος, ὑπολαβὼν Ουαλεντινιανός, Ἐμοὶ μὲν, ἔφη, μετὰ λαοῦ τεταγμένῳ, οὐ θέμις τοιαῦτα πολυ πραγμονεῖν· οἱ δὲ ἱερεῖς οἶς τούτου μέλει, καθ' ἑαυ τοὺς ὅπη βούλονται συνίτωσαν. Τοιαῦτα δὲ τοῦ βασι λέως ἀποκριναμένου πρὸς τὴν Ὑπατιανοῦ πρεσβείαν, συνίασιν εἰς Λάμψακον. Καὶ δύο μῆνας βουλευσάμε- ναι, τελευτῶντες ἐψηφίσαντο, ἄκυρον εἶναι τὰ ἐν Κωνσταντινουπόλει πεπραγμένα σπουδῇ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον καὶ 'Ακάκιον. ᾿Αργεῖν δὲ καὶ τὴν ἔκθεσ σιν τῆς πίστεως, ἣν ὡς δυτικῶν ἐπισκόπων οὖσαν προκομίσαντες, ὑπογράψαι τινὰς παρεσκεύασαν, ἐπὶ ὑποσχέσει ἀποκηρύξεως τοῦ ἀνομοίου κατ' οὐσίαν, δ διεψεύσαντο. Κρατεῖν δὲ τὸ ὅμοιον δοξάζειν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ κατ' οὐσίαν. Εἶναι γὰρ τοῦ ὁμοίου τὴν προσ θήκην (63) ἀναγκαίαν, διὰ τὴν σημασίαν τῶν ὑπο στάσεων. Πίστιν δὲ πολιτεύεσθαι κατὰ πᾶσαν Ἐκε κλησίαν, τὴν ἐν Σελευκείᾳ ὁμολογηθεῖσαν, ἐκτεθεῖσαν δὲ ἐπὶ τῇ ἀφιερώσει τῆς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ Ἐκκλησίας. Τοὺς δὲ καθαιρεθέντας παρὰ τῶν ἀνόμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λεγόντων, τοὺς ἰδίους ἀπολαμβάνειν θρόνους, ὡς παρανόμως ἐκβεβλημένους τῶν ἐκκλησιῶν. Εἰ δὲ τις αὐτῶν κατηγορεῖν βούλεται, ἐκ τοῦ ἴσου κινδύνου τοῦτο ποιεῖν. Δικαστὰς δὲ εἶναι, τοὺς ὀρθῶς δοξάζον τας ἐν τῷ ἔθνει ἐπισκόπους, καὶ ἐκ τῶν πέλας ἐπε αρχιῶν, συνιόντας ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἔνθα οι μάρτυρες εἰσι τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων. Ταῦτα ὁρίσαντες, ἐπειδὴ τοὺς περὶ Εὐδόξιον κεκλήκασι, καὶ μετανοίας αὐτοῖς μετέδωκαν, οἱ δὲ οὐχ ὑπήκουον, τὰ δόξαντα ταῖς πανταχοῦ Ἐκκλησίαις ἐδήλωσαν. Λογισάμενοι δὲ, ὡς εἰκὸς, Εὐδόξιον τῆς οἰκείας μερίδος ποιῆσαι (64) τὰ βασίλεια, καὶ διαβαλεῖν αὐτοὺς, ἔγνωσαν φθάσαι, καὶ τὰ πεπραγμένα ἐν Λαμψάκῳ μηνύσαι. Ο δὴ καὶ ὁμοούσιον ὁμοιούσιον. τὸ ὁμοιούσιον. τὸ ὅμοιον κατ' οὐσίαν. κατ' οὐσίαν, ποιεῖσθαι, SOZOMENI ipsis legatione peteret ab imperatore, ut ad corri- gendam fidei doctrinam convenire permitterentur. Qui cum imperatorem adiisset, et episcoporum mandata ei exposuisset, Valentinianus ita respon- dit: Mihi quidem in laicorum ordine constituto, ſas non est hujusmodi negotia curiosius scrutari. Sacerdotes vero quibus id curæ est, seorsum ubi- cunque voluerint conveniant. Hæc cum imperator ad Hypatiani legationem respondisset, episcopi Lampsacum conveniunt. Cumque per bimestre spatium inter se consultassent, tandem decreve- runt ut ea quæ Constantinopoli studio Eu- doxii atque Acacii gesta fuerant, irrita essent, et ut formula quidem fidei rejiceretur, quam velut ab Occidentalibus episcopis editam proferentes Eudoxiani, subscriptionibus quorumdam firmari B curaverant, polliciti se opinionem dissimilis sub- stantiæ damnaturos : quod tamen minime præsti- terunt : ea vero sententia quæ Filium Patri simi- lem prædicat secundum substantiam, prævaleret. Nain vocabulum, similis, necessario adjiciendum esse, ad significandam personarum differentiam, utque in omnibus ecclesiis ea teneretur fides, quæ Seleuciæ quidem confirmata, Antiochiæ vero in dedicatione majoris ecclesiæ exposita fuerat. Præ- terea decreverunt ut episcopi, qui depositi fuerant ab iis qui dissimilem Patri Filium asserebant, sedes suas postlimninio recuperarent, quippe qui ecclesiis suis injuste spoliati fuissent. Quod si quis eos accusare vellet, sub paris condemnationis periculo id ageret. Judices autem essent episcopi Orthodoxi ipsius provincia, et ex vicinis provin- ciis congregati, in illa ecclesia, in qua præsto sint testes eorum quæ quisque gesserit. His decretis, Eudoxianos ad se vocarunt, et pœnitentiæ copiam C VALESII ANNOTATIONES. inter se diviserunt. Et Valentinianus quidem Me- diolanum, Valens vero Constantinopolim reversus est, ut scribit Ammianus Marcellinus in libro xxvı. Ex quibus manifeste convincitur Valentem anno Christi vernis mensibus e Thraciis rediisse, cum jam consul esset. Ait enim Ammianus Mar- cellinus Agentes in supra memoratis urbibus principes, sumpserunt primitus trabeas consulares. Sed dubium est quasnam urbes intelligat Marcel- linus, an Mediolanum et Constantinopolim, quas postremo loco nominavit; an vero Naisum et Sir- mium. Utcunque tamen constat ex ejus narratione, Valentem non rediisse ex Thraciis, nisi a. Chr. 365, quo primum consul fuit cum Valentiniano. Fallitur præterea idem Baronius, qui motum Procopii confert in ann. Christi 364. Nam ex Ammiano Marcellino in libro xxvi, et ex Fastis Idatii, certissimum est Procopii rebellionem contigisse anno Christi 365, die quarto Kal. Octobres. Quare legati Lampsa- cenæ synodi, Valentem e Thraciis jam reversum convenire potuerunt Heracleæ in Thracia anno D Christi 365, mense Junio, aliquot mensibus ante motum Procopii. Jam vero quod ad primum accu- sationis caput attinet, difficile est excusare Sozo- menum, nisi dicamus pro voce scri- bendum esse Quæ quidem conjectura mihi valde placet. Certe Theodoritus in libris hæ- reticarum fabularum, ait Macedonianos, a quibus hanc synodum collectam esse constat, primum invexisse Sed et Sozomenus ipse hanc emendationem confirinal; ait enim in hac synodo stabilitum esse sonus et Musculus interpretantur adjectionem hujus vocis, similis. Ego tamen interpretari mai- lern, adjectionem harum vocum quæ adjectæ sunt vocabulo similis. His enim vocibus Macedoniani aiebant everti errorem Sabellii, qui bypostases confundebat. Fukeliano scriptum est quod magis placet VARIORUM. Si Valesius subscriptiones legum Cod. Theo- dosiani cum Ammiano contulisset, certo ci con- stitisset præfata omnia quæ ex eo historico refert, anno praeterito (scil. anno 364) contigisse, quo Valentinianus varias leges dedit Mediolani, Aqui- leiæ, Altini, et Verona, postquam Constantinopoli seu Sirmio in Italiam rediit. Ant. Pagi, ad ann. 365, n. 4, qui ibidem contendit, concilium Lam. psacenum anno fuisse celebratum. (63) Τοῦ ὁμοίου τὴν προσθήκην. Christophor (64) Τῆς οἰκείας μερίδος ποιῆσαι. In codice

Α τὸν Ἡρακλείας τῆς Περίνθου ἐπίσκοπον· ὥστε ἐπε Β τραπῆναι συνελθεῖν ἐπὶ διορθώσει τοῦ δόγματος. Προσελθόντος δὲ αὐτοῦ, καὶ τὰ παρὰ τῶν ἐπισκόπων διδάξαντος, ὑπολαβὼν Ουαλεντινιανός, Ἐμοὶ μὲν, ἔφη, μετὰ λαοῦ τεταγμένῳ, οὐ θέμις τοιαῦτα πολυ πραγμονεῖν· οἱ δὲ ἱερεῖς οἶς τούτου μέλει, καθ' ἑαυ τοὺς ὅπη βούλονται συνίτωσαν. Τοιαῦτα δὲ τοῦ βασι λέως ἀποκριναμένου πρὸς τὴν Ὑπατιανοῦ πρεσβείαν, συνίασιν εἰς Λάμψακον. Καὶ δύο μῆνας βουλευσάμε- ναι, τελευτῶντες ἐψηφίσαντο, ἄκυρον εἶναι τὰ ἐν Κωνσταντινουπόλει πεπραγμένα σπουδῇ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον καὶ 'Ακάκιον. ᾿Αργεῖν δὲ καὶ τὴν ἔκθεσ σιν τῆς πίστεως, ἣν ὡς δυτικῶν ἐπισκόπων οὖσαν προκομίσαντες, ὑπογράψαι τινὰς παρεσκεύασαν, ἐπὶ ὑποσχέσει ἀποκηρύξεως τοῦ ἀνομοίου κατ' οὐσίαν, δ διεψεύσαντο. Κρατεῖν δὲ τὸ ὅμοιον δοξάζειν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ κατ' οὐσίαν. Εἶναι γὰρ τοῦ ὁμοίου τὴν προσ θήκην (63) ἀναγκαίαν, διὰ τὴν σημασίαν τῶν ὑπο στάσεων. Πίστιν δὲ πολιτεύεσθαι κατὰ πᾶσαν Ἐκε κλησίαν, τὴν ἐν Σελευκείᾳ ὁμολογηθεῖσαν, ἐκτεθεῖσαν δὲ ἐπὶ τῇ ἀφιερώσει τῆς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ Ἐκκλησίας. Τοὺς δὲ καθαιρεθέντας παρὰ τῶν ἀνόμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν λεγόντων, τοὺς ἰδίους ἀπολαμβάνειν θρόνους, ὡς παρανόμως ἐκβεβλημένους τῶν ἐκκλησιῶν. Εἰ δὲ τις αὐτῶν κατηγορεῖν βούλεται, ἐκ τοῦ ἴσου κινδύνου τοῦτο ποιεῖν. Δικαστὰς δὲ εἶναι, τοὺς ὀρθῶς δοξάζον τας ἐν τῷ ἔθνει ἐπισκόπους, καὶ ἐκ τῶν πέλας ἐπε αρχιῶν, συνιόντας ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἔνθα οι μάρτυρες εἰσι τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων. Ταῦτα ὁρίσαντες, ἐπειδὴ τοὺς περὶ Εὐδόξιον κεκλήκασι, καὶ μετανοίας αὐτοῖς μετέδωκαν, οἱ δὲ οὐχ ὑπήκουον, τὰ δόξαντα ταῖς πανταχοῦ Ἐκκλησίαις ἐδήλωσαν. Λογισάμενοι δὲ, ὡς εἰκὸς, Εὐδόξιον τῆς οἰκείας μερίδος ποιῆσαι (64) τὰ βασίλεια, καὶ διαβαλεῖν αὐτοὺς, ἔγνωσαν φθάσαι, καὶ τὰ πεπραγμένα ἐν Λαμψάκῳ μηνύσαι. Ο δὴ καὶ ὁμοούσιον ὁμοιούσιον. τὸ ὁμοιούσιον. τὸ ὅμοιον κατ' οὐσίαν. κατ' οὐσίαν, ποιεῖσθαι, SOZOMENI ipsis legatione peteret ab imperatore, ut ad corri- gendam fidei doctrinam convenire permitterentur. Qui cum imperatorem adiisset, et episcoporum mandata ei exposuisset, Valentinianus ita respon- dit: Mihi quidem in laicorum ordine constituto, ſas non est hujusmodi negotia curiosius scrutari. Sacerdotes vero quibus id curæ est, seorsum ubi- cunque voluerint conveniant. Hæc cum imperator ad Hypatiani legationem respondisset, episcopi Lampsacum conveniunt. Cumque per bimestre spatium inter se consultassent, tandem decreve- runt ut ea quæ Constantinopoli studio Eu- doxii atque Acacii gesta fuerant, irrita essent, et ut formula quidem fidei rejiceretur, quam velut ab Occidentalibus episcopis editam proferentes Eudoxiani, subscriptionibus quorumdam firmari B curaverant, polliciti se opinionem dissimilis sub- stantiæ damnaturos : quod tamen minime præsti- terunt : ea vero sententia quæ Filium Patri simi- lem prædicat secundum substantiam, prævaleret. Nain vocabulum, similis, necessario adjiciendum esse, ad significandam personarum differentiam, utque in omnibus ecclesiis ea teneretur fides, quæ Seleuciæ quidem confirmata, Antiochiæ vero in dedicatione majoris ecclesiæ exposita fuerat. Præ- terea decreverunt ut episcopi, qui depositi fuerant ab iis qui dissimilem Patri Filium asserebant, sedes suas postlimninio recuperarent, quippe qui ecclesiis suis injuste spoliati fuissent. Quod si quis eos accusare vellet, sub paris condemnationis periculo id ageret. Judices autem essent episcopi Orthodoxi ipsius provincia, et ex vicinis provin- ciis congregati, in illa ecclesia, in qua præsto sint testes eorum quæ quisque gesserit. His decretis, Eudoxianos ad se vocarunt, et pœnitentiæ copiam C VALESII ANNOTATIONES. inter se diviserunt. Et Valentinianus quidem Me- diolanum, Valens vero Constantinopolim reversus est, ut scribit Ammianus Marcellinus in libro xxvı. Ex quibus manifeste convincitur Valentem anno Christi vernis mensibus e Thraciis rediisse, cum jam consul esset. Ait enim Ammianus Mar- cellinus Agentes in supra memoratis urbibus principes, sumpserunt primitus trabeas consulares. Sed dubium est quasnam urbes intelligat Marcel- linus, an Mediolanum et Constantinopolim, quas postremo loco nominavit; an vero Naisum et Sir- mium. Utcunque tamen constat ex ejus narratione, Valentem non rediisse ex Thraciis, nisi a. Chr. 365, quo primum consul fuit cum Valentiniano. Fallitur præterea idem Baronius, qui motum Procopii confert in ann. Christi 364. Nam ex Ammiano Marcellino in libro xxvi, et ex Fastis Idatii, certissimum est Procopii rebellionem contigisse anno Christi 365, die quarto Kal. Octobres. Quare legati Lampsa- cenæ synodi, Valentem e Thraciis jam reversum convenire potuerunt Heracleæ in Thracia anno D Christi 365, mense Junio, aliquot mensibus ante motum Procopii. Jam vero quod ad primum accu- sationis caput attinet, difficile est excusare Sozo- menum, nisi dicamus pro voce scri- bendum esse Quæ quidem conjectura mihi valde placet. Certe Theodoritus in libris hæ- reticarum fabularum, ait Macedonianos, a quibus hanc synodum collectam esse constat, primum invexisse Sed et Sozomenus ipse hanc emendationem confirinal; ait enim in hac synodo stabilitum esse sonus et Musculus interpretantur adjectionem hujus vocis, similis. Ego tamen interpretari mai- lern, adjectionem harum vocum quæ adjectæ sunt vocabulo similis. His enim vocibus Macedoniani aiebant everti errorem Sabellii, qui bypostases confundebat. Fukeliano scriptum est quod magis placet VARIORUM. Si Valesius subscriptiones legum Cod. Theo- dosiani cum Ammiano contulisset, certo ci con- stitisset præfata omnia quæ ex eo historico refert, anno praeterito (scil. anno 364) contigisse, quo Valentinianus varias leges dedit Mediolani, Aqui- leiæ, Altini, et Verona, postquam Constantinopoli seu Sirmio in Italiam rediit. Ant. Pagi, ad ann. 365, n. 4, qui ibidem contendit, concilium Lam. psacenum anno fuisse celebratum. (63) Τοῦ ὁμοίου τὴν προσθήκην. Christophor (64) Τῆς οἰκείας μερίδος ποιῆσαι. In codice

ἐποίουν, ἐπανιόντι Ουάλεντι τῷ βασιλεῖ ἐκ Θρᾴκης ἐν Ηρακλείᾳ περιτυχόντες. ᾿Αποδημοῦντι γὰρ τῷ ἀδελφῷ εἰς τὴν πρεσβυτέραν 'Ρώμην, μέχρι τινὸς συνῆλθεν. Εὐδοξίῳ δὲ τὰ πρὸς βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν ἤδη κατὰ γνώμην διῳκεῖτο. Προσελθοῦσιν οὖν τοῖς ἐκ Λαμψάκου πρεσβευταῖς παρεκελεύσατο μὴ διαφέρεσθαι πρὸς Εὐδόξιον. Ἐπεὶ δὲ ἀντεῖπον, καὶ τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει γενομένην ἀπάτην, καὶ τὰ βεβουλευμένα κατὰ τῶν ἐν Σελευκεία δεδογμένων Εὐ δοξίῳ ἐμέμφοντο, κινηθείς πρὸς ὀργὴν, τοὺς μὲν ὑπερορίαν οἰκεῖν προσέταξε, τὰς δὲ ἐκκλησίας παρα- δίδοσθαι τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον. Ἐν τούτῳ δὲ τὴν Συρίαν κατέλαβεν. Υφωρᾶτο γὰρ, μή πως οι Πέρσαι τὰς ἐπὶ Ἰοβιανοῦ γενομένας τριακονταετείς σπονδάς λύσωσι. Τῶν δὲ μηδὲν νεωτεριζόντων, ἐν 'Αντιοχεία διέτριβεν. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν τοῦ ἐπισκόπου ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε η Παυλίνου δὲ τὸν βίον αἰδεσθεὶς, ἐφείσατο. Τοὺς δὲ Εὐζωΐῳ μὴ κοινωνοῦν τας, τῶν ἐκκλησιῶν ἀπήλαυνεν, εἰς χρήματά τε ἐζημίου, καὶ ἡκίζετο, καὶ ἄλλως ἐπέτριβε. ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῆς ἀποστασίας Προκοπίου καὶ παραδόξου τελευτῆς· ἔτι δὲ καὶ περὶ ῾Ελευσίου του Κυζι κου, καὶ Εὐνομίου τοῦ αἱρετικοῦ· καὶ ὅπως τὸν Ἐλεύσιον διεδέξατο. Γέγονε δ' ἂν τότε, ὡς συμβαλεῖν ἔστι, καὶ τούτων δεινότερα, εἰ μὴ ὁ κατὰ Προκόπιον ἐπέλαβε πόλεμος. Ο Τυραννήσας γὰρ ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ πολλὴν ἐν βραχεῖ χρόνῳ στρατιὰν ἀθροίσας, ἠπείγετο κατά Ουάλεντος. Ο δὲ, ἐκ τῆς Συρίας ἐλάσας, συμβάλλει αὐτῷ περὶ Νακλειαν της Φρυγίας πόλιν· προδοσία τε ᾿Αγέλωνος καὶ Γωμαρίου τῶν αὐτοῦ στρατηγῶν ζωγρήσας, αὐτόν τε καὶ τοὺς προδότας ελεεινῶς ἀνεῖλε. Τοὺς μὲν γὰρ λέγεται, καίπερ εὐνοεῖν αὐτοῖς ὀμέσας, πρίοσι διχῇ διελεῖν· Προκοπίου δὲ δύο δένδροις οὐκ ἀπὸ πολλοῦ διεστῶσι κατακαμφθεῖσι πρὸς τὴν ἑκατέραν (65) ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος, καὶ ἀφῆκεν ἀνεγείρεσθαι· τὰ δέ, πρὸς τὴν συνήθη στάσιν ἀνορθωθέντα, διέσπασε τὸν ἄνθρωπον. Ἐπεὶ δὲ τέλος ἔσχεν ὁ πόλεμος, ἧκεν εἰς Νίκαιαν· ἐν ἡσυχίᾳ τε γεγονώς, αὖθις ετάραττε τοὺς οὐχ ὁμοίως αὐτῷ περὶ τὸ θεῖον δοξάζοντας. Υπερφυῶς δὲ ἐχαλέπαινε κατά τῶν ἐν Λαμψάκῳ συνελθόντων, καθότι καὶ τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας ἐπισκόπους, καὶ τὴν ἐν Ἀριμήνῳ περὶ τῆς πίστεως ἐκτεθεῖσαν γραφὴν ἀπεκήρυξαν. κατακαμφθεῖσι πρὸς γῆν, ἑκάτερον ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A eis fecerunt. Sed cum isti minime obtemperas- sent, episcopi decreta sua omnibus ubique eccle- siis per litteras significarunt. Cum autem suspica- rentur Eudoxium, ut erat verisimile, aulam prin- cipis ad partes suas traducturum, et ipsos ca- lumniaturum esse; prævenire illum statuerunt, et ea quæ Lampsaci gesta erant indicare. Quod qui- dem etiam præstiterunt, Valentem imperatorem Heracleæ adeuntes, e Thracia tum revertentelu. Fratrem enim Romam proficiscentem aliquatenus comitatus fuerat. Verum Eudoxius imperatoris et aulicorum animos jam in sententiam suam per- traxerat. Itaque imperator legatos Lampsaceni concilii ipsum adeuntes hortatus est, ne ab Eu- doxio dissiderent. Quibus contradicentibus, B fraudem Constantinopoli factam, initaque ab Eu- doxio consilia adversus Seleucenæ synodi decreta objicientibus, imperator ira succensus, illos qui- dem abire in exsilium jussit, ecclesias vero Eu- doxianis tradi. Post hæc imperator in Syriam perrexit. Verebatur enim ne Persæ triginta annorum inducias, quas cum Joviano pacti fuerant, rumperent. Sed cum Persæ nihil novi moliti essent, Antiochiæ consedit. Quo quidem tempore Meletium episcopum exsilio damnavit. Paulino autem pepercit, vitæ illius sanctimoniam reveri- tus. Eos autem qui cum Euzoio non communicarent, ecclesiis expulit, et partim pecuniis multa- vit, partim tormentis affecit, aut aliis modis vexavit. . C D CAP. VIII. et De Procopii defectione et miserabili interitu. Item de Eleusio Cyziceno, deque Eunomio hæresiarcha, et quomodo is Eleusio successerit. Ac profeeto, ut conjicere licet, his graviora tune temporis fuissent perpetrata, nisi bellum Procopii supervenisset. Nam cum iste tyrannidem arri puisset Constantinopoli, ac brevi temporis spatio maximas copias sibi comparasset, adversus Valen- tem contendit. Valens igitur e Syria digressus, juxta Nacoliam urbem Phrygiæ, cum Procopio manum conseruit. Quem Agilonis et Gomoarii du- cum ipsius proditione, vivum cum cepisset, et ipsum et proditores ejus miserabili mortis genere interfecit. Hos enim, licet se illis bene velle jure- jurando affirmasset, medios serra dissecuisse di- citur. Procopii vero crura, duabus arboribus haud procul a se invicem distantibus ad terram inflexis, alterum alteri arbori alligavit : ac rursus arbores in sublime erigi permisit. Quæ cum ad naturalem stationem reverterentur, hominem discerpserunt. Confecto hoc bello Valens Nicæam venit. Cumque jam in quiete et odio degeret, eos qui non idem cum ipso de Divinitate sentirent, turbare iterum VALESII ANNOTATIONES. gotio sanavi hoc modo Nihil hac emendatione certius, quam ex parte confirmat Nicephorus in libro 11, cap. 4. VARIORUM. • Cum initio tantum anui Valens Antiochiam pervenerit, ante eum annum Meletius Antiochenus episcopus in exsilium non amandatus. Ant. Paci, ad ann. 30, n. 28. (65) Πρὸς τὴν ἑκατέραν. Hunc locum levi nes

ἐποίουν, ἐπανιόντι Ουάλεντι τῷ βασιλεῖ ἐκ Θρᾴκης ἐν Ηρακλείᾳ περιτυχόντες. ᾿Αποδημοῦντι γὰρ τῷ ἀδελφῷ εἰς τὴν πρεσβυτέραν 'Ρώμην, μέχρι τινὸς συνῆλθεν. Εὐδοξίῳ δὲ τὰ πρὸς βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν ἤδη κατὰ γνώμην διῳκεῖτο. Προσελθοῦσιν οὖν τοῖς ἐκ Λαμψάκου πρεσβευταῖς παρεκελεύσατο μὴ διαφέρεσθαι πρὸς Εὐδόξιον. Ἐπεὶ δὲ ἀντεῖπον, καὶ τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει γενομένην ἀπάτην, καὶ τὰ βεβουλευμένα κατὰ τῶν ἐν Σελευκεία δεδογμένων Εὐ δοξίῳ ἐμέμφοντο, κινηθείς πρὸς ὀργὴν, τοὺς μὲν ὑπερορίαν οἰκεῖν προσέταξε, τὰς δὲ ἐκκλησίας παρα- δίδοσθαι τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον. Ἐν τούτῳ δὲ τὴν Συρίαν κατέλαβεν. Υφωρᾶτο γὰρ, μή πως οι Πέρσαι τὰς ἐπὶ Ἰοβιανοῦ γενομένας τριακονταετείς σπονδάς λύσωσι. Τῶν δὲ μηδὲν νεωτεριζόντων, ἐν 'Αντιοχεία διέτριβεν. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν τοῦ ἐπισκόπου ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε η Παυλίνου δὲ τὸν βίον αἰδεσθεὶς, ἐφείσατο. Τοὺς δὲ Εὐζωΐῳ μὴ κοινωνοῦν τας, τῶν ἐκκλησιῶν ἀπήλαυνεν, εἰς χρήματά τε ἐζημίου, καὶ ἡκίζετο, καὶ ἄλλως ἐπέτριβε. ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῆς ἀποστασίας Προκοπίου καὶ παραδόξου τελευτῆς· ἔτι δὲ καὶ περὶ ῾Ελευσίου του Κυζι κου, καὶ Εὐνομίου τοῦ αἱρετικοῦ· καὶ ὅπως τὸν Ἐλεύσιον διεδέξατο. Γέγονε δ' ἂν τότε, ὡς συμβαλεῖν ἔστι, καὶ τούτων δεινότερα, εἰ μὴ ὁ κατὰ Προκόπιον ἐπέλαβε πόλεμος. Ο Τυραννήσας γὰρ ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ πολλὴν ἐν βραχεῖ χρόνῳ στρατιὰν ἀθροίσας, ἠπείγετο κατά Ουάλεντος. Ο δὲ, ἐκ τῆς Συρίας ἐλάσας, συμβάλλει αὐτῷ περὶ Νακλειαν της Φρυγίας πόλιν· προδοσία τε ᾿Αγέλωνος καὶ Γωμαρίου τῶν αὐτοῦ στρατηγῶν ζωγρήσας, αὐτόν τε καὶ τοὺς προδότας ελεεινῶς ἀνεῖλε. Τοὺς μὲν γὰρ λέγεται, καίπερ εὐνοεῖν αὐτοῖς ὀμέσας, πρίοσι διχῇ διελεῖν· Προκοπίου δὲ δύο δένδροις οὐκ ἀπὸ πολλοῦ διεστῶσι κατακαμφθεῖσι πρὸς τὴν ἑκατέραν (65) ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος, καὶ ἀφῆκεν ἀνεγείρεσθαι· τὰ δέ, πρὸς τὴν συνήθη στάσιν ἀνορθωθέντα, διέσπασε τὸν ἄνθρωπον. Ἐπεὶ δὲ τέλος ἔσχεν ὁ πόλεμος, ἧκεν εἰς Νίκαιαν· ἐν ἡσυχίᾳ τε γεγονώς, αὖθις ετάραττε τοὺς οὐχ ὁμοίως αὐτῷ περὶ τὸ θεῖον δοξάζοντας. Υπερφυῶς δὲ ἐχαλέπαινε κατά τῶν ἐν Λαμψάκῳ συνελθόντων, καθότι καὶ τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας ἐπισκόπους, καὶ τὴν ἐν Ἀριμήνῳ περὶ τῆς πίστεως ἐκτεθεῖσαν γραφὴν ἀπεκήρυξαν. κατακαμφθεῖσι πρὸς γῆν, ἑκάτερον ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A eis fecerunt. Sed cum isti minime obtemperas- sent, episcopi decreta sua omnibus ubique eccle- siis per litteras significarunt. Cum autem suspica- rentur Eudoxium, ut erat verisimile, aulam prin- cipis ad partes suas traducturum, et ipsos ca- lumniaturum esse; prævenire illum statuerunt, et ea quæ Lampsaci gesta erant indicare. Quod qui- dem etiam præstiterunt, Valentem imperatorem Heracleæ adeuntes, e Thracia tum revertentelu. Fratrem enim Romam proficiscentem aliquatenus comitatus fuerat. Verum Eudoxius imperatoris et aulicorum animos jam in sententiam suam per- traxerat. Itaque imperator legatos Lampsaceni concilii ipsum adeuntes hortatus est, ne ab Eu- doxio dissiderent. Quibus contradicentibus, B fraudem Constantinopoli factam, initaque ab Eu- doxio consilia adversus Seleucenæ synodi decreta objicientibus, imperator ira succensus, illos qui- dem abire in exsilium jussit, ecclesias vero Eu- doxianis tradi. Post hæc imperator in Syriam perrexit. Verebatur enim ne Persæ triginta annorum inducias, quas cum Joviano pacti fuerant, rumperent. Sed cum Persæ nihil novi moliti essent, Antiochiæ consedit. Quo quidem tempore Meletium episcopum exsilio damnavit. Paulino autem pepercit, vitæ illius sanctimoniam reveri- tus. Eos autem qui cum Euzoio non communicarent, ecclesiis expulit, et partim pecuniis multa- vit, partim tormentis affecit, aut aliis modis vexavit. . C D CAP. VIII. et De Procopii defectione et miserabili interitu. Item de Eleusio Cyziceno, deque Eunomio hæresiarcha, et quomodo is Eleusio successerit. Ac profeeto, ut conjicere licet, his graviora tune temporis fuissent perpetrata, nisi bellum Procopii supervenisset. Nam cum iste tyrannidem arri puisset Constantinopoli, ac brevi temporis spatio maximas copias sibi comparasset, adversus Valen- tem contendit. Valens igitur e Syria digressus, juxta Nacoliam urbem Phrygiæ, cum Procopio manum conseruit. Quem Agilonis et Gomoarii du- cum ipsius proditione, vivum cum cepisset, et ipsum et proditores ejus miserabili mortis genere interfecit. Hos enim, licet se illis bene velle jure- jurando affirmasset, medios serra dissecuisse di- citur. Procopii vero crura, duabus arboribus haud procul a se invicem distantibus ad terram inflexis, alterum alteri arbori alligavit : ac rursus arbores in sublime erigi permisit. Quæ cum ad naturalem stationem reverterentur, hominem discerpserunt. Confecto hoc bello Valens Nicæam venit. Cumque jam in quiete et odio degeret, eos qui non idem cum ipso de Divinitate sentirent, turbare iterum VALESII ANNOTATIONES. gotio sanavi hoc modo Nihil hac emendatione certius, quam ex parte confirmat Nicephorus in libro 11, cap. 4. VARIORUM. • Cum initio tantum anui Valens Antiochiam pervenerit, ante eum annum Meletius Antiochenus episcopus in exsilium non amandatus. Ant. Paci, ad ann. 30, n. 28. (65) Πρὸς τὴν ἑκατέραν. Hunc locum levi nes

ἐποίουν, ἐπανιόντι Ουάλεντι τῷ βασιλεῖ ἐκ Θρᾴκης ἐν Ηρακλείᾳ περιτυχόντες. ᾿Αποδημοῦντι γὰρ τῷ ἀδελφῷ εἰς τὴν πρεσβυτέραν 'Ρώμην, μέχρι τινὸς συνῆλθεν. Εὐδοξίῳ δὲ τὰ πρὸς βασιλέα καὶ τοὺς ἀμφ' αὐτὸν ἤδη κατὰ γνώμην διῳκεῖτο. Προσελθοῦσιν οὖν τοῖς ἐκ Λαμψάκου πρεσβευταῖς παρεκελεύσατο μὴ διαφέρεσθαι πρὸς Εὐδόξιον. Ἐπεὶ δὲ ἀντεῖπον, καὶ τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει γενομένην ἀπάτην, καὶ τὰ βεβουλευμένα κατὰ τῶν ἐν Σελευκεία δεδογμένων Εὐ δοξίῳ ἐμέμφοντο, κινηθείς πρὸς ὀργὴν, τοὺς μὲν ὑπερορίαν οἰκεῖν προσέταξε, τὰς δὲ ἐκκλησίας παρα- δίδοσθαι τοῖς ἀμφὶ τὸν Εὐδόξιον. Ἐν τούτῳ δὲ τὴν Συρίαν κατέλαβεν. Υφωρᾶτο γὰρ, μή πως οι Πέρσαι τὰς ἐπὶ Ἰοβιανοῦ γενομένας τριακονταετείς σπονδάς λύσωσι. Τῶν δὲ μηδὲν νεωτεριζόντων, ἐν 'Αντιοχεία διέτριβεν. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν τοῦ ἐπισκόπου ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε η Παυλίνου δὲ τὸν βίον αἰδεσθεὶς, ἐφείσατο. Τοὺς δὲ Εὐζωΐῳ μὴ κοινωνοῦν τας, τῶν ἐκκλησιῶν ἀπήλαυνεν, εἰς χρήματά τε ἐζημίου, καὶ ἡκίζετο, καὶ ἄλλως ἐπέτριβε. ΚΕΦΑΛ. Η'. Περὶ τῆς ἀποστασίας Προκοπίου καὶ παραδόξου τελευτῆς· ἔτι δὲ καὶ περὶ ῾Ελευσίου του Κυζι κου, καὶ Εὐνομίου τοῦ αἱρετικοῦ· καὶ ὅπως τὸν Ἐλεύσιον διεδέξατο. Γέγονε δ' ἂν τότε, ὡς συμβαλεῖν ἔστι, καὶ τούτων δεινότερα, εἰ μὴ ὁ κατὰ Προκόπιον ἐπέλαβε πόλεμος. Ο Τυραννήσας γὰρ ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ πολλὴν ἐν βραχεῖ χρόνῳ στρατιὰν ἀθροίσας, ἠπείγετο κατά Ουάλεντος. Ο δὲ, ἐκ τῆς Συρίας ἐλάσας, συμβάλλει αὐτῷ περὶ Νακλειαν της Φρυγίας πόλιν· προδοσία τε ᾿Αγέλωνος καὶ Γωμαρίου τῶν αὐτοῦ στρατηγῶν ζωγρήσας, αὐτόν τε καὶ τοὺς προδότας ελεεινῶς ἀνεῖλε. Τοὺς μὲν γὰρ λέγεται, καίπερ εὐνοεῖν αὐτοῖς ὀμέσας, πρίοσι διχῇ διελεῖν· Προκοπίου δὲ δύο δένδροις οὐκ ἀπὸ πολλοῦ διεστῶσι κατακαμφθεῖσι πρὸς τὴν ἑκατέραν (65) ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος, καὶ ἀφῆκεν ἀνεγείρεσθαι· τὰ δέ, πρὸς τὴν συνήθη στάσιν ἀνορθωθέντα, διέσπασε τὸν ἄνθρωπον. Ἐπεὶ δὲ τέλος ἔσχεν ὁ πόλεμος, ἧκεν εἰς Νίκαιαν· ἐν ἡσυχίᾳ τε γεγονώς, αὖθις ετάραττε τοὺς οὐχ ὁμοίως αὐτῷ περὶ τὸ θεῖον δοξάζοντας. Υπερφυῶς δὲ ἐχαλέπαινε κατά τῶν ἐν Λαμψάκῳ συνελθόντων, καθότι καὶ τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας ἐπισκόπους, καὶ τὴν ἐν Ἀριμήνῳ περὶ τῆς πίστεως ἐκτεθεῖσαν γραφὴν ἀπεκήρυξαν. κατακαμφθεῖσι πρὸς γῆν, ἑκάτερον ἑκατέρῳ φυτῷ προσῆψε σκέλος. Ηνίκα δὴ Μελετίου μὲν ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασε. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A eis fecerunt. Sed cum isti minime obtemperas- sent, episcopi decreta sua omnibus ubique eccle- siis per litteras significarunt. Cum autem suspica- rentur Eudoxium, ut erat verisimile, aulam prin- cipis ad partes suas traducturum, et ipsos ca- lumniaturum esse; prævenire illum statuerunt, et ea quæ Lampsaci gesta erant indicare. Quod qui- dem etiam præstiterunt, Valentem imperatorem Heracleæ adeuntes, e Thracia tum revertentelu. Fratrem enim Romam proficiscentem aliquatenus comitatus fuerat. Verum Eudoxius imperatoris et aulicorum animos jam in sententiam suam per- traxerat. Itaque imperator legatos Lampsaceni concilii ipsum adeuntes hortatus est, ne ab Eu- doxio dissiderent. Quibus contradicentibus, B fraudem Constantinopoli factam, initaque ab Eu- doxio consilia adversus Seleucenæ synodi decreta objicientibus, imperator ira succensus, illos qui- dem abire in exsilium jussit, ecclesias vero Eu- doxianis tradi. Post hæc imperator in Syriam perrexit. Verebatur enim ne Persæ triginta annorum inducias, quas cum Joviano pacti fuerant, rumperent. Sed cum Persæ nihil novi moliti essent, Antiochiæ consedit. Quo quidem tempore Meletium episcopum exsilio damnavit. Paulino autem pepercit, vitæ illius sanctimoniam reveri- tus. Eos autem qui cum Euzoio non communicarent, ecclesiis expulit, et partim pecuniis multa- vit, partim tormentis affecit, aut aliis modis vexavit. . C D CAP. VIII. et De Procopii defectione et miserabili interitu. Item de Eleusio Cyziceno, deque Eunomio hæresiarcha, et quomodo is Eleusio successerit. Ac profeeto, ut conjicere licet, his graviora tune temporis fuissent perpetrata, nisi bellum Procopii supervenisset. Nam cum iste tyrannidem arri puisset Constantinopoli, ac brevi temporis spatio maximas copias sibi comparasset, adversus Valen- tem contendit. Valens igitur e Syria digressus, juxta Nacoliam urbem Phrygiæ, cum Procopio manum conseruit. Quem Agilonis et Gomoarii du- cum ipsius proditione, vivum cum cepisset, et ipsum et proditores ejus miserabili mortis genere interfecit. Hos enim, licet se illis bene velle jure- jurando affirmasset, medios serra dissecuisse di- citur. Procopii vero crura, duabus arboribus haud procul a se invicem distantibus ad terram inflexis, alterum alteri arbori alligavit : ac rursus arbores in sublime erigi permisit. Quæ cum ad naturalem stationem reverterentur, hominem discerpserunt. Confecto hoc bello Valens Nicæam venit. Cumque jam in quiete et odio degeret, eos qui non idem cum ipso de Divinitate sentirent, turbare iterum VALESII ANNOTATIONES. gotio sanavi hoc modo Nihil hac emendatione certius, quam ex parte confirmat Nicephorus in libro 11, cap. 4. VARIORUM. • Cum initio tantum anui Valens Antiochiam pervenerit, ante eum annum Meletius Antiochenus episcopus in exsilium non amandatus. Ant. Paci, ad ann. 30, n. 28. (65) Πρὸς τὴν ἑκατέραν. Hunc locum levi nes

Οὕτω δὲ ἔχων ὀργῆς, ἄγει ἐκ τῆς Κυζίκου Ελευσιν καὶ ὁμοδόξων αὐτῷ ἐπισκόπων σύλλογον καθίσας, ἐβιάζετο κοινωνεῖν αὐτοῖς τῆς πίστεως. Ὁ δὲ, τὰ πρῶτα ἀνδρείως αντέτεινεν· ὑπερορίαν δὲ φυγὴν καὶ τῆς οὐσίας ἀφαίρεσιν δείσας (ταῦτα γὰρ ἠπείλει μὴ πειθομένῳ), τὸ προσταχθὲν ἐποίησε. Καὶ εὐθὺς μετα εμελεῖτο· ἐπανελθών τε εἰς Κύζικον, δημοσίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας εξήγγειλε, καὶ ἕτερον ἐπίσκοπον χειροτονεῖν παρεκελεύετο. Ἑαυτὸν γὰρ ἱερᾶσθαι μὴ προσήκειν ἔτι, ὡς οἰκείου δόγματος προδότην γενόμενον. Κυζικηνοὶ δὲ, αἰδοῖ τῆς τοῦ ἀν- δρὸς πολιτείας εὔνοι ταμάλιστα αὐτῷ τυγχάνοντες, ἕτερον ἔχειν ἐπίσκοπον οὐχ εἵλοντο. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα Εὐδόξιος ἔγνω ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει τῆς ᾿Αρείου δόξης προεστώς, χειροτονεῖ Εὐνόμιον ο τῆς Κυζίκου Β ἐπίσκοπον. Πετο γὰρ αὐτὸν δεινὸν ὄντα λέγειν, τιν πειθοῖ (66) ῥᾳδίως πρὸς τὸ οἰκεῖον δόγμα τοὺς Κυζι · χηνοὺς ἐφελκύσασθαι. Ως δὲ εἰς Κύζικον παρεγένετο προστάγματι βασιλέως, Ελευσίου ἐξελθόντος (67), τὰς ἐνθάδε ἐκκλησίας κατέσχεν. Οἱ δὲ Ελευσίῳ πειθόμενοι, εὐκτήριον οἶκον ἔξω κατασκευάσαντες, πρὸ τῆς πόλεως ἐκκλησίαζον. Εὐνομίου μὲν οὖν πέρι, καὶ τῆς ὁμωνύμου τούτων αἱρέσεως, μικρὸν ὕστερον ἐρῶ. ΚΕΦΑΛ. Θ'. Ο Ότι κακῶς τότε ἔπασχον οἱ τὴν ἐν Νικαία πίστιν πρεσβεύοντες· καὶ περὶ ᾿Αγελίου τοῦ τῶν Ναυατιανῶν ἀρχομένου. Παραπλησίων δὲ κακῶν ἐπειρῶντο οἱ ἐν Κωνσταν τινουπόλει πρεσβεύοντες τὸ δόγμα τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων, σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ οἱ τὰ Ναυάτου φρο νοῦντες. Καὶ πάντας μὲν ἐλαύνεσθαι τῆς πόλεως · Ναυατιανῶν δὲ καὶ τὰς ἐκκλησίας ἀποκλείεσθαι προσέταξεν ὁ βασιλεύς· τῶν δὲ ἄλλων οὐκ εἶχεν ὅ τι ἀποκλείσειεν· ἤδη γὰρ πρότερον ἐπὶ τῆς Κωνσταν τίου βασιλείας ἀφῄρηντο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ᾿Αγέλιον τότε εἰς ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασεν· ὃς ἐκ τῶν Κωνσταντίου χρόνων ἡγεῖτο ἐν Κωνσταντίνου πόλει τῆς Ναυατιανῶν Ἐκκλησίας. Ελέγετο δὲ ὅτι μάλιστα θαυμασίως πολιτεύεσθαι κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικούς νόμους· ὁ δὲ βίος ἦν αὐτῷ, τοῦτο δὴ τὸ προύχον ἐν φιλοσοφίᾳ, κτήσεως χρημάτων ελεύθερος· καὶ ἡ πειθοί τινι δαιμονίᾳ, ἐξελαθέντος. ἐξηλαθέντας. ὡς δὲ εἰς Κύζικον παρεγένετο, προστάγματι τοῦ βασιλέως Ελευσίου ἐξελαθέντος. Χειροτονεῖ Ευνόμιον. SOZOMENI aggressus est. Præcipue vero iis succensebat qui A Lampsaci convenerant, eo quod episcopos qui Arii opinionem sequebantur, et formulam fidei quæ Arimini fuerat exposita, condemnassent. Hu- jusmodi ira succensus Eleusium ab urbe Cyzico accersit. Et episcoporum Arianorum collecto con- cilio, Invitum cogere eum cœpit, ut cum illis in doctrina fidei consentiret. At ille, initio quidem restitit. Postea vero exsilium et proscriptionem bonorum reformidans : hæc enim imperator ei mi- nabatur nisi paruisset; fecit quod imperabatur, statimque ipsum facti sui penituit. Et Cyzicum reversus, peccatum suum palam in ecclesia con- fessus est, hortatusque ut alterum suo loco epi- scopum ordinarent: neque enim fas esse, ut ipse amplius sacerdotio fungeretur, quippe qui suæ fidei proditor exstitisset. Verum Cyziceni, cum ob vitæ cjus integritatem singulari eum observantia ac benevolentia prosequerentur, alterum episcopum habere noluerunt. Quæ cum Eudosius comperisset, quri Arianorum sectæ præerat Constantinopoli, Eu- Romium Cyzici episcopum ordinavit. Hunc enim utpote facundia pollentem, Cyzicenos in suam sen- tentiam suadendo facile perducturum sperabat. Eunomius itaque cum venisset Cyzicum, juxta imperatoris præceptum excedente illinc Eleusio, ccclesias occupavit. li vero qui Eleusium sectabantur, extra urbem constructa ecclesia, ibi collectas egerunt. Sed de Eunomio, ac de hæresi quæ ab illo cognominata est, panlo postea dicam. CAP. IX. Quam graviter vexati sint eo tempore, qui fidem Ni- cœni concilii profitebantur, et de Agelio Novatia- norum episcopo. Eodem modo exagitati sunt etiam ii, qui Con- stantinopoli fidem Nicæni concilii sequebantur, et una cum illis Novatiani¹. Nam omnes quidem urbe ejici, Novatianorum vero etiam ecclesias claudi imperator præcepit. Alii enim non habebant quod clauderet; quippe jam pridem regnante Constantio ademptæ eis fuerant ecclesiæ. Sed et Agelium eo tempore exsilio damnavit : qui jam inde a Con- stantii temporibus, Novatianorum Ecclesiæ præerat Constantinopoli, et mirabili quadam ratione juxta leges ecclesiasticas vivere dicebatur. Nam quod in philosophia præcipuum est, a pecuniarum posses- sione semper alienus vixit, ejusque vivendi ratio id satis declarabat; utebatur enim simplici tunica, ' Socr. lib. IV, c. 9. C ' VALESI ANNOTATIONES. vocem addit hoc modo ut sci- licet phrasis esset elegantior. phorum legitur Quam scripturam con- Armat codex Fuketii, in quo legitur D Ceterum libenter hujus loci distinctionem mutave- rin in hunc modum : quam distinctionem confirmat Nicephorus in loco citato. VARIORUM. • Sub Valente, inquit hic Sozomenus, cui consentit Socrates, lib. iv, cap. 7; at Theodoritus Hist., lib. 11, cap. 27, et Philostor gius, lib. v, cap. 3, eum, Constantio imperante, ordinatum fuisse tradunt. (66) Τινὶ πειθοῖ. Nicephorus in lib. ut, cap. 5, (67) Ελευσίου ἐξελθόντος. Rectius apud Nice-

Οὕτω δὲ ἔχων ὀργῆς, ἄγει ἐκ τῆς Κυζίκου Ελευσιν καὶ ὁμοδόξων αὐτῷ ἐπισκόπων σύλλογον καθίσας, ἐβιάζετο κοινωνεῖν αὐτοῖς τῆς πίστεως. Ὁ δὲ, τὰ πρῶτα ἀνδρείως αντέτεινεν· ὑπερορίαν δὲ φυγὴν καὶ τῆς οὐσίας ἀφαίρεσιν δείσας (ταῦτα γὰρ ἠπείλει μὴ πειθομένῳ), τὸ προσταχθὲν ἐποίησε. Καὶ εὐθὺς μετα εμελεῖτο· ἐπανελθών τε εἰς Κύζικον, δημοσίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας εξήγγειλε, καὶ ἕτερον ἐπίσκοπον χειροτονεῖν παρεκελεύετο. Ἑαυτὸν γὰρ ἱερᾶσθαι μὴ προσήκειν ἔτι, ὡς οἰκείου δόγματος προδότην γενόμενον. Κυζικηνοὶ δὲ, αἰδοῖ τῆς τοῦ ἀν- δρὸς πολιτείας εὔνοι ταμάλιστα αὐτῷ τυγχάνοντες, ἕτερον ἔχειν ἐπίσκοπον οὐχ εἵλοντο. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα Εὐδόξιος ἔγνω ὁ ἐν Κωνσταντινουπόλει τῆς ᾿Αρείου δόξης προεστώς, χειροτονεῖ Εὐνόμιον ο τῆς Κυζίκου Β ἐπίσκοπον. Πετο γὰρ αὐτὸν δεινὸν ὄντα λέγειν, τιν πειθοῖ (66) ῥᾳδίως πρὸς τὸ οἰκεῖον δόγμα τοὺς Κυζι · χηνοὺς ἐφελκύσασθαι. Ως δὲ εἰς Κύζικον παρεγένετο προστάγματι βασιλέως, Ελευσίου ἐξελθόντος (67), τὰς ἐνθάδε ἐκκλησίας κατέσχεν. Οἱ δὲ Ελευσίῳ πειθόμενοι, εὐκτήριον οἶκον ἔξω κατασκευάσαντες, πρὸ τῆς πόλεως ἐκκλησίαζον. Εὐνομίου μὲν οὖν πέρι, καὶ τῆς ὁμωνύμου τούτων αἱρέσεως, μικρὸν ὕστερον ἐρῶ. ΚΕΦΑΛ. Θ'. Ο Ότι κακῶς τότε ἔπασχον οἱ τὴν ἐν Νικαία πίστιν πρεσβεύοντες· καὶ περὶ ᾿Αγελίου τοῦ τῶν Ναυατιανῶν ἀρχομένου. Παραπλησίων δὲ κακῶν ἐπειρῶντο οἱ ἐν Κωνσταν τινουπόλει πρεσβεύοντες τὸ δόγμα τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων, σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ οἱ τὰ Ναυάτου φρο νοῦντες. Καὶ πάντας μὲν ἐλαύνεσθαι τῆς πόλεως · Ναυατιανῶν δὲ καὶ τὰς ἐκκλησίας ἀποκλείεσθαι προσέταξεν ὁ βασιλεύς· τῶν δὲ ἄλλων οὐκ εἶχεν ὅ τι ἀποκλείσειεν· ἤδη γὰρ πρότερον ἐπὶ τῆς Κωνσταν τίου βασιλείας ἀφῄρηντο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ᾿Αγέλιον τότε εἰς ὑπερορίαν φυγὴν κατεδίκασεν· ὃς ἐκ τῶν Κωνσταντίου χρόνων ἡγεῖτο ἐν Κωνσταντίνου πόλει τῆς Ναυατιανῶν Ἐκκλησίας. Ελέγετο δὲ ὅτι μάλιστα θαυμασίως πολιτεύεσθαι κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικούς νόμους· ὁ δὲ βίος ἦν αὐτῷ, τοῦτο δὴ τὸ προύχον ἐν φιλοσοφίᾳ, κτήσεως χρημάτων ελεύθερος· καὶ ἡ πειθοί τινι δαιμονίᾳ, ἐξελαθέντος. ἐξηλαθέντας. ὡς δὲ εἰς Κύζικον παρεγένετο, προστάγματι τοῦ βασιλέως Ελευσίου ἐξελαθέντος. Χειροτονεῖ Ευνόμιον. SOZOMENI aggressus est. Præcipue vero iis succensebat qui A Lampsaci convenerant, eo quod episcopos qui Arii opinionem sequebantur, et formulam fidei quæ Arimini fuerat exposita, condemnassent. Hu- jusmodi ira succensus Eleusium ab urbe Cyzico accersit. Et episcoporum Arianorum collecto con- cilio, Invitum cogere eum cœpit, ut cum illis in doctrina fidei consentiret. At ille, initio quidem restitit. Postea vero exsilium et proscriptionem bonorum reformidans : hæc enim imperator ei mi- nabatur nisi paruisset; fecit quod imperabatur, statimque ipsum facti sui penituit. Et Cyzicum reversus, peccatum suum palam in ecclesia con- fessus est, hortatusque ut alterum suo loco epi- scopum ordinarent: neque enim fas esse, ut ipse amplius sacerdotio fungeretur, quippe qui suæ fidei proditor exstitisset. Verum Cyziceni, cum ob vitæ cjus integritatem singulari eum observantia ac benevolentia prosequerentur, alterum episcopum habere noluerunt. Quæ cum Eudosius comperisset, quri Arianorum sectæ præerat Constantinopoli, Eu- Romium Cyzici episcopum ordinavit. Hunc enim utpote facundia pollentem, Cyzicenos in suam sen- tentiam suadendo facile perducturum sperabat. Eunomius itaque cum venisset Cyzicum, juxta imperatoris præceptum excedente illinc Eleusio, ccclesias occupavit. li vero qui Eleusium sectabantur, extra urbem constructa ecclesia, ibi collectas egerunt. Sed de Eunomio, ac de hæresi quæ ab illo cognominata est, panlo postea dicam. CAP. IX. Quam graviter vexati sint eo tempore, qui fidem Ni- cœni concilii profitebantur, et de Agelio Novatia- norum episcopo. Eodem modo exagitati sunt etiam ii, qui Con- stantinopoli fidem Nicæni concilii sequebantur, et una cum illis Novatiani¹. Nam omnes quidem urbe ejici, Novatianorum vero etiam ecclesias claudi imperator præcepit. Alii enim non habebant quod clauderet; quippe jam pridem regnante Constantio ademptæ eis fuerant ecclesiæ. Sed et Agelium eo tempore exsilio damnavit : qui jam inde a Con- stantii temporibus, Novatianorum Ecclesiæ præerat Constantinopoli, et mirabili quadam ratione juxta leges ecclesiasticas vivere dicebatur. Nam quod in philosophia præcipuum est, a pecuniarum posses- sione semper alienus vixit, ejusque vivendi ratio id satis declarabat; utebatur enim simplici tunica, ' Socr. lib. IV, c. 9. C ' VALESI ANNOTATIONES. vocem addit hoc modo ut sci- licet phrasis esset elegantior. phorum legitur Quam scripturam con- Armat codex Fuketii, in quo legitur D Ceterum libenter hujus loci distinctionem mutave- rin in hunc modum : quam distinctionem confirmat Nicephorus in loco citato. VARIORUM. • Sub Valente, inquit hic Sozomenus, cui consentit Socrates, lib. iv, cap. 7; at Theodoritus Hist., lib. 11, cap. 27, et Philostor gius, lib. v, cap. 3, eum, Constantio imperante, ordinatum fuisse tradunt. (66) Τινὶ πειθοῖ. Nicephorus in lib. ut, cap. 5, (67) Ελευσίου ἐξελθόντος. Rectius apud Nice-

