licebat? Multo itaque magis justitia requirebat, ob εσβέννυ τὸν ἔρωτα, καὶ μεροποιεῖται τῆς ἀμοιβῆς, quæ his non darentur talia, præmii loco, aliis etiam auferrentur. Quomodo denique locum habere potest, ut sapientia, omnem rationem superans ea quæ a malo profecta sunt, cum bonis suis donis conjungat, siquidem agri agrorumque proventus mali essent principii? ἃ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἔδει κεκτῆσθαι. Μᾶλλον μὲν οὖν, δι' ἃ καὶ τῶν ἄλλῶν ὁ μισθὸς, οὐχ οἷς δοθείη, ἄλλοις ἀφαιρεθείη, φέρει τὸ δίκαιον. Ποῦ δὲ χώραν ἔχει συντάττειν τὴν πάντα νοῦν ὑπερέχουσαν σοφίαν ταῖς ἀγαθοποιοῖς αὐτῆς δωρεαῖς, ἃ τῆς πονηρίας ἐστὶν, εἴπερ ἦσαν οἱ ἀγροὶ καὶ τὰ ἐν τοῖς ἀγροῖς δημιουργήματα Δημιουργήματα. Videntur hic nonnulla desiderari. Nam et abruptus sermo est, et verisimile fit Photium nostrum nova quadam ad Arsenium compellatione dicendi finem facturum fuisse. In ipso quoque ms. nulla, quæ alias comparere solet, colophonis impositi nota inveniebatur. ΦΩΤΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑΣ. DE PHOTII PATRIARCHÆ LIBER SPIRITUS SANCTI MYSTAGOGIA QUEM NOTIS VARIIS ILLUSTRATUM AC THEOLOGIÆ CRISI SUBJECTUM PRIMUS EDIDIT J. HERGENROETHER, S. Theol. Doctor ejusdemque in Wirceburgensi lit. Universitate Professor P. O. Ratisbona, MDCCCLVII. 8º Sumptus fecit G. Josephus Mans. J. HERGENROETHERI PRÆFATIO. I. De Photio ipso nihil est, quod in præsentia historiam non ita pridem Gallico sermone cl. Jager dicam. Uberius enim de hujus vita et scriptis ampliori opere sum acturus, quod Deo propitio uno alterove abhinc anno lucem visurum esse spero. Illud monuisse sufficiat, viros catholicos, dum dirum schisma per eum in suæ ipsius gentis perniciem excitatum, quæque illud præibant ac comitabantur facinora, ex animo detestantur, nihilo tamen secius maximi semper fecisse miram ejus eruditionem, cujus præter celeberrimum Myriobiblion vel Amphilochianæ quæstiones opera Em. Maii, immortalis memoriæ viri, maxima demum ex parte publici juris factæ testimonium faciunt luculentum; nemini deinde esse dubium, quin ex accurata ejus historia tum dogmatum tum Ecclesiæ ipsius annales egregie juvari et illustrari possint. Atqui Photii patriarchæ (³) Histoire de Photius, patriarche de Constantinople, par M. l'abbé Jager, Chanoine honoraire de eleganter non minus quam solerter pertractavit; quod recens opus auctoris scopo accommodatum, usu Photianarum epistolarum sagacissimo, insigni illorum temporum studio, judicio satis acuto, narrandi arte egregia aliisque ornamentis esse præditum haud diffiteor. Attamen præterquam quod, mea quidem sententia, ampliori adhuc usui esse possunt Byzantinæ Historiæ fontes, ac præsertim Cedreno, Zonara et Glyca longe vetustiores, quodque universim nationis nostræ historiographi strictiorem ae severiorem, licet minori venustate fulgentem, scribendi modum methodumque sectantur, mihi neque in omnibus, quæ occurrunt, quæstionibus eadem mens est idemque judicium, neque scopus meus (utpote latius excurrens, in iis vero potissiParis et de Nancy, professeur d'histoire à la Sorbonne, 2º édition, Paris, A. Vaton, 1854.

J. HERG. PRÆFATIO. mum, quæ ad historiam litterariam attinent) eos in particula el Est bene omnino scriptus, ac patitur fines, quos ille bene meritus auctor sibi voluit præstitutos. II. Jam vero quod ad præsentem spectat Photii librum, quem amplioris nostri operis veluti prodromum exhibemus, editio e tribus potissimum confecta fuit codicibus, quorum duo Romæ prostant, tertius vero in Regia Monaeensi bibliotheca, aliis nonnullis, uti fieri poterat, in subsidium vocatis. Primum mihi de ineditis adhuc Photii operibus indaginem instituenti in cod. Monac. Gr. n. 27. chartac. sæc. xv vel xvi majorem hujus operis partem contigit invenire. Ibi enim post Acta conciliorum a. 869 et a. 879 in causa Photii Constantinopoli celebratorum, fol. 449 a, sub titulo: Φωτίου πατριάρχου κατά Λατίνων occurrunt primo loco quatuordecim paragraphis distincta cum initio: τίς ὅλως ἀνάσχοιτο τῶν ἐν Χριστιανοῖς τελούντων θα ipsa argumenta de Spiritus sancti ex solo Patre processione, quæ in secunda Photii epistola ed. Londin. a. 1651, p. 51-54 leguntur, et quidem huic editioni ad verbum consona. Sed fol. 450 a, sine externo et evidentiori novi operis indicio, nisi quod nova in magine notata mox sequitur capitum se. ries immediate post quatuordecim illa argumenta legitur: Tou autτoυ mεpì 7 toυ ȧylou Пvɛúµxtos αὐτοῦ περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος μυσταγωγίας καὶ ὅτι ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἱερολογεῖται γεννᾶσθαι, οὕτω καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ αὐτοῦ αἰτίου θεολογεῖται ἐκε πορεύεσθαι· λέγεται δὲ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὡς ὁμοούσιον ôè καὶ ἀποστελόμενον (sic) δι' αὐτοῦ. Ἐν πολλοῖς µèv, x. t. 2. Textus porro a fol. 450 a (lin. 2, ab infra) usque ad f. 462 b, extremam paginam pertingit, et abrupte desinit novo notato capite [34] Cf. Aretin, Beiträge zur Geschichte der Literatur. München 1803. 1806; t. I, fasc. Iv, p. 18 seq.; t. VII, p. 387. Hinc in Notitia codicis 1. c.; p. 18 scribitur: Sermo bic quasi in duos libros divisus est. Primo enim occurrunt capita xiv, tum capita xxxIII. lbid. Finis vero est mutilus. Sic enim desinit: Εργῳ δὲ καὶ τῇ κατασκευαζούσῃ αὐτῇ τὸ οἰκεῖον βούλημα εἰς τὴν τῶν θεομάχων καὶ φθορο ποιῶν ἑαυτοὺς ἀπελαύνουσιν· εἰ…….. Fabricius, t. ΙΧ, p. 563, inter inedita recenset. Infra legitur: ¿ower, κατὰ τὸ ἑαυτοῦ πρωτότυπον, h. e.: exæquatum suo prototypo. Neque hoc exemplar, e quo nostrum descriptum fuit, integrum textum habuisse, suadere videtur scriptionis modus in fine f. 462 b, quo extremæ lineæ aliæ aliis breviores triangulari fere forma ponuntur, quod in librorum conclusionibus fieri consuevit; ultima vero et penultima regulariter scribuntur et totum spatium occupant; tot enim supererant verba, ut commode ea forma continuari haud potuerit. Leo Allatius, De Eccles. Occid. et Orient. perpelua consensione, lib. 11, c. 6, n. 4, p. 575, ed. Colon. Agrip. 1648. Exhibemus ea in Notis ad Photii textum. Walch, Historia controversiæ Græcorum Latinorumque de processione Spiritus sancti, Ienæ 1751, p. 37. Schrockh Christliche Kirchengeschichte, tom. XX, p. 499.· Fabricius, Bibliotheca Græca, t. XI, p. 28 ed. Harless. Scriptorum Veterum nova Collectio, tom. I, Præfat. De Photio § 7, p. xx111 seq. ed. Romæ 1831. PATROL. GR. CII. licet mendis non careat, et interdum gravioribus quoque erroribus deformetur, ea tamen non sunt adeo frequentia, ut in aliis illorum posteriorum sæculorum manuscriptis quain plurimis ea est invenire. Statim vero intellexi celebrem Photii De Spiritu sancto librum, etsi non integrum, hic exstare, qualis jam a doctis viris fuerat descriptus. III. Primus inter eruditos, quantum scio, hujus operis mentionem fecit Leo Allatius, qui Traclatum sane luculentissimum illud vocat atque interdum ex eo quædam suis scriptis interserit Ex Allatio suas de hoc Photiano opere hauserunt notitias, qui de Historia Græcorum sive ecclesiastica sive litteraria fusius egere Ampliora demum sæculo nostro dedit Card. Maius, cum Amphilochianarum Quæstionum ineditam adhuc nobilissimam partem typis evulgaret ac simul plura Photii opera luce publica buc usque carentia recenseret. Quanquam, ita doctissimus cardinalis alia quædam Photii scripta de Spiritu sancto exstant, hic tamen liber luculentus et varius atque prolixus nondum lucem aspexit, etsi non uno in codice Vaticano inest atque in aliis etiam bibliothecis occurrit. Et in uno quidem ex Vaticanis, scilicet 216 Metrophani id opus tribui observavit Allatius in quo codice libros quoque adversus Manichæos eidem Metrophani, Smyrnensi episcopo tribui ego ipse vidi. Sed tamen hanc inscriptionem quis non falsam agnoscit, quam tot alii codices refellunt? Si vero locus operis consideretur, ubi de Joanne papa sermo fit, nemo Photium auctorem esse dubitabit. Nunc, ut operis conspectum exhibeam, utar codice Columnensi Vaticano, quem Cf. Fabricium et Harless. 1. c., p. 13, 14, Harless. l. c., p. 29 memorat mss. Paris, in bibl. publica cod. 1228. n. 2; Venet. in cod. Marciano 167 (teste Morellio in Bibl. ms. Gr. et Lat. I, p. 95). Escorial. (V. Plüer Itinerar. per Hispan. p. 187). Sed et alibi idem opus reperiri haud dubium, ut vel Monac. codex ostendit Fabricio et Harlessio non ignotus, qui tamen aliud ibi opus exstare existimarunt, de quo paulo post (§ 4) agemus. Scil. Palatino 216 membran. Sunt qui eum ad sæc. XII vel xi pertingeret censeant. De consens. I. c., p. 575. Metrophanem hunc Pholii æqualem memorat sanctus Nicolaus papa epist. 8, p. 53. Et quidem hujus episcopi celebre satis nomen in illorum temporum historia est.» M. Ex Metrophanis Smyrnensis ep. exposit. in I. Jo. ep. locum citat Veccus sive Beccus epigr. vIII in Allatii Græcia orthodoxa, vol. II, p. 605, 606, Romæ 1659. Inscriptio cod. Palat. 216, f. 211 b, est hujusmodi: Τοῦ αὐτοῦ Μητροφάνους τοῦ ἁγιωτάτου μητροπολίτου Σμύρνης περί τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος μυσταγωγίας· καὶ ὅτι ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἱερολογείται γεννᾶσθαι, οὕτως καὶ τὸ Πνεῦμα, κ. τ. λ., ut in titulo nostro; deest solum 8 autou in fine. Eidem Metrophani in cod. Gr. theol. Vindobon. 249 (Vide infra ad c. 3 textus nostri notam 20 et ad c. 6 not. 55) quædam nostri operis particulæ ascribuntur.

' (Nicolaum I, Adrianum II, et Marinum I, utpote sibi infensos, reticet pravo nec prorsus tolerando artificio. Reapse priores duos reticeri a Photianis solitos queritur Allatius de cons. p. 590.) Illam etiam clypeorum Romanorum famigeratam historiam, quibus symbolum inscriptum erat, attingit Photius p. 312, super qua legendus saltem Allatius de cons. p. 580, 581 et contra Hotting. p. 418. Post hæc additis paucis epicherematibus finem libello imponit sua vetustas emendatioque commendat. Titulus Leo III, Benedictus III, Joannes VIII, Adrianus III. operis est: Περὶ τοῦ ἁγίου καὶ ζωοποιοῦ Πνεύμα τος Φώτιος ἐλέῳ Θεοῦ ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως νέας Ρώμης τῷ ὁσιωτάτῳ εὐλαβεστάτῳ ἐπισκόπῳ Βέδα ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Ἐν πολλοῖς μέν εἰσιν οἱ ἔλεγχοι, κ. τ. λ. Illico Photius sophismata septem supra triginta pro suo errore de sancti Spiritus a solo Patre processione proponit, quæ jamdiu sophismata in Græcia Allatii orthodoxa necnon apud alios theologos refutata scimus. Exin tricesimo octavo capitulo objicit sibi Photius Pauli effatum. Misit Deus Spiritus Filii sui, de quo dicto ratiocinatur usque ad quadragesimum tertium capitulum. Exin Latinorum Patrum, Ambrosii, Augustini atque Hieronymi verba sententiæ suæ repugnantia Græce profert quorum auctoritati ne acquiescat, ridiculo et pernicioso argumento utitur, nempe quod alii quoque ecclesiastici Patres parum accurate de aliis rebus interdum locuti fuerint; quos inter ponit Clementem Romanum, Dionysium Alex., Methodium, Pantænum, Clementem Alex., Pierium, Pamphilum, Theognostum, Irenæum, Hippolytum, Basilium: quasi vero hac sermonis ratione Patrum prope universæ auctoritati impune resistere non possimus. Porro non tres illos solum Latinos Patres, sed permultos Græcos orthodoxæ sententiæ favere, cum aliunde exploratum est, tum magnus eorum numerus coacervatur in vaticanis codicibus 606, p. 240 seq., et 1115, p. 46 seq. Exin Photius a column. cod. pag. 304 incipit recensere Romanos Pontifices, qui processionem Spiritus sancti sine additamento Filioque dixerunt (quod argumentum Allatius de cons. p. 583 vel hoc uno responso satis infirmat, quod hi non dixerint: a solo Patre, sed a Patre, et quidem ante natam hanc controversiam sic ipsi tute loquebantur). Sunt autem hi apud Photium pontifices Damasus, Coelestinus, Leo Magnus, Vigilius, Agatho, Gregorius Magnus, Zacharias, Ne hunc titulum ei præferamus, quem (ex cod. Vatic. 1923) præfixum habet editio nostra, suadent tum aliorum codicum auctoritas, tum concilium a. 1156 Constantinopoli celebratum (Mai, Spicileg. Rom. t. X, p. 38 seq.), quod testimonium profert Φωτίου πατριάρχου ἐκ τοῦ λόγου περὶ τῆς tou ȧylou Пveúμxto; postzywylz; in nostro opere contentum (vide cap. 27, tum Niceta Choniate allegatio in Laurent. bibl. plut. IX, cod. 24. p. 382 (Bandin. bibl. Laur. p. 434). Supra scribitur molewy. Tum p. 300 seq. constat, hunc Bedam fuisse orthodoxum et Photianis partibus adversantem, imo et tractatum De Spiritus sancti a Filio processione scripsisse.» M. Inscriptio ad Bedam deest in aliis codicibus; a Joanne autem Becco citatur locus idem ille de Joanne VIII, ad quem supra provocarat Maius, ut exstans ἐν τοῖς πρὸς Εὐσέβιον λόγοις (Lib. ut, ad Theodorum Sugd. episc. c. 4 Græc. orthod. t. II, p. 138, 139). Præterea eum, quem Photius hoc in libro alloquitur, tractatum pro Spiritus sancti processione a Filio composuisse, negari non immerito potest. Nam tum in fine tum in ipso exordio operis asserit Photius, hunc a se petivisse confutationem dogmatis Latinorum et verba illa, quæ toties in disIV. Hæc brevis synopsis, licet non undequaque accurata (neque enim aliis gravioribusque curis occupatum virum eminentissimum multum temporis hujus operis lectioni tribuisse credendum est), satis tamen opus nostrum describit ejusque argumentum determinat. Ex his atque ex variis Photii fragmentis, quæ ex Allatii aliorumque allegationibus collegeram quæque magna ex parte Monacensi textui omnino congruebant, certior plane factus sum, hoc in codice Photii ipsum illum exhiberi librum, qui facile latere diu poterat, non solum quia quæ in principio a fol. 449 tribus fere paginis leguntur, jam typis vulgata erant (quod tamen haud scio an plures animadverterint), sequentia autem nullo rubro nullaque luculentiori scripturæ distinctione notata, cum novi operis titulus inspicientium fugeret oculos, ad idem pertinere scriptum censebantur; verum eam potius ob causam, quia bibliographorum falsæ, ut ego puto, notitiæ in errorem obvium de alio omnini Photii tractatu inducebant. Quem enim isti recensent Photii librum xatà Λατίνων περὶ τοῦ Πνεύματος ἁγίου cujus initium: Τίς ὅλως ανάσχοιτο τῶν ἐν Χριστιανοῖς τελούντων ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος δύο εἰσάγειν αἴτιπ, quibus iisdem verbis, uti diximus (§ 2), incipit Photii de eadem materia argumantatio in epist. 2, edit. Londin., eum vix peculiarem ejusdem patriarchæ haberi posse tractatum, sed partem esse ex hac encyputatione recurrunt, tua sophismata, tua impietas, vecordia, etc., in genere assertorem quemlibet illius doctrinæ respiciunt, quem oratorum more veluti sibi præsentem Photius fingit, non vero ad eum pertinent, qui librum ipse mittit. Neque ad aliter statuendum nos cogunt illa, ad quæ Maius provocat (Column. cod. p. 300. scil. cap. 70) auctoris verba, quæ eodem pacto satis commode explicari possunt. Non citat Photius horum Patrum textus, sed potius variis ex rationibus textuum auctoritatem et authertiam impugnat. Unius Gregorii M. testimonium explicitum affert, versione tamen ab originali textu differente. In sequentibus Maius ea profert, quæ Photius perhonorifice dicit de Damaso, Leone I, Vigilio, Agathone, Gregorio I, Zacharia, Leone juniore, Benedicto III, atque Joanne VIII, summis pontifici. bus, et in iis potissimum immoratur, quæ de hoc postremo pontifice habet. Sed harum observationum potiores accommodatius ipsi Photiano textui infra apponendas essa censuimus. Lambec. Biblioth. Cæsar. t. III, p. 304. 305 ed. Kollar. Fabricius, Bibl. Gr. lib. v, c. 35, § 16, n. 3; t. XI, p. 29 ed. Harl.

J. HERG. PRÆFATIO. clica decerptam, additis interdum nonnulis ex aliis illi; sphalmata amanuensis binc pariter correcta ejusdem lucubrationibus, jam pridem suspicatus fueram; suspicio vero, mihi saltem, in summam probabilitatem transiit, cum non solum præfatum Monacensem, sed et illum ipsum Vindobonensem, codicem, cui fere soli innitebatur Fabricii assertio perlustrassem aliaque indicia deprehenderem, quæ idem de nonnullis quoque aliis codicibus dicendum esse confirmare videbantur. Hinc ex Photianorum operum catalogo ejus.rodi librum expugendum censeo. V. Sed ad rem nostram revertamur. Monacencis codex, uti dictum est, non totum Photii librum suppeditat; desinit ibi, ubi respondere conatur ad argumentum ex Ambrosii, Hieronymi atque Augustini auctoritate petitum, præcise eum in locum, quem cap. 67 notavimus, ubi cap. 34 ille exorditur Quæ igitur in nostro codice deerant, ea ex aliis, ac præsertim ex Vaticanis, supplenda simulque textus collationem instituendam operæ pretium duxi. Sed cum Romam adire non possem, aliorum uti cogebar opera et industria. Viros tamen humanissimos nactus sum, qui ibi manum operi admoverunt et utrumque partim labore proprio partim per scriptorem rei satis gnarum libenter præstiterunt. Atque adhibitus in primis fuit eodex Vaticanus 1923, qui antea Lollini fuerat, Allatio bene notus, idem ille, ex quo Amphilochia edidit Maius, Bombycinus ac sæculi ferme XIII, eleganter omnino scriptus deinde Palatinus ab iisdem doctis viris laudatus (§3), qui illo adhuc paulo antiquior esse fertur. Itaque priorem, eamque majorem operis partem tres codices suppeditarunt; Vaticanus cum Monac. textu a me, ut vere testari possum, quam fidelissime exscripto collatus fuit ac Palatinus in subsidium vocatus; deinde posterior pars ex Vatic. eodem f. 203 b.— 208 b. deprompta est, cum quo rursum conferebatur Palatinus. Mirum in modum duo illi Romani codices inter se conveniunt; Monacensis, utroque junior, plures alias ostendit lectiones, neque tamen (si menda scriptoris demas) omnino spernendas; hujus lacunas et hiatus expleverunt Revera cod. Vindobon. Gr. theol. 168 (juxta num. Nessel.; Lambeccio est cod. 61), n. 23, f. 352-354 nil aliud continet, nisi hæc ipsa ep. encyclica argumenta, ut ego Vindobonæ ipse vidi, et accurate proinde respondet iis, quæ in præfato Monac. f. 449 a. - 450 occurrunt. Initium utrobique: Τίς ὅλως ut supra; finis: Τὴν κοινὴν τα μιευομένων συνέλευσιν. Caterum textum libri De Spiritus S. mystagogia, in iis Cæsarea bibliothecæ codicibus qui juxta catalogos buc pertinere videbantur, non reperi; quinque solummodo segmenta inter varia excerpta in duobus mss. (Gr. theol. 249 et 324) nactus sum, æque brevissima, quæ suis locis (capp. 3, 6, 61, 68, 93) in hac editione sunt adhibita. Cf. v. g. Morellium Bibl. mss. Venet. I, p. 95 de cod. Marciano 167, et infra § 6, not. 3. Divisio capitum Monac. codicis ab illa differt, quæ in aliis, et nominatim in cod. Colum. a Maio adhibito, reperitur; dum ille usque ad eum, quo desinit, locum nonnisi 33 capita numerat, iste jam habet 43. sunt, in quibus quædam erant sensum omnino perturbantia; ter circiter integras lineas omiserat scriptor ille sæculi xv, ut videtur, exeuntis vel xvi ineuntis. Adeo vero se commendabat Vatic. textus, ut nonnisi paucissimis in locis ab eo recedendum esse rati simus. Huic itaque textui generatim adoptato variantes lectiones tum in Monac. et Palat., tum aliunde repertæ apposita fuere; interpunctio pro opportunitate constituta, scribendi mos hodie usitatus regulariter servatus est, in paucis tantummodo vel majoris perspicuitatis vel commoditatis gratia vel ob alias satis obvias rationes derelictus Divisionem capitum novam adornavimus, retentis inter uncos capitibus codicis Vaticani, iisque Græcis numeris designatis In prolixa illa de Galat. iv, 6, sicut in sequenti de Latinis Patribus disputatione, Vaticanus novis rursum litteris paragraphos distinxerat, quæ pariter ia hac editione servatæ fuere. VI. Illud vero maxime ingratum erat, quod Columnensem codicem ab A. Maio adhibitum saltem aliorum opera consulere datum non erat. Hujus enim numerum cardinalis haud indicarat, quæque mihi bis ac tertio sollicite per litteras requirenti ex codd. Column.indice referebantur, spem penitus auferebant fore ut ille mox adhuc delegatur. Hacitaque spe deposita editioni liber mandatus est, nec diutius cunctandum existimavi, præsertim cum aliæ me curæ ab hoc libro avocarent, digno tamen omnino, qui eruditis offeratur. Sed cum jam sub prelo esset Photii textus, imo vero maxima ex parte excusus, tandem allatus est nuntius, codicem a Maio laudatum esse inventum in cod. Col. 38 (al. 34). memb. in-4, eleganter conscripto, qui paginas ipsius Maii manu signatas, secundum quas Photii verba ipse citaverat, in hoc tractatu ostendat; et hunc ibi integrum exstare a pag. 271 usque ad pag, 317, quemadmodum et in Vatic. et Palat. Hunc codicem qui inspexerunt periti sæculo decimo tertio assignandum arbitrantur Ea res, quæ præter omnem exspectationem evenerat, mærore simul et Vide Maium J. c. Præf. de Photio § 1, p. xiv. Ne v. g. ægre ferat eruditus lector, dum cap. 19, 36, 76, in μeur,vote; videt iota subscriptum quod severiores grammatici removere solent. Quod spectat ad vocem viós (pro vio;), ea vox sexcenties fere hic occurrens abbreviate primitus nobis scripta fuerat, isteque calami ductus facilior ex mss. et vetustiorum librorum lectione familiaris quodammodo effectus est et consilio retentus, ne in emendando exemplari pertubatio augeretur. Licet vero iste scribendi modus ab accuratioribus editionibus amandatus fuerit, tamen exemplis non caret in libris sæculo etiam nostro vulgatis. (Vide Scotti Amphiloch. Phot. Neapoli 1814 p. 5 et passim.) His argumenta præsertim ex ratione theologica desumpta apte plerumque distinguuntur. Excipiunt in hoc codice Photii librum epistolæ ejusdem ad Nicolaum papam, ad oeconomum Antiochenæ Ecclesiæ, ad Bulgariæ principem, ad Bardam Cæs., ad Michaelem III, et ad Basilium Macedonem imp. (p. 317-410), quæ omnes jam vulgatæ sunt partim ab Anthimo Rhemnic., partim a

