PG 102Photius of Constantinople.
Mystagogy of the Holy Spirit
≣ Whole volume (continuous scroll)Scripture in the FathersSubject indexFull searchNotebook
Printed pages · scan text
vision-corrected · Migne scan
Index
⬅ Printed pages
Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
« first‹ prevPage 2 of 2
col. 695–696page 217 of 364
PG 102:695νακας· εἰς οὓς ἀφορῶν, καὶ πρὸς ἐκείνους σεαυτὸν σχηματίζων καὶ διαμορφῶν, οὐ χαλεπῶς ἔξεις συνο ορᾷν, τίνες τε τῶν πράξεων ἀνθεῖν τὴν ἐν τῇ ψυχῇ παρασκευάζουσιν ὡραιότητα, καὶ τίνες αὐτὴν, ώσπερ σπίλοι καὶ ῥυτίδες, εἰς αἰσχρὰν ὄψιν καὶ ἀσχέ μονα μετασκευάζουσιν. ἂν τὰς μὲν ἀπαλείφων, τὰς δὲ ἐγγραφόμενος, ἔμψυχον, ὡς ἀληθῶς, καὶ κάλλιστον θεοφιλούς πολιτείας σεαυτὸν ἐπιδείξεις ἀγαλμα, καὶ ἥδιστον ἐμοὶ καὶ πᾶσιν εὐσεβέσι καὶ θέαμα καὶ διήγημα. Δι᾿ ὁ καὶ τὰς χεῖρας εἰς οὐρανοὺς ἐξαπλώσας, καὶ τὴν περὶ σὲ στοργὴν καὶ τὸν πόνον, καὶ τὴν εἰς Θεὸν ἀναφερομένην δόξαν, ἀνθ' ἱκετε ρίας αὐτῷ προτείνας, ἐπεύχομαί σε, τῶν ἐλπίδων καὶ παραινέσεων ἐργάτην δόκιμον, καὶ πιστὸν φύλακα γενέσθαι· καὶ εἴης μοι δι' ἁπάσης ιδέας κατορθωμάτων ἐπίσημος καὶ περίβλεπτος, ἄκρος μὲν σύν εσιν, μνήμην δ' ἀσφαλής· ἡδὺς ἐν λόγοις· τοὺς τρό πους ἡδύτερος· ἐράσμιος ἐντυχεῖν· τοῖς ἀεὶ ἐποῦσιν ἐρασμιώτερος· κράτιστος τὸ παρὸν κρῖναι, καὶ ἀγα γεῖν εἰς διάταξιν· ὀξὺς τὸ μέλλον ἰδεῖν· προμηθὴς φυλάξασθαι· ἔτοιμος μεγάλας αυτουργῆσαι πρώτ ξεις· ἑτοιμότερος τό κατορθωθεν διασώσασθαι δεινὸς μὲν τὸ συμφέρον κρύπτειν, κρείττων δε λα θάνειν, δεινότερος δε φωρᾶσαι τοὺς ἐπηρεάζοντας φοβερὸς μὲν τοῖς πολεμίοις· ποθεινὸς δὲ τοῖς ὑπο ηκόοις· ἀμφοῖν δὲ κοινὸς τὸ αἰδεῖσθαι καὶ θαυμάζι σθαι· κρείττων ἡδονῶν· ἥττων σωφροσύνης· ὀργῆς κύριος· πραότητος φίλος· ταχὺς θηρεῦσαι τὸ δίκαιον, ἀδέκαστος διανείμαι· γνώμην εὐσταθής· ταῖς ὑπο σχέσεσι βέβαιος· γενναῖος ἐν φόβοις· άτολμος προς πᾶσαν παρανομίαν, καὶ μηδεμίαν ραστώνης καρτερίας καὶ καλῶν πόνων ἀνταλλασσόμενος· εὐεργετείν πρόθυμος· κολάζειν ὀκνηρός· φιλίας ἐραστής ο έχθρας πολέμιος· ἐλέους πηγή· οἰήσεως μείζων ταπεινοφροσύνης ἐλαττούμενος· ὑπερόπτης πλούσ του· πενίας ἐπίκουρος· ἀλήθειαν τιμῶν· ψεύδει μὴ σπενδόμενος· ἀταπείνωτος οὐκ εὐδοκιμῶν, εὐδοκιμῶν δὲ οὐ φυσιούμενος· γλώσσης αυτοκράτωρ ἀκοῆς φύλαξ· ἀφῆς, καὶ τῆς ἄλλες αἰσθήσεως, ἀδυσώπητος ἐπιστάτης, καὶ μηδενὶ πάθει ἐνδιδοὺς μηδὲ τοῖς ἐρεθισμοῖς κηλούμενος τῶν ὀρέξεων· καὶ σύμπαν εἰπεῖν, είης μοι πάσης ἀρετῆς καὶ εὐσι βείας, οὐ τοῖς ὑπὸ σὲ μόνον ὑπογραμμὸς καὶ παρά δειγμα, ἀλλὰ καὶ τῷ μετὰ σὲ παντὶ τῶν ἀνθρώπων γένει, καλὰ καὶ μεγάλη, καὶ καλὰ καὶ μεγάλα κατεργαζομένη, παραίνεσις. Δι' ά σοι μάλιστα καὶ ἡ τῶν οὐρανῶν ἀνέκφραστος καὶ ἀἴδιος βασιλείας, εἰς πλή ρον ἀναφαίρετον, καὶ κατασκήνωσιν ἀδιάδοχον, καὶ ὑπερφυῆ καὶ θείαν τρυφήν, καὶ ἀπόλαυσιν μὴ λυομένην, παρασχεθήσεται.
col. 697–698page 218 of 364
PG 102:697Τῷ ὑψηλοτάτῳ καθολικῷ πάσης τῆς ᾿Αρμενιακῆς Ἐκκλησίας, τῆς κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, καὶ σοφίᾳ καὶ συνέσει κεκοσμημένῳ κυρῷ Κωνσταντίνῳ, Γερμανὸς ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, νέας Ρώμης, καὶ οἰκουμενικός πατριάρχης.: ᾿Αγαλλιάσθω ὁ οὐρανὸς, καὶ εὐφραινέσθω ἡ λ.
col. 699–700page 219 of 364
PG 102:699Διέστησεν (ὁ διάβολος) ἀπὸ τῶν Ῥωμαίων τοὺς ᾿Αρμενίους ἀδελφὰ φρονοῦντας τὸ πρότερον, οὐ διάστασιν σωματικὴν (μικρὸν γὰρ τουτὶ τὸ ἀδίκημα), ἀλλὰ ψυχικήν συν διέστησε δὲ καὶ ἀπὸ Χριστοῦ, οὐχ ὅτι διιστῶσιν αὐτοὶ εἰς Χριστοὺς δύο τὸν ἕνα Χριστὸν (τοῦτο γὰρ τὸ δόγμα τοῦ ἀντικειμένως ἔχοντος πρὸς αὐτοὺς Νεστορίου, ὃν καὶ ἡμεῖς ὁλοψύχως αναθέματι αἰωνίῳ καθυποβάλλομεν, ὡς ἕνα τῆς τῶν Ἰουδαίων Συναγωγῆς), ἀλλ' ὅτι τὰς δύο φύσεις εἰς μίαν συγχέουσι τολμηρῶς· ὡς μήτε τῷ προαιωνίῳ Πατρὶ, μήτε τῇ ὑποχρονίῳ Μητρὶ ὁμοούσιον νοεῖσθαι καὶ συμφυῆ τὸν Υἱόν· οὔτε γὰρ ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος ὁ Πατήρ, οὔθ᾽ ἡ Μήτηρ τοιαύτη· δεῖ δὲ τοῖς ὀρθῶς φρονοῦσιν ὁμοφυῇ τοῦτο κηρύττειν τῷ Πατρὶ καὶ ἡμῖν· οὐ κηρυχθήσεται δὲ οὕτως, εἴπερ αἱ δύο φύσεις εἰς μίαν κραθείσαι συν ηνέχθησαν, ἀλλ᾽ εἰ σώζοιντο ἀσύγχυτοι ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ἑνὶ Χριστῷ· αὕτη μὲν πρώτη αἰτία τῆς διαστάσεως καὶ τῆς κοινῆς ὁλομελίας τὸ καλὸν τοῦτο μέλος τῶν ᾿Αρμενίων ἀποκοπέν μακρὰν ἀπεῤῥίφη· μέλος δε πάν τῆς ὁλότητος ἐκτμηθέν, πολλοῖς περιστοιχίζεται μετὰ τὴν ἐκτομὴν τοῖς κακοῖς, μελαίνεται, σήπεται, δυσ ωδίας ἐκπέμπει, σκώληκας αναβράττει· οὐ γὰρ ἐπὶ μόνῃ τῇ πρώτη αἱρέσει ἡ τῶν ᾿Αρμενίων Εκκλησία παραμεμένηκεν, ἀλλὰ καὶ ἕτερα προσεξεύρηκεν ἔθνη ταῖς ἐκκλησιαστικοῖς ἐναντιούμενα παραδόσεσι. Γράμμα ἀποστολικὸν πρὸς τὸν λίβελλον τῆς τῶν ᾿Αρμενίων Εκκλησίας, τὸν ἐκ προσταγῆς τοῦ καθολικοῦ τῆς τοις αὐτῆς ᾿Εκκλησίας κυροῦ Κωνσταντίνου γραφέντα πρὸς τὸν ἁγιώτατον πατριάρχην κῦριν Γερμανὸν, ἐκτεθέν μετὰ τὴν ἐκείνου πρὸς Κύριον ἐκδημίαν παρὰ τῶν ὑποκειμένων τῷ θρόνῳ τῆς Κωνσταντινουπόλεως άρχισ ρέων. — Ὁ τὴν ῥηγικὴν ἀνεζωσμένος ἀρχὴν τῆς τῶν ᾿Αρμενίων γενεάς, κ. τ. λ.
col. 701–702page 220 of 364
PG 102:701Οἴδατε γὰρ καὶ ὁμολογεῖτε τρανῶς μεθ' ἡμῶν τὴν ἐκ δύο φύσεων, θεό τητός τε καὶ ἀνθρωπότητος, συντεθεῖσαν μίαν ὑπόστασιν Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ δοξάζετε ἕνα Υἱὸν καὶ Θεόν, ἐνωθέντα σαρκὶ ἐμψύχῳ, νοερᾷ τε καὶ λογικῇ κατὰ τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσιν, καὶ ἀσυγχύτους τὰς φύσεις, καὶ ἔτι μένειν τὰς συνελθούσας καὶ ἀποτελεσάσας τὴν μίαν ὑπόστασιν τοῦ Χριστοῦ· ἡμεῖς γὰρ τὸν φρενοβλαβή Νεστόριον δυάδα υἱῶν φληναφήσαντα, καὶ τὴν ᾿Αειπαρθένου Θεοτόκον, Χριστοτόκον καλέσαντα, καθυποβάλλομεν ἀναθέματι· ἀλλ' εὖ γε ὑμῖν, ἀδελφοί, ὅτι καὶ τοὺς τῆς τετάρτης συνόδου καρπούς, οὓς τὸ πρὶν ὡς ὄμφακας ἀπεπτύετε, νῦν ὡς ωρίμους καὶ ἡδυτάτους προσίεσθε· εἴθε δε καὶ ὑπὸ τὴν τοῦ δένδρου σκιὰν τοῦ ἐκβλαστήσαντος τοὺς τοιούτους καρποὺς ἴδοιμεν καθημένους ὑμᾶς σὺν ἡμῖν· τὸ γὰρ ἀσύγχυτόν τῶν ἐπὶ Χριστῷ δύο φύσεων συνελθουσῶν, καὶ το ἐνιαῖον τῆς ὑποστάσεως, καὶ ἐν τῷ λιβέλλῳ ὑμῶν γραφόμενον εύρομεν, καὶ θαῤῥοῦμεν ὅτι καὶ τὴν κράσιν, καὶ τὴν φύρσιν, καὶ τὴν σύγχυσιν τὴν τὰς δύο φύσεις εἰς μίαν συγκερ νῶσαν φύσιν, μεθ᾿ ἡμῶν καλῶς ἀποβάλλεσθε· καὶ αὐτοὺς τοὺς ταύτην παραδιδάξαντας, τόν τε ἄνουν Διόσο κορον καὶ τὸν Εὐτυχία τὸν δυστυχή, οὓς ἡ ἐν Χαλκηδόνι δ' σύνοδος τῶν ἐξακοσίων τριάκοντα Πατέρων, σὺν τῷ ἁγίῳ πάπα τῆς παλαιᾶς Ρώμης Λέοντι τῷ θεόφρονι, τῷ ἀναθέματι παραδέδωκε. (εἰ οὖν ἀδελφὰ καὶ ὑμεῖς φρονεῖτε ἡμῖν, τὴν κατὰ Χριστὸν ἡμετέραν ὁμοίωσίν τε καὶ μόρφωσιν, ἐν πᾶσι τοῖς ἡμετέροις θεοπαραδότοις θεσπίσμασι καὶ ἱεροῖς ἔθνεσιν ἑαυτοὺς ἀναμορφώσατε, καὶ πᾶν τὸ ἐλλεῖπον ἀναπληρώσατε, καὶ τὸ περιττεύον καλῶς περιέλετε), Επιστολή πεμφθεῖσα παρὰ τοῦ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως κυροῦ Μανουὴλ πρὸς τὸν ῥῆγα Αρμε νίων κῦριν Χεττούμιον, καὶ πρὸς τὸν σφῶν καθολικὸν κύριν Κωνσταντῖνον, καὶ πρὸς ἅπασαν τὴν Ἐκκλησ σίαν αὐτῶν, πάλιν ἐκ τρίτου, περὶ τῆς μεθ᾿ ἡμῶν ἑνώσεως τῶν Ῥωμαίων, ἔτους, 'εμνς'. ν' ς', Πανευτυχέστατε, πανευγενέστατε, πανενδοξότατε, πατυψηλότατε, περιώνυμε ῥήξ τοῦ ἀνδρικωτάτου καὶ μεγαλοδυνάμου γένους τῶν ᾿Αρμενίων, τρίτον ήδη γράμμα τη μεγαλουργοτάτη ῥηγική σου ἐπιστελλομεν ἐξουσίᾳ, καὶ πᾶσι τοῖς εὐγενεστά τοις, κ. τ. λ., τῷ τε σοφία, κ. τ. λ., υπερυψηλῳ καθολικῷ τῆς τῶν ᾿Αρμενίων Ἐκκλησίας, κ. τ. λ. Μανουὴλ ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, νέας Ρώμης, καὶ οἰκουμενικός πατριάρχης. ἀπεριέργως πάντη καὶ ἀδόλως

Letter IXEpistola IX

col. 703–704page 221 of 364

ad firmandum denique, si fieri posset, religiosum fœdus, ita tamen ut de quibusdam capitulis Armenios antea interrogarent, quæ valde intereratutrum ipsi admitterent necne. Hortatur denique Manuel patriarcha Haitonem regem ejusque gentem, ut memores orthodoxi Tiridatis et veterum Armeniæ episcoporum qui tribus prioribus conciliis interfuerant, in fidei unitatem cum catholica antiquitate conspirent. 8. Ex his, quæ hactenus disputavimus, perspicue constat præcipuam Armeniorum hæresim in hoc verti, quod neque duas in Christo naturas profiteri volunt, neque synodum Chalcedonensem, epistolamque sancti Leonis PP., quæ id dogma definiit, admittere.Quatuordecim igiturjam prope sæcula effluxerunt, ex quo pars Armeniorum maxima in prædicta secta doctrinæque perversitate versatur; Græcorum autem ad insinuandam orthodoxiam, revocandamque concordiam conatus plerumque irritos vidimus. Latinorum tamen paulo feliciores tractatus cum Armeniis fuisse scimus: ecce enim gentis ejus mediocris numerus, Dei gratia electus, abjecta illa quam designavimus hæreseos tessera, cum Romano pontifice, id est cum catholica Ecclesia, unitatem fovet. Qui utinam fortunatarum Deoque dilectarum animarum numerus magis magisque in dies augeatur! quam rem haud inani fortasse neque infirma spe nos auguramur. Ad Zachariam patriarcham Armeniorum. Edita ab Ang. Maio (Specileg. Rom. t. X, p 449– 459). Illustri atque omnigenere virtutum fulgenti,dilectissimo domino nostro Zachariæ, viro apostolico, et magni Thaddæi apostoli ac beatissimi sancti Gregorii sedem tenenti, magistro atque inspectori regionis Ararat, populi borealis primati, magno pastori exercituum Ascenez in pontificali eminentia constituto, et pignus futuræ inter angelos remunerationis habenti, Photius archiepiscopus Constantinopoleos, novæ Romæ, salu. tem sanctitati vestræ dicit. 1. Plurimas Deo gratias egimus, cujus beneficio nobis contigit, ut sanctitatis vestræ epistolam, que catholicæ vestræ fidei nuntia est, reciperemus; atque ut in ea, tanquam in theologiæ sole, verbis quidem parca, sed doctrinis ubere, spiritalis concordiæ studium cerneremus. Quod autem de concilio Chalcedo nensi scribitis vos dubitare, ipsumque suspectum habere, propterea quod fama didita sit, id cæteris orthodoxis conciliis adversari; ita tamen ut subjungatis, vos omnino neque Jacobi Zanzali, a quo Jacobite, neque Juliani Halicarnassensis, neque Petri Antiocheni, neque Eutychis discipulos esse, sed sancti Gre gorii martyris et confessoris ac borealium omnium populorum illuminatoris, id, inquam, magna nos lætitia cumulavit. Cum enim tanti doctoris alumni sitis, prorsus non decet, vos mentis vestræ· consilia sequi, sed illam potius amplecti sententiam, quam sacræ Litteræ suadent; neque illorum falsam cavillationem pensi habere, qui Scripturam sacram pro sua opinione depravant, inconstantibus hominum animis fucum facientes; veluti olim pseudoprophetæ, qui ex suæ mentis arbitrio, non ex Dei voluntate loqui solebant. 2. Age vero nos diligenti vestigatione comperimus, anno adamussim quinto decimo post sancti Isaaci ex hac vita ad Christum Jesum discessu, coactum fuisse Chalcedonense concilium; quo anno sanctus Vardanus cum exercitu suo in Ardacensi provincia martyrium fecit, sedem episcopalem tenente Josepho ex Leontii sodalibus uno. Quam ob rem Armenii Persarum incursione vexati, ei concilio interesse non potuerunt; atque hinc accidit, ut verax concilii ejus relatio ad eos non devenerit. Nihilo tamen minus Armenii concilio illi non sunt adversati, imo auctoritatem ejus agnoverunt usque ad Devinense con ciliabulum, per annos 106 nempe a secundo Marciani anno usque ad Justiniani decimum, et Nersetis catholici Ascitaracensis sextum, qui Devinense prædictum concilium congregavit Persis in Armenia Si Ascenez sunt Armenii, ut apparet etiam ex Hieremia 11. 27, vana est conclusio disputa tionis Calmeti ad Genes. x, 3, qui Ascenez definit esse populos Ascanticos circa Tanaim.Gravius adhuc allucinatur Combefisius in adnotationibus ad Joannis Nicæni epistolam (de qua nos retro p. 441) qui vo cabulum Azat de Armeniis dictum, existimat inter pretandum esse àσxntás, religiosæ vitæ homines; cum contra Azat Armeniace significet liberæ con ditionis homines seu optimates. Leontius insignis apud Armenios illius tem poris sacerdos, qui cum cæteris necem illam glorio sam a Persis passus est, quam luculenta historia narravit Armenius Elisæus. Cod. mendose 74. Galanus quidem, Villottus, et Lequinius, freti historicis Armeniis aliquot, quorum notitia ad eos pervenit, Devinense conciliabulum in Nersetis Asci taracensis patriarchatu collocant. Sed tamen vera ciores et graviores historiæ nostræ scriptores, rem illam in Abraham I patriarchatu peractam dicunt; qui anno 554 electus fuit, et Cyrioni Iberorum pa triarchæ adversari cœpit Chalcedonensis concilii defensori; ideoque prædictum conciliabulum cele bravit, ut Cyrionem excommunicaret, atque unam esse decerneret Christi Jesu naturam, et denique trisagii notissimum illud additamentum canijuberet. Constatinsuper librorum hæreticorum apud Arme nios interpretationem, quam Photius in epistola memorat, sub Abrahamo patriarcha fuisse curatam, Syrum vero Abdiscium a Nersete haud quidem As citaracensi sed Scinogho fuisse consecratum, qui nonnisi anno 640 ordinatus fuit, et pseudosynodum Devini convocavit. Quia ergo, prout sana chrono logia tradit, Chalcedonense concilium anno 451 ha bitum est, quo adamussim anno Vardani sociorum que ejus martyrium contigit, sequitur ut Devinense conciliabulum ad annum post Chalcedonense 144 referendum sit. E. HORMUTIUS.

col. 705–706page 222 of 364

regnantibus, decimo quarto Chosrois imperantis anno; usus ad eam rem ministro Abdiscio Syro, qui de Sassane monasterioque Sareptæ cum sociis advenerat: hique ordinati sunt a Nersete episcopi, admise runtque Dioscorum, et Flavianum civitatis Nabuchi episcopum, ac Timotheum Alexandrinum cogno mento Ælurum: iidemque libros varios in Armeniacam linguam transtulerunt, insertis multis contra Chal cedonense concilium calumniis Hi idcirco postremorum interpretum titulo indigitantur. 3. Ergo Armenii istorum doctrina imbuti unam Jesu Christi hominis ac Dei naturam agnoverunt, et trisagio verba qui crucifixus es addiderunt; quod studiose fecerunt, ut Chalcedonensi concilio et quinque patriarchis contradicerent: atque ita a Græcorum communione, indicto his anathemate, recesserunt. Eares Persarum regem magno gaudio affecit, quia nempe Armenios a Græcorum auctoritate recessisse videbat quare collaudato Nersete, filium suum, prout promiserat, in adoptionem ei tradidit, et Arme niacæ provinciæ vectigalia administrationi ipsius et faventium eiepiscoporum permisit. Attamen anno 16 æræ Armeniacæ Vardanus Mamiconensis Surenam interfecit, provinciæ Armeniacæ pro Persarum rege præfectum, injuriæ impatiens, quam Surenas optimatibus intulerat, ablatas his dignitates ad episcopos transferendo quo patrato facinore, ipse cum suis cognatis multisque opibus ad Græcos profugit. 4. Justiniani imperantis anno 17 dum is sanctæ Sophiæ templum exstrueret, ipso sanctissimæ Crucis festo die, Vardanus communicare Græcorum sacris recusavit, dicens eam sibi rem per institutores suos non licere Tunc imperator multorum episcoporum magistrorumque convocari concilium jus sit, centumque et triginta homines Constantinopoli convenerunt. Hoc quintum concilium dicitur; cui Armenii quoque interfuerunt, et Chalcedonense concilium se admittere scripto testati sunt. Præterea cum Musceghus Mamicouensis Græcorum Armeniorumque copiis sociatis, Chosrois Persarum regis po tentiam fregit, atque ab ipso rege non sine honore dimissus ad Mauricium imperatorem rediit, oborto forte de rebus sacris sermone coram imperatore, hic novum concilium indixit, ad quod episcopi Armenii 21, Græci autem 160 concurrerunt; idque sextum concilium appellatur: in quo rursus Armenii, quæstione instituta, Chalcedonense concilium scripto suffragio comprobaverunt sub Mose gentis catholico. 5. Postremo cum Heraclius imperator relata de Persis victoria Carinam (quæ est Erzerum) venit, Ar meniorum catholicus Esdras multos gentis suæ episcopos, nec nou Syros complures convocavit; a quibus ventilata accurate controversia triginta diebus, denuo consenserunt Armenii sponte sua, cogente nemine, ut concilium Chalcedonense scripto firmarent Quod vero ad Johannem Mairacomensem attinet, is quidem Sabellii Petrique Antiocheni morbo correptus, mentes omnium furore conturbabat. Quam ob rem regnante Constantio Heraclii filio, patriarcha Nersete qui dicitur Scinoghus, Diodoro autem Res tunio principatum Armeniorum tenente, hujus improbi hominis candente ferro frons signaculo vulpis notata fuit, alque ita infamatus ad Caucasi cautes relegatus est. Verum is post Nersetis obitum reversus in Armeniam, voti sui composest factus, præcipue post conversum in Armeniacam linguam Juliani Ha licarnassensis librum Sergii opera in synodo Manazacertæ. Atque hinc doctrina sua confirmata, ali gero prope cursu universam regionem vestram pervasit. 6. Jam vero vestra prudentia plane intelligit, quod si tantus episcoporum numerus Chalcedone conve nit ut errores confirmarent, haud ipsi tantummodo forent vituperandi, verum et orbis totus qui ipsorum sententiæ assensus est. Altamen vos pro virtute vestra cavete ne decipiamini. Namque infirmi quidem ho mines instabiles atque rudes, credulitate laborare solent et fraudibus decipi; sapientes vero fallacias hujusmodi auribus aversantur. Postea Photius Christianæ religionis origines et incrementa paulo fusius narrat,Græcam gentem præcipue dilaudans ob variam humanarum litterarum scientiam, quæ veræ recipiendæ religioni viam stravit; atque ob tot ejus doctores catholicos, quos appellat: nominatimque Constantinopolim celebrat tuanquam novam Jerusalem. Cæteroqui de patriarchatuum aliquot origine malitiose el procul omni veritate loquitur.Hanc nos epistolæ Photianæ partem, nulla rerum novitate utilem, ob arctatum libri nostri spatium non invit, omittimus: atque ad controversiam cum Armeniis properamus, quæ et tunc et omni tempore duplex fuiti de admittenda videlicet Chalcedonensis concilii auctoritate, et de credenda verbisque profitenda duplici in An Nabachi? Certe apud Assemanum Bibl. orient. t. II, p. 244, legimus, Dioscori Nabachæi opera catholicum Libani ducem, gente Maronitam, Jacobiticis erroribus infectum fuisse. De plurimis inter Armenios propagatis erro ribus diu multumque loquitur Isaacus ipsorum ca tholicus apud Combefisium Auct. B. PP. p. 318– Initium æræ Armeniacæ, apud Samuelem Aniensem in Chronico, sumitur a Christi anno 554. Corruptas sæpe in hac epistola numerales notas comperimus. Vir cl. Invernitius in magni Justiniani vita p. 122 seq. narrat ab hoc impera tore impensam fuisse operam templo sanctæ So phiæ ædificando vel potius instaurando, annis sui imperii secundo et quinto, et undecimo demum solemni ritu dedicatum. Contraria his referuntur in Armeniorum historiis, nempe Vardanum sub Justiniano II, seu Rhinotmeto, venisse Constantinopolim, ibique in sanctæ Sophiæ templo cum sociis suis Græcorum sacra frequentasse. E. HORMUTIUS. Minor veritate numerus hic videtur, culpa, ut reor, amanuensis. Confirmatur hoc a Chronico Armeniaco apud Galanum t. I, p. 186. Intellige præcipue opus pro hæresi Incor rupticolarum, quod Juliani scriptum refutat Seve rus Antiochenus apud nos in hoc ipso volumine. Sergii autem interpretis meminit ill. et rev. Suniæ archiepiscopus in suo egregio Conspectu histoiær litter. Arm. p. 40.

col. 707–708page 223 of 364

Christo natura. Quod enim Armenii heterodoxi Chalcedonense concilium ad hanc usque diem re spuunt, in causa jam non est facti historici ignorantia aut error, sed ipsa potius hæresis monophysitica, quam a concilio damnatam ipsi retinent a majoribus suis traditam ac propugnant, dum unam per tinaciter in scriptis et confessionibus suis Christi dicunt; reclamantibus omnibus, qui adversus eos quovis tempore disputarunt, Chalcedonensis synodi defensoribus,ut et in his Photii aliorumque Græcorum epistolis et in evulgatis aliis a me veterum libris sæpe videre est. Sic ergo pergit Photius. 7. Nunc cuma Domini nostri Jesu Christi nativitate usque ad annum Marciani imperantis secundum anni effluxerint 451(16); et deinde post concilium Chalcedonense usque ad nos, anni 424 mirum est ac prope portentosum, credi a vobis posse, quod populus sanctus, electus atque acceptabilis,qui annis 451 recto cum dogmate Evangelium conservavit, quo veluti copioso fonte perpetuoque flumine orbis terrarum irrigatus est, subito errore abripi se permiserit; cum is potius hæreticos omnes semper refu taverit, fidemque orthodoxam servaverit. Præterea exploratissimum est omnes homines a prædictis do ctoribus evangelicam veritatem hausisse: etenim sanctorum doctorum quos supra laudavimus libri per orbem diffusi fuere, qui Christi divinitatem aperte asserunt. Ergo a sancto Nicæno concilio initium capiamus, cujus breviter argumentum exponemus, et cum Chalcedonensi conferemus, ut appareat num cum illo hoc consentiat, ejusque vestigiis insistat, an adversetur potius vel repugnet. 8. Beatus Epiphanius octoginta recenset hæreses, viginti quidem ante Domini nostri incarnationem, post hanc autem sexaginta. Attamen haud opus fuit universali concilio ob illas exstinguendas, quia vide licet sancti Ecclesiæ doctores omni tempore, una cum nonnullis episcopis, eas profligaverant, ac veritatis oraculis tanquam lapidibus obruerant. Igitur impius ille princeps, qui deitatem ambiens, thronum suum supra nubes statuere dixit, seque Altissimo parem esse, cum Evangelium citato cursu per quatuor mundi plagas, nemine obstante, pervagari cerneret, livore tactus, currum ipse quoque sibi machinatus est qua driformem,contra evangelicam quadrigam, quatuor scilicet rotas ex hæresibus quatuor componens,quarum duæ adversus sanctissimam Trinitatem blasphemias evomunt, reliquæ duæ contra Servatoris incarna tionem, sicuti scriptum est: Posuerunt in cœlum os suum, et lingua eorum transivit in terraº. Scilicet con vicium sacrosanctæ Trinitati fecerunt, Verbumque ob mundi salutem in terras delapsum, atque ejusdem incarnati œconomiam calumniati sunt. Causa autem illis erroris perniciosi fuit, ipsorum stultitia affir mantium unam naturam, unamque hypostasim,id est personam.Reapse Sabellius Libycus etsi unam sacra tissimæ Trinitatis naturam profitebatur, personas tamen in unum confudit, seque in barathrum perdi tionis conjecit, quia confusionem mistionemque invexit atque alterum Judaismum. Arius contra Alexan drinus, æque ac tres in sanctissima Trinitate personas, naturam quoque subdividere nisus est in tres diversas differentesque substantias; consequenterque a veritate devius, creatum a Patre Filium dixit non genitum. 9. Cum sic igitur a Sabellio et Ario Ecclesia Dei turbaretur, anno post Domini nostri Jesu Christi magni Dei nativitatem 325 Constantini imperantis 19 sancti Patres convenerunt Nices, adfueruntque ibi patriarchæ, Romæ quidem Silvester Alexander Alexandriæ, Eustathius Antiochiæ, Alexander Constan tinopoleos, Macarius Hierolosymorum, Aristaces quoque Armeniorum sancti Gregorii locum te nens: hique simul cum 318 episcopis, Ecclesia cum anathematibus expulerunt Sabellium atque Arium, con fessique sunt Filium de Patre genitum etradium substantiæ ejus.Mox deArianorum secta Macedonius exstitit, Spiritus sancti hostis, quem creatum, non autem emissum neque procedentem a Patre aiebat. Montanus vero aliique Sabellii alumni, majore adhuc impietate sanctissimam Trinitatem ad unicam personam rede gerunt. Igitur annis 56 post Nicænum conciliuin decursis, anno magni Theodosii imperantis 111 sancti Patres Constantinopoli sunt congregati. Aderant patriarchæ Damasus Romæ Nectarius Con stantinopoleos, Timotheus Alexandriæ, Cyrillus Hierosolymorum, Meletius Antiochiæ, sanctusque Nerses Psal, lxxii, 9. Photius ait a gloriosisissima resurrectione. Usus sum hac libertate æram variandi; secus enim, totus temporum calculus corrueret, vel certe a communi supputatione descisceret. Cod. 462, quæ fortasse amanuensis Armenii menda sunt hic et alibi. Et quidem anni etiam apud Chronicon Samuelis immaniter variant. Cod. 484. Atqui Zacharias patriarcha multo ante ann. 896 obierat (quot conficiuntur ex 462 et 434), teste Samuele Aniensi in editione nostra Mediolanensi p. 65, quo in loco idem Samuel memorat hanc Photii epistolam ad Zachariam extremo ejus viventis tempore missam. Cod. rursus 462. Apostolis, evangelistis, Justino, Irenæo, Athanasio, Gregoriis tribus Græcis, Gregorio item Armenio, Cyrillis duobus, Ambrosio, Dionysio, Joan. Chrysostomo, Epiphanio, Proclo; namque hæc nomina recitat Photius in parte epistolæ omissa. Cod. 315, a resurrectione. Ita recte codex. In epistola ad Michaelem Bulgarum Photius rectius dicit Silvestrum adfuisse Nicææ, non ipsum per se, sed per legatos suos. Omittit hunc recte S. Germanus apud nos in Spicil. t. VII, p. 19. Photius autem vana ambi tione et contra omnem historiæ veritatem, facit hunc patriarcham Constantinopoleos ante Nicænum concilium. Aristaces hic dicitur Arethas in Nicænorum Patrum catalogo Theodori lectoris apud nos Script. vet. t. X, p. 38, col. 2. Cod. 74. Cod. 25. Nimirum per suos legatos. Pro Damaso men dose prorsus scribitur Cœlestinus apud S. Germa num in Spicil. t. VII, p. 33. Neque enim Cœlestini ætas id patitur.

col. 709–710page 224 of 364

receptum fuit Nicænum, ita Chalcedonense tria priora reveritum est; perspicue apparet hoc cum illis consentire, ac nullatenus esse contrarium. Præterea leges, regulæ, canones, et instituta vel conciliis con. firmata fuerunt vel miraculis. Miraculis quidem v. gr. Moysis in Ægypto atque in Erythræo, vel Domini nostri Jesu Christi ægros sanantis, mortuos suscitantis, etc.; conciliis autem, veluti illo 318 Patrum, et illo 150, quæ unam esse in Trinitate naturam, personas tres, definiverunt, Sabellioque et Ario anathema dixerunt. Ephesi autem Patres docuerunt Mariam Virginem esse Deiparam, Nestoriumque excommuni carunt. Denique in quarto concilio divinum Verbum de Virgine Maria incarnatum affirmarunt, ac Dio scorum cum Eutyche communione Christiana removerunt. Age vero Dioscorus atque Eutyches, cum duo sunt, concilium certe non conflant, neque miracula ediderunt, neque eos quisquam prodigiorum auctori ate fultos vidit ut Eliam atque Elisæum. Cur ergo liceat, omissis 680 episcopis Chalcedonensis concilii auctoribus, quorum multiconcilio quoque Ephesino interfuerant, duobus tantum hominibus fidem adjun gere? Summa hæc certe stultitia foret. 19. Calumniantur præterea prædictum concilium, quasi id opera Pulcheriæ Theodosii, imperatoris sorore, adunatum fuerit, ob ulciscendam Flaviani necem. Atqui hæc mera fallacia est: etenim id conci lium Dei voluntate, mandatoque Leonis Romani pontificis, Anatolii patriarchæ Constantinopolitani, Maxi miani patriarchæ Antiocheni, ac Juvenalis patriarchæ Hierosolymitani, indictum fuit. Hi enim quatuor patriarchæ una cum 630 episcopis fidei professionem in superioribus tribus conciliis editam confirma runt, professique sunt unui Dominum Jesum Christum in unica persona et hypostasi, ex duabus unitis naturis, ut os obstruerent Nestorio ac Theodoro et Dioscoro: eumdemque ex duabus naturis dixerunt, ut iis silentium indicerent, qui deitatem simul et humanitatem Jesu Christi non admittunt, et ipsum unica natura constare dicunt. 20. Reapse Arius docuit creatum esse Filium, atque ex Virgine nihil præter corpus sumpsisse; ideo que unam Verbi creati factique naturam dixit. Sabellius aiebat divinum Verbum apparenter tantummodo, non re vera corpus in mundo sibi circumposuisse; ideoque et ipse unam naturam pronuntiavit. Petrus Verbum redactum esse in corpus existimavit, atque idcirco unam naturam fassus est. Photinus ac Paulus Samosatensis docuerunt Christum Jesum initium a Maria sumpsisse; proptereaque et ipsi unam esse illis naturam dixerunt. Eutyches ac Dioscorus opinati sunt Christum Jesum hominis similitudinem tan tum gessisse, et per Virginem, instar aquæ per fistulam, transisse; ideoque unam Jesu Christi naturam affirmaverunt. Julianus Halicarnassensis Christi Jesu corpus impassibile dixit menteque carens, atque ob ¡d unicam naturam credebat. Joannes Mairacomensis et Petrus Fullo Christi Jesu conjunctionem cum corpore ante sæcula factam docuerunt, atque hinc unam esse naturam. Apollinaris vero docuit Christum Jesum humanam animam non assumpsisse, sed ejus locum a deitate teneri: quare etipse unius naturæ fal sum dogma fovit. Sophronius pariter atque Eunomius Jesum Christum humana mente caruisse dixerunt, consequenterque unicam naturam habere. Manes phantasticum Servatoris corbus fuisse, ideo que unicam in eo naturam prædicavit: imo in epistola ad Scythianum narravit, Dei Filium apostolis in monte lucis suæ perpetuæ naturam ostendisse, quia non duas naturas sed unam ex visibili atque invisibili concretam habebat Hic cessat in Armeniaco exemplari epistola Photii, cujus certe clausulam desiderari exploratum est. Ad Asutium principem Armeniorum. Edita ab Ang. Maio (1. c. p. 460-462). Illustri, pio, potenti, celsa intersuos dignitate prædito, Asutio magnæ Armeniæ principi Photius patriarcha ecumenicus, per Der gratiam episcoporum novæ Romæ primus. 1. Magna nobis cura est, ut veritatis notitiam vobis impertiamur, præsertim quia regionem vestram su pernæ gratiæ tutela fretam scimus, et cum sancta canonica Ecclesia copulatam, uno excepto articulo quod Deo veritatique contrarium fuisse creditis Chalcedonense concilium, cum id potius depositionem exsiliumque Nestorii confirmaverit, ejusque exsecrabile dogma funditus aboleverit. Etenim quis ignorat laborare stultitia eos, qui Chalcedonense concilium respuunt, prorsusque similes illis fieri qui Domino ac Redemptori nostro conviciabantur cum dæmones expellebat? Reapse dæmonum principes nihil ab iis differunt, qui dæmones ab hominibus ejicientem vituperabant. Jam vero cum sanctum illud concilium Nestorio ejusque asseclis anathema dixerit, quis jam dubitat ministrum Satanæ esse Nestorium, qui san ctum Ephesi concilium sprevit, seque novæ sectæ fecit auctorem? Si quartum igitur concilium tertio consentit, cur ei vos maledicitis, atque ut impium traducitis? Cum alioqui compertum nobis sit ampli tudinem tuam Domini frui patrocinio, vosque populum Dei esse, et peregrino quovis dogmate alienum. Similis huic locus (quod valde miror) exstat in oratione Joannis Ozniensis contra phantasticos Num est Sophronius ille, de quo Photius cod. V? Hic tamen contra Eunomium potius pro S. Basilio scripsit.

col. 711–712page 225 of 364

Romanus Cyrillus Alexandrinus, Ioannes Antiochenus, Juvenalis Hierosolymitanus, qui simul cum ducentis episcopis impium Nestorium anathemate perculsum ab Ecclesia exterminarunt. Cyrillus autem Alexandrinus, et Proclus Cyzicenus litteris ad sanctum Isaacum in Armeniam missis causam celebrati concilii eum docuerunt: sanctus vero Isaacus concilii auctoritatem admisit, et Nestorio dixit anathema. Hæc fuerat rota tartarei currus tertia. 14. Posthine apparuit scelestus Eutyches, Sabellianæ sectæ surculus, qui unam esse dixit deitatis et corporis Jesu Christi naturam: opinabatur enim factam unionem ante sæcula, et corpus de cœlo delatum, non autem ex Virgine captum. Nestorius divinum Verbum negavit natum esse dẹ Virgine, negavit Euty ches Verbum naturam nostram sumpsisse de matre, ac ratione ineffabili et mira cum sua deitate copa lavisse. Porro Flavianus nostræ metropoleos patriarcha, re cognita Eutychem jussu Leonis Romani patriarchæ sacerdotio statim atque Ecclesiæ communione privavit. Hic tamen primarium eunuchum, quem sua pestilentia afflaverat, Chrysaphium rogavit, ut pro se ad Alexandrinum Dioscorum scriberet quod reapse eunuchus præstitit, datis ad Dioscorum litteris, a quo Eutyches in Ecclesiæ gremium fuit receptus. Mox tamen ipse Dioscorus conscientiæ morsibus ictus, timens Ecclesiæ canones et legem excommunicationis, propterea quod depositum ordine hominem et anathemati subjectum recepisset, absque mora postulavit a præcipuo illo in aula eunucho, ut concilium Ephesi indiceretur, haud sane divinæ voluntati conforme, nec Ecclesiæ utile, sed ut patratum a se crimen velaret. Neque vero illic synodico jure se gessit Dioscorus, sed eunucho et militaribus copiis fultus, exsilio et nece Flavianum multavit, Leonis patriarchæ Romani epistolam sprevit, Domnum patriarcham Antiochenum excommuni cavit, qui scelus ejus improbaverat: Juvenalem æque patriarcham Hierosolymitanum aspernatus est, prælato his Eutyche, quem uti orthodoxum in honore habuit. Cognita Dioscori fraude, mosti episcopi dicesserunt in suam quisque regionem atque stationem, mansitque tantum Dioscorus cum Eutyche et paucis aliis, ceu corvus in nido suo, ceu stryx in maceriis, ceu denique titio ardens in nemore. Ergo a magni Cyrilli ætate, et a priore Ephesi sancto concilio usque ad Dioscori conciliabulum anni effluxerunt 18 ab hoc autem ad Chalcedonense anni duo 15. Quippe junior Theodosius, tumultu audito quem in Ecclesia Dioscorus concitaverat, cujus late perturbatio propagabatur; dum magnopere ob eam rem æstuaret, litteras a Leone patriarcha Romano tempestive accepit, qui rogabat imperatorem, ut œcumenicum concilium contraheret, ob firmandam sanctorum veterum Patrum traditionem. Mandavit ergo imperator, ut episcoporum conventus fieret. Sed cum ipse eodem anno obiisset, caruit effectu decretum. Mox tamen successor ejus Marcianus primo quidem anno imperium ad obedientiam composuit, altero autem prædictum propositum exsequendum curavit. 16. Concludendum est igitur, prout jam supra arguimus, nempe quod si cunctæ ecclesiæ annis 451 post salutiferam incarnationem usque ad Chalcedonense concilium in vera religione fideque ortho doxa perstiterunt, et nutricis instar lac in Christo ceu parvulis præbuerunt orbi terrarum, per doctores. inclytos de evangelico fonte manans, quæ res toti mundo manifesta est, qui fieri potuit ut a recto tramite, quem semper tenuerant, aberraverint? Quis credat, quinque patriarchas ad eamdem falsam sententiam atque concilium potuisse divertere? Quod si hi reapse a vera fide descivissent, sine dubio a Deo derelicti sanctisque locis fuissent depulsi, haud secus quam populus Israeliticus Deo rebellis gloria sua spo liatus est. 17. Nunc jam orthodoxam doctrinam cum illa conferamus Jacobitarum acephalorum, Dioscori Euty chisque alumnorum, qui Christi Dei et hominis unam contenderunt esse naturam, unamque rem puta runt personam esse atque naturam. Certe ex illorum sententia consequitur, ut sanctissima Trinitas non exsistat: nam si Trinitatis natura una est, uti revera est, unam quoque personam esse opus est: atque ita cum Sabellio conspirant, et cum Petro Fullone, ac Joanne Mairacomensi Secus vero, si unum quid sunt persona atque natura, sequitur ut, quia tres sunt sanctissimæ Trinitatis personæ, necessario tres quoque naturæ sint, prout vestratium insana sententia postulat, qui hoc pacto cum Ario, Eunomio, et Macedonio consentiunt. 18. Adde quod contraria contrariis excluduntur, veluti bonum malo pellitur, visum cæcitas perimit; tenebræ lucem non patiuntur. Ita prorsus in re nostra arguendum est. Si Chalcedonense concilium priora tria non admittit, ergo illis repugnat, eademque abolet. Secus vero si ut a Constantinopolitano concilio Imo Coelestinus per Cyrillum præfuit, uti exploratum est, atque ut nos ipsi emendavimus in S. Germano lib. cit. p. 37. In fragmentis Tusculanis dicuntur CCXL. Procli antea electi Cyziceni postea Constan. tinopolitani episcopi exstat dogmatica epistola ad Armenios; Cyrlili non item, nisi forte est una ex encyclicis. De Chrysaphii eunuchi cubicularii gratia apud Theodosium juniorem legantur etiam fra gmenta Tusculana Spicil. t. II. Confer canonem apostolicum 13, et Nicænum 3, apud nos Spicil. t. VII, p. 205, 20;. Cod. 28. Cod. quinque. Cod. annis 472 post salutiferam resurre ctionem. Joannis Mairacomensis crassos errores ab ipsis Armeniis scriptoribus fuisse refutatos, narrat ill. ac rev. archiepiscopus Suniæ op. cit. p. 29, et 42, nec non vir summus I. B. Aucherus in præf, et adn. ad orat. Joan. Ozn.

col. 713–714page 226 of 364

receptum fuit Nicænum, ita Chalcedonense tria priora reveritum est; perspicue apparet hoc cum illis consentire, ac nullatenus esse contrarium. Præterea leges, regulæ, canones, et instituta vel conciliis con_ firmata fuerunt vel miraculis. Miraculis quidem v. gr. Moysis in Ægypto atque in Erythræo, vel Domini nostri Jesu Christi ægros sanantis, mortuos suscitantis, etc.; conciliis autem, veluti illo 318 Patrum, et illo 150, quæ unam esse in Trinitate naturam, personas tres, definiverunt, Sabellioque et Ario anathema dixerunt. Ephesi autem Patres docuerunt Mariam Virginem esse Deiparam, Nestoriumque excommuni carunt. Denique in quarto concilio divinum Verbum de Virgine Maria incarnatum affirmarunt, ac Dio scorum cum Eutyche communione Christiana removerunt. Age vero Dioscorus atque Eutyches, cum duo sunt, concilium certe non conflant, neque miracula ediderunt, neque eos quisquam prodigiorum auctori ate fullos vidit ut Eliam atque Elisæum. Cur ergo liceat, omissis 680 episcopis Chalcedonensis concilii auctoribus, quorum multiconcilio quoque Ephesino interfuerant, duobus tantum hominibus fidem adjun gere? Summa hæc certe stultitia foret. 19. Calumniantur præterea prædictum concilium, quasi id opera Pulcheriæ Theodosii, imperatoris sorore, adunatum fuerit, ob ulciscendam Flaviani necem. Atqui hæc mera fallacia est: etenim id conci lium Dei voluntate, mandatoque Leonis Romani pontificis, Anatolii patriarchæ Constantinopolitani, Maxi miani patriarchæ Antiocheni, ac Juvenalis patriarchæ Hierosolymitani, indictum fuit. Hi enim quatuor patriarchæ una cum 630 episcopis fidei professionem in superioribus tribus conciliis editam confirma runt, professique sunt unuin Dominum Jesum Christum in unica persona et hypostasi, ex duabus unitis naturis, ut os obstruerent Nestorio ac Theodoro et Dioscoro: eumdemque ex duabus naturis dixerunt, ut iis silentium indicerent, qui deitatem simul et humanitatem Jesu Christi non admittunt, et ipsum unica natura constare dicunt. 20. Reapse Arius docuit creatum esse Filium, atque ex Virgine nihil præter corpus sumpsisse; ideo que unam Verbi creati factique naturam dixit. Sabellius aiebat divinum Verbum apparenter tantummodo, non re vera corpus in mundo sibi circumposuisse; ideoque et ipse unam naturam pronuntiavit. Petrus Verbum redactum esse in corpus existimavit, atque idcirco unam naturam fassus est. Photinus ac Paulus Samosatensis docuerunt Christum Jesum initium a Maria sumpsisse; proptereaque et ipsi unam esse illis naturam dixerunt. Eutyches ac Dioscorus opinati sunt Christum Jesum hominis similitudinem tan tum gessisse, et per Virginen, instar aquæ per fistulam, transisse; ideoque unam Jesu Christi naturam affirmaverunt. Julianus Halicarnassensis Christi Jesu corpus impassibile dixit menteque carens, atque ob ¡d unicam naturam credebat. Joannes Mairacomensis et Petrus Fullo Christi Jesu conjunctionem cum corpore ante sæcula factam docuerunt, atque hinc unam esse naturam. Apollinaris vero docuit Christum Jesum humanam animain non assumpsisse, sed ejus locum a deitate teneri: quare et ipse unius naturæ fal sum dogma fovit. Sophronius pariter atque Eunomius Jesum Christum humana mente caruisse dixerunt, consequenterque unicam naturam habere. Manes phantasticum Servatoris corbus fuisse, ideo que unicam in eo naturam prædicavit: imo in epistola ad Scythianum narravit, Dei Filium apostolis in monte lucis suæ perpetuæ naturam ostendisse, quia non duas naturas sed unam ex visibili atque invisibili concretam habebat Hic cessat in Armeniaco exemplari epistola Photii, cujus certe clausulam desiderari exploratum est. Ad Asutium principem Armeniorum. Edita ab Ang. Maio (1. c. p. 460-462). Illustri, pio, potenti, celsa inter suos dignitate prædito, Asutio magnæ Armeniæ principi Photius patriarcha æcumenicus, per Der gratiam episcoporum novæ Romæ primus. 1. Magna nobis cura est, ut veritatis notitiam vobis impertiamur, præsertim quia regionem vestram su pernæ gratiæ tutela fretam scimus, et cum sancta canonica Ecclesia copulatam, uno excepto articulo quod Deo veritatique contrarium fuisse creditis Chalcedonense concilium, cum id potius depositionem exsiliumque Nestorii confirmaverit, ejusque exsecrabile dogma funditus aboleverit. Etenim quis ignorat laborare stultitia eos, qui Chalcedonense concilium respuunt, prorsusque similes illis fieri qui Domino ac Redemptori nostro conviciabantur cum dæmones expellebat? Reapse dæmonum principes nihil ab iis differunt, qui dæmones ab hominibus ejicientem vituperabant. Jam vero cum sanctum illud concilium Nestorio ejusque asseclis anathema dixerit, quis jam dubitat ministrum Satanæ esse Nestorium, qui san ctum Ephesi concilium sprevit, seque novæ sectæ fecit auctorem? Si quartum igitur concilium tertio consentit, cur ei vos maledicitis, atque ut impium traducitis? Cum alioqui compertum nobis sit ampli tudinem tuam Domini frui patrocinio, vosque populum Dei esse, et peregrino quovis dogmate alienum. Num est Sophronius ille, de quo Photius cod. V? Hic tamen contra Eunomium potius pro S. Basilio scripsit. Similis huic locus (quod valde miror) exstat in oratione Joannis Ozniensis contra phantasticos p. 47.

Letter XEpistola X

col. 715–716page 227 of 364

2. Attamen ineptos quosdam de hac controversia sermones a vobis scriptos accepimus; qui certe nullius momenti evadent, nihilque prave sententiæ posthinc supererit, cum quartum demum concilium haud secus quam superiora debito obsequio prosequemini. Namque et principalis Roma æque ac nos quarto concilio, ut prioribus, honorem defert: sic item magna Alexandriæ sedes, necnon illa Hierosoly. morum, sine ulla querela: denique et consecuta postea concilia quintum, sextum ac septimum. Quis ergo fidei toto terrarum orbe diffuse resistere audeal? De qua fide Dominus dixit: Portæ inferi non prævale bunt adversus eam. Cavete igitur ab illorum fraudibus, qui nomine tenus Antichristo differunt, qui morti ferum animabus venenum propinant, dum eas a sancti Spiritus doctrina datisque ejusdem demonstratio nibus avertunt. 3. Quippe hi, propter suæ mentis imbecillitatem, Dominum nostrum Jesum Christum, Deum et homi nem esse non agnoscunt, id est divina humanaque natura præditum; atque hac vesania correpti utram que naturam negant. Reapse siilla unica quam confitentur natura simplex est, sine dubio alteram exclu dunt sin ex duabus simplicibus est composita, procul dubio harum neutra propriam substantiam reti net, quæ in utraque potius perempta est. Age vero, quænam istorum sententia est? Num compositam illam naturam, a Patris et Spiritus sancti natura distinctam credunt, an secus? Si distinctam negant, blasphemia sua obruuntur, quia Patris natura composita evaderet. Sin contra distinctam aiunt, en Filius paterna natura caret: quod qui affirmant, jam apparet quonam se præcipites proruant. Quis vero ex divi nis libris demonstrationes hujus dogmatis omnes coacervare queat, quas jam sanctus Spiritus per quar tum concilium ceu invicta argumenta, ob firmandam fidem, adversarios profligandos, atque horum dissi panda consilia, exposuit? Præter quam quod si ad vulgarem hominem hanc epistolam scriberem, multis veritatem verbis opus esset explicare: vestræ tamen amplitudini ac sapientiæ, vestroque veritatis et concordiæ studio, quæ hactenus dixi sufficiunt: præsertim quia ad supremum quoque antistitem vestram diu nec semel hac de re scripsi 4. Vestram igitur amplitudinem obsecramus, ut sanctis conciliis ducibus, pura in fide pedem figatis, neque a communiore via deerretis, sed in ea recto tramite ambuletis. Nam qui unam profiteri in Christo Jesu naturam audet, is Eutychis in se damnationem provocat, et opinione Sassanitarum corruptus, uni capiti subesse renuens, fit polycephalus, et Manetis simul discipulus. Præterea qui duas in Christo distinctas naturas non fatetur, sed duas potius personas astruit, is in Nestorii pœnam incidit. Quam obrem Dei Ecclesia, utroque errore refutato, hæresim a suis septis repulit, atque unam Domini nostri Jesu Christi personam confessa est, duasque naturas distinctas etinconfusas atque illis adversata est qui deitati passiones attribuunt. 5. Da ergo operam, magne Princeps, ut Jesu Christi populum doceas, atque ad veræ fidei professio nem adducas neque enim quidquam Deo charius est, quam ut ipsum vera cum notitia agnoscamus, professione orthodoxa glorificemus, magnanimoque et constante amore in his perseveremus. Sic quippe majore semper progressu auctus, et divinæ gratiæ tutela adversus hostes munitus, et a periculis insidiis que tutus, aliorum instar sanctorum regum, utramque felicitatem consequeris, præsentem scilicet et fu turam, Deiparæ reginæ inclytæ sanctorumque omnium intercessione. Excellentiæ et magnanimitati tuæ spiritalis monumenti gratia, venerabilis ac salutaris crucis particulam mittimus Acerbam quamdam Armeniorum ad Græcos responsionem sub Asutio principe (hac tamen epi stola posteriorem) memorat Serposius, t. II, p. 44. Hinc cognoscimus non semel Photium ad Armeniorum patriarcham scripsisse, quod revera dicit etiam Serposius Compend. hist. t. II, p. 44. Innuit Abdiscii Syri monophysiticam se ctam, quem de Sassane in Armeniam venisse ait Photius in præcedente epistola n. 2. Permanentes scilicet, atque ita nominandas etiam in hypostatica unione. Neque enim unio ju stam causam præbet heterodoxis, ut unam pro dua bus dicant naturam. Hic porro, ut arbitror, contro versiæ demum cardo vertitur; huc omnis adversa riorum subtilitas et tergiversatio quærit effugium; ut ubi nos dicimus unum Christum, ipsi unam affir ment naturam. Quemadmodum hic Photius ad orthodoxiam hortatur Asutium principem, ita post quadringentos ferme annos adhortabatur similiter Haitonem Arme niorum regem Manuel II, patriarcha Græcus, in epistola de qua nos supra, p. 447, verba fecimus, cujus particulam Latine recitabimus. Egoigitur Ma nuel acumenicus patriarcha, et quimecum sunt ma gna sanctæ que synodi sacratissimi antistites,dilecti que Christo sacerdotes,fratres mei in Domino etsimul ministri, Deum orantes optamus, te in primis illumi. nari, nobilissime etfelicissime rex splendidissimæ Ar meniorum gentis; deinde et omnes tibi subjectos. Tu es enim illorum caput; capiti autem membra reliqua et corpus obsecundare necesse est. Jam si in capile vis intelligendi videndique residet, prorsus oportet hoc primum rectam religionem agnoscere, veritatisque lumen ecipere. Veritas enim Christus est, isque veros sui adoratores, qui ipsum in duabus naturis subsi stentem,totidemque operationibus ac voluntatibus præ ditum,in unica persona, prædicant, sancto Spiritu ac veritate illuminat, suique colestis regni facit hæredes. Quod si illa, quæ in capite tuo est, cernendi et olfa ciendi facultas, altera quidem veritatem dispiciat,al tera autem duarum in Christo naturarum veluti sen sum percipiat; cæteri consequenter, qui tibi auscul tant, tuorumque beneficiorum gustu fruuntur, hujus modi sensibus ducti, rectum dogma admittent, atque ad nostram communionem accedent, etc. Dominus Deus noster, qui adest cunctis invocantibus se, qui misericordiæ suæ miracula ostendit, et dispersa omnia ad unitatem deducit; is utinam tuam nobilissimam potentemque regiam personam cum ecclesia nostra conjungat! eosque omnes qui in fidei unitatem con fluxerint, abs qualibet adversitate tueatur! etc. Animadvertamus morem donandi sacras re liquias.

col. 717–718page 228 of 364
Epistola IX
PG 102:717ΕΠΙΣΤ. ΙΑ΄. Μιχαὴλ τῷ θεοσέπτῳ βασιλεῖ. ΧΙ. Τῆς ὑμετέρας θεοστερούς βασιλείας, καὶ ὡς ἀλη θῶς αὐτοκράτορος, ἀναλεγόμενοι τὴν ἐπιστολὴν, χα ρᾶς ἅμα καὶ θάμβους ἐπληρώθημεν χαρᾶς μεν, ὅτι τὴν ὑμετέραν δι' αὐτῆς εὐηγγελιζόμεθα βασιλείαν, πάσης μὲν ἐπιβουλῆς ὑπὸ Θεοῦ φυλαττομένην ἀνωτέραν, πάσης δε κρείττω ἐπαναστάσεως, ἐχθρῶν τε πάντων ὑψηλωτέραν βουλευμάτων, καὶ παντὸς ἀπηλ λαγμένην ἑτέρου συμπτώματός τε καὶ ἀρρωστήματος. Ταύτα χαρᾶς ἡμᾶς ἀνεκλαλήτου καὶ ἀγαλλιάσεως ἐπλήρωσε· θάμβει δε κατεσχέθημεν, καὶ πρὸς δάκρυα κατενεχθημεν, τὴν ἀνθρωπίνην ἀπολοφυρόμενοι ματαιότητα· καὶ ὅπως τινὲς τῶν ἀνθρώπων, πολλῶν μὲν χαρίτων, πολλῆς δε δόξης ἀξιούμενοι, κύριοι δὲ πολλοῦ γινόμενοι πλούτου· καὶ δέον μὲν τούτους, οἷς ἀπολαύουσιν, ἀγαπᾶν, καὶ τὰ οἰκεῖα μέσ τρα συνεπίστασθαι, καὶ τὸν εὐεργέτην ἄγειν δι' εὐ φημίας απάσης και σεβασμιότητος· οἱ δὲ τὴν ἐπιθυμίαν ἀκόρεστον ἐνδεικνύμενοι, καὶ πρὸς πάντα διαπλωθῆναι φιλονεικήσαντες, τῆς τε ἰδίας κεφαλῆς καὶ εὐεργέτιδος τολμῶσι καταφρυάττεσθαι, καὶ τὸν τοῦ Σαλμονέως μύθον εἰς ἔργον προάγουσιν. Ἐξ ὧν οὐ μόνον τῶν ἐλπίδων, ὡς ὀνειροπολούσι, καὶ ἐφ᾽ αἷς ὠχούντο, διαπίπτουσιν· ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τούτων, ὧν δικαίᾳ ἐξουσίᾳ καὶ δεδομένη καθειστήκεισαν κύριοι, ἑαυτοὺς ἀφρόνως ἀπελαύνουσιν· οἷον δή τι διὰ τῶν γραμμάτων (ὡς εἴθε μὴ ὄφελον), κατεμάθομεν, καὶ περὶ τὸν ταπεινὸν ἄνθρωπον ἐκεῖνον (οὐκ οἶδα γὰρ ὅπως ἑτέρως εἴπω, τῆς ἀνθρωπίνης μιμνησκόμενος ἀθλιότητος) πῶς ὑπὸ τῆς ὑμῶν φιλοδώρου καὶ μεγαλοδώρου δεξιᾶς εἰς αὐτά που τὰ σκήπτρα τῆς βασι λείας ἀνυψωθείς, καὶ τὴν βασίλειαν, εἰ καὶ μὴ τὴν κλῆσιν, ἀλλὰ τὴν ἐξουσίαν συμμερισάμενος, οὐκ ἤνεγκεν, ὡς φασί, τῆς εὐεργεσίας τὸ μέγεθος, οὐδ᾽ ἔστερξεν οἷς ἠξίωται, οὐδ᾽ εὐχαρίστησεν οἷς ἀπήλαυσεν· ἀλλ᾽ ὑπερόριον τὸν πόδα κινῶν, καὶ χεῖρας ὕβρεως κατὰ τῆς εὐεργέτιδος ἀνατεινάμενος κεφαλῆς, αὐτό τε τὸ ζῆν, καὶ τὰς ὑπερηφάνους ἐλπίδας, καὶ τὰ μάταια φυσήματα, οἰκτρῶς οἴμοι καὶ ἐλεεινῶς ᾤχητο λειπών· ήλγησα μὲν (ὦ φιλάνθρωπον ἐμοὶ καὶ πανήμερον κράτος) χώρῳ θανάτῳ παραδοθέντα τὸν ἄνθρωπον μαθών· ἐφ᾽ ᾧ δε μάλιστα ὅτι καὶ τυ ραννίδος διδοὺς δίκην, εἰσεπράχθη τὸν θάνατον Πλάττεσθαι γὰρ τὸ γράμμα, καὶ ἄλλως πῶς, ἢ ὡς ἐδήλου, τὰ περὶ αὐτὸν συνενεχθῆναι, δι' ὧν ἐκεῖνος μὲν στέφεται, ἄλλοι δὲ κόψονται, ἡ τοῦ σου κράτους ἀρετὴ καὶ ἐπιείκεια ὑπονοεῖν οὐκ ἐνδίδωσιν. Διὰ τοῦτο μάλιστα καιρίαν ἤνεγκα τὴν ἀπὸ τῆς λύπης πληγήν τά τε ἄλλα ἐπὶ νοῦν ἀναλαμβάνων, καὶ ὅτι ἄνθρωπος ἐν αὐτῷ τῷ κακουργεῖν ἀνάρπαστος γεγονώς, καὶ μήτε τὰ ἀπὸ τοῦ βίου μολύσματά τε καὶ ῥυπάσματα, ὰ τῇ ἀθλίᾳ ταύτη φύσει φιλεῖ ἐπιτρίβεσθαι, τοῖς δά

Letter XIIEpistola XII

col. 719–720page 229 of 364
Epistola XI
PG 102:719ἐκάκωσεν, ὑπὲρ τούτων μετάνοιαν ἐνδειξάμενος μήθ' ἑτέρως πως τὸν ἐκεῖθεν Κριτὴν φθάσας ἐξελεύ σασθαι· οὕτως, αὐτοῖς φορτίοις, πρὸς τὰ ἐκεῖθεν παρεπέμφθη δικαιωτήρια· ἀλλ' ἐκεῖνος μὲν ὡς τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων ἐδίκασε τὸ ἀπόῤῥητον, οὕτω καὶ τὸν βίον κατεστρέψατο· πολλοῖς μὲν ἔκπληξις, πολύ λοῖς δὲ σωφρονισμός, πολλοῖς δ᾽ ἔλεος, πλείοσι δ' ἀπο ρία γεγονώς. Αὐτός δε ὦ βασιλέων καλλώπισμα, καὶ τῆς πατρίδος ἀνύψωμα, καὶ τῆς πολιτείας οχύρωμα, καὶ πάντων οἷς τὸ τοῦ Χριστοῦ ἐπικέκληται όνομα, πολυέραστον σεμνολόγημα) ἧκε πρὸς ἡμᾶς τὴν ταχίστην· ἀπόδος τοῖς ποθοῦσι τὸν ποθούμενον· ῥῦσαι πρῶτον τῆς αἰχμαλωσίας ἡμᾶς, ἣν ὑπέστημεν σου κρυσιν ἀπολουσάμενος· μήτε ὧν ἑτέρους ἀδίκως ἴσως στερηθέντες· ἀνάψυξον ἡμᾶς, τῆς ταλαιπωρίας, ύφ' ἧς κατεχόμεθα, τῆς ὑμετέρας παραψυχῆς οὐ παρούσης· δὸς χάριν ταύτην, καὶ πρώτην καὶ μεγίστων, τῇ σῇ πόλει, καὶ τοῖς σοῖς πολίταις, τὸ πεπαρρησια σμέναις παὶ χερσὶ καὶ γλώσσαις, τὴν κεχρεωστημέν την εὐφημίαν, καὶ τὸ αὐτοκράτορα σοὶ προσφθέγξασθαι· δυσωπήθητε τὴν πολιὰν τῆς αἰδεσίμου και ἱερᾶς συγκλήτου· δυσωπήθητε πάσης ηλικίας τὴν ἐξαίτησιν, ἀνδρῶν, γυναικῶν, παίδων· πάντες γάρ μια γνώμῃ, καὶ μιᾷ φωνῇ, τὴν τοῦ ὑμετέρου κράτους ἐξαιτοῦνται παρουσίαν. Εἰ δὲ σοὶ ποτε καὶ ὁ ἀρχι ρεὺς ἐν λόγῳ καὶ φροντίδι νενόμισται (οἶδα δε ότι νενόμισται) αὐτὸν σοὶ παρεῖναι νόμιζε, καὶ τῇ χειρὶ τὴν χεῖρα λαβόμενον ἔλκειν πρὸς τὴν σὴν πόλιν, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ναὸν, ἐφ᾽ ᾧ τὰς ἐλπίδας ἀνέχεις, καὶ πρὸς τὰ τῆς βασιλείας ανάκτορα. Ναὶ πάντες σοῦ δεόμεθα, μὴ καταισχύνης ἡμῶν τὰς ἐλπίδας καὶ τὴν αἴτησιν. Πιστεύομεν γὰρ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, τῷ ἀλη θινῷ Θεῷ ἡμῶν, ὡς πρὸς τὴν βασιλίδα πόλιν, τοῦ ὑμετέρου κράτους ἐπανατέλλοντος, καὶ τοῦ ζόφου τῆς ἀθυμίας τὴν πολιτείαν λύσεις, καὶ τῶν ἐχθρῶν ὅτι μᾶλλον καὶ πολεμίων τὸ φρόνημα ταπεινώσεις, βουλή καὶ συνέσει καὶ ταῖς στρατηγικαῖς μελέταις, τὸ κατ' αὐτῶν κράτος ἀναδεχόμενος· πρεσβείαις τῆς ὑπερο αγίας Θεοτόκου, καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν. η ἴσ. ΕΠΙΣΤ. ΙΒ΄. Τῷ αὐτῷ. ᾿Απῆλθες ἀφ᾿ ἡμῶν, καὶ ἡμεῖς ἀφ' ἑαυτῶν· καὶ ζῶμεν οὐ ζῶντες, καὶ κινούμεθα μὴ κινούμενοι. Εἰ δὲ τὸ Κυριακὸν ἐπάγγελμα προσεῖναι ἠξίου τῷ ἡμε τέρα τεταπεινωμένη εὐχῇ, ἢ τὴν Κρήτην τῷ Βυ ζαντίῳ μετεστήσαμεν, ἢ τὸ Βυζάντιον, μεθ' ἡμῶν, τῇ Κρήτῃ συνήψαμεν. ᾿Αλλὰ πῶς γράφω θανών, καὶ σιγῶν λάλος γίνομαι; ἂν εἰπὼν σιωπήσομαι· τάχυνον (ὦ βασιλέων ἐμοὶ καὶ τέχνων έγκαλλώπισμα) τὴν Κρήτην αἰχμαλώτους άγων, ἢ τοὺς Βυζαντίους (τῆς σῆς γὰρ δυστυχούσιν ὄψεως τὴν αἰχμαλωσίαν) τῆς αἰχμαλωσίας ελευθερών.
col. 721–722page 230 of 364
PG 102:721ΕΠΙΣΤ. ΙΓ΄. Εγκύκλιος ἐπιστολὴ πρὸς τοὺς τῆς ᾿Ανατολῆς ἀρχιερατικούς θρόνους, Αλεξανδρείας φημί, καὶ τῶν λοιπῶν, ἐν ᾗ περὶ κεφαλαίων τινῶν διάλυσιν πραγματεύεται· καὶ ὡς οὐ χρὴ λέ γειν, ἐκ τοῦ Πατρός, καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον. α'. Οὐκ ἦν ἄρα, ὡς ἔοικεν, κόρος τῷ πονηρῷ τῶν κακῶν, οὐδέ τι τῶν ἐφευρημάτων καὶ μηχανημάτων πέρας, ἃ κατὰ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους ἐξαρχῆς ἀνα κινεῖν ἐμελέτησεν· ἀλλὰ μυρίαις μὲν ὅσαις ἀπάταις, πρὸ τῆς ἐν σαρκὶ τοῦ Δεσπότου παρουσίας, τὸν ἄν θρωπον υπηγάγετο εἰς ἀλλοφύλους καὶ παρανόμους ἀποβουκολήσας πράξεις· ἐξ ὧν καὶ τὴν κατ' αὐτοῦ τυραννίδα, κατὰ κράτος ἀνεδήσατο· μυρίαις δὲ καὶ μετὰ ταῦτα πλάναις, καὶ δελεάσμασιν, ὑποσκελίζειν καὶ παρασύρειν, τοὺς αὐτῷ πειθομένους, οὐ διέλι που. Εντεῦθεν Σίμωνες, καὶ Μαρκίωνες, Μοντάνοι τε καὶ Μάνητες, καὶ ἡ ποικίλη καὶ πολύτροπος τῶν αἱρέσεων θεομαχία, ἐπλήθυνεν. Εντεῦθεν ῎Αρειος, καὶ Μακεδόνιος, καὶ Νεστόριος, Εὐτυχής τε καὶ Διόσα κορος, καὶ τὸ λοιπὸν τῆς ἀσεβείας σύνταγμα· καθ' ὧν αἱ ἁγίαι καὶ οἰκουμενικαί συνεκροτήθησαν ἑπτὰ σύνοδοι, καὶ τῶν, κατά τόπους, ἱερῶν καὶ θεοφόρων ἀνδρῶν συνελέγη τὰ συστήματα, τὰς πονηρὰς παρα φυάδας τῇ μαχαίρᾳ τοῦ Πνεύρατος αὐτοῤῥίζους έκθε ρίσαντες, καὶ καθαρὸν παρασκευάσαντες ἀναφυῆναι τῆς Ἐκκλησίας τὸ λήϊον. β΄. ᾿Αλλὰ τούτων ἐκ ποδῶν γεγενημένων, καὶ σιγῇ καὶ λήθη παραδεδομένων, ἐλπὶς ἀγαθὴ καὶ βαθεῖα τοῖς εὐσεβέσιν ὑπετρέφετο, μὴ ἄν ποτε καινοτέρων δυσσεβημάτων ἐφευρετὰς γενέσθαι, ἐν πᾶσιν, οἷς ἐπείρασεν ὁ πονηρός, εἰς τοὐναντίον αὐτῷ τῶν βου ό λευμάτων περιτραπέντων· μήτε μὴν τῶν ἤδη κατά κρισιν συνοδικῶς δεδεγμένων, ὑπερασπιστάς τινας καὶ προμάχους ἀναφανῆναι, τῇ καταστροφῇ, καὶ τῷ πάθει τῶν ἀρξάντων, καὶ τῶν εἰς μίμησιν ἐκείνων ἐλθεῖν μελετώντων, ανακοπτομένων· καὶ ταύταις μὲν ταῖς ἐλπίσιν ὁ εὐσεβὴς λογισμός επανεπαύετο μάλιστα δὲ κατὰ τὴν βασιλεύουσαν πόλιν, ἐν ᾗ πολλά, Θεοῦ συνεργεία, τῶν ἀνελπίστων κατώρθωται· πολυ λαὶ δὲ γλῶσσαι, τὴν προτέραν διαπτυσάμεναι μυσα ρότητα, τὸν κοινὸν ἁπάντων Πλάστην, καὶ δημιουργὸν, μεθ' ἡμῶν ὑμνεῖν ἐδιδάχθησαν· ὥσπερ ἀπό το νος ὑψηλοῦ, καὶ μετεώρου χώρου, τὰς τῆς ὀρθοδοξίας πηγὰς, τῆς βασιλίδος αναδιδούσης, καὶ καθαρὰ τῆς εὐσεβείας τὰ νάματα, εἰς τὰ τῆς οἰκουμένης διαρ ρεούσης πέρατα, καὶ ποταμῶν δίκην ἀρδευούσης τοῖς δόγμασι τὰς ἐκεῖσε ψυχάς, αἵτινες, χρόνος πολὺς ἐξ οὔ, καταξηρανθεῖσαι τοῖς τῆς ἀσεβείας, ἡ ἐθελοθρησκείας, ὑπεκκαύμασι, καὶ εἰς ἐρήμους καὶ ἀγόνους ἀποχερσωθεῖσαι, ὅμως τὸν τῆς διδασκαλίας όμβρον ὑποδεξάμεναι, τό Χριστοῦ γεώργιον καρποφορούσιν ἐνευθηνούμεναι. Καὶ γὰρ οἱ τὴν ᾿Αρμενίαν οἰκοῦντες, τῷ τῶν ᾿Ιακωβιτῶν ἐνισχυμένοι δυσσεβήματι, καὶ πρὸς τὸ ὀρθον τῆς εὐσεβείας ἀπαυθαδιαζόμενοι κήρυγμα, ἀφ' ούπερ ἡ πολυάνθρωπος ἐκείνη καὶ ἁγία