ἀγωγὴ ἐδείκνυ· ἑνί τε γὰρ χιτωνίῳ ἐχρῆτο, καὶ δίχα Α ὑποδημάτων ἀεὶ ἐβάδιζεν· οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον αὐτ τὸς μετεκλήθη, καὶ τὰς ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίας ἀπ έλαβε, καὶ ἀδεῶς ἐκκλησίαζεν. Αίτιος δὲ τούτων Μαρκιανός τις· ὃς ἐπὶ βίῳ καὶ λόγοις θαυμαζόμενος, πάλαι μὲν ἐν τοῖς βασιλείοις ἐστρατεύετο· τότε δὲ πρεσβύτερος ὢν τῆς Ναυατιανῶν αἱρέσεως, γραμμα τικοὺς λόγους ἐξεδίδασκε τὰς βασιλέως θυγατέρας, Αναστασίαν τε καὶ Καρῶσαν (68)· ὧν εἰσέτι νῦν ἐπώνυμα λουτρὰ κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν ἐστι. Διὰ γὰρ τὴν πρὸς αὐτὸν αἰδῶ καὶ χάριν, μόνοις Ναυα τιανοῖς τὰ εἰρημένα ὑπῆρξε. ΚΕΦΑΛ. Γ'. • Περὶ Ουαλεντινιανοῦ τοῦ νέου, καὶ Γρατιανοῦ καὶ περὶ τοῦ κατὰ Ουάλεντα διωγμού· καὶ ὅτι Β οἱ τὸ ὁμοούσιον δοξάζοντες, ὑπὸ τῶν Ἀρεια νῶν καὶ Μακεδονιανῶν ἐλαυνόμενοι, πρὸς τὴν Ρώμην διαπρεσβεύονται (69). Εt Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, ὁμώνυμος τῷ βασιλεῖ Ουαλεντινιανῷ γίνεται παῖς κατὰ τὴν Δύσιν· οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον, καὶ Γρατιανὸς ὂν πρὸ τῆς ἀρχῆς είχε, καθίστατο βασιλεύς. Ἐν τούτῳ δὲ, καίπερ παρὰ τὸ εἰωθὸς χαλάζης εμφερούς λίθοις ἐν πολλοῖς τόποις καταῤῥαγείσης, καὶ μεγίστων σεισμών, άλλαις τε πό λεσι, καὶ Νικαίᾳ τῇ Βιθυνῶν εἰς ἄγαν λυμηναμένων, οὐκ ἐπαύσαντο Ουάλης τε ὁ βασιλεὺς καὶ Εὐδόξιος ὁ ἐπίσκοπος, τοὺς ἑτέρως αὐτοῖς δοξάζοντας Χριστια- νοὺς ἐκδιώκοντες. Καὶ πρὸς μὲν τοὺς ὁμοδόξους τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσιν, ἐδόκει πως αὐτοῖς κατορθώ- σαι τὸ σπουδαζόμενον. Ἐν γὰρ τῷ πλείονι τῆς ὑπὸ ς Ουάλεντος ἀρχομένης, καὶ μάλιστα ἀνά τε Θρᾴκην καὶ Βιθυνίαν καὶ Ἑλλήσποντον, καὶ ἔτι τούτων προσωτέρω, οὔτε ἐκκλησίας, οὔτε ἱερέας εἶχον. Πρὸς δὲ τοὺς τὰ Μακεδονίου φρονοῦντας, πολυπλασίους αὐτῶν ὄντας κατὰ τόδε τὸ κλίμα, ἐχαλέπαινον· καὶ τραπέντες ἐπ' αὐτούς, οὐ μετρίως ἐδίωκον. Οἱ δὲ, δέει τῶν ἐπικειμένων κακῶν, διαπρεσβευσάμενοι πρὸς ἀλλήλους κατὰ πόλεις, ἄμεινον ἐδοκίμασαν ἐπὶ Ουαλεντινιανὸν καὶ τὸν Ῥωμαίων ἐπίσκοπον κατα- φυγεῖν, κἀκείνοις μᾶλλον (69') ἡ Εὐδοξίῳ καὶ Οὐά- λεντι καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτοὺς κοινωνεῖν τῆς πίστεως. Καὶ ἐπεὶ τάδε καλῶς ἔχειν ἔδοξεν, αἱροῦνται ἐπὶ τούτοις τρεῖς ἐξ αὐτῶν, Εὐστάθιόν τε τὸν ἐκ Σεβα- στείας ἐπίσκοπον, καὶ Σιλβανὸν τὸν Ταρσοῦ, καὶ Θεόφιλον τὸν Κασταβάλων, καὶ πρὸς Ουαλεντινιανὸν τὸν βασιλέα πέμπουσι, γράψαντες Λιβερίῳ τῷ Ρω μαίων ἐπισκόπωῳ, καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν Δύσιν ἱερεῦσιν, οἷα δὴ πίστιν δόκιμον καὶ βεβαίαν ἀπὸ τῶν ἀποστό κἀκείνοις. HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. et absque calceis perpetuo incedebat. Idem tamen haud multo post ab exsilio revocatus, ecclesias suas recepit, et collectas libere celebravit. Cujus rei causam præbuit Marcianus quidam, vir tum ob vitæ integritatem, tum ob doctrinam admira- bilis. Qui prius quidem in palatio militaverat : tunc vero Novatianorum sectæ presbyter factus, Anastasiam et Carosam imperatoris filias, artis grammaticæ præceptis erudiebat; quarum nomine balnea quædam Constantinopoli etiamnum appel- lantur. Ob hujus enim viri auctoritatem et gra- liam, ea quæ modo dixi, Novatianis concessa sunt. CAP. X. De Valentiniano Juniore et Gratiano, et de persecu- tione a Valente excitata, et quomodo Homousiani ab Arianis et Macedonianis exagitati, Romam legatos misere. Per idem tempus imperatori Valentiniano in Occidentis partibus natus est filius ejusdem nomi- nisi. Nec multo post Gralianus, quem ante inpe- rium susceperat, Augustus ab ipso est nuncupatus. Eodem tempore, licet grando inusitatae magnitu- dinis instar lapidum multis in locis cecidisset, et gravissimi terra molus tum alias urbes, tum præ cipue Nicæam evertissent, Valens tamen im- perator et Eudoxius episcopus, Christianos qui ab ipsis dissentirent, persequi non cessarunt. qui- dem adversus eos qui Nicænorum antistitum sen- tentiam sequebantur, res ipsis videbatur ex sen- D Socr., lib. iv, c. 10. tentia aliquatenus succedere. Etenim majore in parte imperii Valentis, ac præcipue in Thracia, Bithynia, Hellesponto, et in ulterioribus provinciis, hi nec ecclesias habebant nee sacerdotes. Adver- sus Macedonianos vero, qui in illis partibus ipsos multitudine superabant, vehementi indignatione cominoti sunt, et impetu in illos converso, non mediocriter eos vexarunt. Qui impendentium ma- lorum metu perterriti, missis inter se per singulas urbes legationibus, satius esse judicarunt, ut ad Valentinianum et ad episcopum urbis Romæ confu- gerent, eorumque communioni jungerentur, quam ut cum Eudoxio et Valente, eorumque asseclis, in doctrina fdei communicarent. Hac cum illi e re sua fore statuissent, tres ad id episcopos ex suo numero delegerunt, Eustathium Sebastiæ, Silva- num Tarsi, et Theophilum episcopum Castabalo- rum, eosque ad Valentinianum imperatorem mit- VALESI ANNOTATIONES. apud Socratem in lib. iv, cap. 8. Ubi vide si placet quæ annotavi. Et Anastasianas quidem balneas a Valente ædificatas non esse illic ostendi ;, Caro- sianæ autem balneæ a Valente constructæ ac dedi- catæ sunt, agente præfecto urbis Vindalonio Magno, post consulatum Gratiani ter et Equitii, ut legimus in Fastis Idatii et in Chronico Alexandrino. Verum unde sic appellatæ sint, incertum est. Græco illo scriptore, qui titulos capitum hujus fi- storiæ composuit. Quod idcirco monendum esse duxi, ne studiosi lectores in fraudem induceren- tur, nosque id latuisse crederent. Verum ex ipso Sozomeno perspici facile potest, legationem illam Orientalium episcoporum ad Liberium papam, mis- esse a Macedonianis, non autem a Catholicis seu Homousianis. sam codice scriptum est Opponit enim Va- (68) Αναστασίαν καὶ Καρῶσαν. Idem legitur (69) Hujus capitis titulus male conceptus est a (69) Κακείνῳ μᾶλλον. Rectius in Fukeliano

θρησκείας ὀφείλουσι, παντὶ σθένει συλλαβέσθαι τοῖς αὐτῶν πρέσβεσι, καὶ σὺν αὐτοῖς περὶ τῶν πρακτέων βουλεύσασθαι, ἕως ἂν δοκιμάσωσι (70) διορθώσαι τὰ τῆς Ἐκκλησίας πράγματα. Καὶ οἱ μὲν, εἰς Ἰταλίαν ἀφικόμενοι, ἔγνωσαν τὸν βασιλέα εἰς Γαλατίαν διο ἄγειν, τοῖς παρακειμένοις τῇδε βαρβάροις μαχόμενον. Ἀπόρου δὲ φανείσης αὐτοῖς τῆς ἐπὶ Γαλάτας ὁδοῦ διὰ τὸν πόλεμον, ἔδωκαν Λιβερίῳ (71) τὰ γράμματα. Κοινωσάμενοί τε περὶ ὧν ἐπρεσβεύοντο, κατα- γινώσκουσιν 'Αρείου, καὶ τῶν ὁμοίως αὐτῷ φρονούν των καὶ διδασκόντων. ᾿Αποκηρύττουσι δὲ καὶ πᾶσαν αἵρεσιν ἐναντιουμένην τῇ πίστει τῆς ἐν Νικαία συνόδου· καὶ τὸ ὁμοούσιον ὄνομα δέχονται, ὡς τῷ ὁμοίῳ κατ' οὐσίαν τὰ αὐτὰ σημαῖνον. Ὡς δὲ τούτων ἔγγραφον ὁμολογίαν αὐτῶν ἔλαβε Λιβέριος, εκοινώνη- σεν αὐτοῖς· καὶ τοῖς ἀνὰ τὴν Ἔω ἐπισκόποις ἔγραψε, τῆς ὁμονοίας καὶ τῆς περὶ τὸ δόγμα συμφωνίας ἐπαινῶν· καὶ τὰ πρὸς τοὺς πρέσβεις πεπραγμένα ἐμήνυσεν. "Ην δὲ τῶν ἀμφὶ τὸν Εὐστάθιον ἡ ὁμολο για ἥδε. Α λων ἔχουσι, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων, προνοεῖν τῆς ΚΕΦΑΛ. ΙΑ'. Ομολογία Ευσταθίου, Σιλβανοῦ, Θεοφίλου, των ἀπὸ Μακεδονίας, προς Λιβέριον τὸν 'Ρώμης ἐπίσκοπον. Κυρίῳ ἀδελφῷ, καὶ συλλειτουργῷ Λιβερίῳ, Εύ- στάθιος, Σιλβανός, Θεόφιλος, ἐν Κυρίῳ χαί- ρειν. · Διὰ τὰς τῶν αἱρετικῶν μανιώδεις ὑπονοίας, οἱ οὐ παύονται ταῖς καθολικαῖς Ἐκκλησίαις σκάνδαλα ἐπισπείρειν, τούτου χάριν πᾶσαν ἀφορμὴν αὐτῶν ἀναιροῦντες, ὁμολογοῦμεν τὴν σύνοδον τὴν γενο- μένην ἐν Λαμψάκῳ, καὶ Σμύρνῃ, καὶ ἐν ἑτέροις διαφόροις τόποις τῶν ὀρθοδόξων ἐπισκόπων ἧς συνόδου πρεσβείαν ποιούμενοι, πρὸς τὴν χρηστότητά σου καὶ πάντας τοὺς Ἰταλοὺς καὶ δυτικοὺς ἐπισκό πους γράμματα κομίζομεν, τὴν πίστιν τὴν καθολικήν κρατεῖν καὶ φυλάσσειν, ἥτις ἐν τῇ ἁγίᾳ Νικαέων συνόδῳ ἐπὶ τοῦ μακαρίου Κωνσταντίνου ὑπὸ τρια- κοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ θεοφόρων Πατέρων βεβαιω θεῖσα, ἀκεραίᾳ καὶ ἀσαλεύτῳ τῇ καταστάσει έως νῦν καὶ διηνεκῶς μένει, ἐν ᾗ τὸ ὁμοούσιον ἁγίως καὶ ἂν δοκ. SOZOMENI Lunt, cum litteris ad Liberium Romanum episco- pum et ad Occidentales antistites scriptis, quibus eos hortabantur, ut legatos suos omni ope adju- varent, et cum illis quid agendum esset perpende- rent, et statum Ecclesiæ prout ipsis visum esset corrigerent; quippe qui probam ac stabilem fidem ab apostolis traditam retinerent, ac præ cæteris omnibus religionis curam gerere deberent. Et le- gati quidem cum in Italiam venissent, imperatorem in Galliis morari didicerunt, bellum gerentem cum barbaris eas accolentibus. Cumque ipsis difficile visum esset iter in Gallias propter bellum, litteras dederunt Liberio. Et inito cum illo consilio de re- bus quarum causa missi fuerant, Arium eosque qui idem cum illo sentirent ac prædicarent, sen- tentia sua damnarunt. Omnem præterea hæeresim fidei Nicæni concilii adversantem rejecerunt : consubstantialis denique vocabulum susceperunt, quippe quod idem significaret quod similis secun- dum substantiam. Harum rerum confessionem scriptis proditam cum Liberius ab ipsis accepisset, cun eis communicavit : scripsitque litteras ad Orientales episcopos, ob concordiam et fidei con- sensum eos laudans, et quæ cum legatis gesta erant, iisdem significavit. Porro Eustathii et colle garum confessio ejusmodi fuit. CAP. XI. Eustathii, Silvani ac Theophili, qui a Macedonianis ad Liberium missi fuerant, confessio. Domino fratri et comministro Liberio, Eustathius, Silvanus et Theophilus, in Domino salutem. Propter insanas hæreticorum opiniones, qui Ec- clesiæ catholicæ offensionis causam præbere non œessant, nos omnem illis occasionem adimere cu- pientes, proftemur et asseveramus, synodum cpi- scoperum Orthodoxorum, quæ Lampsaci et Smyrnæ aliisque in locis habita est; cujus synodi legatio- nem obeuntes, tum ad tuam benignitatem, tum ad universos Italiæ et Occidentis episcopos litteras afferimus, catholicam fidem tenere et custodire; quæ in sacrosancta synodo Nicæna temporibus beatæ memoriæ Constantini, a trecentis decem et octo divinitus inspiratis episcopis comprobata, hactenus integra et inconcussa perpetuo permansit : in qua consubstantialis vocabulum adversus Arii Socr. lib. iv, c. 12. B C VALESI ANNOTATIONES. lentinianum ac Liberium, Valenti atque Eudorio. Quam scripturam in versione mea seculus sum. Ita certe sensus longe apertior exsistit, qui in vulgata scriptura nullus est." pite hanc legationem Macedonianorum referre videtur consulatu secundo Valentiniani et Valentis, id est anno Christi 368. Verum Baronius ad annum Christi graviter eum reprehendit. Nam cum Lampsacena synodus celebrata sit anno Christi 365, ut ex Socratis ipsius testimonio constat, quomodo legati ab illa synodo mitti potuerunt anno D Christi 368? Sed responderi potest, propter bellum Procopii, et Orientalis imperii tumultus qui post illam synodum contigerunt, tardius missos esse legatus. Praeterea nec Socrates, nec Sozomenus, legatos illos missos esse dicunt a synodo Lampsa- cena. Missi quidem sunt post synodum Lair.psa- cenam,et litteras synodicas ejus concilii detulerunt. Non tamen ab illa synodo directi sunt, si proprie loqui velimus. Scio quidem in libello fidei quem Eustathius, et Silvanus ac Theophilus obtulerunt Liberio papæ, diserte scribi illos episcopos lega- tionem obiisse Lampsaceni concilii. Verum hoc ita intelligendum, est ut dixi. (70) Εως ἂν δοκιμάσωσι. Scribendum puto ὡς (71) Εδωκαν Λιβερίῳ. Socrates in libro iv, ca-

εὐσεβῶς κεῖται, ὑπεναντίως τῆς ᾿Αρείου διαστροφῆς. Ομοίως καὶ ἡμᾶς μετὰ τῶν προειρημένων τὴν αὐτὴν πίστιν κεκρατηκέναι τε καὶ κρατεῖν, καὶ ἄχρι τέλους φυλάσσειν, ἰδίᾳ χειρὶ ὁμολογοῦμεν· κατακρίνοντες Αρειον καὶ τὴν ἀσεβῆ διδαχὴν αὐτοῦ, σὺν τοῖς μαθης ταῖς αὐτοῦ, καὶ πᾶσαν αἵρεσιν Πατροπασιανοῦ, Μαρκίωνος, Φωτινού, Μαρκέλλου, καὶ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, καὶ τούτων τὴν διδαχὴν καὶ πάντας τοὺς ὁμόφρονας αὐτῶν· καὶ πάσας δὲ τὰς αἱρέσεις τὰς ἐναντιουμένας τῇ προειρημένῃ ἁγίᾳ πίστει, ἥτις εὐσεβῶς ἐξετέθη ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐν Νικαία, ἀναθεματίζομεν· ἀναθεματίζοντες "Αρειον ἐξαιρέτως, καὶ τὰ ἐν τῇ Ἀριμίνῳ, ὅσα ὑπεναντίως ταύτης τῆς προειρημένης πίστεως τῆς ἁγίας συνόδου Νικαέων ἐπράχθη· οἷς δόλῳ καὶ ἐπιορκίᾳ ὑποπει- σθέντες ἐν Κωνσταντινουπόλει κομισθεῖσιν ἀπὸ Νίκης τῆς Θράκης, ὑπεγράψαμεν. Ταῦτα ὁμολογήσαντες, καὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν ἐν Νικαίς πίστιν, αὐτοῖς ῥητοῖς τῇ οἰκίᾳ ὁμολογίᾳ συνῆψαν, καὶ περὶ τῶν πραχθέν των γράμματα Λιβερίου λαβόντες, ἔπλευσαν εἰς Σια κελίαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ. Περὶ τῆς ἐν Σικελίᾳ συνόδου, καὶ τῆς ἐν Τυάνοις, καὶ περὶ τῆς ἐν Κιλικία προσδοκωμένης ἔσεσθαι, ἣν διέλυσεν Ουάλης· καὶ περὶ τοῦ τότε διω γμοῦ, καὶ ὡς ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας πάλιν φυγών, ἀπεκρύβη· καὶ ὡς πάλιν γράμμασιν Ουάλεντος ἀνεφάνη, καὶ τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας διεῖπεν. Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου καὶ τὰ αὐτὰ ψηφι σαμένων τῶν τῇς ἐπισκόπων, ἐπεὶ τάδε ἔπραξαν, ἐπανῆλθον. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρὸν σύνοδον ἀγόν- των ἐν Τυάνοις (72) Ευσεβίου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Καππαδοκῶν Καισαρείας, Αθανασίου τε τοῦ ᾿Αγ κύρας, καὶ Πελαγίου τοῦ Λαοδικείας, Ζήνωνός τε τοῦ Τυρίου, καὶ Παύλου τοῦ Ἐμέσης, Οτρέως τε τοῦ Μελιτηνῆς (73), καὶ Γρηγορίου τοῦ Ναζιανζοῦ, καὶ πολλῶν ἄλλων, οἳ τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύειν εψηφί σαντο ἐν ᾿Αντιοχείᾳ, ἐπὶ τῆς Ἰοδιανοῦ βασιλείας, ἀναγινώσκεται τὰ Λιβερίου καὶ τῶν ἀνὰ τὴν δύσιν γράμματα. Περιχαρεῖς τε ἐπὶ τούτοις γενόμενοι, ἔγραψαν πάσαις ταῖς Ἐκκλησίαις, ἐντυχεῖν τοῖς Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A pravitatem pie sancteque positum est. Similiter B P, C Socr., lib. iv, cap. 12, 13. etiam nos una cum supradictis eamdem fidem te- nuisse ac tenere, et usque ad extremum spiritum servaturos esse, ipsi manu nostra profitemur, Arium et impiam ejus doctrinam, una cum disci• pulis illius, et eadem cum illo sentientibus con- demnantes; omnem præterea hæresim Patropas- siani, Marcionis, Photini, Marcelli et Pauli Samo. sateni. Horum doctrinam et universos qui idem cum illis sentiunt, omnes denique bæreses adver- santes sanctæ fidei supradictæ, quæ pie a sanctis Patribus Nicææ exposita est, anathemate damna- mus anathema præcipue dicentes Ario, et iis quæ in Ariminensi synodo gesta sunt contra prædictam fidem sancti concilii Nicæni. Quibus ab oppido Thraciæ Nice allatis, dolo ac perjurio circumventi, Constantinopoli subscripsimus. Cum hæc professi essent, fidem Nicææ editam iisdem plane verbis confessioni suæ subjunxerunt, et accrptis Liberi litteris de rebus quæ gestæ fuerant, in Siciliam navigarunt. CAP. XII. De synodo Siciliensi, et de concilio Tyanis celebrato, el de illo quod in Cilicia futurum sperabatur, quod a Valente discussum est. Item de persecu- tione quæ tunc grassabatur: el quomodo Athana- sius denuo fugiens, sese occultavit; postea vero Valentis litteris revocatus, processit in medium, et Ecclesias Ægypti gubernavit. Ibi congregato concilio, cum episcopi illius in- sulæ eadem decrevissent, his rebus confectis, in patriam reversi sunt 1. Eodem tempore cum sy- nodus episcoporum congregata esset Tyanis, cui intererant Eusebius Cæsareæ Cappadocia episco- pus, Athanasius Ancyræ, Pelagius Laodiceæ, Zeno Tyri, Paulus Einesæ, Otreus Melitinæ, Gregorius Nazianzi, et alii complures, qui, regnante Joviano, Antiochiæ collecti, consubstantialis doctrinam re- tinendam esse decreverant, Liberii et Occidenta- lium litteræ recitatæ sunt. Qua ex re ingenti gau- dio affecti, scripserunt ad omnes Ecclesias, ut Occidentalium episcoporum decreta perlegerent, VALESII ANNOTATIONES. ricum, cum episcopis illic congregatis convenire potuerunt, et inde in Cappadociam ad Tyanense concilium proficisci ? nensi agit Baronius ad annum Christi 365, ubi multa congerit de ista synodo ex Basilii Cæsarien- sis epistolis. Nemo tamen de hac synodo uberius scripsit quam Sozomenus. Qui quidom diserte te- statur eam synodum celebratum fuisse post redi- tum legatorum Orientalium ex Italia. Celebrata est igitur anno Christi 367, aut certe 368. Proinde erravit Baronius, qui eam synodum refert anno 565, eodem auno quo synodus Lampsaci habila fuerat. Quod quidemn fieri nullo modo potest. Quo- modo enim uno eodemque anno legati ab Orientis partibus in Italiam mitti, et Romæ cum Liberio Basilio Magno in epistola 316, et ab imperatore Theodosio in lege tertia Codice Theodosiano do fide catholica. Gregorius episcopus Nazianzi_qui post Otreum nominatur hoc loco, pater est Gre- gorii Nazianzeni, ut recte notavit Baronius ; qui coadjutorem sibi filium in episcopatu adscivit extra spem successionis, ut ipse Nazianzenus declarat in oratione 8. VARIORUM. • Synodos Siculam et Tyanensem anno coactas fuisse scri- Bit Ant, Pagi, ad aun. 565, n. 6. PATROL. GR. LXVII. (72) Σύνοδον... εν Τυάνοις. De hac synodo Tya- D agere; atque inde reversi in Siciliam et per Illy- (73) Οτρέως τοῦ Μελιτινῆς. Otreus dicitur a

εὐσεβῶς κεῖται, ὑπεναντίως τῆς ᾿Αρείου διαστροφῆς. Ομοίως καὶ ἡμᾶς μετὰ τῶν προειρημένων τὴν αὐτὴν πίστιν κεκρατηκέναι τε καὶ κρατεῖν, καὶ ἄχρι τέλους φυλάσσειν, ἰδίᾳ χειρὶ ὁμολογοῦμεν· κατακρίνοντες Αρειον καὶ τὴν ἀσεβῆ διδαχὴν αὐτοῦ, σὺν τοῖς μαθης ταῖς αὐτοῦ, καὶ πᾶσαν αἵρεσιν Πατροπασιανοῦ, Μαρκίωνος, Φωτινού, Μαρκέλλου, καὶ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, καὶ τούτων τὴν διδαχὴν καὶ πάντας τοὺς ὁμόφρονας αὐτῶν· καὶ πάσας δὲ τὰς αἱρέσεις τὰς ἐναντιουμένας τῇ προειρημένῃ ἁγίᾳ πίστει, ἥτις εὐσεβῶς ἐξετέθη ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐν Νικαία, ἀναθεματίζομεν· ἀναθεματίζοντες "Αρειον ἐξαιρέτως, καὶ τὰ ἐν τῇ Ἀριμίνῳ, ὅσα ὑπεναντίως ταύτης τῆς προειρημένης πίστεως τῆς ἁγίας συνόδου Νικαέων ἐπράχθη· οἷς δόλῳ καὶ ἐπιορκίᾳ ὑποπει- σθέντες ἐν Κωνσταντινουπόλει κομισθεῖσιν ἀπὸ Νίκης τῆς Θράκης, ὑπεγράψαμεν. Ταῦτα ὁμολογήσαντες, καὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν ἐν Νικαίς πίστιν, αὐτοῖς ῥητοῖς τῇ οἰκίᾳ ὁμολογίᾳ συνῆψαν, καὶ περὶ τῶν πραχθέν των γράμματα Λιβερίου λαβόντες, ἔπλευσαν εἰς Σια κελίαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ. Περὶ τῆς ἐν Σικελίᾳ συνόδου, καὶ τῆς ἐν Τυάνοις, καὶ περὶ τῆς ἐν Κιλικία προσδοκωμένης ἔσεσθαι, ἣν διέλυσεν Ουάλης· καὶ περὶ τοῦ τότε διω γμοῦ, καὶ ὡς ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας πάλιν φυγών, ἀπεκρύβη· καὶ ὡς πάλιν γράμμασιν Ουάλεντος ἀνεφάνη, καὶ τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας διεῖπεν. Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου καὶ τὰ αὐτὰ ψηφι σαμένων τῶν τῇς ἐπισκόπων, ἐπεὶ τάδε ἔπραξαν, ἐπανῆλθον. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρὸν σύνοδον ἀγόν- των ἐν Τυάνοις (72) Ευσεβίου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Καππαδοκῶν Καισαρείας, Αθανασίου τε τοῦ ᾿Αγ κύρας, καὶ Πελαγίου τοῦ Λαοδικείας, Ζήνωνός τε τοῦ Τυρίου, καὶ Παύλου τοῦ Ἐμέσης, Οτρέως τε τοῦ Μελιτηνῆς (73), καὶ Γρηγορίου τοῦ Ναζιανζοῦ, καὶ πολλῶν ἄλλων, οἳ τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύειν εψηφί σαντο ἐν ᾿Αντιοχείᾳ, ἐπὶ τῆς Ἰοδιανοῦ βασιλείας, ἀναγινώσκεται τὰ Λιβερίου καὶ τῶν ἀνὰ τὴν δύσιν γράμματα. Περιχαρεῖς τε ἐπὶ τούτοις γενόμενοι, ἔγραψαν πάσαις ταῖς Ἐκκλησίαις, ἐντυχεῖν τοῖς Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A pravitatem pie sancteque positum est. Similiter B P, C Socr., lib. iv, cap. 12, 13. etiam nos una cum supradictis eamdem fidem te- nuisse ac tenere, et usque ad extremum spiritum servaturos esse, ipsi manu nostra profitemur, Arium et impiam ejus doctrinam, una cum disci• pulis illius, et eadem cum illo sentientibus con- demnantes; omnem præterea hæresim Patropas- siani, Marcionis, Photini, Marcelli et Pauli Samo. sateni. Horum doctrinam et universos qui idem cum illis sentiunt, omnes denique bæreses adver- santes sanctæ fidei supradictæ, quæ pie a sanctis Patribus Nicææ exposita est, anathemate damna- mus anathema præcipue dicentes Ario, et iis quæ in Ariminensi synodo gesta sunt contra prædictam fidem sancti concilii Nicæni. Quibus ab oppido Thraciæ Nice allatis, dolo ac perjurio circumventi, Constantinopoli subscripsimus. Cum hæc professi essent, fidem Nicææ editam iisdem plane verbis confessioni suæ subjunxerunt, et accrptis Liberi litteris de rebus quæ gestæ fuerant, in Siciliam navigarunt. CAP. XII. De synodo Siciliensi, et de concilio Tyanis celebrato, el de illo quod in Cilicia futurum sperabatur, quod a Valente discussum est. Item de persecu- tione quæ tunc grassabatur: el quomodo Athana- sius denuo fugiens, sese occultavit; postea vero Valentis litteris revocatus, processit in medium, et Ecclesias Ægypti gubernavit. Ibi congregato concilio, cum episcopi illius in- sulæ eadem decrevissent, his rebus confectis, in patriam reversi sunt 1. Eodem tempore cum sy- nodus episcoporum congregata esset Tyanis, cui intererant Eusebius Cæsareæ Cappadocia episco- pus, Athanasius Ancyræ, Pelagius Laodiceæ, Zeno Tyri, Paulus Einesæ, Otreus Melitinæ, Gregorius Nazianzi, et alii complures, qui, regnante Joviano, Antiochiæ collecti, consubstantialis doctrinam re- tinendam esse decreverant, Liberii et Occidenta- lium litteræ recitatæ sunt. Qua ex re ingenti gau- dio affecti, scripserunt ad omnes Ecclesias, ut Occidentalium episcoporum decreta perlegerent, VALESII ANNOTATIONES. ricum, cum episcopis illic congregatis convenire potuerunt, et inde in Cappadociam ad Tyanense concilium proficisci ? nensi agit Baronius ad annum Christi 365, ubi multa congerit de ista synodo ex Basilii Cæsarien- sis epistolis. Nemo tamen de hac synodo uberius scripsit quam Sozomenus. Qui quidom diserte te- statur eam synodum celebratum fuisse post redi- tum legatorum Orientalium ex Italia. Celebrata est igitur anno Christi 367, aut certe 368. Proinde erravit Baronius, qui eam synodum refert anno 565, eodem auno quo synodus Lampsaci habila fuerat. Quod quidemn fieri nullo modo potest. Quo- modo enim uno eodemque anno legati ab Orientis partibus in Italiam mitti, et Romæ cum Liberio Basilio Magno in epistola 316, et ab imperatore Theodosio in lege tertia Codice Theodosiano do fide catholica. Gregorius episcopus Nazianzi_qui post Otreum nominatur hoc loco, pater est Gre- gorii Nazianzeni, ut recte notavit Baronius ; qui coadjutorem sibi filium in episcopatu adscivit extra spem successionis, ut ipse Nazianzenus declarat in oratione 8. VARIORUM. • Synodos Siculam et Tyanensem anno coactas fuisse scri- Bit Ant, Pagi, ad aun. 565, n. 6. PATROL. GR. LXVII. (72) Σύνοδον... εν Τυάνοις. De hac synodo Tya- D agere; atque inde reversi in Siciliam et per Illy- (73) Οτρέως τοῦ Μελιτινῆς. Otreus dicitur a

εὐσεβῶς κεῖται, ὑπεναντίως τῆς ᾿Αρείου διαστροφῆς. Ομοίως καὶ ἡμᾶς μετὰ τῶν προειρημένων τὴν αὐτὴν πίστιν κεκρατηκέναι τε καὶ κρατεῖν, καὶ ἄχρι τέλους φυλάσσειν, ἰδίᾳ χειρὶ ὁμολογοῦμεν· κατακρίνοντες Αρειον καὶ τὴν ἀσεβῆ διδαχὴν αὐτοῦ, σὺν τοῖς μαθης ταῖς αὐτοῦ, καὶ πᾶσαν αἵρεσιν Πατροπασιανοῦ, Μαρκίωνος, Φωτινού, Μαρκέλλου, καὶ Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, καὶ τούτων τὴν διδαχὴν καὶ πάντας τοὺς ὁμόφρονας αὐτῶν· καὶ πάσας δὲ τὰς αἱρέσεις τὰς ἐναντιουμένας τῇ προειρημένῃ ἁγίᾳ πίστει, ἥτις εὐσεβῶς ἐξετέθη ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐν Νικαία, ἀναθεματίζομεν· ἀναθεματίζοντες "Αρειον ἐξαιρέτως, καὶ τὰ ἐν τῇ Ἀριμίνῳ, ὅσα ὑπεναντίως ταύτης τῆς προειρημένης πίστεως τῆς ἁγίας συνόδου Νικαέων ἐπράχθη· οἷς δόλῳ καὶ ἐπιορκίᾳ ὑποπει- σθέντες ἐν Κωνσταντινουπόλει κομισθεῖσιν ἀπὸ Νίκης τῆς Θράκης, ὑπεγράψαμεν. Ταῦτα ὁμολογήσαντες, καὶ τὴν ἐκτεθεῖσαν ἐν Νικαίς πίστιν, αὐτοῖς ῥητοῖς τῇ οἰκίᾳ ὁμολογίᾳ συνῆψαν, καὶ περὶ τῶν πραχθέν των γράμματα Λιβερίου λαβόντες, ἔπλευσαν εἰς Σια κελίαν. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ. Περὶ τῆς ἐν Σικελίᾳ συνόδου, καὶ τῆς ἐν Τυάνοις, καὶ περὶ τῆς ἐν Κιλικία προσδοκωμένης ἔσεσθαι, ἣν διέλυσεν Ουάλης· καὶ περὶ τοῦ τότε διω γμοῦ, καὶ ὡς ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας πάλιν φυγών, ἀπεκρύβη· καὶ ὡς πάλιν γράμμασιν Ουάλεντος ἀνεφάνη, καὶ τὰς κατ' Αίγυπτον Εκκλησίας διεῖπεν. Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου καὶ τὰ αὐτὰ ψηφι σαμένων τῶν τῇς ἐπισκόπων, ἐπεὶ τάδε ἔπραξαν, ἐπανῆλθον. Κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν καιρὸν σύνοδον ἀγόν- των ἐν Τυάνοις (72) Ευσεβίου τοῦ ἐπισκόπου τῆς Καππαδοκῶν Καισαρείας, Αθανασίου τε τοῦ ᾿Αγ κύρας, καὶ Πελαγίου τοῦ Λαοδικείας, Ζήνωνός τε τοῦ Τυρίου, καὶ Παύλου τοῦ Ἐμέσης, Οτρέως τε τοῦ Μελιτηνῆς (73), καὶ Γρηγορίου τοῦ Ναζιανζοῦ, καὶ πολλῶν ἄλλων, οἳ τὸ ὁμοούσιον πρεσβεύειν εψηφί σαντο ἐν ᾿Αντιοχείᾳ, ἐπὶ τῆς Ἰοδιανοῦ βασιλείας, ἀναγινώσκεται τὰ Λιβερίου καὶ τῶν ἀνὰ τὴν δύσιν γράμματα. Περιχαρεῖς τε ἐπὶ τούτοις γενόμενοι, ἔγραψαν πάσαις ταῖς Ἐκκλησίαις, ἐντυχεῖν τοῖς Γενομένης δὲ κἀκεῖσε συνόδου. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A pravitatem pie sancteque positum est. Similiter B P, C Socr., lib. iv, cap. 12, 13. etiam nos una cum supradictis eamdem fidem te- nuisse ac tenere, et usque ad extremum spiritum servaturos esse, ipsi manu nostra profitemur, Arium et impiam ejus doctrinam, una cum disci• pulis illius, et eadem cum illo sentientibus con- demnantes; omnem præterea hæresim Patropas- siani, Marcionis, Photini, Marcelli et Pauli Samo. sateni. Horum doctrinam et universos qui idem cum illis sentiunt, omnes denique bæreses adver- santes sanctæ fidei supradictæ, quæ pie a sanctis Patribus Nicææ exposita est, anathemate damna- mus anathema præcipue dicentes Ario, et iis quæ in Ariminensi synodo gesta sunt contra prædictam fidem sancti concilii Nicæni. Quibus ab oppido Thraciæ Nice allatis, dolo ac perjurio circumventi, Constantinopoli subscripsimus. Cum hæc professi essent, fidem Nicææ editam iisdem plane verbis confessioni suæ subjunxerunt, et accrptis Liberi litteris de rebus quæ gestæ fuerant, in Siciliam navigarunt. CAP. XII. De synodo Siciliensi, et de concilio Tyanis celebrato, el de illo quod in Cilicia futurum sperabatur, quod a Valente discussum est. Item de persecu- tione quæ tunc grassabatur: el quomodo Athana- sius denuo fugiens, sese occultavit; postea vero Valentis litteris revocatus, processit in medium, et Ecclesias Ægypti gubernavit. Ibi congregato concilio, cum episcopi illius in- sulæ eadem decrevissent, his rebus confectis, in patriam reversi sunt 1. Eodem tempore cum sy- nodus episcoporum congregata esset Tyanis, cui intererant Eusebius Cæsareæ Cappadocia episco- pus, Athanasius Ancyræ, Pelagius Laodiceæ, Zeno Tyri, Paulus Einesæ, Otreus Melitinæ, Gregorius Nazianzi, et alii complures, qui, regnante Joviano, Antiochiæ collecti, consubstantialis doctrinam re- tinendam esse decreverant, Liberii et Occidenta- lium litteræ recitatæ sunt. Qua ex re ingenti gau- dio affecti, scripserunt ad omnes Ecclesias, ut Occidentalium episcoporum decreta perlegerent, VALESII ANNOTATIONES. ricum, cum episcopis illic congregatis convenire potuerunt, et inde in Cappadociam ad Tyanense concilium proficisci ? nensi agit Baronius ad annum Christi 365, ubi multa congerit de ista synodo ex Basilii Cæsarien- sis epistolis. Nemo tamen de hac synodo uberius scripsit quam Sozomenus. Qui quidom diserte te- statur eam synodum celebratum fuisse post redi- tum legatorum Orientalium ex Italia. Celebrata est igitur anno Christi 367, aut certe 368. Proinde erravit Baronius, qui eam synodum refert anno 565, eodem auno quo synodus Lampsaci habila fuerat. Quod quidemn fieri nullo modo potest. Quo- modo enim uno eodemque anno legati ab Orientis partibus in Italiam mitti, et Romæ cum Liberio Basilio Magno in epistola 316, et ab imperatore Theodosio in lege tertia Codice Theodosiano do fide catholica. Gregorius episcopus Nazianzi_qui post Otreum nominatur hoc loco, pater est Gre- gorii Nazianzeni, ut recte notavit Baronius ; qui coadjutorem sibi filium in episcopatu adscivit extra spem successionis, ut ipse Nazianzenus declarat in oratione 8. VARIORUM. • Synodos Siculam et Tyanensem anno coactas fuisse scri- Bit Ant, Pagi, ad aun. 565, n. 6. PATROL. GR. LXVII. (72) Σύνοδον... εν Τυάνοις. De hac synodo Tya- D agere; atque inde reversi in Siciliam et per Illy- (73) Οτρέως τοῦ Μελιτινῆς. Otreus dicitur a

Α ψηφίσμασι τῶν ἀνὰ τὴν δύσιν ἐπισκόπων, καὶ τοῖς Β Λιβερίου γράμμασι καὶ Ἰταλῶν, καὶ ᾿Αφρων, καὶ Γαλατῶν τῶν πρὸς δύσιν, καὶ Σικελῶν· ἐκόμισαν γὰρ καὶ τούτων γράμματα οἱ ἐκ Λαμψάκου πρέσβεις - καὶ ἀναλογίσασθαι (74) τὸν πάντων ἀριθμόν. Πολλῷ γὰρ τῷ πλήθει τὴν ἐν 'Αριμίνῳ σύνοδον ἐνίκων· καὶ ομόφρονας αὐτοῖς γενέσθαι καὶ κοινωνούς· καὶ ὅτι ταύτης εἰσὶ τῆς γνώμης, διὰ γραφῆς οἰκείας δηλῶσαι συνελθεῖν δὲ εἰς Ταρσόν τῆς Κιλικίας ὅτι ἦρος όντος, εἰς ῥητὴν ἡμέραν ἦν ὥρισαν, καὶ οἱ μὲν, ὧδε ἀλλή λους συνιέναι προετρέποντο. Ηδη δὲ συνίστασθσε μελλούσης τῆς ἐν Ταρσῷ συνόδου, συνελθόντες ἐν Καρίᾳ τῆς ᾿Ασίας (75) ἀμφὶ τριάκοντα τέσσαρες τῶν Ασιανῶν ἐπισκόπων, τὴν μὲν ἐπὶ τῇ ὁμονοίᾳ τῶν Ἐκκλησιῶν σπουδὴν ἐπήνουν· παρητοῦντο δὲ τὸ τοῦ ὁμοουσίου ὄνομα· καὶ τὴν ἐν ᾿Αντιοχείᾳ καὶ Σελευ κείᾳ ἐκτεθεῖσαν πίστιν χρῆναι κρατεῖν ἰσχυρίζοντο, ὡς καὶ Λουκιανοῦ τοῦ μάρτυρος οὖσαν, καὶ μετὰ κινδύνων καὶ πολλῶν ἱδρώτων παρὰ τῶν πρὸ αὐτῶν δοκιμασθεῖσαν. Ὁ δὲ βασιλεὺς, Εὐδοξίου σπουδῇ, τὴν ἐν Κιλικίᾳ προσδοκωμένην διέλυσε σύνοδον, γράψας περὶ τούτου καὶ ἀπειλὰς ἐπιθείς. Ἐν μέρει δὲ τοῖς ἄρχουσι τῶν ἐθνῶν, ἀπελαύνειν τῶν Ἐκκλησιῶν προσέταξε τοὺς ἐπὶ Κωνσταντίου καθαιρεθέντας ἐπισκόπους, αὖθις δὲ τὴν ἱερωσύνην ἀναλαβόντας ἐπὶ τῆς Ἰουλιανοῦ βασιλείας. Ἐκ ταύτης δὲ τῆς προσ- τάξεως, καὶ ταῖς ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον ἀρχαῖς σπουδή γέγονεν, ἀφελέσθαι τῶν αὐτόθι ἐκκλησιῶν ᾿Αθανάσ ιον, καὶ τῆς πόλεως ἀπελάσαι. Οὐ τὸ τυχὸν γὰρ ἐπιτίμιον ἐνέκειτο τῷ βασιλείῳ γράμματι, εἰ μὴ ταῦτα γένοιτο, πάντων ἐπίσης ἀρχόντων τε καὶ τῶν ὑπ' αὐτοὺς στρατιωτῶν, καὶ βουλευτηρίων, ἔκτισιν πολ λῶν χρημάτων καταδικάζον, καὶ σώματος αἰκισμούς ἀπειλούμενον. Συνελθὸν δὲ τὸ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν, ἐζήτουν τὸν ὑπαρχον, ἀπερισκέπτως μὴ ἀπελαύνειν τὸν ἐπίσκοπον· ἀκριβέστερον δὲ σκοπεῖν τὸν ὄρον τῶν βασιλείων γραμμάτων, ὡς κατ' ἐκείνων μόνων κρα- τοῦντα τῶν ἐπὶ Ἰουλιανοῦ κατελθόντων μετὰ τὴν ἐπὶ Κωνσταντίου φυγήν. Τὸν δὲ ᾿Αθανάσιον ἔλεγον, φυ- γεῖν μὲν ἐπὶ Κωνσταντίου, μετακληθῆναι δὲ παρ' αὐτοῦ καὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἀπολαβεῖν· Ἰουλιανὸν δὲ ἐν Αντιοχείᾳ τῆς Καρίας. Καρίᾳ της Ασίας. Προσέταξε. SOZOMENI et epistolas tum Liberii, tum episcoporum Italiæ, Africa, Galliæ et Sicilia; nam et istorum litteras attulerant legati a synodo Lampsacena missi : ut- que omnium illorum numerum considerarent. B Multo enim plures erant iis qui in Ariminensi con- cilio sederant. Præterea ut consentire cum illis et communicare vellent, seque ejusdem esse senten- tim per litteras indicarent. Pustremo ut aule exi- tum veris ad statutum diem quem ipsi præscri- jeerant, Tarsum Ciliciæ convenirent. Et hi quidem sese invicem hoc modo ad faciendam synodum hortabantur. Porro cum synodus jamjam congre- ganda esset in urbe Tarso, quatuor circiter ac tri- ginta Asiani episcopi, in Caria Asiæ provincia col- Jecti, studium quidem in restituenda Ecclesiarum concordia positum magnopere laudarunt. Consub- stantialis autem vocabulum admittere recusabant, affirmantes fidem quæ Antiochiæ et Seleuciæ pro- mulgata fuerat, ratam esse oportere, quippe qua et Luciani martyris fides esset, et non sine multis periculis ac laboribus ab ipsorum anteces- soribus fuisset comprobata. Imperator vero, Eu dosii impulsu, concilium quod in Cilicia futurum sperabatur, diremit, scriptis ea de re litteris et adjectis minis. Specialiter quoque rectoribus pro- vinciarum mandavit ut episcopos, qui Constantii temporibus depositi, postea regnante Juliano sa- cerdotium recuperaverant, Ecclesiis expellerent. Ob hanc jussionem ii qui in Ægypto magistratum gerebant, Athanasiumn ecclesiis illius loci spoliare, C et ex civitate ejicere studuerunt. Neque enim levis pœna Inserta erat imperatoris edicto: sed omnibus ex æquo præsidibus, eorumque officialibus et de- curionibus, non modica pecuniæ mulcta irroga- batur, et corporis cruciatus intentabantur, nisi imperata fecissent. Verum multitudo Christianorum in unum collecta, rogavit præfectum, ne episcopum inconsulte expelleret, sed accuratius expenderet formam imperialium litterarum, quæ adversus eos solos valerent, qui post exsilium Constantianis temporibus irrogatum, regnante Juliano reversi VALESI ANNOTATIONES. tit numerum secum subduoerent. Musculus vero in- terpretatus est recenserent: quod minus probo, Epiphanius autem Scholasticus vertit considerarent. Cujus interpretationem sequi malui, cum Lango Nicephori Interprete. lasticus legisse videtur Sic enim vertit: Cumque synodus pararetur in Tarso, convenientes in Antiochia Cariæ ferme tri- D ginta quatuor Asiani pontifces, atque ita Nicepho- rus in cap. 9, lib. n, ex interpretatione Joannis Langi. Nam Græca Nicephori hodie desiderantur. Atque hanc scripturam equidem vulgatæ longe an- tepono. Quid enim sibi volunt hæc verba ? Οuid opus est addere nomen Asia, quasi verendum sit ne aliam Cariam extra Asiam intelligamus. Fuit etiam altera synodus Antio- chiæ in Caria, de qua Sozomenús in libro septimo cap. 2. VARIORUM. • Hoc Valentis edictum anno ante Pascha emissum fuit. Ex quo intelligimus concilium Tarsense celebrandum fuisse verno tem- pore ejusdem anni; et Valesium in notis ad So- cratem, et Sozomenum aliosque quosdam viros doctos male distulisse legationem Macedoniano- rum ad Liberium papam, et concilia Siculum et Tyanense usque ad hunc annum 367, cum eo anno jam Liberius defunctus esset, et ante Pascha ejus- dem anni edictum de pellendis episcopis post illa concilia celebrata emanatum, jam exsecutioni inan - datum fuerit. (Ant. Pagi, ad ann. 365, n. 8.) (74) Καὶ ἀναλογίσασθαι. Christophorsonus ver- (75) 'Εν Καρίᾳ τῆς Ἀσίας. Epiphanius Scho-

