APPENDIX AD S. CLEMENTEM. MARTYRIUM S. CLEMENTIS. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΛΗΜΕΝΤΟΣ ΠΑΠΑ ΡΩΜΗΣ μης MARTYRIUM S. CLEMENTIS PAPÆ ROMANI. (COTELERIUS, Patres apostolici, I, 808, ex Simeone Metaphraste, die 24 Novembris.) Ι. Τρίτον τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας προέστη Κλήτου ὃς τῇ ἐπιστήμῃ τοῦ ἀποστόλου Πέτρου ἀκολουθήσας, οὕτω τοῖς τῶν τρόπων κόσμοις διέπρεπεν, ὥστε καὶ Ἰουδαίοις καὶ Ἕλλησι καὶ πᾶσι τοῖς Χριστιανῶν λαοῖς εὐαρεστεῖν· Ηγάπων μὲν 80 αὐτὸν οἱ Ἕλληνες, ἐπειδὴ οὐ βδελυττόμενος, ἀλλὰ ἀπολογούμενος ἐκ τῶν παρ' αὐτοῖς βιβλίων τε καὶ τελετῶν ἀπεδείκνυε, ποῦ τε γεγέννηνται, καὶ πόθεν ὤρμηντο οἱ παρ' αὐτοῖς νομιζόμενοι καὶ λατρευόμενοι θεοί· ἅ τε πεπράχασι, πῶς τε αὖθις κατέληξαν, φανετάταις ἀποδείξεσι παρίστη· αὐτούς τε τοὺς Ἕλληνας συγχωρή σεως παρὰ Θεοῦ τυχεῖν, εἴπερ τῆς ἐκείνων λατρείας ἀπόσχοιντο, ἐδίδασκε. τα ΙΙ. Παρὰ δὲ Ἰουδαίοις τοιούτῳ τρόπῳ χάριν ἐπορί ζετο· ἐπειδὴ τοὺς πατέρας αὐτῶν φίλους τοῦ Θεοῦ ἀπεδείκνυε· τόν τε νόμον αὐτῶν ἅγιον καὶ ἱερώτατον ἀπέφαινε, καὶ πρῶτον τόπον 81 τούτους παρὰ τῷ Θεῷ κληροῦσθαι, εἴπερ τοῦ ἰδίου νόμου τὰ μυστήρια τηρήσοιεν, ἐν τῷ τὴν ἐπαγγελίαν πρὸς ᾿Αβαὰμ μὴ ἀρνεῖσθαι εἰς τὸν Χριστὸν πεπληρώσθαι· διότι ἐν τῷ σπέρματι τοῦ Ἀβραὰμ κληροδοτεῖν ὁ Θεὸς καθυπο έσχετο πάντα τὰ ἔθνη· καὶ ὅπερ εἶπε πρὸς Δαβίδ· I. Tertius Romanæ Ecclesiæ præfuit Clemens, qui diciplinam apostoli Petri secutus, ita morum ornamentis excelluit, ut et Judæis et gentilibus et omni Christianæ plebi gratus acceptusque esset. Diligebant quidem eum gentiles,quia non exsecrans, sed rationem reddens, ex eorum libris, myteriis et cæremoniis ostendebat; ubi nati essent, undeque prodiissent ii quos deos putarent et colerent: quanam etiam egissent, utque postea desiissent, evidentissimis documentis astruebat: ipsosque gentiles veniam a Deo consecutum iri docebat, si ab illorum cultu abstinerent. suæ II. Apud Judæos autem, hoc modo sibi gratiam comparabat quandoquidem patres eorum demonstrabat amicos Dei exstitisse: declarabatque legem eorum sanctam esse et sacratissimam; ad hæc illos primum locum apud Deum accepturos, si legis su sacramenta servarent, minime negando factam Abrahæ promissionem completam fuisse in Christo: quod in semine Abrahæ promisisset Deus cunctas gentes hæreditate donare: completum quoque illud 79 In ms. Reg. 804: τρίτος (cod. 2421, δεύτερος) γὰρ ἀπὸ Πέτρου τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων τῆς Ῥωμαίων Ἐκκλησίας ἀριθμούμενος πρόεδρος, τὴν τοῦ διδασκάλου ἐπιστήμην ἀκριβωσάμενος, καὶ τοῖς αὐτ τοῦ ἔχνεσιν ἀπαρατρέπτως ἐπόμενος, πεπληρωμένος τε θείας σοφίας καὶ χάριτος, οὕτω τοῖς τρόποις έκει κόσμητο καὶ διέλαμψεν, ὥστε πᾶσι πάντα γινόμενος τοῦ σώζεσθαι πάντας ἕνεκα, Ἰουδαίοις καὶ Ἕλλησι καὶ τοῖς Χριστιανῶν λαοῖς πᾶσιν εὐαρεστεῖν, ὑπὸ πάντων τε ἀγαπώμενος, πάντας τῇ εἰς Χριστὸν ἀγάπῃ συνδεῖν ἐποιεῖτο σπουδήν. Ηγάπων, etc. Hoc est: «Tertius enim post Petrum principem apostolorum, Romanæ Ecclesiæ numeratus antistes, Magistri disciplinam accurate observans, ejusque vestigiis indeflexe insistens, repletusque divina gratia et sapientia, sic moribus ornatus erat ac refulgebat, ut omnibus omnia factus quo cuncti salvi fierent, Judæis, Græcis, Christianisque populis omnibus placeret; atque ab universis amatus, conabatur cunctos charitate in Christum colligare. Diligebant, etc.» Fuit autem codex 2421 non ita pridem e Orcia missus ad Christianissimum regem, continetque Clementis martyrium eodem fere modo quo liber 804, sed cum prologo, et cum miraculi narratione vice Epilogi. IBID. 80 al. μὲν γὰρ. 81 al. τῆς Πα αιστίνης. De Clementis martyrio non memini me legere in antiquioribus Ecclesiae magistris primusque quod sciam Rufinus,scribens deadulteratione librorum Origenis, Clementem nomine martyris donaPATROL. GR. II. vit. Clemens, inquit, apostolorum discipulus, qui Romanæ Ecclesiæ post apostolos et episcopus et martyr præfuit. Cor.