autem eas lectiones notavimus, quæ in textum recipiendæ videbantur. Quoad res atque sententias notatu digna non occurrunt, si titulum excipias jam supra (§ 3) descriptum et mentionem morbi, quo se detentum dicit auctor (cap. 96, not. 5); exordium plane idem est ut in aliis codicibus, idem quoque finis; neque reperiri quidpiam potuit, quod res Bedæ episcopi, cui hoc in codice liber inscriptus est, melius ac perfectius adumbraret. Hæc potiora sunt, quæ de Col. codice diu requisito et tandem ab amico æque docto ac modesto feliciter detecto animadvertenda habeo. Neque hic stetit egregii viri labor, sed sua sponte alia hujus operis mss. invenire satagens, et Ottobon. cod. n. 27 nactus est, qui tamen nulli amplius usui erat; nam eumdem omnino typum præ se fert ac Monacensis noster et veluti germanus ejusdem frater habendus est Cæterum insignem eam liberalitatem, qua Vaticana bibliotheca thesauri Romanorum pontificum impensa cura collecti et locupletati eruditis jam dudum aperiri solebant, ego satis abundeque sum expertus, eamque grata mente recolo; multis eam præconiis celebrandam putarem, nisi orbi ea esset notissima et laude quavis longe superior. gaudio me affecit; mœrore quidem, quod tam sero nobis transmissas complectentem; asterisco codex iste repertus est, gaudio vero, quod tandem repertus. Illico, quamvis quem tunc unum rogare potui virum eximium, tum communis patriæ tum amicitiæ puræ vinculis mihi intime junctum, jam importunis meis interpellationibus satis defatigatum ulteriori molestia afficere formidarem, potiores tamen hujus libri variantes lectiones colligendas censui, quibus nonnulla emendariet illustrari posse non immerito judicavi; ideoque desiderio timorem superante, ut et hoc mihi præstet, nulla interjecta mora ab amico flagitavi. Nec frustra: mox annuit ille pro insigni sua in me benevolentia; ita non sine fructu quartum hunc codicem, quantum tempus ac res ipsæ permittebant, adhibere adhuc licuit. Porro Columnensis codex, ut jam Maius observarat, exemplar suppeditat emendatissimum; pluribus in locis cum Monacensi nostro omnino concordat, sæpius, ubi varias inter lectiones eligendum nobis erat, lectionem a nobis adoptatam confirmat, in aliis vero locis, iisque pau - cioribus, nobis refragatur. Plures sane ejusdem lectiones amplexus essem, si mihi antea præsto fuissent. Verum dum iis carebam, nimia fortasse anxietate ductus, religioni mihi ducebam, contra mss. auctoritatem, prouti tunc explorata era, sine causa gravissima immutare textum; nec causa satis gravis mihi videbatur dictio minus interdum concinna atque etiam grammaticarum quarumdam legum neglectio, quæ facile in posterioris Græcitatis auctorem, eumque licet eruditissimum, tamen sermonis elegantiæ ac puritati haud magnopere deditum, imo in scribendo justo negligentiorem et, ut ipse indicat (Præfat. in Amphiloch. Quæst. ed. Scotti pag. 3), λέξει ἐξειργασμένῃ καλλωπίζειν τὰ ouvtáɣuata penitus respuentem, cadere omnino potuerunt. Nunc autem nonnullis Monac., sicut el Palat., lectionibus novum robur ex Colum. accedit, duriores quædam phrases voces que emolliuntur, interdum et clarius Photii mens patescit. Sed hæc nonnisi pauca libri loca afficiunt. Jam vero, quod unum adhuc præstare potuimus, præstituri absolutæ ac perfectæ jam operis editioni variantium lectionum catalogum præmisimus præter eas, quæ jam ex Maio descriptæ fuerant, illasque qua ad libri finem referuntur quasque, ut stalim accepimus, ita ad ipsum textum adhibuimus, omnes R. Montacutio. Hoc codice usus est Card. Maius in edendis Leontii Byzantini scriptis (cf. Spicileg. Rom. t. X, Præf p. v, et not. ad p. 151); et Theodori Mopsuesteni Fragmentis (Nova Coll. t. VI, Præf. p. xxII, et p. 298). Jam nunc istas variantes lectiones proprium ad locum reponendas curavimus. (EDIT. nov.) Quo res celerius ac securius fieret, folia jam typis impressa Romam misimus, et sic accurata potuit collatio institui. Revera Ottobon. codex 27 chartac. in fol. eadem ratione ut Monac. suppeditat Acta concilii octavi (f. 228 seq.) et synodi Photianæ a. 879 (f. 317 seq.); deinde (385 a) eadem inscriptione et iisdem verbis 14 illa argumenta ex encyclica ep. desumpta VII. Jam ratio nobis reddenda est de iis, quæ in notis Photii libro addita fuere. In primis sedulo notavimus varias ejusdem partes modo breviores modo longiores, quæ apud alios allegabantur auctores; deinde et plura subjunximus, quæ Photii verbis et sententiis illustrandis visa sunt opportuna, præsertim vero, quæ alibi ipse in eamdem sententiam disputavit quæque ex hoc libro posteriores Græcorum schismaticorum theologi desumpserunt. Etenim quamvis hæc Photii dissertatio nil fere novum nec alibi dictum contineat, suum tamen de processione Spiritus sancti placitum nullo alio opere ea dialectica dexteritate, ea expositionis ubertate corroborare ac munire visus est, qualem opus nostrum ostendit, quod ideo inter omnia ejusdem generis Photiana opuscula principem sibi viudical locum. Quamobrem lectori non ingratum puto, quod in notis ob oculos ponere conatus sum, quæ in aliis hujusmodi Photii libris consona reperiantur, quo pacto alibi versutus ille schismatis parens eadem argumenta evolverit, quibus ea formis pro ingenii fecunditate investierit, novo fere (vide § 2, et § 4, not. 2) exhibet; eodem pariter pacto (f. 387) cum verbis illis: Tou autou nepÌ THE τοῦ ἁγίου Πνεύματος μυσταγωγίας κ. τ. λ. opus nostrum introducit, quod et hic mutilum reperitur, et quidem f. 401 a. ad eamdem particulam si desinit (vide supr. § 2, not. 3); quinimo lectiones habet fere omnes Monacensi peculiares, ne mendis quidem scriptionis exceptis. Sic c. 1, p. 3 (not. 1). leFitur: Πολιστίχοις; ibid. (n. 4): γενήσεται; c. 2. p. 4 (p.3): τίς... ἕτερος... (n. 4); ἡ ἑκουσία ei sic deinceps. De ætate codicis mihi scriptum fuit eum ad sæc. xv, vel potius xvi pertinere; ad eadem tempora spectat Monacensis. Omnia optime quadrant; ad unum plane fontem reducuntur tum¨ Ottobon, tum Monacensis.

J. HERG. PRÆFATIO. semper modo eadem plane inculcans ac suæ gentis additamento tribui poterit. Textus vero prædicti sophistarum artes undiqne excolens et profundens. Porro ejusmodi comparationi inserviunt: 1) ejusdem ad Orientis præsules celebris illa encyclica, cujus jam mentionem fecimus (§§ 2, 4) quæque pro parte saltem huc spectante in aliis codicibus operi nostro præfigitur (ut in Monac. et Ottob. cit.). in aliis subjicitur, unde et liber noster λóyoç a' inscribitur (Vatic. cit. Allat, c. Hotting. p. 196); deinde 2) altera ad Aquileiensem antistitem epistola, a Baronio (ad a. 883) Latine, a Combefisio et ab Anthimo Rhemnicensi Græce edita; ac denique 3) breve illud opusculum, quod Euthymius Zigabenus sub Photii numine Panopliæ suæ tit. 13 inseruit Græcam hujus Panopliæ editionem anno 1710 in Walachia publicatam, quæ una hunc titulum contra Latinos Græce exhibet diu frustra quæsitam tandem Vindobonæ inspexi et cum nonnulis Cæsarea bibliothecæ mss. contuli. Id in primis animadverti, non temere Allatium hujus opusculi authentiam suspectam habuisse, illudque, si revera Photii sit, saltem interpolatum esse habendum, nallo vero paoto hoc jejunum et exile scriptum cum opere De Spiritus sancti mystagogia posse comparari. Hujus brevissimi tractatus textum editioni mes subjungendum esse ratus sum, tum quia non ita facile occurrit, tum quia lector per se de eo judicium ferre desiderabit. De quo opusculo præmoBenda hæc existimo. Prior pars (c. 1–8, quæ facilius patriarchæ nostro vindicari potest, eodem fere pacto legitur apud J. Beccum, qui sæculo XIII, hoc opusculum Photii nomine insignitum refellendum sibi sumpsit (Oral. de un. Eccl. Gr. orthod. 11, p. 154179), apud Euthymium (op. cit. tit. ty' p. pɩß' seq.) et in cod. Vindobon. Theol. Gr. 40, n. 63, f. 138, 139, ubi pariter Photio ascribitur. Quoad alteram vero partem (a cap. 9 nostræ edit.) citatus Vindob. codex ab Euthymii textu plane differt; posterior tamen cum Becci allegationibus præclare consentit, atque eodem modo legitur in cod. Monac. Gr. 66, f. 81, 82. in altera synopsi argumentorum Photii a Nicolao Methonensi facta. Quodsi in hoc Euthymii textu sermo est de Sergio jun. patriarcha, qui post Photium floruit, id posterioris Græci cod. Cæsarei, cum quo alter ejusdem bibliothecæ, Gr. philos. 258 (Lambeccio 43) concordat, apud Euthymium etiam prostat (brevi excepta paragrapho) cum eodem Photii libello conjunctus, sed tanquam desumptus ex alio omnino auctore; ibique in fine (p. 120) Alexii imperatoris cum Mediolanensi antistite disputantis (sec. XII) fit mentio. Sane, uti exstat, neuter textus ad Photii tempora pertingit, nec sine ratione totum libellum qui in mss. plerumque a Photii operibus sejunctus comparet, et alibi, etiam quoad priorem partem, sub Nicolai Methonensis nomine prodit epitomen et synopsin ex Photii disputationibus fortasse ab eodem Nicolao elaboratam diceres. Neque Walchium et Fabricium contra Allatium authentiam opusculi defensuros fuisse credere licebit, si librum De Spiritu sancto nunc primum editum perlegissent, cujus synopsis et epitome in hoc Euthymiano opusculo conspicitur. Attamen non penitus repugnaverim, si quis hunc libellum, prout eum juxta Euthymium 13 capitulis distinctum rursum publicamus (p. 113-117), potius a sequioris ævi homine illa paragrapho, quæ de Sergio agit, locupletatum, non vero penitus celebris patriarchæ abjudicandum censuerit. Photio enim illum tribuendum esse suadere possunt: 1) Becci atque Euthymii auctoritas, tum 2) nota Photii in hac materia varie expolienda sedulitas ejusque mos, modo brevius modo enucleatius eadem proferendi, tum 3) plurimorum codicum inscriptio, quibus ii prævalere vix possunt, qui Nicolai Methonensis nomen in fronte gestant, præsertim cum quæ manifeste sunt Photii, in nonnulis mss. huic Nicolao ascribantur; quibus et alias rationes suffragari non ignoro. Sed in præsentia mei instituti non est, ista dirimere. Me autem merito hunc libellum multo minoris fecisse, quam librum De Spiritus sancti mystagogia, collatio vel brevissima unicuique legenti patefaciet. Anthimi hujus Tóµov Xapãç anno 1705 evulgatum, quo et cl. Jager usus est, nondum invenire potui; in iis, quas huc usque adii, Germaniæ bibliothecis non exstat. Titulus ibidem est: Putlo malayo a τῶν τῆς παλαιᾶς Ρώμης, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον απορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ ἐκ To You. Eodem modo citatur apud Allatium Symmict. 11, p. 419 Initium: El ánλou μÈY TO TVεÙµ¤. Cf. Fabricium 1. c. t. XI, p. 25, ed. Harl., ubi plura scitu digna notantur. Quædam mss. opusculi recensentur ibid. p. 29, nota cc. Quodsi editio Panopliæ cura Matthæi Lipsiæ L. 1792 publicata alicubi commemoratur, error subesse videtur inde profectus, quod Commentarius in quatuor Evangelia eo anno ac loco ab eodem vulgatus cum illo dogmatico opere confundatur. Neque diligentissimi scriptores neque Lexicon biVIII. Adjunximus præterea in notis, quantum spatium permittebat ac finis nobis præstitutus, potiora, quæ posteriores Photii asseclæ ex libro nostro hausisse videntur, quo facilius ejusdem in illo - rum theologia pondus pretiumque dignosci queat, bliographicum Hoffmannianum, Lips. ed. a. 1833, quod t. I, p. 250-252 amplissime edita Euthymii opera recenset, ejusmodi Panopliæ editionem norunt. Lambeccio est codex 97. Cf. Bibl. Cæsar, t. III, p. 399, 400, ed. Kollar. Euthymii codices, qui in multis bibliothecis prostant (Vatic. codd. 667, 668, al. ap. Fabric.), nullam, quantum scio, hoc in titulo differentiam exhibent. Cod. Laurent, 12, plut. 9, n. 3. Bandin Catalog. p. 406, 407. In cod. Vindob. Gr. theol. 325, f. 1 verba ex Photii ep. 2 tribuuntur Nicolao Methonensi, ut alias, si bene memini, in cod. Vindob. 47, n. 4, f. 272 Nicolao Cabasillæ. Alia exempla habes apud Fabricium seu potius Harlessium, l. c. p. 29, not. cc.

Hos in primis Photii syllogismos a sæculo nono usque ad decimum quintum mira arte expolitos, amplificatos ac variis sub formis sexcenties repetitos fuisse constat; præ cæteris vero jam dictus Nicolaus Methonensis, quem multi undecimo sæculo, recentiores vero duodecimo vixisse tradunt quique et alia tum de hac controversia tum de aliis rebus exaravit opera eosdem modo largius modo pressius, retentis sæpenumero Photii verbis, est prosecutus. Legitur in cod. Monacensi Gr. 66 sæc. xvi, a fol. 76 usque ad fol. 81 synopsis quædam Photianorum argumentorum sub hujus Nicolai nomine quæ triginta quinque capitulis plurima continet ex opere De Spiritus sancti mystagogia deprompta; pleraque ejusmodi capitula utpote illustrando Photio, quem Nicolaus iste adeo presse sequitur, idonea in notis apposuimus. Plura alia pariter inedita annectere potuissemus; verum his supersedere consultius visum est, ne moles supra modum excrescat, habita præsertim ratione temporum exiguique eorum numeri, qui hujuscemodi studiis hodie revera favent. Hinc neque Latinam versionem, licet jam ei manum admoverimus, addere voluimus. Eruditis, qui hoc opere utentur, ea non opus est, imo non desunt, qui in hodierno philologiæ progressu Latinos sequestres Græcis adjungi scriptoribus ægre omnino patiantur; aliis vero nulli usui hic liber est. Præterea in notis apposuimus eas aliorum versiones, quæ ad lectionem stabiliendam juvare quoquo modo possunt quæque historico pretio non carent suo; cum vero eæ non penitus satisfaciant, variis locis duplex versio apponenda fuisset. Denique, ut de iis taceam, quæ ex epistola encyclica sunt repetita (c. 32-37) quæque Latine exstant apud Montacutium, non solum in indice singulorum capitum argumentum summatim perstringitur, verum etiam plura Latine referuntur in adjecta dissertatione de cujus consilio ac scopo jam dicendum est. Le Quien, Oriens Christ. l. II, p. 280. Fabric. Bibl. Gr. t. XI, p. 290, 291, ed. Harl. Gieseler, Studien und Kritiken, 1833, fasc. 3, p. 701 seq. Cf. Leonem Allatium, De consens. lib. 11, c. 10, § 2. Montfauc. Bibl. Coislin. p. 406. Bandin., Bibl. Laurent. plut. 9, cod. 12, p. 406 seq. bricium, l. c. Gieseler, 1. c. FaTitulus hic est: Έλεγχοι κεφαλαιώδεις τοῦ παρὰ Λατίνοις καινοφανούς δόγματος, τοῦ, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ προέρ χεται, συνοψισθέντες δὲ παρὰ Νικολάου Μεθώνης ἐκ τῶν διὰ πλάτους τῷ ἁγιωτάτῳ Φωτίῳ ἐν διαφόροις λόγοις αὐτοῦ γεγραμμένων. initium: @μολόγησα μένου (sic) τοῦ, ὅτι τὸ ἐκπορεύεσθαι ἰδίωμα τοῦ Πνεύματος, κ. τ. λ. Post 35 illa capita sequitur f. 81 b, ἑτέρα σύνοψις τοῦ αὐτοῦ Νικολάου Μεθώνης τῶν ὡς ἐπιλόγῳ τῶν κατὰ πλάτους τῷ Φωτίῳ γεγραμμένων, quæ ad verbum respondet posteriori parti Opusculi contra veteris Romæ asseclas apud Euthymium (supra § 7). Notatur in synopsi cod. Monac. Apud J. Mingarellium cod. 237 n. 2 idein esse videtur, licet ibi capp. 42 numerentur. De hoc apud Fabricium nulla prorsus mentio fit. Fit tamen t. XI, p. 290, 291, ab Harlessio. Nume- – IX. Ne qua in re catholici theologi muneri deesse videamur, neve quis vitio nobis vertat schismatici, imo hæretici operis editionem, eamque sinistro oculo intueatur quamvis præsertim hac nostra ætate nemini theologorum formidabilia haberi queant obtusa schismaticorum arma, dissertationem subjunximus antirrheticam, sive potius animadversiones refutandis Photii argumentis, quæ occasionem præbent universi fere de Spiritus sancti processione dogmatis explanandi, quantum satis esse putabamus, accommodatas. Ne vero centies dicta ad lectorum fastidium repetamus, imo ut et hac in parle theologica scientiæ fructum quemcunque possumus afferamus, ea quæ variis temporibus responsa ac disputata sunt a nobilissimis plane theologis Græcorum objectiones repellentibus, nonnulis adhuc ineditis operibus una adhibitis, colligenda remque ita peragendam censuimus, ut dogmatum historiæ universa tractatio quadantenus inservire possit, ob oculos ponens armorum genera a diversis in variis ejusdem controversiæ epochis adhibita atque uberius explanans ea principia, quæ Græcorum Photium sequentium theoriæ veluti fulcra ac fundamenta spectari possunt. Sane accuratius refellenda Photii sophismata theologis subtilius hæcce studia versantibus relinquimus; nos nonnisi scopo nostro proxime conducentia, eaque ut plurimum obvia ac plana suppeditamus. Pergratum nobis fuisset, si confutationem ejusdem operis a Græco quodam conscriptam, qualis exstat in optimæ notæ codice Laurentiano adnectere potuissemus; verum hujus codicis notitiam nonnisi serius ex Bandinii Catalogo comparare nobis potuimus, Florentiam vero adire nondum valuimus. Quod si datum mihi fuerit, quod huc usque ferendis longioris itineris expensis impar differre cogebar, nonnullas exteras, atque Italiæ potissimum, invisere bibliothecas, non solum Photii (cujus jam alia quædam ex Monac. et Vindobon, codd. collegi in uberus et ordo capitum in diversis mss. valde differunt. Attamen et in his vitandæ majoris molis gratia postrema manu multa breviori stylo complectenda censuimus, rei ibi magis quam verbis attendentes. Audiatur Em. Maius (1. c. p. 22): «Neque est, quamobrem magnopere abborreamus a Photii vulgandis scriptis, dummodo hæc idoneis refutationibus, ubi res postulat, instruanlur.» Biblioth. Laurent. pluteo 8, cod. 26, p. 147 seq. (Bandinii Catal. p. 384, n. 19). Inscriptio est: Αντιῤῥητικὰ τοῦ λόγου, ὃν Φώτιος κατὰ Λατίνων πρός τινα φιλόσοφον. Εὐσέβιον (vide supra 3, not. 12) ἔργαψε. Initium: Ἐπεὶ δεῖν ἡμῖν ἔδοξεν ἅπαξ περὶ Τριάγος ποιουμένοις τὸν λόγον τῆς οὐδενὶ φύσεως δρῳ ὑποκειμένης; finis vero: οὐ γὰρ πικρῶς σε καταδικάσομεν καὶ ἡμεῖς, ὡς τοὺς Ρωμαίους αὐτὸς, κατὰ πολλὴν αὐθεντίαν εἰς ἀρπαγὴν προδι δοὺς τῷ κοινῷ τοῦ γένους ἐχθρῷ, ὡς ἀγρίῳ λέοντι xal pov (Cf. Phot. c. 95). Porro insertus est huic operi Photii liber; titulus idem cum nostro; initium: Εν πολλοῖς μέν εἰσιν οἱ ἔλεγχος πολυστί χοῖς ἐγκατεσπαρμένοι λόγοις; finis: Δι' ὧν καται - σχύνεται καὶ πάσης εὐσεβείας ἀπελαύνεται τῆς ἀποστασίας τὸ φρόνημα.

ΦΩΤΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑΣ καὶ ΟΤΙ ΩΣΠΕΡ Ο ΥΙΟΣ ΕΚ ΜΟΝΟΥ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΙΕΡΟΛΟΓΕΙΤΑΙ ΓΕΝΝΑΣΘΑΙ, ΓΕΝΝΑΣΘΑΙ, ΟΥΤΩΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΟ ΑΓΙΟΝ ΕΚ ΜΟΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΙΤΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΕΙΤΑΙ ΕΚΠΟΡΕΥΕΣΘΑΙ· ΛΕΓΕΤΑΙ ΔΕ ΤΟΥ ΥΙΟΥ ΕΙΝΑΙ ΩΣ ΟΜΟΟΥΣΙΟΝ ΚΑΙ ΑΠΟΣΤΕΛΛΟΜΕΝΟΝ ΔΙ᾿ ΑΥΤΟΥ. PHOTII PATRIARCHÆ LIBER DE SACRA SANCTISSIMI SPIRITUS DOCTRINA, quodque SICUTI FILIUS EX SOLO PATRE NASCI SACRIS ORACULIS DICITUR, ITA ET SPIRITUS SANCTUS EX IPSA SOLA EADEMQUE CAUSA PROCEDERE PRÆDICATUR, DICITUR VERO FILII ESSE UTPOTE ET CONSUBSTANTIALIS ET PER EUM MISSUS. 1. In multis quidem majorisque molis libris ea reperiuntur conspersa et inserta argumenta, quibus illorum fastus deprimitur,qui veritatem in injustitia detinere magna cum contentione connituntur. Quoniam vero magnificum tuum Deique amantissimum studium argumenta illa in synopsin ac compendium redigi postulavit, divina nobis Providentia annuente, haud indigna tuo in Deum amore tuoque desiderio hujus rei fiet exsecutio. 2. Est igitur contra ipsos acutum atque inevitabile telum et ante omnia alia vox Domini feram omnem ac vulpeculam quamlibet veluti fulgure prosternens atque exterminans? Quænam ista? Vox ea quæ dicit Spiritum ex Patre procedere. Ex Patre [1-4] α'. Ἐν πολλοῖς μέν εἰσιν οἱ ἔλεγχοι πολυστίς χοις ἐσπαρμένο: λόγοις, δι' ὧν ἡ ὀφρύς και τασπᾶται τῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν ἀδικίᾳ κατέχειν φιλονεικούντων. Ἐπεὶ δὲ τὸ σὸν μεγαλοπρεπές καὶ θεοφιλέστατον σπούδασμα σύγοψίν τινα τῶν ἐλέγχων καὶ ὑποτύπωσιν ἐξῃτήσατο γενέσθαι, τῆς θείας προνοίας εὐμενὲς ἡμῖν ὁρώσης οὐκ ἀνάξιον τοῦ σοῦ θείου ἔρωτος οὐδὲ τῆς αἰτήσεως τὸ πέρας ἐπιτεθήσεται (β). β΄. [α΄.] Ἐστὶν οὖν κατ' αὐτῶν ὀξὺ καὶ ἄφυκτον βέλος καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων ή Κυριακὴ καὶ θηρίον ἅπαν καὶ πᾶσαν ἀλώπεκα καταβροντῶτά τε καὶ ἐξαφανίζουσα φωνή. Τίς αὕτη; τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἢ λέγουσα ἐκπορεύεσθαι Ἐκ τοῦ VARIE LECTIONES ET NOTE. Cod. gr. Monac. 27. f. 450 b.: πολιστίχοις. ματος ἐκπόρ....; ad hunc fere ubique recurrere soApud Allalium Ce consens. II, 6, 4. et Fabric. Bibl. Gr. t. XI, p. 28 ed. Harless.: Εσπασμένοι. Τὴν ἀληθ. ἐν ἀδ. κατέχειν. Phrasis biblica, Rom. 1, 18. — Lalinos intelligit. Codex Colum. Ιεροπρεπές. Cod. C. Τῇ αἰτήσει. Sic Vatic. Monac.: γνήσεται. Cum hic liber, ut et in Præfat. monemus, ad diversos a Photio missus fuisse videatur, hoc breve procemium fortasse non idem in omnibus exemplaribus exstitit; alias sane Photius uberiori præloquio utitur. Attamen in tribus codicibus qui præsto nobis erant, est plane idem. Joan. xv, 26. Ad hunc celebrem textum Photius pariter provocat ep. encycl. 2, n. 15, p. 52, ed. Londin. et in ep. ad Aquileiensem archiepiscopum, ubi hæc habet: πρῶτον μὲν γὰρ... τὴν Κυριακὴν ἔχει φωνὴν, λαμπροτέραν πάσης λαμπηδόνος ἐξαστράπτουσαν, ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Πνεύ * Codicis Vaticani Capita repræsentantur. lent Photianarum partium Græci. Nicolaus Methonensis in syllogismis ex Photii operibus collectis (Cod. Monac. Gr. 66, f. 81 a), c. 29: Τὸ δὲ πρὸ πάντων ὀφεῖλον εὐθύνεσθαι ἄτοπον, ὅτι τοῦ Χριστοῦ θεολογοῦντος τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ οὕτω διδάξαντος ἡμᾶς, ἐκ τίνος καὶ πῶς ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ εἶναι, οἱ καινοὶ οὗτοι θεόλογοι τὴν τοῦ ἑνὸς ἡμῶν Θεοῦ καὶ μόνου καθηγητοῦ θεολογίαν διὰ τῆς παρ' ἑαυτῶν προσθήκης ταύτης τολμηρῶς ἄγαν καὶ ἀσφαλῶς παραγράφονται. Εἰ γὰρ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐξεπορεύετο τὸ Πνεῦμα τί ἐκώλυεν αὐτὸν εἰπεῖν· ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐμοῦ ἐκπορεύεται; νῦν δὲ ὁ μὴ εἶπεν ὁ τῶν πτωχῶν εὐαγγελιστής, αὐτοὶ παρ' ἑαυτῶν προσ τίθενται, δῆλοί εἰσι μὴ ἀκολουθοῦντες ὀπίσω αὐτοῦ, εἰ καὶ τὸν σταυρὸν αἴρειν (ef. Matth. x, 38; xvi, 24; Luc. 1x, 23) οἴονται ψιλῷ τῷ γράμματι παρακα θήμενοι. Similiter Marcus Ephesius arguit in Conc. Florent. sess. XXIII. (Hard. Conc. t. ΙΧ, p. 285.)

Πατρὸς ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι μυ- Spiritum procedere Filius ipse sacra sua institaσταγωγεῖ· καὶ σὺ τελεστὴν ἄλλον ἐπιζητεῖς, δι᾿ οὗ τελεσθήσῃ, μᾶλλον δὲ συντελεσθήσῃ τὴν ἀσέβειαν καὶ μυθολογεῖς τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι τοῦ Υἱοῦ; Εἰ τοῦ κοινοῦ Σωτῆρος καὶ Δημιουργοῦ καὶ Νομοθέτου τὰ δόγματα τῆς σῆς ἡττᾶσθαι παρανοίας ὁρμὴν οὐκ ἔπτηξας ἀναλαβεῖν, τί ἄν τις ἕτερον ζητήσῃ λαβεῖν, δι᾽ οὗ τὴν σὴν κατακράτος ἀπελέγξει δυσσεβῆ σπουδήν; εἰ σὺ τοὺς Δεσποτικοὺς ὑπερορᾷς νόμους, τίς τὴν σὴν εὐσεβῶν οὐ βδελύξεται δόξαν; τί δ᾽ ἄν σε τοῦ πτώματος ἕτερον ἀναστήσῃ; τίς δὲ θερα πείας περίνοια τὴν ὁλοσώματον θεραπεύτῃ πληγήν; οὐκ ἦν ὁ Σωτήριος ἐπαφῆκε λόγος, ἀλλ᾽ ἣν ἡ ἑκούσιος Εμβάθυνε νόσος· καὶ τῆς Δέσπο τικῆς διδασκαλίας τὸ ἴαμα εἰς ἀμύθητον ἐξ ἀπειθείας μεταβαλεῖν ἐφιλονείκησε δηλητήριον μᾶλλον δὲ τὴν ὑπέρμαχον καὶ κατὰ τῶν ἐχθρῶν ῥομ φαίαν [5] ὑποδραμόντος τοῦ ζητήσαντος εἰς τὴν ἐκείνων μετατάξασθαι μοῖραν· διό σε καὶ κάτω κείμε νον τῇ διστόμῳ μαχαίρᾳ τοῦ Πνεύμανος οὐδὲν ἔλαττον ὅμως καὶ ἡμεῖς τὸ ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου φίλτρον καὶ πρόθυμον ἐνδεικνύμενοι. ὅσα καὶ λογισμοὶ τῆς ἱερᾶς ἡμῶν καθοπλιζούσης ἡμᾶς στρατηγίας εἰς παράταξιν ἀνακινοῦσιν, οὐδὲ τὰ ἐκ ταύ της τραύματα διαφυγείν σε φροντίδος ἔξω ποιήσομεν tione tradit, et tu alium quæris adhuc doctorem qui te imbuat, imo potius inficiat impietate, Spiritumque e Filio progredi fabularis? Si communis Servatoris et Conditoris et Legislatoris dogmata ut cedant insaniæ tuæ poscis, ac tale concipere desiderium haud exhorruisti, quid, quæso, alius præterea assumere quærat, quo impium tuum conatum validissime refutet atque convellat? Si tu Dominicas despicis leges, quis pie sentiens tuam haud exsecrabitur opinionem? Quid vero aliud a lapsu te erigere poterit, quænam alia medelæ ratio exitiale tuum sanabil vulnus? Vulnus, quod non a Salvatoris illatum verbo, sed spontanea inflictum et auctum ægritudine, quæ scilicet, Dominicæ doctrina medicinam in virus mortiferum ex contumacia contendit convertere? Imo cum gladium nobis quidem propitium, hostibus vero infensum subierit ille, qui ad illorum partes transire concupivit, idcirco te ancipiti Spiritus gladio jam prostratum nihilo tamen minus et nos amorem in communem Dominum paratumque animum ostensurine ea quidem vulnera te effugere incuria nostra sinemus, quæ per ratiocinationes sacræ nostræ Theologiæ in acie nos instruentis ac communientis infliguntur. 3. Si enim ex una eademque causa, Patre, tum Filius tum Spiritus sanctus prodit, tametsi hic quidem per processionem, ille autem per generationem; rursus autem Filius Spiritum producit, γ'. [β΄.] Εἰ γὰρ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, τοῦ Πατρὸς, δ τε Υιός [6] καὶ τὸ Πνεῦμα προάγεται, εἰ καὶ τὸ μὲν ἐκπορευτῶς, ὁ δὲ γεννητῶς· γίνεται δὲ πάλιν ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος προαγωγός ὡς ἡ βλασφημία βοᾷ πῶς ἂν ὁ τῆς ἀκολουθίας ανά ut blasphemia clamat, quomodo non ratio consecuσχοιτο λόγος μὴ οὐχὶ καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ πα ρακτικόν εἶναι συμμυθολογεῖν; ὁμοτίμως γὰρ tionis nos cogat asserere, Spiritum quoque esse Filii productivum (productorem)? Cum enim æque C. Col. Εκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα μυστ. (*) G. Col. Μυθολογεῖν. Κατακράτος adverbiali forma legunt tres nostri codices. Monac. Τίς δ᾽ ἄν σε... ἕτερος. C. Col. Θεραπεύσει. Monac. Ἡ ἐκουσία. C. Col. Ενεβάθυνε. C. Col. Ad marg. post ἴαμα alia manu suppletur, εἰς ἀβοήθητον. despicis leges, quis religiosus tuam non abominetur opinionem? Quid utique aliud te de ruina erigat? Quæ autem medelæ astutia totum corpus occupanti plagæ medeatur? Non ei, quam salutaris sermo effecerit, sed ei,quam spontanea indidit agritudo, quæ Dominicæ doctrinæ medicamentum ex incredulitate litigando permutat in rem quæ juvare non potest, mortiferam; magis autem dum debellatorem adversus inimicos gladium diripit (?), qui quærit in eorum parte adnumerari. Propterea te humi jacentem sub bicipiti gladio spiritns nihilominus tamen Monac. Εἰς ἀμύθ. ἐξ ἀπειθείας δηλητήριον Dipodommuni Domino amorem et promptum μεταβαλεῖν ἐφιλονείκησε δηλονότι· μᾶλλον δέ. Monac. addit xxl. Monac. Τῆς ἱερᾶς καθοπληζούσης ἡμᾶς. Col. Ποιήσομαι. Hoc caput ita Latine profert Hugo Etherianus, de hæresibus, quas in Latinos Græci devolvunt, lib. 11, c. 16 (Bibl. PP. Max. Lugdun. t. XXII, p. 1230 H): «Est (quidem adversus Latinos) acutum et inevitabile telum, et ante omnia alia Dominica vox, quæ feram omnem omnemque vulpem attonitam faciendo exterminat et demolitur. Quæ est hæc? Spiritum quæ ex Patre dicit procedere. Ex Patre Filius Spiritum procedere astruit; el tu auctorem quæris, per quem facias, imo perficias impietatem, dum fabularis Spiritum ex Pilio procedere? Si communis Salvatoris, Conditoris et legislatoris dogmata ut a tua vecordia evincantur, impetum non formidasti capere, quid utique aliud quispiam accipere quærat, per quod tuum penitus coarguat impium studium?Si tu Dominicas animum demonstrantes, quæcunque calculi sacræ nostræ armantis nos militiæ ad dimicandum commovent, sed neque ea quæ ex hac fiunt vulnera ut fugias curam extra faciemus.» Hoc breve caput, sicut et sequens, sub titulo: Περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος Μητροφάνους μητροπολίτου Σμύρνης occurrit etiam in Cod. Vindobon. theol. Gr. 249. (Lambeccio est cod. 60), f. 79: Εἰ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, κ. τ. λ. Monac. Ἔτι γὰρ ἐξ ἑ. Cod. Cesar. cit. Ο Υιός. El deest in cit. Cod. Vindob. Monac. Γίνεται δὲ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος πάλιν προαγωγεύς. Boo deest in cit. cod. Vindobon. Palat. f. 212 b, πρακτικόν. Vindob. παρεκτικόν. Monac. παρακτικὸν τοῦ Υἱοῦ.

uterque a causa illa prodierit, si alterum erga alle- ἀμφοῖν τοῦ αἰτίου προεληλυθότων εἰ θάτερον rum munere cause fungitur, certe omni modo et invariata ordinis conservatio (perfectio) exigil, ut et alterum vicissim par pari referens causa alterius exsistat. 4. Deinde si Filius quidem ab ineffabili paterna simplicitate non recedit, Spiritus autem in duplicem causam refertur et ex duplici processione subsistit, quomodo non sequetur compositio? Quomodo vero non minor Filio Spiritus pari honore præditus per summum sacrilegium asseretur? Quomodo Trinitatis simplicitas (o linguam in impietate audacem!) digni tatem suam minime adulteratam retinebit? τῷ ἑτέρῳ τὴν τοῦ αἰτίου χρείαν ἀναπληροί, οὐδὲ θα τέρῳ τὸ ἕτερον, μὴ οὐχὶ τὴν ἴσην ἀμειβόμενον χάριν αἴτιον γενέσθαι τῆς ἀπαραλλάκτου τάξεως ἡ συντήρησις ἀπαιτεῖ; [7] δ΄. [γ΄.] "Αλλως τε δὲ, εἰ ὁ μὲν Υἱὸς τῆς πατρικῆς ὑπὲρ λόγον ἁπλότητος οὐκ ἐξίσταται, τὸ δὲ Πνεῦμα εἰς διπλοῦν αἴτιον ἀναφέρεται καὶ ἐκ διπλῆς προβολῆς ὑφίσταται, πῶς οὐκ ἐπακολουθήσει τὸ σύνθετον; πῶς δ᾽ οὐχὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἔλαττον ἔχειν τὸ ισότιμον Πνεῦμα βλασφημηθήσεται; [8] πῶς ἡ τῆς Τριάδος απλότης (ὦ γλώσσης ἀσεβεῖν τολμη ρᾶς! οὐχ ἕξει τὸ οἰκεῖον ἀξίωμα νοθευόμενον 5. Quis, inquamn, sanctorum et gloriosorum no- ε'. [δ'.] Τίς εἶπε τῶν ἱερῶν και περιωνύ strorum Patrum dixit, Spiritum a Filio procedere? μων Πατέρων ἡμῶν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπο Quæ synodus universalibus confessionibus suffulta ρεύεσθα:; ποῖα σύνοδος οἰκουμενικαῖς όμοι Sic Pal. Vat. Vindob.; Monac. f. 451 a, προεληλυθότοιν, Monac. Μὴ οὐχὶ καὶ τ. ἴ. In cod. Monac. hoc caput ut primum in marg. notatur, in Vat. est secundum. Hugo Eiberianus ita illud refert (1. c., p. 1231): «Si enim ex una causa, Patre, Filius Spiritusque proveniunt, licet hic quidem per generationem, ille vero per processionem; est autem rursus Filius Spiritus productor, quemadmodum blasphemia clamat: quomodo utique consequentiæ sustineal ratio, quod Spiritus Filii non sit productor? Cum enim æqualiter ambo ex una causa proveniant, si alterum alteri causæ usum suppleat, neque vero alteri alterum, nonne ad æqualen recompensandam gratiam Spiritum esse causam immutabilis ordinis observantia exigit?» Simile argumentum legitur in op. encycl. n. 10, p. 51: Εἰ ἐκπορεύεται τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ἐκ Πατρὸς, τί μὴ καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννᾶται, ὥσπερ ἐκ Πατρός; et in opusculo contra vet. Romæ asseclas, quod infra damus, cap. 6. Huc spectant e Nicolai Methonensis syllogismis quintus et sextus, quos hic adjungimus. ε'. Εἰ διότι ἕν εἰσι Πατὴρ καὶ Υἱός, εἰσὶ δέ πάντως ἕν τῇ φύσει, διὰ τοῦτο ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δοτέον ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα (τοῦτο γὰρ η καινοφωνία τοῦ λατινικού δόγματος ἀπαιτεῖ· δοτέον ἂν εἴη καὶ τὸν Υἱὸν ἐξ ἀνάγκης, ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρός, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννᾶσθαι, διότι καὶ ὁ Πατὴρ καὶ τὸ Πνεῦμα ἕν εἰσι τῇ φύσει· εἰ δὲ μὴ, κινδυ νεύει τὸ Ηναῦμα μὴ ἕν εἶναι τῇ φύσει μετὰ Πατρὸς καὶ Γιοῦ, καὶ πάλιν παῤῥησιάζεται ὁ Μακεδόνιος. Hoc caput ad verbum legitur apud Beccum G. O. I.p. 204, et Latine apud Hugonem Ether. (lib. I, c. 18, p. 1212 D.) «Si quia unum sunt Pater et Filius (sunt autem omnino natura unum) ideo ut ex Patre, ita ex Filio dandum est procedere Spiritum (hoc enim novitas Latini dogmatis appetit): dandum est et Filium ex necessitate, ut ex Patre, ita ex Spiritu generari, quoniam et Pater et Spiritus unum sunt natura. Quodsi non ita est, periclitatur Spiritus, cum non sit unum cum Patre natura, et rursum palam fit Macedonius.» Cap. 5': "Ετι εἰ διὰ τὴν ἰσοτιμίαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρός, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται, ἀναγκαίως καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τὴν Ισοτιμίαν Πατρὸς καὶ Πνεύματος, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννᾶσθαι ὁμολογηθή σεται, καὶ οὕτως ἀπὸ τοῦ Πνεύματος ἐπὶ τὸν Υἱὸν τὸ βλάσφημον μεταβήσεται· εἰ δὲ μὴ, σαφῶς βλασφημεῖται τὸ Πνεῦμα τῆς θείας ἀποπίπτον τιμῆς· τῷ Υἱῷ γὰρ ὁμοτίμως ἐκ τοῦ Πατρὸς προηγμένον· εἰ θά τερον τῷ ἑτέρῳ τὴν τοῦ εἶναι χρείαν αναπληροί, καὶ θατέρῳ τὸ ἕτερον τὴν ἴσην ἀμείβεται χάριν, ἵνα καὶ ἰσότιμα ἄμφω φυλάττηται· ἐὰν δὲ μὴ ἀμείδηται, που τάξεως ἡ συντήρησις; καὶ εἰ μὲν μὴ δυνάμενον, ἀσθε νές· εἰ δὲ μὴ βουλόμενον, φθονερόν. Βαβα!! τὸ ἀγαθὸν Πνεῦμα, τὸ εὐθὲς, τὸ ἡγεμονικόν (ex peal. vi. Vulg. 1. ν, 10, 12, LXX), τὸ ὁμοδύναμον κατὰ τὴν φύσιν καὶ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ 11ῷ. Compendio hæc refert Beccus 1. c., n. 62, 63, p. 206; Latine Hugo Etherianus (l. c., p. 1213 G): «Si enim propter honoris parilitatem Patris et Filli ex ambobus Spiritus emanaret, consequi videretur, ut Filius propter honoris parilitatem, sicut est ex Patre,ita et ex Spiritu esset. Quod Methonæ astruit episcopus; ait enim Duobus ejusdem honoris a Patre progredientibus, si alterum alteri exsistentiæ usum præstet, alterum æqualem alteri decet reddere gratiam, ut honoris parilitatem ambo conservent. Quodsi non retribuit, ubi est immutabilis ordinis observantia? Et si quidem non potest, languidus esf; si vero non vult, invidus. Vab, bonus Spiritus, et rectus et principalis, ejusdem potentiæ secundun naturam, Filio Patrique consubstantialis!» Δὲ deest in Vindob. cod. Monac. Ἔχει. Vindob.: βλ. πῶς δ᾽ οὐχὶ ἡ τῆς τρ. Monac.: βλ. ἡ τριάδος. Hugo Etherianus hoc cap. 4 (in Mon. β) omisso ad sequens properans nonnisi hanc ex eo profert exclamationem: «O sensum intemperantia ebrium et impietate!» Infra c. 9, legitur: "Ωφρενός ἄκρατον μεθυούσης τὴν ἀσέβειαν. Eodem pacto epist. 2, n. 18, ed. Lond.: El καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὁ Υἱός γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, ὡς εἰς δύο αἰτίας ἀναφερόμενον, οὐδὲ τὸ σύνθετον εἶναι διαδράσειεν. Cf. Opusc. Phot. infra exhibitum cap. 2, Nicol. Methon. c. 19: Πῶς δὲ καὶ ἁπλοῦν τὸ μὴ ἐξ ἑνὸς, ἀλλ' ἐκ δύο, τοῦ μὲν ἀναιτίου αἰτίου, τοῦ δὲ αἰτιστοῦ καὶ ἀἰτίου; Cod. Εἶπεν. Simon Cpl. (apud Allat. c. Hottinger. c. 18, p. 381), Hugo Etherianus (1. c.) et Allatius (Vindic. Syn. Eph., 77, p. 651, 652) legerunt ἱερέων. Sed melius codices nostri ἱερῶν: Quis e sanctis et celeberrimis Patribus? De sacerdotibus enim paulo post loquitur, deest quoque articulus tv ante περιωνύμων. Monac. Κα! πν. Hac ita refert ex Photio Simon Cpl. ep. ad Jo. Nomophylacem (Allat. c. Holting., p. 381 et 374): Τίς τῶν ἱερέων καὶ περιωνύμων Πατέρων ἡμῶν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἐμυσταγώγησε; Allatius duobus in locis, ubi hac citat, legit οἰκουμενική, σ. Hott. c. 18, p. 374: Ποια σύνοδος οἰκουμενικὴ ὁμολογίαις στηριζομενη. Vindic. syn.