Letter XIIIEpistola XIII

col. 723–724page 231 of 364
PG 102:723τῶν Πατέρων ἡμῶν κατὰ Χαλκηδόνα συνεκροτήθη σύνοδος, τῶν ὑμετέρων εὐχῶν ἡμῖν ἐπαμυνόντων, τὴν μακρὰν ἐκείνην πλάνην ἀποθέσθαι ἐνεδυναμών θησαν· καὶ λατρεύει σήμερον, καθαρῶς καὶ ὀρθοδόξως, ἡ τῶν ᾿Αρμενίων λῆξις τὴν Χριστιανῶν λα τρείαν, Εὐτυχή τε καὶ Σεβήρον, καὶ Διόσκορον, καὶ τοὺς κατὰ τῆς εὐσεβείας πετροβόλους Πέτρους, καὶ τὸν ᾿Αλικαρνασσέα Ἰουλιανὸν, καὶ πᾶσαν αὐτῶν τὴν πολύσπορον διασποράν, ὡς ἡ καθολικὴ Ἐκκλησία, μυσαττομένη, καὶ δεσμοῖς ἀλύτοις τοῦ ἀναθέματος ὑποβάλλουσα. γ. ᾿Αλλά γε δε, καὶ Βουλγάρων ἔθνος βαρβαρι β κόν, καὶ μισόχριστον, εἰς τοσαύτην μετέκλινεν ήμι τ ῖα ἐπιτρέψαι. ρότητα καὶ θεογνωσίαν, ὥστε τῶν δαιμονίων καὶ πατρῴων ἐκστάντες ὀργίων, καὶ τῆς Ἑλληνικῆς δεισιδαιμονίας αποσκευασάμενοι τὴν πλάνην, εἰς τὴν τῶν Χριστιανῶν παραδόξως μετενεκεντρίσθησαν πί στιν. δ'. ᾿Αλλ' ὦ πονηρᾶς καὶ βασκάνου καὶ ἀθέου βου λῆς τε καὶ πράξεως! Η γὰρ τοιαύτη διήγησις, Εὐαγ γελίων οὖσα ὑπόθεσις, εἰς κατήφεια, μετατίθεται, τῆς εὐφροσύνης καὶ χαρᾶς εἰς πένθους τραπείσης καὶ δάκρυα. Οὔπω γὰρ ἐκείνου τοῦ ἔθνους, οὐδ᾽ εἰς δύο ἐνιαυτούς, τὴν ὀρθὴν τῶν Χριστιανών τιμώντας θρησκείαν· ἄνδρες δυσσεβεῖς καὶ ἀποτρόπαιοι (καὶ τί γὰρ οὐκ ἄν τις εὐσεβῶν τούτους ἐξονομάσειεν;) εν δρες ἐκ σκότους ἀναδύντες (τῆς γὰρ ἐσπερίου μοίρας ὑπῆρχον γεννήματα) οἴμοι πῶς τὸ ὑπόλοιπον ἐκδι ηγήσομαι; οὗτοι, πρὸς τὸ νεοπαγές εἰς εὐσέβειαν καὶ νεοσύστατον ἔθνος, ὥσπερ κεραυνός ἢ σεισμός ή χαλάζης πλῆθος, μᾶλλον δὲ οἰκειότερον εἰπεῖν, ὥσπερ ἄγριος μονιὸς ἐμπηδήσαντες τὸν ἀμπελῶνα Κυρίου, τὸν ἠγαπημένον καὶ νεόφυτον καὶ ποσὶν καὶ ὁδοῦσιν, ἤτοι τρίβοις αἰσχρᾶς πολιτείας, καὶ διαφθορᾶ δογμάτ των, τόγε εἰς τόλμαν ἦχον τὴν αὐτῶν, κατανεμησά μενοι ἐλυμήναντο· ἀπὸ γὰρ τῶν ὀρθῶν καὶ καθαρών δογμάτων, καὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἀμωμήτου πίσ στεως, παραφθείρειν τούτους, καὶ ὑποσπᾷν, κατεπανουργήσαντο. ε. Καὶ πρῶτον μὲν αὐτοὺς ἐκθέσμους, εἰς τὴν τῶν Σαββάτων νηστείαν μετέστησαν. Οἶδε δὲ καὶ ἡ μικρά τῶν παραδοθέντων ἀθέτησις, καὶ πρὸς ὅλην του δόγ ματος ἐπιτρίψαι καταφρόνησιν. " Επειτα δὲ τὴν τῶν νηστειών πρώτην εβδομάδα, τῆς ἄλλης νηστείας που ρικόψαντες, εἰς γαλακτοποσίας, καὶ τυροῦ τροφήν, καὶ τὴν τῶν ὁμοίων αδδηφαγίαν καθείλκυσαν. Εχω τεῦθεν αὐτοῖς τὴν ὁδὸν τῶν παραβάσεων ἐμπλατύνον τες, καὶ τῆς εὐθείας τρίβου καὶ βασιλικῆς διαστρέφοντες, καὶ δὲ καὶ τοὺς ἐνθέσμῳ γάμῳ πρεσβυτέρους διαπρέποντας, οἱ πολλὰς κήρας χωρὶς ἀνδρὸς γυναῖκας δεικνύντες, καὶ γυναῖκας παῖδας ἐκτρεφούσας, ὧν οὐκ ἔστι πατέρα θεάσασθαι, οὗτοι, τοὺς ὡς ἀληθῶς
col. 725–726page 232 of 364
PG 102:725βλασφημίας ταύτης; Αὕτη κατὰ τῶν Εὐαγγελίων? ἵσταται, πρὸς τὰς ἁγίας παρατάσσεται συνόδους, τοὺς μακαρίους καὶ ἁγίους παραγράφεται. Πατέρας, τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον, τὸν ἐν θεολογία περιβόητον Γρηγόριον, τὴν Βασίλειον τῆς Ἐκκλησίας στολὴν ", τὸν μέγαν Βασίλειον, τὸ χρυσοῦν τῆς οἰκουμένης στόμα, τὸ τῆς σοφίας πέλαγος, τὸν ὡς ἀληθῶς Χρυσόστομον. Καὶ τί λέγω τὸν δεῖνα, ἢ τὸν δεῖνα; κατά πάντων ὁμοῦ τῶν ἁγίων προφητῶν, ἀποστόλων, ἱεραρχῶν, μαρτύρων, καὶ αὐτῶν τῶν δεσποτικών φωνῶν, ἡ βλάσφημος αὕτη καὶ θεόμαχος φωνὴ ἐξου πλίζεται. ιζ. Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται; πότερον τὴν αὐτὴν ἐκπόρευσιν, ἡ τῆς πατρῴας ἀντίθετον; Εἰ μὲν γὰρ τὴν αὐτὴν, πῶς οὐ κοινοῦνται αἱ ἰδιό τητες αἷς καὶ μόναις ἡ Τριάς, Τριὰς εἶναι, καὶ προσκυνεῖσθαι, χαρακτηρίζεται. Εἰ δὲ ἐκείνης ἀντί θετον, πῶς ἡμῖν οὐ Μάνεντες, καὶ Μαρκίωνες, τῷ ῥήματι τούτῳ, προκύπτουσι, τὴν θεόμαχον πάλιν, κατὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, γλῶσσαν προτείνοντες; ιη'. Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις, εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὁ Υἱός γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐκπορεύεται· ὡς εἰς δύο αἰτίας ἀνα φερόμενον, οὐδὲ τὸ σύνθετον εἶναι διαδράσειεν. ιθ'. Ετι δέ, εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπο ρεύεται, τίς ή καινοτομία τοῦ Πνεύματος, μὴ καὶ ἕτερόν τι αὐτοῦ ἐκπεπορεῦσθαι; ὡς συνάγεσθαι, κατὰ τὴν ἐκείνων θεόμαχον γνώμην, μὴ τρεῖς, ἀλλὰ τέσσαρας τὰς ὑποστάσεις, μᾶλλον δ' ἀπείρους· τῆς τετάρτης αὐτοῖς ἄλλην προβαλλούσης, κἀκείνης πάλιν ἑτέραν, μέχρις ἂν εἰς τὴν ἑλληνικὴν πολυ πληθίαν ἐκπέσωσι. κ. Προς δε γε τοῖς εἰρημένοις, κἀκεῖνο ἄν τις ἐπισκοπήσειεν, ὡς εἴπερ ἡ τοῦ Πνεύματος, ἐκ τοῦ Πατρός, πρόοδος, εἰς ὕπαρξιν συντελεῖ· τί συνοίσει τῷ Πνεύματι ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσις, τῆς πατρικῆς ἀρκούσης εἰς ὕπαρξιν; Οὐ γὰρ τις, εἰς ἕτερον τι, τῶν περὶ τὴν οὐσίαν, συντελεῖν, κατατολμήσεις λέγειν· πάσης διπλόης, καὶ συνθέσεως, τῆς μακα ρίας καὶ θείας ἐκείνης φύσεως, ὡς ἀπωτάτω και μένης. κα'· Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ πᾶν ὅπερ μή ἐστι κοινὸν τῆς παντοκρατορικῆς καὶ ὁμοουσίου καὶ ὑπερφυοῦς Τριάδος, ἑνός ἐστι μόνου τῶν τριῶν· οὐκ ἔστι δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος προβολή, κοινὸν τῶν τριῶν· “ ἑνὸς ἄρα ἐστὶν μόνου τῶν τριῶν. Πότερον οὖν ἐκ τοῦ Πατρὸς φήσουσιν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα; καὶ πῶς οὐκ ἐξομόσονται τὴν φίλην αὐτοῖς καὶ κοινὴν μυσταγωγίαν; Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τί μὴ καταρχάς ἐθάρρησαν αὐτῶν ὅλην ἐκκαλύψαι τὴν θεομαχίαν; ὡς οὐ μόνον τὸν Υἱὸν εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος προ βολὴν ἐγκαθιστῶσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πατρὸς ταύτην ἀφαιροῦνται· οἷς ἀκόλουθον δὴ που, καὶ τὴν γέννησιν τῇ προβολῇ συμμετατιθέντας, μηδὲ τὸν Υἱὸν ἐκ ίσ. στύλην.
col. 727–728page 233 of 364
PG 102:727Χριστιανῶν σπαράττειν θεολογίαν, καὶ τῆς ὑπερον στου καὶ μοναρχικῆς Τριάδος ἐξυβρίζειν τὸ ἀξίωμα Διά τί δὲ καὶ ἐκπορευθείη τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; Εἰ γὰρ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τελεία (τελεία δι ὅτι Θεὸς τέλειος, ἐκ Θεοῦ τελείου) τίς ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσις, καὶ διὰ τί; Περιττὸν γὰρ ἂν εἴη τοῦτο, καὶ μάταιον. ι. Ἔτι δέ, εἰ ἐκπορεύεται τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ἐκ Πατρός· τί μὴ καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματ τος γεννᾶται, ώσπερ ἐκ Πατρός; ἵνα εἴη πάντα τοῖς ἀσεβοῦσιν ἀσεβῆ, καὶ αἱ γνῶμαι, καὶ τὰ ῥήματα καὶ μηδὲν αὐτοῖς ἀτόλμητον ὑπολίποιτο. ια΄. Σκόπει δε κἀκεῖνο· εἰ γὰρ ἐν ᾧ τοῦ Πατρός εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, ἡ ἰδιότης ἐπιγινώσκεται αὐτοῦ· ὡσαύτως δέ, καὶ ἐν ᾧ γεννᾶται ὁ Υἱός, ἡ τοῦ Υἱοῦ. Ἐκπορεύεται δέ, ὡς ὁ ἐκείνων λῆρος, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Πλείοσιν ἄρα ἰδιότησιν δια στέλλεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, ἅπερ ὁ Υἱός. Και νὸν μὲν γὰρ Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἡ ἐξ αὐτῶν τοῦ Πνεύματ της πρόοδος· ἰδία δὲ τοῦ Πνεύματος, ἥ τε ἐκ τοῦ Πα τρὸς ἐκπόρευσις, καὶ μὴν καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ δι πλείοσιν διαφοραῖς διαστέλλεται τὸ Πνεῦμα, ὅπερ ὁ Υἱός, ἐγγυτέρω ἂν εἴη τῆς πατρικῆς οὐσίας ὁ Υἱός, ἤπερ τὸ Πνεῦμα· καὶ οὕτως ἡ Μακεδονίου παλιν, κατά τοῦ Πνεύματος, παρακύψει τόλμα, τὸ ἐκείνων ὑποδυομένη δράμα, καὶ τὴν σκηνήν. ιβ' "Αλλως τε δέ, εἰ πάντα τὰ κοινὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος πάντως ὑπάρχει κοινά· ὡς ; τὸ Θεός, τὸ Βασιλεύς, τὸ Δημιουργός, τὸ παντοκράτωρ, τὸ Ὑπερούσιον, τὸ ἁπλοῦν, τὸ ᾿Ασχημάτιστον, τὸ ᾿Ασώματον, τὸ ᾿Αόρατον, ἁπλῶς τὰ ἄλλα πάντα κοινὸν δὲ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἡ τοῦ Πνεύματος, ἐξ αὐτ τῶν, πρόοδος· καὶ ἐξ ἑαυτοῦ ἄρα ἐκπορευθήσεται τό Πνεῦμα· καὶ ἀρχὴ ἔσται αὐτὸ ἑαυτοῦ, καὶ αἴτιον ἅμα καὶ αἰτιατόν. Οπερ οὐδ' οἱ τῶν Ἑλλήνων μύθοι ἀνεπλάσαντο. ιν ᾿Αλλὰ καὶ εἰ μόνου Πνεύματός ἐστι, τὸ εἰς ἀρχὰς ἀναφέρεσθαι διαφόρους, πῶς οὐκ ἔστι μόνου Πνεύματος, τὸ πολύαρχον ἔχειν ἀρχήν; ιδ΄. Ἔτι δὲ, εἰ ἐν οἷς Πατρὶ καὶ Υἱῷ κοινωνίαν ἐκαινούργησαν, τὸ Πνεῦμα τούτοις ἀποτειχίζουσιν Πατὴρ δὲ κατ' οὐσίαν Υἱῷ, ἀλλ' οὐ κατά τι τῶν η ιδιωμάτων, εἰς κοινωνίαν συνάπτεται· τῆς κατ' οὐσίαν ἄρα συγγενείας, τὸ Πνεῦμα περιορίζουσιν. ια΄. Ορᾶς, ὡς μάτην οὗτοι, μᾶλλον δ᾽ εἰς πρόχειρον θήραν τῶν πολλῶν, τὸ τῶν Χριστιανῶν ἑαυτοῖς ἐπέθεσαν όνομα. Εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ πόθεν ἤκουσας τοῦτο; ἐκ ποίων Εὐαγγελιστῶν τὴν φωνὴν ἔχεις ταύτην; ποίας συνόδου το βλάσφημον τοῦτο ρημα; ις΄. Ὁ Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν φησιν, Τὸ Πνεῦμα, ὁ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· οἱ δὲ τῆς καινῆς ταύτης δυσσεβείας πατέρες, Τὸ Πνεῦμα, φησίν, ὁ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Τίς οὐ κλείσει τὰ ὦτα πρὸς τὴν ὑπερβολὴν τῆς
col. 729–730page 234 of 364
PG 102:729βλασφημίας ταύτης; Αὕτη κατὰ τῶν Εὐαγγελίων? ἵσταται, πρὸς τὰς ἁγίας παρατάσσεται συνόδους, τοὺς μακαρίους καὶ ἁγίους παραγράφεται. Πατέρας, τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον, τὸν ἐν θεολογία περιβόητον Γρηγόριον, τὴν Βασίλειον τῆς Ἐκκλησίας στολὴν ", τὸν μέγαν Βασίλειον, τὸ χρυσοῦν τῆς οἰκουμένης στόμα, τὸ τῆς σοφίας πέλαγος, τὸν ὡς ἀληθῶς Χρυσόστομον. Καὶ τί λέγω τὸν δεῖνα, ἢ τὸν δεῖνα; κατὰ πάντων ὁμοῦ τῶν ἁγίων προφητῶν, ἀποστόλων, ἱεραρχῶν, μαρτύρων, καὶ αὐτῶν τῶν δεσποτικῶν φωνῶν, ἡ βλάσφημος αὕτη καὶ θεόμαχος φωνὴ ἐξο πλίζεται. ιζ. Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται; πότερον τὴν αὐτὴν ἐκπόρευσιν, ἡ τῆς πατρώας ἀντίθετον; Εἰ μὲν γὰρ τὴν αὐτὴν, πῶς οὐ κοινοῦνται αἱ ἰδιό τητες αἷς καὶ μόναις ἡ Τριάς, Τριὰς εἶναι, καὶ προσκυνεῖσθαι, χαρακτηρίζεται. Εἰ δὲ ἐκείνης ἀντί θετον, πῶς ἡμῖν οὐ Μάναντες, καὶ Μαρκίωνες, τῷ ῥήματι τούτῳ, προκύπτουσι, τὴν θεόμαχον πάλιν, κατὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, γλῶσσαν προτείνοντες; ιη'. Πρὸς δε γε τοῖς εἰρημένοις, εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὁ Υἱός γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός, καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐκπορεύεται· ὡς εἰς δύο αἰτίας ἀνα φερόμενον, οὐδὲ τὸ σύνθετον εἶναι διαδράσειεν. ιθ'. " Ετι δέ, εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπο ρεύεται, τίς ἡ καινοτομία τοῦ Πνεύματος, μὴ καὶ ἕτερόν τι αὐτοῦ ἐκπεπορεῦσθαι; ὡς συνάγεσθαι, κατὰ τὴν ἐκείνων θεόμαχον γνώμην, μὴ τρεῖς, ἀλλὰ τέσσαρας τὰς ὑποστάσεις, μᾶλλον δ' ἀπείρους· τῆς τετάρτης αὐτοῖς ἄλλην προβαλλούσης, κἀκείνης πάλιν ἑτέραν, μέχρις ἂν εἰς τὴν ἑλληνικὴν πολυ πληθίαν ἐκπέσωσι. κ. Πρὸς δὲ γε τοῖς εἰρημένοις, κἀκεῖνο ἄν τις ἐπισκοπήσειεν, ὡς εἴπερ ἡ τοῦ Πνεύματος, ἐκ τοῦ Πατρός, πρόοδος, εἰς ὕπαρξιν συντελεῖ· τί συνοίσει τῷ Πνεύματι ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσις, τῆς πατρικῆς ἀρκούσης εἰς ὕπαρξιν; Οὐ γὰρ τις, εἰς ἕτερον τι, τῶν περὶ τὴν οὐσίαν, συντελεῖν, κατατολμήσεις λέγειν· πάσης διπλόης, καὶ συνθέσεως, τῆς μακα ρίας καὶ θείας ἐκείνης φύσεως, ὡς ἀπωτάτω και μένης. κα'· Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ πᾶν ὅπερ μή ἐστι κοινὸν τῆς παντοκρατορικῆς καὶ ὁμοουσίου καὶ ὑπερφυοῦς Τριάδος, ἑνός ἐστι μόνου τῶν τριῶν· οὐκ ἔστι δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος προβολὴ, κοινὸν τῶν τριῶν ἑνὸς ἄρα ἐστὶν μόνου τῶν τριῶν. Πότερον οὖν ἐκ τοῦ Πατρός φήσουσιν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα; καὶ πῶς οὐκ ἐξομόσονται τὴν φίλην αὐτοῖς καὶ κοινὴν μυσταγωγίαν; Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τί μὴ καταρχάς ἐθαῤῥησαν αὐτῶν ὅλην ἐκκαλύψαι τὴν θεομαχίαν; ὡς οὐ μόνον τὸν Υἱὸν εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος προ βολὴν ἐγκαθιστώσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πατρὸς ταύτην ἀφαιροῦνται· οἷς ἀκόλουθον δὴ που, καὶ τὴν γέννησιν τῇ προβολή συμμετατιθέντας, μηδὲ τὸν Υἱὸν ἐκ ίσ. στύλην.
col. 731–732page 235 of 364
PG 102:731Υἱοῦ γεγεννήσθαι· ἵνα μὴ τῶν δυσσεβούντων μενα, ἀλλὰ καὶ τῶν μαινομένων ὦσιν πρωτοστάται. τοῦ Πατρός, ἀλλὰ τὸν Πατέρα τερατολογεῖν ἐκ τοῦ Τριάδι, ή του Πνεύματος προβολή. κβ'. Ορα δε κάντεῦθεν κατάφωρον αὐτῶν τὸ δυσ σεβές, καὶ ἀνόητον, δεικνύμενον βούλημα. Ἐπεὶ γὰρ ἅπαν ὁ θεωρεῖται καὶ λέγεται ἐν τῇ παναγία και ὁμοφυεῖ καὶ ὑπερουσίῳ Τριάδι, ἡ κοινόν ἐστι πάνω των, ἡ ἑνὸς καὶ μόνου τῶν τριῶν· ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος προβολή, ούτε κοινόν ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐδ᾽, ὡς αὐτοί φασιν, ἑνὸς καὶ μόνου τινὸς (ἵλεως δὲ ἡμῖν εἴη, καὶ εἰς τὰς ἐκείνων τρέποιτο τὸ βλάσφημον κεφαλές) οὐκ ἄρα ὅλως ἐστὶν ἐν τῇ ζωαρχικῇ καὶ παντελείῳ κγ'. Καὶ μυρία ἂν τις, τὴν ἄθεον αὐτῶν γνώμην διελέγχων, τοῖς εἰρημένοις ἐπιμετρήσειεν, ὦ τῆς ἐπιστολῆς ὁ νόμος οὐκ ἐᾷ νῦν ἐντάττειν, οὐδὲ παρα τίθεσθαι· δι' ὅ καὶ ἅπερ εἴρηται, στοιχειωδώς τι καὶ ἐν τύπῳ ἀπηγγέλθησαν τῶν κατὰ μέρος λέγο χων, καὶ τῆς ἐν πλάτει διδασκαλίας, Θεοῦ διδόντος, εἰς τὴν κοινὴν ταμιευομένων συνέλευσιν. κδ'. Ταύτην τὴν ἀσέβειαν οἱ τοῦ σκότους ἐκεῖνα ἐπίσκοποι (ἐπισκόπους γὰρ ἑαυτοὺς ἐπεφήμιζα) μετὰ τῶν ἄλλων ἀθεμίτων, Βουλγάρων ἔθνος ἐν έσπειραν· ἦλθεν ἡ τούτων φήμη εἰς τὰς ἡμετέρας ακοάς· ἐπλήγημεν διὰ μέσων τῶν σπλάγχνων και ρίαν πληγὴν ὡς εἴ τις τὰ ἔκγονα κοιλίας αὐτοῦ, καθ' ὀφθαλμοὺς ἴδοι ὑπὸ ἑρπετῶν καὶ θηρίων παρα ρασσόμενά τε καὶ διασπώμενα. Καὶ γὰρ οἷς κόποι, καὶ πόνοι, καὶ ἱδρῶτες, εἰς τὴν ἐκείνων ἀναγέννησί τι καὶ τελείωσιν κατεβλήθησαν· ἀναλόγως αὐτοῖς, συμπεσεῖν ἀφόρητον τὴν λύπην καὶ τὴν συμφορών, τῶν γεννημάτων παραπολλυμένων, εξεγένετο. κε'. Οὕτω γὰρ ἐθρηνήσαμεν ἐπὶ τῷ συνενεχθένει παθήματι, ὅσον χαρᾶς ἐπληρώθημεν, τῆς παλαιᾶς πλάνης ἀπαλλαγέντας αὐτοῖς θεασάμενοι. κς'. Αλλ' ἐκείνους μὲν ἐθρηνήσαμέν τε καὶ θρηνούμεν, καὶ ἀνορθωθῆναι τοῦ πτώματος οὐ δώσομεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν ὕπνον, οὐδὲ τοῖς βλεφάροις νυσταγμόν, ἕως ἂν αὐτοὺς εἰς τὸ τοῦ Κυρίου, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν, εἰσελάσωμεν σκήνωμα. κι΄. Τοὺς δὲ νέους τῆς ἀποστασίας προδρόμους, τοὺς θεραπευτὰς τοῦ ἀντικειμένου, τοὺς μυρίων ενόχους θανάτων, τοὺς κοινούς λυμεώνας, τοὺς τὸ ἀπαλὸν ἐκεῖνο και νεοσύστατον εἰς τὴν εὐσέβεια ἔθνος, τοσούτοις καὶ τηλικούτοις σπαραγμοῖς δια σπαράξαντας· τούτους τοὺς ἀπατεῶνας καὶ θεαμά χους συνοδικῇ καὶ θείᾳ κατεκρίναμεν ψήφῳ· οὐ νῦν αὐτῶν τὴν ἀπόφασιν καθορίζοντες, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἤδη συνόδων, καὶ ἀποστολικῶν θεσμῶν, τὴν προωρισμέ
col. 733–734page 236 of 364
PG 102:733νην αὐτοῖς καταδίκην ποιοῦντες ἐπίδηλον. υπεκφαίνοντες, καὶ πᾶσι κη. Πέφυκε γὰρ τὸ ἀνθρώπινον, οὐχ οὕτω ταῖς παρελθούσαις τιμωρίαις ἀσφαλίζεσθαι, ὡς ταῖς ὁρωμέναις σωφρονίζεσθαι· καὶ τῶν φθασάντων υπάρχει βεβαίωσις, ἡ τῶν ἐνεστηκότων συμφώνησις Ούτω δι' ὁ τούτους ἐπιμένοντας αὐτῶν τῇ πολυτρόπῳ πλάνη, πάσης ἀγέλης Χριστιανῶν ἐκκηρύττους ἐποιησάμεθα· καὶ γὰρ καὶ ὁ τῶν ἁγίων ἀποστόλων τέτ ταρτος καὶ ἑξηκοστός κανών, τοὺς ἐν τοῖς Σάββασιν νηστείαν ἐπιτηδεύοντας, ὧδε πως ἀποῤῥαπίζων φησίν. αθ'. Εἴ τις κληρικός ευρεθείη τὴν Κυριακὴν ἡμέραν νηστεύων, ἢ τὸ Σάββατον, πλὴν τοῦ ἑνὸς μόνου, καθαιρείσθω· εἰ δὲ λαϊκός εἴη, ἀφο ριζέσθω. Ναὶ δὴ καὶ ὁ τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικής ἔκτης συνόδου πέμπτος καὶ πεντηκοστός κανών οὕτω πως ἀποφαινόμενος 2. Επειδή μεμαθήκαμεν τοὺς ἐν τῇ Ῥωμαίων πόλει, ἐν ταῖς ἁγίαις τῆς τεσσαρακοστῆς νη στείαις, τοῖς ταύτης Σάββασι νηστεύειν, παρά τὴν παραδοθεῖσαν ἐκκλησιαστικὴν ἀκολουθίαν, ἔδοξε τη ἁγίᾳ συνόδῳ, ώστε κρατεῖν καὶ ἐπὶ τὴν Ρωμαίων Ἐκκλησίαν, ἀπαρασαλεύτως, τὸν κανόνα τὸν λέγοντα, «Εἰ τις κληρικός εὑρεθῆ τῇ ἁγίᾳ Κυριακή νηστεύων, ἢ τὸ Σάββατον, πλὴν τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου, καθαιρέσθω· εἰ δε λαϊκός εἴη, ἀφοριζέσθω.» λα΄. ᾿Αλλά γε δὴ καὶ ὁ τῆς ἐν Γάγγρᾳ συνόδου, περὶ τῶν τὸν γάμον βδελυσσομένων, κανὼν τέταρτος ταῦτά φησιν· Εἴ τις διακρίνοιτο παρὰ πρεσβυτέ- " ρου γεγαμηκότος, ὡς μή χρῆναι, λειτουργής σαντος αὐτοῦ, αὐτοῦ, προσφοράς μεταλαμβάνειν, ἀνά θεμα ἔστω. Ωσαύτως δε ψῆφον ὁμόφωνον φέρει κατ᾿ αὐτῶν, καὶ ἡ ἔκτη σύνοδος, τοῦτον ἀναγρά φουσα τὸν τρόπον· Ἐπειδὴ ἐν τῇ Ῥωμαίων Εχε κλησία, ἐν τάξει κανόνος παραδεδόσθαι διάγνω μεν, τοὺς μέλλοντας διακόνου, ἡ πρεσβυτέρου ἀξιοῦσθαι χειροτονίας, καθομολογεῖν, ὡς οὐκέτι ταῖς αὐτῶν συνάπτονται γαμεταῖς· ἡμεῖς τῷ ἀρχαίῳ ἐξακολουθοῦντες κανόνι, τῆς ἀποστολικῆς ἀκριβείας καὶ τάξεως, τὰ τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν κατά νόμους συνοικέσια, καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν ἐῤῥῶ σθαι βουλόμεθα· μηδαμῶς αὐτῶν τὴν πρὸς γαμετάς συνάφειαν διαλύοντες, ἡ ἀποστερούντες κατὰ καιρὸν αὐτοὺς τῆς πρὸς ἀλλήλους, προσήκοντα, ομιλίας. Ωστε εἴ τις ἄξιος εὑρεθή ἄξιος εὑρεθῇ πρός χειροτονίαν διακόνου ή ὑποδιακόνου, οὗτος μηδαμῶς κωλυέσθω ἐπὶ τὸν τοιοῦτον βαθε μὲν ἐμβιβάζεσθαι, γαμετῇ συνοικῶν νομίμῳ μήτε μὴν ἐν τῷ τῆς χειροτονίας καιρῷ ἀπαιτεί σπω ὁμολογεῖν, ὡς ἀποστήσεται τῆς νομίμου, πρὸς τὴν οἰκείαν γαμετήν, ὁμιλίας. Ίνα ἐντεῦθεν, τὸν ἐκ Θεοῦ νομοθετεθέντα καὶ εὐλογηθέντα τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ γάμον, καθυβρίζειν ἐκβιασθῶμεν, τῆς τοῦ Εὐαγγελίου φωνῆς ἐκβοώσης, «Ούς ὁ Θεὸς ἔζευξεν, ἄνθρωπος μή χω ριζέτω·» καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου διδάσκοντος, τὸν
col. 735–736page 237 of 364
PG 102:735Τίμιον τὸν γάμον ἐν πᾶσι, καὶ τὴν κοίτην ἀμίαντον, καὶ, Δέδεσαι γυναικί; μὴ ζήτει λύσιν. ο Εἴ τις οὖν τολμήσει, παρὰ τοὺς ἀποστολικούς κανόνας κινούμενος, τινὰ τῶν ἱερωμένων, πρεσ βύτερον, φαμέν, διάκονον, ἡ ὑποδιάκονον, ἀποστερεῖν τῆς πρὸς τὴν νόμιμον γυναῖκα συναφείας τε καὶ κοινωνίας, καθαιρείσθω· ὡσαύτως, καὶ εἴ τις πρεσβύτερος ή διάκονος τὴν αὐτοῦ γυναῖκα, προφάσει εὐλαβείας, ἐκβάλλει, ἀφαρι ζέσθω· ἐπιμένων δε, καθαιρείσθω. λβ'. Ἡ δὲ κατάλυσις τῆς πρώτης ἑβδομάδος, καὶ ὁ ἀναμυρισμὸς τῶν ἤδη βεβαπτισμένων, και μεμυρισμένων, οὐδὲ κανόνων, οἶμαι, δεήσεται εἰς κατά γνωσιν, αὐτόθεν καὶ μόνης τῆς διηγήσεως πᾶσιν ὑπερβολὴν ἐκνικώσης δυσσεβήματος. λγ'. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ τοῦ Πνεύματος, μᾶλλον δὲ καθ᾽ ὅλης τῆς ἁγίας Τριάδος, ὑπερβολὴν ὑμετέρᾳ. κ ἴσ. τὸ Ῥῶς. οὐ λείπουσα βλασφημία, καν μηδὲν ἕτερον εἴη τῶν προειρημένων τετολμημένον, ἐξαρχεῖ, καὶ μόνον, μυρίοις αὐτοὺς ὑπαγαγεῖν ἀναθέμασιν. λδ. Τούτων τὴν γνῶσιν καὶ εἴδησιν, κατὰ τὸ παρ λαιὸν τῆς Ἐκκλησίας ἔθος, ἀνενεγκεῖν τῇ ἡμετέραν ἐν Κυμίῳ ἀδελφότητι, ἐδικαιώσαμεν· καὶ προθύμους καὶ συναγωνιστὰς γενέσθαι, ἐπὶ τῇ καθαιρέσει τῶν δυσσεβῶν τούτων καὶ ἀθέων κεφαλαίων, παραινού μέν τε καὶ δεόμεθα· καὶ μὴ λιπεῖν τὴν πατρώαν τάξιν, ἣν ὑμᾶς οἱ πρόγονοι, δι᾿ ὧν ἔπραξαν, κατ έχειν παραδεδώκασιν· ἀλλὰ σπουδῇ πολλῷ καὶ προθυμίᾳ, ἀνθ᾽ ὑμῶν, τοποτηρητάς τινας ἐλέσθαι ἀποστεῖλαι, ἄνδρας τὸ ὑμέτερον ἐπέχοντας πρόσωπον, εὐσε βείᾳ δὲ καὶ ἱερωσύνῃ, καὶ λόγῳ καὶ βίῳ, κεκοσμημένους· ὡς ἂν τὴν ἀρτιφανῆ τῆς ἀσεβείας ταύτης ἐφερπύσασαν γαγγραίναν, ἐκ μέσου τῆς ἐκκλησίας ποιησώμεθα· καὶ τοὺς ἐκμανέντας τοσαύτην ἐπι σποράν πονηρίας εἰς τὸ νεοπαγές και νεοσύστατον ἔθνος εἰσενεγκεῖν, αὐταῖς ἀνασπᾶσαι ῥίζαις, καὶ τῷ πυρὶ παραδοῦναι, διὰ τῆς κοινῆς ἀποφάσεως· ὁ τοὺς κατηραμένους ὑποδέχεσθαι, τὰ κυριακὰ θεσπίζουσιν λόγια. λέ. Οὕτω γὰρ, τῆς μὲν ἀσεβείας ἐλαυνομένης, καὶ τῆς εὐσεβείας κραταιουμένης, ἐλπίδας ἔχομε ἀγαθὰς, εἰς τὴν παραδοθεῖσαν αὐτοῖς ἐπαναστρέψαι πίστιν, καὶ τὸ νεοκατήχητον εἰς Χριστὸν καὶ νεοφώτιστον τῶν Βουλγάρων πλήρωμα· καὶ γὰρ οὐ μόνον τὸ ἔθνος τοῦτο, τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, τῆς προτέρας ἀσεβείας ἠλλαξατο· ἀλλά γε δὴ, καὶ τὸ παρὰ πολλοῖς πολλάκις θρυλλούμενον, καὶ εἰς ωμότητα καὶ μιαιφονίαν πάντας δευτέρους ταττόμενον, τοῦτο δὴ τὸ καλούμενον τορῶς Σ, οἱ δὴ καὶ κατὰ τῆς Ῥω μαϊκῆς ἀρχῆς, τοὺς πέριξ αὐτῶν δουλωσάμενοι, κά κεῖθεν ὑπέρογκα φρονηματισθέντες, χεῖρας ἀντι ραν· ἀλλ' ὅμως νῦν καὶ οὗτοι, τὴν τῶν Χριστιανών καθαρὰν καὶ ἀκίβδηλον θρησκείαν, τῆς Ἑλληνικῆς καὶ ἀθέου δόξης, ἐν ᾗ κατείχοντο πρότερον, ἀντηλ
col. 737–738page 238 of 364
PG 102:737λάξαντο, ἐν ὑπηκόων ἑαυτοὺς καὶ προξένων τάξει, ἀντὶ τῆς προμικροῦ καθ᾿ ἡμῶν λεηλασίας, καὶ τοῦ μεγάλου τολμήματος, αγαπητῶς ἐγκαταστήσαντες. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον αὐτοὺς ὁ τῆς πίστεως πόθος καὶ ζῆλος ἀνέφλεξεν, (Παύλος πάλιν βοᾷ, Εὐλογητός ὁ Θεὸς εἰς τοὺς αἰῶνας) ὥστε καὶ ἐπίσκοπον καὶ ποιμένα δέξασθαι, καὶ τὰ τῶν Χριστιανῶν θρησκεύματα, διὰ πολλῆς σπουδῆς καὶ ἐπιμελείας ἀσπά ζεσθαι. λϛ΄. Τούτων οὖν οὕτω, τῇ τοῦ φιλανθρώπου Θεού χάριτι, τοῦ πάντας ἀνθρώπους θέλοντος σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν, τῶν παλαιῶν αὐτοῖς δοξασμάτων μετατιθεμένων, καὶ τὴν είλε κρινὴ τῶν χριστιανῶν πίστιν ἐκείνων, ἀλλασσομένων εἰ διανασταίη καὶ ἡ ὑμετέρα ἀδελφότης συμπροθυ μηθῆναι, καὶ συγκατεργάσασθαι, εἰς τὴν ἐκκοπὴν καὶ καύσιν τῶν παραφυάδων, ἐν Κυρίῳ Ἰησοῦ Χρι στῷ, τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν πεποιθότες εσμέν, ὅτι τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, ἐπὶ πλέον ἔτι μᾶλλον αὐξηθήσεται, καὶ πληρωθήσεται τὸ εἰρημένον, ὅτι εἰδήσουσίν με πάντες ἀπὸ μικροῦ ἕως μεγάλου, αὐτῶν καὶ, Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος των ἀποστολικῶν διδαγμάτων, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτων. λϛ΄. Δεῖ οὖν τοὺς παρ' ὑμῶν ἀνθ᾽ ὑμῶν στελλομένους, καὶ τὸ ὑμέτερον ὑποδυομένους ἱερὸν καὶ ὅσιον πρόσωπον, τὴν ὑμετέραν αὐθεντίαν, ἣν ὑμεῖς ἐν Ηνεύματι ἁγίῳ ἐκληρώσασθε, ἐγχειρισθῆναι· ὡς ἄν περί τε τούτων τῶν κεφαλαίων, καὶ περὶ ἑτέρων τούτοις παραπλησίων, ἐξ αὐθεντίας ὦσιν ἀποστολι ποῦ θρόνου, καὶ λέγειν ἱκανοὶ, καὶ πράττειν ἀκώλυ ται. Καὶ γὰρ δὴ, καὶ ἀπὸ τῶν τῆς Ἰταλίας μερῶν, συνοδική τις ἐπιστολὴ πρὸς ἡμᾶς ἀναπεφοίτηκεν 19 ἀῤῥήτων ἐγκλημάτων γέμουσα· ἄτινα κατὰ τοῦ οἰκείου αὐτῶν ἐπισκόπου, οἱ τὴν Ἰταλίαν οἰκοῦντας, μετὰ πολλῆς κατακρίσεως, καὶ ἄρχων μυ ρίων, διεπέμψαντο· μὴ παριδεῖν αὐτοὺς οὕτως οἶκο τρῶς ὀλλυμένους, καὶ ὑπὸ τηλικαύτης Βαρείας πιε ζομένους τυραννίδος, καὶ τοὺς ἱερατικούς νόμους ὑβριζομένους, καὶ πάντας θεσμούς Ἐκκλησίας ἀνα τρεπομένους. "Α καὶ πάλαι μὲν διὰ μοναχῶν καὶ πρεσβυτέρων ἐκεῖθεν ἀναδραμόντων, εἰς πάντων ἀκοὰς διεφέροντο. Βασίλειος δ᾽ ἄρα ἦν, καὶ Ζωσιμᾶς, Μητροφάνης τε, καὶ σὺν αὐτοῖς ἕτεροι, οἱ τὴν τοιαύ την τυραννίδα άπωδύροντο, καὶ πρὸς ἐκδίκησιν τῶν Εκκλησιῶν ἐξεκαλούντο δακρύοντες. Νῦν δὲ ὡς ἔφθην εἰπὼν καὶ γράμματα διάφορα, καὶ ἐκ δια φόρων ἐκεῖθεν αναπεφοίτηκεν, τραγῳδίας απάτης καὶ μυρίων θρήνων γέμοντα· ὧν τὰ ἴσα, κατὰ τὴν εκείνων ἀξίωσίν τε καὶ ἐξαίτησιν (καὶ γὰρ εἰς πάν τας τοὺς ἀρχιερατικοὺς καὶ ἀποστολικούς θρόνους διαδοθῆναι ταύτα μετά φρικτῶν ὅρκων καὶ παρακλήσεων ἐδυσώπησαν), ὡς αὐτὰ ἐκεῖνα παραστήσει ανα γινωσκόμενα. Τῷ δὲ ἡμῶν τῷ γραμματίῳ ἐνετάξα μεν, ἵνα καὶ περὶ τούτων, τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενι 7 γρ. ἀναπεφύτεκεν,
col. 739–740page 239 of 364
PG 102:739κῆς ἐν Κυρίῳ συνόδου ἀθροιζομένης, τὰ τῷ Θεῷ, 2 κυρωθέντα. ο ἴσ διατάξεις καὶ τοῖς συνοδικοῖς κανόσι δοκοῦντα. ψήφῳ βεβαιωθείη κοινῇ, καὶ εἰρήνη βαθεῖα τὰς τοῦ Χριστοῦ Εκκλησίας καταλήψοιτο. λη΄. Καὶ γὰρ καὶ οὐ μόνον τὴν ὑμετέραν μακαριότητα ἐπὶ τοῦτο προκαλούμεθα· αλλά γε δή, καὶ τῶν ἄλλων ἀρχιερατικῶν καὶ ἀποστολικών θρόνων, οἱ μὲν ἤδη καὶ πάρεισιν, οἱ δὲ οὐ μετὰ πολὺν χρόνον παρεῖναί εἰσι προσδόκιμοι. λθ'. Μὴ οὖν ἡ ὑμετέρα ἐν Κυρίῳ ἀδελφότης, ἀνα βολῇ τινι καὶ παρατάσει χρόνου, τοὺς ἀδελφοὺς αὐτ τῆς διατρίβειν ὑπὲρ τὸ δέον, ποιήσει· γινώσκουσα ως εἰ τὶ παρὰ τὴν αὐτῆς ὑστέρησιν, οὐ κατὰ τὸ δέον, ἐλλιπές τι διαπραχθείη, οὐχ ἕτερός τις, ἀλλ᾽ εἰς ἑαυτὴν αὐτὴ τὸ κατάκριμα ἐπισπάσαιτο. μ΄. Καὶ τοῦτο δὲ προστεθῆναι χρεων τοῖς γράμ μασιν ἡγησάμεθα, ἵνα τὴν ἁγίαν καὶ οἰκουμενικὴν εβδομην σύνοδον, ταῖς ἁγίαις καὶ οἰκουμενικαῖς ἕξ συνόδοις συντάττειν καὶ συναριθμεῖν, παντὶ τῷ ὑφ᾽ ὑμῶν τῆς Ἐκκλησίας παραδοθείη πληρώματι· φήμη γὰρ ἧκεν εἰς ἡμᾶς, ὡς τινες τῶν ὑπὸ τὸν ἀποστολικὸν ὑμῶν θρόνον Εκκλησίαι, μέχρι τῆς ἔκτης, τὰς οἰκουμενικὰς ἀριθμῆσαι συνόδους, τὴν ἐβδόμην οὐκ ἴσασιν· ἀλλὰ τὰ μὲν ἐν αὐτῇ κυριωθέντα 5, εἶν περ τι ἄλλο, διὰ σπουδῆς καὶ σεβασμιότητος ἄγουσιν, αὐτὴν δ᾽ ἀνακηρύττειν ἐπὶ τῆς ᾿Εκκλησίας, ώσπερ καὶ τὰς ἄλλας, οὔπω τυχεῖν ἐπιγνώσεως, καὶ τοι τὸ ἴσον ἐκείναις ἀπανταχοῦ διασωζούσης ἀξίωμα, μα'. Καὶ γὰρ καὶ αύτη μεγίστην καθείλε δυσσέβειαν, συμπαρέδρους αὐτῇ καὶ συμψήφους τοὺς ἐ τῶν τεσσάρων ἡκοντας ἀρχιερατικῶν θρόνων ἔχουσα παρήν γάρ, ὡς δῆλον, ἀπὸ μὲν τοῦ ὑμετέρου ἀπο στολικού θρόνου τῆς ᾿Αλεξανδρείας, Θωμᾶς μοναχός πρεσβύτερος, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ, ἀπὸ δὲ Ἱεροσολύμων καὶ ᾿Αντιοχείας Ιωάννης, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ, καὶ ἀπό γε τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, Πέτρος ὁ εὐλα βέστατος, πρωτοπρεσβύτερος, καὶ ἕτερος Πέτρος πρεσβύτερος, μοναχὸς καὶ ἡγούμενος τῆς κατὰ Ῥώ μὴν εὐαγούς μονῆς τοῦ ἁγίου Σάββα. μβ΄. Καὶ τούτων ἁπάντων συνεληλυθότων, ἅμα τῷ ἡμετέρῳ πατροθείῳ, καὶ ἁγιωτάτῳ καὶ τρισμακαρίστῳ ἀνδρὶ Ταρασίῳ, ἀρχιεπισκόπῳ Κωνσταντινουπόλεως, ἡ μεγάλη καὶ οἰκουμενικὴ ἐβδόμη σύνοδος συνεκροτήθη, τὴν τῶν εἰκονομάχων, ἡ χριστομάχων, θριαμβεύσασα καὶ καθελοῦσα δυσσέβειαν· ἧς ἴσως, τοῦ βαρβαρικοῦ καὶ ἀλλοφύλου τῶν ᾿Αρραβων κατα σχόντος τὰς χώρας ἔθνους, οὐκ ἐγένετο ῥᾷστον τὰ πρακτικὰ πρὸς ὑμᾶς διακομισθῆναι. Δι᾿ ἣν αἰτίαν, παρὰ πολλοῖς τῶν αὐτόθι, ταύτης αἱ τάξεις τιμώνται καὶ περιέπονται· ἀλλ᾽ οὖν, ὅτι ταύτης εισίν, ὥς φασιν, οὐκ εἰσὶν ἐν γνώσει. μγ'. Χρὴ δ᾽ οὖν καὶ ταύτην (καθάπερ έφθημεν) με γάλην τε καὶ ἁγίαν καὶ οἰκουμενικὴν, καὶ ταῖς πρὸ
col. 741–742page 240 of 364
PG 102:741αὐτῆς ἓξ συνόδοις συνανακηρύττειν. Τὸ γὰρ μὴ οὕτω διαπράττεσθαι καὶ ποιεῖν, πρῶτον μὲν ἀδικεῖν ἐστι τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, τηλικαύτην ύπερ ορώντας σύνοδον, καὶ τοσούτῳ μέρει τον σύνδεσμον αὐτῆς καὶ τὴν συνάφειαν διασπῶντας καὶ διαλύοντας. Δεύτερον δε, καὶ τῶν εἰκονομαχούντων, ὧν οὐ δὲν ἔλαττον τῶν ἄλλων αἱρετικῶν, εὖ οἶδ' ὅτι μυ σάττεσθαι» τὸ δυσσέβημα, πλατύνειν ἐστὶ τὰ στό ματα· οὐχὶ οἰκουμενική συνόδῳ τὴν αὐτῶν καθαιρεθῆναι δυσσέβειαν, ἀλλ᾽ ἑνὸς θρόνου κρίσει, τὴν δίκην ὑπέχειν, πρόφασιν ἐχόντων εἰς τὸ τερατεύεσθαι. μδ. Δι' ἅπερ ἅπαντα, ἐν τε τοῖς συνοδικοῖς γράμ μασι, καὶ ἐν ἄλλαις ἀπάσαις ἐκκλησιαστικαῖς ἱστορίαις καὶ συζητήσεσιν, ἀριθμεῖν ταύτην καὶ συγκαταλέγειν ταῖς ἁγίαις καὶ οἰκουμενικαῖς ἐξ συνόδοις, εβδόμην μετακείνας ο τάττοντας, ἀξιοῦμεν τε, καὶ ὡς ἀδελφοῖς ἀδελφοί, παραινοῦμεν τὰ πρέ ποντα εἰσηγούμενοι. μέ. Χριστὸς δὲ, ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ἡμῶν, ὁ πρῶτος καὶ μέγας ἀρχιερεὺς, ὁ ἀκούσιον ὑπὲρ ἡμῶν ἑαυτὸν καλλιερησάμενος σφάγιον, καὶ τὸ οἰκεῖον αἷμα λύο τρον ὑπὲρ ἡμῶν καταθέμενος, δοίη μὲν τὴν ὑμετέραν ἀρχιερατικὴν καὶ τιμίαν κεφαλὴν κρείττω τῶν κύκλῳ καθισταμένων βαρβαρικῶν ἐθνῶν ὀφθῆναι· δοίη δε γαληνόν καὶ ἤρεμον ἐξανύειν τὸν τοῦ βίου δρόμου δοίη δὲ τυχεῖν καὶ τῆς ἄνω κληρουχίας, ἀνεκλαλήτῳ χαρᾷ καὶ εὐφροσύνη, ἔνθα πάντων ἐστὶν εὐφραινομένων ή κατοικία, καὶ ἧς ἀπέδρα οδύνη πᾶσα καὶ στεναγμός καὶ κατήφεια· ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ ἀλη θενῷ Θεῷ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Υπερευχόμεθα ὑμῶν κατὰ χρέος τῆς πατρικῆς ὁσιότητος, μέμνησθαι καὶ αὐτοὶ τῆς ἡμῶν μὴ διαλείποιτε μετριότητος. ΕΠΙΣΤ. ΙΔ΄. ᾿Απὸ τῆς ὑπερορίας, πρὸς τοὺς ἐπισκόπους. Ἐγὼ θαυμάζω πῶς οὕτω ταχέως, ὅστις ποτὲ ἐστὶ ἐκεῖνος, τῆς ἡμῶν ἐπελάθετο φύσεως· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ὀνόματι τὸν ἔλεγχον βουλοίμην ἂν προσενεγκεῖν, οὐδ᾽ ἄν ἔτι ἡ προσφαγείη αὐθαδέστερον. Ἐπεὶ καὶ ῥᾷον ὁρῶ τοὺς πολλοὺς τῷ τῶν ἐλέγχων ἀπροσώπῳ νουθετουμένους, ἢ τὴν ἐν προσηγορίᾳ παραίνεσιν φέροντας. ᾿Αλλὰ πῶς οὕτω θᾶττον ἡμᾶς ἐπίσω μνή μης ἀφήκεν, ὥστε καὶ τοσαύτην ἡμῶν ἄνοιαν, καὶ θείων νόμων ολιγωρίαν ἐπιβαλεῖν ο; πόθεν δὲ ἐπὶ τοσοῦτον τῆς ἡμῶν κατεξανίσταται μετριότητος; μᾶλλον δὲ τὶς αὐτὸν εἰς τηλικαύτην ἀθρόον ἀνάβασιν ύψωσεν, ώστε και μηδὲν ἡμῶν φθεγγομένων, αὐτὸν ὅμως ἀκούειν, καὶ μηδ' ἐπὶ λογισμὸν τοιοῦτον 1 ἡκόντων, ἐκεῖνον, ὥσπερ ἀπό τινος σκοπιᾶς, τῆς οίκοθεν φαντασίας ἐφορῶντα τὰς καρδίας, καὶ ἐμε βατεύοντα αὐτοὺς ἐκεῖνα συνιέναι καὶ κατανοεῖν, ἃ μηδ' ἑαυτοῖς τινες συνεγνώκεισαν. Καὶ πλέον ἔδοξε » ίς. μυσάττεσθε. ε ἴσ. μετ' ἐκείνας. Ο εἶτις. ο ἐπικαλεῖν. 1 τοιοῦτον.

Letter XIVEpistola XIV

col. 743–744page 241 of 364
PG 102:743ἐν αὐτοῖς. Κἂν Παῦλος, οὐδ᾽ ἐλπίσας ἀνδρῶν τελι κούτων ἔσεσθαι φοράν, οὐδὲ τὴν ἴσην γνῶσιν ἑτέροις κατέλιπεν. ᾿Αλλὰ γὰρ πόθεν ἡμῶν ἡ πολλὴ κατα σκεδάζεται άνοια, καὶ τῆς Ἐκκλησίας όλης ή προ δοσία; καὶ τῶν κειμένων νόμων ἡ ὑπεροψία; τί πραξάντων; τί δε διανοηθέντων: πρὸς τίνα δέ τι ἀπαγγειλάντων; μηδὲ γὰρ, ὅτι τοῖς αὐτοῖς 8 ρήμασι τὴν ύβριν οὐκ ἔθετο, ἄμεινόν τι καθ' ἡμῶν εἰπεῖν, τῶν, εἴ τις ἡμῖν τὰ τοιαῦτα λοιδορεῖται, νομιζέτω καὶ λογίζοιτο, οὐ γὰρ αἱ λέξεις βαρύνουσι τὰς ἐ νοίας, τὰς δὲ λέξεις τραχεῖς καὶ δυσφόρους τὸ πιο κρὸν τῆς διανοίας μᾶλλον ἐργάζεται. Ότε δὲ καὶ λέξεις ταῖς διανοίαις ὁμολογεῖ, καὶ τὸ βαρὺ τῆς ἐνα νοίας, τῷ τραχεῖ συντρέχει τῆς λέξεως, τί διαφέρει τὰ τῶν ἀνθρώπων εἰδέναι, ἢ τὸ πνεῦμα τὸ ἐνοικοῦν τὰ αὐτὰ τῶν ῥημάτων εἰπεῖν, ἢ διὰ τῶν ἴσων τὴν αὐτὴν παραστῆσαι διάνοιαν; Αλλ' εἰ μὲν πρὸς τὸν ἐπιχυθέντα ἡμῖν τῶν κακῶν ἀφορῶν χειμῶνα, καὶ τὴν πανταχόθεν ἡμᾶς περίσχουσαν ἡ καὶ συμπιέζου σαν τῶν δυσχερῶν φοράν, εἰς παραφορὰν πεσεῖν ἐδι καίωσεν, ἀνθρώπινον μὲν τι διενοήθη καὶ ἐμελέτησε. Τί γὰρ ἄν τις ἄλλο, ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ εἰπεῖν δυνη θείη; Αἱ γὰρ ὑπερβολαὶ τῶν κακώσεων παρατροπὴν καὶ ἀλλοίωσιν ὡς τὰ πολλὰ τοῖς κακουμένοις ἐνερ γάζονται. Εἰ καὶ μείζονα τον πονηρὸν τὴν ἐξουσίαν λαβεῖν καθ' ἡμῶν, ἡ κατὰ ἡ τοῦ θεσπεσίου Ἰώβ, οἷς νομίζει εψηφίσατο· εἶχε τοῦ μὲν τῆς ψυχῆς τὴν ἐξουσίαν οὐκ εἴληφεν, ὁ δὲ καθ' ἡμῶν, καὶ ταύτης αὐτῷ τὴν κυριότητα ἐνεχείρησεν· ἐξ ὧν γὰρ ἡμῶν ἄκρατον μετὰ τοῦ παρανομεῖν καταχέει τὴν ἄνοια, σαφῶς ἑαυτὸν δεικνύει τοῦτο καὶ λογισάμενον καὶ κυριώσαντα. Πλὴν εἰ καὶ πρὸς ταύτην περὶ ἡμῶν ὑπεσύρῃ τὴν ὑπόνοιαν, καὶ τοῦτο πρὸς εὐλογίαν τῆς άλλης εὑρίσκει λοιδορίας· ^ Ινα νῦν ἐάσω τὸ σοφὸν τῆς ἀπολογίας καὶ εύσχημον, ἐχρῆν οὐκ ἐπιτίθεσθαι, οὐδὲ βαρύτερον ποιεῖν τὸ πάθος οἰκείων ύβρεων προσθήκῃ· ἀλλὰ παρακλήσει τινὶ μᾶλλον καὶ λόγοις ψυχαγωγίας 1 διαπραΰνειν τὸ ἄλγος, καὶ πειρᾶσθαι τὸν δυνατὸν τρόπον ἐπινοεῖν παραμύθιον. Τὸ δὲ ἐκε τραχύνειν καὶ ἐπεμβαίνειν, καὶ κατονειδίζειν τὰς συμφοράς, ἐντρυφῶντος ἐστι τοῖς τοῦ πλησίου και κοῖς, ἀλλ᾽ οὐ συναλγούντος, οὐδὲ συμπάσχοντος, καὶ οὐ τὰ τῶν φίλων διαπραττομένου, ἀλλ᾽ ἅπερ ἂν οἱ ἐχθροὶ κακουργέσειαν. Εγώ δε, ὅτι μὲν τὸν τρυγίαν πάσης αὐτῶν τῆς κακίας καθ᾿ ἡμῶν ἐκένωσαν, φίλων ξενώσαντες, συγγενών διακόψαντες, ὑμῶν αὐτῶν (τῶν ἐμῶν παθῶν τὸ πικρότατον) προδιατέμνοντες καὶ ἀπομερίσαντες κ; θεραπόντων καὶ ὑπηρετών ἐξερημώσαντες, αἰχμαλωτίσαντες, φρουροὺς καὶ φρουράρχους περιστήσαντες· ἵνα μηδὲ τὰ οἰκεῖα βουλομένοις κακὰ κλαίειν ἐξῇ καὶ ἀποδύρεσθαι· μηδέ τις ἔλεος πόθεν ἡμῖν παρεισδύῃ μὴ λόγῳ μὴ πρά γματι· μυρίους θανάτους επικρεμάσαντες, λογίων Θεοῦ καὶ παντὸς ἄλλου, οἴμοι, καθ᾽ ἡμῶν λιμὸν ἐπι στήσαντες. Καὶ ὅτι ὅλον μὲν ἅμα πολλοῖς κακοῖς οὐ διαλιμπάνουσι περιβάλλοντες, καὶ πάσας δὲ ἡμῶν ἀπο 8 αὐτοῦ, η συμπεριέχουσαν. 1 και. Η ψυχαγωγοῖς. κ ἀτοιμετρήσαντες.
col. 745–746page 242 of 364
PG 102:745μερισάμενοι τὰς αἰσθήσεις, καὶ πρὸς πάσας παρατα. ξάμενοι καινὰς μηχανὰς πρὸς ἑκάστην ἐπενόησαν (οξύ γὰρ εἰς κακίαν, Θεοῦ καὶ φιλανθρωπίας ἀλλοτρίωσις) καὶ ὀφθαλμοὺς μὲν ἐνέφραξαν· τί γὰρ ἄν τις καὶ εἴποι; ἐπειδ᾽ ἂν ὅλως μήτε τινὰς ἀνθρώπων ὁρᾷν, μηδὲ βιβλίοις ἐνομιλεῖν ἔχοι· καὶ μάλιστα οἷς μέγα καὶ πρῶτον παραμύθιον ἡ ἀνάγνωσις. Καὶ γὰρ καὶ ταύτην καθ' ἡμῶν ἀπάσαις ψήφοις ἐξήνεγκαν τὴν ἀπόφασιν ἀκοὴν δὲ συναπέκλεισαν· οὔτε γὰρ φωνῆς φιλούντων, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐχθρῶν (Τί γὰρ δεῖ λέγειν;) ἀναγινωσκόντων συγχωροῦσιν ἐνωτίζεσθαι. 'Αλλ' ὅσον γε εἰς αὐτῶν ἧκε σπουδὴν οὐδὲ ᾄδόντων Θεῷ, οὐδ᾽ ὕμνοις εὐχαριστούντων ἀκούομεν. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τινα οὐδ᾽ ἐπὶ βραχύ, οὐδὲ τῶν μετρίως πρὸς ὡδὰς ἐχόντων. (Ὢ καὶ βαρβάρων γνώμας νικώσης ώμός τητος 1) συνείναι κατέλιπον· ἀλλ' ἀντὶ κληρικῶν, ἀντὶ μοναζόντων, ἀντὶ ψαλλόντων, ἀντὶ ἀναγινωσκόντων καὶ ὑπογραφόντων, ἀντὶ φίλων καὶ συνή θων (οἷς ὡς τὰ πολλὰ φιλεῖ ἡ τῶν θλιβερών βαρύτης ἐπικουφίζεσθαι), ἀντὶ πάντων ἁπλῶς, στρα τιωτών κουστωδίαις, καὶ στρατιωτικοῖς λόχοις ἐκδιδόμεθα. Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἕκαστον λέγειν, καὶ ἐπιξαίνειν τῇ μνήμῃ τοὺς μώλωπας; ἀλλ' ὅτι μὲν πάσας ἡμῶν τὰς αἰσθήσεις μυρίων κακῶν ἐπινοίαις ἐπετείχισαν· μηδ' αὐτὴν ἡμῶν τὴν ψυχὴν ὅσα γε εἰς αὐτῶν ἔργα κεχώρηκεν) ἀκάκωτον συγχωρήσαντες. (Έργου ἁπάντων όσα Θεὸς ἐβδελύξατο μιαρώτερόν τε καὶ ὠμότερον) οἴκους Θεοῦ κατα λύοντες, πτωχούς αναπήρους καὶ λελωβημένους, οὓς ἡμεῖς ἱλαστήριον τῶν ἡμετέρων ἁμαρτημάτων προστησάμεθα, τῆς οἰκείας ἑστίας καὶ ἀναπαύσεως ἐξορίζοντες, καὶ τὰς αὐτῶν ὑπάρξεις, ὡς πολεμίων, διαμεριζόμενοι λάφυρα· καὶ θεραπόντων σάρκας νεύροις κατέκοψαν· ὡς δι' ὅλου τοῦ σώματος, τῇ πολλῇ τῶν μαστίγων ρύμη χαράδρας εναπεργάσα σθαι· ἵνα χρυσὸν καὶ ἄργυρον ὅν ἐθησαυρίσαμεν, ὃν οὐδ᾽ ὄναρ ἴδον οἱ ἄθλιοι, ἐκμηνύσωσι. Καὶ τοι σαφέστερον αὐτοὶ τῶν ἄλλων οἱ κολάζοντες εἰδότες, ὡς ἡμεῖς ἀεὶ πρὸς χρήματα διεβεβλήμεθα. Καὶ οὐχ οὕτως ἐκεῖνοι φιλάργυροι, ὡς ἡμᾶς, ἡ τούτων ύπερ οψία, οὐδὲν άλογον αὐτῶν ἕνεκα οὐδέποτε ποιεῖσθαι (μή τί γε θησαυρίζειν) παρεσκεύαζεν· ἀλλ' ὅπερ ἥλιος ἀνίσχων ἑώρα (ἡ τῶν ἐπηρεαζόντων δὲ πολ λάκις ἀνάγκη καὶ τὸν τῆς ἀρετῆς διδάσκαλον Παῦλον εἰς τοιαῦτα ἐξεβιβάζετο ῥήματα). Τοῦτο τῆς ἡμέρας, καὶ μάλιστα τῆς νυκτὸς ὁ καιρὸς ἐξεφόρει τε, καὶ η ἀπεφορτίζετο. Ἀλλ᾿ ὅμως ταῦτα τῶν πάντων οὐδενὸς ἔλαττον εἰδότες, ἐκρεούργουν, ἐμάστιζον· οὐχ ἵνα τι ὧν ἐπλάττοντο ζητεῖν εὑρῶσιν, εἰ μὴ καὶ τοῦτο προσεκμεμήνασι, ζητεῖν εὑρεῖν ἀπερ ἴσασιν οὐχ ὑπάρχοντα, ἀλλ᾽ ἵνα κἀκεῖθεν ἡμᾶς ἀνιάσωσι, καὶ μηδένα τρόπον κακουργίας, ὃν ἡμῖν οὐ προσάξωσι, παραλείψωσιν. Αλλ' ὅτι μὲν ταῦτα καὶ τῶν εἰρημένων πολὺ πλείονα, καθ᾿ ἡμῶν ὁ Σατανᾶς, ἡ οὐκ οἶδα ὅ τι καὶ εἴπω, ἐξητήσατο, καὶ τούτοις ἡμεῖς περιαν τλούμεθα οὐκ ἂν ἀρνηθείην· ὅτι δὲ τῶν φρενών ἡμᾶς ἡ τοσαύτη κακία ἐξέστησε, και θείων ἐντολῶν ὑπερόπτας ἀπετέλεσε, καὶ κοινούς προδότας εργά σατο, οὐκ οἶδα ἀνθ᾽ ὅτου τίς ἡμᾶς αἰτιώμενος ταῦτα,
col. 747–748page 243 of 364
PG 102:747οὐ σφοδρότερον καθ' ἡμῶν πνεῖν, ἢ οἱ προφανεῖς ἐχθροὶ οὐκ ἂν συνανομολογήσειεν. Εἰ δέ τις ταῦτα ἀκούων ἐρυθριᾷ καὶ ἀνανεύει, καὶ ἀναδύεται, καὶ μήποτε ἂν τοιοῦτον εἰπεῖν καθ᾿ ἡμῶν, μηδ' ἐπὶ νοῦν λαβεῖν· πέφυκε γὰρ ἁμάρτημα, δικαίων λόγων ἐλέγχοις ἀπογυμνούμενον, ἀσχημονέστερον μάλ λον ἢ πρότερον καταφαίνεσθαι, ὥστε μηδ' αὐτῷ τῷ του κόντι δοκεῖν γνήσιον, ἀλλ' ὡς νόθον καὶ ἀποτρόπαιον 1 μάλιστα, του συνειδότος τῷ κέντρῳ, ὁ τῇ φύσει πανσόφως ὁ Πλάστης ἐνέθηκεν εἰς τὴν τῶν πρακτέων διεγειρομένου διάβλεψιν. Αν οὖν διὰ ταῦτα οὐδεν ἐκείνων, οὐδ᾽ εἰς νοῦν ἐλθεῖν διατείνοιτο, ἀλλ', ὡς εἰκὸς, καὶ τοὺς πώποτε τοιαῦτα τετολμηκότας, εἰς έκτοπους μοίρας, καὶ εἰς ἀρὰς ἀπάγει φρικώδεις πρὸς τῆς φιλίας αὐτῆς ἐρωτήσατε αὐτόν, Τί διαφέρει περὶ ἡμῶν εἰπεῖν τὰ εἰρημένα, καὶ τὸ λέγειν; ὅτι μετὰ τῶν πολεμίων γινόμεθα, και φίλων μεταξύ καὶ ἐχθρῶν οὐ διαστέλλομεν, καὶ τότε τίνος; (ὦ τῆς καθ' ἡμῶν ἐπηρείας 1) φίλων Χριστοῦ καὶ ἐχθρῶν Χριστοῦ· εἰς ταῦτα γὰρ ἀποτελευτᾷ τό, βούλεσθαι καταλέγειν ἡμᾶς τῷ κλήρῳ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παι σχόντων, καὶ τοὺς ἅμα Χριστῷ πολεμοῦντας ἡμᾶς. οἱ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης αὐτοῦ κοινὸν ἡγησάμενοι (ἵνα νῦν τὰ ἄλλα ἐάσω) τὰ θυσιαστήρια Κυρίου ἐβεβήλωσαν, καὶ τὸ ἅγιον χρίσμα, μᾶλλον δὲ τὸ πανάγιον Πνεύμα, δι' οὗ τὸ χρίσμα, ἐξεμυκτήρισαν. Ἐρωτήσατε οὖν πάλιν, ἀξιώ, τί διαφέρει ταῦτα ἐκείνων, πλὴν εἰς κακίας ὑπερβολήν; κἂν μὲν ἐκεί νων δείξῃ ταῦτα κουφότερα, ἐμὲ μὲν ληρεῖν ὡς ἀλη θῶς νομίσατε, ἐκεῖνον δὲ μυρίων εγκωμίων αξιώ σατε· καίτοι γε, οὐχ ὅτι κουφότερον ἄλλων ύβρισεν, ἠγωνίζετο, οὐδ᾽ ὅτι καὶ ἑτέροις ὑπερβολὴν ὕβρεων καταλέλοιπεν· ἀλλ᾽ ὅτι οὐδὲν εἰς μῶμον ἡμῶν δια βαῖνον ἐπαῤῥησιάσατο, ἀλλ' ὅμως ἂν ἐλάττω δείξη τὰ αὐτοῦ τῶν ἐγκωμίων, μὴ ἐκκηρύξητε. Εἰ δὲ μη δὲν δείξῃ ὥσπερ οὐδὲ δείξει γε, ἐκεῖνον μὲν σιγάν σωφρονήσατε· τὰ ἐμὰ δὲ δυστυχή κατα καντεύθεν ἀναλογίζεσθε, ότι, καὶ ἐχθρῶν ἐπιβουλάς, φίλων ἐπαναστάσεις, καὶ βλασφημίαι διαδέχοντα. Πως γὰρ ὁ τοιαῦτα λέγων ἡ ἐννοῶν, οἷα λέγειν ἡμᾶς καὶ φρο νεῖν ὁ καλὸς ἐκεῖνος φίλος ἀνεπλάσατο, οὐκ εἰς ἔσχε τον μὲν ἀνοίας ἐλαύνει, κοινὸς δὲ προδότης πάσης ἐστὶ τῆς Ἐκκλησίας, υπερόπτης δὲ καὶ ὑβριστὲς καὶ τῶν πατρικῶν παραδόσεων, καὶ μύρια άλλα εκείνοις 1 ὁρᾶσθαι.
col. 749–750page 244 of 364
PG 102:749σθαι, τίς ἂν δεξάμενος, ἀντὶ τοῦ δοκεῖν ἑτέρους, οὓς οὐκ ἔξεστι δέχεσθαι, μᾶλλον ἑαυτὸν ἐκείνοις οὐ συν απολέσειεν; οὐ γὰρ τὰ ῥήματα βελτιοῖ τὰς πράξεις, διὰ δὲ τῶν ἔργων συνίσταται καὶ τὰ ῥήματα. Εἶτα ἄν τις ἰδὼν ληστάς, ἢ πόλεων προδότας, ὑπὸ πάντων μὲν βδελυτσομένους, πᾶσι δὲ μυσαττομένους· ἔπειτα αὐτὸς τούτων τέως καθαρὸς ὑπάρχων, φαντασιοκοπή καὶ λέγοι πρὸς τὸν κρατοῦντα τοὺς νόμους, εἰ μὲν οὓς ἀναιρεθῆναι δέον, τούτους ἀτιμωρήτους, ἐᾷς, τί μὴ θάττον ληστεύω καὶ προδότης γίνομαι, ἵνα συγγνώμης τύχω· ἂν δὲ δίκην ἀπαιτῇς, φόβῳ ταύ της, ἐκείνους οὐ μιμήσομαι· ἂν οὖν τις παρελθὼν τοιαῦτα λέγοι, ἆρ᾽ ἔστιν ὅστις οὐκ ἂν αὐτοῦ παρα φορὰν καὶ ἀῤῥωστίαν γνώμης, καὶ μυρία άλλα κατα γνοίη; τί δὲ ἐκείνου μὲν ἕκαστος τῶν νοῦν ἐχόντων καταγνώσεται ἂν δέ τις, ἀντὶ μὲν προδοτῶν πό λεως, προδότας πίστεως, ἀντὶ δὲ ληστῶν σωμάτων ληστὰς θείων νόμων εἰς μέσον παράγοι· ἔπειτα τὰς αὐτὰς φωνὰς ἀνακράζη, οὐχὶ τὴν ἴσην αὐτὸν ἢ καὶ μείζονα ψῆφον παρά γε τῶν σωφρονούντων, ἀπενεγκεῖν οἱησόμεθα χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ μὲν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς θεσμοῖς τὰς πράξεις ἰθύνουσι, τίς δεῖ τῶν ἀκαίρων ζητήσεων, καὶ λογισμοῖς παλαίειν καὶ ἀποπνίγεσθαι; ἀλλὰ μὴ θᾶττον αὐτῶν τῆς μοίρας γινόμενος πολλὴν τὴν συγγνώμην ἐξαιτεῖς τῆς βραδύτητος; εἰ δ᾽ ἐκ θεσμῶν ἔργων ὑπηρέτας ἐπίστασαι, τί πολυπραγμονείς; ἄν τε δῶσιν ἐνταῦθα δίκην, ἄν τε μή ἂν μὲν γὰρ δῶσιν, ἄμεινον, ἔξουσι, τῇ τιμωρίᾳ τὴν ἁμαρτίαν ἐκκαθαιρόμενοι· ἂν δὲ μὴ δῶσι, τοῦτο αὐτοὺς ἀθλιωτέρους ἐργάζεται, ότι πικρότερον αὐτοῖς τὸ ἐκεῖθεν ἀπαντήσει δικαιωτή -? ριον· ὥστε εἴ τινι τῶν δύο τούτῶν αίρεσις προσκειτο, ἐκεῖνος ἂν τὸ ἔλαττον κακὸν ἐφάνη αἱρούμενος, καὶ? τὸ αὐτοῦ συμφέρον ἐπισκοπούμενος, οὐχ ὡς τὴν ἐνταῦθα φεύγει δοῦναι δίκην· ἀλλ᾿ ὃς ἐν τῷ νῦν καὶ ἐντεῦθεν διδόναι τὴν ἐκεῖθεν ἐπράϋνεν· ἐπεὶ καὶ τὸν νοσοῦντα, οὐχ ὃν ἱατρῶν χεῖρες, καὶ τομαὶ, καὶ καύσεις, τοὺς πάθους ἀπάγουσιν, ἀλλ᾽ ἂν τὰ τῆς τέχνης ὁρῶμεν μὴ πρασιέμενον, ἐκεῖνον ἤδη τελείως ἀναγινώσκομεν καὶ ἐν ἐσχάτοις κακοῖς ἱσμὲν ἐξω εταζόμενον Καὶ τί ἄν τις τὰ ἑπόμενα τοῖς αὐτοῦ λογι σμοῖς απαριθμοίη; ταῦτα ἡμᾶς ἀκοπώτερον ι παρα σκευάσει τὰ συμβαίνοντα· ταῦτα εἰς παραψυχὴν ἕξομεν· τούτοις ἡμᾶς ἀνακτᾶσθαι, ὦ φίλε καὶ ἀδελφέ, διεσπούδασας, οὐ γὰρ τῶν σεμνοτέρων ἴσ. ἀπογινώσκομεν. * φέρειν.
col. 751–752page 245 of 364
PG 102:751ποτε: οἶν, οίκων έχει πιο ειναίωτες, μετά τους τῆς ἐπι τιματικής πετο οπίεπι· καὶ τοὺς εἰς τὸ ἄγω 28 η γλώτο ξαντες, διπλέν την τιμωρία Στο της 20 έκανα και μαχαίρα; και την τών ενταυρος ἐποιήσατο, επί το πώς δε τί διαφυγείν, δι' ὧν τὴν παρα Το ξ; τις οργής εξενεγκεν, επίστωσαν, γείται; ἐμαυτόν, ὡς ἔοιχο, τις τοπ δι Στα τῶν θρόνως επιβάτες ἐνές των εχιερατικῶν, καὶ το κύρος επάσης πράξεως και βουλχσεως εγχειρισθέντας, ει καταενπο; εἰ γάς τοιαύται φωναί καί ζητήσεις πίσει, καὶ δεῖ η τισιν αὐτὰς ὅλως προ τενισται, τοῖς τὰς ἐοίας λαμπρῶς ἤδη καὶ περιβα τῆς τῆς ἀρχῆς ἱππκληροσι, καὶ ἐπὶ κοινοῦ προ καθεζομένοις τοῦ θέματος· καὶ τῶν μὲν ἡμαρτηκό των ἐπὶ τον κειμένων, καὶ πολλοῖς μὲν τὴν γῆν δάκρυσι βρεχόντων, πολλὰ δὲ ἐπὶ ἐλέῳ λεγόντων των δε μέχρι τέλους τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἀληθείας ὑπερτίτποτων κατά λαμπρών των στεφάνων στη καθεζομένων, καὶ τῶν δικαστῶν τὴν τάξιν διαλ ρουμένων, καὶ τῶν μὲν ἐπὶ συγγνώμην του ομοφυούς υποφερομένων, τῶν δὲ τοῦ ἴσου καὶ τῆς κανονικξ; αὐθεντείας μηδεν ἐπιπροσθεν ποιουμένων, ἀλλ᾽ οἶκ δίκης ὀφθαλμοὺς εἰς τὴν τοῦ δικαίου φύσιν πάντα καταρρυθμιζόντων· τότε δέ, τότε, εἰ θέμις ποτέ, χώραν έχει τὰ τοιαῦτα προτείνεσθαι, καὶ τοῖς ἱκε νην τὴν λέξιν καταλαβοῦσιν· ἀλλ' οὐχὶ νῦν οὐδὲ τοῖς λιμῷ καὶ δίψει, καὶ φυλακαῖς, καὶ μυρίαις ἐναθλοῦσι ταλαιπωρίαις, καὶ τὸν περὶ ψυχῆς ἀγῶνα ἔχουσιν ἐκείνοις γὰρ ὁ περὶ κρίσεως καὶ κατακρίσεως καί ἀρέσεως λόγος, καὶ ὁ καιρὸς ἐκεῖνος, ἀλλ' οὐχ ὁ παρών, ἀφορίζεται. ᾿Αλλ', ὦ καλέ καὶ ἀγαθέ, εἰ μὲ δεῖ δέχεσθαι, πῶς οὐκ αἰσχύνη μετ' ἐκείνων συντάττεσθαι; καὶ ἐνὸν στεφανηφόρον ὀφθῆναι, τοῖς αἰχμαλώτοις ἐγκαταλέγεσθαι; καὶ τὴν ἑτέρων ὀνειροπολεῖν φιλανθρωπίαν, τῆς ἄνωθεν εὐγενείας καὶ ἐλευθερίας γυμνὸν καὶ προδότην ἑαυτὸν καταστήσαντα· εἰ δ᾽ οὐκ αἰσχρὸν ἡγεῖτο συντάττεσθαι, ἴσθι, σὺν ἐκείνοις ἐν τῇ γνώμη, ὧν ἔξαρνος ὑπάρχεις τῆς πράξεως καὶ ἐκείνην τιμῶν τὴν ἀγέλην, ἧς ἀντὶ ποιμένων λύκους λέγεις προΐστασθαι· εἰ βούλει δὲ καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ἐνίων πλέον ταύτην περιέπεις. Εἰ γέ τινες μὲν αὐτῶν, καίτοι σώματι συνόντες, τοῦ συνειδότος ΣΤΗΣ αὐτοὺς στασιάζοντος ταῖς γνώμαις, όμως ὀκλάδου. σιν σὺ δὲ καὶ πρὸ τοῦ συναφθῆναι τῷ σώματι, λογισμοῖς καὶ γνώμη σπουδάζεις συνάπτεσθαι· τὸ γοῦν τῆς συναφῆς ἐλλεῖπον, δειλία οὐκ εὐσέβεια, αἰσχύνη οὐ προαίρεσις. Τίς οὖν ὁ δεχόμενος, ὁ μηδ' ὄναρ τοῦτο παραδεξάμενος· ἡ ὁς, ὅτι μὴ μέχρι νῦν πρὸς ἐκείνους ἀπέκλινε, τῷ φόβῳ τὴν αἰτίαν ἀνέ θηκε, καὶ τὸ σὺν τοῖς ἐχθροῖς καταισχύνεσθαι, ἐ μὴ δῷ τὴν δίκην ὕστερον, κρείσσον ἡγεῖται τοῦ μετὰ τῶν οἰκείων διόλου θαυμάζεσθαι· εἰ μὴ δεῖ δέχει ρ ἴσ. εἰ καὶ.: τούς.
col. 753–754page 246 of 364
PG 102:753σθαι, τίς ἂν δεξάμενος, ἀντὶ τοῦ δοκεῖν ἑτέρους, οὓς οὐκ ἔξεστι δέχεσθαι, μᾶλλον ἑαυτὸν ἐκείνοις οὐ συν απολέσειεν; οὐ γὰρ τὰ ῥήματα βελτιοῖ τὰς πράξεις, διὰ δὲ τῶν ἔργων συνίσταται καὶ τὰ ῥήματα. Εἶτα ἄν τις ἰδὼν ληστάς, ἢ πόλεων προδότας, ὑπὸ πάντων μὲν βδελυσσομένους, πᾶσι δὲ μυσαττομένους· ἔπειτα αὐτὸς τούτων τέως καθαρὸς ὑπάρχων, φαντασιοκοπή καὶ λέγοι πρὸς τὸν κρατοῦντα τοὺς νόμους, εἰ μὲν οὓς ἀναιρεθῆναι δέον, τούτους ἀτιμωρήτους, ἐᾷς, τί μή θάττον ληστεύω καὶ προδότης γίνομαι, ἵνα συγγνώμης τύχω· ἂν δὲ δίκην ἀπαιτῇς, φόβῳ ταύ της, ἐκείνους οὐ μιμήσομαι· ἂν οὖν τις παρελθὼν τοιαῦτα λέγοι, ἆρ᾽ ἔστιν ὅστις οὐκ ἂν αὐτοῦ παρα φορὰν καὶ ἀρρωστίαν γνώμης, καὶ μυρία άλλα κατα γνοίη; τί δὲ ἐκείνου μὲν ἕκαστος τῶν νοῦν ἐχόντων καταγνώσεται ἂν δέ τις, ἀντὶ μὲν προδοτών πο λεως, προδότας πίστεως, ἀντὶ δὲ ληστῶν σωμάτων λῃστὰς θείων νόμων εἰς μέσον παράγοι· ἔπειτα τὰς αὐτὰς φωνὰς ἀνακράζῃ, οὐχὶ τὴν ἴσην αὐτὸν ἢ καὶ μείζονα ψῆφον παρά γε τῶν σωφρονούντων, ἀπενεγκεῖν οἱησόμεθα χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ μὲν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς θεσμοῖς τὰς πράξεις ιθύνουσι, τίς δεῖ τῶν ἀκαίρων ζητήσεων, καὶ λογισμοῖς παλαίειν καὶ ἀποπνίγεσθαι ἀλλὰ μὴ θάττον αὐτῶν τῆς μοίρας γινόμενος πολλὴν τὴν συγγνώμην ἐξαιτεῖς τῆς βραδύτητος; εἰ δ᾽ ἐκ θεσμῶν ἔργων ὑπηρέτας ἐπίστασαι, τί πολυπραγμονεῖς; ἄν τε δῶσιν ἐνταῦθα δίκην, ἄν τε μή ἂν μὲν γὰρ δῶσιν, ἄμεινον, ἔξουσι, τῇ τιμωρία τὴν ἁμαρτίαν ἐκκαθαιρόμενοι· ἂν δὲ μὴ δῶσι, τοῦτο αὐτοὺς ἀθλιωτέρους εργάζεται, ότι πικρότερον αὐτοῖς τὸ ἐκεῖθεν ἀπαντήσει δικαιωτήριον· ὥστε εἴ τινι τῶν δύο τούτων αἵρεσις προὔκειτο, ἐκεῖνος ἂν τὸ ἔλαττον κακὸν ἐφάνη αἱρούμενος, καὶ το αὐτοῦ συμφέρον ἐπισκοπούμενος, οὐχ ὁς τὴν ἐνταῦθα φεύγει δοῦναι δίκην· ἀλλ᾿ ὃς ἐν τῷ νῦν καὶ ἐντεῦθεν διδόναι τὴν ἐκεῖθεν ἐπραϋνεν· ἐπεὶ καὶ τὸν νοσοῦντα, οὐχ ὃν ἱατρῶν χεῖρες, καὶ τομαὶ, καὶ καύσεις, τοὺς πάθους ἀπάγουσιν, ἀλλ᾽ ἂν τὰ τῆς τέχνης ὁρῶμεν μὴ πρασιέμενον, ἐκεῖνον ἤδη τελείως ἀναγινώσκομεν καὶ ἐν ἐσχάτοις κακοῖς ἱσμὲν ἐξ σταζόμενον Καὶ τί ἄν τις τὰ ἐπόμενα τοῖς αὐτοῦ λογι σμοῖς απαριθμοίη; ταῦτα ἡμᾶς ἀκοπώτερον: παρα σκευάσει τὰ συμβαίνοντα· ταῦτα εἰς παραψυχὴν ἐξομεν· τούτοις ἡμᾶς ἀνακτᾶσθαι, ὦ φίλε καὶ ἀδελφέ, διεσπούδασας, οὐ γὰρ τῶν σεμνοτέρων ο ἰσ. ἀπογινώσκομεν. 4 φέρειν.
col. 755–756page 247 of 364
PG 102:755ρημάτων ἐξίσταμαι, οὐδὲ τῷ μελετηθέντι πάντα δίδωμι, ἀλλ' ὅτι τέως μὴ διαπέπρακται, καὶ πρὸς τὴν ἐλπίδα τῆς διορθώσεως τὰς κλήσεις μερίζομαι. Ἐὰν τὸ ἅλας μωρανθῇ, ὁ Κύριος φησιν, εν τίνι ἁλισθήσεται; ἐὰν τὰ τῶν φίλων, τὰ τῶν ἀδελφῶν τὰ τῶν τέκνων, τὸ τῶν ἐμῶν μελῶν, τὰ τῶν ἐμῶν σπλάγχνων (τὰ τῶν πάντων ἐμοὶ τιμιωτάτων), δι' οἷς ἔτι τὸ σαρκὶ παρεῖναι, τοῦ ἀναλύσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι προκρίνεται· δι' οὓς κόπτομαι καὶ σπαράσσομαι, καὶ τὰ δάκρυά μου ἄρτος ἐμοὶ γίνε ται· ἐὰν οὖν τὰ αὐτῶν τοιαῦτα. ποταπά χρή προσ δοκᾷν τὰ τῶν ἄλλων; ἀλλ᾽ οὐδὲν θαυμαστόν· οἶδα γὰρ καὶ τὸν θεσπέσιον Παῦλον μόνον ἐν δεσμοῖς και ταλειφθέντα· Ἐν τῇ πρώτη μου, φησίν, απολογία οὐδείς μοι συμπαρεγένετο, και, Λουκάς ἐστι μό νος μετ᾿ ἐμοῦ· οὐ γὰρ πάντων ή καρτερία καὶ ὑπομονὴ· διὰ τοῦτο καὶ ὁ Κύριος εἰπὼν τὰς θλίψεις καὶ τοὺς πειρασμούς οἷς ἔμελλον οἱ εἰς αὐτὸν πεπι στευκότες ἐναθλεῖν, ἐπήγαγεν. Ὁ δ' ὑπομείνας εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται· οἶδα καὶ πρὸ τούτου του προφήτην Δαβὶδ τῶν πολλῶν τὴν ἐρημίαν ἀποδυρόμενον, καὶ ταύτην ὡς ἱκετηρίαν τῷ Θεῷ προτείνοντα Σώσόν με, Κύριε, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος· ότι ώλιο γώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων· καὶ τὶ λέγω τοῦτον ἡ ἐκεῖνον; οἶδα τὸν ἐμὸν Δεσπότην καὶ Θεόν, ἐπεὶ συνελήφθη καὶ πρὸς δι σμωτήριον ἤγετο, μόνον καταλειφθέντα· Καὶ ἀφέν τες γὰρ αὐτόν, φησί, πάντες ἔφυγον. Τί οὖν θαυμαστόν; εἰ καὶ νῦν ἡμᾶς, ἀνθρώπους οἰκτροὺς, καὶ ἐλεεινούς, ἀνθρώπους μηδὲ τὸν ἀέρα σπαν ελεύθερον παραχωρουμένους, ἀνθρώπους δεσμωτήριον οἰκοῦντας, μυρίους θανάτους καθ' ἑκάστην προσδοκώντας, καὶ πάσης ἐλπίδος χρηστῆς περιέρε μένης, εἰ καὶ καταλιπεῖν τις ἐμελέτησεν, ἀλλ᾽ εἶθε μόνον καταλιπεῖν (ἀνύποιστον γὰρ ὂν) οὐ γὰρ ἡμᾶς οἱ τοιοῦτοι καταλιμπάνουσιν, αλλ' ἐν ἡμετέρα προσ ηγορία, τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ καὶ ὀρθοῦ φρονήματος, ὑπὲρ οὔ, μέχρι νύν, μυρία και θεῖν είλοντο, ἑαυτοὺς ἐκτέμνουσίν τε καὶ ἀποκηρύτα τουσιν ὅπερ παντός μάλιστα ψυχὴν πλήττει καὶ ἐκδαπανᾷ, μέλη ὁρᾷν, ὧν ἐσμεν σύσσωμοι καὶ συμ μέτοχοι, Χριστοῦ τῆς κεφαλῆς διασπώμενά τε καὶ ἀποφθειρόμενα, ἀλλ' ὅμως ἀφόρητον ἂν τὸ κακόν, φορητὸν ἂν ἐγεγόνει τοῖς ῥηθεῖσι παραδείγμασιν· τὸ δὲ καὶ τὴν αἰτίαν του καταλιπεῖν, ἡμῖν τεχνάζεσθαι ἐπιγράφειν, οὐ μὴ μέχρι νῦν οὐδ' ἔστιν εὑρεῖν ὑπάρ ξαν παράδειγμα, πῶς ἄν τις, εἰ καὶ πάντα φέρειν ἔσχε γυμνασίαν, ὑπενεγκεῖν δυνηθείη; καλά γε (ού γὰρ ἀπέχω) τὰς ἀμοιβὰς τοῦ περί τε θείου καὶ πατρικοῦ φίλτρου, καὶ τῶν πνευματικῶν ἐκείνων καὶ υπερφυῶν καὶ φριχτῶν, ἐκείνων, ἐν αἷς σὺ φωστήρ ἐν κόσμῳ λόγου ζωῆς ἐπέχειν, τῇ μυστικὴ παστάδι τῆς ᾿Εκκλησίας ἐναπετέχθης· ταῦτα διὰ τῆς ὑμῶν ἀξιαγάστου καὶ θείας συνέσεως, πρὸς τὸν χθες καὶ πρώην δοχὰς ἡμῖν καὶ ὑπερδοχάς περιθέμενον, ὑποφέρομαι, καὶ τῆς ἰδίας ὁρμῆς τὴν ἡμῶν ἐπιτροπὴν πειραθέντα λαβεῖν, αἰσχύνης καὶ ἁμαρτημάτων, χχνί,
col. 757–758page 248 of 364
PG 102:757ὡς δῆθεν, ἀποστροφὴν καὶ ἀναχώρησιν, εἰ καὶ τού ναντίον ἔμπραττεν αὐτῷ περιγέγονεν· ἡ γὰρ εἰς ἕτερον ἀναφορὰ τοῦ ἐγκλήματος, ἂν μηδε χώραν εύρη, μάλιστα τό τέχνασμα παρεισδύσεως, εἰς σφο δροτέραν περιτρέπει τοῦ συνειδότος κατάγνωσιν, οἴκοθεν καὶ σαφῆ καὶ ἄφυκτον τὸν ἔλεγχον φέρουσα τι γὰρ ἐτέρωθεν ἐζήτεις συμμαχίαν, καὶ σχῆμα σεαυτῷ ἐτεχνάζου δικαιολογίας, εἰ μὴ τὸ συνειδὸς ἔνδον εἶχες πικρὸν κατήγορον τῆς βουλήσεως; τί δὲ καθ' αὐτὸν οὐ πράττεις, ἃ σπουδάζεις άλλοθεν κ. Καὶ εἰ μὴ τῶν ἐπιστολῶν ὁ νόμος ἐπέσχε, καὶ τοῦ ὑπογράφοντος ή χεὶρ καὶ τότε κλαπεῖσα ἐμποδὼν ίστατο, ἔδειξα ἂν ἀκριβέστερον καὶ διὰ πλειόνων τότε ἡμέτερον άλγος, καὶ οἷς ἐκεῖνος ἡμᾶς ἐλυμήνατο ἀλλὰ πῶς τὰς ἑαυτοῦ λαμπρᾶς ὁμολογίας, ἃς ἐνώ πιον Θεοῦ καὶ ἀγγέλων, ἐνώπιον πάντων ἀνθρώπων, βασιλέων, ἀρχόντων, ἀρχομένων ἐπαῤῥησιάσατο, οὐκ εἰς μεγάλην ἄγει αἰδῶ; πῶς τὸ τῆς Ἐκκλησίας οὐκ ἐδυσωπήθη καύχημα, ὁ κατὰ παντὸς φέρειν έσχε καὶ χρόνου καὶ διηγήματος; καὶ εἴη γε τῆς ἄνωθεν ἐνισχυρούσης παλάμης διηνεκώς μεγαλαυχούσα καὶ φέρουσα· πῶς δὲ δι' αὐτοῦ καὶ μόνον ψυχαγωγεῖν ἔγνω τὸ ἀντίπαλον, καὶ ἰδίᾳ πτώσει τὴν κοινὴν καὶ παράδοξον τῆς ᾿Εκκλησίας στάσιν χωλεύειν προείλετο; καινὸν μὲν γὰρ καὶ παράλογον ο πολυμήχανος ὄφις κόσμῳ παραδεῖξαι ἐνεανιεύσατο· ἀλλὰ καινότερον καὶ παραδοξότερον καὶ θεῖον ἔργον, ὡς ἀληθῶς, ὁ τῆς φύσεως ἡμῶν Πλάστης και Δημιουργός κατέστησεν. Ὁ μὲν γὰρ ἀνθρώπους τρισαλιτηρίους, αν θρώπους οὐδ' εἰς ἀριθμὸν τινα συντελούντας, πάλαι τῆς ἱερατικῆς ἀξίας ἀπογυμνωθέντας, καὶ τῶν ἐκε κλησιαστικών συλλόγων, δι' ας αἰτίας οὐδὲ θέμις λέγειν ἡμῖν, ἐξοστρακισθέντας, δὶς ἀποθανόντας, ἐκριζωθέντας, κατὰ τὴν ἀποστολικὴν περὶ αὐτῶν προαναφώνησιν, σπίλους και μώμους, τολμητάς, αυθάδεις· τούτους ὑπεισθὺς καὶ τῆς οἰκείας πονη ρίας ἐργαστήριον προστησάμενος, δι' αὐτῶν πᾶσαν καταστρέψαι καὶ καταλαβεῖν τὴν Ἐκκλησίαν ἐφρυάξατο· ὁ δε, οἷα δὴ θαυμάσια μόνος ποιῶν, καὶ ἐν ταῖς θλίψεσι πλατύνων τοὺς ἐπικαλουμένους αὐτὸν, καὶ τότε μάλιστα δεικνύων τὸ τῆς προνοίας ἄφατον καὶ σοφόν, ότι πανταχόθεν τὸ ἄπορον περιέστηκε καὶ δεινόν, ἐπὶ τοσοῦτον αὐτὴν συγκεκροτημένην καὶ κατηρτισμένην, καὶ ὡς ἀληθῶς ἐν ἑαυτῷ τεθεμελιωμένην, ἀνέ. δειξεν, ὡς οὐ μόνον ἀντίῤῥοπον τῆς κακουργίας τὸν που νηρὸς τὴν πληγὴν δέξασθαι, ἀλλὰ πολὺ χαλεπωτέραν καὶ ἀλγεινοτέραν εἰσπράττεσθαι· πῶς γὰρ οὐχὶ μεγίστη καὶ ἀνίατος τῷ διαβόλῳ ἡ πληγή, ὅτι περ ἐν τοσαύτη ζάλῃ καὶ τηλικαύτη συγχύσει καὶ μεταβολή, οὐ μια κρός οὐ μέγας, οὐκ ἀσήμου πόλεως ἀρχιερεὺς, οὐ τὸ ἐπίσημον ἐχούσης, οὐκ ἐν λόγῳ ἰδιώτης, οὐκ ἀμφο τέρωθεν ὡπλισμένος, καὶ σύνδραμον ἔχων τῇ πυ κνότητι τῆς διανοίας τὸ ῥεῦμα τῆς γλώττης, οὐκ ἐν βίῳ λαμπρός, οὐκ ἐν ἀκριβείᾳ δογμάτων περίβλε η ἴσ. φαίνειν.
col. 759–760page 249 of 364
PG 102:759λοιωθεὶς ἐλέγχθη, οὐδὲν ἔδωκεν τῇ ρύμη τοῦ φέροντος· ἅπαντες δ' ἁπλῶς ὅσοι τοῦ χοροῦ τῆς εὐσεβείας γεγόνασι (τίς ἀκοῇ παλαιᾷ μήτιγε ἐλπίδι νέᾳ, πρὶν πραχθῆναι τοῦτο παρεδέξατο), πάσης πάγης " τοῦ πονηροῦ, καὶ πάσης ἐπιβουλῆς, καὶ παντὸς τε χνάσματος καὶ βίας κρείττονες ὤφθησαν. Ηδὺ δὲ μοι ταῦτα, καὶ μάλιστα πρὸς ὑμᾶς διεξιέναι, τοὺς μέγα μέρος τοῦ τηλικούτου χρηματίσαντας θαύματος ἐπεὶ καὶ συστρατιώταις οὐδὲν ἡδύτερον, κἂν ἄλλως ἐν λύπαις ὦσιν, ἢ τὰ ἐν πολέμοις αὐτοῖς προσομιλεῖν κατορθώματα· ἀλλ' ὅπερ ἔλεγον, ὁ μὲν πονηρός ἀθρόως ἅπαντας καταπιεῖν, καὶ τῆς αὐτοῦ πανουρο γίας ἔργον δείξειν, ἐφυσᾶτο καὶ ἐφρυάττετο· τὸ δὲ τῆς ᾿Εκκλησίας ἅγιον πλήρωμα, τοσοῦτον αὐτοῦ τὰς πτος, ἀλλ' ὅλως οὐδεὶς οὐδαμοῦ τῷ καιρῷ συναλ μηχανὰς καὶ τὰς ἐπινοίας ἐξεμυκτήρισαν τε καὶ κατεγέλασαν, Χριστῷ τῷ κεφαλῆ στρατηγούμενοί τε καὶ καθοδηγούμενοι, ὡς ἐκεῖθεν μᾶλλον αἰχμαλωτίσαι τινάς, καὶ τῇ ἀληθείᾳ προσαγαγεῖν, ἡ λειποτάκτην ἕνα τινά τῆς καλῆς αὐτῶν παραχωρῆσαι γενέσθαι τάξεως. Ωστε εἴ τις αἵρεσιν ἐδίδου τῷ διαβόλῳ, πότ τερον ἐβούλετο τοιαῦτα σκεύη εὑρεῖν, οἷοις νῦν πιο ριέτυχεν, ὅλην αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν = χωρῆσαι δυ νάμενα· ἔπειτα τὴν Ἐκκλησίαν οὕτως αὐτῷ ἀνδρείως και στεῤῥῶς ἀγωνιζομένην ἀντικαταστῆναι, ὡς σκεύη κεραμέως σὺν αὐτῷ τεχνίτη ταῦτα συντρίβουσαν, ἡ μήδ' ἑτέρου τούτων εἰς πεῖραν ἐλθεῖν πολλοῦ ἂν ἐτιμήσατο; μήτε τοιούτων σκευῶν εὐτυ Χῆσαι, καὶ τὴν γ ἐπ' αὐτοῖς εὐθυμίαν ονειροπολή σαι, μήτε τὴν Ἐκκλησίαν οὕτως ἰδεῖν κραταιουμένην καὶ ἀκμάζουσαν, καὶ διὰ μέσων αὐτοῦ σπλάγχνων καιρίαν οὔπω καὶ πικρὰν τὴν πληγὴν φέρουσαν, καὶ λαμπρὸν ἱστῶσαν κατὰ πάσης αὐτοῦ τῆς δυναστείας τὸ τρόπαιον ὅπερ εἰ μή τι ἄλλῳ ἐχρῆν, καὶ τὸν νῦν (οὐ γὰρ οἶδα πῶς ἀλυπώτερον εἴπω) υποσαλευθέντα ἐκδυσωπηθῆναι, καὶ μὴ τοὺς τῆς νίκης στεφάνους μονονουχὶ τοῦ ἰδίου ἐπιχειρεῖν ἀνασπᾶν μετώπου· τί γὰρ εἰ καὶ μὴ ἔπραξεν ἃ ἐμελέτησεν, ἀλλὰ τὴν ἀνθοῦσαν χάριν ἐμάρανεν οἷς ἐδίστασε· καὶ ἡ μὲν μελέτη τὴν γνώμην ἤλεγξεν· ἡ δὲ θεία χάρις, ἣν ἔχει περὶ ἡμᾶς πρόνοιαν, καὶ νῦν ἔδοξεν, εἰς ἔργον τὴν βουλὴν ἐλθεῖν οὐκ ἐάσασα. ᾿Αλλὰ μηδέν σοι τὸ λοιπὸν μηδὲ τοιοῦτον, τέκνον, διαμελετάσθω· ἤδη γὰρ, ἤδη τοὺς ἐλέγ χους ἀφεὶς, ἐφ᾽ οἷς μέχρι νῦν, ἄδη η ίδια σπλάγχνα πλήττων καὶ τιτρώσκων ανιώμενος ἔφερον κάν γὰρ ἀναγκαῖα τα φάρμακα καὶ αἱ τομαι, ἀλλ' ἡ τῶν πόνων καὶ ἀλγηδόνων συμπάθεια, νικὰ τοὺς νόμους τῆς ἱατρείας καὶ παιδεύσεως δι' ο μηκέτι τοῦ συμπαθεῖν τὴν τυραννίδα φέρων, ἐκεῖνα πάντα λιπών, καὶ ὡς παρόντι περιχυθείς, τέκνον ἐμὸν, ὠδίνων ἁγνῶν μέλος ἐμόν, τί τοῦτο, ἀνακαλούμαι ποῦ μοιτὸ περὶ σὲ καύχημα· ποὺ δὲ αἱ ἐλπίδες μᾶλλον δὲ μετὰ τῶν ἐλπίδων τὰ ἔργα; Ὁρᾶς τὸ σκυθρωπόν, τὴν κατήφειαν, εἰ βούλει, καὶ τὰ δάκρυα. Η περὶ σοῦ φροντὶς τούτων αἰτία· ὁ ἐπὶ σοὶ πόνος αὐτῶν ἅπτε τ ἰσ. πληγῆς, εἰσ. πανουργίαν. Η μήτε τήν. - ἴσ. άτε.
col. 761–762page 250 of 364
PG 102:761ται σπλάγχνων, τὸ ἄλγος αὐτῆς τῆς ζωῆς· ἀλλ᾽ εἰ τί σοι τῆς ἐμῆς μέλει ζωῆς (ούπω δέ μέ τις ἀναπείθει λόγος ὡς οὐ μέλει) μηκέτι μηδὲν τοιοῦτον μηδε παραπλήσιον, μήτε εἰς βουλὴν μήτε εἰς μελέτην δια βαινέτω· μακάριος γὰρ ἀνὴρ οὐχ ὃς ἐπὶ παρανόμων οὐκ ἔδραμεν ἔργα, ἀλλ' ὃς οὐδὲ ἐν τῇ βουλῇ αὐτῶν ἐπου ρεύθη· μηδ' ότι χείρους ἔχομεν σεμνυνώμεθα, ἀλλ᾽ εἴ τινων ἐλάττους ελεγχθῶμεν, αἰσχυνώμεθα· ἐπεὶ καὶ ἀριστεὺς οὐχ ὅταν λειποταξίας οὐχ ἄλῳ, οὐδ᾽ ὅταν τῶν φυγάδων οὐχ ἥττων ὀφθῇ, σεμνὸς καὶ περίβλεπτος· ἀλλ᾽ ἐπειδ᾽ ἂν τῶν συστρατιωτῶν κρείττων ἐν πολέμοις ἀναφανῆ καὶ τῶν ἐχθρῶν κρατήση, τότε καὶ τοὺς στεφάνους ἐστὶν ἀναδέχεσθαι δίκαιος· ναί, δέομαι καὶ παρακαλῶ δεῖξον, τὸ τέλος ἄξιον τῆς ἀρχῆς, ἄξιον τῶν ἀγώνων· ὦ πόσων στεναγμῶν, πόσων δακρύων ἐν πελάγει μὲν μέσον ο πνευμάτων καὶ ζάλης ουριοδρομεῖν, πρὸς αὐτῷ δὲ τῷ λιμένι, καταποντίζεσθαι καὶ πόλεμον μὲν κρατεῖν τῶν ἐχθρῶν, τῶν δὲ τροπαίων αὐτοῖς ὑπεξίστασθαι· καὶ τὸν ἀγῶνα μὲν ἐν τῷ σταδίῳ λαμπρῶς ἐνεγκεῖν, πρὸς δὲ τοὺς στεφάνους μαλακίζεσθαι· ὑμᾶς δὲ ἄρα, δε ὦ τῆς ἀρετῆς ἐρασταὶ, καὶ τῆς εὐσεβείας κήρυκες, καὶ τῆς ἀληθείας προασπισταί, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ἅπασιν, οὕτω καὶ τοῦ παρόντος άλγους εὑρήσειν ἔμελλον παραψυχήν· οὐ μόνον ὅτι πέφυκε τὸ λυ ποῦν τοῖς φίλοις ἐκκαλυπτόμενον διαχεῖσθαί πως τοῖς λόγοις, καὶ οἷον συνεξατμίζεσθαι· ἀλλὰ καὶ μᾶλλον, διότι μεγάλας ἐλπίδας ἔχω διὰ τῶν ὑμετέρων σοφῶν καὶ καλῶν ἐπῳδῶν τε καὶ παραινέσεων, θάττον ἀναῤῥωσθῆναι τὸν ἄνδρα, καὶ τὸν τοῦ ὄρέως ψιθυρισμὸν τέλεον ἀποστραφέντα, μηκέτι συμβουλῆς ἀνασχέσθαι στασιαζούσης, τοὺς ὀρθοὺς λογισμούς – καὶ εἰς δισταγμόν μετακλινούσης, πτώματος αἴτιον, ἀλλ᾽ εἰς τὴν προτέραν ἐπαναδραμόντα τελειότητα, ἄσειστον καὶ ἀκλόνητον ἐν τῇ στεῤῥᾷ καὶ ἀῤῥαγεῖ τῆς ὁμολογίας Χριστοῦ διατηρηθῆναι πέτρα, διὰ βίου παντὸς καὶ λόγων. Ο Εἴ τις δὲ παράκλησις ἐν Χριστῷ Χριστῷ (μετά τοῦ θεσπεσίου Παύλου ὑμῖν, καὶ δι᾽ ὑμῶν πᾶσιν ἐπιβοώμεθα), εἴ τι παραμύθιον ἀγάπης, εἰ τις κοινωνία Πνεύματος. εἴ τινα σπλάγχνα καὶ οἰκτιρμοὶ, πληρώσατέ μου την χαράν· ἵνα, ὥσπερ μέχρι νῦν, οὕτω καὶ διαπαντός, τό αὐτό φρον ῆτε, ἐν ἑνὶ πνεύματι καὶ μια ψυχή συναθ. λοῦντες τῆς ἀληθείας τῷ κηρύγματι, καὶ μὴ πτυρόμενοι ο ἐν μηδενὶ μηδενὶ ὑπὸ τῶν νων ἥτις αὐτοῖς μὲν ἐστιν ἔνδειξις ὑμῖν δὲ σωτηρίας, καὶ τοῦτο ἀπὸ Θεοῦ ότι ὑμῖν ἐχαρίσθη [το] ὑπὸ Χριστοῦ, οὐ μόνον τὸ εἰς αὐτὸν πιστεύειν, ἀλλὰ καὶ τὸ ὑπὲρ αὐτοῦ πάσχειν. Καὶ ταῦτα οὐχ ὡς τῶν ἐμῶν δεομένοις λόγων γράφω, άλλο ὡς χρεωστῶν, ἀλλάγε καὶ ἐφιέμενος ὑμῖν κοινωνεῖν, ἔνθα μὲν καλεῖ και ρός, αὐτοῖς ἔργοις καὶ ἄθλοις, ἀλλ' ὅτε ὰ δὲ καὶ ἀντικειμέν ἀπωλείας, ε ἴσ. ἀνάμεσον. ἡ συνδιαχείσθαι. ο συρόμενοι, πτερούμενοι. Ο άλλοτε.

Letter XVEpistola XV

col. 763–764page 251 of 364
PG 102:763φάναι Ιωάννου) χρίσμα ἔχετε ἀπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, και, Τὸ χρίσμα ὁ ἐλάβετε ἀπ᾿ αὐτοῦ, ἐν ὑμῖν μένει, καὶ οἴδατε πάντα, καὶ οὐ χρείαν ἔχετε, ἵνα τις διδάσκη ὑμᾶς, ἀλλ' ὡς τὸ αὐτὸ χρίσμα διδάσκει ὑμᾶς περὶ πάντων· καὶ καθὼς ἐδίδαξεν ὑμᾶς, μένετε ἐν αὐτῷ· ἵνα όταν φανε ρωθῇ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἔχωμεν παρρησίαν, καὶ μὴ ό αἰσχυνθῶμεν αἰσχυνθῶμεν ἀπ' αὐτοῦ ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ ὁ δὲ τῆς εἰρήνης ταμίας καὶ βασιλεύς, ὁ τῆς ζωῆς ἡμῶν αἴτιος καὶ συνοχεύς, ἐν ᾧ ζῶμεν καὶ κινού μέσα καὶ ἐσμέν· οὗ τοῖς ἀλύτοις δεσμοῖς τῆς ἀγα πήσεως συνδεδέμεθα· ὁ πρῶτος καὶ μέγας ἀρχιερεὺς, Χριστὸς ὁ ἀληθινός Θεός ἡμῶν· ὁ ἐξ οὐ λαοῦ λαὸν οἰκεῖον ἡμᾶς ἰδίῳ αἵματι ποιησάμενος· καὶ τοῖς ῥήμασι. Καὶ γὰρ ὑμεῖς (μετὰ τοῦ θεολόγου οὐχ ἁπλῶς λαόν, ἀλλὰ καὶ ἠγαπημένους, καὶ ἔθνος ἅγιον, καὶ βασίλειον ιεράτευμα (ὼ τῆς ἀφάτου φιλανθρωπίας καὶ υἱοὺς, καὶ κληρονόμους, καὶ συγκληρονόμους θέμενος· παρ' ῳ οὐκ ἔστι παρ αλλαγή ή τροπῆς ἀποσκίασμα αὐτὸς ἕως τέλους ἀνεγκλήτους συντηρήσει, συσφίγγων ἡμᾶς ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς εἰρήνης καὶ ἀγάπης, στηρίζων ἐν αὐτῷ καὶ ἐν ἀλλήλοις ἐν ἀκλονήτῳ καὶ ἀσαλεύτῳ τῆς εὐσεβείας φρονήματι, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν μελέτην ἔχοντας, ἐν λέγοντας, πρὸς ἐν ἀφορῶντας ἅπαντας, πρὸς τὸ βραβεῖον ἐπειγομένους τῆς ἄνω κλήσεως· ἔνθα τῶν πρωτοτόκων ή Εκκλησία ἔνθα χοροί μαρτύρων· ἔνθα πατριαρχῶν αἱ σκηναί ἐν οἷς οὐκ ἔστι ψεύδος πρὸ τῆς ἀληθείας τιμώμενον, οὐκ ἔρις, οὐ τυραννίς, οὐκ ἀπόνοια ἐν οἷς βαθεῖα γαλήνη, καὶ κάλλος ἀληθείας ἀμήχανον ὑπὸ μηδε μίας τέχνης καλυπτόμενον· ἐν οἷς εἰρήνη πᾶσα καὶ ὁμόνοια, καὶ ἡ τῶν μακαρίων ἐκείνων καὶ ἀδιηγής των θεαμάτων θέα και μετοχὴ καὶ ἀπόλαυσις, καὶ τέλος τῆς υἱοθεσίας οὐκέτι ελπιζομένη, ἀλλ᾽ ἤδη λαμπρῶς μετεχομένη· ἡ τελείωσις, ὑπὲρ ἧς οἱ παροντες διωγμοὶ καὶ αἰχμαλωσίαι καὶ δι᾽ ἦν τὰ 3: μυρία δεινά, καὶ τοὺς καθημερινούς θανάτους εὐχα ρίστως καὶ χαίροντες φέρομεν. Υπέρ δε βασιλέων εύχεσθαι Παύλος μὲν ὁ θεσπέσιος πρὸ ἡμῶν παραινεῖ· καὶ Πέτρος δὲ τῶν μαθητῶν ἡ ἀκρότης· Υπου τάγητε πάσῃ ἀνθρωπίνῃ κτίσει διὰ τὸν Κύριον, λέγων, εἴτε βασιλεῖ ὡς ὑπερέχοντι. Καὶ πάλιν Τον βασιλέα τιμάτε· ἀλλάγε πρὸ τούτων αὐτὸς ὁ κοινὸς Δεσπότης καὶ Διδάσκαλος καὶ Δημιουργός, ἐκ παραδοξου θησαυροῦ κήνσον τελέσας τῷ Καίσαρι ἔργῳ καὶ νόμῳ τα προνόμια νέμειν ἅπερ ἀφώρισται τοῖς βασιλεῦσιν ἐξεπαίδευσε· διὸ καὶ ταῖς μυστικαῖς ἡμῶν καὶ φρικταῖς ἱερουργίαις, εὐχὰς ὑπὲρ βασιλέων ἀναφέρομεν· ᾶ δὴ προνόμια συντηρεῖν καὶ συνδιασώζειν καὶ τοῖς φιλοχρίστοις ἡμῶν βασιλεῦσι δίκαιόν τε καὶ φίλον Θεῷ, καὶ ἡμῖν ἀρμοδιώτατον. ΕΠΙΣΤ. ΙΕ΄. ᾿Απὸ τῆς ὑπερορίας τοῖς συνδεδιωγμένοις ἐπι σκόποις. Ο διωγός βαρύς, ἀλλ' ὁ τοῦ Δεσπότου μακα ρισμὸς ἡδύς· ἡ ὑπερορία χαλεπή, ἀλλ' ἡ τῶν οὐρα νῶν βασιλεία τερπνή. Μακάριοι οι δεδιωγμένοι
col. 765–766page 252 of 364
PG 102:765ένεκεν δικαιοσύνης, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία 39 τῶν οὐρανῶν· πολλαὶ αἱ θλίψεις, καὶ πᾶσαν ὑπερ βαλλόμεναι χαλεπότητα· ἀλλ᾽ ἡ ἐκεῖθεν χαρὰ καὶ ἀγαλλίασις, οὐ μόνον κουφίζειν οἶδεν αὐτῶν τὴν δριμύτητα, ἀλλὰ τοῖς πρὸς ἐλπίδας τὰς ἄνω βιοῦσι, καὶ εἰς εὐθυμίας ὑπόθεσιν αὐτὰ μετατίθησιν· ἐχώ μεθα τοιγαρούν τῶν άθλων, ἵνα τύχωμεν τῶν ἐπάθλων· ἵνα γένηται καὶ ἡμῖν μετὰ Παύλου βοᾷν Τὸν ἀγῶνα τὸν καλόν ηγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειται μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. Τί ταύτης τῆς ἐπινικίου φωνῆς ἡδύτερον ἡ χαριέστερον; τί δὲ καταισχύνειν τὸν κοινὸν τοῦ γένους ἐχθρὸν δυνατώτερον; Τὸν δρόμον τετέλεκα· τὴν πίστιν τετή ρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. Ω φωνῆς ἁπάσης λύπης ζάλην κατακοι μιζούσης μᾶλλον δὲ πάσης πνευματικῆς εὐφροσύνης χάριν ἐπιχορηγούσης, τοὺς διώκτας εἰς ἔκπληξιν ἀντι μεθιστώσες, τοὺς διωκομένους στεγανούσης, ἀσθενεῖς ἀναῤῥωννυούσης, τοὺς κατεῤῥαγμένους ἀνορθούσης! ταύτην καὶ ἐγὼ τῶν ἔργων μοι τοῖς λόγοις συνυπηχούντων ἀξιωθείην ἅμα ὑμῖν τοῖς καλοῖς συνάθλοις ἐν Κυρίῳ ἀναφθέγξασθαι πρεσβείαις τῆς ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου, καὶ πάντων τῶν ἁγίων Αμήν. ΕΠΙΣΤ. Ι. Τῷ εὐσεβεστάτῳ καὶ μεγάλῳ βασιλεῖ Βασιλείῳ. Ακουσον, ὦ φιλανθρωπότατε βασιλεῦ ο, οὐ προς βάλλομαι νῦν παλαιὰν, φιλίαν· οὐ φρικώδεις όρκους καὶ συνθήκας· οὐ χρίσμα καὶ χειροθεσίαν βασιλείας οὐχ ότι ταῖς ἡμετέραις χερσι προσιών, τῶν φρικτών καὶ ἀχράντων μετείχες μυστηρίων· οὐδὲ τὸν δεσμόν, ὃν ἡμᾶς ἡ τοῦ καλοῦ παιδὸς υἱοθεσία συνέδησεν οὐδὲν τούτων λέγω· ἀλλὰ τὰ κοινὰ τῶν ἀνθρώπων προτείνω σοι δίκαια. Πάντες γάρ, καὶ βαρβάρων καὶ Ελλήνων, οὓς μὲν θανάτου κρίνουσι, τοῦ βίου ἐξ ἄγουσιν· οὓς δε ζῆν ἐῶσι, λιμαγχονίᾳ καὶ μυρίοις ἄλλοις κακοῖς θανείν οὐ βιάζονται· Ἡμεῖς δὴ βίον βιούμεν θανάτου πικρότερον· ήχμαλωτίσμεθα, πάνω τῶν ἐστε ήμεθα, συγγενῶν, ὑπηρετών, συνήθων, πάσης ἁπλῶς ἀνθρωπίνης θεραπείας. Καί τοιγε Παύλος ὁ θεῖος, περιαγόμενος δέσμιος, τῆς ἀπὸ τῶν γνωρίμων καὶ συνήθων θεραπείας ἀπολαύειν οὐκ ἐκωλύετο· ἀλλὰ καὶ τοι τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἀγόμενος, ἀνθρωπίνης καὶ παρὰ τῶν μισοχρίστων Ἑλληνιστῶν, ἐτύγχανεν ἡμερότητος. ᾿Αλλ᾽ ἴσως ὁ μακρός χρόνος, εἰ καὶ μὴ ἀρχιερεῖς Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὖν γέ τινας κακούργους, τοιαῦτα δείκνυσι πεπονθότας· ἀλλ᾿ ὅτι ἐστε ρήθημεν καὶ βιβλίων, καινὸν τοῦτο καὶ παράδοξον, καὶ νέα καθ' ήμων ἐπινενοημένη τιμωρία· ἵνα τί γίνεται; ἵνα μὴ ἀκούωμεν μηδε λόγον Κυρίου. Μὴ γένοιτο ἐπὶ τῆς σῆς βασιλείας ταύτην τὴν ἀρὰν πληρωθῆναι, ότι Εσται ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις λιμός ἄρτου, καὶ λιμὸς τοῦ ἀκούσαι λόγον Κυ ρίου. Διὰ τί γὰρ ἡμῶν ἀφηρέθη τὰ βιβλία; Εἰ μὲν Βασίλειο. 1 ώ.