quod ad Davidem dixit. De fructu ventris tui ponam Ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας σου θήσομαι ἐπὶ τοῦ θρόνου super sedem tuam (a). Iterumque per Isaiam prophetam, quod Virgo in utero concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (b). III. Christianis vero ideo et magis diligebatur, quia singularum regionum pauperes nominatim habebat Scriptos; et eos quos baptismatis sanctimonia illustraverat, non sinebat publicam mendicitatem subire. Quotidiana autem prædicatione mediocres ac divites admonebat ne paterentur baptismno illuminatos pauperes, a Judais aut gentilibus publicos cibos accipere, et vitam baptismatis consecratione mundatam, donis gentilium inquinari. IV. His, eorumque pluribus virtutum floribus. cum Deo, tum cunctis mentæ præditis hominibus placebat: nam mente carentibus placere non potest " id quod Deo placere probatur. Atque ideo hominum rationis expertium contumelias veriti non sunt ii, quibus animo sedit, nequaquam timere illos qui plerisque displicent. Quo factum est, ut Sisinnium imperatoris Nerva amicum non timuerit beatissimus Clemens sedis Romanæ episcopus. V. Itaque cum per ipsius doctrinam conversa ad Deum uxor Sisinnii Theodora, sedulum Deo exhiberet ministerium, cam zelotypia ductus maritus laqueis involvere nitebatur, properantem ad ecclesiam. Et quidem illa ingrediente, ipse per alium introitum adveniens, coepit curiose inspicere: et quando a sancto Clemente facta fuit oratio,dixitque populus: Amen eo tempore Sisinnius cæcus et surdus efectus est, ut neque videre neque audire posset. Tunc ergo dixit servis suis: Prehendite me in manus vestras, et extra educite, quoniam oculi mei cæci facti sunt, et aures meæ in tantum obsurduerunt, ut nihil penilus audire valeam. σου. Καὶ αὖθις διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου. Ὅτι ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψεται, καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ κληθήσεται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. ΙΙΙ. Παρὰ δὲ Χριστιανοῖς, διὰ τοῦτο καὶ μᾶλλον ἠγαπᾶτο, ἐπειδὴ τοὺς καθ' ἑκάστην 82 84 ῥεγεῶνα πέ νητας κατ' ὄνομα εἶχε γεγραμμένους· καὶ οὓς τῷ τοῦ βαπτίσματος ἁγιασμῷ ἐφώτιζεν, οὐ συνεχώρει δημοσ σίαν ἀπαίτησιν ὑπελθεῖν. Τῷ δὲ καθ' ἡμέραν κηρύγ ματι τούς τε μετρίους καὶ πλουσίους ἐνουθέτει τοῦ μὴ ἀνέχεσθαι τοὺς πεφωτισμένους πένητας παρὰ Ἰου δαίων ἢ Ἑλλήνων δημόσια ήψα λαμβάνειν, καὶ βίον τῇ τοῦ βαπτίσματος καθιερώσει κεκαθαρμένον 85, χαρίσμασιν Ἑλλήνων χραίνεσθαι. IV. Τούτοις, καὶ τούτων πλείοσιν ἀνδραγαθίας ἄνε θεσι τῷ τε θεῷ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐχέφροσιν εὖηρέστει. Τοῖς γὰρ ἀλογίστοις ἀρέσκειν ἀδύνατον, ὅπερ τῷ Θεῷ εὐάρεστον ἀποδείκνυται. Τούτου οὖν ἕνεκεν οὐκ ἐφόβησαν 86 τὰς ὕβρεις τῶν ἀλογίστων ἀνθρώ πων ἐκεῖνοι, οἷς ἡ γνώμη ἐτύγχανε τοὺς ἀπαρέσκου τας 87 πλείστοις 38 μὴ δειλιᾷν. Ὅτου χάριν περιήν τῷ μακαριωτάτῳ Κλήμεντι τῷ τοῦ θρόνου Ῥωμαίων ἐπισκόπῳ τὸν φίλον τοῦ βασιλέως Νερούα μη φο βεῖσθαι. V. Ἐπειδὴ τοίνυν τῇ αὐτοῦ διδασκαλίᾳ ἡ γυνὴ τοῦ Σισιννίου Θεοδώρα, ἐπιστραφεῖσα 88 πρὸς Θεὸν, σπου δαίαν ἐτέλει τὴν λειτουργίαν, ταύτην ὁ ἀνὴρ ζηλοτυπήσας, παγιδεῦσαι κατηγωνίζετο, πρὸς τὴν ἐκκλησίαν σπεύδουσαν 90. Καὶ δὴ εἰσερχομένης οι, ἐκεῖνος δι' ἑτέρας εἰσόδου καταφθάσας, ἤρξατο πολυπραγμο νεῖν· καὶ ἡνίκα παρὰ τοῦ ἁγίου Κλήμεντος εὐχὴ γέγονε, τοῦ λαοῦ εἰρηκότος τὸ Ἀμήν, ὁ Σισίννιος ἐν τούτῳ τυφλός τε καὶ κωφὸς ἀπετελέσθη, τοῦ μήτε ὁρᾷν, μήτε ἀκούειν δύνασθαι. Τότε οὖν λέγει τοῖς δούλοις αὐτοῦ. Λάβετέ με εἰς τὰς χεῖρας ὑμῶν, καὶ ἐξαγάγετε ἔξω, ὅτι οἱ ὀφθαλμοί μου τυφλοὶ γεγόνασι, καὶ αἱ ἀκοαί μου εἰς τοσοῦτον ἐκωφώθησαν, ὅτι οὐδὲν τὸ σύνολον ἀκούειν δύναμαι. VI. Τότε οἱ παῖδες αὐτοῦ περιήγον μετ᾿ αὐτοῦ δι' 02 ὅλης τῆς ἐκκλησίας ἐν μέσῳ τοῦ εὐχομένου λαοῦ, ἀνα δρῶν τε καὶ γυναικῶν, καὶ τὰς θύρας ὅθεν εἰσέβησαν καταλαβεῖν 48 οὐκ ἐδύναντο. Ὅθεν ἐν τῷ περιέρχεσθαι αὐτοὺς πλανηθέντας, καὶ πάλιν κυκλεύειν 94, πρὸς Θεοδώραν τὴν κυρίαν αὐτῶν, ἔνθα τῷ Θεῷ προσηύχετο, σὺν τῷ δεσπότῃ αὐτῶν παρεγένοντο. Ητις ἑωρακυῖα τοὺς ἑαυτῆς παῖδας μετὰ τοῦ κυρίου αὐτῶν VI. Tunc servi ejus circuibant cum illo per totam ecclesiam,in medio orantis populi, virorum pariter et mulierum,nec portas quas ingressi fuerant poterant contingere. Unde dum ipsi vagabundi oberrant, iterumque gyros agunt, ad Theodoram dominam suam, ubi Deo preces fundebat, pervenerunt cum domino suo. Quæ cum vidisset servos suos una cum domino eorum excæcato circumagentes, primo quidem declinavit aspectum eorum, putans quod aper- τυφλωθέντος 95 περιάγοντας, πρῶτον μὲν ἐξέκλινε tis oculis ipsam aspiceret. Dein misit unum e servis suis, ut sciret quid sibi vellent,cum domino circumeuntes. Illi dixerunt: Dominus noster, dum vult videre quod ei licitum non est, et alienum mysterium audire, excæcatus est, et surdus effectus; nobis autem imperavit, ut illuin hinc quomodocunque edu- (α) Psal. cxxxi, 11. (δ) Isa. VII, 14. τὴν θέαν αὐτῶν 96, νομίζουσα ὅτι περ ήνεωγμένοις ὄμμασιν θεάσηται αὐτήν. Καὶ πεμψάσης "' ἕνα τῶν παίδων αὐτῆς πρὸς τὸ γνῶναι τί ἄρα θέλοιεν μετὰ τοῦ κυρίου αὐτῶν περιερχόμενοι, εἶπον 98. Ο κύριος ἡμῶν, θέλων ὁρᾶν ὅπερ αὐτὸν οὐκ ἐξῆν 9, καὶ ἀκούειν ἀλλοτρίου μυστηρίου, ἀποτετύφλωται, καὶ κωφός 83-84 al. καθ᾽ ἕκαστον. 85 al. κεκαθαρμένων. 8o al. ἐφοβήθησαν. 8t al. ἀπαρεσκομένους πλείστους ὄντας. 88 Concinnior mihi videtur lectio duorum mss. Τοὺς ἀπαρεσκομένους πλείστους ὄντας, illos qui agre ferunt, suntque numero plures. Cor. 89 21. πιστεύσασα. 50 al. ἀπιοῦσαν. 91 al. εἰσελθούσης 43 al. λαβόντες αὐτὸν περιήγον δι'. 93 al. εἰσῆλθον εὑρεῖν. 94 al. πλανωμένους και κοκλεύειν. 95 al. τυφλωθέντα αὐτόν, 96 al. αὐτοῦ. et al. μεταπεμψαμένη. 48 al. εἶπεν. 99 al. άπερ αὐτῷ οὐκ ἔξεστι. καὶ