Β -- πάντας καταγαγόντα, μόνον αὐτὸν διώξαι· πάλιν δ' Α αὖ Ἰοβιανὸν αὐτὸν μετακαλέσασθαι. Ταῦτα λέγοντες, οὐκ ἔπειθον. ᾿Αντεῖχον δὲ ὅμως, καὶ βιάζεσθαι οὐ συνεχώρουν. Πανταχόθεν δὲ τοῦ δήμου συῤῥέοντος, καὶ πολλοῦ θορύβου καὶ ταραχῆς ἀνὰ τὴν πόλιν ὄντων, καὶ στάσεως προσδοκωμένης, ἐμήνυσεν ὁ ὕπαρχος βασιλεῖ τὰ γενόμενα, συγχωρήσας αὐτὸν ἐν τῇ πόλει διάγειν. Ηδη δὲ πολλῶν διαγενομένων ἡμερῶν, καὶ τῆς κινηθείσης στάσεως πεπαῦσθαι δοκούσης, ἑσπέρας λαθών ᾿Αθανάσιος ἐξῆλθε τῆς πόλεως, καὶ εἰς τι χωρίον εκρύπτετο. Αωρὶ δὲ τῆς αὐτῆς νυκτὸς ὁ ὑπαρχος Αἰγύπτου, καὶ ὁ τῶν τῇδε στρατευμάτων ἡγεμὼν, κατέλαβον τὴν ἐκκλησίαν, ἐν ᾖ τὸ καταγώγιον εἶχε πανταχοῦ τε καὶ εἰς τὰς ὑπερ- ῴους οἰκήσεις ἀναζητήσαντες αὐτὸν, ὑπεχώρουν δια μαρτόντες τῆς βουλῆς. "βοντο γὰρ λοιπὸν τοῦ πλήθους ἐπιλελησμένου τῆς προτέρας κινήσεως, εἰ ἐπίθοιντο πάντων πρὸς ὕπνον τετραμμένων, ῥᾳδίως την βασι- λέως πρόσταξιν ἐπιτελέσειν, καὶ τὴν πόλιν ἀστασία- στον φυλάξειν. Θαῦμα δὲ πάντας εἰκότως εἶχεν, ᾿Αθα νασίου μὴ εὑρεθέντος. Είτε γὰρ θείας δυνάμεως προς ειπούσης ὑπανεχώρησεν, εἴτε τινῶν ἀναγγειλάντων, ἀμφότερα εἰς ταυτὸν τελεῖ. Καὶ προμηθείας (76) ἢ κατὰ ἄνθρωπον ἐδόκει, εἰς ἀναγκαῖον ὧδε καιρὸν προ- μαθεῖν τὴν ἐπιβουλὴν καὶ φυλάξασθαι. "Ετεροι δέ φασιν, ὡς τὴν τοῦ πλήθους παράλογον κίνησιν προορῶν, δεί- σας τε μὴ τῶν ἐντεῦθεν συμβησομένων δεινῶν αἴτιος εἶναι δόξει, πάντα τοῦτον τὸν χρόνον ἐν πατρῴῳ μνήματι διέτριβε. Καὶ ὁ μὲν ὧδε διαφυγών ἐλάνθα εν. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἔγραψεν ὁ βασιλεὺς, αὐτὸν ἐπανελθεῖν καὶ τὴν ἐκκλησίαν ἔχειν. Τεκμαίρομαι δὲ Ουάλεντα παρὰ σκοπὸν ἐπὶ ταύτην τὴν γραφὴν ἐλ- θεῖν, ἢ τὴν κρατοῦσαν περὶ ᾿Αθανασίου δόξαν λογια ζόμενον, καὶ ὅτι τούτου χάριν εἰκὸς ἦν μέμψασθαι Οὐαλεντινιανόν, ἐπειδὴ τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων τὸ δόγμα ἐπρέσβευσεν: ἢ τῶν ἐπαινούντων αὐτὸν πολλῶν ὄντων, τὴν κίνησιν ὑφορώμενον, μή τι νεω τερίσωσιν ἐπὶ βλάβῃ τῶν κοινῶν πραγμάτων. Οἶμαι δὲ, ὡς εἰκὸς, καὶ τοὺς προεστῶτας τῆς ᾿Αρείου αἱρέ σεως, μὴ λίαν ἐπιθέσθαι τῇ περὶ τούτου σπουδῇ· λογισαμένους, ὡς τῆς πόλεως ἐκβληθείς, αὖθις οχλή σει τοῖς βασιλεῦσι, καὶ ἀφορμὴν ἐντεῦθεν ἕξει τῆς πρὸς αὐτοὺς ὁμιλίας, καὶ μεταπείσει Ουάλεντα· Οὐαλεντινιανὸν δὲ καὶ εἰς ὀργὴν κινήσει, ὡς ὁμό φρονα. Μάλιστα γὰρ περιδεεῖς ἦσαν ἐκ τῶν ἐπὶ Κωνσταντίου συμβάντων, πεπειραμένοι τῆς αὐτοῦ ἀρετῆς. Ἐπιτοσοῦτον γὰρ καὶ τότε τῆς τῶν ἐναν- τίων ἐκράτησεν ἐπιβουλῆς, ὡς ἀσμένως αὐτῷ παρα χωρῆσαι τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον Ἐκκλησίων, καὶ ἐπὶ κατὰ ἄνθρωπον εἶναι δοκεῖ, νεὶ ἐδόκει. Καὶ μὲν ὧδε διαφυγών. . HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. essent. Athanasium porro aiebant relegatum qui- dem fuisse sub Constantio, sed, eodem Constantio revocante, episcopatum suum recuperasse; et Ju- lianum quidem cum alios omnes ab exsilio revo- casset, hunc solum persecutum esse; Jovianum vero denuo eum restituisse. Hæc cum dicerent, non persuascrunt præfecto: restiterunt nihilominus, nec passi sunt vim inferri Athanasio. Cumque multitudo vulgi conflueret, ingensque tumultus ac perturbatio lulam urbem occuparet, ac seditio jamjam futura exspectaretur, præfectus rem impe ratori significavit, passus interim Athanasium in urbe remanere. Postea vero, multis jam elapsis die- bus, cum seditio exstincta esse vidcretur, vesper- tino tempore Athanasius clam ex civitate digres- sus, in quodam loco sese occultavil. Eademque nocte praefectus Alexandriæ, et dux militum - gypti, ecclesiam in qua diversorium erat Athanasii, occuparunt. Et cum illum ubique, in ipsis etiam tectis et culminibus perquisivissent, consilio suo frustrati discesserunt. Sic enim existimabant, po- pulo jam prioris seditionis oblito, cunctisque somno oppressis, se, si impetum facerent, imperatoris jussa facile exsecuturos, et urbem seditionis exper- tem servaturos esse. Ingens porro admiratio cun- clos subiit, quod Athanasius inventus non esset. Nam sive divina revelatione, sivę quorumdam ho- minum indicio præmonitus effugerit, utrumque eo- dem recidit. Certe ut quis tam opportuno tempore prænoscere insidias et cavere possit, id majoris videtur esse providentia, quam quæ in ho- minem cadat. Alii dicunt, Athanasium, cum in- consultum populi tumultum prævideret, veritum ne malorum quæ ex eo eventura essent, auctor fuisse diceretur, toto hoc tempore in monumento patrio delituisse. Et Athanasius quidem hac ra- tione elapsus, sese occultavil. Imperator vero, non multo post scripsit ei, ut rediret, et Ecclesiam suam reciperet. Cæterum suspicor Valentem non ex animi sui sententia ista scripsisse, sed vel quod constantem omnium hominum existimationem de virtute Athanasii secum ipse reputaret, et ob hanc causam procul dubio Valentinianum id moleste la- turum : quippè qui Nicæni concilii doctrinam am- plexus esset: vel quod multitudinem eorum qui Athanasio favebant, formidaret, ne quid in dam- num reipublicæ molirentur. Arbitror etiam, id quod verisimile est, Arianorum antistites non ita vehementi studio in illum incubuisse: prævidentes C D VALESI ANNOTATIONES. VARIORUM. · Fugam Athanasii po- stremam, cum erudito viro Antonio Pagio, in an- num rejicimus circiter 367. Quia scilicet ait Theo- phanes Athanasium quadraginta sex annis episco- pali perfunctum munere, totos quadraginta in periculis calamitatibusque versatum, ita ut sex postremis solum vitæ suæ annis ei licuerit alta et imperturbata frui pace. Quæ sane temporis ratio constabit, si ad annum ejus fugam reditumque conferainus. (Clariss. monachi Benedictini in Vita Athanas., pag. 85.) (76) Καὶ προμηθείας. Supplendus videtur hic locus in hunc modum καὶ προμηθείας μείζονος

Β -- πάντας καταγαγόντα, μόνον αὐτὸν διώξαι· πάλιν δ' Α αὖ Ἰοβιανὸν αὐτὸν μετακαλέσασθαι. Ταῦτα λέγοντες, οὐκ ἔπειθον. ᾿Αντεῖχον δὲ ὅμως, καὶ βιάζεσθαι οὐ συνεχώρουν. Πανταχόθεν δὲ τοῦ δήμου συῤῥέοντος, καὶ πολλοῦ θορύβου καὶ ταραχῆς ἀνὰ τὴν πόλιν ὄντων, καὶ στάσεως προσδοκωμένης, ἐμήνυσεν ὁ ὕπαρχος βασιλεῖ τὰ γενόμενα, συγχωρήσας αὐτὸν ἐν τῇ πόλει διάγειν. Ηδη δὲ πολλῶν διαγενομένων ἡμερῶν, καὶ τῆς κινηθείσης στάσεως πεπαῦσθαι δοκούσης, ἑσπέρας λαθών ᾿Αθανάσιος ἐξῆλθε τῆς πόλεως, καὶ εἰς τι χωρίον εκρύπτετο. Αωρὶ δὲ τῆς αὐτῆς νυκτὸς ὁ ὑπαρχος Αἰγύπτου, καὶ ὁ τῶν τῇδε στρατευμάτων ἡγεμὼν, κατέλαβον τὴν ἐκκλησίαν, ἐν ᾖ τὸ καταγώγιον εἶχε πανταχοῦ τε καὶ εἰς τὰς ὑπερ- ῴους οἰκήσεις ἀναζητήσαντες αὐτὸν, ὑπεχώρουν δια μαρτόντες τῆς βουλῆς. "βοντο γὰρ λοιπὸν τοῦ πλήθους ἐπιλελησμένου τῆς προτέρας κινήσεως, εἰ ἐπίθοιντο πάντων πρὸς ὕπνον τετραμμένων, ῥᾳδίως την βασι- λέως πρόσταξιν ἐπιτελέσειν, καὶ τὴν πόλιν ἀστασία- στον φυλάξειν. Θαῦμα δὲ πάντας εἰκότως εἶχεν, ᾿Αθα νασίου μὴ εὑρεθέντος. Είτε γὰρ θείας δυνάμεως προς ειπούσης ὑπανεχώρησεν, εἴτε τινῶν ἀναγγειλάντων, ἀμφότερα εἰς ταυτὸν τελεῖ. Καὶ προμηθείας (76) ἢ κατὰ ἄνθρωπον ἐδόκει, εἰς ἀναγκαῖον ὧδε καιρὸν προ- μαθεῖν τὴν ἐπιβουλὴν καὶ φυλάξασθαι. "Ετεροι δέ φασιν, ὡς τὴν τοῦ πλήθους παράλογον κίνησιν προορῶν, δεί- σας τε μὴ τῶν ἐντεῦθεν συμβησομένων δεινῶν αἴτιος εἶναι δόξει, πάντα τοῦτον τὸν χρόνον ἐν πατρῴῳ μνήματι διέτριβε. Καὶ ὁ μὲν ὧδε διαφυγών ἐλάνθα εν. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ἔγραψεν ὁ βασιλεὺς, αὐτὸν ἐπανελθεῖν καὶ τὴν ἐκκλησίαν ἔχειν. Τεκμαίρομαι δὲ Ουάλεντα παρὰ σκοπὸν ἐπὶ ταύτην τὴν γραφὴν ἐλ- θεῖν, ἢ τὴν κρατοῦσαν περὶ ᾿Αθανασίου δόξαν λογια ζόμενον, καὶ ὅτι τούτου χάριν εἰκὸς ἦν μέμψασθαι Οὐαλεντινιανόν, ἐπειδὴ τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόντων τὸ δόγμα ἐπρέσβευσεν: ἢ τῶν ἐπαινούντων αὐτὸν πολλῶν ὄντων, τὴν κίνησιν ὑφορώμενον, μή τι νεω τερίσωσιν ἐπὶ βλάβῃ τῶν κοινῶν πραγμάτων. Οἶμαι δὲ, ὡς εἰκὸς, καὶ τοὺς προεστῶτας τῆς ᾿Αρείου αἱρέ σεως, μὴ λίαν ἐπιθέσθαι τῇ περὶ τούτου σπουδῇ· λογισαμένους, ὡς τῆς πόλεως ἐκβληθείς, αὖθις οχλή σει τοῖς βασιλεῦσι, καὶ ἀφορμὴν ἐντεῦθεν ἕξει τῆς πρὸς αὐτοὺς ὁμιλίας, καὶ μεταπείσει Ουάλεντα· Οὐαλεντινιανὸν δὲ καὶ εἰς ὀργὴν κινήσει, ὡς ὁμό φρονα. Μάλιστα γὰρ περιδεεῖς ἦσαν ἐκ τῶν ἐπὶ Κωνσταντίου συμβάντων, πεπειραμένοι τῆς αὐτοῦ ἀρετῆς. Ἐπιτοσοῦτον γὰρ καὶ τότε τῆς τῶν ἐναν- τίων ἐκράτησεν ἐπιβουλῆς, ὡς ἀσμένως αὐτῷ παρα χωρῆσαι τῶν ἀνὰ τὴν Αἴγυπτον Ἐκκλησίων, καὶ ἐπὶ κατὰ ἄνθρωπον εἶναι δοκεῖ, νεὶ ἐδόκει. Καὶ μὲν ὧδε διαφυγών. . HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. essent. Athanasium porro aiebant relegatum qui- dem fuisse sub Constantio, sed, eodem Constantio revocante, episcopatum suum recuperasse; et Ju- lianum quidem cum alios omnes ab exsilio revo- casset, hunc solum persecutum esse; Jovianum vero denuo eum restituisse. Hæc cum dicerent, non persuascrunt præfecto: restiterunt nihilominus, nec passi sunt vim inferri Athanasio. Cumque multitudo vulgi conflueret, ingensque tumultus ac perturbatio lulam urbem occuparet, ac seditio jamjam futura exspectaretur, præfectus rem impe ratori significavit, passus interim Athanasium in urbe remanere. Postea vero, multis jam elapsis die- bus, cum seditio exstincta esse vidcretur, vesper- tino tempore Athanasius clam ex civitate digres- sus, in quodam loco sese occultavil. Eademque nocte praefectus Alexandriæ, et dux militum - gypti, ecclesiam in qua diversorium erat Athanasii, occuparunt. Et cum illum ubique, in ipsis etiam tectis et culminibus perquisivissent, consilio suo frustrati discesserunt. Sic enim existimabant, po- pulo jam prioris seditionis oblito, cunctisque somno oppressis, se, si impetum facerent, imperatoris jussa facile exsecuturos, et urbem seditionis exper- tem servaturos esse. Ingens porro admiratio cun- clos subiit, quod Athanasius inventus non esset. Nam sive divina revelatione, sivę quorumdam ho- minum indicio præmonitus effugerit, utrumque eo- dem recidit. Certe ut quis tam opportuno tempore prænoscere insidias et cavere possit, id majoris videtur esse providentia, quam quæ in ho- minem cadat. Alii dicunt, Athanasium, cum in- consultum populi tumultum prævideret, veritum ne malorum quæ ex eo eventura essent, auctor fuisse diceretur, toto hoc tempore in monumento patrio delituisse. Et Athanasius quidem hac ra- tione elapsus, sese occultavil. Imperator vero, non multo post scripsit ei, ut rediret, et Ecclesiam suam reciperet. Cæterum suspicor Valentem non ex animi sui sententia ista scripsisse, sed vel quod constantem omnium hominum existimationem de virtute Athanasii secum ipse reputaret, et ob hanc causam procul dubio Valentinianum id moleste la- turum : quippè qui Nicæni concilii doctrinam am- plexus esset: vel quod multitudinem eorum qui Athanasio favebant, formidaret, ne quid in dam- num reipublicæ molirentur. Arbitror etiam, id quod verisimile est, Arianorum antistites non ita vehementi studio in illum incubuisse: prævidentes C D VALESI ANNOTATIONES. VARIORUM. · Fugam Athanasii po- stremam, cum erudito viro Antonio Pagio, in an- num rejicimus circiter 367. Quia scilicet ait Theo- phanes Athanasium quadraginta sex annis episco- pali perfunctum munere, totos quadraginta in periculis calamitatibusque versatum, ita ut sex postremis solum vitæ suæ annis ei licuerit alta et imperturbata frui pace. Quæ sane temporis ratio constabit, si ad annum ejus fugam reditumque conferainus. (Clariss. monachi Benedictini in Vita Athanas., pag. 85.) (76) Καὶ προμηθείας. Supplendus videtur hic locus in hunc modum καὶ προμηθείας μείζονος

Α τούτῳ μόλις είξαι (77) Κωνσταντίου γράμμασιν, ἐκ τῆς Ἰταλίας ἐπανελθεῖν. Τὸ μὲν οὖν αἴτιον, καθότι Αθανάσιος ἐπίσης τοῖς ἄλλοις οὐκ ἀφῃρέθη τῆς Ἐκκλησίας, τοῦτο εἰκάζω εἶναι. Τοῖς δὲ λοιποῖς με νονουχί διωγμός συνέβη, Ελληνικῷ παραπλήσιος. Φυγαί τε γὰρ ὑπερόριοι ἐσπουδάζοντο τῶν τὰ αὐτὰ φρονεῖν ἀναινομένων· καὶ εὐκτήριοι οἶκοι, τῶν μὲν ἀφῃροῦντο· τοῖς δὲ παρεδίδοντο· ἡ δὲ Αἴγυπτος τέως τούτων ἀπείρατος ἦν, ἔτι ᾿Αθανασίου τῷ βίῳ περιόντος. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Ως μετὰ Εὐδόξιον Δημόφιλος Αρειανός Κωνσταν τινουπόλεως γίνεται ἐπίσκοπος· τὸ δὲ εὐσεβὲς, Ευάγριον προχειρίζονται· καὶ περὶ γενομένου ἐντεῦθεν διωγμοῦ. Τῷ δὲ βασιλεῖ Ουάλεντι τὴν παρ' Ορόντην Αν τιόχειαν καταλαβεῖν ἐδόκει. Ἐχομένου δὲ αὐτοῦ τῆς ὁδοῦ, τελευτᾷ τὸν βίον Ευδόξιος, ἐπὶ ἕνδεκα ένιαυτοῖς κρατήσας τῶν ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐκκλησιῶν. Ἐπιτρέπεται δὲ ταύτας Δημόφιλος, χειροτονηθεὶς εἰς τὴν αὐτοῦ διαδοχὴν παρὰ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρο- νούντων. Οἱ δὲ τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, νομίσαντες εἰς καιρὸν αὐτοῖς τάδε συμβεβηκέναι, ψηφίζονται Εὐάγριόν τινα ἐπισκοπεῖν αὐτῶν. Χειρο τονεῖ δὲ τοῦτον Ευστάθιος, ὃς τὴν Ἀντιοχέων τῶν Σύρων διεἶπεν Εκκλησίαν. Μετακληθεὶς γὰρ ὑπὸ Ἰο βιανοῦ ἐκ τῆς ὑπερορίας φυγῆς, λάθρα τότε ἐν Κων- σταντίνου πόλει διέτριβε, τοὺς ὁμοδόξους αὐτῷ διδά- σκων, καὶ προτρέπων ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένειν περὶ τὸ θεῖον γνώμης. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως πρὸς στάσιν ἀνακινηθέντες, χαλεπῶς ἐδίω κον τοὺς σπουδαστὰς τῆς Εὐαγρίου χειροτονίας. Ο δὲ βασιλεὺς ταῦτα γνοὺς ἐν Νικομηδεία τέως τὴν ὁδὸν ἐπέσχε. Δείσας δὲ περὶ τῆς πόλεως μή τι πάθη ὑπὸ στάσεως, σύνοιδε πέμψαι στρατιώτας εἰς Κων σταντινούπολιν, οὓς ἱκανοὺς ἐνόμισεν εἰς τοῦτο. Ε στάθιον δὲ συλληφθέντα προσέταξεν ἐν Βιζύῃ (78) πόλει τῆς Θράκης διάγειν, καὶ Εὐάγριον ἑτέρωθε ἀπάγεσθαι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν πρέσβεων (79) τῶν εὐσεβῶν ὀγδοήκοντα, οὓς Ουάλης σὺν πλοίῳ μέσης θαλάσσης κατ έκαυσεν ἐν Νικομηδείᾳ. Θρασύτεροι δὲ, ὡς φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς εὐτυχοῦ- σιν, οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες γενόμενοι, οὐκ ἀνεκτά ειξε, ὡς, έκράτησε Πρεσβυτέρων έμπρησμού θαλάττιοι. SOZOMENI futurum ut ite ex civitate pulsus, denuo impera- tores interpellaret, et occasionem eos adeundi nan- cisceretur ac Valentem quidem in suam senten- Ham pertraherct : Valemtinianum vero, utpote ejus- dem fidei sectatorem, ad iram excitaret. Nam com virtutem ejus viri perspectam haberent ex iis quæ principatu Constantii acciderant, ingenti metu per- cellebantur. Etenim eo quoque tempore, adversa- riorum insidias tantopere superavit, ut Ecclesias Ægypti libenter ei concesserint: ipse vero litteris Constantii vix adductus fuerit, ut hac conditione ex Italia reverteretur. Et hanc quidem causam fuisse conjicio, cur Athanasio adempta non sit Ecclesia, perinde ac reliquis episcopis. In reliquos vero persecutio incubuit, non dissimilis illi quæ a gentilibus olim fuerat excitata. Nam qui doctrinam illorum sequi detrectarent, iis irrogabantur exsilia. Et Ecclesiæ iis quidem adimebantur, illis autem tradebantur. Verum Ægyptus istarum calamitatum expers interim ſuit, Athanasio adhuc superstite. CAP. XIII. Quomodo Demophilus Arianus post Eudoxium factus sit episcopus Constantinopoleos; orthodoxi vero Evagrium clegerint; et de persecutione ob eam rem excitata. Interea imperator Valens Antiochiam ad Oron- tem sitam proficisci decrevit '. Qui dum in itinere esset, Eudoxius ex hac vita discessit, undecim an- nis episcopatu Constantinopolis perfunctus. De- mophilus vero, ejus loco ab Arianis ordina- tus, ecclesias urbis regiæ administrandas suscepit. Verum Nicænæ fidei propugnatores, opportunum sibi tempus oblatum rati, Evagrium quemdam sibi episcopumn delegerunt. Hunc Eustathius, is qui olim Antiochenam Ecclesiam rexcrat, ordinavit. Namque is, cum Jovianus ipsum ab exsilio revo- casset, clam eo tempore Constantinopoli moraba- tur, Homusianos docens, atque exhortans ut in ca- dem de Divinitate sententia permanerent. Hinc igitur Ariani ad seditionem commoti, fautores or- dinationis Evagrii acerbe persequi coeperunt. Qui- bus cognitis, imperator Nicomediae aliquantisper substitit. Ac veritus ne quid mali urbi regiæ per seditionem accideret, milites co mittere decrevit, quantos ad eam rem satis esse judicabat. Et Eu- stathium quidem comprehensum, in oppidum Thra- ciæ Bizuam relegari jussit: Evagrium vero alio abduci. Atque hæc quidem gesta sunt in hunc modum. CAP. XIV. De octoginta orthodoxis presbyteris, quos Valens medio in mari combussit Nicomedia. Arianfi vero, ut in rebus secundis evenire solet, insolentiores facti, eos qui ab ipsis dissenticbant, · Socr., lib. ¡v, cap. 14, 15. VALES B D . ANNOTATIONES. finalis distinctio apposita est in codice Fuketiano. Quare non dubito quin hoc loco scribendum sit quod est longe elegantius et clarius. Non enim refertur ad sed ad verbum quod præcessit. gitur in codice Fuketiano, et apud Socratem in lib. v, cap. 15, ubi vide, si placet, quæ notavi. Ejusdem oppidi meminit Palladius in Dialogo de vita Joannis Chrysostomi. vertit cum presbyteros vertere debuisset. Certe Sozomenus ecclesiasticos eos fuisse dicit. Grego- rius vero Nazianzenus in oratione 20, presbyteros appellat : (77) Καὶ ἐπὶ τούτῳ μόλις εἶξαι. Ante hæc verba (78) Ἐν Κιζύῃ. Restituendum est Βιζύη, ut le- (79) Πρέσβεων. Male Christophorsonus legatos

Α τούτῳ μόλις είξαι (77) Κωνσταντίου γράμμασιν, ἐκ τῆς Ἰταλίας ἐπανελθεῖν. Τὸ μὲν οὖν αἴτιον, καθότι Αθανάσιος ἐπίσης τοῖς ἄλλοις οὐκ ἀφῃρέθη τῆς Ἐκκλησίας, τοῦτο εἰκάζω εἶναι. Τοῖς δὲ λοιποῖς με νονουχί διωγμός συνέβη, Ελληνικῷ παραπλήσιος. Φυγαί τε γὰρ ὑπερόριοι ἐσπουδάζοντο τῶν τὰ αὐτὰ φρονεῖν ἀναινομένων· καὶ εὐκτήριοι οἶκοι, τῶν μὲν ἀφῃροῦντο· τοῖς δὲ παρεδίδοντο· ἡ δὲ Αἴγυπτος τέως τούτων ἀπείρατος ἦν, ἔτι ᾿Αθανασίου τῷ βίῳ περιόντος. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Ως μετὰ Εὐδόξιον Δημόφιλος Αρειανός Κωνσταν τινουπόλεως γίνεται ἐπίσκοπος· τὸ δὲ εὐσεβὲς, Ευάγριον προχειρίζονται· καὶ περὶ γενομένου ἐντεῦθεν διωγμοῦ. Τῷ δὲ βασιλεῖ Ουάλεντι τὴν παρ' Ορόντην Αν τιόχειαν καταλαβεῖν ἐδόκει. Ἐχομένου δὲ αὐτοῦ τῆς ὁδοῦ, τελευτᾷ τὸν βίον Ευδόξιος, ἐπὶ ἕνδεκα ένιαυτοῖς κρατήσας τῶν ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐκκλησιῶν. Ἐπιτρέπεται δὲ ταύτας Δημόφιλος, χειροτονηθεὶς εἰς τὴν αὐτοῦ διαδοχὴν παρὰ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρο- νούντων. Οἱ δὲ τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, νομίσαντες εἰς καιρὸν αὐτοῖς τάδε συμβεβηκέναι, ψηφίζονται Εὐάγριόν τινα ἐπισκοπεῖν αὐτῶν. Χειρο τονεῖ δὲ τοῦτον Ευστάθιος, ὃς τὴν Ἀντιοχέων τῶν Σύρων διεἶπεν Εκκλησίαν. Μετακληθεὶς γὰρ ὑπὸ Ἰο βιανοῦ ἐκ τῆς ὑπερορίας φυγῆς, λάθρα τότε ἐν Κων- σταντίνου πόλει διέτριβε, τοὺς ὁμοδόξους αὐτῷ διδά- σκων, καὶ προτρέπων ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένειν περὶ τὸ θεῖον γνώμης. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως πρὸς στάσιν ἀνακινηθέντες, χαλεπῶς ἐδίω κον τοὺς σπουδαστὰς τῆς Εὐαγρίου χειροτονίας. Ο δὲ βασιλεὺς ταῦτα γνοὺς ἐν Νικομηδεία τέως τὴν ὁδὸν ἐπέσχε. Δείσας δὲ περὶ τῆς πόλεως μή τι πάθη ὑπὸ στάσεως, σύνοιδε πέμψαι στρατιώτας εἰς Κων σταντινούπολιν, οὓς ἱκανοὺς ἐνόμισεν εἰς τοῦτο. Ε στάθιον δὲ συλληφθέντα προσέταξεν ἐν Βιζύῃ (78) πόλει τῆς Θράκης διάγειν, καὶ Εὐάγριον ἑτέρωθε ἀπάγεσθαι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν πρέσβεων (79) τῶν εὐσεβῶν ὀγδοήκοντα, οὓς Ουάλης σὺν πλοίῳ μέσης θαλάσσης κατ έκαυσεν ἐν Νικομηδείᾳ. Θρασύτεροι δὲ, ὡς φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς εὐτυχοῦ- σιν, οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες γενόμενοι, οὐκ ἀνεκτά ειξε, ὡς, έκράτησε Πρεσβυτέρων έμπρησμού θαλάττιοι. SOZOMENI futurum ut ite ex civitate pulsus, denuo impera- tores interpellaret, et occasionem eos adeundi nan- cisceretur ac Valentem quidem in suam senten- Ham pertraherct : Valemtinianum vero, utpote ejus- dem fidei sectatorem, ad iram excitaret. Nam com virtutem ejus viri perspectam haberent ex iis quæ principatu Constantii acciderant, ingenti metu per- cellebantur. Etenim eo quoque tempore, adversa- riorum insidias tantopere superavit, ut Ecclesias Ægypti libenter ei concesserint: ipse vero litteris Constantii vix adductus fuerit, ut hac conditione ex Italia reverteretur. Et hanc quidem causam fuisse conjicio, cur Athanasio adempta non sit Ecclesia, perinde ac reliquis episcopis. In reliquos vero persecutio incubuit, non dissimilis illi quæ a gentilibus olim fuerat excitata. Nam qui doctrinam illorum sequi detrectarent, iis irrogabantur exsilia. Et Ecclesiæ iis quidem adimebantur, illis autem tradebantur. Verum Ægyptus istarum calamitatum expers interim ſuit, Athanasio adhuc superstite. CAP. XIII. Quomodo Demophilus Arianus post Eudoxium factus sit episcopus Constantinopoleos; orthodoxi vero Evagrium clegerint; et de persecutione ob eam rem excitata. Interea imperator Valens Antiochiam ad Oron- tem sitam proficisci decrevit '. Qui dum in itinere esset, Eudoxius ex hac vita discessit, undecim an- nis episcopatu Constantinopolis perfunctus. De- mophilus vero, ejus loco ab Arianis ordina- tus, ecclesias urbis regiæ administrandas suscepit. Verum Nicænæ fidei propugnatores, opportunum sibi tempus oblatum rati, Evagrium quemdam sibi episcopumn delegerunt. Hunc Eustathius, is qui olim Antiochenam Ecclesiam rexcrat, ordinavit. Namque is, cum Jovianus ipsum ab exsilio revo- casset, clam eo tempore Constantinopoli moraba- tur, Homusianos docens, atque exhortans ut in ca- dem de Divinitate sententia permanerent. Hinc igitur Ariani ad seditionem commoti, fautores or- dinationis Evagrii acerbe persequi coeperunt. Qui- bus cognitis, imperator Nicomediae aliquantisper substitit. Ac veritus ne quid mali urbi regiæ per seditionem accideret, milites co mittere decrevit, quantos ad eam rem satis esse judicabat. Et Eu- stathium quidem comprehensum, in oppidum Thra- ciæ Bizuam relegari jussit: Evagrium vero alio abduci. Atque hæc quidem gesta sunt in hunc modum. CAP. XIV. De octoginta orthodoxis presbyteris, quos Valens medio in mari combussit Nicomedia. Arianfi vero, ut in rebus secundis evenire solet, insolentiores facti, eos qui ab ipsis dissenticbant, · Socr., lib. ¡v, cap. 14, 15. VALES B D . ANNOTATIONES. finalis distinctio apposita est in codice Fuketiano. Quare non dubito quin hoc loco scribendum sit quod est longe elegantius et clarius. Non enim refertur ad sed ad verbum quod præcessit. gitur in codice Fuketiano, et apud Socratem in lib. v, cap. 15, ubi vide, si placet, quæ notavi. Ejusdem oppidi meminit Palladius in Dialogo de vita Joannis Chrysostomi. vertit cum presbyteros vertere debuisset. Certe Sozomenus ecclesiasticos eos fuisse dicit. Grego- rius vero Nazianzenus in oratione 20, presbyteros appellat : (77) Καὶ ἐπὶ τούτῳ μόλις εἶξαι. Ante hæc verba (78) Ἐν Κιζύῃ. Restituendum est Βιζύη, ut le- (79) Πρέσβεων. Male Christophorsonus legatos

Α τούτῳ μόλις είξαι (77) Κωνσταντίου γράμμασιν, ἐκ τῆς Ἰταλίας ἐπανελθεῖν. Τὸ μὲν οὖν αἴτιον, καθότι Αθανάσιος ἐπίσης τοῖς ἄλλοις οὐκ ἀφῃρέθη τῆς Ἐκκλησίας, τοῦτο εἰκάζω εἶναι. Τοῖς δὲ λοιποῖς με νονουχί διωγμός συνέβη, Ελληνικῷ παραπλήσιος. Φυγαί τε γὰρ ὑπερόριοι ἐσπουδάζοντο τῶν τὰ αὐτὰ φρονεῖν ἀναινομένων· καὶ εὐκτήριοι οἶκοι, τῶν μὲν ἀφῃροῦντο· τοῖς δὲ παρεδίδοντο· ἡ δὲ Αἴγυπτος τέως τούτων ἀπείρατος ἦν, ἔτι ᾿Αθανασίου τῷ βίῳ περιόντος. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Ως μετὰ Εὐδόξιον Δημόφιλος Αρειανός Κωνσταν τινουπόλεως γίνεται ἐπίσκοπος· τὸ δὲ εὐσεβὲς, Ευάγριον προχειρίζονται· καὶ περὶ γενομένου ἐντεῦθεν διωγμοῦ. Τῷ δὲ βασιλεῖ Ουάλεντι τὴν παρ' Ορόντην Αν τιόχειαν καταλαβεῖν ἐδόκει. Ἐχομένου δὲ αὐτοῦ τῆς ὁδοῦ, τελευτᾷ τὸν βίον Ευδόξιος, ἐπὶ ἕνδεκα ένιαυτοῖς κρατήσας τῶν ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐκκλησιῶν. Ἐπιτρέπεται δὲ ταύτας Δημόφιλος, χειροτονηθεὶς εἰς τὴν αὐτοῦ διαδοχὴν παρὰ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρο- νούντων. Οἱ δὲ τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, νομίσαντες εἰς καιρὸν αὐτοῖς τάδε συμβεβηκέναι, ψηφίζονται Εὐάγριόν τινα ἐπισκοπεῖν αὐτῶν. Χειρο τονεῖ δὲ τοῦτον Ευστάθιος, ὃς τὴν Ἀντιοχέων τῶν Σύρων διεἶπεν Εκκλησίαν. Μετακληθεὶς γὰρ ὑπὸ Ἰο βιανοῦ ἐκ τῆς ὑπερορίας φυγῆς, λάθρα τότε ἐν Κων- σταντίνου πόλει διέτριβε, τοὺς ὁμοδόξους αὐτῷ διδά- σκων, καὶ προτρέπων ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένειν περὶ τὸ θεῖον γνώμης. Ἐντεῦθεν οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως πρὸς στάσιν ἀνακινηθέντες, χαλεπῶς ἐδίω κον τοὺς σπουδαστὰς τῆς Εὐαγρίου χειροτονίας. Ο δὲ βασιλεὺς ταῦτα γνοὺς ἐν Νικομηδεία τέως τὴν ὁδὸν ἐπέσχε. Δείσας δὲ περὶ τῆς πόλεως μή τι πάθη ὑπὸ στάσεως, σύνοιδε πέμψαι στρατιώτας εἰς Κων σταντινούπολιν, οὓς ἱκανοὺς ἐνόμισεν εἰς τοῦτο. Ε στάθιον δὲ συλληφθέντα προσέταξεν ἐν Βιζύῃ (78) πόλει τῆς Θράκης διάγειν, καὶ Εὐάγριον ἑτέρωθε ἀπάγεσθαι. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἔσχε. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ τῶν πρέσβεων (79) τῶν εὐσεβῶν ὀγδοήκοντα, οὓς Ουάλης σὺν πλοίῳ μέσης θαλάσσης κατ έκαυσεν ἐν Νικομηδείᾳ. Θρασύτεροι δὲ, ὡς φιλεῖ συμβαίνειν τοῖς εὐτυχοῦ- σιν, οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες γενόμενοι, οὐκ ἀνεκτά ειξε, ὡς, έκράτησε Πρεσβυτέρων έμπρησμού θαλάττιοι. SOZOMENI futurum ut ite ex civitate pulsus, denuo impera- tores interpellaret, et occasionem eos adeundi nan- cisceretur ac Valentem quidem in suam senten- Ham pertraherct : Valemtinianum vero, utpote ejus- dem fidei sectatorem, ad iram excitaret. Nam com virtutem ejus viri perspectam haberent ex iis quæ principatu Constantii acciderant, ingenti metu per- cellebantur. Etenim eo quoque tempore, adversa- riorum insidias tantopere superavit, ut Ecclesias Ægypti libenter ei concesserint: ipse vero litteris Constantii vix adductus fuerit, ut hac conditione ex Italia reverteretur. Et hanc quidem causam fuisse conjicio, cur Athanasio adempta non sit Ecclesia, perinde ac reliquis episcopis. In reliquos vero persecutio incubuit, non dissimilis illi quæ a gentilibus olim fuerat excitata. Nam qui doctrinam illorum sequi detrectarent, iis irrogabantur exsilia. Et Ecclesiæ iis quidem adimebantur, illis autem tradebantur. Verum Ægyptus istarum calamitatum expers interim ſuit, Athanasio adhuc superstite. CAP. XIII. Quomodo Demophilus Arianus post Eudoxium factus sit episcopus Constantinopoleos; orthodoxi vero Evagrium clegerint; et de persecutione ob eam rem excitata. Interea imperator Valens Antiochiam ad Oron- tem sitam proficisci decrevit '. Qui dum in itinere esset, Eudoxius ex hac vita discessit, undecim an- nis episcopatu Constantinopolis perfunctus. De- mophilus vero, ejus loco ab Arianis ordina- tus, ecclesias urbis regiæ administrandas suscepit. Verum Nicænæ fidei propugnatores, opportunum sibi tempus oblatum rati, Evagrium quemdam sibi episcopumn delegerunt. Hunc Eustathius, is qui olim Antiochenam Ecclesiam rexcrat, ordinavit. Namque is, cum Jovianus ipsum ab exsilio revo- casset, clam eo tempore Constantinopoli moraba- tur, Homusianos docens, atque exhortans ut in ca- dem de Divinitate sententia permanerent. Hinc igitur Ariani ad seditionem commoti, fautores or- dinationis Evagrii acerbe persequi coeperunt. Qui- bus cognitis, imperator Nicomediae aliquantisper substitit. Ac veritus ne quid mali urbi regiæ per seditionem accideret, milites co mittere decrevit, quantos ad eam rem satis esse judicabat. Et Eu- stathium quidem comprehensum, in oppidum Thra- ciæ Bizuam relegari jussit: Evagrium vero alio abduci. Atque hæc quidem gesta sunt in hunc modum. CAP. XIV. De octoginta orthodoxis presbyteris, quos Valens medio in mari combussit Nicomedia. Arianfi vero, ut in rebus secundis evenire solet, insolentiores facti, eos qui ab ipsis dissenticbant, · Socr., lib. ¡v, cap. 14, 15. VALES B D . ANNOTATIONES. finalis distinctio apposita est in codice Fuketiano. Quare non dubito quin hoc loco scribendum sit quod est longe elegantius et clarius. Non enim refertur ad sed ad verbum quod præcessit. gitur in codice Fuketiano, et apud Socratem in lib. v, cap. 15, ubi vide, si placet, quæ notavi. Ejusdem oppidi meminit Palladius in Dialogo de vita Joannis Chrysostomi. vertit cum presbyteros vertere debuisset. Certe Sozomenus ecclesiasticos eos fuisse dicit. Grego- rius vero Nazianzenus in oratione 20, presbyteros appellat : (77) Καὶ ἐπὶ τούτῳ μόλις εἶξαι. Ante hæc verba (78) Ἐν Κιζύῃ. Restituendum est Βιζύη, ut le- (79) Πρέσβεων. Male Christophorsonus legatos

τὸ περὶ Εὐσέβιον τοῦ λαοῦ μίσος. ᾿Απέβη δὲ παρὰ γνώμην αὐτοῖς. Αμα γὰρ ἡγγέλθησαν ἐπὶ Καππα- δοκίαν ἐλαύνειν, καταλιπὼν τὸν Πόντον Βασίλειος, ἐθελοντὴς εἰς Καισάρειαν ήκε . Καὶ Εὐσεβίῳ σπεισά μενος, εὔνους ἦν· τῇ δὲ Ἐκκλησίᾳ εἰς καιρὸν τοῖς λόγοις ἐπήμυνεν. Ο δὲ Οὐάλης ἀποτυχὼν τῆς σπου δῆς, ἄπρακτος ἅμα τοῖς σὺν αὐτῷ ἐπισκόποις ἀπεχώ ρησε τότε. Α εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ἐποίει ἡ Βασιλείου ἀπουσία, καὶ Εt η ΚΕΦΑΛ. 14'. Ὡς μετὰ Εὐσέβιον Βασίλειος τὴν Καππαδοκών ἐπετράπη, καὶ περὶ τῆς προς Ουάλεντα παῤῥη σίας αὐτοῦ • Μετὰ χρόνον δὲ πάλιν εἰς Καππαδοκίαν ἐλθὼν, καταλαμβάνει Βασίλειον τὰς τῇδε Ἐκκλησίας ἐπιτρα πέντα μετὰ τὴν Εὐσεβίου τελευτήν. Βουλευσάμενο δὲ αὐτὸν ἐξελάσαι ', οὐχ ἑκὼν ἀπέσχετο τῆς ἐπιβουλῆς. "Αμα γὰρ τῇ ἐπιχειρήσει λέγεται τῆς ἐχομένης νυκτὸς, τὴν αὐτοῦ γαμετήν περιπεσεῖν δείμασι, καὶ Γαλάτην τὸν υἱὸν ὂν μόνον εἶχε, ταχείᾳ νόσῳ ἀποδα- νεῖν. Εδόκει δὲ πᾶσι, τιμωρὸν γενόμενον τὸν Θεὸν τῶν κατὰ Βασιλείου βεβουλευμένων, ἐπὶ κακώσει τῶν τεκνόντων, ἀπολέσαι τὸν παῖδα. Ταῦτα δὲ καὶ Οὐάλης ὑπελάμβανεν. Αμέλει ἀποθανόντος μὲν τοῦ υἱέος, οὐκέτι αὐτὸν ἠνώχλησεν. Ἐν ᾧ δὲ περιῆν, καὶ κακῶς ἔχων ἔμελλε τελευτν, πέπεμψε πρὸς αὐτὸν ἀντιβολῶν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ κάμνοντος εὔξασθαι. "Αμα γὰρ ἀφ ίκετο εἰς Καισάρειαν, μετακαλεσάμενος ὁ ὕπαρχος τὸν Βασίλειον, ἐκέλευσε τὰ Βασιλέως φρονεῖν. Απειθοῦντι δὲ, ἠπείλησε θάνατον. Τὸν δὲ φάναι, πολλοῦ ἄξιον ἔσεσθαι αὐτῷ, καὶ μεγίστην δώσειν χάριν, ὡς ἐν τάχει τῶν δεσμῶν τοῦ σώματος ἀπαλλάξειεν. Ἐπεὶ δὲ τὴν τότε ἡμέραν καὶ τὴν ἑξῆς νύκτα ἐκέλευσεν αὐτὸν ὁ ὕπαρχος βουλεύεσθαι, καὶ μὴ ἀπερισκέπτως εἰς προῦπτον ἀλέσθαι κίνδυνον, εἰς δὲ τὴν ὑστεραίαν παρεῖναι, καὶ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην δήλην ποιεῖν, Ἐμοὶ μὲν, ἔφη, οὐ δεῖ βουλῆς. Αὐτὸς γὰρ ἔσομαι καὶ τῇ ὑπεραίᾳ. Κτίσμα γὰρ ῶν, οὐκ ἀνέξομαι τὸν ὅμοιον προσκυνεῖν καὶ Θεὸν ὁμολογεῖν, οὐδὲ κοινωνός σοί καὶ βασιλεῖ τῆς θρησκείας εἶναι. Εἰ γὰρ καὶ λίαν ἐπίσημοι τυγχάνετε, καὶ οὐκ ὀλίγης ἡγεῖσθε τῆς οἰκουμένης μοίρας, οὐ παρὰ τοῦτο τοῖς ἀνθρώποις χαριστέον. Ολιγωρῆσαι δὲ τῆς εἰς τὸ θεῖον πίστεως, ἦν οὐκ ἄν ποτε προδοίην, οὔτε δήμευσιν οὐσίας, οὔτε ὑπερορίαν φυγὴν, οὔτε θάνατον καταδικασθείς. Ἐπεὶ Βασίλειος εἰς Καισάρειαν ἧκε. Βασίλιος . παῤῥισίας. Βουλευσάμενος δὲ αὐτὸν ἐξελάσαι. SOZOMENI secum enim perpetuo habebat Arianæ seatæ anti- stites, animos addiderat absentia Basilii, et odium multitudinis adversus Eusebium. Verum conatus præter sententiam ipsis successit. Etenim simulat-' que nuntiatum est eos in Cappadociam conten- dere, Basilius Ponto decedens, suopte motu venit Caesaream. cum Eusebio quidem in gratiam Et reversus est; Ecclesiam vero opportune admodum eloquentiæ suæ subsidio adjuvit. Valens itaque una cum episcopis quos secum habebat conatu suo depulsus, tum quidem re infecta discessit. CAP. XVI. Quomodo post Eusebium Basilius Ecclesiam Cappa- docum regendam suscepit: et de insigni ejus ad- versus Valentem in dicendo libertate. Verum aliquanto post Valens in Cappadociam reversus, Basilium post mortem Eusebii Ecclesiis illius provincia regendis præfectum reperit. Quem cuin inde expellere constituisset, ab incoepto de- sistere coactus est. Nam simul atque id ag- gressus fuisset, insequenti nocte uxor ejus in somnis terrefacta dicitur, et Galates filius quem unicum habebat, repentina morte præreptus. Om- nesque ita censuerunt, Deum ulciscentem insi- dias quæ adversus Basilium structæ essent, puniendos parentes, filium e medio sustulisse. Ipse etiam Valens ita judicavit. Certe mortuo filio, nullam amplius molestiam exhibuit Basilio. Dum autem superesset, et morbo oppressus jamjan moriturus crederetur, misit ad Basilium, rogans atque-obtestans ut pro ægroto Deum precari vel· let. Gum enim venisset Cæsaream, statim præfe- ctus prætorio evocatum ad se Basilium, eamdem ad cum principe fidei doctrinam amplecti jussit ; mortem minatus nisi obtemperaret. Basilius vero respondisse fertur, magno id sibi lucro fore, seque ingentia largiturum, ut quam citissime cor- poris vinculis liberaretur. Cumque præfectus jus- sisset, ut eo die et insequenti nocte consilium caperet, neve inconsiderate in apertum rueret pe- riculum, sed ut postridie adesset, suamque senten- tiam promeret : Mihi vero, inquit Basilius, delibe- ratione opus non est, idem enim qui nunc sum, cras etiam ero, nam cum ipse creatura sim, nun- quam adduci potero ut mei similem adorem, Deumque confitear, utque ejusdem tecum et cum imperatore cultus particeps sim. Etsi enim admo- * Søer. lib. jv, c. 26.° B C VARIORUM ANNOTATIONES. • Hæc anno acta esse, et Basilium tunc temporis presby- terum tantum fuisse, contra Baronium docet Ant. Pagi, ad ann. 370, n. 19. lioc autem anno moritur Eusebius, cique in episcopatu Cæsariensi succedit Basilius; qui postquam annos octo in illa sede egerat, nonumque inchoaverat, mortalitatem ex- plevit Kalendis Januariis anui 380, inquit idem Pagius ad ann. et 378, contra aliorum calcu- . .... Ium in not. var. ad Socr., lib. 17, cap. 26. Sic eul. Paris. El sane Valesius hos titulos ut putidos et mendosos prorsus neglexisse videtur. * Hunc secundum Valentis in S. Basilium impetum Theo phanes in Chronico refert anno Christi justa Ale xandrinos 368, qui Kalendis Septembris anni æræ vulgaris incipit.