divinitus coactus cœtus sententiam istam etiam antequam in lucem prodiret, per sanctissimi Spiritus afflatum non condemnavit? Etenim Spiritu Patris juxta Christi Domini doctrinam ipsi quoque initiati illum a Patre procedere clara et alta voce prædicabant eosque qui non ita sentirent, utpote catholicæ et apostolice Ecclesiæ contemptores anathemati subjiciebant, jam inde ab antiquis temporibus novam istam impietatem propheticis oculis prospicientes, ipsamque una cum multiplici priorum hæreseon defectione et scriptis et verbis et animo condemnabant. Definivit statim universalium et sanctarum septem synodorum secunda, Spiritum sanctum ex Patre procedere; excepit tertia, confirmavit quarta, suffragata est quinta, prædicavit sexta; obsignavit claris certaminibus septima; in qualibet illarum est luculente cernere libere prædicatam pietatem, traditumque de Spiritu, illum a Patre, non autem a Filio procedere. Te vero quisnam impiorum grex diversa sentire docuit, quis ex iis qui Domino contraria sanciunt, in opiniones iniquas ut delabaria effecit? λογίαις στηριζομένη καὶ διαπρέπουσα; μᾶλλον δὲ et munila, imo quis sacerdotum atque episcoporum τίς Τερέων καὶ ἀρχιερέων θεύλεκτος σύλλο γος οὐ ταύτην τὴν διάνοιαν καὶ πρὶν φανῆκαι τῇ τοῦ παναγίου [9] Πνεύματος ἐπιπνοίᾳ κατ εψηφίσατο; καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς κατὰ τὴν Δεσποτικὴν μυσταγωγίαν τελεσθέντες καὶ αὐτοὶ λαμπρῶς τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι καὶ μεγα λοφώνως ἀνεκήρυττον· καὶ δὴ καὶ τοὺς μὴ φρο νοῦντας οὕτως ὡς τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολι κῆς Εκκλησίας ὑβριστὸς τῷ ἀναθέματι καθυπο έβαλον ἐκ παλαιῶν τῶν χρόνων τὴν ἀρτιγενῆ δυσσέβειαν προφητικοῖς προορῶντες ὄμμασι καὶ αὐτὴν μετὰ τῆς προλαβούσης πολυμερούς ἀποστα σίας καὶ γραφῇ καὶ λόγοις καὶ διανοία κατεδίκαζον. Ἐδογμάτισεν εὐθὺς τῶν οἰκουμενικῶν καὶ ἁγίων ἑπτα συνόδων ἡ δευτέρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, διεδέξατο ἡ τρίτη, ἐβεβαίωσεν ἡ τετάρτη, σύμψηφος ἡ μέμπτη κατέστη, συνεκήρυξεν ἡ ἕκτη, ἐπεσφράγισε λαμπρῶς ἀγωνίσμασιν ἡ ἑβδόμη· καθ' ἑκάστην αὐτῶν [10] ἔστι περιφανῶς καθορᾷν παῤῥησιαζομένην τὴν εὐσέβειαν, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ γιου θεολογούμενον ἐκπορεύεσθαι. Σὲ δὲ τίς ἀγέλη δυσσεβοῦσα μετεδίδαξε, τίς τῶν ἀντινομοθετούντων τῷ Δεσπότῃ καταπεσεῖν εἰς ἀθέσμους δόξας ὑπηγάγετο Col. Συννεκήρυξεν. Col. Καὶ καθ'. Ephes. 1. c. Quis e sacerdotibus et laudatissimis p. 648, 949. nostris Patribus Spiritum ex Filio procedere decrevit? Quæ synodus universalis confessionibus constabilita et celebris? - Sed Etherianus ut supra ex codicibus. Allat. c. Hott. 1. c. Ενδιαπρέπουσα. Sic. Col. Monac. Μάλλον δὲ τῶν ἱερ. Monac. Σύνοδος. Monac. Πρὶν ἢ φαν. Sic. Col. Simon Cpl. 1. c., p. 372, 373: Μᾶλλον δὲ τίς ἱερέων καὶ ἀρχ. θεόλ. σύλλογος οὐ ταύτην τὴν διά νόταν (δηλονότι τὴν λέγουσαν, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον) τῇ ἐπινοίᾳ τοῦ Πνεύματος κατεψηφίσατο; Allatius non recte vertit: «Quis ex sacerdotibus et præsulibus a Deo congregatus cœtus non banc cogitationem (eam nempe quæ pronuntiat etiam ex Filio Spiritum S.) adversus Spiritus sancti inspirationem calculum dedit?» Melius Hugo Etherian. (vide not. 17). Sic cod. Vatic.; Monac. et Cod.: Δι' ὧν γάρ. Palat.: ἴσ: δι' ὧν γὰρ τὸ πν. Ether.: Per quos. Καὶ ἀποστολ. in' Monac. ad marg. suppletur. Apud Allat. c. Hott., p. 373: Καὶ γὰρ τοὺς μὴ φρονοῦντας οὕτως (ήγουν ὡς τὸ πν. ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς καὶ οὐ μὴν ἐξ Υἱοῦ) ὡς τῆς καθ. κ. ἀπ. ἐκκλ. ὑβριστὰς τῷ ἀναθεματισμῳ καθυπέβαλον. • Namque Namque cos qui non ita lenent (nempe Spiritum ex solo Patre, et non ex Filio) veluti in cath. et apost. Ecclesiam injuriosos anathemate percusserunt.» Monac.babuit καθυπέρβαλον; sed P deinde deletum. Col. καθυπέβαλλον. Monac. ὀφθαλμοῖς. Lodem pacto et iisdem fere verbis septem synodos protendunt Jos. Bryennius Or. 8, de S. Trin., Nich. Balsamon in Anaphora cleri Cpl., Glycas aliique, quorum textus recitat Allatius, De Occid. & Or. Eccl. consens. l. III, c. 2, n. 1, p. 916-918; c. Hotting, p. 313-321. Vindic, syn. Ephes. c. 77. Monac. Col. et Pal. Ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' οὐκ ἐκ τοῦ γιοῦ. Monac. "Αλλη; tunc supplend.: σύνοδος. Hæc postrema verba Græce allegantur in citata Simonis Cpl. ep. (Allat. c. Hott. p. 381) sine ulla varietate, Latine tantum in Vindic. syn. Ephes. p. 652: «Te vero quisnam grex impius inversa doctrina docuit decernere Spiritum ex Filio? Quis contra Dominum leges instituens in iniquas opiniones delabi subduxit?» Sed Hugo Etherianus (1. c., p. 1231. C. D.) totum caput recitat hoc pacto: «Quis dixit sacerdotum seu Patrum nostrorum, Spiritum ex Filio procedere? Quæ synodus universalibus sponsionibus firmata et adornata, magis autem quod Pontificum divinitus adunatum collegium non hanc sententiam, et antequam appareret, sancti Spiritus inspiratione condemnavit? Per quos Spiritus sanctus Patris esse juxta Dominicam institutionem apparet; ex quo liquido procedere magis vocibus prædicaverint (l. prædicaverunt, et quidem non sic sentientes ut universalis et apostolica Ecclesiæ contemptores subdiderunt anathemati. Ab antiquis enim temporibus noviter ortam impietatem præsagis Providentiæ (1. providentes) oculis et ipsam cum antecipante multifaria discessione scripto, verbo atque sententia condemnarunt. Dogmatizavit statim universalium et sacrarum synodorum secunda, Spiritum sanctum ex Patre procedere; suscepit tertia, quarta confirmavit, consensum præbuit quinta, sexta adjudicavit, splendidis consignavit certaminibus septima. Por singulas earum est patenter videre fiducialiter egisse pietatem et Spiritum ex Patre, sed non ex Filio divinitus annuntiatum procedere. Te vero quis grex impius perdocuit, quis contrarias leges Domini ponens legibus incidere in nefarias sectas subinduxit?»

6. Verum hinc quoque horum impietas Deoque repugnans licentia refutatur. Si enim quæcunque sunt communia secundum indifferentem et individuam simplicemque ac singularem communitatem; si, inquam, quæcunque horum Spiritui et Patri adsunt, hæc Filio quoque insunt; similiter et quæcumque in Spiritu et Filio intelliguntur, nequeunt Patri itidem negari: imo nec potest Spiritui adimi quidquam eorum quæ Filio et Patri adsunt; pula regnum, bonitas, substantiae supersubstantialitas, incomparabilis virtus, æternitas, immunis a corpore spiritualitas, cæteræque innumeræ id genus voces, quibus divinissima de Deitate doctrina catholicis fuit ab initio tradita. Si ergo hæc ita considerantur, et nemo Christianorum iis adversari ausit; juxta vero hæreticam istam temeritatem Spiritus processio Patri et Filio communis est Spiritui quoque (quo quid queat scelestius auderi?) in Spiritus processionem dividendus foret, essetque pars quidem illius producens, pars vero producta, et illa quidem causa, hæc autem causatum, et ingens aliarum blasphemiarum agmen sequeretur. 7. Sed enim procedit Spiritus a Filio. Quam ob causam Ut scilicet aliquid accipiat, quod non habuit procedens a Patre. Jam vero si potest admitti atque affirmari, quod Spiritus hino aliquid pluris acceperit, quod modo non absqueillius assum. ptione erat imperfectus? Vel omnino post illud acceptum? Nam hinc quoque sequeretur; posse de simplici atque compositionis experte natura duplicitatem et compositionem prædicari. Sin veroʻnil pluris accepit, quænam est ratio (necessitas), processionis nihil omnino præstaré valentis? ς'. [ε] ᾿Αλλὰ κἀντεῦθεν ἔστιν αὐτῶν φωράσαι τὸ δυσσεβὲς καὶ πρὸς θεομαχίαν αὐτόνομον. Εἰ γὰρ πάντα ὅσα ἐστὶ κοινὰ κατὰ τὴν ἀδιάφορον καὶ ἀμερῆ, ἁπλῆν τε καὶ ἐνιαίαν κοινότητα· εἰ πάντα ὅσα τούτων ἐστί, Πνεύματος και Πατρός [11] ταῦτα πρόστεστι καὶ Υἱῷ· ὡσαύτως δὲ καὶ ὅσα ἐνθεωρεῖται τῷ Πνεύματι καὶ Υἱῷ, οὐκ ἔστι μὴ συνομολογεῖν ἐνυπάρχειν καὶ τῷ Πατρί οὐ μὴν, ἀλλ' οὐδὲ ὅσα 11ῷ καὶ Πατρὶ, οὐδὲ τού. των οὐδὲν ἔστι τοῦ Πνεύματος ἀποστερεῖν ἐννόει μοι βασιλείαν, ἀγαθότητα τὸ τῆς οὐσίας ὑπερούσιον, τὴν ὑπὲρ ἔννοιαν δύναμιν, τὸ ἀΐδιον, τὸ ἀσώματον, τὰς μυρίας καὶ συστοίχους φωνάς, αἷς ἡ ὑπέρθεος θεολογουμένη Θεότης τοῖς εὐσεβέσιν ἄν ωθεν παραδέδοται Εἰ οὖν οὕτω ταῦτα θεωρεῖται, καὶ οὐδεὶς ἐστι τῶν ἐν Χριστιανοῖς, ὃς εἰς μαχόμε νον ἀπενεχθείη διαβούλιον· ἐστὶ δὲ, ὡς ὁ αἱρετίζων νεανιεύεται λόγος, ἡ τοῦ Πνεύματος εκπόρευσις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κοινὸν, εἴη ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα (οὗ τί ἂν γένοιτο πρὸς δυσσέβειαν τολμηρότερον;) εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν μεριζόμενον, καὶ τὸ μὲν αὐτοῦ προάγον, τὸ δὲ προαγόμενον, καὶ τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ αἰτιατὸν, καὶ πολλὴ ἄλλη θεομαχίας παράταξις [12] ζ'. [5΄.] ᾿Αλλὰ γὰρ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Τί δήποτε προσλαμβάνον, ὅπερ οὐκ ἔσχεν ἐκπορευόμενον τοῦ Πατρός; εἰ μὲν γὰρ ἔστι τι λαβεῖν καὶ εἰπεῖν ὃ προσείληφε, πῶς οὐχὶ χωρὶς τῆς προσλήψεως ἀτελές ἢ πάντως γε μετὰ τὸ προσλαβεῖν; εἰ δὲ μηδὲν προσείληφεν (ἐπιφύεται γὰρ κανταῦθα τά τε ἄλλα, καὶ τὸ διπλοῦν καὶ σύνθετον, καθαρασυνόμενον τῆς ἁπλῆς τε καὶ ἀσυνθέτου φύσεως) τίς ὁ λόγος τῆς οὐδὲν παρασχεῖν δυναμένης ἐκπορεύσεως; Mon. cod. hic fgit cap. ε'. ut Vatic. Ex hoc capite plura dat supra laudatus cod. Vindobon. f. 79 b. Καὶ πάλιν εἰ πάντα ὅσα, etc. Vindob. Εἰ πάντα ὅσα ἐστὶ τοῦ Πνεύματος καὶ τοῦ Πατρός. Mon. omittit δέ. Καὶ deest in Vindob. Col. οὐδ᾽ ὅσα. In cod. Monac. hic plura verba desunt: Habet enim post: Ἐνυπάρχειν καὶ τῷ Πατρὶ immediate: οὐδὲ τούτων οὐδέν ἐστι ἀποστερεῖν· ἐννήει μοι. Vindob.: Οὐ μὴν, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὅσα ὑ. κ. π. οὐδὲ τούτων οὐδ᾽ ἔστιν τοῦ πν. ἀποστ. Vindob. Βασιλείας ἀγαθότητα. Huo usque io citato Vindob. Cod. verba sunt eadem; nunc vero sequitur: Εἰ οὖν ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις Πατρός ἐστὶ καὶ Υἱοῦ, κοινὸν ἂν εἴη καὶ τῷ Πνεύματι· τουτί (sic) ἂν γένοιτο πρὸς δυσσέβειαν τολμηρότερον. Mon. Παράτασις. Hugo Ether. (l. It, o. 17, p. 1232 G.) compendio hoc argumentum ita refert: * Si omnia communia Patris et Filii, et Spiritus exsistunt omnia communia, ut Deus, rex, conditor, omnipotens, simplex, incorporeus, et simpliciter omnia alia; commune vero Patris et Filii progressio Spiritus ex eis; et ex se utique procedet Spiritus, et principium erit sui, et causa simul et causatum, quod neque gentilium fabulæ confinxerunt.» Hæc vero non ex nostro libro, sed potius ex Photii encyclica desumpta sunt, ubi idem argumentum ita evolvitur (n. 12, p. 52): Ε: πάντα τὰ κοινὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος πάντως υπάρχει κοινά, ὡς τὸ Θεὸς, τὸ βασιλεύς (Mon. Cod. 27, Τ. 449 Α. cap, s' addit: Τὸ Κύριος), το δημιουργός, τὸ παντοκράτωρ, τὸ ὑπερούσιον, τὸ ἁπλοῦν, τὸ ἀσχημάτιστον, τὸ ἀσώματον, τὸ ἀόρατον, ἁπλῶς τὰ ἄλλα πάντα· κοινὸν δὲ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἡ τοῦ Πνεύματος ἐξ αὐτῶν πρόοδος· καὶ ἐξ αὐτοῦ ἄρα ἐκπορευθήσε ται τὸ Πνεῦμα, καὶ ἀρχὴ ἔσται αὐτὸ ἑαυτοῦ, καὶ αἴτιον ἅμα καὶ αἰτιατὸν, ὅπερ οὐδ᾽ οἱ τῶν Ἑλλήνων μῦθοι ἀνεπλάσαντο. Cf. alterum Phot. opusc. ab Euthymio vulgatum, cap. 7. Huc spectat quoque argumentum Nicomediensis præsulis apud Etherianum (lib. 1, c. 13, p. 1207): «Quod non est unius proprium, trium est commune; si igitur causa emissionis Spiritus non est tantum Patris, sed et Filii, necesse quoque Spiritus esse, sicque erit Spiritus emissor simul et emissus.» Palat. Υἱοῦ τι δήποτε. Col. Υἱοῦ; τί δήποτε. Καὶ εἰπεῖν deest in cod. Monac. Monac. 'Ατελής. Hugo Etherianus (1. 11, c. 18, p. 1233 A): «At vero procedit Spiritus ex Filio, aliquid accipiens, quod procedendo ex Patre non habuit. Si enim aliquid est accipere et dicere, qui (l. quod) acceperit, quomodo non absque assumptione imper-