MARTYRIUM S. CLEMENTIS. ἀπειργάσθη ἡμῖν τε ἐκέλευσεν, ἵνα τοῦτον ἐντεῦθεν 100 ceremus; sed non licuit nobis eum hinc ullo pacto ὁπωσοῦν ἐξαγάγωμεν· καὶ οὐ συγκεχώρηται ἡμῖν αὐτ emittere. τὸν ἐντεῦθεν ὁπωσοῦν ἐκφέρειν 4. VII. Ηνίκα δὲ τοῦτο 2 τὸ διήγημα ή Θεοδώρα ὑπε δέξατο 3 παρὰ τοῦ παιδὸς, κατέστρωσεν ὁ ἑαυτὴν εἰς εὐχὴν, καὶ μετὰ δακρύων 5 παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐδέετο ἕνα ὁ ἀνὴρ αὐτῆς ἐκεῖθεν δυνηθῇ ἐξελθεῖν. Καὶ στρα φεῖσα πρὸς τοὺς παῖδας τοὺς συνόντας αὐτῷ, εἶπεν· ᾿Απέλθετε, καὶ χειραγωγήσαντες τὸν κύριον ὑμῶν, ἀπαγάγετε εἰς τὸν οἶκον· ἐγὼ γὰρ τὴν εὐχὴν, ἣν ήρα ξάμην, οὐ μὴ καταλείπω, ἀλλὰ προσφέρω τὴν θυσίαν μου τῷ Κυρίῳ, καὶ πληρουμένων τῶν μυστηρίων, και ταφθάνω ὑμᾶς. Τότε τοίνυν ἀπῆλθον οἱ παῖδες χειρα - γωγοῦντες αὐτὸν 6, καὶ ἐξερχόμενοι, ἀπήγαγον εἰς τὸν οἶκον· καὶ ὑποστρέψαντες πρὸς τὴν κυρίαν αὐτ τῶν, τυφλὸν ἀπήγγειλαν καὶ κωφὸν αὐτὸν εἰσέτι δια μεῖναι 7. Ἡ δὲ Θεοδώρα ἐπὶ πλεῖον τῷ Θεῷ δεήσεις καὶ δάκρυα ἐξέχεεν, ὅπως τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς τὸ αὐτοῦ ἔλεος ἀντιλήψηται. Καὶ δὴ τῆς ἀπολύσεως γεγονυίας προσέπεσε τῷ μακαρίῳ Κλήμεντι ἡ Θεοδώρα, λέγουσα 8, τὸν ἄνδρα αὐτῆς περιεργαζόμενον τὰ ἀποῤῥητα τῶν μυστηρίων τοῦ Δεσπότου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τυφλών σει περιπεσεῖν τῶν ἀμφοτέρων ὀφθαλμῶν, τῶν τε ἑκατέρων των τὸ ἀκουστικὸν παραυτὰ ἀπολέσαι, VII. Postquam autem hanc narrationem Theodora a puero suscepit, prostravit se in orationem, et cum lacrymis a Deo rogabat, ut inde vir ejus posset exire. Conversaque ad servos, qui cum e0 erant: Abite, inquit, manu ducentes dominum ve strum, domum reducite: ego enim preces quas inchoavi non relinquam, sed offeram Domino sacrificium meum, completis vero mysteriis, vos assequar. Tunc igitur discesserunt famuli manu deducentes eum, et egressi reduxerunt domum: reversique ad dominam suam, illum nuntiaverunt cæcum et surdum adhuc permansisse.At Theodora magis magisque Deo deprecationes et lacrymas effudit, ut suo viro misericordia ejus subveniret. Atque facta dimissione, accidit beato Clementi Theodora, dicens, maritum suum dum abscondita mysteriorum Domini Jesu Christi perscrutatur,incidisse in orbitatem amborum oculorum, statimque utriusque auris vim audiendi amisisse. VIII. Τηνικαῦτα οὖν ὁ μακάριος Κλήμης, προχέας δάκρυα, προτρέπειν ἤρξατο ο τοὺς συμπαρόντας, ἵνα ὁμοθυμαδὸν παρὰ τοῦ Κυρίου αἰτήσωνται, ὅπως τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς τήν τε ἀκοὴν χαρίσηται καὶ τὴν δρασιν θαρσαλέως τοίνυν ὁ μακάριος Κλήμης μετὰ τὴν εὐ χὴν συνεπορεύθη τῇ γυναικὶ πρὸς τὸν ἐκείνης ἄνδρα, καὶ εὗρεν αὐτὸν, ἀνεῳγμένων τῶν 10 ὀμμάτων, οὐ δὲν 11 ὁρῶντα, οὔτε μὲν λόγου τὸ παράπαν, οὔτε τινὸς ἤχου ἀκούοντα· ἔνθα καὶ συμμιγεῖς ὀλοφυρμῶν 18 ἅπαντες περιέχουν, οὔ τινος ὁ Σισίννιος παντάπασιν οὐκ ἠκροᾶτο. ΙΧ. Τότε οὖν, κλίνας τὰ γόνατα πρὸς τὸν Θεὸν, ἔφη ὁ μακάριος Κλήμης Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ὁ τὰς δ κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν δεδωκώς τῷ ἀποστόλῳ σου, διδασκάλῳ δὲ ἐμῷ Πέτρῳ, καὶ εἰπών· "Απερ ἂν ἀνοίξῃς, ἠνέωκται, καὶ ἅπερ κλείσης, κέν κλεισται, σὺ πρόσταξον ἵνα διανοιχθῶσι τῷ ἀνθρώπῳ τούτῳ 13-14 αἱ ἀκοαὶ, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ, ὅτι σὺ εἶπας· Απερ ἂν αἰτήσητε πιστεύοντες, λήψεσθε. Καὶ αὕτη του ή ἐπαγγελία διαμένει εἰς αἰῶνα αἰώνων 18.18. Καὶ ἡνίκα πάντες ἀπεκρίνοντο 17, Αμήν, διηνοίχθησαν 18 οἱ ὀφθαλμοὶ Σισιννίου καὶ αἱ ἀκοαί. Καὶ ἰδὼν τὸν ἅγιον Κλήμεντα σὺν τῇ ἑαυτοῦ ἱστάμενον γυναικὶ, ἐξέστη η τῇ διανοία, λογιζόμενος τί ἄρα εἴη τοῦτο, καὶ ὑπονοῶν τοῦτο αὐτὸ γοητικαῖς τέχναις ἐμπεπαῖχθαι, ἤρξατο κράζειν 10 τοῖς δούλοις αὐτοῦ 20. Κρατήσατε Κλήμεντα τὸν ἐπίσκοπον διὰ γὰρ τοῦ εἰσελθεῖν πρὸς τὴν γυναῖκά μου, τῇ μαγικῇ αὐτοῦ τέχνῃ τὴν πήρωσίν μοι ἐπήγαγεν. (α) Matth. xνι, 19. (b) Marc. ΧΧΙ, 22. VIII. Tunc igitur beatus Clemens effusis lacrymis, hortari cœpit eos qui aderant, ut a Domino unanimiter postularent, viro ejus auditum redderet ac visum. Audacter itaque B. Clemens post orationem perrexit cum muliere ad virum ejus; et invenit eum apertis oculis nihil videre, neque etiam sermonem ullatenus, aut ullum sonum audire: ubi et permisti omnes ejulatibus perstrepebant; nec Sininnius ullo modo audiebat. IX. Tunc igitur genibus flexis ad Deum, dixit beatus Clemens: Domine Jesu Christe, qui claves regni coelorum dedisti apostolo tuo, magistro autem meo Petro, et dixisti: Quæcunque aperueris, aperta sunt, et quæcunque clauseris clausa sunt (a); tu præcipe ut aperiantur huic homini aures atque oculi; quoniam tu dixisti: Quæcunque petieritis credentes, accipietis Et hac tua promissio permanet in saculum saeculi. Cumque omnes responderunt: Amen, aperti sunt oculi Sisinnii, itemque aures. Et videns sanctum Clementem stantem cum conjuge sua, mente excidit, reputans quidnam hoc esset; ac existimans id ipsum præstigiosis artibus et illusionibus effectum fuisse, cepit clamare servis suis: Tenete Clementem episcopum:nam ut ingrederetur ad uxorem meam, magica sua arte mihi cæcitatem induxit. 100 deest in al. 1 al. ἐκβαλεῖν. 3 deest in al. 3 al. ἤκουσεν. * al. ἔστησεν. & deest in al. 4 deest in al. al. διαμένειν, & al. λέγουσα πάντα τὰ συμβαντα τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς, καὶ ὅτι τυφλός ἐστι τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ κωφὸς τοῖς ὡσί. Ταῦτα ἀκούσας ὁ μακάριος. • al. προετρέψατο. 10 al. αὐτῷ. 11 al. μηδένα. 19 al. συμμιγῇ ὀλοφυρμόν. 13-14 al. τοῦ ἀνθρώπου τούτου, 15-16 al. αἰῶνος. 17 al. εἶπον τό. 18 al. inser, εὐθέως. ἐν ἀλ. κελεύειν. 10 al. αὐτοῦ, καὶ λέγειν.