τὸ περὶ Εὐσέβιον τοῦ λαοῦ μίσος. ᾿Απέβη δὲ παρὰ γνώμην αὐτοῖς. Αμα γὰρ ἡγγέλθησαν ἐπὶ Καππα- δοκίαν ἐλαύνειν, καταλιπὼν τὸν Πόντον Βασίλειος, ἐθελοντὴς εἰς Καισάρειαν ήκε . Καὶ Εὐσεβίῳ σπεισά μενος, εὔνους ἦν· τῇ δὲ Ἐκκλησίᾳ εἰς καιρὸν τοῖς λόγοις ἐπήμυνεν. Ο δὲ Οὐάλης ἀποτυχὼν τῆς σπου δῆς, ἄπρακτος ἅμα τοῖς σὺν αὐτῷ ἐπισκόποις ἀπεχώ ρησε τότε. Α εἰς τὴν ἐπιχείρησιν ἐποίει ἡ Βασιλείου ἀπουσία, καὶ Εt η ΚΕΦΑΛ. 14'. Ὡς μετὰ Εὐσέβιον Βασίλειος τὴν Καππαδοκών ἐπετράπη, καὶ περὶ τῆς προς Ουάλεντα παῤῥη σίας αὐτοῦ • Μετὰ χρόνον δὲ πάλιν εἰς Καππαδοκίαν ἐλθὼν, καταλαμβάνει Βασίλειον τὰς τῇδε Ἐκκλησίας ἐπιτρα πέντα μετὰ τὴν Εὐσεβίου τελευτήν. Βουλευσάμενο δὲ αὐτὸν ἐξελάσαι ', οὐχ ἑκὼν ἀπέσχετο τῆς ἐπιβουλῆς. "Αμα γὰρ τῇ ἐπιχειρήσει λέγεται τῆς ἐχομένης νυκτὸς, τὴν αὐτοῦ γαμετήν περιπεσεῖν δείμασι, καὶ Γαλάτην τὸν υἱὸν ὂν μόνον εἶχε, ταχείᾳ νόσῳ ἀποδα- νεῖν. Εδόκει δὲ πᾶσι, τιμωρὸν γενόμενον τὸν Θεὸν τῶν κατὰ Βασιλείου βεβουλευμένων, ἐπὶ κακώσει τῶν τεκνόντων, ἀπολέσαι τὸν παῖδα. Ταῦτα δὲ καὶ Οὐάλης ὑπελάμβανεν. Αμέλει ἀποθανόντος μὲν τοῦ υἱέος, οὐκέτι αὐτὸν ἠνώχλησεν. Ἐν ᾧ δὲ περιῆν, καὶ κακῶς ἔχων ἔμελλε τελευτν, πέπεμψε πρὸς αὐτὸν ἀντιβολῶν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ κάμνοντος εὔξασθαι. "Αμα γὰρ ἀφ ίκετο εἰς Καισάρειαν, μετακαλεσάμενος ὁ ὕπαρχος τὸν Βασίλειον, ἐκέλευσε τὰ Βασιλέως φρονεῖν. Απειθοῦντι δὲ, ἠπείλησε θάνατον. Τὸν δὲ φάναι, πολλοῦ ἄξιον ἔσεσθαι αὐτῷ, καὶ μεγίστην δώσειν χάριν, ὡς ἐν τάχει τῶν δεσμῶν τοῦ σώματος ἀπαλλάξειεν. Ἐπεὶ δὲ τὴν τότε ἡμέραν καὶ τὴν ἑξῆς νύκτα ἐκέλευσεν αὐτὸν ὁ ὕπαρχος βουλεύεσθαι, καὶ μὴ ἀπερισκέπτως εἰς προῦπτον ἀλέσθαι κίνδυνον, εἰς δὲ τὴν ὑστεραίαν παρεῖναι, καὶ τὴν ἑαυτοῦ γνώμην δήλην ποιεῖν, Ἐμοὶ μὲν, ἔφη, οὐ δεῖ βουλῆς. Αὐτὸς γὰρ ἔσομαι καὶ τῇ ὑπεραίᾳ. Κτίσμα γὰρ ῶν, οὐκ ἀνέξομαι τὸν ὅμοιον προσκυνεῖν καὶ Θεὸν ὁμολογεῖν, οὐδὲ κοινωνός σοί καὶ βασιλεῖ τῆς θρησκείας εἶναι. Εἰ γὰρ καὶ λίαν ἐπίσημοι τυγχάνετε, καὶ οὐκ ὀλίγης ἡγεῖσθε τῆς οἰκουμένης μοίρας, οὐ παρὰ τοῦτο τοῖς ἀνθρώποις χαριστέον. Ολιγωρῆσαι δὲ τῆς εἰς τὸ θεῖον πίστεως, ἦν οὐκ ἄν ποτε προδοίην, οὔτε δήμευσιν οὐσίας, οὔτε ὑπερορίαν φυγὴν, οὔτε θάνατον καταδικασθείς. Ἐπεὶ Βασίλειος εἰς Καισάρειαν ἧκε. Βασίλιος . παῤῥισίας. Βουλευσάμενος δὲ αὐτὸν ἐξελάσαι. SOZOMENI secum enim perpetuo habebat Arianæ seatæ anti- stites, animos addiderat absentia Basilii, et odium multitudinis adversus Eusebium. Verum conatus præter sententiam ipsis successit. Etenim simulat-' que nuntiatum est eos in Cappadociam conten- dere, Basilius Ponto decedens, suopte motu venit Caesaream. cum Eusebio quidem in gratiam Et reversus est; Ecclesiam vero opportune admodum eloquentiæ suæ subsidio adjuvit. Valens itaque una cum episcopis quos secum habebat conatu suo depulsus, tum quidem re infecta discessit. CAP. XVI. Quomodo post Eusebium Basilius Ecclesiam Cappa- docum regendam suscepit: et de insigni ejus ad- versus Valentem in dicendo libertate. Verum aliquanto post Valens in Cappadociam reversus, Basilium post mortem Eusebii Ecclesiis illius provincia regendis præfectum reperit. Quem cuin inde expellere constituisset, ab incoepto de- sistere coactus est. Nam simul atque id ag- gressus fuisset, insequenti nocte uxor ejus in somnis terrefacta dicitur, et Galates filius quem unicum habebat, repentina morte præreptus. Om- nesque ita censuerunt, Deum ulciscentem insi- dias quæ adversus Basilium structæ essent, puniendos parentes, filium e medio sustulisse. Ipse etiam Valens ita judicavit. Certe mortuo filio, nullam amplius molestiam exhibuit Basilio. Dum autem superesset, et morbo oppressus jamjan moriturus crederetur, misit ad Basilium, rogans atque-obtestans ut pro ægroto Deum precari vel· let. Gum enim venisset Cæsaream, statim præfe- ctus prætorio evocatum ad se Basilium, eamdem ad cum principe fidei doctrinam amplecti jussit ; mortem minatus nisi obtemperaret. Basilius vero respondisse fertur, magno id sibi lucro fore, seque ingentia largiturum, ut quam citissime cor- poris vinculis liberaretur. Cumque præfectus jus- sisset, ut eo die et insequenti nocte consilium caperet, neve inconsiderate in apertum rueret pe- riculum, sed ut postridie adesset, suamque senten- tiam promeret : Mihi vero, inquit Basilius, delibe- ratione opus non est, idem enim qui nunc sum, cras etiam ero, nam cum ipse creatura sim, nun- quam adduci potero ut mei similem adorem, Deumque confitear, utque ejusdem tecum et cum imperatore cultus particeps sim. Etsi enim admo- * Søer. lib. jv, c. 26.° B C VARIORUM ANNOTATIONES. • Hæc anno acta esse, et Basilium tunc temporis presby- terum tantum fuisse, contra Baronium docet Ant. Pagi, ad ann. 370, n. 19. lioc autem anno moritur Eusebius, cique in episcopatu Cæsariensi succedit Basilius; qui postquam annos octo in illa sede egerat, nonumque inchoaverat, mortalitatem ex- plevit Kalendis Januariis anui 380, inquit idem Pagius ad ann. et 378, contra aliorum calcu- . .... Ium in not. var. ad Socr., lib. 17, cap. 26. Sic eul. Paris. El sane Valesius hos titulos ut putidos et mendosos prorsus neglexisse videtur. * Hunc secundum Valentis in S. Basilium impetum Theo phanes in Chronico refert anno Christi justa Ale xandrinos 368, qui Kalendis Septembris anni æræ vulgaris incipit.

τούτων οὐδέν με άνιν δυνήσεται. Είγε οὐσίαν μὲν (82) οὐκ ἔχω, ῥακός τε καὶ βιβλία ὀλίγα. Οἰκῶ δὲ τὴν γῆν, ὡς ἀεὶ παροδεύων. Σῶμα δὲ δι' ἀσθένειαν, μετὰ τὴν πρώτην πληγήν, αἰσθήσεως καὶ βασάνων κρεῖττον. Τοιαῦτα Βασιλείου παῤῥησιασαμένου, θαυμάσας τοῦ ἀνδρὸς τὴν ἀρετὴν ὁ ὕπαρχος ἀνήγγειλε τῷ βασιλεῖ. Ὁ δὲ, ἐπιτελουμένης τῆς τῶν Θεοφανίων ἑορτῆς, σὺν τοῖς ἄρχουσι καὶ δορυφόροις εἰς τὴν ἐκκλησίαν παρα- γενόμενος, δῶρά τε τῇ ἱερᾷ τραπέζῃ προσήνεγκεν, καὶ εἰς λόγους αὐτῷ ἦλθε, καὶ σοφίας καὶ τοῦ περὶ τὸ ἱερᾶσθαι καὶ ἐκκλησιάζειν κόσμου τε καὶ εὐταξίας ἐπήνεσεν. Ἐκράτει δὲ ὅμως οὐκ εἰς μακρὰν ἐκ δια- βολῆς τῶν ἐναντίων, ὑπερορίαν αὐτὸν οἰκεῖν. Καὶ ἡ νὺξ παρήν, καθ' ἣν ἐδόκει τοῦτο γίνεσθαι· ἐξαπίνης δὲ πυρετὸς ἐπιλαβὼν τοῦ βασιλέως τὸν υἱὸν, εἰς ἀθρόαν καὶ σφαλερὰν νόσον κατέβαλε. Καὶ ὁ πατὴρ κατὰ τοῦ Β ἐδάφους ἐῤῥίπτετο, ἔτι ζῶντα τὸν παῖδα πενθῶν· ἀμηχανῶν δὲ καὶ πανταχόθεν σῶον αὐτὸν σπουδάζων ἔχειν, ἐπιτρέπει τοῖς οἰκείοις μετακαλέσασθαι Βασί λειον εἰς ἐπίσκεψιν τοῦ κειμένου· ἔναγχος γὰρ ὑβρισμένῳ, ᾐδεῖτο αὐτὸς περὶ τούτου κελεύειν. "Αμα δὲ παρῆν, καὶ ὁ παῖς ῥᾷον ἔσχεν, ὡς πολλοὺς τότε ισχυρίζεσθαι, ὡς οὐκ ἂν ἀπολώλει, εἰ μὴ καὶ ἑτερο- δόξους ἅμα Βασιλείῳ συνεκάλεσεν, ὑπὲρ τοῦ παιδὸς εὐξομένους. Λόγος δὲ καὶ τὸν ὑπαρχον νόσῳ τότε περι- πεσεῖν· ἀντιβολοῦντα δὲ καὶ παραιτούμενον αὐτὸν ὑγια γενέσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐ θαυμαστὰ ἴσως δόξειεν ἐπὶ Βασιλείῳ σκοπούμενα, ἀνδρὶ φιλοσοφων τάτῳ τε καὶ λόγοις ὑπερφυῶς εὐδοκιμήσαντι. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ τῆς συμμαχίας Βασιλείου καὶ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου· καὶ ὡς ἄκροι γενόμενοι ἐπὶ σοφία, τοῦ ἐν Νικαία δόγματος ὑπερίσταντο. Σύγχρονοι δὲ ὄντες αὐτός τε καὶ Γρηγόριος, ὁμό. ζηλοι ταῖς ἀρεταῖς, ὡς εἰπεῖν, ἐγνωρίζοντο. Αμφω γὰρ νέοὶ ὄντες, Ἱμερίῳ καὶ Προαιρεσίῳ, τοῖς τότε δοκιμωτάτοις σοφισταῖς ἐν ᾿Αθήναις ἐφοίτησαν· μετά ταῦτα δὲ, ἐν 'Αντιοχεία Λιβανίῳ τῷ Σύρῳ. Σοφιστεύειν δὲ καὶ δίκας ἀγορεύειν ὑπεριδόντες, φιλοσοφεῖν ἔγνω- σαν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλησίας νόμον. Επί τινα δὲ χρόνον τοῖς μαθήμασι τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων ἐνδιατρίψαντες, καὶ τὰς ἐξηγήσεις τῶν ἱερῶν Λόγων ἐξακριβώσαντες ἐκ τῶν Ωριγένους, καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ μετ' ἐκεῖνον ἐν ταῖς ἑρμηνείαις τῶν ἱερῶν Βίβλων εὐδοκιμησάντων, μέγα όφελος κατὰ τὸν παρ- ὄντα καιρὸν ἐγένοντο τοῖς ὁμοδόξοις τῶν ἐν Νικαίᾳ οὐσίαν μὲν οὐκ ἔχω· ῥακός τε, ῥᾶκος δέ, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. A dum conspicui, nec modica orbis terrarum parti imperatis, non ideo tamen bominibus gratificari decet, fidem vero in Deum negligere : quam ego quidem nunquam prodiderim, nec si bonorum proscriptione, aut exsilio, aut capitali sententia damnatus fuero. Nihil enim horum me dolore affi- cere poterit. Nam opes quidem nullas habeo, sed pallium duntaxat et paucos libros. In terris autem ita dego, quasi peregrinus. Corpus veto præ imbecillitate, post primam inflictam plagam, sensu doloris et cruciatibus superius erit. Quæ cum libere dixisset Basilius, præfectus virtutem viri admiratus, ren imperatori nuntiavit. Ille, cum festus Theophaniorum dies ageretur, una cum comitibus suis et protectoribus ad ecclesiam pro- cessit : et muneribus suis ad altare oblatis, colloquium venit cum Basilio, eumque tum ob prudentiam, tum ob decorem atque gravitatem qua sacerdotii munus obibat, et conventus agebat, magnopere suspexit. Paulo post tamen adversario- rum calumniis effectum est, ut in exsilium mitte- retur. Jamque aderat nox qua id perficiendum videbatur. Cum repente febris imperatoris filium corripiens, ancipiti ac periculoso morbo oppressit. Pater ipse humi provolutus, filium adhuc super- stitem lugebat. Cumque ad inopiam consilii reda- clus esset, et omnibus modis incolumem sibi filium restitui studeret, permisit familiaribus, ut Basilium accerserent ad visendum ægrum. Id enim ipse ei mandare non audebat, quem paulo ante contumelia affecisset. Simul atque adfuit Basilius, puer me- lius habere cœpit : adeo ut multi affirmaverint, puerum omnino moriturum non fuisse, nisi una cum Basilio hæreticos etiam advocasset Valens, qui pro filio precarentur. Quinetiam præfectus eodem tempore in morbum incidisse fertur: cumque supplicaret ac veniam peteret, salutem recu- perasse. Verum hæc minus admirabilia fortasse videbuntur in Basilio, viro excellenti philosophia prædito, et ob doctrinam atque eloquentiam ubique celebrato. C CAP. XVII. De societate inter Basilium et Gregorium Theolo- gum; et quomodo ambo excellenti doctrina præ- diti, Nicanam fidem defenderunt. D partim ex aliis, qui vel ante Origenen, vel post illum, in sacris Voluminibus interpretandis non Socr., lib. iv, c. 26. - Iste porro et Gregorius, pari virtutis studio dediti, iisdem temporibus floruerunt. Ambo enim adhuc adolescentes, Himerium et Proæresiuin, sophistas ea tempestate celeberrimos, Athenis au- dierunt postea vero Libanium Syrum Antio- chiæ '. Sed cum sophisticam professionem et cau- sidicinam tandem sprevissent, juxta sacras Eccle- siæ leges philosophari decreverunt. Porro cum aliquantum temporis in disciplinis philosophorum gentilium consumpsissent, et sacrarum Litterarum expositionem partim ex commentariis Origenis, VALESII ANNOTATIONES. codice Fuketiano, in quo diserte scribitur e! yɛ etc. Mallem tamen scribere etc. Porro de hac secunda in- terrogatione Basilii coram Modesto præfecto præ- torio, vide quæ notavi ad Socratis lib. iv, cap. 20. Neque enim opus est hic repetere ea quæ illic ob- servata sunt. (82) Εἰ γὰρ οὐσίαν μέν. Hunc locum correxi ex

τούτων οὐδέν με άνιν δυνήσεται. Είγε οὐσίαν μὲν (82) οὐκ ἔχω, ῥακός τε καὶ βιβλία ὀλίγα. Οἰκῶ δὲ τὴν γῆν, ὡς ἀεὶ παροδεύων. Σῶμα δὲ δι' ἀσθένειαν, μετὰ τὴν πρώτην πληγήν, αἰσθήσεως καὶ βασάνων κρεῖττον. Τοιαῦτα Βασιλείου παῤῥησιασαμένου, θαυμάσας τοῦ ἀνδρὸς τὴν ἀρετὴν ὁ ὕπαρχος ἀνήγγειλε τῷ βασιλεῖ. Ὁ δὲ, ἐπιτελουμένης τῆς τῶν Θεοφανίων ἑορτῆς, σὺν τοῖς ἄρχουσι καὶ δορυφόροις εἰς τὴν ἐκκλησίαν παρα- γενόμενος, δῶρά τε τῇ ἱερᾷ τραπέζῃ προσήνεγκεν, καὶ εἰς λόγους αὐτῷ ἦλθε, καὶ σοφίας καὶ τοῦ περὶ τὸ ἱερᾶσθαι καὶ ἐκκλησιάζειν κόσμου τε καὶ εὐταξίας ἐπήνεσεν. Ἐκράτει δὲ ὅμως οὐκ εἰς μακρὰν ἐκ δια- βολῆς τῶν ἐναντίων, ὑπερορίαν αὐτὸν οἰκεῖν. Καὶ ἡ νὺξ παρήν, καθ' ἣν ἐδόκει τοῦτο γίνεσθαι· ἐξαπίνης δὲ πυρετὸς ἐπιλαβὼν τοῦ βασιλέως τὸν υἱὸν, εἰς ἀθρόαν καὶ σφαλερὰν νόσον κατέβαλε. Καὶ ὁ πατὴρ κατὰ τοῦ Β ἐδάφους ἐῤῥίπτετο, ἔτι ζῶντα τὸν παῖδα πενθῶν· ἀμηχανῶν δὲ καὶ πανταχόθεν σῶον αὐτὸν σπουδάζων ἔχειν, ἐπιτρέπει τοῖς οἰκείοις μετακαλέσασθαι Βασί λειον εἰς ἐπίσκεψιν τοῦ κειμένου· ἔναγχος γὰρ ὑβρισμένῳ, ᾐδεῖτο αὐτὸς περὶ τούτου κελεύειν. "Αμα δὲ παρῆν, καὶ ὁ παῖς ῥᾷον ἔσχεν, ὡς πολλοὺς τότε ισχυρίζεσθαι, ὡς οὐκ ἂν ἀπολώλει, εἰ μὴ καὶ ἑτερο- δόξους ἅμα Βασιλείῳ συνεκάλεσεν, ὑπὲρ τοῦ παιδὸς εὐξομένους. Λόγος δὲ καὶ τὸν ὑπαρχον νόσῳ τότε περι- πεσεῖν· ἀντιβολοῦντα δὲ καὶ παραιτούμενον αὐτὸν ὑγια γενέσθαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐ θαυμαστὰ ἴσως δόξειεν ἐπὶ Βασιλείῳ σκοπούμενα, ἀνδρὶ φιλοσοφων τάτῳ τε καὶ λόγοις ὑπερφυῶς εὐδοκιμήσαντι. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Περὶ τῆς συμμαχίας Βασιλείου καὶ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου· καὶ ὡς ἄκροι γενόμενοι ἐπὶ σοφία, τοῦ ἐν Νικαία δόγματος ὑπερίσταντο. Σύγχρονοι δὲ ὄντες αὐτός τε καὶ Γρηγόριος, ὁμό. ζηλοι ταῖς ἀρεταῖς, ὡς εἰπεῖν, ἐγνωρίζοντο. Αμφω γὰρ νέοὶ ὄντες, Ἱμερίῳ καὶ Προαιρεσίῳ, τοῖς τότε δοκιμωτάτοις σοφισταῖς ἐν ᾿Αθήναις ἐφοίτησαν· μετά ταῦτα δὲ, ἐν 'Αντιοχεία Λιβανίῳ τῷ Σύρῳ. Σοφιστεύειν δὲ καὶ δίκας ἀγορεύειν ὑπεριδόντες, φιλοσοφεῖν ἔγνω- σαν κατὰ τὸν τῆς Ἐκκλησίας νόμον. Επί τινα δὲ χρόνον τοῖς μαθήμασι τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων ἐνδιατρίψαντες, καὶ τὰς ἐξηγήσεις τῶν ἱερῶν Λόγων ἐξακριβώσαντες ἐκ τῶν Ωριγένους, καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ μετ' ἐκεῖνον ἐν ταῖς ἑρμηνείαις τῶν ἱερῶν Βίβλων εὐδοκιμησάντων, μέγα όφελος κατὰ τὸν παρ- ὄντα καιρὸν ἐγένοντο τοῖς ὁμοδόξοις τῶν ἐν Νικαίᾳ οὐσίαν μὲν οὐκ ἔχω· ῥακός τε, ῥᾶκος δέ, HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. A dum conspicui, nec modica orbis terrarum parti imperatis, non ideo tamen bominibus gratificari decet, fidem vero in Deum negligere : quam ego quidem nunquam prodiderim, nec si bonorum proscriptione, aut exsilio, aut capitali sententia damnatus fuero. Nihil enim horum me dolore affi- cere poterit. Nam opes quidem nullas habeo, sed pallium duntaxat et paucos libros. In terris autem ita dego, quasi peregrinus. Corpus veto præ imbecillitate, post primam inflictam plagam, sensu doloris et cruciatibus superius erit. Quæ cum libere dixisset Basilius, præfectus virtutem viri admiratus, ren imperatori nuntiavit. Ille, cum festus Theophaniorum dies ageretur, una cum comitibus suis et protectoribus ad ecclesiam pro- cessit : et muneribus suis ad altare oblatis, colloquium venit cum Basilio, eumque tum ob prudentiam, tum ob decorem atque gravitatem qua sacerdotii munus obibat, et conventus agebat, magnopere suspexit. Paulo post tamen adversario- rum calumniis effectum est, ut in exsilium mitte- retur. Jamque aderat nox qua id perficiendum videbatur. Cum repente febris imperatoris filium corripiens, ancipiti ac periculoso morbo oppressit. Pater ipse humi provolutus, filium adhuc super- stitem lugebat. Cumque ad inopiam consilii reda- clus esset, et omnibus modis incolumem sibi filium restitui studeret, permisit familiaribus, ut Basilium accerserent ad visendum ægrum. Id enim ipse ei mandare non audebat, quem paulo ante contumelia affecisset. Simul atque adfuit Basilius, puer me- lius habere cœpit : adeo ut multi affirmaverint, puerum omnino moriturum non fuisse, nisi una cum Basilio hæreticos etiam advocasset Valens, qui pro filio precarentur. Quinetiam præfectus eodem tempore in morbum incidisse fertur: cumque supplicaret ac veniam peteret, salutem recu- perasse. Verum hæc minus admirabilia fortasse videbuntur in Basilio, viro excellenti philosophia prædito, et ob doctrinam atque eloquentiam ubique celebrato. C CAP. XVII. De societate inter Basilium et Gregorium Theolo- gum; et quomodo ambo excellenti doctrina præ- diti, Nicanam fidem defenderunt. D partim ex aliis, qui vel ante Origenen, vel post illum, in sacris Voluminibus interpretandis non Socr., lib. iv, c. 26. - Iste porro et Gregorius, pari virtutis studio dediti, iisdem temporibus floruerunt. Ambo enim adhuc adolescentes, Himerium et Proæresiuin, sophistas ea tempestate celeberrimos, Athenis au- dierunt postea vero Libanium Syrum Antio- chiæ '. Sed cum sophisticam professionem et cau- sidicinam tandem sprevissent, juxta sacras Eccle- siæ leges philosophari decreverunt. Porro cum aliquantum temporis in disciplinis philosophorum gentilium consumpsissent, et sacrarum Litterarum expositionem partim ex commentariis Origenis, VALESII ANNOTATIONES. codice Fuketiano, in quo diserte scribitur e! yɛ etc. Mallem tamen scribere etc. Porro de hac secunda in- terrogatione Basilii coram Modesto præfecto præ- torio, vide quæ notavi ad Socratis lib. iv, cap. 20. Neque enim opus est hic repetere ea quæ illic ob- servata sunt. (82) Εἰ γὰρ οὐσίαν μέν. Hunc locum correxi ex

τούτῳ τῷ δόγματι πρὸς τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας· καὶ διήλεγχεν ὡς μήτε τὰ ἄλλα ὀρθῶς φρονοῦντας (83), μήτε τὰς Ωριγένους δόξας, αἷς μάλιστα ἐπηρείδοντο. Κοινῇ δὲ συνθήκῃ, ή κλήρῳ (84), ὡς πρός τινων ἐπυθόμην, τοὺς κινδύνους ἐμερίσαντο. Καὶ Βασίλειος μὲν, τὰς πρὸς τὸν Πόντον περιιών πόλεις, συνοικίας τε μοναχῶν πολλὰς ἐκεῖσε κατεστήσατο, καὶ τὰ πλήθη διδάσκων, ὁμοίως αὐτῷ φρονεῖν ἔπειθε. Γρη- γόριος δὲ, Ναζιανζοῦ πόλεως μικρᾶς ἐπισκοπεῖν μετά τὸν αὐτοῦ πατέρα λαχών (35), ἀλλαγῆ τε τούτου χάριν, καὶ μάλιστα τῇ Κωνσταντινουπόλει συνεχώς επεδήμει. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον τοῦ τῇδε λαοῦ προ στατεῖν ἐπετράπη ψήφῳ πολλῶν ἱερέων. Μήτε γὰρ ἐπισκόπου μήτε Εκκλησίας οὔσης ἐνθάδε, ἐκινδύνευε μηκέτι εἶναι λοιπὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου. συνελθόντων. Εκάτερος γὰρ ἀνδρείως συνίστατο ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. Περὶ τοῦ γενομένου ἐν τῇ πρὸς Ορόντην Αντιο- χείᾳ διωγμοῦ· καὶ περὶ τοῦ ἐν Εδέσῃ εὐκτη ρίου τοῦ ἀποστόλου Θωμᾶ, καὶ περὶ τῆς ἐκεῖσε συνάξεως, καὶ ὁμολογίας τῶν ᾿Εδεσηνών. Ἐπεὶ δὲ εἰς Αντιόχειαν παρεγένετο ὁ βασιλεὺς, παντελῶς ἐξήλασε τῶν ἐκκλησιῶν τῶν τῇδε, ἀνά τε τὰς πέριξ πόλεις, τοὺς ὁμοίως φρονοῦντας τοῖς ἐν Νικαία συνελθοῦσι, καὶ παντοδαπαῖς ἐπέτριβεν αὐτοὺς τιμω ρίαις· ὡς καί τινας ἰσχυρίζεσθαι, πολλοὺς αὐτῶν ἀνελεῖν ἄλλοις τε τρόποις, καὶ εἰς τὸν ὑῤῥόντην ποταμὸν ἐμβάλλεσθαι προστάξαντα. Μαθὼν δὲ ἐν Ἐδέσῃ εὐκτήριον ἐπιφανὲς εἶναι Θωμᾶ τοῦ ἀποστόλου ἐπώνυμον, ἦλθε τοῦτο ἱστορῆσαι. Αφαιρεθέντων δὲ κἀνταῦθα τῶν εὐκτηρίων οίκων, θεασάμενος ἐν πεδίω πρὸ τοῦ ἄστεος συνηγμένους τοὺς ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, λέγεται τὸν καθόλου υπαρχον (86), λοι- δορήσασθαι, καὶ πυξ κατὰ τῆς σιαγόνος πλῆξαι, ὡς παρὰ τὴν αὐτοῦ πρόσταξιν συγχωρήσαντα γενέσθαι τοιαύτας συνόδους. Ο δὲ Μόδεστος, τοῦτο γὰρ ὄνομα νοοῦντας. φρονούντας, Τούτοις, *Επεμψεν ἡμᾶς ἡ χάρις τοῦ πνεύματος, Πολλῶν καλούντων ποιμένων καὶ θρεμμάτων. πατέρα λαγών. SOZ JMENI mediocrem laudem adepti sunt, accurate didicis- A sent, maximo adjumento fuerunt iis qui eo tein- pore fidem Nicæni concilii sequebantur. Uterque enim eam doctrinam fortiter asserebat adversus Arianos, eosque coarguebat, quod neque alia recte intelligerent, nec ipsas Origenis opiniones, quibus præcipue nitebantur. Ex communi autem consensu, sive, ut a nounullis accepi, sortito, pericula inter se partiti sunt. El Basilius quidem urbes Ponto finitimas circumiens, multa illic monachorum do- micilia constituit, et populis prædicans, ut eamdem cum ipso doctrinam fidei sequerentur persuasit. Gregorius vero episcopatum Nazianzi, quod est oppidum Cappadociæ, post parentis obitum sorti- tus, ejusdem rei causa tum aliis in locis, tum præcipue Constantinopoli, diu multumque versatus est. Nec multo post ejus civitatis episcopus mul- torum antistitum suffragio est constitulus. Nam cum nec episcopus, nec Ecclesia illic esset, parum aberat quin doctrina Nicænæ fidei Constantinopoli in posterum exstingueretur. CAP. XVIII. De persecutione quæ facta est Antiochiæ ad Oron- tem : et de basilica beati Thomæ apostoli Edes- s; et de collecta, deque confessione Edesse- norum. Porro imperator cum Antiochiam venisset, 'cun- ctos qui Nicænorum Patrum doctrinæ adhærebant, tum ex illius civitatis, tum ex vicinarum urbium ecclesiis ejecit, omnique suppliciorum genere oppressit '; adeo ut nonnulli affirment multos ejus jussu variis modis interfectos, quosdam etiam in Orontem fluvium præcipitatos fuisse. Cumque didicisset in urbe Edessa insignem esse basilican, Thomæ apostoli nomine nuncupatam, ejus spectandæ causa eo perrexit. Porro cum plebem Ecclesiæ catholicæ in campo juxta civita- tem collectas agere vidisset, nam et illic Catholi- cis ademptæ erant ecclesia, praefectum graviter objurgavisse, et pugno maxillam ejus percussisse dicitur, quod, contra ipsius præceptum, hujusmodi * Socr., lib. iv, c. 18. B C VALESH ANNOTATIONES. puto Verbum enim ex supe riore linea repetitum hic esse videtur ab osci- tante librario. hauserit Sozomenus, Basilium scilicet et Grego- rium Orientis provincias inter se partitos esse, ita ut Basilio quidem Pontus et Cappadocia, Gre- gorio vero Thracia et Constantinopolis obvenerit. Certe Gregorius Nazianzenus, tum in Carmine de vita sua, tum in oratione de Laudibus Basilii, nibil de hac partitione aut sortitione dicit. Nam in Carminibus quidem diserte affirmat, se Spiritu Dei impulsum venisse Byzantium, cum a plebe catho- lica quæ illic degebat, et a multis episcopis seu presbyteris eo invitatus fuisset, ut orthodoxæ fidei succurreret, et hæresim quæ ibi quotidie invale · scebat, proligaret. Verba Gregorii hæc sunt : etc. In oratione vero funebri de Laudibus Basilii, Basi- lium quidem dicit, paulo post quam ad episcopatum evectus fuerat, curam ac sollicitudinem suam ad D omnes totius orbis Ecclesias extendisse. Locus est pag. editionis Parisiensis, imprimis elegans. Nihil tamen de hac partitione dicit. Se quidem ac Basilium fidei defensores ac patronos electos esse dicit a Cappadocibus: sed dum Basilius adhuc tautumn presbyter esset, id est anno Christi 500. Gregorius Nazianzenus a Gregorio patre suo coadjutor in episcopatu Nazianzeno ad- scitus fuerat, licet invitus. Sed post mortem patris, cum nulla ordinatione nec pollicitatione teneretur astrictus, Nazianzenam Ecclesiam reliquit. Et quamvis multi episcopi illic eum retinere conati essent, clam Seleuciam Isauriæ se recepit, ut ipse scribit in Carminibus de vita sna. lenda est, utpote superflua, et ex priore linea per- peram repetita. (83) Τὰ ἄλλα ὀρθῶς φρονοῦντας. Scribendum (84) Κοινῇ συνθήκῃ ἢ κλήρῳ. Nescio unde hoc (85) Ναζιανζοῦ ἐπισκοπεῖν μετὰ τὸν αὐτοῦ (86) Τὸν καθόλου υπαρχον. νως καθόλου δε

τούτῳ τῷ δόγματι πρὸς τοὺς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντας· καὶ διήλεγχεν ὡς μήτε τὰ ἄλλα ὀρθῶς φρονοῦντας (83), μήτε τὰς Ωριγένους δόξας, αἷς μάλιστα ἐπηρείδοντο. Κοινῇ δὲ συνθήκῃ, ή κλήρῳ (84), ὡς πρός τινων ἐπυθόμην, τοὺς κινδύνους ἐμερίσαντο. Καὶ Βασίλειος μὲν, τὰς πρὸς τὸν Πόντον περιιών πόλεις, συνοικίας τε μοναχῶν πολλὰς ἐκεῖσε κατεστήσατο, καὶ τὰ πλήθη διδάσκων, ὁμοίως αὐτῷ φρονεῖν ἔπειθε. Γρη- γόριος δὲ, Ναζιανζοῦ πόλεως μικρᾶς ἐπισκοπεῖν μετά τὸν αὐτοῦ πατέρα λαχών (35), ἀλλαγῆ τε τούτου χάριν, καὶ μάλιστα τῇ Κωνσταντινουπόλει συνεχώς επεδήμει. Οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον τοῦ τῇδε λαοῦ προ στατεῖν ἐπετράπη ψήφῳ πολλῶν ἱερέων. Μήτε γὰρ ἐπισκόπου μήτε Εκκλησίας οὔσης ἐνθάδε, ἐκινδύνευε μηκέτι εἶναι λοιπὸν ἐν Κωνσταντινουπόλει τὸ δόγμα τῆς ἐν Νικαία συνόδου. συνελθόντων. Εκάτερος γὰρ ἀνδρείως συνίστατο ΚΕΦΑΛ. ΙΗ'. Περὶ τοῦ γενομένου ἐν τῇ πρὸς Ορόντην Αντιο- χείᾳ διωγμοῦ· καὶ περὶ τοῦ ἐν Εδέσῃ εὐκτη ρίου τοῦ ἀποστόλου Θωμᾶ, καὶ περὶ τῆς ἐκεῖσε συνάξεως, καὶ ὁμολογίας τῶν ᾿Εδεσηνών. Ἐπεὶ δὲ εἰς Αντιόχειαν παρεγένετο ὁ βασιλεὺς, παντελῶς ἐξήλασε τῶν ἐκκλησιῶν τῶν τῇδε, ἀνά τε τὰς πέριξ πόλεις, τοὺς ὁμοίως φρονοῦντας τοῖς ἐν Νικαία συνελθοῦσι, καὶ παντοδαπαῖς ἐπέτριβεν αὐτοὺς τιμω ρίαις· ὡς καί τινας ἰσχυρίζεσθαι, πολλοὺς αὐτῶν ἀνελεῖν ἄλλοις τε τρόποις, καὶ εἰς τὸν ὑῤῥόντην ποταμὸν ἐμβάλλεσθαι προστάξαντα. Μαθὼν δὲ ἐν Ἐδέσῃ εὐκτήριον ἐπιφανὲς εἶναι Θωμᾶ τοῦ ἀποστόλου ἐπώνυμον, ἦλθε τοῦτο ἱστορῆσαι. Αφαιρεθέντων δὲ κἀνταῦθα τῶν εὐκτηρίων οίκων, θεασάμενος ἐν πεδίω πρὸ τοῦ ἄστεος συνηγμένους τοὺς ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, λέγεται τὸν καθόλου υπαρχον (86), λοι- δορήσασθαι, καὶ πυξ κατὰ τῆς σιαγόνος πλῆξαι, ὡς παρὰ τὴν αὐτοῦ πρόσταξιν συγχωρήσαντα γενέσθαι τοιαύτας συνόδους. Ο δὲ Μόδεστος, τοῦτο γὰρ ὄνομα νοοῦντας. φρονούντας, Τούτοις, *Επεμψεν ἡμᾶς ἡ χάρις τοῦ πνεύματος, Πολλῶν καλούντων ποιμένων καὶ θρεμμάτων. πατέρα λαγών. SOZ JMENI mediocrem laudem adepti sunt, accurate didicis- A sent, maximo adjumento fuerunt iis qui eo tein- pore fidem Nicæni concilii sequebantur. Uterque enim eam doctrinam fortiter asserebat adversus Arianos, eosque coarguebat, quod neque alia recte intelligerent, nec ipsas Origenis opiniones, quibus præcipue nitebantur. Ex communi autem consensu, sive, ut a nounullis accepi, sortito, pericula inter se partiti sunt. El Basilius quidem urbes Ponto finitimas circumiens, multa illic monachorum do- micilia constituit, et populis prædicans, ut eamdem cum ipso doctrinam fidei sequerentur persuasit. Gregorius vero episcopatum Nazianzi, quod est oppidum Cappadociæ, post parentis obitum sorti- tus, ejusdem rei causa tum aliis in locis, tum præcipue Constantinopoli, diu multumque versatus est. Nec multo post ejus civitatis episcopus mul- torum antistitum suffragio est constitulus. Nam cum nec episcopus, nec Ecclesia illic esset, parum aberat quin doctrina Nicænæ fidei Constantinopoli in posterum exstingueretur. CAP. XVIII. De persecutione quæ facta est Antiochiæ ad Oron- tem : et de basilica beati Thomæ apostoli Edes- s; et de collecta, deque confessione Edesse- norum. Porro imperator cum Antiochiam venisset, 'cun- ctos qui Nicænorum Patrum doctrinæ adhærebant, tum ex illius civitatis, tum ex vicinarum urbium ecclesiis ejecit, omnique suppliciorum genere oppressit '; adeo ut nonnulli affirment multos ejus jussu variis modis interfectos, quosdam etiam in Orontem fluvium præcipitatos fuisse. Cumque didicisset in urbe Edessa insignem esse basilican, Thomæ apostoli nomine nuncupatam, ejus spectandæ causa eo perrexit. Porro cum plebem Ecclesiæ catholicæ in campo juxta civita- tem collectas agere vidisset, nam et illic Catholi- cis ademptæ erant ecclesia, praefectum graviter objurgavisse, et pugno maxillam ejus percussisse dicitur, quod, contra ipsius præceptum, hujusmodi * Socr., lib. iv, c. 18. B C VALESH ANNOTATIONES. puto Verbum enim ex supe riore linea repetitum hic esse videtur ab osci- tante librario. hauserit Sozomenus, Basilium scilicet et Grego- rium Orientis provincias inter se partitos esse, ita ut Basilio quidem Pontus et Cappadocia, Gre- gorio vero Thracia et Constantinopolis obvenerit. Certe Gregorius Nazianzenus, tum in Carmine de vita sua, tum in oratione de Laudibus Basilii, nibil de hac partitione aut sortitione dicit. Nam in Carminibus quidem diserte affirmat, se Spiritu Dei impulsum venisse Byzantium, cum a plebe catho- lica quæ illic degebat, et a multis episcopis seu presbyteris eo invitatus fuisset, ut orthodoxæ fidei succurreret, et hæresim quæ ibi quotidie invale · scebat, proligaret. Verba Gregorii hæc sunt : etc. In oratione vero funebri de Laudibus Basilii, Basi- lium quidem dicit, paulo post quam ad episcopatum evectus fuerat, curam ac sollicitudinem suam ad D omnes totius orbis Ecclesias extendisse. Locus est pag. editionis Parisiensis, imprimis elegans. Nihil tamen de hac partitione dicit. Se quidem ac Basilium fidei defensores ac patronos electos esse dicit a Cappadocibus: sed dum Basilius adhuc tautumn presbyter esset, id est anno Christi 500. Gregorius Nazianzenus a Gregorio patre suo coadjutor in episcopatu Nazianzeno ad- scitus fuerat, licet invitus. Sed post mortem patris, cum nulla ordinatione nec pollicitatione teneretur astrictus, Nazianzenam Ecclesiam reliquit. Et quamvis multi episcopi illic eum retinere conati essent, clam Seleuciam Isauriæ se recepit, ut ipse scribit in Carminibus de vita sna. lenda est, utpote superflua, et ex priore linea per- peram repetita. (83) Τὰ ἄλλα ὀρθῶς φρονοῦντας. Scribendum (84) Κοινῇ συνθήκῃ ἢ κλήρῳ. Nescio unde hoc (85) Ναζιανζοῦ ἐπισκοπεῖν μετὰ τὸν αὐτοῦ (86) Τὸν καθόλου υπαρχον. νως καθόλου δε

τῷ ὑπάρχῳ ἦν, καίπερ ἑτερόδοξος ὢν, λάθρα τοῖς & Εδεσηνοῖς ἐμήνυσε, φυλάξασθαι τὴν ὑστεραίαν μὴ συνελθεῖν εἰς τὸν εἰωθότα τόπον εὐξαμένους (87). Εἶναι γὰρ αὐτῷ προστεταγμένον παρὰ τοῦ βασιλέως, τιμωρεῖσθαι τοὺς ἁλισκομένους. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα, ἠπείλει, ἢ ὀλίγους, ή μηδένα προνοῶν κινδυνεῦσαι, καὶ αὐτὸν παραιτεῖσθαι σπουδάζων πρὸς τὴν τοῦ κρατοῦντος ὀργήν. Οἱ δὲ Εδεσηνοί, παρ' οὐδὲν ποιη- σάμενοι τὴν ἀπειλήν, σπουδαιότερον ἢ προτοῦ, συν- ἐῤῥεον ἕωθεν, καὶ τὸν εἰωθότα τόπον ἐπλήρουν. Ο δὲ Μόδεστος, ἀγγελθέντος τούτου, οὐκ εἶχεν ὅ τι καὶ ποιήσειεν, ἀμηχανῶν δὲ τοῖς παροῦσιν, ὅμως ἐπὶ τὸ πεδίον κει. Γυνή δέ τις παιδάριον έλκουσα, καὶ τὸ φᾶρος εἰκῇ ἐπισυρομένη παρὰ τὸν πρέποντα γυναικὶ κόσμον, ὡς ἐπί τι σπουδαῖον ἐπειγομένη, τὴν ἡγου μένην τοῦ ὑπάρχου στρατιωτικήν στίχα διέτεμεν. Ἰδὼν δὲ Μόδεστος, προσέταξεν αὐτὴν συλληφθῆναι. Καὶ προσκαλεσάμενος, ἀπῄτε: λέγειν τοῦ δρόμου τὴν αἰτίαν. Τῆς δὲ εἰπούσης, ἵνα θᾶττον καταλάβοι τὸ πεδίον, ἔνθα συνιᾶσιν οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλη σίας. Μόνη οὖν, ἔφη Μόδεστος, οὐκ ἔγνως αὐτίκα μέλλειν ἐκεῖσε τὸν ὕπαρχον ἰέναι, καὶ οὓς ἂν εὔροι, πάντας ἀναιρήσειν ; Ναίχι ἀκήκοα, φησὶ, καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα δρόμου δεῖ μοι, ἵνα μὴ τοῦ καιροῦ κατόπιν γένωμαι, καὶ ἁμάρτω τῆς περὶ Θεοῦ μαρ τυρίας (88). Ατάρ, τί γε τοῦτο τὸ παιδίον μεθ᾿ ἑαυτῆς ἄγεις, ἤρετο ὁ ὕπαρχος· ὡς ἄν γε καὶ αὐτὸ, ἔφη, τοῦ κοινοῦ πάθους μετάσχῃ, καὶ τῶν ἴσων ἀξιωθείη. Θαυμάσας δὲ ὁ Μόδεστος τὴν γυναῖκα τῆς ἀνδρείας, ἀνέστρεψεν (89) εἰς τὰ βασίλεια. Καὶ κοινωσάμενος ~ τῷ κρατοῦντι περὶ αὐτῆς, ἔπεισε μὴ χρῆναι τὸ δόξαν ἐπιτελεῖν, αἰσχρὸν τοῦτο καὶ ἀσύμφορον ἐπιδείξας. Η μὲν δὴ τῶν Ἐδεσηνῶν πόλις, πανδημεὶ τὸν εἰρη- μένον τρόπον ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὡμολόγησεν. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Τελευτὴ τοῦ μεγάλου Αθανασίου, καὶ Λουκίου τοῦ ᾿Αρειονόφρονος ἄνοδος εἰς τὸν θρόνον, καὶ ὅσα κακὰ τὰς ἐν Αἰγύπτῳ Ἐκκλησίας κατέλαβε καὶ ὡς Πέτρος ὁ μετὰ ᾿Αθανάσιον, διαδρὰς εἰς 'Ρώμην διέβη. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, ἐτελεύτησεν ὁ ᾿Αθανάσιος τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας ἐπίσκοπος, ἀμφὶ τεσ- σαράκοντα καὶ ἐξ ἐνιαυτοὺς τὴν ἀρχιερωσύνην ἀνύ τας. Τῶν δὲ τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἐν τάχει τὴν εύξομένους τῇ ὑστεραίᾳ, τῆς παρὰ Θεοῦ. παρά Ἵνα μὴ κατόπιν γεγενημένη, τῆς παρὰ Θεῷ δόξης ἁμάρτω. μαρτυρίαν περὶ Θεοῦ, ὑπὲρ Θεοῦ. ἀνέτρεχεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - conventus fieri permisisset. At Molestus, lioc enim praefectus interrogavit : Cur vero puerun B C nomine vocabatur præfectus, licet alterius secla esset, clain tamen Edessenos submonuit, ut cave- rent ne postero die ad consuetum locum precandi causa convenirent. Sibi namque ab imperatore præceptum esse, ut in eos qui deprehensi essens animadverteret. Ac præfectus quidem ista minaba- tur, prospicieus ut nemo eorum, vel certe quam paucissimi in discrimen venirent, utque. ipsemet imperatoris iram effugeret. Verum Edesseni, spre- tis hujusmodi minis, primo diluculo, majore quam antea studio confluxerunt, et consuetum locumi occuparunt. Ea re nuntiata, Modestus quid ageret nesciebat. Et quamvis in hoc rerum statu inops consilii esset, nihilominus ad campum perrexit. Interea mulier quædam puerum manu raptans, secus quam mulierem decet, pallium incomposite trabens, militarem manum quæ præfectum anteibat perrupit, quasi ad magni momenti negotium festi- nans. Quod cum vidisset Modestus, mulierem com- prehendi jussit. Et accersitam ad se interrogavit, quæ causa cursus tam contenti esset. Respondit illa Ut citius perveniam ad campum, in quo populus Ecclesiæ catholicæ congregatur. Tum Mo- destus : Tune sola, inquit, ignoras præfectum eo statim venturum esse, et quotquot invenerit, simul omnes interfecturum ? Ino vero, ait mulier, au divi. Atque idcirco cursu mibi opus est, ne tar- dius eo veniam, et martyrii gloria priver. Tum hunc tecum ducis? Ut et ipse, inquit mulier, particeps sit communis mali, et pari cum aliis præmio afficiatur. Admiratus mulieris fortitudinem Modestus, ad palatium recurrit. Cumque mulieris facinus principi retulisset, persuasit ut ab incœpto desisteret ; nec honestum, nec utile id esse osten- dens. Ad hunc modum Edessenorum civitas universa Christi cultum confessa est. CAP. XIX. De obilu magni Athanasii, cujus sedem invasit Lu- cius Arianus et quot malis afflictæ sint Egypti Ecclesiæ et quomodo Petrus, successor Athanasii, fuga elapsus, Romam perrexit. Sub idem tempus Athanasius Alexandrinæ Ec- clesiae episcopus, fato functus est, cum sex et quadraginta circiter annos sacerdotium obtinuis- D sel '. Cumque mors ejus celeriter ab Arianis Sucr., lib. iv, c. 20, 21. VALESH ANNOTATIONES. et Savilio ac Musculo, qui emendarunt. Id enim postulat series orationis. Libenter etiam hoc loco scriberem licet refragantibus scriptis codicibus ac Nicephoro. et Savilius emendarunt Sic enim vertit Christophorsonus, Et propterea cursu mihi opus est, ne post tempus veniam, et ita martyrio a Deo oblato destituar. Ita quoque legisse videtur Musculus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim ille, ne tardius illo veniam, et a testimonio Dei deficiam. Nicephorus quoque in lib. 11, c. 22, legit in hoc Sozomeni loco. Sic enim ha- bet : Atque hæc lectio ushi quidem non displicet, modo intelligamus confessio- nem illam, qua Deus in Evangelio pollicetur con- fessurum se eos, qui ipsum coram hominibus confessi fuerint. Malin tamen hæc Sozomeni verba intelligere de confessione illa, qua martyres Deum confitentur. Sic iden erit ac est (87) Ευξαμένους. Assentior Christophorsono, (88) Τῆς περὶ Θεοῦ μαρτυρίας. Christophorsonus (89) 'Ανέστρεψεr. In codice Fukeliano scriptum

τῷ ὑπάρχῳ ἦν, καίπερ ἑτερόδοξος ὢν, λάθρα τοῖς & Εδεσηνοῖς ἐμήνυσε, φυλάξασθαι τὴν ὑστεραίαν μὴ συνελθεῖν εἰς τὸν εἰωθότα τόπον εὐξαμένους (87). Εἶναι γὰρ αὐτῷ προστεταγμένον παρὰ τοῦ βασιλέως, τιμωρεῖσθαι τοὺς ἁλισκομένους. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα, ἠπείλει, ἢ ὀλίγους, ή μηδένα προνοῶν κινδυνεῦσαι, καὶ αὐτὸν παραιτεῖσθαι σπουδάζων πρὸς τὴν τοῦ κρατοῦντος ὀργήν. Οἱ δὲ Εδεσηνοί, παρ' οὐδὲν ποιη- σάμενοι τὴν ἀπειλήν, σπουδαιότερον ἢ προτοῦ, συν- ἐῤῥεον ἕωθεν, καὶ τὸν εἰωθότα τόπον ἐπλήρουν. Ο δὲ Μόδεστος, ἀγγελθέντος τούτου, οὐκ εἶχεν ὅ τι καὶ ποιήσειεν, ἀμηχανῶν δὲ τοῖς παροῦσιν, ὅμως ἐπὶ τὸ πεδίον κει. Γυνή δέ τις παιδάριον έλκουσα, καὶ τὸ φᾶρος εἰκῇ ἐπισυρομένη παρὰ τὸν πρέποντα γυναικὶ κόσμον, ὡς ἐπί τι σπουδαῖον ἐπειγομένη, τὴν ἡγου μένην τοῦ ὑπάρχου στρατιωτικήν στίχα διέτεμεν. Ἰδὼν δὲ Μόδεστος, προσέταξεν αὐτὴν συλληφθῆναι. Καὶ προσκαλεσάμενος, ἀπῄτε: λέγειν τοῦ δρόμου τὴν αἰτίαν. Τῆς δὲ εἰπούσης, ἵνα θᾶττον καταλάβοι τὸ πεδίον, ἔνθα συνιᾶσιν οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλη σίας. Μόνη οὖν, ἔφη Μόδεστος, οὐκ ἔγνως αὐτίκα μέλλειν ἐκεῖσε τὸν ὕπαρχον ἰέναι, καὶ οὓς ἂν εὔροι, πάντας ἀναιρήσειν ; Ναίχι ἀκήκοα, φησὶ, καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα δρόμου δεῖ μοι, ἵνα μὴ τοῦ καιροῦ κατόπιν γένωμαι, καὶ ἁμάρτω τῆς περὶ Θεοῦ μαρ τυρίας (88). Ατάρ, τί γε τοῦτο τὸ παιδίον μεθ᾿ ἑαυτῆς ἄγεις, ἤρετο ὁ ὕπαρχος· ὡς ἄν γε καὶ αὐτὸ, ἔφη, τοῦ κοινοῦ πάθους μετάσχῃ, καὶ τῶν ἴσων ἀξιωθείη. Θαυμάσας δὲ ὁ Μόδεστος τὴν γυναῖκα τῆς ἀνδρείας, ἀνέστρεψεν (89) εἰς τὰ βασίλεια. Καὶ κοινωσάμενος ~ τῷ κρατοῦντι περὶ αὐτῆς, ἔπεισε μὴ χρῆναι τὸ δόξαν ἐπιτελεῖν, αἰσχρὸν τοῦτο καὶ ἀσύμφορον ἐπιδείξας. Η μὲν δὴ τῶν Ἐδεσηνῶν πόλις, πανδημεὶ τὸν εἰρη- μένον τρόπον ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὡμολόγησεν. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Τελευτὴ τοῦ μεγάλου Αθανασίου, καὶ Λουκίου τοῦ ᾿Αρειονόφρονος ἄνοδος εἰς τὸν θρόνον, καὶ ὅσα κακὰ τὰς ἐν Αἰγύπτῳ Ἐκκλησίας κατέλαβε καὶ ὡς Πέτρος ὁ μετὰ ᾿Αθανάσιον, διαδρὰς εἰς 'Ρώμην διέβη. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, ἐτελεύτησεν ὁ ᾿Αθανάσιος τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας ἐπίσκοπος, ἀμφὶ τεσ- σαράκοντα καὶ ἐξ ἐνιαυτοὺς τὴν ἀρχιερωσύνην ἀνύ τας. Τῶν δὲ τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἐν τάχει τὴν εύξομένους τῇ ὑστεραίᾳ, τῆς παρὰ Θεοῦ. παρά Ἵνα μὴ κατόπιν γεγενημένη, τῆς παρὰ Θεῷ δόξης ἁμάρτω. μαρτυρίαν περὶ Θεοῦ, ὑπὲρ Θεοῦ. ἀνέτρεχεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - conventus fieri permisisset. At Molestus, lioc enim praefectus interrogavit : Cur vero puerun B C nomine vocabatur præfectus, licet alterius secla esset, clain tamen Edessenos submonuit, ut cave- rent ne postero die ad consuetum locum precandi causa convenirent. Sibi namque ab imperatore præceptum esse, ut in eos qui deprehensi essens animadverteret. Ac præfectus quidem ista minaba- tur, prospicieus ut nemo eorum, vel certe quam paucissimi in discrimen venirent, utque. ipsemet imperatoris iram effugeret. Verum Edesseni, spre- tis hujusmodi minis, primo diluculo, majore quam antea studio confluxerunt, et consuetum locumi occuparunt. Ea re nuntiata, Modestus quid ageret nesciebat. Et quamvis in hoc rerum statu inops consilii esset, nihilominus ad campum perrexit. Interea mulier quædam puerum manu raptans, secus quam mulierem decet, pallium incomposite trabens, militarem manum quæ præfectum anteibat perrupit, quasi ad magni momenti negotium festi- nans. Quod cum vidisset Modestus, mulierem com- prehendi jussit. Et accersitam ad se interrogavit, quæ causa cursus tam contenti esset. Respondit illa Ut citius perveniam ad campum, in quo populus Ecclesiæ catholicæ congregatur. Tum Mo- destus : Tune sola, inquit, ignoras præfectum eo statim venturum esse, et quotquot invenerit, simul omnes interfecturum ? Ino vero, ait mulier, au divi. Atque idcirco cursu mibi opus est, ne tar- dius eo veniam, et martyrii gloria priver. Tum hunc tecum ducis? Ut et ipse, inquit mulier, particeps sit communis mali, et pari cum aliis præmio afficiatur. Admiratus mulieris fortitudinem Modestus, ad palatium recurrit. Cumque mulieris facinus principi retulisset, persuasit ut ab incœpto desisteret ; nec honestum, nec utile id esse osten- dens. Ad hunc modum Edessenorum civitas universa Christi cultum confessa est. CAP. XIX. De obilu magni Athanasii, cujus sedem invasit Lu- cius Arianus et quot malis afflictæ sint Egypti Ecclesiæ et quomodo Petrus, successor Athanasii, fuga elapsus, Romam perrexit. Sub idem tempus Athanasius Alexandrinæ Ec- clesiae episcopus, fato functus est, cum sex et quadraginta circiter annos sacerdotium obtinuis- D sel '. Cumque mors ejus celeriter ab Arianis Sucr., lib. iv, c. 20, 21. VALESH ANNOTATIONES. et Savilio ac Musculo, qui emendarunt. Id enim postulat series orationis. Libenter etiam hoc loco scriberem licet refragantibus scriptis codicibus ac Nicephoro. et Savilius emendarunt Sic enim vertit Christophorsonus, Et propterea cursu mihi opus est, ne post tempus veniam, et ita martyrio a Deo oblato destituar. Ita quoque legisse videtur Musculus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim ille, ne tardius illo veniam, et a testimonio Dei deficiam. Nicephorus quoque in lib. 11, c. 22, legit in hoc Sozomeni loco. Sic enim ha- bet : Atque hæc lectio ushi quidem non displicet, modo intelligamus confessio- nem illam, qua Deus in Evangelio pollicetur con- fessurum se eos, qui ipsum coram hominibus confessi fuerint. Malin tamen hæc Sozomeni verba intelligere de confessione illa, qua martyres Deum confitentur. Sic iden erit ac est (87) Ευξαμένους. Assentior Christophorsono, (88) Τῆς περὶ Θεοῦ μαρτυρίας. Christophorsonus (89) 'Ανέστρεψεr. In codice Fukeliano scriptum