η'. [ζ.] Σὺ δὲ καὶ τοῦτο λογισμοῖς ἐπισκόπει εἰ γεννᾶται μὲν ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκπορεύεται δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, τίς ἂν ἐπι νοηθείη σχέσις άλλη, καθ᾽ ἣν καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἑτέρου προαγωγῆς ἑαυτῷ τὸ προνόμιον συνδιασώ σει καὶ τῆς ὁμοφυοῦς οὐσιώσεως οὐ φαυλίσει τὸ ἀξίωμα; θ'. [η΄.] "Ορα δὲ κἀντεῦθεν εἰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, τίς ἀντιπεσεῖται [14] λόγος μὴ καταπεσεῖν ἐξ ἀνάγκης [ὢ φρενός ἄκρατον μεθυούσης τὴν ἀσέβειαν!] τὸ τῶν ἰδιωμάτων ἀμετάπτωτον καὶ ὁ Πατήρ [ἵλεως δ᾽ ἡμῖν εἴη καὶ τὸ βλάσφημον εἰς τὰς τῶν αἰτίων τρέποιτο κεφαλάς 1] ψιλόν ἂν εἴη περιλειπόμενον ὄνομα, κοινοποιηθέντος ἤδη τοῦ χαρακτηρίζοντος αὐτὸν ἰδιώματος, καὶ εἰς ἓν πρόσω ωπον τῶν δύο συναλειφομένων θεαρχικῶν ὑποστάσεων· καὶ ἀναβλαστήσει πάλιν ἡμῖν ὁ Σαβέλλιος, μᾶλλον δέ τι τέρας ἕτερον ἡμισαβίλλειον ι. Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡ κατὰ τὸν Υἱὸν ἐννοουμένη νυνὶ καὶ προτεινομένη πρὸς ἀποφυγὴν τοῦ ἀτοπή ματος γέννησις οὔμενουν οὐδὲν ἀνεκτότερον τὸ δύσφη μον ἀπεργάζοιτο τοῦ πατρικοῦ ἰδιώματος λέγω 8. Tu vero et hoc æqua lance judicis pondera. Si nascitur quidem Filius a Patre, procedit autem Spiritus a Filio, quænam alia relatio excogitari queat, per quam et Spiritus sibi conservet prærogativam producendi aliam personam nec a dignitate æqualitatis et consubstantialitatis degeneret? 9. Hoc item considera. Si Spiritus a Patre procedens etiam a Filio procedit, quænam obstabit ratio, ne necessario (o mentem mera ebriam impietate!) concidat constantissima idiomatum firmitas et Pater (propitius sit nobis et blasphemiam in eorum capita convertat quorum causa hæc loquimur) nudum relinquatur nomen? communi scilicet facto idiomate illo, quo ipse discernitur, atque in unam personam contractis et confusis (coalescentibus) duabus divinis hypostasibus; sicque rursum emerget nobis Sabellius, imo monstrum aliquod semisabellianum. 10. Neque vero generatio, quæ nunc in Filio intelligitur et in subterfugium absurditatis objicitur, leniorem ullatenus tolerabilioremque impietatem istam efficiet, quæ in paternam exsurgit proprietaVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. fectus? Quodsi nihil accepit, obruuntur et hinc alia, duplex scilicet et compositum, violantia simplicitatem naturæ, quæ compositionem non habet. Quæ ratio nihil potentis præstare processionis?» Affine est argumentum quod tum in alio Photii Opere (cap. 4) tum in Encyclica occurrit; ibi legitur π. 5: Διὰ τί δὲ καὶ ἐκπορευθείη τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; Ο εἰ γὰρ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τελεία (τελεία δὲ, ὅτι Θεὸς τέλειος ἐκ Θεοῦ τελείου), τίς ἡ ἐκ τοῦ Μοῦ ἐκπόρευσις καὶ διὰ τί; περιττὸν γὰρ εἴη τοῦτο καὶ μάταιον. Quod uberius evolvit Nicolaus Melhonensis apud Hugonem Ether. (lib. 1. c. 14, p. 1207): «Si perfecta ex Patre processio Spiritus (perfecta autem, quoniam Deus perfectus de Deo perfecto, Patre, Spiritus), quid, inquam, confert ad hanc illa, quæ ex Filio? Quorum si et hic aliquid confert, non est perfecta illa; quomodo enim perfecta, si tantum dehabet, quantum illa confert? Si autem ex Filio processio Spiritus eadem (ei) quæ ex Patre processioni est, nihilque amplius est neque invenire neque dicere ad declarationem Spiritus perfectionis, superflua utique sit prorsus ea quæ ex Filio; at superfluus est atque vanus superfluum quid inducens in superconsummata supraperfectaque Trinitate. >> Grecum lexlum suppeditat cod. Monac. 66, f. 78 a, b, cap. 11: Εἰ τελεία ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τοῦ Πνεύματος (τελεία δὲ ὅτι Θεὸς τέλειος ἐκ Θεοῦ τελείου, τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα), τί δήποτε συντελεῖ πρὸς ταῦτα ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; εἰ μὲν γὰρ καὶ αὐτὴ συνεισφέρει τι, οὐ τελεία ἐκείνη πῶς γὰρ τελεία, ή τοσοῦτον δεῖ, ὅσον αὕτη συνεισφέρει; εἰ δὲ παρὰ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος οὐδὲν ἔστι πλέον ἑτέρωθεν οὔθ᾽ εὑρεῖν οὔτ᾽ εἶ πεῖν, περιττὴ πάντως ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἀλλὰ περιττὸς ὄντως καὶ μάταιος ὁ περιττόν τι παρεισάγων ἐν τῇ τελείᾳ θεότητι· οὐδὲ γὰρ ῥητέον, τὴν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσιν εἰς ὕπαρξιν τῆς οὐσίας τῷ Πνεύ ματι συντελεῖν, τὴν δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἰς ἄλλο τι τῶν περὶ τὴν οὐσίαν θεωρουμένων, πάσης διπλόης καὶ συνθέσεως τῆς θείας φύσεως ἀπεληλαμένης. Sic Vatic. Monac. Τοῦτο μετὰ λογισμοῦ σκόπει. Hoc caput tum in Vatic. tum in Monac. cod. septimum numeratur. Argumentum affine est ei, quod cap. 3 prolatum est quodque sub variis formis sepius redit. Quo et pertinet Joan. Phurnæ objectio apud Beccum, 1. c., n. 51, 52 (Gr. orth. 1, p. 184, 185): Εἰ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, ταῦτα καὶ τὸ ἅγιον ἔχει Πνεῦμα, διὰ τὸ συμφυὲς καὶ ὁμό θεον, ἀναγκαίως πάντως τὸ καὶ ἐξ αὐτοῦ δεῖν ἐκπορεύεσθαί τι συναχθήσεται. Cf. etiam opusc. contra vet. Romæ assecias, cap. 8. Monac. f. 451 b: κανταῦθα. Monac. Τοῦ Πατρὸς τὸ Πν. ἐκπορευόμενον. Monac.: "Ακρατα. Familiaris Photio exclamatio, quæ pariter occurrit epist. 2 encycl. n. 22, p. 54, ed. Lond. et ep. ad Aquilei. archiepisc. (apud Jager, Histoire de Photius. Append. p. 456). Monac. f. 452 8. Περιλειπόμενος. Sic. Col. Vatic. f. 198: Ἡμῖν Σαβέλλειον. Palat. f. 214 Α. ἡμισαβέλιον. Mon. et Col. ἡμ:σαβέλλιον. Cf. opusc. secundo loco ed. infra c. 1. Arguit Photius Si Patri et Filio est communis spiratio activa, personarum idiomata communicantur; sed his communicatis non amplius ab invicem distinguuntur; unde incidimus in Sabellianismum, qui Patris et Filii hypostases in unam contrahit. Similiter Joan. Phurnes apud Beccum, 1. c., n. 50, p. 183: Εἰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, τὸ ἴδιον μετακεκίνηται τοῦ Πατρός; et Nicolaus Methon. c. 4 (ex cod. Mon. 66, f. 76): Ἔτι εἰ ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ μίαν καὶ ἀδιάφορον πρόοδον ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, οὐ μόνον κοινοῦται τὸ πατρικὸν ιδίωμα καὶ Πατὴρ καὶ Υἱὸς εἰς ἓν συγχέονται πρόσω ωπον, ἀλλὰ καὶ καθόλου τὸ ἓν καὶ ἡ ἁπλότης καὶ ἡ ἀμερία τῆς μιᾶς καὶ ἁπλῆς, μᾶλλον δὲ καὶ ὑπερηνωμένης καὶ ὑπερηπλωμένης τριάδος ὑπερορίζεται, καὶ Σαβέλλιος, μᾶλλον δέ τι τέρας ἡμισαβέλλιόν τε καὶ ἡμιάρειον ἀναφύεται, σύγχυσιν ὁμοῦ καὶ κατατομὴν διαπλέκον. Cf. de hac objectione Manuel Galec. 1. II, c. Græc. (Bibl. PP. max. Lugdun. t. XXVI p. 438.) Monac. omitt. οὐδὲ γὰρ, et legit tantum Οὐδὲ ἡ δὴ κατά. Monac. Αξιώματος.

lem, quæ scilicet denotat processionis causam; δὴ τοῦ δηλοῦντος [15] τὸ τῆς ἐκπορεύσεως αἴτιον cum hæc ipsa secundum impiorum fabulas in Filii refundatur et commisceatur proprietatem. Sectio enim rursus et partitio atque indivisi divisio. Si enim unum idiomatum suorum dat Pater et de proprietate, qua ipse per illud distinguitur, recedit, aliud vero iuviolatum servat, quomodo non concedent, partem quidem ipsius in idiomate considerari, partem vero una cum idiomatis innovatione dividi? Verum horror subit, quod et eousque illorum blasphemiam in medium proferre sustinuimus. τούτου δὴ τούτου κατὰ τοὺς τῶν δυσσεβῶν μύθους εἰς τὸ τοῦ Υἱοῦ ἀναχεομένου τε καὶ συνθλιβομένου ἰδίωμα, κατατομὴ γὰρ πάλιν καὶ διαίρεσις καὶ τοῦ ἀμε ρίστου μερισμός· εἰ γὰρ τὸ μὲν αὐτοῦ τῶν ἰδιωμάτων δίδωσιν ὁ Πατήρ, καὶ τῆς κατ' αὐτὸ χαρακτηρι ζούσης αὐτὸν ἐξίσταται ἰδιότητος, τοῦ δὲ συντηρεί τὸ ἀκήρατον, πῶς οὐχὶ τὸ μὲν αὐτοῦ δώσουσιν ἐνθεωρεῖσθαι τῷ ἰδιώματι, τὸ δὲ συνδιαιρεῖσθαι τῇ καινοτομίᾳ τοῦ ἰδιώματος; ᾿Αλλὰ γὰρ φρίττειν ἔστι, ὅτι καὶ μέχρι τούτων τὴν βλασφημίαν αὐτῶν προαγαγεῖν ὑπηνέγκαμεν. ια΄. [θ΄.] Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ δύο αἴτια ἐν τῇ θεαρχικῇ καὶ ὑπερουσίῳ Τριάδι καθορᾶται, ποῦ τὸ τῆς μοναρχίας πολυύμνητον καὶ θεοπρεπὲς κρά 11. Præter jam dicta, si duo principia in divina et supersubstantiali Trinitate conspiciuntur, ubinam erit toties decantatum ac Deo dignissimum monarchiæ robur? Quomodo non impium irrepet τος; [ι'·] Πῶς οὐχὶ τὸ τῆς πολυθείας ἄθεον νῦν polytheismi dogma, atque adeo atheismus? Quomodo non sub specie christianismi superstitio gentilitatis ab his qui hæc audent asserere, introducetur? 12. Rursum si duo principia in monarchica Trinitate admittantur, quomodo non etiam tertium ex eadem sententia prodiens emicabit? Semel enim principio summo et independente de sua sede ab impiis exturbato et in binarium dejecto, faciliori ausu etiam ad ternarium sectio principii procedel; quando quidem et in supernaturali atque individua singularique Deitatis natura ternarium potius quam binarium emicat, utpote quod et idiomatibus congruit et adaptatur. 13. Num ergo hæc Christianis suntauribus toleranda? Nonne iram et fetum, affectus ut plurimum insociabiles, impiorum istorum temeritas coire super ipsos cogit? Iram quidem, quod tantam arrogantiam amentiamque conceperint; fletum vero Monac. Αἰτίαν. Τε deest in Monac. Col. Κατὰ αὐτό. Monac. Ἑαυτοῦ δίδωσι Monac. Τῷ δὲ σύνδ. Col. Κενοτομία. Col. 13. καὶ ἀλλὰ γάρ. ἐπικωμάσει; [ια'] Πῶς δ᾽ οὐκ ἐν προσχήματι Χριστιανισμοῦ ἡ δεισιδαιμονία τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης τοῖς ταῦτα λέγειν τολμῶσιν οὐ συνεισελάσει; ιβ΄. [ιβ΄.] Πάλιν εἰ δύο αἴτια τῆς μοναρχικῆς Τριά δος ἐπαναβέβηκε, πῶς οὐχὶ καὶ τὸ τρίτον τῆς αὐτῆς συνανακύψει γνώμης προερχόμενον; "Απαξ γὰρ τῆς ἀνάρχου καὶ ὑπεραρχίου ἀρχῆς τῆς οἰκείας ἕδρας τοῖς δυσσεβέσι περιτραπείσης καὶ εἰς δυάδα διατμηθείσης, νεανικώτερον καὶ πρὸς τὴν Τριάδα ἡ κατατομὴ τῆς ἀρχῆς προελεύσεται, ἐπεὶ κάν τῇ [16] ὑπερφυεῖ καὶ ἀμερεῖ καὶ ἑνιαίᾳ τῆς θεότητος φύσει τὸ τριαδικὸν μᾶλλον ἢ τὸ δυαδικὸν ἀναφαίνεται, οἷα δὴ καὶ τοῖς ἰδιώμασιν ἁρμοζόμε. νου ιγ. [ιγ'.] "Αρα Χριστιανῶν ἀκοαῖς ἀνεκτὰ ταῦτα; ἆρ᾽ οὐκ ὀργὴν καὶ θρήνον, τὰ τῶν παθῶν ὡς ἐπίπαν ἀσυνδύαστα, οἱ δυσσεβεῖν θρασυνθέντες εἰς ἕν ἐπ' αὐτῶν συνελθεῖν ἐκβιάζονται ὀργὴν μὲν, οἷς τοσαύτην ἀπόνοιαν ἀνελάβοντο· θρῆνον δὲ, Similiter Photius ep. ad Aquilei. 1. c. 'H Èv Τριάδι μοναρχία φροῦδος οιχήσεται. Nicol. Methon. c. 2 in fine: Και ἅμα ἡ δυαρχία τὴν μοναρχίαν ἀπὸ τῆς μιᾶς ἐξορίζει θεότητος. Monac. Έπεισκωμάσει. Sic Col. Monac. Πλάνης τοιαῦτα λέγειν τολμ. Etiam in Vatic. erat τοιαῦτα, sed οι rasum est. Monac. Συνελάσει. Monac. Νενεανικώτερον. Sepe Photiani objiciunt, dualitatem causa rum absurdam esse, derivari τὴν μονάδα ἐκ τῆς δυάδος et similia. Nicolaus Methon. apud Hugon. Ether. (l. 1, c. 3, p. 1201): «Si Spiritus ex Patre et Filio procedit, erit utique unum ex duobus, et duo principia unius; unus enim est Spiritus sanctus, ut Pater unus et Filius unus; Pater autem et Filius non unus, sed duo, licet natura unum sint; alius enim et alius, quamvis non aliud et aliud. At omnium rerum rationes in Deo sunt et ab ipso in resuniversas distribuuntur. Quare omnis erit quæ in rebus prospicitur unitas ex dualitate et dualitas principium unitatis, quod est inconveniens.» Hæc quoad priorem partem et Nicolao Græce adducit Beccus orat. 1, De unit. Eccl. n. 61 (G. O. I. 203); integrum textum dat cod. Monac. 66 f. 76 a, cap. 1: Ο ὡμολογησαμένου (sic in cod., Beco. ώμολογημένου), τοῦ, ὅτι τὸ ἐκπορεύεσθαι ἰδίωμα τοῦ Πνεύματός ἐστι παραστατικόν, τῆς ὑποστατικῆς ἤγουν προσωπτικῆς αὐτοῦ ὑπάρξεως· εἰ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, εἴη αν τὸ ἓν ἐκ τῶν δύο καὶ οἱ δύο ἀρχὴ τοῦ ἑνός (ap. Beccum: Δύο ἀρχαὶ ἔσον. ται τοῦ ἑνός). ἓν γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς καὶ ὁ Πατὴρ εἷς καὶ ὁ Υἱὸς εἰς· Πατὴρ δὲ καὶ Υἱὸς οὐχ εἷς, ἀλλὰ δύο, εἰ καὶ τῇ φύσει ἕν· ἄλλος γὰρ καὶ ἄλλος, εἰ καὶ μὴ ἄλλο καὶ ἄλλο. Καὶ ἐπεὶ τῶν ὄντων πάντων οἱ λόγοι πρόεισιν ἐν τῷ Θεῷ, κἀκεῖθεν εἰς τὰ ὄντα διανέμονται, εἷς ἂν καὶ πᾶσα ἡ ἐν τοῖς οὖσι θεωρου μένη μονὰς ἐκ δυάδος, καὶ ἡ δυὰς ἀρχὴ τῆς μονάδος, ὅπερ άτοπον. Cf. cum hoc capite, cap. 42. Monac. Δυσσεβεῖς θρασυνθέτες (sic). Monac. Εἰς ἓν συνελθεῖν ἐπ' αὐτῶν. Monac. Οὐ βιάζονται, sic habuit et Vaticanus f. 198; sed posteriori manu τῷ οὐ superscriptum fuit ix. Col. et Mon.

οἷς πρὸς όλεθρον ἀβοήθητον καταφέρονται· ἡ γὰρ quod in perniciem irreparabilem precipites aganεὐσέβεια, καὶ ὀργιζομένη, τὸν τοῦ ὁμοφυοῦς οἶκτον οὐκ ἀποτίθεται. ιδ΄. [ιδ'.] Σκοπεῖν δὲ τὸ τῆς δυσσεβείας μέγεθος οὐδὲ διὰ [17] τῶν ῥηθησομένων ἐστὶ δυσχερές. Εἰ γὰρ μετὰ τὴν ἄναρχον καὶ πατρικὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν ὁμοουσίου πάλιν ἀρχὴ καθίσταται καὶ αἴτιον ὁ Υἱός, πῶς ἂν τις διαφύγοι μὴ δύο λέγειν ἐν τῇ Τριάδι παραλλαττούσας ἀρχὰς, τὴν μὲν τὸ ἄναρχον ἔχουσαν καὶ ἐστηριγμένην ἐν αὐτῳ, τὴν δὲ ἀρχομένην τε ἅμα καὶ πρὸς ἀρχὴν ἀνατρέχουσαν καὶ συμμεταφερομένην τῇ τῶν σχέσεων διαφορά; τσ'. [ιε΄.] Εἰ δ' αἴτιος ὁ Πατὴρ τῶν ἐξ αὐτοῦ, οὐ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως τῷ δὲ λόγῳ τῆς ὑποστά tur. Pietas enim, eliam dum irascitur, proximl sui commiserationem non abjicit (non deponit). 14. Porro etiam per ea quæ mox dicentur facile est impietatis magnitudinem conspicari. Si enim post supremum et independens paternum principium causamque iterum consubstantialis personæ principium et causa constituitur Filius, quomodo quis effugiet a duobus asserendis in Trinitate principiis, quorum alterum principio careat et in hac principii carentia fundetur et firmetur, alterum vero principiatum simul et ad principium recurrat et una cum relationum differentia producatur? 15. Quod si Pater est causa personarum ab ipso procedentium non ratione naturæ, sed ratione perσέως, ὁ δὲ λόγος τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως οὐδενὶ sonæ, ratione autem paternæ personæ contineri et μέχρι νῦν περιορίζειν καὶ τὴν τοῦ Μοῦ ὑπόστα σιν δεδυσσέβηται (οὐδὲ γὰρ οὐδὲ Σαβελλίῳ τὴν Υἱοπατορίαν τερατευσαμένῳ δεδυσφήμηται) οὔμενω ουν οὐκ ἂν εἴτ οὐδενὶ τρόπῳ οὐδενὸς τῶν ἐν τῇ Τριάδι αἴτιος ὁ Υἱός [18]] ις'. [ις.] Οὐδὲ τοῦτο δὲ χρὴ παραδραμεῖν, ὅτι καὶ αὐτὴν ὑπόστασιν τοῦ Πατρὸς εἰς δύο τὸ δυσσέβημα διαιρεῖ· ἢ πάντως γε τὸ τοῦ Υἱοῦ πρόσω ωπον εἰς μέρος ἀνειλῆφθαι τῆς πατρικῆς ὑποστά σεως νομοθετεῖ. Εἰ γὰρ, ὡς εἴρηται, οὐ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως, τῷ δὲ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως αἴτιος ἐστιν ὁ Πατὴρ τῶν ἐξ αὐτοῦ ἐστὶ δὲ καὶ τοῦ Πνεύματος αἴτιος ὁ Υἱὸς, ὡς ἡ θεομαχία βοᾷ, ἢ συμμεριζόμενον ἀποφήναι τὴν πατρικὴν ὑπόστασιν τὸν Υἱόν, ἐξ ῆς καὶ τὸ αἴτιον παρέσχε λαβεῖν, ἢ τὸν Υἱὸν ἀναπλη. ροῦντα τὸ πρόσωπον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνο δὲ συνε αποτολμήσαι λέγειν πρὸ τῆς ἀναπληρώσεως ἐνα δεές· καὶ τὸν μὲν μέρος χρηματίσαντα πατρικὸν, τὸ Monac. αἴτιος. Τῇ deest in Monac. includi etiam Filii personam nemo hactenus, licet sublestus et impius affirmavit (ne ipse quidem Sabellius, qui monstrosum Filiopaternitatis commentuin excogitavit), nullatenus profecto Filius poterit causa esse ullius in Trinitate persons. 16. Neque vero et hoc prætereundum, quod ipsam quoque Patris personam in duas impia illa doctrina dividit, vel certe Filii personam in partem paternæ hypostaseos assumi sancit ac statuit. Si enim, ut modo dictum est, non ratione natura, sed ratione hypostaseos Pater est causa prodeuntium ab ipso personarum; est vero et Spiritus causa Filius quemadmodum sacrilega ista sententia clamat; necessario affirmare cogimur, aut Filium una cum Patre esse paternæ hypostaseos participem, ex qua et hoc habuerit, quod sit causa, aut Filium personam complere Patris, quæ proinde ante hoc complementum indiga et deficiens, sicque admitVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. Hugo Etherianus (l. tr, c. 3. p. 1216 G.): < Methonensis antistes paralogismos texit ordiendo: si cum Patre, quæ (l. qui) est sine initio et causa, consubstantiale(-is) rursus principium exsistit Fis lius duo sunt in Trinitate diversa principia; hoc quidem in eo, quod sine principio est, principatuque dignitatis consolidatum, hoc vero in eo, quod intercidens et initians simul et initiatum habitudinumque diferentia conjugum sit.» Grace in Cod. Mon. 66 f. 78 b, cap. 12: Ε' καὶ μετὰ τῆς ἀνάρχου καὶ πατρικῆς ἀρχῆς καὶ αἰτίας ὁμοουσίου πάλιν ἀρχὴ καθίσταται ὁ υἱὸς, εἶεν ἂν ἐν τῇ Τριάδι δύο ἀρχαὶ παραλλάττουσαι· ἡ μὲν ἐν τῷ ἀνάρχῳ καὶ μόνῳ τῷ ἀρχικῷ ἀξιώματι ἐστηριγμένη, ἡ δὲ μεταπίπτουσα καὶ ἀρχομένη τε καὶ ἄρχουσα, καὶ τῇ τῶν σχέσεων διαφορά συνδυάζομένη. Monac.: οὐ λόγῳ τῆς φ. Monac.: μέχρι τοῦ νῦν. Monac.: τερατευσαμένην. Hoc Photii argumentum nonnullis detruncatum refert Hugo Ether. (l. 11. c. 18, p. 1233 C): «Si causa est Pater eorum, quæ ex ipso sunt, non ratione naturæ, ratione vero persona; sed ratio personæ paternæ a nullo usque nunc includere personam Filii impie dicta est; nequaquam igitur sit alicujus eorum, qui in Trinitate, causa Filius.»Huo spectat Nicolai Methonensis ratiocinatio (lib. 1, c, 3, p. 1217 G): «Si Pater eorum causa est, qui ex ipso sunt, secundum quod major uon ratione naturæ, sed ratione persona; ratio autem paternæ personæ non convenit Filio, qua sit ratione unius in Trinitate, scil. Spiritus, causa, Filius? Nature? Itaque natura major est et pneumatomachia manifesta. At ratione personæ; ergo coaptabitur rationi persona Patris, quo Filius a Sabellio,qui eum prodigialiter Patrem asserebat, infamatus est; nulla ratione Spiritus causa Filius exsistit.» Græce in Cod. Mon. 66, f. 78 b, cap. 13: εἰ ὁ Πατήρ απ τιος τῶν ἐξ αὐτοῦ, καθὸ καὶ μείζων, οὐ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως, ἀλλὰ τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, ὁ δὲ λόγος τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως οὐκ ἐφαρμόζει καὶ τῷ γιῳ, τίνι ἂν εἴη λόγῳ τοῦ ἐν τῇ Τριάδι Πνεύματος αἴτιος ὁ Υἱός; τῷ τῆς φύσεως; οὐκοῦν καὶ μείζων ἔσται (λόγῳ τῆς φύσεως καὶ πνευματομαχία δηλού ται· ἀλλὰ τῷ τῆς ὑποστάσεως· οὐκοῦν συνεφαρμόζε ται τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως· ὅπερ οὐδὲ τῷ υἱοπατορίαν τερατευσαμένω δεδυσφήμησαι Σαβελλίψ οὐδενὶ ἄρα λόγῳ αἴτιον τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς. Editus Hugonis Etheriani textus nonnihil depravatus et pessima interpunctione laborans sæpius ex græcis, quos citat, auctoribus corrigendus est. Col.: τοῦ ἐξ αὐτοῦ. Col.: ἀποφανεῖται. Monac.: ἔκεινό τε Sic Col. Monac.: πρός.