X. Illi vero, quos jusserat Clementem constringere ac trahere, ipsi columnas adjacentes ligabant et trahebant; aliquando quidem ex interioribus ad exteriora, aliquando vero ab exterioribus ad interiora hoc autem ipsi etiam Sisinnio videbatur, quod sanctum Clementem ligatum tenerent ac traherent. Ad quem S. Clemens dixit: Duritia cordis tui in lapides conversa est: quia enim lapides putas esse deos, lapides trahere sortitus es. Χ. Ἐκεῖνοι δὲ, οἷς ἐκέλευσε τὸν Κλήμεντα κατασφίγγειν 21 τε καὶ σύρειν, αὐτοὶ τοὺς κειμένους στύ λους δεσμοῦντες εἷλκον· ποτὲ μὲν ἔνδοθεν εἰς τὰ ἔξω, ποτὲ δὲ ἐκ τῶν ἔξω εἰς τὰ ἔσω· τοῦτο δὲ καὶ αὐτῷ τῷ Σισιννίῳ ἐδόκει, ὅτι περ τὸν ἅγιον Κλήμεντα δεδε μένον εἷλκόν τε καὶ κατεῖχον 22. Πρὸς ὃν ὁ ἅγιος Κλή μης 23 ἔφη· Ἡ σκληρότης τῆς καρδίας σου εἰς λίθους ἐτράπη· ἐπειδὴ γὰρ τοὺς λίθους δοξάζεις εἶναι θεοὺς, λίθους σύρειν κεκλήρωσαι. XI. Ille vero quasi vincto insultans, dicebat: Ego ΧΙ. Ἐκεῖνος δὲ, ὡς δῆθεν δεδεμένου κατακαυχών te faciam in exemplum omnium præstigiatorum in- μενος 2, ἔλεγεν· Ἐγώ σε ποιῶ εἰς ὑπόδειγμα πάνω terimi. Tunc sanctus Clemens, cum dedissset oratio- των τῶν γοήτων ἀναιρεθῆναι. Τηνικαῦτα ὁ ἅγιος Κλή nem, et uxori ejus benedixisset, abiit; hoc eidem μης, δεδωκώς εὐχὴν, καὶ εὐλογήσας τὴν ἐκείνου σύμ mandans, ne ab oratione ullo modo cessaret, donec βιον, ἀπῴχετο 26, τοῦτο ἐντειλάμενος αὐτῇ, μὴ παύ visitationem suam Dominus in virum ejus dignare- σασθαι τὸ παράπαν τῆς προσευχῆς, μέχρις ἂν τὴν tur ostendere. Flenti igitur et oranti Theodoræ, ad παρ' αὐτοῦ ἐπίσκεψιν ὁ Κύριος εἰς τὸν ἄνδρα αὐτῆς vesperam apparuit quidam vir canitie venerandus, - καταξιώσῃ ἀναδείξαι. Κλαιούσῃ τοίνυν καὶ εὐχομένῃ dixitque: Propter te sanus erit Sisinnius; ut impleatur quod dixit frater meus Paulus apostolus: Sanctificabitur vir infidelis per mulierem fidelem (a). Hisque dictis discessit ab ejus aspectu. Unde indubium et perspicuum est, beatum Petrum apostolum illic apparuisse. XII. Et vero statim Sisinnius vocavit ad se Theodoram, aitque illi: Obsecro te ut roges Deum tuum, ne irascatur mihi. Zelotypia enim tui ductus adveni et ingressus sum post te in ecclesiam; et quia volui videre quæ celebrabantur, auditorque esse eorum quæ dicebantur, visum pariter et auditum amisi. Nunc vero quandoquidem hac me recuperare fecit Clementis adventus,ora eum ut veniat ad me,meque faciat veritatem agnoscere. Etnim mihi servisque meis pro certo putabatur,quod Clementem cum ejus clericis ligarent, eumque distraherent: sed illi lapides et columnas ligasse, et huc illucque traxisse noscuntur. XIII. Tunc Theodora profecta, narravit sancto Clementi omnia quæ viderat, et quæ a marito suo dicta fuerant. Veniens itaque sanctus ad Sisinnium, cum honore susceptus est. quo audivit quæcunque ad medificationem animæ pertinebant: et credidit Deo, corroboratusque est et coepit ad genua Clementis advolvi, et clamare: XIV. Gratias ago vero Deo et omnipotenti, qui me ideo excæcavit ut videam, et ideo auditum abstulit ut auribus percipiam veritatem, quam aliquando deridebam per ignorantiam, et hoc quidem (a) I Cor. vII, 14. νος. τῇ Θεοδώρα, πρὸς ἐσπέραν ἐφάνη τις ἀνὴρ τῇ πολιά αἰδέσιμος, καὶ εἶπε· Διὰ σὲ ὑγιὴς ἔσεται ὁ Σισίνη νιος· όπως πληρωθῇ ὅπερ ἔφη ὁ ἀδελφός μου Παῦλος ὁ ἀπόστολος Αγιασθήσεται ὁ ἀνὴρ ὁ ἄπι στις διὰ τὴν γυναῖκα τὴν πιστήν. Καὶ ταῦτα εἰ πῶν, ἐκ τῆς ὄψεως αὐτῆς ἀνεχώρησεν. Ὅθεν ἀναμφί βολον ὑπάρχει καὶ κατάδηλον τὸν μακάριον ἐκεῖσε Πέτρον τὸν ἀπόστολον φανῆναι. ΧΙ. Καὶ δὴ ἐξαυτῆς ἐκάλεσε πρὸς ἑαυτὸν ὁ Σισίν νιος τὴν Θεοδώραν, καὶ λέγει αὐτῇ· Δέομαί σου ἵνα Σκετεύσῃς τὸν Θεόν σου, τοῦ μὴ ὀργισθῆναί μοι. Σὲ γὰρ ζηλοτυπήσας, παρεγενόμην καὶ παρεισέβην 20-27 κατόπιν σου εἰς τὴν ἐκκλησίαν. Καὶ διὰ τὸ θέλειν με ὁρᾶν τὰ τελούμενα 28, καὶ ἀκροατὴν εἶναι τῶν λεγο μένων, τήν τε ἀκοὴν ἅμα καὶ τὴν ὅρασιν 30 ἀπώλεσα. Νυνὶ δὲ, ἐπειδὴ 30 τοῦ ταῦτά με ἀνακτήσασθαι ἡ τοῦ Κλήμεντος ἀπειργάσατο παρουσία, δεήθητι αὐτοῦ ὅπως ἔλθῃ πρός με, καὶ ποιήσῃ με τὴν ἀλήθειαν γνῶκαι 81. Ἐπεὶ καὶ ἐμοὶ καὶ τοῖς παισί μου ἀσφαλῶς ἐνομίζετο τὸν Κλήμεντα δεσμεύειν σὺν τοῖς αὐτοῦ κληρικοῖς, καὶ τοῦτον περισύρειν· ἀλλ᾽ οὗτοι λίθους τε καὶ στυλάρια 32 δεσμοῦντες, ἕλκειν τε καὶ ἀνθέλκειν καταφαίνονται 33. ΧΙΙ. Τηνικαῦτα ἡ Θεοδώρα, πορευθεῖσα, διηγή σατο πάντα ἅπερ εἶδε, καὶ ἅπερ ὑπὸ τοῦ αὐτῆς συμβίου ἐλαλήθη 8, τῷ ἁγίῳ Κλήμεντι. Παραγενόμενος οὖν ὁ ἅγιος πρὸς τὸν Σισίννιον, μετὰ τιμῆς ὑπεδέχθη. Παρ᾽ οὗ ἀκηκοὼς ὅσαπερ πρὸς οἰκοδο μὴν τῆς ψυχῆς 30 συνέτεινεν, ἐπίστευσε τῷ Θεῷ, Ο καὶ δ' ἐστερεώθη· καὶ ἤρξατο τοῖς γόνασι 38 του Κλήμεντος προσκυλινδεῖσθαι, καὶ βοᾷν Χιν. Εὐχαριστῶ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ 30 καὶ παντο κράτορι, ὃς διὰ τοῦτό με τετύφλωκεν, ἵνα ὄψωμαι 40, καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἀκοὴν ἀφείλετο, ἵν᾿ ἐνωτίσωμαι τὴν ἀλήθειαν, ἧς ποτε δι᾽ ἄγνοιαν κατεγέλων 41ο 21 al. κατασχεῖν. 38 al. κατέχουσι καὶ ἕλκουσι. 13 al. inser. ἰδών. 24 21. τοῦ ἁγίου καυχώμε 25 Exemplar 2124, εἰς τὸ αὐτοῦ ἐπισκοπεῖον ἀπίει. Ad episcopium suum abiit. Cor. 26.47 al. εἰσῆλθον. 28 al. τελούμενα μυστήρια. 20 al. ὅρασιν καὶ ἀκοήν. 30 deest. in al. 3t al. ἐπιγνῶναι. 32 al. στυλα ρίους. 33 αν κατεφαίνοντο. 34 al. ἐδηλώθη ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς. 85 al. πολλῆς τιμῆς, 86 al. ψυχῆς αὐτοῦ. 37 al. ἐξ όλης ψυχῆς. 38 al. ποσί. 39 al. Θεῷ τῷ ἀληθινῷ. 40 al. ὄψωμαι αὐτόν. 41 al. ἐν ᾗ τὴν ἀλήθειάν ποτε δι᾽ ἄγνοιαν κατεγέλων, ἐν αὐτῇ ἀκούσας δέξωμαι· καὶ τοῦτο.