τῷ ὑπάρχῳ ἦν, καίπερ ἑτερόδοξος ὢν, λάθρα τοῖς & Εδεσηνοῖς ἐμήνυσε, φυλάξασθαι τὴν ὑστεραίαν μὴ συνελθεῖν εἰς τὸν εἰωθότα τόπον εὐξαμένους (87). Εἶναι γὰρ αὐτῷ προστεταγμένον παρὰ τοῦ βασιλέως, τιμωρεῖσθαι τοὺς ἁλισκομένους. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα, ἠπείλει, ἢ ὀλίγους, ή μηδένα προνοῶν κινδυνεῦσαι, καὶ αὐτὸν παραιτεῖσθαι σπουδάζων πρὸς τὴν τοῦ κρατοῦντος ὀργήν. Οἱ δὲ Εδεσηνοί, παρ' οὐδὲν ποιη- σάμενοι τὴν ἀπειλήν, σπουδαιότερον ἢ προτοῦ, συν- ἐῤῥεον ἕωθεν, καὶ τὸν εἰωθότα τόπον ἐπλήρουν. Ο δὲ Μόδεστος, ἀγγελθέντος τούτου, οὐκ εἶχεν ὅ τι καὶ ποιήσειεν, ἀμηχανῶν δὲ τοῖς παροῦσιν, ὅμως ἐπὶ τὸ πεδίον κει. Γυνή δέ τις παιδάριον έλκουσα, καὶ τὸ φᾶρος εἰκῇ ἐπισυρομένη παρὰ τὸν πρέποντα γυναικὶ κόσμον, ὡς ἐπί τι σπουδαῖον ἐπειγομένη, τὴν ἡγου μένην τοῦ ὑπάρχου στρατιωτικήν στίχα διέτεμεν. Ἰδὼν δὲ Μόδεστος, προσέταξεν αὐτὴν συλληφθῆναι. Καὶ προσκαλεσάμενος, ἀπῄτε: λέγειν τοῦ δρόμου τὴν αἰτίαν. Τῆς δὲ εἰπούσης, ἵνα θᾶττον καταλάβοι τὸ πεδίον, ἔνθα συνιᾶσιν οἱ ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλη σίας. Μόνη οὖν, ἔφη Μόδεστος, οὐκ ἔγνως αὐτίκα μέλλειν ἐκεῖσε τὸν ὕπαρχον ἰέναι, καὶ οὓς ἂν εὔροι, πάντας ἀναιρήσειν ; Ναίχι ἀκήκοα, φησὶ, καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα δρόμου δεῖ μοι, ἵνα μὴ τοῦ καιροῦ κατόπιν γένωμαι, καὶ ἁμάρτω τῆς περὶ Θεοῦ μαρ τυρίας (88). Ατάρ, τί γε τοῦτο τὸ παιδίον μεθ᾿ ἑαυτῆς ἄγεις, ἤρετο ὁ ὕπαρχος· ὡς ἄν γε καὶ αὐτὸ, ἔφη, τοῦ κοινοῦ πάθους μετάσχῃ, καὶ τῶν ἴσων ἀξιωθείη. Θαυμάσας δὲ ὁ Μόδεστος τὴν γυναῖκα τῆς ἀνδρείας, ἀνέστρεψεν (89) εἰς τὰ βασίλεια. Καὶ κοινωσάμενος ~ τῷ κρατοῦντι περὶ αὐτῆς, ἔπεισε μὴ χρῆναι τὸ δόξαν ἐπιτελεῖν, αἰσχρὸν τοῦτο καὶ ἀσύμφορον ἐπιδείξας. Η μὲν δὴ τῶν Ἐδεσηνῶν πόλις, πανδημεὶ τὸν εἰρη- μένον τρόπον ὑπὲρ τοῦ δόγματος ὡμολόγησεν. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Τελευτὴ τοῦ μεγάλου Αθανασίου, καὶ Λουκίου τοῦ ᾿Αρειονόφρονος ἄνοδος εἰς τὸν θρόνον, καὶ ὅσα κακὰ τὰς ἐν Αἰγύπτῳ Ἐκκλησίας κατέλαβε καὶ ὡς Πέτρος ὁ μετὰ ᾿Αθανάσιον, διαδρὰς εἰς 'Ρώμην διέβη. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, ἐτελεύτησεν ὁ ᾿Αθανάσιος τῆς ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίας ἐπίσκοπος, ἀμφὶ τεσ- σαράκοντα καὶ ἐξ ἐνιαυτοὺς τὴν ἀρχιερωσύνην ἀνύ τας. Τῶν δὲ τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἐν τάχει τὴν εύξομένους τῇ ὑστεραίᾳ, τῆς παρὰ Θεοῦ. παρά Ἵνα μὴ κατόπιν γεγενημένη, τῆς παρὰ Θεῷ δόξης ἁμάρτω. μαρτυρίαν περὶ Θεοῦ, ὑπὲρ Θεοῦ. ἀνέτρεχεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - conventus fieri permisisset. At Molestus, lioc enim praefectus interrogavit : Cur vero puerun B C nomine vocabatur præfectus, licet alterius secla esset, clain tamen Edessenos submonuit, ut cave- rent ne postero die ad consuetum locum precandi causa convenirent. Sibi namque ab imperatore præceptum esse, ut in eos qui deprehensi essens animadverteret. Ac præfectus quidem ista minaba- tur, prospicieus ut nemo eorum, vel certe quam paucissimi in discrimen venirent, utque. ipsemet imperatoris iram effugeret. Verum Edesseni, spre- tis hujusmodi minis, primo diluculo, majore quam antea studio confluxerunt, et consuetum locumi occuparunt. Ea re nuntiata, Modestus quid ageret nesciebat. Et quamvis in hoc rerum statu inops consilii esset, nihilominus ad campum perrexit. Interea mulier quædam puerum manu raptans, secus quam mulierem decet, pallium incomposite trabens, militarem manum quæ præfectum anteibat perrupit, quasi ad magni momenti negotium festi- nans. Quod cum vidisset Modestus, mulierem com- prehendi jussit. Et accersitam ad se interrogavit, quæ causa cursus tam contenti esset. Respondit illa Ut citius perveniam ad campum, in quo populus Ecclesiæ catholicæ congregatur. Tum Mo- destus : Tune sola, inquit, ignoras præfectum eo statim venturum esse, et quotquot invenerit, simul omnes interfecturum ? Ino vero, ait mulier, au divi. Atque idcirco cursu mibi opus est, ne tar- dius eo veniam, et martyrii gloria priver. Tum hunc tecum ducis? Ut et ipse, inquit mulier, particeps sit communis mali, et pari cum aliis præmio afficiatur. Admiratus mulieris fortitudinem Modestus, ad palatium recurrit. Cumque mulieris facinus principi retulisset, persuasit ut ab incœpto desisteret ; nec honestum, nec utile id esse osten- dens. Ad hunc modum Edessenorum civitas universa Christi cultum confessa est. CAP. XIX. De obilu magni Athanasii, cujus sedem invasit Lu- cius Arianus et quot malis afflictæ sint Egypti Ecclesiæ et quomodo Petrus, successor Athanasii, fuga elapsus, Romam perrexit. Sub idem tempus Athanasius Alexandrinæ Ec- clesiae episcopus, fato functus est, cum sex et quadraginta circiter annos sacerdotium obtinuis- D sel '. Cumque mors ejus celeriter ab Arianis Sucr., lib. iv, c. 20, 21. VALESH ANNOTATIONES. et Savilio ac Musculo, qui emendarunt. Id enim postulat series orationis. Libenter etiam hoc loco scriberem licet refragantibus scriptis codicibus ac Nicephoro. et Savilius emendarunt Sic enim vertit Christophorsonus, Et propterea cursu mihi opus est, ne post tempus veniam, et ita martyrio a Deo oblato destituar. Ita quoque legisse videtur Musculus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim ille, ne tardius illo veniam, et a testimonio Dei deficiam. Nicephorus quoque in lib. 11, c. 22, legit in hoc Sozomeni loco. Sic enim ha- bet : Atque hæc lectio ushi quidem non displicet, modo intelligamus confessio- nem illam, qua Deus in Evangelio pollicetur con- fessurum se eos, qui ipsum coram hominibus confessi fuerint. Malin tamen hæc Sozomeni verba intelligere de confessione illa, qua martyres Deum confitentur. Sic iden erit ac est (87) Ευξαμένους. Assentior Christophorsono, (88) Τῆς περὶ Θεοῦ μαρτυρίας. Christophorsonus (89) 'Ανέστρεψεr. In codice Fukeliano scriptum

αὐτοῦ τελευτὴν δηλωσάντων, οὐκ εἰς μακρὰν Εὐζώνος παραγενόμενος, ὃς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῆς ᾿Αρείου αἱρέ σεως προΐστατο, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μάγνος ὁ τῶν θη- σαυρῶν ταμίας παρὰ τοῦ βασιλέως ἀποσταλείς, Πέτρον μὲν ᾧ τὴν ἐπισκοπὴν ἐπέτρεψεν ᾿Αθανάσιος, συλλαβόμενοι καθείρξαν. Λουκίῳ δὲ τὴν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν παρέδωκαν. Ἐντεῦθεν δὲ, παρὰ τοὺς ἀλλαχόσε (90) χαλεπώτερον συνέβη διατεθῆναι τους ἐν Αἰγύπτῳ· συμφοραί τε συμφοραῖς ἐπιγινόμεναι, τοὺς ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἐπίεζον. Αμα γὰρ τῇ ᾿Αλεξανδρέων ἐνεδήμησε, καὶ τὰς Ἐκκλησίας κατασχεῖν ἐπεχείρησεν. ᾿Αντιπεσόντος δὲ τοῦ πλή- θους, στάσεως αἰτία τοῖς κληρικοῖς ἐπλάκη καὶ ταῖς ἱεραῖς παρθένοις· ὡς πολεμίων δὲ καταδραμόντων τὴν πόλιν, οἱ μὲν ἔφυγον· οἱ δὲ, διωκόμενοι κατα λαμβάνοντο, καὶ δεσμῶτα: ἐφρουροῦντο· καὶ ἀπὸ τοῦ δεσμωτηρίου προαγόμενοι (91), ἐτιμωροῦντο, οἱ μὲν, ὄνυξι καὶ βοείαις αἰκιζόμενοι· οἱ δὲ, ὑπὸ λαμπάσι πυρὸς φλεγόμενοι, παράδοξον δὲ ἦν, ταῖς τιμωρίας ἐπιδιῶναι· ἀποθανεῖν δὲ πρὸ τῆς τούτων πείρας, ή ὑπερορίαν οἰκεῖν καταδικασθῆναι, ζηλωτὸν ἐνομίζετο. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἐγίνετο. Πέτρος δὲ ὁ ἐπίσκοπος, διαδρὰς ἀπὸ τοῦ δεσμωτηρίου, ὡς πρὸς ἐμόδοξον των Ῥωμαίων ἐπίσκοπον, νηὸς ἐπιτυχών, ἀνέπλευσεν. Οἱ δὲ ᾿Αρείου, καίπερ οὐ πολλοὶ ὄντες, τῶν Ἐκκλη- σιῶν ἐκράτησαν. Ἐν αὐτῷ δὲ καὶ βασιλέως ἐπηκο- λούθησε πρόσταγμα, τῶν ὁμοδόξων τοῖς ἐν Νικα!! συνελθοῦσιν, Αλεξανδρείας τε καὶ αὐτῆς Αἰγύπτου ἀπελαῦνον ὅσους ἐκέλευε Λούκιος. Οδε γὰρ ἦν προστεταγμένον τῷ ἡγουμένῳ τοῦ ἔθνους. Εὐζώτος δὲ κατωρθωμένων ὧν ἐσπούδαζεν, ἐπὶ τὴν Ἀντιόχειαν ἀνέστρεψεν. ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τοῦ διωγμοῦ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν, καὶ τῶν μαθητῶν τοῦ ἁγίου Αντωνίου· ὡς διὰ τὸ ὀρθὸν δόγμα ἔν τινι νησιδίῳ περιωρίσθησαν, καὶ τῶν θαυμάτων & διεπράττοντο. Ο δὲ Λούκιος παραλαβὼν τὸν ἡγεμόνα τῶν ἐν Αἰ- γύπτῳ στρατιωτῶν, σὺν πλήθει ἐπεστράτευσε τοῖς ἐν ταῖς ἐρήμοις μοναχοῖς. Μετο γὰρ ἴσως εἰ διενοχλή- σειεν αὐτοὺς ἡσυχίας ἐρῶντας, πειθηνίους ἕξειν, καὶ ταύτῃ μάλιστα τοὺς ἐν ταῖς πόλεσι Χριστιανούς πρὸς αὐτὸν μεταστήσειν. Καθότι ττολλοὶ καὶ θεσπέ σιοι άνδρες προΐσταντο τότε τῶν αὐτόθι μοναστηρίων, καὶ πάντες τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἀπεστρέφοντο. Τῇ δὲ τούτων μαρτυρίᾳ καὶ τὸ πλῆθος ἑπόμενον, ὁμοίως } παρὰ τοὺς ἀλλα χόσε. παρά. SOZOMENI B nuntiata fuisset, haul multo post Euzoius Ariana A partis in urbe Antiochia episcopus, et una cum illo Magnus comies sacrarum largitionum ab im- peratore missus, Petrum quidem, cui Athanasius episcopatum commiserat, comprehensum custodia mandarunt, Lucio vero Alexandrinam Ecclesiain tradiderunt. Hinc factum est ut Ægyptii acerbius vexati sint quam reliquæ provincia, et calamitates aliæ super alias ingruentes populum Ecclesize catholica oppresserint. Nam simul atque Lucius Alexandriam venit, ecclesias occupare aggressus est. Sed cum vulgus palam ei restitisset, clerici et sacratæ virgines velut seditionis auctores in crimen vocati sunt. Prorsus autem quasi civitas ab hostibus occupata esset, alii fugiebant, alii a persequentibus capiebantur, et in vincula conjecti custodiebantur. Alii e carcere producti, pars un- gulis ferreis et loris bubulis, pars ardentibus facibus perusti, cruciabantur. Instarque miraculi videbatur, post tormenta supervivere. Mori vero antequam hujusmodi cruciatus inferrentur, aut exsilio damnari, optabile censebatur. Et hæc qui- dem fiebant in hunc modum. Episcopus autem Petrus e carcere elapsus, conscensa nave, ad epi- scopum urbis Romæ, utpote ejusdem cum ipso fidei sectatorem, se contulit. Ariani vero, licet numero pauci, ecclesias obtinuerunt. Eodern tem- pore imperatoris rescriptum supervenit, ut ex concilii Nicæni sectatoribus, quotquot jussisset Lucius, Alexandria et universa Ægypto expelleren- tur. Sic enim mandatum fuerat præfecto Ægypti. Porro Euzoius, rebus quas instituerat ad exitum perductis, Antiochiam reversus est. CAP. XX. De persecutione monachorum Egypti, et discipulo- rum sancti Antonii, qui ob recta fidei doctrinam in quamdam insulam deportati fuerant, et de miraculis quæ perpetrarunt. At Lucius, adjuncto sibi duce Ægypti, cum magna militum manu, adversus monachos in soli- tudine degentes expeditionem suscepit. Sic enim existimabat, si homines tranquillitatis amantes molestius exagitaret, fore ut illos sibi morigerus͵ haberet, eaque potissimum ratione. Christianos in urbibus agentes ad suas partes traduceret. Multi enim tunc temporis admirabiles viri regionum illarum monasteriis præerant, omnesque pariter Socr., lib. IV, c. 24. D VALESII ANNOTATIONES. interpretes corruptionem bujus loci non animad- vertisse, Langum scilicet, Musculum et Christo- phorsonum. Sic enim vertit Langus, Itaque Ægy- plii longe graviores animos in exteros concepere. "Atque ita fere alii duo posteriores. Atqui facile erat locum restituere hoc modo, ld est, hinc factum est ut Ægyptii pra reli- quis provinciis male vexati fuerint. Jam supra observavimus non semel has duas præpositiones confundi inter se solere in manuscriptis codicibus. Quoties igitur occurrit dubitandi locus de duabus præpositionibus, eam cligere debemus quæ sensui magis accommodata est. Verbi gratia, hoc in loco, si præpositionem nept retineas, nullus erit sensus, nec oratio cum præcedentibus cohærebit. Resti- tuenda est ergo altera præpositio, quæ optimum et apertissimum habet sensum. Certe Henricus Savilius ad latus sui codicis notavit, forte cephorum. Mallem tamen scribere posayóµsvot. (90) Περὶ τοὺς ἀλλαχόσε, Miror profecto, tres (91) Προαγόμενοι. Ita quoque legitur apud Ni-

αὐτοῦ τελευτὴν δηλωσάντων, οὐκ εἰς μακρὰν Εὐζώνος παραγενόμενος, ὃς ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τῆς ᾿Αρείου αἱρέ σεως προΐστατο, σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μάγνος ὁ τῶν θη- σαυρῶν ταμίας παρὰ τοῦ βασιλέως ἀποσταλείς, Πέτρον μὲν ᾧ τὴν ἐπισκοπὴν ἐπέτρεψεν ᾿Αθανάσιος, συλλαβόμενοι καθείρξαν. Λουκίῳ δὲ τὴν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν παρέδωκαν. Ἐντεῦθεν δὲ, παρὰ τοὺς ἀλλαχόσε (90) χαλεπώτερον συνέβη διατεθῆναι τους ἐν Αἰγύπτῳ· συμφοραί τε συμφοραῖς ἐπιγινόμεναι, τοὺς ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας ἐπίεζον. Αμα γὰρ τῇ ᾿Αλεξανδρέων ἐνεδήμησε, καὶ τὰς Ἐκκλησίας κατασχεῖν ἐπεχείρησεν. ᾿Αντιπεσόντος δὲ τοῦ πλή- θους, στάσεως αἰτία τοῖς κληρικοῖς ἐπλάκη καὶ ταῖς ἱεραῖς παρθένοις· ὡς πολεμίων δὲ καταδραμόντων τὴν πόλιν, οἱ μὲν ἔφυγον· οἱ δὲ, διωκόμενοι κατα λαμβάνοντο, καὶ δεσμῶτα: ἐφρουροῦντο· καὶ ἀπὸ τοῦ δεσμωτηρίου προαγόμενοι (91), ἐτιμωροῦντο, οἱ μὲν, ὄνυξι καὶ βοείαις αἰκιζόμενοι· οἱ δὲ, ὑπὸ λαμπάσι πυρὸς φλεγόμενοι, παράδοξον δὲ ἦν, ταῖς τιμωρίας ἐπιδιῶναι· ἀποθανεῖν δὲ πρὸ τῆς τούτων πείρας, ή ὑπερορίαν οἰκεῖν καταδικασθῆναι, ζηλωτὸν ἐνομίζετο. Καὶ τὰ μὲν ὧδε ἐγίνετο. Πέτρος δὲ ὁ ἐπίσκοπος, διαδρὰς ἀπὸ τοῦ δεσμωτηρίου, ὡς πρὸς ἐμόδοξον των Ῥωμαίων ἐπίσκοπον, νηὸς ἐπιτυχών, ἀνέπλευσεν. Οἱ δὲ ᾿Αρείου, καίπερ οὐ πολλοὶ ὄντες, τῶν Ἐκκλη- σιῶν ἐκράτησαν. Ἐν αὐτῷ δὲ καὶ βασιλέως ἐπηκο- λούθησε πρόσταγμα, τῶν ὁμοδόξων τοῖς ἐν Νικα!! συνελθοῦσιν, Αλεξανδρείας τε καὶ αὐτῆς Αἰγύπτου ἀπελαῦνον ὅσους ἐκέλευε Λούκιος. Οδε γὰρ ἦν προστεταγμένον τῷ ἡγουμένῳ τοῦ ἔθνους. Εὐζώτος δὲ κατωρθωμένων ὧν ἐσπούδαζεν, ἐπὶ τὴν Ἀντιόχειαν ἀνέστρεψεν. ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τοῦ διωγμοῦ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ μοναχῶν, καὶ τῶν μαθητῶν τοῦ ἁγίου Αντωνίου· ὡς διὰ τὸ ὀρθὸν δόγμα ἔν τινι νησιδίῳ περιωρίσθησαν, καὶ τῶν θαυμάτων & διεπράττοντο. Ο δὲ Λούκιος παραλαβὼν τὸν ἡγεμόνα τῶν ἐν Αἰ- γύπτῳ στρατιωτῶν, σὺν πλήθει ἐπεστράτευσε τοῖς ἐν ταῖς ἐρήμοις μοναχοῖς. Μετο γὰρ ἴσως εἰ διενοχλή- σειεν αὐτοὺς ἡσυχίας ἐρῶντας, πειθηνίους ἕξειν, καὶ ταύτῃ μάλιστα τοὺς ἐν ταῖς πόλεσι Χριστιανούς πρὸς αὐτὸν μεταστήσειν. Καθότι ττολλοὶ καὶ θεσπέ σιοι άνδρες προΐσταντο τότε τῶν αὐτόθι μοναστηρίων, καὶ πάντες τὴν ᾿Αρείου δόξαν ἀπεστρέφοντο. Τῇ δὲ τούτων μαρτυρίᾳ καὶ τὸ πλῆθος ἑπόμενον, ὁμοίως } παρὰ τοὺς ἀλλα χόσε. παρά. SOZOMENI B nuntiata fuisset, haul multo post Euzoius Ariana A partis in urbe Antiochia episcopus, et una cum illo Magnus comies sacrarum largitionum ab im- peratore missus, Petrum quidem, cui Athanasius episcopatum commiserat, comprehensum custodia mandarunt, Lucio vero Alexandrinam Ecclesiain tradiderunt. Hinc factum est ut Ægyptii acerbius vexati sint quam reliquæ provincia, et calamitates aliæ super alias ingruentes populum Ecclesize catholica oppresserint. Nam simul atque Lucius Alexandriam venit, ecclesias occupare aggressus est. Sed cum vulgus palam ei restitisset, clerici et sacratæ virgines velut seditionis auctores in crimen vocati sunt. Prorsus autem quasi civitas ab hostibus occupata esset, alii fugiebant, alii a persequentibus capiebantur, et in vincula conjecti custodiebantur. Alii e carcere producti, pars un- gulis ferreis et loris bubulis, pars ardentibus facibus perusti, cruciabantur. Instarque miraculi videbatur, post tormenta supervivere. Mori vero antequam hujusmodi cruciatus inferrentur, aut exsilio damnari, optabile censebatur. Et hæc qui- dem fiebant in hunc modum. Episcopus autem Petrus e carcere elapsus, conscensa nave, ad epi- scopum urbis Romæ, utpote ejusdem cum ipso fidei sectatorem, se contulit. Ariani vero, licet numero pauci, ecclesias obtinuerunt. Eodern tem- pore imperatoris rescriptum supervenit, ut ex concilii Nicæni sectatoribus, quotquot jussisset Lucius, Alexandria et universa Ægypto expelleren- tur. Sic enim mandatum fuerat præfecto Ægypti. Porro Euzoius, rebus quas instituerat ad exitum perductis, Antiochiam reversus est. CAP. XX. De persecutione monachorum Egypti, et discipulo- rum sancti Antonii, qui ob recta fidei doctrinam in quamdam insulam deportati fuerant, et de miraculis quæ perpetrarunt. At Lucius, adjuncto sibi duce Ægypti, cum magna militum manu, adversus monachos in soli- tudine degentes expeditionem suscepit. Sic enim existimabat, si homines tranquillitatis amantes molestius exagitaret, fore ut illos sibi morigerus͵ haberet, eaque potissimum ratione. Christianos in urbibus agentes ad suas partes traduceret. Multi enim tunc temporis admirabiles viri regionum illarum monasteriis præerant, omnesque pariter Socr., lib. IV, c. 24. D VALESII ANNOTATIONES. interpretes corruptionem bujus loci non animad- vertisse, Langum scilicet, Musculum et Christo- phorsonum. Sic enim vertit Langus, Itaque Ægy- plii longe graviores animos in exteros concepere. "Atque ita fere alii duo posteriores. Atqui facile erat locum restituere hoc modo, ld est, hinc factum est ut Ægyptii pra reli- quis provinciis male vexati fuerint. Jam supra observavimus non semel has duas præpositiones confundi inter se solere in manuscriptis codicibus. Quoties igitur occurrit dubitandi locus de duabus præpositionibus, eam cligere debemus quæ sensui magis accommodata est. Verbi gratia, hoc in loco, si præpositionem nept retineas, nullus erit sensus, nec oratio cum præcedentibus cohærebit. Resti- tuenda est ergo altera præpositio, quæ optimum et apertissimum habet sensum. Certe Henricus Savilius ad latus sui codicis notavit, forte cephorum. Mallem tamen scribere posayóµsvot. (90) Περὶ τοὺς ἀλλαχόσε, Miror profecto, tres (91) Προαγόμενοι. Ita quoque legitur apud Ni-

αὐτοῖς ναὸν, εἰς ἐκκλησίαν μετεσκεύασαν. Ταῦτα δὲ τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἀγγελλόμενα, οὐ μετρίως έλύπει τὸν Λούκιον. Ἐκινδύνευε γὰρ καὶ παρὰ τῶν ἰδίων μισεῖσθαι, ὡς οὐκ ἀνθρώποις, ἀλλὰ αὐτῷ τῷ Θεῷ πόλεμον προφανή καταγγελών. Αὐτίκα τε λάθρα τοὺς ἀμφὶ Μακάριον ἐπὶ τὰ ἴδια ἤθη καὶ τὴν ἔρημον ἐπανελθεῖν προσέταξεν. Ὁ μὲν οὖν Λούκιος ὧδε τὴν Αἴγυπτον ἐδόνει. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, οὐ μόνῳ Διδύμῳ τῷ φιλοσόφῳ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἀκμάζοντι, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ἐλλεγίμοις διέπρεπεν. ἂν εἰς τὴν ἀρετὴν ἀποβλέπουσα καὶ τῶν αὐτόθι μοναχῶν, ἐναν τίως εἶχε τοῖς ἀμφὶ Λούκιον. Παρευδοκίμει δὲ (95) τοὺς Αρείου πολλῷ τοῖς πλήθεσι, καὶ διωκομένη ἡ κατ' Αἴγυπτον Εκκλησία. Α νισμόν μετέβαλλε. Καὶ ἀμελητὶ καθελόντες τὸν παρ' ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Κατάλογος τῶν τόπων, ἔνθα τὸ δόγμα τῶν ἐν Νικαίᾳ ἐπρεσβεύετο· καὶ περὶ τῆς τῶν Σκυθών πίστεως, καὶ περὶ Βρεττανίωνος τοῦ ἡγουμένου τοῦ ἔθνους. Τοῦτο δὲ τότε συνέβαινε καὶ παρὰ Ὀσροηνοῖς· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Καππαδόκαις, οἷά τε ξυνωρίδα τινὰ θείαν καὶ λογιωτάτην λαγοῦσι, Βασίλειον τὸν Καισαρείας της παρ' αὐτοῖς ἐπίσκοπον, καὶ Γρηγόριον τὸν Ναζιανζού. Συρία δὲ καὶ τὰ πέριξ ἔθνη, καὶ μάλιστα ἡ τῶν ᾿Αν- τιοχέων πόλις, ἐν ἀταξίαις καὶ ταραχαῖς ἦσαν, πλειό νων μὲν ὄντων τῶν τὰ 'Αρείου φρονούντων, καὶ τὰς Ἐκκλησίας ἐχόντων. Οὐκ ὀλίγων δὲ ὄντων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, οὓς Εὐσταθιανοὺς καὶ Παυλιανούς (94) ὠνόμαζον, ὧν ἡγεῖτο Παυλινός τε καὶ Μελέτιος, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν ἔγνωμεν. Διὰ δὲ τούτους (95), ἡ Ἀντιοχέων Ἐκκλησία πᾶσα κινδυ- νεύσασα γενέσθαι τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, μόλις υπερ- ἔσχεν ἐναντίον τῆς βασιλέως σπουδῆς, καὶ τῶν ἀμφ' αὐτὸν δυναμένων. Ως ἔοικε γάρ, εἰ συνέβη ἀνδρείους τὰς Ἐκκλησίας ιθύνειν, οὐ μετεβάλλοντο τῆς προτέ ρας δόξης τὰ πλήθη. Αμέλειτοι καὶ Σκύθας λόγος διὰ ταύτην αἰτίαν ἐπὶ τῆς αὐτῆς μεῖναι πίστεως. Τοῦτο δὲ τὸ ἔθνος, πολλὰς μὲν ἔχει καὶ πόλεις καὶ χώμας, καὶ φρούρια. Μητρόπολις δέ ἐστι Τόμις, πό λις μεγάλη καὶ εὐδαίμων παράλιος, ἐξευωνύμων εἰσπλέοντι τὸν Εύξεινον καλούμενον πόντον. Εἰσέτι δὲ καὶ νῦν ἔθος παλαιὸν ἐνθάδε κρατεῖ (96), τοῦ δοκίμει τε, Παυλινιανούς, SOZOMENI cale : nos ea cedimus. Et puella quidem hæc voci- ferabatur. Sed cum Macarius ejusque comites dæmonem objurgassent, puella ad sanam mentem rediit. Quo facto, et pater virginis illius cum omni familia, et universa insula ad Christianam religio- nem conversa est : et fanum, quod apud ipsos erat, demoliti, in ecclesiam commutarunt. Hæc cum Alexandriæ nuntiata essent, Luciuni non mediocri dolore affecerunt. Verebatur enim ne ipse in suo- rum odium incurreret, quippe qui non hominibus, sed Deo ipsi bellum indixisset. Statim igitur occulte mandavit, ut qui eum Macario erant, ad suas sedes et in solitudinem reverterentur. Ac Lucius quidem Ægyptum hoc modo perturbavit. Quæ quidem per id tempus non Didymo solum philosopho, qui ea tempestate floruit, sed et aliis doctissimis viris emnicabat. Ad istorum igitur virorum, et ad mo- nachorum de quibus dixi virtutem oculos adjiciens Ecclesia Ægypti, Lucio ejusque asseclis repu- gnabat. Et quanquam persecutionem sustineret, Arianos tamen multitudine longe superabat. CAP. XXI. Enumeratio provinciarum in quibus Nicæna fides pradicabatur : et de Scytharum fide, deque Vetra- nione ejus gentis episcopo. B Idem quoque tunc temporis apud Osroenos ac- cidit; et apud Cappadoces, quippe quibus par quoddam mirabile prorsusque divinum obtigerat, Basilius scilicet primariæ apud ipsos urbis Cæsa- reæ episcopus, et Gregorius Nazianzi. Syria vero et finitimæ provinciæ, ac præcipue civitas Antio- chia, in maxima perturbatione ac tumultu versa- bantur, cum Ariani quidem numero plures essent et Ecclesias obtinerent: Catholici tamen haud- quaquam pauci essent; quos Eustathianos et Pau- linianos vocabant; quibus Paulinus præerat ac Meletius, ut supra retulimus. Horum ope An. C tiochensis Ecclesia, cum parum abfuisset quin universa Arianam amplecteretur hæresim, ægre admodum imperatoris conatibus et eorum qui apud imperatorem plurimum poterant, resistere valuit. Ubicunque enim a generosis et fortibus viris Ecclesiæ regebantur, populi, ut verisimile est, priorem sententiam non mutabant. Certe Scythas hane ob causam in pristina fide permansisse nar- rant. Hæc autem provincia multas urbes et vicos continet et castella. Metropolim autem habet To- mes, urbem magnam et opulentam, ad mare sitam, VALESI ANNOTATIONES. etc., ut haec uno contextu scribantur, junganturque cum præcedentibus. a Paulino presbytero partis Eusta- thii, quem Lucifer episcopum Antiochenum ordi- naverat. Atque ita legitur apud Niceph. in capite 29, libri x1. vertit Christophorsonus. Longe rectius Nicepho- rus, quem vide. Sozomenus in lib. vi, cap. 19; ubi variarum Eccle- siarum consuetudines inter se discrepantes refert. Primo enim loco recenset consuetudinem Scytha- rum; qui cum multas habeant civitates, unicum provinciis interdum etiam pagi suum habent epi- scopum. Porro hunc Scytharum morem ad sua usque tempora perdurasse testatur Nicetas Cho niates in Thesauro orthodoxæ fidei, lib. v, cap. 5. Ubi loquens de synodo Nicæna, et rationem reddens cur trecenti tantum episcopi eo convenerint, bæc ait: Cum enim nondum civitatibus omnibus suus obtigisset, eo factum est, ut plures id temporis now convenerint. Provinciarum enim aliæ uni tantum parebant, ut Scythia seu Russia in hodiernum usque diem. Aliæ duvs, aut ad summum tres habebant, ut Dalmatia. Posteriore vero tempore plerisque non civitatibus tantum, sed etiam oppidis, sui dati sunt episcopi. (93) Παρευδοκίμει δέ. Mallem scribere παρη- D lamen omnes habent episcopum. In aliis aulem (94) Καὶ Παυλιανούς. Apparel scribendum esse (95) Διὰ δὲ τούτους. Pessime hune locum (96) "Εθος παλαιὸν ἐνθάδε κρατεῖ. Idem repetit

αὐτοῖς ναὸν, εἰς ἐκκλησίαν μετεσκεύασαν. Ταῦτα δὲ τοῖς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἀγγελλόμενα, οὐ μετρίως έλύπει τὸν Λούκιον. Ἐκινδύνευε γὰρ καὶ παρὰ τῶν ἰδίων μισεῖσθαι, ὡς οὐκ ἀνθρώποις, ἀλλὰ αὐτῷ τῷ Θεῷ πόλεμον προφανή καταγγελών. Αὐτίκα τε λάθρα τοὺς ἀμφὶ Μακάριον ἐπὶ τὰ ἴδια ἤθη καὶ τὴν ἔρημον ἐπανελθεῖν προσέταξεν. Ὁ μὲν οὖν Λούκιος ὧδε τὴν Αἴγυπτον ἐδόνει. Ὑπὸ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον, οὐ μόνῳ Διδύμῳ τῷ φιλοσόφῳ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἀκμάζοντι, ἀλλὰ καὶ ἄλλοις ἐλλεγίμοις διέπρεπεν. ἂν εἰς τὴν ἀρετὴν ἀποβλέπουσα καὶ τῶν αὐτόθι μοναχῶν, ἐναν τίως εἶχε τοῖς ἀμφὶ Λούκιον. Παρευδοκίμει δὲ (95) τοὺς Αρείου πολλῷ τοῖς πλήθεσι, καὶ διωκομένη ἡ κατ' Αἴγυπτον Εκκλησία. Α νισμόν μετέβαλλε. Καὶ ἀμελητὶ καθελόντες τὸν παρ' ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Κατάλογος τῶν τόπων, ἔνθα τὸ δόγμα τῶν ἐν Νικαίᾳ ἐπρεσβεύετο· καὶ περὶ τῆς τῶν Σκυθών πίστεως, καὶ περὶ Βρεττανίωνος τοῦ ἡγουμένου τοῦ ἔθνους. Τοῦτο δὲ τότε συνέβαινε καὶ παρὰ Ὀσροηνοῖς· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Καππαδόκαις, οἷά τε ξυνωρίδα τινὰ θείαν καὶ λογιωτάτην λαγοῦσι, Βασίλειον τὸν Καισαρείας της παρ' αὐτοῖς ἐπίσκοπον, καὶ Γρηγόριον τὸν Ναζιανζού. Συρία δὲ καὶ τὰ πέριξ ἔθνη, καὶ μάλιστα ἡ τῶν ᾿Αν- τιοχέων πόλις, ἐν ἀταξίαις καὶ ταραχαῖς ἦσαν, πλειό νων μὲν ὄντων τῶν τὰ 'Αρείου φρονούντων, καὶ τὰς Ἐκκλησίας ἐχόντων. Οὐκ ὀλίγων δὲ ὄντων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς καθόλου Ἐκκλησίας, οὓς Εὐσταθιανοὺς καὶ Παυλιανούς (94) ὠνόμαζον, ὧν ἡγεῖτο Παυλινός τε καὶ Μελέτιος, ὡς ἐν τοῖς πρόσθεν ἔγνωμεν. Διὰ δὲ τούτους (95), ἡ Ἀντιοχέων Ἐκκλησία πᾶσα κινδυ- νεύσασα γενέσθαι τῆς ᾿Αρείου αἱρέσεως, μόλις υπερ- ἔσχεν ἐναντίον τῆς βασιλέως σπουδῆς, καὶ τῶν ἀμφ' αὐτὸν δυναμένων. Ως ἔοικε γάρ, εἰ συνέβη ἀνδρείους τὰς Ἐκκλησίας ιθύνειν, οὐ μετεβάλλοντο τῆς προτέ ρας δόξης τὰ πλήθη. Αμέλειτοι καὶ Σκύθας λόγος διὰ ταύτην αἰτίαν ἐπὶ τῆς αὐτῆς μεῖναι πίστεως. Τοῦτο δὲ τὸ ἔθνος, πολλὰς μὲν ἔχει καὶ πόλεις καὶ χώμας, καὶ φρούρια. Μητρόπολις δέ ἐστι Τόμις, πό λις μεγάλη καὶ εὐδαίμων παράλιος, ἐξευωνύμων εἰσπλέοντι τὸν Εύξεινον καλούμενον πόντον. Εἰσέτι δὲ καὶ νῦν ἔθος παλαιὸν ἐνθάδε κρατεῖ (96), τοῦ δοκίμει τε, Παυλινιανούς, SOZOMENI cale : nos ea cedimus. Et puella quidem hæc voci- ferabatur. Sed cum Macarius ejusque comites dæmonem objurgassent, puella ad sanam mentem rediit. Quo facto, et pater virginis illius cum omni familia, et universa insula ad Christianam religio- nem conversa est : et fanum, quod apud ipsos erat, demoliti, in ecclesiam commutarunt. Hæc cum Alexandriæ nuntiata essent, Luciuni non mediocri dolore affecerunt. Verebatur enim ne ipse in suo- rum odium incurreret, quippe qui non hominibus, sed Deo ipsi bellum indixisset. Statim igitur occulte mandavit, ut qui eum Macario erant, ad suas sedes et in solitudinem reverterentur. Ac Lucius quidem Ægyptum hoc modo perturbavit. Quæ quidem per id tempus non Didymo solum philosopho, qui ea tempestate floruit, sed et aliis doctissimis viris emnicabat. Ad istorum igitur virorum, et ad mo- nachorum de quibus dixi virtutem oculos adjiciens Ecclesia Ægypti, Lucio ejusque asseclis repu- gnabat. Et quanquam persecutionem sustineret, Arianos tamen multitudine longe superabat. CAP. XXI. Enumeratio provinciarum in quibus Nicæna fides pradicabatur : et de Scytharum fide, deque Vetra- nione ejus gentis episcopo. B Idem quoque tunc temporis apud Osroenos ac- cidit; et apud Cappadoces, quippe quibus par quoddam mirabile prorsusque divinum obtigerat, Basilius scilicet primariæ apud ipsos urbis Cæsa- reæ episcopus, et Gregorius Nazianzi. Syria vero et finitimæ provinciæ, ac præcipue civitas Antio- chia, in maxima perturbatione ac tumultu versa- bantur, cum Ariani quidem numero plures essent et Ecclesias obtinerent: Catholici tamen haud- quaquam pauci essent; quos Eustathianos et Pau- linianos vocabant; quibus Paulinus præerat ac Meletius, ut supra retulimus. Horum ope An. C tiochensis Ecclesia, cum parum abfuisset quin universa Arianam amplecteretur hæresim, ægre admodum imperatoris conatibus et eorum qui apud imperatorem plurimum poterant, resistere valuit. Ubicunque enim a generosis et fortibus viris Ecclesiæ regebantur, populi, ut verisimile est, priorem sententiam non mutabant. Certe Scythas hane ob causam in pristina fide permansisse nar- rant. Hæc autem provincia multas urbes et vicos continet et castella. Metropolim autem habet To- mes, urbem magnam et opulentam, ad mare sitam, VALESI ANNOTATIONES. etc., ut haec uno contextu scribantur, junganturque cum præcedentibus. a Paulino presbytero partis Eusta- thii, quem Lucifer episcopum Antiochenum ordi- naverat. Atque ita legitur apud Niceph. in capite 29, libri x1. vertit Christophorsonus. Longe rectius Nicepho- rus, quem vide. Sozomenus in lib. vi, cap. 19; ubi variarum Eccle- siarum consuetudines inter se discrepantes refert. Primo enim loco recenset consuetudinem Scytha- rum; qui cum multas habeant civitates, unicum provinciis interdum etiam pagi suum habent epi- scopum. Porro hunc Scytharum morem ad sua usque tempora perdurasse testatur Nicetas Cho niates in Thesauro orthodoxæ fidei, lib. v, cap. 5. Ubi loquens de synodo Nicæna, et rationem reddens cur trecenti tantum episcopi eo convenerint, bæc ait: Cum enim nondum civitatibus omnibus suus obtigisset, eo factum est, ut plures id temporis now convenerint. Provinciarum enim aliæ uni tantum parebant, ut Scythia seu Russia in hodiernum usque diem. Aliæ duvs, aut ad summum tres habebant, ut Dalmatia. Posteriore vero tempore plerisque non civitatibus tantum, sed etiam oppidis, sui dati sunt episcopi. (93) Παρευδοκίμει δέ. Mallem scribere παρη- D lamen omnes habent episcopum. In aliis aulem (94) Καὶ Παυλιανούς. Apparel scribendum esse (95) Διὰ δὲ τούτους. Pessime hune locum (96) "Εθος παλαιὸν ἐνθάδε κρατεῖ. Idem repetit

παντὸς ἔθνους ἕνα τὰς Ἐκκλησίας ἐπισκοπεῖν· κατὰ δὴ τὸν παρόντα καιρὸν, ἐπετρόπευε τούτων Βρεττα- νέων (97)· καὶ Οὐάλης ὁ βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν ". Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀφίκετο, καὶ ὡς εἰώθει ἔπειθεν αὐτὸν κοινωνεῖν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέ- σεως, ἀνδρείως μάλα πρὸς τὸν κρατοῦντα παρρησια- σάμενος περὶ τοῦ δόγματος τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόν των, κατέλιπεν αὐτὸν, καὶ εἰς ἑτέραν ἦλθεν ἐκκλη σίαν· καὶ ὁ λαὸς ἐπηκολούθησε. Σχεδὸν δὲ πᾶσα ἡ πόλις συνεληλύθεισαν, βασιλέα ὀψόμενοι, καὶ νεώτε ρον ἔπεσθαί τι προσδοκήσαντες. Ἀπολειφθεὶς δὲ Οὐάλης σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν, χαλεπῶς ἤνεγκε τὴν 56ριν. Καὶ συλληφθέντα Βρεττανίωνα, εἰς ὑπερορίαν ἄγεσθαι προσέταξε, καὶ οὐκ εἰς μακρὰν αὖθις ἐπανά γεσθαι ἐπέτρεψε. Χαλεπαίνοντας γὰρ οἶμαι πρὸς τὴν φυγὴν τοῦ ἐπισκόπου ἰδὼν τοὺς Σκύθας, ἐδεδίει μή τι νεωτερίσωσιν· ἀνδρείους τε ἐπιστάμενος, καὶ τῇ θέσει τῶν τόπων, ἀναγκαίους τῇ Ῥωμαίων οἰκουμένῃ, καὶ τῶν κατὰ τόδε τὸ κλίμα Βαρβάρων προβεβλημέ- νους. Βρεττανίων μὲν οὖν ὧδε κρείττων ἀνεφάνη τῆς τοῦ κρατοῦντος σπουδῆς· ἀνὴρ τά τε ἄλλα ἀγαθὸς, καὶ ἐπὶ ἀρετῇ βίου ἐπίσημος, ὡς καὶ αὐτοὶ Σκύθαι μαρτυροῦσιν. Ὡς ἐπίπαν δὲ πᾶς κλῆρος ἐπειράθη διὰ ταῦτα τῆς τοῦ βασιλέως ὀργῆς, πλὴν τῶν πρὸς ἑσπέραν τῆς ἀρχομένης τῶν Ἐκκλησιῶν. Καθότι τῶν ἐπέκεινα Ρωμαίων ἦρχεν Ουαλεντινιανός, ἐπαινέτης τε ὢν τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαία συνόδου, καὶ εὐλα βῶς εἰς ἄγαν περὶ τὸ Θεῖον ἔχων· ὡς μήτε ἐπιτάτ· τειν τοῖς ἱερεῦσι μηδὲν, μήτε ἄλλως αἱρεῖσθαι νεωτε ρίζειν ἐπὶ χείρονι ἢ ἀμείνονε δοκοῦντι περὶ τοὺς τῆς Εκκλησίας θεσμούς. Τάδε γὰρ κρείττω τῆς αὐτοῦ δοκιμασίας ἡγεῖτο, καίπερ βασιλεὺς ἄριστος γεγονώς, καὶ ἱκανὸς ἄρχειν διὰ τῶν πραγμάτων φανείς. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ. Οτι κατ' ἐκεῖνο καιροῦ κινηθέντος τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου, ἐκυρώθη ὁμοούσιον λέγεσθαι Πατρί τε καὶ Υἱῷ. Ἐν τούτῳ δὲ πάλιν, ἤδη μεν πρότερον αρξαμένη, νῦν δὲ πλέον ἐπιδοῦσα ἡ ζήτησις ἦν, εἰ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα Πατρί τε καὶ Υἱῷ ὁμοούσιον δοξάζειν προσ- ἧκεν. Εριστικαί τε περὶ τούτου πολλαὶ διαλέξεις, οὐχ ἧττον ἢ πρότερον περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου συνέβη σαν. Κατὰ τοῦτο δὲ ἀλλήλοις συνεφέροντο οἵ τε ἀν- ὅμοιον καὶ ὁμοιοούσιον τὸν Υἱὸν εἶναι λέγοντες. Αμ Ο βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. B ` - A in sinistro latere Ponti Eusini. Porro vetus illic c consuetudo etiaminum maint, ut totius provinciae Ecclesias unus tantum regat episcopus. Per id tempus Ecclesiis præerat Vetranio, tunc cum imperator Valens ad urbem Tomes advenit. Qui cum ecalesiam ejus loci ingressus esset, el, ut solebat, suaderet episcopo, ut cum Arianis com. municaret, Vetranio constanter et libere coram imperatore locutus de doctrina fidei Nicænæ, ab eo discessit, et ad aliam ecclesiam se contulit : quem populus quoque secutus est. Universa au- tem fere civitas confluxerat, impératoris videndi causa, et quia novi quidpiam eventurum credeba- tur. At Valens una cum suis derelictus contume- liam iniquo animo tulit. Quocirca Vetranionem D comprehensum, in exsilium abduci jubet : nec multo post redeundi ei copiam fecit. Nam eum Scythas, ut opinor, ob exsilium episcopi sui indi- gnantes videret, metuere cepit ne quid novarum rerum molirentur. Norat enim eos forti animo præditos esse, et ob situm locorum utiles ac ne- cessarios esse imperio Romano, valli instar obje- clos finitimis Barbaris. Hunc in modum Vetranio conatus principis superavit vir et in reliquis rebus eximius, et vitæ integritate conspicuus, sicut ipsimet Scytha testantur. His de causis omnes fere ubique clerici imperatoris iram experti sunt, exceptis occidentalium partium Ecclesiis. In illis enim regionibus regnabat Valentinianus, qui et Nicænæ synodi doctrinam sequebatur, et erga divinum Numen adeo pie erat affectus, ut neque imperaret quidquam sacerdotibus, neque omnino novare aliquid in ecclesiasticis su- C stineret, si quid sibi deterius aut rectius visum fuisset. Has enim res, examine ac judicio suo præstantiores esse existimabat, quamvis eximius esset imperator, et ad res gerendas, ut experimento patuit, aptissimus. Socr., lib. :t, c. 45. CAP. XXII. Quomodo tunc temporis cum de Spiritu sancto mola esset quæstio, eum Patri el Filio consub- stantialem esse decretum est. Eodem tempore rursus mota est quæstio, utrum Spiritus sanctus ejusdem cum Patre et Filio sub- stantiæ censendus esset : quæ quidem quæstio cum jam pridem cœpta fuisset, tum maximum incre- D mentum acceperat. Multæ igitur hac de re dispu- tationes magna contentione factæ, non minus quam antea de Deo Verbo. Porro in hac contro- VALESII ANNOTATIONES. terunt. Ego Vetranionem dicere malui. Nam Græci boc nomen, quod Latinam habet originem, sic fere solent scribere, ut supra vidimus in rebus gestis Constantii, ubi de Vetranione tyranno fit mentio. Porro Vetranionem dici pro Veteranione, jampri- dem observavi in annotationibus ad Ammianum Marcellinum. VARIORUM. Anno 369, ut recte conjicit Gothofredus in Chronologia Codicis Theodosiani, videtur Valens Tomos profectus : urbs est ad mare sita in sinistro latere Ponti Euxini. (Ant. Pacr, ad annum 569, n. 18.) (97) Βρεττανίων. Interpretes Britannionem ver-