Letter XVIEpistola XVI

col. 767–768page 253 of 364
PG 102:767τοὺς διδάσκοντας, ἵνα καὶ ἀναγινώσκοντες μᾶλλον ὠφελώμεθα, και ελεγχόμενοι διορθώμεθα· εἰ δὲ μηδὲν ἀδικοῦμεν τί ἀδικούμεθα; Οὐδεὶς τοῦτο τῶν ὀρθοδόξων, οὐδ᾽ ὑπὸ τῶν ἑτεροδοξούντων πέπονθεν. ᾿Αθανάσιος ὁ πολύαθλος, του θρόνου πολλάκις, καὶ ὑπὸ αἱρετικῶν, καὶ ὑπὸ Ἑλληνιστῶν ἀπελήλαται ἀλλ᾽ οὐδεὶς αὐτοῦ τῶν βιβλίων ἀφαίρεσιν ἐψηφίσατο. Εὐστάθιος ὁ θαυμάσιος, τὴν ἴσην ἐπιβουλὴν παρὰ τῶν ᾿Αρειανιζόντων ὑπήνεγκεν· ἀλλ' οὐχ, ὡς ἡμεῖς, καὶ τὰ βιβλία ἀφήρηται. Παῦλος ὁ ὁμολογητής, Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, Φλαβιανὸς ὁ θεσπέσιος, μυτ ρίοι άλλοι· τί γὰρ δεῖ νῦν τούτους ἀριθμεῖν, οὓς ἡ ἐν οὐρανοῖς Βίβλος απεγράψατο; Καὶ τί λέγω τοὺς ὀρθοδόξους καὶ ἁγίους ἀρχιερεῖς; Εὐσέβιον καὶ Θεογόνιον, καὶ σὺν αὐτοῖς ἄλλους ἀνθρώπους αίρε τικοὺς ὁ μέγας Κωνσταντίνος, διὰ τὴν αὐτῶν δυσ σέβειαν καὶ τὸ τῆς γνώμης παλίμβολον, ὑπερορίους ἐποιήσατο· ἀλλ᾽ οὔτε τῶν ὑπαρχόντων ἐγύμνωσιν, οὔτε βιβλιοίς προσεζημίωσεν. Ησχύνετο γάρ λόγου κωλύειν, οὓς, ὅτι ἀλόγως ἔπραττον, ἐξορίᾳ κατεδίκαζε· Νεστόριος ὁ δυσσεβὴς ἐξορίζεται· Διόσκορος πάλιν· Πέτρος ὁ δείλαιος· Σευήρος καὶ πολλοὶ ἄλλοι ἀλλ' οὐδεὶς αὐτῶν βιβλίων αἰχμαλωσίαν ὑπέμεινε. Τί δὲ λέγω τὰ παλαιά; Λέοντα τὸν δυσσεβῆ πολλοὶ καὶ τῶν ἔτι περιόντων ἴσασι θηρίον * μᾶλλον ἢ ἀνω θρώπου φύσιν ἐπιδειξάμενον· ἀλλ᾽ οὗτος τὸν μέγαν, καὶ ὡς ἀληθῶς Νικηφόρον, ἐλαύνων τοῦ θρόνου, καὶ ἐξορία παραδιδούς, οὐχ ότι καὶ τῶν αὐτοῦ βιο βλίων ἐποίησεν ὑπερόριον· οὐ μὲν οὖν οὐδὲ ἔλιμο 3. γάρ τι ἀδικοῦμεν, πλείονα ἔδει δοθῆναι, καὶ δὴ καὶ ὀλόγως κτόνησεν, ὡς ἡμεῖς λιμαγχονούμεθα. Καί τοι οὐδὲν ν ἴσ. θηρίου. 5 τὰ ἄλλα.” οὔτε. 8 πάντως. ἧττον τὸν ἀθλητὴν ἐπεθύμει θανεῖν, καὶ ἡ τὴν αὐτοῦ βασιλείαν εἰς μήκος χρόνων, δι' ὧν ἐσέβει, πάντα παραταθήσεσθαι· ἀλλ' ὅμως όνομα λαβείν ἀνδροφονίας ἐφυλάττετο· οὐ τὰς σάρκας τῶν ὑπη ρετούντων αὐτῷ, ληστῶν καὶ προδοτών δίκην, κατά έκοψε, καίπερ δυσσεβῶν τἆλλα Σ, καὶ πνέων ὡμότητα οὐ τῶν συγγενῶν τὴν ὁμιλίαν εκώλυσεν· οὐχὶ τῶν υπαρχόντων ζημίαν ὑπήνεγκεν· Ἠδέσθη γάρ, Χριστιανισμὸν ὑποκρινόμενος, Ἑλλήνων ὠμότερα διαπράττεσθαι. Ἐκεῖνοι γάρ, ἀναιροῦντες τοὺς μάρτυρας, όμως οὔτε θεραπείας, τῆς παρὰ τῶν οἰκείων, τυγχάνειν ἐκώλυον· οὐδὲ ν τῶν ὑπαρχόν των ἀφῃροῦντο τὴν κυριότητα. Οὐ μὴν οὐδὲ ψαλμο δίας ἐκεῖνος ἐξέκοψεν, ἀλλὰ καὶ πολλῶν μοναζόντων, συναυλίαν ἀνεδίδου παραμύθιον. Οὐ τοὺς ἀφιερωθέν τας αὐτῷ οἴκους Θεοῦ καὶ ναοὺς κατεστρέψατο ἐδυσωπεῖτο γὰρ, ὡς ἐνόμιζεν, ἀνθρώπῳ προσκρούων τοῖς θείοις ἔργοις ἐπιλυμαίνεσθαι. Καθ᾿ ἡμῶν δι, οἱ μοι, πάντα καινά, καὶ τραγῳδίας ἐπέκεινα· αἰχμάλωτοι πάντων 8 ἔρημοι φίλων, ἔρημοι συγγενῶν ὑπηρετούντων, ἔρημοι ψαλλόντων, μοναζόντων ἀντὶ δὲ φίλων, ἀντὶ μοναζόντων, ἀντὶ ψαλλόντων, ἀντὶ πάντων ἁπλῶς, στρατιωτῶν κουστωδίαις καὶ στρατιωτικοῖς λόχοις ἐκδεδόμεθα· κατεστράφησαν
col. 769–770page 254 of 364
PG 102:769οἶκοι Θεοῦ, καὶ λελωβημένα σώματα πενήτων με το ανέστησαν· καὶ τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῖς, ὡς πολεμίων ἐδημοσιώθησαν λάφυρα· ἵνα τί γένηται; ἵνα ἡμεῖς ἀνιάσωμεν· λίαν πικρῶς ἡνιάσαμεν· ἱλαστήριον γὰρ ἡμῖν ἁμαρτημάτων, ἐκεῖνοί τε καὶ οἱ περὶ αὐτοὺς, θεραπεία Θεῷ ἡ ἀφιέρωτο. ᾿Αλλ' ἔδει συννοεῖν, μή ποτε καὶ Θεὸς ἡμῖν ὁ ζημιούμενος, μᾶλλον συνο αλγήσειεν· εἴπερ αὐτός ἐστιν, ὁ τὰ τῶν πενήτων οἰκειούμενος. Σωμάτων μὲν κακώσεις, νόμοι Ρω μαίων, τοῖς ἐπὶ κακουργίᾳ ἁλοῦσιν, εἰς κάθαρσιν ψυχῆς ἐπενόησαν· ψυχῆς δε κακώσεις καὶ ἐπιβουλάς, οὐδὲ ἀκοῇ, μέχρι νῦν, παρά τισιν ἀνθρώπων ἐπιτη δευομένας παρειλήφαμεν· εἰ καὶ νῦν τῇ πείρᾳ μαν θάνομεν· τοῦτο γὰρ δῆλον ὅτι ποιεῖ, ὅ τε τῶν βιβλίων ἀφαίρεσις, καὶ τοῦ λύτρου τῶν ἁμαρτημάτων ἡ κατα στροφὴ καὶ ἀναίρεσις· ἡ μὲν αὐτῆς τὸ ὄμμα της θεωρίας εναποσβέννυσα καὶ διαφθείρουσα· ἡ δὲ τὸ κάλλιστον τῶν πράξεων πρασσωμένη καὶ καταλύουσα τίς ἤκουσεν ἐξ αἰῶνος, κατὰ ψυχῶν ἀνθρωπίνων, πόλεμον ὑπὸ ἀνθρώπων ἐπινοούμενον; οὐ γὰρ ἱκαναλ κενῶσαι πᾶσαν ὀργὴν αἱ τιμωρίαι τοῦ σώματος, ὑπερ ορία, καὶ αἰχμαλωσία, καὶ λιμὸς, καὶ φρουρά, καὶ θάνατος καθ' ἑκάστην ἐπαγόμενος, καὶ τοσούτῳ μόνον του ζώου φειδόμενος, ὅσῳ μὴ συνανελεῖν καὶ τῶν ἀλη γεινῶν τὴν συναίσθησιν, ὅπερ ἐστὶ τὸ πικρότατον τοῦ θανάτου κέντρον, καὶ ἡ ἀφόρητος βάσανος, ἵνα καὶ τὰ τῶν θνησκόντων πάσχωμεν, καὶ τῷ θανάτῳ τὰ πάθη μὴ συνδιαλύοιτο· ὃ μόνον ἦν, ὡς ἐν τηλικούτῳ κακῷ, τοῖς θνήσκουσι παραμύθιον. Σκόπησον, ὦ βασιλεῦ, ταῦτα κατὰ σεαυτόν· καὶ εἰ μὲν ἀθῳοί σε τὸ σὸν συνειδός, πρόσθες καὶ ἕτερα καθ' ἡμῶν, ἂν ἄρα τι καὶ παραλέλειπται. Εἰ δε καταδικάζει, μὴ ἀναμείνῃς τὴν ἐκεῖθεν καταδίκην, ὅτε καὶ ἡ μετα μέλεια άχρηστος. Ἐγὼ δέ σου δέομαι, καινὴν ἴσως δέησιν, ἀλλ᾽ ἐπὶ καινοτάτοις προσαγομένην· στῆς σον, ὦ βασιλεῦ, τὰ κακὰ, ᾧ βούλει τρόπῳ· ἢ τοῦ βίου τάχιον ἡμᾶς καὶ μὴ μετὰ τῆς πολλῆς ταύτης καὶ ἀφάτου ταριχείας, ἐξάγων· ἡ τὴν ὑπερβολὴν ἀνακόπτων τῶν δυσχερῶν· μνήσθητι ὅτι ἄνθρωπος εἶ, καν βασιλεύης· μνήσθητι ότι σάρκα περικείο μεθα τὴν αὐτὴν, καὶ βασιλεῖς καὶ ἰδιῶται, καὶ τῆς αὐτῆς κοινωνοῦμεν φύσεως· μνήσθητι ὅτι κοινὸν Δεσπότην ἔχομεν καὶ Πλάστην, καὶ κοινὸν Κριτήν Τί τὴν σὴν ἐπιείκειαν, ταῖς καθ᾿ ἡμῶν κακώσεσιν ἐξελέγχεις; τί τὴν σὴν χρηστότητα, ταῖς εἰς ἡμᾶς ἐπηρείαις διαβάλλεις; τί δε τὴν φιλανθρωπίαν, εἰς ὑπόκρισιν, καὶ σχῆμα πραότητος, τῷ καθ᾿ ἡμῶν ὀργῇ καὶ βαρύτητι διασύρεις; οὐκ αἰτοῦμεν θρόνους, οὐ δόξαν, οὐκ εὐημερίαν· οὐκ εὐπάθειαν· ἀλλ᾽ ἐκεῖνα αἰτοῦμεν, ἃ καὶ τοῖς δεσμώταις παρέχεται, ὧν οὐδ᾽ οἱ αἰχμάλωτοι ἀποτυγχάνουσιν, ἃ καὶ βάρβαροι τοῖς δεσμίοις παρέχειν φιλανθρωπεύονται· εἰς τοῦτο γὰρ τὰ ἐμὰ περίεστηκε πράγματα, ἵνα παρὰ βασιλέως, και ο τότε φιλανθρωποτάτου γένους τῶν Ῥωμαίων τοιαῦτα αἰτῶ. Τί οὖν αἰτοῦμεν; ἢ ζῆν μὴ χαλεπως τέρα, θανάτου ζωήν, ἢ θᾶττον ἀπαλλαγῆναι τοῦ ἴσ. Θεοῦ, ἡ ἰσ. ἔξομεν. ε ἰσ. τούτου.

Letter XVIIEpistola XVII

col. 771–772page 255 of 364
PG 102:771κοινοὺς τῶν ἀνθρώπων νόμους· αἰδέσθητι τῆς Ῥαλο μαϊκῆς ἀρχῆς τὰ κοινὰ δίκαια· μηδε καινόν τι παρα χωρήσης έπεισαχθῆναι τῷ βίῳ διήγημα· ότι ποτέ βασιλεὺς, ἐπιεικίαν καὶ φιλανθρωπίαν ἐπαγγελλόμενος, φίλοι ἀρχιερέα, καὶ σύντεκνον ποιησάμενος, ὑφ' οὗ χερσίν, αὐτός τε καὶ ἡ βασιλίς, το χρίσμα τῆς βασιλείας ἐχρίσθη, καὶ τὸ ἀξίωμα ἐνεδύσαντο, ὑφ' οὗ λίαν ἐφιλήθη, καὶ πρὸς ὃν ὅρκια καὶ πίστεις φρικώδεις ἔθετο, ὃν ὑπεραγαπᾶν καὶ στέργειν ἐπ εδείκνυτο ἅπασι· τοῦτον ἐξορίᾳ, καὶ λιμῷ πικρῷ παραδούς, καὶ μυρίοις άλλοις κατατήξας κακοῖς, εὐχόμενον ὑπὲρ αὐτοῦ, τῷ θανάτῳ παρέπεμψεν. σώματος· δυσωπήθητε τὴν φύσιν· αἰδέσθητι τοὺς ΕΠΙΣΤ. ΙΖ΄. Τῷ αὐτῷ. Εγὼ μὲν ᾤμην, τῆς ὑμῶν κραταιουμένης βασιλείας πολλὰς αὐτῇ προσάγειν εὐχαριστίας ὑπὲρ τῆς εἰς ἡμᾶς εὐεργεσίας, ὑπέρ φίλων, ὑπὲρ συγγενῶν, ὑπὲρ συνήθων, ὑπὲρ πάντων ἁπλῶς, ὅσα πράττων αὐτός εἰς τὴν ἡμῶν θεραπείαν κόρον οὐκ εἶχες χαρίζεσθαι. Εἰς τοῦτο γὰρ ἡμᾶς ἦγεν, ἥ τε καθαρὰ πρὸς σε καὶ ἀληθινὴ διάθεσις, καὶ τῶν μυρίων ὅρκων καὶ ὑπο σχέσεων τὸ ἀνένδοτον· οὓς καὶ ἀκόντων ἡμῶν, αὐτὸς όμως, πρὸς ἅπαντας ὑποτείνων οὐ διέλιπες. Νῦν δὲ εἰς τοῦτο τὰ τῶν ἡμετέρων ἐλπίδων περιέστηκεν, ὅτι καν ὀψὲ τοῦ καιροῦ, ὅμως εὐχαριστίαν τῇ σῇ προσάγομεν βασιλείᾳ. Ἐπὶ τίνι, καὶ διὰ τί; ὅτι τὰς τῶν λῃστῶν καὶ κακουργῶν τιμωρίας, αἷς ἐν αθλούντες ἡμεῖς καταδαπανώμεθα, εἰς τὸ μετριώτερον σχηματίζειν ἐπεχείρησας. ᾿Αλλ' όρα, φίλε, καν μὴ βούλει, βασιλεῦ, ὅτι τὸ πειρᾶσθαι πείθειν ἀνθρώπους, οὐ μόνον οὐδὲν συντελεῖ πρὸς τὸ πεῖσαι θεὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὐναντίον περιτρέπεται· καὶ τῶν ἀδεῶς ἐνταῦθα πραττομένων, μᾶλλον ἐστιν ἐκεῖθεν ἡ παντέφορος δίκη κριτής.
col. 773–774page 256 of 364
PG 102:773Τῷ θεοφιλεστάτῳ οσιωτάτῳ συλλειτουργῷ Λέοντι ἀρχιεπισκόπῳ Καλαβρίας Φώτιος ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως. Τὰ παρὰ τῆς ὑμῶν θεοφιλίας πρὸς ἡμᾶς ἀνα πεμφθέντα κεφάλαια τοῖς θεοφιλεστάτοις ἡμῶν ἐπι δοθέντα μητροπολίταις καὶ παρ' αὐτῶν δοκιμασθέντα τε καὶ βασανισθέντα, τοιαύτης, ἔτυχε κρί σεώς τε καὶ ἐπιλύσεως. Α΄. Περὶ μὲν τῶν χειροτονίαν ἱερατικὴν μηδε μίαν ἐχόντων, βαπτίσματα δε δι' ἑαυτῶν τελεσάν των, τοιοῦτόν τι ώρισται. Ὡς εἰ μὲν ἐν ἐλευθέρᾳ γῇ καὶ Χριστιανῶν παρρησίᾳ ἱερέων τε εὐπορία, τοῦ τοιούτου κατετόλμησαν ἐγχειρήματος, τῶν ἱερῶν διακοσμήσεών τε καὶ προχειρήσεων τὸν θεσμὸν εἰς φαῦλον τιθέμενοι, μᾶλλον δὲ ἀλαζονίᾳ ἐμπορευσάμενοι, σφοδρώς ἐπιτιμηθέντες ὑπὲρ τῶν ἤδη πλημ μεληθέντων, καὶ τῆς μετὰ ταῦτα ἱερατικῆς προ χειρήσεως δι' αὐτό γε τοῦτο ἀπειρχθήσονται· οἱ γὰρ τὴν τοῦ θείου Πνεύματος χάριν ἀποσυλῆσαι θελή σαντες, καὶ ἑαυτοῖς τὴν τιμὴν, ἀλλ' οὐχ ὑπὸ Θεοῦ καλούμενοι ἐπιτρέψαντες, ὡς τῆς θείας χάριτος κατα

Letter XVIIIEpistola XVIII

col. 775–776page 257 of 364
PG 102:775πρὸ τοῦ λαβεῖν κατεφρόνησαν, τούτων καὶ μετὰ τὸ λαβεῖν εἰκότως καταφρονῆσαι οὐ παραιτήσονται τοὺς δέ γε παρ' αὐτῶν βαπτισθέντας, οὐδαμῶς δεξα μένους Πνεύματος χάριν ἡγούμεθα· δι' ὁ καὶ ἐν ὕδατι βαπτισθῆναι, καὶ τῷ ἁγίῳ μύρῳ χρισθῆναι, καὶ οὕτω τελειωθῆναι διοριζόμεθα κάν τι τοιοῦτον καὶ ταφρονητικώς τε καὶ ἀναξίως προδιεπράχθη, από μενοι τοῖς ἀποστολικοῖς κανόσι σφοδρῶς ἐπιτιμῶσι τοὺς μὴ βαπτίζοντας τοὺς ὅσοι παρὰ τῶν ἀσεβῶν ἐδέξαντο βάπτισμα, ὡς μὴ διακρίναντας ἱερέας ψευδ ιερέων Εἰ ' ἐν βαρβαρική τινες παροικούντες ἐπικρατείᾳ καὶ ἱερέων ἐπιλιπόντων, βάπτισμα ἱερὸν ἐπετέλεσαν, συγγνώμη τῇ ἀνάγκη, καὶ τὸ μὴ ἀγού στους τῆς χάριτος διὰ τὴν τυραννίδα τοὺς ταύτην φρονηταί, ταύτης ἑαυτοὺς ἀπεστέρησαν· ὧν γὰρ ἐπιδεομένους ἀποστραφῆναι· διὸ τοὺς βαπτίσαντας, βαπτίσματα, διὰ καιρῶν καὶ τόπων ἀνάγκην χρησίμως ἀποδειχθέντα. Καὶ περὶ μὲν τούτου τοσαῦτα. κἂν ἄνευ χειροτονίας, ἐπιτίμῳ κρίσει οὐκ ἔδοξεν ἡμῖν καθυποβαλεῖν· τοὺς δέ γε βαπτισθέντας, άνα μυρισθῆναι μὲν πάντως διοριζόμεθας κἂν εἰ παρ' αὐτῶν ἐμυρίσθησαν· καὶ οὕτω διὰ τῆς τοῦ θείου μύρου ἅπαξ χρίσεως ἐν ἑπτὰ ἡμέραις τελειωθής ναι οὐ μὴν δὲ τὸ ὅπως οὖν γεγονὸς διὰ τὴν ἀνάγκην βάπτισμα μὴ συγχωρηθῆναι· καν γὰρ ἀτελες ὅμως τῇ ἐπικλήσει τῆς παναγίας Τριάδος καὶ τῷ πιστῷ σκοπῷ τῶν ἐπικαλουμένων, τῇ τε πίστει των ὑποδεχομένων τετίμηται· δι' ὁ οὐδὲ ἔμπαλιν βαπτίσαι τῷ ὕδατι τοὺς βαπτισθέντας ορίζω, ἵνα μὴ ἀναβαπτίσαι δόξωμεν· κ τε γὰρ τῶν αἰτουμένων πίστις, καὶ ὁ τῶν τελούντων περὶ τὴν εὐσέβειαν σπουδαῖος σκοπός ἥ τε τῆς τυραννικῆς ἐπικρατείας παρόρασις, καὶ ἡ τῶν ἐπηρτημένων κινδύνων διὰ Χριστὸν καταφρόνησις, οὐκ άμοιρον τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐδ᾽ ἀνίερον τὸ τελεσθέν βάπτισμα δοκοῦσι καταλιπεῖν· πολλὰ γὰρ ἀνέκαθεν παρὰ τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία συνεχωρήθη ΝΟΤΕ. 13: Οὐκ ἔσται τελείως τις βαπτισθεὶς, ὁ μὴ τὸ μύρον δεξάμενος.
col. 777–778page 258 of 364
PG 102:777ΚΕΦΑΛ. Β'. Περὶ πρεσβυτέρων καὶ διακόνων ὧν αἱ γυναῖκες ὑπὸ Βαρβάρων διεφθάρησαν. Περὶ δὲ τῶν πρεσβυτέρων καὶ διακόνων τῶν ἐκ βαρ βαρικῆς ἁλώσεως τὰς οἰκείας ἀναδεξαμένων γυναῖκας, φθορὰν ἐν τοῖς Βαρβάροις ὑποστάσας, οὐχ ἁπλοῦν ὁρῶμεν τόν νόμον, ἀλλὰ πρὸς τὰς διαφόρους ποικιλο λόμενον πράξεις· εἰ μὲν γὰρ ἐκουσιότητι τὴν φθορὰν ὑπέστησαν, παντὶ τρόπῳ τοὺς ἄνδρας τούτων ἱερω μένους ὄντας, ἡ τούτων τῶν γυναικῶν ἐκστῆναι, ἢ βουλομένους ταύταις συνεῖναι, πεπαῦσθαι τῆς ἱερω σύνης οὕτω μὲν εἰ ἐκουσιότητι ὑπέστησαν τῇ φθορᾷ τὸ μὲν οὖν πάθος πάλιν τέμνεται εἰς δύο ο τὸ μὲν γὰρ αὐτοῦ μεμιγμένην ἔχει τὴν τοῦ ἠναγκασμένου συγκατάθεσιν· τὸ δὲ παντελῶς ὑπάρχει γνώ μης καὶ συγκαταθέσεως ἐλεύθερον τοῦ ἐπηρεασθέν τος· οἷόν τι λέγω· Ἐλπίδι φόβῳ ἢ μαστίγων τινὲς τῶν γυναικῶν, ἡ καὶ πρὸς πεῖραν τῆς τιμωρίας ἀφο εγμέναι ἐξέδωκαν ἑαυτὰς εἰς φθοράν· συγγνώμης μὲν οὖν αὗται ἄξιαι, ἢ αἱ πρότερον, ἅτε δὴ βουλη θεῖσαι διαφθαρήναι, ὕστερον δὲ ὑπὸ τῆς ἀνάγκης πρὸς τοῦτο κατολισθήσασαι· οὐ μὴν δὲ οὐδὲ αὗται αξιαι τυγχάνουσιν ἱερωμένοις συνεῖναι ἀνδράσιν· συγγνώμης γὰρ ἐπὶ ῥυπάσμασι καὶ καθαρότητος πολὺ τὸ διάφορον· δι' ὁ καὶ οἱ βουλόμενοι αὐταῖς ἱερεῖς συνάπτεσθαι, καὶ οὗτοι τοῦ οἰκείου διαπεσοῦνται ἀξιώματος· τὸ δὲ λοιπὸν παρὰ ταῦτα ὡς τοῦ ἀκου σίου εἴδους ἐξήρηται τῆς κοινωνίας τούτου· οἷόν τι λέγω· Εἴ τις βασάνων ἐπαγομένων ἢ καὶ μὴ ἐπαγομένων χεῖρας καὶ πόδας δεθείη, εἶτα περιφυλάξαι ἑαυτὴν τὰ μάλιστα σπουδάζει, πόρον οὐκ ἔχει αὐτή, καν δοκεῖ διεφθάρθαι, φθορᾶς τὴν ἑαυτῆς ψυχὴν ἐλευθέραν τῇ γε ἀληθείᾳ διατηρήσασα κρίνεται ταῖς τοιαύταις οὖν γυναιξὶν εἴ τινες τῶν ἱερωμένων συνοικεῖν βούλοιντο, οὐδεμίαν ἐπ' αὐτῶν ὁρῶμεν ἀποτομίαν προβαίνουσαν· ἀγαπητὸν μὲν γὰρ καὶ ἐπαινετόν, εἰ καὶ κοινῇ γνώμῃ καὶ βουλῇ τὸ συνοικές στον διαλύσουσι· οὐχ ὡς ῥυπάσματος ή κηλιδώσεως αἴτιον, ἀλλ᾽ ἵνα τὰς τε τῶν πολλῶν ὑπολήψεις ἐπὶ τὸ μᾶλλον θαυμάζειν τὴν ἀρετὴν διεγείρωσιν, καὶ τῶν χαιρεκάκων παντελῶς τὰ στόματα ἀποῤῥάψω σιν καὶ μαρτύριον ἐναργές παραστήσωσιν, ότι βίας μόνης ἦν ὅπερ ἐξ ἐπηρείας ὑπέστησαν· εἰ γὰρ ἐξὸν αὐτῷ ἀνδρὶ τῷ νομίμῳ κοινωνεῖν, ἡ ο δι Θεῷ μᾶλλον κολληθῆναι ᾑρετίσατο, πῶς ἂν τὴν γε εί. ΝΟΤΕ. παπαδιά
col. 779–780page 259 of 364
PG 102:779γενημένην εἰς αὐτὴν βάρβαρον πρᾶξιν ἀκούσιον τε περιφανῶς καὶ ἀνεπιτίμητον μὴ δείκνυσιν; τοῦτο δέ φαμεν, εἰ ἄρα τῷ ἀνδρὶ τὰ τῆς διαζεύξεως συν δοκεῖ· ἄν δὲ μὴ, οὐκ ἐν εὐθύναις τὴν ἔνωσιν ἄγωμεν. Περὶ τοῦ εἰ χρὴ βαπτίζεσθαι τὰ Σαρακηνών βρέφη ἐν τῇ αὑτῶν ὄντα χώρᾳ καὶ εἰς τοὺς ἑαυτῶν οἴκους. ΚΕΦΑΛ. Γ΄. μή. τῶν Τὰ δέ γε τῶν Σαρακηνών βρέφη παρὰ τῶν μητέ ρων προσαγόμενα μηδαμῶς ἀποστερεῖσθαι τοῦ θείου βαπτίσματος δεδοκίμασται· οὐδὲ γὰρ κεκώλυται παρὰ τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ τὸ καὶ ἐν ἁπαλαῖς ἔτι φρεσὶ τὴν θείαν χάριν τοῦ βαπτίσματος δέχεσθαι κἂν μετὰ ταῦτα ἡβάσκουσι, καὶ τὸ αὐτεξούσιον ἑκάστου τὸν βίον πῆ μὲν σπουδαῖον, πῆ δὲ φαύλον διατίθησι· εἰ γὰρ τὸ μέλλον ἀόρατον, ἄτοπον μὴ καταλαβεῖν ἀγαθοὺς θεμελίους τῷ ἐξουσίαν έξοντι ἐπικοδομῆσαι τοῦ βίου τὸν οἶκον· εἰ δὲ καὶ ἡ βαρ βαρικὴ παίδευσις, κενὸν ἀποδεικνύειν τὸ Θείου βάπτισμα δοκεῖ, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ βαπτίσματος τὸ ἔγι κλημα, τοῦ δὲ τὸ βάπτισμα ἀθετήσαντος ἢ ἀθετῆσαι παρασκευάσαντος· ὥσπερ γὰρ τὸ διδάσκειν τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, κἂν οἱ διδασκόμενοι και ταρᾳθυμοῦσιν, ἀνέγκλητον· οὕτω καὶ τὸ βαπτίο ζειν, κἂν ὁ μετὰ ταῦτα βίος τῶν βαπτισθέντων ἀδό κιμός τε καὶ ἄπιστος· μᾶλλον οὖν ἀγαθὸν βαπτίζεσθαι τὰ βρέφη, καὶ τὸν τῆς πίστεως ἀῤῥαβῶνα τέως υποδέχεσθαι· ἴσως ὑπομνησθέντα ποτέ ότι Χριστὸν ἐνεδύσαντο ελέσθαι βουληθῶσι τὴν χάριν διά τῆς χάριτος· ἐν οἷς γὰρ τὰ τῆς ἐλπίδος ἀμφίβολα, τὸ χρηστὸν μᾶλλον αἱρεῖσθαι χρὴ, κακείνῳ συγγενέσθαι· δεῖ γὰρ, κἂν εἰ μὴ τελειωθῇ τις τῷ καλῷ, ἀπάρξασθαι τοῦ καλοῦ· αἱ γὰρ τῆς πίστεως τον ἀῤῥαβῶνα ποθοῦσαι τὰ ἴδια τέκνα δέξασθαι μητέρες, εἰ μὲν τύχοιεν, προθυμότεραι καὶ πρὸς τὴν διδασκαλικὴν τελείωσιν ἔσονται· εἰ δ᾽ ἀποτύχοιεν, οὐ μόνον τῶν τέκνων, ἀλλὰ καὶ ἑαυτῶν ἴσως καταμελήσουσιν. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τοῦ, εἰ χρή γυναιξὶ διδόναι δώρα πρὸς τὸ ἀποκομίσαι εγκεκλεισομένοις Χριστιανοῖς ὑπὸ τῶν Σαρακηνών. Περὶ δὲ γε τῶν τὴν κοινωνίαν διακομιζουσών γυναικῶν τοῖς βαρβαρικοῖς οἴκοις εγκεκλεισμένοις Χριστιανοῖς, τοῦτο διώρισται, ὡς εὐσχήμονας εἶναι χρὴ ταύτας, καὶ οἶαι δ᾽ ἂν αἱ παρθενίᾳ ἡ σεμνῷ γήρᾳ κοσμούμεναι, καὶ ἄξιαι εἰς διακονίαν καὶ εἰς δια κόνων παραδεχθῆναι βαθμόν εἰ δὲ τοιούτων Δώρα νεὶ δῶρον
col. 781–782page 260 of 364
PG 102:781ἀπορία εἶναι δοκει, μηδὲ τὰς πίστεως ἀλλοτρίας βουλομένας εὐποιεῖν Χριστιανοῖς, ἀδελφοῖς καὶ ἐπὶ τοσοῦτον αὐταῖς τεθαῤῥηκέναι καὶ προσανατεθῆναι, μηδ' αὐτὰς ἐκείνας παρατηρεῖσθαι· ἀλλὰ καὶ δι' αὐτῶν εἰσκομίζειν τὴν τοῦ ἀγαθοῦ κοινωνίαν τοῖς μηδ' ὑπ' αὐτῆς τῆς τυραννίδος τῆς εἰς Χριστὸν κατωλιγωρηχόσι πίστεως· οὐδέποτε γὰρ κοινοῦται τὸ ἅγιον, μᾶλλον δὲ ἁγιάζει καὶ τοὺς κεκοινωμένους εἰ μὴ ὑποπτά τινα πρόσωπα καταπαίζειν συνήθως ἔχοντα τῶν θείων, ταῦτα ἐγχειρισθῆναι προφασί ζοιντο. ΚΕΦΑΛ. Ε΄. Περὶ τοῦ, εἰ χρὴ κοινωνεῖν τοὺς ὑπὸ τῶν Σαρακηνών εἰς ἀσέλγειαν βιασθέντας παῖδας. Ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν παρὰ τῆς βαρβαρικῆς ἀσελ γείας βιασθέντων παιδίων διὰ τὸ τῆς βίας ἐπαγαγόν τε καὶ ἀπαραίτητον, συγγνώμην τούτοις δοθῆναι, καὶ τῆς ζωοποιοῦ κοινωνίας μὴ ἀποκωλυθῆναι δι ώρισται· εἰ μήπω ἑκούσιον τὸ ἁμάρτημα κατειργάσαντο τότε γὰρ καὶ αὐτοῖς τὰ ἐπὶ τοῖς ἐκουσίως τοιαῦτα πλημμελούσι προσφόρως ἐπιτίμια προσ αρμόσει. Τοσαῦτα μὲν παρὰ τῆς σῆς θεοφιλείας προβληθέντα ζητήματα, άξια προφανῶς ἐρεύνης τυγχάνοντα, καὶ τῆς σῆς συνέσεως τὸ σπουδαῖον χαρακτηρίσαι δυνάμενα· καὶ τοιαύτη παρὰ τῶν θεοφιλεστάτων μητροπολιτών συμφώνως περὶ αὐτῶν ἐξανεστηκυῖα ψήφος, ἥτις παρὰ τῆς ἡμῶν μετριότητος ἐπι σφραγισθεῖσα καὶ ἀποδεδεγμένη πρὸς τὴν σὴν θεοφιλή παραπέμπεται ὁσιότητα· δέχου τοίνυν τῶν σῶν προβλημάτων τὰς ἐπιλύσεις σαφεῖς ὡς ἐξήτησας, ἐν καιρῷ καὶ προσώπῳ τῷ ἐπιτηθείῳ ταύτας συν τηρῶν καὶ παραφυλάττων· καὶ μή τι περὶ τὴν τούτων ἀποτυχίαν, ἀλλ' ὅτι ἀκηδία ε ἄλλῳ... τὰ δ᾽ ἄλλῳ· ἐῤῥῶσθαι δὲ διὰ παντὸς κυ... λιπαρού μὴν ἐν ὁσιότητι καὶ δικαισύνῃ τὸ ἱερὸν ὑμῶν ποιμένοντα ποίμνιον ίεσον, καὶ τῶν ψυχολετήρων παθών διατηρήσαι ποῤῥώ] τερον. - Τέλος τῶν κεφαλαίων. ΕΠΙΣΤ. ΙΘ΄. Πάντα τῆς ὑμῶν ἀρχιερατικής τελειότητος καὶ πνευματικῆς σοφίας γέμει, καὶ τῆς πολιτικῆς εὐνο μίας τη ακριβεία συγκέκραται. Τό τε γὰρ εἰς συνοδικήν κρίσιν ἀγαγεῖν & προὐβάλλετο τὴν ἀμφισβήτησιν· καὶ τὸ μὴ οἰκείᾳ ῥώμῃ τῆς συνέσεως, καίπερ ἱκανῶς ἐχούσῃ καὶ πολυπλάσιον βάρος ανέχειν ὀχλή στων καὶ τὸ, πρότερον τὰς ἐγκολπίους φιλονεικίας διαλυσάμενον, οὕτω χωρεῖν ἐπὶ τὴν κρίσιν τῶν ἔξων ΝΟΤΕ.

Letter XIXEpistola XIX

col. 783–784page 261 of 364
PG 102:783θεν, πῶς οὐκ ἔστι μὲν θείας σοφίας ἀπευθυνομένου γνώμονι; Οἱ μὲν οὖν εἰς ἐξέτασιν κατ᾿ ἀρχὰς προ τεθέντες τέσσαρες πρεσβύτεροι, καλῶς εὐθὺς, τῆς ἀλόγου, καὶ πολὺ τὸ ἄδικον ἐχούσης ἐπιτιμίας ἀθωωθῆναι, δικαίαν ψῆφον ἀπέλαβον. Καὶ ἄνοιά τις ἀλόγιστος τῇ δικαία ψήφῳ ἀντέκρουσεν. Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν ἐκ κατηγορίας μόνης, κάν μικρόν, κάν μέγα, καν τῶν μεγίστων εἴη τὸ αἰτίαμα, μηδὲ μιᾶς ἀποδείξεως τῇ αἰτία περιτεθείσης, οὐμενουν ούτε ἱερέα τοῦ οἰκείου βαθμοῦ παρενεχθῆναι, ούτε του ἐπιτιμίαν ἄλλην εἰσπραχθῆναι. Οὕτω γὰρ εἴη μέγα κέρδος τοῖς συκοφάνταις, ὅτι καὶ μὴ λαβόντες οἷς ἡτιῶντο τοὺς ἀναιτίους, ὡς ἑαλωκότας εἶδον τὴν δίκην ἀπαιτηθέντας. Καὶ τίς ἂν εὑρεθείη πόρος, τῆς παραλόγου ταύτης φορᾶς κυρωθείσης, δι᾿ οὗ τὸ μάθ την κατηγορούμενον τὰς λαβὰς τῶν συκοφαντησάν των διαφεύξεται; Τοὺς οὖν ἐφ᾽ οἷς κατηγορήθησαν μὴ ἐλεγχθέντας, ἀθώους τέως ἡ ἡμῶν μετριότης, ὡς καὶ ἡ κατ' ἀρχὰς ὑμῶν προελθοῦσα ψήφος, πάσης καταδίκης ἀφίησιν· Οσοι δὲ τοῖς ἐγκλήμασιν καλω κότες κατάδηλοι καθεστήκασι, τούς τε κοσμικούς φημι, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς ἐταζομένους πρεσβυτέρους, τούτους φυλάττειν τὸ πρόσκαιρον ἐπιτίμιον, ἂν ὡς ἔφημεν, γνωστόν κατέστη τὸ αἰτίαμα, καὶ ἡμεῖς ἀποφαινόμεθα. Περὶ δὲ ὧν οὐδεμία συγγνώμη προέβη, οὐδὲν ἡμῖν παρίσταται φάναι, ἀδήλου ἡμῖν καθεστηκότος τοῦ ἀδικήματος. Καὶ περὶ ἐπισκόπου δὲ τοῦδε, ἀξιολόγως μέν, καὶ κανονικῶς, καὶ ἡ ζής τησις, καὶ τὸ πέρας προῆλθε τῆς ἐξετάσεως. Ημάς δὲ ἐκπλήξεως παρέπεμψε θαύματι, όπως παντελῶς αλλότρια τῆς παρούσης διηγήσεως τὸ τοῦ ᾿Αμασείας γράμμα καὶ ἀπήγγειλε καὶ ὑπετίθετο. Τὸ γὰρ μετὰ μαρτύρων χειροτονῆσαί τινα, κἂν ὑστερον ὁ χειροτονηθεὶς ἀνάξιος ἀπελεγχθῇ, οὐδὲν πρόκριμα τῷ χειροτονήσαντι γίνεται. Ων οὐδὲν τὸ γράμμα ὑπεδέλου, ἀλλὰ καὶ τἀναντία διήγγειλε. Καλόν δε παρουσιάσαι καὶ αὐτοὺς τοὺς τὴν μαρτυρίαν ὑποσχόντας, ὅτε τὴν χειροτονίαν ὁ ὑπαίτιος ἀνεδέχετο· ὡς ἂν πανταχόθεν τὸ καθαρὸν καὶ ἀνεπίληπτον, καὶ τοῖς ἀγνωμονέστερον περὶ τὴν ἀθώωσιν τῶν ἀδελφῶν διακειμένοις παντελῶς, καὶ μισοῦσιν, ἀποκαλυφθῇ, καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ ἀρχιερεὺς, εἰ μηδὲν τῶν ἀνηκόντων ἀρχιερεύσι τὴν καινοτιμίαν εἴη ὑποστάς. Τὸ δὲ συνοδικὸν τῆς οικονομίας γράμμα, ὅ τὸν ἀρχιεπίσκοπον ἔχει τῆς Καισαρείας προταττόμενον, γνώμη τε ἡμετέρᾳ ἐγρά φη, καὶ δι' ἐπιτροπῆς ἀπεστάλη· καὶ οὐδὲν, οἶμαι, οὔτε παρὰ συνείδησὶν ἔχει, οὔτε τοῖς ἱεροῖς μαχόμενον τοῦ Πνεύματος (νόμοις]. Πολλὴ γὰρ ἡ διαφορὰ τῶν ἐξ ἀγνοίας αμαρτημάτων, πρὸς τὰς ἐν γνώσει καὶ μετὰ καταφρονήσεως προϊούσας αθεμίτους πράξεις. Καὶ ἱερέων δὲ καὶ Χριστιανῶν ἀποιχομένων οὐδεμία φροντίς, οὐδ᾽ ὑμνολογίας οφειλομένης ἱερὰ τελετή, πῶς οὐκ ἂν ἐκβιάσαιτο, ἐπ᾿ οἰκονομίαν, ἀπὸ τῆς ἀκριβείας τῶν θείων μυστηρίων ἀποκλίναι; Αλλ ἴσως ταῦτα περιττὸν πρὸς εἰδότα λέγειν. Περὶ δι τῶν κεφαλαίων, ἐκεῖνα τέως ὡς ἐν καιρῷ κατεπείγοντι τυπωθῆναι διέγνωμον. Όσοι μὲν πρὸ τῆς δια μαρτυρίας τοὺς διγάμους ηὐλόγησαν, διά τε την ἄγνοιαν, καὶ διὰ τὸ μηδὲν παρὰ τῶν ἐπισκόπων περ.
col. 785–786page 262 of 364
PG 102:785τῆς τοιαυτῆς ἐξασφαλισθῆναι πράξεως, μήτε μὴν τῶν κανόνων ἀλλαχόθεν ἀκρίβειαν μαθεῖν, καὶ διὰ ταῦτα τῷ τοιούτῳ ὠλίσθησαν πτώματι, οἱ τοιοῦτοι πάντως, εἰ μήτε ἄλλο, ἀλλ᾽ ἐν ὅσῳ γε χρόνῳ τὸν δίγαμον τῆς κοινωνίας τῶν φρικτών μυστηρίων οἱ νόμοι τοῦ Πνεύματος ἀποκωλύουσιν, ἐν τοσούτῳ, καὶ ὁ παραλόγως τὴν εὐλογίαν τοῖς συναπτομένοις ἐπι τεθείς, τῆς ἱερουργίας ἐπισχεθήσεται. Εἰ μή τις ἄρα κατεπείγει χρεία ἀπαιραίτητος ἄλλη, καὶ παντελῶς ἀπραγμοσύνη, καὶ βίος ἄλλος ἐπίσημος τοῦ ἀνδρός. πολλάκις παρὰ τοῖς Πατράσιν ἡμῶν, δι' οἰκονομίαν, τῆς ἀκριβείας ὤφθη περιγεγονότα, καὶ τὸν χρόνον τῆς ἐπιτιμίας συνάγοντα πρὸς τὸ ἔλαττον. Γυναῖκα δὲ παρὰ μὲν τοῦ θεσπεσίου Παύλου μεμα θήκαμεν ἀποβαλοῦσαν τὸν ἄνδρα, δευτέροις γάμοις ὁμιλῆσαι συγγνώμην λαβούσαν. Πολλὰ γὰρ τὰ γυ ναικεῖα ἀῤῥωστήματα, καὶ δυσωπεῖν ἱκανὰ, μὴ πρὸς τὴν φύσιν τῶν ἀνδρῶν τὴν ἐκείνων ἀσθένειαν ἐκβιάζεσθαι. "Ανδρα δὲ οὐκ ἴσμεν τῆς αὐτῆς συγγνώμης παρὰ τῶν ἀποστολικῶν ἀξιωθέντα σπλάγχνων, διό καὶ τὸ ἐπιτίμιον τοῦ μὲν γυναῖκα δίγαμον εὐλογήσαντος, ἢ οὐδ᾽ ὅλως ἢ πολὺ κουφότερον ἔσται τοῦ δι γαμον άνδρα εὐλογήσαντος. Οἱ δὲ ἀπολελυμένως ἁρμοζόμενοι γυναιξίν, ἐπείπερ ἡ πρᾶξις οὐχ ἁπλῆ, οὔτε τὸ ἐν αὐτοῖς ἐπιτίμιον πρόεισι μονοειδές· οὐ μὴν οὐδ᾽ οἱ τούτους εὐλογοῦντες ὑπὸ μίαν τελοῦσι δίκην. Οσαι μὲν γυναῖκες ἀπελύθησαν τοῦ ἀνδρὸς, ἐκείνου τὴν αἰτίαν παρασχομένου, ἐφ᾽ ᾧ τῆς φυσι τῆς ὁμιλίας ἡ ἀσθένεια κατεκράτησεν, αὗται δή, αὗται, εἰ μὲν σωφρονεῖν ἔλοιντο, τοῦτο ἄμεινον· εἰ δὲ καὶ ἀνδρὶ συνάπτεσθαι βούλοιντο, καὶ τοῦτο ἀκατάγνωστον αὐταῖς τε, καὶ εἴ τινες εὐρεθεῖεν τῶν ἱερέων, διὰ τῆς εὐλογίας τὸν γάμον σεμνύνοντες. Και τῆς γυναικὸς τὴν αὐτὴν παρεχομένης αἰτίαν, ἧς καὶ ὁ διαλυθεὶς ἀνὴρ τῆς αὐτῆς ἐλευθερίας ἠξίωτο, καὶ ἡ μικρῷ πρόσθεν ειρημένη γυνὴ ἀπολαύσει. Κἂν παρὰ τὴν ἡλικίαν δέ τινες εἰς μνηστείαν ἔλθωσιν, εἶτα τούτους ὁ νόμος διὰ τὸ παράνομον ἀπ' ἀλλήλων διαστήση, οὐδὲ τότε οὐδ᾽ ἕτερον τῶν διισταμένων προσώπων, ἐν λαϊκῷ δηλονότι ἐξεταζόμενον τάγματι, πρὸς ἕτερον νόμιμον ἐρχόμενον γάμον εὐθύνας ύφο έξει. Ὁ δὲ τὴν ἐκβεβλημένην ἐπὶ μοιχείᾳ γυναῖκα θέμενος, εἴτε γεγαμηκὼς εἴη, εἴτε καὶ γάμων ἄγευστος, μοιχός τέ ἐστι, καὶ τῷ τῶν μοιχῶν ἐπιτιμίῳ ὑπόκειται, Εἰ δὲ διὰ μόνον άλογον μῖσος ὑπὸ τοῦ ἀν δρὸς καὶ ἄκουσα ἐξωσθεῖσα, ἄμεινον μὲν εἰ πάλιν πρὸς τὸν ἴδιον ἐπαναστρέψῃ ἄνδρα· εἰ δὲ μὴ, ἐκεί νου πρὸς ἑτέραν γυναῖκα χωρήσαντος ἤδη, μοιχείας μὲν αὕτη, συνερχομένη ἀνδρὶ ἑτέρῳ, οὐκ ἂν ἐγκλής ματι περιενεχθείη· οὐ μέντοι γε ὁ ἱερεὺς, τὰ νενο μισμένα ἐπιτελῶν ἐν αὐτῇ, τὸ ἀκατάγνωστον ἕξει, ἀλλὰ τὴν τοῦ διγάμους εὐλογήσαντος ἀπαιτηθήσεται δίκην. Τὸ δὲ ἐξ ἀλόγου συμφωνίας διαλύεσθαι, ἐπεὶ νόμῳ κεκωλυμένη ή τοιαύτη τόλμα καθέστηκεν, οὔτε τὴν ἄνδρα, πρὸς ἕτερον συνερχόμενον συνοικέσιον, ἐᾷ ἀνεύθυνον, οὔτε τὴν γυναῖκα διαπραττομέ την τὸ ἴσον. Μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ποιναὶ βαρεῖαι κεῖνται τοῖς νόμοις, εἰ τοιαύτη πρᾶξις εἰς τόλμαν ἀχθήσεται· καὶ δῆλον ὡς ἐπὶ τοῖς τοιούτοις συνοικε

Letter XXIEpistola XXI

col. 787–788page 263 of 364
Epistola XX
PG 102:787σίοις εὑρισκόμενος ὁ ἱερεὺς, καὶ τὰ νενομισμένα τοῖς γάμοις τελῶν, παντελῶς τῆς ἰδίας τιμῆς κατὰ τὴν τῶν κανόνων ἐκπεσεῖται ἀκρίβειαν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τὸ τάχος εἶπε· καὶ τὸ ἀμελέτητόν τε καὶ ἀπροσδόκητον τῶν προτεθέντων εἰς ζήτησιν· εἰ δέ τι ἄλλο ἐπιμελέστερον ἡ ὑμετέρα σύνεσις ἐπισκοποῦσα κατίδοι, νικάτω τὸ ἄμεινον. Καὶ ἡμεῖς δὲ ἴσως ἓν πλατυτέρῷ καιρῷ ἀκριβέστερόν τι ἄλλο ἐπιθεωρήσομεν. ΕΠΙΣΤ. Κ΄. Ἔγραψέ σου ἡ ὁσιότης περί τινων μικροφαγητών των. Ἡ δὲ αἰτία τῆς μικροφαλίας ἔστι τοιαύτη Τύμβον Ἑλληνικὸν ἀπῆλθον διορύξαι πρὸς ἀνεύρεσιν χρημάτων· ματαιοπονοῦντες δὲ καὶ μηδὲν εὑρίσκου. τες, εἶπεν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, ὅτι Εί μὴ σφάξωμεν κύνα, καὶ ἐκ τῶν χρεῶν αὐτοῦ ἁψω μεθα, οὐ μὴ ἐπιδώσει ἡμῖν ἡ γῆ τὸ ζητούμενον. Αὐτίκα γοῦν ὁ λόγος εἰς ἔργον προέβη. Ελθόντων. οὖν εἰς αἴσθησιν τῆς ἀπηγορευμένης βρώσεως, τοῖς ποσὶ προσέπεσον τοῦ ἐπισκόπου, αιτούμενοι ἰατρείων, καὶ λύσιν τοῦ παραπτώματος. Ταῦτα διήγγειλε τὸ γράμμα τῆς σῆς εὐλαβείας· καὶ περὶ τούτου τύπος μὲν ἐστιν ἐκκλησιαστικός, διὰ τεσσαρακονθημέρου ἐπιτιμίου, καὶ τινων εὐχῶν, διαλύεσθαι τοὺς καλω κότας τῷ ἐγκλήματι. Ἡ δὲ παρούσα μιαροφαγία ἔχει καὶ ἑτέρας τινὸς ἀσεβείας ἐπιμιξίαν. Τὸ γὰρ ἕνεκα τούτου μιαροφαγῆσαι, ὥστε τὴν γῆν ἐκριλίο ξασθαι, κατὰ τὴν ἐκείνων τῆς ἀπονοίας ὑπόνοιαν, αὔξει πλέον τὸ ἔγκλημα· κἂν ἄνευ λογισμῶν των δυσσεβεστέρων πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόληψιν κατηνέχθησαν. Πλήν γε καὶ τῶν ἀνδρῶν τὸ ἦθος, καὶ ἡ ἄλλη τοῦ βίου διαλωγὴ, καὶ κατάστασις, καὶ ἡ τῆς δια νοίας ἁπλότης ή δεινότης, δύναται πολυπλασιάζει καὶ συντέμνειν· εἴτε καὶ μετὰ τεσσαράκοντα ἡμέρας ἐπιτεθῇ αὐτοῖς ἐπιτίμιον. Εἰ δὲ δεῖ τι καὶ κεφάλαιον δεύτερον εἰπεῖν, ἄνευ τῶν ἐπιτεμνόντων ή μηκυνόν των τὸ πρᾶγμα περιστατικῶν αἰτιῶν, εἰς τρεῖς τεσο σαρακοστᾶς, ἡ ἐπιτιμία, τοὺς ἐπὶ τῇ εἰρημένη μια ροφαγία εαλωκότας, περιστήσει· ἅμα τῇ ἄλλη κατά τὴν δίαιταν σκληραγωγίᾳ, καὶ τῇ τῶν φρικτῶν μυ στηρίων ἀποκωλύσει. ΕΠΙΣΤ. ΚΑ' Οὐχ οὕτως ἐμηνύσαμεν τῷ προέδρῳ, ἵνα μάθωμε εἰ μετά γνώσεως παρεχώρησε τὸν μοιχὸν ἱερατεύειν ὁ ἐπίσκοπος· ἄτοπον γὰρ καὶ τοῦτο· ἀλλ᾽ εἰ ἐγίνωσκε μοιχὸν αὐτὸν εἶναι, καὶ οὕτω αὐτὸν ἐχειροτόνησε χαλεπώτερον γὰρ τοῦτο. Ὁ δε, ὃ μὲν ἐμηνύθη διδά ξαι, οὐκ ἐδίδαξεν, ὃ δὲ οὐδεὶς ἐζήτησε τοῦτο ἀνήγγειλε. Πλὴν εἰ μὲν εἰδὼς αὐτόν μοιχὸν ὄντα ἐχειροτόνησε, παντελῶς ἐστι καθηρημένος τῆς ἀρχιερωσύν νης τε καὶ ἱερωσύνης· εἰ δὲ ἀγνοῶν αὐτὸν μοιχόν ὄντα ἐχειροτόνησεν, εἶτα μαθὼν, ἐπέσχε μὲν ἐπὶ χρό νον, ἀπέλυσε δὲ ἱερατεύειν, παυθήσεται μὲν καὶ απ τὸς τοῦ ἱερουργεῖν ἐπὶ χρόνους τινάς. Αλλο γὰρ τὸ [κατα] φρονῆσαι Θεοῦ, καὶ ἄλλο τὸ ἀπαιτηθῆναι καὶ δόξαι φυλάξαι, κἂν οὐκ ἐφύλαξεν· ἐπὶ χρόνους δὲ τινας ἔφημεν ἐπισχεθῆναι αὐτόν, ἐάνπερ τὰ ἄλλα αὐτοῦ προτερήματα καὶ ἡ τῆς ἄλλης περιουσία δύναται
col. 789–790page 264 of 364
PG 102:789ἀντιταλαντευθῆναι τῷ τοιούτῳ αὐτοῦ παραπτώματι, εἰ δὲ μή, διηνεκές τὸ ἐπιτίμιον ἕξει. Ταῦτα δὲ λέγο μεν, οὐκ ἐὰν ὁ πρόεδρος αὐτοῦ λέγει ότι γινώσκων αυτόν μοιχὸν ἐχειροτόνησεν, ἢ ὅτι μετὰ τὸ χειροτονηθῆναι αὐτὸν μαθὼν μοιχὸν εἶναι, καὶ ἐπί τινα χρόνον ἐπισχών, εἶτα ἱερουργεῖν αὐτὸν ἀφῆκεν· ἀλλ' ἐὰν αὐτὸς διὰ μαρτύρων πιστῶν καὶ ἀδιαβλήτων ἠλέγχθη· ἡ καὶ μὴ ἐλεγχθεὶς, οἰκείῳ κατετέθετο καὶ ὡμολόγησε στόματι. Ταῦτα μὲν οὖν ἡ ἡμετέρα ἁρμός ζειν ἔκρινε μετριότης· καὶ περὶ αὐτοῦ ὡς κελεύει διοικήσει ἡ ὑμῶν ἁγιότης. Σὺ δέ μοι ἐν Κυρίῳ ἔ ρωσο. ΕΠΙΣΤ. ΚΒ' Θαῦμα μὲν ἡμᾶς κατέσχε καὶ ἔκπληξις, ἐπὶ τῇ τοσαύτη παροινίᾳ, καὶ ἀπονοίᾳ, καὶ ἀναισθησίᾳ, καὶ παρανομίᾳ τοῦ προέδρου, καίτοιγε τῶν τοιούτων παρ θῶν παλαιά τινα ἴχνη ἐν τῇ μνήμῃ φέροντας· ἀλλ' ἡ ἐπιμονὴ καὶ αὔξησις τῶν προλαβόντων, ὡς ἐπὶ παν ραδόξοις, τοῖς νῦν πεπραγμένοις, παρέσχε ταράττει σθαι. Πλὴν οὐκ ἔστιν ἀνενόχλητον τοῖς καθ᾿ ἕκαστον τῶν κατὰ μέρος λόγων ἐπιστῆναι, ὁ πολλάκις ἔφαμεν καὶ νῦν φαμεν. Ὡς ἐπείπερ καὶ ἡμεῖς ἁμαρτωλοὶ τὰς ἁμαρτωλὰς ἡμῶν χεῖρας ἐπὶ τὴν σὴν ἐθέμεθα κεφαλὴν, τὴν τελεταρχικὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐπικαλούμενοι χάριν (καὶ πεπιστεύκαμεν οὐ ταῖς ἡμῶν χειροθεσίαις, ἀλλὰ τῇ τε ἄνωθεν εὐμενείᾳ, καὶ τῇ σῇ ἀρετῇ, τὴν ἐπιφοίτησιν αὐτοῦ πλουτίσαι ἡμᾶς), οὐ μόνον ὅσα ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ παρανόμως τε καὶ ἀκανονίστως παρὰ τοῦ ταύτης προέδρου πρόεισι, ἀλλὰ καὶ ὅσα παρ᾽ ἑτέρου τὴν ὁμοίαν ἐπιδεικνυμένου γνώμην, ταῦτα πάντα τὴν σὴν ἀρχιερατικὴν παρεγ γνώμεθα τελειότητα (ὡς ἡμῶν τῶν ταπεινῶν συμ παρόντων καὶ συνεφαπτομένων τοῖς νόμοις τοῦ Πνεύ ματος) ἀνακόπτειν τε καὶ ἀναχαιτίζειν, καὶ ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ ἄριστον μεταρυθμίζειν· οὐχ ἡμῶν νυνὶ τὴν τοιαύτην πνευματικὴν ἐξουσίαν χαριζομένων, ἀλλὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ παναγίου, ἡνίκα καὶ τὴν ἀρχιερατικὴν ἐδίδου δωρεάν. ᾿Απολυέσθωσαν γοῦν οἱ παραλόγως δεσμῷ ὑποβληθέντες τῆς ἀλόγου κατα δίκης, καὶ πρὸς τὴν δικαίαν μεθαρμοζέσθωσαν θερα πείαν καὶ οἱ τὴν παράνομον καθαίρεσιν ὑποστάντες, τῆς ἀνόμου ψήφου πεπαυμένης, εχέτωσαν τῆς ἱερω σύνης· καὶ ὁ ταῦτα πράξας ἀφρόνως, μάλιστά γε, ὅτι τὰ τοῦ σώματος πάθη καὶ τὴν τῆς ψυχῆς συν άφειαν υπογράφει, μανθανέτω, εἰ μὴ δύναται παραινέσεως λόγῳ, ἀλλ᾽ οὖν αὐστηρότερον, μή παραφέρεσθαι τοῦ δικαίου. Διὰ τοῦτο καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν ἐπι στολή καλὴ καὶ δικαία· καὶ εἰ μηδὲ μετὰ ταύτην σωφρονισθείς, ἱερουργεῖν μὲν, καὶ τῶν ἀψύχων τὴν διοίκησιν ἔχειν, τέως μὴ κωλυέσθω· ἐπιτιμᾶν δὲ καὶ κανονίζειν τοὺς ἐμψύχους, άψυχος αὐτὸς ὤν, διὰ τῆς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ ἡμῖν δεδομένης ἐξουσίας, μὴ πα ραχωρείσθω.

Letter XXIIIEpistola XXIII

col. 791–792page 265 of 364
Epistola XXII
PG 102:791ΕΠΙΣΤ. ΚΙ' Αφίκετο ἡμῖν γράμματα τῆς σῆς θεοφιλείας, ἐπι ζητοῦντα παρὰ τῆς ἡμῶν μετριότητος ψῆφον ἐπενεχθῆναι περὶ τοῦ πρεσβυτέρου τοῦ στεφανώσαντος παρὰ γνώμην τῶν γονέων τὰ τούτων τέκνα, καὶ τὴν τούτων συναίνεσιν μὴ προσδεξαμένου· εἶτα ὑπ' αὐ τῶν διαζευχθέντα, καὶ πάλιν ἑτέροις προσώποις κοι νωνήσαντα, καὶ πρὸς γάμον ἐλθόντα, συνεργείᾳ τῶν πατέρων ὑφ' ἑτέρου πρεσβυτέρου εὐλογηθέντα. Καὶ περὶ μὲν τοῦ πρώτου πρεσβυτέρου οὕτω διοριζόμεθα Εἰ μὲν ἠγνόει τῶν τεκόντων τὸ ἀβούλητον, εἶτα ἐξ ἀγνοίας περιεπάρη, ἐν τῷ στεφανώματι τῶν συνελθόντων προσώπων, ὁ τοιοῦτος μὲν οὐ παντελῶς ἐστιν ἀπεύθυνος, οὐδὲ έκουσίως ἁλώσιμος ἁμαρτήματι, οὐκ ἀνεύθυνος δε παντελῶς ἀπολύεται, ὅτιπερ ἔδει τοῦτον ἐξερουνῆσαι καὶ ἀκριβολογησάμενον ἀναμαθεῖν, εἰ ἄρα τῇ βουλήσει τῶν τεκόντων οἱ πρὸς γάμον συν απτόμενοι συνιστῶσι τὸ συνοικέσιον. Διὰ τοῦτο, καθώ αιρέσει μὲν ὁ τοιοῦτος οὐχ ὑποβάλλεται, ἐπὶ χρόνον δέ τινα ῥητὸν, τῆς ἱερουργίας ἐπισχεθήσεται, καὶ τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις ταλαιπωρίαν, νηστείαις τε, φημί, καὶ προσευχαῖς, ὑποστήσεται· ὁ δὲ χρόνος τῆς ἐπι τιμήσεως, ἢ ἐν τεσσαράκοντα ἡμέραις, ἢ δις τοσαύ ταις παραταθήσεται, πρὸς τὴν ἀναλογίαν τῆς ἐν τῇ μετανοίᾳ θερμότητος· ὡς ἂν ἐξ ἀμελοῦς καὶ ῥᾳθύμου γνώμης μηδέποτε μηδενὶ τοιούτῳ περιπέσῃ ἀλλ᾽ οὕτω μὲν εἰ πρὸς τὴν ἄγνοιαν μεταφέρει τὸ ἁμάρτημα· εἰ δὲ τὴν βούλησιν τῶν πατέρων ἐξηπίστατο, καὶ ὡς ἀπηρέσκοντο τῇ συναφείᾳ τε καὶ συμφωνία, καὶ ταῦτα εἰδὼς, ὑπερεῖδε μὲν τὸν φυσικὸν νόμον, ὑπερεῖδε δὲ καὶ τὸν πνευματικὸν (ἑκάτερος γὰρ ἄκυ ρον ἀποφαίνει τήν συνάφειαν, τῶν τεκόντων οὐ φε ρόντων τὴν ἐπιτρέπουσαν ψήφον), ὁ τοιοῦτος ὑπόδικος ἔστω. Εἰ δὲ ἄρα μακρῷ χρόνῳ, τῆς γάμου νομικής ἡλικίας τῶν παίδων ἐπιτηδείας οὔσης, ὑπερετίθεντο οἱ γονεῖς, καὶ τὴν ἀνάγκην αὐτοὶ παρέσχον, καὶ μὲ βουλομένων αὐτῶν, ἐλθεῖν τοὺς παῖδας εἰς συνάφειαν, τηνικαῦτα καὶ τὸν τοιοῦτον γάμον ὁ νόμος οὐκ ἄχυρον τίθησι, καὶ ὁ ἱερεὺς παρὼν καὶ ἁγιάζων τὸν γά μον οὐδεμιᾶς αἰτίας ἐστὶν ἔνοχος· λαμβάνει δὲ ὁ τοιοῦτος γάμος τὸ κῦρος, κριτοῦ τὴν ὑπόθεσιν ἐπιτηροῦντος, καὶ τῆς τῶν τεκόντων κακουργίας, τῶν παίδων τὴν φύλαξίν τε καὶ ἔννομον θέλησιν ἐπίπροσθεν ποιουμένου. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τοῦ πρεσβυτέρου ταῦτα τὸ δίκαιον υπαγορεύει. Οὐδ' ὁ δεύτερος δὲ τὴν σκέψιν ἁπλῆν ἐπιδέξεται· ἀλλ' εἰ μὲν ἠγνόει τὸ πρό τερον συνοικέσιον, οὐδεμίαν ἔνοχός ἐστι δίκην ὑπὸ ἔχειν· τῶν γὰρ τεκόντων παρόντων τοῖς συναπτομένοις, πολλὴ ῥοπὴ ἀθωώσεως βραβεύεται τούτῳ, του μὴ πρὸς ἔρευναν τῶν προγεγονότων καταστῆναι, καὶ λογοθετεῖν ἀ ἡ παρουσία τῶν τεκόντων λογοθετεῖν οὐκ ἐδίδου. Εἰ δε ήδει μὲν προγεγενημένην συν αφείαν, καὶ ὅτι σαρκικῶς ὡμίλησαν ἀλλήλοις, ἐπεὶ οὐχ οἷον τέ ἐστι διαστάντας τῆς προτέρας συζυγίας, ἐξ ἀνάγκης τινὸς ἀγάμους κατέχειν, ἀλλ' ἡ πορνείαις ἐκδιαιτηθήσονται, ἡ νομίμῳ γάμῳ δοθήσονται· το λείως μὲν ὁ ἁγιάσας τον γάμον οὐ πεπαύσεται της ἱεραρχίας, ἐπιτιμίοις δέ τισι μετριωτέροις ὑποβλη
col. 793–794page 266 of 364
PG 102:793θήσεται· ὅτι δὲ τῆς προγεγενημένης συναφείας περιφανεστάτης γενομένης, τὸ δὲ τῆς πορνείας ἔγκλημα μὴ διαφευγούσης, ἐτόλμησεν οὗτος, τοὺς ἐπὶ προδήλω τῆς ἁμαρτίας ἐγκλήματι αλόντας, ὡς καθαροὺς καὶ ἀμέμπτους, τῆς ἱερατικῆς ἀξιῶσαι εὐλογίας, καὶ τοῖς τῶν παρθένων στεφάνοις, τοὺς ταύτην κακῶς ἀπο θεμένους κοσμήσαι. Εἰ μέντοι εὐδοκίᾳ τῶν γονέων ὁ πρῶτος γάμος ἐγένετο, εἶτα δ᾽ ἔστησαν παραλόγως, ὁ μὲν πρῶτος πρεσβύτερος παντελῶς τὸ ἠθωωμένου ἕξει· ὁ δεύτερος, εἴτε παρῆσαν οἱ γονεῖς, εἴτε μὴ, ζημιωθήσεται τὴν ἱερωσύνην. Ἔκθεσμον γὰρ καὶ παράνομου συνάφειαν, οὔτε σύννευσις καὶ παρουσία πατέρων, οὔτε ἀνάνευσις καὶ ἀπουσία, οὐμενοῦν ἀθώωσιν τῆς βεβηλώσεως οὐκ ἂν μεταστήσῃ. ΕΠΙΣΤ. ΚΔ΄ Τῷ θεοφιλεστάτῳ, ὁσιωτάτῳ, ἱερωτάτῳ ἀρχιερεῖ ἀδελφῷ καὶ συλλειτουργῷ τῷ θαυμασιωτάτῳ καὶ περιωνύμῳ ἀρχιεπισκόπῳ καὶ μητροπολίτῃ 'Ακυλείας, Φώτιος ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως νέας Ρώμης καὶ οἰκουμενικὸς Α΄. Τὸ μὲν τῆς παρ' ὑμῶν μακαριότητος ἀφιγμένου γράμμα ἡμῖν, πρῶτα μὲν ἐχαρακτήριζε τὴν ταύτης κατὰ Θεὸν γνώμην, καὶ τὸ φίλτρον τοῦ πνεύματος, ὡς μέγα τε εἴη καὶ ὑψηλὸν, καὶ ὑπερανῳκισμένον τῆς τῶν πολλῶν καταστάσεως· ἔπειτα δὲ καὶ ὃς αὐτό ἐνεκεχείριστο τούτου τοῦ ἱεροῦ ἀνδρὸς τήν τε ἄλλην ἀρετὴν καὶ σύνεσιν, καὶ τὸ κατὰ διάνοιαν εὐσταθὲς τε καὶ δραστήριον· δι' ὧν ὡς δι' ἐσόπτρου τὴν ὑμετέραν ἱερὰν καὶ θεοτίμητον οσιότητα, ὅσα τὸ γράμμα, οἷα δὴ γράμμα, παρέτρεχε, καθορᾷν παρεῖχεν ἐμφανέστερον τε καὶ τελεώτερον· καὶ ἐπὶ τοῖς ταύτης κατορθώμασιν ήδεσθαι καὶ κατατέρπεσθαι. Καὶ γὰρ εἴδομεν ἄνδρα συνέσει μὲν μᾶλλον ἢ τῇ πολιᾷ σεμνυ