MARTYRIUM S. CLEMENTIS. teκαὶ τοῦτο μὲν ἐνόμιζον ψευδὲς ὑπάρχειν, ὅπερ ἦν putabam falsum esse, quod verum erat; existimaἀληθὲς, ἐδόκουν δὲ τὸ ἔμπαλιν ἀληθὲς, ὃ ψευδὲς bam autem rursus verum, quod falsum erat: tθω ἐτύγχανε τὸ σκότος ἐνόμιζον φῶς, καὶ τὸ φῶς nebras putabam lucem, et lucem tenebras arbitraσκότος ὑπελάμβανον. ᾿Αλλ' ἐκαθαρίσθη ὁ νοῦς μου bar. Sed purgatus est animus meus a sordibus inἐκ τοῦ μολυσμοῦ τῆς εἰδωλομανίας. Αληθῶς γὰρ sani idolorum cultus. Vere siquidem agnovi decipi ἔγνων 42 τοὺς δαίμονας ἐξαπατήσαντας 43 τοὺς a dæmonibus homines; ut in eos qui non credunt ἀνθρώπους· ὅπως τῶν μὴ πιστευόντων τὸν Χριστὸν Christum esse Deum, dominentur petræ ac lapides. εἶναι Θεὸν κυριεύσωσι πέτραι καὶ λίθοι, κωφοὶ καὶ auditu carentes et voce, quemadmodum et mihi ἄλαλοι, ὥσπερ κἀμοῦ ἐπεκράτησαν μέχρι τῆς δεῦρο. imperarunt usque in hunc diem. Ista similiaque Ταῦτα καὶ τὰ παραπλήσια 4 τοῦ Σισινίου φάσκου- Sisinnio proferente, gaudium magnum ortum est. τος, χαρά μεγάλη γέγονεν. Ἐπίστευσε γὰρ σὺν Credidit enim cum omni domo sua; traditoque suo πάσῃ τῆ αὐτοῦ οἰκίᾳ· καὶ ἐπιδεδωκὼς τὸ οἰκεῖον nomine, appropinquante Paschate baptizatus est. ὄνομα, προσεγγίζοντος 45 τοῦ Πάσχα, ἐβαπτίσθη 46ο Numerati autem sunt qui baptizati fuerunt de domo Αριθμήθησαν δὲ οἱ βαπτισθέντες ἐκ τοῦ οἴκου αὐτοῦ ejus, omnes simul viri et mulieres cum infantibus, ἅμα πάντες ἄνδρες τε καὶ γυναῖκες σὺν τοῖς νηπίοις quadringenti viginti tres. Cæterum propter hunc τετρακόσιοι εἴκοσι τρεῖς. Διὰ τοῦτον δὲ τὸν Σισίννιον Sisinnium multi illustrium, et amicorum Nervæ πολλοὶ τῶν περιφανῶν καὶ φίλων Νερούα τοῦ βασιλέως " imperatoris ad Deum conversi sunt. πρὸς 47 τὸν Θεὸν ἐπεστράφησαν. XV. Κατ' ἐκείνου δὲ τοῦ καιροῦ 48 ὁ κόμης τῶν 49 θείων ὀφφικίων Πούλιος Ταρκουτιανός, ἑωρακώς ἀναρίθμητον πληθὺν τῷ Χριστῷ πιστεύσασαν προσεκαλέσατο τοὺς προστάτας τῶν ῥεγεώνων, ἐπι δεδωκώς το αὐτοῖς χρήματα, παρέσεισεν 61 αὐτοὺς ἵνα κινήσωσι τάραχον τῷ Χριστιανῷ οἱ ὀνόματι. XVI. Διοικοῦντος τοίνυν Μαμερτίνου τοῦ ἐπάρχου τοῦ πολιτικού θρόνου 53, στάσις γέγονε τοῦ Ῥωμαίων δήμου ἐπ' ὀνόματι τοῦ Κλήμεντος· καὶ πρὸς ἀλλήλους συγχυθέντες, ἄλλοι σε μὲν ἔλεγον· Τί γὰρ κακὸν ἔπραξεν, ἢ τί τῶν καλῶν οὐ κατώρθωσεν; ὅστις γὰρ ἄῤῥωστος παρ' αὐτοῦ ἐπεσκέφθη, ἰάσεως ἔτυχεν· ὅστις πρὸς αὐτὸν λελυπημένος 86 ἀπῆλθε, χαίρων ἀνεχώρησεν· οὐδένα ποτὲ ἔβλαψε, πάντας δὲ ὠφέλησεν. ᾿Αλλοι δὲ πνεύματι διαβολικῷ ἐκκαυ θέντες, ἔκραζον· Γοητικαῖς τέχναις ταῦτα ποιῶν; τῶν θεῶν ἡμῶν τὴν λατρείαν ἀνατρέπει τὸν Δία λέγει θεὸν μὴ εἶναι. Ηρακλέα δὲ τὸν ἡμέτερον φύλακα, ἀκάθαρτον εἶναι λέγει πνεῦμα· Αφροδίτην τὴν ὁσίαν τ8 θεάν, πόρνην γεγονέναι ὑποτίθεται Ἐστίαν δὲ τὴν μεγάλην θεάν πυρὶ κατηναλώσθαι βλασφημεῖ. Ωσαύτως δὲ καὶ τὴν εὐαγεστάτην 6η θεὰν ᾿Αθηνᾶν, Αρτεμίν τε καὶ Ἑρμῆν, ἅμα τε καὶ τὴν Κρόνον, καὶ τὸν ᾿Αρεα διαβάλλει. Πάντα τε τὰ ὀνόματα τῶν ἡμετέρων θεῶν, καὶ τοὺς ναούς καθυβρίζει. Η θύσει τοῖς θεοῖς ἡμῶν, ἢ αὐτὸς ἐξαλειφθείη. XVII. Τότε Μαμερτῖνος ὁ τῆς πόλεως ἔπαρχος, μὴ φέρων τοῦ δήμου τὴν στάσιν, ἐκέλευσε πρὸς ἑαυτὸν ἀναχθῆναι 18 τὸν μακαριώτατον Κλήμεντα ὅπερ θεασάμενος, ἤρξατο λέγειν· Ἐξ εὐγενούς μὲν ῥίζης προελήλυθας· ὅπερ ἡμῖν ἡ τῶν Ῥωμαίων πληθὺς προσμαρτυρεῖ κα· ἀλλὰ πλάνην ὑπέστης καὶ διὰ τοῦτο οὐ φέρουσιν 60. ἐπειδὴ οὐκ οἶδα τίνα Χριστὸν σέβῃ, καὶ ἐναντία τῶν 61 ἐν τοῖς ναοῖς XV. In illo autem tempore comes sacrorum officiorum Publius Tarquitianus cum innumeram multitudinem Christo videret credidisse, arcessivit præfectos regionum, et data eis pecunia persuasit ut tumultum commoverent adversus nomen Christianum. XVI. Administrante igitur Urbis præfecturam Mamertino, seditio facta est populi Romani de nomine Clementis; atque inter se confusi, alii quidem dicebant: Quid enim mali fecit, aut quid non bonæ rei gessit? Quicumque enim ægrotus ab eo visitatus est, sanitatem est consecutus: quicunque ad eum tristitia affectus abiit, gaudens reversus est: nullum unquam læsit; imo profuit omnibus. Alii autem diabolico accensi spiritu, clamabant: Magicis artibus ista faciens, deorum nostrorum cultum evertit; Jovem negat esse deum: Herculem vero custodem nostrum, dicit esse immundum spiritum Venerem deam sanctam, meretricem fuisse docet: Vestam autem magnam deam, igne fuisse consumptam calumniatur. Simili quoque modo sanctissimam deam Minervam, item Dianam, Mercurium, simulque Saturnum et Martem infamat. Atque omnia deorum nostrorum nomina, et templa contumeliis afficit. Aut sacrificabit diis nostris, aut ipse deleatur. XVII. Tunc Mamertinus Urbis præfectus, non ferens populi seditionem, jussit ad se adduci beatissimum Clementem: quem intuitus, cepit dicere: nobili quidem radice prodiisti; quod nobis Romana plebs attestatur: sed errorem subiisti: et ideo non ferunt; quia nescio quem Christum colis, contra deos qui in templis honorantur suscipis. Quocirca oportet ut deponas omnem superfluam 42 al. ἐπέγνων. 48 al. ἐξαπατῶντας. Η al. inser. τούτοις. “al. προσεγγίσαντος, 46 al. ἐβαπτίσθη αὐτ τὸς καὶ πάντες οἱ ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ἦρ. δ. ο. βάπτ, ἄνδρες, 47 al. ἐπίστευσαν καὶ πρός. 48 Κατ' ἐκείνου δὲ τοῦ καιροῦ. Hinc incipitur apud Surium, Novembris xxi. Cor. 49 deest in al. so al. καὶ δεδωκώς. δι al. ἔπεισεν. f. παρέπεισεν. 62 al. Χριστιανικῷ 63 ὑπάρχου τὸν πολιτικὸν θρόνον. 54 al. ἄλλος άλλο κατ' αὐτοῦ ἔλεγον· τινὲς δὲ ἀντέλεγον· Τί γάρ. 65 al. λυπούμενος, 68 deest in al. or deest in al. 58 al. ἀχθῆναι. 60 al. μαρτυρεῖ. 60 al. φέρουσιν σιωπήν. t desunt in al.