παντὸς ἔθνους ἕνα τὰς Ἐκκλησίας ἐπισκοπεῖν· κατὰ δὴ τὸν παρόντα καιρὸν, ἐπετρόπευε τούτων Βρεττα- νέων (97)· καὶ Οὐάλης ὁ βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν ". Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀφίκετο, καὶ ὡς εἰώθει ἔπειθεν αὐτὸν κοινωνεῖν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέ- σεως, ἀνδρείως μάλα πρὸς τὸν κρατοῦντα παρρησια- σάμενος περὶ τοῦ δόγματος τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόν των, κατέλιπεν αὐτὸν, καὶ εἰς ἑτέραν ἦλθεν ἐκκλη σίαν· καὶ ὁ λαὸς ἐπηκολούθησε. Σχεδὸν δὲ πᾶσα ἡ πόλις συνεληλύθεισαν, βασιλέα ὀψόμενοι, καὶ νεώτε ρον ἔπεσθαί τι προσδοκήσαντες. Ἀπολειφθεὶς δὲ Οὐάλης σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν, χαλεπῶς ἤνεγκε τὴν 56ριν. Καὶ συλληφθέντα Βρεττανίωνα, εἰς ὑπερορίαν ἄγεσθαι προσέταξε, καὶ οὐκ εἰς μακρὰν αὖθις ἐπανά γεσθαι ἐπέτρεψε. Χαλεπαίνοντας γὰρ οἶμαι πρὸς τὴν φυγὴν τοῦ ἐπισκόπου ἰδὼν τοὺς Σκύθας, ἐδεδίει μή τι νεωτερίσωσιν· ἀνδρείους τε ἐπιστάμενος, καὶ τῇ θέσει τῶν τόπων, ἀναγκαίους τῇ Ῥωμαίων οἰκουμένῃ, καὶ τῶν κατὰ τόδε τὸ κλίμα Βαρβάρων προβεβλημέ- νους. Βρεττανίων μὲν οὖν ὧδε κρείττων ἀνεφάνη τῆς τοῦ κρατοῦντος σπουδῆς· ἀνὴρ τά τε ἄλλα ἀγαθὸς, καὶ ἐπὶ ἀρετῇ βίου ἐπίσημος, ὡς καὶ αὐτοὶ Σκύθαι μαρτυροῦσιν. Ὡς ἐπίπαν δὲ πᾶς κλῆρος ἐπειράθη διὰ ταῦτα τῆς τοῦ βασιλέως ὀργῆς, πλὴν τῶν πρὸς ἑσπέραν τῆς ἀρχομένης τῶν Ἐκκλησιῶν. Καθότι τῶν ἐπέκεινα Ρωμαίων ἦρχεν Ουαλεντινιανός, ἐπαινέτης τε ὢν τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαία συνόδου, καὶ εὐλα βῶς εἰς ἄγαν περὶ τὸ Θεῖον ἔχων· ὡς μήτε ἐπιτάτ· τειν τοῖς ἱερεῦσι μηδὲν, μήτε ἄλλως αἱρεῖσθαι νεωτε ρίζειν ἐπὶ χείρονι ἢ ἀμείνονε δοκοῦντι περὶ τοὺς τῆς Εκκλησίας θεσμούς. Τάδε γὰρ κρείττω τῆς αὐτοῦ δοκιμασίας ἡγεῖτο, καίπερ βασιλεὺς ἄριστος γεγονώς, καὶ ἱκανὸς ἄρχειν διὰ τῶν πραγμάτων φανείς. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ. Οτι κατ' ἐκεῖνο καιροῦ κινηθέντος τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου, ἐκυρώθη ὁμοούσιον λέγεσθαι Πατρί τε καὶ Υἱῷ. Ἐν τούτῳ δὲ πάλιν, ἤδη μεν πρότερον αρξαμένη, νῦν δὲ πλέον ἐπιδοῦσα ἡ ζήτησις ἦν, εἰ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα Πατρί τε καὶ Υἱῷ ὁμοούσιον δοξάζειν προσ- ἧκεν. Εριστικαί τε περὶ τούτου πολλαὶ διαλέξεις, οὐχ ἧττον ἢ πρότερον περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου συνέβη σαν. Κατὰ τοῦτο δὲ ἀλλήλοις συνεφέροντο οἵ τε ἀν- ὅμοιον καὶ ὁμοιοούσιον τὸν Υἱὸν εἶναι λέγοντες. Αμ Ο βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. B ` - A in sinistro latere Ponti Eusini. Porro vetus illic c consuetudo etiaminum maint, ut totius provinciae Ecclesias unus tantum regat episcopus. Per id tempus Ecclesiis præerat Vetranio, tunc cum imperator Valens ad urbem Tomes advenit. Qui cum ecalesiam ejus loci ingressus esset, el, ut solebat, suaderet episcopo, ut cum Arianis com. municaret, Vetranio constanter et libere coram imperatore locutus de doctrina fidei Nicænæ, ab eo discessit, et ad aliam ecclesiam se contulit : quem populus quoque secutus est. Universa au- tem fere civitas confluxerat, impératoris videndi causa, et quia novi quidpiam eventurum credeba- tur. At Valens una cum suis derelictus contume- liam iniquo animo tulit. Quocirca Vetranionem D comprehensum, in exsilium abduci jubet : nec multo post redeundi ei copiam fecit. Nam eum Scythas, ut opinor, ob exsilium episcopi sui indi- gnantes videret, metuere cepit ne quid novarum rerum molirentur. Norat enim eos forti animo præditos esse, et ob situm locorum utiles ac ne- cessarios esse imperio Romano, valli instar obje- clos finitimis Barbaris. Hunc in modum Vetranio conatus principis superavit vir et in reliquis rebus eximius, et vitæ integritate conspicuus, sicut ipsimet Scytha testantur. His de causis omnes fere ubique clerici imperatoris iram experti sunt, exceptis occidentalium partium Ecclesiis. In illis enim regionibus regnabat Valentinianus, qui et Nicænæ synodi doctrinam sequebatur, et erga divinum Numen adeo pie erat affectus, ut neque imperaret quidquam sacerdotibus, neque omnino novare aliquid in ecclesiasticis su- C stineret, si quid sibi deterius aut rectius visum fuisset. Has enim res, examine ac judicio suo præstantiores esse existimabat, quamvis eximius esset imperator, et ad res gerendas, ut experimento patuit, aptissimus. Socr., lib. :t, c. 45. CAP. XXII. Quomodo tunc temporis cum de Spiritu sancto mola esset quæstio, eum Patri el Filio consub- stantialem esse decretum est. Eodem tempore rursus mota est quæstio, utrum Spiritus sanctus ejusdem cum Patre et Filio sub- stantiæ censendus esset : quæ quidem quæstio cum jam pridem cœpta fuisset, tum maximum incre- D mentum acceperat. Multæ igitur hac de re dispu- tationes magna contentione factæ, non minus quam antea de Deo Verbo. Porro in hac contro- VALESII ANNOTATIONES. terunt. Ego Vetranionem dicere malui. Nam Græci boc nomen, quod Latinam habet originem, sic fere solent scribere, ut supra vidimus in rebus gestis Constantii, ubi de Vetranione tyranno fit mentio. Porro Vetranionem dici pro Veteranione, jampri- dem observavi in annotationibus ad Ammianum Marcellinum. VARIORUM. Anno 369, ut recte conjicit Gothofredus in Chronologia Codicis Theodosiani, videtur Valens Tomos profectus : urbs est ad mare sita in sinistro latere Ponti Euxini. (Ant. Pacr, ad annum 569, n. 18.) (97) Βρεττανίων. Interpretes Britannionem ver-

παντὸς ἔθνους ἕνα τὰς Ἐκκλησίας ἐπισκοπεῖν· κατὰ δὴ τὸν παρόντα καιρὸν, ἐπετρόπευε τούτων Βρεττα- νέων (97)· καὶ Οὐάλης ὁ βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν ". Ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀφίκετο, καὶ ὡς εἰώθει ἔπειθεν αὐτὸν κοινωνεῖν τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέ- σεως, ἀνδρείως μάλα πρὸς τὸν κρατοῦντα παρρησια- σάμενος περὶ τοῦ δόγματος τῶν ἐν Νικαίᾳ συνελθόν των, κατέλιπεν αὐτὸν, καὶ εἰς ἑτέραν ἦλθεν ἐκκλη σίαν· καὶ ὁ λαὸς ἐπηκολούθησε. Σχεδὸν δὲ πᾶσα ἡ πόλις συνεληλύθεισαν, βασιλέα ὀψόμενοι, καὶ νεώτε ρον ἔπεσθαί τι προσδοκήσαντες. Ἀπολειφθεὶς δὲ Οὐάλης σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν, χαλεπῶς ἤνεγκε τὴν 56ριν. Καὶ συλληφθέντα Βρεττανίωνα, εἰς ὑπερορίαν ἄγεσθαι προσέταξε, καὶ οὐκ εἰς μακρὰν αὖθις ἐπανά γεσθαι ἐπέτρεψε. Χαλεπαίνοντας γὰρ οἶμαι πρὸς τὴν φυγὴν τοῦ ἐπισκόπου ἰδὼν τοὺς Σκύθας, ἐδεδίει μή τι νεωτερίσωσιν· ἀνδρείους τε ἐπιστάμενος, καὶ τῇ θέσει τῶν τόπων, ἀναγκαίους τῇ Ῥωμαίων οἰκουμένῃ, καὶ τῶν κατὰ τόδε τὸ κλίμα Βαρβάρων προβεβλημέ- νους. Βρεττανίων μὲν οὖν ὧδε κρείττων ἀνεφάνη τῆς τοῦ κρατοῦντος σπουδῆς· ἀνὴρ τά τε ἄλλα ἀγαθὸς, καὶ ἐπὶ ἀρετῇ βίου ἐπίσημος, ὡς καὶ αὐτοὶ Σκύθαι μαρτυροῦσιν. Ὡς ἐπίπαν δὲ πᾶς κλῆρος ἐπειράθη διὰ ταῦτα τῆς τοῦ βασιλέως ὀργῆς, πλὴν τῶν πρὸς ἑσπέραν τῆς ἀρχομένης τῶν Ἐκκλησιῶν. Καθότι τῶν ἐπέκεινα Ρωμαίων ἦρχεν Ουαλεντινιανός, ἐπαινέτης τε ὢν τοῦ δόγματος τῆς ἐν Νικαία συνόδου, καὶ εὐλα βῶς εἰς ἄγαν περὶ τὸ Θεῖον ἔχων· ὡς μήτε ἐπιτάτ· τειν τοῖς ἱερεῦσι μηδὲν, μήτε ἄλλως αἱρεῖσθαι νεωτε ρίζειν ἐπὶ χείρονι ἢ ἀμείνονε δοκοῦντι περὶ τοὺς τῆς Εκκλησίας θεσμούς. Τάδε γὰρ κρείττω τῆς αὐτοῦ δοκιμασίας ἡγεῖτο, καίπερ βασιλεὺς ἄριστος γεγονώς, καὶ ἱκανὸς ἄρχειν διὰ τῶν πραγμάτων φανείς. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ. Οτι κατ' ἐκεῖνο καιροῦ κινηθέντος τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου, ἐκυρώθη ὁμοούσιον λέγεσθαι Πατρί τε καὶ Υἱῷ. Ἐν τούτῳ δὲ πάλιν, ἤδη μεν πρότερον αρξαμένη, νῦν δὲ πλέον ἐπιδοῦσα ἡ ζήτησις ἦν, εἰ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα Πατρί τε καὶ Υἱῷ ὁμοούσιον δοξάζειν προσ- ἧκεν. Εριστικαί τε περὶ τούτου πολλαὶ διαλέξεις, οὐχ ἧττον ἢ πρότερον περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου συνέβη σαν. Κατὰ τοῦτο δὲ ἀλλήλοις συνεφέροντο οἵ τε ἀν- ὅμοιον καὶ ὁμοιοούσιον τὸν Υἱὸν εἶναι λέγοντες. Αμ Ο βασιλεὺς ἧκεν εἰς Τόμιν. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. B ` - A in sinistro latere Ponti Eusini. Porro vetus illic c consuetudo etiaminum maint, ut totius provinciae Ecclesias unus tantum regat episcopus. Per id tempus Ecclesiis præerat Vetranio, tunc cum imperator Valens ad urbem Tomes advenit. Qui cum ecalesiam ejus loci ingressus esset, el, ut solebat, suaderet episcopo, ut cum Arianis com. municaret, Vetranio constanter et libere coram imperatore locutus de doctrina fidei Nicænæ, ab eo discessit, et ad aliam ecclesiam se contulit : quem populus quoque secutus est. Universa au- tem fere civitas confluxerat, impératoris videndi causa, et quia novi quidpiam eventurum credeba- tur. At Valens una cum suis derelictus contume- liam iniquo animo tulit. Quocirca Vetranionem D comprehensum, in exsilium abduci jubet : nec multo post redeundi ei copiam fecit. Nam eum Scythas, ut opinor, ob exsilium episcopi sui indi- gnantes videret, metuere cepit ne quid novarum rerum molirentur. Norat enim eos forti animo præditos esse, et ob situm locorum utiles ac ne- cessarios esse imperio Romano, valli instar obje- clos finitimis Barbaris. Hunc in modum Vetranio conatus principis superavit vir et in reliquis rebus eximius, et vitæ integritate conspicuus, sicut ipsimet Scytha testantur. His de causis omnes fere ubique clerici imperatoris iram experti sunt, exceptis occidentalium partium Ecclesiis. In illis enim regionibus regnabat Valentinianus, qui et Nicænæ synodi doctrinam sequebatur, et erga divinum Numen adeo pie erat affectus, ut neque imperaret quidquam sacerdotibus, neque omnino novare aliquid in ecclesiasticis su- C stineret, si quid sibi deterius aut rectius visum fuisset. Has enim res, examine ac judicio suo præstantiores esse existimabat, quamvis eximius esset imperator, et ad res gerendas, ut experimento patuit, aptissimus. Socr., lib. :t, c. 45. CAP. XXII. Quomodo tunc temporis cum de Spiritu sancto mola esset quæstio, eum Patri el Filio consub- stantialem esse decretum est. Eodem tempore rursus mota est quæstio, utrum Spiritus sanctus ejusdem cum Patre et Filio sub- stantiæ censendus esset : quæ quidem quæstio cum jam pridem cœpta fuisset, tum maximum incre- D mentum acceperat. Multæ igitur hac de re dispu- tationes magna contentione factæ, non minus quam antea de Deo Verbo. Porro in hac contro- VALESII ANNOTATIONES. terunt. Ego Vetranionem dicere malui. Nam Græci boc nomen, quod Latinam habet originem, sic fere solent scribere, ut supra vidimus in rebus gestis Constantii, ubi de Vetranione tyranno fit mentio. Porro Vetranionem dici pro Veteranione, jampri- dem observavi in annotationibus ad Ammianum Marcellinum. VARIORUM. Anno 369, ut recte conjicit Gothofredus in Chronologia Codicis Theodosiani, videtur Valens Tomos profectus : urbs est ad mare sita in sinistro latere Ponti Euxini. (Ant. Pacr, ad annum 569, n. 18.) (97) Βρεττανίων. Interpretes Britannionem ver-

Ὅσοι δὲ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν ἐδόξαζον, τὰ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος ἐφρόνουν. Οὐκ ἀγεν- νῶς δὲ τούτῳ τῷ λόγῳ συνίσταντο, ἐν μὲν τῇ Συρία Απολινάριος ὁ Λαοδικεύς· ἐν Αἰγύπτῳ δὲ ᾿Αθανά- σιος (98) ὁ ἐπίσκοπος· παρὰ δὲ Καππαδόκαις καὶ ταῖς ἀνὰ τὸν Πόντον Ἐκκλησίαις, Βασίλειος καὶ Γρηγόριος, Ανακινουμένης δὲ τῆς τοιαύτης ζητήσεως, καὶ ὡς εἰκὸς ταῖς φιλονεικίαις όσημέραι πλέον ἐπιδιδούσης, μαθὼν ὁ Ρώμης ἐπίσκοπος (99), έγραψε ταῖς ἀνὰ τὴν Εω Εκκλησίαις, σὺν τοῖς ἀπὸ τῆς δύσεως δε- ρεῦσι, Τριάδα ὁμοούσιον καὶ ὁμάδοξον πρεσβεύειν. Τούτου δὲ γενομένου, ὡς ἐπικεκριμένοις ἅπαξ παρὰ τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας, ἡσυχίαν ἡγον ἕκαστοι, φότεροι γὰρ διακονικὸν, καὶ τρίτον τῇ τάξει, καὶ τῇ τιμῇ, καὶ τῇ οὐσίᾳ ἀλλοῖον τὸ Πνεῦμα ισχυρίζοντα. Β καὶ τέλος ἔχειν ἔδοξεν ἡ τοιαύτη ζήτησις. ΚΕΦΑΛ. ΚΓ. Περὶ τελευτῆς Λιβερίου Ρώμης, καὶ Δαμάσου καὶ Οὐρσικίου τῶν μετ᾿ αὐτόν· καὶ ὡς ἐν Εσπέρᾳ, πᾶσα τὸ ὀρθὸν ἐδόξαζε, πλὴν Μεδιο λάνων καὶ Αὐξεντίου τοῦ ταύτης ἀρχιερέως καὶ περὶ τῆς ἐν 'Ρώμῃ συνόδου, ἥτις καθεῖλεν Αὐξέντιον, καὶ τοῦ ὅρου δν ἔγραψε. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον Λιβερίου τελευτήσαντος, ἐπιτρέπεται Δάμασος τὸν Ρωμαίων θρόνον. Υπό ψηφος δὲ ὧν τῇ χειροτονίᾳ καὶ Οὐρσίκιός τις (4) διάκονος, ἀποτυχών οὐκ ἤνεγκε· λάθρα δὲ ὑπό τινων ἀσήμων ἐπισκόπων χειροτονηθείς, διασπᾶν τὸν λαὸν ἐσπούδαζε, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐκκλησιάζειν. Μερισθέν τος δὲ τοῦ πλήθους, οἱ μὲν τοῦτον, οἱ δὲ Δάμασον ἐπίσκοπον ἠξίουν· καὶ πολλὴ τὸν δῆμον, ὡς εἰκὸς, ἔρις εἶχε καὶ στάσις. Ὡς μέχρι καὶ τραυμάτων καὶ φόνων τὸ κακὸν προελθεῖν. Εἰσότε δὴ ὁ τῆς Ῥώμης ὕπαρχος πολλοὺς τοῦ δήμου καὶ τοῦ κλήρου τιμωρίαις ὑποβαλών, ἔπαυσε την Ουρσικίου ἐπιχείρησιν. Δε γμάτων δὲ πέρι, καθὰ πρότερον ούτε Ῥωμαῖοι διετέ ροντο, οὔτε ἕτεροι τῶν ἀνὰ τὴν δύσιν· ἀλλὰ πάντες τὰ δόξαντα τοῖς ἐν Νικαίᾳ συνελθοῦσιν ἐπήνουν, καὶ Τριάδα ισότιμόν τε καὶ ἰσοδύναμον ἐδόξαζον. Πλήν τῶν ἀμφὶ τὸν Αὐξέντιον· ὃς προεστὼς τότε τῆς ἐν Μεδιολάνοις Ἐκκλησίας, ἅμα τισὶν ἐπεχείρει νεωτε ρίζειν, καὶ παρὰ τὴν κοινὴν συνθήκην τῶν πρὸς δύσιν ἱερέων, τὸ ᾿Αρείου δόγμα κρατύνειν, καὶ τὰ ἴσα φρονεῖν τοῖς ἀνόμοιον τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα δοξά ζουσι κατὰ τὴν ὕστερον ἐπιγενομένην ζήτησιν. Κατα Ουρσίκιος, SOZOMENI versia Anomani, et il qui Filium Patri similem A quoad substantiam asserebant, inter se consense- runt. Utrique enim Spiritum sanctum ministrum esse, et ordine atque honore tertium, et sub- stantia dissimilem asseverabant. Quicunque vero Filium Patri consubstantialem esse profitebantur, idem quoque sentiebant de Spiritu. Quam doctri- nam in Syria quidem Apollinaris Laodicenus: in Ægypto autem Athanasius episcopus ; in Cappa- docia vero et in Ecclesiis Ponti, Basilius et Grego- rius acerrime Lulati sunt. Porro cum hæc quæstio agitaretur, et contendendi studio magis magisque in dies cresceret, episcopus urbis Ronne, re com- perta, scripsit ad Orientis Ecclesias, ut Trinitatem consubstantialem, et honore gloriaque æqualem, una cum occidentalibus episcopis confterentur. Quo facto, utpote [controversia judicio Romanæ Ecclesiæ terminata, singuli quievere: caque qua stio finem tandem accepisse videbatur. CAP. XXIII. De morte Liberii episcopi Romani: deque Damaso et Ursino qui post illum fuerunt. Et quod universus - Occidens præter Mediolanum et Auxentium ejus episcopum, recte sentiebat. Item de synodo Ro- mana quæ Auxentium deposuit, et de regula quam promulgavil. C Per idem tempus mortuo Liberio³, Damasus Romanæ sedis administrationem suscepit. Qua in ordinatione Ursinus quidam diaconus quorundam suffragiis nominatus, cum repulsam passus esset, ferre non potuit : sed clam ab obscuris quibus- dam episcopis ordinatus, Ecclesiam discerpere, et separatim collectas agere conabatur. Diviso igitur populo, alii quidem istum, alii vero Dama- suum praeferebant episcopum. Hinc, ut verisimile est, ingens contentio ac seditio multitudinis exar- sit : adeo ut malum ad vulnera et caedes usque prorumperet, donec præfectus urbis, multis tum ex plebe, tum ex clero supplicio affectis, Ursini conatum repressit. Quod vero ad doctrinam fidei pertinet, nec Romani, nec ulli alii in Occidentis partibus, tunc temporis, sicut nec antea, inter se dissidebant: sed universi sententiam Nicænæ syn- odi approbabant, et Trinitatem æqualis honoris ac potentiæ venerabantur. Excepto duntaxat Auxen- tio, qui tunc Mediolanensi presidens Ecclesia, cum paucis quibusdam res novas moliebatur, et D contra communem consensum Occidentalium epi- Socr. lib. iv, c. 29. VALESII ANNOTATIONES. set Petrum, nam Athanasius jam vivere desierat, ut ipse Sozomenus supra retulit. Scio quidem Atha- nasium divinitateni Spiritus sancti perpetuo asse- ruisse, eumque Patri ac Filio consubstantialem credidisse. Verum ejus mentio aliena est ab hoc loco. Sed notandum est, Sozomenum hoc loco or- dinem temporum non servasse. Quippe Liberii mortem et initium Damasi refert sequenti capite, diu post mortem Athanasii. Atqui constat Athana- sium aliquot annis supervixisse Liberio. Hunc enim obiisse dicit sequenti capite. est rectius. Latini enim scriptores eum interdum Brsicinum vocant. Verum emendatissimi codices tribus tantum syllabis Ursinum nominant, ut notavi ad librum, xxvu Ammiani Marcellini. De hujus Ursini schismate adversus Damasum Roma- næ urbis episcopum, consulendus est Baronius in Annalibus ecclesiasticis, anno Christi et sequien tibus. Diutissime enim duravit hoc schisma. (98) Ἐν Αἰγύπτῳ δὲ ᾿Αθανάσιος. Melius dixis- (99) Ο Ρώμης ἐπίσκοπος. Liberius scilicet. (1) Ουρσάκιός τις. In colice Fukeliano scriptum

μηνυσάντων δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Γαλλίας καὶ Βενετίας (2), καὶ παρ' ἑτέρων τινῶν ταῦτα σπουδάζεσθαι παρ' αὐτοῖς, οὐ πολλῷ ὕστερον συνελθόντες εἰς Ρώμην ἐπίσκοποι • πολλῶν ἐθνῶν, ἐψηφίσαντο τῆς αὐτῶν κοινωνίας ἀλλότριον εἶναι Αὐξέντιον, καὶ τοὺς ὁμοίως αὐτῷ δοξάζοντας· βεβαίαν δὲ μένειν τὴν παραδοθεῖ σαν πίστιν παρὰ τῆς ἐν Νικαία συνόδου· τῶν ἐν Αριμίνῳ δοξάντων ὑπεναντίων ταύτης, ἀκύρων ὄντων, ὡς μήτε τοῦ τῶν Ῥωμαίων Επισκόπου, μήτε τῶν ἄλλων συνθεμένων αὐτοῖς· καὶ ὡς πολλῶν τῶν αὐτόθι συνελθόντων, ἀπαρεσθέντων τοῖς τότε παρ' αὐτῶν δεδογμένοις. Ταῦτα δὲ οὕτω γενέσθαι καὶ δό- ξαι, μαρτυρεῖ καὶ ἡ Ἐπιστολὴ Δαμάσου τοῦ Ῥω μαίων ἐπισκόπου, καὶ τῶν ἅμα αὐτῷ τότε συνελ θόντων, πρὸς τοὺς Ἰλλυριῶν ἐπισκόπους γραφεῖσα. Εχει δὲ ὧδε· Οἱ ἐπίσκοποι οἱ ἐπὶ τῶν 'Ρωμαίων εἰς τὸ ἱερὸν συνέδριον συνελθόντες, τοῖς ἐν τῷ Ιλλυρικῷ καθεστῶσιν ἐπισκόποις, Δάμασος (3), καὶ Οὐα- λέριος (4), καὶ οἱ λοιποὶ, τοῖς ἀγαπητοῖς ἀδελ- φοῖς ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Πιστεύομεν τὴν ἁγίαν πίστιν ἡμῶν, τὴν ἐν τῇ διδα σκαλίᾳ τῶν ἀποστόλων θεμελιωθεῖσαν, ταύτην κατ- ἔχειν καὶ ταύτην τῷ λαῷ ὑφηγεῖσθαι· ἥτις ἀπὸ τῶν ὁρισθέντων παρὰ τῶν Πατέρων, οὐδενὶ λόγῳ διαφωνεῖ. Οὐδὲ γὰρ ἄλλως ἁρμόζει διανοεῖσθαι τοὺς τοῦ Θεοῦ ἱερεῖς, ὑφ' ὧν δίκαιόν ἐστι τοὺς σοφούς παιδεύεσθαι. ᾿Αλλὰ δι᾿ ἀναφορᾶς τῶν ἐν Γαλλίᾳ καὶ Βενετίᾳ ἀδελ φῶν, ἔγνωμέν τινας αἵρεσιν σπουδάζειν. "Οπερ κακὸν οὐ μόνον παραφυλάττεσθαι ὀφείλουσιν οἱ ἐπίσκοποι, ἀλλὰ καὶ ὅσα ἀπειρίᾳ τινῶν ἢ ἁπλότητι οἰκείαις Ει Συνελθόντες εἰς Ρώμην ἐπίσκοποι. ΧΙ, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A scoporum, Arii opinionem stabilire, et cum iis qui Filium ac Spiritum sanetum, juxta controver- siam recens exortam, Patri dissimilem esse cense- bant, consentire nitebatur. Sed cum episcopi Gal- liæ et Venetiæ, idem quoque tentari a quibusdam aliis retulissent, brevi post tempore episcopi ex multis provinciis Romam convenientes, Auxen- tium eosque qui idem cum illo sentirent, alienos esse a communione sua decreverunt : utque fides quæ a concilio Nicæno tradita erat, firma ac stabilis permaneret, infirmatis iis quæ in Arimi- nensi synodo contra illam fidem decreta erant, eo quod nec Romanus episcopus, nec alii gestis illis consensissent, multique etiam ex iis qui huic synodo interfuerant, decreta ejus improbavissent. B Hæc porro ita gesta constitutaque esse testatur Epistola Damasi, quam´ille una cum episcopis qui tunc Romam convenerant, scripsit ad episcopos lilyrici. Sic autem habet : Episcopi ad sacrum concilium Romæ congregati, episcopis in Illyrico constitutis, Damasus, Vale- rius et reliqui, dilectis fratribus in Domino sa- luten. Credimus vos sacrosanctam fidem nostram, que super doctrina apostolorum fundata est, retinere, eamque populo prædicare: quæ a Patrum decretis nulla ratione dissentit. Neque enim decet aliter sentire sacerdotes Dei, a quibus etiam sa- pientes erudiri debent. Verum fratrum ex Gallia et Venetia relatione didicimus nonnullos hæresim inducere studere. Quod malum non solum præca- vere debent episcopi, sed quæcunque seu per im- peritiam, seu per simplicitatem quorumdam, veris VALESII ANNOTATIONES. testatur Damasus in epistola synodica quam sub- jicit Sozomenus, his verbis: Sed Gallorum atque Venetensium fratrum relatione comperimus, nonnul- los non hæresis studio, etc. Denique Auxentium Me- diolanensem hac præcipue causa damnatum esse per- scribunt. Ubi nomine quidem Venetensium fratrum intelligit Philastriumi Brixiensem episcopum et Evagrium. Hi enim præcipue insectati sunt Auxen- tium, ut ex Hieronymo notavit Baronius ad annuin Christi 369. Nomine autem Gallorum, designare videtur Hilarium nostrum, qui hoc eodem anno scripsit epistolam ad omnes catholicos episcopos contra Auxentium Mediolanensem. Ronane refertur etiam a Theodorito in libro Hlis:oriæ ecclesiastica, cap. 22. Latine autem exstat in Collectione Romana, quæ nuper edita est a Luca Holstenio, viro doctissimo, pag. 163. in versione quidem Theodoriti, epistolam ipsam D prout a Damaso dictata est apposui. In versione autem Sozomeni, quia nondum Romanam editio- translata fuerat ascripsimus. Porro notandum est synodum illam Romanam a Baronio quidem et Holstenio referri ad annum Christi 369. Mili ta- men in sequentem potius annum videtur confe- renda. Nam cum post libellum Hilarii adversus Auxentium collecta sit, cuncta autem illa adversus Auxentium ab Ililario gesta sint anno Christi 369, ut ex ipsius Auxentii libello recte observavit Baro- nius; synodus adversus eumdem Auxentium Romæ vix potuit congregari ante annum proxime sequen- tem. Etenim episcopi ei synodo interfuere : qui profecto, nonnisi longo temporis spatio interposito, convenire omnes potuerunt. dicitur, rectius. Erat hic episcopus Aquileiæ, et Fortunatiano Ariano successeral. Vir admodum pius et catholicus, sub quo Aquileiensis Ecclesia maxime floruit. Ejus elogium babes apud Hierony. mum in Epistolis. Exstat epistola Basilii Magni ad Valerianum episcopum Illyrici. Sed hic diversus est ab Aquileiensi Valeriano. VARIORUM. • Secunda synodus Romana a Damaso adversus Auxentium coacta anno 372. Ejus synodicam ad episcopos Illy- rios scriptam referunt (præter Sozomenum) Theo- doritus lib. 11, cap. 22, et Nicephorus lib. cap. 31. (Ant. Pagi, ad aun. 369, n. 7.) Quæ hacle- nus superest synodica Damasi epistola, videtur compendium esse Epistolæ ud Afros, seu potius ei consimilis quam ad Damasum miserant Ægyptii præsules, ejusque occasione conscripta. Ita ea quippe Auxentius damnatus, Ariminensis proscri- pta formula, Nicæna fides confirmata est. Quas res omnes complectitur Epistola ad Afros. (Cl. no nachi Benedictini in Vita Athanasii, p. 86, qui sy- modum hanc coactam fuisse anno 570, vel existimant.) (2) Τῶν ἀπὸ τῆς Γαλλίας και Βενετίας. Idem C nem nactus fueram, epistolam illam sicut a nobis (3) Δάμασος καὶ Ουαλέριος. Hæc epistola synodi (4) Ουαλέριος. In Collectione Romana Valerianus

μηνυσάντων δὲ τῶν ἀπὸ τῆς Γαλλίας καὶ Βενετίας (2), καὶ παρ' ἑτέρων τινῶν ταῦτα σπουδάζεσθαι παρ' αὐτοῖς, οὐ πολλῷ ὕστερον συνελθόντες εἰς Ρώμην ἐπίσκοποι • πολλῶν ἐθνῶν, ἐψηφίσαντο τῆς αὐτῶν κοινωνίας ἀλλότριον εἶναι Αὐξέντιον, καὶ τοὺς ὁμοίως αὐτῷ δοξάζοντας· βεβαίαν δὲ μένειν τὴν παραδοθεῖ σαν πίστιν παρὰ τῆς ἐν Νικαία συνόδου· τῶν ἐν Αριμίνῳ δοξάντων ὑπεναντίων ταύτης, ἀκύρων ὄντων, ὡς μήτε τοῦ τῶν Ῥωμαίων Επισκόπου, μήτε τῶν ἄλλων συνθεμένων αὐτοῖς· καὶ ὡς πολλῶν τῶν αὐτόθι συνελθόντων, ἀπαρεσθέντων τοῖς τότε παρ' αὐτῶν δεδογμένοις. Ταῦτα δὲ οὕτω γενέσθαι καὶ δό- ξαι, μαρτυρεῖ καὶ ἡ Ἐπιστολὴ Δαμάσου τοῦ Ῥω μαίων ἐπισκόπου, καὶ τῶν ἅμα αὐτῷ τότε συνελ θόντων, πρὸς τοὺς Ἰλλυριῶν ἐπισκόπους γραφεῖσα. Εχει δὲ ὧδε· Οἱ ἐπίσκοποι οἱ ἐπὶ τῶν 'Ρωμαίων εἰς τὸ ἱερὸν συνέδριον συνελθόντες, τοῖς ἐν τῷ Ιλλυρικῷ καθεστῶσιν ἐπισκόποις, Δάμασος (3), καὶ Οὐα- λέριος (4), καὶ οἱ λοιποὶ, τοῖς ἀγαπητοῖς ἀδελ- φοῖς ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Πιστεύομεν τὴν ἁγίαν πίστιν ἡμῶν, τὴν ἐν τῇ διδα σκαλίᾳ τῶν ἀποστόλων θεμελιωθεῖσαν, ταύτην κατ- ἔχειν καὶ ταύτην τῷ λαῷ ὑφηγεῖσθαι· ἥτις ἀπὸ τῶν ὁρισθέντων παρὰ τῶν Πατέρων, οὐδενὶ λόγῳ διαφωνεῖ. Οὐδὲ γὰρ ἄλλως ἁρμόζει διανοεῖσθαι τοὺς τοῦ Θεοῦ ἱερεῖς, ὑφ' ὧν δίκαιόν ἐστι τοὺς σοφούς παιδεύεσθαι. ᾿Αλλὰ δι᾿ ἀναφορᾶς τῶν ἐν Γαλλίᾳ καὶ Βενετίᾳ ἀδελ φῶν, ἔγνωμέν τινας αἵρεσιν σπουδάζειν. "Οπερ κακὸν οὐ μόνον παραφυλάττεσθαι ὀφείλουσιν οἱ ἐπίσκοποι, ἀλλὰ καὶ ὅσα ἀπειρίᾳ τινῶν ἢ ἁπλότητι οἰκείαις Ει Συνελθόντες εἰς Ρώμην ἐπίσκοποι. ΧΙ, HISTORIA ECCLESIASTICA. - LIB. VI. A scoporum, Arii opinionem stabilire, et cum iis qui Filium ac Spiritum sanetum, juxta controver- siam recens exortam, Patri dissimilem esse cense- bant, consentire nitebatur. Sed cum episcopi Gal- liæ et Venetiæ, idem quoque tentari a quibusdam aliis retulissent, brevi post tempore episcopi ex multis provinciis Romam convenientes, Auxen- tium eosque qui idem cum illo sentirent, alienos esse a communione sua decreverunt : utque fides quæ a concilio Nicæno tradita erat, firma ac stabilis permaneret, infirmatis iis quæ in Arimi- nensi synodo contra illam fidem decreta erant, eo quod nec Romanus episcopus, nec alii gestis illis consensissent, multique etiam ex iis qui huic synodo interfuerant, decreta ejus improbavissent. B Hæc porro ita gesta constitutaque esse testatur Epistola Damasi, quam´ille una cum episcopis qui tunc Romam convenerant, scripsit ad episcopos lilyrici. Sic autem habet : Episcopi ad sacrum concilium Romæ congregati, episcopis in Illyrico constitutis, Damasus, Vale- rius et reliqui, dilectis fratribus in Domino sa- luten. Credimus vos sacrosanctam fidem nostram, que super doctrina apostolorum fundata est, retinere, eamque populo prædicare: quæ a Patrum decretis nulla ratione dissentit. Neque enim decet aliter sentire sacerdotes Dei, a quibus etiam sa- pientes erudiri debent. Verum fratrum ex Gallia et Venetia relatione didicimus nonnullos hæresim inducere studere. Quod malum non solum præca- vere debent episcopi, sed quæcunque seu per im- peritiam, seu per simplicitatem quorumdam, veris VALESII ANNOTATIONES. testatur Damasus in epistola synodica quam sub- jicit Sozomenus, his verbis: Sed Gallorum atque Venetensium fratrum relatione comperimus, nonnul- los non hæresis studio, etc. Denique Auxentium Me- diolanensem hac præcipue causa damnatum esse per- scribunt. Ubi nomine quidem Venetensium fratrum intelligit Philastriumi Brixiensem episcopum et Evagrium. Hi enim præcipue insectati sunt Auxen- tium, ut ex Hieronymo notavit Baronius ad annuin Christi 369. Nomine autem Gallorum, designare videtur Hilarium nostrum, qui hoc eodem anno scripsit epistolam ad omnes catholicos episcopos contra Auxentium Mediolanensem. Ronane refertur etiam a Theodorito in libro Hlis:oriæ ecclesiastica, cap. 22. Latine autem exstat in Collectione Romana, quæ nuper edita est a Luca Holstenio, viro doctissimo, pag. 163. in versione quidem Theodoriti, epistolam ipsam D prout a Damaso dictata est apposui. In versione autem Sozomeni, quia nondum Romanam editio- translata fuerat ascripsimus. Porro notandum est synodum illam Romanam a Baronio quidem et Holstenio referri ad annum Christi 369. Mili ta- men in sequentem potius annum videtur confe- renda. Nam cum post libellum Hilarii adversus Auxentium collecta sit, cuncta autem illa adversus Auxentium ab Ililario gesta sint anno Christi 369, ut ex ipsius Auxentii libello recte observavit Baro- nius; synodus adversus eumdem Auxentium Romæ vix potuit congregari ante annum proxime sequen- tem. Etenim episcopi ei synodo interfuere : qui profecto, nonnisi longo temporis spatio interposito, convenire omnes potuerunt. dicitur, rectius. Erat hic episcopus Aquileiæ, et Fortunatiano Ariano successeral. Vir admodum pius et catholicus, sub quo Aquileiensis Ecclesia maxime floruit. Ejus elogium babes apud Hierony. mum in Epistolis. Exstat epistola Basilii Magni ad Valerianum episcopum Illyrici. Sed hic diversus est ab Aquileiensi Valeriano. VARIORUM. • Secunda synodus Romana a Damaso adversus Auxentium coacta anno 372. Ejus synodicam ad episcopos Illy- rios scriptam referunt (præter Sozomenum) Theo- doritus lib. 11, cap. 22, et Nicephorus lib. cap. 31. (Ant. Pagi, ad aun. 369, n. 7.) Quæ hacle- nus superest synodica Damasi epistola, videtur compendium esse Epistolæ ud Afros, seu potius ei consimilis quam ad Damasum miserant Ægyptii præsules, ejusque occasione conscripta. Ita ea quippe Auxentius damnatus, Ariminensis proscri- pta formula, Nicæna fides confirmata est. Quas res omnes complectitur Epistola ad Afros. (Cl. no nachi Benedictini in Vita Athanasii, p. 86, qui sy- modum hanc coactam fuisse anno 570, vel existimant.) (2) Τῶν ἀπὸ τῆς Γαλλίας και Βενετίας. Idem C nem nactus fueram, epistolam illam sicut a nobis (3) Δάμασος καὶ Ουαλέριος. Hæc epistola synodi (4) Ουαλέριος. In Collectione Romana Valerianus

ἑρμηνείαις (5) ἀνθίσταντο · ἀπὸ οὖν (β) τῶν διαφόρου ο διδασκαλίας διανοουμένων μὴ παρολισθαίνειν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον τῶν Πατέρων ἡμῶν κατέχειν τὴν γνώμην, ὁτάκις ἂν διαφόροις βουλαίς περιφέρωνται. Τοιγαροῦν Αὐξέντιον τὸν Μεδιολάνων ἐξαιρέτως ἐν τούτῳ τῷ πράγματι κατακεκρίσθαι προγέγραπται. Δίκαιον ούν ἐστι, πάντας τοὺς ἐν τῷ Ῥωμαίων κόσμῳ διδασκά λους όμοφρονεῖν, καὶ μὴ διαφόροις διδασκαλίαις την - πίστιν μιαίνειν. Καὶ γὰρ ἡνίκα πρῶτον ἡ κακία τῶν αἱρετικῶν ἀκμάζειν ἤρξατο, ὡς καὶ νῦν μάλιστα, ὅπερ ἀπείη, τῶν ᾿Αρειανῶν ἡ βλασφημία, οι πατέρες ἡμῶν τριακόσιοι δέκα καὶ ὀκτὼ ἐπίλεκτοι, ἐν Νικαία γενομένου σκέμματος, τοῦτο τὸ τεῖχος ὑπεναντίον τῶν ὅπλων τοῦ διαβόλου ὥρισαν, καὶ ταύτῃ τῇ ἀντιδότῳ τὰ θανάσιμα φάρμακα ἀπεώσαντο· ὥστε τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, μιας θεότητος, μιᾶς ἀρετῆς, καὶ ἑνὸς χρήματος (7) πιστεύεσθαι· χρὴ δὲ τῆς ταύτης ὑπο στάσεως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πιστεύειν. Τὸν δὲ ἄλλως φρονοῦντα, ἀλλότριον εἶναι τῆς ἡμετέρας και νωνίας ἐκρίναμεν. "Ονπερ σωτηριώδη όρον, καὶ τὴν προσκυνητὴν σκέψιν τινὲς μιᾶναι ἠθέλησαν. Αλλά ἐν αὐτῇ τῇ ἀρχῇ, ἀπ' αὐτῶν τούτων οἵτινες τοῦτο ἐν Αριμίνῳ ἀνανεώσασθαι, ή ψηλαφήσαι ἠναγκάζοντα, μέχρι τούτου διωρθώθη ὡς ὁμολογεῖν αὐτοὺς ἑτέρα τινὶ διαλέξει ὑφαρπάσθαι, ὅτι οὐκ ἐνόησαν τῇ τῶν Πατέρων γνώμῃ τῇ ἐν Νικαίᾳ ἀρεσάσῃ ἐναντίον εἶναι. Οὐδὲ γὰρ πρόκριμα τι ηδυνήθη γενέσθαι ἀπὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐν Ἀριμένῳ συναχθέντων, οπότε συνέστηκε, μήτε τοῦ Ῥωμαίων ἐπισκόπου, οὗ πρὸ πάντων ἔδει τὴν γνώμην ἐκδέξασθαι, οὔτε Βικεντίου, ὃς ἐπὶ τοσούτοις ἔτεσι τὴν ἐπισκοπὴν ἀσπίλως ἐφύ λαξεν, οὔτε τῶν ἄλλων τοῖς τοιούτοις συγκαταθεμέ ὁπότε μάλιστα καθώς προειρήκαμεν, αὐτοὶ οὗτοι οἵτινες κατὰ συσκευὴν ὑποκλίνεσθαι ἔδοξαν, οὗτοι καλλίονι γνώμῃ χρησάμενοι, ἀπαρέσκειν αὐτοῖς ταῦτα ἐμαρτύραντο. Συνορᾷ οὖν ἡ ὑμετέρα καθαρό της, ταύτην μόνην τὴν πίστιν, ἥτις ἐν Νικαίᾳ κατὰ τὴν αὐθεντίαν τῶν ἀποστόλων ἐθεμελιώθη, διηνεκεί βεβαιότητι καθεκτέον εἶναι, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν τοὺς Ανατολικοὺς οἵτινες ἑαυτοὺς τῆς καθολικῆς εἶναι ἐπιγινώσκουσι, τοὺς δὲ δυτικούς (8) καυχᾶσθαι. Πι- στεύομεν δὲ οὐκ εἰς μακρὰν τοὺς ἄλλα νοοῦντας, νων ν. οἰκείαις, εἰκαίαις ἑρμηνίαι; ἀνθίστανται. τῶν σκαιαῖς κεχρημένων ἑρμη- νείαις ἀνθίστασθαι, ἀνθίστασθαι ἀπὸ τοῦ νῦν διαφόρους διδασκαλίαις, διανοουμένους, χαρακτῆρος. τούς τε δυτικούς. Οπότε συνέστηκε.... συγκαταθεμένων. SOZOMENI B • ac propriis interpretationibus adversantur: nec A ab illis qui diversa dogmata comminiscuntur, abripi in errorem, sed potius Patrum nostrorum decreta retinere, quoties illi variis consiliis temere circumferuntur. Quapropter Auxentium Mediola- nensem præcipue in hoc negotio damnatum esse perscribunt. Equum igitur est, ut omnes in orbe Romano Ecclesiarum doctores inter se consentiant, nec discrepantibus doctrinis fidem contaminent. Nam cum hæreticorum improbitas vigere primum ccepisset, quemadmodum nunc, quod quidem Deus avertal, Arianorum viget blasphemia, Patres nostri trecenti decem et octo selecti, habito apud Nicæam tractatu, adversus arma diaboli hunc murum ere- xerunt, et hac antidoto letalia venena repulerunt, ut Pater et Filius, unius divinitatis, unius virtutis, uniusque figuræ esse crederentur. Spiritum autem sanctum ejusdem quoque esse substantiæ credere debemus. Eum vero qui aliter sentiat, a commu- nione nostra alienum esse decrevimus. Quam salu- tarem regulam et adorandam sanctionein, nonnulli violare conati sunt. Verum in ipso statim exordio, ab iis ipsis qui Arimini istud innovare aut atten- tare coacti fuerant, co usque emendatum est, ut confessi sint se alia quadam disputatione deceptos esse, quam sententiæ a Nicanis Patribus pronul- gata contrariam esse minine advertissent. Neque enim præjudicium ullum afferri potuit ex numero corum qui Arimini convenere: quandoquidem, uti supra diximus, illi ipsi qui per fraudem cedere aliquantulum visi sunt, postea meliore judicio usi, ea sibi displicere testati sunt. Perspicit igitur sin- ceritas vestra, hanc solam fidem quæ juxta auctori- tatem apostolorum in urbe Nicæna fundata est, perpetua Grmitate retinendam esse : eaque gloriari nobiscum tum Orientales qui se catholicos esse profitentur, tum Occidentales. Credlimus au- tem futurum brevi, ut qui alia sentiunt, a nostra communione separentur, ablato ipsis episcoporum nomine: ita ut populi ab errore ipsorum liberati respirare possint. Nullo enim modo errorem mul- titudinis corrigere poterunt, cum ipsi errore in- VALESII ANNOTATIONES. pessime vertit Græcus interpres hujus epistola. Latina quidem epistola sic habet : Sed Gallorum atque Venetensium fratrum relatione comperimus, nonnullos non hæresis studio; neque enim hoc tantum mali cadere in Dei antistites potest; sed inscitia, vel ex simplicitate quadum, scævis interpretationibus æstuantes, non satis dispicere quæ magis Patrum nostrorum sil tenenda sententia, cum diversa consilia eorum auribus ingerantur. Græcus interpres pro scævis quod idem valet ac sinistris, legissc vide- tur suis. Vertit enim magno errore. Sed et reliqua minime intellexit. Verum in codice Fuketiano aliter scribitur hic locus, hoc scilicet modo : Sed apul Theodoritum in libro secundo Historiæ cap. 22, rectior scriptura D habetur hujus loci, etc. etc. legitur Certe in epistola Latina legitur unius figura. dubio Sic enim habet Latinum exemplar hujus epistolæ. Hac nobiscum Orientales, qui se catholicos recognoscunt, Occidentalesque glo- riari. VARIORUM. • Horum veriorum interpretatio, a Valesio hic omissa, supplenda est ex Theodorito, lib. 11, cap. 22. (5) Οἰκείαις ἑρμηνείαις. Τotum hunc locum (6) Ἀπὸ οὖν. Rectius apud Theodoritum legitur (7) Ἑνὸς χρήματος. Apud Theodoritum melius (8) Τοὺς δὲ δυτικούς. Scribendum est procul

ἑρμηνείαις (5) ἀνθίσταντο · ἀπὸ οὖν (β) τῶν διαφόρου ο διδασκαλίας διανοουμένων μὴ παρολισθαίνειν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον τῶν Πατέρων ἡμῶν κατέχειν τὴν γνώμην, ὁτάκις ἂν διαφόροις βουλαίς περιφέρωνται. Τοιγαροῦν Αὐξέντιον τὸν Μεδιολάνων ἐξαιρέτως ἐν τούτῳ τῷ πράγματι κατακεκρίσθαι προγέγραπται. Δίκαιον ούν ἐστι, πάντας τοὺς ἐν τῷ Ῥωμαίων κόσμῳ διδασκά λους όμοφρονεῖν, καὶ μὴ διαφόροις διδασκαλίαις την - πίστιν μιαίνειν. Καὶ γὰρ ἡνίκα πρῶτον ἡ κακία τῶν αἱρετικῶν ἀκμάζειν ἤρξατο, ὡς καὶ νῦν μάλιστα, ὅπερ ἀπείη, τῶν ᾿Αρειανῶν ἡ βλασφημία, οι πατέρες ἡμῶν τριακόσιοι δέκα καὶ ὀκτὼ ἐπίλεκτοι, ἐν Νικαία γενομένου σκέμματος, τοῦτο τὸ τεῖχος ὑπεναντίον τῶν ὅπλων τοῦ διαβόλου ὥρισαν, καὶ ταύτῃ τῇ ἀντιδότῳ τὰ θανάσιμα φάρμακα ἀπεώσαντο· ὥστε τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, μιας θεότητος, μιᾶς ἀρετῆς, καὶ ἑνὸς χρήματος (7) πιστεύεσθαι· χρὴ δὲ τῆς ταύτης ὑπο στάσεως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πιστεύειν. Τὸν δὲ ἄλλως φρονοῦντα, ἀλλότριον εἶναι τῆς ἡμετέρας και νωνίας ἐκρίναμεν. "Ονπερ σωτηριώδη όρον, καὶ τὴν προσκυνητὴν σκέψιν τινὲς μιᾶναι ἠθέλησαν. Αλλά ἐν αὐτῇ τῇ ἀρχῇ, ἀπ' αὐτῶν τούτων οἵτινες τοῦτο ἐν Αριμίνῳ ἀνανεώσασθαι, ή ψηλαφήσαι ἠναγκάζοντα, μέχρι τούτου διωρθώθη ὡς ὁμολογεῖν αὐτοὺς ἑτέρα τινὶ διαλέξει ὑφαρπάσθαι, ὅτι οὐκ ἐνόησαν τῇ τῶν Πατέρων γνώμῃ τῇ ἐν Νικαίᾳ ἀρεσάσῃ ἐναντίον εἶναι. Οὐδὲ γὰρ πρόκριμα τι ηδυνήθη γενέσθαι ἀπὸ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν ἐν Ἀριμένῳ συναχθέντων, οπότε συνέστηκε, μήτε τοῦ Ῥωμαίων ἐπισκόπου, οὗ πρὸ πάντων ἔδει τὴν γνώμην ἐκδέξασθαι, οὔτε Βικεντίου, ὃς ἐπὶ τοσούτοις ἔτεσι τὴν ἐπισκοπὴν ἀσπίλως ἐφύ λαξεν, οὔτε τῶν ἄλλων τοῖς τοιούτοις συγκαταθεμέ ὁπότε μάλιστα καθώς προειρήκαμεν, αὐτοὶ οὗτοι οἵτινες κατὰ συσκευὴν ὑποκλίνεσθαι ἔδοξαν, οὗτοι καλλίονι γνώμῃ χρησάμενοι, ἀπαρέσκειν αὐτοῖς ταῦτα ἐμαρτύραντο. Συνορᾷ οὖν ἡ ὑμετέρα καθαρό της, ταύτην μόνην τὴν πίστιν, ἥτις ἐν Νικαίᾳ κατὰ τὴν αὐθεντίαν τῶν ἀποστόλων ἐθεμελιώθη, διηνεκεί βεβαιότητι καθεκτέον εἶναι, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν τοὺς Ανατολικοὺς οἵτινες ἑαυτοὺς τῆς καθολικῆς εἶναι ἐπιγινώσκουσι, τοὺς δὲ δυτικούς (8) καυχᾶσθαι. Πι- στεύομεν δὲ οὐκ εἰς μακρὰν τοὺς ἄλλα νοοῦντας, νων ν. οἰκείαις, εἰκαίαις ἑρμηνίαι; ἀνθίστανται. τῶν σκαιαῖς κεχρημένων ἑρμη- νείαις ἀνθίστασθαι, ἀνθίστασθαι ἀπὸ τοῦ νῦν διαφόρους διδασκαλίαις, διανοουμένους, χαρακτῆρος. τούς τε δυτικούς. Οπότε συνέστηκε.... συγκαταθεμένων. SOZOMENI B • ac propriis interpretationibus adversantur: nec A ab illis qui diversa dogmata comminiscuntur, abripi in errorem, sed potius Patrum nostrorum decreta retinere, quoties illi variis consiliis temere circumferuntur. Quapropter Auxentium Mediola- nensem præcipue in hoc negotio damnatum esse perscribunt. Equum igitur est, ut omnes in orbe Romano Ecclesiarum doctores inter se consentiant, nec discrepantibus doctrinis fidem contaminent. Nam cum hæreticorum improbitas vigere primum ccepisset, quemadmodum nunc, quod quidem Deus avertal, Arianorum viget blasphemia, Patres nostri trecenti decem et octo selecti, habito apud Nicæam tractatu, adversus arma diaboli hunc murum ere- xerunt, et hac antidoto letalia venena repulerunt, ut Pater et Filius, unius divinitatis, unius virtutis, uniusque figuræ esse crederentur. Spiritum autem sanctum ejusdem quoque esse substantiæ credere debemus. Eum vero qui aliter sentiat, a commu- nione nostra alienum esse decrevimus. Quam salu- tarem regulam et adorandam sanctionein, nonnulli violare conati sunt. Verum in ipso statim exordio, ab iis ipsis qui Arimini istud innovare aut atten- tare coacti fuerant, co usque emendatum est, ut confessi sint se alia quadam disputatione deceptos esse, quam sententiæ a Nicanis Patribus pronul- gata contrariam esse minine advertissent. Neque enim præjudicium ullum afferri potuit ex numero corum qui Arimini convenere: quandoquidem, uti supra diximus, illi ipsi qui per fraudem cedere aliquantulum visi sunt, postea meliore judicio usi, ea sibi displicere testati sunt. Perspicit igitur sin- ceritas vestra, hanc solam fidem quæ juxta auctori- tatem apostolorum in urbe Nicæna fundata est, perpetua Grmitate retinendam esse : eaque gloriari nobiscum tum Orientales qui se catholicos esse profitentur, tum Occidentales. Credlimus au- tem futurum brevi, ut qui alia sentiunt, a nostra communione separentur, ablato ipsis episcoporum nomine: ita ut populi ab errore ipsorum liberati respirare possint. Nullo enim modo errorem mul- titudinis corrigere poterunt, cum ipsi errore in- VALESII ANNOTATIONES. pessime vertit Græcus interpres hujus epistola. Latina quidem epistola sic habet : Sed Gallorum atque Venetensium fratrum relatione comperimus, nonnullos non hæresis studio; neque enim hoc tantum mali cadere in Dei antistites potest; sed inscitia, vel ex simplicitate quadum, scævis interpretationibus æstuantes, non satis dispicere quæ magis Patrum nostrorum sil tenenda sententia, cum diversa consilia eorum auribus ingerantur. Græcus interpres pro scævis quod idem valet ac sinistris, legissc vide- tur suis. Vertit enim magno errore. Sed et reliqua minime intellexit. Verum in codice Fuketiano aliter scribitur hic locus, hoc scilicet modo : Sed apul Theodoritum in libro secundo Historiæ cap. 22, rectior scriptura D habetur hujus loci, etc. etc. legitur Certe in epistola Latina legitur unius figura. dubio Sic enim habet Latinum exemplar hujus epistolæ. Hac nobiscum Orientales, qui se catholicos recognoscunt, Occidentalesque glo- riari. VARIORUM. • Horum veriorum interpretatio, a Valesio hic omissa, supplenda est ex Theodorito, lib. 11, cap. 22. (5) Οἰκείαις ἑρμηνείαις. Τotum hunc locum (6) Ἀπὸ οὖν. Rectius apud Theodoritum legitur (7) Ἑνὸς χρήματος. Apud Theodoritum melius (8) Τοὺς δὲ δυτικούς. Scribendum est procul