Letter XXIVEpistola XXIV

col. 795–796page 267 of 364
PG 102:795μενον· καὶ τῷ εὐσταθεῖ τῆς γνώμης τὸ ἀγχίνουν συμπροβαλλόμενον. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, οίας ἐχρῆν μετειληχέναι χάριτος, τὸν ἱερᾶσθαι παρὰ Θεοῦ τῶν φρικτῶν ἡμῶν μυστηρίων τὴν τελετήν λαχόντα, καὶ τῆς ὑμῶν καὶ διδασκαλίας καὶ χειροθεσίας ἄξιον, τοιοῦτον ἡ πεῖρα τῆς ἱερᾶς ὑμῶν ὁσιότητος παρ εδείκνυ τὸν ἀπόστολον. Κἀντεῦθεν ἦν συνορᾷν τε καὶ λαμβάνειν τὴν ἀπόδειξιν, ὡς ὁ τούτου τὰ πρωτεία φερόμενος καὶ τελεσιουργός καὶ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἀποστολῆς αἴτιος, πλήρης μὲν τῶν θείων ἐστὶ χαρί των· ὅλος δὲ τῇ τοῦ βίου λαμπρότητι, καὶ τῷ τῶν δογμάτων διαπύρῳ ζήλῳ καὶ τῷ ἔρωτι, διασημότατος τε ἂν εἴη, καὶ παράδειγμα σωτηρίας τοῖς αὐτὸν ἀτενίζουσιν. νόμενον· ἀρεταῖς δὲ οὐκ ἔλαττον, ἢ συνέσει ποικιλλο Καὶ τελεσιουργός. Τῆς ὑμῶν χειροθεσίας ἄξιον, Εἰ μὴ γάρ. οὐκ ἂν εἰς τοσαύτην προῆλθε, κατὰ τὸ προσῆκον ἀρχιερεύσι Θεοῦ ἀρετῶν ἐπιφάνειαν. Β΄ Εἰ μὴ γὰρ ταῖς κατὰ Θεὸν ὑμῶν διδασκαλίαις καὶ εἰσηγήσεσι ἐπιδαψιλευόμενος, ὁ τῆν ἀρχο ιερατικὴν χάριν ἐξ ὑμῶν ἔλκων οὕτως ἐνετρύφα καὶ εἰ μὴ θαυμαστής τινος καὶ τοσαύτης ἀπήλαυε τῆς ἐκ τῶν ἀρετῶν ὑμῶν πηγαίας ἀρδείας, οὐκ ἂν εἰς τοσαύτην προῆλθε κατὰ τὸ προσῆκον ἀρχιερεύσι Θεοῦ, ἀρετῶν ἐπιφάνειαν. Σώζουσι γὰρ οὐκ ἀεὶ, οὐδὲ ἐκ βραχείας τινὸς αὐγῆς καὶ ἐλλάμψεως, τὴν ὁμοιότητα τῶν πρωτοτύπων τὰ δεύτερα. Και χάρις ἐπὶ πᾶσι τούτοις τῷ εὐεργέτη και δημιουργῷ τῶν ὅλων Θεῷ· ὃς, ὥσπερ ἐν τοῖς τῆς Ἑμας μέρεσιν, οὕτω δὴ καὶ ἐν τοῖς Ἑσπερίοις φωστῆρας καὶ ὁδηγούς τι λεσιουργών όσημέραι λάμπειν καὶ καταυγάζειν πολλών ψυχὰς καὶ διανοίας, ἐν τῷ τῶν ἀρχιερατικῶν ύψει θρόνων προβάλλεται. Γ΄. ᾿Αλλ' οὕτω περὶ τῆς ἱερᾶς ὑμῶν ἀρετῆς ἔχον τες, καὶ τοῖς ταύτης ἐνσεμνυνόμενοί τε καὶ ἡδόμενοι κατορθώμασι, τὸ νῦν ἡμῶν ταῖς ἀκοῖς ἐπιπεσόν, ὡς εἴθε μὴ ὠφελε· ψυχῆς γὰρ ἐστι, καὶ οὐ σώματος άλγημα. Διὰ ταύτης ἀπὸ θέας μεγάλην ἐλπίδαι λα βόντες, καὶ αὐτὸ τὸ πάθος ἀνακαλύψαι δεῖν ᾠήθημεν. Οὐκ οἶδα πῶς ἂν ἀλύπως εἶπω· εἰ μὴ καλῶς ταῖς Φωστήρας καὶ οδηγούς τελεσιουργών. Ει Τελε σιουργόν δύναμιν τῶν ἱεραρχῶν τελε σιουργεῖν, τὸ τελεῖν. Εἰ μὴ καλῶς. πάθος
col. 797–798page 268 of 364
PG 102:797Κυριακαῖς φωναῖς ἑξαρκεσθέντες, ἢ τῶν Πατρικῶν τε καὶ συνοδικῶν ὅρων καὶ δογμάτων ἔχοντες λόγον οὐ δένα, ἡ τῆς ἐκεῖθεν ἀκριβείας ὑπερορῶντες, ἢ τὸν νοῦν πρὸς τὰ τοιαῦτα φέροντες πεπωρωμένον, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ἄν τις καὶ φαίη, όμως οὖν, ὡς εἴθε μὴ ὤφελον, ἧκεν εἰς ἡμετέρας ἀκοὰς, ὥς τινες τῶν ἀνὰ τὴν Δύσιν, τὸ θεῖόν τε καὶ πανάγιον Πνεῦμα, οὐ μό νον ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι παρεισάγουσι· καὶ πολλὴν ἐντεύθεν τὴν βλάβην διὰ τῆς τοιαύτης φωνῆς τοῖς πειθομένοις ἀπεργάζονται. Τοῦτο δὲ κατὰ γνώμην μὲν τοῖς οὕτως ἐξ ἀλόγου προλήψεως ἔχουσιν, οὐ τοσαύτην, καίτοι πολλὴν, διὰ τὸ τῆς ἀγνοίας προκάλυμμα, τάχα οὐκ ἂν προξενήσειεν· ἐρεύνης δε προτεθείσης, καὶ τρα νῶς διά τε τῆς ἄλλης ἡμῶν ἱερᾶς Γραφῆς, καὶ αὐ τῆς δὴ τῆς Κυριακῆς φωνῆς ἐλεγχθείσης πλάνης, εἰ μὴ θᾶττον μὲν ἀποσταῖεν ὡς ἐνησχαμένοι τῆς ἀτόπου δόξης· θᾶττον δε τοῖς ὀρθῶς ἐπιδεδειγμένοις καὶ προτεθεῖσιν ἐπασμενίσειεν, εἰς ὅσην οἱ τοιοῦτοι καταφέρονται βλασφημίαν· ὅσης δε καταδίκης ύπευ θύνους ἑαυτοὺς ἀποφαίνουσι, κἂν μηδεὶς ἀνακηρύττη, κατάδηλον. Εκπεσούνται γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων ἀγα θῶν, καὶ τοῦ τῆς εὐσεβείας φρονήματος, καὶ αὐτοῦ τοῦ θείου Πνεύματος, ὡς ταπεινοῦντες τὸ Πνεῦμα, οἷα δὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δογματίξοντες ἐκπορεύεσθαι· καὶ δευτέρα προόδῳ, αὐτὸ μὲν ἐνυβρίζοντες, χλευάζοντες δὲ καὶ τὴν μίαν ἐκπόρευσιν. Πῶς γὰρ οὐκ ἄτοπον μᾶλλον δέ, πῶς οὐκ ἐσχάτης βλασφημίας πλῆρες, τὸ πρὸς αὐτὰς τὰς Δεσποτικὰς φωνὰς ἀπομάχεσθαι καὶ τῇ πανταχοῦ κρατούσῃ τῶν μεγάλων καὶ ἀρχιερατικῶν θρόνων παραδόσει τε καὶ διδασκαλίᾳ ἀντ επανίστασθαι; Δ΄. Καὶ γὰρ ἵνα τοὺς πρὸ αὐτοῦ ἐάσω, καὶ Λέων ὁ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεὺς, ὅ τε παλαιός, καὶ πάλιν ὁ μετὰ τοῦτον νέος Λέων, τὰ αὐτὰ φρονοῦντες τῇ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ ᾿Εκκλησίᾳ, καὶ τοῖς πρὸ αὐτῶν ἁγίοις ἀρχιερεύσι, καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς θεσπίσμασιν ἐπι δείκνυνται. Ὁ μὲν, τῇ τετάρτη καὶ οἰκουμενικῇ ἁγίᾳ Καὶ ἀρχιερατικῶν θρόνων. πατριαρχικῶν,
col. 799–800page 269 of 364
PG 102:799συνόδῳ πολλὴν συνεισενεγκών την συγκρότησιν διά τε τῶν εἰς πρόσωπον αὐτοῦ σταλέντων ἱερῶν ἀν δρῶν, καὶ διὰ τῆς οἰκείας ἐπιστολῆς· δι᾿ ἧς καὶ Νεστόριος καὶ Εὐτυχὴς καταβέβληνται· ἐν ᾧ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὰς πρὸ αὐτοῦ συνοδικὰς ψήφους· ἀλλ' οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀνεκήρυττεν ἐκπορεύεσθαι. Ε΄. Ωσαύτως δὲ καὶ ὁ μεταγενέστερος Λέων, ὁ τὴν πίστιν ὥσπερ τὴν κλῆσιν ἐφάμιλλος· οὗτος δὴ, οὗτος ὁ τῆς εὐσεβείας θερμὸς ζηλωτὴς, ὡς ἂν κατὰ μηδένα τρόπον μηδαμῶς παραχαράττοιτο βαρβάρω γλώσση τὸ ἄχραντον ἡμῶν τῆς εὐσεβείας μάθημα, Ελληνίδι φωνῇ, ὥσπερ δὴ καὶ κατ᾿ ἀρχὰς εἴρηται τοῖς ὁ τῇ Δυσει δι' αὐτοῦ Τοξολογεῖν καὶ θεολογεῖν τὴν ἁγίαν Τριάδα παραδέδωκε. Καὶ οὐ λόγῳ μόνον καὶ προσ τάγματι, ἀλλὰ καὶ θυρεοῖς τισι πεποιημένοις, ὥσπερ στήλαις τισὶν ἀναγραψάμενος τε καὶ εἰς ὄψιν ἁπάντων προθεὶς, κατὰ τὰς πύλας τῆς ἐκκλησίας προσέπηξεν· ὡς ἂν πᾶσιν εἴη ῥᾳδίου τε καὶ ἀκαπέ λευτον ἐκμανθάνειν τὴν εὐσέβειαν· καὶ μηδαμόθεν τοῖς κρυφίοις παραχαράκταις καὶ κενολόγοις μέθο οδος εἴη κιβδηλεύειν ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν τὴν εὐ σέβειαν· καὶ δεύτερον αἴτιον εἰσάγειν παρὰ τὸν Πα τέρα τὸν Υἱόν, τοῦ ὁμοτίμως τῷ γεννηθέντι Υἱῷ κ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένου Πνεύματος. Γ΄. Καὶ οὐχ ἡ δυὰς αὕτη μόνον τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν, κατὰ τὴν Δύσιν διαλαμψάντων, τὴν εὐσέβειαν ἀκαινοτόμητον διεσώσαντο (οὐχ ούτω σπανίζει κηρύκων ἐσπερίων ἡ Ἐκκλησία), ἀλλὰ καὶ ἄλλος χορὸς οὐκ εὐαρίθμητος· οἱ καθάπερ ἄκροις τοῖς εἰρημένοις και δράσι ἐμπεριέχονταί τε καὶ συνεκλάμπουσι τὴν εὐ σέβειαν. Ούτω γοῦν τῆς Ῥωμαϊκῆς ᾿Εκκλησίας τοῖς ἄλλοις τέσσαρσιν ἀρχιερατικοῖς θρόνοις συμ φωνούσης τε καὶ ἀνομολογούσης· καὶ ἐν τῇ πέτρα τῶν Δεσποτικῶν ῥημάτων ενιδρυμένης τε καὶ στηρι ζομένης τῆς ᾿Εκκλησίας (καθ᾿ ἧς οὐδὲ πύλας ᾅδου ΝΟΤΕ. Συνεισενεγκών τὴν συγκρότησιν. συγκροτεί, αὔξει, συμπράττει. συγκροτείν Καὶ κενολόγοις. καινολόγοις καὶ οὐχὶ ἐκ τοῦ Υπου, "Ωσπερ δὴ κατ' αρχάς εἴρηται. Τὸ τῆς εὐσεβείας μάθημα. τὰς βεβήλους κενοφωνίας, καινοφωνίας, τό, βεβήλους, κενόν, βέβη λον καινόν, Τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας.
col. 801–802page 270 of 364
PG 102:801ἤτοι τὰ ἀπύλωτα τῶν αἱρετιζόντων στόματα, μηδα- 3, μῶς ἰσχύειν αὐτῇ διετράνωσεν ἡ ἀλήθεια), πόθεν, καὶ ἐκ τίνων ἡ καινὴ αὕτη παραναδύεται κατὰ τοῦ Πνεύ ματος βλασφημία; Καὶ πῶς οὐκ ἂν εἴη τὸ συνενεχθέν πολλῶν μὲν ἄξιον στεναγμῶν· πολλῶν δὲ δακρύων, πολλὴς δὲ σπουδῆς ἀναχαιτίσαι τὴν νομὴν τοῦ πάν θους, καὶ μὴ πλείου; ὁρᾶν καταβοσκόμενον τῶν εἰς ποίμνην Θεοῦ καταλογισθέντων τὸ νόσημα; Ζ'. Διά τοι τοῦτο καὶ ἡ ἡμῶν μετριότης ὥσπερ τινὰ μέγαν τῆς Ἐκκλησίας πρόμαχον, καὶ οἷα δὴ σκοπὸν τεθειμένον τῷ οἴκῳ Ισραήλ, τὴν ὑμετέραν ἐπ' ἀρετῇ τελειότητα προκαλούμεθα, τὸν ἐν τῇ καρδίᾳ ζῆλον ἔνθεον εἰς μέσον ἐκπυρσεῦσαι· καὶ οἷα δὴ τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης λυχνίαν ἀνάπτοντα, πᾶσι τοῖς πλανωμένοις φῶς σωτήριον έναυγάσαι· καὶ τῆς πλάνης μὲν ἀποστῆσαι, χειραγωγῆσαι δὲ πρὸς ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐξηπλωμένην εὐσέβειαν. Η΄. Πρῶτον μὲν γὰρ, ὡς εἴρηται, τὸν Κυριακὴν ἔχει φωνὴν, λαμπροτέραν πάσης λαμπηδόνος ἐξ αστράπτουσαν, ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος ἐκπό ρευσις· πρὸς ἦν ἀναβλέποντες, κἂν ὀψὲ γοῦν οἱ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δυσφημήσαντες ἐκπορεύεσθαι, παυσάσθωσαν τῆς ἐν πλάνη και σκότῳ διατριβής, καὶ τῷ φωτὶ τῆς εὐσεβείας ἐλλαμπόμενοι, εἰς τὰς ἄδυτον ἐχούσας μάνδρας τὴν τῆς ὀρθοδοξίας αἴγλην, τοῖς εὐσεβέσι συνεισιέτωσαν, καταιδούμενοι, μάλιστα καὶ τὸν ἐπιστήθιον τῶν οὐρανίων δογμάτων μύστην καὶ μυσταγωγόν, τὸν τῆς θεολογίας Ἰωάννην ἐπώνυμον· καὶ εἰς πρεσβείαν προβαλλέτωσαν, συγγνώμης τυχεῖν οἷς ἀπεναντίας αὐτοῦ τε καὶ τοῦ διδασκάλου, καὶ τῶν μαθητῶν τοῦ θεολογικωτάτου πάλαι ποτὲ ἐπανέστησαν. Τοῖς γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι δογματίζουσι, δύο πάντως αἴτια καὶ ἀρχαὶ συνεισέρχονται καὶ ἡ ἐν τῇ Τριάδι μοναρχία φρούδος οιχήσεται. Δύο γὰρ φανερῶς τοῖς οὕτω λέγουσι τὰ αἴτια συνανακη ρύσσεται, ἐξ ὧν καὶ ἡ μία εἰς δύο ἀρχὰς (τρέποιτο δὲ τὸ βλάσφημον εἰς τὰς τῶν αἰτίων κεφαλὰς) συνο διασχίζεται. Θ΄. Αλλως τε δέ, εἰ μὲν τελεία ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐστιν ἐκπόρευσις, τίς ἡ χρεία τῆς δευτέρας ἐκπο ρεύσεως, ἤδη τῆς τελειότητος ἐκ τῆς πατρικῆς προ όδου καθορωμένης τῷ Πνεύματι; Εἰ δ᾽ ἀτελὴς, τίς ὑποίσει τὸ ἄτοπον; Πρῶτον μὲν γὰρ ὁ τοῦτο φάναι τολμήσας, τῇ παντελείῳ Τριάδι τὸ ἀτελὲς ἀναπέῤῥιη ψεν. Ἔπειτα δὲ καὶ ἐκ δύο πάλιν ἀτελῶν τὸ τελειοποιόν Πνεῦμα συγκατεσκεύασε. Ναὶ δὴ καὶ σύνθετον ἀπετέλεσεν, ὡς ἐκ δύο τινῶν αἰτίων· καὶ τότε (ω γλώσσης ἀκρατοὺς καὶ γνώμης αγνώμονος!) ἀτελῶς ἐξ ἑκατέρου εκπορευομένου του Πνεύματος. Οἱ δὲ ταύτῃ τῇ δυσφημία κάτοχοι, κα υἰωνὸν εἰπεῖν τὸ Πνεῦμα, οὐχ ἂν ἀποκνήσαιεν. Εἰ δὲ τὴν φωνὴν φ ΝΟΤΑ. Τῶν μαθητῶν τοῦ θεολογικωτάτου. θεολογικωτάτου.
col. 803–804page 271 of 364
PG 102:803λάττονται φόβῳ τῶν εὐσεβῶν· ἀλλ᾽ οὖν τὸ φρόνημα, δι' ὧν δογματίζουσι, θάλπουσιν. Εἰ γὰρ ὁ μὲν Υἱός ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ γεννήσεως πρόεισι· τὸ Πνεῦμα δε ἐκ τοῦ Υἱοῦ δι' ἐκπορεύσεως, εἰς υἱωνού τάξιν περι στήσεται· καὶ πῶς ἂν εἴη τοῦτο φορητόν τοῖς εὐσε βεῖν σπουδὴν ποιουμένοις, καὶ τῷ τῶν Χριστιανών καταλόγῳ συνεξετάζεσθαι; ἡ πῶς ἐπὶ πολὺ παρ ορώμενον ἀνεξέλεγκτον οὐ συνελκύσει, τοὺς σιγώντας μὲν, νοῦ δὲ ἐκ Θεοῦ καὶ χαρίτων διελέγχειν ἀπολαύσαντας, εἰς τὴν τῶν βλασφημησάντων ἀπώλειαν; Ι΄. Σὺ δέ μοι ἀνδρῶν ἱερῶν ἱερώτατε, καὶ τοῦτο τῆς αὐτῶν ἀτόπου δόξης ἀναφυόμενον αὐτοῖς ἐπι δείκνυε. Εἰ γὰρ τῇ τοῦ Υἱοῦ γεννήσει ἐκπορεύεται καὶ τὸ Πνεῦμα· καὶ ἅμα ὁ μὲν, γεννᾶται· τὸ δὲ τοῦ γεννωμένου εκπορεύεται, οὐδὲν ἔλαττον τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα ἂν εἴη ἐκ τοῦ Πατρὸς τὴν πρόοδον λαμ βάνον διὰ γεννήσεως· εἴπερ γεννᾷ μὲν ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, τὸ Πνεῦμα δὲ τῷ Υἱῷ διὰ γεννήσεως προϊόντι συμπρόεισιν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος αὐτοῖς καιρὸς τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποβάλλει τῇ γεννήσει, άλλος δε τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ποιεῖ ἐκπορεύεσθαι (τάχα γὰρ καὶ τοῦτο συνελαυνόμενοι αναπλάσσουσι,) πάντως τὸ Πνεῦμα νεώτερον τῆς τοῦ Υἱοῦ γεννήσεως αναγ κάσῃ ὑποστήσασθαι. Εἰ δὲ ταύτης τῆς περιφανούς θεομαχίας τὸν κίνδυνον ἀφορῶντες ἀποστήσονται, εἰς τὸ γεννητὸν ὁμολογεῖν τὸ Πνεῦμα ἑαυτοὺς συνελά σουσιν. ΙΑ΄. Ακούω δὲ τούτους θρασυνομένους κατὰ Παύ λου καὶ κατὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου καὶ διδασκάλου, τὸν θεῖον Παῦλον εἰς συνηγορίαν τῆς οἰκείας προ βαλλομένους αἱρέσεως. Εξαπέστειλε γάρ, φασίν, εἶπεν, ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ κράζον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, ᾿Αββᾶ ὁ Πατήρ· ἀλλ᾽ οἱ γι τοῦτο τὸ ῥητὸν τὴν οἰκείαν κρατύνειν ἀμαθίαν το μίζοντες, ἐκεῖνο γινωσκέτωσαν, ὡς ἐν οἷς, τοῖς τοῦ Παύλου ῥητοῖς ὑπολαμβάνουσιν ἐπερείδεσθαι, έαυ τοὺς μᾶλλον ἁμαρτάνοντας ἐξελέγχουσιν. Οὐ γὰρ αὐτοὺς ἐν οἷς κηρύσσει Παῦλος μεμφόμεθα· ἀλλὰ δι' ὧν τὰς ἐκείνου θεοπνεύστους φωνὰς παραχαράσ σουσιν αἰτιώμεθα· καὶ διότιπερ ἃ μήτε εἶπεν αὐτός, μήτε ποτὲ ἐνενόησεν, εἰς κατηγορίαν αὐτοῦ ἀναισχυντοῦσι προκομίζειν· διὰ τοῦτο δικαίαν αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτῶν ἁλίσκονται τὴν κατάγνωσιν ἐπιφέροντες. Τὸ Πνεῦμα τοίνυν τοῦ Υἱοῦ ὁ μετάρσιος άνθρωπος λέγει ἀπεστάλθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς· λέγε καὶ σὺ τὴν αὐτ τὴν τῷ Παύλῳ φωνήν. Εστι γὰρ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υίου, ἐπεὶ μηδ᾽ ἀλλότριον, μηδ' ἀντιφθεγγόμενον αὐτῷ, μηδ' ἀντινομοθετούν ὤφθη ποτέ· ἀλλ' ότι ὥσπερ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ δυνάμεως, οὕτω καὶ τῆς αὐτῆς βουλῆς καὶ γνώμης, καὶ τῆς αὐτῆς ὁμοίως πρὸς τὸ ἔν· ἐξ οὗ, τὸ μὲν, γεγέννηται· τὸ δὲ, ἐξεπορεύθη, συννεύσεως, εἶπεν εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Οὕτω κἀκεῖνοι λεγέτωσαν· οὐδεὶς αὐτοὺς αἱρί σεως ὁ γραφόμενος. Οὐκ εἶπειν, Εκπορεύεται του Υἱοῦ· ἂν τοῦτό τινες λέγωσι, καὶ τὴν Παύλου δια δασκαλίαν ὑβρίζουσι, καὶ δόξης αἱρετικῶς αὐτοὺς
col. 805–806page 272 of 364
PG 102:805ένοχους δεικνύουσιν. Εἰ δ᾽ ὅτι λέγεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο φαντάζονται καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι· καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ δογματίσουσιν ἐκ πορεύεσθαι. Λέγεται γὰρ ὁ Πατὴρ πανταχοῦ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ πολλοὺς δ᾽ ἂν οἱ τοιοῦτοι προβολέας καὶ αἴτια τοῦ Πνεύματος ὑποστήσονται. Λέγεται γὰρ οὐ δὲν ἔλαττον, καὶ σοφίας Πνεῦμα, καὶ γνώσεως, καὶ δυνάμεως, καὶ τοιούτων θεοπρεπῶν ἄλλων. Εἰ οὖν διότι τούτων τὸ Πνεῦμα λέγεται, διὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτῶν ἀπαιτοῦσιν ἐκπορεύεσθαι, ὁρᾶν ἔστιν αὐτῶν τὸ σοφὸν τῆς ἐπινοίας, εἰς οἷον βάραθρον πλάνης αὐτ τοὺς κατακρημνίζει καὶ ἀποπλανᾷ. ΙΒ΄. Ετέρῳ δὲ τρόπῳ πάλιν ἕτερον βλάσφημον τῆς αὐτῶν ὁρᾶται δόξης ἀναφυόμενον. Εἰ γὰρ ἐκπορεύε- 5 ται μὲν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ· οὐχ ὕστερον δὲ τῆς αὐτοῦ γεννήσεως οὐδὲ πρότερον· ἐν γὰρ τῇ παν αγία Τριάδι τὰ χρονικὰ ταῦτα προσρήματα παντελῶς ἀπελήλαται· εἰ τοίνυν ἅμα μὲν ἐκπορεύεται τοῦ Πατρός, ἅμα δὲ τοῦ Υἱοῦ, συδιαιρεθήσεται ταῖς τῶν προβαλλομένων ὑποστάσεσι καὶ αὐτὸ τὸ προβαλλόμενον· καὶ δύο ἀνθ᾽ ἑνὸς αὐτοῖς ἔσται τὸ Πνεῦμα· τὸ μὲν, τοῦ Πατρός· τὸ δέ, τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον. Καὶ γὰρ οὐδὲν ἐστι τοιοῦτον καινιζόμενον, οὐδὲ ἐπὶ τῶν διὰ γεννήσεως λαβόντων τὴν ὕπαρξιν· διαφορά μὲν γὰρ ὁρᾷν ἔστι καθ' ὑπόστασιν ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς προϊόντα ὑποστάσεως· ἓν δὲ καὶ τὸ αὐτὸ καθ' ὑπόστασιν ἐκ διαφόρων προϊέναι, καὶ μὴ συνδιαιρεῖσθαι ταῖς προβαλλομένων ὑποστάσεσιν, οὔτε ἡ γένεσις οἶδεν, οὐδὲ εἴ τι κρεῖττον τῆς γενέσεως. ΙΓ. Καὶ γὰρ παῖδες μὲν πολλοὶ πολλάκις, ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς, νηδύος, καὶ ἅμα, καὶ χωρὶς ὁρῶνται τελεσφορούμενοι· καὶ ἡ αὐτὴ χεὶρ καὶ τύπτει, καὶ γράφει καὶ εὐεργετεῖ, καὶ πρὸς τὸ Θεῖον ἀνατείνεται· τὸ γράφειν δε χειρὸς ἔργον ὁλόκληρον ὁρᾶν καὶ ποδὸς ὁμοίως· ἡ τὸ βαδίζειν ὡσαύτως των είρη μένων ἑκατέρου, ἡ τὸ βλέπειν ὅμματος καὶ ὠτός, ἡ τὰ τοιαῦτα, οὐκ ἄν τις καθαρεύων ἀναισθησίας νομί στις ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀλλήλων τὰ μέρη τῇ οἰκεία περι γραφή διεστήκασιν, οὕτω καὶ ἡ ἑκάστου ενέργεια πρὸς τὴν τῶν ἐνεργούντων φύσιν συνδιαιρεῖται, καὶ τῶν ἄλλων συναποδιίσταται. Καὶ ἐπὶ τῶν παντελῶς δε κεχωρισμένην λαχόντων τὴν ὑπόστασιν, ὁ αὐτὸς εἱρμὸς τῆς θεωρίας διασώζεται. ΙΔ΄. Τίς οὖν ἑτέρα πρόφασις τοῖς βλασφημεῖν αἱ ρουμένοις ὑπολείπεται; Εὐμήχανον γὰρ ὁ πονηρὸς εἰς ἀπάτην· κἂν ἡ τοῦ ἀκρογωνιαίου λίθου σοφία καὶ δύναμις, διὰ τῶν αὐτοῦ θεραπόντων ραδίως αυτ τοῦ καταθραύση τὰ μηχανήματα. ᾿Αλλὰ τί τούτοις 84 182. Χ, 1. ΝΟΤΑ. Έργον ὁλόκληρον. κατάλληλον
col. 807–808page 273 of 364
PG 102:807αὐτοῖς ὑποβάλλονται, οὐκ ἀγαπητόν ἡγούμενοι δι' ἑαυτῶν τὸν Δεσπότην δυσφημεῖν, εἰ μὴ καὶ τὸν δυσφημούμενον, νομοθέτην της δυσφημίας καὶ προλαβόντες κατηγορήσουσιν. Εἶπε γάρ, φησὶν, ὁ Σωτήρ, Ἐκεῖνος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Αλλ' εἴπερ ἡμῖν τοῦτο κατ' αὐτῶν ἐκομίζετο πρὸς ἀπόδειξιν, ὅτι ἐκ τοῦ τοῦ Πατρὸς λαμβάνει το Πνεῦμα, καὶ ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπο ρεύεται, τίνα ἂν ἀποφυγὴν τῶν ἐλέγχων ἑαυτοῖς ἐπι νοήσαιντο; τοίνυν αὐτῶν περιφανῶς ἐλέγχει τὴν ἄνοιαν τῆς αἱρέσεως, ταῦτα πρὸς τὴν αὐτῆς βεβαίωσιν προβαλλόμενοι, πῶς οὐκ ἂν εἴησαν άθλειοι μὲν τὸν νοῦν, ἀθλιώτεροι δὲ τὴν προαίρεσιν; Τί γὰρ ἂν εἴη ταύτης τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς τρανότερον, τῶν πρὸς βλασφημίαν ὑπόλοιπον; Τὴν Κυριακὴν φωνὴν ? προκομιζόντων αὐτὴν καταβαλεῖν τὴν ἀναίδειαν; Τί δε παραστῆσαι φανερώτερον ὡς οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται; ΙΕ΄. Καὶ γὰρ ὅπερ ἐν ἄλλοις εἶπεν ὁ Σωτὴρ, τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τοῦτο καὶ νῦν διὰ τῆς προκειμένης ἐκδιδάσκει ρήσεως, Τὸ Πνεῦμα, λέγων, ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. Οὐ γὰρ εἶπεν, Εξ ἐμοῦ, ἀλλ᾽ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ· δῆλον ὅτι, τοῦ Πατρός εἰ μή τι ἄρα βούλοιντο ἕτερον παρὰ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα, εἶναι τε καὶ ὀνομάζεσθαι τοῦ Υἱοῦ. Οἱ γοῦν τοὺς οὕτω περιφανεῖς κατ᾿ αὐτῶν ἐλέγχους ὑπὲρ αὐτῶν νομίζοντες ίστασθαι, τίνος συμμαχίαν ἄλλην πρὸς βεβαίωσιν τοῦ πεπλανημένου φρονήματος έκπο ρίσονται; 'Αλλ' ὡς ἔοικεν, οὐδὲ τὰς πᾶσιν ἐγνωσμένας φωνὰς συνιέντες οὗτοι, οὐδὲ τῶν ἐν χερσὶ μάθησιν ἔχοντες, οὐ μόνον οὐκ ἀνέχονται παρ' ἑτέρων μαθεῖν τὸ ἀγνοούμενον· καίτοιγε παρακαλεῖν ἐχρῆν, καὶ σπουδῇ ζητεῖν, τοὺς αὐτοὺς τῆς ἀγνοίας ἀνελκύσον τας· οἱ δὲ, καὶ διδασκάλους ἑαυτοὺς τῶν οἰκείων ἀναπλασμάτων προκαθίζουσι. Πῶς γὰρ οὐκ αἰσχύ ΝΟΤΑ. Δῆλον ὅτι, τοῦ Πατρός. τὸ ἐκ τοῦ ἐμοῦ, ἐξ ἐμοῦ Καὶ εἰ, καθάπερ αὐτός φησιν, Ἐξ ἐμοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, καίτοι πάντα ἰσχύον καὶ κατορθοῦν, πῶς ἂν αὐτὸς οὐκ ἔχῃ τὸ ἐφ᾽ ἅπασιν ἰσχυρόν; τό, ἐκ τοῦ ἐμοῦ, ἐκ τῶν ἐμοῦ, ἐκ τῶν Πατρός, Λαμβάνειν τε οὕτω τὸ Πνεῦμά φαμεν ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὰ αὐτῶν, οὐχ ὡς ποτὲ μὲν οὐκ ἔχον. σίαν, προκαταρκτικοῦ αἰτίου, ; Ἐπειδὴ ὁμοούσιον ἐστι τῷ Υἱῷ, καὶ πρόεισι θεοπρεπῶς δι' αὐτοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ᾽ ἅπασι τελεωτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, διὰ τοῦτό φησιν· Ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. Υφεστάναι γὰρ αὐτό καθ᾿ ἑαυτὸ τὸ Πνεῦμα πιστεύομεν, εἶναι τι κατ' ἀλήθειαν, τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶ καὶ λέγεται. πρόεισι, τό, ἐκπορεύεσθαι
col. 809–810page 274 of 364
PG 102:809νονται, τοῦ Σωτῆρος λέγοντος, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν, αὐτοὶ τὸ, ἐκ τοῦ ἐμοῦ, οὐχ ὡς εἶπεν ὁ Σωτὴρ ἐξακούοντες, ἀλλὰ τοῦτο παραγραφόμενοι, ἀνθ' ἐκείνου, τὸ ἐξ ἐμοῦ ἀντιγράφουσι. Τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἴσως ἔδοξε κατασκευάζειν το βούλημα. Καίτοι εἰ καὶ οὕτως εἴρητο, ὥσπερ οὐκ εἴρηται, οὐδ᾽ οὕτως αὐτοῖς εἶχεν ἰσχὺν ἡ ἐπήρεια. Οὐ γὰρ ἀεὶ τὸ λαμβάνειν εἰς τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι διάνοιαν λαμβάνεται· ἀλλ' ἔσθ' ότι καὶ πολλὴν τὴν παραλλαγὴν ὑπαινίττεται. "Αλλο γάρ ἔστι τὸ λαμβάνειν, καὶ ἀπαρύεσθαι ἀφ' ἑτέρας υπο στάσεως ἑτέραν ὑπόστασιν· καὶ ἄλλο τὸ πρὸς οὐσίωσιν τε καὶ ὑπόστασιν ἐκπορεύεσθαι. Οὕτως οὐδὲ περὶ αὐτὰ τὰ σημαινόμενα τῶν ὀνομάτων ἀπευθυνομένην ἔχουσι τὴν διάνοιαν. Καὶ εἴ τε ἄλλο παρ' αὐτῶν προκομισθείη, τῆς αὐτῆς μὲν ἔχεται παρανοίας· τῆς αὐ τῆς δ᾽ ἁμαθίας καθορᾶται βλάστημα, καὶ πρὸς τὴν αὐτὴν καταστρέφει τῆς ἀσεβείας ἀπώλειαν. Ναί, φησίν· ἀλλ᾽ ᾿Αμβρόσιος ὁ μέγας καὶ Αὐγουστῖνος καί Ἱερώνυμος, καί τινες τούτοις ὁμοταγεῖς τε καὶ ἱσοστάσιοι, μέγα ὄνομα λαχόντες ἐπ᾿ ἀρε τῇ καὶ βίου λαμπρότητι, τό Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν πολλοῖς αὐτῶν λόγοις συνέταξαν ἐκπορεύεσθαι. Καὶ δὴ τούτοις πειθόμεθα, οὕτω καὶ λέγειν καὶ φρονεῖν καὶ μὴ ἀτιμάζειν πατέρας εἰς αἱρετικὴν δόξαν δια βάλλοντες. Ἔστι δὲ πρῶτον μὲν τὸ πᾶσι πρόδηλον πρὸς αὐτοὺς εἰπεῖν, ὡς εἰ δέκα, ἡ καὶ εἴκοσι τινες τῶν Πατέρων ταύτην εἶπον τὴν φωνὴν, μυρίοι δὲ οὐκ ἐφθέγξαντο, τίνες οι Πατέρας ἐξυβρίζοντες· οἱ τὸ πᾶν αὐτῶν τῆς εὐσεβείας ἐν ὀλίγοις περιγράφοντες, καὶ τούτους ἀντιφθεγγομένους καὶ ἀντιτασσομένους η οἰκουμενικαῖς συνοδοις, καὶ ἀναριθμήτῳ πλήθει θεο φόρων ἀνδρῶν προβαλλόμενοι, ἡ οἱ τοὺς πολλαπλασίους συνηγόρους παραλαμβάνοντες. Υβρίζει τις Πατέρας, ὡς φής, μὴ λέγων τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι· καὶ γὰρ οὕτως ἐκεῖνοι ἐφθέγξαντο καὶ πῶς οὐχ ὑβρίζει πολλαπλασίους ὁ τοῦτο λέγων; Οὐ γὰρ οὐμενοῦν οὐδαμοῦ τοῦτο φθέγξασθαι κατεδέξαντο. Αλλ' ὑβρίζει Πατέρας ο παρὰ τὴν ἐκείνων φωνην λέγων; πῶς οὐχ ὑβρίζει τὸν κοινὸν Δεσπότην ὁ τὴν ἐκείνου παραχαράττων φωνὴν, καὶ διδάσκαλον ἀντ᾽ ἐκείνου ἄλλον τῆς θεολογίας προβαλλόμενος. ᾿Αλλὰ τίς λέγει τοῦτο, Τίς ἔστιν ὁ ὑβριστὴς τῶν περὶ Αὐγουστῖνον τὸν ἱερὸν καὶ Ἱερώνυμον καὶ ᾿Αμβρώ σιον. Ο τούτους ἀντιτιθεὶς τῷ κοινῷ Δεσπότῃ καὶ διδασκάλῳ ἀντιφθεγγομένους· ἡ ὁ μηδὲν μὲν τοιοῦ τον ποιῶν, κοινοῦ δέ Δεσπότου κατακολουθεῖν ἀξιῶν πάντας τῷ θεσπίσματι. ΙΖ΄. Αλλ' εἰ καλῶς, φησίν, ἐδογμάτισαν, καὶ χρὴ τὸ ἐκείνων θάλπειν φρόνημα, τούς, ὅσοι τούτους Πα τέρας ἐπιγράφουσιν· ἡ δυσσεβῶς εἶπον, καὶ δεῖ τῷ αἱρετικῷ φρονήματι κἀκείνους συναποβάλλεσθαι. Ταῦτα οἱ τὴν ἀσέβειαν ἀδικώτεροι. Οὐ γὰρ αὐτοῖς, ὡς ἔοικε, μέγα πρὸς ἀσέβειαν δοκεί κρατυνομένη παρ' αὐτῶν τῆς θεολογίας ή διαστροφή· ἀλλ' ἀτελές ἡγοῦνται τὸ σπούδασμα, εἰ μὴ καὶ ζητήσωσιν εύτ
col. 811–812page 275 of 364
PG 102:811ρεῖν, οὓς Πατέρας καλούσι, διά τῆς τοιαύτης αγν μονος ἐρεύνης, καὶ τῆς τῶν ἀσχημόνων ανακαλύψεως, ὅπως ὑβρίσωσι· δεικνύντες αὐτοὺς κανταύθα γι σίους τοῦ Χάμ μαθητάς, ὃς τὴν τοῦ πατρὸς ἀσχημα σύνην οὐ συνεκάλυψεν, ἀναιδεῖ δὲ προσώπω διεχλεύα σεν. ᾿Αλλ' οἱ τῆς ᾿Εκκλησίας τρόφιμοι, καὶ τῶν ρών μαθημάτων οὐκ ἐπιλήσμονες, κατὰ τὸν Σὴμ και Ιάφεθ, καὶ τὴν πατρικὴν ἀσχημοσύνην ἐπικαλύπτει ἐπίστανται, καὶ τοὺς μιμητὰς τοῦ Χαμ καταγινώσκοντες ἀποστρέφονται. ΙΗ΄. "Αλλως τε δέ, εἰ μὲν μηδέν, οὓς ὁ λόγος ἄνω θεν ἔφη Πατέρας, τῷ κοινῷ Δεσπότῃ ἀντιφθέγγονται, οὐδ' ἡμεῖς τούτοις ἀντιφθεγξομεθα· εἰ δ' ὑμεῖς φατε ὡς τῇ Δεσποτικῇ φωνῇ ἀντιφθέγγονται, ὑμῶν ἐστι τὸ καὶ τὸν Δεσπότην δεύτερον ἐκείνων ποιεῖν, κἀκείνους διὰ τὸ τὴν Δεσποτικὴν παριδεῖν ἐντολὴν, ἀπελαύνια εἰς τὸ τοῦ κρίματος ἀπαραίτητον. Ποσα δ' ἄν τις ὑπὲρ τῶν μακαρίων ἀνδρῶν ἐκείνων εἶποι; Πόσαι γὰρ περιστάσεις πραγμάτων πολλοὺς ἐξεβιάζοντο, τα μὲν παραφθέγξασθαι, τὰ δὲ πρὸς οἰκονομίαν εἰπεῖν, τὰ δὲ, καὶ τῶν ἀπειθούντων ἐπαναστάντων, τὰ δε, καὶ ἀγνοίᾳ οἷα δὴ περιολισθεῖσι ἀνθρώπινα. Αλλος γὰρ πρὸς τοὺς αἱρετίζοντας διαμαχόμενος· ἄλλος τῇ ἀσθενείᾳ συγκατιὼν τῶν ἀκροατῶν· άλλος άλλο τι διαπραττόμενος, καὶ τὸν καιρὸν ἔχων πολλὰ τῆς ἀκριβείας καθυφεῖναι παρακαλούντα ἐπὶ τέλει μεί ζονι καὶ εἶπε, καὶ ἔπραξεν, ο μήτε λαλεῖν ἡμῖν, μήτε πράττειν ἔξεστι. ΙΘ΄. Καὶ ἵνα ἄλλους ἐάσω, ἐννόει μοι τοῦ θαυμασίου Παύλου καὶ διδασκάλου τῆς οἰκουμένης τὸν ἁγια σμόν, τὸ ξύρεσθαι τὸ γάλακτι τρέφειν τοὺς ἄρτι καθισταμένους προς μάθησιν, καὶ οὐ βρώματι. Κἀκεῖθεν ἐθιξῆς εἴ τις τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν τὸν χορόν διέλθοι, ὅλον ἀνθρώπου κατατρίψοι βίον, τὰ τοιαῦτα ἐξαριθμῶν, καὶ γραφόμενος. ᾿Αλλὰ γὰρ εἴ τις τῶν Τὸν ἁγιασμόν, τὸ ξύρεσθαι. τοῦ παρα φθέγγεσθαι παρά Πατρός, οἰκονομοῦντες νομία ακρίβεια άγιασμόν, ἁγνίσθητι σὺν αὐτοῖς, ἵνα ξυρίσωνται τὴν κεφαλήν.
col. 813–814page 276 of 364
PG 102:813τοιούτων λόγων καὶ πράξεων, τὴν ἀσθένειαν των ἀκροατῶν, καὶ τὴν οἰκονομίαν τοῦ λόγου· τήν τε πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους μάχην περιελών, γυμνὰ τῶν εἰρημένων, καὶ ὡς δόγμα προβάλλοι καὶ περιθάλποι, αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς τὰ τοιαῦτα καὶ εἰπόντας καὶ πράξαντας, εὑρήσει κατ' αὐτοῦ τὴν δικάζουσαν ἀφιέντας ψῆφον. Κ΄. Ἔτι δέ, εἰ μὲν ὑπομνησθέντες περὶ τοῦ προ κειμένου κεφαλαίου, τῶν εἰρημένων Πατέρων ἀντεῖπε τὸ σύνταγμα, καὶ πρὸς ἔνστασίν τινα καὶ ἀπείθειαν ἀπεθρασύνετο· διέτειναν τε τῇ αὐτῇ παρατροπῇ τῆς δόξης, καὶ ἐπ' αὐτῇ τὸν βίον μετὰ τοὺς ἐλέγχους κατέστρεψαν, ἀνάγκη τούτους συναποβάλλεσθαι τῷ φρονήματι. Εἰ δὲ παρεφθέγξαντο μέν, ἡ διά τινα αι τίαν νῦν ἀγνοουμένην ἡμῖν τῆς εὐθύτητος ἐξετράπησαν· οὐδεμία δε ζήτησις αὐτοῖς προσενήνεκται, ούδ' εἰς μάθησιν τῆς ἀληθείας οὐδεὶς αὐτοὺς παρεκάλεσε, Πατέρας μὲν οὐδὲν ἔλαττον αὐτοὺς, εἰ καὶ μὴ τοῦτο εἶπον, ἐπιγραψόμεθα, διά τε τὸ τοῦ βίου λαμπρὸν καὶ τῆς ἀρετῆς τὸ αἰδέσιμον, καὶ τῆς ἄλλης εὐσε βείας τὸ ἀκατάγνωστον· τοῖς δὲ λόγοις τούτων, ἐν οἷς παρηνέχθησαν, οὐκ εψόμεθα. Οσοι δε τούτων, βιάζονται εἰς ἀντίθετον μαρτυρίαν ἐλθεῖν τῆς δεσποτικῆς φωνῆς, οὗτοι λέξει μὲν γυμνῇ τὸν Πατέρα του. τοις χαρίζονται· ἔργῳ δὲ καὶ πάσῃ σπουδῇ εἰς τὴν τῶν πατραλοιῶν καὶ πολεμίων χώραν αὐτοὺς ἀπελαύνουσιν. Ἡμεῖς δέ, ἐπεὶ καὶ ἄλλους τινὰς τῶν μακα ρίων ἡμῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων, ἐν πολλοῖς τε ἄλλοις τῆς ἀκριβείας τῶν ὀρθῶν δογμάτων παρενεχθέντας καταλαμβάνοντες, τὸ μὲν παρενεχθέν, οὐ προσθήκην δεχόμεθα, τοὺς ἄνδρας δὲ ἀσπαζόμεθα οὕτω καὶ τοὺς, εἴ τινες ὑπηνέχθησαν εἰπεῖν τὸ Πνεῦ μα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι· τὸ μὲν παρὰ τὴν Δε σποτικὴν φωνὴν, οὐ δεχόμεθα· ἐκείνους δὲ τῆς τῶν Πατέρων ἀγέλης οὐκ ἀποκρίνομεν. ΚΑ΄. Καὶ γὰρ καὶ Διονύσιον τὸν ᾿Αλεξανδρείας τῷ χορῷ ἁγίων των Πατέρων συντάττοντες, τὰς ὑπ' αὐτοῦ λεχθείσας πρὸς τὸν Λίβυ, Σαβέλλιοι Αρειανο κὰς φωνὰς οὐμενοῦν οὐ συναποδεχόμεθα, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἐκτρεπόμεθα. Καὶ τὸν ἐν μάρτυσι μέγαν Μεθόδιον, ὃς τοὺς ἀρχιερατικοὺς τοῦ Πατάρων θρό νου ἐπιδαλινούχησεν οἴακας· ἔτι μὲν καὶ Εἰρηναῖον ΝΟΤΑ. τὸ θαυμάσιον ἐξήστραψαν, Λιονύσιον τὸν ᾿Αλεξανδρείας.
col. 815–816page 277 of 364
PG 102:815τὸν Λουγδούνων ἐπίσκοπον, καὶ Παπίαν τὸν τῆς Ἱεραπόλεως· τὸν μὲν, τοῦ μαρτυρίου τον στέφανον ἀναδησάμενον· τοὺς δὲ, ἄνδρας ὄντας ἀποστολικούς. καὶ τοῖς τοῦ βίου τρόποις τὸ θαυμάσιον ἐξαστράπτοντας. Αλλ' οὖν, εἴ τί γε τῆς ἀληθείας ωλιγώρε σαν, καὶ παρηνέχθησαν φθέγξασθαι ἀπεναντίας τοῦ κοινοῦ καὶ ἐκκλησιαστικού δόγματος, ἐν τούτοις μὲν οὐχ επόμεθα· τῆς πατρικῆς δε τιμῆς καὶ δόξης ού μινοῦν οὐδὲν αὐτῶν περικόπτομεν. ΚΒ΄. Επιλείψει με ἡ ἡμέρα τοὺς ἄνδρας ἀπαριθμούμενον, οὓς τῇ μὲν τῶν Πατέρων τιμή σεμνύνου μεν· ἐν οἷς δὲ τῆς ἀληθείας παρηνέχθησαν, οὐ μι μούμεθα· οὕτω γοῦν καὶ εἴ τινες φανεῖεν παρὰ τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν τὴν πάντας ἡμᾶς μυσταγωγούσαν, τὸ Πνεῦμα εἱπόντες ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι· τὴν μὲν καινοτομίαν, ὡς τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν κιβδη λεύουσαν καὶ παραχαράσσουσαν, υποστρεφόμεθα· τὸν πατέρα δὲ αὐτῆς, σιγῶντα μάλιστα καὶ μὴ παρόντα, μηδ' αντιλέγοντα, οὐμενοῦν οὐ καταδικάζομεν. Του γάρ φεύγοντος οὐκ ὄντος, οὔτε δι' ἑαυτοῦ, ούτε δι' ὧν ὑπὲρ αὐτοῦ λέγειν προχειρίζεται, οὐδεὶς ἐν εἴη νουν ἔχων κατήγορος. Κατηγορίας δὲ οὐκ οὔσης, οὐδὲ ψῆφος προέρχεται τοῦ ἐγκλήματος· ψήφου δι καταδικαζούσης μὴ δοθείσης, ὁ τολμῶν ὑβρίζειν τὸν ἔξω τούτων καθεστώτα πάντων τῶν περιστάσεων, οὐ κατ' ἐκείνου μᾶλλον, ἡ καθ᾿ ἑαυτοῦ περιτρέπει τὸν όνειδον. ΚΙ'. Αλλ' εἶπον, φασί, Πατέρες τὸ Πνεῦμα ἐ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι; 'Αλλά βραχεῖς τῷ ἀριθμῷ ἀλλ᾽ οἱ πλείους εἰπεῖν οὐκ ἠνέσχοντο. Εἶπον εὐαρίο θμητοι Πατέρες ἀλλὰ συνόδων ἁγίων ψηφίσματα, τους παρὰ τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν εἰπόντας, ἀποπέμπονται. Εἶπον Πατέρες, ἀλλὰ τί με δεῖ μικρολογεῖν περὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν εἰπόντων; Οὐδ᾽ ἂν ἡ κτίσις ἀφῆκε πᾶσα μίαν φωνὴν, οὐμενοῦν οὐδεὶς τοῦ Κτίστου καὶ Δημιουργού καταλιπών τήν μυσταγωγίαν, καὶ τὰ ΝΟΤΑ. Τοῦ γὰρ φεύγοντος. φυ γόντος τῆς θεολογίας
col. 817–818page 278 of 364
PG 102:817διδάγματα, τῇ ἀντιφθεγγομένη κτίσει τῷ Κτίστη προσέθετο· οὐδ' υπέκυψε νόμοις τῆς κτίσεως, τοὺς τοῦ Κτίστου καὶ Δημιουργοῦ νόμους παραγραφόμε ΚΔ΄. Πατέρας ζητεῖς συνηγόρους τῷ φρονήματι; τὸν Δεσπότην αὐτὸν ἔχεις· τῶν οἰκουμενικῶν συν όδων τὰς ψήφους· χορόν θεοφόρων Πατέρων ἀριθμοῦ κρείττονα· ἐξ ὧν καὶ οἱ λελεγμένοι ἄνωθεν τῆς Ρώμης ἀρχιερεῖς ἐκδιδαχθέντες, καὶ διὰ τοῦ ἐκτε θειμένου τῆς πίστεως ἁγίου μαθήματος τῇ τριαδικῆς ὁμοουσιότητος ἀπαραχάρακτον τὸ δόγμα παρειληφότες, τοῖς κατὰ τὴν δύσιν πᾶσαν παραδεδώκασι μέρεσι· καὶ οὐ μόνον ὁ κατὰ τὴν τετάρτην καὶ οἰκουμενικὴν ἁγίαν σύνοδον ἐκλάμψας ἱερός Λέων, οὐδ᾽ ὁ τὴν εὐσέβειαν ἐκείνῳ, ὥσπερ καὶ τὸ ὄνομα ἀπαράλο λακτος· ἀλλὰ καὶ ᾿Αδριανὸς ἐκεῖνος τὸν αὐτὸν ἀπο στολικὸν διιθύνας θρόνον, ἐν οἷς πρὸς τὸν ἁγιώτατον και μακαριώτατον Ταράσιον τὸν ἡμέτερον πατροπαρά τοῦ Πατρὸς ἐκπο σαφῶς τε καὶ περι φανῶς φαίνεται, περὶ ὑποστάσεως καὶ προσώπου 58
col. 819–820page 279 of 364
PG 102:819θειον ἀντέγραψε, σαφῶς τε καὶ περιφανῶς φαίνεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον φρονῶν ἐκ τοῦ Πατρός, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. ΚΕ΄. Οὐκ ἐάσειν μοι δοκῶ, κάν ἐστι πᾶσιν ἐκ τοῦ χρόνου ὑπόγυον περιφανές, τοὺς ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς χρόνοις πρέσβεις οὐ μόνον άπαξ, ἀλλὰ καὶ τρίτον τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης αναδραμόντας· οἱ περὶ τῆς εὐσεβείας οἷα εἰκὸς ἡμῶν πρὸς αὐτοὺς λόγους ἀνακινησάντων, οὐδὲν παρηλλαγμένον τῆς ἀνὰ πᾶσι τὴν οἰκουμένην ἐξηπλωμένης εὐσεβείας, οὔτε εἶπον, οὔτε φρονοῦντες ἠλέγχθησαν· τοὐναντίον δε, τραιώς μεθ᾿ ἡμῶν καὶ ἀδιστάκτως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀνεκήρυξαν ἐκπορεύεσθαι. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ συνόδου συγκροτηθείσης ἐπί τισιν ἐκκλησιαστικοῖς κεφαλαίοις, οἱ ἐκεῖθεν ἀπεσταλμένοι τοῦ ἐν ἁγίοις Ιωάννου πάπα τοποτηρηταί, ὡς αὐτοῦ παρόντος ἐκείνου καὶ συνθεολογούντος ἡμῖν τὴν εὐσέβειαν, τῷ συμβόλῳ τῆς πίστεως τῷ διὰ πασῶν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων κατὰ τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν καὶ κηρυσσομένῳ καὶ κρατυνομένῳ, ὡς ὁμόφρονες, καὶ φωνῇ καὶ γλώσσῃ, καὶ ἰδιοχείρῳ γραφή καθυπεστ μήναντο. *ς. Τούτων οὕτως ἐχόντων, τῆς Ῥωμαϊκής 'Εχ κλησίας τοῖς ἄλλοις τέσσαρσιν ἀρχιερατικοῖς θρόνοις ὁμοφώνου τε καὶ ὁμοδόξου καθεστώσης, πῶς οἱ τοῦ Χαμ μιμηταί, τῶν Πατέρων αὐτῶν, ὡς φασι, την ἀσχημοσύνην οὐκ ἐρυθριώσιν ἀνακαλύπτειν, καὶ εἰς χλεύην πᾶσι προτιθέναι; Εχρῆν γὰρ αὐτοὺς εἰ ζε τοῦσι Πατέρων φωνάς, πρὸς τὰς συνοδικὰς ἀναδραμεῖν ψήφους· πρὸς τὰς τῶν ἀρχιερέων τῆς Ῥώμη; φωνάς ἀπευθύνεσθαι· πρὸς τῶν άλλων ἁγίων καὶ θεοφόρων ἡμῶν Πατέρων τον χορόν καταφεύγειν ἀλλὰ μὴ ἅμα τε τινὰς Πατέρας ποιεῖν, καὶ πικρῶς τούτους ἐνδιαβάλλειν, διὰ τῆς κατὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπό τοῦ ἐπαναστάσεως, εἶτα τούτοις πάλιν ὡς γνωμονι καὶ κανόνι τῆς πίστεως χρῆσθαι. Ἔδει δὲ αὐτούς καὶ τοῦτο συνορᾷν, ὡς πολὺ μᾶλλον ἐξυβρίζουσιν, οὺς αὑτοὺς κατά του Λεσπότου προκοπίζουσιν ἀλλ' οὐχὶ τιμῶσιν οὓς Πατέρας ἐπιγράφονται. ᾿Αλλ' εἰ καὶ μηδὲν αὐτοῖς τῆς Πατρικῆς ὕβρεως μέλος, έχρὴν ὅμως δεδιέναι τε καὶ διευλαβεῖσθαι τὴν τοῦ και τάρξαντος τῆς πατραλοίας (] θεόθεν ἐπενηνεγμένην ἀρὰν καὶ ψῆφον, καὶ μηδαμῶς τὸν ἐπάρατον μιμεῖσθαι, μηδ' ἀνακαλύπτειν μᾶλλον, ἀλλ' ἐπικαλύπτειν, εἴπερ τι τοῖς αὐτῶν Πατράσιν ἑώρων ἀσχημονούμενον. ΚΖ΄. 'Αλλ' εἴθε εἶχε μηδεὶς εἴη μήτε τῆς ἐκείνου πράξεως μιμητής, μήτε ἔνοχος τῆς ἀρᾶς· ἀλλ᾿ ἵλεως μὲν εἴη Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, τοῖς τε τῇ τῶν πατραλοίων ὑποσυρεῖσιν ὕβρει, καὶ τοῖς κατεξαναστάσι τῆς αὐτοῦ νομοθεσίας καὶ φωνῆς· καὶ φιλανθρώπως ΝΟΤΕ. Τοῦ κατάρξαντος τῆς πατραλοίας. θεόθεν ένηνεγμένη, ὁ με καρίτης,
col. 821–822page 280 of 364
PG 102:821μεταγάγοι τοῦ σφάλματος, καὶ καταλλαγείη τοῖς ὑβρισταῖς, καὶ πρὸς διόρθωσιν ἰδεῖν παρασκευάσοι καὶ τῇ εὐλογίᾳ τῶν περιστειλάντων τὴν πατρικὴν ἀσχημοσύνην περιλάβοι· καὶ μηδένα τοῦ λοιποῦ παραχωρήσοι γενέσθαι βρῶμα καὶ θήραμα τοῦ ἀρχι κάκου θηρός. Τῆς σῆς κεφαλῆς ἱερᾶς, τοὺς ὑπὲρ τῆς ἐκείνων σωτηρίας ἀγῶνας ἀναδεχομένης, καὶ κατὰ τοῦ κοινοῦ τῆς φύσεως πολεμίου τροπαιοφορούσης, καὶ τὴν τῶν πεπλανημένων σωτηρίαν Θεῷ καρποφορούσης καὶ προσαγούσης, δι' ὧν καὶ ἀδιάῤῥηκτος θείας ἀγάπης ἔρως, ἄσβεστός τε καὶ ἀδιάῤῥηκτος συντηρηθείη, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν πρεσβευούσης τῆς ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν τῆς Θεοτόκου· τῶν θεοειδῶν ἀγγέλων, καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν. ΕΠΙΣΤ. Α΄. Ἰωάννη μητροπολίτη Ηρακλείας. ᾿Απολοφύρῃ τὰ σὰ, ὅτι τὰ ἡμέτερα ἀγνοεῖς. Εἰδ' α ἃ πάσχομεν, ἤδεις, καὶ πρὸς οἷους ἄθλους καθ᾿ ἑκάσ στην ἀποδυόμεθα, οἶμαι ἄν σε λυπεῖν τὸ τὰς σας ἐξαριθμεῖν καὶ θρηνεῖν συμφοράς. Καὶ τῶν βροντῶν γὰρ τοὺς ἐξαισίους ἤχους, ἐπειδὰν πολύ καταρραγῶσι, μείζους, τοῖς ὠσὶν ἀλύπως φέρειν μᾶλλον, ἡ πρότερον, ἐθιζόμεθα. Τί οὖν δεῖ ποιεῖν; ἡ καρτερῶς ἐναθλεῖν τοῖς ἐμπίπτουσιν· ἀκριβῶς εἰδότας, καθ' ἃ δή που καὶ τὰ θεῖα καὶ ἱερὰ διαμαρτύρεται Λόγια, ὡς ὁ παρών βίος οὐκ ἔστι τρυφῆς καὶ βραβείων καὶ ἐπάθλων, ἀλλ᾽ ἀγώνων καὶ πόνων καὶ παλαισμάτων τὰ δὲ γέρα, καὶ τοὺς στεφάνους, καὶ τὴν ἀπόλαυσιν ἐκεῖθεν προσῆκεν ἐπιζητεῖν, ἐκεῖθεν, εἰ μή μέγα εἰπεῖν, Θεοῦ φιλανθρωπία καὶ εὑρήσομεν. ΕΠΙΣΤ. Β'. Ευσταθίῳ πατριάρχη Αντιοχείας. Τῆς ὁδοῦ τὸ μῆκος, καὶ τῶν ἐχθρῶν ὁ φόβος, λα κονίζειν ἡμῖν ὑποτίθεται· καὶ εἶχε ἀλλήλοις συν έκειτο, καὶ σκυτάλαι ἂν τὴν ἐπιστολήν διεκομίζον. Φασίν οὖν σου τὴν ἱερατικὴν τελειότητα ἐρᾶν τε ἡμῶν, καὶ ἰδεῖν ἐφίεσθαι· καὶ ἡμεῖς δέ, ἴσθι, ὡς οὐδὲν ἔλαττον [τί γάρ χρὴ νυνὶ διαφιλονικεῖν;) ὡς παρὰ πολὺ πλέον, κατὰ τὸν Θεῖον τοῦτον ἔρωτα δια κείμεθα. Εἰ οὖν τοῖς λόγοις καὶ ἀλήθεια ἐπικάθηται, τὸ κωλύον οὐδὲν τοὺς ἀλλήλων ἐραστὰς, ἔργῳ τε τὸν πόθον παραστῆσαι, καὶ ἀλλήλοις ἐμφανισθῆναι,

Letter VEpistola V

col. 823–824page 281 of 364
Epistola IIEpistola PrimaLiber IIEpistola IIIEpistola IV
PG 102:823καὶ τῆς αὐτόθεν ἀναφυομένης κοινῆς ὠφελείας κατ ἐντρυφήσαι. Οδὸς γὰρ καὶ μῆκος, οἷς ὁ τῆς ἀγάπης ἔρως διεπτέρωται, καν δυσχερέστατα εἴη, ῥᾷστα καὶ κούφως διεπεραίνεται. Τὰ δὲ ἄλλα, Πατέρων καὶ ἀδελφῶν ἄριστε, ἔρρωσο, εἰδὼς ἀπεκδεχομένους ἡμᾶς τὴν σὴν παρουσίαν, καὶ τὸ διακαὲς τοῦ ποθου, τῇ ἐλπίδι τῆς ἐπιτυχίας ἀναψύχοντας. Έρρωσο. Εγράφη αυτοχειρία. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Ιωάννῃ μητροπολίτη Νικομηδείας. Οὔτε παίζειν οἶδα, οὔτε παιζόντων ἀνέχεσθαι. Εἰ οὖν οὕτως ἧς αὐτὸς ἀρχαῖος καὶ ἁπλοῦς, ὥστε μηδ' ἡμᾶς προπηλακιζομένους αἰσθάνεσθαι οἴεσθαι, οὐκ ἔδει σε κακουργεῖν, ἵνα σοῦ τὸ ἁμάρτημα ἡ τῶν ἠθῶν ἁπλότης ἐδείκνυ κουφότερον. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν αἴσθησιν ἡμῶν, δι' ὧν ἐτόλμησας, μελέτην ἔθου λη στεῦσαι, καὶ δυστροπίᾳ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ὕβριν ηὔξησας· οὐδεμίαν ἔχεις ἀναχώρησιν εἰς τὴν νυνὶ παρὰ σου σκηνοποιουμένην κουφότητα. Πλὴν ἵνα μὴ δόξω τὸν ἔλεγχον ἐπάγειν, οὐ διορθώσεως ἀλλὰ κολάσεως ἕνεκα, ὅτι τῇ παντεφόρῳ δίκη δίκας εἰσπράττεσθαι τῆς εἰς ἡμᾶς κακουργίας καὶ ὕβρεως, ὡς αὐτός ὁρᾷς, ἐλλως· τότε σε τῆς σῆς δικαίας ποινῆς ἐκὼν ἀδι κοῦντα ἀφίημι, τοῦτο μόνον ἐπειπών, ὡς μεμνήσθαί σε χρή, ότι μὴ τῇ σῇ τῶν τρόπων κακοηθείᾳ καὶ δεινότητι, [ἐφ᾽ οἷς ἴσως μέγα φρονεῖς) τῇ δ' ἐμε τέρᾳ τῶν ἐπιβουλευθέντων χρηστότητα (Χριστού γάρ ἐσμεν μαθηταὶ), τὴν τιμωρίαν διέφυγες. ΕΠΙΣΤ. Δ'. Ἰγνατίῳ ἐπισκόπῳ λόφων. 'Αλγεῖς, ὅτι σε νῦν ἀδικοῦντα διακωλύω· ἐγὼ δε μᾶλλον καὶ δικαιότερον, ότι μὴ πάλαι μηδ' άρχειν τοιαύτης πράξεως. Εἰ δὲ καὶ τὸ ἐμὸν κρύφιον άλγος δέον ἐξειπεῖν ὅτι σοι παρέσχον ἀφορμὴν, δι' ἧς και κῶς ἡ βουληθεὶς, ἐδυνήθης γενέσθαι, ὁρᾷς, ὡς τῶν σῶν ἀδικημάτων, αὐτὸς ἐμαυτὸν αἴτιον ἐγὼ γράφω. Τί ἂν οὖν οἴει τοὺς ἄλλους λέγειν περὶ ἐμοῦ, ὅταν τοῖς σοῖς ἀνιῶνται, καὶ φυγεῖν οὐκ ἔχουσι, τὸ μὲ διαφορεῖν; πῶς δὲ τοῖς ἐκείνων, ἅπερ αὐτὸς διέθου, παθήμασιν, οὐ τὸν κοινὸν Δεσπότην εὑρήσειν δυσα μενῆ, ἀρχὴν ἐγχειρήσαντα ἀνδρὶ, ᾧ κρείσσον ἐν τοῖς τῶν ἀρχομένων ἐσχάτοις αντεξετάζεσθαι; Ούτω με λογίζεσθαι νόμιζε περὶ σοῦ· καὶ εἰ μὴ θᾶττον καὶ ἡδέως σαυτοῦ τὰ ἀδικήματα περικόψης, ἀνάγκην εἶναι μοι, ἐμοῦ τε καὶ τῆς ὅλης Εκκλησίας, τελεόν σε διακόψαι. ΕΠΙΣΤ. Ε΄. Γεωργίῳ μητροπολίτη Νικομηδείας. Καλόν σε καὶ ἀγαθὸν οἱ αὐτόθεν φημίζουσιν ήχον ἴσ. ἄρχοντα. ίσο κακός, ο Ισ. δυσαρεστεῖν. ἔσ
col. 825–826page 282 of 364
PG 102:825τες· καὶ οἱ μὲν ἄλλοι θαυμάζουσι χαίροντες. Ἐσθ' ὅτε γὰρ, ὑπνοῦντος τοῦ φθόνου, οὐδὲν ἧττον ἄνθρωποι τοῖς ἀλλήλων, ἡ τοῖς αὐτῶν, ἡδύνονται κατορθώμασιν. Ἐγὼ δὲ χαίρω μόνον, τὸ θαυμάζειν ἐφο έμενος. Οὐ γὰρ ἡγνόουν σε τοιοῦτον ὄντα, οὐδ᾽ ἀνομοίους πάλαι τὰς ἐλπίδας εἶχον ὅσγε καὶ θείαις τες λεταῖς μυσταγωγήσας ἱέρωσα· θαυμάζειν δ' ἂν οἶμαι προαχθείην, εἴ τί σου τῶν τρόπων, καὶ τοῦ ἔγνω σμένου ήθους, ἀλλοτριώτερον διακούσαιμι. Εἰ δὲ, μὴ φεύγειν τὴν ἐφορίαν, ἐφ' ᾗ νῦν ἐτάχθης, καλῶς κατορθώσης, λειποταξίαν κρίνων τὴν ἐπαινουμένην πάλαι ἡσυχίαν· εὖ ἴσθι, ὡς τοῦτο ἂν ἅμα χαίρων, καὶ σὺν ὅτι μάλιστα ἐπαίνῳ θαυμάσαιμι. ΕΠΙΣΤ. 5. Ιωάννῃ μητροπολίτη Ηρακλείας, τῆς ἐπαναστάσεως τῆς κατά τὴν ᾿Αρμενίαν συνισταμένης. Απηλγημένας λύπας ἀριθμεῖς ἐπὶ τῇ φορᾷ τῶν παρόντων κακῶν, ὥσπερ ἐκὼν τὰς αἰσθήσεις μύων, καὶ οὐκ ἐθέλων ὁρᾷν. Σείεται σχεδὸν ἡ ᾿Ασία πᾶσα ἐμφυλίῳ στάσει, καὶ πόλεις αὐτανδροι ὑποβρύχιοι φέρονται τῷ κακῷ, ὁ δὲ ὁ τὴν φοράν ταύτην ἐπισχεῖν ἐλπίδες ἦσαν, οὐχ ὅτι οὐδὲν ἐπικουρεί, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ βάραθρον συνωθῶν, οὐ μικρὰ ἐπὶ τούτῳ φρονεί. Οἱ γὰρ καθηγούμενοι τοῦ στρατοῦ, αὐτοὶ κατὰ τῶν δυσμενών τὰ ὅπλα φέρειν μεθέντες (ἐῷ δὲ νῦν, ὡς κατὰ τῆς ἰδίας κεφαλῆς καὶ ἀρχῆς ἐπανετείναντος, ἀλλ᾽ οὖν κατ᾽ ἀλλήλων φέρειν τὸ στρατιωτικὸν ἐβαρ- " βάρωσαν, οὔτε θεσμούς θείους, οὔτε ἀνθρωπίνους ἐν λόγῳ ποιησάμενοι. Πῶς οἴει τὴν πόλιν καὶ τοὺς βα σιλεῖς αὐτοὺς, εἰ βούλει δὲ καὶ ἡμᾶς, ἐπὶ τηλικούτῳ διακεῖσθαι πάθει; Αν δὲ τὸ κοινὸν λωφήσῃ κακόν, λωφήσει δε, (τοῦτο γὰρ τὸ εὐθὺ τῆς δίκης καὶ λέ γειν ἀναπείθει, καὶ ἐννοεῖν) οἰχήσεται καὶ τὰ ἐν οχλοῦντα ἑκάστῳ καὶ ἰδίᾳ λυπηρά, τῶν νόμων ἐπὶ τὴν ἰδίαν ἰσχὺν ἀνενεγκόντων, καὶ τῶν ἀδικεῖν ἐπι χειρούντων, ἢ καὶ ἀδικησάντων, τὴν δίκην ἀπαιτουμένων. Έρρωσο. ΕΠΙΣΤ. Ζ'. Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Εἰ στάδιόν ἐστιν ὁ παρών βίος, ἐπάθλων δὲ ἡ ἐκεῖθεν πολιτεία· μὴ θαύμαζε εἰ τῶν δικαίων τινές ἐνταῦθα ταλαιπωρίαις παλαίουσι, ἀλλὰ μᾶλλον εἰ τινες τῶν ἀγώνων καὶ ἄθλων καὶ καιρὸν καὶ τόπον στεφάνων, ἡμέραν καὶ ἀναῤῥήσεως βήμα νομίζουσιν ΕΠΙΣΤ. Η΄. Ἰγνατίῳ ἐπισκόπῳ Λόφων. Δυσφορεῖς καὶ θρηνεῖς καὶ τὰ ἄνω κάτω ποιεῖς, ότι σε ταχέως οὕτως καὶ ἀφειδώς, ὡς νομίζεις, ὰ ἰσ. ὧδε.

Letter XIIIEpistola XIII

col. 827–828page 283 of 364
Epistola VIEpistola VIIEpistola VIIIEpistola IXEpistola XEpistola XIEpistola XII
PG 102:827ἐπλήξαμεν. Ἐγὼ δὲ οὐδὲν ἔλαττον, ὅτι σεαυτόν τον ούτων ἄξιον παρεσκεύασας, καὶ ἡμᾶς ἐλθεῖν, παρὰ τὸ ἡμέτερον ἦθος, εἰς τοὺς περὶ σὲ λόγους ἠνάγκασας. Εἰ δ᾽ ἀληθῶς ἐπλήγης, καὶ μέχρι βάθους ή τῶν ἐλέγχων ἀκμὴ ἔφθασεν, δείξεις ἐκεῖνα φυγών, δι' ἀ το βέλος αφήκαμεν· καὶ σοῦ τὴν πληγὴν σὺν εὐμέ νείᾳ θεοῦ οὐ μόνον ἐξιασόμεθα, ἀλλὰ καὶ τὸ λοιπὸν ὡς μέλους ἀντιποιησόμεθα. ΕΠΙΣΤ. Θ΄. Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Νῦν καιρὸς, ὦ φίλε, εἰ βούλει δέ, καὶ τέκνον ἡμέ τερον, ἢ τὰς ἐξ ἀνθρώπων ἀπειλὰς οὐ δεδιότα, στερ ῥὸν ὀφθῆναι τῆς ἀληθείας ὑπέρμαχον, καὶ λαμπράς τυχεῖν τῆς ἐκεῖθεν εὐφημίας καὶ ἀναῤῥέσεως· ἡ προσκαίρῳ καὶ ῥεούσῃ ἡδονῇ καὶ δόξῃ προδότην τῆς ἀϊδίου καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Τῷ αὐτῷ. Εἰ τέλος παιδείας τὸ ἑαυτὸν αἰσχύνεσθαι, ἐσχάτης ἀπαιδευσίας τὸ μηδὲ τοὺς ἄλλους αἰσχύνεσθαι· τὸ δὲ καὶ ἐφ᾽ οἷς ἐγκαλύπτεσθαι προσήκεν, ἐγκαλλωπίζεσθαι, ὑπερόριον καὶ τῆς ἀνθρωπίνης κακίας. ΕΠΙΣΤ. ΙΑ'. Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Απερ ἀκούομεν περὶ σοῦ, εἰ μὲν ἀληθῆ εἰσιν, όψε καὶ μόλις γινώσκομεν ὅστις εἶ· εἰ δὲ ψευδῆ, ἀπαρχῆς ἔγνωμεν ἄρα ὅστις εἶ. Οσῳ οὖν διαφέρει καλὸν καὶ ἀγαθὸν εἶναι τοῦ φαύλου καὶ μοχθηρόν γίνεσθαι καμέ χαίρειν ἀντὶ τοῦ δυσφορεῖν, ἐφ᾽ ᾧ σε φίλον ἐποιησάμην, τοσοῦτον δεῖ σε φυγεῖν ἄ σέ φασί ποιεῖν εἴη δέ, πάντων ἕνεκα, τῆς ἀληθείας ήρεμος ἡ φήμη. ΕΠΙΣΤ. ΙΒ΄. Εὐλαμπίῳ ἀρχιεπισκόπῳ καὶ σκευοφύλακι. Οὐκ ἐθέλει τῷ φωτὶ συμπαρεῖναι τὸ σκότος· μια σεῖ δὲ καὶ τὴν σύνοδον τοῦ ψεύδους ἡ ἀλήθεια. Μετὰ τὴν σὴν ἀφ᾽ ἡμῶν ἀναχώρησιν, ὁ τὴν κλῆσιν ψευδόμενος ἐφέστηκεν Ἐμμανουὴλ, οἷα εἰκὸς ἦν πράττειν αὐτὸν καὶ τῶν οἰκείων τρόπων ἀξίως, ἐπιδεικνύμενος. ΕΠΙΣΤ. ΙΓ. Αντωνίῳ ἀρχιεπισκόπω Βοσφόρου. ν ποτε Αξεινος ο Σκυθικός πόντος. Εποιεῖτο γὰρ βοράν, φρικτὸν ἀκοῦσαι, καὶ τοὺς ἐμπλέοντας τῶν ξένων. Μιλήσιοι δὲ φιλανθρωπία καὶ ἡμέρῳ που λιτείᾳ, τὸ τε θηριώδες και βάρβαρον ἐξημέρωσαν ἦθος, καὶ εἰς Εὔξεινον αὐτὸν μετεποίησαν. Νῦν δὲ διὰ σοῦ, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς ἀγώνας καὶ
col. 829–830page 284 of 364
PG 102:829πόνους καὶ τὴν ἄλλην περὶ τὸ Θεῖον θεραπείαν, οὐχ Εὔξεινος μόνον, ἀλλά καὶ Εὐσεβὴς, μετὰ τοῦ εἶναι, καὶ ὀνομάζεται 1. Πόσης οἴει με, ταῦτα καὶ ἐννούοντα καὶ γράφοντα, χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης πληροῦσθαι; Εἰ δὲ καὶ τοὺς αὐτόθι Ἰουδαίους, εἰς τὴν ὑπακοὴν Χριστοῦ αἰχμαλωτίσας, ἀπὸ τῆς σκιᾶς καὶ τοῦ γράμ ματος, ἐπὶ τὴν χάριν, ὡς ἔγραψας, μεταστήσεις Κ, ἀπέχω, καὶ περισσεύω τῶν καλῶν ἐλπίδων τοὺς ὡραίους καρπούς, ἃς ἐπὶ σοὶ διαπαντὸς ἔτρεφον. ΕΠΙΣΤ. ΙΔ'. Ζαχαρία μητροπολίτη Χαλκηδόνος. Εἰ ἐγὼ τὸν ἐμὸν Ζαχαρίαν ἀγνοῶ, καὶ ἐμαυτοῦ ἐπιλέλησμαι· ἀλλ' ἡμῶν, ὡς ἔοικεν, ἐκεῖνος (οὐ γὰρ έχω τί μετριώτερον εἴπω ἐπιλέλησται. Οὐ γὰρ ἂν ἡμᾶς ὑπετόπαζεν, ἀνθρώπων λόγοις, τῆς περὶ αὐτὸν δόξης, ἣν ἐν παλαιοῦ φυλάττομεν, παρασύρεσθαι. Ὁ δὲ καὶ φοβεῖται διὰ ταῦτα φόβον, ἐν οἷς οὐ μονονοὺκ ἔστι φόβος, ἀλλ᾽ οὐδέ τις φόβου, τοῖς ἡμᾶς ἔγνω κόσιν, ὑπόνοια. Εἰ γὰρ ἡμᾶς ὁ μακρός, ὃν ἐκ παιδός σχεδόν ἔγνωμέν σε, χρόνος, καὶ ὁ πολὺς καὶ οὗ μέγα κλέος ὑπὲρ ἡμῶν, μᾶλλον δὲ Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων, ἀγὼν καὶ δρόμος, οὔπω πεῖραν ἔχειν τῆς σῆς ἐνεγύμνασεν ἀρετῆς, οὐκ οἶδα ὅπως ἡμεῖς τε οὐχὶ κακοί, μετὰ τοῦ ἀνοήτου, δίξαιμεν ἄν· καὶ οἱ δεδιότες μή τι πάθοιμεν τοιοῦτον, τὸ μὴ ἀγνοεῖν ἡμᾶς, οὐ φυγόντες ἀλλ' ὅτι ἡ πλὴν τοῦ χειρίστους εἰπεῖν, εὐπορήσουσιν. ᾿Αλλὰ τούτων τε ἕνεκα θάῤῥει, καὶ ἡμᾶς, ὥσπερ τοῖς ἄλλοις, οὕτω καὶ τὸ ἢ μὴ παρ ρασύρεσθαι τοὺς λογισμούς, ὑφ' ἑτέρων, ἐπιγίνωσκε ἵνα μὴ διὰ μιᾶς, οὐ προσηκούσης υπολήψεως, ἡμᾶς τε καὶ σαὐτόν μᾶλλον, εναιτία κ ποίησης μεγάλη καὶ τοὺς ἀδελφούς, εἴ τι ἄρα καὶ ἀνθρώπινον αὐτοῖς ὑποτρέχει πάθος 1, τοῖς σοῖς ἀνερεθιζομένους προτερήμασιν ἀδελφικῶς φέρε καὶ διαβάσταζε· οὐ γὰρ ἐφ᾽ οἷς ἡμᾶς εὐχαριστεῖν δεῖ, ἄλλοις ἀπεχθάνεσθαι χρή οὐδ᾽ ἐξ ὧν ἔστι λαβεῖν ἀπόδειξιν λαμπρὰν τοῦ πρωτεύειν ἡμᾶς, διὰ τούτων ὑφείλομεν πρὸς τοὺς αἰτίους δυσανασχετεῖν, καὶ τὸ ἄλογον πάθος, εἰς εὔα λογον αὐτοῖς ἀπολογίαν μεταποιεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν εἰρημένων, ἄλλον ἴσθι τοῦτο· ὅτι ὀφείλομεν ἡμεῖς, οἱ δυνατοὶ τὰ ἀσθενήματα τῶν ἀδυνάτων η βαστάζειν. καὶ πάντων δὲ μάλιστα ἐκεῖνο διὰ βίου μελέ την ποιού· τὸ ποῖον; Οτι ἡ ἀγάπη οὐκ ἀσχημονεῖ. Ερεύνα καλῶς τί ποτέ ἐστι τὸ, οὐκ ἀσχημονεῖ· βά θος γὰρ ἄφατον εὑρήσεις ὠφελείας. Εἶτα, διὰ τί οὐκ ἀσχημονεί. Οτι οὐ ζητεῖ, φησί, τὰ ἑαυτῆς· ἀλλὰ καὶ πάντα στέγει πάντα ελπίζει ο ὑψηλὰ μὲν [καὶ] ταῦτα ἀνέχεσθαι βάρη, καὶ βελτίωσιν ἀεὶ καὶ μετα βολὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον, ἐλπίζειν τοῦ πλησίον. Τί δε ἄλλο, ὦ Παύλου σοφία, πλοῦτος, καὶ χάρις, ἡ ἀγάπη; φησίν, οὐδέποτε ἐκπίπτει. Ω μακαρίας φωνῆς, καὶ μακαριωτέρου στόματος, καὶ κρείσσων ἐγκωμίων, καὶ θαύματος, γνώμη· οὐδέποτε, φησίν, ἐκπίπτει. Κἂν στασιάζωσιν ἄλλοι· κἂν χαίρωσι μάχαις· καν γρ ὀνομαζέτω, β ῖσι καὶ τὸ σῶμα. εἰπεῖν. ὁ ἴσ. ἄλλο τι. ἱ τῷ. κ ἴσ. ἐν αἰτίᾳ. πάθος. τ' ῖσι ἐκ΄ η αδυνατούντων. ο πάντα πιστεύει.

Letter XVIEpistola XVI

col. 831–832page 285 of 364
Epistola XIVEpistola XV
PG 102:831χειρῶν ἄρχωσιν ἀδίκων· κἂν τὰ ἄνω στρέφωσι κάτω οὐδέποτε ἡ ἀγάπη τῆς οἰκείας ἕδρας καὶ ἀρετῆς ἐκε πίπτει, οὐδ᾽ ἀπογινώσκει, οὐδ' ἀποστρέφεται τοὺς λελυπηκότας· ἀλλ' ἀεὶ προφάσεις ἐπιζητεῖ, καὶ πάντα κινεῖ, καὶ μεθοδεύει, δι' ὧν αὐτοὺς καὶ ἀπο σκιρτώντας εἰς τὸν οἰκεῖον τῆς συναφείας καὶ ἑνώσεως συναγελάζῃ λειμῶνα. Ταῦτα, τέκνον ἡμέτερον ἐν Κυρίῳ, μελέτα· καὶ τούτοις ἑαυτὸν ρύθμιζε, κατά επάδων. Οὐδὲν γὰρ, εὖ ἴσθι, τῶν παναρίων τούτων εὑρήσεις ὠφελιμώτερον· τὰ δ᾽ ἀλλα ἔρρωσο, ἱεορώ τατε, τῆς ἡμῶν ὑπερευχόμενος μετριότητος. τὰ πρῶτα ζητῶσι· κἂν φθόνος αὐτοῖς ἀνερεθίζη· καὶ ΕΠΙΣΤ. ΙΕ΄. Τῷ αὐτῷ. Χάρις Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν, τῷ ἐπὶ πᾶσι παρακαλοῦντι ἡμᾶς, τῷ καὶ τὰς γενναίας τῶν φύσεων (ἐπειδ' ἂν τῆς οἰκείας ἀρετῆς μικρὸν ἀποκλίνωσι] θᾶττόν τι συνορᾷν δυναμοῦντι Ρ τὸ ὀλί σθημα, καὶ πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ εὐγενες ἐπανατρέχειν ἀξίωμα. Ος καὶ νῦν, οὐ τῇ τῶν ἡμετέρων λόγων, ὡς ἂν αὐτὸς φαίης, δυνάμει καὶ παραινέσει· ἀλλὰ τῆς οἴκοθεν, καὶ ἐξ αὐτοῦ σοι παρασχεθείσης μεγαλονοίας, τῇ ῥώμῃ τὸ χυδαῖον μὲν καὶ ταπεινὴν τῶν λογισμῶν ἐχαρίτωσε σε διαπτύσασθαι. Εἰ δὲ τὸ προς φυὲς καὶ κατάλληλον μέγεθος τῆς ἀρίστης προαιρέσεως, καὶ τῆς ἀλλης πολιτείας, ἐκ τοῦ ῥᾴστου ἐπ ανήγαγεν, ἐν οἷς εἴης μοι και μυρίους κύβους ἡ τῶν πραγμάτων αναῤῥίπτοι περιπέτεια, αὐτὸς διαπαντὸς ἐν ἀκλονήτῳ τῆς ἀγάπης ἐστηριγμένος φρονή. Ο ματι. Έρρωσο, τέκνον ἡμέτερον ἱερώτατον. ΕΠΙΣΤ. Ι. » καί ἐνδυναμούντι, η άλλως τε Γρηγορίῳ ἀρχιεπισκόπῳ Συρακούσης. Οσα πρὸς καταρτισμὸν τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας ἡ ἀρχιερατικὴ ὑμῶν διαπράττεται οσιότης, ἄνωθεν καὶ ἐξαρχῆς τὴν ἡμετέραν ἔχεις συμφωνούσαν με τριότητα· διόπερ οὐ δεῖται συνεχούς ἐπὶ τούτοις ὑπο μνήσεως· μάλιστά γε νῦν, ὅτε φωνῆς ἁπάσης λαμ πρότερον τε καὶ τελειότερον, ἀναδιδάσκουσιν ἡμᾶς τὰ ἀλλήλων, καὶ εἰς μίαν γνώμην καὶ τὸ αὐτὸ συν άπτουσι φρόνημα· ότε κοινὸς ὑπὲρ Χριστοῦ διωγμός, καὶ τὰ κοινὰ πάθη καὶ ἀνιστόρητα, οἷς ἐναθλεῖν διὰ τὴν συντήρησιν τῶν δεσποτικῶν ἐντολῶν καὶ παρα φυλακήν, αξιούμεθα. Ἔντεινε τοίνυν καὶ κατευοδοῦ χειροθετῶν τε καὶ ἱεροτελών, καὶ τὸ πείμνιον αύξων και πληθύνων Χριστού, ναούς τε σεπτοὺς ἐγείρων καὶ τελεσιουργῶν· ἀλλ᾿ ὥστε 4 καὶ καιροῖς τοιούτοις ἐν οἷς ἱερεῖς τε καὶ ἱερωσύνη, τὸ μέρος ἐκείνων των τρισαθλίων, σεσίγηται καὶ ἐξ ἀνθρώπων ἠφάνισται ναῶν τε ἐρημία καὶ πόρθησις ἀντὶ τῆς πρὶν εὐκο σμίας, τὸ Ῥωμαϊκόν κατέχει πολίτευμα, καὶ μονονουχὶ τὰ Χριστιανῶν ἐκ βάθρων αὐτῶν ἀνατέτραπται· οἷς, τίς ἀξίως ἄλλος ἢ Ιερεμίας ἐπιστενάξειε δυ
col. 833–834page 286 of 364
PG 102:833νατὸς ὢν οἰκείοις θρήνοις τηλικαύτης ἐρημίας τραγῳδῆσαι καὶ παραστῆσαι μέγεθος; ἀλλὰ ταῦτα μὲν καὶ σιωπώμενα κέκραγεν. Σὺ δέ μοι τὰ τε ἄλλα ἔρρωσο, καὶ τῆς ἡμῶν ὑπερεύχου μετριότητος. ΕΠΙΣΤ. ΙΖ'. Ἰγνατίῳ μητροπολίτη Κλαυδιουπόλεως. Ην ποτε φευκτόν καὶ φοβερὸν τὸ ἀνάθεμα, ὅτι κατὰ τῶν ἐνόχων τῆς ἀσεβείας, ὑπὲρ τῶν τῆς εὐσε βείας κηρύκων, ἐφέρετο. ᾿Αφ' οὗ δὲ ἡ τολμηρὰ καὶ ἀναίσχυντος τῶν ἀλαστόρων ἀπόνοια, παρὰ πάντα θεσμὸν θεῖον τε καὶ ἀνθρώπινον, καὶ παρὰ πάντα λόγον 'Ελληνικόν τε καὶ βάρβαρον, τὸ οἰκεῖον ἀνάθεμα κατὰ τῶν προμάχων τῆς ὀρθοδοξίας αναστρέφειν ἐκε φρυάξατο, καὶ τὴν βαρβαρικὴν μανίαν ἐκκλησιαστικὴν παρανομίαν ἐφιλονείκησαν απεργάσασθαι, αὐτίκα καὶ τὸ φρικτὸν ἐκεῖνο καὶ ποινῆς ἁπάσης πέρας ἔσχατον, εἰς μύθους καὶ παίγνια μεταπέπτωκε· μᾶλ λον δε, τοῖς εὐσεβέσι καὶ αἴρετόν παρεσκεύασται. Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡ πάντολμος τῶν ἐχθρῶν τῆς ἀλη θείας γνώμη, τὰς ποινάς, καὶ μάλιστα τὰς ἐκκλησιαστικὰς, ποιεῖ φοβεράς, ἀλλὰ τῶν πασχόντων τὸ ὑπεύ θυνον, ὡς τό γε ἀνεύθυνον καὶ εἰς χλεύην τὰς ἐκεί νων τιμωρίας ρεπει, καὶ κατ᾽ ἐκείνων τὸ δικαίωμα τῆς τιμωρίας αναστρέφει, καὶ τῷ ὑπ' αὐτῶν τιμω ρουμένῳ στεφάνους ακηράτους, καὶ ἀθάνατον δόξαν, ἀντὶ ποινῆς, ἀπεργάζεται. Δι᾿ ὁ καὶ ἕκαστος τῶν εὐσεβῶν καὶ ἁγίων, ὑπ' αὐτῶν ἠλλοτριωμένων Χρι στοῦ, μυριάκις αἱρεῖται προπηλακίζεσθαι, καὶ ἀναθεματίζεσθαι ἡ τοῖς αὐτῶν μισοχρίστοις καὶ θεστυ γέσιν μετὰ λαμπρᾶς τῆς εὐφημίας κοινωνῆσαι που νηρεύμασιν. ΕΠΙΣΤ. ΙΗ΄. Μιχαήλ μητροπολίτη Μιτυλήνης. Ωσπερ τοὺς τοῦ Δεσπότου μαθητὰς τὸ μισόχριστον τῶν Ἰουδαίων συνέδριον ἀποσυναγώγους ποιήσαντες, ἐκείνους μὲν μᾶλλον τῷ Διδασκάλῳ καὶ Δεσπότη προσῳκείωσαν, ἑαυτοὺς δὲ τέλεον καὶ τῆς θείας μυ σταγωγίας, καὶ τῆς οὐρανῶν βασιλείας ἡλλοτρίωσαν. Οὕτω καὶ νῦν οἱ τῶν Ἰουδαίων μιμηταί, τοὺς τῶν ἀποστόλων ζηλωτές, αποσυναγώγους ποιήσαντες, ἡμᾶς μὲν τοῖς θεσπεσίοις ἐκείνοις καὶ αὐτόπταις τοῦ Δόγου, συνῆψάν τε μᾶλλον καὶ συνήνωσαν. Η γάρ κοινωνία τῶν παθῶν ἀκριβεστέραν ποιεῖται τὴν ἐν βίῳ καὶ πίστει συνάφειαν· ἑαυτοὺς δὲ καὶ τῆς ἐκεί νων διδασκαλίας, καὶ τῆς ἡμετέρας ὀρθοδοξίας, ἐλεεινῶς τε καὶ ἀθλίως ἐναπέτεμον· καὶ τῆς Χρισ στιανῶν ὅλως καὶ κλήσεως καὶ πολιτείας τὴν ἑαυτῶν μοῖραν διχάσαντες, εἰς τὴν τῶν Ἰουδαίων, οὓς παρ εζήλωσαν, καὶ χριστομαχίαν καὶ μιαιφονίαν φερόμενοι ἐκπεπτώκασιν.

Letter XXIEpistola XXI

col. 835–836page 287 of 364
Epistola XVIIEpistola XVIIIEpistola XIXEpistola XX
PG 102:835ΕΠΙΣΤ. ΙΘ' Εὐσχήμονι καὶ Γεωργίῳ μητροπολίταις. Οὐκ ἀθυμῶ, τὴν χειμῶνα τῶν κακῶν καὶ τῆς τυ ραννίδος ἐπιτεινόμενον βλέπων. Ταῖς γὰρ εἰς Θεόν ἐλπίσι, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ ἀνθοῦντας ὑμᾶς καὶ ταρί ζοντας ἀκούω· μᾶλλον δὲ καὶ χαίρω, ὅτι καὶ ὡραιοτέρους καὶ δοκιμωτέρους ἡ τῶν καταισχύναι και ἀσχημονῆσαι σπουδασόντῶν ὑμᾶς ἔδειξεν ἀναισχυντία. Αλλ', ὦ φίλοι καὶ τέκνα καὶ ἀδελφοί, καὶ εἴ τι στοργῆς καὶ σχέσεως φυσικῆς οἰκειότερον, ἕως τέτ λους Θεῷ τὴν αὐτὴν εὐγνωμοσύνην καὶ τὸ φίλτρου διασώσωμεν· καὶ ὅπερ Ἰὼβ ὁ γενναῖος τὴν καθηγη τὴν αὐτῶν πεπονθότα *, διὰ τῆς θαυμασίας ἐκείνης ὑπομονῆς καὶ ἀνδρείας ἐθριάμβευσε· τοῦτο καὶ ὑμεῖς, καὶ λαὸς ἅγιος τοῦ Χριστοῦ, καὶ βασίλειον ἱεράτευμα, ώσπερ μέχρι νῦν, οὕτω καὶ διαπαντός, τουτουσὶ τοὺς ἐκείνου γνησίους και κορυφαίους μα θητάς, οδυρομένους καὶ ἀμηχανοῦντας ἐπιδείξομεν. Καὶ γὰρ, ὡς καὶ ὑμεῖς συνεπίστασθε, τῶν εἰς τέλος ἀγωνιζομένων ἐστὶ τὰ βραβεῖα καὶ οἱ στέφανοι. ΕΠΙΣΤ. Κ΄. Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Οἶδα πολλοὺς τῶν πιστῶν ἀνδρῶν, καιρὸν ζητοῦντας, ἐφ᾿ ὃν τῆς οἰκείας ἀρετῆς τὸ μέγεθος ἐπιδείξαιντο· καὶ τοὺς μάρτυρας μακαρίζοντας, ότι το ράννων ἔσχον ὠμότητα τὴν ἀνδρείαν αὐτῶν εἰς αἰώνα στηλιτεύουσαν. Ἐφέστηκεν οὗτος ὁ καιρὸς, εἰ καὶ πλέον, ἡ ὅσον ἂν καὶ ὁ γενναιότατος ἤλπισε· πείθομαι δε, ὡς τελευταῖον καὶ μέγιστον τῆς ἰδίας ἀσθε νείας, καὶ τοῦ θράσους, ὁ τῇ σῇ γενναιότητι ἐπαρ θεὶς προσενεχθῆναι, ἀείμνηστον τὸν ἔλεγχον δώσει καὶ τὴν σὴν στερρότητα καταπλαγείς, καὶ τῶν λοι πῶν ἐκτραπήσεται τὴν πεῖραν· ὡς ἅμα δύο τα μέσ γιστὰ σε, δι' ἑνὸς ἀγῶνος, κατορθώσαι, νικηφόρον τε ἀναῤῥηθῆναι· καὶ τοῖς ἀδελφοῖς τῶν ἐπικρεμαμένων κακῶν τὴν ὑπερβολὴν, καὶ τοὺς πολλοὺς 8 πόν νους, ἰδίοις ἄθλοις, κουφίσαι. τισ. γεγονότα. Η πολλῶν. σ' ἡμῶν. ΕΠΙΣΤ. ΚΑ'. Τῷ αὐτῷ. Γενναίων ὄντως ἀνδρῶν τὸ στάδιον δεῖται· μηδείς εἰσίτω θηλυδρίας· ἂν δ᾽ εἰσεπήδησε, θάττον ἀπο στήτω· ἡ τῆς γνώμης, ἡ τῶν παλαισμάτων. Οὐ γὰρ τῶν τοιούτων οἱ πόνοι. ᾿Αλλὰ μηδ' ὁ χρυσῷ τὸν βίον βεβαρημένος· μηδ' ὁ πρὸς κενὰς δόξας ἀνεπτερωμένος. Τὸν γὰρ πρὸς τὰς τοῦ σώματος ἡδονὰς ἐπτου μένον, οὐδ᾽ ἀποδύασθαι πρὸς τὸν ἀγῶνα νομίζω. ᾿Αλλὰ καὶ εὔχομαι πόρρω καθεστάναι, εἰ μὴ προλαβὼν ἐπλήρωσεν 8 * ἐκεῖνος τὴν εὐχήν.
col. 837–838page 288 of 364
PG 102:837ΕΠΙΣΤ. ΚΒ΄. Εὐθυμίῳ μητροπολίτη Κατάνης. Γενέσθαι μὲν ἐμοὶ σχολὴν, ὥστε τὰ σὰ διηγεῖσθαι, ἀπεύχομαι:· γενέσθαι δε, ὥστε μηδ᾽ ἀκοῦσαι, προ έλαβες. Τί οὖν αἰτιᾶς, ὅτι μηδ' ἅπερ ἤλπισα, ήκουσα. καὶ ὅτι σιγὴν ἐθέμην, οἷς μηδὲ τὴν ἀκοὴν ἡδέως ἠνέωξα. Αλλ' εἰ, διότι ὅλως τὴν ἀκοὴν τῶν τοιού των ὑπέμεινα, τῆς περὶ φίλους ολιγωρίας γραφὴν ἔνοχος γράφεσθαι· τί ἂν δράσειαν οἱ τοιαῦτα δεδρακότες, δι᾿ ὧν καὶ τοὺς φίλους τῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἐν τῷ λέγειν παῤῥησίας, ἀπεστέρησαν, καὶ τῶν δυσμενώς β ἐχόντων τὰς γλώσσας, οὐ καθ᾿ ἑαυτῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ κατ᾽ ἐκείνων οἵ ποτε τῶν πεπλησιακότων ἦσαν, ἠκόνησαν. Τί οὖν δεῖ ποιεῖν; σὸν ἐστιν, (ὦ πως σε προσείπω) καὶ ἡμῖν ὑπὲρ σοῦ, εἶθ' εὄφελες, τὴν παρρησίαν, ἣν εἴχομεν, ἀποδοῦναι· καὶ μηδὲν ἀκούειν ἀηδὲς περὶ σοῦ· ἀλλὰ καὶ τοὺς κακῶς σε λέγοντας νῦν, ἐπιστομίσαι, εἰς τὴν ἀρχαίαν ἐπαναδραμόντα κατάστασιν. ΕΠΙΣΤ. ΚΓ΄. Γεωργίῳ μητροπολίτη Νικομηδείας. Εἴθε μοι τῶν σῶν ἦν ἐνάμιλλα λόγων τὰ ἔργα· οὐχ ἵνα κλέος ὄντες ἀκεστορίδων Γαληνὸς καὶ Ιπποκρά της, ὡς αὐτὸς ἡμᾶς θειάζων γράφεις, ὑπεξίστανται μοι τῶν πρωτείων· οὐδ᾽ ἵνα τῶν ᾿Ασκληπιαδών τὸ μέγα ὄνομα τῷ ἡμετέρῳ καταχωσθείη· ἀλλ᾿ ὡς ἄν εἴην, εἰ καὶ μὴ πρὸς ἕτερόν τινα, ἀλλ᾽ οὖν ἐν τούτῳ γε τῷ μέρει μικρά τις κατὰ τῶν σωματικῶν παθῶν τοῖς φίλοις καὶ συνάθλοις ἐπικουρία. ΕΠΙΣΤ. ΚΑ Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. ᾿Αρότρῳ μὲν, ὡς ἡ παροιμία φησὶν, ἀκοντίζεις, ἀντὶ τοῦ μετανοεῖν θρασυνόμενος. Οὐ γὰρ μετανοίας ἀλλ᾽ ἀπονοίας, ἑαυτῷ τῶν ἐσφαλμένων ἐπιτρέπειν τὴν συγγνώμην. Εἰ δέ σοι καὶ ληρεῖν δόξαιμι, ἔσται σοι οὐκ εἰς μακρὰν τὸ παροιμιώδες, συνεχῶς ἐπ᾽ ἔρω γοις ἀδόμενον, "Αρτι μᾶς πίττης γεύεται, ΕΠΙΣΤ. ΚΕ΄. Εὐσχήμονι ἀρχιεπισκόπω Καισαρείας. Οὐδὲν θαυμαστόν, εἰ μὴ τοῖς δικαίοις ἅπαντες χαίρουσιν· ἀλλ' ἐκεῖνο θαυμαστὸν ἂν ἦν καὶ λίαν ἐνδίκως, εἰ πάντες ὑπ᾽ ὀφθαλμοῖς τῆς δίκης ἐπολιτεύοντο. ᾿Αγαπητὸν δ᾽ ἐμοὶ, κἂν οἱ πλείους είησαν (ὅπερ οὐκ ἐστὶ φίλοι τοῦ δικαίου. Μερίδα μὲν γὰρ ὀλίγην ὁρῶ ρέπουσαν εἰς δικαιοσύνην, τὸ δὲ πλῆθος ἐπισύρεται ἡ ἀδικία. Οτε τοίνυν οὕτως ἔχει ταῦτα τί δήποτε ἀλύεις σὺ καὶ ἀσχάλλεις, ὅτι τὸ δίκαιον, οἷς ἐστιν οἰκεῖον, ἀπονέμων, ὑπὸ τῶν τὰ δίκαια μι σούντων τὴν ἴσην ύβριν ὑπομένεις. Το νάντιον γὰρ ἐχρῆν σε σκυθρωπάζειν καὶ ζητεῖν λύσιν εὑρεῖν τοῦ ἐπεύχομαι.

Letter XXVIIIEpistola XXVIII

col. 839–840page 289 of 364
Epistola XXIIEpistola XXIIIEpistola XXIVEpistola XXIXEpistola XXVEpistola XXVIEpistola XXVII
PG 102:839ζοντο γλῶσσαν. λυποῦντος εἰ οἱ τῆς δίκης ἐχθροί σοι φίλην ἐχαρί ΕΠΙΣΤ. ΚϚ΄. Παύλῳ γεγονότι ἀρχιεπισκόπῳ Καισαρείας καὶ ἀποστήσαντι. ᾿Αρκαδίαν με αἰτεῖς, εἴποι ἄν τις, καὶ μάλα είν κότως, παροιμιαστὴς ἀνήρ· ἐγὼ δέ σοι δώσω, οὐ τά ἐξ ἁμάξης, οὐδὲ τὴν ἀπὸ Σκυθῶν ῥῆσιν, ἀλλ' ἀπερ ἂν φιλεῖ ἡ ἀλήθεια· κακὸς ἐγένου φίλοις, καὶ θείου προδότης δόγματος, καὶ τῆς σῆς ὁμολογίας πολέμιος εἶτα διερωτᾷς τί δήποτέ σε οἱ εὐσεβεῖς ὡς ἐναγή ἀποστρέφονται, μηδὲ τῆς κοινῆς ἀξιοῦντες προσρήσεως; (ω, τί σε δικαίως προσείπω; ) φοβερὸν ἡγοῦνται καὶ τὸ διὰ τοῦ χαίρειν κοινωνῆσαι τοῖς ἔργοις σου τοῖς πονηροῖς. ΕΠΙΣΤ. ΚΖ'. Ζαχαρία μητροπολίτη Χαλκηδόνος. Επεμψά σοι πικράν, τῇ τε κατασκευῇ, καὶ τῇ ἐπινοίᾳ νέαν· καὶ βοήθημα στομαχικόν, τέχνης μέν τῆς αὐτῆς, ἡλικίας δε πρεσβυτέρας. Τούτων τὴν μὲν ὑπὲρ ἡμέραν όρθρου προσφερόμενος κατά τρι τημόριον του σταλέντος, ὕδατι χλιαρῷ, ἡ καὶ μελι κράτῳ, ὡς ἂν ᾖ σοι ἀλυπώτερον· τὸ δέ, μετὰ τὴν τῆς πικρᾶς ποσιν, καθ' ὅλον ἡμερῶν μῆνα, Ποντικοῦ και ρύου κατά μέγεθος, ἐς τρία τῷ πλήθει λαμβάνων. τὰ μὲν, ἡλιακῶν αὐγῶν πρωΐαίτερον· τὸ δὲ λοιπόν, δυομένου καὶ ἐπιδείπνιον· τήντε στομαχικὴν καχεξίαν ἐπὶ τὸ ἄμεινον ἕξεις μεθισταμένην σοι, καὶ τὴν τοῦ ὠτὸς περιωδυνίαν. Οὐκ ἂν δὲ φαίην εἰς ἀπαλλαγὴν παντελή· βραχείά τε γὰρ θεραπεία χρονιωτέρων ήτ τάται νοσημάτων, καὶ ὥσπερ πανταχού, οὕτω μά λιστα ταῖς ἱατρικαῖς ὑποσχέσεσι νεμέσητον τὸ ὑπὲρ ογκον. 'Αλλ' οὖν τῆς ἄνω ροπῆς, εἰς εὐμένειαν ὁρώσης, εἰς πολύ ῥᾴονα συγκαθισταμένην σοι διά θεσιν. ΕΙΠΣΤ. ΚΗ'. Ευλαμπίῳ ἀρχιεπισκόπῳ καὶ σκευοφύλακι. ΧΧΙΧ. Εστιν ἐναντίον τῇ ἀρετῇ ἡ κακία, καὶ οὐκ ἂν εἰς φιλίαν συνέλθοιεν· ἑκατέρα δὲ ὑποκείμενον οἰκεῖον, ἐφ᾽ ᾧ ίδρυται, καταλαμβάνουσα ἔχει· οὐκ ἔστιν οὖν, μαχομένης, τῆς ἐφιδρυμένης, σπένδεσθαι τὸν ἑδρά ζοντα· εἰ δὲ τοῦτο, μηδὲν θαυμάζης, εἰ ὁ τῆς κακίας ὑπηρέτης, κατὰ τῶν ἀντιπρόσωπον αὐτῷ τὴν ἀρετὴν προβεβλημένων, μέγα πνεῖ τὸ πολέμιον. ΕΠΙΣΤ. ΚΘ΄. Εὐσχημόνι ἀρχιεπισκόπῳ Καισαρείας. Η κακία (καὶ μηδέν σοι δόξει παράδοξον, ἡ γὰρ τῶν ἐν βίῳ πείρα σαφῆς τῶν τοιούτων διδάσκαλος) ἂν μηδὲ τῆς ἀρετῆς ὑπέλθοι τὸ σχῆμα, τάχιστα διόλο
col. 841–842page 290 of 364
PG 102:841λυται· μὴ τοίνυν ἀθύμει ταύτην ὁρῶν, τὸ λεγόμενον, γυμνῇ τῇ κεφαλῇ θρασυνομένην καὶ ἀπηρυθριασμένῳ προσώπῳ κατά πάντων ἀσελγαίνουσαν· βραχὺς ὁ χρόνος, καὶ εἰς διαφθοράν αὐτὴν ὄψει, σὺν μεγάλω ἤχῳ καταστρέφουσαν· ἔχεις δὲ καὶ τὸν Προφήτην ἐμοὶ συμφθεγγόμενον· Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ύπερ υψούμενον καὶ ἐπαιρόμενον, ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου, καὶ παρῆλθεν ", καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν· ἐζή τησα αὐτόν, καὶ οὐχ εὑρέθη ὁ τόπος αὐτοῦ. ΕΠΙΣΤ. Α΄. Ζαχαρία μητροπολίτη Αντιοχείας. Ο μακάριος και θεῖος Παῦλος, ὁ τῶν ἐθνῶν ἀπό στολος, καὶ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος, ὁ τὸν γύρον ἅπαντα τῆς γῆς περιλαβὼν τῷ κηρύγματι, οὗτος ὁ τῷ οὐρανίω παιδευθεὶς διδασκαλείῳ καὶ τῶν ἀπορρή των ἐκείνων ρημάτων, πρῶτος ἀνθρωπίνην ἀκοὴν ἐπι δείξας κατήκοον, πολλαχοῦ τοὺς μαθητὰς τῆς μετά τῶν φαύλων διατριβῆς ἀπείργων, αὐτὸς οὐ μόνον συνῆν καὶ συνανεστέφετο, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀνόμοις ὡς ἄνομος συνδιετίθετο. Τί τοῦτο; Μὴ γὰρ ἅπερ ἑτέροις ἀπέτρεπεν, αὐτὸς καθ᾿ ἡδονὴν ἔπραττεν; ἢ τῶν μα θητῶν μὲν τὸ ἀσφαλὲς διετίθετο, ἑαυτῷ δὲ τὴν βλά βην εἰσέφερεν; ἢ λήθην ἔχων ὧν ἄλλους ἐπαίδευεν, αὐτὸς τἀναντία ἔστεργε; μὴ γένοιτο! ἀλλ᾽ ἑκάτερον τούτων ἀκριβῶς συνεπίστατο, καὶ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸν τέλειον, καὶ πρὸς κακίαν ἀμετακίνητον, καὶ τῶν πολλῶν τὸ ἀτελὲς καὶ πρὸς τὰ χείρω εὐέμπτωτον. Ταῦτα δὲ καλῶς εἰδὼς καὶ συνεπιστάμενος, ἐκείνοις μὲν τὰς ἐκ τῶν ἐπισφαλῶς βιούντων βλαβὰς ἀνακό στων καὶ ἀποκρουόμενος τῆς μετ᾿ αὐτῶν διαίτης καὶ ἀναστροφῆς διεκώλυεν· ἑαυτὸν δὲ καὶ εἰς μέσους φέρων ήίει, καὶ ὁμορρόφιος αὐτοῖς πολλάκις, καὶ ὁμοδίαιτος ἐχρημάτιζεν· οὐ δεδίως μετασχεῖν κηλῖδος τῆς παρ' αὐτῶν· θαῤῥῶν δε καὶ μεταδώσειν τῆς ἐνούσης καθαρότητος· οὕτω τοιγαροῦν ὁ αὐτὸς σκοπός, ἡ τῶν ψυχῶν, φημί, σωτηρία, διὰ τῶν ἐναντίων τῷ μακαρίῳ Παύλῳ ἐπεραίνετο· αὐτοῦ μὲν τῶν οὐκ εὐαγῶς βιούντων τὴν σύνοδον, ἐπὶ διορθώσει τῶν συνόντων οὐ παραιτουμένου· τοὺς δὲ μαθητὰς οὐκ ἑώντος παραπλησίως πράττειν, ἵνα μὴ χρηστὸν ἦθος κακαῖς ὁμιλίαις ἐνδιαφθείροιντο. Πρὸς τί δε μοι ἀψ ορᾷ ὁ λόγος, καὶ τί βούλεται; ἡ δῆλον ὅτι τὸ παρὰ τῆς ὑμῶν τελειότητος διαλύει προτεινόμενον. Ωσπερ γὰρ οὐκ ἦν μὲν τοῖς ἀτελέσιν ἐπ᾿ ἐξουσίας ἔχειν, μετὰ τῶν φαύλων συναναφύρεσθαι· Παῦλος δὲ πράτ των, ὅπερ ἀπεῖργε, καὶ διοικονομούμενος κατεφαίνετο, κερδαίνων μᾶλλον ἐξ ὧν ἄλλοις ὑπῆρχε τὸ ἐπι ζήμιον· οὕτω χρὴ καὶ περὶ τοῦ διορισμοῦ τῆς τριετίας λογίζεσθαι, ἣν ἐπὶ τῶν προσιόντων τῷ μονάδι βίῳ ὁ ἀκριβὴς λόγος διωρίσατο. Τοὺς μὲν γὰρ πολ ό λοὺς καὶ δεομένους προκαθάρσεως, ἄμεινον ἐκεῖθεν ίσ. παρῆλθον.