περιττήν δεισιδαιμονίαν, καὶ τοῖς ἐξαισίοις θεοῖς λατρεύειν 63. Τότε ο μακάριος Κλήμης ἔφη· Ηύ χόμην τὴν τῆς τῆς ὑπεροχῆς φρόνησιν προσανέχειν μου τῇ ἀπολογία, καὶ μὴ διὰ στάσιν τῶν ἀπαιδεύ των, ἀλλὰ διὰ τὸν ἐμὸν λόγον γράψασθαί με. Ἐπεί, ἐὰν κύνες ἡμᾶς πολλοί περιυλάξωσι καὶ κατασχίσωσι, μὴ δύνανται ἀφελέσθαι καὶ τὸ εἶναι ἡμᾶς μὲν λογια κοὺς ἀνθρώπους, ἐκείνους δὲ κύνας 63 αλογίστως καθυλακτοῦντας. Καὶ γὰρ ἡ στάσις ἀεὶ παρὰ ἀπαι δεύτων προερχομένη διαδείκνυται, ὥστε μηδὲν ἀσφαλὲς σὲ ἔχειν, μήτε μὴν ἀληθές. Ὅθεν σιγῆς ζητείσθω πρόφασις, ἐν ᾗ ὑπὲρ τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ὁ λογικὸς ἄνθρωπος, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν βουλεύεσθαι superstitionem, colasque deos eximios. Tunc beatus τῶν θεῶν ἀποδέχῃ. Διὸ ἀποθέσθαι σε δεῖ πᾶσαν τὴν Clemens: Optarem, inquit, tum excellentiæ prudentiam ad meam defensionem attendere, et non propter imperitorum seditionem, sed propter meam doctrinam accusasse me. Nam si canes multi allatraverint nos ac disciderint, non possunt etiam auferre quod homines rationales sumus; ipsique remanent canes sine ratione oblatrantes. Etenim seditio semper ab imperitis proficisci ostenditur, adeo ut nihil habeat tutum, nec etiam verum rectumque. Quamobrem quæratur silentii occasio, in quo pro salute sua homo rationis particeps apud se consultare ac disserere incipiat, quo verum Deum inveniat, cui fidem suam digne commendet. καὶ διαλέγεσθαι ἀπάρξηται, ἵνα τὸν ἀληθῆ Θεὸν εὕροι, ᾧ τὴν ἑαυτοῦ πίστιν σεμνοπρεπώς πα μάθοι. XVIII. Tunc Publius Tarquitianus, missa relatione ad Trajanum imperatorem, de nomine beati Clementis detulit, dicens: Hunc Clementem seditiosis clamoribus populus non cessat quærere; et fide digna probatio adversus illius gesta inveniri non potest. Tunc Trajanus imperator rescripsit, oportere eum vel consentire sacrificando, aut ultra mare et Pontum in desertum Chersoni adjacens oppidum relegari. XIX. Cumque ex Trajani jussu res confirmata fuit, cogitabat apud se Mamertinus, quonam modo Clemens voluntarium non peteret exsilium, sed potius diis libamina exhiberet. Verum beatus Clemens contendebat ut ipsius quoque judicis animum ad fidem Christi adduceret, ipseque ostenderet, se eligere exsilium magis, quam timere. Tantam itaque gratiam Dominus Clementi præbuit, ut Mamertinus præfectus lugeret, ac diceret: Deum quem tu sincere colis, ipse tibi opem feret in hoc exsilii judicio et constituit navem, cunctisque necessariis impositis, dimisit. Onerata autem est navis. Quinetiam e populo homines religiosi et quidem multi secuti sunt eum. XVIII. Τότε Πούλιος ο Ταρκουτιανός 68, ἀπο στείλας ἀναφορὰν Τραϊανῷ τῷ αὐτοκράτορι, ἀνήγαγε περὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ μακαρίου Κλήμεντος, φάσκων· Τοῦτον τὸν Κλήμεντα στασιώδεσι κραυ γαῖς ζητῶν ὁ δῆμος οὐ παύεται· καὶ ἀξιόπιστος ἀπόδειξις εἰς τὰ κατ᾿ αὐτὸν εὑρεθῆναι οὐ δύναται. Τηνικαῦτα Τραϊανὸς ὁ αὐτοκράνωρ αντέγραψε, δέον. αὐτὸν ἢ συναινεῖν θύοντα, ἢ πέραν τῆς θαλάσσης καὶ τοῦ Πόντου ἐν ἐρήμῳ παρακειμένῃ τῇ Χερσῶνι 66 πόλει ἐξορισθῆναι 67. ΧΙΧ. Καὶ ὁπότε τῷ τοῦ Τραϊανοῦ κελεύσματι ἐπεκυρώθη, συνεσκέπτετο ὁ Μαμερτίνος 68, ὅπως ὁ Κλήμης ἑκούσιον ὑπερορίαν μὴ αἰτήσηται, ἀλλὰ μᾶλλον τοῖς θεοῖς σπονδὰς ἐμπαρέξη 60. ᾿Αλλ' ὁ μα κάριος Κλήμης ἠγωνίζετο καὶ αὐτοῦ τοῦ δικαστοῦ τὸν λογισμὸν εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ μεταγα - γεῖν, καὶ ἑαυτὸν ἀποδεῖξαι προαιρεῖσθαι μᾶλλον τὴν ὑπερορίαν, ἢ δεδίττεσθαι. Τοσαύτην τοίνυν ὁ Κύριος χάριν τῷ Κλήμεντι παρέσχετο, ὥστε καταδύρεσθαι Μαμερτῖνον τὸν ἔπαρχον το, καὶ λέγειν· Ὁ Θεὸς ᾧ σὺ εἰλικρινῶς λατρεύεις, αὐτός σοι βοηθήσει ἐν ταύτη γραφῇ τῆς ὑπερορίας· καὶ ἠφώρισεν ναῦν, καὶ πάντα τὰ ἀναγκαῖα τι ἐπιβαλών, ἀπέλυσεν 79 Ἐφορτώθη δὲ ἡ ναῦς. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ λαοῦ εὐλαβεῖς ἀνδρες 78, καὶ πολλοὶ ἠκολούθησαν αὐτῷ. XX. Ubi autem pervenerunt ad exsilii locum, in opere cedendi marmoris, ultra duo millia Christianorum illic invenit, jam diu judicii sententia condemnatorum. Qui sanctum et celebrem episcopum Clementem intuiti, omnes concorditer cum gemitu ac fletu accedentes, dixerunt: Ora pro nobis, sancte pontifex, ut digni efhciamur promis ΧΧ. Ηνίκα δὲ κατέλαβον τὰ τὸν τόπον τῆς ὑπερορίας, ἐν τῇ ἐργασία τῆς τῶν μαρμάρων λατομίας, περαιτέρω δύο χιλιάδων Χριστιανοὺς αὐτόθι 78 κατέλαβε, μακροχρονίῳ γραφή καταδικασθέντας το Οἵτινες, ἑωρακότες τὸν ἅγιον καὶ ἀοίδιμον Κλήμεντα 1 ἐπίσκοπον, ἅπαντες ὁμοθυμαδὸν εἰς στεναγμὸν καὶ ὀδυρμόν 18 προσελθόντες ἔλεγον· Εἶξαι ὑπὲρ ἡμῶν, 62 al. ἐξ ἔθους ἡμῖν. 63 deest in al. σε Ασφαλές. ms. 2424 ἀφελές. Cor. σε al. Μαμερτίνος ὁ ἔπαρχος. 66 deest in al. 67 ibidem, συνελθεῖν, θύοντα, etc., ἐρήμῳ πόλει παρακειμένῃ τῇ Χερσῶνι. Ιtaque in Actis Latinis præferenda est lectio, ultra mare et Pontum, communiori, ultra mare Pontum, pro quo Freculfus, trans mare Ponticum, quamvis aliter videatur Baronio. Vocem autem πόλει (que abest ab altero ms. 2437) jungunt cum voce ἐρήμῳ etiam Metaphrastes, Nicephorus, et Menæa: cum voce Χερσών. Acta Latina, quique ea sequuntur Beda, Ado, Precultus. IBID. 68 al. τὸ τοῦ βασιλέως Τραϊανού, κέλευσμα ἐπεκυρώθη, εσκέπτετο Μαμερτίνος. 69 al. προσάξη, το al ὕπαρχον. 11 αι πρὸς τὴν χρείαν ἀναγκαῖα. 12 desunt in al. 3 deest in al. 74 al. κατέλαβε, το al. εὗρεν αὐτόθι. το μα κροχρονίῳ γραφή καταδικασθέντας, 2421 μακρόνιοι σχῶντας (sic) ὑπερορίαν, et paulo post, παραγενέ - σθαι ἠξίωσεν pro ἀπεκατέστησεν. IBID. " deest in al. 78 μετὰ στεναγμῶν καὶ ὀδυρμῶν.