tendo Filium quamdam esse portionem Patris, φρικτὸν τῆς Τριάδος μυστήριον εἰς δυάδα περιτεtremendum Trinitatis mysterium in binarium circumcidemus. μεῖν (β). [19.] ιζ'. [ιζʹ.] Καὶ πολὺ ἂν εἴη ζιζανίων ἄλλο πλή θος ἀπὸ τῆς ἐξ ἀρχῆς καταβληθείσης πονηρᾶς ἀναβλαστάνον σπορᾶς· ἣν οὐχὶ καθευδόντων, ὡς ἔοικεν, ἀλλὰ τὸν κατά ψυχὴν ἐγρηγορότων θάνατον καὶ ζητούντων τῶν φρενοβλαβῶν, ὅπως τὸν ἄνωθεν καὶ εὐγενῆ καὶ σωτήριον ἐπινοθεύσωσι σπόρον ἐπελθὼν ὁ τοῦ γένους ἐχθρὸς ταῖς αὐτῶν κατέσπειρεν ἀθλίαις ψυχαῖς [10). Καὶ γὰρ ἅπαν κυρίως ἵδιόν τινος ἐπὶ δύο τινῶν ἀπ' ἐκείνου πραγματικῶς λαμβανόμενον, καὶ κατὰ θατέρου μὲν ἀληθῶς λεγό μενον, κατὰ δὲ τοῦ ἑτέρου οὐκέτι, ἑτεροφυῇ τὰ προτεθέντα δείκνυσιν· αὐτίκα τὸ γελαστικὸν ἀνθρώπου 17. Ingens quoque aliorum zizaniorum copia ex malo hoc semine ab initio posito germinaverit; quod tamen non dormientibus, ut videtur, verum mortis secundum animam vigiliam vigilantibus quærentibusque insanis istis, quomodo supremum illud ingenuum et salutare semen adulterarent, superveniens humani generis hostis in miseris ipsorum animabus seminavit. Etenim quidquid proprie (per se) proprium alicujus est, si de duobus aliquibus, re ipsa ab illo translatum accipiatur, ac de uno quidem vere affirmetur, de altero non item, duo illa proposita diversæ naturæ esse ostendit; verbi gratia risibile (risivum), quod per se est κυρίως ἴδιον ἂν καὶ Ἰησοῦ μὲν εἰ τύχοι τῷ δημαγωγῷ homini proprium, et Josue quidem Israelis duci apte congruit, conspecto autem angelo principi copiarum Domini nullo omnino pacto convenit, perspicue ostendit, ducem illum populi nullatenus esse ejusdem atque archangelum substantiæ vel naturæ existimandum.Sicque in cæteris rebus omnibus qui eadem processerit methodo, clare ac nullo labore eamdem veritatem nanciscetur. Quod si istud ubique viget et eodem modo consideratur, processio autem Spiritus ex Patre paternam prædicat proprietatem,hæc vero,ut hæresis jactitat, congruit quidem Filio, Spiritui autem nequaquam (nondum enim quisquam istam blasphemiam animo concepit), quod hine sequitur, ipsi talium malorum institutores contra suamet capila colligant.Quod si G Spiritus processionem non esse paternam proprie- τοῦ Ἰσραὴλ ἀρμοζόμενον, τῷ δὲ ἐπιστάντι αὐτῷ ἀρχιστρατήγῳ τῆς τοῦ Κυρίου δυνάμεώς [20] κατὰ πάντα διϊστάμενον, ὁρᾶν ἐναργώς δίδωσιν οὐχ ὁμοφυῆ τὴν δημαγωγὸν οὔμενουν τῷ ἀρχαγγέλῳ νομίζειν οὐδ' ὁμοούσιον. Καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ὁ διά τῆς αὐτῆς μεθόδου προϊὼν σαφῶς τε καὶ ἀταλαιπώρως εὐρήσει τὴν αὐτὴν θεωρίαν προβαίνουσαν Εἰ δὲ τοῦτο πανταχοῦ κρατεῖ καὶ τὴν αὐτὴν ἀποσώζει διάνοιαν, ἐστί δὲ τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τό πατρικὸν ἀνακηρύτ τουσα ἴδιον, τοῦτο δὲ κατὰ τὸ φρύαγμα τῆς αἱρέσεως ἐφαρμόζεται μὲν τῷ Υἱῷ, κατὰ δέ τοῦ Πνεύματος οὐδαμῶς οὕπω γὰρ τις τοῦτο τὸ δύσφημον ἐννοήσειε (15)]· τὸ ἑξῆς αὐτοὶ κατὰ τῆς ἑαυτῶν κεφαλῆς οἱ τῶν τηλικούτων κακῶν εἰσηγηταὶ συνεγένε σαν εἰ δὲ μὴ πατρικὸν ἴδιον τὴν τοῦ Πνεύματος (β) Initium hujus cap. profert Hugo Etherianus (l. ri, c. 18, p. 1233): «At hoc autem neque hic convenit præterire, quoniam et ipsam personam Patris in duo divisit impietas, aut prorsus Filii personam in partem recipi paternæ person: asseverat.» - Nicol. Methon. cap. 14 ita Photii argumentum recital: εἰ ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ, δηλαδή, τῷ τῆς ὑποστάσεως, αἴτιος τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, ᾧ καὶ ὁ Πατὴρ αἴτιος τῶν ἐξ ἑαυτοῦ, δύο ταῦτα κατὰ ταὐτὸν ἄτοπα συμβαίνει μέρος τε λέγειν τὸν Υἱὸν τῆς πα τρικῆς ὑποστάσεως· εἴπερ ὁ μὲν τῶν δύο, ὁ δὲ τοῦ ἑνὸς τούτων αἴτιος· καὶ ἀναπληροῦντα τὸ τοῦ Πατρὸς πρόσωπον, ὡς ἄρα πρὸ τῆς ἀναπληρώσεως ἐνδεές. Apud Hugon. Eth. (1. 11, c. 3, p. 1217). ■ Nam si eadem ratione causa persona Spiritus exstat Filius, qua et Pater eorum, qui ex ipso sunt, causa est: duo hæc secundum idem accidunt inconvenientia: partern (editio habet: patrem) quidem dicere Filium paternæ hypostaseos, cum hic quidem duorum, hic vero unius eorum causa exsistal, et quod actu compleat Patris personam, quasi ante completionem imminutam. Mon.: f. 453 a,: τῶν. Mon.: σπόρον ἐπινοθεύσωσιν. Mon.: κατασπείρων. Apud Hugon. Ether. (l. 11, c. 18, p. 1223 D.); «Et quidem mulla et zizaniorum alia multitudo, ab ea quæ a principio invecta est, mala pullulans dispersione. Quæ non dormientium, ut videtur, sed secundum animam vigilantium, mortem quærentium insanorum, ut supremum (l. supernum), generosum et salutare degener efficiat (sic) semen, superveniens generis inimicus in eorum sevit (ed. habet: sævit) miseris animabus zizania). Mon.: οὐ γάρ. Josue V. 14. Comparat Josue cum Archangelo protectore. Οραν deest Monac. Brandem doctrinam ita illustrat Nicol. MeIhonensis cap. 24 (Cod. Mon. 66, f. 80 a): Πᾶν ϊδιόν τινος ἀπ' ἐκείνου μεταλαμβανόμενον, οπερ ἂν ἴδιον ᾖ, καὶ καθ' ἑτέρων τινῶν δύο λεγόμενον, εἰ μὲν κατ᾽ ἀμφοῖν ἐπίσης ἀληθεύεται, ὁμοφυούς· εἰ δὲ κατὰ τοῦ ἑνὸς, τοῦ ἑτέρου δὲ μὴ, ἑτεροφυῆ τὰ δύο ταῦτα δείκνυσιν ὄντα· οἷον φέρε εἰπεῖν· τὸ γελαστι κὸν ἴδιον ἂν τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον εἶδους, ἀπὸ τού του δὴ μεταλαμβανόμενον λεγέσθω πρῶτον κατά τι νων δύο καὶ ἀληθευέτω, οἷον Σωκράτους καὶ Πλά τωνος γελαστικὸν γὰρ ἑκάτερον τούτων· οὐκοῦν καὶ όμοφυής Σωκράτης καὶ Πλάτων· λεγέσθω πάλιν καὶ καθ᾿ ἑτέρων δύο, καὶ κατὰ μὲν τοῦ ἑνὸς ἀληθευέτω, κατὰ δὲ τοῦ ἑτέρου μηκέτι· οἷον κατὰ τοῦ Σωκράτους καὶ κατὰ τῆς γεγραμμένης εἰκόνος αὐτοῦ· ὁ μὲν γάρ Σωκράτης ὄντως πλαστικόν (lege: γελαστικόν), ἡ δὲ εἰκὼν αὐτοῦ οὐκέτι· ἑτεροφυῆ ἄρα τὰ δύο ταῦτα, Σωκράτης καὶ εἰκὼν αὐτοῦ. Mon.: οὐδαμοῦ· οὕτω γάρ τις τοῦτο τὸ δύσφο ἐνενόησε. Nicol. Methon. 1. c. hæc uberius evolvit ita pergens: Κατὰ δὴ τὸν αὐτὸν λόγον ἐπειδὴ τὸ προἄγειν τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ ἵδιόν ἐστι τοῦ Πατρὸς, τοῦτο δὲ ἀπὸ τοῦ Πατρός μεταλαμβανόμενον καὶ κατὰ τοῦ

ἐκπόρευσιν φήσουσι, δηλονότι οὐδὲ τοῦ [21] Μοῦ. talem dixerint, profecto nec Filii proprietas erit, ἐπεὶ δὲ οὐδὲ τοῦ Πνεύματος λεγέτωσαν οἱ πάντα λέγειν θρασεῖς, πῶς ὁ μηδενός ἐστιν ἴδιον τῶν τριῶν, ἀλλὰ μηδὲ κοινόν, χώραν ὅλως ἔχει θεωρεῖσθαι ἐφ' ἑνός τινος τῶν ὑποστάσεων τῶν θεαρχικών ιη. [ιη΄] Παραπλήσιον δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ τοῦτο· Εἰ τὸ ἴδιον τοῦ Πατρὸς εἰς τὴν ἰδιότητα μετα βάλλεται τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ ἴδιον δηλονότι τοῦ Υἱοῦ εἴη ἂν εἰς τὴν ἰδιότητα μεταβαλλόμενον τοῦ Πατρός. Απαξ γὰρ ὁδὸν ἀνατεμούσης τῆς δυσσεβοῦς γλωσσαλγίας, δι' ἧς τὰ τῶν ὑποστάσεων χαρακτηρ ριστικὰ ἰδιώματα μεταπίπτειν καὶ ἀντιπεριίστασθαι βούλεται καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῖς (ὦ βάθος ἀσε βείας!) ὑπελεύσεται τὴν γέννησιν, ὅτε γεγέννηται ὁ Υιός· ἔδει γὰρ τοὺς πάντα τολμητας ὡς ἔοικε, μηδὲ τὴν τοιαύτην θεομαχίαν ἀτόλμητον λιο πεῖν ιθ'. [ιθ΄.] Καθόλου δὲ ἐπὶ πάντων τῶν κυρίως ἰδίων, ἐπειδ᾽ ἄν τι τούτων κατά τινος πραγματικῶς ὑποστάσεως ἀπὸ τοῦ πρώτως ἐξιδιωσαμένου μεταλαμβανόμενον ἀληθεύοι, εἰ και μὴ τὸ ἀξίωμα τῆς ἀντιστροτῆς αὐτῷ συνεπάγοιτο, ἐκεῖνο δὴ τὸ παρέχον ἑτέρῳ μετέχειν τοῦ ἰδιώματος εἰς [22] λόγον ὁρῶμεν ἀναγόμενον φύσεως. Εἰ οὖν ὅπερ ἦν ἴδιον ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐγνωσμένον τοῦ Πατρὸς, τοῦτο δίδωσιν ἡ τόλμα παρεῖναι καὶ τῷ Υἱῷ, συνοράτω καὶ ἄκουσα, πρὸς οἷον αὐτῆς τέλος καταστρέφει τὸ θεοστυγές· ἀκόλουθον δ᾽ ἄρα, ὡς ἔοικεν, ἦν τοῖς ἐρασταῖς τοῦ ψεύδους, κατὰ τῶν ἰδιωμάτων ἐφάπαξ ἐκμεμηνόσι, τοῦ Πατρὸς καὶ αὐτήν γε παντελῶς τὴν ὑπόστασιν εἰς φύσιν ἀναλῦσαι καὶ τὸ αἴτιον ὅλως περιελεῖν τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων κ'. [κ'.] Ναί, φησίν, ἀλλ' ὁ Σωτὴρ ἔφη τους μαθητάς μυσταγωγῶν, ὅτι Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Καὶ τίνα ἂν λάθοις (32-33), ὡς ἐπὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος κατέφυγες 47 Joan. xvi, 14. quoniam vero nec Spiritus est, dicant qui omnia dicere audent, quomodo quod nullius trium personarum est proprium sed nec commune, locum omnino habeat, ut in aliqua divinarum hypostaseon intelligatur. 18. Affine autem jam dictis et hoc: Si quod proprium est Patris transfertur in proprietatem Filii, profecto et quod proprium Filii in Patris proprietatem erit transferendum. Ubi enim impia garrulitas semel aperuit viam, qua notionales hypostaseon proprietates mutuo transitu alias in alias migrare et mutari vult, Pater quoque per ipscs (o impieta - tis profunditatem! ) subibit generationem, quis generatus est Filius; oportebat enim audacissimos istos nec ab hoc quidem impio ausu sibi tem perare. 19. Universim vero in omnibus per se propriis quando aliquid horum de aliqua realiter hypostasi ab eo, quod illud sibi primario ut proprium vindicavit, acceptum verificatur, tametsi dignitatem reciproca conversionis secum non trahat, atlamen illud, quod alteri præbet ut proprietatis sit particeps, videmus in naturæ rationem reduci. Si ergo quod ab initio proprium Patris agnoscebatur, hoc audacia istorum Filio quoque habendum tradit, videant vel inviti, quo demum ipsorum impietas desinat. Consequens enim foret, ab istis mendacii amatoribus contra Patris proprietates semel debacchalis, ipsam quoque hypostasin omnino in naturam resolvi, ita ut causæ ratio penitus a divinis bypostasibus auferatur. 20. Ita sane, inquiunt. At Salvator dixit discipulos erudiens et instruens, quod, Spiritus de meo accipiet et annuntiabit vobis 47. Et quis non videt, te ad hanc Salvatoris confugisse vocem, non ut υἱοῦ λεγόμενον καὶ τοῦ πνεύματος, εἰ κατὰ μὲν τοῦ υἱοῦ ἀληθεύει, ὡς τὸ καινὸν δόγμα φησί, κατὰ δὲ τοῦ πνεύματος οὐκέτι (οὐδὲ γὰρ αὐτὸ ἑαυτὸ προβάλλει). Στεροφυῆ ἄρα ταῦτα, ὁ υἱὸς καὶ τὸ πνεῦμα· ε δὲ ταῦτα ὁμοφυῆ, ἢ κατ' ἀμφοῖν ἀληθευέτω τὸ προβάλε λειν τὸ πνεῦμα ἐξ αὐτῶν ἢ εἰ μὴ κατὰ τοῦ ἑνὸς, οὐδὲ κατὰ τοῦ λοιποῦ ἀληθεύει. Mon.: πατρός. Cod. Col. ἀλλ᾽ οὐδέ. Rursum Nicol. Methon. e. 9. vers. fin.: el δὲ μήτε κοινὴ τῶν τριῶν, μήθ' ἑτός τινος τῶν τριῶν ἰδία, οὐδ᾽ ἄρα ὅλως θεωρηθήσεται ἐπὶ τῆς τριάδος ἡ τοῦ πνεύματος προβολὴ, καὶ συνοιχήσεται καὶ τὸ πνεῦμα· ἀλλ᾽ ἐπὶ κεφαλῆς τοῦ καινοτομοῦντος τὸ βλάσφημον ἀναφέροιτο! Monac.: Πατρὸς μεταβάλλεται εἰς τὴν ἰδ. τοῦ υἱοῦ. In Mon. hoc cap. signatur δ'. Mon.: ἀντιπεριίσταται βούλονται. Mon.: αὐτῆς. Mon.: είδει. Mon.: τολμῶντας. Nicol. Methon. c. 26 (l. c. f. 89 b.): Ste el τὸ ἴδιον τοῦ πατρὸς εἰς τὸν υἱὸν μεταφέρεται, τί μὴ καὶ τὸ ἴδιον τοῦ υἱοῦ εἰς τὸν πατέρα αντιπεριίσταται, PATROL. GR. CII. ἵνα καὶ ὁ πατὴρ γεννητὸς ᾖ, ὡς μηδὲν εἶδος βλασφη μίας ἀτόλμητον καταλείπεσθαι; Sic in cod. Col. 277. Mon.: κἀκεῖνο. Παρεῖναι deest in Mon. Nicol. Methon. c. 27: Οὐδὲν ἴδιόν τινος ὑποστάσεως ἑτέρα ὑποστάσει ἐφαρμόζειν δύναται· ἀλλ' ἐπειδὰν ἴδιόν τι ἀπὸ τοῦ πρώτως ἐξιδιωσαμένου κατά τινος ὑποστάσεως πραγματικῶς ἀληθεύει, ἐκεῖνο τὸ πρώτως αὐτὸ ἐξιδιωσάμενον εἰς λόγον ἀνάγεται φύ σέως· οἷον τὸ γελαστικὸν πρῶτον ἐξιδιοῦται ὁ καθόλου λεγόμενος ἄνθρωπος, ἀπὸ δὲ τούτου μεταλαμβανό μενον ἀληθεύει πραγματικῶς κατὰ πάντων τῶν κατά μέρος ἀνθρώπων· ἀλλ᾿ ὁ καθόλου ἄνθρωπος ὁ πρῶτος τὸ γελαστικὸν ἐξιδιωσάμενος οὐχ ὑποστάσεως, ἀλλὰ φύσεως ἐστιν ὄνομα. Ε: τοίνυν καὶ τὸ προάγειν τὸ πνεῦμα πρῶτος μὲν ἐξιδιοῦται ὁ πατὴρ, ἐξ αὐτοῦ δὲ μεταλαμβάνει τοῦτο καὶ ὁ υἱὸς, ὑπόστασις ὢν, ἀκόλουθον ἂν εἴη τὸν πατέρα λέγειν μὴ εἶναι ὑπόστασιν, ἀλλὰ φύσιν· εἰ δὲ τοῦτο, μηδ᾽ εἶναι ὅλως πατέρα. Cohæret hoc cap. intime cum c. 17. Col. ἔφησε. Mon.: ἡ τι sed ed. marg.: ἴσως· ὅτι. (32-33) Mon.: λάθῃς.