αὐτῇ τῇ ἐπιχειρήσει ἀπὸ τῆς ἡμετέρας κοινωνίας Α χωρισθήσεσθαι αὐτῶν (9) τὸ τοῦ ἐπισκόπου ὄνομα· ὥστε τοὺς λαοὺς αὐτῶν τῆς πλάνης ελευθερωθέν- τας, ἀναπνεῦσαι. Οὐδενὶ γὰρ τρόπῳ διορθῶσαι δυο νήσονται τὴν πλάνην τῶν ὄχλων, ὁπότε αὐτοὶ ὑπὸ τῆς πλάνης κατέχονται. Συμφωνείτω οὖν μετὰ πάντων τῶν τοῦ Θεοῦ ἱερέων, καὶ τῆς ὑμετέρας τιμιό τητος ἡ γνώμη, ἐν ᾗ ὑμᾶς ἁγίους καὶ βεβαίους (10) πιστεύομεν. Ὅτι δὲ οὕτως ἡμεῖς μεθ' ὑμῶν (11) πιστεύειν ὀφείλομεν, τοῖς ἀμοιβαίοις τῆς ὑμετέρας ἀγάπης ἐπιδείξασθαι. .. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τοῦ ἁγίου Αμβροσίου, ὅπως εἰς ἀρχιερέα προεβλήθη, καὶ εὐσεβεῖν τοὺς λαοὺς ἀνέπει σεν ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν ἐν Φρυγίᾳ Ναυατια- νῶν, καὶ τοῦ Πάσχα. Οἱ μὲν οὖν πρὸς δύσιν ἱερεῖς ὧδε φθάσαντες τοὺς παρ' αὐτοῖς νεωτερίζοντας, ἐπιμελῶς ἐφύλαττον τὴν ἀρχῆθεν παραδοθεῖσαν αὐτοῖς πίστιν. Ὡς κομιδῇ ὀλι γους ἐνθάδε ἑτεροδόξους γενέσθαι, καὶ σχεδόν μόνους τοὺς ἀμφὶ τὸν Αυξέντιον. Οὐκ εἰς μακρὰν δὲ καὶ οὗτος ἐκποδὼν ἐγένετο· τελευτήσαντος δὲ αὐτοῦ, ἐστασίαζε τὸ πλῆθος, οὐ τὸν αὐτὸν αἱρούμενοι τὴν Μεδιολάνων Ἐκκλησίαν ἐπισκοπεῖν· καὶ ἡ πόλις ἐκινδύνευεν. Εκαστοι γὰρ ἀποτυχόντες ἠπείλουν ποιεῖν & φιλεῖ γίνεσθαι ἐν ταῖς τοιαύταις ταραχαῖς. Δείσας δὲ τὴν τοῦ δήμου κίνησιν Αμβρόσιος, ὁ τότε τοῦ ἔθνους ἡγούμενος, ἐλθὼν εἰς τὴν ἐκκλησίαν, συνεβούλευε παύεσθαι τῆς ἔριδος, νόμων ὑπομιμνή- σκων, ὁμονοίας τε καὶ τῶν ἀπὸ τῆς εἰρήνης ἀγαθῶν. Οὔπω δὲ αὐτοῦ παυσαμένου περὶ τούτων δημηγο- ρεῖν, ἐξαπίνης πάντες αφέμενοι τῆς πρὸς ἀλλή λους ὀργῆς, ἐπ' αὐτὸν τὸν σύμβουλον τῆς ὁμονοίας ἄγουσι τὴν τῆς ἐπισκοπῆς ψῆφον. Καὶ βαπτίζε- σθαι παρεκελεύοντο· ἔτι γὰρ ἀμύητος ἦν. Καὶ τὴν ἱερωσύνην παραλαμβάνειν ἐδέοντο. Ἐπεὶ δὲ ὁ μὲν παρῃτεῖτο, καὶ ἀνεβάλλετο (12), καὶ ἀτεχνῶς τὸ πρᾶγμα ἀπέφευγεν· ὁ δὲ δῆμος ἐπέκειτο. καὶ Χωρισθής σεσθαι καὶ περιαιρεθήσεσθαι ἀπ' αὐτῶν τὸ τοῦ ἐπι- σκόπου όνομα. παγίους καὶ βεβαίους εἶναι. καὶ ἀπεμάχετο. HISTORIA ECCLESIASTICA. - - LIB. VI. plicentur. Vestra igitur reverentiæ judicium cum omnium sacerdotum judicio consentiat: in qua fide vos stabiles et firmos manere confidimus. Nos vero ita vobiscum credere oportere, mutuis charitatis vestræ litteris ad nos datis ostendite. CAP. XXIV. De sancto Ambrosio, qua ratione ad episcopatum promotus sit, et populos pie sentire docuerit. Item de Novalianis in Phrygia, et de die Pascha. C repente omnes, abjecto mutuæ contentionis studio, Hoc modo occidentales episcopi, cum eos qui rebus novis apud ipsos studebant prævenissent, fidem sibi ab initio traditam studiose conserva- B runt ‘, adeo ut pauci admodum in illis partibus novæ doctrinæ sectatores fuerint, ac solus fere cum suis Aurentius. Quo quidem mortuo, iugens po- puli seditio exorta est, cum non eumdem omnes Mediolanensis Ecclesiæ antistitem eligerent: tota- que civitas in gravissimum periculum adducta est. Nam qui repulsam passi fuerant, ea se facturos quæ in hujusmodi perturbationibus fieri solent, singuli minabantur. Ambrosius igitur qui tunc provinciæ rector erat, tumultum populi veritus, cum ad ecclesiam venisset, suadere cœpit ut a contentione desisterent, leges illis in memoriam revocans, et concordiain pacisque bona eis ob ocu- los proponens. Vix ille finem dicendi fecerat, cum ' Socr., lib. iv, c. 30. ipsi concordiæ suasori episcopatum communi- bus suffragiis deferunt, hortantes ut sacrum baptismum susciperet : nondum enim erat ini- tiatus : rogantesque ut sacerdotii onus sub- VALESI ANNOTATIONES. hic locus emendatius legitur hoc modo : In Latino exemplari hujus epistolae desunt hic nonnulla. Theodorito Sic enim habet Latinum exemplar : In qua vos faos atque firmatos, etc. pari interpretum hujus epistolae,quod Græcum fefel- lit; sed neque a Luca Holstenio animadversum est. Sic enim habet Latinum exemplar: In qua vos fixos atque firmatos ut bene credimus, ita etiam nos vobis- cum recte sentire debemus reciprocis sanctitatis vestræ litteris approbare. In quibus verbis nullus omnino sensus est. Nos vero ope ac subsidio criticænostræ, locum ita sanandum esse aflirmamus: Ita etiam vos nobiscum recte sentire, debelis reciprocis sanctitatis vestra litteris approbare. Jam clarus et manifestus D est sensus. Nec erit, ut opinor quisquam, qui non fateatur hunc locum ita a Damaso scriptum fuisse. Cæterum quod in editione Romana titulus hujus epistolæ præfert, eam scriptam esse episcopis catholicis per Orientem constitutis, falsuin est ª. Scripta est enim ad episcopos Illyrici, ut recte habet Sozomenus ac Theodoritus. Certe eam ad Orientales scriptam non esse, satis apparet ex his verbis: Hac nobiscum Orientales qui´se catholicos recognoscunt, Occidentalesque gloriari. Et paulo post : Concinat ergo omnibus Dei sacerdotibus et vestræ sententia charitatis. Ubi vides Damasum eos ad quos scribit, distinguere ab Orientalibus et Occi- dentalibus. Illyricianos ergo intelligit, qui in medio erant positi, id est inter Orientales atque Occiden- tales. plum inveni Quod certe magis placet, licet Nicephorus vulgatam lectionem confir- met. VARIORUM. a lloc falsum non est. Nam, ut animadvertit Hermautius in Vita S. Ambrosii, lib. i, cap. 17, deo hæc epistola ad Catholicos Orientis episcopos Directa, quod ejus exemplar ad eosdem, que anad- PATROL. GR. LXVII, modum et ad Illyrios, missum fuisset. Quod de- monstrant verba præfatæ synodica collectionis Romanæ subjecta: Ego Sabinus diaconus Medio- lanensis legatus de authentico dedi. Hermantius loco (9) Χωρισθήσεσθαι αὐτῶν. Αpud Theodoritum (10) Ἁγίους καὶ βεβαίους. Corfigendum est ex (11) 'Ημεῖς μεθ' ὑμῶν. Mendum est in Latino exem- (12) Καὶ ἀνεβάλλετο. In codice Fuketiano scri-

Α τῆς ἔριδος οὐκ ἄλλως ἀνήσειν ἰσχυρίζετο, μηνύεται τάδε ταῖς ἐν τοῖς βασιλείοις ἀρχαῖς. Αμα δὲ τῇ περὶ τούτων ἀγγελία λέγεται Ουαλεντινιανὸς ὁ βα σιλεὺς εὔξασθαι, καὶ χάριν φάναι ὁμολογεῖν τῷ θεῷ, ὡς ἱερᾶσθαι ἐπιλεγομένῳ, οὓς αὐτὸς ἄρχειν προ βάλλεται. Μαθὼν δὲ τὴν τοῦ πλήθους ἔνστασιν καὶ τὴν ᾿Αμβροσίου παραίτησιν, συνέβαλεν ἐπὶ ὁμονοία τῆς ἐν Μεδιολάνῳ Ἐκκλησίας ταῦτα βραβεύειν τὸν Θεόν ν· καὶ τὴν ταχίστην αὐτὸν χειροτονεῖσθαι προσ έταξεν. Αμα δὲ ἐμυήθη καὶ τὴν χειροτονίαν παρ έλαβεν, ὁμοφρονεῖν πέπεικε περὶ τὰ θεῖα τὴν ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίαν, ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ διχονοίᾳ καμού- σαν ἐκ τῆς προστασίας Αυξεντίου. Ἀλλ᾽ οἷος μὲν Αμβρόσιος οὗτος μετὰ τὴν χειροτονίαν ἐγένετο, καὶ ὡς ἀνδρείως καὶ μάλα θείως τὴν ἱερωσύνην διήνυσεν, ἐν τοῖς ἑξῆς κατὰ χώραν λελέξεται. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον οἱ ἀμφὶ τὴν Φρυγίαν Ναυατιανοί, παρὰ τὸ πρότερον εἰωθός, ἤρξαντο μετὰ τῶν Ἰουδαίων τὴν τοῦ Πάσχα ἑορτὴν ἐπιτελεῖν. Ναυάτος μὲν γὰρ, &ς ἀρχηγὸς ἐγένετο τῆς αἱρέσεως, τοὺς μεταμελουμένους ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν εἰς κοινωνίαν οὐ προσίετο, καὶ τοῦτο μόνον ἐκαινοτόμει. Παραπλησίως δὲ τῇ Ῥω μαίων Ἐκκλησίᾳ, μετὰ τὴν ἐαρινὴν Ισημερίαν διετέ λεσεν αὐτός τε καὶ οἱ μετ᾿ αὐτὸν ταύτην ἄγοντες τὴν ἑορτήν. Εἰσότε δὴ ἐπὶ ταύτης τῆς ἡγεμονίας, τινὲς τῶν ἀνὰ τὴν Φρυγίαν Ναυατιανῶν ἐπισκόπων συνελθόντες ἐν Γάζου κώμῃ (13)· χωρίον δὲ αὕτη Φρυγῶν, ὅθεν Σαγγαρίου τοῦ ποταμοῦ αἱ πηγαὶ ῥέουσι· ὡς οὐδὲ ταύτῃ κοινωνεῖν ἀξιοῦντες τοῖς ἑτέ- ρως αὐτοῖς δοξάζουσιν, ἴδιον ἔθεντο νόμον· ὥστε την τῶν ᾿Αζύμων ἐπιτηρεῖν ἑορτὴν, καὶ σὺν τοῖς Ἰουδαίοι; τὸ Πάσχα ἐπιτελεῖν. Οὐκ ἐκοινώνει δὲ ταύτῃ τῇ συν όδῳ οὔτε Αγέλιος, ὁ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει Ναυα- τιανῶν ἐπίσκοπος, οὔτε ὁ Νικαίας, ἢ ὁ Νικομηδείας, ἢ ὁ Κοτυαείου (14)· πόλις δὲ αὕτη Φρυγίας οὐκ ἄσημος· οὓς δὴ κυρίους καὶ κολοφώνας, ὡς εἰπεῖν, οἱ Ναυατιανοὶ νομίζουσι τῶν περὶ τὴν οἰκείαν αἷμε σιν καὶ τὰς αὐτῶν Ἐκκλησίας πραττομένων. Επ Β συνελθόντες Κοτυαείου. Ταῦτα βραβεύειν τὸν Θεόν. εἰ μήπω κατὰ θείαν χάριν τοῦτο γένηται, SOZOMENI iret. Sed cum ille quidem recusaret ac reluctare- tur, prorsusque sacerdotium refugeret, populus vero instaret, nec alia conditione quieturum se affirmaret, res ad proceres palatii refertur. Impe- rator autem Valentinianus, eo nuntio accepto, Deum precatus esse dicitur, eique gratias egisse, quod eos ad sacerdotii munus obeundum eligeret, quos ipse regendis provinciis præfecisset. Cumque populi pertinax studium et Ambrosii detrectatio- nem didicisset, ad conciliandam Mediolanensis Ecclesiæ concordiam Deum hæc ita disponere conjecit, eumque quam primum episcopum ordi- nari jussit. Qui cum baptismum ac sacerdotium simul suscepisset, statim Ecclesiam suam, quæ ob administrationem Auxentii diuturno discidio labo- raverat, ad concordem de Deo sententiam reduxit. Verum qualem se Ambrosius iste post ordinatio- nem præstiterit, et quam constanter ac pie sacer- dotium administraverit, infra suo loco dicturi sumus. Per idem tempus Novaliani qui in Plry- gia degunt, contra veterum morem Pascha una cum Judais celebrare coeperunt. Nam Novalus qui ejus secta auctor fuit, poenitentes quidem ad communionem minime admisit: idque solum ab illo innovatum est. Cæterum tam ipse, quam successores ejus, non aliter quam Ecclesia Ro- mana, post æquinoctium vernum festum Pascha diem perpetuo celebrarunt. Tandem vero circa hæc tempora, quidam per Phrygiam episcopi Novatianorum, congregati in Pazi vico, qui locus est in Phrygia, unde Sangarii fluminis fontes erumpunt, cum ne hac quidem in parte cum iis a quibus dissentiebant communicare vellent, pecu- liarem regulam constituerunt, ut Azymoruin fe- stum in posterum observarent, et cum Judais Pascha celebrarent. Verum huic synodo neque Agelius interfuit, qui Novatianorum episcopus erat Constantinopoli, neque is qui Nicææ, nec qui Socr. lib. iv, c. 28. C VALESII ANNOTATIONES. et Nicephorum Pazi vicus hic dicitur, situs in Phrygia ad Sangarium amnem. Sed non possum assentiri Baronio, qui hunc Pazi vicum confundit cum Pepuza. Porro hoc loco restitui ex codice Fuketiano. D keliano scriptum est Sic enim dictum est oppidum Phrygiæ, teste Strabone in libro duo- decinc, et Stephano, et Constantino Porphyro- gennito in libro primo De thematibus, cap. 4. Ste- phanus quidem Byzantius scribit regulariter hoc oppidum dici debere Cosaium ut Midaium. Dictum est enim a Cosa quodam. Postea vero insert, i VARIORUM. laudato scribit, hunc Sabinum non videri diversum a Sabino, quem S. Basilius Romam ad Damasum misit. Quæ conjectura prorsus certa, cum S. Ba- silius in epistola 273, de litteris ad Occidentales scribendis loquens, dicat: Ego cum inciderim in Sabinum diaconum, quo nuntio huc ad nos illi usi sunt, ad Illyricos scripsi, ad Italos præterea et Gal- los episcopos. Ex quo liquet synodum Romanaın ante annum 371, quo Basilius Cæsarea episcopus creatus, coactam non fuisse. Ant. Pagi, ad ann. 369, n. 8. • Hinc est quod salvo canone apostolico 80. D. Ambrosius simul et baptizatus et episcopus ordinatus est. Prohibet nempe canon ille, ne is, qui a gentili vita nuper accessit, et modo baptizatus est, episcopus illico fieret. Iniquum enim esse, ut qui sui nondum expe- rientiam ostenderit, sit aliorum magister, nisi forte hoc di- vina gratia fiat. Ambrosius autem divinitus electus est. (13) Ελθόντες ἐν Γάζου κώμῃ. Apud Socratem (14) Ο Κοτυλείου. Longe rectius in codice Fu-

Α τῆς ἔριδος οὐκ ἄλλως ἀνήσειν ἰσχυρίζετο, μηνύεται τάδε ταῖς ἐν τοῖς βασιλείοις ἀρχαῖς. Αμα δὲ τῇ περὶ τούτων ἀγγελία λέγεται Ουαλεντινιανὸς ὁ βα σιλεὺς εὔξασθαι, καὶ χάριν φάναι ὁμολογεῖν τῷ θεῷ, ὡς ἱερᾶσθαι ἐπιλεγομένῳ, οὓς αὐτὸς ἄρχειν προ βάλλεται. Μαθὼν δὲ τὴν τοῦ πλήθους ἔνστασιν καὶ τὴν ᾿Αμβροσίου παραίτησιν, συνέβαλεν ἐπὶ ὁμονοία τῆς ἐν Μεδιολάνῳ Ἐκκλησίας ταῦτα βραβεύειν τὸν Θεόν ν· καὶ τὴν ταχίστην αὐτὸν χειροτονεῖσθαι προσ έταξεν. Αμα δὲ ἐμυήθη καὶ τὴν χειροτονίαν παρ έλαβεν, ὁμοφρονεῖν πέπεικε περὶ τὰ θεῖα τὴν ὑπ' αὐτὸν Ἐκκλησίαν, ἐπὶ πολλῷ χρόνῳ διχονοίᾳ καμού- σαν ἐκ τῆς προστασίας Αυξεντίου. Ἀλλ᾽ οἷος μὲν Αμβρόσιος οὗτος μετὰ τὴν χειροτονίαν ἐγένετο, καὶ ὡς ἀνδρείως καὶ μάλα θείως τὴν ἱερωσύνην διήνυσεν, ἐν τοῖς ἑξῆς κατὰ χώραν λελέξεται. Περὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον οἱ ἀμφὶ τὴν Φρυγίαν Ναυατιανοί, παρὰ τὸ πρότερον εἰωθός, ἤρξαντο μετὰ τῶν Ἰουδαίων τὴν τοῦ Πάσχα ἑορτὴν ἐπιτελεῖν. Ναυάτος μὲν γὰρ, &ς ἀρχηγὸς ἐγένετο τῆς αἱρέσεως, τοὺς μεταμελουμένους ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν εἰς κοινωνίαν οὐ προσίετο, καὶ τοῦτο μόνον ἐκαινοτόμει. Παραπλησίως δὲ τῇ Ῥω μαίων Ἐκκλησίᾳ, μετὰ τὴν ἐαρινὴν Ισημερίαν διετέ λεσεν αὐτός τε καὶ οἱ μετ᾿ αὐτὸν ταύτην ἄγοντες τὴν ἑορτήν. Εἰσότε δὴ ἐπὶ ταύτης τῆς ἡγεμονίας, τινὲς τῶν ἀνὰ τὴν Φρυγίαν Ναυατιανῶν ἐπισκόπων συνελθόντες ἐν Γάζου κώμῃ (13)· χωρίον δὲ αὕτη Φρυγῶν, ὅθεν Σαγγαρίου τοῦ ποταμοῦ αἱ πηγαὶ ῥέουσι· ὡς οὐδὲ ταύτῃ κοινωνεῖν ἀξιοῦντες τοῖς ἑτέ- ρως αὐτοῖς δοξάζουσιν, ἴδιον ἔθεντο νόμον· ὥστε την τῶν ᾿Αζύμων ἐπιτηρεῖν ἑορτὴν, καὶ σὺν τοῖς Ἰουδαίοι; τὸ Πάσχα ἐπιτελεῖν. Οὐκ ἐκοινώνει δὲ ταύτῃ τῇ συν όδῳ οὔτε Αγέλιος, ὁ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει Ναυα- τιανῶν ἐπίσκοπος, οὔτε ὁ Νικαίας, ἢ ὁ Νικομηδείας, ἢ ὁ Κοτυαείου (14)· πόλις δὲ αὕτη Φρυγίας οὐκ ἄσημος· οὓς δὴ κυρίους καὶ κολοφώνας, ὡς εἰπεῖν, οἱ Ναυατιανοὶ νομίζουσι τῶν περὶ τὴν οἰκείαν αἷμε σιν καὶ τὰς αὐτῶν Ἐκκλησίας πραττομένων. Επ Β συνελθόντες Κοτυαείου. Ταῦτα βραβεύειν τὸν Θεόν. εἰ μήπω κατὰ θείαν χάριν τοῦτο γένηται, SOZOMENI iret. Sed cum ille quidem recusaret ac reluctare- tur, prorsusque sacerdotium refugeret, populus vero instaret, nec alia conditione quieturum se affirmaret, res ad proceres palatii refertur. Impe- rator autem Valentinianus, eo nuntio accepto, Deum precatus esse dicitur, eique gratias egisse, quod eos ad sacerdotii munus obeundum eligeret, quos ipse regendis provinciis præfecisset. Cumque populi pertinax studium et Ambrosii detrectatio- nem didicisset, ad conciliandam Mediolanensis Ecclesiæ concordiam Deum hæc ita disponere conjecit, eumque quam primum episcopum ordi- nari jussit. Qui cum baptismum ac sacerdotium simul suscepisset, statim Ecclesiam suam, quæ ob administrationem Auxentii diuturno discidio labo- raverat, ad concordem de Deo sententiam reduxit. Verum qualem se Ambrosius iste post ordinatio- nem præstiterit, et quam constanter ac pie sacer- dotium administraverit, infra suo loco dicturi sumus. Per idem tempus Novaliani qui in Plry- gia degunt, contra veterum morem Pascha una cum Judais celebrare coeperunt. Nam Novalus qui ejus secta auctor fuit, poenitentes quidem ad communionem minime admisit: idque solum ab illo innovatum est. Cæterum tam ipse, quam successores ejus, non aliter quam Ecclesia Ro- mana, post æquinoctium vernum festum Pascha diem perpetuo celebrarunt. Tandem vero circa hæc tempora, quidam per Phrygiam episcopi Novatianorum, congregati in Pazi vico, qui locus est in Phrygia, unde Sangarii fluminis fontes erumpunt, cum ne hac quidem in parte cum iis a quibus dissentiebant communicare vellent, pecu- liarem regulam constituerunt, ut Azymoruin fe- stum in posterum observarent, et cum Judais Pascha celebrarent. Verum huic synodo neque Agelius interfuit, qui Novatianorum episcopus erat Constantinopoli, neque is qui Nicææ, nec qui Socr. lib. iv, c. 28. C VALESII ANNOTATIONES. et Nicephorum Pazi vicus hic dicitur, situs in Phrygia ad Sangarium amnem. Sed non possum assentiri Baronio, qui hunc Pazi vicum confundit cum Pepuza. Porro hoc loco restitui ex codice Fuketiano. D keliano scriptum est Sic enim dictum est oppidum Phrygiæ, teste Strabone in libro duo- decinc, et Stephano, et Constantino Porphyro- gennito in libro primo De thematibus, cap. 4. Ste- phanus quidem Byzantius scribit regulariter hoc oppidum dici debere Cosaium ut Midaium. Dictum est enim a Cosa quodam. Postea vero insert, i VARIORUM. laudato scribit, hunc Sabinum non videri diversum a Sabino, quem S. Basilius Romam ad Damasum misit. Quæ conjectura prorsus certa, cum S. Ba- silius in epistola 273, de litteris ad Occidentales scribendis loquens, dicat: Ego cum inciderim in Sabinum diaconum, quo nuntio huc ad nos illi usi sunt, ad Illyricos scripsi, ad Italos præterea et Gal- los episcopos. Ex quo liquet synodum Romanaın ante annum 371, quo Basilius Cæsarea episcopus creatus, coactam non fuisse. Ant. Pagi, ad ann. 369, n. 8. • Hinc est quod salvo canone apostolico 80. D. Ambrosius simul et baptizatus et episcopus ordinatus est. Prohibet nempe canon ille, ne is, qui a gentili vita nuper accessit, et modo baptizatus est, episcopus illico fieret. Iniquum enim esse, ut qui sui nondum expe- rientiam ostenderit, sit aliorum magister, nisi forte hoc di- vina gratia fiat. Ambrosius autem divinitus electus est. (13) Ελθόντες ἐν Γάζου κώμῃ. Apud Socratem (14) Ο Κοτυλείου. Longe rectius in codice Fu-

ταύτης δὲ τῆς αἰτίας, ὅπως καὶ οὗτοι εἰς διαφορὰν κατέστησαν, καὶ σφᾶς αὐτοὺς διατεμόντες χωρίς ἐκκλησίαζον, κατὰ καιρὸν ἐρῶ. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Περὶ τῶν Απολιναρίων, τοῦ πατρὸς καὶ υἱοῦ· καὶ τοῦ πρεσβυτέρου Βιταλιανοῦ· καὶ ἐκ ποίας αἱρέσεως κινηθέντες εἰς αἱρέσεις εξέκλιναν. Ἐν τούτῳ δὲ εἰς τὸ προφανές προΐστατο Απολι νάριος τῆς ἀπ' αὐτοῦ ὀνομαζομένης αἱρέσεως· καὶ πολλοὺς ἀποτεμὼν τῆς Ἐκκλησίας καθ' ἑαυτὸν συν ἦγε. Συνελάβετο δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν τοῦ οἰκείου δόγ ματος σύστασιν καὶ Βιτάλιος *, πρεσβύτερος 'Αν- τιοχεὺς τῶν ὑπὸ Μελίτιον ἱερωμένων· ἀνὴρ, εἰ καί τις ἄλλος, ἐκ τοῦ βίου καὶ τῆς πολιτείας ἐπιφανής, καὶ περὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀγομένους σπουδαῖος, καὶ τούτου χάριν τῷ λαῷ σεβάσμιος. Μετ' οὐ πολὺ γὰρ ἀποσχίσας ἑαυτὸν τῆς Μελιτίου κοινωνίας, Απολι- ναρίῳ προσέθετο· καὶ τῶν τὰ αὐτὰ δοξαζόντων ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων ἡγεῖτο· αἰδοῖ τῆς αὐτοῦ πολιτείας, πλῆθος οὐκ ὀλίγον πειθόμενον ἔχων, οἳ καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὴν προσηγορίαν ἔλαχον, Βιταλιανοὶ παρὰ ᾿Αντιο- χεῦσιν εἰς ἔτι νῦν ὀνομαζόμενοι. Λέγεται δὲ τοῦτο παθεῖν ὑπὸ λύπης, ὡς ὑπεροφθεὶς παρὰ Φλαβιανοῦ, ὃς ὕστερον επετράπη τὸν ᾿Αντιοχέων θρόνον, συμ- πρεσβυτέρου τότε ὄντος αὐτῷ, κωλυθεὶς συνήθως ἰδεῖν τὸν ἐπίσκοπον. Παρευδοκιμείσθαι γὰρ νομίσας, ἀνθρώπινον ὑπέστη· καὶ πρὸς ᾿Απολινάριον ἐλθών, ἐκοινώνησε, καὶ φίλον αὐτὸν εἶχεν. Ἐκ τούτου δὲ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι χωρὶς ἐκκλησίαζον ὑπὸ ἐπισκό ποις ἰδίοις, καὶ θεσμοῖς ἐχρῶντο ἀλλοτρίοις τῆς καθ ολικῆς Ἐκκλησίας, παρὰ τὰς νενομισμένας ἱερὰς ᾠδας, ἔμμετρά τινα μελύδρια ψάλλοντες, παρ' αὐτοῦ Απολιναρίου εὑρημένα. Πρὸς γὰρ τῇ ἄλλῃ παιδεύσει, καὶ ποιητικὸς ὤν, καὶ παντοδαπών μέτρων ειδήμων, καὶ τοῖς ἐντεῦθεν ἡδύσμασι τοὺς πολλοὺς ἔπειθεν αὐτῷ προσέχειν. "Ανδρες τε παρὰ τοὺς πότους καὶ ἐν ἔργοις, καὶ γυναῖκες παρὰ τοὺς ἱστοὺς τὰ αὐτοῦ μέλη ἔψαλλον. Σπουδῆς γὰρ καὶ ἀνέσεως, καὶ ἑορτῶν, καὶ τῶν ἄλλων, πρὸς τὸν ἑκάστου καιρὸν εἰδύλλια αὐτῷ πεπόνητο, πάντα εἰς εὐλογίαν Θεοῦ τείνοντα. Μαθὼν οὖν ταύτην τὴν αἵρεσιν εἰς πολλοὺς ἔρπειν πρῶτος περὶ παντοδαπής ύλης, Αριστείδης τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ Κοτυαέων χαίρειν. Βιτάλιος. Ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων γενόμενοι HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A Niconediæ, nec qui Cotuafi episcopatum gerebant : est autem Cotuaium, Phrygiæ urbs nou ignobilis. Quos tamen Novatiani velut arbitros ac modera- tores habent eorum quæ in Ecclesia et in secta ipsorum geruntur. Qualiter vero etiam isti hanc ob causam inter se dissenserint, seque ipsos a reliquis præcidentes, separatim collectas celebra- verint, dicam suo tempore. B C Socr. lib. II, c. 46. CAP. XXV. De duobus Apollinaribus patre et filio, et de Vitale presbytero : qua occasione muti, in hæreses prola- psi sint. Eodem tempore Apollinaris hæresis ab ipso cognominatæ ducem palam se præbuit : multosque ab Ecclesiæ corpore abducens, seorsum collegit*. Quem quidem in stabilienda hæresi adjuvit Vita- lis, presbyter Antiochenus ex Meletii clero : vir præ cæteris ob vitæ ac disciplinæ severitatem illustris, et in regendis iis quibus præerat scdu- lus, eaque de causa plebi venerabilis. Verum paulo post, cum se a communione Meletii abjunxisset, Apollinari adhaesit : iisque qui Antiochiæ eandem opinionem sectabantur præfuit, ob vitæ suæ san- ctimoniam haud paucos auditores habens, qui ab ipso cognomentum sortiti, Vitaliani etiamnum ab Antiochensibus appellantur. Huc autem prolapsus esse dicitur ex offensione animi, eo quod despe- ctus fuisset a Flaviano, tunc compresbytero, postea vero Antiochensis Ecclesiæ episcopo: a quo prohibitus fuerat ne episcopum more solito videret. Contemni enim se arbitratus, humani quidpiam passus est : et ad Apollinarem transgres- sus, societatem et amicitiam cum eo junxit. Abhinc in aliis quoque civitatibus separatim cou- ventus agere cœperunt sub episcopis suæ sectæ, et ritibus usi sunt ab Ecclesia catholica alienis : præter sacros bymnos qui in Ecclesia cani solent, cantica quædam numeris astricta psallentes, quæ ab Apollinare erant excogitata. Namque hic, præ- ter reliquam eruditionem, poetices quoque et omnis generis carminum gnarus, multis ejusmodi oblectamento captis, ut ipsi adhærerent persuasit; denique viri in conviviis, et dum opus facerent, mulieres vero inter texendum cantica ejus pзalle- bant. Etenim pro labore atque otio, pro diebus festis ac reliquis omnibus, brevia quædam compo- VALESII ANNOTATIONES. dictum est Cosiaium : tandem mutata littera, Co-D tiajum. Et ita quidem Stephanus, qui v in secunda syllaba hujus oppidi non agnoscit. Ex hoc Phrygiæ oppido ortus est Alexander insignis graminaticus, Asclepiadis filius, qui de variis argumentis libros quadraginta duos conscripsit hoc titulo prænotatos, ut refert Stephanus Byzan- tius. In ejus laudem Aristides Orationem funebrem scripsit, quæ hodie exstat cum epistola ejus.lem Aristidis ad Senatum et populum Cotyaensium. Ti- tulus epistole hic est: VARIORUM. - • Cum essemus Antiochiæ, in primarios illorum [Dimaritarun] incidimus, inter quos erat Vitalis episcopus, homo vita, moribus, et instituto religiosis- simus. Ac cum magnopere illum adhortaremur, et auctores essemus, ut cum Ecclesiæ catholicæ fide consentiret, etc. Epiphanius in hæresi Dimærita- rum, pag. 1014.

ταύτης δὲ τῆς αἰτίας, ὅπως καὶ οὗτοι εἰς διαφορὰν κατέστησαν, καὶ σφᾶς αὐτοὺς διατεμόντες χωρίς ἐκκλησίαζον, κατὰ καιρὸν ἐρῶ. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Περὶ τῶν Απολιναρίων, τοῦ πατρὸς καὶ υἱοῦ· καὶ τοῦ πρεσβυτέρου Βιταλιανοῦ· καὶ ἐκ ποίας αἱρέσεως κινηθέντες εἰς αἱρέσεις εξέκλιναν. Ἐν τούτῳ δὲ εἰς τὸ προφανές προΐστατο Απολι νάριος τῆς ἀπ' αὐτοῦ ὀνομαζομένης αἱρέσεως· καὶ πολλοὺς ἀποτεμὼν τῆς Ἐκκλησίας καθ' ἑαυτὸν συν ἦγε. Συνελάβετο δὲ αὐτῷ πρὸς τὴν τοῦ οἰκείου δόγ ματος σύστασιν καὶ Βιτάλιος *, πρεσβύτερος 'Αν- τιοχεὺς τῶν ὑπὸ Μελίτιον ἱερωμένων· ἀνὴρ, εἰ καί τις ἄλλος, ἐκ τοῦ βίου καὶ τῆς πολιτείας ἐπιφανής, καὶ περὶ τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἀγομένους σπουδαῖος, καὶ τούτου χάριν τῷ λαῷ σεβάσμιος. Μετ' οὐ πολὺ γὰρ ἀποσχίσας ἑαυτὸν τῆς Μελιτίου κοινωνίας, Απολι- ναρίῳ προσέθετο· καὶ τῶν τὰ αὐτὰ δοξαζόντων ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων ἡγεῖτο· αἰδοῖ τῆς αὐτοῦ πολιτείας, πλῆθος οὐκ ὀλίγον πειθόμενον ἔχων, οἳ καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὴν προσηγορίαν ἔλαχον, Βιταλιανοὶ παρὰ ᾿Αντιο- χεῦσιν εἰς ἔτι νῦν ὀνομαζόμενοι. Λέγεται δὲ τοῦτο παθεῖν ὑπὸ λύπης, ὡς ὑπεροφθεὶς παρὰ Φλαβιανοῦ, ὃς ὕστερον επετράπη τὸν ᾿Αντιοχέων θρόνον, συμ- πρεσβυτέρου τότε ὄντος αὐτῷ, κωλυθεὶς συνήθως ἰδεῖν τὸν ἐπίσκοπον. Παρευδοκιμείσθαι γὰρ νομίσας, ἀνθρώπινον ὑπέστη· καὶ πρὸς ᾿Απολινάριον ἐλθών, ἐκοινώνησε, καὶ φίλον αὐτὸν εἶχεν. Ἐκ τούτου δὲ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι χωρὶς ἐκκλησίαζον ὑπὸ ἐπισκό ποις ἰδίοις, καὶ θεσμοῖς ἐχρῶντο ἀλλοτρίοις τῆς καθ ολικῆς Ἐκκλησίας, παρὰ τὰς νενομισμένας ἱερὰς ᾠδας, ἔμμετρά τινα μελύδρια ψάλλοντες, παρ' αὐτοῦ Απολιναρίου εὑρημένα. Πρὸς γὰρ τῇ ἄλλῃ παιδεύσει, καὶ ποιητικὸς ὤν, καὶ παντοδαπών μέτρων ειδήμων, καὶ τοῖς ἐντεῦθεν ἡδύσμασι τοὺς πολλοὺς ἔπειθεν αὐτῷ προσέχειν. "Ανδρες τε παρὰ τοὺς πότους καὶ ἐν ἔργοις, καὶ γυναῖκες παρὰ τοὺς ἱστοὺς τὰ αὐτοῦ μέλη ἔψαλλον. Σπουδῆς γὰρ καὶ ἀνέσεως, καὶ ἑορτῶν, καὶ τῶν ἄλλων, πρὸς τὸν ἑκάστου καιρὸν εἰδύλλια αὐτῷ πεπόνητο, πάντα εἰς εὐλογίαν Θεοῦ τείνοντα. Μαθὼν οὖν ταύτην τὴν αἵρεσιν εἰς πολλοὺς ἔρπειν πρῶτος περὶ παντοδαπής ύλης, Αριστείδης τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ Κοτυαέων χαίρειν. Βιτάλιος. Ἐπὶ τῆς Ἀντιοχέων γενόμενοι HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A Niconediæ, nec qui Cotuafi episcopatum gerebant : est autem Cotuaium, Phrygiæ urbs nou ignobilis. Quos tamen Novatiani velut arbitros ac modera- tores habent eorum quæ in Ecclesia et in secta ipsorum geruntur. Qualiter vero etiam isti hanc ob causam inter se dissenserint, seque ipsos a reliquis præcidentes, separatim collectas celebra- verint, dicam suo tempore. B C Socr. lib. II, c. 46. CAP. XXV. De duobus Apollinaribus patre et filio, et de Vitale presbytero : qua occasione muti, in hæreses prola- psi sint. Eodem tempore Apollinaris hæresis ab ipso cognominatæ ducem palam se præbuit : multosque ab Ecclesiæ corpore abducens, seorsum collegit*. Quem quidem in stabilienda hæresi adjuvit Vita- lis, presbyter Antiochenus ex Meletii clero : vir præ cæteris ob vitæ ac disciplinæ severitatem illustris, et in regendis iis quibus præerat scdu- lus, eaque de causa plebi venerabilis. Verum paulo post, cum se a communione Meletii abjunxisset, Apollinari adhaesit : iisque qui Antiochiæ eandem opinionem sectabantur præfuit, ob vitæ suæ san- ctimoniam haud paucos auditores habens, qui ab ipso cognomentum sortiti, Vitaliani etiamnum ab Antiochensibus appellantur. Huc autem prolapsus esse dicitur ex offensione animi, eo quod despe- ctus fuisset a Flaviano, tunc compresbytero, postea vero Antiochensis Ecclesiæ episcopo: a quo prohibitus fuerat ne episcopum more solito videret. Contemni enim se arbitratus, humani quidpiam passus est : et ad Apollinarem transgres- sus, societatem et amicitiam cum eo junxit. Abhinc in aliis quoque civitatibus separatim cou- ventus agere cœperunt sub episcopis suæ sectæ, et ritibus usi sunt ab Ecclesia catholica alienis : præter sacros bymnos qui in Ecclesia cani solent, cantica quædam numeris astricta psallentes, quæ ab Apollinare erant excogitata. Namque hic, præ- ter reliquam eruditionem, poetices quoque et omnis generis carminum gnarus, multis ejusmodi oblectamento captis, ut ipsi adhærerent persuasit; denique viri in conviviis, et dum opus facerent, mulieres vero inter texendum cantica ejus pзalle- bant. Etenim pro labore atque otio, pro diebus festis ac reliquis omnibus, brevia quædam compo- VALESII ANNOTATIONES. dictum est Cosiaium : tandem mutata littera, Co-D tiajum. Et ita quidem Stephanus, qui v in secunda syllaba hujus oppidi non agnoscit. Ex hoc Phrygiæ oppido ortus est Alexander insignis graminaticus, Asclepiadis filius, qui de variis argumentis libros quadraginta duos conscripsit hoc titulo prænotatos, ut refert Stephanus Byzan- tius. In ejus laudem Aristides Orationem funebrem scripsit, quæ hodie exstat cum epistola ejus.lem Aristidis ad Senatum et populum Cotyaensium. Ti- tulus epistole hic est: VARIORUM. - • Cum essemus Antiochiæ, in primarios illorum [Dimaritarun] incidimus, inter quos erat Vitalis episcopus, homo vita, moribus, et instituto religiosis- simus. Ac cum magnopere illum adhortaremur, et auctores essemus, ut cum Ecclesiæ catholicæ fide consentiret, etc. Epiphanius in hæresi Dimærita- rum, pag. 1014.