Letter XXXEpistola XXX

col. 843–844page 291 of 364
PG 102:843θάραντες, οὕτως πρὸς τὸν φιλόσοφον βίον διαβαίνουσιν, οὐκ ἀναγκαίαν ἔχουσι τὴν ὁμοίαν παρατήρησιν. Ωσπερ δὲ ἐπὶ τῶν προσιόντων τῇ φιλοσόφῳ πολι τείᾳ ταύτῃ, πολλὴ καὶ μεγάλη καθορᾶται ἡ διαφορά, καὶ διὰ τοῦτο διάφορος συγχωρεῖται ἡ δοκιμασία, οὕτω καὶ ἐπ' αὐτῶν τῶν προτεταγμένων, καὶ καταῤῥυθμίζειν τοὺς ἄλλους ἀξιωμένων, οὐχ ἡ αὐτὴ δύνα μις καὶ σοφία τοῦ παιδαγωγεῖν ἐπιδείκνυται. Δι τοὺς ἁπλούστερόν πως διακειμένους βέλτιον ἂν εἴτ μηδέν παρ' ἑαυτῶν προσεπινοεῖν, πάντα δὲ πράτ τειν πρὸς τὴν τοῦ κανόνος κρίσιν ἀφορῶντας καὶ ἀπευθύνοντας. Όσοι δὲ τῶν προεστηκότων, τοῦτο μὲν τῶν ἀνθρωπίνων πείρα πολλῇ καὶ συγγυμνασία τοῦτο δὲ τῇ ἄνωθεν χάριτι καὶ ἐπικουρίᾳ, ἱκανῶς τὴν δοκιμασίαν ἐπιδέχεσθαι· ὅσοι δὲ αὐτοὺς προκα έλαχον κρίνειν τε καὶ διακρίνειν τὰς ὁρμάς τε, καὶ τὰς διαθέσεις τῶν εἰσαγουμένων· τούτοις οὐκ ἂν εἴη πολὺ τῆς εὐθύτητος ἀπολειπόμενον κριτήριον, οἶμαι, κἂν ὁ τῆς τριετίας οὐ συμπαρεκτείνοιτο χρόνος, ἡ τῆς οἰκείας γνώμης καὶ συνειδήσεως ψῆφος καὶ ἐπὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων σωτηρίᾳ οὐ μόνον σκοπόν τιθε μένοις, ἀλλὰ καὶ χάριν ἄνωθεν, καὶ σοφίαν ἐξ ἐμπειρίας προσειληφόσι. Καὶ τὸ δὴ μέγιστον καὶ ἀναγκαιότατον εἰς μεθάθεσιν αἰτίας, καὶ παραίτησιν συγγνώμης, ο παρών καιρός, ὡς τὰ μὲν πετεινὰ καὶ τὰς ἀλώπητας, εἰ βούλει δὲ καὶ τοὺς λύκους, καὶ τοὺς δράκοντας, καὶ τὰς παρδάλεις, καὶ ἁπλῶς τοὺς θη ριοτρόπους τῶν ἀνθρώπων λαμπραῖς καὶ περιφανέσιν οἰκίαις ἐγκατοικίζει, καὶ πᾶσαν αὐτοῖς ἐλευθερίας πράττειν ἃ ἂν ἔλοιντο, παρέχει· τοῖς δὲ μαθηταῖς καὶ μιμηταῖς τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, οὐδ᾽ ἔχειν όπου κλῖναι τὴν κεφαλὴν, οὐδ᾽ ὧν ἄνευ οὐδὲ ζῆν ἔστιν ο δενός, οὐδεμίαν ἄδειαν ἐπιτρέπει. Πῶς οὖν, ὁ καὶ αὐτῶν τῶν ἀναγκαίων ἀπεστερημένος, καὶ μηδὲ σπᾶν ἀδεῶς τὸν αέρα συγκεχωρημένος, ἐφ' ὅλα τρία ἔτη τὸν μαθεῖν ἐθέλοντα τὴν ἀρετὴν προκαταρτίσει, καὶ γυμνάσιον αὐτῷ τῆς μελλούσης ἀσκήσεως προδιαχήσει; 'Αγα πητὸν γὰρ καὶ ὁτῳδήποτε τρόπῳ τῆς πολλῆς ἐξελ κύσας γε κακίας, τῇ φιλοσόφῳ δυνηθείη ζωή ένδε σμῆσαι. Ποὺ γὰρ τὸ φροντιστήριον, ἐν ᾧ ἡ τοῦ τρι ετούς χρόνου διατριβὴ, ἅπαντα του διωγμού καταλαβόντος, καὶ οὐδὲ τοῖς ὄρεσιν, ἢ τοῖς σπηλαίοις, τ ταῖς ὀπαῖς τῆς γῆς ἀνεπηρεάστως παροικεῖν τοὺς εὐσεβεῖς συγχωροῦντος; ποὺ δὲ ἡ ἄλλη τάξις καὶ ἀκολουθία, καθ᾿ ἣν τὸ μοναδικὸν τοὺς τῆς ἀσκήσεως ὑπεδύετο πόνους, ἁπάντων τῷ τοσούτῳ ρεύματι τῶν κακῶν συγκεχυμένων; Τῶν μὲν γὰρ πραγμάτων κατὰ ροῦν φερομένων, καὶ μηδεμιᾶς περιστάσεις τὴν ἀκρίβειαν παραποδιζούσης, άμεινον οἶμαι παντὶ τοὺς τεθέντας φυλάττεσθαι τύπους· Ανω δε ποτα μῶν, ὡς ἡ παροιμία, πάντων ἀνατετραμμένων, πῶς οὐκ ἄμεινον, καθ᾽ ὅσον οἷόν τε, καὶ ἐ ὅσον ἐγχωρεί, τὴν ν σωτηρίας διοικονομεῖσθαι, ψιλῷ τῷ τῆς ἀκριβείας ονόματι περικαθημένους, προδότας ψυχῶν ἀνθρωπίνων καὶ κακοὺς οἰκονόμους ἀπελεγχθῆναι; διὸ καὶ τὴν ὑμετέραν ἀρχιερατικὴν τελειότητα, ἱκανὴν τε οὖσαν κρίνειν τὰ τὰ δέοντα ἐπι ν ἴσ. εαυτῶν.
col. 845–846page 292 of 364
PG 102:845στάμενος, καὶ τὸν καιρὸν ὁρῶν τἀναντία πάντα τῆς ἀκριβείας ἀναφθεγγόμενον, ὅλην ἐπὶ σοὶ τοῦ προ κειμένου τὴν κρίσιν ἀνατίθημι ἐκεῖνα πράττειν τὴν ἐξουσίαν ἀφιερῶν ἅπερ ἂν τὸ καθαρὸν συνειδός, μᾶλλον δὲ ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάρις διὰ τοῦ καθαροῦ συνειδότος ἐνεργοῦσα ἐπιτρέψειν. ΕΠΙΣΤ. ΛΑ΄. Θεοδώρῳ μητροπολίτη Λαοδικείας Μελέτη μεν μήτηρ εὐπραξίας· ὁρμὴ δ᾽ ἀπερίσκεπτος ἐγγὺς ἁμαρτίας. Οὐ χρὴ τοιγαροῦν ἀφέντας τὸ βουλεύεσθαι ἐπ᾿ ἐκεῖνο δραμεῖν, δι' οὗ μετὰ τοῦ μηδέν, ὧν σπουδάζομεν ἀνύειν καὶ ἀνοίας ἔλεγχον ἁλισκόμεθα διδόντες. ΕΠΙΣΤ. ΛΒ'. Αμφιλοχίῳ μητροπολίτη Κυζίκου. Η δικαία πειθώ, οὐ τῆς τοῦ λέγοντος ἐστι δυνά μεως, μᾶλλον ἢ τῆς τοῦ ἀκούοντος διαθέσεως. Οὐ κοῦν οὐκ ἐγὼ κινήσω γέλωτα τὸν ἀπειθῆ νουθετῶν, εἰ μὴ πείσω, ἀλλ' ὁ ἀπειθῶν, εἴθε γέλωτα, ἀλλὰ μὴ καί τὴν ἐσχάτην ἐκεῖθεν προσοφλήση τιμωρίαν. ΕΠΙΣΤ. ΑΓ. Γεωργίῳ μητροπολίτη Νικομηδείας. Εἰ δῆλόν ἐστιν, ὡς εἴ τις νουθετεί, δόξης θήραν πραγματευόμενος, ἄξιος ἐστι μεγάλης μέμψεως οὐδὲν καινὸν οὐδ᾽ ἀνέλπιστον εἴ τις νουθετῶν κακῶς ἀκούει καὶ διασύρεται. Διὰ τοῦτο, μηδ' αὐτὸς θαυ μάσης, εἰ Πετρώνιος νουθετούμενος τραχυτέρους λόγους κατὰ τῆς σῆς ἀφίησι τελειότητος· μηδε διὰ τούτου μήτε τῆς εἰς ἐκεῖνον, μήτε τῆς εἰς ἄλλους ὀφειλομένης ὑπερορᾷ παραινέσεως. Επεὶ δόξομεν ἂν πρὸ ἐκείνων αὐτοὶ ἑαυτοὺς ἀξίους ἀποφαίνειν ἐπιτιμήσεως, καὶ τὴν ἄλογον αὐτῶν μομφὴν εἰς αἰτίαν μεταποιεῖν ἀξιόλογον. ΕΠΙΣΤ. ΑΔ΄. Γεωργίῳ μητροπολίτη Νικομηδείας, τελευτή. σαντος αὐτῷ ἐν τῇ ὑπερορίᾳ κληρικού, μετά τὴν γενομένην ἐπ' αὐτῷ τοῦ πρεσβυτέρου χει ροτονίαν. Ἐβουλόμην ἀπαρχῆς τῆς σκυθρωπῆς ἀγγελίας (ὡς εἴθε μὴ ὄφελεν ἐμοῖς ὠσὶν ἐπελθεῖν), λόγοις παρακλήσεως τὸ ἐν σοὶ πραΰνειν ἄλγος, καὶ τὸ λυποῦν ἀφαιρεῖν, αἷς ἐνῆν μοι παρηγορίαις. Ἐπεὶ δὲ ταῖς ἴσαις αὐτὸς οὐ γὰρ ἂν εἴποιμι πλέον· οὐ τὴν ἀλήθειαν, τὴν δ᾽ ἀπιστίαν εὐλαβούμενος, κατο ετεινόμην ἀλγηδόσιν, καὶ τὴν ψυχὴν χαλεπῶς ἔπα σχου) ἀμβλύτερος πως κατέστην ἑτέρων λύπας ἀφαιρεῖν, ὧν αὐτὸς παραμύθιον οὐχ εύρισκον. Ομε δὲ καὶ μόλις τοὺς λογισμούς ανενεγκών, κἀκεῖνο προ τῶν ἄλλων ἐνθυμηθείς, ὡς ὅτι περίεστιν ἡ ἀρχιερατικῇ καὶ ἁγία χεὶρ ἐκείνη (καὶ περιείη γε ἐπὶ πλέον, ἢ ὅσον διεγέγονεν, ἡ τοιούτους ἡμῖν διαπλάττουσα καὶ διαμορφοῦσα τοὺς τῆς ἱερᾶς ἡμῶν ὑπηρέτας ἁγιστίας), ἔτι μᾶλλον ἐγενόμην ἐμαυτοῦ, καὶ τοῦ δυσφορεῖν ὑπερανέσχον, καὶ πρὸς τὴν αὐτὴν λοιπὸν διάθεσιν τὴν ὑμετέραν μεθέλκειν ἐθάῤῥησα τελειό

Letter XXXIVEpistola XXXIV

col. 847–848page 293 of 364
Epistola XXXIEpistola XXXIIEpistola XXXIII
PG 102:847τητα· καί τι γὰρ ἐνενόουν νῶν ἀτοπωτέρων· τί δι στον τῶν καινοτέρων πεπόνθαμεν, οὐκ οἶδα· ἀφηρέθα μέλος, ἀλλὰ Θεῷ ἀφιέρωται· ἀλλ᾽ ἀπαρχὴν ἴδι δοθῆναι τῶν καλῶν, ὧν ἐκεῖθεν ἐπλουτίσαμεν· άρ χαῖος οὗτος νόμος ἀπαρχὰς τῶν τιμίων τῷ δωτήρι, καὶ κοινῷ προσφέρειν Δεσπότη. Κλάδος εὐθαλές, καὶ καρπὸν ὡραῖον φέρων, περιήρηται· ἀλλ' ἡ ρίζα μένει· οἴσει πάλιν οὐκ ἐλάττονα. Εἰ δὲ πλέον ὁ πιο ριηρημένος λυπεί, βλαστανέτω καὶ πλείονας· ἵνα με πάλιν ἔχοι χαλεπῶς ἀλγεῖν τοῦ φυτοκόμου προς ἑαυτόν τινα τῶν κλάδων λαμβάνοντος, ἀλλ' ἐν τῇ τῶν ὑπολειπομένων τέρψει, τοῦ ἀφηρημένου λαν θάνειν ἔχοι τὴν συναίσθησιν. ᾿Απῆλθεν ἡ καλὴ καὶ θαυμασία τῆς ἀρετῆς εἰκών· ἀλλ' ὁ γραψεὺς ἔτι τὴν χεῖρα κινεῖ, καὶ γράψει γε πάντως, εραστές ὧν τοῦ καλοῦ, οὐκέτι μίαν, ἀλλὰ καὶ πλείονας. Αλλ' ἐμοὶ μὲν τοῦτο τῆς ἀθυμίας φάρμακον· οἶμαι δ' ἂν αὐτὸ λαβεῖν προθύμως, καὶ τῶν εὐσεβούντων εκα τὸ δὲ κοινὸν τῆς Ἐκκλησίας, ἐφ᾽ ᾧ γε παρα κεκλήμεθα, οὐκ ἂν οὐχὶ δικαιώσαις καὶ αὐτὸς, καὶ τῆς σῆς ἀρχιερατικῆς συμπαθείας μὴ γενέσθαι πα ράκλησιν. Τί γάρ; πρὸ ὥρας ἀπῆρεν· καὶ τίς άκρι δέστερος ώρας συντηρεῖν καὶ κρίνειν, τοῦ πάντα λόγῳ καὶ εἰρμῷ τάξαντος; ᾿Αλλ' ἐν ἀκμῆ τῆς ηλι κίας, οἱ τοιοῦτοι τοὺς ἄθλους γενναίως φέρουσι· τὸ δὲ εἰς γῆρας παραταθῆναι, ἐγκοπή, τὰ πολλὰ, τῆς πολλῆς καθίσταται γανναιότητος. Σύνδρομος ἦν πρὸς ἀρετήν· οὐ χρὴ φθονεῖν εἰ τὴ στάδιον προκατείληφεν. Αλλ᾽ ἦν τῶν θλιβερῶν παραμύθιον· οὐ συναπο ἤρεν τοὺς λόγους τῆς παρακλήσεως· καὶ πλέον δε έσται νῦν, οἷς τε δια βίου ἀνδρικῶς ἐνεκαρτέρησε, καὶ ταῖς πρὸς τὸ Θεῖον ἐντεύξεσιν· άτε δὴ πλησιαίτερον γεγονώς, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἔλκων μᾶλλον ροπήν, εἰς ἐπικουρίαν καὶ ἐκδίκησιν. Σιγᾷ τὰ χείλη· ἀλλὰ βοῶσιν αἱ πράξεις· ἡ γλῶσσα τέως ηρεμεῖ· ἀλλ᾽ οἱ κατὰ τῶν παρανομούντων ἔλεγχοι αὐτῶν τ' ἐκείνων τοὺς λογισμοὺς ἀθάνατα μαστιγοῦσι, καὶ τῶν εὐσε βούντων έκαστον, εἰς θυμηδίαν καὶ ἀνδρείαν διαν ιστώσιν. Τί λοιπόν; ἐν διωγμοῖς καὶ θλίψεσι καὶ ταλαιπωρίαις τὸν βίον ἀπέλιπε. Το μέγιστον μοι λέγεις παραμύθιον. Οὐ γὰρ ἔδει τρυφὰν τὸν τὴν βα σιλείαν τῶν οὐρανῶν ἐπιζητοῦντα, καὶ τὸν ἐκεῖσε κλῆρον διώκοντα. Οὐκ ἔδει τὸν ἀθλητὴν ἡσυχάζειν οὐδὲ τὸν ἀγωνιστὴν ὑπὸ σκιαῖς καὶ δένδροις καὶ παραδείσοις ἀνεκεκλίσθαι καὶ ἀναπαύεσθαι· ἀλλ' ἐν μέσοις ἔδει τοῖς ἀγῶσιν, ἐν αὐτοῖς τοῖς πειρασμοῖς, ἐν μέσῳ τῆς τῶν διωκόντων μιαιφονίας δοκιμάζεσθαι, καλὸν ἐμφανισθῆναι τῷ ἀγωνοθέτη, ἱδρῶσιν ἀθλητικοῖς ἔτι περισταζόμενον· μακάριον ὀφθῆναι τῶν δρόμων καὶ καμάτων ἀσθμαίνοντα. Τοῦτο τῶν στεφάνων ἐγώ φημι μακαριώτερον. Τὸ μὲν γὰρ ἐστι τοῦ ἀθλοθέτου, τὸ δὲ τῆς τοῦ ἀγωνιζομένου σπου δῆς καὶ εὐδοκιμήσεως. Ἐν αὐτῇ μέσῃ τῇ τῶν διωγμῶν ἀκμῇ, πρὸς τὸν στεφοδότην ἀπέδραμεν. Τί δι ἀπέραντα κάμνειν ἐβούλου τὸν ἀγωνιστὴν καὶ μὲ τάχιον τυχεῖν ἐφ᾽ ᾧ ταῦτα διακαρτέρει καὶ ὑπο έφερεν; Εχθρῶν εὐχήν μοι λέγεις, ἀλλ' οὐχὶ πρόνοιαν φίλων· οὐδὲ πόνον, οὐδὲ ἔλεον. Ἐξῆλθε κοινών ὀμμάτων τὸ κοινὸν τῆς Ἐκκλησίας τέκνον, ὁ καλὸς
col. 849–850page 294 of 364
PG 102:849ἐμοὶ καὶ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ εἰς οὐρανὸν, ἀλλ' εἰς τὸν κοινὸν Δεσπότην, ἀλλὰ μετ᾿ ἀγγέλων χορού σων, ἀλλ᾽ ἱερουργός. Ω πόσην εὗρον ἐν τούτῳ παρ ραψυχήν! Εδει γάρ, ἔδει καὶ τὴν ἡμῶν ἀπαρχὴν ὑπὲρ ἱερᾶς δόξης, καὶ νόμων ἱερῶν διωκομένων, ἱερουργὸν Θεῷ προσταχθῆναι· ἱερουργός, ἐμφράττων μετὰ πλείονος τῆς παῤῥησίας στόματα βεβήλων, καὶ χαλινῶν γλώσσας κενὰ ἐπισταμένας *· ἱερουρι γός, κἂν μὴ τὸ ἀνίερον βούλοιτο. Τί ἔτι; Ἐπήνθεν αὐτῷ τὰ τῆς ἀρετῆς ἅπαντα· διὰ τοῦτο γὰρ θάττου εἰς τὴν ἀμάραντον ἀπεφοίτησεν τοῦ παραδείσο πολιτείαν, ἵνα μηδὲν αὐτῷ τῶν κατορθωθέντων ἀπο μαρανθῇ. Εἰ γὰρ οὐδεὶς ἀπὸ ρύπου καθαρός, οὐδ ἂν ἡμέρα μία ὁ βίος αὐτοῦ, ὁ θᾶττον τὸν δίαυλον τοῦ βίου ἐξελθὼν, τὸ πλεῖστον ἔφθη τοῦ ῥύπου ἐκφυγών. Κοινὸν ἦν τῶν εὐσεβούντων στήριγμα· καλὸν αὐτοῖς ἀπολέλοιπε κανόνα καὶ τύπον ἐν τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας πόνοις τὸ ζῆν ἐκλιπών. Οὐκ εἶδεν τὴν τῆς Ἐκκλησίας, ὑπὲρ ἧς ἐνήθλει, ἀποκατάστασιν διὰ τοῦτο ἀκε ραίους ἐκεῖθεν ἔχει τῶν πόνων τοὺς μισθούς. Τὸ γὰρ ἀνθ' ὧν ἀγωνίζεταί τις, εὐφροσύνης ἐνταῦθα τυχεῖν, ὑποτέμνεται τῆς ἐκεῖθεν μακαριότητος τὰς ἀμοιβάς. Οὐκ εἶδε τὴν ἀποκατάστασιν αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς, ἀλλ' ὁρᾷ νυνὶ τοῖς νοητοῖς· ἀλλ᾽ ἴσως πλησιαίτερου γεγονώς Θεοῦ, ταύτην, τοῖς ἐν αἰσθήσει στρεφομένοις, ὅτι ἂν ἄρα συμφέρον ἐπιταχυνεῖ. Έχει τάφος τὸ σῶμα, ἀλλ' οὐράνιοι θάλαμοι τὴν ψυχήν· ἡ γῆ τὴν κόνιν, ἀλλ' ᾿Αβραμιαῖοι κόλποι τὸ πνεῦμα. Φίλων ἐστερήθη, ἀλλ' εὗρε τοὺς κρείττους· εὑρήσει δὲ καὶ οὓς ἔλιπε μετ' ὀλίγον, ἂν τῷ εἶναι μείνωσιν φίλοι Θεοῦ. Εχθρῶν ἐξῆλθεν ἐπιβουλάς αἰσθητῶν, τῶν, φανεράς, υφάλους, ἔξωθεν, ἔνδον, ἀἰδεῖς ὑπ' Ενέδρα. Εἶδεν, εἰ καὶ ὡς ἐν ἐσόπτρῳ (τοῦτο γὰρ ἔγωγε τὸ ἐν τοῖς θεοπέμπτοις ὀνείροις ὁρῶ) ἃ ἐπόθει, καὶ ὧν ἀδιαλείπτως ἐγλίχετο· οἷς τὴν ψυχὴν ἀν επτέρωτο, καὶ πρὸς ἃ καὶ τῷ σκήνει βαρυνόμενος ἀνεφέρετο. Εἶδεν τὸν καλοῦντα Βασιλέα, τοὺς ὑπὸ ηρετουμένους φαιδρούς ἀγγέλους τη κλήσει, τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον καὶ βεβήλοις ἄψαυστον καὶ ἀθέατον, ἐν ᾧ παρεπέμπετο χορὸν τὴν ἀφραστον ἐκείνην καὶ ἀτε λεύτητον δοξαν καὶ τρυφήν. Ω γλυκείων ἀπόλαυσις, καὶ πρὸ τῆς ἀπολαύσεως, θεαμάτων· ὦ μακαρίας ἀποδημίας· ὦ ἀξίας θαυμάζεσθαι· ἀλλ' οὐχὶ δάκρυα προκαλεῖσθαι ζηλούσθαι, οὐχὶ πενθεῖσθαι· μετὰ λαμπρῶν ἐνταφιων τῶν οὐρανίων ἀνέβη πυλῶν μετὰ λαμπρᾶς τῆς λαμπάδος οὐκ ἐλαίῳ μόνῳ φαιδρυνομένης, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν ἄθλων ἱδρῶσιν ἀρδευομένης· οὐ παρθενείᾳ μόνη λαμπρυνομένης, ἀλλὰ καὶ ἱερωσύνης ἀξιώματι κλειζομένης· οὐδὲ τούτοις μόνον, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἄλλαις ἀρεταῖς δι' ὧν τὸ δαψιλὲς καὶ ἀένναον τῆς φωτοχυσίας κατεπλου τίσθη. Ταῦτά μοι γέγονε ψυχαγωγία, ταῦτα παρα μύθιον, μᾶλλον δὲ ἀπὸ τῆς παραμυθίας ἀρξάμενα, εἰς πνευματικὴν μετέστησεν εὐφροσύνην καὶ ἀγαλ λίασιν. Ταῦτα καὶ τῇ σῇ ἀρχιερατική τελειότητα γινέσθω καὶ παραμυθία, καὶ χαρᾶς καὶ θυμηδίας ἰσ. μελετών. μετά η

Letter XXXVIIEpistola XXXVII

col. 851–852page 295 of 364
Epistola XXXVEpistola XXXVI
PG 102:851ΡΑΟΤΗ ὑπόθεσις, ὅσῳ καὶ μᾶλλον εἰς τὴν σὴν ἀνήκει διδα σκαλίαν καὶ σπουδήν, τὰ τοῦ μεταστάντος κατορθώματα. ΕΠΙΣΤ. ΛΕ. Εὐσχήμονι ἀρχιεπισκόπῳ Καισαρείας. Ἐδέξατό τις προφήτην, ἢ ὅλως τινὰ τῶν δικαίων, ότι πολλοὺς εἶδε τὸν ἄνδρα θαυμάζοντας, καὶ δόξαν οὐ μικρὰν ἐκ τοῦ θαυμάσαι θηράσαντας. Έτερον πάλιν ἐλπίδας τρέφων, ὡς ἐκ τῆς ὑποδοχῆς πλούτου περιβαλεῖται λαμπρότητα, ἤ τινος άλλης σωματικής εὐπαθείας ἐπιτεύξεται. Οὐδεὶς οὐδαμῶς τῶν εἰρη μένων ούτε προφήτου μισθόν, οὔτε τινὸς δικαίου λήψεται Τίς δὲ λήψεται; Ὁ δι' αὐτὸ τὸ εἶναι προ φήτην καὶ Θεοῦ θεράποντα· (τούτο γάρ ἐστιν, Εἰς όνομα προφήτου, καὶ εἰς ὄνομα δικαίου·) ἀλλὰ μηδ' ἐμπορίαν, ἡ τοιαύτην τινὰ χρείαν τὸν ἄνδρα δεχόμενος, καὶ τὴν δυνατὴν θεραπείαν εἰς αὐτὸν καθαρότητι καρδίας καὶ σπουδαία γνώμῃ ἐνδεικνύμενος. Αξιος γὰρ ὡς ἀληθῶς ἄξιος ὁ τοιοῦτος θείας ἀντιμισθίας καὶ ἀντιδόσεως. Τὸ δὲ, Μισθόν προς φήτου, καὶ μισθόν δικαίου λήψεται, διττὴν ἔχει τὴν διάνοιαν· ἡ γὰρ ὅτι τῆς εἰλικρινοῦς καὶ καθαράς φιλοξενίας τὸν μισθόν, οἱ τοὺς προφήτας, καὶ ὅλως, οἱ τινας τῶν δικαίων ὑποδεχόμενοι, πάντως γε λε ψονται, καὶ οὐκ ἔστιν αὐτοὺς τῶν γερῶν στερηθῆναι, ὧν ἀξίους εαυτούς, δι' ων ἔπραξαν, ἔδειξαν· ἡ ότι καὶ οὗτοι οὐχ ἁπλῶς μισθὸν φιλοξενίας, ἀλλὰ τὸν ἴσον καὶ ὅμοιον τοῖς προφήταις καὶ δικαίοις ἀπολής ψονται. Μέγα γὰρ φιλοξενία, καὶ μεγάλους μισθούς προξενοῦσα, καὶ μάλιστα σπουδαίων ἀνδρῶν, και ὑπὲρ θείων νόμων διωκομένων ἣν σὺ κατορθών και εἰς ὄνομα Θεοῦ θεραπόντων, ἀλλὰ μή δι' άλλο τι τοὺς αὐτοῦ ξενίζω, φίλους, μᾶλλον τε συνήσεις τον εὐαγγελικὸν χρησμόν, κἀκεῖθεν εὑρήσεις τὸ κέρδος (μακαριότητος!) πολύ μεῖζον ἢ κατὰ διήγησιν λόγου. ΕΠΙΣΤ. ΑϚ΄. Παύλῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Εκαμον, τὰς εὐδίας αναμετρῶν, καὶ τὴν σὴν περι βλεπόμενος άφιξιν· ἀλλ', ὡς ἔοικε, χειμώνες σοι αἱ εὐδίαι γεγόνασιν. Εἰς ποῖον οὖν ἄρα πέρας τὰ τῶν χειμώνων σοι ἀποκριθήσεται; ΕΠΙΣΤ. ΑΖ'. Παύλῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Εἰ μὴ χειμὼν ἦν, περὶ οὗ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν, Εὖ χεσθε μὴ γενέσθαι τὴν φυγὴν ὑμῶν ἐν χειμώνι χειμῶνα ἄν σοι λόγων δικαίως ἐπίγειρα· οὐκ οἶδα, τὸν ἄφιλον ἐρῶ τρόπον ἢ τὴν οὕτω μακρὰν ἀποδε μίαν, καὶ τοῦ παλαῖου κόρακος ἐκείνου ἐγγὺς γενέ σθαι φιλονικήσασαν, αιτιώμενος, ᾿Αλλ᾽ εἰ μὲν τὸ πτερόν σοι τῆς ἁγνῆς καὶ καθαρᾶς καὶ ὀξυπόρου περιστερᾶς, ἔῤῥωται τῆς ἀγάπης, οὐδὲν ὁ χειμών,
col. 853–854page 296 of 364
PG 102:853ὥσπερ οὐδέ τι ἄλλο. Εἰ δὲ τινα θραῦσιν, ἀλλ' οὐκ ἂν πεισθείην ἐκεῖνο, πεπόνθοι, ἀνάγκη κάτω μένειν ἕως ἂν ὁ τάρσος πάλιν ἄνωθεν βλαστήσῃ, καὶ μηδ ἐν εὐδίᾳ πρὸς ἡμᾶς μετεωρίζεσθαι. Αλλ' ἔῤῥωτό μοι τὸν θεῖον ἔρωτα μᾶλλον ἐπὶ τοῖς προτέροις πτερο φυῶν, ἢ τοὺς ἀρχῆθεν καὶ καλῶς προβεβλημένους τάρσους ῥαθυμία περιθραυόμενος. ΕΠΙΣΤ. ΛΗ΄. Παύλῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. Οὔτε τοὺς ἐν λόγοις ἀγνώμονας εὐεργετεῖν οἶδα λόγῳ, καίπερ ἐν τοῖς ἄλλοις (ὡς ἂν αὐτὸς φαίης) φιλοσοφώτερον αὐτὸ θεωρήσας, οὔτε σολοικίζουσι (νῦν γὰρ εἴ ποτε, καιρὸς καὶ τοῦ παίξαι) συνήθης εἰμὶ πείθεσθαι· ἕως ἂν οὖν εὐχάρισται μὲν οἱ ἀγνώμονες καταστῶσιν· οἱ δὲ τοὺς καλοὺς κακῇ προφορᾷ ρημά των αἰκιζόμενοι λόγους, Ελλάδα γλῶτταν τῆς ἀμουσίας ἀλλάξωνται, οὐκ ἂν ἐκών γε εἶναι τῶν τῆς ῥη τορίας καινῶν μυστηρίων ἐπόπτας ποιήσωμαι· διὸ σύ μὲν τὴν γλῶτταν ᾿Αττικαῖς, μελέταις, ὁ δὲ σὸς φίλος εὐγνωμοσύνης τελεταῖς, τὴν γνώμην καθάρας, σύν Θεῷ φάναι τεύξοισθε τῶν ποθουμένων. ΕΠΙΣΤ. ΑΘ΄. Ζαχαρία μητροπολίτη Χαλκηδόνος. Γράφεις ἡμᾶς γραφὴν, ἣν κἂν ἑτέρου γράφοντος, δίκαιος αὐτὸς ἦσθα τούτον διώκειν ἀδίκου γραφῆς καὶ γράφεις ἀπολογίαν, μηδενός διώξαντος δίκην' καί τοι συγγνώμη πᾶσα καὶ ἀπολογία, μακρῷ τῷ μέτρω τῆς κατηγορίας διέστηκεν· οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν ἔλεον αἰτεῖν, καὶ λόγον ἀδικημάτων ἀπαιτεῖν, ὥστε μὴ πρότερον αἰτίαν ἔχων εὗρες ἀπολογούμενος. δι' ὧν σεαυτὸν μακροτάτων λόγων έδειξας χρεώστην· οὐκ ἐπεκαλεσάμην ὅλως· καὶ τῶν Αἰσώπου λόγων οὐδεν μετριωτέραν ὁρῶ τὴν ἀπολογίαν. Οὐχ ἥμαρτον, οἶμαι καὶ τῶν εἰς Σωκράτην ἐμπαροινησάντων ἀναισχυντοτέραν ὁρῶ τὴν κατηγορίαν· καὶ ὑπὲρ μὲν σαυτοῦ εἰς ἀέρα θέρων ἐπύκτευσας, καθ᾿ ἡμῶν δὲ ὀξὺν μὲν καὶ σφοδρὸν τὸν δρόμον, ἀλλ' ἐπισφαλῆ καὶ ἀναίτιον διηγώνεσαι. Η γὰρ τῶν ἐπαίνων αὔξησις οὐ μόνον οὐδὲν παραιτεῖσθαι, ὧν ὑβρίσμεθα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὸ μεῖζον ἄγει τὰ ἐγκλήματα. Πίπτουσι μέν γάρ γεωργοί, καὶ ναῦται, καὶ στρατιῶται, καὶ παλιγκάπηλοι· ἀλλ᾽ ἐάν τις τὸ ἐκείνων πτῶμα φίλῳ ἀληθείας περιάπτοι, ἡ στρα τηγῷ, ἡ ἀρχιερεῖ Θεοῦ, ἡ ἁπλῶς ἀνδρὶ τῶν πολλῶν ταῖς ἀρεταῖς τὸ ἐξαίρετον ἔχοντι, βαβαί, ἡλίκον οὗτος διὰ μηχανῆς κατασκευάζων ἀποφαίνει τὸ ἀτόπημα. Οὕτω τοῖς ἐπαίνοις, ὡς ἀνωτάτω φέρων ἡμᾶς, εἰς τὸ βαθύτατον ἔρριψας· ἄνδρας επηρεάζειν ἡμᾶς, καὶ κακῶς ποιεῖν, αιτιώμενος, οἷς οὐδὲν αἰτίας διαπέπρακται· καὶ τότε συμφοραῖς μυρίαις, καὶ τὸ βαρύ τατον, ὑπὲρ ἀληθείας, περιαντλουμένους, καὶ πάντας, τῶν παθῶν τῷ μεγέθει, καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐπιτιθεμένους εἰς ἔλεον ἕλκοντας. Τίς γὰρ ὁ τοῖς τηλικούτοις, οὐ λέγω θλέψεις ἐπινοῶν, ἀλλὰ μὴ καὶ σφόδρα καμ πτόμενος, οὐκ ἄδικος, οὐκ ὠμός, οὐ τὸν νοῦν καὶ τὴν

Letter XXXVIIIEpistola XXXVIII

col. 855–856page 297 of 364
Epistola XXXIX
PG 102:855καὶ ἀνθρωπίνην, μετὰ τῆς δυνάμεως αἴσθησιν; εἶεν. ᾿Αλλ' ἔδει σε, φησί, μετακαλεσάμενον με ψυχαγι γῆσαι· ἡ εἰ μὴ τοῦτο, τό γοῦν δεύτερον, ώρμημένου ἐπιτρέψαι παραγενέσθαι· τὸ δὲ μηδέτερον προβῆναι τούτων, πῶς οὐ τοῖς ἐσχάτοις με περιβάλλει κακοῖς, καὶ πρὸς μῖσος ἀπάγει καὶ αὐτοῦ τοῦ ζῆν; ᾿Αλλ', ώ καλὲ καὶ ἀγαθέ, εἰ μὲν ἠγνόεις, ὅση καθ᾿ ἡμῶν ἡ κοινὴ τῶν διωκόντων κέχυται λύσσα, καὶ οἷας παν ταχοῦ γῆς σχεδόν καὶ θαλάσσης, τὰς ἐπιβουλὰς ἱστῶσι, καὶ τὰ ἔνεδρα, τάχα ἂν εἰς ἄλλας προφάσεις ἔσχες λόγον ἀναφέρειν, ὧν ἐξούλου, τὴν ἀποτυχίαν καὶ ἐπαιτιᾶσθαι ν, ὅτι μὴ στέργω στεργόμενος· τὸ δὲ καὶ γινώσκειν αὐτῇ πείρα ταῦτα, καὶ ἐκτραγωδεῖν και τοῖς γράμμασιν, εἶτα ζητεῖν αἰτίαν ἄλλην, διὰ φσιν βάρβαρος, οὐ πᾶσαν περιηρημένος λογικήν τε τί μὴ μετάπεμπτόν σε πεποίημεθα, μηδ' ἐλθεῖν γ ἴσ. μὴ ἐπαιτίαισθαι. ἐζητηκότι κατενεύσαμεν· οὐ ζητοῦντός ἐστιν αἰτίαν, ἀλλὰ τὴν ἀληθεστάτην καὶ πρὸ ὀφθαλμῶν παρορῶντος, καὶ προφάσεις ἐκμηχανωμένου, δι' ὧν οὐ μέν οὖν οὐκ ἔχοντας αἰτίαν δόξαις, οὐκ ἂν ἀναισχύντως λίαν κακῶς ἡμᾶς εἰπεῖν. ᾿Αλλ' ἡ μὲν περὶ ἡμᾶς σκηνή, καὶ τὸ θέατρον, τοιαύτην ἔλαχε τὴν ὑποβάθραν· τὰ δ᾽ ἄλλα, σπουδὴν ὁρῶ παιδία σπενδομένην, καὶ κατήφειαν γέλωτι, καὶ κωμικόν χορόν ἀδοντα δάκρυα. Τὸ μὲν γὰρ ὁδύρεσθαι τὰ συμβεβηκότα, καὶ πρὸς πάθη καὶ νόσους καὶ τύχας καταφεύγειν, χῆς ἐστιν ολοφυρομένης, καὶ σπουδαζούσης ἀληθῶς εἴ τι καὶ προσείληφε τῶν κηλίδων ἀπονίψασθαι. Το δ' ἄλλον μὲν λέγειν τὸν ἁμαρτηκότα, ἕτερον δὲ τὸν ὑπὲρ ἐκείνου λέγοντα, ἵνα μὴ λέγω τέως. Τί οὖν ὑπὲρ ἑτέρου κόπτεις σεαυτόν; τί δέ σοι μέλει τοῦ κατὰ μηδέν σοι προσήκοντος; Ἐκ τοῦτον ἐν αἰτίαις εἶναι, καὶ εἰ δέ σοι στρεβλούσθαι, καὶ μαστιγοῦσθαι, καὶ πάσχειν, ἃ πάσχειν ἄξιος, κακὸν περὶ σὲ φανέντα, καὶ μικροῦ τὴν ἀρετὴν ἐνυβρίσντα. Ἵνα οὖν μηδεν τῶν τοιούτων λέγω ἴτως γὰρ οὐδὲ δεῖ σπουδάζειν ἐν παικτοῖς), ἀλλ᾽ ἐκεῖνο πάντως εἰπεῖν πρεπωδέστα τον, ὡς ἐκείνης ἐστὶ τῆς σοφίας, τοιαύτας φέρειν τὰς ἀπολογίας, ἧς ᾿Αριστοφάνης ο καλός κορυφαίος καθέστηκεν. 'Αλλ᾽ οὔπῳ τοῦτο χαρίεν, καὶ τοι νὴ τὴν χάριν, Φιλιστιώνιον ἄν· ἀλλ᾽ ἐκεῖνο χαριέστατον, τὸ παίξαντα τὴν ἀπολογίαν, ὡς ἐπὶ λίαν ἐσπουδασμένοις, καὶ τὸ δίκαιον λαμπρὸν ἐπιδεδειγμένοις, όρκον τε ἐπάγειν, καὶ διαπυνθάνεσθαι, ὡς ἄρ᾽ ἐστι τις ἀν θρώπων, ἄλλου πταίσαντος, ἕτερον τὴν δίκην ἀξιῶν πράττεσθαι. Οὐ γὰρ τὴν ᾿Αριστοφάνους μόνον του φίαν, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἐκείνου τοῦ γένους, τέχνας πάσας, και πάσας μεθόδους, τῇ καινοπρεπείᾳ, τούτο δὴ τὸ σὸν ἀποκρύπτεται φιλοσόφημα· ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἦν μὴ προτεθειμένος όρκος, μέχρι τοῦ θαυμάζειν τὴν κωμικὴν παιδιών, ἐμαυτὸν ἐδίδουν ἂν καὶ τὰ δρά ματα Ἐπεὶ δὲ καὶ Θεὸς, οὐ δέον μέσῳ παιδιᾶς συμ προτέθειται, ἀνάγκη καὶ μὴ βουλόμενον λέγειν τἀληθῆ, ἔνοχον μὲν οὖν προηγησαμένης αιτίας εὐκ ἄν σε φαίην, οὐδ᾽ ἂν πάλιν παντελῶς ἀνυπαίτιον. ἕως ἂν τὴν σὴν διάνοιαν, διὰ τῶν σῶν φωνῶν, λευ
col. 857–858page 298 of 364
PG 102:857κότερον ἀναμάθωμεν. Ὅτι δὲ οὐδένα ποτὲ τῶν πώ ποτε ἀνθρώπων ἡ τοιαύτη· παιδιά δίκης ἐῤῥύσατο, καὶ μάλιστα ἂν διαβεβαιωσαίμην· καὶ ὡς οὐκ ἐστὶν οὐδεὶς τῶν ἡμαρτηκότων, ἐκ τοῦ παίζειν, ὡς ἄλλος μὲν ἥμαρτεν, ἄλλος δὲ τὰς ποινὰς οὐκ ἔστι δίκαιος ὑπέχειν, μὴ δεδωκώς, ἂς ὤφλεν, εὐθύνας· οὐ μὴν ἀλλ' οὐδὲ τῶν κρινόντων εἴη ἄν τις ὅλως, ὃς ἀφῆκε τὸν τοιαύτην σκηνὴν ἀντὶ τοῦ στένειν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτε,; προβεβληκότα. Καὶ μοι, πρὸς αὐτῆς δίκης, καὶ ἰδο ρῶν ἀληθείας ὀργίων, ρίψας τὴν σκηνὴν, καὶ τὰ ὄντα λέγων (ἐμοὶ γὰρ μᾶλλον οἰκειότερον ἤπερ ἄλλοις τοιαῦτα προτείνειν), ἄρα φήσαις ἂν, ἐνοχῆς εἶπε δι καίας αὐτός, τόν, εἴ τις, ὑπὲρ ὧν ἐξυβρίσοι, ταύ την τὴν σὴν προβαλλόμενον δικαιολογίαν ἀλλ' οὐκ ἂν φαίης, οὐδ᾽ ἂν φαίης. ᾿Αλλὰ ταυτα μεν, ἵνα τε μὴ δώξωμεν όρκωθέντες σιγάν, καὶ τὰ ψεύδη πρὸ τῆς ἀληθείας τιμὴν· καὶ ἵνα μᾶλλον ἐπιγνώς, ὡς ἡδέως τε, καὶ οὐ παρέργως, τὴν σὴν ἀνελεξάμην ὑφ' ἑτέρου εισπράττεται παρ' ἑτέρου, ἐπιστολὴν· δι᾿ ὁ καὶ τὴν σὴν γραμματικὴν ἀκρίβειαν παραινώ, μηκέτι τὸ ῥῆμα τοῦτο δοτική συντάσσειν, πλὴν εἰ μή πω περιπεποιημένην ἡ ἔννοια σύν ταξιν ἀπαιτοίη· τότε γὰρ ἔξεστι καὶ πρὸς δοτικὴν ἀποδιδόναι, δηλοῦντα τῷ λόγῳ, ὡς οὐχί σε παραινείν, ἕτερον δὲ διὰ τῆς παραινέσεως, τη σοι ποιῶν κεχαρισμένου, προῆγμαι βελτιοῦν· καὶ δὴ καὶ τὸ δίκην ὑφ' ἑτέρου εισπράττεται, ἀντὶ τοῦ παρ' ἑτέρου, παραφυλακτέον. Βάρβαρα μὲν γὰρ οὐ λόγω τά τοι αῦτα· βαρβαρικὰ δὲ, καὶ αὐτὸς συνήσεις ἐπιστήσας. ὰ καὶ τὴν ἐπιστολὴν κεκαλλιοπημένην οὖσαν, ὑπενό θευεν. 'Αλλ' ἐπὶ τοσοῦτον μὲν ταυτα. Ἐγὼ δὲ Ζα χαρίαν τὸν ἐμὸν οὐκ ἀρχόμενος νῦν, ἄπαγε, φείδεσθαι, οὐδὲ τοῦ κολάζειν πεπαυμένος, οὐδὲ δυσωπηθεὶς νόσους καὶ πάθη καὶ τύχας καὶ περιστάσεις, οὐδ᾽ ἐπιβουλάς τε καὶ κακώσεις μικροῦ τὰς Φαλάριδος ἀνεκτοτέρας δεικνύσας, ἀλλὰ τὴν ἔμφυτον ἐμοὶ καὶ ἀρχαίαν διασώζων γνώμην, καὶ τὸ καθαρὸν καὶ ἀκήρατον περὶ τοὺς ἐμοὺς οὐκ ἐπιλελησμένος φίλο τρον, καὶ περιπτύσσομαι πατρικῶς, καὶ ἀναγκαλίζου μαι ἱεροπρεπώς· οὔτε τῷ πάλαι σφαλέντι, ὡς σὺ γράφεις, επεμβαίνων, καὶ τὸν ἀσειστον διαμεμενηκότα στέργων καὶ κατασπαζόμενος ἐν σπλάγχνοις Χριστοῦ καὶ δέχομαι προσέοντα χαίρων, καὶ πάντας κινδύνους ὑπερορῶν, οὐ τραγικῶν ἡμῖν διηγημάτων ἄγοντα φόρτον, ἀλλὰ τὸν οἰκεῖον νοῦν, καὶ τὴν ἑαυ τοῦ ψυχὴν, προστύλου πάσης ἀχλύος φέροντα καθαράν· ἐν ᾗ τὸ βέβαιον τε καὶ ἀμετακίνητον διὰ βίου ἔχοντά τε καὶ ἱδρυσάμενον, τοῖς ἐκεῖθεν στεφάνοις λαμπρόν, λαμπρῶς εὔχομαι παραπεμφθηναι. ΕΠΙΣΤ. Μ΄. Παύλῳ μητροπολίτη Λαοδικείας. ο Οἱ δράπεται, τοὺς ποτε τὴν πράξιν αἰτιωμένους, πείθοντες συνδραπετεύειν, οὐ μόνον οὐδενὸς, ὧν απ τιώνται, ἀφίενται, ἀλλὰ καὶ διπλῆς αἰτίας σφᾶς αὐτ τοὺς, μᾶλλον δὲ πολλαπλῆς ἐνόχους δεικνύουσιν. Οὐ γὰρ ἡ κοινωνία τοῦ ἀδικήματος τὴν ἐλευθερίαν πραγματεύεται τῷ κατάρχοντι, ἀλλ᾽ ἡ τῶν παραξη λούντων μίμησις, αὔξησίς ἐστιν ἀδυσώπητος τοῦ ἐξαρχῆς ἀδικήματος, λιποταξίου δίκην ἔφλων, καὶ φυγάς, καὶ ἀρχηγὸς, καὶ πείθων ἄλλους μιμεῖσθαι, καὶ τὸ βαρύτερον, καὶ τοὺς ὅσοις ἦν ἡ τοιαύτη πρᾶ ἴσο εἶναι αὐτόν.

Letter XLIIIEpistola XLIII

col. 859–860page 299 of 364
Epistola XLEpistola XLIEpistola XLII
PG 102:859λοιπόν, ὅρα, μᾶλλον δὲ συνορᾶτε (δίδωμι γάρ σοι κοινωνὸν τῆς βουλῆς τὸν γνήσιον τῆς φυγῆς μαλτ τήν) τίνα μέλλεις λόγον ἔχειν, ότε σε τῶν τηλικούτων τὰς εὐθύνας βουληθείη μεν πράττεσθαι». Αλλ' ερ ρωσο· καὶ μηκέτι μήτε σὺ δραπέτην ἔχε λογισμόν, & ξις, πρὶν ὑπανδραποδισθῆναι, μέγα όρκιον. Ορα δι μήτε δραπετεύειν ἄλλους ὑπόθελγε· καὶ τὰ τῆς ἀφύκτου καὶ φοβερᾶς δίκης εἰς μόνας ἀπειλὰς διαλέλυται. νον ΕΠΙΣΤ. ΜΑ' Ζαχαρία μητροπολίτη Χαλκηδόνος. Εὗρον, οἶμαι, τὴν τοῦ αἵματος ἀφαίρεσιν, καὶ θερίας οὔσης, τῇ τοῦ σώματός σου διαθέσει συμφέρουσαν. Εἰ δὲ παρὰ δοξαν ἐστὶ τῶν νῦν ἐπιπολαζον. των ἰατρῶν, παράδοξον οὐδέν. Οἷς γὰρ ἵνα μὴ νῦν τὰς ἄλλας αὐτῶν περὶ τὴν τέχνην ἁμαρτάδας, οἱ μοι λέγω, ἀλλ᾽ ἱππουρὶς μὲν νομίζεται το πολύγο σέσελις δὲ τὸ ἡράκλειον πάνακες· καὶ οἷα δὴ βατράχιον τὸ μικρὸν, κρίνεται χελιδόνιον· καὶ ἀντὶ μὲν πεπλίου, τιθύμαλλος· ὡς ποταμογείτων δε, τὸ λειμώνιον· καὶ ὁ μὲν μέλας χαμαιλέων, ὡς λευκός παραλαμβάνεται· ἀντὶ δὲ τῆς ἀνεμώνης, ἡ ἀργε μώνη· καὶ μυρίων άλλων φύσεις βοτανῶν ξένοις ὑπηρετοῦσι καὶ καιροῖς, καὶ χρείαις, καὶ ὀνόμασι. (Ταῦτα δὴ ταῦτα τὰ πρόχειρα, καὶ ὁ μηδὲ τοῖς ἐν προθύροις ιατρικῆς προσῆκον ἦν ἐν ἀμφισβητήσει καθίστασθαι.) Τί θαυμαστὸν κάν ή φλεβοτομία, χρειώδης οὖσά σοι, τούτοις νομισθείς ξενίζουσα, αὐτὸς δὲ τὴν συμβουλὴν δεχόμενος, σὺν Θεῷ Σωτήρι (φάναι, καὶ τὸν ἔλεγχον ἐκείνων, τῇ πείρᾳ, καὶ τὸ σὸν εὐρήσεις κέρδος. ΕΠΙΣΤ. ΜΒ'. Μιχαὴλ μητροπολίτη Μιτυλήνης. Τὰ μὲν εἰς σὲ τῶν διωκόντων πάθη, ἄλλος ἄν τις εἴποι μείζω παραμυθίας· ἐγὼ δὲ σοῦ βουλομένου φαίην ἂν μείζω εὐφημίας. Ὥρα οὖν ἐπισκοπεῖν σε, πότερον ἂν ἔλοιο τῶν σφόδρα ἐλεουμένων, ἡ τῶν σφόδρα μακαριζομένων, εἶναι. Αν μὲν γὰρ εὐχαρίστως φέρεις (οἶδα δ' ότι φέροις), εὔχομαί σου τῶν στεφάνων, καὶ τῶν παθῶν, ἐπὶ πλέον κοινωνῆσαι ἂν δ᾽ ὅπερ ἀπεύχομαι, ἀλλ' οὐκ ἂν ἐρῶ· καὶ γὰρ πέπεισμαι ματαιολογήσειν· διό μοι πάλιν εἴησαν κοινὰ, καὶ οἱ ἄθλοι, καὶ τὰ ἔπαθλα. Ερρωσο. ἴσ, ὁ Θεὸς εἰσπράττεσθαι ΕΠΙΣΤ. ΜΓ. Μιχαὴλ μητροπολίτη Μιτυλήνης. Αλλος ἂν τις ηὔξαιτο τυχεῖν στεφάνων τῶν σῶν, ἄνευ τοῦ τὰ σὰ πάθη, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἄθλους, ὑπελθεῖν. Ἐμοὶ δὲ τίμια τὰ πάθη τὰ σὰ, κἂν μήπω τις ἐκτείνων τὴν χεῖρα, στεφάνους τῇ ἐμὴ προσάπτη κεφλαῇ. Οὐ δεῖ, τοιγαροῦν, ἀθυμεῖν οὕτω ζηλωτὸν καὶ μακάριον, καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς κιν δύνοις, καὶ τοῖς παθήμασι, ἀναφανέντα, καὶ ἀνα
col. 861–862page 300 of 364
PG 102:861λάμψαντα. Τὰ μὲν γὰρ ἐνταῦθα, κἂν νομοθετῶν, κἂν προφητῶν, κἂν εὐσεβῶν βασιλέων, κἂν ἄλλως ἀν δρῶν ἀληθείας φίλων, σιγῷεν ἅπαντα τὰ στόματα, τὴν ἐν αὐτοῖς ἐκτραγωδοῦντα ματαιότητα· ἀλλ᾽ οὖν ὁρᾷς, όπως τῇ διηνεκεῖ ρεύσει καὶ μεταβολῇ, οὐκ ἠρέμει αλλοιούμενα ἀλλ᾽ ἄνω καὶ κάτω φέρεται δόξα πᾶσα, καὶ πλοῦτος, καὶ τύχαι, καὶ λαμπρότης τες, καὶ οὐδέν ἐστι τῶν παρόντων, ὅπερ τὸν σώφρονα νοῦν ἐπισπασάμενον ὑποθέλξεις. Τῶν δὲ ἐκεῖθε, τά τε άλλα ὑπὲρ διήγησιν ὄντων, καὶ τῷ ἀναλλοιώτῳ καὶ ἀῤῥεύστῳ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἀπόλαυσιν τοῖς ἀξίοις παρεχομένων· τίς πρὸς τὰ ἐκεῖθε τὰς ἐλπίδας ἔχων ἱσταμένας, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀνεῳγμένους, τοῖς παροῦσι κακοῖς συμπεσεῖτα, ὀνείροις ἴσα λυποῦσι, καὶ ἐξαθυμήσει τοῖς, δι᾽ ὧν ἔστι λαμπρύνεσθαι, ἀγωνίσμασιν; Αμεινον οὖν, οἶμαι, καὶ κρεῖττον λό γου παντός, ἐν ὀνείροις ἔχοντα τὰ χείρω, τῶν καθ' ὑπαρ ἀγαθῶν, καὶ ἀνεκλαλήτων, ἐν ἀπολαύσει γενέ σθαι μὴ ληγούσῃ ἡ ὀνείροις μικρὰ καὶ πρόσκαιρα πλανηθέντα, καὶ παίξαντα, τῶν ἀδιαδόχων πειρᾶσθαι κακῶν. ΕΠΙΣΤ. ΜΔ΄. Αμφιλοχίῳ μητροπολίτη Κυζίκου. Οἱ μὲν ἄλλοι τοῦ Πλάτωνος λόγοι τοῦ πολιτικού λόγου πεφύκασι γνώμονες, πλὴν εἴ τι κατ' ἐκλογὴν ὀνομάτων ἐνιαχού παρημέληται· αἱ δὲ τούτου ἐπιστολαὶ ἴσον τε τῆς ἐκείνου λογιότητος, καὶ τοῦ ἐπιστολιμαίου τύπου ἀπολείπονται. Αἱ δέ γε τοῦ ᾿Αριστοτέλους, τῶν μὲν ἄλλων αὐτοῦ γραμμάτων εἰσί πως λογωδέστεραι· πλὴν οὐδὲ ταῖς Πλατωνικαῖς ἐξισά ζουσι. Δημοσθένους δὲ οἱ μὲν ἄλλοι, πόνοι, καὶ ῥητό ρων καὶ κριτικῶν ἐγκωμίοις πληρούσι τὰ στόματα. Τὰς ἐπιστολὰς δέ, οὐδὲν ἀμείνους εὑρήσεις τῶν Πλάτωνος. Τίσιν οὖν ἐπιστολαῖς ὁμιλητέον, καὶ τίσι τὸν ἐπιγνωσθέντα ἡμῖν διὰ τῆς τέχνης χαρακτῆρα ἐφαρμόζοντες τὴν γυμνασίαν συλλεξόμεθα; Ἔστι μὲν καὶ ἄλλο πλῆθος ἄπειρον· ἔχεις δ', ἵνα μηδε μακρὸν ᾖ σοι τὸ τῆς γυμνασίας στάδιον, τὰς εἰς Φάλαριν ἐκεῖνον, οἶμαι, τὸν ᾿Ακραγαντίνον τύραννον ἀναφερομένας ἐπιστολάς, καὶ αἷς Βρούτος, ὁ Ρω μαίων στρατηγός, ἐπιγράφεται· καὶ τὸν ἐν βασιλεῦσι φιλόσοφον, καὶ τὸν σοφιστὴν ἐν ταῖς πλείσταις Λιβά νιον. Εἰ δὲ βούλει σὺν τῷ χαρακτῆρι, καὶ πολλῶν άλλων καὶ μεγάλων συλλέξαι ὠφέλειαν, ἀρχήσει σοι Βασίλειος ὁ γλυκὺς, καὶ ὁ κάλλους, εἴ τις άλλος, ἐργάτης Γρηγόριος, καὶ ἡ ποικίλη καὶ τῆς ἡμετέρας ο αὐλῆς μοῦσα Ἰσίδωρος· ὃς ὥσπερ λόγων, οὕτω δὲ καὶ ἱερατικῆς καὶ ἀσκητικῆς πολιτείας κανών εστι χρηματίζειν ἀξιόχρεως· καὶ εἴ τις ἕτερος μετὰ τῆς ὁμοίας προαιρέσεως, τὴν ἐκείνων ἰδέαν ταῖς ἰδίαις ἐπιστολαῖς ἐνδυναμώθη μορφώσασθαι. ίσ. ὑμετέρας

Letter XLVIIEpistola XLVII

col. 863–864page 301 of 364
Epistola XLIVEpistola XLVEpistola XLVI
PG 102:863ΕΠΙΣΤ. ΜΕ'. Ιωάννη μητροπολίτη Ηρακλείας. Ἐμοὶ μὲν δοκεῖ, καὶ δι᾿ ἄλλας πολλὰς ἀῤῥήτους τε, καὶ ὑπὲρ νοῦν, θεωρίας, τὸν Χριστὸν καὶ θεὸν ἡμῶν, Βασιλέα, καὶ τοῦ παντὸς ὑπάρχοντα Κύριον, δι᾽ ἑκουσίου μᾶλλον παθήματος, ἀλλὰ μὴ δεσποτικῇ καὶ αὐτοκράτορι ἐξουσίᾳ, τὴν παγκόσμιον σωτηρίαν ἀπεργάσασθαι· οὐδὲν δὲ ἧττον, οἶμαι, καὶ διὰ τοῦτο ὡς ἂν μάλιστα μέγα καὶ σαφές παραμύθιον τοῖς ἐν βίῳ ταλαιπωρούσι, καὶ τὰ ἔσχατα πάσχουσι, κατα λείποι τὰ οἰκεῖα πάθη, καὶ τὴν ἐπονείδιστον αὐτοῦ θάνατον. Πρὸς ἃ καὶ σὺ ἀφορῶν, χαῖρε μᾶλλον, οἷς ἔχεις, ὁ δοῦλος μιμεῖσθαι τὸν δεσπότην· ἀλλὰ μὴ δυσφόρει πρὸς τὰς τῶν στεφάνων ὑποθέσεις, ὑπὸ τῶν τῆς ἀληθείας ἐχθρῶν, καὶ ἀκόντων, παιδοτριβούν μενος. ῖσι σκέπει. ΕΠΙΣΤ. ΜϚ' Σάβᾳ ἡγουμένῳ τῶν Πισσάδων. Οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ εἴπω περὶ τῆς ὑμῶν διαθέσεως Ἐγὼ μὲν γὰρ εἶδον προβάτου σε δορὰν περικείμενον, καὶ ἐδοκουν ἁπλοῦν καὶ ἄκακον, τῆς Χριστοῦ ἀγέλης ἄξιον εἶναι τὸ καλυπτόμενον. Οἱ δέ φασι, τὴν δορὰν ἀλώπεκα κρύπτειν· ἡ νεκρὰ καὶ ὁδωδοτα τρέφει σώματα, ὅσα τοῦ ἐκκλησιαστικού διασα. πέντα πληρώματος δαίμοσι τροφὴ καὶ τοῖς αὐτῶν θεράπουσι γίνεται. Καὶ ἐγὼ μὲν ἤκουόν σε πλάνην λέγοντα μακράν, καὶ ματαίαν πλάνην ἀπολοφυρόμενον, τὴν πάλαι σου πλάνην. Οἱ δὲ σέ φασιν ἐκείνην ἔτι περιπλανᾶσθαι, μηδὲν ἔλαττον τῶν κορυβαντιών. των διακείμενον. Καὶ σὺ μὲν κατὰ πρόσωπον ἡμᾶς ηὐλόγεις, καὶ σωτῆρας ἡμᾶς ὡμολόγεις, ὅτι σὲ τοῦ βόθρου τῆς παρατροπῆς ἐκείνης καὶ ἀπάτης ἀνειλκύ σαμεν· οἱ δέ σέ φασιν, ἀπόντων ἡμῶν, καταγογγίο ζειν ὅμοια τοῖς ἐπὶ σκηνῆς ἀσελγαίνοντα. Εννοει δὴ ταῦτα εἰ ὅλως Χριστιανών, μή τι γε μοναζόντων, δύναται εἶναι. Αλλ' εἰ μὲν ἐπλάσαντο ταῦτα, οδύ ρεσθαί με δεῖ τῶν κατειπόντων, ὅτι ἐκλέλοιπο ὅσιος, ὅτι ὠλιγώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων· εἰ δ' ἀληθῆ τὰ ἀπηγγελμένα, θρηνεῖν προσῆκε τοὺς ἡμαρτηκότας, ότι μάταια λαλεῖ ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ δολίοις περιπτύσσεται χείλεσι. Πάντως δε δεῖ με ἀνιᾶσθαι τῆς ἐμῆς γὰρ καὶ Χριστοῦ ποίμνης, κἂν μὴ βούλωνται, καὶ τὰ λεπρωθέντα, καὶ περὶ αὐτῶν μετὰ Παύλου διαμεριμνώμεν, κἂν μὴ θέλωσι συναισθάνεσθαι. ΕΠΙΣΤ. ΜΖ΄. Θεοκτίστῳ ἡγουμένῳ. Ἐπαίνει τὰς ἀρετάς· μὴ θαύμαζε δὲ κατὰ πρόσο ωπον τοὺς σοὺς μαθητάς μετιόντας αὐτάς. Τὸ μὲν γάρ, προτροπή καὶ παράκλησις, ἀγαθοεργίας ἐστί,
col. 865–866page 302 of 364
PG 102:865τὸ δὲ, καὶ σὲ κολακείας οὐχ ίστησι μακράν, καὶ πρὸς οἴησιν τοὺς θαυμασθέντας ή μαλακίαν τοῦ τόνου τῆς ἀρετῆς εἰωθεν ὑποχαλᾷν· δι' ὧν τὸ γλυκὺ τῶν κατὰ Θεὸν πόνων πέφυκεν ἐπικαταῤῥεῖν, καὶ αἱ τῆς σαρκὸς ἀναζωπυροῦνται ἡδοναί. ΕΠΙΣΤ. ΜΗ'. Θεοδώρῳ ἡγουμένῳ. Οὐχ ὁ τὸ ῥεῦμα τῶν λόγων ἐν γλώσση πηγάζων ἤδη, καὶ χεῖρα δραστήριος· ὥσπερ οὐδ᾽ ὁ πράξει κρατῶν, καὶ τὴν τῶν ῥημάτων πειθώ σοβαρευομένην ἔχει τοῖς χείλεσι. Καὶ πολλὰ μὲν ἄλλοις εἰπεῖν ἔχω καὶ παντοδαπά παραδείγματα· πρὸς σὲ δὲ γράφων τὸν ὁμηρίζοντα, ἐν ὑποδείξας ἀρκεῖν ἡγοῦμαι, Λιμός ἐπόνει τὸ στρατιωτικόν, οἱ τὴν σὴν Τροίαν πολιορκοῦντες περιεκάθηντο· καὶ ὁ μὲν Οδυσσεύς σίτον αἰτήσων, πρὸς Ανιον ἀπεστέλλετο· ἐθάῤῥει γὰρ αὐτοῦ τῇ γλώσσῃ τὸ ᾿Αχαϊκόν. Ὁ δὲ παραγεγονώς, ἔπεα νιφάδεσσιν εοικότα χειμερίοισι, πλεῖστα επομε βρήσας, καὶ τούτοις κατακλύσας τὸν ἄνθρωπον, οὐ μόνον, ὧν ἤλπισεν, οὐδὲν ἐγεώργησεν, ἀλλὰ καὶ ὀχληρὸς εἶναι δόξας, ὑπέστρεψεν· ἄπορον ° τὴν ζωὴν τοῖς εἰς αὐτὸν κεχηνόσι ποιησάμενος. Παλαμήδης δε ἐκεῖνος (οἶδας τὸν ἄνθρωπον, ὅσον Οδυσσέως άφω νότερος) τὴν πρεσβείαν μετὰ τὸν λιγὺν ἐκεῖνον ἀγορητὴν ἐθάρρησεν ὑποδύσασθαι· καὶ καταλαβὼν τὸν ῎Ανιον, ἐργαζόμενον, εἶπε μὲν οὐδὲν· ἀποβαλών δὲ τὸ ἱμάτιον, κοινωνός τοῦ ἔργου ἐγίνετο. Ἐπεὶ δὲ μετὰ τοὺς πόνους, τὸ δεῖπνον ἐκάλει, τῷ ἀνθρώπῳ συνηρίστησε· καὶ τότε βραχὺ ῥῆμα προήνεγκεν ὡς ἔκε σῖτον αἰτήσων στρατῷ, φίλῳ καὶ λιμώττοντι καὶ τυχὼν ἀπῄει χαίρων, καὶ φέρων τοῖς ὁμοφύλοις, ἀντὶ λόγων, τὴν ὠφέλειαν. Καὶ σὺ τοίνυν μὴ πάντα θάῤῥει τοῖς λόγοις· βραχύ γάρ ἔργον σιγώντος μετά συνέσεως, μακροὺς ἐπιστομίζει λόγους πολλάκις, καὶ οὐδὲν τῶν ψόφων, καὶ τῶν ἀσήμων φωνῶν πλέον ἔχειν, ἐπιδείκνυσιν. ΕΠΙΣΤ. ΜΘ΄. Τῷ αὐτῷ. Τὴν Αἰσώπου γνωμην, ἣν ἀπέδωκε, διερωτήσαντος τοῦ Λακεδαιμονίου Χείλωνος (ἐξ ὧν γὰρ ποθεῖς ναμάτων, τὸν τῆς παραινέσεως σοι κιρνώ κρατήρα), μὴ μόνον ευστόχως καὶ σοφῶς εἰρημένην, ἀλλὰ καὶ χρησιμωτάτην λίαν νόμιζε. Ἔστι γάρ, ἔστιν, ἐπ' αὐτῶν τῶν πραγμάτων ἰδεῖν ἐναργῶς, ὡς ὁ ἄῤῥη τος 8 καὶ ἀναλλοίωτος νοῦς, επαίρει μεν συνεχῶς (ὅπερ ἐκεῖνος ἔφησεν) εἰς ὕψος ταπεινά κατάγει δὲ εἰς ταπεινότητα, τὰ ὑψηλά· καὶ τοῦτο συνεχῶς διαμελετῶν, κἂν ἄνω δοκῆς ἐστάναι, σκόπει τὰ κάτω καὶ ταπεινά· ἵνα μὴ ἀθρόον, καὶ παρ᾽ ἐλπίδας πε σῶν, εἰς ἀμηχανίαν όλως καταστῆς, καὶ ιλιγγιώντι άσπορον. προσ. ἄῤῥητος. Η τά.

Letter LIEpistola LI

col. 867–868page 303 of 364
Epistola XLIXEpistola XLVIIIEpistola L
PG 102:867(ὦ φύσις ἀνθρώπων τάλαινα) τοῖς σε νῦν ἐν κολα κείᾳ μακαρίζουσιν, ὥσπερ λύπην ἡμῖν, τοῖς ἐν παρ ῥησίᾳ συμβουλεύουσι τὰ χρηστά· πολλὰ δὲ καταγινώσκων ἑαυτὸν τῆς προτέρας τῶν παραινούντων ὑπεροψίας, οὐδὲν πλέον ἀνύσεις, πλὴν τοῦ, τῶν και ρῶν ὀπίσω μεταγινώσκειν, καὶ δυσφορείν. καὶ περιδινουμένῳ ἐοικώς, γέλωτα μὲν κινήσεις ΕΠΙΣΤ. Ν'. Νικολάῳ ἡγουμένῳ μονῆς τοῦ ἁγίου Νικηφόρου. Αναγκαῖος μὲν ὁ φίλος· πῶς γὰρ οὔ; ἀναγκαιότερος δὲ ὁ τοῦ δικαίου λόγος. Εύχομαι ἀμφότερα συνδραμεῖν ὑπὲρ οὗ πρεσβεύεις, καὶ τὴν φιλίαν, καὶ τὴν δικαιοσύνην. Οὕτω γὰρ ἂν ἡδέως φίλω χαρισαί. μην. Εἰ δ᾽ οὖν, μηκέτι ἡμᾶς, ἀλλὰ τὸν διχάσαντα τὴν ἑαυτοῦ φιλίαν τῆς δικαιοσύνης, αἰτιαιτέον. Πάντως γάρ, οὐδ' αὐτὸς ἀνέξη, ἐμὲ φιλοῦντα μετά τῆς δικαιοσύνης, τοῦ χωρὶς ταύτης ἀγαπηθέντος, μὴ προκρίνεσθαι. Ἐκεῖνο δὲ μοι, καὶ πρὸ τούτου, εὖ οἶδ' ὅτι, σκοπήσαις· ὡς οὐκ ἂν θελήσαις ἐμέ τι δίκην οφείλειν ἐκεῖθεν, τῆς οὐκ ὀρθῆς, οὐδὲ ἴσης κρίσεως, ἐκεῖνον τε διπλᾶς ὑπέχειν ποινάς, τοῦ τε πρώτου ἀδικήματος· καὶ τοῦ, ἐφ᾽ ᾧ τὴν δίκην δια φθείρας, καὶ φυγών, δεύτερον ἀδίκημα, τῷ δίκην ὀφείλοντι, παρὰ τοῦ λαβεῖν, ἤνεγκεν. ΕΠΙΣΤ. ΝΑ' Δωροθέῳ ἡγουμένῳ μονῆς Κεδρώνων. Σὺ μὲν ὀλοφύρῃ καὶ θρηνεῖς ἐφ᾽ οἷς πάλαι τῆς ἡμῶν ἐν Κυρίῳ ἀγάπης διίστασο· καὶ καλῶς ποιεῖς οὐδὲ τοῦτο γὰρ ἔλαττον τῶν ἄλλων εἰς ἀρετῆς λόγων ἀγάπης ζημίαν ὀδύρεσθαι, καὶ μὴ μόνον ἐθέλειν ὀρθοῦσθαι, ἀλλὰ καὶ πικρῶς ἀλγεῖν, ὅτι τὴν ἀρχὴν ὁ πτῶσις ἐκράτησεν. Ἐγὼ δὲ τοσοῦτον ἀπέχω του μέμψασθαι τι τῆς πρὶν διχονοίας, διὰ τὴν καθαρότητα τῆς νῦν ὁμονοίας, ἢ πρὸς συγγνώμην βραδὺς εἶναι, ὥστε καὶ χάριτας τῇ πάντα σοφῶς περιαγούση προσ ομολογώ προνοίᾳ, καὶ σέ φημι δεῖν. Τῶν γὰρ τότε φίλων εὐαρίθμητοι μὲν διεσώσαντο τὸ τῆς ψυχῆς εὐγενές· τῶν δὲ λοιπῶν, τοὺς μὲν ὁ ἐπικρεμασθεὶς φόβος ἀφείλε τὴν ἀρετήν· τοὺς δὲ κολακείας ὄντας πρόσωπον ἤλεγξεν ὁ καιρός· τοὺς δέ, ὦ, μέχρι τοῦ γενέσθαι μηδ' ἐλπιζομένη τόλμα καὶ ἀπεναντίας ἱσταμένους· καὶ συνέβαινεν, εἰ καὶ συνέβαινε, τὴν μετ' ἐκείνων ἔχοντι τάξιν, μηδὲ τῆς ἐκείνων καθα ρεύειν ὑποψίας· τὸ δὲ ἐν καιρῷ τοιούτῷ καθαρί οὔπω καὶ ἀνδρείαν ἐπιδείξασθαι τὴν φιλίαν, καὶ τῆς παρούσης ἐστὶ διαθέσεως ἐγκώμιον μέγα· καὶ τῶν μελλόντων οὐκ ἔχουσα δισταγμὸν ἐγγύη· καὶ τῶν παρεληλυθότων ἀπολογία, μηδεμιᾶς μὲν ἄλλης δεο μένη περιστάσεως, ἀλλὰ καὶ συγγνώμη πάσῃ δικά ζουσα, τὴν ἀργίας, ἐξ ἀδωροφορήτου του βήματος τοῦ παρόντος κατορθώματος αὐτῷ καθ᾿ ἑαυτὴν τὸ αἰδέσιμόν τε καὶ ἀξιόπιστον χρηματίζει. ἰ κινησις 1 μέν.
col. 869–870page 304 of 364
PG 102:869ΕΠΙΣΤ. ΝΒ΄. Γῷ αὐτῷ. Τὸ μὲν δῶρον γνησίας ἀγάπης· τὸ δὲ ἐν καιρῷ τοιούτῳ διαπύρου πόθου· τὸ δὲ καὶ τηλικούτων ἐπισ κρεμαμένων κινδύνων μαρτυρικού ζήλου· ἀνθ' ὧν Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ ἡμῶν σιγώντων, εἰς τὸν αὐτοῦ σε τῆς βασιλείας εναπογράφεται κλήρον. Εἴη δ᾽ ἡμῖν καὶ ἡ σὴ παρουσία μετὰ λαμπρᾶς καὶ μεγά λης τῆς σωτηρίας, καὶ τῶν ἱερῶν ἐλπίδων, αἷς ἡ σὴ πανιερός ψυχὴ προσανέχει· μηδὲν εἰς ἀναβολὰς ἔτι ὡρημένον κ ἀλλ' ἐπ' αὐτοῖς ἔργοις τὸ βέβαιον λαμ πρῶς καθορώμενον. ΕΠΙΣΤ. ΝΓ'. Γεωργίῳ διακόνῳ καὶ ξενοδόχῳ. Ὁ τῶν ἀποῤῥήτων ἐπόπτης καὶ μυσταγωγός, τὴν μέθην πόῤῥω Θεοῦ βασιλείας ἐθεάσατο. Εἰ οὖν μέθυ σοι βασιλείαν Θεοῦ οὐ κληρονομήσουσι, τί σοι τὸ ὄφελος, ὅτι τῶν ἄλλων ἁμαρτιῶν δοῦλος, ὡς λέγεις, οὐ γέγονας; Καὶ τοι τῶν ἀδυνάτων ἐστὶ τυφλοῦ κει μένου τῇ μέθη τοῦ καθοδηγοῦντος λογισμοῦ καὶ ἀμύν νοντος, μὴ παντὶ προσπταίειν λίθῳ τὸν ἄνθρωπον, καὶ μὴ παντὸς πάθους προκεῖσθαι ἀνδράποδον. ΕΠΙΣΤ. ΝΑ'. Τῷ αὐτῷ. ΕΠΙΣΤ. ΝΕ΄. Θεοφάνει διακόνῳ καὶ πρωτονοταρίῳ. 'Αλγεῖς ὅτι ἀκούων 1 εἰς ἡμᾶς ἡμαρτες· μᾶλλον δε ότι τυραννούμενος καὶ πληγαῖς εἰς πεῖραν προκείμενος, μέχρι γλώσσης μόνον τὴν ἰσχὺν αὐτῶν τῆς βίας ἐπέδειξας, ἀνάλωτον ταῖς βασάνοις συντηρήσας τὴν διάνοιαν. Καὶ τί ἂν ἄλλο ταύτης γένοιτο τῆς πα ραψυχίας παραμύθιον, ὅτι τοσούτῳ πλήθει φοβερών βασάνων τὴν τοῦ συνειδότος κρίσιν οὐκ ἐθόλωσας, οὐδὲ τῆς κακίας τῶν βιαζομένων ὄργανον ἐγένου, καί τοι πολυειδέσι καὶ πολυτρόποις αἰκίαις, ἀλλ᾽ οὐ δακτύλοις, κρουόμενος. Πῶς δὲ ἡμεῖς οὐκ ἂν συγγνώμης καὶ εἴ τι ταύτης ὑψηλότερον, οὐχὶ καὶ σὺν προ θυμία σε άξιον ψηφιούμεθα, ότι ρήματι και βίᾳ παρασύρεις, ὡς εἰς τὸ πᾶν καὶ ἐκὼν ἐξημαρτηκώς, οὕτως ἑαυτὸν ἐταπείνωσας; καὶ τῶν ἡμετέρων ῥη μάτων οὐκ ἔχεις, οἶμαι, χρείαν μανθάνειν τὸ βέβαιον. Ημεῖς γὰρ τοσοῦτον ἀπέχομέν τι τῶν ἀηδῶν περὶ σοῦ διανοηθῆναι, ὅτι καὶ πολλοὺς ἄλλους ἀφορᾷν εἰς σε προτρεπόμεθα. Σὺ δὲ ἔρρωσο, καὶ ἀρετῆς ἐπιμελοῦ, δι' ἧς τελειούμεθα, καὶ δι᾿ ἣν σὲ τῶν φίλων καὶ κ ἴσ. ἀπηωρημένων. Τάκων, πρύματι.

Letter LVIIIEpistola LVIII

col. 871–872page 305 of 364
Epistola LIIEpistola LIIIEpistola LIVEpistola LVEpistola LIXEpistola LVIEpistola LVII
PG 102:871ξαμεν. ; τῶν γνησίων θεραπόντων πάλαι τῷ χορῷ συγκατελέ ΕΠΙΣΤ. ΝϚ΄. Γεωργίῳ διακόνῳ καὶ ξενοδόχῳ. Μελάνθιον φασι, τὸν τραγῳδίας ὑποκριτὴν, οὕτω τῆς ὀψοφαγίας ἥττω γενέσθαι, ὥστε καὶ ἀθυμεῖν, ἐπεὶ μὴ κύκνου τὸν τράχηλον εἶχεν· ἵνα ὡς πλεῖστον χρόνον τῶν διὰ τοῦ λαιμοῦ ῥεόντων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἡδονῆς, ἀπολαύη. Εἰ δὲ σοῦ τῶν δείπνων ἐγεγόνει κοινωνός, οἶμαι ἂν αὐτὸν καὶ τῆς ἀθυμίας μέγα φάρ μακον ἐξευρεῖν, καὶ ἀπεύχεσθαι μηδὲ εἰς τὸ ἀρχαῖον μῆκος τὸν αὐχένα διαμένειν, ἵνα μὴ συχνὸν ἀναλίσκοι χρόνον τῆς σῆς τραπέζης καὶ τῶν σῶν ἐδεσμά των ἀνεχόμενος. Τί οὖν δεῖ ποιεῖν; Πανταχοῦ τό, Μηδὲν ἄγαν, ὑπολαμβάνειν κράτιστον. ΕΠΙΣΤ. ΝΖ΄. Τῷ αὐτῷ. Ερᾷς χρημάτων· διὰ τοῦτο, ἀρετῆς οὐκ ἐρᾶς. Ἔρωτι γάρ κακίας, ὁ τῶν καλῶν ἔρως ἐναποσβέννυται. Εἰ δέ γε τὴν φλόγα τῆς πλεονεξίας ἀποσβέσεις, καὶ τὰς ἀκάνθας τῆς φιλαργυρίας συμφλέξεις, ῥᾷου ἡ τῆς ψυχῆς ἀρουρα τὸν οἰκεῖον καρπὸν, τὴν ἐλεημοσύνην ἀναβλαστήσει· καὶ σὲ ἀντὶ τοῦ μετὰ τῶν ἐρί φων τετάχθαι, εἰς τὴν τῶν προβάτων ἀγέλην μετα στήσει. Ερρωσο. ΕΠΙΣΤ ΝΗ'. Γεωργιο διακόνῳ καὶ ξενοδόχῳ. Τὴν ὕλην, οἱ παρ' Έλλησι δοκοῦντες εἶναι σοφοί πολλοὺς καὶ μεγάλους αναλώσαντες λόγους, μόλις ἴσχυσαν, (ὡς αὐτοί φασι) νόθῳ ἡ καί ἀσθενεῖ παρα στῆσαι λογισμῷ, ὡς ἄλλο τι οὖσα παρὰ πάντα τὰ ὄντα, καὶ ἀλλοιουμένη διηνεκώς, καὶ ῥέουσα, πάντων ἐστὶ τῶν ὄντων δεκτική. Εἰ δὲ σὲ συνέβη κατ' ἐκεί νους γενέσθαι τοὺς καιρούς, μόνον αὐτοῖς ἐπιγνωσθεὶς, πάντων ἂν τῶν μακρῶν ἐκείνων, ἀπήλλαξας αὐτοὺς πόνων καὶ καμάτων. Οὐδεὶς γὰρ, οἶμαι, οὐδέ ποτέ σε, οὐδ᾽ ἐν ἀκαρεῖ, τὴν αὐτὴν ἔχοντα κατείληφε γνώμην· ἀλλὰ ῥέοντά τε ἀεὶ, καὶ ἀλλοιούμενον, καὶ τῶν παρατυγχανόντων γινόμενον, καὶ πρὸς ἅπαντα μορφούμενον, καὶ ὡς οίκεια μορφὴ τὴν ἀμορφία καλλωπιζόμενον. ΕΠΙΣΤ. ΝΘ'. Γρηγορίῳ διακόνῳ καὶ χαρτουλαρίῳ τῷ Αμα σιάνῳ. η ισ.νωθρῷ. ᾿Ακούω τινας τῶν ἐναντίων εἰρήνην περιαγγελο λειν, καὶ τοὺς ἁπλουστέρους ἐπιχειρεῖν ταύτῃ δελεάζειν τῇ προσηγορίᾳ. ᾿Αλλ᾽ εἰ μὲν ἦν ὁ Κύριος διδω
col. 873–874page 306 of 364
PG 102:873σιν, οὐκ ἐκείνους δεῖ περιαγγέλλειν, ἀλλὰ παρ' ἡμῶν ταύτην ὀφείλουσιν ἐκμανθάνειν. Εἰ δὲ ἦν καθελεῖν αὐτὸς ἐλήλυθον (Οὐ γὰρ ἦλθον, φησίν, βαλεῖν εἰρής νην, ἀλλὰ μάχαιραν), ἴστωσαν ότι χριστομαχούσιν, ὑπὸ τῷ τῆς εἰρήνης ονόματι, τὴν κατ᾿ αὐτοῦ πολιορκίαν ἀνιστῶντες. ΕΠΙΣΤ. Ξ Τῷ αὐτῷ. Εἴ τις δοξολογία, εἴ τις εὐχαριστία, ταύτην ἐξ ὅλης ψυχῆς Θεῷ ἀνατίθημι, ὅτι με τοιαύταις ἡμέραις ἄρχειν ἀνθρώπων οὐ συνεχώρησεν, οὐδ᾽ ὀφθαλμοῖς ἐπιδεῖν πάθος ἀπαράκλητον, ἐν αἷς τάφος μέν ἀντὶ πόλεως ἡ Κωνσταντίνου, θρῆνος δὲ ἀντὶ ψαλμῳδίας, οὐ τὰς οἰκίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐκκλησίας ἔχει τῶν μὲν ὁλοκλήρων εἰς ἔδαφος κειμένων θέαμα, φα σὶν, ἐλεεινόν, καὶ διηγεῖσθαι μεῖζον πίστεως· τῶν δὲ τῷ μεγίστῳ μέρει κατενηνεγμένων, καὶ μηδενὸς τοῦ πάθους κρείττονος γενομένου· ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς γῆς, τῷ ἀφορήτῳ σάλῳ καὶ κλόνῳ, εἰς μέρη πολλὰ συγκαταῤῥαγείσης, καὶ τὰ ἐξ αἰῶνος τῆς πόλεως πάθη, τῷ μεγέθει τῶν κακῶν ἀποκρυψάσης· Νῦν μὲν γὰρ τὰ ἐμαυτοῦ μόνον σκοπῶ, καὶ εἰς ἐκεῖνα μοι τὰ τῆς φροντίδος καὶ τῆς ἀγωνίας ἀποτείνεται. Τότε δὲ ἀνάγκη τρέμειν ἦν, καὶ ὑπὲρ τῶν ἑτέροις ἁμαρτανομένων, καὶ τοῖς ἐκείνων παθήμασι πικρότερον ἀποδύρεσθαι καὶ μήποτε τῷ κοινῷ ὁ τῶν ἀδικημά των [δεδιέναι] κοινὴν τῷ πλήθει τὴν τιμωρίαν, καὶ αὐτοὶ δοκοῦντες προεστάναι, συνδιενεγκεῖν καταδικασθῶμεν· ὧν ἁπάντων, ἀνθρώπινοι μὲν, ὡς ἐνόμισαν, ἐπιβουλαί, Θεὸς δε, τῇ οἰκείᾳ χάριτι καὶ φιλανθρως πίᾳ, ἐῤῥύσατο. ΕΠΙΣΤ. ΞΑ. Τῷ αὐτῷ. Ἐγὼ μὲν οὐκ ἂν φαίην δίκας τίνουσα τὴν πόλιν τῶν εἰς ἡμᾶς ἀδικημάτων, ἀντὶ πόλεως πολυάνδριον γενέσθαι· παραινῶ δὲ μηδὲ τὴν ὑμῶν ὁσιότητα ταῦτα ἐννοεῖν. Τίνες γὰρ ἡμεῖς, εἰ καὶ πεπόνθαμεν ἀδι ήγητα, ἵνα τηλικαύτην ὀργὴν ἐκκαλεσώμεθα Θεοῦ; ἄλλως τε δὲ καὶ τότε, πλέον πάσχοντες [νύν] ἐν οἷς ἐκεῖνοι πάσχουσι, τῷ κοινῷ νόμῳ τῆς συμπαθείας καὶ φύσεως, ἢ ἐν οἷς αὐτῶν δεδρακότων, ἐπάσχομεν. Εἰ δ᾽, ὅτι τῶν ἀνὰ τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀρχὴν ἐκκλησιῶν τὴν δόξαν ἀπέκειρον, καὶ εἰς τὰ τῶν Χριστιανών μυστήρια ἐξωρχήσαντο, καὶ ἀρχιερεῖς καὶ ἱερεῖς Θεοῦ, θρόνων καὶ Ἐκκλησιῶν, πάσῃ μηχανῇ καὶ πά ση βίᾳ, ἐξήλασαν· καὶ ἐν καιρῷ Χριστιανισμοῦ, τὰς Ἑλλήνων πράξεις παρρησιάσασθαι παρεσκεύασαν, σιγῇ βαθεία, μᾶλλον δὲ καταστροφῇ τελείᾳ, τὰς οἴσ καὶ δεδιέναι μήποτε τῷ κοινῷ. Ρῖσ. τίνουσαν.

Letter LXIVEpistola LXIV

col. 875–876page 307 of 364
Epistola LXEpistola LXIEpistola LXIIEpistola LXIII
PG 102:875ἂν οὖν διὰ ταῦτα δίκας εισπράττωνται του τολμήματος, πρὸς τοῦτο οὐκ ἂν δυναίμην άλλως έχειν διϊσχυρίσασθαι, μέχρις ἂν τὸ ἔχει η δικαιωτήριον, άλλα τινὰ μείζονα τῆς τηλικαύτης τόλμης εξημαρτηκότας παραστήσειεν. θείας τελετὰς καὶ τὰ φρικτά παραδεδωκότες άργια ΕΠΙΣΤ. ΞΒ' Γεωργίῳ διακόνῳ καὶ κουβουκλεισίῳ. Απαγορεύω σοι, φίλων άριστε, μηκέτι φίλον ἡμέτ τερον ὀνομάζεσθαι. Νῦν γὰρ ἔγνων ἐμαυτὸν, περὶ τοὺς ἀληθεστάτους φίλους, πάντων ἀνθρώπων δυστυχέστατον. Ὁ καλὸς ἡμῖν καὶ πιστὸς οἰκονόμος, ὁ κοι νὸς φίλος (οἱ μοι λέγω καὶ γράφω σιγῶντος ἐκείνου) λιπὼν ἡμᾶς τοὺς προσκαίρους, ἀνθ' ἡμων, ὡς ἔοικε, τοὺς αἰωνίους φίλους ἠλλάξατο· ὥσπερ οὐκ ἀνεχόμενος άρετην τοσαύτην καιροῖς τοιουτοῖς ἐμπολιτεύεσθαι. Ο μὲν οὖν παλαιὸς ἐκεῖνος Τίμων, μοχθηρίας ἀτόποις ἀνθρώπων ἴσως περιτυχών, ἔδοξέτι σοφὸν ἐπι τελεῖν, ἀντὶ φιλανθρώπου, μισάνθρωπος, καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι. Ἐγὼ δὲ πολλῷ ἂν φανείην δικαιότερα, οίμαι, διαπραττόμενος, ἀνθ' οὗπέρ εἰμι, μισό φίλος γενέσθαι διανοούμενος. Τῆς γὰρ ἐν φίλοις θαυ μαστῆς ἡλίκης ἀρετῆς ἀπολαύειν ἀρχόμενος, ἅμα μὲν χαίρω τῆς ἀπολαύσεως, ἅμα δὲ λίαν πικρώς ἀνιώμενος, ταύτης ἀθλίως ἐλαύνομαι· ὥσπερ ίνα μόνον λυπήσῃ καὶ τὴν συναίσθησιν τῶν ἀλγεινών ἀφόρητον ἐπαφήσῃ, διὰ τοῦτο μόνον τῆς τοιαύτης ἡδονῆς ἡμᾶς γεύσαντος τοῦ, ὅστις ποτέ ἐστιν ἐκεῖ νος ὁ τηλικοῦτον καθ᾽ ἡμῶν ρίψας τὸ βέλος, εἴτε φθόνος, είτε ψῆφος ἀλλη. Εξάγοιμι γὰρ ὑπὸ τοῦ πά θους, καὶ οὐκ ἔχω τί εἴπω πλὴν ὅτι μὴ κατελέησας ἡμᾶς, μήτε τῆς ὑπερορίας, μήτε τῆς φυλακής, μήτε τῶν ἄλλων χαλεπῶν, οἷς τὸν βίον περιαντλούμεθα. Ὑπὸ μηδενὸς τούτων δυσωπηθείς, λαβὼν ἀθρόον καὶ διασπάσας ἀφ' ἡμῶν τὸν φίλον οἴχεται πικρὸν καὶ ἀπαραίτητον κατὰ μέσης αὐτῆς καρδίας τὸ κέντρον ἐμπήξας. ᾿Αλλ᾽ ἴσως οὐ πολὺς χρόνος καὶ τελείως ταύτην διεργασάμενος (τοῦτο γὰρ ὡς ἐν τηλικούτοις κακοῖς ἡμᾶς μόνον αναψύχει) πρὸς τὸν ποθούμενον απελάσει. Σὺ δέ, ὦ μοι λοιπὸν τοῦ βίου παραμύθιον, Έρρωσο, και με φίλει· καὶ τὴν ὁσίαν ἐκείνῳ, ἀνθ' ἡμῶν, ἀξίως τῆς σῆς ἀρετῆς καὶ τῆς ἐκείνου φιλίας, ἐπιτέλει, καὶ τῶν συγγενῶν καὶ οἰκείων ἀνθ᾿ ἡμῶν καὶ σαυτοῦ προστάτης καὶ κηδεμών καθιστάμενος, κούφιζε τὸ πολὺ τοῦ πάθους· ἄλλο γὰρ οὐδὲν ἐστιν οἶμαι τῷ κειμένῳ συνεισενεγκεῖν. Εἰ δ᾽ ἔτι καὶ πλέον ήθελον γράφειν, ἀλλὰ σφοδρότερον ῥέον ἐπέσχε τὸ δάκρυον τὴν γραφήν. ΕΠΙΣΤ. ΕΙ' Δαμιανῷ ξενοδόχῳ. Τὸ σιγὴν ἀδικούμενον, μείζονα τῶν ἀδικούντων ποιεῖται τὸν ἔλεγχον· δῆλον γὰρ ὡς εἰ μὴ μεγάλην τινὰ καὶ ἀνυπέρβλητον τῶν ἀδικούντων ὠμότητα φῖσι ἐκεῖ.
col. 877–878page 308 of 364
PG 102:877κατεγίνωσκεν, οὐκ ἂν ἀφεὶς τὸ κινεῖν ἐπ᾽ ἔλεον, ἀντὶ τούτου τε καὶ τῶν δικαίων λόγων, τὴν σιωπὴν ἔστεργεν· ἀλλ' ὁ μὲν δυστυχὴς ἐκεῖνος καὶ πένης ἄνθρωπος, περὶ οὗ καὶ πρὶν ἔγραψα, ἠδικηκέναι μὲν ὑμᾶς ὁμολογεῖ, καὶ τῶν ἀδικημάτων οὐκ ἄλλους, ἀλλ᾽ ὑμᾶς ἐπάγεται μάρτυρας. Κύριοι γὰρ νῦν ἀξιοῦτε γενέσθαι ὧν τυραννίδι καὶ βίᾳ τὴν ἐξουσίαν προειλήφατε. ᾿Ανίατα δὲ νοσεῖν, καὶ κρείττους εἶναι διορθών σεως καὶ μεταμελείας, οὔπω κατέγνωκε· διὰ τοῦτο, καὶ φίλους περινοστεῖ, καὶ λόγους φθέγγεται ἐλεεινοὺς, καὶ πρὸ τούτων, ὥσπερ ίκετηρίαν, αυτό προς τείνει τὸ δίκαιον· οὐκ ἐν τοῖς ἔξωθεν κριτηρίοις, ἀλλ' ἐν μέσοις φίλοις, καὶ ἐπὶ τοῦ βήματος τῆς ὑμων συνειδήσεως. Εἰ δ᾽ ὅτι μηδεν χρηστόν μηδε δίκαιόν περὶ αὐτὸν ἐννοήσητε, μηδ' ἐκείνων αὐτῷ ἐκστῆτε & τυραννίδος νόμος αὐτοῦ μὲν ἤρπασεν, ὑμῖν δὲ ἐν εχείρισεν, έστε, ὡς ὅπερ ἐκεῖνος ὁ ὑφ᾽ ὑμῶν ἀδικούμενος εἰπεῖν καθ' ὑμῶν ἐφυλάξατο, αὐτοὶ καθ' ἑαυ τῶν, διὰ τῶν ἔργων, τὸ χειρίστους ἀνθρώπων εἶναι πάντων ἐψηφίσασθε. ΕΠΙΣΤ. ΕΔ'. Γρηγορίῳ διακόνῳ καὶ χαρτυλαρίῳ. β *Αναθεμάτισαν ἡμᾶς χρόνοις μακροῖς, πᾶσα σύν οδός αἱρετική, καὶ πᾶν Εἰκονομάχων συνέδριον· οὐχ ἡμᾶς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ πατέρα καὶ θεῖον ἡμέτερον, άνδρας ὁμολογητὰς Χριστοῦ, καὶ ἀρχιερέων σεμνολόγημα ἀλλ' ἀναθεματίσαντες, εἰς τὸν ἀρχιερατικὸν θρόνον ἡμᾶς ἀνήγαγον καὶ μὴ θέλοντας αναθεματιζέτωσαν τοιγαροῦν καὶ νῦν οἱ παραπλησίως ἐκείνοις τῶν Δεσποτικῶν ἐντολῶν ἀλογήσαντες, καὶ παρανομίας ἁπάσης πλατεῖαν τὴν πύλην καὶ εὐρύχωρον ἀναπετάσαντες, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἀπὸ γῆς εἰς τὴν οὐράνιον ἡμᾶς βασιλείαν καὶ ὀκνοῦντας ἀναβιβάσωσιν. ΕΠΙΣΤ. ΞΕ΄. Γεωργίῳ διακόνῳ καὶ ὀρφανοτρόφῳ. Εἰ μὲν ἀπὸ τῆς γνώμης κρίνεις τα πράγματα, καὶ σκοπεῖς τὴν προαίρεσιν (ούτω δὲ προσῆκε, καὶ θείων χρησμῶν ἐστιν ἡ ψῆφος), ἔχεις ἡμᾶς, εἰ μὴ φορτικόν εἰπεῖν, λαμπρῶς ἐπὶ σοὶ στεφανωθέντας. Εἰ δὲ τοῖς ἔργοις δίδως τον στέφανον, ἡμᾶς μὲν οὐδ᾽ οὕτως οὐδὲν ζημιώσεις. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ τοῦτο, καίτοι τῶν καιρῶν ἡμῖν ἀντιπνεόντων, ἐνελίπομεν. Ἐκεῖνο δε σε συνιέναι χρή, ότι ταῦτα ψηφιζόμενος, οὐχ ἡμᾶς μᾶλλον θατέρου τῶν στεφάνων ἀποστερεῖς, ἀλλὰ σεαυτοῦ ἑκάτερον ἀφαιρεῖς ὄν τε προξενεῖ τὰ ἔργα, καὶ ἦν πλέκει ἡ προαίρεσις. ΕΠΙΣΤ. Ε. *Αναστασίῳ πρεσβυτέρῳ καὶ βιβλοθηκαρίῳ Ρώμης. Αφ' ἱερᾶς μέν σοι, τὸ παροιμιώδες, ὁ ἀγών ὀψὲ δὲ τῆς χρείας, καὶ τῆς γνώμης οὐ μέμφομαι. Τὸν καιρὸν δ' ὁρῶ παρελάσαντα, καὶ μοι δοκεῖ τοῦτον οὐκ ἀκόμψως ὁ αἰνιγματιστὴς ἀπεικάζων

Letter LXVIIIEpistola LXVIII

col. 879–880page 309 of 364
Epistola LXVEpistola LXVIEpistola LXIXEpistola LXVII
PG 102:879λόγος, ἔμπροσθεν μὲν ἀκερσεκόμην, ὄπισθεν δι κουρίαν ἐν χρῷ, διαγράψασθαι. Επειδὰν γάρ τις ὀπίσω τοῦ χρόνου γένηται, καν μυρίαις αὐτὸν ἐπι διώκῃ τέχναις, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ περιδράξασθαι. ᾿Αλλ' ευγέ σοι καὶ τῆς διὰ βράδους ελθούσης συμπαθούς προαιρέσεως. Φίλων γάρ, οὐχὶ τῇ χρεία τὴν χάρα μετρεῖν, τῇ προθέει δε κρίνειν τὴν εὔνοιαν. ΕΠΙΣΤ. ΞΖ'. Δαμιανῳ ξενοδόχῳ. Μὴ μείζους ἀπαιτῶν τὰς τῶν πταισμάτων εἰσπράξεις ἔξω νόμιζε δικαίας ποινῆς πράττειν· οὐ μόνον γὰρ οὐκ ἀνεύθυνον, κἂν ἐπ' ὀνόματι νόμου τοῦτο ποι ἀλλὰ καὶ διπλοῖς ἔνοχον ἀδικήμασιν· ότι καὶ ἀδικίας ἄρχει, καὶ νόμους ὑβρίζει· μέχρι μὲν γαρ τοῦτο, ἴσον παρὰ τοῦ ἡδικηκότος λα βεῖν νόμιμον ἴσως τοῖς πολλοῖς καὶ οὐ χαλεπόν ύπερβεβηκότα δὲ τὸ μέτρον, ἔτι ποινὰς ἐπιζητεῖν, παράνομον φανερῶς καὶ τιμωρίας ἔνοχον ἧς ἀπήτησε, ἵνα μὴ λέγω βαρυτέρας, τέως οὐ μετριωτέρας· ἀρχὴ γάρ ἐστιν ἀδικήματος άλλου· καίπερ ὁ δίκην ἕτερον ὑπὲρ ὧν ἡδίκησεν, ἀπαιτῶν, αὐτόθεν ὠφειλεν ἔχειν τὸν σωφρονισμὸν, εἰς τὸ μὴ ἐπὶ τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις τὴν δίκην ὀφείλειν, ἀλλ᾽, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἔστιν ὀργῆς ἐμμανέστερον. Εἰ δὲ καὶ τὸν ὀφειλέτην τῶν μυρίων ταλάντων εἰς νοῦν ἀναλάβοις, καὶ τὴν φοβερὸν ἐκείνην, καί τοι οὐδὲν ἄλλο ἡ ὅπερ ἐχρεώστητο απο ἡτει καὶ φρίκης γέμουσαν ἀπειλὴν, ὅτι μὲ συγγνώμων ἐγίνετο τῷ ὀφειλέτη, τίνα ἂν σοι ἡ σκηνὴ τοῦ· κατὰ νόμον οἴεσθαι: πράττειν, καὶ παρανομούντι βοήθεια Ο εμπορίση; ΕΠΙΣΤ. ΞΗ'. Παύλῷ μοναχῷ ἀποστατήσαντι. Τὸν Χριστὸν καὶ Θεὸν ἡμῶν, ὁ Πέτρος ἐρνή σατο, ὁ Θωμᾶς ἠπίστησεν, ὁ Ἰούδας προύδωκε, σὺ οὖν, εἰ μὲν μετέγνως ἐφ᾽ οἷς, ἐξ ὧν ἔδει σε σωφρονεῖν, καθ' ἡμῶν, μᾶλλον δὲ τῆς σῆς σωτηρίας, ἐμάνης, μηδὲν ἀπογνῷς. Οὔτε γὰρ τῆς ἡμῶν πρὸς σε, κἂν αὐτὸς ἐξέστης, ἀπέστημεν διαθέσεως, καὶ Θωμᾶς σοι τῆς ἐπιστροφῆς, καὶ Πέτρος, παλαιά παι ραδείγματα· σώσεις δ᾽ ἴσως καὶ αὐτὸς ἄλλους σφα λέντας, δι᾿ ὧν αὐτὸς ἀνέστης πεσών· εἰ δὲ μὴ μου ταγνῷς, κάν ανιώμενοι, λέγομεν, πρὸς τὸν Ἰούδα σε βρόχον ὑπόλοιπον ἀφορῶν. ΕΠΙΣΤ. ΞΘ'. Μονάζοντι Ε. πεσόντι, Ημαρτες· ἀνθρώπινον τοῦτο. ᾿Αλλ᾽ ἐπιμένεις τῷ κακῷ, καὶ οὐκ ἐπιστρέφῇ· δαιμόνων, οἱ μοι, τοῦτο. Σκόπει δή, μὴ ἀντὶ τοῦ παραγγεῖλαί σε εἰς τὴν τῶν μοναζόντων κληρουχίαν, καὶ ἐπαγγείλασθαί σε τὴν τ ῖσ. οἶμαι.
col. 881–882page 310 of 364
PG 102:881τῶν ἀγγέλων πολιτείαν, εἰς τὴν τῶν κατενεχθῆς μοχθηρίαν, καὶ πρὸς πρὸς τὴν ἀπενεχθῇς τιμωρίαν· ὅτι πᾶσα πρόφασις καὶ εἰς κενὸν ἡ μετάνοια. ΕΠΙΣΤ. Ο΄. ᾿Αθανασίῳ μοναχῷ ἡσυχάζοντι. δαιμόνων ἐκείνων ἀργεῖ, Ο μὲν τῆς Ἐριστὴς ο ἐπίσκοπος, ταῖς ὑμετέραις εὐχαῖς ὀρθωθείς, ανέῤῥωσε τοῦ πάθους· καὶ τῆς σχισματικῆς σηπεδόνος ἀπαλλαγείς, τῇ ὀλότητι τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ σώματος, μέλους καὶ μέρους τάξιν ἀνειληφώς, συνηρμόσθη, πολλὰ μὲν τῆς προτέρας καταγνούς φρενοβλαβείας, πολλοῖς δὲ δάκρυσι τὸ ἔδαφος ῥαίνων, οιμωγαῖς δὲ πολλαῖς, καὶ ἐλεεινολογίαις τὴν παροῦσαν σύνοδον, ἀπαραίτητον ἐπ' αὐτὸν ὁρῶσαν, εἰς οἰκτιρμούς διαλύσας· καὶ ὁ γε ἀνὴρι οὐχὶ πολιᾶς συγγνώμην ᾔτησεν ὁ κακίας· ἀλλὰ νεα νιευμένην ἔδειξε μισήσας πονηρίαν. Οὐ γὰρ ἁπλό. τητος ἦν ὁ γέρων, ἀλλ᾽ ἀπάτης θήραμα ὤν, τὸ μὲν, βοηθείας μόνης· τὸ δὲ δεῖται καὶ προκαθάρσεως· ἀλλὰ γὰρ τοῖς ὑμετέροις πόνοις καλῶς τοῦ γέ ροντος ἐξεργασθέντος, καὶ τῶν τῆς νουθεσίας σπερ μάτων προκαταβληθέντων, ἡμεῖς ἀπόνως αὐτοῦ τὴν σωτηρίαν ἐκαρπωσάμεθα. Τῶν δὲ ἱατρικῶν εἰδῶν, πάντα μὲν οὐκ ἦν εὑρεῖν κατὰ χεῖρας· ὅσα δὲ παρ ἦν, ἀπεστάλη. Τῶν ὑπολοίπων ἡ φροντὶς, ἕως ἂν πορισθῶσιν, οὐκ ἐπιλείψει. Τοῖς δώροις δὲ τῆς ὑμετέρας οσιότητος, ἐπὶ μέγα ἠγαλλιασάμεθα· μά λιστά γε τῆς ἀληθινῆς ἀγάπης ταῦτα πληθυνούσης ", καὶ εἰς μέγεθος καὶ κάλλος ἐξαπλούσης, καὶ δι' αὐτῶν διδούσης εἰκονίζειν τὸ τοῦ βίου ὑψηλὸν τε καὶ μετάρσιον. Ερρωσο. ΕΠΙΣΤ. ΟΑ'. Ζωσιμᾷ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστῇ Ορειά σοι τὰ δῶρα, κάστανα καὶ ἀμανίται· ἀλλὰ βασιλικῆς πολυτελείας τὸ πλῆθος· καὶ τῷ μὲν ὀρείῳ ἔδυνας, οὐχ ὁμοίως δὲ τῷ πολυτελεῖ διέθηκας· όρη τε ἀδικῶν, καὶ βασιλείαν κλέπτων ἐν ὄρεσιν. Έγραψα ταῦτα, ἵνα καὶ συστείλῃς τὸ πλῆθος καὶ τὴν εἰδίαν φυλάττης τῶν δώρων· ἐβουλόμην σοι παραγενέσθαι, ἀλλὰ τῆς ὁρμῆς ἐσχέθην· ὅμως οὐχ εἰς μας κράν, ἀνθ' ἡμῶν, σταλήται, ὅς, οὐ λέγω ἀναπληρώσει (οὐδε γὰρ αὐτοὶ, οὐδ᾽ ἄλλοτε ἡμεῖς), ἀλλὰ μετριώσει τὸ ὑστέρημα ἡμῶν. Τὰ δ᾽ ἄλλα, ἐῤῥωσθαί σου τὴν πατρικὴν ὁσιότητα ἐπευχόμεθα, καὶ τῆς ἡμῶν μὴ ἐπιλελήσθαι μετριότητος. ΕΠΙΣΤ. ΟΒ΄. ᾿Αθανασίῳ μοναχῷ καὶ ἡσυχάζοντι. Εἰς τὴν τῆς ἡγεμονίας ἐπέστη ἀρχὴν, ὃν ἄρχειν τῆς πνευματικῆς ἀγέλης ἡ σὴ ὁσιότης διὰ δοκιμής ίσ. Βριστής.· ἰσ. διὰ. η γρ. πληθυούσης.