patrocinium invenias, sed ut ipsum quoque Domi- φωνήν, οὐχ ἵνα συνήγορον εὐρήσῃς ἀλλ᾽ ἵνα καὶ num, perennen veritatis fontem, dissonantiæ insimules? Sic enim lingua tua ad quidlibet audendum est prona et ad ansas, ubi nulla sunt, confingendas et excogitandas. Si enim hic ipse humani generis Conditor et curator modo quidem Spiritum docet a Patre procedere, nullatenus adjiciens, quod et a se procedat, sed illum (Patrem) solum causam, quemadmodum suæ generationis, ita et Spiritus processionis credi a nobis et prædicari jubet; modo autem, ut tu asseris, quia dicit: De meo accipiet 48, alto quidem silentio compressit priorem institutionem ac doctrinam; quanquam oportebat, ut in secundam ingressus initiationem prioris quoque memoriam refricaret, doctrinasque adeo inter se dissitas conjungeret et ad invicem conciliaret; ille vero hoc quod faciendum erat non facit, et loco dicendi, Spiritum a Patre procedere, in ipsum processionem Spiritus transfert: quo modo non evidenter evincitur. substantialem atque inaltera. bilem veritatem a te inique dissonantiæ insimulari? 21. Quoniam vero vel ea quæ pueris sunt nota scire te vetuit summa illa, qua etiam ad impossibilia contendis temeritas, nunc saltem, etsi non prius intelligere debes nihil tam clare tuæ vesaniæ adversari, quemadmodum hæc Domini atque Salvatoris vox. Si enim diceret: De me accipiet, nec sic quidem quod studes evinceretur; haberet tamen aliquem prætextum error. Neque enim accipere ab aliquo ob alium quempiam usum et substantiali processione procedere in eumdem sensum conveniunt; multum abest, ut hoc ita se habeat.Quoniam vero tantæ impietatis magnitudinem Salvator prævidens, non talem emisit vocem, ne multos ope lua dæmonis nequitia depasceretur, quomodo loco accusationis quam Domino intendis, ad ejus cle48 Joan. xv, 26. αὐτὸν τὸν Δεσπότην, ἀένναον τῆς ἀληθείας πη γὴν, εἰς διαφωνίαν ἐξυβρίσης; οὕτω γὰρ ἡ σὴ γλῶσσα πάντα τολμᾶν ἐστιν ἀσελγὴς καὶ τῶν ἀλήπτων λαβὰς συμπλάττειν καὶ ἐπινοεῖν Εἰ γὰρ αὐτὸς οὗτος ὁ Δημιουργός [23] τοῦ γένους καὶ προνοητής νῦν μὲν τὸ Πνεῦμα διδάσκει ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πατρὸς, οὐδαμῶς προστιθεὶς (37-38), ὅτι καὶ ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκεῖνον αἴτιον μόνον, ὥσπερ τῆς ἑαυτοῦ γεννήσεως, οὕτω καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως, θεολογεῖσθαι μυσταγωγεῖ· νῦν δὲ, ὡς σὺ λέγεις, διότι φησίν Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, περιεῖλε μὲν σιγῇ βαθείᾳ τὴν προτέραν μυσταγωγίαν· καίτοι γε πρὸς δευτέραν ἐλθόντα τελετὴν ἔδει καὶ τῆς προτέρας ἀναμνῆσαι καὶ συνάψαι τὰ τοσοῦτον ἀλλήλων τῇ θεωρίᾳ διεστηκότα· ὁ δὲ τοῦτο μὲν δέον πράττειν, οὗ ποιεῖ· ἀντὶ δὲ τοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς εἰς ἑαυτὸν τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος μετάγει· πῶς οὐχὶ τὴν σὴν ἔκθεσμον διαφωνίαν τῆς ἐνυποστάτου καὶ ἀναλλοιώτου κατασκε δάζων ἀληθείας οὐχ ἑάλως δίκην ὀφείλων; κα'. Ἐπεὶ δέ σε οὐδὲ τὰ τῶν παίδων εἰδέναι ἡ τοῦ τοῖς ἀδυνάτοις ἐπιχειρεῖν ἀπεστέρησε θρασύτης, ἀλλά γε νῦν, εἰ καὶ μὴ πρότερον, συνιέναι σε χρή, ὡς οὐδὲν οὕτω [24] λαμπρῶς ἵσταται κατὰ τῆς σῆς ἀπονοίας, ὡς ἡ Δεσποτικὴ καὶ Σωτήριος αὕτη φωνή Εἰ μὲν γὰρ ἔλεγεν· Ἐξ ἐμοῦ λήψεται, οὐδ᾽ οὕτως τό σοι σπουδαζόμενον ἐλάμβανε πέρας· πλὴν ἀλλ᾽ εἶχε τινα πρόφασιν ἡ πλάνη Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τὸ λαμβάνειν ἀπό τινος χρείας ἄλλης χάριν, καὶ τὸ πρὸς οὐσίωσιν ἐκπορεύεσθαι εἰς ταυτὸ συνάγεται τῇ διανοίᾳ· πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Ἐπεὶ δὲ τῆς τοσαύτης ἀσεβείας τὸ μέγεθος ὁ Σωτὴρ προορῶν οὐδὲ τοιαύτην ἀφῆκε φωνὴν ἵνα μὴ πολλοὺς διὰ σοῦ ἡ τοῦ Πονηροῦ κακουργία κατα νεμηθῇ πῶς, ἀντὶ τοῦ κατηγορεῖν τὸν Δεσπό Mon.: εὐρήσεις. Col. αένναον. Hæc rursum adducit Hugo Etherianus (I. 11, c. 18, p. 1233. E. F.): «Etiam. Sed Salvator dixit discipulos instruens, quoniam Spiritus de meo accipiet et annuntiabit vobis. Et quod utique luteas, qui ad Salvatoris confugeris vocem, non ut advocatricem sumas, sed ubi (ut) ipsum per dissonantiam objurges; sic enim tua lingua est audax et impudica, ut in iis quæ incomprehensibilia sunt, occasiones confingat et subintelligat.» (37-38) Mon. οὐδαμοῦ που τιθείς. Col. φησὶν ὅτι ἐκ τ. ἐ. Mon. πρότερον. Mon. μετελθόντα. Tà deest in Mon. Palat. f. 217 b. τοσούτων. Ὁ δὲ deest in Mon. Palat. κατασκευάζειν. Col. διασκεδάζειν, Hugo Ether. (l. c.): «Quomodo tuam exlegem (edit.: ex lege) dissonantiam quæ incommutabilem et inalterabilem dissipat veritatem, non coercuisti cum pœnam debeas?» Sic Vat. Balat. et Hugo Ether., qui vertit privavit. Monac.: παρεχώρησε. Mon. οὕτως. Palat. f. 218 a.: ἡ δεσπ. κ. σωτ. αὐτὴ φ. Monac.: ἡ δεσπ. αὕτη κ. σωτήριος φ. Col. p. 278, ἔλεγεν καὶ ἐξ ἐμοῦ. Hugo Ether. (l. c.): «Ideo autem te, ut quæ puerorum sunt, non cognoscas, impossibilia conaudo privavit temeritas. At vero age, nunc, etsi non prius, intelligere te oportet, quod nihil sic manifeste stat contra tuam insolentiam, quemadmodum Dominica et salutaris ista vox. Nam si dixisset: De me accipiet, neque sic adinventio tua reperisset terminum; verum haberet aliquam competentem occasionem error.» Hoc alterum οὐδὲ abest a Mon. Col. καὶ πρὸς οὐσ. Mon. αὐτό. Sic Col. Mon. οὐδὲ τὴν τοιαύτην φωνὴν ἀφῆκεν. Hugo Ether. 1. c.: «Propterea tantam impietatis magnitudinem Salvator providens non hujusmodi emisit vocem, ne forte diaboli versutia multos per te devoraret.»

την οὐκ εἰς τὴν τοῦ Δεσπότου διὰ συγγνώ. mentiam impetrandæ venis causa non confugis μης οὐ καταφεύγεις φιλανθρωπίαν καὶ τὰ neo cordis pandis aures ad ejus doctrinam? τῆς καρδίας ὑπανοίγεις ὦτα τῇ ἐκείνου διδασκαλία; κβ'. Εἶπεν ὁ Σωτὴρ ὅτι (β1), οὐκ, Ἐξ ἐμοῦ λή ψεται, ἀλλ᾽, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται "Ηδει γὰρ ὁ πάντας ἐλθὼν τῇ ἀληθείᾳ διδάξαι συμφωνεῖν, πολλῷ μᾶλλον συντηρεῖν ἀνεπίληπτον [25] τὴν συμφωνίαν ἑαυτῷ· Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται· πολλὴν καὶ μεγάλην εἰ καὶ βραχεῖ παραλλάττει ῥήματι, τὸ ἐκ τοῦ ἐμοῦ πρὸς τὸ ἐξ ἐμοῦ, τὴν διαφορὰν ἔχει τὸ μὲν γὰρ, ἐξἐμοῦ, αὐτὸν τὸν εἰπόντα τὴν φωνὴν συνεισάγει τὸ δὲ ἐκ τοῦ ἐμοῦ πάντως ἕτερον πρόσωπον παρὰ τὸν εἰπόντα. τοῦτο δὲ ποῖον ἂν εἴη, ἐξ οὗ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ ὁ Πατήρ; οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἄλλο τι θεομαχοῦντες ἀναπλάσσουσιν οὔτε γὰρ ἐξ ἑτέρου Μοῦ, οὐ μὴν, ἀλλ᾽ οὔτ᾽ (71] ἐξ αὐτοῦ τοῦ λαμβά νοντος Πνεύματος Ορᾷς ὅπως οὐδὲ τὰ τῶν παίδων σοι παρεῖναι φιλεῖ; καὶ γὰρ καὶ παίδες ἴσασιν ἄρτι φοιτῶντες εἰς γραμματιστοῦ τὸ μὲν, ἐξ ἐμοῦ [26] αὐτόν συνεισάγει τὸν προάγοντα τὴν τοῦ λόγου περικοπὴν, τὸ δὲ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ἕτερον πρόσωπον ἐμφαίνει, ηνωμένον μὲν δεσμοῖς οἰκειώσεως τῷ εἰπόντι, διάφορον δὲ πάντως τῇ ὑποστάσει· πρὸς δ καὶ τῶν ἀκροατῶν τὴν διά. νοιαν ἀπλανῶς φέρεσθαι παραπέμπει· ὥστε τὸ σὸν προσφύγιον, εἴπερ ὅλως ἔλοια ἀντὶ μοῦ δυσσεβεῖν εὐσεβεῖν, μετανοίας ἂν σοι προσφύγιον γέν νοιτο, οὐδεμία δὲ πρὸς τὸ θεομαχεῖν ἀφορο με Mon. τοῦ δεσπότου. 22. Dixit Salvator, non de me accipiet, sed de meo accipiet. Noverat enim qui venit hortaturus omnes, ut veritati concordent et consonent, multo magis sibi consonantiam illibatam conservare. De meo accipiet, licet modicum sono verborum discrepet, multum tamen et magnum interest discrimen inter de meo et de me. Nam dicendo de me ille ipse qui vocem enuntiavit,inducitur; dicendo autem de meo, omnino alia a proferentis persona intelligitur. Hæc vero quænam alia fuerit, ex qua accipit Spiritus, nisi Pater? Neque enim hi ipsi Deo repugnantes aliud quid confingent; non enim ex alio Filio, imo neque ex ipsomet accipiente Spiritu. Vides, quomodo ne illa quidem,quæ pueris trita sunt, calles; nam vel pueri grammaticorum frequentantes scholam sciunt, voce hac deme illum ipsum includi, qui orationis pericopen protulit; hac autem de meo aliam personam diserte significari, unitam quidem juribus conjunctionis cum eo qui vocem pronuntiavit, sed differentem omnino quoad hypostasin; ad hanc etiam auditorum cogitationes sine erroris periculo transmittit et secure deducit. Quare tuum subterfugium, dummodo pie malis quam impie sentire, pœnitentiæ tibi perfugium fuerit, non vero ulla ad repugnandum Deo occasio. Mon. συγγνώμην. Vat. διὰ συγγνώμης οὐ καταφ. Sic et Pal. Col. deest οὐ. Col. καρδ. ὦτα τῇ ἐκείνου ὑπανοίγεις διδ. Col. ὁ σωτήρ. τί; οὐκ ἐξ ἐμ. Sic Vat. et Pal.; Mon. omissis οὐκ ἐξ ἐμοῦ λήψεται, ἀλλ᾽ Lantum habet: ὅτι ἐκ τ. κ.λ. Mon. τηρεῖν. Mon. πολλὰ καὶ μεγάλα. Mon. παραλλάττων. Col. ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται πρὸς τό. Mon. ἔχειν. Mon. εἰσάγει. 169) Photii verba: ποῖον ἂν ἕτερον πρόσωπον εἴη, ἐξ οὗ τὸ τοῦ κυρίου πνεῦμα λαμβάνει, εἰ μὴ ὁ Πατήρ; adducit Beccus 1. III, ad Theod. Sugd. n. 10 (Gr. Orth. II, p. 144). Mon et Col. ἀναπλάσουσιν. Mon. οὐδ᾽. In Mon. deest πνεύματος. Hæc ita leguntur apud Hugon. Ether. 1. c.: «Non dixit Salvator: De me, sed de meo accipiet; multam et magnam, licet brevi permutetur verbo, de me ad illud quod de meo differentiam possidet. Nam de me ipsum inducit, qui vocem pronuntiat; de meo autem omnino aliam a pronuntiante personam. Hic autem qui sit, ex quo Spiritus accipit, nisi Pater? Neque enim aliquid aliud qui contra Dominum pugnant confingent; neque enim ex alio Filio, sed neque ex accipiente Spiritu» (ed. habet Spiritum). Hanc ignorantia accusationem Photius adversariis impingit etiam in ep. ad Aquilei.: oåðì τὰς πᾶσιν ἐγνωσμένας φωνὰς συνιέντες οὗτοι οὐδὲ τῶν ἐν χερσὶ μάθησιν ἔχοντες, οὐ μόνον οὐκ ἀνέχονται παρ' ἑτέρων μαθεῖν τὸ ἀγνοούμενον - καίτοι γε παρακαλεῖν ἐχρῆν καὶ σπουδῇ ζητεῖν τοὺς αὐτοὺς τῆς ἀγνοίας ἀνελκύσοντας· οἱ δὲ καὶ διδασκάλους ἑαυτοὺς τῶν οἰκείων ἀναπλασμάτων προκαθίζουσι. Hæc Photii verba refert pariter Beccus 1. c. (p. 145). Monacensis codicis scriptor hic lineam tolam omisit, verba nimirum: αὐτὸν συνεισάγει τὸ δὲ ἐκ τοῦ ἐμοῦ. Habet enim: τὸ μὲν ἐξ ἐμοῦ ἕτερον πρόσωπον ἐμφαίνειν, quod sensum plane perturbat. Col. συνεισάγειν. Palat. f. 218 b. προαγαγόντα. Col. εμφανῶς ἡνωμ. Monac. πέμπεσθαι. Ελο:ο deest in Mon. Mon. οὐδεμίας. Mon. ἀφορμήν. Eodem pacto de Christi verbis disserit Photius in ep. ad Aquilei. (apud Jager l. c., p. 458, 459): Καὶ γὰρ ὅπερ ἐν ἄλλοις εἶπεν ὁ σωτήρ' «Τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται, ἢ τοῦτο καὶ νῦν διὰ τῆς προκειμένης ἐκδιδάσκει ρήσεως, «Τὸ πνεῦμα, λέγων, ἐκ τοῦ ἐμοῦ λή ψεται·» οὐ γὰρ εἶπεν ἐξ ἐμοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐμοῦ, δή λον ὅτι τοῦ πατρός.... Πῶς γὰρ οὐκ αἰσχύνονται, τοῦ Σωτῆρος λέγοντος, ὅτι «Τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν,» αὐτὸ τὸ, ἐκ τοῦ ἐμοῦ, οὐχ, ὡς εἶπεν ὁ σωτὴρ, ἐξακούοντες, ἀλλὰ τοῦτο παρ ραγραφόμενο: ἀντ᾽ ἐκείνου τὸ, ἐξ ἐμοῦ ἀντιγράφουσι; τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἴσως ἔδοξε κατασκευάζειν τὸ βού λη μα· καίτοι εἰ καὶ οὕτως εἴρητο, ὥσπερ οὐκ εἴρη

23. Quid ergo? Nonne oportebat te hæc saltem, quæ et pueri norunt, addiscere, prius quam blasphemiam efferres? Quomodo vero non pertimescis, licet dolo velando aptissimus, ita temere atque impudenter verbis Dominicis insultare et illudere, et quæ nec orationis series nec sententiæ integritas permittit, hæc non erubescis asserere Dominum affirmare? Certe enim vocem de me Christus non enuntiavit; tu tamen, licet non voce, at saltem fraudis exercendæ studio vocem de meo in hanc aliam de me transformans, asserensque Dominum docuisse id quod tibi per istam locutionem videtur significari, tria hæc simul ei per calumniam tribuis: dixisse nempe, quod non dixit, non dixisse quod dixit, et sententiam docere quam non solum non significavit voce, sed contra potius doctrinæ suæ adversari perspicue cernitur; et quarto eum sibi ipsi contraria sancientem inducis. Quonam pacto? Ipse dixit: De meo accipiet, non autem de me; tu vero docere ipsum affirmas, quod voce ista de me importari existimas; quamobrem quod quidem dixit, tollis ac negas, quod vero non dixit, quasi dictum obtrudis. Clamas enim Christum vocis, quam non enuntiavit, sententiam discipulis tradidisse et per ipsam docere, quod nullatenus labiis suis purissimis protulisse cognoscitur. Et sapientia quidem Dei per se subsistens Spiritum tradit pro cedere a Patre; tu vero omni contendens studio illum quasi dissonantem sibi redarguere clamas ipsum mutato consilio docuisse, Spiritum ab ipso procedere, et a priori quidem theologia recessisse, per secundam vero illam priorem sprevisse, imo nec posteriori robur suum conservasse. Si enim semel gratiæ theologia ab ipsamet gratia subvertatur, nusquam firma poterit permanere. 24. Sed jam tempus adest, ab initio audire tum verborum Dominicorum seriem, tum sententiæ, quam verba illa important, scopum; multo enim validius per illa impietatis impudentia panditur et κγ'· Τί οὖν; οὐκ ἔδει σε ταῦτα, εἰ μή τι ἄλλο πρὸ τοῦ βλασφημεῖν, ἢ καὶ παῖδες ἴσασιν, εἰδέναι ζητεῖν; Πῶς δέ σε φόβος οὐκ ἔλαβε, καίτοι δραστή ριον ὄντα κρύψαι κακουργίαν, ἀνέδην οὕτω τῶν Δεσποτικῶν ῥημάτων κατορχεῖσθαι καὶ καταψεύδεσθαι; καὶ ἂ μήτε τὸ ἀκόλουθον τοῦ λόγου μήτε τῆς διανοίας ἐπιτρέπει τὸ ἀνύβριστον, ταῦτα λέγειν οὐκ ἐρυθριᾶς τὸν Δεσπότην ἀποφαίνεσθαι 27] Καὶ γὰρ τὸ μὲν, ἐξ ἐμοῦ, δηλονότι μὴ ἐφθέγξατο σὺ δὲ εἰ καὶ μὴ τῇ φωνῇ, μηχανῇ δὲ τῇ τοῦ κακ ουργεῖν τὸ ἐκ τοῦ ἐμοῦ μεταπλάσας εἰς τὸ, ἐξ ἐμοῦ καὶ τὰ διὰ ταύτης σοι νομιζόμενον δηλούσθαι τῆς προσφορᾶς τὸν Σωτῆρα διδάσκειν κατο ηγορῶν ἅμα τρία ταῦτα διαρρήδην συκοφαντεῖς· εἰπεῖν ὅ μὴ εἶπε, μὴ εἰπεῖν ὅπερ εἶπε, καὶ νοῦν ἐκοιδάσκειν, ὅν οὐ μόνον οὐκ ἐδήλωσε τῇ φωνῇ, ἀλλά καὶ τοὐναντίον τῇ μυσταγωγίᾳ τῇ αὐτοῦ μαχόμενον ἔστι σαφώς καθορᾷν καὶ τέταρτον ἀτνινομοθετοῦντα εἰσάγεις ἑαυτόν. Πῶς καὶ τίνα τρόπον Αὐτὸς μὲν εἶπεν· Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἀλλ᾽ οὐκ, ἐκ ἐμοῦ σὺ δὲ διδάσκειν αὐτὸν διισχυρίζῃ, ἅπερ ἡ ἐξ ἐμοῦ λέξις δοκεῖ σοι παραδηλοῦν· ὥστε ὁ μὲν εἴρηκεν, ἀναιρεῖς· ὃ δὲ οὐκ ἔφησεν, ὡς εἰρημένον συγκροτεῖς. Τὸν γὰρ νοῦν βοᾷς ἧς οὐκ εἶπε φωνῆς δογματίζειν αὐτὸν τοῖς μαθηταῖς καὶ δι' αὐτ τῆς διδάσκειν ὁ μηδόλως ἐγνώσθη διὰ τῶν ἀχράντων χειλέων προαγαγών. Καὶ χειλέων προαγαγών. Καὶ ἡ μὲν ἐνυπόστατος σοφία τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα μυσταγωγεῖ ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πατρός· σὺ δὲ ὥσπερ ἐλέγχειν πᾶσαν σπουδὴν ἐπελθὼν διαφωνούντα πρὸς ἑαυτὸν, τὸ Πνεῦμα κράζεις μεταδιδάσκειν ἐκπορεύεσθαι, ἐξ αὐτοῦ, καὶ τῆς μὲν προτέρας ἐξίστασθαι θεολογίας, διὰ δὲ τῆς δευτέρας ἐκείνης τε παραφαῦλον ποιεῖν καὶ οὐδὲ αὐτῇ τὸ κύριον συντηρεῖν. [28] "Απαξ γὰρ τῆς ἐν χάριτι θεολογίας ὑπὸ τῆς χάριτος περιτρεπομένης οὐδαμοῦ τὸ βέβαιον τὴν διαμονὴν εὐρήσει. κδ'. Ακούειν δ᾽ ἄνωθέν ἐστι καιρὸς καὶ τῶν Κυριακῶν λογίων τῶν εἰρημένων καὶ τῆς διανοίας, ῆς τὰ ῥήματα διερμηνεύουσι τὸν σκοπόν οὐδὲ γὰρ ἔλαττον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ μᾶλλον δι' αὐτῶν τῆ ται, οὐδ᾽ οὕτως αὐτοῖς εἶχεν ἰσχὺν ἡ ἐπήρεια· οὐ γὰρ ἀεὶ τὸ λαμβάνειν εἰς τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι διάνοιαν λαμβάνεται, ἀλλ' ἔσθ' ὅτε καὶ πολλὴν τὴν παραλ λαγὴν ὑπαινίττεται· ἄλλο γάρ ἐστι τὸ λαμβάνειν και ἀπαρύεσθαι ἀφ' ἑτέρας ὑποστάσεως ἑτέραν ὑπόστα σιν, καὶ ἄλλο τὸ πρὸς οὐσίωσίν τε καὶ ὑπόστασιν ἐκε πορεύεσθαι. Monac. ἀνέδωκε. Col. p. 279: ἀναίδην οὕτω. Mon. ἀπεφαίνεσθαι. Εἰς τὸ ἐξ ἐμοῦ deest in Mon. Col. δηλοῦται. Mon. εἰσάγειν. Col. ἑαυτὸν πῶς καὶ τίνα τρόπον; Quod Photius toties inculcat, in eo Photiani omnes summopere insistunt. Unum ex recentioribus adducamus. Theophanes Procopowicz archiep. Novogrodensis Tract. de process. Sp. S., Gothm a. 1772, cap. x, § 170, p. 199, scribit: «Gratis, imo frustra Latini tò de meo accipiunt pro de me; incumbit sane eis probare, de meo idem significare quod de me.» Πᾶσαν deest in Mon. Sic Palal. f. 219 a. Vatic. habuit ὑπελθών, sed postea in ἐπελθὼν correctum est: Mon. μετά ελθών. Col. ὑπελθών. Mon. παρὰ φαῦλον. Col. τὸν εἰρμόν (lege εἱρμὸν) κ. τ. δειν. Theophan. Procopowicz. I. c., § 172, p. 200: • Sensus verborum Christi est: Spiritus, quem consolatorem et doctorem vobis promitto, non illa quædam alia ab his, quæ et a me percipitis, docebit vos, verum eadem mea mysteria, res ad meam gloriam pertinentes. Quæ licet ad Patris tendant gloriam, tamen et mea sunt; ei quidem omnia, quæ Patris sunt, tam quæ in natura Deitatis, vita, sapientia, omnipotentia, etc., quam quæ extra sunt colum, terra, angeli, homines, eventus varii, et communi et singulari providentia fluentes, cuncta mysteria inea etiam sunt.» Hæc jejuniora sunt quam ea quæ Photius profert.