MARTYRIUM S. CLEMENTIS. propter Deum fuisse deportatos ait: Non abs re Dominus me huc perduxit; ut particeps factus perpessionum vestrarum, etiam consolationis et patientiæ exemplum præberem. ὅσιε ἱεράρχα, ἵνα ἄξιοι ἀποδειχθῶμεν τῆς παρὰ τοῦ sione Christi. Quos eum cognovisset S. Clemens Χριστοῦ ἐπαγγελίας. Οὓς ἐγνωκώς το ὁ ἅγιος Κλή μης διὰ τοῦ Θεοῦ 80 ὑπερορισθέντας, ἔφη· Οὐκ ἀπροσφόρως ὁ Κύριός με ἐνταῦθα ἀπεκατέστησεν, ἵνα δε συμμέτοχος γενόμενος τῶν παθημάτων ὑμῶν, ἔτι παρηγορίας ὑποτύπωσιν καὶ ὑπομονῆς ἐμπαρ - έξω. ΧΧΙ. Ἔμαθε δὲ παρ᾽ αὐτῶν, ὅτι ἀπὸ ἓξ μιλίων τὸ ὕδωρ ἐπὶ τῶν ἰδίων ὤμων ἐκόμιζον. Αὐτίκα οὖν ὁ ἅγιος Κλήμης προετρέψατο αὐτοὺς, λέγων· Εὐξώ μεθα τὸν 82 Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, ἵνα τοῖς ὁμολογηταῖς τῆς αὐτοῦ πίστεως νομὴν ὕδατος διανοίξῃ· καὶ ὁ πατάξας τὴν πέτραν ἐν τῇ 88 ἐρήμῳ τοῦ Σινᾶ, καὶ ἐῤῥύησαν ὕδατα εἰς πλησμονὴν, αὐτ τὸς ἡμῖν τὸ ἄφθονον νάμα παράσχοι, ὅπως τῇ αὐτοῦ χορηγίᾳ εὐφρανθῶμεν. Καὶ δὴ τῆς ἱκεσίας πληρωθείσης, ἔνθεν κἀκεῖθεν περιεβλέψατο· καὶ εἶδεν 84 ἀμνὸν ἱστάμενον 88, ὃς τὸν δεξιὸν πόδα ἐκούφισεν, οἷα τὸν τόπον τῷ ἁγίῳ Κλήμεντι ὑποδεικνύς. Τότε ὁ ἅγιος Κλήμης, συννοήσας 86 τὸν Κύριον εἶναι, ὃν μόνος αὐτὸς τεθέατο 8' καὶ ἕτερος παντελῶς οὐδεὶς, ἐπορεύθη πρὸς τὸν τόπον, καὶ εἶπεν· ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κρούσατε ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ. Καὶ ἐπειδὴ πάντες ἐν κύκλῳ τοῖς σκαπανίοις ἔσκαψαν, καὶ οὐκ αὐτὸν τὸν τόπον ἐν ᾧ ὁ ἀμνὸς ἔστη, λαβὼν μικρὸν σκαλίδιον ὁ ἅγιος, ἐλαφρῷ κρούσματι 88 τὸν τόπον τὸν ὑπὸ τὸν πόδα τοῦ ἀμνοῦ, ἔτυψεν 89. ὅθεν παραχρῆμα πηγή ὑπερβλυούσαις 9 ταῖς φλεψὶν εὐπρεπεστάτη ἀνεφάνη· ἥτις, σὺν ὁρμῇ ἐκχυθεῖσα, ποταμὸν ἀπετέλεσε. Τηνικαῦτα ὁ ἅγιος πάντων ἀγαλλιωμένων, οι ὑπακουστικὸν εἶπε· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. XXI.Didicit autem ab eis,quod de sexto milliario aquam suis humeris deportarent. Confestim ergo sanctus Clemens cohortatus est illos dicens: Oremus Dominum nostrum Jesum Christum, ut fidei suæ confessoribus venam aquæ aperiat; et qui percussit petram in deserto Sinæ,et fluxerunt aquæ in abundantiam (a), ipse nobis cupiosum laticem præbeat, quo ipsius suppeditatione lætemnr. Et vero completa supplicatione, hinc illucque circumspexit; et vidit agnum stantem, qui dexterum pedem levavit, tanquam sancto Clementi locum ostendens. Tunc S. Clemens reputans Dominum esse, quem solus ipse conspexit, et nullus omnino alius; ad locum profectus est, ac dixit: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, pulsate in hoc loco. Cumque omnes ligonibus in orbem fodissent, non autem locum ipsum in quo agnus steterat; sanctus accepto parvo sarculo,locum qui erat sub pede agni percussit levi ictu: unde repente fons venis redundantibus pulcherrimus emersit: qui cum impetu effusus effecit fluvium. Tunc sanctus cun- ' ctis exsultantibus, responsorium dixit: Fluminis impetus lælificant civivitatem Dei (b). ΧΧΙΙ. Διὰ ταύτην οὖν τὴν φήμην, προσέδραμε πᾶσα ἡ ἐπαρχία· καὶ οἱ ἐληλυθότες ἅπαντες πρὸς τὴν διδαχὴν τοῦ ἁγίου Κλήμεντος ἐπιστρέφοντες 93-99 πρὸς τὸν Κύριον· ὥστε καθ' ἡμέραν πεντακόσιοι καὶ περαιτέρω βαπτιζόμενοι ἀνεχώρουν. Ἐντὸς δὲ ἑνὸς ἔτους, γεγόνασιν ἐκεῖσε παρὰ τῶν πιστῶν ἑβδομηκον ταπέντε ἐκκλησίαι, καὶ πάντα τὰ εἴδωλα κατεθρύβησαν, πάντες οἱ ναοὶ τῆς περιχώρου καθηρέθησαν, πάντα τὰ ἄλση ἐπὶ τριακόσια μίλια διόλου ἐν κύκλῳ κατεκόπησαν καὶ κατεστρώθησαν. XXII. Ob hanc igitur famam, concurrit tota provincia; quique veniebant ad S. Clementis dogctrinam omnes convertebantur ad Dominum; adeo ut quotidie quingenti et amplius recederent baptizati. Intra unum autem annum, factæ sunt illic a fidelibus septuaginta quinque ecclesiæ, et omnia idola confracta sunt, omnia templa circumjacentis regionis diruta sunt, omnes luci usque ad trecenta milliaria in circuitu concisi sunt et solo equati, XXIII. Tunc invidiosa narratio pervenit ad imperatoren Trajanum,quod illic ad innumerabilem ΧΧΙΙΙ. Τηνικαῦτα οἱ ἐπίφθονον διήγημα διέδραμε πρὸς τὸν βασιλέα Τραϊανόν, ὡς αὐτόθι πρὸς ἀναρίθμητον πλῆθος ὁ τῶν Χριστιανῶν ἐπηυξήθη λαός· καὶ multitudinem adauctus esset populus Christianoἀπεστάλη 95 Αὐφιδιανὸς ὁ ἡγεμών· ὅστις, πλείστους τῶν Χριστιανῶν διαφόροις βασάνοις ἀνελών 96, ὁρῶν τε 9 τοὺς πάντας τῷ μαρτυρίῳ μετὰ χαρᾶς προσερ χομένους, παρεχώρησεν τῷ πλήθει, μόνον τὸν ἅγιον Κλήμεντα ἐπὶ τὸ θύειν τ8 βιαζόμενος. Καὶ βλέπων οὕτως ἱδρυμένον ἐν Κυρίῳ, καὶ οὐ τὸ καθόλου μετα τεθῆναι οὐχ οἷόν τε 100, λέγει 1 τοῖς ἰδίοις· Ἀπαχθήτω (a) Exod. xvII. (b) Psal xLv, 5. rum. Et missus est Aufidianus præses: qui multos Christianos diversis suppliciis cum occidisset, videretque omnes ad martyrium cum gaudio accedere, cessit multitudini, solum sanctum Clemen» tem cogens ad sacrificandum. Et videns adeo stabilem in Domino, nec omnino posse a sententia dimoveri, dixit ad suos; Abducatur in medium 83 al. γῆ. 36 21. 83 al. έκρουσεν. ἶδεν. 90 al. s6 al. το al. ἑωρακώς· 80 al. τὸν Θεόν. 8t al. ἀλλ᾽ ἵνα. 92 al. πρὸς τόν. 80 al. ἑστῶτα 86 al. ἐννοήσας. 81 al. ἐθεάσατο. 88 idem, κρούματι. Cor. ὑπερβλυζούσαις. οι deest in al. 02 93 αι. ἐπέστρεφον. et al. inser.oὖν, 95 al. inger. παρ᾽ αὐτοῦ. ἀνείλεν. v al. δέ. 8 al. ἐπιθύειν.» deest in al. 100 al. μὴ βουλόμενον. 1 Vide n. 3, proxime seq.