Letter LXXIVEpistola LXXIV

col. 883–884page 311 of 364
Epistola LXXEpistola LXXIEpistola LXXIIEpistola LXXIII
PG 102:883Λ ἐποιήσατο. Εύχου οὖν, Πάτερ, μήτε τὴν σὴν σφαλῆναι κρίσιν (τοῦτο γὰρ τῇ τε σῇ οσιότητι, κἀκείνῳ, εἴπερ τι άλλο, λυσιτελέστατον), μήτε τὴν ἡμῶν χειροθεσία εὐθύναις ἐνορᾶσθαι· ἀλλ᾽ ἄξιον τὸν ἄνδρα, τοῦ π ὑμετέρου ψηφίσματος, καὶ τῶν ἡμετέρων ἐλπίδων ἀναδειχθῆναι· τὰ δ' δ' ἄλλα ἐῤῥῶσθαί σου τὴν ὁσιό τητα ἐπευχόμεθα, καὶ τῆς ἡμῶν μὴ ἐπιλελήσθαι μετριότητος. ΕΠΙΣΤ. ΟΓ΄. Τῷ αὐτῷ. Ων ἔδει κατήκοον γενέσθαι τὸν γραμματοφόρον τῆς ὑμῶν ὁσιότητος, ὡς ἐν βραχυτάτῳ καιρῷ, πάντα παρηνέθη, καὶ αὐτὸς αὐτὸν εὐπειθῆ, καὶ καρπὸν οἴσειν τῶν παραινέσεων ἄξιον, ταῖς ὑποσχέσεσιν ἔδειξε, τά τε άλλα Θεῷ εὐαρέστως βιοῦν, καὶ μηδε τον δάκτυλον, ὃ δή φασι, κινεῖν τῆς ὑμετέρας χωρὶς ἐπικρίσεως· εὐχόμεθα δὴ τοῖς ἔργοις συμ βαίνοντας ἰδεῖν τοὺς λόγους, ἵνα μὴ σπείραντας εἰς πέτρας, ὁ τοῦ γεωργίου καιρὸς ἡμᾶς ἐξελέγξειεν. Οἱ δὲ τῶν συμβόλων μοναχοὶ ἀτάκτως ἐχώρησαν ἑαυτοῖς τὴν περὶ τοῦ σφῶν ἡγουμένου εξουσία καὶ κρίσιν ἐπιτρέψαντες· ἴσον γάρ ἐστιν ἵππους ἡνιόχων κατεξανίστασθαι, καὶ πρόβατα τοῦ ποιμέν νος, καὶ ναύτας τοῦ κυβερνήτου· μᾶλλον δε πολλῷ ατοπώτερον, μοναχοὺς τῶν καθηγουμένων κατα φρυάττεσθαι, οἱ λόγον ὑπέχειν αὐτῶν ἑτέροις, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκείνοις, ἐπιστεύθησαν· εἰ δέ τι πλημμελεῖ, μεί ζονα κριτὴν ἐπιζητεῖν ἔδει, ἀλλὰ μὴ ἁρπάζειν τὴν κρίσιν τῶν ἀρχιερέων, τοὺς ἐν τῇ τῶν κρινομένων χώρα μόλις ἐξεταζομένους· ὅμως ἐπεὶ τῇ ὑμετέρα προσεῤῥύησαν άγιωσύνη, ἀφίεται αὐτοῖς τῆς ἀναρ χίας τὸ τόλμημα, καὶ τῆς στάσεως, εἰ καὶ αυτοί εὐπειθῶς τοῦ λοιποῦ πολιτεύεσθαι διαβεβαιώσαιντο δείξουσι δέ, ἐὰν ἕνα τινὰ, ὃν ἂν βουληθή σου ή όσιο της, εἰς ἡγούμενον δέξονται· μὴ γὰρ αὐτοῖς ἐπὶ νοῦν ἡκοι, ὡς οἱ καταστασιάζειν ἐπαρθέντες, άνω δρός, ὑπὲρ οὗ τὰς ψήφους ἐγγράφους ἔθεντο, οὗτοι πάλιν ψηφίζεσθαι καὶ μαρτυρεῖν ἀξιωθήσονται Αρκεῖ γὰρ τοῖς πλημμελοῦσιν ἡ τῶν ἁμαρτηθέντων συγγνώμη· τὸ δὲ προνόμιον τῶν ἀνεξαμαρτήτων οὐχ έξουσιν, ἵνα μὴ ἀδιάφορον τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, καὶ τῷ κατορθοῦν τὸ ἁμαρτάνειν, ἐν ἀδιαφέρῳ τῇ ἑκατέρου κρίσει λογίζοιτο. Τὰ δ' άλλα, ἐῤῥῶσθαί σου τὴν ὁσιότητα ἐπευχόμεθα, καὶ τῆς ἡμῶν μὴ ἐπιλο λήσθαι μετριότητος. ΕΠΙΣΤ. ΟΔ'. Βαρνάβα μονάζοντι, Τί θρηνεῖς πενίαν; δίκαιος οὐκ ἐγκαταλιμπάνεται. Αλλ' Ἰὼβ ἐγκατελείφθη. 'Αλλ' ένα καὶ τὸν πονη ρὸν εἰς κράτος νικήσῃ εὐπαθείᾳ καὶ βίου εὐροίᾳ, τὴν αὐτοῦ καθαρὴν εὐσέβειαν καπηλεύειν ἀναισχυν τήσαντα· καὶ ἵνα πλεον ὧν ἐγυμνώθη, ὀφθείη περι
col. 885–886page 312 of 364
PG 102:885βαλλόμενος· ἀλλὰ καὶ Παυλός φησιν Ἐν λιμῷ καὶ δίψει διεβίω, καὶ ψύχει και γυμνότητι· ἀλλ᾽ ἐκών. Αλλ' ἀρκεῖ σοι Παῦλον ἔχειν ἀντὶ παντὸς πλούτου καὶ πάσης εὐδαιμονίας εἰς παράδειγμα. ΕΠΙΣΤ. ΟΕ'. Σωφρονίῳ μονάζοντι. Ωσπερ αἱ ἀπὸ τῶν τραυμάτων οὐλαὶ, τοὺς τόπους ἐκείνους, καθ᾽ οἷς ἐνεσαιῤῥώθησαν, καὶ μετὰ ὑγείαν εὐπαθεῖς καὶ νοσώδεις παρασκευάζουσιν· οὕτω καὶ οἱ ἐν τῇ ψυχῇ τῶν ἁμαρτημάτων μώλωπες, καὶ μετὰ τὴν θεραπείαν εὐπαράδεκτον αὐτὴν καὶ ἑτοίμην πρὸς τὴν καταστίξασαν ἁμαρτίαν ἀπεργάζονται φεύγε τοίνυν ἐν νεότητι, κατὰ πᾶσαν σπουδὴν, τὰ ἁμαρτήματα· ότι συμβάν σε τούτοις περιπαρῆναι, κἂν τῆς πληγῆς σὺν πόνῳ πολλῷ ἀπαλλαγείς ν, ἀλλ᾽ οὖν οἱ τύποι τῶν στιγμάτων καὶ οἱ χα ρακτήρες, οὐδὲ μέχρι γύρους σχολάσουσιν ἐρεθίσ ζοντες, καὶ τῶν οἰκείων καὶ συγγενῶν παθῶν ἐπι δεικνύντες τὸ εἴδωλον, οὐ χαλεπῶς σε πρὸς τοῦτο διαμορφώσουσιν. ΕΠΙΣΤ. ΟϚ'. Μητροφάνη μοναχῷ ἀποστατήσαντι. Οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὐδ᾽ ὁ τέλειος, ἀπὸ ῥύπου και θαρός· καὶ οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὐδ᾽ ὁ κάκιστος, παν τελῶς ἀμέτοχος ἀρετῆς· δόγμα παλαιὸν καὶ μέχρι νῦν ταῖς ἁπάντων καὶ ψήφοις καὶ πράξεσι φυλαττόμενον. Μὴ θελήσῃς λύσαι, τῷ κατὰ σεαυτὸν ὑποδείγματι, κενὸν ἁπάσης ἀρετῆς σαυτὸν ἐπιδεῖξαι φιλονεικῶν καὶ κενὸν ἀνθρώποις διήγημα. ΕΠΙΣΤ. ΟΖ'. Τῷ αὐτῷ. Επεσε Δαβίδ, ἀλλ᾽ ἀνέστη· ἀνέστη δὲ προσευχῇ προφήτου, καὶ δάκρυσι 1, καὶ πικροῖς ἐλέγχοις προσαχθεῖσιν ὑπὸ δράματι· καὶ δὴ καὶ πόνοις καὶ μεταμελείᾳ καὶ τῇ ἀλλὰ ἀρετῆ αὐτοῦ ἐκείνου, τοῦ κατενεχθέντος μὲν τῷ πτώματι, διατιθέντος δὲ φι λοσόφως πρὸς τὸν ἔλεγχον. Επεσες καὶ αὐτός· καὶ προφήτην οὐχ ὁρῶ· ὅτι μηδὲ τοῦ Δαβὶδ ταπεινοφροσύνην και μετάνοιαν· σόν ἐστι λοιπὸν καθο ρῆν καὶ φροντίζειν όπως ἀναστήση του πτώματος, εἰ μή σοι τὸ δοῦναι δίκην καὶ τότε, τὴν ἐκεῖθεν τοῦ δια φυγεῖν, ἐστὶν αἱρετώτερον. ΕΠΙΣΤ. ΟΗ' Εὐθυμίῳ μονάζοντι παραπεσόντι. Εἰ μήτε τῆς ἐκεῖθεν βασιλείας ὁ πόθος, μήτε τῆς ἀπαραιτήτου τιμωρίας ὁ φόβος, ἀλλὰ μηδὲ τῶν ὁμοίως ό σοι τὸν βίον ἐν τοσαύτη πονηρία καταδαπανησαν ν γρ. ἀπαλλαγείης. ν ἐσ. οἰκείοις,

Letter LXXXEpistola LXXX

col. 887–888page 313 of 364
Epistola LXXVEpistola LXXVIEpistola LXXVIIEpistola LXXVIIIEpistola LXXIX
PG 102:887των, τὰ κατὰ πόδας χαλεπὰ καὶ δύσοιστα πάθη, μήτε τὰ κοινὰ παρὰ πάντων ονείδη, πρὸς ἐπιστροφής σε καὶ νῆψιν τῶν τολμωμένων ούπω διεγείρει δέδοικα μὴ δαιμόνων φύσις ἀνθρώπου μορφήν υπο κρίνεται. Αλλ' εἴθε μὴ συνήλασας ἡμᾶς ταῦτα εἰπεῖν, καὶ τοῦ ᾿Αντιχρίστου διὰ σοῦ ἡ παρουσία προοιμιάζεται. ΕΠΙΣΤ. ΟΘ'. Μάρκῳ Σικελῷ μονάζοντι. Τοὺς πρὸς Εσπέραν ἀνθρώπους, ότι πανταχοῦ γῆς ἐξέπλωτο ἡ ἀσέβεια, Κρόνον, καὶ ᾿Αφροδίτην, καὶ Περσεφόνην μόνους νομίζειν θεοὺς τῆς ἱστορίας πεῖρα παρέδωκεν, καὶ οὔτε τληπαθῆ καὶ καρτερικὸν Ηρακλέα, οὔτε Ηραιστον κλυτοτέχνην, ἀλλ' οὐδὲ λόγιον Ερμήν, οὐδ᾽ ἄλλον τινὰ ὧν ὁ μύθος χρηστῶν καὶ σπουδαίων ἔργων προστάτας καὶ ἐφ όρους ὑποτίθεται, οὐδένα τούτων οὔτε θειᾶσαι, οὔτε παραδέξασθαι, οὐδὲ βωμὸν ἱδρύσαι δικαιοσύνης, οὐ μὴν οὐδὲ σωφροσύνης, οὐδ᾽ ἄλλης τινὸς ἀρετῆς, ἣν τηνικαῦτα τὸ ἀνθρώπινον γένος ἐθεοποίει τε καὶ ἔσεβε δεισιδαιμονία κατεχόμενον· διὰ τί οὖν Αφρο δίτη, καὶ Κρόνος, καὶ Περσεφόνη τούτοις ἐτιμήθησαν; ότι μόνης ἡδονῆς καὶ γαστρὸς καὶ ἀφροδισίων ἀεὶ γεγόνασιν ἄνθρωποι. Καὶ γὰρ καὶ τούτοις οὓς ἔσεβον, μιγνύντες ἀλλήλοις καὶ διαπλέκοντες, τρο φάς τε καὶ τρυφὰς καὶ ἡδονὰς παντοίας ἐκεῖθεν αὐτοῖς τῷ λόγῳ ρεούσας διὰ τῶν πράξεων συνελέγοντο. Οὐδὲν οὖν θαυμαστὸν εἰ καὶ σὺ τὸ γένος έλκων ἐξ Εσπέρας, οὐδὲν, οὔτε σώφρον λέγειν ἔχεις, οὔτε διαπράττεσθαι. Μεγίστη γὰρ σπουδῇ καὶ πόνοις καὶ μελέταις τὰ ἐξ ἔθους καὶ πατρίδος μόλις ποτέ φιλεῖ μεταῤῥυθμίζεσθαι ΕΠΙΣΤ. Π'. Σάβᾳ ἡσυχαστή, μετὰ τῶν ἀποστατῶν γεγονότι. Πόθεν ἡ πρὸς πάντα σου κίνησις βραδεία καὶ νωθῆς, εἰς τὴν καθ᾿ ἡμῶν κατέστη συσκευὴν οξεία καὶ σφοδρά, ἢ δῆλον, ὡς ἐν οἷς μὲν ἔπραττεν ὁ λογισμὸς κατὰ φύσιν, κἂν οὐκ ἦν αὐτῷ τάχος ἔμφυ τον εἰς ἀντίληψιν τῶν κακῶν, ὅμως οὐδὲ ἀκρατῶς εἴα 5 πρὸς τὰ φαύλα φέρεσθαι, καὶ ἀνενδότως τὴν ὁρμήν. Ἐπεὶ δὲ καὶ αὐτῶν ἐξέπεσι τῶν κατὰ φύσιν, συνεξηνέχθησαν αὐτῷ καὶ αἱ κινήσεις πᾶσαι, καὶ αἱ πράξεις εἰς τὸ στασιῶδες ἦθος καὶ ἐμμανές· ἡμᾶς δὲ γίνωσκε λίαν αἰσχύνεσθαι καὶ ὑπεραλγεῖν, οὐχ ὅτι νῦν πάντας κύβους καθ᾿ ἡμῶν ἀναῤῥίπτεις, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ αὐτὸς εἷς ἐδόκεις πάλαι τῶν φιλούντων ἡμᾶς εἶναι.
col. 889–890page 314 of 364
PG 102:889ΕΠΙΣΤ. ΠΑ΄. ᾿Αθανασίῳ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστῇ. Τον φοίνικα φασὶ τὸ φυτὸν τῇ ἁλμυρᾷ θάλλειν γῆ, καὶ τὴν κόμην εἰς ύψος ἐκτρέφειν, καὶ καρπὸν εἰς πλῆθος καὶ πολλήν γλυκύτητα φέρειν· καὶ ὅλως φοίνικι καὶ ἐπιτήδειον ἁλμυρά γῆ· καίτοι τῶν ἄλλων σπερμάτων, ὅσα τὸ γλυκὺ φιλεῖν ἐθέλει καὶ λιπαρόν, ὑπάρχουσα φθαρτική. Καλῶς οὖν καὶ αὐτὸς, εἰ καὶ μὴ πολλοὺς ἔχεις τοὺς συνεραστάς, ἀντὶ τῶν πολι τικῶν θορύβων, τὴν ἔρημον οἰκεῖν ἡρετήσω 2. Ῥᾷον γὰρ ἐκ ταύτης ἐστὶ, σοί τε καὶ τοῖς ὑψικόμοις, τοῖς κατὰ σέ, πρὸς οὐρανὸν ταῖς ἀρεταῖς ἀναφέρεσθαι. ΕΠΙΣΤ. ΠΒ Μητροφάνει μονάζοντι ἀποστατήσαντι. Τῆς πονηρίας τὸ πάθος (πάθος γὰρ ἔγωγε μάλιστα καλῶ πᾶν ὅπερ λυμαίνεται τοῖς κατὰ φύσιν) τοῦτο δὴ ἐπειδὰν κρεῖττον γένηται τῆς ἀπὸ τῶν παραινούν των ἰατρείας· ἡ σφοδρότητι τιμωρίας, ἢ τῷ θανάτῳ, τὴν ἐπὶ τὰ χείρω νομὴν ἀνακόπτεται· παρηνέσαμεν οὐχ άπαξ, ἀλλὰ καὶ πολλάκις· Κωφῶν δὲ ἄρα θύρας, τὴν παροιμίαν, ἀπέδειξας κόπτοντας. Αλλ' ἔδειξας μὲν νόσον ἀνθρωπίνης μείζονα θεραπείας, οὐ δείξεις δε, οἶμαι, καὶ τῆς ἀπὸ τῶν νόμων τιμωρίας. Εἰ δὲ καὶ ταύτην, ὑπερβολῇ θράσους ἐλέγξαι φιλονεικήσεις, ἀλλ᾽ οὖν ἁλώσεταί γε πάντως τῷ θανάτῳ τὸ σὸν ἐπὶ τῇ σαυτοῦ καταστροφῇ πρὸς πάντα φιλόνεικον. ΧΡΙΣΤ. ΠΙ. Θεοδοσίῳ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστή. ς Τί θαυμάζεις εἰ προκάθητο μὲν ἐξοφρυωμένον τὸ ανίερον, παρίστατο δὲ τῶν ἀρχιερέων Θεοῦ τὸ ἐπί σημον; καὶ κρίνειν μὲν ἐλέγετο τὸ κατάκριτον, κατεδικάζετο δε ξίφεσι περιστοιχισμένον, ὑπὲρ τοῦ μηδὲ φωνὴν ἀφεῖναι, τὸ ἀνεύθυνον; ἔχεις γὰρ πολλὰ καὶ νέα καὶ παλαιὰ παραδείγματα· Αννας καὶ Καϊάφας καὶ Πιλάτος ἐδίκαζον, καὶ Ἰησοῦς, ὁ ἐμός Δεσπότης καὶ Θεὸς, καὶ κοινὸς ἁπάντων κριτὴς, παρίστατο ἐταζόμενους. Στέφανος ὁ καλλίνικος, καὶ πρῶτος τῶν Χριστοῦ μαρτύρων παρίστατο, καὶ τὸ τῆς μιαιφονίας συνέδριον, λίθοις θεολογοῦντα τὸν ἀθλητὴν κατεχώννυον. Ἰάκωβος ὁ πρῶτος ἀρχιερέων, καὶ Δεσποτικῇ χειρὶ τὸ ἱερὸν χρίσμα καὶ τὴν ἐφορίαν Ἱεροσολύμων λαχών, παρειστήκει. καὶ Ανανος ὁ ἐκ Σαδδουκαίων, ἐκράτει συνέδριον, καὶ θάνατος ἦν εὐθὺς τῷ δικαίῳ τῶν παρανομούντων τὸ ψήφισμα. Παύλος πάλιν, ο μέγας καὶ λαμπρὸς τῆς οἰκουμένης κῆρυξ, παρίστατο, καὶ ᾿Ανανίας, ὁ καθά περ τοῖς χρόνοις 'Ανάνου πρότερος, οὕτω καὶ τοῖς τρόποις οὐ δεύτερος, τὸ τῆς ἀληθείας στόμα προσ έταττε τύπτεσθαι· ἀλλὰ Παύλου μνησθεὶς, πολλῶν * Αρετίσω,

Letter LXXXIVEpistola LXXXIV

col. 891–892page 315 of 364
Epistola LXXXIEpistola LXXXIIEpistola LXXXIII
PG 102:891τοιούτων εὑρήσεις συνεδρίων ἀπαρίθμησιν. Τί δε δεῖ καὶ κατ' ἄνδρα λέγειν πᾶσα τῶν διωκτῶν καὶ το ράννων, ἡ κατὰ τῶν ὁμολογητών Χριστοῦ καὶ μαρ τύρων, ωμότης καὶ ἀπόνοια, ὑπάρξει σοι τοῦ λαμ προῦ τούτου συνεδρίου παραδείγματα. Ἐν άπασι γὰρ ἐκείνοις δῆλον, ὡς, οἱ μὲν οὐχ άπαξ, ἀλλὰ πολυ λάκις θανεῖν ἄξιοι μετά σοβαροῦ τοῦ φρονήματος προεκάθηντο, νομοθετῶν καὶ κριτῶν περιβεβλημένοι ὄνομα· ὧν δ᾽ οὐκ ἦν ἄξιος οὐδ᾽ αὐτὸς ὁ κόσμος, παριστῶτες τὴν ἐπὶ θανάτῳ κατεκρίνοντο. Μηκέτι οὖν ἐκπλήτου τοῖς τετολμημένοις, μηδὲ τὴν ἐπ' αὐτοῖς ἀνοχὴν τοῦ Θεοῦ καὶ μακροθυμίαν ἐγκατάλειψιν αὐτοῦ νόμιζε τῶν ἀνθρωπίνων. Οὐ γὰρ εἰς ἀνεπιστάτητον καὶ ἀπρονόητον νῦν ποθεν τὰ τῆς προνοίας περιέστη. ᾿Αεὶ δὲ τὰ ἡμέτερα σοφῇ τινι καὶ ἀποῤῥήτῳ καὶ ὑπὲρ νοῦν, ἐπὶ τὸ ἄριστόν τε καὶ θαυμασιώτατον μεθοδεύεται οικονομία. ΕΠΙΣΤ. ΠΔ΄. Τῷ αὐτῷ. ᾿Αλλὰ γὰρ εἰ καὶ μέχρι νῦν οὐ τετόλμηται, οὐδ' ἐστὶν ἔχον 1 παράδειγμα, Ισμαηλιτῶν ἀθέων πρέσ σβεις καὶ ὑπηρέτας, εἰς ἀρχιερατικούς άνδρας μεταν πλάσαι, καὶ πατριαρχικά τούτοις προνόμια περιθεῖ και, καὶ τοῦ θαυμασίου αὐτῶν συνεδρίου κορυφαίους ἀποφῆναι. Αλλ' οὖν μηδὲ τοῦτό σε ξενιζέτω· ἀπό λουθόν τε γὰρ ταῖς ἄλλαις αὐτῶν τόλμαις· καὶ ἔδε σαν τῆς ἱερωσύνης τὴν χάριν, αὐτοῖς τε κἀκείνοις ἐξ ἴσου ἀνήκειν. Οὔτε οὖν τούτους ἦν εὑρεῖν, ἀνιέρους γεγονότας, ἑτέρου συνεδρίου πλήρωμα γενέ σθαι· οὔτε ἐκείνους μισοχρίστων ἀποστόλους ὄντας, ἄλλων τινῶν κορυφαίους καὶ ἐξάρχους, εἰ μὴ τοῦ των αναῤῥηθῆναι. Τίνες δ' ἂν αὐτοῖς καὶ συνῆλθον, κατά τοσούτων καὶ τηλικούτων ἀρχιερέων Θαυ καὶ ἱερέων συνεκμανῆναι, εἰ μὴ θεομάχων βαρβάρων καὶ ὑπηρέται, καὶ θρέμματα, καὶ γεννήματα; τὸ δὲ κριτήριον μὲν καὶ σύνοδον τὴν μιξοβάρβαρον αὐτῶν ἐνέδραν ἀποκαλέσαι. Εἶτα δε μήτε μάρτυρας ποθέν τινος ἀδικήματος, μήτε κατηγόρους παρα στῆσαι, ἀλλὰ μηδὲ κατηγορίαν τινὰ προενεγκεῖν ἐξισχῦσαι, καίτοι τῶν ἄνω κάτω γινομένων· μήτε μὴν ὅλως τι αἰτιάσασθαι· εἰ τόδε ο τί γέγονεν, εἰ ο μὴ τόδε, ξεφήρηται 1 στρατὸν περιστῆσαι, τὸν θάνατον τοῖς ἀθληταῖς ἀνασείοντας, ώστε μηδε φω νὴν ἀφεῖναι· καὶ τὴν στάσιν αὐτοῖς ἐφ' ὅλαις ἐξ καὶ ἐννέα ώραις, οἷα κόρον οὐκ ἔχοντας ἐνασελγαίνειν και τρυφᾷν αὐτῶν ταῖς ὕβρεσι, παρατεῖναι· μακράς ἄλλης τερατείας ἐπιδεικνυμένης, καὶ δραμάτων, ὥσπερ ἐπὶ σκηνῆς, ἄλλων ἐπ' ἄλλοις τῶν βαρβαρικῶν καὶ βλασφήμων γραμμάτων ἐπεισιόντων. Ἐπὶ δὲ τούτοις, τὸ θέατρον λύοντας ὀψὲ καὶ μόλις, τῶν ἀνθρωπίνων μὲν ὅλως οὐδέν, κἂν γοῦν ἐν σχήματι, μήτε πρᾶξαι μήτε φθέγξασθαι· ὥσπερ δὲ κορυ ὑπερεκπλήττου. εχείν, ο κατήγορον εἶτα, ο 4. 1 ξιφήρη τε.
col. 893–894page 316 of 364
PG 102:893βαντιῶντας καὶ βεβακχευμένους τορόν τι καὶ διω-; λύγιον ἀνακράξαι, ὡς Ἡμεῖς οὔτε κρίνειν συνήλθο μεν, οὔτε κρίνομεν ὑμᾶς· ἤδη γὰρ κατεκρίναμεν καὶ δέον στέργειν τὴν κατάκρισιν. Τοῦτο δὴ οὖν, τοῦτο τὸ ἄθεον, καὶ ἀναίσχυντον, καὶ ἀνιστόρητον τόλμημα, εἰ καὶ πάσας Ἰουδαίων τόλμας, όσας ἥλιος ἐπεῖδε καὶ σελήνη συνέκρυψεν, ἀπεκρύψατο καὶ τῶν ἀθεότητα νενοσηκότων Ἑλλήνων τὸ ἀναιδές ὑπερέσχε καὶ παράνομον, καὶ βαρβάρων ὅποι γῆς εἰσι τὸ μανικὸν ὑπερεβάλετο καὶ ἐμβρόντητον. Αλλ' οὖν μηδὲν τούτῳ καταπεπληγμένος ἔσο, μηδὲ τῶν θείων καὶ σοφῶν κριμάτων ἀλόγιστός τις τοῖς λογι σμοῖς συμπαρεισδυέτω μῶμος· ὡς ἔγωγε τοσούτῳ δέω τούτοις ἐκπεπλήχθαι, καὶ σὺ μετ᾿ ὀλίγον οἶδα συνήσεις. Ωστε τοὐναντίον, εἰ καὶ παράδοξόν τισι δόξω λέγειν, ἐκ τούτων μάλιστα τῆς θείας καὶ β ὑπερφυοῦς προνοίας ἀλάθητόν τε καὶ πανεπίσκοπον ἐνεργεστάταις ὁρῶ μαρτυρίαις. Πῶς δὴ καὶ τίνα τρόπον; Οτι τῆς κρατούσης, κατὰ τῶν πιστῶν, ὀργῆς, ἀνθ' ὧν αἱμάτων καθαρὰς καὶ γλώσσας καὶ γνώμας ἐφύλαξαν, ούτω μέγα και βαρύ πνεύσης, καὶ τῆς μὲν ἀληθείας πᾶσι τρόποις ἐπηρεαζομένης, τοῦ ψεύδους δὲ λαμπρῶς παῤῥησιαζομένου· καὶ τῆς μὲν ἀνιέρου τόλμης πᾶσαν πρᾶξιν καὶ λόγον καὶ κίνημα πικρῶς πολυπραγμονούσης, τῶν εὐσεβῶν δὲ τοῖς ὁρωμένοις μόνον ἐπεστυγναζόντων, καὶ πρὸς τὸν τῆς δίκης ὀφθαλμὸν ὄμμα τε καὶ χεῖρας ἀνατεινόντων καὶ τῶν μὲν συκοφάντας καὶ μάρτυρας περιεργαζομένων, πολλων δὲ ζητούντων τη δυνα στεία χαρίσασθαι καὶ καθ᾿ ἡδονὴν ὑπηρετήσαι, πλείονος δὲ φόβου καὶ θανάτου, κατὰ πάντων τῶν ὑπὲρ ἀληθείας λέγειν τι βουλομένων, ἐπικεχυμένου. Τὸ γοῦν τοσούτων αὐτοῖς, καὶ πολλῷ πλειόνων πλεονεκτημάτων συγκεχωρημένων, ἐξαπορῆσαι μὲν ὅλως γράψασθαί τινα γραφὴν, ἐξαπορῆσαι δε γραφόμενον παρασχεῖν· καὶ μήτε τινὸς ἐπικλήματος κατὰ μηδε νός τῶν ἁγίων μάρτυρα παραστῆσαι, ἀλλὰ μηδε βαρβαρικού κριτηρίου μηδὲ σχῆμα ἰσχῦσαι φυλάξαι, ἀλλ' οὕτως αἰσχρῶς τε καὶ καταγελάστως, καὶ πλήρη ἀσχημοσύνης καὶ αἰσχύνης ἀπαλλάξαι, πῶς οὐκ ἔστιν ἐναργεστάταις καὶ ἀναμφηρίστοις πίστεσι λαβεῖν τῆς πάντα σοφῶς περιεπούσης προνοίας τὰς ἀποδείξεις, καὶ ὅτι ἐστὶν ἀεὶ, καὶ κ τὸν ἀνθρώπινον νοῦν πολλάκις ὑπολανθάνη, συμπροιοῦσα τις αὐτῇ τιμωρός δίκη, κολάζουσα μὲν τοὺς ἀδικοῦντας, τιμούν ροῦσα δὲ καὶ ἐπίκουρος τοῖς ἀδικουμένοις οὖσα; Δι᾿ ἧς καὶ νῦν τοὺς μὲν ὑβριστὰς, καίτοι δόξαντας, λαμπροὺς ἐν τῷ τυραννεῖν καὶ περιβλέπτους, α σχύνης καὶ ἀτιμίας επλήρωσε· τοὺς δὲ ἀθλητάς, καίπερ τὰ ἔσχατα πάσχειν νομισθέντας, χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης ἐνέπλησε, καὶ γλώσσης ἁπάσης διηνεκέσιν εὐφημίαις, οἷα δὴ στεφάνοις ἀμαραντίνοις, ἐκόσμησε· τοὺς μὲν τῶν ἀνοσίως αὐτοῖς τετολμημένων ἐκ τούτων ἀπαρχομένη τὰς τιμωρίας εἰσπράττεσθαι, καὶ προοιμιαζομένη τὴν ἐκεῖθεν αὐτοῖς ἀπαραίτητον ἀθλιότητα· τοῖς δὲ τῶν ἄθλων ἀμειβομένη, ἴσ. κάν.

Letter LXXXVEpistola LXXXV

col. 895–896page 317 of 364
PG 102:895θεν ἀῤῥήτων ἐπάθλων, καὶ τῆς πολυεράστου καὶ ἀϊδίου μακαριότητος. Ἔχεις, οἶμαι, τρανῶς καὶ οὐδὲν ἐπιδιστάζων τῆς θαυμασίας καὶ ὑπερφυούς προνοίας τὸ ἀλάθητόν τε καὶ πανεπίσκοπον· καὶ ὅτι κάν τοῖς δοκοῦσι παραλογωτάτοις, ἀποῤῥήτω τανὶ καὶ ἀπειροδυνάμῳ κράτει καὶ σοφίᾳ τὰ δίκαια αὐτῆς καὶ ἀῤῥεπή συνεπιζευγνύσα φυλάττει ζυγά, εἱρμόν τινα θεῖον ἐν αὐτοῖς, καὶ τάξιν ἀρίστην καὶ καλλίστην ἐνιεῖσα, εἰ καὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις λογι σμοῖς διὰ βάθος κριμάτων ανεξιχνίαστον, καὶ σοφίας ἀδιεξίτητον πέλαγος, οὐκ ἀεὶ πέφυκε γίνεσθαι ἐφικτά. καὶ ὥσπερ ἀῤῥαβῶνά τινα κατατιθεμένη τῶν ἐκεί ΕΠΙΣΤ. ΠΕ. ᾿Ακακίῳ μοναχῷ καὶ ἱατρῷ. Εἰ μὲν μηδέποτε γέγονας καθαρός λογισμών ἀκαθάρτων, καινόν τι λέγεις, καὶ οὐ μὴ ἔστιν εὑρεῖν δάκρυον ἐξισῶσαι. Εἰ δὲ γέγονας (γέγονας δὲ πάντως οὐ γὰρ οὐράνιον τὸ μηδέποτε καθαρεύσαι), καὶ οὐκ ἂν οὐδ' εἰς ἔρωτα νῦν τῆς καθαρότητος, εἰ μὴ ταύ της πεῖραν ἔλαβες, ἦλθες • οὐδ᾽ ἂν εἰ μὴ ἀπηλλάγης, κἂν ἐπὶ ποσόν, ἐκείνου τοῦ ῥύπου, διέβλεψας ἂν ἐπιζητῆσαι ἡ δι' ὅτου ἄν τις καθαρὸν ἑαυτὸν συντηρήσῃ. Ἐπεὶ δέ ποτε γέγονας, ᾧ τρόπῳ γεγένησαι, τῷ αὐτῷ τούτῳ καὶ διατηρεῖν σεαυτὸν ἐν τῇ καθα ρότητι, διανάστηθι. Προσευχή σοι τούτου πρόξενος, κἂν ἐπ' ὀλίγον κατέστη παρατείνων ταύτην· Παῦλος ὁ θεῖος πρὸ ἡμῶν σοι τὴν παραίνεσιν εἰσηγείται, Αδιαλείπτως, λέγων, προσεύχεσθε. 'Αλλ' ἐγκρατείας τὸ δῶρον ἔχου [ταύτης] ἐπιμελέστερον· φύσει γὰρ αὐτῇ καὶ κράτος ἄμαχον πρόσεστι πρὸς τὰ τοιαῦτα τῶν παθημάτων. Αλλ' ἐπ' ἐλέῳ πενομένων ἀφ' ἱκέτο, μὴ ἀφίστατο τῆς ἐλεημοσύνης· μεγάλην γὰρ ἀνάπτει λαμπάδα τὸ ἱερὸν ἔλεον 1 τοῦτο, καὶ μερίζει τὰς ἐνεργείας, καὶ ταῖς μὲν φλέγει τὰ πάθη, ταῖς δὲ φωτίζει καὶ κατευθύνει πρὸς τὸν τῆς ἀρετῆς δρό τὰ διαβήματα. ᾿Αλλ' ὅτι ἀφῆκας τοῖς δοξασιν εἰς σε πεπλημμεληκέναι, εἰ μὲν δυνατόν, μηδ ὀργίζου. Εἰ δ' ἐξέπεσας, ἀλλ᾽ οὖν ἀεὶ πρὸ δυσμῶν ἡλίου εἰς σεαυτὸν ἀνιὼν 1, ὅλως γίνου τῆς συγγνώμης, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, δ᾽ οὗ σοι ἐν βραχεῖ καθαρεύσαι προσεγένετο, διὰ τούτου θηρεύειν ἀεὶ μὴ ἀποστῆς καὶ τὴν διὰ βίου καθαρότητα. "Αλλως γάρ, ἄλλως οὐκ ἔστιν ὅλως ἄνεσιν εὑρεῖν τῶν ἐνοχλούντων, ἀλλ' ἡ διὰ τινος τῶν εἰρημένων, ἤ τινων, ἢ καὶ διὰ πάντων ἅμα. μαθεῖν, ἡ ἔλαιον. 3 ἐπανιών.
col. 897–898page 318 of 364
PG 102:897ΕΠΙΣΤ. ΠϚ'. ᾿Ακακίῳ μοναχῷ καὶ ἱατρῷ. Μέγα κακὸν ἡ δόκησις ἄφρονα τὸν ἄνθρωπον ποιεῖ, οὐδ᾽ ἀπαλλαγῆναι τοῦ πάθους ἐᾷ, οὐδὲ μετα μαθεῖν τὸ· συνοῖσον. Εχθροὺς ὁρᾶν ἀναπείθει τοὺς μεθέλκειν τῆς πλάνης καὶ βοηθεῖν ἐπιχειροῦντας τοὺς δὲ φλεγμαίνοντας τὴν νόσον κολακείαις καὶ ἀνία τον ποιοῦντας πλέον εἰσοικίζει. Φεύγε πάσῃ δυνάμει τὴν οἴησιν, κρημνός ἐστι βαθύ πᾶσαν σωτηρίας ἄνοδον περιηρημένος. ΕΠΙΣΤ. ΠΖ΄. Ἰσακίῳ μοναχῷ. Εἰ καὶ πρὸς θερισμόν, ἐφ' όν ὁ Δεσπότης σπλαγ= χνιζόμενος ἐργάζεσθαι πέμπει τοὺς μαθητάς, τω ρότατος εἶ· ἀλλ᾽ οὖν ἐφ᾽ ὅν οἱ θερισταί παραγίνονται ἄγγελοι, καὶ λίαν ἐπιτήδειον σε δείκνυσιν ὁ τῆς ἡλι κίας καιρός. Πῶς οὖν, ἀντὶ μὲν τοῦ καρπόν φέρειν, ἀκάνθας ἐκφέρεις; ζιζάνια δὲ ἀντὶ σίτου; Καὶ οὐδὲν ἐργῶδες ὃν καλὸν καὶ ἀγαθὸν, κἂν ὀψὲ τοῦ καιρού, διὰ μετανοίας γενέσθαι. Σὺ δὲ σαυτὸν εἶθε ἄχρηστον ἀλλὰ δέδοικα μὴ καὶ αὐτοσαπρίας ἀγγεῖον ἐργάζη. ᾿Αλλ᾽ ἐπίγνωθι, κἂν νῦν ἤδη, τὸν ἀνθρώπινον κατα δυόμενος βίον, ὅτι τὰ μὲν συνάγεται καὶ ἀποθησαυ ρίζεται εἰς ἀκαταλύτους ἀποθήκας καὶ τῆς οὐρανῶν, ἀξιοῦται βασιλείας· τὰ δὲ ἐκκόπτεται, οἱ μοι, καὶ ἐκβάλλεται, καὶ κατακαίεται τῷ ἐξωτέρῳ καὶ ἀτελευτήτῳ πυρὶ διαπαντὸς δαπανώμενα. ΕΠΙΣΤ. ΠΗ΄. Μητροφάνει μοναχῷ καὶ ἡσυχαστῇ τῷ ἐκ Σιν κελίας. Μέγὰ μὲν τὸ ἄλγος ὑπὲρ τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ εἰς γὰρ τὴν οἰκουμένην ἐχύθη τὸ κακόν· μείζων δὲ ἡ χαρά. Ἐν γὰρ τῇ ὑφηλίῳ θαυμάζεται ὑμῶν τὰ ἆθλα, καὶ ἡ ἀρετή καὶ παντὸς στόματός ἐστιν, ἀντὶ παντὸς ἄλλου κ οἱ λαμπροὶ ὑμῶν ἀγώνες, καὶ τὰ τρό παια, καὶ ὁ πολὺς ἐκεῖνος καὶ ἄξιος τῶν ὑπὲρ Χρι στοῦ παθημάτων, μακαρισμός. ΕΠΙΣΤ. ΠΘ'. Αρσενίῳ μοναχῷ, πρεσβυτέρῳ καὶ ἡσυχαστή. Ην καιρὸς τοῦ γράφειν *, ὥσπερ νῦν τοῦ σιγάν, ὅτι πᾶσα μὲν γαλήνη διὰ πάσης ἐκέχυτο πολιτείας ἀρετῆς δε, τῆς νῦν γελωμένης, ἐθαυμάζετο τὸ χρῆμα· καὶ εὐσέβεια μὲν τὸ κράτος εἶχεν· ἀλήθεια δὲ (ποῦ νῦν ἀπῆρες;) καὶ γλώσση καὶ ἀκοιαῖς ἐπαρρησιάζετο, ὅτι τὸ πολιτικὸν ἐν εὐθυμίαις ἐπανηγύριζε σωφρονούσαις· καὶ ὁ φιλόσοφος βίος, πρὸς τὴν τῶν ἁγίων ἀνδρῶν ἀνατεινόμενος μίμησιν, ἀξιοζή κ διήγημα.

Letter XCEpistola XC

col. 899–900page 319 of 364
Epistola LXXXIXEpistola LXXXVIEpistola LXXXVIIEpistola LXXXVIII
PG 102:899οὐχ οὕτω διὰ τῶν τελεστικών συμβόλων, ὥσπερ ἀπὸ των κατορθωμάτων, οἷς περιέλαμπον τοὺς μνομέ νους, ἐγνωρίζοντο. Νῦν δὲ τί γράφω; θρήνους; ἀλλ᾽ ὁ συμπαθέστατος Ἱερεμίας προλαβὼν ἡμᾶς, τοὺς θρήνους ἀπέδωκεν· οὐ γὰρ ἐκείνων τὰ νῦν ἀνατό τερα. ᾿Αλλὰ στεναγμούς; καὶ τίνες ἢ ποῖοι τηλικαύτη φορά δυσχερῶν ἐπαρκέσουσι; τῶν δακρύων ἄλλο ἐπ' ἄλλῳ πάθος προκαλούμενον τὸ ῥεῖθρον, τὰς πηγὰς ἀνεξήρανε, τὰ ἅγια βεβηλοῦται, τὰ ἱερὰ συμπεπάτη ται· τὸ πανάγιον Πνεῦμα (ὦ χειλέων δυσσεβῶν, καὶ διανοίας δυσσεβεστέρας!) ὥσπερ τι τῶν ἐκ τριόδου, δυσφημεῖται καὶ διασύρεται ἐρημία, καὶ ὄρη, καὶ σπήλαια, καὶ τῆς γῆς ἐσχατιαί, τοὺς ἱερεῖς Θεού καὶ ἀρχιερεῖς, ὅσους μὴ προκατελάβοντο πικραί λωτος ἐνομίζετο, τὸ ἱερατικὸν καὶ ἀρχιερατικόν, φυλακαὶ καὶ ὑπεροριοι φυγαδείαι, μόλις διασώζουσι καὶ οὔπω λέγω τὰ ἄλλα· οὐδὲ γὰρ, οὐδ' ἀποδύρεσθαι τὰ συνέχοντα πάντα (8 μόνον ἦν, ὡς ἐν τηλικούτοις κακοῖς, τῶν συμφορῶν παραμύθιον) ὁ ἐπηρτημένος τῶν ἀπειλῶν φόβος ἐνδίδωσι ταῦτα γράφω ἔχεις τὴν τούτων γνῶσιν, ὥσπερ ὄψεῖ καὶ ἀκοῇ, οὕτω δε συμπάσχων Χριστῷ, καὶ αὐτῇ τῇ πείρα, ἔχω τί γράψω· στήθι πρὸς Θεόν, εξευμενίζων τὸν Πλάστην τῷ πλάσματι· ἔκτεινον ὁσίους σου χεῖρας, τὰς έκτα θείσας αὐτοῦ παλάμας ἐν τῷ σταυρῷ, ὡς ἱκετηρίαν προτείνων· τοὺς ἤλους, τὴν λόγχην, τὸ αἷμα, τὸν θάνατον, τὸν τάφον, δι' ὧν σεσώσμεθα· ἔχεις δι' ὧν δυσωπήσεις τὸν εὐίλατον, τὴν βαρύτητα των δια γμῶν· τῶν διωκομένων τὸ ὑπὲρ εὐσεβείας ἀνένδοτον τὰ ποίμνια σπαρασσόμενα τοὺς ποιμένας ἔστιν οὖς, οὐδ᾽ ὅποι γῆς εἰσι γινωσκομένους τὴν Ἐκκλησίαν Θεοῦ κατατεμνομένην, οίμοι, καὶ μεριζομένην· μετ ρίζεται γὰρ αὐτὴν φόβος Θεοῦ, καὶ φόβος ἀνθρώπινος· οὐδὲ γάρ, οὐδ᾽ ἔστι τὸν θεῖον διαψεύδεσθαι χρη σμόν. Τὸ μέν πνεύμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ασθενής. Ταῦτα προβαλού, μᾶλλον δὲ αὐτός, δι᾿ ὧν δυσωπήσεις, οἶδας· οἷς γὰρ ἡ καρδία καθαρά, άτε δὴ Θεόν, ὡς ἔστιν ἀνθρώπῳ δυνατὸν ἰδεῖν, ἐνορῶσιν· οὗτοι μᾶλλον τῶν ἄλλων συνίσασι, καὶ οἷς ἐκμειλίσσεται κίνησον μεσίτην τῆς πρεσβείας, τὴν τοῦ Λόγου Μπο τέρα καὶ Παρθένον· βόησον πρὸς αὐτὴν τῆς φύσεως τὴν ἀσθένειαν τὴν μακρὰν ἡμῶν καὶ ἀνιστόρητον πᾶσιν τραγῳδίαν· οἶδεν συμπαθῆσαι τῷ ὁμοφυεῖ τῶν μαρτύρων τον χορόν συμπαραλαβε. ἔχουσιν παρρησίαν, οἷς ἔπαθόν ὑπὲρ Χριστοῦ ἐπαμῦναι τοῖς δι' αὐτὸν πάσχουσι· καὶ τῶν παθῶν ἡ κοινωνία παι ράκλησίς ἐστιν αὐτὴν καθ᾿ αὐτὸν, πρὸς τὴν τῶν πα σχόντων ἐπικουρίαν· πανταχόθεν ῥᾴδια τὰ τῆς προ σβείας· εὔελπις ἡ ἱκεσία· ἑνὸς μόνου δεῖται, τῆς σῆς ἐκτενοῦς προσευχῆς, καὶ ἐπιμόνου δεήσεως. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Νικηφόρῳ φιλοσόφῳ μονάζοντι. Απαντα μὲν καλὼς εἶχε, καὶ οὐδέν ταῖς συντάξει σιν, ἢ ταῖς ἄλλαις γραμματικαῖς ἀκριβείαις ὁ λόγος
col. 901–902page 320 of 364
PG 102:901ἐχώλευεν· ἃ δὲ τῶν ῥητορικῶν ἐνέδει νόμων, καὶ τῆς ἐκεῖθεν περινοίας, οὐδ᾽ ἐν τούτοις εἰς ἀναίσχυντον ἐκφερομένων τῶν γεγραμμένων ἁμάρτημα· καὶ ταῦτα δέ σοι, ὥσπερ ήτησας, διορθώσεως τυχόντα προσω αναπεπλήρωται. Εἴης δὲ κἂν τούτοις, ὥσπερ κάν τοῖς ἄλλοις, αὐτὸς διὰ σεαυτοῦ λαμπρὸν φέρων τὸ εὐδόκιμον. Έρρωσο. ΕΠΙΣΤ. ΓΑ΄. Νικηφόρῳ φιλοσόφῳ μονάζοντι. Τὸν μὲν τοῦ σώματος ἔρώτα, ἱπτερωμένον οἱ σω ματικοὶ γράφουσι· γράφουσι δὲ καὶ τὸν θεῖον, ὅσοι τὸ νοερόν αὐτοῦ κάλλος ψυχαῖς καθαραῖς ἐνεμορφώ σαντο ἀλλ' οἱ μὲν βαφαῖς καὶ χρωμάτων ἄνθεσιν· οἱ δ' αὖ ἀρεταῖς καὶ λαμπροτέροις τοῖς κατορθώμασι. Ἑκάτεροι δ' οὖν όμως μαρτυροῦσι, δι' ὧν γράφουσιν, ὡς ἄφατον ἔχει τάχος, καὶ προθεσμίας υπάρχει τύο ραννος, καὶ ὑπερόπτης νόμων, οἷς ἀναβολὴ διεθύνε ται. Ισθι τοιγαροῦν, ὦ τοῦ Θεοῦ ἱερὲ ἄνθρωπε, ὡς καὶ ἡμᾶς ἡ τυραννίς αὕτη κατά κράτος είλκε, καὶ τὴν προθεσμίαν ἐβιάσατο, καὶ πρὸ τοῦ χρόνου τὴν σὴν παρουσίαν ἐπιζητεῖν κατηνάγκασεν. Ἔρρωσο. ΕΠΙΣΤ. Β΄. ᾿Αθανασίῳ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστή. Επειδή, κατὰ μίμησιν Χριστοῦ, τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, σαυτὸν ἐσταύρωσας τῷ κόσμῳ καὶ τῷ κοσμοκράτορι, πέπομφά σοι τὸν σταυρὸν φυλακτήριον τῆς σταυρώσεως. ΕΠΙΣΤ. ΓΓ. Αρσενίῳ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστή. Τί γράφω; οἴχεται μὲν εὐχὴ, οἴχεται δ᾽ ἀνθρώπων ἀρετή ἐκκέκοπται δε παῤῥησία προς Θεόν, καὶ ἀνδρῶν ἔρημος ο βίος ελκόντων τοῖς ἐπὶ γῆς τὴν ἄνωθεν πρόνοιαν· ἡ δίκη (πῶς εἴπω; οὐ γὰρ ἐβου λόμην εἰπεῖν) ὅτι καθεύδει μέγα φυσᾶται τὸ παρά. νομον καὶ θεσμῶν οὔτε θείων, οὔτε ἀνθρωπίνων αἰδὼς οὐδεμία· οἱ δὲ τῆς παλαιᾶς ἐκείνης ἀρετῆς ἄνθρωποι, ὅσους μὴ προκατελάβοντο δεσμὰ καὶ φύσ λακαὶ καὶ ὑπερόριοι καταδίκαι, τοῖς ὄρεσι καὶ ταῖς πέτραις ἐγκατακλείσαντες εαυτούς, ἑαυτοὺς, καὶ, ὥσπερ ἐρμαίῳ, τῇ κοινῇ συμφορά περιτυχόντες, αὐτοὶ μὲν ὡς ποῤῥωτάτω τῆς ἐν κόσμῳ ζάλης ἵστανται, οὐδε μίαν δὲ τῶν ἐν αὐτῷ κλυδωνιζομένων καὶ βαπτιζομένων ἔστιν ὧν φροντίδα βάλλονται. Οὐδὲ γὰρ ἔλα στηρίους χεῖρας ἁπλοῦσι πρὸς Θεὸν, οὐδὲ τὰ Μωσέως φθέγγονται, Αν μὲν ἀφῇς, ἄφες· καὶ τὴν ὑπόλοιπον ἐκείνην φίλτρου γέμουαν καὶ θαυμαστῆς παῤῥησίας φωνήν· οὐδὲ λύσιν τῶν ἀμηχάνων κακῶν οἷς τὸ συγ γενές συνέχεται δαπανώμενον. Εἰ δὲ ψεύδομαι, ὑμέ τερον μέν ἐστι λοιπὸν ἐλέγχειν, ἐμὸν δὲ πεισθῆναι καὶ προσοφλεῖν αἰσχύνην, ὁμολογεῖν χαρᾶς ἀἰδίου πρόξενον.

Letter XCVEpistola XCV

col. 903–904page 321 of 364
Epistola XCIEpistola XCIIEpistola XCIIIEpistola XCIV
PG 102:903ΕΠΙΣΤ. Δ'. Νικηφόρῳ φιλοσόῳ μονάζοντι. Ἐφ᾽ οἷς μὲν ἡ ἀχθηδών, ἀγνοῶ· οἶδα δε κατ' όψιν ἀξιωθείς, ῥητορικὰς ἀφορμάς παρασχεῖν, ὅσας τε γλώττα χαρίεζται, καὶ εἴ τι βίβλοι προσεκδιδάσκουσι καὶ ἁπλῶς μὲν προβαλλομένῳ καὶ ἀπροσδιορίστῳ ῥήματι τὴν ἀξίωσιν σύνοιδα καὶ αὐτὸς ὁμοίαν σοι καὶ κοινὴν πεποιημένος τὴν ἐπίνευσιν σοῦ δὲ, τὸ λοι πόν, μηδὲν προσθέντος, μήτε ότι παραγενέσθαι δέοι· ἵνα καὶ γλῶττα λέγειν ἔχοι, τα ἂν ᾶ καὶ λέγοι, μήτε εἰς ἐπὶ μέρους καὶ ὡρισμένην ἀξίωσιν, τὴν κοινοτέραν καὶ ἀόριστον περιενεγκόντας, μηδε σα φῶς δεδηλωκότος, τίνων ἐστί σοι χρεία βιβλίων, καὶ ποίας τῶν ῥητορικῶν τεχνῶν πραγματείας καὶ τίτ νος τεχνογράφου. Πῶς ἂν δυναίμην ἐγώ, ἢ τῆς φω νῆς τὴν ἀπήχησιν τοσούτῳ διεστηκότων διαστήματι, μέχρι τῶν σῶν των παρατείνειν; εἰ μή με καὶ Στεντορείους μύθους, ότι μή μακρώ φθεγγόμενος, ἀποκρύπτω, πάλιν αἰτιάση, ή βιβλίων πλῆθος ἀόρι στον, ὧδε κἀκεῖσε διερευνᾶσθαι, εἶτα μάτην δια πέμπειν. Ἡ γὰρ ἄγνοια τοῦ ζητουμένου, τῆς τέτ χνης ἁπάσης καὶ τῶν περὶ αὐτὴν τὰς βίβλους, εἰς ἀνάγκην ἂν ἀπῆγε συναγείρειν. Αλλ' εἰ μὲν ἐν τού τοις ἔσχε τὰς γονὰς ἡ ἀχθηδών, οὐδεν, ὦ βέλτιστε, πρὸς ἡμᾶς· εἰ δ᾽ ἄλλο τί ἐστι, σὺ δέ μοι σύγγνωθι, καὶ χρόνῳ μακρῷ, καὶ νόσῳ πικρᾷ τὸ κρατεῖν λα βούσης λήθης άττηθέντι. ᾿Αλλά μοι ἔρρωσο τὴν ψυ χὴν σὺν τῷ σώματι, καὶ μήτε ῥᾳδίως οὕτω σκιᾶς ἀχθηδόνων αὐτὸς διεκπέμπων, ταύτας ὑπότρεχε, μήτε ζήτει παρ' άλλου λύπης ἐξευρεῖν ἀπαλλαγήν, ἧς οὐκ ἔστι τὴν γένεσιν εὑρεῖν οὐδαμοῦ, ἀλλ᾽ ἡ παρὰ τὰς σὰς τῆς ὑπονοίας οὐ γνησίους, οἶμαι, γονάς. Έρρωσο. ΕΠΙΣΤ. ΓΕ'. Αρσενίῳ μονάζοντι καὶ ἡσυχαστή, σταλῆναι πρὸς αὐτὸν τοὺς ἐκ ζητοῦντας μονάσαι. μετὰ τὸ ἀπο Βουλγαρίας Εἰ βλέπων ἐγὼ καὶ τότε ὀφθαλμοῖς, του παλαι βλέποντος (τοῦτο γάρ με τὸ σὸν ἀνύμνησε γράμμα, καὶ χάριν ἔδωκεν ἐν καιρῷ, ὃ οὐκ ἂν ἄλλως ἡδέως οὐδ᾽ ἁπλῶς ἐδεξάμην), μὴ λάθω διδοὺς ἔλεγχον τῆς ἐμαυτοῦ ἁγνοίας. ᾿Αλλ᾽ εἰ μὲν βλέπων όπωσοῦν ἐγώ, πῶς τυφλὸν ὁδηγὸν τοῖς πρὸς τὸ φῶς τῆς ἀληθείας ἐθέμην ἐπειγουμένοις; Οὐ γάρ, οὐ βλέποντος τοῦτο μόνον, πολλοῦ γε καὶ δεῖ· ἀλλὰ καὶ τὸ χαλεπώτατον τυφλοῦντος, ἑτέρους βλέπειν ελομένους καὶ δια πλανῶντος μακρᾷ τρίβῳ τῆς εὐθείας, τοὺς ὅλῳ ποδί μετιέναι ταύτην ἐκζητοῦντας. Εἰ τοίνυν μὴ παντι λῶς ὁ ὕμνος ὄνειρος, καὶ δῶρον σκηνής βλέποντι παρεθέμην ἐγὼ τοὺς χειραγωγίας δεομένους· καὶ κρίσεως ἦν ἀδεκάστου ψήφος, καὶ γνώμης εὐθύτης, ἀλλ' οὐ στοργῆς τὴν δίκην διαγελώσης, οὐδὲ σπλάγχνων, τῷ φίλτρῳ τῶν τέκνων, εἰς παράλογον προσο πάθειαν διαχεομένων, τὸ τῇ σῇ τελειότητι τοὺς ἄν
col. 905–906page 322 of 364
PG 102:905δρας παραπέμψαι Οὐκοῦν ἐῤῥέτω τὸ παρ᾽ ἀξίαν, καὶ τὸ θαῦμα φυγὸν τὸ θαῦμα· γινέσθω τῶν συν ήθων τὴν ἐν πράξεσι πρέπουσαν μεθαρμοζόμενον ἀκολουθίαν, καὶ ἡμεῖς οὐδὲν τῇ σῇ κεχαρίσμεθα μακαριότητι, τῶν εἰς ἔκπληξιν ἀγόντων· ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἐπὶ τὸ μέτριον διαβαινόντων. Χάριν δὲ μᾶλλον τὴν ὅτι μάλιστα ἀπειλήφαμεν, ἐν οἷς ἔσχομεν ἀδελ φούς, ἄρτι τῆς ἐν βίῳ ζάλης ὑποχωροῦντας, ἡσυχίας καὶ φιλοσόφου ζωῆς διὰ σοῦ λιμένι ἐγκαθορμίσαι ἡμᾶς δὲ νόσος ἔσχεν (είγε χρὴ ταύτην νόσον καλεῖν, ἀλλὰ μὴ θανάτου πρόθυρα) ἐξεῖα καὶ ἀπροσδόκητος ἀλλὰ ταῖς ὑμῶν εὐχαῖς τῆς σφοδρᾶς ἀνῆκεν ἐπιθέσεως, Θεοῦ πάλιν ἄνωθεν ἡμῖν τὴν ζωὴν, ἐπὶ μετανοίᾳ ἴσως, ὁ καὶ γένοιτο, κατανεύσαντος· καὶ λοιπὸν ἤδη ζῶμεν, εἰ καὶ τὰ λείψανα τοῦ πάθους ἔτι παραλυπεί τὸ σωματίον. ΕΠΙΣΤ. 55'. Νικηφόρῳ φιλοσόφῳ μοναχῷ. Αμηχανοῦντί μοι καὶ ἀπορουμένῳ, καὶ ἀσχαλ λοντι περὶ τὰ κατ' ἐμαυτὸν (ἐμὰ γὰρ τὰ τοῦ ἐμοῦ αἵματος, κἂν μὴ θέλω), καὶ ὅσα πάθη συνέχει τοὺς φίλους, παραμύθιον ἧκεν (εἶδες καινὰ) ἐκ συμφορῶν πολυτρόπων ἠρτημένον φίλου. Ελθε δὴ οὖν, ὥσπερ ἤτησας· ἐλθὲ τὴν ταχίστην· ἐν μέρει μὲν ἴσως (σὺν Θεῷ δὲ φάναι) τὴν ἀπαλλαγὴν εὑρήσων τῶν παραλυπούντων· ἐν μέρει δε καὶ ἡμᾶς τῇ φίλη παρουσία τῆς πολυωδύνου κουφίζων ἀθυμίας. ΕΠΙΣΤ. Ζ΄. Τῷ αὐτῷ. Ὁ μὲν χειμὼν ἐγεγόνει, καὶ τὴν χειμέριον ὥραν, ὥσπερ ἐπιτηδες, τὰς σὰς προαναστέλλων τῆς βραδύ. τητος αἰτίας, ἀὴρ εὔδιος ὑπεδέχετο. Καὶ χειμών πά λιν καθ' ἡμῶν πολλὰς νιφάδας λογισμῶν ἀφιεὶς κατα εῤῥήγνυτο. Τί δε γέγονε; μή τι τῶν ἀδοκήτων ἀπήν τησε; μήτι συνέβη τῶν μολυσμάτων τ; ἄρα δὲ θερ μὴν οὕτω πρὸς τὴν ἄνοδον ὁρμὴν, ἄνευ μεγάλης ανάγ κης, ἐνῆν ἡσυχάσαι. Τοιαύταις ἡμεῖς οἱ ὑπὸ τῆς εὐ δίας ἐκκλυδωνιζόμεθα φροντίσιν. Ο γὰρ τρόπος, οὐκ οἶδ' ὅθεν, ὑμῖν παρακύψας Β, τάχα δε ἐκ τῆς ποιη τικῆς ἐντρεχείας· συνεφεῖλκε γὰρ αὐτῷ καὶ στίχους τῆς ἐκεῖθεν πεποιημένους ἀδείας, ὥσπερ ἐπιγαυρούμενος τῷ γένει, καὶ ἐπιδεικνὺς ἡμῖν τὸ αὐτόνομον. ᾿Αλλ᾿ οὖν οὗτος οὔπω τοῖς ἀγροικότερον ἴσως ἡμῖν, πρὸς τὰ τοιαῦτα βιοῦσιν, οὐδαμῶς παῤῥησίαν ἔσχεν ἐπεισιέναι· σχῆμα προφάσεως ὑποτρέχων μᾶλλον ἢ αἰτίαν ἔχων πόθεν ἐμφανίζειν. Καὶ οὔπω λέγω, ὡς εἰ μὲν ὁ χειμὼν ἀπεῖργε· περιττόν ὁ τρόπος· εἰ δ᾽ ὁ τῆς ἀνόδου τρόπος, οὐκ οἶδ' ὅπως ἀγνοούμενος, ἐπεῖ χε, παρέλκουσα πρόφασις ἡ τοῦ χειμῶνος βία· οὐδ᾽ ότι μετὰ πολλὰς ἡμέρας, καὶ περίοδον οὕτω μακρᾶς 1 ισ. παραπέμψαιμι. ἴσ. κωλυμάτων. η ἴσ. παρέκυψε.

Letter XCVIIIEpistola XCVIII

col. 907–908page 323 of 364
Epistola XCVIEpistola XCVIIEpistola XCIX
PG 102:907Εῶ μὲν οὖν, ὥσπερ ἔφην, ταῦτα. ᾿Αλλὰ γὰρ ὁ μὲν χειμών ηρέμει, καὶ γαληνόν μειδίαμα τὴν ἡμέρα διεγέλα· παρὼν δ' ὁ φίλος οὐδαμοῦ σκυθρωπὸν αὐτῆς καὶ στυγνὸν τὸ πρόσωπον ὑπεδείκνυ· πλὴν εἰ καὶ σκηνῆς προέκυπτεν ἡ ἀπολογία, καὶ ὁ καλὸς τρόπος συγχορευτὴν ἑαυτὸν ὑπέβαλε τοῦ χειμῶνος· ἀλλ᾿ ἡμῖν γε καὶ οὕτω χαρὰν ἐπέστησαν θεατρίσαι. Πάντως γὰρ ἄλλου παραλυποῦντος, καὶ κωλύειν ὡς ἀληθῶς τὴν ἄφιξιν δυναμένου τῷ καθ᾿ ἑαυτῶν μεταστάσει τῆς αἰτίας, ἀπαλλαγὴν ἐμήνυε καὶ ἐλευθερίαν χαράν μέντοι γε καθαρὰν ἐδίδου χαίρειν, ἐκ τοῦ γράμματος μαθοῦσι τὸ ῥᾷον σε τῶν νοσημάτων ἔχειν, καὶ εἶες ἡμῖν μετὰ τοῦ μηδὲν ἔτι τοιοῦτον διαμαρτάνειν εἰς τὸ τέλειον ἀπηλλαγμένος. προθεσμίας, ἡ τοῦ τρόπου μάθησις νῦν ἐπιζητεῖται. ΕΠΙΣΤ. ΤΙ΄. Νικηφόρῳ φιλοσόφω μονάζοντι. Δειλὸς μὲν εἰς τὴν φιλίαν, δειλότερος δὲ περὶ τὴν ἡμετέραν διάθεσιν. Αλλ' ὅρα ἡμᾶς εἰς ὅσον σοι τε θαῤῥήκαμεν, ὅτι καὶ δειλιώντος οὐ φειδόμεθα, ἀλλ' ἑτέρας πάλιν δειλίας ἴσως καταβαλλόμεθα σπέρματα, τὸ δειλὸν ἐπιτιμῶντες καὶ ἐξονειδίζοντες. Αλλ' ἀν δρίζου καὶ ἔρρωσο καὶ γίνωσκε ἡμᾶς οὐχ οἷους νομί ζεις· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ὁ παρών καιρὸς οὐκ ἀποχρῶν ἐστί τοι πρὸς βεβαίωσιν οἵους ὁ προσέχων (σὺν Θεῷ δὲ φάναι) δείξει τὴν σὴν δειλίαν ἔργοις ἐλέγχοντας· τὸ δὲ εἰς τὴν μάρτυρα τῆς ὑμῶν εὐφυΐας φιλοπόνημα, κατά τὴν σὴν ἀξίωσιν ἐπελθόντες, τῆς μὲν Ἀσιανῆς σπο ρᾶς (ὡς ἄν τις εἴποι μηδὲ τῷ Μουσῶν ὀνόματι χρώ μενος, ἅμα δὲ καὶ ἀσιανίζων) γνησίαν γονὴν κατειλήφαμεν. σφαλμάτων δὲ οὐδέν, πλὴν εἴπου τι περί σύνταξιν· καὶ τοῦτο σπάνιον ἐπεσημηνάμεθα. Εἰ δὲ τι πρὸς τὴν ἄλλην καλλονὴν τῶν ῥημάτων, καλόν ν ὅμως ὑστερεῖν ἐδόκει, καὶ τοῦτο πρὸς τὴν συγγενή μορφὴν τὸν λόγου κάλλος μεθηρμόσατο. ΕΠΙΣΤ. ςΘ'. Τῷ αὐτῷ. Ως μὲν οὐκ ἔχεις ἐξαρνεῖσθαι τὴν δειλίαν, οὐδ᾽ ἂν ἀρνηθείης καὶ πρὸ ταύτης σου τῆς γλυκείας ἐπιστολῆς σαφῶς ἐπεπείσμην. Τοῦ πάθους γὰρ τὸ περιφανὲς, οὐδὲ λαθεῖν δυνηθῆναι συγχωρεί βουληθέντι. Οπως δέ σε τὸ περὶ τὴν φιλίαν δειλόν, ἅμα μὲν εἰς δυστυχημάτων κλῆρον, ἅμα δὲ εἰς ἁγίαν μίμησιν ἀναφέρει, τοῦτο συμβαλεῖν οὐκέτι δυνατὸς ἐγενόμην Οίμοι δυστυχὴς ἐγώ, διὸ καὶ περὶ φιλίαν δειλός ἀλλὰ καὶ τῶν ἁγίων σύμπας ο χορός, καὶ δειλία ἆρ' οὐ γλυκεῖα ταῦτα ἡδονῆς στάζει, καὶ οὐδενὸς, ὅσα πέφυκε τῷ ἀνακολούθῳ τέρπειν, εἰς χάριν ἐλάττω. Εἰ μὲν γὰρ δυστυχεῖς, πόθεν σοι τῶν ἁγίων ἡ μίμη σις; Εἰ δ᾽ ἐφ᾽ οἷς δειλιᾶς καὶ τρέμεις, ἁγίων σε χε ρὸς ἔχει, που σου τὰ ἐν ἔθει δυστυχήματα; Καὶ εἰ τοῦτο δυστυχήματος, τί ἂν εἴη τὸ εὐτύχημα; Παν
col. 909–910page 324 of 364
PG 102:909λος, φησὶν, ὁ πτηνὸς καὶ μετάρσιος άνθρωπος Πέ τρος ἐφ᾽ ᾧ τὰ τῆς πίστεως κεῖται θεμέλια· τῶν ἄλο λων απάντων ἁγίων ἡ πληθὺς παράδειγμά μοι τῆς δειλίας καθεστήκασιν. ᾿Αλλὰ φεῦ τῶν ἐμῶν κακῶν, τοσούτους ἔχων εἰκονίζειν εἰς ὅσον δυστυχῶ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ περὶ ὧν οὐκ ἴσασιν ἄλλοι τὴν δειλίαν ἐγὼ δειλιῶ. * Αρ' εἴ τις γρίφους, ἢ τὰ Σφιγγός αἰνίγματα βίον εἶχεν ἐκμιμεῖσθαι, ἄμεινον ἄν, ἢ ὁ ταῦτα λέγων ἀπηλλάγη τῆς ἐπιδείξεως; Παῦλον, ὦ βέλτιστε, καὶ τοὺς κατ' αὐτὸν, ὁ ἱερὸς φόβος, ὃς ἀρετῆς ἁπατής, ὡς καί συγγράφεις, κρητὶς ὑπεβέβλητο, εἰς τοὺς ἁμαραντίνους ἀπάγει στεφάνους· σὺ δέ, οὐκ οἶδα δὲ ὅπως, ὡς μὲν Παῦλος φοβῇ, ὡς δ' Οδυσσεύς, ἡ εἴ τις ἄλλος δυστυχέστερος, εἰς τά συνήθη δυστυχήματα τὸν φόβον ἀνάπτεις. Καὶ δέον μὲν μὴ παρά δειγμα νομίζειν τὸν θεῖον Παῦλον τῆς τοιαύτης διδα σκαλίας νομίζεις· δέον δέ, εἴπερ ἐκείνου μιμητής ἦσθα, χαίρειν, καὶ προς τοὺς στεφάνους ἐπιστρέφεσθαι, θρηνεῖς καὶ ὀδύρῃ τὴν δυστυχίαν. Δειλία σε στροβεί προσλαβοῦσα. Τί σοι καὶ Παύλῷ κοινόν; μέμ φου σεαυτόν· ἔκστηθι του πάθους· ἀλλὰ Παυλός σου διδάσκαλος ταύτης. Χαῖρε τῇ μιμήσει, τῶν ἀθλων εὐφραίνου· ἀλλὰ μὴ ἀκκιζόμενος καὶ ὑποκορίζων τὴν δυστυχίαν, φύρης πάντα καὶ συγχέης· καὶ τῇ τῶν ῥημάτων κοινωνίᾳ, τὰ πλεῖστον ἀλλήλων διεστώ τα εἰς τὴν αὐτὴν φύσιν βιάζη συνάπτειν· ὡς ἂν καλλωπίζοιτο σου, καὶ εὐπρόσωπος ἡ δειλία δόξη. Τί γὰρ ἔχει κοινὸν φόβος ἔνθεος, καὶ δειλία ὑβρίζουσα εἰς φιλίαν; ἡ δυστυχημάτων ὄγκος, καὶ λόγος κατα ορθωμάτων; Ναί, φησίν· ἀλλὰ Παῦλος βοᾷ φοβοῦμαι μὴ πως ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γέ νωμαι. Καὶ τί τοῦτο; χωρὶς φασὶν, τὰ Μύσων καὶ Φρυγῶν ὁρίσματα· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ περὶ τὰς δεσποτικὰς ὑποσχέσεις, ὥσπερ ὁ ἡμέτερος Παῦλος, ἅπαγε, δειλιῶν ἐφοβεῖτο· οὐδ' ἀγωνιῶν τὴν φιλίαν, οὐδ᾽ εὐλαβούμενος μή τις αὐτοῦ τὸν ὑπέρτιμον μάργαρον, ἐκ πειρατικῆς τριβῆς καὶ μελέτης αφαρπάσας, ἔρη μου παντὸς ἀφήσῃ. Τὰ σοφὰ ταῦτα καὶ σεμνὰ τῆς δειλίας προσχήματα· ἐν οὐδενὶ τούτων ἐκεῖνος ἐδε δίει τοὐναντίον δε, πεποιθὼς μὲν ἦν καὶ θαῤῥῶν, εἴ τις πώποτε, περὶ τὰς θαυμασίους ἐκείνας ἐπαγ γελίας. Βέβαιος δ᾽ ἦν ὅλος καὶ ἀδόνητος τὴν δεσποτικὴν φιλία,· κοινὸν δ' ἐβούλετο τὸ ἀγαθὸν πᾶσιν προκεῖσθαι· Ἰουδαίους προς κοινωνίαν τοῦ θησαυρί σματος συνεκάλει. Έλληνας έκάλει, βαρβάρους ἅπαντας, ἄρχοντας, ἀρχομένους· εἰ βούλει δε, καὶ ληστὰς καὶ πειρατᾶς, καὶ πᾶσαν ἁπλῶς τὴν ἀνθρωπίνην συνήγειρε φύσιν εἰς ἀπόλαυσιν τοῦ μαργαρί του. Καὶ οὐχ ἁπλῶς οὕτως, ἀλλὰ καὶ σπεύδων καὶ τρέχων καὶ πάντα πάσχων, ἵνα πάντως τινὰ τοῦ ἐκεῖ θεν κάλλους καὶ τῆς θέας ἀξιώσῃ. Διὸ καὶ σφόδρα θαῤῥῶν ἔλεγε· Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἡγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα λοι πὸν ἀπόκειται μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος Αλλ᾽ ἐν μὲν τούτοις τοιοῦτος ἦν ἀπτόητος καὶ στερ ρός ἐφοβεῖτο δὲ τί; Μήτι αὐτὸς ἐλλείπων ὀφθείη τοῦ δέοντος συνεισενεχθῆναι τοῖς ἐπαγγέλμασι. Διὰ
col. 911–912page 325 of 364
PG 102:911υποπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγώ, μή πως ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. Οὐ μέν οὖν, οὐκ ἐδίσταζε τὴν ὑπόσχεσιν οὐκ ἠγωνία τὸν πόθον· οὐ τὴν ἁρπαγὴν ἐδειλία του μαργαρίτου ἀλλὰ μή τι αὐτὸς ἀνάξιον τούτου διαπράξεται, μή τι ἐνδέον, μή τι σαλευομένης γνώμης ακολουθον. "Αλ λος οὗτος δειλίας τρόπος, καὶ ἄλλος ὁ περὶ τὰς ἀμοι βάς. Ἐκεῖνος ἐπαινετός, οὗτος ψεκτός· ἐκεῖνος σα λευομένων, οὗτος ἡδρασμένων· ἐκεῖνος ἀπάγει τῶν βραβείων, οὗτος συγκατασκευάζει τὰ ἔπαθλα· οὗτος Παύλου, ἐκεῖνος ἡμέτερος. ᾿Αλλὰ γὰρ φιλώ, φησίν, ἵνα μὴ ὡς οὐδεὶς εἴπω πλέον· ὡς εἴ τις ἄλλος δέδοικα δὲ τοὺς ἐν βίῳ πειρατάς, μή με συλήσωσι τῆς φιλίας ἀπόνασθαι· μὴ τὸν ἐμὸν μαργαρίτην λοχήσωσι. Τί λαλεῖς, ἄνθρωπε; μαργάρους τους φίλους ποιεῖς, οὐκ ἐκ τοῦ βελτίονος, ἵνα τὸ κάλλος θαυμάζῃς, καὶ ταῖς μαρμαρυγαῖς τῆς ἐν τῇ φιλίᾳ λαμπρότητος περι αστραπτόμενος χαίρης, καὶ τρυφᾷς ταῖς ἀμείνοσιν ἐλπίσιν. Αλλ᾿ ἵνα ἐξῇ σοι τοῦτο μὲν, ὡς περὶ ἀψύχων προδοσίαν πλάττειν, καὶ λῃστῶν ἐφόδους καὶ ἁρπα γήν. Τοῦτο δὲ, ὡς ἂν δυνηθείης τον προπηλακισμόν κρύπτειν τῷ τεχνάσματι· καὶ τῷ ἐσχηματισμένω ὕβρεως, ἅμα μὲν εὐλαβείας δοξαν θηρᾶσαι, άμα δε βαθύτερόν τε καὶ πικρότερον τῶν φίλων καθάπτεσθαι· ὅτι καθ᾿ ὃν τρόπον, οὐχ οἱ μάργαροι, λέγω, οὕτως οὐδ' οἱ φίλοι τῆς δειλίας εἰσί μοι παραίτιοι ἀλλ' ὅτι ὁρῶ τὴν περὶ αὐτοὺς ἐξουσίαν, καὶ τὸ κράτ τος τοῦ βουλήματος, ὅλον εἰς τοὺς καταποντιστὰς τοῦτο γὰρ ἀγωνιῶν ἔλεγεν· Οὕτως τρέχω, ὡς οὐκ ἀδηλῶς, οὕτως πυκτεύω, ὡς οὐκ ἀέρα δέρων ἀλλ' μεταχωρήσαν, καὶ τοὺς λοχῶντας καὶ τὰ ναυάγια. ἐξονομάζειν φίλους; μὴ σαὐτὸν δισταγμῷ περιτρέ ιν, ᾿Αλλ' ύβρις, ὦ καλὲ καὶ ἀγαθέ, σὺν τέχνῃ προϊούσα, λανθάνουσα μεν, τάχα τι καὶ συνήσει, τῆς ψυχῆς τὸ οἰδαῖνον ἔξω ῥηγνύσα, παρηγοροῦσα τε καὶ διαπραΰ νουσα· ἐπειδ᾽ ἂν δὲ κατάφωρος γένηται, εἰς ταὐτὸν άτοπα πολλὰ συνάγει· ἦθος βαρύ, ψογὸν ἐπαίνου; ὑποκρινόμενον· αἰσχύνην, ἐφ᾽ οἷς ὁ κρύπτων οὐκ ἔλαθεν. Καὶ παρατρέχω τὰ πλείονα. Καίτοι, εἰ μὲν ὑβρίζειν ἔδει, τίς ἡ μηχανὴ τοῦ κρύπτειν; εἰ δὲ λαθεῖν ἐχρῆν, ἄμεινον ἦν μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἰς ὕβρει; ἐλθεῖν. Ὁ δὲ κρύπτων μὲν ἐν τῷ μαργαρῳ τὴν ὕβριν, λαθεῖν δὲ οὐκ ἔχων τὴν τέχνην, οὐκ οἶδ' ὅπως, ὧν βούλεται οὐ διαπεσεῖται. Οὔτε γὰρ ἔλαβεν ὑβρίσας, καὶ τὴν σκηνὴν (ἵνα μηδὲν εἴπω πλέον) ελέγχεται μάτην διαπλώσας. Βούλει μαργαρίδας τους σούς ποις, ὡς τὸ λευκὸν τῆς ἀγάπης καὶ λαμπρόν, εἰς τὴν μέλαιναν διαχύσωσιν ἔχθραν· μηδε δειλιᾶς τὸ τῆς διαθέσεως ἔντορον, καὶ πανταχόθεν ἴσον καὶ καθαρόν, ὡς εἰς ἀνίσους γωνίας πλαστῆς περιθραν σθήσεται γνώμης. ᾿Αλλὰ δειλιᾷς, μὴ ἁρπαγῇ σου τὸ τιμιώτατον. Οὐκ ἔστιν ἄψυχος οὐδὲ ἀκίνητος ο φί λος τὴν φύσιν· ἐκ τοῦ χείρονος ἡ τοιαύτη χρῆσις τοῦ παραδείγματος· καὶ ὁ τὴν ἁρπαγὴν λέγων δεδιέν ναι, τῆς εἰκόνος ἐπιβουλεύει τὸ χρήσιμον. ᾿Αλλὰ φοβῇ, μὴ ἁρπαγμα τοῖς λοχῶσι γένηται. Καὶ τί μὴ λέγεις ἁπλῶς: ἀλλὰ φοβοῦμαι μὴ αὐτὸς ἀποστάς
col. 913–914page 326 of 364
PG 102:913ἡμῶν μετὰ τῶν λοχώντων γένηται· μὴ ἐπιλήσηται 9 φιλίας, πόνων, ἄθλων, οὓς διὰ Χριστὸν καὶ τὴν αὐ τοῦ Ἐκκλησίαν ἠνέγκαμεν. Οὕτως ὁ λέγων καὶ ἀπο καλύπτων τῆς ἀγωνίας τὸ αἴτιον, καὶ τὰ ἑαυτοῦ χω ρὶς μηχανῆς πράττει, καὶ τὸν αἴτιον ῥᾷστα διορθοῦται, καὶ δεικνύει θαῤῥεῖν ἑαυτὸν, οἷς ἐπικαλεῖ. Ὁ δε σκηνὴν πηγνύς, εἶτα δραματουργῶν ἐν αὐτῇ, μετά προσωπείου το βλάσφημον, ἀντὶ τοῦ σκηνὴν ἑτέροις προβαλεῖν, λαβύρινθον ἑαυτῷ λανθάνει περιτιθείς ὡς καὶ νῦν ὁρᾷς οὐκ ἔστιν ἐξελθεῖν. Αλλ' ὅθεν ἂν τις προκύψαι πειραθείη, ἀπαντῶσαν ἔχει πανταχόθεν τοῦ λαβυρίνθου τὴν κατασκευήν. Χωρὶς γὰρ τῶν εἰρημένων, εἰ μὲν νῦν δειλιᾶς τὴν φιλίαν, τί μὴ ῥίσ πτης, ή σε διὰ βίου σαλεύουσα παίζει; Εἰ δὲ ἐθάρα ῥηκας, πῶς ἐκ τοῦ παρόντος, καὶ περὶ τῶν μελλόν των οὐ λαμβάνεις τὴν ἀσφάλειαν; ἀλλ᾽ οἷς μὲν ἔχεις, οὐ χαίρεις· ἃ δ᾽ ὑπονοεῖς, ὡς ὑπ' αὐτῶν κατειλημμένος, στένεις· μᾶλλον δ' ἄν τις ἕτερος αἰτιάσοι τὸ (οὐ γὰρ ἔγωγε ἂν φαίην) ὡς ἐξ ὧν περὶ τῶν μελλόν των τεθορύβησαι, ἔργῳ κἂν μὴ λόγῳ διομολογῆς, ὡς οὐδὲ τὰ παρόντα σοι πέπηγεν ἀλλ' ἡμεῖς ὦ φίλος, οἷα λέγομεν, ἁπλᾶ καὶ σαφῆ συνεπισκόπει. Οὐκ ἐπιτρέπω μέν σοι προδοῦναι τὸν μαργαρίτην· ἀλλὰ μηδ' εὐπρόδοτον λογίζου· τοῦτο γὰρ πρὸ ἐκείνου πιο προτέρα μᾶλλον καὶ βαθυτέρα προδοσία. Μὴ προδῷς τὸν σὸν μαργαρίτην, ἀλλὰ μηδ᾽ ἀναίσθητον καὶ ἀκίνητον ὑπονόει, μηδὲ τοῖς ἐχθροῖς εἰς ἅλωσιν πρόχειρον· μὴ δειλία τὴν φιλίαν· ὕβρις ἐστὶ πάντως ἢ τοῦ δειλιώντος, ἢ περὶ ὧν δειλαινόμεθα. Τὸν μὲν γὰρ μαργαρίτην ἐξαίρει τῆς αἰτίας τὸ ἄψυχον· τὸν ἄν θρωπον δὲ οὐδὲν ἕως ἂν ἄνθρωπος μένῃ, καὶ τῆς ἐπ ἄμφω ροπῆς Κύριος. Τί ἄλλο; Μή νόμιζε τοὺς ἁγίους ταύτην τὴν δειλίαν νοῆσαι μὴ σύγε, ὦ βέλο τιστε, μηδ' ἐπὶ ταύτῃ καθαρὸς ἀπιέναι μώμων· μή ότι γε στεφάνων σὺν αὐτοῖς τεύξεσθαι. Οὕτως ἡμεῖς σοι προσφερόμεθα· οὕτω καί σε πρέπον ἡμῖν προσ φέρεσθαι· ἐπιτιμηθῆναι δεῖ; καθαρῶς ἐπιτίμησον Οὐδὲν ἀπαίτει, μηδὲ μετὰ τέχνης ἐπίβαλλε· ἀφορ μὰς δεδώκαμεν δειλίας; ταύτας ἐπιδείξον· οὐκ ἔχεις εἰπεῖν· μηδὲ ἐν ἐχθρῶν προσώπῳ, καθ᾿ ἡμῶν ῥίπτη τὸν ὄνειδον· καὶ μυρία δ᾽ ἂν κατόψαιτ' ἄν τις, ἀπὸ τῶν ὑμετέρων γραμμάτων προκύπτοντα ἀλλ᾽ ἴσως καὶ ταῦτα πλέον, ἡ κατ' ἐπιστολῆς νόμους. Τὸ λοιπὸν ἀνδρίζου τὴν φιλίαν, καὶ ἔκτεινε, καὶ κατευοδοῦ τοὺς πειρατὰς καὶ λοχῶντας, καὶ εἴ τι ἄλλο κακοῦργον γένος, εἰς τὴν τῆς αἰσχύνης ἀπωθῶν καὶ βυθίζων θάλασσαν· σαυτὸν δ' ἐκεῖθεν ἀνάγων, τὸν λαμπρότατον σου λαμπρῶς περιφέρων μαργαρίτην· κἂν πᾶς ὀφθαλμὸς πρὸς αὐτὸν ἐπιστρέψηται, ἢ ἐποφθαλμιῶν, ἡ ἀπολαύων του κάλλους, ὅλον ἔχειν παρὰ σοὶ κεί μενον νόμιζε. Ταῦτα παίζων ἅμα καὶ σπουδάζων ἔγραψα· παίξω μέν, ἵνα γνῷς, ὡς ἐστὶ καὶ ἡμῖν καταῤῥητορευομένοις ὑπὸ τῶν σφριγώντων τὴν ῥη τορίαν ἀμύνης ἀκμὴ, καὶ λόγος λύων σοφίσματα σπουδάζων δε, ἵνα μηκέτι δειλός ᾖς, περὶ ὧν προσ ο Ισ. ρίπτεις.