Δάμασος ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος, καὶ Πέτρος (15) δ Αλεξανδρείας, συνόδου γενομένης ἐν Ρώμῃ *, άλλο τρίαν τῆς καθόλου Εκκλησίας έψηφίσαντο. Λέγεται δὲ καὶ ᾿Απολινάριος ὁμοίως ὑπὸ μικροψυχίας (16) νεωτερίσαι περὶ τὸ δόγμα, ἐξ αἰτίας τοιάσδε· Ηνίκα γὰρ ᾿Αθανάσιος ὁ τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίαν ἐπι- τροπεύσας, μετὰ τὴν ἐπὶ Κωνσταντίου φυγὴν προς ετάχθη ἐπανελθεῖν εἰς Αἴγυπτον, διοδεύοντι τὴν Λαο δίκειαν, συνήθης αὐτῷ ἐγένετο καὶ εἰς τὰ μάλιστα φίλος. 'Απωμότου δὲ οὔσης τῆς πρὸς αὐτὸν κοινωνίας τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως, ὧν ἦν καὶ Γεώργιος ὁ ἐνθάδε ἐπίσκοπος, ὑβριστικῶς ἐκβάλλεται τῆς Ἐκκλη σίας, ὡς παρὰ κανόνας καὶ τοὺς τῶν ἱερέων νόμους Αθανασίῳ συγγενόμενος. Επητιᾶτο δὲ αὐτὸν διὰ ταῦτα, καὶ εὐθύνας παλαιῶν ἁμαρτημάτων μετανοίᾳ λελυμένων ὠνείδιζεν. Ετι γὰρ Θεοδότου τοῦ πρὸ αὐτοῦ τὴν Λαοδικέων Εκκλησίαν ἰθύναντος, κατ' ἐκεῖνο καιροῦ διαπρέπων Επιφάνιος ὁ Σοφιστής (17), ὕμνον εἰς τὸν Διόνυσον παρῄει. Διδασκάλῳ δὲ αὐτῷ χρώμενος Απολινάριος, ἔτι γὰρ νέος ἦν, παρεγένετο τῇ ἀκροάσει σὺν τῷ πατρὶ· ὁμώνυμος δὲ ἦν αὐτῷ, γραμματικὸς οὐκ ἄσημος. Ἐπεὶ δὲ τοῦ λόγου ἀρχό μενος Επιφάνιος, ὡς ἔθος τοῖς τοιάδε ἐπιδεικνυμέ νοις λέγειν, τοὺς ἀμυήτους καὶ βεβήλους ἐξιέναι θύραζε ἐκέλευεν· οὔτε δὲ ᾿Απολινάριος ὁ νέος, οὔτε ὁ πρεσβύτης, οὔτε ἕτερός τις τῶν παρόντων Χρι στιανῶν τῆς ἀκροάσεως ἀπεχώρησε. Μαθὼν ταῦτα Θεόδοτος ὁ ἐπίσκοπος, χαλεπῶς ἤνεγκε· καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις ἐν λαῷ τεταγμένοις μετρίως ἐγκαλέσας, συγ- Συνόδου γενομένης ἐν 'Ρώμῃ. Π SOZOMENI suerat carmina, cuncta ad laudem divini numinis A spectantia. Primus autem Damasus episcopus urbis Romæ, et una cum illo Petrus Alexandrinus anti- stes, cum hanc hæresim latius serpere intellexissent, concilio Romæ congregato, eam ab Eccle- sia catholica alienam esse decreverunt. Cæterum ipse quoque Apollinaris ex infirmitate animi ad dogmatum novitatem simili modo prolapsus esse dicitur, ob hujusmodi causam : Nam cum Atlana- sius episcopus Ecclesiæ Alexandrinæ, post exsilium quod regnante Constantio pertulerat, redire in Agyptum jussus esset, ei per Laodiceam trans- eunti familiaris et amicus factus est Apollinaris. Sed quoniam communicare cum Athanasio scele- stum habebatur ab Arianis, ex quorum numero crat Georgius urbis illius episcopus, idcirco B Apollinaris cum contumelia pulsus est Ecclesia, utpote qui contra regulas legesque ab episcopis latas cum Athanasio congressus fuisset. Hæc igitur illi objecit Georgius, simulque alia delicta quæ per penitentiam obliterata erant, exprobravit. Nam quo tempore Theodotus, decessor Georgii, Laodicenam regebat Ecclesiam, cum Epiphanius sophista nobilis hymnum in laudem Bacchi reci- taret, Apollinaris qui eo præceptore utebatur, erat enim adhuc adolescens, ei recitationi interfuit una cum patre ejusdem cum ipso nominis, qui gram- maticus erat non obscurus. Cumque Epiphanius in ipso carminis exordio, sicut moris est iis qui VALESHI ANNOTATIONES. - Nicænum, el quod in urbe Roma concilium congre- gatum est a catholicis episcopis, addiderunt de Spi- ritu sancto, etc. Ubi videtur intelligi concilium Romanum quod adversus Auxentium celebratum est anno Christi vel 370, ut supra notavi. Sed dicet hic aliquis: Quam igitur synodum Romanam intelligit Sozomenus hoc loco? Equidem existimo intelligi eam synodum quæ Romæ celebrata est anno Christi vel 378. Ex qua synodo nibil ad nos pervenit præter partem epistolæ sive exposi tions fidei quæ transmissa est ad Orientem, et cui Orientales episcopi facta synodo apud Antiochiam subscripserunt, ut legitur in Collectione Romana L. Holstenii pag. 166. Id autem factum est auno Donini 378. Αtque hic est tomus Occidentalium, cujus mentio fit in canone synodi Constanti nopolitanae, quod nec Zonaras, nec Balsamo intel- synodum Romanam in qua Apollinaris error dam- natus est, Baronius confert in annum Christi 373, hoc uno Sozomeni loco nixus. Etenim Sozomenus diserte testatur. Petrum Alexandrinum episcopum Huic synodo Romanæ interfuisse. Petrus autem Ronan venerat exeunte anno 372. Ego vero syno- dum Romanam, cujus hic meminit Sozomenus, diu post annum collectam esse existimo. Primo enim Sozomenus eam refert post ordinationem Ambrosii Mediolanensis, quæ facta est anno Christi 574, teste Baronio. Deinde anno Christi Vitalis Antiochenus, discipulus Apollinaris, cum bellum fidei fraudulenter compositum Damaso obtulisset, ab eo susceptus est in communionem, et cum litteris communicatoriis remissus est ad Pau- linum Antiochensem episcopum. Paulo post tamen idem Damasus, re attentius examinata, cum fucum sibi factum esse a Vitale intellexisset, alteram epistolam scripsit ad eumdem Paulinum, mandans qua conditione Vitalis et reliqui in communionem ab eo suscipiendi essent. In hac epistola continentur anathematismi adversus hæresim Apollinaris, suppresso tamen ejus nomine. Verum hæc epi- stola non est synodica, sed decretalis tantum ipsius Damasi. Fit quidem in ea mentio synodi Romana, sed alterius quæ ista Baronii synodo aliquanto vetustior B lexere. . ac Vitalis, ob pusillum animum. Supra enim de Vitale hoc dixit Sozomenus, eum cuin Flavianum sibi præponi ægre ferret, ira commotum, ad Apol- linarem se transtulisse. Syri Sophiste mentionem facit Eunapius in libro De vitis sophistarum. VARIORUM. * De tonio hoc Occidentalium videantur illu- - Valesium quod synodum istam cum alia confu- strissimus Petrus de Marca, De concordia sacer- derit, quæ Romæ itidem anno celebrata est. dotii et imp., lib. I, cap. 4; et Guil. Beveregius, Annol. in canonem quintum concilii Constantinopo- titani 11, pag. 97. Synodum hanc cum Baronio ad annum refert Pagi, in Critic. ad Baron., anno n. 2, 3, qui reprehendit W. LowTH. Caveus ait, Barouium hoc concilium referre ad annum 373, Valesium autem ad ann. citato contradicere videtur iis quæ scripserat de hac synodo supra ad ann. 369, n. 41. (15) Δάμασος ὁ Ρωμαίων... καὶ Πέτρος. Hanc C est. Verba epistole sunt : Post concilium ilaque (16) Ομοίως ὑπὸ μικροψυχίας. id est, similiter (17) Επιφάνιος ὁ Σοφιστής. Hujus Epiphani 378. Hist., Vol. II pag. 123. Et quidem Pagius loco

Δάμασος ὁ Ῥωμαίων ἐπίσκοπος, καὶ Πέτρος (15) δ Αλεξανδρείας, συνόδου γενομένης ἐν Ρώμῃ *, άλλο τρίαν τῆς καθόλου Εκκλησίας έψηφίσαντο. Λέγεται δὲ καὶ ᾿Απολινάριος ὁμοίως ὑπὸ μικροψυχίας (16) νεωτερίσαι περὶ τὸ δόγμα, ἐξ αἰτίας τοιάσδε· Ηνίκα γὰρ ᾿Αθανάσιος ὁ τὴν ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησίαν ἐπι- τροπεύσας, μετὰ τὴν ἐπὶ Κωνσταντίου φυγὴν προς ετάχθη ἐπανελθεῖν εἰς Αἴγυπτον, διοδεύοντι τὴν Λαο δίκειαν, συνήθης αὐτῷ ἐγένετο καὶ εἰς τὰ μάλιστα φίλος. 'Απωμότου δὲ οὔσης τῆς πρὸς αὐτὸν κοινωνίας τοῖς ἀπὸ τῆς ἐναντίας αἱρέσεως, ὧν ἦν καὶ Γεώργιος ὁ ἐνθάδε ἐπίσκοπος, ὑβριστικῶς ἐκβάλλεται τῆς Ἐκκλη σίας, ὡς παρὰ κανόνας καὶ τοὺς τῶν ἱερέων νόμους Αθανασίῳ συγγενόμενος. Επητιᾶτο δὲ αὐτὸν διὰ ταῦτα, καὶ εὐθύνας παλαιῶν ἁμαρτημάτων μετανοίᾳ λελυμένων ὠνείδιζεν. Ετι γὰρ Θεοδότου τοῦ πρὸ αὐτοῦ τὴν Λαοδικέων Εκκλησίαν ἰθύναντος, κατ' ἐκεῖνο καιροῦ διαπρέπων Επιφάνιος ὁ Σοφιστής (17), ὕμνον εἰς τὸν Διόνυσον παρῄει. Διδασκάλῳ δὲ αὐτῷ χρώμενος Απολινάριος, ἔτι γὰρ νέος ἦν, παρεγένετο τῇ ἀκροάσει σὺν τῷ πατρὶ· ὁμώνυμος δὲ ἦν αὐτῷ, γραμματικὸς οὐκ ἄσημος. Ἐπεὶ δὲ τοῦ λόγου ἀρχό μενος Επιφάνιος, ὡς ἔθος τοῖς τοιάδε ἐπιδεικνυμέ νοις λέγειν, τοὺς ἀμυήτους καὶ βεβήλους ἐξιέναι θύραζε ἐκέλευεν· οὔτε δὲ ᾿Απολινάριος ὁ νέος, οὔτε ὁ πρεσβύτης, οὔτε ἕτερός τις τῶν παρόντων Χρι στιανῶν τῆς ἀκροάσεως ἀπεχώρησε. Μαθὼν ταῦτα Θεόδοτος ὁ ἐπίσκοπος, χαλεπῶς ἤνεγκε· καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις ἐν λαῷ τεταγμένοις μετρίως ἐγκαλέσας, συγ- Συνόδου γενομένης ἐν 'Ρώμῃ. Π SOZOMENI suerat carmina, cuncta ad laudem divini numinis A spectantia. Primus autem Damasus episcopus urbis Romæ, et una cum illo Petrus Alexandrinus anti- stes, cum hanc hæresim latius serpere intellexissent, concilio Romæ congregato, eam ab Eccle- sia catholica alienam esse decreverunt. Cæterum ipse quoque Apollinaris ex infirmitate animi ad dogmatum novitatem simili modo prolapsus esse dicitur, ob hujusmodi causam : Nam cum Atlana- sius episcopus Ecclesiæ Alexandrinæ, post exsilium quod regnante Constantio pertulerat, redire in Agyptum jussus esset, ei per Laodiceam trans- eunti familiaris et amicus factus est Apollinaris. Sed quoniam communicare cum Athanasio scele- stum habebatur ab Arianis, ex quorum numero crat Georgius urbis illius episcopus, idcirco B Apollinaris cum contumelia pulsus est Ecclesia, utpote qui contra regulas legesque ab episcopis latas cum Athanasio congressus fuisset. Hæc igitur illi objecit Georgius, simulque alia delicta quæ per penitentiam obliterata erant, exprobravit. Nam quo tempore Theodotus, decessor Georgii, Laodicenam regebat Ecclesiam, cum Epiphanius sophista nobilis hymnum in laudem Bacchi reci- taret, Apollinaris qui eo præceptore utebatur, erat enim adhuc adolescens, ei recitationi interfuit una cum patre ejusdem cum ipso nominis, qui gram- maticus erat non obscurus. Cumque Epiphanius in ipso carminis exordio, sicut moris est iis qui VALESHI ANNOTATIONES. - Nicænum, el quod in urbe Roma concilium congre- gatum est a catholicis episcopis, addiderunt de Spi- ritu sancto, etc. Ubi videtur intelligi concilium Romanum quod adversus Auxentium celebratum est anno Christi vel 370, ut supra notavi. Sed dicet hic aliquis: Quam igitur synodum Romanam intelligit Sozomenus hoc loco? Equidem existimo intelligi eam synodum quæ Romæ celebrata est anno Christi vel 378. Ex qua synodo nibil ad nos pervenit præter partem epistolæ sive exposi tions fidei quæ transmissa est ad Orientem, et cui Orientales episcopi facta synodo apud Antiochiam subscripserunt, ut legitur in Collectione Romana L. Holstenii pag. 166. Id autem factum est auno Donini 378. Αtque hic est tomus Occidentalium, cujus mentio fit in canone synodi Constanti nopolitanae, quod nec Zonaras, nec Balsamo intel- synodum Romanam in qua Apollinaris error dam- natus est, Baronius confert in annum Christi 373, hoc uno Sozomeni loco nixus. Etenim Sozomenus diserte testatur. Petrum Alexandrinum episcopum Huic synodo Romanæ interfuisse. Petrus autem Ronan venerat exeunte anno 372. Ego vero syno- dum Romanam, cujus hic meminit Sozomenus, diu post annum collectam esse existimo. Primo enim Sozomenus eam refert post ordinationem Ambrosii Mediolanensis, quæ facta est anno Christi 574, teste Baronio. Deinde anno Christi Vitalis Antiochenus, discipulus Apollinaris, cum bellum fidei fraudulenter compositum Damaso obtulisset, ab eo susceptus est in communionem, et cum litteris communicatoriis remissus est ad Pau- linum Antiochensem episcopum. Paulo post tamen idem Damasus, re attentius examinata, cum fucum sibi factum esse a Vitale intellexisset, alteram epistolam scripsit ad eumdem Paulinum, mandans qua conditione Vitalis et reliqui in communionem ab eo suscipiendi essent. In hac epistola continentur anathematismi adversus hæresim Apollinaris, suppresso tamen ejus nomine. Verum hæc epi- stola non est synodica, sed decretalis tantum ipsius Damasi. Fit quidem in ea mentio synodi Romana, sed alterius quæ ista Baronii synodo aliquanto vetustior B lexere. . ac Vitalis, ob pusillum animum. Supra enim de Vitale hoc dixit Sozomenus, eum cuin Flavianum sibi præponi ægre ferret, ira commotum, ad Apol- linarem se transtulisse. Syri Sophiste mentionem facit Eunapius in libro De vitis sophistarum. VARIORUM. * De tonio hoc Occidentalium videantur illu- - Valesium quod synodum istam cum alia confu- strissimus Petrus de Marca, De concordia sacer- derit, quæ Romæ itidem anno celebrata est. dotii et imp., lib. I, cap. 4; et Guil. Beveregius, Annol. in canonem quintum concilii Constantinopo- titani 11, pag. 97. Synodum hanc cum Baronio ad annum refert Pagi, in Critic. ad Baron., anno n. 2, 3, qui reprehendit W. LowTH. Caveus ait, Barouium hoc concilium referre ad annum 373, Valesium autem ad ann. citato contradicere videtur iis quæ scripserat de hac synodo supra ad ann. 369, n. 41. (15) Δάμασος ὁ Ρωμαίων... καὶ Πέτρος. Hanc C est. Verba epistole sunt : Post concilium ilaque (16) Ομοίως ὑπὸ μικροψυχίας. id est, similiter (17) Επιφάνιος ὁ Σοφιστής. Hujus Epiphani 378. Hist., Vol. II pag. 123. Et quidem Pagius loco

γνώμην ἔνειμεν. ᾿Απολιναρίω δὲ ἄμφω τὴν ἁμαρ- τίαν δημοσίᾳ ἐλέγξας, τῆς Ἐκκλησίας ἀφώρισεν ἥστην γὰρ κληρικώ· ὁ μὲν πατὴρ πρεσβύτερος, ὁ δὲ παῖς ἀναγνώστης ἔτι τῶν ἱερῶν Γραφῶν. Χρόν νου δέ τινος διαγενομένου ἐν δάκρυσι καὶ νηστείαις ἐπαξίως τῆς ἁμαρτίας μεταμεληθέντας προσίεται πάλιν Θεόδοτος. ὡς δὲ τὴν αὐτὴν ἐπισκοπὴν ἔλαχε Γεώργιος, καὶ ἡ πρὸς Ἀθανάσιον συνουσία γέγονεν Απολιναρίῳ, ὡς εἴρηται, ἀκοινώνητον αὐτὸν ἀπο- φαίνει καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀλλότριον. Ὁ δὲ λέγεται μὲν πολλάκις αὐτοῦ δεηθῆναι τὴν κοινωνίαν ἀπο λαβεῖν. ὡς δὲ οὐκ ἔπειθε, λύπῃ κρατηθείς ετάραξε τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ δογμάτων καινότητα τὴν εἰρη μένην αἵρεσιν εἰσήγαγεν, ὅπερ ἡδύνατο (18), τέχνῃ, φημί, λόγων τὸν ἐχθρὸν ἀμυνόμενος, καὶ διελέγχων ὡς ἐν διδασκαλίᾳ ἱερῶν δογμάτων οὐ τοιοῦτος ὤν, Β τὸν ἀμείνω καθεῖλεν. Οὕτω πη αἱ ἴδιαι ἔχθραι τῶν κατὰ καιροὺς κληρικῶν τὰ μέγιστα τὴν Ἐκκλησίαν ἔβλαψαν, καὶ τὴν θρησκείαν εἰς πολλὰς αἱρέσεις κατα έτεμον. Τεκμήριον δὲ τοῦτο· εἰ γὰρ ὁμοίως Θεοδότο καὶ Γεώργιος μεταμεληθέντα Απολινάριον ἐδέξατο, οὐκ ἂν, οἶμαι, ἡ ἀπ' αὐτοῦ καλουμένη αίρεσις ἦν. Ἡ γὰρ ἀνθρωπεία φύσις, ὑπερφρονουμένη μὲν, ἀπαυ- θαδιάζεται (19), καὶ εἰς φιλονεικίαν καὶ νεωτερισμούς καθίσταται· ἀπολαύουσα δὲ τῶν ἴσων, μετριάζειν καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν μένειν φιλεῖ. ΚΕΦΑΛ. Κα'. Περὶ Εὐνομίου καὶ τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ 'Αετίου· καὶ τὰ κατ' αὐτοὺς, καὶ τί ἐδογμάτιζον, καὶ ὅτι πρῶτοι οὗτοι μίαν κατάδυσιν ἐπὶ τοῦ βαπτί- σματος ἐπενόησαν. Αμφὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον Ευνόμιος, ὃς ἀντὶ Ελευσίου τὴν ἐν Κυζίκῳ Ἐκκλησίαν κατείχε, τῆς Αρείου αἱρέσεως προϊστάμενος, ἑτέραν παρὰ ταύ την εισηγήσατο· ἦν οἱ μὲν ἀπ' αὐτοῦ ὀνομάζουσιν, οἱ δὲ τὴν τῶν ᾿Ανομοίων καλοῦσι. Φασὶ δέ τινες, πρῶτον τοῦτον Ευνόμιον τολμήσαι εισηγήσασθαι, ἐν μια καταδύσει χρῆναι ἐπιτελεῖν τὴν θείαν βάπτισιν, καὶ παραχαράξαι τὴν ἀπὸ τῶν ἀποστόλων εἰσέτι νῦν ἐν πᾶσι φυλαττομένην παράδοσιν, καὶ ὡς ἐπίσ παν, ἑτέραν τινὰ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας ἐξευρεῖν ἀγωγὴν, σεμνότητι καὶ ἀκριβείᾳ πλείονι τὴν καινό- τητα περιπέττουσαν. Εγένετο δὲ καὶ τεχνίτης λό- γων, καὶ ἐριστικὸς, καὶ συλλογισμοῖς χαίρων· τοιού- τους δὲ τοὺς πολλοὺς τῶν τὰ αὐτοῦ φρονούντων ἔστιν ἰδεῖν. Οὐ μᾶλλον γὰρ ἐπαινοῦσι βίον ἀγαθὴν ἢ τρόπον, ἢ τὴν περὶ τοὺς δεομένους ἔλεον, εἰ μὴ τὰ αὐτὰ δοξάζοιεν· ὅσον εἴ τις ἐριστικῶς διαλέγοιτο, καὶ κρατεῖν δοκοίη συλλογιζόμενος· ὁ τοιοῦτος γὰρ ¹ περ ἠδύνατο. ἀπαυθαδίζεται. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A ejusmodi lymnos publice recitant, cunctos pro- fanos homines nec sacris illis initiatos foras abire jussisset, nec junior Apollinaris, nec senior, nec ullus omnino ex Christiauis qui aderant, discessit ex auditorio. Id cum rescivisset Theodotus episcopus, graviter commotus est. Ac reliquis qui- dem qui ex plebe erant, leviter objurgatis veniam concessit; utrumque autem Apollinarem publice convictum Ecclesia ejecit. Erant enim clerici : pater quidem presbyter, filius vero lector sacrarum Scripturarum. Aliquanto post tempore elapso, cum in lacrymis ac jejuniis pœnitentiam delicto suo congruentem egissent, Theodotus eos denuo susce- pit. Ubi vero Georgius episcopatum illum sortitus est, et Apollinaris, ut jam dixi, congressum illum habuit cum Athanasio, a communione eum exclu- sit Georgius, et alienum ab Ecclesia pronuntiavit. Et Apollinaris quidem sæpenumero euni rogasse dicitur, ut in communionem reciperetur. Sed cum eum flectere non posset, dolore superatus, Ecclesiam turbare, et dogmatum novitatem, supra- dictam videlicet hæresim, inducere aggressus est : ea arte qua plurimun valebat, dicendi scilicet facultate, inimicum ulciscens, et quod hominem in sacrarum Litterarum doctrina præstantiorem ipse inferior deposuisset, redarguens. Ita privatæ inter clericos inimicitiæ Ecclesiam subinde maximo detrimento affecerunt, et Christianam religionem varias in sectas disciderunt. Cujus rei argumentum hinc suppetit : Nam si Georgius pœnitentem suscepisset Apollinarem, perinde ac Theodotus, hæresis illa quæ ab ejus nomine nuncupata est, hodie ut opinor non exstaret. Natura enim ita comparati sunt homines, ut despecti quidem inso- lescant, et contentioni ac rebus novis studeant: ubi vero æquum adepti sunt, moderate se gerant et in eodem statu permaneant. Socr lib. ¡v, c. et v, c. 24. C D CAP. XXVI. De Eunomio, et de magistro ejus Aelio. Quæ fuerit utriusque vita, el quæ dogmata, et quod primi unicam in baptismo mersionem induxerint. Eodem fere tempore Eunomius, qui Eleusii loco Cyzicenam regebat Ecclesiam, cum Arianorum sectæ præesset, novam insuper hæresim invexit quam alii quidem ex ejus nomine, alii vero Ano- mæorum appellant. Aiunt porro hunc Eunomium primum omnium ausum esse asserere, quod sa- crum baptisma unica mersione peragendum sit: et apostolicam traditionem quæ etiamnum ubique servatur, corrupisse: aliam denique Ecclesiæ suæ disciplinam plerisque in rebus introduxisse, quæ gravitate ac severitate quadam novitatem suam obtegeret. Fuit autem peritissimus dicendi artifex, et disputationibus atque argumentis delectabatur. Certe plerosque eorum qui hanc sectam profi tentur, ejusmodi ingenio præditos licet cer- nere. Neque enim vitæ morumque probitatem, et in egentes misericordiam tantum laudant in ali- quo, nisi forte is sectam ipsorum sequatur, quan- VALESII ANNOTATIONES. sit in dativo Atque ita Savilius ad latus sui codicis emendarat. plum inveni Similem errorem antea quoque notare memini. (18) "Οπερ ηδύνατο. Non dubito quin scribendum (19) ᾿Απαυθαδιάζεται. In codice Fuketiano scri-

γνώμην ἔνειμεν. ᾿Απολιναρίω δὲ ἄμφω τὴν ἁμαρ- τίαν δημοσίᾳ ἐλέγξας, τῆς Ἐκκλησίας ἀφώρισεν ἥστην γὰρ κληρικώ· ὁ μὲν πατὴρ πρεσβύτερος, ὁ δὲ παῖς ἀναγνώστης ἔτι τῶν ἱερῶν Γραφῶν. Χρόν νου δέ τινος διαγενομένου ἐν δάκρυσι καὶ νηστείαις ἐπαξίως τῆς ἁμαρτίας μεταμεληθέντας προσίεται πάλιν Θεόδοτος. ὡς δὲ τὴν αὐτὴν ἐπισκοπὴν ἔλαχε Γεώργιος, καὶ ἡ πρὸς Ἀθανάσιον συνουσία γέγονεν Απολιναρίῳ, ὡς εἴρηται, ἀκοινώνητον αὐτὸν ἀπο- φαίνει καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀλλότριον. Ὁ δὲ λέγεται μὲν πολλάκις αὐτοῦ δεηθῆναι τὴν κοινωνίαν ἀπο λαβεῖν. ὡς δὲ οὐκ ἔπειθε, λύπῃ κρατηθείς ετάραξε τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ δογμάτων καινότητα τὴν εἰρη μένην αἵρεσιν εἰσήγαγεν, ὅπερ ἡδύνατο (18), τέχνῃ, φημί, λόγων τὸν ἐχθρὸν ἀμυνόμενος, καὶ διελέγχων ὡς ἐν διδασκαλίᾳ ἱερῶν δογμάτων οὐ τοιοῦτος ὤν, Β τὸν ἀμείνω καθεῖλεν. Οὕτω πη αἱ ἴδιαι ἔχθραι τῶν κατὰ καιροὺς κληρικῶν τὰ μέγιστα τὴν Ἐκκλησίαν ἔβλαψαν, καὶ τὴν θρησκείαν εἰς πολλὰς αἱρέσεις κατα έτεμον. Τεκμήριον δὲ τοῦτο· εἰ γὰρ ὁμοίως Θεοδότο καὶ Γεώργιος μεταμεληθέντα Απολινάριον ἐδέξατο, οὐκ ἂν, οἶμαι, ἡ ἀπ' αὐτοῦ καλουμένη αίρεσις ἦν. Ἡ γὰρ ἀνθρωπεία φύσις, ὑπερφρονουμένη μὲν, ἀπαυ- θαδιάζεται (19), καὶ εἰς φιλονεικίαν καὶ νεωτερισμούς καθίσταται· ἀπολαύουσα δὲ τῶν ἴσων, μετριάζειν καὶ ἐπὶ τῶν αὐτῶν μένειν φιλεῖ. ΚΕΦΑΛ. Κα'. Περὶ Εὐνομίου καὶ τοῦ διδασκάλου αὐτοῦ 'Αετίου· καὶ τὰ κατ' αὐτοὺς, καὶ τί ἐδογμάτιζον, καὶ ὅτι πρῶτοι οὗτοι μίαν κατάδυσιν ἐπὶ τοῦ βαπτί- σματος ἐπενόησαν. Αμφὶ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον Ευνόμιος, ὃς ἀντὶ Ελευσίου τὴν ἐν Κυζίκῳ Ἐκκλησίαν κατείχε, τῆς Αρείου αἱρέσεως προϊστάμενος, ἑτέραν παρὰ ταύ την εισηγήσατο· ἦν οἱ μὲν ἀπ' αὐτοῦ ὀνομάζουσιν, οἱ δὲ τὴν τῶν ᾿Ανομοίων καλοῦσι. Φασὶ δέ τινες, πρῶτον τοῦτον Ευνόμιον τολμήσαι εισηγήσασθαι, ἐν μια καταδύσει χρῆναι ἐπιτελεῖν τὴν θείαν βάπτισιν, καὶ παραχαράξαι τὴν ἀπὸ τῶν ἀποστόλων εἰσέτι νῦν ἐν πᾶσι φυλαττομένην παράδοσιν, καὶ ὡς ἐπίσ παν, ἑτέραν τινὰ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας ἐξευρεῖν ἀγωγὴν, σεμνότητι καὶ ἀκριβείᾳ πλείονι τὴν καινό- τητα περιπέττουσαν. Εγένετο δὲ καὶ τεχνίτης λό- γων, καὶ ἐριστικὸς, καὶ συλλογισμοῖς χαίρων· τοιού- τους δὲ τοὺς πολλοὺς τῶν τὰ αὐτοῦ φρονούντων ἔστιν ἰδεῖν. Οὐ μᾶλλον γὰρ ἐπαινοῦσι βίον ἀγαθὴν ἢ τρόπον, ἢ τὴν περὶ τοὺς δεομένους ἔλεον, εἰ μὴ τὰ αὐτὰ δοξάζοιεν· ὅσον εἴ τις ἐριστικῶς διαλέγοιτο, καὶ κρατεῖν δοκοίη συλλογιζόμενος· ὁ τοιοῦτος γὰρ ¹ περ ἠδύνατο. ἀπαυθαδίζεται. HISTORIA ECCLESIASTICA. LIB. VI. - A ejusmodi lymnos publice recitant, cunctos pro- fanos homines nec sacris illis initiatos foras abire jussisset, nec junior Apollinaris, nec senior, nec ullus omnino ex Christiauis qui aderant, discessit ex auditorio. Id cum rescivisset Theodotus episcopus, graviter commotus est. Ac reliquis qui- dem qui ex plebe erant, leviter objurgatis veniam concessit; utrumque autem Apollinarem publice convictum Ecclesia ejecit. Erant enim clerici : pater quidem presbyter, filius vero lector sacrarum Scripturarum. Aliquanto post tempore elapso, cum in lacrymis ac jejuniis pœnitentiam delicto suo congruentem egissent, Theodotus eos denuo susce- pit. Ubi vero Georgius episcopatum illum sortitus est, et Apollinaris, ut jam dixi, congressum illum habuit cum Athanasio, a communione eum exclu- sit Georgius, et alienum ab Ecclesia pronuntiavit. Et Apollinaris quidem sæpenumero euni rogasse dicitur, ut in communionem reciperetur. Sed cum eum flectere non posset, dolore superatus, Ecclesiam turbare, et dogmatum novitatem, supra- dictam videlicet hæresim, inducere aggressus est : ea arte qua plurimun valebat, dicendi scilicet facultate, inimicum ulciscens, et quod hominem in sacrarum Litterarum doctrina præstantiorem ipse inferior deposuisset, redarguens. Ita privatæ inter clericos inimicitiæ Ecclesiam subinde maximo detrimento affecerunt, et Christianam religionem varias in sectas disciderunt. Cujus rei argumentum hinc suppetit : Nam si Georgius pœnitentem suscepisset Apollinarem, perinde ac Theodotus, hæresis illa quæ ab ejus nomine nuncupata est, hodie ut opinor non exstaret. Natura enim ita comparati sunt homines, ut despecti quidem inso- lescant, et contentioni ac rebus novis studeant: ubi vero æquum adepti sunt, moderate se gerant et in eodem statu permaneant. Socr lib. ¡v, c. et v, c. 24. C D CAP. XXVI. De Eunomio, et de magistro ejus Aelio. Quæ fuerit utriusque vita, el quæ dogmata, et quod primi unicam in baptismo mersionem induxerint. Eodem fere tempore Eunomius, qui Eleusii loco Cyzicenam regebat Ecclesiam, cum Arianorum sectæ præesset, novam insuper hæresim invexit quam alii quidem ex ejus nomine, alii vero Ano- mæorum appellant. Aiunt porro hunc Eunomium primum omnium ausum esse asserere, quod sa- crum baptisma unica mersione peragendum sit: et apostolicam traditionem quæ etiamnum ubique servatur, corrupisse: aliam denique Ecclesiæ suæ disciplinam plerisque in rebus introduxisse, quæ gravitate ac severitate quadam novitatem suam obtegeret. Fuit autem peritissimus dicendi artifex, et disputationibus atque argumentis delectabatur. Certe plerosque eorum qui hanc sectam profi tentur, ejusmodi ingenio præditos licet cer- nere. Neque enim vitæ morumque probitatem, et in egentes misericordiam tantum laudant in ali- quo, nisi forte is sectam ipsorum sequatur, quan- VALESII ANNOTATIONES. sit in dativo Atque ita Savilius ad latus sui codicis emendarat. plum inveni Similem errorem antea quoque notare memini. (18) "Οπερ ηδύνατο. Non dubito quin scribendum (19) ᾿Απαυθαδιάζεται. In codice Fuketiano scri-

Α εὐσεβὴς παρὰ πάντας νομίζεται. Ὡς ἄλλοις δο τἀληθέστερον, οἶμαι, λέγουσιν, ὡς Θεοφρόνιος ὁ Καππαδόκης, καὶ Εὐτύχιος, σπουδασταὶ ταύτης τῆς αἱρέσεως, ἀποτεμόντες σφᾶς ἐπὶ τῆς ἐχομένης βασιλείας, περί τε ἄλλα τῶν Εὐνομίῳ δοξάντων, καὶ περὶ τὴν θείαν βάπτισιν ενεωτέρισαν ", οὐκ εἰ; Τριάδα, ἀλλὰ εἰς τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον βαπτί ζεσθαι εἰσηγησάμενοι. Ευνόμιον μέντοι μηδὲν περὶ τούτου (21) καινοτομῆσαι, ἀλλ᾽ ἐξ ἀρχῆς τοῦτον τὰ Αρείου φρονῆσαι, καὶ οὕτω διαμεῖναι ἐπίσκοπον δὲ Κυζίκου γενόμενον, κατηγορηθῆναι ὑπὸ τῶν ὑπ' αὐτὸν κληρικῶν, ὡς νεωτέρων δογμάτων εἰσηγητήν. Τηνικαῦτα δὲ Εὐδόξιον τὸν ἡγούμενον ἐν Κωνσταντι νουπόλει τῆς 'Αρείο, αἱρέσεως, μετακαλεσάμενον αὐτὸν, ἐπιτρέψαι τῷ λαῷ προσομιλῆσαι περὶ τοῦ δόγματος· μὴ καταγνόντα δὲ μηδὲν, προτρέψασθαι μὲν εἰς Κύζικον ἐπανελθεῖν. Τὸν δὲ φῆσαι, μὴ αἰ ρεῖσθαι λοιπὸν τοῖς ἐν ὑπονοίᾳ αὐτῷ γενομένοις συνεῖναι· καὶ πρόφασιν ταύτην του χωρισμού (22) ποιήσασθαι. Τὸ δὲ ἀληθὲς, ὅτι ᾿Αέτιον τὸν αὐτοῦ διδά σκαλον οὐ προσεδέξαντο· ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ διαμεῖναι, μηδὲν τῆς προτέρας δόξης παραλλάξαντα. Ταῦτα οἱ μὲν ὧδε, οἱ δὲ ἑτέρως λέγουσιν. Ἀλλ᾽ εἴτε Ευνό μιος, εἴτε ἄλλοι τινὲς, περὶ τὴν παράδοσιν τοῦ βα πτίσματος ταῦτα ἐνεωτέρισαν, ἐμοὶ δοκεῖ, μόνοι κατά τὸν αὐτὸν λόγον κινδυνεύουσιν, ἄμοιροι τῆς θείας βαπτίσεως τὸν βίον καταλιπεῖν. Εἰ γὰρ κατὰ τὸ νενο μισμένον (23) ἐξ ἀρχῆς βαπτισθέντες, πρότερον αυτ τοὶ ἑαυτοὺς ἀναβαπτίζειν οὐκ ἠδύναντο, οἳ τὸ μὴ συμβὰν ἐπὶ αὐτῶν τὴν ἀρχὴν εἰσηγοῦντο. Καὶ ὁ μήτε αὐτοὶ ἦσαν μήτε δι᾿ ἄλλων ἐγένοντο, τοῦτο ἑτέρους ἐποίουν· καὶ ἐξ ἀνυποστάτου τινὸς ἀρχῆς καὶ ἰδία; καταλήψεως τοῦτο τὸ δόγμα - συστησάμενοι, ἃ μὴ αὐτοὶ παρειλήφασιν, ἄλλοις παραδεδώκασιν. Όπερ εὐηθές ἐστι. Συνωμολόγηται γὰρ καὶ παρ' αὐτῶν, τοὺς ἀμυήτους μὴ δύνασθαι ἄλλους βαπτίζειν· ὁ δὲ τῷ τρόπῳ τῆς αὐτῶν παραδόσεως μὴ βαπτισθείς, ἀβάπτιστος αὐτοῖς εἶναι δοκεῖ, ὡς μὴ δεόντως μυη θείς. Καὶ μαρτυροῦσιν αὐτοί, οὓς ἂν δύνωνται πεί- θειν τὰ αὐτῶν φρονεῖν, ἀναβαπτίζοντες (25), εἰ καὶ ὡς δὲ ἄλλοις δοκεῖ, τ' ἀληθέστερον, οἶμαι, λέ γουσιν, Θεοφρόνιος, τοῦτο. γάρ, Εt πρότερον πρότεροι, Περὶ τὴν θείαν βαπτισιν ἐνεωτέρισαν, SOZOMENI B tum laudare solent, si quis in disputando conten- tiosus fuerit, et adversarios ratiocinando superare videatur; hujusmodi enim vir præ reliquis omni- bus pius ab illis existimatur. Alii vero dicunt, quos quidem veriora dicere arbitror, Theophro- mium Cappadocen, et Eutychium, istius hæresis defensores acerrimos, sequentis imperatoris prin- cipatu, cum se ab Eunomio abrupissent, tum alia ex Eunomii decretis, tum ea quæ ad sacrum bapti- smum pertinent innovasse, asserentes non in Trinita- tem, sed in Christi mortem baptizari opor tere. Eunomium certe nihil hac in parte novasse affirmant, sed ab initio quidem opinioni Arii ad- hæsisse, et in ea perseverasse : postea vero cum episcopus Cyzlci factus fuisset, accusatum esse a clericis suis, tanquam novorum dogmatum asser- torem. Itaque Eudoxium qui Arianæ sectæ præerat Constantinopoli, eum evocasse, jussisseque ut de sua doctrina publice in ecclesia verba faceret. Cum- que nihil in eo damnasset, monuisse ut Cyzicum reverteretur; Eunomium vero respondisse, nolle se amplius versari cum iis quos suspectos haberet. Et banc quidem causam secessionis suæ illum prætendisse, revera autem ideo secessisse, quod Aetium præceptorem suum suscipere renuissent, Post hæc Eunomium in propriis ædibus mansisse, nec de pristina sententia quidquam omnino mu- tasse. Et hæc alii quidem hoc modo, alii vero aliter marrant. Verum sive Eunomius, sive qui alii h.ec in traditione baptismi inno- varint, verendum est ipsis, mea quidem sen- tentia, ne soli omnium, juxta hanc rationem, expertes sacri baptismatis ex hac vita discedant. Nam primi illi qui juxta consuetudinem ab initio traditam baptizati fuerant, semnet ipsi rebaptizare minime potuerunt, qui tamen id quod ipsis minime obtigerat, primitus introduxerunt, idque aliis præstiterunt, quod neque ipsi erant, neque per alios adepti fuerant. Cumque nullo certo principio, sed propria duntaxat comprehensione nixi, istud C xat (20), VALESII ANNOTATIONES. dubio etc., quam lectionem secuti videntur Musculus et Christophorsonus. Porro de Eunomianis qui unica mersione baptizant, exstat canon septimus synodi Constantinopolitanæ. la certe loquitur paulo post Sozomenus. D quin scribendum sit of etc. post vocell subdistinctionen appono, quomodo etiam Savilius in suo codice apposuit. In codice Fuketiano scriptum inveni quam lectionem in ver- sione mea secutus sum. nis, utpote parentibus suis, acceperant. Ariani enim Catholicos ad se venientes rebaptizabant, ut notum est. Qua de re locus est illustris in Breviario fidei adversus Arianos, quod olim edidit Jacobus Sirmundus: Dicere etiam solent de baptismo, quoa in eo melius sit ipsorum baptismum, quam nostrum; VARIORUM. Christophorsonus hunc locum intellexit de sepa- ratione Eunomii ab Arianis. Idque plane confirmat Philostorgius in lib. ix, cap. 4, et Socr. in lib. 1, cap. 12, quemì vide, • etc. Eos scilicet qui in nomine Patris, et Filii, et Spi ritus sancti baptizati sunt, quasi seductos denuo baptizabant, idque tantum una mersione in mortem Christi. Vid. Socr., lib. v, cap. 24, et Theod., lar. fab., lib. iv, cap. 3. Contrarium diserte præ- cipit canon apostolicus quinquagesimus. Et qui- dem trinam in baptismo peragendo immersionem antiquitus usurpatam fuisse, locupletes habemus testes Tertullianumn, Athanasium,Cyrillum Hieros., Ambrosium, aliosque Patres Græcos Latinosque. Vide Guil. BETEREGIUM, Annot. in canonem pradi- ctum, et in Codice canonum Ecclesiæ primitiva illustrato, lib. 11, cap. 6, De trina mersione (20) Ὡς ἄλλοις δοκεῖ. Scribendum est procul (21) Μηδὲν περὶ τούτου. Mallem scribere περὶ (25) Εἰ γὰρ κατὰ τὸ νενομισμένον. Non dubito (24) 'Αναβαπτίζοντες. Eunomiani istud ab Aria- (23) Πρόφασιν αὐτὴν τοῦ χωρισμού. Recte

Α εὐσεβὴς παρὰ πάντας νομίζεται. Ὡς ἄλλοις δο τἀληθέστερον, οἶμαι, λέγουσιν, ὡς Θεοφρόνιος ὁ Καππαδόκης, καὶ Εὐτύχιος, σπουδασταὶ ταύτης τῆς αἱρέσεως, ἀποτεμόντες σφᾶς ἐπὶ τῆς ἐχομένης βασιλείας, περί τε ἄλλα τῶν Εὐνομίῳ δοξάντων, καὶ περὶ τὴν θείαν βάπτισιν ενεωτέρισαν ", οὐκ εἰ; Τριάδα, ἀλλὰ εἰς τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον βαπτί ζεσθαι εἰσηγησάμενοι. Ευνόμιον μέντοι μηδὲν περὶ τούτου (21) καινοτομῆσαι, ἀλλ᾽ ἐξ ἀρχῆς τοῦτον τὰ Αρείου φρονῆσαι, καὶ οὕτω διαμεῖναι ἐπίσκοπον δὲ Κυζίκου γενόμενον, κατηγορηθῆναι ὑπὸ τῶν ὑπ' αὐτὸν κληρικῶν, ὡς νεωτέρων δογμάτων εἰσηγητήν. Τηνικαῦτα δὲ Εὐδόξιον τὸν ἡγούμενον ἐν Κωνσταντι νουπόλει τῆς 'Αρείο, αἱρέσεως, μετακαλεσάμενον αὐτὸν, ἐπιτρέψαι τῷ λαῷ προσομιλῆσαι περὶ τοῦ δόγματος· μὴ καταγνόντα δὲ μηδὲν, προτρέψασθαι μὲν εἰς Κύζικον ἐπανελθεῖν. Τὸν δὲ φῆσαι, μὴ αἰ ρεῖσθαι λοιπὸν τοῖς ἐν ὑπονοίᾳ αὐτῷ γενομένοις συνεῖναι· καὶ πρόφασιν ταύτην του χωρισμού (22) ποιήσασθαι. Τὸ δὲ ἀληθὲς, ὅτι ᾿Αέτιον τὸν αὐτοῦ διδά σκαλον οὐ προσεδέξαντο· ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ διαμεῖναι, μηδὲν τῆς προτέρας δόξης παραλλάξαντα. Ταῦτα οἱ μὲν ὧδε, οἱ δὲ ἑτέρως λέγουσιν. Ἀλλ᾽ εἴτε Ευνό μιος, εἴτε ἄλλοι τινὲς, περὶ τὴν παράδοσιν τοῦ βα πτίσματος ταῦτα ἐνεωτέρισαν, ἐμοὶ δοκεῖ, μόνοι κατά τὸν αὐτὸν λόγον κινδυνεύουσιν, ἄμοιροι τῆς θείας βαπτίσεως τὸν βίον καταλιπεῖν. Εἰ γὰρ κατὰ τὸ νενο μισμένον (23) ἐξ ἀρχῆς βαπτισθέντες, πρότερον αυτ τοὶ ἑαυτοὺς ἀναβαπτίζειν οὐκ ἠδύναντο, οἳ τὸ μὴ συμβὰν ἐπὶ αὐτῶν τὴν ἀρχὴν εἰσηγοῦντο. Καὶ ὁ μήτε αὐτοὶ ἦσαν μήτε δι᾿ ἄλλων ἐγένοντο, τοῦτο ἑτέρους ἐποίουν· καὶ ἐξ ἀνυποστάτου τινὸς ἀρχῆς καὶ ἰδία; καταλήψεως τοῦτο τὸ δόγμα - συστησάμενοι, ἃ μὴ αὐτοὶ παρειλήφασιν, ἄλλοις παραδεδώκασιν. Όπερ εὐηθές ἐστι. Συνωμολόγηται γὰρ καὶ παρ' αὐτῶν, τοὺς ἀμυήτους μὴ δύνασθαι ἄλλους βαπτίζειν· ὁ δὲ τῷ τρόπῳ τῆς αὐτῶν παραδόσεως μὴ βαπτισθείς, ἀβάπτιστος αὐτοῖς εἶναι δοκεῖ, ὡς μὴ δεόντως μυη θείς. Καὶ μαρτυροῦσιν αὐτοί, οὓς ἂν δύνωνται πεί- θειν τὰ αὐτῶν φρονεῖν, ἀναβαπτίζοντες (25), εἰ καὶ ὡς δὲ ἄλλοις δοκεῖ, τ' ἀληθέστερον, οἶμαι, λέ γουσιν, Θεοφρόνιος, τοῦτο. γάρ, Εt πρότερον πρότεροι, Περὶ τὴν θείαν βαπτισιν ἐνεωτέρισαν, SOZOMENI B tum laudare solent, si quis in disputando conten- tiosus fuerit, et adversarios ratiocinando superare videatur; hujusmodi enim vir præ reliquis omni- bus pius ab illis existimatur. Alii vero dicunt, quos quidem veriora dicere arbitror, Theophro- mium Cappadocen, et Eutychium, istius hæresis defensores acerrimos, sequentis imperatoris prin- cipatu, cum se ab Eunomio abrupissent, tum alia ex Eunomii decretis, tum ea quæ ad sacrum bapti- smum pertinent innovasse, asserentes non in Trinita- tem, sed in Christi mortem baptizari opor tere. Eunomium certe nihil hac in parte novasse affirmant, sed ab initio quidem opinioni Arii ad- hæsisse, et in ea perseverasse : postea vero cum episcopus Cyzlci factus fuisset, accusatum esse a clericis suis, tanquam novorum dogmatum asser- torem. Itaque Eudoxium qui Arianæ sectæ præerat Constantinopoli, eum evocasse, jussisseque ut de sua doctrina publice in ecclesia verba faceret. Cum- que nihil in eo damnasset, monuisse ut Cyzicum reverteretur; Eunomium vero respondisse, nolle se amplius versari cum iis quos suspectos haberet. Et banc quidem causam secessionis suæ illum prætendisse, revera autem ideo secessisse, quod Aetium præceptorem suum suscipere renuissent, Post hæc Eunomium in propriis ædibus mansisse, nec de pristina sententia quidquam omnino mu- tasse. Et hæc alii quidem hoc modo, alii vero aliter marrant. Verum sive Eunomius, sive qui alii h.ec in traditione baptismi inno- varint, verendum est ipsis, mea quidem sen- tentia, ne soli omnium, juxta hanc rationem, expertes sacri baptismatis ex hac vita discedant. Nam primi illi qui juxta consuetudinem ab initio traditam baptizati fuerant, semnet ipsi rebaptizare minime potuerunt, qui tamen id quod ipsis minime obtigerat, primitus introduxerunt, idque aliis præstiterunt, quod neque ipsi erant, neque per alios adepti fuerant. Cumque nullo certo principio, sed propria duntaxat comprehensione nixi, istud C xat (20), VALESII ANNOTATIONES. dubio etc., quam lectionem secuti videntur Musculus et Christophorsonus. Porro de Eunomianis qui unica mersione baptizant, exstat canon septimus synodi Constantinopolitanæ. la certe loquitur paulo post Sozomenus. D quin scribendum sit of etc. post vocell subdistinctionen appono, quomodo etiam Savilius in suo codice apposuit. In codice Fuketiano scriptum inveni quam lectionem in ver- sione mea secutus sum. nis, utpote parentibus suis, acceperant. Ariani enim Catholicos ad se venientes rebaptizabant, ut notum est. Qua de re locus est illustris in Breviario fidei adversus Arianos, quod olim edidit Jacobus Sirmundus: Dicere etiam solent de baptismo, quoa in eo melius sit ipsorum baptismum, quam nostrum; VARIORUM. Christophorsonus hunc locum intellexit de sepa- ratione Eunomii ab Arianis. Idque plane confirmat Philostorgius in lib. ix, cap. 4, et Socr. in lib. 1, cap. 12, quemì vide, • etc. Eos scilicet qui in nomine Patris, et Filii, et Spi ritus sancti baptizati sunt, quasi seductos denuo baptizabant, idque tantum una mersione in mortem Christi. Vid. Socr., lib. v, cap. 24, et Theod., lar. fab., lib. iv, cap. 3. Contrarium diserte præ- cipit canon apostolicus quinquagesimus. Et qui- dem trinam in baptismo peragendo immersionem antiquitus usurpatam fuisse, locupletes habemus testes Tertullianumn, Athanasium,Cyrillum Hieros., Ambrosium, aliosque Patres Græcos Latinosque. Vide Guil. BETEREGIUM, Annot. in canonem pradi- ctum, et in Codice canonum Ecclesiæ primitiva illustrato, lib. 11, cap. 6, De trina mersione (20) Ὡς ἄλλοις δοκεῖ. Scribendum est procul (21) Μηδὲν περὶ τούτου. Mallem scribere περὶ (25) Εἰ γὰρ κατὰ τὸ νενομισμένον. Non dubito (24) 'Αναβαπτίζοντες. Eunomiani istud ab Aria- (23) Πρόφασιν αὐτὴν τοῦ χωρισμού. Recte

ἔφθασαν μυηθῆναι κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς καθόλου Ἐκκλησίας. Ἐθορύβει μὲν οὖν οὐ μετρίως καὶ ταῦτα τὴν θρησκείαν· καὶ τοῖς θέλουσι Χριστιανίζειν ἐμ πόδιον ἐγένετο τὸ διάφορον τῶν ἐπιγενομένων δογ μάτων. Εκάστοτε γὰρ καρτεραὶ διαλέξεις εγίνοντο, καὶ ὡς ἐν ἀρχομέναις αἱρέσεσιν ἥκμαζον, οὐ τοὺς τυχόντας σπουδῇ καὶ λόγων δυνάμει καθηγητάς ἔχουσαι· ὡς δὲ συμβάλλειν ἔστι, μικροῦ τῆς καθόλου Εκκλησίας εἰς τὴν αὐτῶν δόξαν τους πλείους παρ ἔσυραν, εἰ μὴ τοὺς ἀμφὶ Βασίλειον καὶ Γρηγόριον τοὺς Καππαδόκας, ἀντιπάλους εὗρον, καὶ ἡ Θεοδο σίου βασιλεία, οὐκ εἰς μακρὰν ἐπιγενομένη, τὴν ἐπιχείρησιν ἔστησε, καὶ αὐτοὺς τοὺς ἀρχηγοὺς τῶν αἱρέσεων ἐκ τοῦ συχνοτέρου τῆς ἀρχομένης εἰς έρη- μοτέρους τόπους εχώρησεν (25): Ὥστε δὲ μὴ παν- τελῶς ἡμᾶς ἀγνοεῖν τὸ δόγμα τῆς ἑκατέρου αἱρέ σεως, Ιστέον ὡς τῆς κατ' Ευνόμιον δόξης πρῶτος Αέτιος ὁ Σύρος εὑρετὴς ἐγένετο, ἀνόμοιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, κτιστόν τε καὶ ἐξ οὐκ ὄντων γεγονέναι, μετά "Αρειον ἀποφηνάμενος. Καὶ οἱ τάδε φρονοῦν- τες 'Αετιανοὶ τὸ πρὶν ὠνομάζοντο. Ἐπεὶ δὲ, ὡς ἐν τῇ Κωνσταντίου βασιλείᾳ εἴρηται, τῶν μὲν ὁμοού - σιον, τῶν δὲ ὁμοιοούσιον τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν δοξα- ζόντων, ὅμοιον τότε ἔδοξε λέγειν τοῖς τότε κρατοῦσι κατὰ τὴν ἐν Ἀριμίνῳ σύνοδον, Αέτιος μὲν κατεδι- κάσθη φεύγειν, ὡς εἰς Θεὸν βλασφημῶν· ἡ δὲ ὑπ' αὐτοῦ συστᾶσα αἵρεσις τρόπον τινὰ τὸν ἐν μέσῳ διελύθη χρόνον· οὔτε ἄλλου τῶν ἐν λόγῳ, οὔτε Εὐ νομίου εἰς τὸ φανερὸν ἐπὶ ταύτῃ παρρησιάζεσθαι τολμῶντος. ὡς δὲ τὴν Κυζικηνῶν Ἐκκλησίαν ἀντὶ Ελευσίου παρείληφεν, οὐκέτι παντελῶς ἡρεμεῖν ἠνείχετο, καὶ ἐν πλήθει διαλεγόμενος, αὖθις την Αετίου δόξαν εἰς μέσον ἤγαγεν. Οἷα δὲ φιλεῖ πολλά- κις, ἐπιλαθόμενοι οἱ ἄνθρωποι του πρώτως ταύτην εὑρόντος τὴν αἵρεσιν, Εὐνομίῳ τοὺς ὧδε φρονοῦντας ἐπωνόμασαν, καθότι μετὰ ᾿Αέτιον τοῦτο τὸ δόγμα ἀνενέωσε, καὶ τολμηρότερον ἐπεξειργάσατο τοῦ τὴν ἀρχὴν παραδόντος. εχώ- ρισεν. HISTORIA ECCLESIASTICA. B - LIB. VI. A dogma conftassent; id quod ipsi minime suscepe- rant, aliis tradiderunt : quod quidem extremæ dementiæ est. Nam et apud ipsos in confesso est, eos qui nondum baptizati sunt, baptismum aliis conferre non posse. Qui vero ex ritu traditionis ipsorum baptizatus non fuerit, hic baptizatus ipsis non videtur, utpote qui non rite fuerit consigna- tus. Idque ipsi testantur, qui quoscunque ad sen- tentiam suam pertrahere potuerint, rebaptizant, tametsi jam prius baptizati fuerint juxta Ecclesia catholicæ traditionem. Atque hæc quidem reli- gionem nostram non mediocriter conturbarunt : iisque qui Christianam fidem amplecti vellent, plurimun obstitit novorum subinde dogmatum varietas. Acres enim quotidie fiebant disputatio- nes; et ut inter hæreseon exordia fieri solet, vi- gebant, quippe quæ assertores haberent, zelo at- que doctrina non vulgari præditos. Ac, meo qui- dem judicio, plerosque ex Catholicis in suam sententiam pertraxissent, nisi Basilius et Gregorius Cappadoces, sese illis opposuissent, ac nisi Theodosius qui paulo post imperavit, impetum illorum repressisset, ipsosque læreseon auctores ex amœnioribus locis imperii Romani in regiones desertas et squalidas deportasset. Porro ne utriusque hæresis doctrinam penitus ignore- mus, sciendum est, Eunomiani dogmatis auctorem primum fuisse Aetium Syrum, qui Filium Patri dissimilem, et ex nihilo creatum esse, post Arium asseveravit. Itaque qui hanc opinionem sequeban- Lur, Aeliani primum sunt dicti. Postquam vero, sicut in rebus gestis Constantii retulimus, aliis consubstantialem Patri Filium, aliis substantia si- milem asserentibus ii qui in Ariminensi synodo prævalebant, statuerunt ut similis tantum dicere- tur : Aelius quidem, utpote qui in Deum impie lo- queretur, exsilio damnatus est. Hæresis vero que ab illo conflata fuerat, interea temporis quodam- modo exstincta est, cum nec alius quispiam alicujus momenti vir, nec Eunomius ipse eam palam defendere auderet. Verum ubi Cyzicenæ urbis episcopatum Eleusii loco suscepit, non jam amplius se continuit, sed coram populo disserens, opinionem Aetii rursus in medium produxit. Homines vero, sicut plerunque fieri solet, ejus qui hæresim illam primum excogitaverat obliti, opinionis illius sectatores Eunomianos cognominarunt, propterea quod Eunomius post Aetium hæresim illam reno- vaverat, et majore cum audacia quam ille a quo primum fuerat tradita, eam astruxerat. C VALESII ANNOTATIONES. quia qui de illis ad nos convertuntur, non eos reba- D ptizamus, sed per manus impositionem reconciliamus. Illi vero, si quos de nostris seducere possunt, incon- sideranter rebaptizant. Idem testatur vetus auctor Vitæ sancti Fulgentii, cap. 21. Porro Ariani non solum rebaptizabant Catholicos, sed etiam clericos eorum ad se venientes iterum ordinabant. Cujus rei insigne exemplum habemus in libello precum Marcellini presbyteri, pag. 81, sub finem : Hic est egregius et sanctissimus ille episcopus, qui cum fuis- set primum a catholicis episcopis ordinatus episco- pus, postea ab impio Georgio ių laicorum numerum redactus, nihilominus ab ipso Georgio episcopus or- dinatus est, in vexatione fidelium. Et paulo post : Nisi quia atrocius gessit Theodorus, cum de episcopo catholico fit laicus, piam damnans fidem, et subscri- bens Arianæ impietati, ut ab hæretico iterum epi. scopus ordinetur. Idem quoque testatur Hieronymus in Chronico, de Cyrillo Hierosolymitano loquens: Cyrillus, inquit, cum a Maximo fuisset presbyter ordinatus, et post mortem ejus ita ei ab Acacio epi- scopo Cæsariensi el cæteris Arianis episcopalus promitteretur, si ordinationem Maximi repudiasset, diaconus in Ecclesia ministravit. In quo Ariani Do- natistas videntur imitati, qui utrumque factita- runt. vilio, qui in margine sui codicis emendavit (25) Τόπους ἐχώρησεν. Assentior Henrico Sa-