δὲ εἰς μέσον τὴν θάλασσαν 3, καὶ δεσμήσατε πρὸς τὸν maris, et ligate ad collum ejus anchoram, et in αὐχένα αὐτοῦ ἄγκυραν, καὶ κάτω κείσθω *, ὅπως μὴ profundum dejiciatur, ne possint Christiani eum δυνηθείεν οἱ Χριστιανοὶ ἀντὶ 4 θεοῦ αὐτὸν σέβεσθαι. pro deo colere. XXIV. Τούτου οὖν γενομένου, ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν Χριστιανῶν ἐν τῷ αἰγιαλῷ παρέστη καὶ ὠδύρετο. Καὶ ἐπὶ τούτοις εἶπον Κορνήλιος καὶ Φοῖβος οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. Πάντες ὁμοθυμαδὸν εὐξώμεθα, ἵνα δείξῃ ἡμῖν ὁ Κύριος τοῦ μάρτυρος αὐτοῦ τὰ λείψανα. Εὐχομένου τοίνυν τοῦ λαοῦ, ὑπεχώρησεν ἡ θάλασσα εἰς τὸν ἴδιον κόλπον ἐπὶ τρία σχεδόν μίλια· καὶ εἰσελθόντες διὰ ξη ρᾶς οἱ λαοὶ, εὗρον ἐν σχήματι ναοῦ μαρμαρίνου οι κημα παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐτρεπισμένον καὶ αὐτόθι ἐν σορῷ λιθίνῃ ἐτέθη τὸ σῶμα τοῦ ἁγίου Κλήμεντος μαθητοῦ Πέτρου τοῦ ἀποστόλου, ὥστε τὴν ἄγκυρα» μεθ' ης κατεβλήθη πλησίον αὐτοῦ κεῖσθαι δ. XXV. Απεκαλύφθη τοιγαροῦν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, τοῦ μὴ λαβεῖν αὐτόν 6· οἷς καὶ τοῦτο ἐχρηματίσθη, ὅτι ' ἑκάστῳ χρόνῳ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀθλήσεως αὐτοῦ ὑποχωρήσει ἡ θάλασσα ἐπὶ ἑπτὰ ἡμέρας, τοῖς ἐρχομένοις ξηρὰν πορείαν ποιουμένη· ὅπερ εἰς αἶνον τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ εὐδόκησεν ὁ Κύριος γενέσθαι μέχρι τῆς σήμερον ἡμέρας. Τούτου δὲ γεγονότος, πάντα τὰ κύκλωθεν ἔθνη ἐπίστευσαν τῷ Χριστῷ. Ἔνθα οὐδεὶς Ελλην, οὐδεὶς Ἑβραῖος, οὐδεὶς τὸ πα ράπαν εὑρίσκεται αἱρετικός. Καὶ γίνονται 8 ἐκεῖσε πλεῖσται εὐεργεσίαι, τυφλοὶ φωτίζονται ἐν τῇ ἑορτῇ αὐτοῦ, δαίμονες ἀπελαύνονται, πάντες οἱ νοσοῦντες θεραπεύονται· καὶ διαμένει αὐτοῦ ὁ ἔπαινος εἰς ἀεὶ, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· δι᾿ οὗ καὶ μεθ' οὗ τῷ 10 Θεῷ καὶ Πατρὶ ἡ δόξα σὺν τῷ παναγίῳ, ἀχράντῳ 11 καὶ ζωοποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. που. XXIV. Hoc igitur peracto, universa Christianorum multitudo ad littus adfuit, et lamentabatur. Atque ad hæc dixerunt Cornelius et Phœbus ejus discipuli: Omnes unanimi consensu precemur, ut nobis Dominus ostendat martyris sui reliquias. Orante igitur populo, recessit mare in sinum suum ad tria fere millia: et ingressi per aridam populi, repererunt in figura templi marmorei paratum a Deo habitaculum: atque ibi in tumulo saxeo positum erat corpus sancti Clementis discipuli Petri apostoli; adeo ut anchora cum qua dejectus fuerat, juxta ipsum jaceret. XXV. Revelatum ergo fuit discipulis ejus, ne illum tollerent: quibus et hoc oraculum redditum est, fore ut singnlis annis die certaminis ejus recessurum sit mare per septem dies, et venientibus siccam profectionem facturum. Quod quidem ad laudem nominis sui Deo placuit fieri usque in hodiernum diem. Hoc autem facto, omnes, quæ in ambitu sunt, gentes crediderunt Christo. Ubi nullus gentilis, nullus Judæus, nullus omnino invenitur hæreticus. Ac illic multa conceduntur beneficia: cæci illuminantur in illius festo, damones ΘΕ pelluntur, curantur omnes ægroti: et permanet laus ejus in æternum,per Dominum nostrum Jesum Christum per quem et cum quo, Deo ac Patri gloria, cum sanctissimo, immaculato et vivifico ipsius Spritu, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. 2 f. τῆς θαλάσσης. 3 Alii duo codices: λέγει τοῖς δημίοις· λαβόντες ἀπαγάγετε αὐτὸν μέσον τῆς θαλάσ σης, καὶ δήσατε πρὸς τὸν αὐχένα αὐτοῦ ἄγκυραν σιδηρᾶν, καὶ ῥίψατε αὐτὸν ἐν τῷ βυθῷ κάτω. Ait lictorihus: Accipientes abducite eum in medium maris, et ligate ad collum ejus anchoram ferream, atque dejicite illum in imum pelagi. Cor. * al, ἀνελέσθαι τὸ σῶμα αὐτοῦ, καὶ ἀντί. al. αὐτόθι κείμενον σῶμα τοῦ ἁγίου μάρτυ ρος Κλ. καὶ τὴν ἄγκυραν μεθ' ἧς ἐῤῥίφη πλησίον αὐτοῦ κειμένην, 6 al. ἐκβάλαι τὸ λείψανον ἐκ τοῦ τό 7 al. ὡς ὅτι ὁ al. γίνονται γάρ. Longe plura ex aliis mss. ειγῶντες ὑγιαίνουσιν, οἱ τοῖς νε φροῖς ἑταζόμενοι καὶ λιθιῶντες, μόνῃ τῇ τοῦ λειψάνου αὐτοῦ προσψαύσει, καὶ ὕδατος ἁγιασθέντος ῥαντισμῷ καὶ πόσει, τοῦ νοσήματος ἀπολύονται, ἀλγυνόμενοί τε νόσῳ οιαδήποτε, πρὸς τὴν τοῦ ἱερομάρτυρος καταφεύ γοντες βοήθειαν, ἴάσεως ἀπολαύουσι· καὶ διαμένει ἡ δόξα αὐτοῦ καὶ ὁ ἔπαινος εἰς ἀεί. Febrientes sanantur; renibus et calculo laborantes, per solum corporis ipsius contactum, et sanctificatæ aquæ aspersionem ac potum, a morbo liberantur; tum qui qualicumque affiiguntur languore, ad sacri martyris confugientes auxilium, consequuntur medelam: atque permanet gloria ejus et laus in perpetuum. CoT. 10 deest in al. 11 deest in al.