Letter CEpistola C

col. 915–916page 327 of 364
PG 102:915ἦταν ἀνδρίζεσθαι. Ἡ δὲ παρακαταθήκη (σὺ δὲ πάλι δειλία), καὶ σώζεται καὶ σωθήσεται. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Τῷ αὐτῷ. Οὔτε σκηνὴν καὶ θέατρον ὑπὸ μάλης φέροντες έτε ρατευσάμεθα· δικαίᾳ δὲ λόγων ελευθερίᾳ τῆς ἀλη θείας προέστημεν· οὔτε κατὰ φίλων, ἀλλ' οὐδὲ κατ ἐχθρῶν ὡπλισάμεθα βέλη καὶ τόξα καὶ παρατάξεις καὶ πολεμίους καὶ ἀσπίδας ὀνειρώττοντες, ὥσπερ οἱ πρὸς ἀέρα πυκτεύοντες· ἀλλ' ὑπερ φίλων ἐπαῤῥησιασάμεθα. Εἰ βούλει δε, καὶ ἵνα ὁ Λάζαρος ἀπαλλαγὴ τοῦ παραλυποῦντος ἕλκους, καὶ ἀνώτερος του διοχλούντος γένηται, πᾶσαν κυμάτων ἐπιφορὰν εἰς τὰς τῶν πειρατῶν κεφαλὰς ἐπαναστρέφων, καὶ λοι πὸν ἀδεῶς διαπλέοι τοῦ βίου τὴν θάλασσαν. Καὶ ὅρα ὡς οὐχ ἐπιβουλεύω τῷ παραδείγματι, οὐδὲ περιτρέπω τοῦ κεχρημένου το βούλημα, τον πλούσιον ἐπιστένων, καὶ τὴν ἄστηκτον δίψαν, καὶ τὸ χάσμα, καὶ τὸ πῦρ, καὶ τὴν βάσανον. Οὐ γὰρ ἐκ τοῦ χείρονος (ἀλλ' ευγέ σοι μεταχειριζομένῳ κατὰ τὸ βέλτιον είληπται), οίμαι δ᾽ ὡς οὐδὲ μάτην ἡ παρρησία, καὶ τὸ ἐλεύθερον τῆς γλώττης μοι διεσπούδασται. Εἴ γε τὸν φίλτατον ἔχου μου (ὡς καὶ σὺ γράφεις χαρᾶς ἡμᾶς καὶ εὐφροσύνες πληρῶν) παρωσάμενον μὲν τὴν οὐδαμόθεν αὐτῷ προσήκουσαν δειλίαν, ἀνθελόμενον δὲ τὴν συγγενή τῶν ἄλλων τρόπων καὶ κατορθωμάτων ἀνδρείαν καὶ βυθῷ μὲν τοὺς πειρατάς, αὐταῖς μηχαναῖς καὶ τέχναις τῆς σφῶν βδελυρίας, ἐπικλύσαντα· αὐτὸν δὲ πάσης τρικυμίας πονηρῶν ὑπερανασχόντα πνευμα των, καὶ ταῖς καλαῖς ἐλπίσιν γεγενημένον μετάρσιον. Τὰ μέν τοι παραδείγματα οὐ μὲν οὖν οὐ κεκακούρ γηται παρ' ἡμῶν, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ κακουργῆται, λόγον ἀπείληφεν. Τί γε λέγω; ἵνα μή τις πηγὴν καὶ ποτα μόν, ἐπὶ τῆς ἀκηράτου φύσεως υπόδειγμα λαβών το καὶ τὸ σὸν ἀνέχειν ὑπείληφας παρολίσθημα), έπειτα τὸ μὴ διαῤῥυῆναι αὐτῷ τὸ σέβας δειλιᾷ· μηδ' ὡς ὑφ' ἑτέρων παροχετούμενον καταδύρηται· μηδ' ἔχοι φό βον, ὡς τοῖς ἐνεδρεύουσί ποτε δοίη κροτῆσαι τὴν πλω σιν· ἢ τοὺς λοχώντας περιόψεται, ἀποστερεῖν ἐπιχειροῦντας τὰς ἐραστὰς αὐτοῦ τῆς δικαίας ἀπολαύσεως. Οὕτως ἡμεῖς πρεσβυτικῶς τε καὶ φιλαλήθως, ἀλλ' οὐκ ἐπιδεικτικῶς, οὐδὲ κατὰ νεανίσκους, περὶ ὧν ἐχρῆν, διεξήλθομεν. Διόπερ οὐδὲ τὴν φιλίαν ρίψαι προτρέψαμεν (μή μοι γένοιτο μὲ οὕτω τῆς πολλῆς ἡμῶν ἁπλότητος τὸ δεινὸν τῆς ῥητορίας κατεντρι φάτω), ἀλλ' ἥτις ἐστὶ τοὺς φίλους παίζουσα, στις σαλεύουσα, ἐκείνην ἀποσείσασθαι, ἐκείνην ρίψαι· ἡ
col. 917–918page 328 of 364
PG 102:917τό γε ἑαυτῆς μέρος προαπέστη, καὶ καταλέλοιπεν ἐκείνην μὴ φέρειν ἄχθος μάταιον, τὴν λόγοις μόνον ἐπιμειδιῶσαν· ἔργῳ δὲ τὸ σκυθρωπὸν καὶ τὴν κατ ήφειαν μετὰ τῶν ἐχθρῶν συσκευάζουσαν. Τὰ δ' άλλα, ὥσπερ ήτησας, πτέρυγες φιλίας ἤρπασαν, καὶ προ νοίας περιέπουσι θάλαμοι, καὶ οἰκειοῦμαι τὰ ἐμά καὶ οὐκέτι δέομαι φαρμάκων, οὐδὲ θεραπείας, μηδ' ἐλεοῦντος, αὐτός γε, μηδε πρεσβεύοντος. Εχω γὰρ τὸν ποθούμενον πάσης ἀρρωστίας ἀνώτερον· καὶ τὸ ἴχνος αὐτὸ τοῦ νοσήματος, τὴν μικρὰν δειλίαν, εὐγε νῶς τε καὶ ὥσπερ ηὐχόμην, ἀποῤῥίψαντα. ΕΠΙΣΤ. ΡΑ'. Εὐσεβεία μοναζούσῃ καὶ ἡγουμένη παραμυθητική, ἐπὶ ἀδελφῇ τελευτησάση. Εἰ μὲν ἀφ᾿ ἡμῶν ὁ θάνατος ἤρχετο, καὶ πρῶτοι διὰ τοῦ γένους εἰς πεῖραν αὐτοῦ καθιστάμεθα, εἰκός τως ἂν ὡς ἀπροσδοκήτῳ καὶ καινῷ περιπεσόντες ἐθορυβούμεθα τῷ συμπτώματι· ἐπεὶ δε, ἀφ᾽ οὗ γεγό. νασιν ἄνθρωποι, ζωῇ καὶ θανάτῳ μεριζόμεθα, καὶ προγονικὸν ὑπάρχει τὸ ἐπιτίμιον· καὶ οὐκ ἔστιν ὅς ζήσεται, καὶ οὐκ ὄψεται θάνατον· τί τὸ κοινὸν χρεὸς ἰδίαν ζημίαν λογιζόμεθα; καὶ, ὡς καινὴν ἀπαιτηθέντες εἴσπραξιν ἀπολοφυρόμεθα; καὶ ὁ [οὐκ] ἐστὶν ἄλλως γενέσθαι, οὐδ᾽ ἡ φύσις ἄλλον νόμον ἐπίσταται, ὡς τὶ τῶν παραδόξων ὑπερεκπληττόμεθα; καὶ διδόαμεν ἑαυτοὺς οὐκ εὐαγῶς, οὐδὲ κατά τοὺς νόμους τοῦ πνεύματος, ὅλους τη λύπη βαπτίζεσθαι: καὶ λανθάνομεν, θάνατον συγγενῶν ὀδυρόμενοι, ἑαυτοῖς τῷ θρήνῳ τὸν θάνατον συγκατασκευάζοντες; Καίτοι, εἰ μὲν χαλεπὸν ὁ θάνατος, τί τοῦτον ἑαυτοῖς ἐπιταχύνο μεν; καὶ τὸν ὅρον τοῦ Πλάστου φθάσαι διανιστάμεθα; Εἰ δ᾽ ἀγαθον καὶ σωτήριον, τί τοὺς ἀποικουμένους, καὶ τότε κρίσει τοῦ Δεσπότου, πέρα τοῦ μετρίου κοι πτόμεθα; 'Αδελφή με, φησίν, ἐγκατέλιπεν, ἡ μόνη μετά Θεόν παραψυχὴ, τῶν λυπηρῶν ἡ παράκλησις, τῶν ἀλγεινῶν ἡ διάλυσις, ἡ πρώτη τῶν εὐφραινόντων ὑπόθεσις. Καὶ τί τοῦτο; καὶ πατήρ σε καὶ μήτηρ προλέλοιπεν, καὶ συγγενεῖς ἄλλοι, καὶ τὸ μέχρις Αδάμ γένος ἀναφερόμενον. Σὺ δὲ πάλιν ἄλλους και ταλείψεις, καὶ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν, ὃν οὐ πλεῖστοι κατα λιμπάνουσιν. 'Αδελφὴ κατέλιπεν ἀδελφῆν· ἀλλ᾽ εὗρεν τοὺς προλαβόντας γεννήτορας· κατέλιπεν ἀδελφὴν, ἀλλ᾽ εἰς τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Πατέρα ἀπεδήμησαν ἀλλὰ πρὸς ἐκείνην τὴν πολιτείαν, πρὸς ἣν καὶ ἡμεῖς πορευόμεθα. Εἶτα ὅτι μέν σε κατέλειπεν, λο γίζῃ· οίους δὲ κατέλαβεν οὐκ ἐννοεῖς; Καὶ τὸ μὲν σῶμα στένεις ὅτι οὐχ ὁρᾷς· ἡ δὲ ψυχὴ ὅτι μᾶλλον ἀκώλυτον εὗρεν τὴν πρὸς σὲ συνάφειαν, οὐ χαίρεις συνορᾷν· καὶ ὅτι μὲν φθαρτῶν ἀπηλλάγη, δεινὰ ποιεῖς· ὅτι δὲ τῶν ἀφθάρτων ἀπολαύει, οὐ μέγα ἡγῇ. Πῶς δαὶ καὶ κατέλιπεν; εἰ μὲν εἰς τὸ μὴ ὃν ὑπεχώρησεν, εἰ ὑπ' ἄλλην ἐξουσίαν καὶ κυριότητα γέγονεν, τότε ἂν ἡμᾶς ὡς ἀληθῶς ἐγκατέλειπεν· Εἰ δὲ τῇ αὐτῇ παλάμη φρουρεῖται του Πλάσαντος, καὶ τὸν αὐτὸν Κύριον δεσπόζοντα τε καὶ προνοούμενον έχου

Letter CIEpistola CI

col. 919–920page 329 of 364
PG 102:919μεν, καὶ ἡ αὐτὴ ἑκατέροις διατριβή τε καὶ κατασχή νωσις ετοιμάζεται· κὰν τὴν μὲν ἤδη θορύβων έχει βίος ἐλεύθερος, ἡμεῖς δὲ ἔτι τῷ κυμαίνοντι περιφι ρόμεθα· πῶς ἡμᾶς ἐγκατέλειπεν; Εἰ μὴ πρὸς τὸν αὐτὸν καὶ ἡμεῖς κυβερνώμεθα τῆς καταπαύσεως λε μένα· εἰ μὴ τὴν αὐτὴν ὁδὸν διανύωμεν· εἰ μὴ τὸ αὐτὸ ἡμᾶς ἐκδέχεται τέλος· ἔδει τότε λογίζεσθαι τὴν ἐγ κατάλειψιν, ἔδει τότε πενθεῖν τὴν διάστασιν. Εἰ δι ὅσα ἄν τις καὶ βουλεύση τε καὶ πράξῃ, πάντα πρὸς Εκείνην τὴν μονὴν ἀπάγει· τί μάτην κοπτόμεθα; τί δὲ κατὰ τοῦ νόμου τῆς φύσεως χαλεπαίνομεν, ότι θνητὸς ὧν τὴν φύσιν ἄνθρωπος τῷ θανάτῳ ἐλειτούργησεν; ὅτι τὰ ἴσα καὶ ὅμοια πατρὶ καὶ μητρὶ καὶ τῷ λοιπῷ γένει τὸν παρόντα βίον διεπέρασεν; Τί δ' ἐχρῆν ἐφ' ἡμῶν μόνον ἀνατραπῆναι τὴν φύσιν, καὶ συγχυθῆναι τοὺς ὅρους τῆς κτίσεως; τί γάρ προκύψαν διὰ γενέσεως, οὐ διὰ λύσεως πάλιν καὶ θανάτου καταδύεται; Παραλείπω βοτανῶν ἄνθη καὶ κάλλη, οὐ τὴν ὄψιν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις τέρα ποντα. Παρατρέχω φυτῶν ὡραιότητας, ἀγέλας τε παντοδαπών ζώων. Απαντα τῷ χρόνῳ παρέρχεται, καὶ τὴν γένεσιν εὑρίσκει προοιμιάζουσαν τὴν διάλυσιν. Αλλ' ἐννόει μοι τὸν εὐτακτον χορόν τῶν ἀστέ ρων, όπως τε ποικίλλουσι τὸ στερέωμα, βαφαῖς λαμ προτέραις περιανθίζοντες τὰ οὐράνια. Καὶ ὅπως δᾳδουχοῦσι τὴν νύκτα, τὸ στυγνὸν αὐτῆς ὑπαυγάζοντες, καὶ τὴν θέαν ἄλυπον τοῖς ὁρῶσι παρεχόμενοι· τὴν σελήνην πάλιν ἐπισκόπει, ὅπως ἐκ τοῦ ἡλίου δανειζομένη τὸ φῶς, προίκα τον αέρα πυρσεύει, καὶ φιλοτιμεῖται τὸ δῶρον, καὶ πρὸ ἡμέρας ἄλλην ἡμέραν φιλο νεικεῖ ἀπεργάζεσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ ταῦτα πάντα πρὸς τίτ λος ὁρᾷ, καὶ τὸ χρέος οἶδε, καὶ τρέχει πρὸς τὴν ἀπαίτησιν. Αὐτὸς ὁ ἥλιος οὐ λαμπρὸς μὲν ἰδεῖν, θαυμάσιος δε τὸ κάλλος; καὶ τί γὰρ ἄλλο εἰπεῖν, ἢ ὅτι ὡς γίγας ἀγαλλιώμενος δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ, ἀπ᾿ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ, ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ, ἐκεῖνον τὸν ὑπερ φυῇ δρόμον καὶ εὔτακτον ἐν αὐτῷ μέσῳ τῷ κόσμῳ ἀνελίττων, θεατρίζει τε καὶ ἐπιδείκνυται· καὶ τὰ σύμ παντα ταῖς ἀκτῖσι βάλλων, καὶ τοῦτο μὲν ζωογονῶν, τοῦτο δὲ θάλπων, καὶ συνέχων τα περίγεια λόγῳ καὶ νόμῳ τοῦ Κτίσαντος, οὐχὶ τοσούτῳ μακροῖς ταῦτα πράττων οὐ γηράσκει χρόνοις, οὐδ᾽ ἀλλοιοῦται τὸ καλ λος, οὐδὲ τὸν δρόμον ὀκλάζει, οὐδ᾽ ἔχει πρᾶξιν, οὗ τὴν λύσιν ἀπαιτηθήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ οὗτος ὁ τοσοῦτος καὶ τηλικούτος οὐ διαφεύγει τὸ τέλος, ἀλλ' υποκύπτει τοῖς νόμοις τῆς φύσεως. Πάντα γὰρ μετα βάλλεται, καὶ οὐδὲν, ὃ διὰ γενέσεως οὐσιώθη, επι ζητεῖ πρὸ τοῦ θανάτου μαθεῖν τὸ ἀθάνατον. Τί οὖν; ταῦτα πάντα μεταπλάττεται καὶ μεταβάλλει καὶ πρὸς τὸν ὅρον οὐκ ἀγανακτεῖ τῆς πλάσεως, ἀλλ᾽ εὐπειθῶς φέρει τοῦ τεχνίτου το βούλημα· ἡμεῖς δὲ δι' ὧν μά την κοπτόμεθα; καθ᾿ ἡμῶν τό Θεῖον παροργίζειν οὐκ ὀκνήσομεν; καὶ τοσαῦτα πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχοντες παρα δείγματα, ὑπὸ τούτων μὲν οὐδενὸς ἀνανήψομεν; ὅσα δὲ τὸ πάθος καὶ ὁ πονηρὸς ὑπαγορεύει, τούτοις ἐαν τοὺς παραδώσομεν; Ελαβεν ὁ Πλάστης πρὸς ἑαυτὸν τὸ πλαστούργημα· καὶ σὺ οὐκ ἀνέχῃ ἵνα λύση πόνων
col. 921–922page 330 of 364
PG 102:921καὶ φροντίδων, ἃ τῷ βίῳ πάντως συνανακύπτουσιν καὶ σὺ δυσχεραίνεις ἵνα ἀναστήσῃ· καὶ σὺ τὴν τοσ αύτην χάριν ολοφύρη; Αὐτὸς ἀπαθανατίζει, καὶ σὺ, ὡς μηκέτι οὔσης, εἰς ὀδυρμούς καταπίπτεις· καὶ ποῦ ταῦτα τῆς σῆς ἀρετῆς ἄξια; ἀλλ᾽ ἀναλάβωμεν ἑαυ τοὺς, ἐπιγνῶμεν ἡμῶν τὴν φύσιν, ἐπιγνῶμεν τὸν Πλάστην, ἐννοήσωμεν τὴν ἄβυσσον τῆς Δεσποτικῆς φιλανθρωπίας. Εδωκεν εἰς ἐπιτιμίου λόγον τὸν θά νατον· ἀλλ' ἀθανασίας αὐτὸν πύλην δι' ἰδίου μετο εσκεύασεν θανάτου. Οργῆς καὶ ἀγανακτήσεως ἀπό φασις ἦν· ἀλλὰ τὴν ἄκραν ἀγαθότητα τοῦ κριτοῦ μηνύει· ἀλλ' ὑπερβαίνει λογισμῶν μεθόδους τὸ ἐν νόημα. Λύει μὲν γὰρ θανάτῳ τὴν φύσιν, ἥτις διὰ τοῦ προγονικού συνετρίβη παραπτώματος· ἀλλ᾽ ἡ λύσις προοίμιον τῆς ἀναπλάσεως γίνεται· Διαιρεῖ τοῦ σώ ματος τὴν ψυχήν· καὶ ἡ διαίρεσις ἀρχὴ συναφείας λαμπροτέρας τε καὶ θειοτέρας εὑρίσκεται. σπείρεται γὰρ σῶμα ψυχικόν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικὸν· σπείρεται ἐν ἀτιμίᾳ, ἐγείρεται ἐν δόξη ᾿Αναλαμβάνει τὸ φιλοτέχνημα τῶν οἰκείων χειρῶν ὁ Δημιουργός, έλκει πρὸς ἑαυτόν χωρίζει μὲν τῶν ἀνθρωπίνων ὀφθαλμῶν, ἀλλ' ὑπὸ ταῖς ἀγγελικαῖς ἀστραπαῖς καὶ λαμπρότησιν εγκατοικίζει. Ποῦ ταῦτα θρήνων, ποῦ δὲ δακρύων; πόσον ἀπέχει τούτων το πένθος; Ταῦτα διανοουμένη καὶ μελέτην ἔχουσα, καὶ πρό γε τούτων ἁπάντων ἐκεῖνο λαβοῦσα τῆς μνήμης, ὅτι ἐκ βρέφους Θεῷ ἐκολλήθης, καὶ τῷ ἀφθάρτῳ καὶ ἀθανάτῳ νυμφίῳ Χριστῷ συνηρμόσθης, γεννήτορας μὲν καὶ ἀδελφοὺς καὶ συγγένειαν πᾶσαν ἀρνησαμένη, αὐτῷ δὲ μόνῳ τὸν βίον ὅλον καὶ τὴν ζωὴν καθυποσχομένη· μὴ καθύβριζε τοῖς ὀδυρμοῖς τὴν ὁμολογίαν, μηδὲ τῷ πένθει τὴν χάριν ἐκείνην ἀμαυρώσης, μηδε τῇ νῦν σκυθρωπότητι τὴν τῶν ἀγγέλων τότε χαρὰν ανταλλάξῃ. Αν γὰρ οἷς ἐκεῖνοι νυνὶ χαίρουσιν παρ θένον ψυχὴν καὶ τῶν παθῶν ἀνωτέραν, εἰς ἀναπλής ρωσιν τῶν ἀποῤῥυέντων δαιμονίων εἰσδεξάμενοι, σὺ ταῦτα πένθους κατασκευάζεις ὑπόθεσιν. Ορα όπως τοῖς δευτέροις πικρῶς ἐξυβρίζεις τα πρότερα. Οὐδεὶς ἀκμάζων τῷ πρὸς τὸν νυμφίον ἔρωτι λείπει μὲν τὸν πόθον, γίνεται δὲ τοῦ πένθους. Καὶ ὅτι μὲν ἐκεῖνον ἔχει, ἐπιλανθάνεται· θανάτους δε περισκοπεῖ καὶ περιεργάζεται καὶ τούτοις περιοδυνεῖται· τῷ πάθει τὸν πόθον βαπτίζων, καὶ τὴν χαρὰν προδιδοὺς τῇ λύπη αιχμάλωτον. Εἰ μὲν οὖν ὁ τελευτήσας, μᾶλλον δὲ ἡμᾶς ἡ προλαβοῦσα τῶν ἀμελῶς καὶ οὐκ εὐσεβῶς βεβιωκότων ἐτύγχανεν· τάχα ἂν συγγνώμην είχεν ὁ στεναγμὸς καὶ τὰ δάκρυα, καίτοι γε ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Σωτὴρ, ἡ τῆς φιλανθρωπίας πηγή, οὐδὲ πρὸς τού τους ἐπιστρέφεσθαι τοῖς ἀκολουθεῖν αὐτῷ προαιρουμένοις νόμον ἔθετο. Αφες γάρ, έφη, τοὺς νεκροὺς θάψαι τοὺς ἑαυτῶν νεκροὺς· σὺ δὲ ἀκολούθει μοι. Ἐπεὶ δὲ τῶν ὁσίως καὶ θεοφιλῶς διαζησάντων, καὶ Θεῷ τὴν πίστιν καθαρὰν τετηρηκότων, τὸ παρ θενικὸν ἐκεῖνο καὶ μακάριον σκεῦος ἐτύγχανεν· πῶς τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν οὐ δυσωπούμεθα; πῶς οὐχ εὑρίσκομεν ἐν αὐτῇ πᾶσαν κατηρείας διάλυσιν; Ο πιο στεύων εἰς ἐμέ, κἂν ἀποθάνη, ζήσεται· διὰ θανά
col. 923–924page 331 of 364
PG 102:923τον κατασκήνωσιν ἐκληρώσατο. Εφη πάλιν ὁ κοινός ἀνθρώπων Σωτήρ, καὶ τῶν σωζομένων νυμφίος· Ο δύνανται πενθεῖν οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος, ἐφ' ὅσον χρόνον μετ᾿ αὐτῶν ἐστιν ὀνυμφίος· ἀκούεις τί λέγει; μὴ καταδικήσης σεαυτῇ, διὰ τοῦ πένθους, τοῦ τελι κούτου νυμφίου τὴν διάστασιν, μηδέ ψήφον κατά σεαυτῆς ἐξενέγκης, ὁ καὶ ἄλλου τολμῶντος οὐκ ἂν αὐτὴ τὴν ἐπήρειαν ἤνεγκας· ἀλλ᾽ ἐχθρόν, ἀλλὰ πολέ μιον, ἀλλὰ πάντα κακὸν ἀπεκήρυξας· μηδὲ τὴν δοξης ἀπολαύουσαν θρηνοῦσα σεαυτὴν ἔνοχον θρήνων ἀπο δείξης· Οὐ δύνανται πενθεῖν οἱ συνόντες τῷ νυμ φίῳ. Τί ταύτης τῆς φωνῆς, μᾶλλον δὲ τῆς Δεσποτικής διαμαρτυρίας, φοβερώτερον; Πενθεῖς; ἀπέστης τοῦ νυμφίου. Οδύρη; τὸν θάλαμον ὑβρίζεις. Τὰ τῶν πολλῶν καὶ χυδαίων πράττεις, ἐκπίπτεις τῆς παστάδος· ἀλλὰ μηκέτι τὴν ἐν Θεῷ ζῶσαν ὡς νεκρών θρη νῶμεν· μηδε δι' ὧν στέργειν αὐτὴν νομίζομεν, καὶ αὐτὴν ἐκείνην ἀτιμάζωμεν. Ύβρις ἐστὶ τοῖς τὸν ο ρανὸν θαλαμηπολούσιν ὁ ὀδυρμός· καὶ τὰ δάκρυα δυσφημούντων ἐστὶν αὐτῶν τὸ μακάριον, δισταζόντων τὴν ἀπόλαυσιν, ἀμφιβαλλόντων (ἵνα μὴ ἀπιστούντων λέγω) τὴν ἀνάστασιν· ὰ πάντα λογισαμένη, καὶ να φούση κρίσει ἐπισκοπήσασα, ρίψον τὸ πένθος, ἀπό θου τὸ πάθος, τοὺς στεναγμούς, καὶ τὰ δάκρυα. Εσται δὲ τοῦτο τοῖς τε ἄλλοις, οἷς προείπομεν, καὶ ἐάνπερ ἑαυτὴν πάντων τῶν λοιπῶν ἀποσπάσασα, μόνον τοῦ καθαροῦ καὶ ἀχράντου νυμφίου Χριστοῦ τὸν μακά ριον καὶ ἀνώλεθρον ἔρωτα, ὅλον καθ' ὅλην σεαυτὴν ἀναλαβοῦσα, πρὸς ἐκεῖνον οὐ λήγεις ἐπιστρεφομένη του ζωὴν ἀθάνατον εὔρατο· διὰ λύσεως τὴν ἀδιαλ καὶ ἀτενίζουσα. ΕΠΙΣΤ. ΡΒ΄ Θεοφάνη μονάζοντι. Εἰ σοὶ φίλον τὸ πρὸς ἡμῶν τῶν εὐτελῶν γράμμα, δέχοιο καὶ αὖθις, ὦ τριπόθητε, οὐδὲν μὲν ἔχον εὐπρεπὲς τε καὶ εὐφραδες, ὡς χάριτι φής, τὸ δ' οὖν τῆς ἀγάπης σύμβολον ὁμολογουμένως. Καὶ γε ὅσον ἡ ἀντίδοσις τῶν γραμμάτων γένοιτο, τοσοῦτον ἡ τῆς
col. 925–926page 332 of 364
PG 102:925ἀγάπης διάθεσις αὔξοιτο. Οὗ τί ἂν εἴη σπουδαιότερον; ἀλλὰ τοῦτο νῦν κείσθω ἐνταῦθα. Πρὸς δὲ τὸ ἑξῆς βαδιστέον ὁ λόγος. Τὶ τὸ νῦν καινοτομηθὲν ἐν τοῖς αὐτόθι; Καὶ τίνες οἱ νεοφανῶς δράκοντες χαρυβδηδὸν καταπίνοντες ψυχὰς μὴ ἐστηριγμένας τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας; Αὐτὸς μὲν οὖν οὐκ ἐξωνομάτισας, ἡμεῖς δὲ καὶ πρὸ τῆς δηλώσεως τῶν γραμ μάτων κατεστενάξαμεν, ὅτι μάλιστα ἐφ' ἑνὶ ἀνδρὶ αἱρετικῷ, μᾶλλον δὲ βλασφήμῳ τῷ ὄντι εἰς Θεόν λαχόντι ἐν τοῖς αὐτόθι παρὰ τοῦ κράτους χαρτου λαρεῦσιν, ἐκεῖνο εἰπόντες, ότι γε τῆς περιβοήτου Σικελίας, ἔφθασεν όλεθρος. Τόδε τὸ πῆμα, οὐκ ἐκ δογματικῆς πείρας τετεχνωμένον· ἄπειρον γὰρ τὸ ἀνδριαντάριον· ἀλλὰ ἐξ ἀσεβοῦς γνώμης πεπληρωμένον, καὶ ἵνα ταληθέστερον ῥηθείη, πρόσθεν ἐπὶ τὸ ἀσεβοῦν ἡγμένον· καὶ γε συνδόσιν ἄλλοις ὁμαί μοσιν. ᾿Αλλὰ τούτοις μὲν ἡ Τριάς ἐνθέους στόμασιν οἶδ' ὅτι ἀποῤῥαπίσει ὑμῶν τε καὶ τῶν ἐνταῦθα ὑπερμαχούντων τῆς ἀληθείας. Σε δε, καὶ τὸν οἷος σύ, μηδὲν ξενιζέτω, ἡ ἔτι λυττοῦσα αἵρεσις. Οὔπω γὰρ ἐκτέτριπται τὸ κακὸν οὔτε δεδοικίμασται ἱκανῶς τῶν πιστῶν τὸ φιλόθεον· καὶ τρίτον, οὐχ οἷοί ἐσμεν ἐμβατεύειν εἰς ἄβυσσον κριμάτων Θεού, καθ' οὓς τρόπους ἀνέχεται ἀκμὴν κλυδωνίζεσθαι τῷ σάλῳ τῆς ἀπιστίας τὸν λαὸν αὐτοῦ. Πλὴν συμπερασμοῦ τοῦ λόγου, ἵνα οἱ δόκιμοι γίγνοιντο φανεροί, ὡς ὁ τῆς σοφίας ταμίας Παύλος λέλεχεν. Διὸ παρακαλοῦμεν καὶ ἀντιβολοῦμεν, μὴ ἐκκακεῖν διακατελέγχειν σε τοῖς ὑπεναντίοις ἐκ τῶν ἀδύτων ταμείων τῆς καρδίας σου, προφέροντα τὰ θεῖα διδάγματα, καὶ ὑποδεικνύοντα ἐντεῦθεν άρι δήλως, ὅτι Χριστὸς οὐ Χριστός, εἰ μὴ περιγράφοντα τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ἰδέα· Εἴπερ γὰρ σάρξ ἐγεγόνει, πάντως καὶ ὡς σάρξ περιγράφοιτο. Ο δὲ μὴ περιγράφοιτο, τοῦτο οὐκ εἴσω ἀνθρωπότητος, ἀλλ' ἔξω δηλονότι καὶ τόπου καὶ χρόνου, Θεός γυμνός τῇ ἀπεριληψία τι καὶ ἀοριστία, καὶ λεγόμενος καὶ νοούμενος καὶ τοῦτο ἀραρότως εἰς ἀναμφίλεκτον ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας φυσικῆς ἀκολουθίας ἀναγκαζόμενον περιγράφεσθαι Χριστόν καν τῇ εἰκόνι προσκυνούμενον, ἐπείπερ ἐν αὐτῇ τὸ ἀρχέτυπον ἐκπέφανται, ώσπερ φησί θεόφαντος Διονύσιος, καὶ ἀλλαχοῦ, ἐκάτερον ἐν ἑκατέρῳ παρὰ τὸ τῆς οὐσίας διάφορον. Ωστε ὁ ἁπαναινόμενος ἐγγράφεσθαι Χριστὸν ἥρνηται ἄνθρωπον γεγονέναι. Καὶ ὁ μὴ προσκυνῶν αὐτοῦ τὴν εἰκόνα, οὐ τύπον προσ κυνεῖ αὐτὸν τὸ καθόλου, κάν νομίζῃ προσκυνεῖν, ἐπεί φησιν ὁ ἱερὸς λόγος, Οἱ ἄπιστοι ὁμολογοῦσι Θεὸν εἰδέναι, τοῖς δὲ ἔργους ἀρνοῦνται. Ταῦτα οὐχ ὡς ἀγνοούσῃ τῇ τιμιότητί σου ὑπεδήλωσα, ἀλλ' ὡς συνομογνωμονούσῃ, καὶ ὥσπερ ρανίδα ἐκ πελάγους δογμάτων ἀνελκύσας, πρὸς τὸ καὶ ἄπειρον ἐσμὸν εἶναι Πατρικῶν, μετὰ καὶ τῆς ἀρχαιολόγου ἱστορίας, ἀπ' αὐτῆς βαλβίδος τοῦ κηρύγματος εἰς σύστασιν τῆς ἀμωμήτου ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως.

Book IIILiber III

col. 927–928page 333 of 364
Epistola CIIEpistola IIEpistola IIIEpistola Prima
PG 102:927ΕΠΙΣΤ. Α΄. Ιωάννῃ ἀσπαθαρίῳ καὶ στρατηγῷ Φιλοπονήσου. Ανω ποταμῶν, ἡ παροιμία, ἐπὶ καιροῦ ἂν φαίτ τὰ πράγματα • Ἰωάννης ὁ καλός τε καὶ ἀγαθός, ο ἐξαίφνης (ἔτι γὰρ εὐλαβοῦμαι αὐτὸ τοὐναντίον εἰπεῖν) οὐκ ἔστιν οἷόσπερ ἦν, οὐδ᾽ οἷον αὐτὸν μένειν εὐχο μεθα· ἀλλ' ἐνταῦθα ἡλικίας ἐλθὼν, καὶ πρὸς δυσμάς ἐλαύνων βίου, μεταβέβληται. Ἔρει Ρ τὰ καλὰ τέθνηκε δ' ἀρετὴ, καὶ λήθης τάφῳ φιλία καλύπτεται· καὶ φίλος ἐκεῖνος, οὐχ ὅστις ἐξ ὅλου λέγει τοῦ νοῦ, καὶ ἀδόλως διὰ βίου μένει φιλῶν, ἀλλη᾽ ὅστις ο ύφαλῳ γνώμη, κατὰ πρόσωπον μὲν ἡδέως γαληνιών ὁμιλεῖ, ἔξω δε γενόμενος ὀφθαλμῶν, τρικυμίας απά σας ἐγείρει πονηριῶν. ΕΠΙΣΤ. Β΄. Σεργίῳ μαγίστρῷ καὶ λογοθέτη του Δρόμου. Οὐ καθ᾿ ἡμῶν, ὥσπερ ἔγραψας, ἀλλὰ ὑπὲρ ἡμῶν, τὰ λαληθέντα σοι λογιζόμεθα· οὐκοῦν οὐδὲ συγγ μην, οἷς ἐλάλησας, προσῆκεν αἰτεῖν. Εἰ μὲν γάρ ἀληθῆ τὰ ῥηθέντα, ὠφέλησας, ἀλλ' οὐκ ἔβλαψας, ἔλεγχον τῶν ἡμαρτημένων ποιησάμενος, ἐξ ὧν είωθε διόρθωσις περιγίνεσθαι· εἰ δὲ ψευδή, πολὺ μᾶλλον ὠφέλησας, μάτην αιτιασάμενος. Προσέχειν τε γὰρ οὕτω μᾶλλον, καὶ περιστέλλειν ἑαυτοὺς, οὐ τῶν ἔργων μόνον, ὅσα μὴ δεῖ, διανέστησας, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον σπεύδειν ἀναχωρεῖν καὶ τῶν μὴ καλῶν ὑπολήψεων. "Αλλως τε δε, ότι καὶ μισθαποδοσίαι τοῖς ἐπὶ ψεύ δεσι ῥῆμα πονηρὸν ὑφισταμένοις, ἐκεῖθεν ἀπόκεινται. Μηκέτι οὖν ἐπερυθριῶν τοῖς σου λαληθεῖσιν ἐπιδείκνυσο· ἡμεῖς γὰρ τοσοῦτον ἀπέχομεν περὶ τούτων ἐπικαλεῖν, ὥστε σοι καὶ χάριν ὁμολογεῖν ἐγγράφως ήδη συντιθέμεθα. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Βασιλείῳ πατρικίῳ καὶ ἐπάρχῳ πόλεως. η ισ. ἔῤῥεί, α ἰσ. πτερορυεῖ. Εῤῥει τὰ καλὰ, καὶ τῆς ἀρετῆς ἡ χάρις οἴχεται, κακία δε πολιτεύεται· καὶ τὸ μὲν ψεῦδος πτεροφυεία, φυλλοβολεῖ δὲ τὰ πτέρα ἡ ἀλήθεια. Πόθεν οὖν ἡ τοσαύτη τῶν κακῶν Ἰλίας; Οτι σὺ μὲν; ὡς φασιν, ἄρχεις· οἱ δέ σου πολύ κρείσσους ἄρχειν, τὸν σὸν βαρὺν ἔλκειν ζυγὸν ἀναγκάζονται· καὶ μετρία τού τοις κάκωσις, ἡ μὴ πᾶσαν αὐτῶν τὴν ζωὴν περι κόπτουσα τοῦτό ἐστιν ὁ ἐν πόλει ληστής, καὶ ὁ πάνδημος δήμοις. Ἐγὼ μὲν οὐ λέγω ταῦτα περὶ σοῦ· ἀλλ' ὁ ποιῶν τὰ νυνὶ πάσῃ γλώσσῃ καὶ ἀκοῇ πάση περιᾳδόμενα, ἐκεῖνος ἐστι (κἂν ἐγὼ σιωπήσωμαι) ὁ τούτων τῶν ὀνομάτων ἄξιος. Σὺ δὲ, εἰ μὲν πράττεις ἃ φασιν, μίσησον μᾶλλον τὴν πρᾶξιν, καὶ τοῖς πραττομένοις αἰσχύνθητι, ἢ τοῖς ὀνομάζουσι
col. 929–930page 334 of 364
PG 102:929μνησικάκησον. Οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως τὰς πράξεις, ἀλλ᾽ ἢ τοῖς οἰκείοις ἐξονομάζειν ὀνόμασιν. Καὶ τῷ δυσχεραίνοντι ταῖς κλήσεσιν, πολλῷ πρότερον ἡ φυγὴ διαπονεῖται τῶν πράξεων. Εἰ δὲ τὰ ψευδῆ σου καταχέουσι· σπεύσον ὥσπερ ἔφυγες τὴν πράξιν, οὕτω φυγεῖν σε καὶ τὸ ἐγγὺς τυγχάνειν τῆς πράξεως. Τὸ μὲν γὰρ κολάσεως, τὸ δὲ οὐκ ἐπαίνων ἄξιον· καὶ οὐχὶ τὸ πῦρ λυμαίνεται μόνον τοὺς ἁπτομένους, ἀλλὰ καὶ ὁ καπνός, τῶν μὴ πόρρω τοῦ πυρὸς ἀφο εστηκότων δριμύσσων τὰς ὄψεις καὶ ἀμαυρούμενος. ΕΠΙΣΤ. Δ΄. Σεργίῳ μαγίστρῳ καὶ λογοθέτῃ. Εχθρῶν εἰσιν αἱ ἐπιβουλαὶ καὶ αἱ λοιδορίαι, καὶ τὰ βάραθρα· φίλων δε, τὸ ὑπερασπίζειν, καὶ προκινδυνεύειν, καὶ κωλύειν τοὺς ἐπηρεάζοντας, ὅση δύναμις. Μέτριος οὖν τῶν ἐχθρῶν ἐκεῖνος, ὁ τῶν προειρημένων ἑαυτὸν καθυφείς· καὶ μήτε συκοφαν τῶν, μήτε δόλους, μήτε ἐπιβουλάς σκευαζόμενος. Καὶ ἄθλιος τῶν φίλων ἐκεῖνος (είχε φίλος όλως) ὁ μήτε ὑπερασπίζων, μήτε προκινδυνεύων, μήτε ανακόπτειν σπεύδων τοὺς προαιρουμένους ἐπιτίθεσθαι. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν ἐχθρῶν ἂν (ὥσπερ ἔφην) ποιήσῃ ὁ μέτριος. Σκόπει οὖν, οἷς ὑπὲρ σοῦ λέγεις, τίνι σεαυτὸν συντάττεις, Οὐχ ὕβρισα γάρ, οὐδὲ τῶν διασυρόντων, φήσεις, γέγονα, οὐδὲ κατὰ σοῦ δόλους ἐῤῥαψάκην. Ἐγὼ δ᾽ εἰ μὴ τὸ φορτικόν ηὐλαβούμην, ἰσχυρισάμην ἂν, ὡς οὐδὲ τοῦτο τῆς σῆς ἕνεκα φιλοτιμίας καὶ γνώμης· ἀλλ' ὅτι μηδ' ἔχεις, ἐξ ὧν σοι ταῦτα, μὴ λίαν ἀσχημόνως καὶ ἐπιγελάστως, συμπλασθήσεται. ΕΠΙΣΤ. Ε΄. Ηλίᾳ πρωτοσπαθαρίῳ. Ητήσω· συνεθέμεθα· γέγονεν· εὐχαρίστει οὖν Θεῷ τῷ χορηγῷ καὶ αἰτίῳ πάντων τῶν καλῶν, τῆς βαρυτάτης φορολογίας ἀπαλλαγείς. ΕΠΙΣΤ. Γ΄. Θεοφυλάκτῳ πατρικίῳ, καὶ στρατηγῷ ᾿Αρμενιακῶν. Τρία μισείν οἶδα, καὶ τοὺς ἄλλους μισεῖν παραινώ, ψεῦδος, καὶ δόλους, καὶ ἀγάπης διαφθοράν. Αλοίην ἂν τοῖς τρισὶν, εἴ τί μοι, παρ᾽ ἃ διεπράχθη, καὶ κατὰ νοῦν ἔχω, άλλως ἐρεῖν μελετήσω. Εγώ σε φίλον ἐποιησάμην, φίλον μὲν ὄντα Θεοῦ, ὅσα γε εἰς εὐσεβεῖς ἧκε λογισμοὺς, φίλον δε πιστὸν τοῖς φιλο χρίστοις βασιλεῦσιν ἡμῶν· οὐδὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς δὲ παρὰ ταῦτα (ως γε αὐτοὺς ἤγομεν εἰς πειθώ), ἀλλὰ τὸν ὅμοιον τρόπον διακείμενον· ἀλλὰ τότε μὲν οὕτως εἴχομέν τε καὶ πεπείσμεθα, ἔχομεν δὲ ὡσαύτως καὶ νῦν. Πῶς οὖν ἡδύς εἰμι τοῖς σοῖς συκοφάνταις; Αισχύνομαι γὰρ εἰπεῖν, πῶς ἦλθον ἐπὶ σὰς διαβολὰς οὐδὲ γὰρ τὸ ἀπολύειν ἐμαυτὸν ὑπολήψεως τοιαύτης, ἄνεκτον ἐμοί· ἀλλ' ἐκεῖνος ἐχθρός, ἐκεῖ

Letter VIIEpistola VII

col. 931–932page 335 of 364
Epistola IVEpistola VEpistola VI
PG 102:931πλάσας συσκευήν, καὶ σε φίλων καὶ τῶν ὅτι μάλιστα σπουδάσας ἔρημον πονεῖν, καὶ ἡμᾶς εἰς τὸν ἔσχατον τῶν κακουργών χώραν τάττειν οἰηθείς, ἄρχειν ἀδίκων, οὐ χειρῶν, ἀλλὰ γνώμης (ὁ πλειόνων αιτία κακῶν, ἡ χερσὶν ὑβρίζειν), μίσος δὲ πρὸ τῆς ἀγάπης τιμᾶν, καὶ τὸν δόλον ἔχειν εἰς ἀποφυγήν· άμα πάντα φέρων καθ' ἡμῶν (συντρέχει γὰρ ταῦτα εἰς αὐτὸ τῷ κακόν τι τοῖς φίλοις ἐθέλειν ποιεῖν, ἃ λέγει ἐκεῖνος), καὶ το γέλωτα όφλισκάνων, τοῖς ἡμᾶς εἰδόσι, καὶ τὸν ἡμέτερον τρόπον, όμως οὐκ ἐνάρκεσε τολμαν, Δήλου τοῦτον ὅστις ἂν ᾖ ἀπαλλαγείης γὰρ ἂν οὕτω θηρίου κακοῦ, καὶ σὲ καὶ τοὺς φίλους λάθρα λυμαινομένου καὶ δάκνοντος, καὶ ἐν προσο ποιήσει ευνοίας πολλὴν ἐκκινοῦντος • την δυσμένειαν. δε κρύψεις τοῦτον, ἡμεῖς μὲν, ὡς ἐπὶ Κυρίου, ἀπολελογήμεθα, καὶ φίλον σε καὶ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ τῶν εὐσεβεστάτων βασιλέων πάλαι τε καὶ νῦν, καὶ πιστεύομεν, καὶ κηρύσσομεν. Ὁ δε κακὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ, εὖ ἴσθι, ὡς οὐκ ἀπορήσει και κίας, δι' ὧν τὰ σὰ χείρω διαθήσει. Εγώ δέ σοι ὅτι συμβουλεύσαιμι ἂν μὴ κρύπτειν τὸν κοινὸν ἐχθρὸν καὶ εἰ μὲν ἀπιστεῖς, ὧν ἔγραψα, εὖ οἶδ' ὅτι κρύψεις φίλον γὰρ νομίσει;· ἐμὲ δὲ μακρὰ λημεῖν καὶ φλυαρεῖν μάτην. Εἰ δὲ θριαμβεύσεις, ἐπίστευσας ὅπερ εὔχομαί τε, καὶ ἀμφοῖν λυσιτελήσει. συκοφάντης, ἐκεῖνος πάντα κακός, ὁ τηλικαύτην ΕΠΙΣΤ. Ζ΄ Παντολέοντι πρωτοσπαθαρίῳ. Ἐπὶ βίου δυσμάς ἥκων, εἰς τὰ τῶν σφριγώντων ἐλαύνεις νεανιεύματα· μᾶλλον δὲ ἀληθέστερον εἰπεῖν, ἧττον φοβερὰ τὰ τῶν λῃστῶν δεικνύεις τολμήματα ὅλος νύκτας καὶ ὅλας ἡμέρας δαπανῶν εἰς τὰς τῶν ἀνθρώπων μάστιγας· καὶ μικρού μηδὲ λιπών, οὓς ὅτι κολάζων ἔχεις, κακὸς εἶναι σεμνύνεσθαι. Φάλαρις ἴσως σοι, καὶ Διονύσιος, καὶ οἷς ἐπὶ ὠμότητι μείζον ὄνομα, εἰς ἀγῶνα προκεῖσθαι πεφιλοτίμησαι· καὶ οὐχ ότι τούτοις σεαυτὸν ἐνάμιλλον, ἀλλ᾽ εἰ μὴ μα κρῷ παραδράμοις τούτους, τὸν βίον σοι αβίωτον νομίζεις. ᾿Αλλὰ παῖς πρὸς ἄνδρα: ἀγωνίζεται χωρὶς γὰρ τῶν, ἅπερ ἐκείνοις ἄλλως τε καὶ μεγα λείως διαπέπρακται, οὐδ᾽ ἡ τυραννίς, σοὶ τυραννὶς κἂν λίαν ἐκβιάζῃ, καὶ τοῦ παθεῖν ὁ χρόνος, ὧν πράτ τεις, τὰ ὅμοια οὐ μακράν· οὔτε γὰρ οἱ νόμοι, καθ' οὓς αἱ πολιτεῖαι ζῶσι, τεθνήκασι, καὶ ὁ τῆς δίκης οὐκ ἀνεξοιτ᾽ ἂν ἔτι ὀφθαλμός, ὥστε τῶν ἐν τοῖς ὄρεσι ληστῶν, τὴν ἀξίαν διδόντων ποινηλασίαν, τοὺς ἐν ταῖς πόλεσιν ἀναιδέστερον μιαιφονούντας, ὧν χείρω τελολμήκασιν, ἀδεέστερον βιώσεσθαι. τ ἴσ. εἴη. 8 γο ἐκκεντοῦντος. ι ἡ ἄνδρας.
col. 933–934page 336 of 364
PG 102:933ΕΠΙΣΤ. Η'. Λέοντι σπαθαρίῳ τῷ ἐπιλεγομένῳ Δράκοντι Πολλοὶ πρὸς ἡμᾶς λύκοι τὴν γνώμην παρεγένοντο, προβάτων ἐνδύματα φοροῦντες, καὶ τῷ ἔξωθεν σχη ματισμῷ τὴν ἔσωθεν περιστέλλοντες κακίαν· ἀλλὰ τούτων οἱ πλείους οὐκ ἔλαθον ἐπιπολὺ, τοῦ χρόνου φωράσαντος αὐτῶν τὴν τέχνην, καὶ τὴ περιβολὴν τῆς δορᾶς, οὐκ εἰς μάτην μόνον ἐπινοηθεῖσαν, ἀλλὰ καὶ διπλὴν ἐπιδεικνύντος, τοὐναντίον ἅπερ ἐβούλοντο, τὴν προσοῦσαν αὐτοῖς πονηρίαν τήν τε κρυπτομένην φημὶ καὶ τὴν κρύπτουσαν. Η δε σὴ μεγαλειότης, ὡς ἔοικεν, ἐκ πολλοῦ τοῦτο καὶ μελετήσασα καὶ τε χνώσασα, σοφή του καλύπτειν ἐγένετο τὸ θηρίον, καὶ μέχρις ἂν ἀρνίῳ περιέτυχε, τὴν δορὰν οὐκ ἀπὸ ἔθετο· ἐπιτυχούσα δε, καὶ ἀπελύσατο, καὶ τὸν θῆρα ἔδειξε· καὶ τοσοῦτον, τό γε αὐτῆς μέρος, τὰ προστυχόντα διέφθειρεν, ὅσον οὐδὲ τὰ προφανέστατα τῶν ἀγριωτάτων θηρῶν ἐλυμήνατο ἄν. ᾿Αλλὰ χαίρομεν κάν τούτῳ, ὅτι λαθούσα προέλαβεν ἡμᾶς κρυπτομέν νη κακία, η προκατελάβομεν ἡμεῖς κολάσαι ύπου νοουμένην μοχθηρίαν· τὸ μὲν γὰρ καὶ σφάλοι ἂν πολ λάκις οὐκ ἐπ' ὀλίγον· τὸ δὲ καὶ λαθὸν, τὴν ὑστάτην οὐκ ἂν φύγοι δίκην· ἀλλὰ ταῦτα γράφομεν, οὐχ ἵνα ἐπιστραφῇς (ἐπιστραφήσῃ γὰρ καὶ μὴ θέλῶν), ἀλλ᾽ ἕνα γνῶς ὡς οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἔλαβες ἂν ἡμᾶς, εἰ μὴ συνεργόν εὗρες τὴν ἡμετέραν φιλανθρωπίαν. Τὰ δ' ἄλλα ἐῤῥῶσθαί σε τὴν ψυχὴν μᾶλλον ἢ τὸ σῶμα ἐπευ χόμεθα· καὶ τῶν τετολμημένων διὰ μετανοίας τὰ στίγματα απαλείψαντα, καὶ οὐ τὸ πρόβατον, ἀλλὰ τὸ θηρίον εἰς τὸν παντελὲς ἀπεκδυσάμενον, μήτε έν ταῦθα, μήτε ἐκεῖθεν εὐθύνας υφέξειν. ΕΠΙΣΤ. Θ΄. Ιώαννη σπαθαρίῳ τῷ χρυσοχέρη. Οὐκ ἐγράψαμεν ἵνα θαυμάζης, ἀλλ᾽ ἵνα στηριχθῇς ἐν οἷς τὸν σάλον ὑπέμεινας. Εἰ δ' ἀρραβῶνα τοῦ στηριχθῆναι τὸ θαῦμα παρέχεις, ἡδέως ἀποδεχόμεθα. Οὐδὲ γὰρ ἐξ ἑαυτῶν προφέρομεν ἅπερ λέγομεν, ἀλλ᾽ ἐξ ὧν τῆς ζωηφόρου πηγῆς ἀπηντλήσαμεν· ἥτις μετὰ τῆς ἐν πίστει δίψης τοῖς προσιούσιν ἄφθονα προ χέειν τὰ τῆς σωτηρίας ἐπηγγείλατο νάματα. ΕΠΙΣΤ. Θ΄. Λέοντι γεγονότι λογοθέτη τῷ Μαδιάμ. Εὐτύχημα μὲν καὶ τὸ φίλους ἔχειν ἐν καιρῷ πειρασμῶν, καὶ χρείας τὸ τῆς φιλίας παρέχοντας χρησιμόν· οἱ δὲ μὴ τοιοῦτοι φανέντες, οὐδὲ οὗτοι τῷ ἀγαπήσαντι ἄχρηστοι, ἀλλ' ὅσον αὐτοὶ τῆς φι λίας ἀπελείφθησαν, τοσοῦτον τὴν ἀρετὴν τοῦ ἡγα πηκότος παριστῶσιν ὑπερθαύμαστον ὅτι καὶ τοι " γρ. χρέος.

Letter XIIIEpistola XIII

col. 935–936page 337 of 364
Epistola IXEpistola VIIIEpistola XEpistola XIEpistola XII
PG 102:935ούτους ὄντας, ὅμως ἐφίλησε, καὶ οὐ πάντα χάρα ἀμοιβῆς ἔπραττεν, ἀλλ᾽ ἔδει καὶ προῖκα φιλεῖν, καὶ τὸν ἐν οὐρανοῖς μιμεῖσθαι Πατέρα, οἷς τ οὐδὲ τοὺς ἐχθροὺς ἀπεστρέφετο. Οὐκ ἂν οὖν λύσης αὐτὸς τὸν ἡμέτερον τῆς ἀγάπης νόμον, κἂν ἀγνώμων, ὡς φημίζουσι, φανῆς, καὶ τὴν φιλίαν ψευδόμενος. Καὶ γὰρ καὶ δι' ὧν ἀγνωμονήσεις, ἀφορμάς, ὡς ὁρᾷς, ἡμῖν ἑαυτοῖς πεπορίσμεθα, δι' ἃς οὐδὲ οὕτω σε μισεῖν ὑπαχθησόμεθα. Σὺ δὲ τὴν περὶ σὲ τῶν ἀνθρώπων δόξαν ἐπισκόπει· μᾶλλον δὲ πρὸ ταύτης τὸ σὸν συν ειδὸς καὶ τὸ ἐκεῖθεν κριτήριον. ΕΠΙΣΤ. ΙΑ΄. Αλεξάνδρῳ κόμητι. Αλέξανδρος ο Μακεδών, καὶ Μακεδόνων ἄρας εἰς ύψος τὴν βασιλείαν, κατ' ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐδόκει παύεσθαι τῆς ἀρχῆς, καθ' ἣν εὐεργετήσας οὐδένα ἐδείκνυτο. Σπάνιον δὲ αὐτῷ τὸ τοιοῦτο συνέπιπτεν, άτε μελέτην ἄγοντι ἀνθρώποις εὐποιεῖν. Εἰ δέ ποτε καὶ συμπέσειεν, ἀνιώμενος ἔλεγε Σήμερον οὐκ ἐβασίλευσα. ᾿Αλλ' ὁ μὲν Έλλην, καὶ ἐν Ἕλλησι καὶ βασιλεύς· καὶ ἡδονῶν, καὶ τρυφῆς καὶ εὐτυχίαν μεθύων ἄνθρωπος, καὶ θεοὺς τοιούτους τῆς οἰκείας πολιτείας εφόρους ποιούμενος. Σὺ δὲ πιστὸς, καὶ ἐν πιστοῖς καὶ μετὰ τῶν νόμων ἄρχειν τεταγμένος, καὶ πολλὰ προσπταίων τοῦ βίου τοῖς κύμασι· καὶ ἐν μέσοις αὐτοῖς ἱεροῖς καὶ ἱερεῦσι, καὶ ἐγκράτειαν καὶ ἀρετὴν τιμᾶν οὐκ ἀρνούμενος καὶ δὴ καὶ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν ἐπόπτην τῶν πρακτέων, οὐ μὲν οὖν οὐκ ἂν δυο νάμενος παραγράψασθαι. Ἀλλὰ τί τὸ ἐντεῦθεν; Ἐγὼ μὲν εἰπεῖν ἀποκνῶ. Πλὴν οὐκ ἔστιν ἰδεῖν οὐ δένα τῶν ὑπὸ σὲ, ὃς ἀντὶ τοῦ χάριν εὐεργεσίας ή τι νος άλλης φιλανθρωπίας ὁμολογεῖν, οὐχὶ τιμωρίαν οὐκ ὀδύρεται ἀκριτον ἡ ζημίαν ἀπροφάσιστον. Καὶ ἄλλος ἄλλο τι ἔργον τὴν τῆς δεξιᾶς τραγικῆς σκηνῆς θέαμα κατολοφυρόμενος διεξέρχεται· ἀλλ' ᾿Αλέξανδρος μὲν ἀνιώμενος ἔλεγέ ποτε· Σήμερον οὐκ ἐβασίλευσα· σὺ δ', ὡς ἔοικεν· οὐ περιλείψεις ἡμέραν σαυτῷ ἐν ᾗ θαῤῥήσεις εἰπεῖν Σήμερον οὐκ ἐτυράννησα. ΕΠΙΣΤ. ΙΒ΄. Βασιλείῳ κοιαίστορι. Εἰ τῷ δικαίῳ μέτρῳ χρώμενος τοὺς διαμφισβητοῦντας ἀλλήλοις ἐδίκαζες, οὐκ ἂν σε ἡ τοῦ χρυσοῦ ὠχρότης πλέον αἰσχύνεσθαι τοὺς πλέον αὐτὸν χορη γοῦντάς σοι, παρεσκεύαζεν. ΕΠΙΣΤ. ΙΓ'. Ιωάννῃ πατρικίῳ καὶ σακελλαρίῳ. Λαμπρῶν ἐπαίνων, δι' ὧν πράττεις, παρὰ τοῖς σπουδαίοις τυγχάνων 5 δίκαιος ἂν εἴης· μηδὲ τούτου ν γρ. ὅς. - ἴσ. τυγχάνειν.
col. 937–938page 338 of 364
PG 102:937ἐν ἁγνοίᾳ εἶναι, ὅτι ὅσον ὑψηλὸν καὶ θαυμάσιον τὸ ἐν τούτοις κλέος, τοσαύτης καὶ τῆς ἀσφαλείας καὶ ἐπιμελείας δεῖται. Πολλὰ μὲν γὰρ κατὰ τῶν εὐδοκιμούντων, ἀπὸ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιβουλῆς ἀφίεται βέλη· οὐδὲν δὲ ἔλαττον, καὶ ὁ ἐξ ἀνθρώπων άνερε θεζόμενος φθόνος, τὸν ἐὸν ἐκχέει. ᾿Αλλὰ σύ γε τὸν τῆς ἀρετῆς οὐκ ἐνδιδοὺς τόνον, καὶ εἰς τὸν αὐτὸν δὲ τοῖς προτέροις ἀγῶνα σὺν μετρίῳ καὶ ταπεινῷ ἐναποδυο μενος τῷ φρονήματι, τῶν μὲν κωφὰ θάττον διελέγξας τὰ μέλη» εἰς ἐσχάτην αἰσχύνην καὶ ἀπορίαν μᾶλλον αὐτοὺς περιστήσεις· τὸν δέ, εἰς τοὺς τεκόντας, μετά πλείονος πικρίας ἐπαναστρέψαι παρασκευάσεις· καὶ τὸν τῆς ἐχίδνης μῦθον ἐν αὐτοῖς ἐνεργούμενον ἐπι δείξεις· δείξας, οὐχ ἑτέρους, ἀλλ᾽ αὐτούς γε τοὺς γεννησαμένους κατεσθιομένους μᾶλλον καὶ διαφθειρομένους, ὑπὸ τοῦ καλοῦ γεννήματος αὐτοῖς τοῦ; φθόνου, δι' ὧν σεαυτόν λαμπροτέρας εὐφημίας καὶ ἀναῤῥήσεως μάλιστα ἀξιώσεις. ΕΠΙΣΤ. ΙΔ'. Αγγουρίους. Ιωάννη πατρικίῳ καὶ σακελλαρίῳ κατὰ τοὺς Τῷ Αττιδι μέν σε ἀναφέρουσι, Γάλλον καλοῦντες, οἱ παρ' Έλλησι σοφισταί· τῇ γυναικωνίτιδί σε και τακλείουσιν, ἀνδρόγυνον καὶ εἰδότες καὶ ὀνομάζοντες, οἱ ἡμέτεροι σοφοί. Πόθεν οὖν σὺ τοὺς ἑκατέρωθεν ὅρους ὑπερβὰς εἰς τὰ τῆς Ἐκκλησίας Θεοῦ μυστήρια παρεισέφρησας, ἄνω καὶ κάτω πάντα ποιῶν· καὶ τὸ ἐν τῇ σῇ παραφθόρῳ φύσει ἀκαρπόν τε καὶ ἄχρη στον ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ γονιμωτάτη καὶ πολυτέκνῳ Εκκλησίᾳ, φιλονεικεῖς καταπράξασθαι; ἀλλ᾽ ἴσθι σαφῶς, ὅτι ᾅδου μὲν καὶ τῶν αὐτοῦ πυλῶν, δι' ὧν πράττεις ἀναιδέστερον, σεαυτὸν ἡ ἐστηλίτευσας· ότι δὲ καὶ ἀσθενέστερος ἦσθα, ἡμεῖς καὶ ὁ τοῦ Χριστοῦ σὺν ἡμῖν πολυάνθρωπος καὶ ἅγιος χορός, καν λυπή σωμεν, διελέγξομεν. Εἰ δ' ἐκεῖνον τὸν ἀρχιτέκτονα τῶν πονηρευμάτων, μετὰ τῶν αὐτοῦ πυλῶν (ὧν μία τάχα τυγχάνεις αὐτὸς, ὅλον ἐκείνῳ τὸ στόμα και τὴν γλῶσσαν καὶ τὴν φωνὴν χαρισάμενος), όμως σύμπασαν αὐτοῦ τὴν παράταξιν ἀνισχύρους καὶ ἀπράκτους κατά η Ετῆς ἐκκλησίας αὐτοῦ Χριστὸς ἡ ἀλήθεια ἀπεφήνατο· μέχρι τίνος οὐκ ἐνδίδως ναι δευόμενος, καὶ εἰς οὐρανοὺς τὰ τῆς ἀπονοίας βέλη μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισθησίας ἀφιείς; δι' ὧν, γέλωτα μὲν τοῖς συμπράττουσι δαίμοσι κινεῖς, λύπην δὲ ἐπὶ τῇ σῇ ἀπωλείᾳ τοῖς ἁγίοις προξενεῖς, μισητὸν δὲ τὸ σόν γένος νῦν μᾶλλον ἢ πρότερον καὶ διαβόητον ἐπὶ κακίᾳ παριστᾷς. ΕΠΙΣΤ. ΙΕ΄. ᾿Αναστασίῳ φορολόγῳ. Οὐκ ἔστι σοι πάροδος εἰς τὴν τῆς βασιλείας πύλην, διότι σοι ταύτην ἀπετείχισεν ὁ τῆς φιλαργυρίας ἔρως. 5 ἐφιέται. 5 γρ. βέλη. & εαυτόν. μετὰ

Letter XVIIIEpistola XVIII

col. 939–940page 339 of 364
Epistola XIVEpistola XVEpistola XVIEpistola XVII
PG 102:939Εἰ δὲ τὸ μεσότοιχον διὰ φιλοπτωχείας λύσεις, θάττον ἡ τῆς ἐλεημοσύνης ὑποδέξεται σε κατοικία. ΕΠΙΣΤ. 15' Τῷ αὐτῷ. Οὐκ οἶδε συνοδον ἀλλήλων, πλεονεξία καὶ φιλανθρωπίᾳ. Μακράν ἀπέχει ἀνὴρ ἐλεήμων τῆς των πλουτούντων μισαδελφίας. Διὰ τοῦτο καὶ μέγα χάσμα ἐστήρικται μεταξύ γεέννης καὶ βασιλείας. ΕΠΙΣΤ. ΙΖ' Τῷ αὐτῷ. Κενοῖς τὸν πλοῦτον· καὶ μέγα χαίρω ότι σοι βα σιλείαν οὐρανῶν ὁρῶ οἰκοδομουμένην. ᾿Αλλὰ κενούσθω σοι καὶ ἃ προκατεῖχε τὸν πλοῦτον πάθη· ἵνα μὴ μόνον ἡ παστὰς ὑπάρχῃ βασιλική, ἀλλὰ καὶ ὁ νυμ φίος ἐξωραϊσμένος. ΕΠΙΣΤ. ΙΗ΄. Γαλάτωνι ἀσηκρῆτις. ᾿Αρχέτυπον, οἶμαι, καὶ οὐ πρὸς μίμησιν ἑτέρων μεμηχανημένον, τοῦ καλοῦ σου φίλου τυγχάνει τὸ ψεῦδος. Ποιηταῖς μὲν γὰρ, καίτοι φιλομυθούσιν (οὐ εἴσ. ἀγωγάς. λέγω κωμικοῖς, ἀλλ' οὐδὲ τραγικοῖς), οὐκ ἂν πεισθείη συγκρίνεσθαι. Πολλῷ δὲ μᾶλλον, οὐδ᾽ οἷς τὰ ἡρώων παρωνύμῳ μέτρῳ ἐξήρηται. Όπου δε, ποιητῶν ἁπάντων, ἐν τῷ σχεδιάζειν, ὑπερφρύωνται, τίς ἱστορικῶν ἢ συγγραφέων εἰς μνήμην χρεία καὶ παράθεσις; πρὸς ἕνα τινὰ, λοιπὸν, γενναίων, οἶμαι, τὰ ψευδῆ, μέγας αὐτῷ καὶ ἀμφήριστος ὑπολείπεται ὁ ἀγών. Τίς οὖν ἐστιν οὗτος; Οὐκ ἐν Ἕλλησιν, οὐδ' ἐν Βαρβάροις ἀξιοῖ πολιτεύεσθαι· γῆν δὲ ἄγνωστον ἀνθρώποις, μᾶλλον δ᾽ ἀνύπαρκτον όλως, καὶ γένος ἀκατονόμαστον ἐπιζητήσας, κακεῖθεν ἐπιδημῶν, τοῖς μύθοις, τῶν ἀποῤῥήτων ὑφηγητές, μετά φοβεράς τῆς ὀφρύος προκάθηται. Τιμοκλέα ποτέ, μᾶλλον δι Χλονθάκονθλον τὸν Ὀφιοκανὸν (δεῖ γὰρ, ὡς ἔοικε, καὶ τὰ ὀνόματα τερατεύεσθαι) κουρίζων ἴσως ἢ μειρα κίζων τοῖς μαθήμασιν, ἤκουσας, Οριοκανῶν ἐκείνων, οὓς αὐτὸς ὑπεστήσατο, γένος, καὶ φύσιν, καὶ πολι τείαν, καὶ μάχας, καὶ νίκας, καὶ βίων αἰῶνας καὶ ἡλικίας, καὶ εὐδαιμονίας· οὐκ ἀνθρώπων μόνον, ἀλλὰ καὶ φυτῶν, καὶ ζώων, καὶ γῆς, καὶ θαλάσσης, καὶ ἀέρος, καὶ ὑπερβολὴν ψευσμάτων τερατευσάμενον. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸς τοῦτον, εἰς τοὺς περὶ τοῦ ψεύδους ἀγῶνας, ὁ καλός σου φίλος εἰ ἀποδύσαιτο, εἰς μεγί στην ἂν ἀπορίαν τοὺς ἀθλοθέτας καὶ κριτὰς τῶν τοιούτων ἀγωνισμάτων περιστήσειεν, ὁποτέρῳ τῶν δύο τὴν νικῶσαν ἐπιψηφίσονται. Εκ τοίνυν τὸν ἀνεῳγμένον τάφον τῶν ψευσμάτων (ἄμεινον γὰρ ἐκ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἐξεικονίσαι ἅμα καὶ στηλιτεύσαι
col. 941–942page 340 of 364
PG 102:941τὸν ἄθλιον) καὶ τῆς ἐκεῖθεν δυσωδίας, σαυτὸν ἀπόστησον. Εἰ γὰρ οὐδὲ δεξιού ὀφθαλμοῦ, οὐδὲ χειρός (ἅπερ δύναται φίλων δεξιότης, τῶν μὲν ὁρᾶν τὸ συμφέρον, τῶν δὲ μεταχειρίζεσθαι συνεργούντων καὶ συμπρο θυμουμένων, καὶ ὑπλῶς πρὸς ἅπαντα μὲν τὰ τοῦ βίου χρησιμευόντων, ἄλλως δὲ πρὸς κακίαν ὑποσυρόντων), οὐδὲ τούτων φείδεσθαι παρακελευόμεθα, ἀλλὰ διασχίζεσθαι θάττον αὐτῶν καὶ διατέμνεσθαι 10, προσταττόμεθα· τί χρὴ ποιεῖν περὶ τοῦ σεσηπότος, καὶ οὐ νῦν, ἀλλὰ διαπαντὸς καὶ ἀχρήστου καὶ πάλαι διαιρεθέντος, καὶ οὐ μέλους ποτέ γεγονότος, ἀλλὰ πολλὰ τῶν μελῶν ἀπαρχῆς τραυματίσαντος. ΕΠΙΣΤ. ΙΘ΄. Ιωάννη σπαθαρίῳ. Αριστον μεν, κρείττονα φαύλης υπονοίας νομίζεσθαι εἰ δὲ μὴ, ὑπονοηθέντα καὶ κριθέντα μὴ ἁλίσκεσθαι. Ὁ δὲ καὶ κριθεὶς καὶ ἁλοὺς, κἂν δίκην οὔπω δίδωσιν ἑτέραν, ἀλλ᾽ οὖν τὴν χαλεπωτάτην, τό, κακὸς ὀφθῆ ναι καὶ δίκην ὀφείλειν, δέδωκε. Πράττε τοίνυν αὐτ τὸς, ἐπεὶ μηκέτι σοι ῥᾷστον ἀποσκευάσασθαι τὴν ὑπόνοιαν, οὐχ ὅπως μὴ δίκην δῷς, ἀλλ᾽ ὅπως μὴ τῶν δίκην ὀφειλόντων ἐλεγχθῆς. ΕΠΙΣΤ. Κ'. Μιχαὴλ πατρικίῳ καὶ σακελλαρίῳ. Εἰ μὲν φιλεῖς, ἀδικεῖς· εἰ δὲ μὴ φιλεῖς, πλέον ἀδι κεῖς· τὸ μέν, ὅτι τῶν φιλουμένων ἐν ταῖς συμφοραῖς ὀλιγωρεῖς· τὸ δὲ, ὅτι οὐδὲ τοὺς φιλοῦντας φιλεῖς. Ταῦτά σοι ὁ πάλαι μὲν τὸς, νῦν δὲ καὶ κοινὸς φίλος, τοῦτο μὲν φιλικῶς ἐλέγχων, τοῦτο δὲ δυσωπῶν, δι' ἡμῶν χρηματίζει καὶ διαμαρτρεται. ΕΠΙΣΤ. ΚΑ'. ᾿Αρσενίῳ μοναχῷ. Πολλοὶ καὶ τῶν παρ' Έλλησιν εὐδοκιμησάντων, καὶ τῶν παρ' ἡμῖν ἀριστευσάντων, ἐμαρτύρησαν δι' ὧν ἔδρασαν, ἄμαχον εἶναι καὶ χρησιμώτατον τὴν ἀρετήν. Εἰ δ᾽ ὁ παρών καιρὸς μονονουχί βοᾷ, ὡς οὐ δὲν ἀσθενέστερον καὶ ἐπικινδυνότερον αὐτῆς (κλαύ νεται μὲν γὰρ καὶ προπηλακίζεται πᾶσα ἀρετή θαυμάζεται δὲ καὶ περιπτύσσεται πᾶσα κακία), μηδέν θαυμάσης. Αρετὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς, καὶ ἀρε τῆς τῆς πρώτης μάλιστα ἄνθος, τὸ μετὰ κινδύνων καὶ θλίψεων καὶ παρευδοκιμουμένην ὑπὸ τῆς κακίας ἀσπάζεσθαι τὴν ἀρετήν. Ὁ δὲ καιρὸς βοῶν τἀναντία, τῆς μὲν ἰδίας μοχθηρίας τὴν ὑπερβολὴν καὶ λον τὸ ἀξιοθαύμαστον καὶ ἀήττητον, παντὸς λόγου ἐναργέστερον ἀνακηρύττει. νιι, ἀπόνοιαν λαμπρῶς ἐλέγχει· τῶν δὲ σπουδαίων μᾶλ

Letter XXVEpistola XXV

col. 943–944page 341 of 364
Epistola XIXEpistola XXEpistola XXIEpistola XXIIEpistola XXIIIEpistola XXIV
PG 102:943ΕΠΙΣΤ. ΚΒ'. Ιωάννῃ πατρικίῳ καὶ στρατηγῷ Ἑλλάδος. Εἰ μὲν φιλεῖς, ἀσθενεῖς· εἰ δὲ μὴ φιλεῖς, ἀδικεῖς. Εἰ δὲ φίλῶν, καὶ μὴ ἀσθενῶν, οὕτως ἄδικα τῶν φί λων πασχόντων, ὀλιγωρεῖς· ἐγὼ μὲν εὔχομαί σε μήτε τοιαύταις ἀνάγκαις περιπεσεῖν, μήτε περιπεσόντα καὶ δεηθέντα, τοιαύτης εὐνοίας καὶ ἐπικουρίας, οἷαν σὺν τοῖς φίλοις παρέχεις, ἐπιτυχεῖν. ᾿Αλλά σύ γε τὸν Δεσποτικὸν ὅμως ἀναλογίζου χρησμόν, Ἐν ᾧ μέτρῳ μετρεῖτε, μετρηθήσεται ὑμῖν, σαφῶς διαγγέλλοντα. ΕΠΙΣΤ. ΚΓ'. Βάρδα πατρικίῳ καὶ στρατηγῷ Μακεδονίας. "Αρχε ποθούμενος μᾶλλον ἢ σὺν φόβῳ· τὸ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι μὴ οὐχὶ εἰς μῖσος ἀποκριθῆναι· τὸ δε τὴν τῶν ἀρχομένων εὔνοιαν εἴωθε θηρεύειν· δῆλον δὲ τὸ ἐν πάσῃ καὶ πράξει και χρεία διάφορον έχει τέρου. Εἰ δέ τι ταπεινὸν καὶ εὐκαταφρόνητον, ὡς ἂν ἐκεῖθεν, ἐπιφύεσθαί σοι μέλλον υποτρέχει τους λο γισμούς, καὶ πρὸς τὴν συμβουλὴν ὀκνηρότερον πα ρασκευάζει· ἀλλὰ σύ γε τὸ βεβηκός τῶν τρόπων, καὶ τὸ ἐστηριγμένον τῆς γνώμης, καὶ τὸ μὴ προσανεῖ σθαι κόλαξι καὶ βωμολόχοις τούτοις, ἀντιτάξας σεμνότητα φίλην· εὖ ἴσθι παρὰ τοῖς ἀρχομένοις, καὶ γλυκεῖαν αἰδῶ, τῆς στρατηγικῆς χλανίδος. λαμπρότερον ὀφθήση περιβεβλημένος· καὶ τῶν ἐπὶ σοβαρότητι καὶ ἠθῶν τραχύτητι μέγα φρονούτων εὐσταθέστερον κατὰ πολὺ καὶ βεβαιότερον ἐπιδειχθη τῇ τὸ ὑπήκοον περιάγων. ΕΠΙΣΤ. ΚΑ' Ιωάννη πατρικίῳ καὶ σακελλαρίῳ κατὰ τοὺς Αγγουρίους. Λίαν ἔμοιγε δοκεῖ καλῶς καὶ συνετῶς ὁ παλαι λεγόμενος ἔχειν λόγος, ὡς ἀνέβησαν μὲν ἤδη πολλοὶ ἐπὶ τὸ δένδρον τοῦτο ὁ καλούμενον ἐστι τυραννίς " κατέβη δὲ οὐδεὶς πάλιν, ἀλλὰ καταπίπτουσιν ἀπαν τες. Εἰ δὲ τοῦτο, τί γαυριᾷς καὶ σκιρτᾶς αὐτὸς, οὐδ' ἐπὶ τοῖς τοῦτου κλάδοις, καὶ ταῦτα βαρὺς ὧν καὶ σοβαρὸς καὶ φλεγμαίνων, ἀλλ' ἐπὶ τοῖς τῶν φύλλων αὐτοῦ πετάλοις ἀνοήτως ὀχούμενος; ΕΠΙΣΤ. ΚΕ΄. Ταρασίῳ ἀδελφῷ. ᾿Ακμάζει τὸ πάθος, καὶ τὸ κακὸν ἐπιτείνεται· καὶ πλὴν Θεοῦ καὶ τῶν ἐκεῖθεν ἐλπίδων, παραμύθιον οὐδὲν· ἐπιβουλαί δέ, καὶ ἀπειλαὶ, καὶ φόβοι, τῶν προλαβόντων τὴν πεῖραν κουφοτέραν ἀποφαίνουσι τίς στήσει ταῦτα; ἀλλ᾽ ἴσως, ἂν αὐτοὶ καθ᾿ ἡμῶν ὠδίνουσι θάνατον, ἤ τοῦ τιμωρεῖν καὶ κολάζειν ἐκείν νους, ἡ ἡμᾶς ἀπάγων τῶν θλίψεων.
col. 945–946page 342 of 364
PG 102:945ΕΠΙΣΤ. ΚϚ΄. Ιωάννη σπαθαρίῳ, Οὐκ ἔλυπησας ὅτι ἠπάτησας· καὶ συχνὸς ὁ χρόνος ἐξ οὗ τὸν ὄφιν ὑπ' ἀνθρώπου μορφή κατείχες κρυ πτόμενον· ἀλλ' ὅτι κακὸς ἐφάνης, καὶ φίλων ἐχθρός, καιροῖς δουλεύων, καὶ ἀπάτη ἐπερειδόμενος. Εἰ δὲ σε μὴ κακόν ἡ πρᾶξις δείκνυ, καὶ εἰς ζῆλον είλκε τοῦ προδότου τὸ κακοῖς τὸν εὐεργέτην ἀμείβεσθαι, εὖ ἴσθι, ὡς καὶ εὔφρανας ἂν ἐκ τοῦ πάσχειν ἡμᾶς, οἷς καθαιρόμεθα, αὐτός τι τῶν ἀγαθῶν ἐκκαρπούμενος. ΕΠΙΣΤ. ΚΖ'. Κωνσταντίνῳ σπαθαρίῳ γένους ὄντος Τυρρηνῶν καὶ δυστροπευομένῳ. Τα Τυρρηνῶν δημόσια ἔργα, καὶ ἐφ᾽ οἷς σεμνύνονται, ἀρχαῖος ὁ λόγος, οὐδὲ τοῖς ἀσελγεστάτοις τῶν ἄλλων ἀνθρώπων, οὐδὲ χωρὶς αἰσχύνης ὄργια για νεται. Ορα οὖν ὅπως αὐτὸς νῦν πόλιν Κωνσταντίνου μετοικῶν ἄριστα βιώσεις. Αν γάρ τί σε καὶ μικρόν τῆς ὀρθῆς παρατραπέντα συναίσθωνται πολιτείας, καπνὸν Τυῤῥηνικὸν ἰδόντες, καὶ τὸ πῦρ, κἂν οὐκ ἀνάπτης εἰς μέγα φλογός υποτοπήσουσιν αἴρεσθαι. χρὴ διευλαβούμενον, ἀπρόσκοπον πᾶσιν, ὡς οἱ θεῖοι θεσμοί διακελεύονται, καὶ εἶναι καὶ φαίνεσθαι. ΕΠΙΣΤ. ΚΗ΄. Λέοντι λογοθέτη το γεγονότι, καὶ μονάσαντι, υπό δοκοῦντος φίλου παραλυπηθέντι. ᾿Αμβλὺς τὸ ἦθος, καὶ μαλακὸς τοὺς πόνους, γνώ μην τε οὐ βέβαιος, καὶ λημμάτων ήττων, καὶ τῆς ἡδονῆς ἀνδράποδον ἄνθρωπος, οὔτ᾽ ἄν τι τῶν ἀγαθῶν γενναῖον ἐργάσαιτο, καὶ εἰς κακὸν οὐκ ἂν ἀποβαίη μέγα· ὅσοι δε φύσιν μὲν ἐξεῖς, καρτερεῖν δὲ πρὸς πάντα δεινοί, ὑπερόπται δὲ καὶ χρημάτων καὶ ἡδο νῶν, καὶ γνώμην ἐξαγαγεῖν ἀμετάστριπτοι. Τούτοις δὲ ἄρα καὶ ἰσχύος ποθὲν περιτεθείσης, καὶ εἰς ἀγα θὸν ἡ ῥοπὴ τὰ μέγιστα εξανύσειε, καὶ πρὸς τὸ φαῦλον ἐπειδὰν ἀποκλίνωσιν ἀφόρητοί τε καὶ ἀπαρ αίτητοι καὶ φίλοις καὶ οἰκείοις καὶ πᾶσι καθίστανται. Οὐ χρὴ τοίνυν δυσφορεῖν, ὅτι μὴ τὰ βέλτιστα παρὰ τοῦ ποτε γενναίου φίλου εκκαρπούμεθα· ἀλλ' εὐχαριστεῖν, ὅτι οὐχὶ μόνον μηδεν λυπηρόν, ἀλλ' ἐφ' οἷς μηδὲ τῶν εἰς ὑπερβολὴν ἡκόντων δυσχερῶν, ἐκεῖθεν πειρώμεθα. Εἰ δ᾽ ἐπιστρέψει ποτέ, καὶ πρὸς τὰς συγγενεῖς μετὰ τῆς φιλίας ἀναδράμοι ἀρετὰς, ἴσως ἀποκρύψει τοῖς εὐφραίνουσιν ἀγαθοῖς καὶ ὅσα τῶν λυπούντων ἡμὰς προκατέλαβεν. ΕΠΙΣΤ. ΚΘ'. Βασιλείῳ πράκτορι. Κείρουσιν οἱ παλαιοὶ λόγοι Προμηθεῖ τὸ ἔπαρ, ἀετὸν ἐφιστῶντες τὸν κείροντα καὶ ἡ αἰτία, ότι θεόθεν τὸ πῦρ ἐκκλέψας, φησί, πόνων καὶ καμάτων ἀνθρώποις ἤνεγκεν αἴτιον· Εἰ δὲ σε εἷλον οἱ ποιηταὶ

Letter XXXIEpistola XXXI

col. 947–948page 343 of 364
Epistola XXIXEpistola XXVIEpistola XXVIIEpistola XXVIIIEpistola XXX
PG 102:947ἀετῶν γένη, καὶ ἐκτίνων, καὶ ἱεράκων τοῖς σπλάγχνοις ἄν διεβόσκησαν ἀλλὰ καὶ παρδάλεις, καὶ λέοντας, καὶ θηρία πάντα οὐκ ἂν τοῖς εγκάτοις, ἐπε αφιέντες ἀπέκαμον. Σὺ δὲ σκόπει ὡς εἰ καὶ τὸ ποιη τῶν γένος ταῦτα σχηματίζειν ἐπιλέλοιπεν, ἀλλ' ἡ γε καθ᾿ ἡμᾶς τῆς ἀληθείας ἀκρίβεια, οὐκ ἀπέστε, φοβερωτέραν τὴν τιμωρίαν ἐπανατείνουσα πύρ ἀτελεύτητον καὶ σκότος ἐξώτερον καὶ βρυγμόν ὀδόντων καὶ σκωλήκων πλῆθος ὑποστρωννῦσα τοῖς ἁμαρτάνουσιν. Εἰ δέ σε καὶ τῶν μελλόντων οὔπω συστέλλει ὁ φόβος, οὐδὲ τῆς ἀτάκτου καὶ ἀλόγου φο ρᾶς ἀνακόπτει· ἀλλὰ κἂν γοῦν τὸ Σοδόμων καὶ Γε μόρρας ἀνάγραπτον καὶ ἀπαράκλητον πάθος· καὶ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων ναυάγιον ὁ κατακλυσμός· καὶ τὰ καθημερινὰ τῆς προνοίος ἔργα, εἰς σώφρονα τοὺς τοσαύτην κακῶν πυρὰν τῇ πατρίδι ἀνάψαντα· οὐκ λογισμούς μεταρρυθμιζέτω μελέτην, ΕΠΙΣΤ. Α΄. Μιχαὴλ πρωτοσπαθαρίῳ. Τὸ σῶμα ταῖς νόσοις· ἡ δὲ ψυχὴ τοῖς παθήμασιν ὁ δὲ βίος όλος ταῖς ἐξ ἀνθρώπων ἐπηρείσις ἀπεῖπε ταλαιπωρούμενος. Φίλων ἠρεμία, θεραπόντων αἰκισμοὶ καὶ αἰχμαλωσίας, συγγενεῖς τῇ τῶν ἀπειλών βαρύτητι - στερήσεις καὶ αὐτῶν τῶν ἀναγκαίων άρπαγαί βιβλίων, ἱερῶν ἐκπορθήσεις οίκων, οὓς ἱλαστήριον ἡμεῖς ἐστησάμεθα, ψαλλόντων, ἀναγινωσκόντων, ἐν πᾶσι θείοις ὑπηρετούντων κατά πάντων ἁπλῶς ἀποφάσεις πικραὶ, καὶ ψηφίσματα, ἵνα μηδεὶς μηδὲ τοῦ παραγενέσθαι πρὸς ἡμᾶς πλη σίον γένηται. Τί δεῖ τὰς ἐφημερίους ανακρίσεις λέγειν, καὶ κρίσεις, καὶ κατακρίσεις· ὧν οὐδεὶς οὔτε μάρτυς, οὔτε κριτὴς, ἀλλ' οὐδὲ κατήγορος οὐ καθ' ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ φίλων, καὶ κατὰ συγγενῶν, καὶ θεραπόντων, καὶ κατὰ πάντων ἁπλῶς εἰς οὓς αὐτοὺς ἡ τοῦ μελετῶν καθ᾿ ἡμῶν ἐλαύνει ἐπίνοια. Εἰ δὲ καὶ ἐξέλιπον ο ἐξερευνήσεις ἐξερευνῶντες, οὔτε τῆς ἐκείνων γνώμης οὔτε τῆς ἡμῶν ἀρετῆς, ἀλλὰ τῆς βαθείας καὶ ὑψηλής φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ ἧς μόνης ἠρτήμεθα, καὶ ἐφ᾽ ᾧ τὸν βίον σαλεύομεν· τοσούτοις καὶ τηλικούτοις περιαντλούμενοι κύμασιν, ἀντὶ δὲ συγγενῶν, ἀντὶ φίλων, ἀντὶ δε θεραπόντων, ἀντὶ ψαλλόντων, ἀντὶ δὲ πάσης ἀνθρωπίνης παραμυθίας, τί; στρατιῶται καὶ κουστωδία, καὶ τριβοῦνοι, καὶ βικάριοι, καὶ στρατιωτικοὶ λόχοι περικάθηνται. Πῶς οὖν ἡ ψυχή τοσού. τοις κακῶν δρεπάνοις διαιρουμένη τοῦ σώματος οὐκ ἐῤῥάγη καὶ ἐξέφυγε, τοῦτο καὶ ἡμᾶς εἰς ἀπορίαν περιίστησιν. ΕΠΙΣΤ. ΑΔ΄. Ιωάννη πατρικίῳ, καὶ σακελλαρίῳ, κατὰ τοὺς Αγγουρίους. Ἑλοίμην ἂν ἔγωγε φίλον ἐμαυτῷ συζεύξαι, ἐξ οὗ, μήτε τῶν ὑπερηφάνων μοι χαρίτων καὶ ὑψηλών Η διαστώμενοι. ο ἴσ ποτε.
col. 949–950page 344 of 364
PG 102:949μηδὲν ἔσοιτο, μήτε δεδιὼς εἴην, μήποτε πνεύσας ἐκ τοῦ ἐναντίον συγκατασπάση, καὶ ἃ μηδὲ ὄναρ ἐκεῖθεν ἤλπισα. Πόθεν οὖν εἰς ταύτην ἐξέπεσα τὴν βούλησιν; αἱ σαὶ πράξεις, τοῦ ποτε φιλοῦντος ἡμᾶς, ἐπὶ ταύτην ἤγαγον. ΕΠΙΣΤ. ΛΒ΄. Βαάνη πραιποσίτῳ καὶ πατρικίῳ. "Ην ποτε κρύφιος φίλος ὁ Ἰωσήφ, καὶ νυχτερινός μαθητὴς τοῦ ἐμοῦ Δεσπότου καὶ Θεοῦ ἀλλ᾽ ὕστερον τοὺς δεσμούς ἀπορρήξας τῆς δειλίας, τῶν εἰς τὸ φανερόν φιλούντων θερμότερος καὶ θαῤῥαλεώτερος γέγονε καὶ τὸ Δεσποτικὸν ἐφ᾽ ὕβρει κρεμάμενον σῶμα τοῦ ξύλου καθελών, τῆς δυνατής θεραπείας οὐκ ἠμέλησε. Μέχρι τίνος τοίνυν καὶ αὐτὸς διὰ νυκτὸς ἡμᾶς ἀγαπήσας, ἀλλὰ μὴ φωτὸς καὶ ἡμέρας υἱὸς γεγονώς, ρήξεις ἀξίαν φωνὴν τῆς Ἰωσὴφ παρ ῥησίας, καὶ καθελεῖς οὐκ ἀπὸ ξύλου τὸ σῶμα, ἀλλὰ μυρίων πειρασμῶν καὶ θλίψεων καὶ ταλαιπωρίας καὶ πικροῦ ῥυόμενος καὶ καθημερινοῦ θανάτου Εἰ δέ σε ἡ τοῦ κόσμου φιλία, καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν συμπάθεια οὐκ ἐᾷ, μάτην εἰς καταφυγὴν καὶ παράδειγμα ο Ἰωσὴφ ἐπινοήθη καὶ προκομίζεται. ΕΠΙΣΤ. ΑΓ'. Ιωάννη πατρικίῳ καὶ στρατηγῷ Ἑλλάδος. Εὔνομος ᾄδων ἐσεμνύτετο, φασί, ὁ Λοκρός. Καὶ ὧδε γὰρ θέλγων, καὶ κηλούμενος τοὺς ἀκροατάς. Μιᾶς δέ ποτε ραγείσης αὐτῷ χορδῶν, τέττιξ ἐπὶ τὸν πήχυν καθίσας, τὸν φθόγγον ἀνεπλήρου τῆς ῥαγείσης χορδῆς, καὶ ἦν Εὐνόμῷ πάλιν ᾄδειν, ὡς τὸ πρότερον, ἐμμελῶς. Εἰ δέ γε ἡμῖν, ἀντὶ τέττιγος καὶ ξένης ᾠδῆς, τῆς σῆς φιλίας οὐκ οἶδ' ὅθεν περιῤῥαγείσης, ἀποκαταστήσας, πάλιν ἐντείνεις τὴν νευρὰν, ἴσως ἂν εἰς τὴν προτέραν ἡμῶν ὁλοκληρίαν ὁ βίος ἐπανελθὼν, καὶ συμφωνίαν ἀρίστην ἀναλαβὼν, ᾄσεταί τι μέλος εὐδαιμονίας, ἀντὶ τῆς νῦν τραγῳδίας, ἡδὺ καὶ τερπνόν· καὶ τοῖς ἔπειτα τῶν ἀνθρώπων, οὐχὶ Εὔνο μος καὶ κιθαρῳδὸς, καὶ τέττιξ μουσουργός, μύθου πλάσμα παλαιοῦ, ἀλλ' ἀρχιερεὺς Θεού & φίλος ἔνθεος, καὶ καλός, εἰς παράδειγμα καὶ παροιμίαν ἐξαρκέσει ἀληθινήν. ΕΠΙΣΤ. ΑΔ' Λέοντι καὶ Γαλάτωνι ἀδελφοῖς καὶ ἀσηκρῆτις. Εἰ τὰς πρὸς ἔριν παρασκευὰς ἐξελύσατε, τὰς ἡμετ τέρας ἐντολὰς, κἂν νῦν γοῦν, ἐπεὶ μὴ πρότερον, έχε πληρώσατε, καὶ τὸ βιβλίον διορθώσασθε· σφαλμάτων γὰρ αὐτό μᾶλλον ἡ γραμμάτων, ὁρᾶν ἔστι τοῖς ἐν τυγχάνουσι [βιβλίον· ] οὕτω δὲ οἶμαι κατὰ σπουδὴν πράξασι, καὶ ἡ ἐπὶ τῇ προτέρᾳ παρακολο συγγνώμη, μὴ πλέον οὖσα συγγνώμης, ἀλλὰ τὸν ὀρθὸν φυλάτα τουσα λόγον, ἐπακολουθήσει. ἴσ. τὴν ψυχήν. 8 καί.

Letter XXXVIIIEpistola XXXVIII

col. 951–952page 345 of 364
Epistola XXXIIEpistola XXXIIIEpistola XXXIVEpistola XXXVEpistola XXXVIEpistola XXXVII
PG 102:951ΕΠΙΣΤ. ΛΕ. Δαμιανῷ ξενοδόχῳ. Εκε χθες, ὡς ἡμᾶς, περὶ λύχνων ἀφὰς (μείζον γὰρ αὐτῷ καὶ τῆς ἀωρίας τὸ πάθος ἐτύγχανεν) ἀν θρωπος πένης κλαίων, καὶ φωνὰς ἡφίει πάσας ὁ ἐπ' ἐλέῳ, αἱ μαλάττειν καὶ δυσωπεῖν ἴσχυον καὶ γνώ μην θηρίων· χιτωνίσκος ἦν αὐτῷ περιεῤῥηγμένος, κάλυμμα τοῦ βίου· καὶ πληγὰς τὰς ἐξ ἀνθρώπων ἔφερεν ἐπὶ τοῦ προσώπου· ὰ μᾶλλον τῶν ἄλλων εἰς οἶκτον καὶ θρῆνον τοὺς ὁρῶντας παρεκάλει· ἐμὲ δε πλέον, ὅτι καὶ γνωρίμων ἔργα τὰ ἡ πάθη τοῦ πένητος ἐπυνθανόμην· ὡς δέ μοι καὶ ἡ αἰτία, δι᾿ ἂν τὰ ἀν ήκεστα πάθοι, δήλη ἐγεγόνει, ότι ποινὰς ἔτισε ταῦτα, ἀνθ' ὧν μὴ σιγώη μηδὲ ἀγαπῶτο γήδιον αὐτὸ ἐφ᾽ ᾧ ὃ τὰς τοῦ ζῇς ἐσάλευεν ἐλπίδας προηδικημένος· ὡς οὖν καὶ ταῦτα τοῖς ἄλλοις προσετέθη, όλος σφόδρα συνεχύθην, καὶ οὐδὲν ἔλαττον του πένητος (οὐ γὰρ ἔστιν εἰπεῖν, μεῖζον ) τὴν ψυχὴν διετέθην· πλὴν εἰ μή τις τὴν ἐμὴν ἀλγηδόνα ἐπὶ σοί τε καὶ τῷ ἐδίκη μένῳ γινομένην βλέπων διπλήν ἀποφαίνη. Λύσον ἄνθρωπε τῷ πένητι τὴν συμφοράν, ἀποδιδοὺς τὸ ἀδίκημα, καὶ τα τραύματα θεραπεύων εὐεργεσίας ἐλέῳ 1 Εἰ δὲ τοῦ πένητος ὑπερορᾷς ἀλλ᾽ οὖν τὴν ἐμὴν λύσον συμφοράν· μᾶλλον δε τὴν σήν· ἡ σὴ γὰρ μείζων, καὶ τῆς τοῦ πένητος καὶ ἡμῶν, κἂν οἴπω ταύτης, οἶμαι, συναίσθησιν ἔχῃς. ΕΠΙΣΤ. ΑΓ'. Μιχαήλ πρωτοσπαθαρίῳ. Τῆς παιδείας ἡ κτήσις τῷ γεγηρακότι κρατίστη γίνεται βίου βακτηρία· καὶ τὸν ἀνθοῦντα τὴν νέων ἡλικίαν, εἰς ἀρετῆς ὥραν ἀλύπως διαβιβάζει. Παί διυε τοίνυν σοφίαν καὶ ἀρετὴν τοὺς σοὺς παῖδας· ἵνα καὶ νεάζοντες, ὡραίαν ἔχωσι τὴν πολιτείαν, καὶ γεν γηρακότες μὴ διήσονται κ τῆς ἑτέρων βοηθείας. ΕΠΙΣΤ. ΑΖ'. Νικήτα πρωτοσπαθαρίῳ. Αὐχεῖς, ὅτι γονέων ἔφυς εὖ γεγονότων· ἐγὼ δέ σε ἠξίουν μᾶλλον μέγα φρονεῖν εἰ τοῦ γένους ἡγεμόνα σαυτὸν δι' ἀρετῆς προετίθεις· τὸ μὲν γὰρ, ἔσθ' ότε, καὶ ὁ χείριστος ἔξει λέγειν· τὸ δε, μόνου καθέστηκε τοῦ ἀρίστου. ΕΠΙΣΤ. ΛΗ΄. Βαάνη πραιποσίτῳ καὶ πατρικίῳ. Ην ποτε Ῥωμαίοις, ἀλλὰ καὶ Ἕλλησι (τί γάρ δεῖ λέγειν, Χριστιανοῖς;). καὶ κατὰ τῶν ἐχθίστων, μὴ ότι γε κατὰ τῶν εὐεργετησάντων, ὅρος κακώσεως οἶδε καὶ τὸ βάρβαρον μὴ ὑπερβαίνειν νόμους κολά Η πικράς. 1 ΐσ, τις ἦν ἔνθα τά. 1 ἐλαίῳ. κ δεήσωνται,
col. 953–954page 346 of 364
PG 102:953στων καὶ πολλὰ δέ φασι τῶν θηρίων, ὥσπερ εὐλα βεῖσθαι καὶ ὑποστέλλεσθαι, πρὸς τοὺς ἐν συμφοραίς ἐσχάταις κειμένους, καὶ τὸ θηριώδες οὐκ ἐπιδείκνυσθαι. Ἡμεῖς δὲ νῦν, ὦ φιλανθρωπότατος, ἀπὸ τῶν ἄλλων ἔργων ὑμῶν, καὶ νήσῳ κείμεθα· καὶ ἰατρὸν ἡ νόσος ἐπιζητεῖ· καὶ ἡμέραι τῇ νόσῳ τριάκοντα παρετάθησαν, καὶ πολλοὶ πολλάκις ὑμῶν ἐδεήθησαν, ἱατροῦ συγχωρήσαι παρουσίαν· ἀλλ᾽ ὦ φύσις ἀν θρώπων, καὶ Ῥωμαίων, ὅποι γῆς ἐστε νόμοι, καὶ κλήσις Χριστιανῶν;) οὐκ ἐδυσωπήθητε. ᾿Αλλ' ἡμεῖς μὲν, βαρβάρους ὑμᾶς ἡ θηρίσα νομίζειν, οὔπω πει θόμεθα· ὑμέτερον δ᾽ ἐστὶν ἐπισκοπεῖν, δι' ὧν εἰς ἡμᾶς τοὺς ταπεινοὺς, τὰς ὑπερορίους ταύτας καὶ καινὰς ὑπὸ τὸν ἥλιον τιμωρίας, ἐπενοήσατε, τίνα προσηγορίαν, ἀντὶ τοῦ Χριστιανοὶ, καὶ Ῥωμαῖοι, καὶ Ἕλληνες, καὶ βάρβαροι, καὶ θηρία, ονομάζεσθαι, ταῖς ὑμετέραις πράξεσιν ἁρμόζουσαν, ἐξευρήσετε ἡμεῖς δε, κἂν τῇ νόσῳ νικηθώμεν, λαμρότερον, εξ ἴστε, τὸ καθ᾿ ἡμῶν 1 στήσομεν τρόπαιον· τὸν ἡμέ τερον βίαιον θάνατον, τῷ παντὶ βίῳ, στήλην τῆς ὑμῶν μιαιφονίας ἐναπολείποντες ἀνεξάλειπτον. ΕΠΙΣΤ. ΑΘ. Θεοφίλῳ πραιποσίτῳ. Τὸ μὲν, ἀγαπᾶν τους μισοῦντας, ἀρετῆς, καί θεῖον τὸ δὲ, τοὺς ἀγαπῶντας, ἀνθρώπινον καὶ κοινόν τὸ δὲ μισεῖν καὶ τοὺς ἀγαπῶντας οὐδὲ θηρίων οἶμαι. Ἡμεῖς μὲν οὖν ἀγαπᾷν σε δι᾽ ἔργων δεικνύομεν, οὐ νῦν, ἀλλὰ καὶ πάλαι, τά τε ἄλλα (οὐ γὰρ ἐμὸν ὡσε περ οὐδ᾽ ὀνειδίζειν, οὕτως οὐδ᾽ ἀριθμειν χάριτας), ἀλλὰ καὶ γράφοντες, καὶ προσαγορεύοντες, καὶ παραινούντες τὰ δέοντα. Εἰ δ᾽ αὐτὸς αγαπώντας ἐμίσησας, ἡμᾶς μὲν εἰς μείζονα βαθμόν, ὡς ὁρᾷς, φέρων ἔστησας. Εὑρήσεις δὲ καὶ σὺ τὸν σαυτοῦ ὡς εἴθε μὴ ὄφελες. ΕΠΙΣΤ. Μ' Ηλία πρωτοσπαθαρίῳ. Οἱ πειρασμοὶ πειραζομένων γινονται πειρασμοί μὴ πειραζομένων δέ, στεφάνων καὶ βραβείων παραίτιοι. ΕΠΙΣΤ. ΜΑ'. Θεοφίλῳ πρωτοσπαθαρίῳ. Ταχὺ μανθάνεις τοὺς φίλους· ταχύτερον δ' ἀπο μανθάνεις· ἀλλ' ἔῤῥωσο· μήτε μανθάνων ῥᾷον, μήτ' ἀπομανθάνων. Τὸ μὲν γὰρ προπετοῦς καὶ κού φης διανοίας, τὸ δὲ γνώμης, ἵνα μηδὲν εἴπω φαυλότερον, ἀβεβαίου· κρίσει δε συνέσεως διδοὺς τὸ πρακτέον, ἵστασο μένων ἐν οἷς ἔδοξας μεμαθηκέναι. 1 ύμων.

Letter XLVEpistola XLV

col. 955–956page 347 of 364
Epistola XLEpistola XLIEpistola XXXIXEpistola XLIIEpistola XLIIIEpistola XLIV
PG 102:955ΕΠΙΣΤ. ΜΒ'. Θεοδότῳ σπαθαροκανδιδάτῳ. Απαντα μεν τὰ ἀνθρώπινα συγκαταῤῥεῖ τῷ χρόνῳ καὶ ἀφανίζεται· ἀρετὴ δέ, ὥσπερ πυρὶ καὶ σιδήρῳ, καὶ πᾶσιν οἷς ὑπείκει τά ἐν γενέσει πάντα, ἀνάλωτος οὕτω καὶ χρόνου καὶ παθῶν καὶ αὐτοῦ θανάτου περι γίνεται. Εἰ δ᾽ ἀκριβέστερον ἴδοις, τῷ χρόνῳ, καὶ τῷ θανάτῳ μᾶλλον ἀναζῇ καὶ θάλλει, καὶ τὸ οἰκεῖον κλέος, καὶ τὴν εὐπρέπειαν, εναποσβεσθέντος αὐτοῖς τοῦ φθόνου, λαμπρότερόν τε καὶ θαυμασιώτερον ανα δέχεται. Τί οὖν σὺ τῶν μὲν μετ' ὀλίγον οὐκέτι ὄντων, ὡς ἀεὶ μενόντων, ἀντιποιῇ; ὀλιγωρεῖς δὲ τῶν ἀϊδίων, ὡς ρεόντων; οὐ χρυσῷ χαλκόν, τὸ ποιητικὸν, ἀμείβων; Βραχὺ γὰρ τὸ ἁμάρτημα, ὅτι φθαρτῆς ἑκάτερον καὶ ῥεούσης ὕλης, ἀλλὰ φθορὰν ἀφθαρσίας, καὶ φρονήσεως ἄνοιαν, καὶ δόξης αἰσχύνην, καὶ γέενναν οὐρανῶν βασιλείας ανταλλασσόμενος. ΕΠΙΣΤ. ΜΓ. Ἰωάννη πατρικίῳ καὶ σακελλαρίῳ κατ' Αγγουρίους. Πρὸς λύπας ὁρᾶν, καίτοι εκόντας ἐχρῆν, ὅμως καὶ ἄκοντας ἐδιδάξατε. Τί δὴ νῦν ὑμῖν ἔσται πλέον, πλήν τοῦ κακοὺς κρίνεσθαι ὑπὸ μάρτυσι τοῖς πάγο των ὀφθαλμοῖς, πλείονα ἐπινοοῦσι τὰ καθ᾿ ἡμῶν λυπηρά, ὅτι διὰ τῆς καθημερινῆς γυμνασίας καὶ ἀλυπώτερον αὐτὰ φέρειν ἐπαιδεύθημεν; ΕΠΙΣΤ. ΜΔ'. Ταρασίῳ πατρικίῳ ἀδελφῷ. Τέθνηκεν ὁ φίλος τῷ σώματι· ἀλλ' οὐδ᾽ ἂν αὐτὸς ἀρνηθείης, ὡς οὐχὶ ἀθάνατον ἀφῆκε στήλην, παντὶ τῷ βίῳ, τὴν αὐτοῦ ἀρετήν. Αρα οὖν εὐδαιμονίσομεν ὅλως τινὰ, ἂν τοῦτον θρηνεῖν μελετήσωμεν; ΕΠΙΣΤ. ΜΕ'. Μανουὴλ πατρικίῳ. Ἴσως θαῤῥεῖς, οἷς ἡμεῖς, ἐπὶ τοῦ λαμπροῦ ὑμῶν θεάτρου προπηλακιζόμενοι, ἐφθεγξάμεθα· Κύριε, μὴ στήσης αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν ταύτην· οὐ γὰρ οἴδασι τι ποιοῦσι καὶ διὰ τοῦτο πνέων καθ᾿ ἡμῶν, οὐ λήγεις. ᾿Αλλ᾽ ἡμεῖς μὲν, ὥσπερ τότε τὴν μακα ρίαν ἐκείνην εὐχὴν ἠξιώθημεν εύξασθαι, οὕτω καὶ μέχρι νῦν ἀδιαλείπως εὐχόμεθα. ἴσθι δε, ὦ βελ τιστε, ὅτι καθάπερ ἡμῖν, τοιούτοις ἀμείβεσθαι τοὺς ὑβριστάς νενομοθέτηται· οὕτω καὶ ὑμῖν, ἀποστῆναι τῆς μιαιφονίας (κἂν ὀψέ ποτε τοῦ καιροῦ), ἀνθρώποις οὖσιν (ἵνα μὴ λέγω Χριστιανοῖς), κεχρεώστηται. Εἰ δὲ μὴ, ἡμεῖς μὲν οὐδὲ οὕτω, τῆς ἡμετέρας εὐχες ἀποσταίημεν, ἵνα μὴ τῆς ἄνωθεν υἱοθεσίας ἐκπέτω μεν (τοῦτο γὰρ αὐτὸ καὶ νῦν ἡμᾶς πρὸς τὴν ὑμετέραν παραίνεσιν διανέστησεν). Ὑμῶν δέ ἐστι λοιπὸν
col. 957–958page 348 of 364
PG 102:957ὁρᾷν (οὐ γὰρ ἂν ἀλλοτριώτερόν τι τῆς ἐμῆς εὐχῆς είποιμι ) ὅπως καὶ ὑμῖν τὰ ἐκεῖθεν πρὸς τὸ συμφέρον μεθοδευθήσεται. ΕΠΙΣΤ. ΜϚ'. πλοίμου. Ιωάννη πρωτοσπαθαρίῳ καὶ δρουγγαρίῳ τοῦ Οὐ τοσοῦτον χαλεπόν, εἰ τυφλόν τι ὁ Πλοῦτος, κατὰ τὸν καλῶς αὐτὸν κωμικευσάμενον ᾿Αριστοφάνην· ἀλλ᾽ ἐκεῖνο παγχάλεπον, εἰ καὶ αὐτὴ κάθηται τυφλὴ ἡ Δίκη, μὴ ἔχουσα δι᾿ οὗ τοῖς ἀδικουμένοις ἐπιβλέψει. ἀλλὰ νῦν διὰ τῆς σῆς ἀρχῆς, εἰς τὸ ὁρᾶν ἐπανελθοῦσα, δειξάτω τὸν Πλούτον, μὴ τυφλόν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄφωνον· ὑπερηχεῖ τῷδεν τα δίκαια, κἂν πένητος εἴη, τῶν, χρυσῷ παντὸς δικαίου φωνὴν ἐθισθέντων ἀπὸ ελαύνειν τοῦ σεμνοῦ ταύτης ο καὶ περιβλέπτου βή ματος. ΕΠΙΣΤ. ΜΖ΄. Ταρασίῳ ἀδελφῷ. Τί δεῖ πλέον γράφειν, ὑπὲρ οὗ γράφω; ἂν ἴδης τὸν ἄνδρα, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ ἀρετὴν, οὐκ οἶδα πότερόν σοι δόξω ἐκείνῳ χαριεῖσθαι, ὅτι τῇ σῇ τοῦτον συν ιστώμεν δεξιότητι· ἡ σαυτῷ μᾶλλον, ὅτι σε τηλικούτου ἀνδρὸς καὶ τοσαύτης ἀξίου φιλανθρωπίας, εὐεργέτην ὀφθῆναι παρεσκευάσαμεν. ΕΠΙΣΤ. ΜΗ'. Βασιλείῳ κυαίστωρι. Οἶδά ποτε τὸ δίκαιον, καὶ τὸν χρυσόν, ἐν τῇ σῇ διαμγισβητήσαντας ψυχῇ· ἀλλ' οὐκ οἶδα, εἴτε καται δεσάμενος ἡμᾶς ὁ χρυσός, εἴτε σοῦ τὴν ἀρχὴν, ἐν ἀρχαῖς, τῷ ἀδωροδοκήτῳ Ρ τιμῶντος. Πολλοὺς γὰρ ὁρῶ ταύτην τὴν μέθοδον, θηράματι κερδών μειζόνων, μετερχομένους· ὅμως ὁ χρυσὸς ἀπῆλθεν, ἔχων τὸ ἔλαττον· καὶ τὸ δίκαιον λαμπρὶν ἀνεδήσατο τὴν νί κην. Νῦν δὲ πάντα σε φασι χρυσῷ πράττειν· καὶ οὐ πείθομαι. Χρυσός σοι, φασὶν, αἱ χεῖρες, ἡ γλώσσα, τὸ δίκαιον. ᾿Αλλ' ώσπερ οὐ πείθομαι, οὕτως εἶναι καὶ ψευδῆ τὴν φήμην εὔχομαι. Δείξει δ' ὁ τὴν ἐπιστολὴν κομίζων πένης, ἡ ψευδή ταύτην, ἢ ὅπερ ἀπηυξάμην, ὑπάρχουσαν. ΕΠΙΣΤ. ΜΘ'. Αλεξάνδρῳ κόμητι. Εἰ τὴν ᾿Αλεξάνδρου τοῦ βασιλέως γνώμην ἔστεργες, οὐκ ἂν εἰς τὴν τοῦ ᾿Αλεξάνδρου τοῦ χαλκέως ὕβριν ἐξέπιπτες. Ὁ μὲν γάρ, οὐδὲ κατὰ τῶν ὑπὸ ηκόων, ὡς ἔτυχε, τὰς διαβολάς προσεδέχετο· θάτερον και τυφλός η υπερηχείτω δέ. ο τούτου. ἡ ἀδωροδόκητον.

Letter LIIEpistola LII

col. 959–960page 349 of 364
Epistola XLIXEpistola XLVIEpistola XLVIIEpistola XLVIIIEpistola LEpistola LI
PG 102:959δὲ τῶν ὤτων, ἐν τῷ τοὺς κατηγόρους λέγειν, ἀπὸ έφραττε· δεικνὺς ἐν τῷ συμβόλῳ, ὡς καθαρόν μονο μερούς λοιδορίας, καὶ διαβόλῳ γλώσσῃ ἀνεπίβατον, εὑρήσουσι οι κατηγορηθέντες, τὸ κριτήριον. Ὁ δὲ, μηδε διαβολῶν δεηθείς, ή μηδέ εὑρεῖν ἐλπίσας, οἱ μαι, αὐτός, κατὰ τῶν τὰ μέγιστα εὐεργετησάντων, καὶ γλώσσαι καὶ χεῖρες, ἐγίνετο. ᾿Αλλ' εἰ μὴ προ λαβὼν ἡμᾶς ὁ θεσπέσιος Παῦλος, τὴν μέλλουσαν σοι τιμωρίαν, διὰ τοῦ ὁμοτρόπου, τρανῶς προεμήνυσε, πάντως ἂν ἡμεῖς σοι ταύτην, διὰ τῶν αὐτῶν ῥημά των, διεμαρτυράμεθα. ΕΠΙΣΤ. Ν΄. Ταρασίῳ πατρικίῳ ἀδελφῷ. Εἰ τοῦ ἀνδρὸς πεῖραν λάβοις, περὶ οὗ γράφω. οὐκέτι πρεσβευτὴν ὑπὲρ ἐκείνου ἐμὲ ἕξεις· ἀλλ᾿ ἐκεῖνον ὑπὲρ ἄλλων πολλῶν. Οὕτω καὶ τῇ σῇ εὐμε νείᾳ, καὶ χρηστότητι, καὶ τῇ ἐκείνου ἀρετῇ καὶ δε ξιότητι, πεποιθώς εἰμι. ΕΠΙΣΤ. ΝΑ'. Παντολέοντι ἀσπαθαρίῳ. Αἰγύπτιον ἦν τὸ ἀναφλεγόμενον γύναιον εἰς τὴν ἀνθοῦσαν ὥραν τοῦ Ἰωσήφ. 'Αλλ' Ισραηλίτης ἦν ἐκεῖνος, εἰ καὶ παῖς, ὁ πάσας τοῦ ἀκολάστου ἔρωτος στρεψάμενος τὰς προσβολάς. Καὶ οὐ μόνον τῶν βε λῶν, οἷς αὐτὸν ὁπλίζουσιν οἱ μῦθοι, γυμνώσας, καὶ τῶν πτερῶν, καὶ τοῦ πυρὸς, ἀλλὰ μηδ' ἂν ὑπάρξαι διελέγξας ὅλως, εἰ μὴ συνεῖχον αὐτὸν καὶ περι ἔθαλπον αἱ τῶν τοῖς αἰσχροῖς ἡδομένων ὁρμαί. Σε δε καίτοι τῆς χάριτος Ισραηλίτην ὄντα, καὶ πρὸς βίου βαθύνοντα πέρας, δέδοικα μὴ ἡ βάρβαρος πλεονεξία, οὐκ ἐρῶσα, πικρὸν δὲ καὶ ὀχληρὸν ἐραστὴν κτησαμένη, λάθῃ κατὰ μικρὸν εἰς ἔσχατον ἀπωλείας συν εφέλκουσα, και καταλείψῃ τοῦ σώφρονος Ἰωσὴφ ἀντίστροφον τῷ βίῳ διήγημα. Γέρων ἦρας βαρβάρου μαχλάδος· ἡ δὲ διεκρούετο· ἀλλ' ἐκεῖνος μέχρις έχει νου τὸν ἔρωτα ἔστησε μέχρις εκείνη τὸν ἔξωρον έρα στὴν τοῦ κόρου καὶ τῆς ὀχλήσεως μυσαχθεῖσα, βάθει τοῦ ὀλέθρου βαράθρῳ κατέρραξε συνωθήσασα. ΕΠΙΣΤ. ΝΒ΄. Κωνσταντίνῳ νωταρίῳ. Ο Μώμος (περιττόν γὰρ νῦν ὁρῶ τὰς διὰ τῶν Θείων Λογίων, οἴμοι, παραινέσεις) διπλῆν πως ἔχει καὶ ἀντικειμένην τὴν φύσιν. "Αν μὲν γὰρ ὁ φέρων αὐτὸν, ἀληθεύοι καθ᾽ οὗ τίθησιν, ἐλέγχει καὶ λυπεί τὸν ὑπαίτιον· ἂν δὲ ψευδόμενος αὐτὸν κατὰ τὸν πλη σίον ἀποτίθοιτο, ἐκείνου μὲν ἀποπηδᾷ, ἐπικάθηται δὲ τῷ κομίσαντι, ἐπ' αὐτὸν ἅπαντα στρέφων, ὅσαπερ αὐτὸς κατὰ τοῦ μὴ δεδωκότος τῇ αἰτίᾳ τὴν πάροδον, ἐπονηρεύσατο. Ορα οὖν καὶ σὺ εἰς ἀνδρὸς ἐμβαίνων μώμους, ὃν οἱ τῆς εὐσεβείας ἀγωνισταί, γνήσιον τῆς ἀρετῆς ἐραστὴν ὁρῶσιν, τί μέλλεις πράττειν· ἐπειδὰν
col. 961–962page 350 of 364
PG 102:961ὁ κατ' αὐτό γε τοῦτο δικαιότατος Μῶμος, οὐκ ἔχων ὅπως ἐναπερείδοιτο τῷ μάτην αἰτιαθέντι (οὐ γὰρ αἱ σκιαὶ τῶν κατηγοριῶν ἀλλ᾽ αἱ πράξεις ἵδρυμα τῷ Μώμῳ, εἰς τὸν ἀδίκως αιτιασάμενον, μετά πολλής τῆς πεποιθήσεως καὶ ἰσχύος ἐπαναστρέψας, ἀθάνα τον αὐτῷ διαφυλάττοι τὸ δίκαιον ὄνειδος. ΕΠΙΣΤ. ΝΓ. Ἰωάννη πατρικίῳ. Τῷ μὲν φίλῳ, ὑπὲρ οὗ πρεσβεύω, ὡς καὶ πρόσθεν ἔγνως, περὶ ψυχήν ἐστιν ὁ ἀγών· σὺ δέ, ὡς ἐκεῖνον ὁρᾷν ἔστι, κάν λέγει, Λεσβίαν αὐτῷ δεξιὰν προτεί- " νεις. Αν μὲν οὖν αὐτὸς οὐδέποτε πάθει περιέπεσας τοιούτῳ, μέγα μὲν λέγεις· μᾶλλον δέ, διότι μὴ πέπονθας, χρεώστην σεαυτὸν τοῦ οἰκτείρειν ἀποφαίνεις· φοβερὸν γὰρ πῶς ἐστιν ἐν τῇ φύσει ἐν ἄλλοις μάλιστα προορώμενα τὰ ἀλγεινά, ἄλλως τε εἰ κρεῖτα τον μέχρι νῦν τῶν ἐν ἀνθρώποις ἐτηρήθης δυσχερειῶν· οὐ γὰρ εὐπρόσοδον τῷ πρεσβευτῇ ἀθρόον ἐκβαίνειν εἰς τὴν ἀνάμνησιν τῶν λυπηρῶν, ἀλλ᾽ οὖν ἀσφαλίσαι τὸ μέλλον διὰ τῆς συμπαθοὺς περὶ τὸ ὁμόφυλον σπουδῆς. Εἶωθε γὰρ πως τὰ δεινά, τοὺς μέχρι πολλοῦ διαφυγόντας αὐτά, μᾶλλον τῶν ἄλλων ἐποφθαλμιᾶν καὶ σφοδρότερον, ἡ οὓς πολλάκις και τελάβοντο, διώκειν· καὶ οὐδὲν ὁρῶ τοιοῦτο πρὸς ἀπο τροπὴν τῶν ἐν ἀνθρώποις περιστάσεων, ὡς τὸ τοῖς ἐμπεσοῦσιν ἴστασθαι βοηθόν. Εἰ δ᾽ ἄνθρωπος ὢν καὶ αὐτός, ἐκοινώνησας τοῖς ἀνθρώποις 4, ἐκεῖνα λογί ζου, ὦ σε τότε διεστρόβει, καὶ συνέστρεφε τα σπλάγχνα, καὶ ὅλον πικρῶς ἐπεβόσκετο, θανάτου βαρυ τέραν ἀποφαίνοντα τὴν ζωήν· μέμνημαι γάρ ποτε καὶ ἐγώ, εἴ τι μὴ ὑπὸ τῆς συνεχείας τῶν κακῶν εἰς ὀνείρους ἀποφέρομαι, τοιοῦτόν τι (ὁ μὴ γένοιτο τοῦ λοιποῦ) καὶ περὶ τὴν σὴν εὐκληρίαν ἀπαντῆσαν· ὅτι τὸ ὄμμα ξηρὸν πρὸς πάντας ἀνέῳκτο, πάσης συμ φυοῦς λιβάδος ἀπαναλωθείσης τοῖς δάκρυσι· καὶ χεῖ ρες πρὸ τῶν λόγων τὴν ἱκεσίαν προσβάλλοντο τὸ πρόσωπον συντηκόμενον εἰς πολλὴν τοὺς ὁρῶντας, καὶ πρὸ τῶν χειρῶν, ἐκάλει συμπάθειαν· καὶ ὅλον εἶχε σύγχυσις καὶ κατήφεια καὶ γνόφος· καὶ κρείττων ή σιγή του τότε διηγήματος. Ταῦτα δὴ, ταῦτα (ὦ μηκέτι μηδαμῶς τοιαῦτα παθεῖον σε ἴδοιμι) σωφρόνως ἀναμνησθεὶς (πολλαχοῦ γὰρ εὐ χρηστον ἡ μνήμη τῶν λυπηρῶν), γενοῦ σωτήρ, οἷον ηύχου σοι γενέσθαι τότε οὐ γὰρ ἐμὸν εἰπεῖν, οἷον εὗρες), τῷ νῦν εἰς τὰς ὁμοίας συμφορὰς καταπετόντι. Εὖ γὰρ ἴσθι, ὡς ἐμοί τε τὸ χρέος ἀποδεδώκως εἴης, καὶ τὸν βοηθούμενον, ἐν οἷς ἂν βούλη, χρεώστην ἀπροφάσιστον εὑρήσεις. Καλὸν δὲ ἐν βίῳ πολλοὺς χρεώστας, καὶ τότε εὐγνώμονας χαρίτων ἔχειν. ἴσ. ἀνθρωπίναις.

Letter LVEpistola LV

col. 963–964page 351 of 364
Epistola LIIIEpistola LIV
PG 102:963ΕΠΙΣΤ. ΝΔ'. Μαριανῷ πατρικίῳ καὶ δομεστίκῳ τῶν σχολῶν. Εἴ τις ηύχετο διὰ βίου τοιαύτη περιτυχεῖν ὑπο θέσει, δι' ἧς ἅμα καὶ φιλίας καὶ δικαιοσύνης ἐργά της δόκιμος ἀναφανείη, οὐκ ἂν ἀμείνω τῆς νῦν σοι παρ' ἡμῶν προτεινομένης ὀφθείη ευράμενος. Ο μέν ἀδικούμενος, ὑπὲρ οὗ πρεσβεύω, τῶν μήπω μὲν σοι ἐγνωσμένων ἐστί· λαμπρὸν δὲ τὸ δίκαιον ἔχει· ὁ δι πρὸς ἂν ἡ δίκη, φίλος τέ ἐστι καὶ πένης, καὶ οὐδ᾽ ἀπὸ κακίας ἴσως, ἀλλ᾽ ἐξ ἀπορίας ὁρᾷ πρὸς τὸν ἄδι κον. Σὺ δὲ καὶ κριτὴς, καὶ τρόπους χρηστὸς, καὶ ὁ μηδ' ἑτέρου ελαττον, ἑκατέραν, τῶν ἀρετῶν λαμ πρῶς ἐπιδείξασθαι· τὸν Θεὸν ἔχεις ἐν ἀφθονίᾳ πλού το του τὸν βίον συνέχοντα· οὐ συνέχοντα δε μόνον, ἀλλὰ καὶ οὐκ ἂν σφαλείην τῆς ἀληθείας, διὰ τὰς ἐπ᾿ ἐλέῳ σου πράξεις ἴσῃ προσθήκῃ τοῦτον ἤδη πλεονάζοντα. Πῶς ἂν τις καὶ τῷ φίλῳ κινδυνεύοντι κατὰ τοὺς νότ μους τῆς ὡς ἀληθοῦς ἀγάπης βοηθήση; καὶ τῷ μὲν ἀδικουμένῳ δίκης ἄλλος ὀφθαλμός γενόμενος χεῖρα ἐπίκουρον προτείνοι· εἰ ὥσπερ σὺ διαπραξάμενος καὶ κατορθώσας, ὅπερ ἀξιοῦμεν ἐλπὶς γὰρ με, τὸ μέλλον ὡς παρὸν ὁρῶσα), οὕτω λέγειν ἀναπείθει, τῷ μὲν ἀδικηθέντι τὸ ἀδίκημα ἀποκαταστήσει· τὸν δὲ φίλον, οἴκοθεν κατατιθεὶς τὸ ὀφείλημα τῆς εἰσπράξεως, ἐλευθερώσει· καὶ ὅρα ὡς ἡ πρᾶξις, ἐφ᾽ ἐν σε παρακαλοῦμεν, μία οὖσα καὶ δύο ταῦτά σοι περι ποιοῦσα, προσμαρτυρεῖ ἀγάπης πλοῦτον καὶ δικαιοσύνης ἄμαχον ἰσχὺν, καὶ καλὸν τῷ βίῳ διήγημα ἐγκαινίζουσα, ἀρχέτυπον σε τοῖς φιλαρέτοις καὶ ἀξιοζήλωτον ἐπεισάγει παράδειγμα, καὶ τὸ μέγιστον καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ὅσα τις ἀγαθὰ καὶ εἶποι καὶ ἐπινοήσοιτο κεφάλαιον, ὅτι τὰς οὐρανίους πύλας αὕτη ὑπανοίγει σοι, πρὸς τὸν καθαρὸν ἐκεῖνον καὶ μακάριον θάλαμον τῆς θείας καὶ αἰδίου ἀπολαύσεως, μετά πολλῆς προπέμπουσα (ἧς πῶς ἂν ἀξιωθείην ἔγωγε;) φαιδρότητος. ΕΠΙΣΤ. ΝΕ. Τῷ αὐτῷ. Εδειξας εἰς ὅσον ἥκει καὶ φιλίας καὶ δικαιοσύνης ἡ σὴ τελειότης καὶ τότε γενεαῖς τοιαύταις ἐν αἷς οὐδ᾽ ἑτέρας αὐτῶν, οὐδὲ τὴν συνήθη πράξιν καθαρὰν ὁρῶμεν. Καὶ ἔγωγε ἐπὶ τοσοῦτον, καὶ τῷ τάχει, καὶ τῷ μεγαλείῳ, χαίρω τοῦ κατορθώματος, καὶ χαίρων οὐ λόγω τῆς ἀγαλλιάσεως, ότι πριν μὲν γράφων ἐσκοπούμην, μή πως ἄρα ὀχληρός σοι δόξω, εἰς τοιαύτας εὐθὺς ἀναβαίνων ἀξιώσεις. Νῦν δ' οὕτως ἀν επτέρωμαι και μετέωρος ὅλος εἰμὶ τῷ προθύμῳ τῆς ἀρίστης γνώμης, καὶ ἀπροφασίστῳ τῆς θαυμασίου σου πράξεως ἐπαιρόμενος, ὅτι δέδοικα μὴ πολλὰς ἔχων σοι τοιαύτας προσάγειν ὑποθέσεις, δι' ὧν καὶ τὴν ἐμὴν χαρὰν πολυπλασιάσω, καὶ τὴν σὴν ἀρετὴν λαμπροτέραν ἐπιδείξω· ἀντὶ τοῦ δοκεῖν ὀχληρός εἶναι, μὴ ἀφιλόκαλος, καὶ τότε παρὰ σοί κριτῇ γε (το βαρύτατον) νομισθείην. Αλλ' ἔῤῥωσό μοι ἐν Κυρίῳ, κἂν μὴ δοκιμάζωμεν ἡμεῖς, αὐτὸς δι᾿ ἑαυτού, πολλὰς τοιαύτας ανευρίσκων πράξεις καὶ ταύταις ἐλλαμπρυνόμενος διὰ βίου.
col. 965–966page 352 of 364
PG 102:965ΕΠΙΣΤ. ΝϚ'. Θεοφίλω ἀσπαθαρίῳ καὶ σακελλαρίῳ. Τὸ μὲν δίκην ἀπαιτεῖν τὸν ἠδικηκότα, ἀνθρώπινον τὸ δὲ μὴ ἀμύνεσθαι, φιλόσοφον· τὸ δὲ καὶ εὐεργεσίαις ἀμείβεσθαι, λοιπὸν ἤδη θεῖον· καὶ μιμητὰς τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρὸς τοὺς γηγενεῖς ἀποφαίνον. Τὸ μέντοι χειρῶν ἄρχειν ἀδίκων, ἐπεὶ χώραν ἐν τοῖς εἰρημένοις οὐδεμίαν ἔχει, ἡ θηρίων πάντως, ἡ δαι μόνων πράξιν ἐμφανίζει, κἂν ἀνθρώπινον εἴη σχῆμα περιδεδυκώς ὁ πράξας. Τεσσάρων οὖν χαρακτήρων ταῖς πράξεσιν ἐνθεωρουμένων, αὐτὸς κατὰ σεαυτὸν τὸν προσφυῆ τύπον τῇ νυνὶ σου πράξει περιαρμόσας εἶτα κατιδών όψῃ, κἂν ἄλλος σοι μὴ ὑποδεικνύει (φεῦ τοῦ αἰσχίστου θεάματος τίνος σεαυτῷ τοῖς ἔργοις διεκόλαψας εἶόνα. ΕΠΙΣΤ. ΝΖ'. Ηλίᾳ ἀσπαθαρίῳ καὶ δρουγγαρίῳ τοῦ πλοίμου. Εἶπεν ἄν τις τῶν παρ' Ἕλλησι σοφῶν· Τὸ τάχος μόνης τύχης. Εγώ δ᾽ ἂν φαίην, ὡς εἰ μὴ θείας ἐστὶν ὁρμῆς, ἡ καιρῶν ἀνάγκης, μόνης ἀβουλίας. Σκέψασθαι δεῖ τοιγαροῦν περὶ ὧν ἐπείγῃ, καὶ μὴ τῷ προπετεῖ τὴν πρᾶξιν πιστεῦσαι. Καὶ γὰρ ἂν μὲν εἰς συμφέρον ἀποβαίη, ὥσπερ τὰς ἐκ τοῦ τέλους ὠφελείας, οὕτω δὴ καὶ τοῦ βουλεύσασθαι κερδανείς τοὺς ἐπαίνους· ἂν δὲ τοὐναντίον, τοῦ μὲν βεβουλεῦσθαι οὐδ' οὕτω τὴν κρίσιν ἐζημιώθης, τοῦ δέ γε μὴ ὠφελεῖσθαι, ο μέγιστόν ἐστιν ἐν πᾶσι τοῖς τοι ούτοις παραμύθιον, οὐ σαυτὸν αἰτιάσῃ. ΕΠΙΣΤ. ΝΗ Σεργίῳ ἀσπαθαρίῳ ἀδελφῶ. Ἔλεγχος ἄκρατος εἰς δύο περιίσταται ταῦτα· ὁ μὲν βούλεται ποιεῖν, οὐ περαίνει· καὶ οἷς μὴ βού λεται, περιπίπτει· βούλεται μὲν γὰρ εἰς μετάνοιαν τὸν ἐλεγχόμενον ἄγειν· ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ ἐξανύει περιίσταται δὲ αὐτῷ τὰ τῆς σπουδῆς εἰς τοὐναντίον ἐκτραχύνει γὰρ μᾶλλον, καὶ εἰς ἀπόνοιαν περιτρέπει· ἑαυτόν τε δίδωσι νομισθῆναι, ὡς οὐχὶ φιλανθρώπῳ γνώμη, καί συμπαθεί διαθέσει, ἐπιχαιρε κακοῦντα δὲ τῷ πταίσματι τοῦ πλησίον τοῖς ὀνείδεσιν ἐπεμβαίνειν. Διὸ συνετῶς ἄγαν καὶ σοφῶς, καὶ Νάθαν ὁ προφήτης τῷ Δαβίδ, καὶ Μιχαίας τῷ ᾿Αχαάβ, ὑπὸ προσωπείῳ τοὺς ἐλέγχους προσενηνόχασιν· ἅμα μὲν πραοτέροις ὑπολεαίνοντες λόγοις ἅμα δὲ καὶ διὰ τοῦ ἀγνοεῖν, εἰς ὃ τείνει καὶ ἀφορᾶ τὸ τοῦ δράματος, αὐτοὺς ἐκείνους κριτὰς ἀδεκάστους τῶν παρὰ σφίσιν αὐτοῖς ἡμαρτημένων, λαμ βάνοντες. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁ μὲν ἤνυσε τὸ πᾶν (άνδρα γὰρ ἀρετῆς ἐραστην, εἰ καὶ παρωλισθη κότα, ἐν νουθεσίᾳ διήλεγξεν)· ὁ δὲ, ὡς πρὸς τηλε κοῦτον θηρίον, εἰ καὶ μὴ ὁμοίως, ἀλλ᾽ οὖν με γάλα ἐξήνυσεν· εἰς ἄλγος γὰρ καὶ δάκρυα παραυτίκα, εἰ καὶ πρὸς τὰ τῆς δυσσεβείας μετ᾿ ὀλίγον ἐπαλινδρόμησε, συνέστειλεν αὐτοῦ τῆς γνώμης τὸ ἀπονενοημένον καὶ φυσώμενον. Καὶ σὺ τοίνυν, ἐν οἷς ἡ χρεία καλεῖ, ἐπιεικείᾳ κιρνῶν τοὺς ἐλέγχους, καὶ ὑπὸ προσφόρῳ παραπετάσματι τοῖς νουθετουμένοις προσφερόμενος, μᾶλλον ἐξανύσεις τὸ σπουδαζόμενον,

Letter LXIEpistola LXI

col. 967–968page 353 of 364
Epistola LVIEpistola LVIIEpistola LVIIIEpistola LIXEpistola LX
PG 102:967ΕΠΙΣΤ. ΝΘ' Θεοφυλάκτῳ ἀσπαθαρίῳ. Εὐξαίμην αν, ειπερ ἐνῆν, μηδέποτε σε περιπεσεῖν νόσῳ, μηδ' ἀκεστορίης ἐπιδεῖ γενέσθαι τέχνες. Εἰ δ᾽ ἄνθρωπον ὄντα, καὶ νοσεῖν ἀνάγκη· ἀλλ᾽ οὕτω τε ῥᾳδίου τυγχάνειν τῆς θεραπείας, καὶ τοιούτοις ἡμᾶς ἀμείβεσθαι δώροις· Θεῷ μὲν μεγάλας ἀναφέροντα τὰς εὐχαριστίας, πένησι δε βοηθοῦντα, λύοντα δὲ καὶ τοῖς χρεωστοῦσι δίκας τὰς ὀφειλάς· ταῖς γὰρ τοιαύταις ούδε κόρον ἴσμεν ἠδόμενοι μεγαλοδωρεαίς. ΕΠΙΣΤ. Ξ. Μανουὴλ πατρικίῳ. Οὐκ ἂν λαθοις, οὐδ' ἂν λάθοις, τὸν ἀλάθητον ὀφθαλμὸν τοῦ Θεοῦ, ἐκεῖνα πράττων καὶ κατασκευαζόμενος, δι᾿ ὧν ἡμᾶς ἐξάγοις βίᾳ τοῦ ζῆν. Ὁ γὰρ παρὰ τὸν ὁρισθέντα τῇ φύσει θάνατον, ἕτερον τρόπον ἐλαύνων ἀνθρώπους τοῦ βίου, εἰ καὶ μὴ τῇ χειρὶ τὸ ξίφος φέρων βάπτοι τη σφαγῇ, ἀλλ᾽ οὖν ἀνδροφόνος ἐστί κἂν μήπω τὸν δήμιον ὁρᾷ. Εἰ δὲ καὶ τὸ τ ταῦτα δια φυγεῖν, χαλεπώτερα τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια ποιεῖ, μέχρι τίνος οὐκ ἀποστήσῃ σαυτὸν τῶν ἐκεῖσε, πιο κρῶς οὕτω, καὶ ὡς οὐκ ἂν ἔγωγε βυληθείην, οὐδ' ἂν πλέον ἐπιβουλευθείην, μακρὰ καὶ μάτην οιμώ ζοντα, καὶ κατολοφυρόμενον, παραπεμπόντων. ΕΠΙΣΤ. ΞΑ΄. Λέοντι καὶ Γαλάτωνι ἀδελφοῖς ἀσηκρήτις. Τῶν ᾿Ανατολίου τοῦ καλοῦ πλασμάτων (οὐκ οἶδα δε πότερον αὐτός ἐστι πατὴρ, ἡ ὑποβολιμαίους ἐτέ ρων ποιεῖται γονάς) πλήρης ο πόντος ἐγένετο· καὶ οὕτω μὲν σφοδραί, οὕτω δε συνεχεῖς αἱ τοῦ ψεύδους αὖραι καταπνέουσιν, ὡς μηδ' οἷς ἡ τῶν ἐν ᾿Αργώ πλωτήρων πλάνη σεμνύνεται, τὸ χρυσόμαλλον δέρας, καὶ τοὺς πυριπνόους ταύρους, καὶ τοὺς πολυμόρφους δράκοντας, καὶ τὴν ἄλλην τερατείαν, μηδὲ ταῦτα λοι πὸν εἰς μύθους ἀναφέρεσθαι· τῇ γὰρ νεωτέρᾳ τοῦ ψεύδους ὑπερβολῇ, ἔσχεν ἀνελθεῖν ἐκεῖνα τὰ παλαιὰ εἰς εἰκόνα τοῦ πιστεύεσθαι. Οὐδὲ γὰρ, οὐδ᾽ ἡμερῶν πρὸ πέντε, οὐδὲ πρὸ δύο, οὐ μὲν οὖν ἀλλ᾽ οὐδὲ πρὸ μιᾶς ὥρας, οὐδεὶς ἀφίκετο πρὸς ἡμᾶς, οὐ τῶν ἄρχειν λαχόντων, οὐ τῶν ἑτέροις πειθαρχούντων· οὐ γραμματηφόρος· οὐκ ἐπισημότερος γραμμάτων· οὐκ ἀγαθῶν ἄγγελος· οὐχ ὑπηρετούμενος τοῖς ἐναντίοις ἀλλὰ γὰρ καὶ τὰ νῦν ὑπεσχημένα τοῖς ἔμπροσθεν συναπώλετο, τὸν ἀέρα μόνον κτυπήσαντα. Τί δε δεῖ λέγειν ύπεσχημένα; οὐ γὰρ ὑπεσχημένα μόνον, ἀλλά γε τοῖς χαριεστάτοις τουτοισὶ καὶ πρὸ ὀφθαλμῶν λαμπρῶς κείμενα, εἰ καὶ μηδ᾽ ὀνείροις ὡράθησαν καὶ γὰρ τὴν ἀρχὴν, εἰς ἀνυπάρκτους διαπεπλασμένα φαντασίας, περὶ αὐταῖς καὶ κατεῤῥνήκεσα· πλὴν ἀλλ', ὅπερ οὐχ ἡγοῦμαι, ἡ συνέχεια δὲ τοῦ ψεύδους, τὴν ἐπ' αὐτοῖς μαντικὴν παντὶ παρέχεται ακριβώ ἰσ. καὶ μετὰ τό.
col. 969–970page 354 of 364
PG 102:969σασθαι. ᾿Αλλ᾽ οὖν εἰ καὶ παρὰ δόξαν, ὅμως εἶ ποτε πρὸς ἀλήθειαν περιτραπείησαν, ἔσοιτο πάντα παρ' ἡμῶν τῷ ἀνδρὶ, ὅσα γενέσθαι αὐτῷ δι᾽ ητήσατο. Ερρωσθε. ΕΠΙΣΤ. ΞΒ΄. Αρσαβὴρ Ασπαθαρίῳ. ὑμῶν παρ Τὸ μὲν δῶρον, μεγαλοπρεπές ὂν, καὶ χωρὶς τῆς ἄλλης διαθέσεως ὁ καὶ ἄλλους ἂν ἐπεπείκει, μεγα λοπρεπῶς ἡμᾶς παρεσκεύασε δέξασθαι. Ἡ δὲ διάθεσις καὶ χωρὶς τοῦ δώρου τὸ οἰκεῖν ποιεῖν διανοουμένη, άτε δὴ μείζων μὲν πάσης άλλης φιλοτιμίας, μείζων δὲ παντὸς εὐεργετήματος καὶ εἶναι καὶ ὀνο μάζεσθαι μεγαλοφρονοῦσα οὐδενὶ ἑτέρῳ τῶν πρωτ τείων ὑπεξίσταται. Εἰ δὲ ταῦτα ἄν τε παρῇ τὰ δῶρα, κἂν μέγιστα ᾖ, οὐδὲν ἐκείνη δι' αὐτῶν περιβάλλεται μέγα, ἄν τε μὴ παρῇ, τῇ μονώσει πλέον ἀπαστράπτει. Ωσπερ νέφος ἥλιος τὴν ὕλην διαφυγοῦσα καὶ καθαρὰς καὶ ἀΰλους τὰς αὐγὰς τῆς φιλικής προ [σ] αγο ρεύσεως ἐκ τοῦ δεχομένου αντανακλῶ σοι τῷ πέμποντι. Διό μηκέτι σοι δώρων ἀπορίᾳ ἡ πρόσρησις βραδυνέτω, ἀλλ' ἐποχουμένη τῇ διαθέσει καὶ τὰς σας συν επικομίζουσα υγείας θᾶττον ἀφικνείσθω. Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ οὐ μὴ ἔσοιτο τῆς δι' αὐτῆς ἡμῖν ἐγγινομένης χαρᾶς καὶ θυμηδίας οὐδὲν τῶν περιγείων δώρον ο χαριέστερον. ΕΠΙΣΤ. ΕΓ΄. Ταρασίῳ Πατρικίῳ ἀδελφῷ παραμυθητική ἐπὶ θυγατρὶ τεθνηκυίᾳ. Ὦ ποῦ νῦν Ηλίας; ποῦ δὲ Ελισσαῖος; ποῦ δὲ Πέ τρος, ἡ Παῦλος, ἤ τινες τῶν κατ᾽ ἔκείνους ἱερῶν καὶ ἁγίων ἀνδρῶν; οὐ γὰρ ἂν ἐπιστολῆς ἐδεήθην, αὐτῶν δέ τινος λαβόμενος τῶν ποδῶν, ἐπεὶ τὴν χάριν οὐκ ἔχω τῶν χειρῶν, οὐκ ἂν ἀπέστην ἅπαντα ποιῶν, ἕως ἂν ζῶσαν τοῖς γεννησαμένοις παρέθεντο τὴν παῖδα. Νῦν δε τί; οὐδὲ γάρ, οὐδὲ ταῖς τηλικαύταις συμφοραῖς τοῦ γένους, ἡ καθ' ἡμῶν ὑπερόριος φυγὴ δυσωπεῖται. Επιστολῆς δέομαι, ἐπιστολῆς, οἱ μοι! θρῆνον ἀδελ φοῦ, ἐπι θυγατρὶ κειμένη διαπραϋνούσης· ὅτε τέκνων παρῆσαν ἐλπίδες, καὶ τὸν γάμον εἶχε δυσφημία· ότι μὴ θᾶττον τὴν παῖδα μητέρα ἐδείκνυ, μηδε παιδός παῖς χερσὶ προπατόρων ἐναθύρει τε καὶ ἐνάλλεται, περιλαλῶν τοῖς ψελλίσμασιν. Αλλ' ὅτι τὰ μείζω ἠλπίζετο, τότε καὶ ἃ κατείχομεν ἀνηρπάζετο· οἱ μοι τῶν παλαιῶν προπατόρων ἀπάτη καὶ παράβασις καὶ δίκη! Πῶς εἰς τὸν παράδεισον εἴρπυσεν ὁ πονηρός ἐκεῖνος καὶ σκολιός ὄφις; πῶς ἔπεισεν:; ἡ πως ἐκεῖθεν μέχρι τοῦ νῦν τὸ πικρόν τοῦ θανάτου παρα τείνεται κέντρον; ἔφθασεν αὕτη καὶ καθ᾿ ἡμῶν ἡ πληγὴ βέλους ὀξύτερον, σκηπτοῦ φοβερώτερον· καὶ κεῖται παῖς, ἄρτι τὴν ὥραν ἀνθοῦσα, δεινὸν καὶ σκυθρωπὸν ὀφθαλμοῖς τεκόντων θέαμα· ὅτε τὸ ἄνθος ἐφύετο τῆς παιδοποιίας, τότε αὐτὸ τὸ φυτὸν συν ἴσ. δώρων. * Πῶς εἶπεν.

Letter LXIIIEpistola LXIII

col. 971–972page 355 of 364
Epistola LXII
PG 102:971απεμαραίνετο ταῖς ῥίζαις ἡ φύσις πρὸς βλάστην ; τὰ ἔκγονα, πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ λάκκος ἐμερίζετο, καὶ εἱστήκει, καὶ τὸ τοῦ θανάτου δρέπανον ἐμβαθυνόμεν νον τοῖς σπλάγχνοις, καὶ αὐτὴν ζωὴν ἐξεθέριζε τοῦ βίου. Ποῖον δάκρυον ἀρκέσει τῷ πάθει; τίς στεναγμὸς; ὀδυρμὸς δὲ ποῖος ἡ σιγᾷ στόμα τὴν μακρὰν ἐκείνην καὶ φευκτὴν σιωπὴν, καὶ χείλη μέμυκεν, οὐ σεμνότητα διηγούμενα, οὐδὲ τὸ τοῦ ἤθους κόσμιον ἀπαγγέλλοντα, πρὸς δὲ λύσιν συστελλόμενα· ὀφθαλμοὶ δὲ τί; φεῦ πάθους καὶ σιγὴν νικῶντος καὶ λόγων οὐκ ἀνεχομένου! ὀφθαλμοὶ (πὼς εἴπω); πᾶσαν ζωτικὴν λιβάδα κενώσαντες, νεκραῖς ταῖς βλεφαρίσι τὰ λείψανα περιστέλλουσι· τὰς παρειὰς ἀντὶ ἐρυθήματος, καὶ βαφῆς ἐμφύτου σκοτεινὸν καὶ νεκρὸν ὑπαλείφει χρώμα, μορφῆς ἁπάσης ἐξαφανίζον εὐ πρέπειαν· τὸ πρόσωπον ὅλον, ὡς ἐκ τοιούτων, Ατροπός. - ίσ. τὸν Θεόν. κρεῖττον. φρικτὴν καὶ φοβερὸν τοῖς ὁρῶσι τὴν θέαν παρέχεται. Τις βασκανία; τίς ἐπήρεια τοιαῦτα καθ' ἡμῶν ἀκον. τίζει τὰ βέλη; οὔπω παρῆλθε τὸ πρότερον πένθος, καὶ πάλιν ἕτερον ἐπέπεσε μεῖζον. Τὸ μὲν εἶχεν ὑπομάζιον παῖδα· τοῦτο δὲ καὶ μητέρα ἐπὶ ἂν θᾶττον τὸ κακὸν ἐπέστη. Πόθεν αἱ τηλικαῦται καὶ τοσαῦται πληγαί; πληγαὶ ἐξ ἀνθρώπων· πληγαὶ ἐξ ἀδήλων μηνιμάτων. Πανταχόθεν ἔστηκε τὰ δεινά· τὰ βέλη φέρεται εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς, εἰς παῖδας. Γεγόναμεν σκηνὴ τραγῳδίας, καὶ χορεύουσιν ἐν ἡμῖν θρῆνος καὶ πένθος καὶ λύπη καὶ κατήφεια, καὶ πᾶσα κακῶν ἐριννύς· συνάγει δ᾽ ἄρα, ὡς ἔοικε, τὸν καθ' ἡμῶν χορόν Κλωθώ τις καὶ ἄτρακτοι ", καὶ τὰ δυστυχή ταύτης νήματα, τόν τε ἡμέτερον βίον τοῖς δράμασι διαπλέκουσα, καὶ χορηγούσα τὰς ὑποθέσεις τῶν τραγικών ασμάτων τοῖς πικροῖς χορευταῖς. 'Αλλά τί ἔπαθον; ποῖ φέρομαι; γράφειν ἀρξάμενος παρα μύθιον, αὐτὸς, οὐκ οἶδ' ὅπως, τῷ πένθει συναρπασθεὶς, οὐκ ἀντισχόντων τῶν λογισμῶν πρὸς τὴν φορὰν τοῦ δεινοῦ, εἰς τοὐναντίον, ὧν ἐσκόπουν, παρεσύρην· καὶ παραψυχῆς εἰσηγούμενος λόγον, εἰς τὰ τῶν ὀδυρομένων ἀπηνέχθην δάκρυα. ᾿Αλλὰ γενώ μεθα ἡμῶν αὐτῶν, μηδὲ τῷ βυθῷ τῆς λύπης βαπτιζώμεθα· πολλοὺς ἀπώλεσε λύπη, οὐ σῶμα μονον διαφθείρασα, ἀλλὰ καὶ ψυχῆς αὐτῆς λυμηναμένη τὰ καίρια. Μηδὲ τοῖς ἐχθροῖς χαριζώμεθα· μέγα γὰρ ἐχθροις εἰς θυμηδίαν, ή κατήφεια τῶν ἐπηρεαζομέ μηδ' εἰς τοὺς πατρικοὺς τῆς καρτερίας ἐξυβρί ζωμεν ἄθλους. Εἶδον ἐκεῖνοι θανάτους παίδων θα νάτους, οὐχ οἷοι παρ' ἡμῖν, μηδε γένοιτο τούτων νων τότε πικρᾶς καὶ βαρείας τῆς ὑπερορίας ἐπικειμένης, καὶ πάσης ἐρημίας φίλων συγγενῶν περιεστηκυίας, καὶ πάντων ἁπλῶς ὅσα ψυχαγωγίαν τινά φέρει περ ριηρημένων· ἀλλ' εὐχαρίστως ἤνεγκαν· ἀλλ' ἐδόξασαν τὸν κρεῖττονα ν ἢ κατὰ λογισμοὺς ἀνθρώπων τὰ ἀνθρώπινα διακυβερνώντα. Εννοήσωμεν τίνες εσμέν, πόθεν γεγόναμεν· οὐκ ἐκ θνητῶν θνητοί; οὐχὶ ἐξ οὐκ ὄντων μετ' ολίγον οὐκ ἐσόμενοι; που μοι πατήρ; ποῦ δέ μοι μήτηρ; οὐχὶ μικρὰ τῷ βίῳ προσπαίξαντες, πλὴν ὅσα μαρτυρικὸς αὐτοὺς καὶ τῆς ὑπο
col. 973–974page 356 of 364
PG 102:973μονῆς διακόσμει στέφανος, θάττον λιπόντες τὸ θέατρον 4 ᾤχοντο; Οἱ δὲ βασιλεῖς καὶ τύραννοι, οἱ τῷ φρυάγματι καὶ ταῖς ὀφρύσιν ἀθάνατοι, οὐχὶ τῷ θανάτῳ δυναστείαις αὐταῖς καταδύονται; Πᾶσα φύσις ἀνθρώπων, κἂν ἐξουσιάζουσα ᾖ, κἂν ἰδιῶτες, κἂν γερόντων, κἂν νέων, κἂν ἀνδρῶν, κάν γυναικῶν, θανάτῳ πάνω τως τέμνεται τοῦ βίου· καὶ οὐδὲν οὐ μὴ διαφύγῃ τὸ ἐκείνου δρέπανον· οὐδὲν καινόν, οὐδὲ παράδοξον, οὐδὲ τῆς φύσεως ὑπέστημεν ὑπερόριον. Θνητὴ προελήλυθεν ἐκ σπλάγχνων θνητῶν καὶ τῷ θνητῷ βίῳ νόμῳ φύσεως λειτουργήσασα, τῷ αὐτῷ τῆς φύσεως νόμῳ πρὸς τὴν ἀθάνατον πολιτείαν ἀπεδήμησεν. Οὐκ ἔλιπε παῖδας ὀδυρομένους ὀρφανίαν· οὐκ ἀπῆλθε τὸν περὶ τὰ ἔκγονα πόνον πικρότερον τοῦ θανάτου συνεπιφέρουσα κέντρον· οὐκ ἔλαβε πολλὴν πεῖραν τῶν ἀναρῶν· οὐκ ἐζήτησε θάνατον, οὗ πολ λοὶ πολλάκις συμφοραῖς ἀφύκτοις περιστοιχηθέντες = ἐπεθύμησαν. Γονεύσι προσομιλοῦσα τῆς ζάλης ἐξῆλθε τῶν προσκαίρων· χερσὶ μητρικαῖς ἀπῆλθεν ὑπηρετουμένη· χερσὶ τεκόντων εναπέθετο τὸ πνεῦμα. Ἐκηδεύθη τὸ σῶμα· παρεδόθη τάφῳ, καλοῖς ἐντα φίοις εὐσεβείᾳ καὶ σωφροσύνῃ καὶ πολλῶν εὐχαῖς ἐλεημένων προπεμπομένη· ἀπῆλθεν εἰς χώρον, ἐξ οὗ πᾶσα λύπη καὶ στεναγμὸς ἀπελήλαται. Τί πλέον ἔδει; εἰς τοὐναντίον μοι τρέπει τὸ ἄλγος, τὰ περὶ τὸ μακάριον ἐκεῖνο θυγάτριον οἰκονομηθέντα· καὶ μακαρίζω ταύτην τῆς ἀποδημίας, καὶ τὸν θρῆνον εἰς δόξαν Θεοῦ μεταβάλλω, καὶ τὴν ἀμηχανίαν εἰς εὐχαριστίαν, οὕτως αἰσίως καὶ ὡς ἄν τις μόλις εὔξαιτο ἀπηλλαγμένην ὁρῶν τῶν παρόντων. Αλλ' οὐ πολὺν ἐπεβίω χρόνον· καὶ τί διαφέρει αν τε πλείους, ἄν τε ἐλάττους τὴν ζωὴν ἡμῶν διαμερίσωσιν ἡμέραι, ὅτε καὶ τὸ πλεῖον καὶ τὸ ἔλαττον, εἰς τὰς αὐτὰς τοῦ θανάτου πύλας διαβιβάζει; Οὐδεὶς ἡδεται τοῖς παρ ελθοῦσι, τὸ μέλλον οὐκ ἔστι, τὸ παρὸν ἐν ᾧ ἂν τις καὶ τὸ ἥδεσθαι θείη παντελῶς ἀκαριαῖον· ὥστε καὶ ὁ μακρὸς καὶ βραχὺς τοῦ βίου χρόνος, τῷ παρόντι μόνον τὴν αἴσθησιν τῶν ἡδέων περικλείων, εἰς ἴσην καὶ ὁμοίαν ἀπόλαυσιν, τόν τε εἰς γῆρας βαθύνοντα, καὶ τὸν ἐνακμάζοντα τῇ νεότητι συνάγει, ἑκατέρου μὲν τὴν αἴσθησιν τῇ παρούσῃ τέρψει διαπλανών, οὐδενὸς δέ, οὔτε τῶν παρεληλυθότων, οὔτε τῶν μελ λόντων, οὐδεμιᾶς ἡδονῆς, οὐδ᾽ ἑτέρῳ μετέχειν ἐνδι δούς. Οὕτως ἀδιάφορον πολὺν ἡ ὀλίγον χρόνον ἐμβιῶναι· μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ἀδιάφορον. Εἰ γὰρ οὐδεὶς ἄνθρωπος ἀπὸ ῥύπου καθαρὸς εἴρηταί τε, καὶ τοῖς ἔργοις ὁρᾶται πιστούμενον, οὐδ᾽ ἂν εἰ μία ἡμέρα ο βίος αὐτῷ, ὁ ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τὸ πήλινον τοῦτο σκή νωμα καταλιπών, ἔλαττον ἔχων ἀπῆλθε καὶ κηλίδων τῶν σωματικών. Οὐκ οὖν ὁ πενθῶν τὴν ἀπελθοῦσαν, ὅτι θᾶττον ἀπήλλαξε των παρόντων, ὅτι ἔλαττον μετέσχε τῶν μολυνόντων, τοῦτο δάκρυον ποιεῖται, καὶ τὸ καθαρωτέραν αὐτὴν τῷ ἐκεῖθεν ὀφθῆναι Νυμ φίῳ, νομίζει[ς] συμφοράν· ἀλλὰ πρὸ ὥρας μετέστη μή μοι γένοιτο τοιαύτην φωνὴν ἀκοῦσαι· φωνὴν ῥηθῆ και μὲν τολμηράν· ἐννοηθῆναι δὲ τολμηροτέραν. Πρὸ η περιτυχόντες.
col. 975–976page 357 of 364
PG 102:975νομίζετο λύειν πρὸ ὥρας; ἀλλ᾽ ἐτέχθη μὲν νεύσει Θεοῦ καὶ καθ᾿ ὡραν. ᾿Απελθεῖν δὲ πρὸς τὸν Πλάστην ἡμᾶς αὐτοὺς καθίζομεν ὁροθέτας; καὶ προάγει μέν ὁ Δημιουργός καθ' ώραν, λαμβάνει δε πρὸς ἑαυτὸν οὐκ εἰδὼς τὴν ὥραν; ἀπὸ σταγόνος ἔπηξεν εἰς σάρκα, διέπλασεν ἐν μήτρα, προήνεγκεν εἰς φῶς, ἐκ βρέφους διετήρησε μέχρι παιδός, μέχρι πα στάδος, μέχρι τελείας ἡλικίας· τούτων οὐδὲν οὐ καθ' ώραν; Οτε δὲ πρὸς τὸν ἀθάνατον ἀμείβει βίον, τότε μόνον οὐ καθ' ώραν· πόῤῥω γλώσσης εὐσέβεια μελετώσης ή τοιαύτη δυσφημία· πόρρω φρονήματος σωφρονοῦντος· τοῦτο θρήνων μακρῶν, τοῦτο δακρύων πολλῶν ἐγκαταχωσθῆναι τὸν ἄνθρωπον τηλικαύτη μοχθηρία λογισμῶν, ἀλλ' οὐχὶ τὸ διαμείψαι τὰ ὥρας· καὶ πῶς ὅτε τὰς μητρικὰς ἔλυσεν ὠδῖνας, οὐκ ἄφθαρτα τῶν φθαρτῶν. Οὐ μὲν οὖν οὐχὶ πενθεῖν τὴν διαφυγούσαν σώμα θνητὸν δεῖ, ἀλλὰ τὸν νεκρώσαντα τὸν ἀθάνατον νοῦν· οὐδ᾽ ἣν οὐράνιος παστὰς θαλαμεύει, ἀλλ᾿ ὃς ἐνέθαψε τὴν ψυχὴν ἐλπίσι νεκραῖς. Ναί, φησίν, ἀλλὰ τεκόντων προαπῆλθε· τί δαὶ ἄρα, ἐβούλετο δέ τις αὐτὴν μητρὸς καὶ πατρὸς θανάτῳ προκατεργασθεῖσαν πρότερον, οὕτως ἀπελθεῖν, την λικαύταις πληγαίς μεμαστιγωμένην; πατρὸς οὗ μοι σπλάγχνα, μητρυιᾶς διάθεσιν οὗτος, ἀλλ' οὐ πατρός οὐδὲ μητρός φίλτρον, ἀπαγγέλλει, καὶ ζητοῦντος τὸ οἰκεῖον ἡδὺ ἡ τὸ τῇ θυγατρὶ κεχαρισμένον, καὶ σου φιζομένου πόθῳ παιδὸς τὴν ἑαυτοῦ θεραπείαν. Τί γὰρ λυπηρὸν ἰδεῖν στεργομένων θάνατον; οὐκ ον ἀπῆλθεν ἡ παῖς ἐλευθέρα τούτου· ἀλλ' οὐ λυπηρόν. Καὶ τί δαπανώμεν ἑαυτοὺς τῇ λύπη; Εἰ δ᾽ αὑτη σοι παρῆν ἐκεῖθεν ἡ παῖς ἐπιστᾶσα, καὶ χειρὶ χεῖρα ἐμβαλοῦσα, ἱλαρῷ δὲ καὶ χαίροντι προσώπῳ κατά εφίλει τε καὶ προσεφθέγγετο, Τί δὲ ἄρα κόπτεις σεαυ τὸν, ὦ πάτερ; τί δὲ θρηνεῖς, ὡς ἐπὶ κακοῖς, ἀπελθοῦσαν; ἐμοὶ παράδεισος ἔλαχεν οἰκεῖν. Γλυκὺ μὲν τι θέαμα ὀφθαλμοῖς ἰδεῖν· γλυκύτερον δὲ ἐναπολαύσαι μείζω[ν] δε πίστεως ἁπάσης ἡ πεῖρα. Παράδεισος ἐκεῖνος ἡ πρώτη καὶ θαυμασία τοῦ γένους πατρίς, ἐν ᾧ πάλαι τῆς Δεσποτικῆς παλάμης τὸ φιλοτέχνημα τῆς φύσεως οι προπάτορες, πρὶν ἢ τὸν ὄφιν ὑποψιθυρίσαι, τῆς εὐδαίμονος καὶ μακαρίας ἀπήλαυον ζωής. ᾿Αλλὰ νῦν οὐδὲ ὁ σκολιός ἐκεῖνος καὶ πονηρός όμις, χώραν ἔχει ὑφερπύσαι, οὐδέ τινας ψιθύρους λόγους ὑπομηχανᾶσθαι· ἀλλ' οὐδ᾽ ἐν ἡμῖν ἐστί τις, οὗ μή ἐστιν ἡ γνώμη μηχανῆς ἁπάσης καὶ τέχνης αμείνων· οὐδ᾽ ὀφθαλμοὺς δὲ τις ἀνοιχθῆναι δεῖται ἡ τινος μείζονος ἐπιθυμίας ἀπολαῦσαι. Ἐσμὲν γὰρ ἅπαντες σοφοὶ μὲν τὴν θείαν καὶ οὐράνιον σοφίαν ἐν ἀφθόνοις δὲ καὶ ἀνεκλαλήτοις ἀγαθοῖς· ὁ δὲ πᾶς βίος ἡμῖν ἑορτὴ καὶ πανήγυρις. Λαμπροὶ δὲ λαμπρῶς ἐν ἀφθάρτοις καὶ καθαρωτάτοις πολιτευόμενοι σώ μασι, Θεὸν ὁρῶμεν, ὡς ἔστιν ἀνθρώπῳ δυνατόν ἰδεῖν, καὶ τούτου τῷ ἀφράστῳ καὶ ἀπερινοήτῳ κάλλει ἐντρυφῶντες, διαπαντὸς ἀγαλλόμεθα, καὶ κόρος τού των οὐδεὶς, ἀλλὰ τὸ ἄφθονον τοῦ τρυφῶν ἀκμὴ γίνε ται τοῦ ἐρᾶν, καὶ τῷ ἔρωτι συμπροιοῦσα ἡ ἐξουσία τῆς ἀπολαύσεως, ἀφατόν τινα καὶ ἀνεκδιήγητον, ὡς ἀληθῶς, τὴν χαρὰν ἐκείνην καὶ ἀγαλλίασιν ἐργάζεται· ὡς καὶ νῦν ἔμοιγε ταῦτά σοι προσομιλούσῃ,
col. 977–978page 358 of 364
PG 102:977δεινὸς καὶ ἀμήχανος πρὸς ἐκεῖνα ἔρως ἐπιστρέφει, καὶ οὐδὲ τὸ βραχύτατον αὐτῶν παραχωρεί διηγήσασθαι. Ἐλεύσῃ δέ ποτε καὶ αὐτὸς ἐκεῖσε ἅμα φίλη μητρὶ, καὶ τότε πολλὰ μὲν ἐμὲ τοῦ μικρὰ περὶ της λικούτων εἰπεῖν· πολλὰ δὲ σαυτὸν τοῦ πένθους αἰτιάτῃ· οίων καλῶν κἀγαθῶν ἡμῖν κατωδύρου Αλλά με λοιπόν, ὦ φίλτατε πάτερ, χαίρων ἔα καὶ πρόπεμπε· μηδε πλέον κατέχῇς, ἵνα μὴ πλέον ζη. μιώσῃς, καὶ διὰ τοῦτο πικρῶς ἀνιάσης. Εἰ ταῦτα δὲ καὶ τοιαῦτα ἕτερα τὸ μακάριον ἐκεῖνο θυγάτριον διεξήει, ἆρ᾽ οὐκ ἂν δυσωπηθεὶς καὶ τὴν ὀδυρμόν ἀπέθου καὶ χαίρων χαίρουσαν ἀπιέναι προέπεμπες; Εἶτα ἂν μὲν ἡ παῖς ταῦτα λέγη, βελτίους ἐσόμεθα καὶ τοὺς θρήνους ἀπορρίψομεν; ἂν δ᾽ ὁ κοινὸς Πλά στης καὶ Δεσπότης βοᾷ· Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καν ἀποθάνῃ ζήσεται· καὶ ὅ τε ἡτοίμασιν τοῖς ἀγα πῶσιν αὐτὸν, ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη. ὡς ἀπιστοῦντες οὐδὲν ἄμεινον διακεισόμεθα, ἀλλ᾽ ἐπὶ πλέον θρηνήσομεν; Καὶ ποῦ τοῦτο καλόν; που δὲ δίκαιον; ποῦ δὲ λογισμῶν ἐγγὺς ἑστηκότων τοῦ πρέποντος ἢ συμφέροντος; Εἶτα οὐδὲ τὴν ἐμὴν αἰσχύνη κοσμιωτάτην νύμφην, εἰς τὰ τῶν θηλέων δάκρυα τὸ ἀρρενωπόν διαχέων καὶ καταφερόμενος οὐδὲ φείδῃ τῆς γυναικείας ἀσθενείας, οὐδ᾽ ἡ περὶ αὐτὴν εὔλογος συμπάθεια καὶ ὠφέλιμος τὴν παρά λογον διαλύει καὶ ἀσύμφορον. Εἰ γὰρ ἄνδρες, παρ' ὧν ταῖς γυναιξὶν ἡ ἀνάκτησις, ἴσα γυναίοις κόψονται τί τὸ περὶ αὐτὰς ἔσται; πόθεν τὸ παραμύθιον ἔξουσι; τίνας δὲ παραινέσομεν εἰς καρτερίαν μιμεῖσθαι, πρὸς τίνας ἀφορᾷν; ἀλλὰ μὴ σύ γε, μηδὲ σεαυτοῦ ἀνάξιον πάθοις, μηδὲ τοῦ γένους, ἵνα τι καὶ τοῦ καιροῦ φιλοτιμώτερον εἴπω, νόθον καὶ ἀλλότριον. Μὴ δὴ τοῦ καλοῦ πλέον εἰς οἰμωγὰς ἐκφερώμεθα, μηδε γυναι κιζώμεθα τῷ πάθει άνδρες πολλαχοῦ ἐν πολλοῖς καὶ χαλεπωτάτοις πειρασμοῖς ἀναφανέντες. Ἔλαβε πρὸς ἑαυτὸν ὁ Πλάστης τὸ πλάσμα· ἀλλ' ἔδωκε πλείους ὧν ἀφειλε (καὶ εἴησαν γε ἐπὶ μακρότατον εὖ βιοῦντες, καὶ τοὺς τεκόντας εὐφραίνοντες) υἱοὺς καὶ θυγατέρας. Λυπεῖ τὸ παρελθόν· εὐφραινέτωσαν οἱ παρόντες· εὐχαριστήσωμεν ὑπὲρ ὧν ἀφεῖλεν, ἵνα οἷς ἐχαρίσατο χαίρειν καὶ ἀγαλλιᾶσθαι βεβαίαν ἔχω μὲν τὴν ἀπόλαυσιν. Καλὸν ἔχειν τῷ βίῳ γένους διαδόχους· ἔχομεν· καλόν παρέχειν ἀπαρχὰς τῷ κοινῷ Πλάστῃ, καὶ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων δοτῆρι προσηνέγκαμεν πρὶν μὲν ἄδηλον ἦν τίνες τῶν παί δων εἰς ἀπαρχὰς Θεῷ, τίνες δὲ εἰς διαδοχὴν γένους λογισθήσονται. Νῦν δὲ ἂν μόνον εὐχαρίστως τὴν ἀπαρχὴν οἴσωμεν, οὐκέτι ἐν ἀδήλοις τὰς ἐλπίδας σαλεύσομεν, ἀλλ' ἐν τῷ βεβαίῳ πεπηγότες ἐσόμεθα. Οὐδέ ποτε λαβὼν οὐ παρέσχε φιλοτιμότερον· ἀεὶ δε μεγίστοις καὶ ἀνελπίστοις ἀγαθοῖς τὰ ἐλάχιστα διαμείβεται. Εἰ δὲ θρήνοις, ὡς ἀδικούμενοι, τὰς ἀπαρχὰς καθυβρίσωμεν, ἀλλ᾽ ἐγὼ μὲν οὐδὲν ἐρῶ δυσχερές, ἐπεὶ μηδ' ὑμᾶς ἐλπίζω τοῦ λοιποῦ θρή νους καὶ λύπας καὶ τοιαῦτα πάθη, ἃ τοῦ δυσχερούς ἐστιν αἰτία, περιβάλλεσθαι. Εἴη δέ μοι καὶ τὸ Θεῖον
col. 979–980page 359 of 364
PG 102:979γι· αὐτός μοι τὴ παρρησίαν χορηγεῖ ὑμῶν, ὅπερ ἔφην, ἀπὸ τῆς ἀθυμίας εἰς εὐχαριστίαν άνενεγκον των, πολλὰ δὲ καὶ νέα καὶ παλαιὰ τοῦ συνενεχθέντος εἰς ψυχαγωγίαν ὑποδείγματα· μᾶλλον δ' ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὅλος ὁ βίος τούτου παράδειγμα, ἐν τοῖς λογισμοῖς ἐπιδιελθόντα, πᾶσαν ἔστι ῥᾷον ἀπο θέσθαι τὴν κατήφειαν. Εἴπω τὸ μεῖζον, μᾶλλον δὲ τὸ φρίκης γέμον· τίνων ἐστὶ τὸ λυπεῖσθαι τοὺς ἀποιχομένους; μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ αὐτὸς ἐρῶ, τὸν κήρυκα δι τῆς οἰκουμένης καλῶ, διὰ τῆς οἰκείας φωνῆς ἀπαγ γεῖλαι τὸ ἐπουράνιον ψήφισμα· Οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, περὶ τῶν κεκοιμημένων, ίνα μὴ λυπῆσθε καὶ ὑμεῖς, καθὼς καὶ οἱ λοιποὶ, οἱ μὲ ἔχοντες ἐλπίδα. Παῦλος ἐστιν ὁ σαλπίζων ταύτα, ό τῇ τε ψήφῳ, καὶ τῇ ἐλπίδι συνεφαπτόμενον· καὶ ἔστι ὁ τῷ οὐρανίῳ παιδευθεὶς διδασκαλείῳ, ὁ τὴν οἰκουμένην πᾶσαν περιλαβὼν τῷ κηρύγματι, τὸ τοῦ Χριστοῦ στόμα, ἀπίστων εἶναι βοᾷ τὴν ἐπὶ τοῖς τε λευτῶσι λύπην, σβεννύντων τῆς ἀναστάσεως τὴν ἐλπίδα, ἀπιστούντων τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου τὴν δύναμιν. Ἀλλ᾿ ἀποθώμεθα τὴν λύπην, ἵνα μὴ τηλικούτοις κακοῖς ἔνοχοι φανῶμεν· ἵνα μὴ ὡς ἀληθῶς τότε τὴν παῖδα ζημιωθῶμεν. Νῦν μὲν γὰρ κόλποι θάλπουσιν αὐτὴν ᾿Αβραμιαῖοι· κἀκεῖ τα την, εὐφραινομένην καὶ χαίρουσαν, μετ' όλιγον θεα σόμεθα. Εάν δὲ παρὰ τοὺς Δεσποτικούς θεσμούς ἐγὼ τὴν παῖδα θρηνώ, ἐλαύνομαι τοῦ καλοῦ θεάματος ἐκείνου. Ποθεῖς τὴν παῖδα θεάσασθαι; ρίψον ἀπὸ σοῦ τὴν λύπην· δεῖξον σεαυτόν, δι' ὧν εὐχαριστεῖς, ἄξιον τῆς ἐκεῖθεν εὐροσύνης· ἀλλ' εἰ ἔτι στέργομεν τους θρήνους, ἑαυτοὺς στερίσκομεν τοῦ ποθουμένου· οὐκ οἶδε θρήνους ἡ ἐκεῖθεν εὐφροσύνη οὐδ' ὁ τῆς ἀγαλλιάσεως καὶ χαρᾶς νυμφῶν ἀνέχεται γενέσθαι χωρίον πενθούντων· οὐδ᾽ ἐθέλει παραδέχεσθαι τοὺς ὑπὸ δάκρυσι τιθέντας, οὓς αὐτὸς ἀνεκλαλήτου χαρᾶς ἔχει κληρονόμους. Εκρινεν ὁ Πλάστης τὸ πλάσμα πρὸς ἀθανασίαν μεταπλάσαι· μὴ βασκαίνω μεν τῆς εὐδαιμονίας τὴν παῖδα, μηδὲ τῆς κρίσεως ἣν ἔδει θαυμάζειν καταγογγύζωμεν· μηδὲ τὴν Δε σποτικὴν φιλοτιμίαν εἰς ὑπόθεσιν άγνωμοσύνες βιαζώμεθα. Ενόσει ποτέ παιδίον τοῦ μεγάλου βασι λέως Δαβίδ, καὶ ἡ νοσος τὸν τάφον ἐδείκνυ. Ὁ δε συμφορὰν τὴν νόσον νόσον ποιούμενος, πρηνής έκειτο, καὶ δάκρυσιν ἐξεμειλίσσετο τὸ θεῖον, τροφῆς τε αυ τῆς ἀπεχόμενος καὶ τῆς ἄλλης ἐπιμελείας τοῦ σώ ματος, ἀλλ᾿ ὅτι τὸ παιδίον ἀπῆλθεν, αὐτίκα συν απέθετο καὶ τὴν λύπην· πρὶν μὲν γὰρ ἱκέτευε παρα μένειν τὸ φυὲν τῶν σπλάγχνων· ἐπεὶ δὲ κρίναντα τὴν ἀναχώρησιν τὸν Πλάστην εἶδεν, οὐκ ἐτόλμησε τοῦ κριτοῦ τὴν ψῆφον ἐγκαθυβρίσαι τῷ πένθει ἀλλ' ἀνώτερον ἑαυτὸν πάσης παρασκευασάμενος και τηφείας, εὐχαριστηρίους ἡφίει φωνάς, καὶ τῆς συν ήθους είχετο διαίτης· οὕτω χρὴ διατίθεσθαι καὶ ἡμᾶς· ἀσθενεῖ παιδίον, συγγενὴς ἄλλος, ἡ τῶν φίλων τις, καὶ ἡ νόσος θάνατον ὠδίνει· δέομαι Θεοῦ παρο ελθεῖν τὴν νόσον δοῦναι, παρεῖναι τὸ ποθούμενον τοῖς ποθοῦσιν· ἀλλ᾽ ἄμεινον αὐτὸς τὴν μετάστασιν
col. 981–982page 360 of 364
PG 102:981ἡγεῖται· εὐχαριστεῖν λοιπὸν οἷς ᾠκονόμησε προσ ἥκει· στέργειν τὸ πραχθὲν καὶ μὴ τῷ θρήνῳ καὶ τοῖς ὀδυρμοῖς ἐγκαθυβρίζειν τὴν κρίσιν τοῦ Κτίσαντος. Εἰ δέ τις καὶ ἡμᾶς ἐνεδρεύει δαίμων, καὶ τὸν Ἰὼβ πάλιν ἐξαιτεῖ, καὶ Θεὸς ἀφίησι τῷ θεράποντι βάσα νον 7 συμπλακῆναι, καὶ δοκιμάζει τὴν ὑπομονὴν ἐπ' ἐλέγχῳ τοῦ ἀντικειμένου, καὶ ἀγώνων στάδιον ἀνοίγει, καταισχύναι μὲν τὸν ἀνταγωνιστὴν, στεφανῶσαι δὲ τὸν ἀθλητήν· οὐδ᾽ οὕτω χρὴ ἀνίας ὑπόθεσιν τῆς ἀρετῆς τὴν ἀνακήρυξιν, οὐ μὲν οὖν οὐδαμῶς ποιεῖσθαι, οὐδὲ καιρὸν θρήνων ἀποφαίνειν τὸν καιρόν τῶν τροπαίων· οὐδὲ ἡμέραν δακρύων, τῆς ἀθλήσεως τὴν ἡμέραν· οὐ μὰ τοὺς δ᾽ ὑπομονῆς στεφανωθέν στεφανωθέν τας, καὶ τοὺς ἁμαραντίνους αὐτοὺς καὶ λαμπρούς στεφάνους οὐκ ἔστιν άξια ταύτα τῆς σῆς γενναίας ψυχῆς, οὐδὲ τοῦ εὐσταθοῦς φρονήματος, οὐδὲ τῆς ἄλλης ἀρετῆς. Τοιγαροῦν στῶμεν ἀνδρείως· στῶμεν εὐθαρσώς, ὡς τοῦ οὐρανίου στρατιῶται βασιλέως τῷ ἐχθρῷ προσπλεκώμεθα· μηδε καταισχύνωμεν τὴν μαρτυρίαν τοῦ ἀγωνοθέτου· μηδὲ τοῦ ἀντιπάλου τὸ θράσος ἐν τῷ δυσφορεῖν συγκροτήσωμεν· μηδ' εἴτι πρότερον ἡμῖν ἀνδρείας ο κατωρθώθη, τοῖς ὑστέροις ἐκθηλύνωμεν· μηδε κινῆσαι μὲν φθόνον ἐχθροῦ γενώμεθα ἀγαθοί· νικῆσαι δε δι' ὑπομονῆς εἰς τέλος ἐλεγχθῶμεν ὀκνηροί· ἕτοιμος εἰς πτῶσιν ὁ πολέμιος, ὅταν εἶδη μακροθύμως φέροντα τοὺς πειρασμούς, θάττον ἀφίσταται τῆς πείρας, ὁρῶν τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ στερρᾶς τῆς καρτερίας εδραζόμενον· ἐγγὺς ὁ στεφοδίτης, λαμπροῖς τοῖς στεφάνοις ἀντὶ τῶν ἄθλων δεξιούμενος τὸν ἀγωνιστὴν· καὶ οὐκέτι συγχωρεῖ προσβαλεῖν τὸν ἐχθρόν· πόρρω δὲ τοῦτον ἐλαύνει· κἂν ἔτι δόξῃ ἀναισχυντεῖν, σὺν αὐταῖς ἁπάσαις τέχναις καὶ ἐπιβουλαῖς· ἀμείβει δὲ καὶ τὰ ἀλγεινά πολλαπλασίονι τῇ εὐδαιμονίᾳ καὶ χαρᾷ, καὶ τούτων ἁπάντων ἀπαράγραπτος μάρτυς, αὐτὸς πάλιν Ἰώβ, οὔ, σώπερ ταῖς πληγαῖς ἐκοινωνήσαμεν, οὕτω καὶ τῆς εὐφροσύνης, καὶ τῆς δόξης, καὶ τῆς λαμπρότητος ἀπολαύσομεν, νῦν τε καὶ εἰς τοὺς ἀτελευτήτους αἰῶνας, πρεσβευούσης τῆς ὑπερενδόξου Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας, καὶ πάν των τῶν ἁγίων. Αμήν. ΕΠΙΣΤ. ΞΔ΄. Κωνσταντίνῳ νοταρίῳ. Βραδὺς μὲν ἦσθα πρὸς μνήμην τῶν ἐπεσταλμένων βραδύτερος δὲ πρὸς πρᾶξιν τῶν ἐπηγγελμένων· τῇ μὲν οὖν περὶ τὰς ἐντολὰς λήθη, ἔστι τι καὶ συγγνώμης· τὸ δὲ μηδὲν σε τῶν ὑπεσχημένων ἐκτελέσαι, ἂν μὴ προπετείας ἦν ὑπόσχεσις δώρον, μόνης δώρον, μόνης ἐστὶν ἀμελείας. ΕΠΙΣΤ. ΞΕ΄. Νικήτα Ασπαθαρίῳ καὶ ἐπὶ τοῦ ἰδικοῦ ὑπὲρ τῶν μητροπολιτῶν τοῦ Κυζίκου καὶ τῆς Λαοδικείας. Οἶδα μὲν τὴν φιλόθεόν σου ψυχὴν αὐτοπαράκλητον οὖσαν πρὸς τὸ ἀγαθὸν, καὶ συμπάσχουσαν ἐμφύτῳ διαθέσει τοῖς ὑπὲρ Χριστοῦ τὰ ἔσχατα πάσχουσι. Πλὴν ἐπεὶ καὶ ἡμεῖς ἐγκαυχάσθαί σου ταῖς ἀρεταῖς ποιούμεθα μέγα, καὶ συναλγεῖν τοῖς μέλεσιν ἡμῶν καὶ ἀδελφοῖς χρέος ἀπαραίτητον ὁρῶμεν· διὰ ταῦτα τὴν διάνοιαν πρὸ τῶν λόγων, καὶ πρὸ τῆς χειρὸς τοὺς λόγους, καὶ σὺν αὐτοῖς τὴν χεῖρα πρὸς ἱκεσίαν κινούμεν. ᾿Αρκεῖ ταῦτα πρὸς σέ, οἶδα, καὶ δυσχεραίνεις ἴσως, ὅτι βραδύνω τὴν αἴτησιν, καὶ ἀγωνιᾷς τὴν παράκλησιν, καὶ μήπου ἄρα τῆς σῆς ἐπιλελήσμεθα τελειότητος, καὶ ὅτι πολλαχού προφθάνων γ ἴσ. βάσκανον. εἴσ. ἀνδρείως. ο

Letter LXVIEpistola LXVI

col. 983–984page 361 of 364
Epistola LXIVEpistola LXV
PG 102:983ὤφθης τὴν δέουσαν οὐκ ἀναμείνας παραίνεσιν. Πείθου μαι ταῦτα· ἀλλὰ τὸ περὶ τοὺς συναθλητὰς καὶ συν αιχμαλώτους άλγημα, οὕτω με ποιεῖ διατίθεσθαι, καὶ μακρότερον τῆς ἱκεσίας ἐφάπτεσθαι. Ερῶ δὲ ἤδη· οἱ τοῦ Θεοῦ τῷ ὄντι ἀρχιερεῖς, καὶ ἡμῶν τῶν ταπεινῶν συναρχειρεῖς χειμῶνι καὶ ἡλίῳ διατηκόμενοι· λογίζου μοι χρόνος όσος ήναγκάσθησαν ἐξ ἐρά νου καὶ χρεῶν βαρυτόκων, εἰ μὴ τι ἄλλο, ἀλλ᾽ οὖν ὥσπερ τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ ἑαυτοῖς περινοήσα σθαι κατασκηνώσεις, καὶ ζωῆς τινος μικρὰν παρα μυθίαν, οὐκέτι λέγω πολλά. Δεῖξον σεαυτὸν ἀπαράλλακτον σεαυτοῦ, καὶ τὸν ἔνδοθέν σου περὶ τὸ Θεῖον πόθον προχεόμενον ἔξω, διὰ τῆς εἰς αὐτοὺς συμπαθείας, πραΰνον ἡμῶν τὸ πολὺ τοῦ ἄλγους, τὴν αὐτῶν παραμυθούμενος ἀπορίαν. Ψυχῆς ἐστιν ἄφεσις καὶ λύτρον, τὸ ψυχαῖς ἐπικουρῆσαι διὰ Χριστὸν ταλαι πωρουμέναις. Τί άλλο γράφω; ἢ ὡς τὴν αἴτησα ἔχων, λοιπὸν πληρουμένην εὐχὴν, καὶ εὐχαριστία ἀνθ' ὧν, τά τε άλλα μνήμην ἡμῶν ἀγαθὴν ἔχεις, καὶ πρὸς τὴν παροῦσαν αἴτησιν ἀπροφάσιστος καὶ θερμός (πῶς εἶπω;) γέγονας πληρωτής, ἡ γίνη. Είη σοι Χριστὸς, ὁ τοῦ ἐλέους καὶ πάσης παρακλήσεως Κύ ριος, ἐπὶ πάσῃ μὲν δεήσει τὸ οὖς εὐήκουν παρέχων, καὶ τὸν ἄλλον δε βίον παντοδαποῖς ἀγαθοῖς συναύξων τῆς ἀδιαδόχου καὶ μακαρίας ἐκείνης μέτοχον ανα δεικνὺς βασιλείας. Σταυρακίῳ ΕΠΙΣΤ. 55 σπαθακανδιδάτῳ ἐπάρχοντι τῆς Κυπρίων νήσου. Τῶν ἰχθύων ὁ κέφαλος ἐπὶ τοῖς ἔλεσι τὰ πολλὰ τὸν βίον ἀνέχει. Οὗτος, ὡς ἡ θαλαττία πεῖρα βούλεται, γαστρός τε νεανικώς κρατεῖ, καὶ τὴν σώφρονα δίαιταν νηχομένη φύσει πολιτεύεται. Διὸ ζώῳ μὲν οὐ δενὶ οὐδὲ τῶν εἰς ἅλωσιν ἑτοιμοτάτων ἐπιτίθεται ἀλλ᾽ ἔστιν αὐτῷ ἅπαν τὸ ἐν θαλάσσῃ γένος ἡ φύσις κηρύκειον, καὶ σπονδαὶ τὸ ἔθος καὶ τῶν ὁρκίων τὸ ἀπαράβατον. Τοσοῦτον δ' αὐτῷ τῶν εἰρημένων ἡ φυλακή διεσπούδασται, ὥστε κάπειδὰν ἀνέμων βία καὶ θαλάττιοι τάραχοι τῆς ἐθίμου νομῆς ἀπὸ ελαύνωσι, τὸν δὲ λιμὸς συνεπιτιθέμενος ἀπάτη τῆς Ἡ ἴσ. ἔχῃ. ΝΟΤΕ. Σταθακανδιδάτῳ. σπαθαροκανδιδάτῳ. Βασιλείου σπαθαροκανδιδάτου, δορυφόροι σπαθαρικὸν ἀξίωμα σπάθη, Κέφαλος. Σπονδαί. σπονδάς σπουδάς. σπουδάς σπονδάς, Κατά των σπονδὰς λύειν ἐπιχειρούντων, καὶ σύγχυσιν όρο κίων αἰεὶ μελετώντων. σπουδὴν σπονδήν, προσηκόντως ὅλως εἰς ἱερὰν σπονδὴν ἀναστοιχειωθείς. πονδίων, κονδύων σπονδείων,
col. 985–986page 362 of 364
PG 102:985πατρίδος, καὶ πλανᾶται κατὰ τροφῆς ζήτησιν ὁ κέφα λος, οὐδ' οὕτως αὐτῷ τὰ τῆς πατρίδος παραλύεται νόμιμα, ἀλλὰ καὶ μετανάστης γενόμενος, καὶ τῆς τροφῆς ἂν οὕτω τύχοι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν πολλάκις ἐγκειμένης, καὶ τοῦ λιμοῦ λῦσαι τοὺς νόμους ἐπαναγκάζοντος, οὔτε τῷ φαινομένῳ δελεάζεται, οὔθ᾽ ὑπεί και τῷ βιαζομένῳ· ἀλλ᾿ ὡς ἔφημεν καὶ πρὸ τῆς ὄψεως ἐγκειμένου τοῦ θηράματος, αὐτὸς σωφρονεῖ, καὶ λιμοῦ καὶ γαστρὸς καὶ τοῦ κινοῦντος τὴν ὄρεξιν ἔξωθεν, ἐπικρατεστέραν τὴν ἔμφυτον φιλοσοφίαν ἐπιδείκνυσι. Δι' ὁ ἂν μὲν ἔτι ζῇ τὸ προκείμενον, οὐ φθείρειν τὸ ὁμόφυλον ἀνεχόμενος, οὐδαμῶς τῆς θοίς νης ἐφάπτεται. Αν δὲ τῆς ζωῆς ἠρημωμένον πρόκειται, τῷ μηκέτι ὄντι, μηδ' ἀλγηδόνα λαμβάνοντι, τούτῳ τοῦ λιμοῦ τὴν βίαν παραμυθεῖται καὶ διαλύεται. Ὁ μὲν οὖν κέφαλος ὁ ἰχθὺς οὐδὲ τῶν ἀναισθήτων ό σωμάτων, ἂν μὴ λίαν ὁ λιμὸς ἐπιτίθηται καὶ νικᾷ τὴν φύσιν, οὐμενοῦν οὐ προσάπτεται. Σὺ δὲ ζῶντας ἀνθρώπους όλους αὐταῖς περιουσίαις, καὶ τότε τρυ φῶν. Τί γάρ με δεί λέγειν μηδεμιᾶς ἀνάγκης ἐπι κειμένης; ἀνέδην οὕτω καὶ πρὸς αὐτῆς τῆς πατρίδος ὀφθαλμοῖς, χανδόν καταπίνων καὶ ἀκορέστως καταβοσκόμενος τίνα λόγον ἐκεῖθεν ἔξεις, ὅτε παραβάλλεθαι; ΕΠΙΣΤ. ΞΖ΄. Περὶ τοῦ μὴ δεῖν πρὸς τὰ ἐν τῷ βίῳ λυπηρά ἐπιστρέφεσθαι μηδ' ἐνταῦθα πρὸς τοὺς ἰχθύας εὑρίσκεις χώραν ᾿Αγαθὸν ἀνθρώπῳ βίος άλυπος, χαλεπὸν δὲ τυχεῖν, μᾶλλον δὲ τοῖς γε τὴν κρίσιν μὴ ἔχουσιν ἀπ᾿ ὀρθῆς διαίτης προϊοῦσαν, ἀδύνατον. Οἷς μὲν οὖν ἡδόμεθα, τῷ πλάσαντι καὶ χορηγοῦντι τὴν ἀνεύθυνον ἡδονὴν χάρις. "Α δὲ ἀνιώμεθα, ἐν ἑαυτοῖς ἔστιν εὑρεῖν, ὥσπερ τούτων τὸ αἴτιον, οὕτω καὶ τὸ φάρμακον τῆς ἰάσεως. Τὰ γὰρ πλεῖστα τῶν λυπηρῶν, οὐκ ἐξ ἑαυ τῶν τὴν πληγὴν ἐπάγει, ἀπὸ δὲ τῆς ἡμετέρας κρίσεως λαμβάνει τὸ πλήττειν. Ἐστε ρήθη τις πλούτου; τί δύναται ἡ στέρησις λυπῆσαι; ἀλλ᾽ ἐγὼ τὴν στέρησιν βαρὺ νομίζω· δῆλον ὡς αὐτὸς ἐγὼ καὶ τὴν οὐδὲν κατ᾿ ἐμοῦ κινοῦσαν ὁπλίζω πικρὸν ἀφεῖναί μοι βέλος. Ο μὲν γὰρ φθόνος, ἡ κοινόν τι πόλεως ἢ πατρίδος πάθος, ἢ ἄλλο τῶν ἔξωθεν, ἴσχυσέ με καὶ μὴ βου λόμενον πένητα ποιῆσαι· λυπῆσαι δὲ οὐδὲν τούτων οὐδαμῶς οὐκ ἂν δυνηθείη, εἰ μὴ ἐγὼ βουλοίμην. Αλλά φίλτατοι παῖδες ἀπέστησαν μοι τῶν κόλπων, καὶ οὓς ὁρῶν ἡδόμην καὶ τὰς ἐλπίδας πάσας ἀνῆπτον τοῦ βίου, οὗτοι τὸ χρεὼν ἀθρόον ὑπῆλθον; οὐδ᾽ ἐκεῖνοι πλήττειν οἴδασιν ὅλως, μάλιστά γε φύσεως ώσπερ ἐν τῇ γενέσει, οὕτω κάν τῇ ἐξόδῳ λειτουργήσαντες νόμοις. ᾿Αλλ' ἐγὼ τοὺς τὰ ἔσχατα ἠρεμοῦντας ὡς ἐν Χανδόν καταπίνων καὶ ἀκορέστως κατα βοσκόμενος. ΙΙΙ, Α. Κατὰ τὸν ἴσον ἰχθύσι τρόπον τοὺς ἀσθενεστέρους κατανέμεσθαι, καὶ οἷον ἀλλήλους καταῤῥοφεῖν ἀθύρῳ τε καὶ ἀπλήστῳ στόματι, σκληρὰν δὲ οὕτω καὶ ἄμικτον ζωήν ἐπιτηδεύειν, ὡς ἑρπετῶν τῶν ἐν ὄρεσι καὶ χεῖ ὀλίγα διενεγκεῖν, χειραμοῖς

Letter LXVIIEpistola LXVII

col. 987–988page 363 of 364
Animadversiones Ang. Mai de erroibus Montacutii in edendis Photii epistolis
PG 102:987μεγάλῳ κλύδωνι καὶ σάλῳ ταλαιπωρουμένους, τοὺς ἐμοὺς ποιῶν λογισμούς, καὶ τὴν μηδὲν αὐτοῖς συν εισάγουσαν συμπάθεια, ἀνακινῶν, ἐμαυτῷ τὴν πληγὴν μηδὲν ὠφελῶν ἐπιφέρω. Οἰκία δέ μοι συν έπεσε; Τί οὖν; εἰ μὲν καταλαβοῦσα κἀμέ, οὐδὲν πρὸς ἐμέ· οὐδὲ γὰρ αἰσθάνομαι. Εἰ δὲ πολλῶν περ σόντων, ἐγὼ τοῦ πτώματος κρείττων εγενόμην, πῶς ἀντὶ τοῦ χάριν ἔχειν οἷς ἐῤῥύσθην, ὑπὲρ ὧν άψυχα κεῖται δυσφορῶν, οὐκ ἐμαυτῷ προξενῶ τὴν λύπην; οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων. γὰρ ὡς ἐπὶ παραδειγμάτων τούτων εἴρηται, κοινὰ πάντων ἐστὶν ὅσα καθεκάστην ό βίος τὰ μὲν ἄνω φέρω, τὰ δὲ κάτω τὸν ἑαυτοῦ πολύστροφος ελίσσεται κύκλον. Ἐν οὖν ἐστι μόνον τῶν ἐν τῷ βίῳ πάντων, περὶ οὐ χρὴ καὶ τὴν ἀλγηδόνα βαρείαν δέχε σθαι, καὶ σπουδὴν εἰσάγειν ταύτης ἀπαλλάττεθαι. Τὰ δ' άλλα μικρού πάντα ὅσα συμβῇ, ἂν μὲν ἐγὼ κρίνω φαύλα ταῦτα εἶναι, ὡς λυπηρά μοι ἐπιτίθεται· ἂν ο οὐκ ἐπιστρέφωμαι πρὸς αὐτά, οὐδὲν αὐτῶν ἰσχύει προσάψασθαι οὐδεμίαν μοι θλίψιν. Τί οὖν ἐστι περί οὗ με δεῖ φροντίζειν, καὶ οὐ πρὸς τὴν ἀλγηδόνα ἐπι στρέφεσθαι; τὸ ταῖς ἀκίσι των ἁμαρτημάτων ἀπαθῆ τὴν ψυχὴν καὶ ἀνάλωτον συντηρεῖν· καν τι προσάψηται ταύτης, καὶ πρὸς μώλωπα τὴν πληγὴν ἐκτείνῃ, διανίστασθαι τὸ τραύμα θεραπεύειν καὶ πρὸς ὑγίειαν ἀνακαλέσασθαι. Τὰ δ' άλλα πάντα, δοξα καὶ πλοῦτος, κάλλος καὶ ἰσχὺς, δυναστεία καὶ Πραγμάτων ἐλίξεις εἰλήσεις. τιμωρείν) τε καὶ στροφάς βίου. ᾿Απαθῆ τὴν ψυχήν. απάθεια, όπως μὴ ἀπευδοκήσης του χαρίσματος τῆς ἀπτοησίας, καὶ τῆς τελειωτάτης ἀπαθείας. Τοσούτον δεῖ καθαρεύειν τὸν λαλούμενον Θεῷ, ὡς τὰς ἐμπαθεῖς ἀφορμὰς ἀπαθεία ὑποτίθεσθαι. (β) Ὁ βίος. Οἱ μὲν τοὺς ἐγκωμιαστικοὺς λόγους τοῖς πλουσίοις δωροφοροῦντες, οὐ μόνον κόλακες καὶ ἀνελεύθεροι δικαίως ἂν ἔμοιγε κρίνεσθαι δοκοῖεν, ὡς ἐπὶ πολλῷ προσποιούμενοι χαρίσασθαι τὰ ἀχάριστα· ἀλλὰ καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἐπίβουλοι· ἀσεβεῖς μὲν, ὅτι παρέντες αἰνεῖν καὶ δοξάζειν τὸν μόνον τέτ λειον καὶ ἀγαθὸν Θεόν, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ δι᾿ οὗ τὰ πάντα καὶ εἰς ὃν τα πάντα, περιάπτουσι τὸ [θείον] γέρας ἀνθρώποις ἐν ἀστ[άτῳ] βίῳ κυλινδο μένοις, [καὶ] τὸ κεφάλαιον, ὑποκειμένοις τῇ κρίσει τοῦ Θεοῦ. πᾶσαν τὴν ἀστατοῦσαν κτίσιν κρίσιν) καὶ μόνον ἀκίνητον τὸ ἀεικίνητον ἔχουσαν. ῎Ανω, κάτω. καὶ ἄνω καὶ κάτω μηδαμοῦ λειπόμενος. Πολύστροφον ελίσσεται κύκλον. 'Ανάλωτον. ἁπλῶς τοὺς Ἰουδαίους διήγειρε και παρώτρυνε στ κοφαντῆσαι τοῦτον καὶ καταδικάσαι ως κακούργον καὶ θανατῶσαι. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως εὗρον αὐτὸν αὐτο τητον καὶ ἀνάλλωτον. ἀνάλωτον ἀναλλοίωτον
col. 989–990page 364 of 364
PG 102:989ῥώμη σώματος, καὶ κράτος λόγων τιμιώτερον, παῖδές εἰσιν ἐν βίῳ παίζοντες· μᾶλλον δε ούδε παῖδες, σκηνὴ δὲ παίδων ὑποκρινομένη δράμα, καὶ εἴ τι τούτων ἀπατηλότερον.
Continue reading PG 102: Synopsis Epistolarum Photii a Montacutio Editarum in Fol. Londini 1651 →≣ entire volume
« first‹ prevPage 2 of 2
Index
Page scan enlarged

Notebook

Full View