subdit his ipsis verbis: Sed quia hæc locutus sum vobis 4. tristitia implevit cor vestrum. Sed ego veritatem dico vobis: expedit, ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniel ad vos 50. Et post pauca Adhuc mulla habeo vobis dicere; sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sel quæcunque audiet, loquetur et quæ ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt. Propterea dixi, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. An non sunt hæc sacra et divina oracula? An non hæc clare intelligendum exhibent mysterium pietatis? An non causam manifestant, propter quam ea dicere voluit Servator? An non doctrinam ab initio traditam illibatam servant? An non omnem calumniam confundunt omnemque reserant impietatis ansam? Quoniam enim vidit discipulos in mmstitiam collapsos, quia ipsis præsens declaraverat futuram suam per corpus sejunctionem suamque ad Patrem profectionem, propterea istos intuitus in moestas cogitationes demersos, erigens illos veraque consolatione reficiens, primo quidem expedire ipsis se abire docet; deinde explicans quoque, quomodo id expedial, Si enim ego, inquit, non abiero, Paracletus non veniet ad vos 53. Ηπ siquidem voces ad Spiritus sublimem majestatem ipsos excitant sublevantque, quemadmodum et ista: Non potestis portare modos. Sed quando? Quando venerit Spiritus veritatis, ille docebit vos omnem veritatem *. Alia rursus hic miranda Spiritus emergit prærogativa, quæ discipulis explicata mentem illorum in immensam altitudinem elevat, in qua Spiritus dignitas supra modum ipsis enitebat. μαθηταῖς ἀναπτυσσόμενον καὶ μετεωρίζον αὐτῶν καθ᾽ ὑπερβολὴν διέλαμπε τὸ ἀξίωμα. ἀσεβείας στηλιτεύεται τὸ ἀναιδές. Μετα γαρ το confgitur. Postquam enim dixit: Vado ad Patrem, εἰπεῖν, ὅτι Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα, ὑπο κατιὼν ἐπάγει ρήμασιν αὐτοῦ 'Αλλ' ὅτι ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, λύπη πεπλήρωκεν ὑμῶν τὴν καρδίαν. Αλλ' ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν λέγω ὑμῖν· συμφέρει, ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω· ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς. Καὶ μετ' ὀλίγον. Ετι πολλὰ ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ' οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι· ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν· οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ᾽ ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ, λαλήσει καὶ τὰ ἐρχόμενα αναγγελεῖ ὑμῖν. Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμὰ ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν Αρ᾽ οὐχὶ ταῦτα ἱερὰ καὶ θεόχρηστα λόγια, καὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστή. ριον οὐ παρέχεται σαφῶς ἐννοεῖν; καὶ τὴν αἰτίαν οὐκ ἐμφανίζει. [29] δι᾽ ἂν εἰπεῖν ταῦτα ἐδικαίωσεν καὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς μυσταγωγίαν οὐκ ἀκήρατον συντηρεῖ, καὶ πᾶσιν οὐ καταισχύνει συκοφαντίαν καὶ δυσσεβείας ἁπάσης ἐκκόπτει ἀφορμήν; Ἐπεὶ γὰρ οἶδε τοὺς μαθητὰς εἰς ἀθυμίαν καταπεσόντας, ότιπερ αὐτοῖς παρὼν ἀπεῖπε τὸν κατὰ σῶμα χωρισμὸν καὶ ὅτι πορεύεται πρὸς τὸν Πατέρα, διὰ ταῦτα τούτους ἰδὼν εἰς κατηφείας λογισμόν καθενεχτέντας ἀνακτώμενός τε καὶ σὺν άληθεία ψυχαγωγών, πρῶτον μέν, ὅτι συμφέρει αὐ τοῖς τὸ ἀπελθεῖν αὐτὸν ἐκδιδάσκει· εἶτα διερμηνεύων καὶ ὅπως συμφέρει, Ἐὰν γὰρ ἐγώ, φησὶ, μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς. Αἱ δὲ τοιαῦται φωναὶ δηλονότι πρὸς τὸ μεγαλεῖον αὐτοὺς τοῦ Πνεύματος ἀνυψοῦσθαι δια ανιστῶσιν· ὥσπερ καὶ τὸ, Οὐ δύνασθε βαστά ζειν ἄρτι. Αλλὰ πότε; Ὅταν ἔλθῃ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας· ἐκεῖνο γὰρ ὑμᾶς ὁδηγήσει εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. Αλλο πάλιν ἐνταῦθα τοῦ Πνεύματος μέγεθος αναφυόμενον θαυμαστὸν καὶ τοῖς τὴν διάνοιαν εἰς ἄφατον ὕψος, ἐν ᾧ τοῦ Πνεύματος αὐτοῖς κε΄. Τί οὖν; Εἰκὸς ἦν αὐτοῖς ὧδέ που περὶ τοῦ Πνεύματος ἀνηγμένοις διαλογίζεσθαι Σὺ δὲ παρών, ὦ διδάσκαλε [30], βαστάζειν ἡμᾶς τὸ βάρος οὐκ ἐνίσχυες τῶν ἀποῤῥήτων. Ὁ δὲ Παράκλη τος ἐπελθὼν βελτίους ἡμᾶς καὶ ἰσχυροτέρους εἰς τὸ φέρειν αὐτῶν τὴν γνῶσιν ἀβαρῶς παρασκευάσει. illorum cognitioni absque onere efficiel. Et tu quiΚαὶ σὺ μὲν ἐπὶ μέρους ἡμῖν τὴν ἀλήθειαν ἀνο 50 Joan. XVI, 6, 7. 49 Joan. xiv, 28; xvi, 5, "O:: deest in cod. Monac. Col. p. 280: βήμασιν αὐτοῖς. Mon. λελάληκα ταῦτα. Col. 5. † λύπη. 25. Quid ergo? Facile erat ipsis, has ferme cogitationes de Spiritu in animo agitare: tu vero præsens, o magister, vires nobis non suppeditabas portando arcanorum oneri. Paracletus autem superveniens apliores nos validioresque gestands dem ex parte nobis revelasti; ille autem in omnem 51 ibid, 68 ibid, 17. es ibid, 12. 54 ibid, 15. sa Col. ἀναγ. ὑμῖν· ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει ὅτι ἐκ τοῦ ἐμ. λήψεται κ. ἀναγγελεῖ ὑμῖν. ὁ σωτήρ addit Monac. et Col. Monac. συκοφαντίας. Col. δεν. Mon. ὅτιπερ. Mon. Stà touto. Col. λογισμούς. Mon. καταχθέντας. Mon. ἀνακτωμενοί τε. Mon. πρῶτα. αὐτὸν deest in Mon. καί deest in Mon. Mon. δῆλον ὅτι. Mon. δύναμαι. Col. ἐκεῖνος. Mon. ὁδηγήσει ὑμᾶς. Exhinc discipuli loquentes de Christi verbis inducuntur. Mon. βαστάζεις ἡμᾶς τὸ βάρος οὐκ ἐνισχύοντες (Γ. ἐνισχύοντας.) Mon. ἀπό.

nos deducet veritatem. Ac te quidem mysteria do- εκάλυψας ἐκεῖνος δὲ ὁδηγήσει ἡμᾶς εἰς πᾶ cente adhuc egemus et sapientia et virtute et veritale, ille vero adveniens omnia nobis perfruenda uberrime præbebit. Si ergo tu, substantialis sapientia et veritas, hæc doces, non utique ambigere nos decet, majorem quoque honorem ac gloriam a nobis Spiritui esse tribuendam. 26. Quoniam igitur sublimia hæc de Spiritu discipulis exponit Salvator, mœstitiam ab illis amovens, simulque veram de Spiritu doctrinam tradens; humanum autem erat cogitationibus non plane puris discipulorum agitari mentes (facile enim anima mœrore correpta vim judicandi caligine perturbans quod salutare est in noxium potest detorquere); propterea, ne Spiritum Filio majorem arbitrarentur utpote majora præbentem, neve illis ulla cogitatio oboriretur consubstantialitatem ledens æqualitatemque ipsorum in inæqualitatem distrahens, ut optimus et corporum et animarum medicus, salutare præparat medicamentum. σαν τὴν ἀλήθειαν· καὶ σοῦ μὲν μυσταγωγοῦντος ἔτι δεόμεθα καὶ σοφίας καὶ δυνάμεως καὶ ἀληθείας· ἐκεῖνος δὲ παραγεγονώς πάντων ἡμῖν τὴν ἀπόλαυ σιν ἄφθονον παράσχοι. Εἰ τοίνυν σὺ ταῦτα, ἡ ἐνα υπόστατος σοφία καὶ ἀλήθεια, διδάσκεις, οὐκ ἐπιδιστάζειν ἡμᾶς προσῆκε καὶ τῆς πρὸς τὸ μεῖζον ἐξαλλαττούσης τιμῆς τε καὶ δόξης τὸ Πνεῦμα παρ᾿ ἡμῶν ἀξιοῦσθαι κς'. Ἐπειδὴ οὖν τὰ ὑψηλὰ περὶ τοῦ Πνεύματος εἰσηγεῖται μὲν τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ, ἀποσκευαζόμενός τε αὐτῶν τὸ ἀθυμοῦν, ἅμα δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν ἀληθείᾳ θεολογῶν, λογισμοῖς δ᾽ ἀνθρώ πινον ἦν οὐκ εὐαγέσιν ἀνακυμαίνεσθαι τὸν νοῦν τῶν μαθητῶν· δεινὸν γὰρ ἡ ψυχὴ λύπῃ (24-25) κάτο χος γενομένη καὶ τὸ κριστήριον ἀχλύϊ συναναθολώ σασα τῆς μεταβολῆς τὸ σωτήριον ἀντεμεθέλκειν εἰς τὸ βλαβερόν· διὰ τοῦτο ὡς ἂν μὴ τὸ Πνεῦμα μεῖζον παραδέξωνται τοῦ Υἱοῦ, ἅτε δὴ τὰ μείζο παρεχόμενον, καὶ λογισμὸς αὐτοῖς ἐπέλθοι τὴν ὁμοφυίαν ὑβρίζων καὶ τὸ ἰσότιμον αὐτῶν εἰς ἀνισότητα διασπῶν, ὡς ἄριστος καὶ τῶν σωμάτων καὶ τῶν ψυχῶν ἰατρὸς τὸ σωτήριον προκαταβάλλεται φάρμακον. [31] κζ'. Εἰ δέ γε τοὺς μαθητὰς μὴ συνεῖχον, μηδ' ανεσόβουν μηδὲ συνετάραττον τοιοῦτοι λογισμοί (κρείττω γὰρ τῆς τοιαύτης συγχύσεως καὶ ταραχῆς τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον γόρὸν εὐλαβέστερον ἴσως ὁμολογεῖν), ἀλλ᾽ οὖν ὁ τῆς κακίας εὑρετὴς καὶ τεχνίτης τὸ βέλτιον τῇ τοῦ χείρονος φαντασία 27. Quod si apostolos ejusmodi cogitationes nec tenebant nec agitabant nec turbabant (fortasse enim sanctius est fateri, sacrum illum cœtum non fuisse hujusmodi confusioni ac conturbationi obnoxium) attamen malitiæ inventor et artifex bonum mali specie circumvestiendi peritissimus multos potuisset sua fraudis prædam efficere opinionemque περιβαλεῖν, πολλοὺς ἂν ἔσχε τῆς οἰκείας ποιήhæreticam animabus hominum inserere; quam σασθαι θήραμα μηχανῆς καὶ δόξαν αἱρετίζουσαν una cum ipsa fraude fraudisque artifice confun- κατασπεῖραι ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς· ἦν dens ac dissipans Salvator acute admodum et αὐτῇ καταβολῇ καὶ αὐτῷ τεχνίτη καταισχύνων τε divine adjecit, quod, Non loquetur a semetipso, καὶ διασκεδάζων ὁ Σωτὴρ οξέως καὶ θεοπρεπῶς ἐπιsed quæcunque audierit, loquetur. Nam et de φέρει λέγων, ὡς οὐ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ seipso antea dixeral: Omnia quæcunque audivi a ὅσα ἂν ἀκούσῃ, λαλήσει· καὶ γὰρ καὶ περὶ Patre meo, nota feci vobis 56. Ac si diceret: Uter- αὐτοῦ ἦν προειρηκώς, ὅτι Πάντα ἃ ἤκουσα παρὰ que nostrum ex Patre habet docere et illuminare τοῦ Πατρός, μου, ἐγνώρισα ὑμῖν, οἷον ᾿Αμφοῖν mentes vestras. Ideo et quia in progressu sermonis ἡμῖν ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι τὸ διδάσκειν καὶ φωτίζειν dixit de Patre suo: Ego te clarificavi super terram 57 τὰς διανοίας ἡμῶν. Διὸ καὶ διότι προϊὼν ἔφησε περί imo et Pater Filium clarificat. Nam et clarificavi, τοῦ Πατρὸς, ὅτι Εγώ σε ἐδόξασα ἐπὶ τῆς γῆς· inquit, et iterum clarificabo "; nunc vero et Spiritum ἀλλὰ καὶ ὁ Πατήρ δοξάζει τὸν Υἱόν· καὶ ἐδόξασα clarifical Filius per prædictas sublimes divinasque γὰρ, ἔφη, καὶ δοξάσω· νυνὶ δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα δου voces: ideo paulo post subdit: ille me clarificabit, η ξάζει ὁ Υἱὸς διὰ τῶν προειρημένων ὑψηλῶν τε καὶ ubique consubstantialitatem naturæque identitatem θεοπρεπῶν φωνῶν· διὰ τοῦτο μετ' ὀλίγον ἐπιφέρει, ac dignitatis æqualitatem inviolata servans. Ac si quis dicat: Commune est supersubstantiali ac su58 Joan. IV, ὅτι ᾿Εκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, πανταχοῦ τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυὲς καὶ τὸ τῆς ὁμοτιμίας ἀξίωμα ἀκήρα56 ibid. 57 Joan, XVII, 4. 58 Joan. XII, 28. Col. p. 281: ἀπεκάλυψας. Mon. ὑμᾶς. Hucusque ratiocinatio apostolis attributa, qua Photius propius ad intentum suum accedit. Mon. ἀφηγεῖται. ܕ܂ Mon. λογισμ. δὲ ἀνθρώποις (άνοις) ἢν οὐκ εὐαγ. (24-25) Col. δεινὸν γὰρ εἰ ψ. λ. λύπη deest in Mon. Mon. συνθολώσασα. και deest in Mon. Sic Monac. f. 455 b; Vat. f. 199 b: μήδ' ἂν ἐσύνουν. Mon. συνεταράττοντο. Mon. ἶσος. Mon. περιβαλών, πολλοὺς ἔσχε. Mon. κατασπείρειν. Alterum καί deest in Mon.

ineffabili ratione glorificari. Glorificat Patrem Filius, sed et Pater Filium glorifical atque Spiritus; namque inde ei donorum divitiæ affluunt; sed et Spiritus Patrem, quoniam scrutatur, imo potius novit, profunda Dei 59, eaque revelat, qualenus queunt ab humana natura percipi, iis qui se ipsos ad lucem divinæ cognitionis suscipiendam idoneos dignosque comparaverint. Glorificat vero, ut modo dictum est, et Filius Spiritum et Spiritus Filium, estque ipsis, quemadmodum commune regnum et virtus et potentia, ita et gloria, non ea solum quæ a nobis offertur, sed etiam quam ipsi a ipsis recipiunt. τον συντηρῶν· ὡς ἄν τις εἴποι Κοινόν ἐστι τῆς perglorificata Trinitati, alteram ab altera persona ὑπερουσίου καὶ ὑπερδεδοξασμένης [32] Τριά δος τὸ παρ' ἀλλήλων ἀῤῥήτῳ λόγῳ δοξάζεσθαι Δοξάζει τὸν Πατέρα ὁ Υἱὸς, ἀλλὰ καὶ ὁ Πατὴρ τὸν Υιόν, δοξάζει καὶ τὸ Πνεῦμα· καὶ γὰρ ἐκεῖθεν αὐτῷ τῶν χαρισμάτων ὁ πλοῦτος πηγάζει ἀλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Πατέρα, ὅτι ἐρευνᾶ, μᾶλλον δὲ οἶδε τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποκαλύπτει αὐτὰ, καθόσον ἐστὶν ἀνθρωπίνῃ φύσει ληπτον, τοῖς παρασκευακόσι ἑαυτοὺς ἐπιτηδείους δέξασθαι τὴν ἐκ τῆς θεογνωσίας αὐγήν. Δοξάζει δὲ, ὥσπερ εἴρηται, νῦν ὅ τε υἱὸς τὸ Πνεῦμα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱὸν, καὶ ἔστιν αὑτῶν ὥσπερ κοινὸν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ τὸ κράτος, οὕτω καὶ ἡ δόξα, καὶ οὐ μόνον ἡ παρ᾽ ἡμῶν ἀναφερομένη, ἀλλὰ καὶ ἦν αὐτοὶ δέχονται παρ' ἑαυτῶν κη'. Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει· τουτέστιν, οὔτε διότι δόξαν ἀνεψα τῷ Παρακλήτῳ, διὰ τοῦτο μείζονα αὐτὸν ἀπεφηνάμην ἐμοῦ, οὔτε πάλιν διότι ἐκεῖνος, ἔφην Δοξάσει ἐμὲ, ἐμαυτὸν ἐκείνον προτίθημι τῇ τιμῇ. Δοξάσει ἐμὲ, τουτέστιν ὅσον ἐκείνου τὸ ὕψος κατανοεῖς, τὴν ἐμὴν δι᾿ αὐτοῦ δόξαν ἔνεστί σοι ἀναθεωρεῖν· καὶ γὰρ ὥσπερ ἐγὼ ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐδίδαξα ὑμᾶς, οὕτω κἀκεῖνος λήψεται ἐκ τοῦ ἐμοῦ καὶ φωταγωγήσει ὑμᾶς· ἐπίσης ἡ τῶν χαρι σμάτων [33] ἀένναος ἡμῶν βρύει πηγὴ ἐπίσης ἡ ἐξ ἀϊδίου πρόοδος ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐπίσης τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυές· πάντα τὴν ἰσοτιμίαν μυσταγωγεῖ. πανταχόθεν τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον ἀπελαύνεται. κθ'. Εἶτα εἰπὼν, ὅτι λήψεται, λαμπρῶς ἀνακηρύττει, καὶ ἐφ᾽ ᾧ λήψεται· οὐδὲ γὰρ ἵνα ἐκπορευθῇ, φησίν, οὐδ᾽ ἵνα ὑποστῇ (πρόσεχε ταῖς Δε σποτικαῖς, ἄνθρωπε, φωναῖς)· ἀλλὰ διὰ τί λήψεται; διὰ τί; Ωστε τὰ ἐρχόμενα αναγγεῖλαι ὑμῖν καὶ γὰρ τοῦτο προαναφθεγξάμενος ἐπι σφραγίζει πάλιν λέγων· Ἐκ τοῦ ὁμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Σαφέστερον δ' ἀνακαλύπτων, τί ποτέ ἐστιν 8 λέγει, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, συντόμως ἐπάγει· Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστιν, ὥστε τὰ ἐμὰ λαμβάνων καὶ ἐκ τοῦ ἐμοῦ Πατρὸς λαμβάνει. Καὶ οὐδὲ μέχρι τούτου τὴν 50 1 Cor. II, 10. ο Joan. XVI, 14. 28. Ille me clarificabit 60, hoc est: nec quia gloriam tribui Paraclito, ideo majorem me illum declaravi; neque rursus quia dixi: Ille me clarificabit, me ipsum ei honore antefero. Me clarificabit, hoc est: quantum illius altitudinem intelligis, meam per illum glorificationem potes contemplari. Nam sicut ego quæ audivi a Patre vos docui, ita et ille accipiet de meo et illustrabit vos. Æqualiter perennis nostrorum donorum emanat fons; æqualiter sempiterna e Patre processio, æqualiter consubstantialitas et naturæ identitas; omnia honoris et gradus æqualitatem indicant; undequaque majoris et minoris ratio eliminatur. 29. Deinde, cum dixisset, quod accipiet, clare eliam prædicat causam cur accipiet; neque enim ut procedeat ait, neque ut subsistat (attende, quæso. Dominicis vocibus): sed cur (accipiet, cur? Ut quæ ventura sunt annuntiet vobis. Id enim cum prius asseruisset obsignal rursus inquiens: De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Clarius vero explicans quid sibi velit his verbis: De meo accipiet, confestim addit: Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt. Quare Spiritus mea accipiens et de meo Patre accipit. Nec vero eo usque tantum sententia ejus. dem explicationem profert, sed adhuc exactius Apud Maium loco mox citando: εἴπῃ. Mon. δεδοξασμένης sine ὑπέρ. Verba, διὰ τοῦτο μετ᾿ ὀλ. δοξάζεσθαι cum inscriptione: Φωτίου πατριάρχου ἐκ τοῦ λόγου περὶ τῆς τοῦ ἁγίου πνεύματος μυσταγωγίας citantur in concilio Constantinopolitano anno 1156 in causa Soterichi celebrato inter alia Patrum et ecclesiasticorum scriptorum testimonia. (Mai Spicileg. Rom. X, p. 38, 39). Δοξάζει deest in Monac. Mon. τὸν πατέρα ἐρευνᾶ, μᾶλλον δὲ, κ. τ. λ. Mon. καθ᾽ ὅσον. Monac. τὴν ἐκεῖθεν τῆς θεογν. αὐγ. Col. δόξα, οὐ μόνον; deest καί. Καὶ ἔστιν αὐτῶν παρ' ἑαυτῶν. Hæc in eadem synodo Byzantina, de qua diximus, eodem modo allegantur. (Apud Maium l. c., p. 39, 40). Monac. ἔφη. Mon. φωταγωγῆσαι. ἀενν. deest in Mon. Mon. βρύη. Col. χαρ. ἡμῶν ἀέν. βρύει π. Mon. ἐπίσης ἐξ ἀϊδ. πρόοδος ἡ ἐκ τοῦ π. Mon. ὥσπερ. Hugo Etherianus 1. 11, c. 18, p. 1233: «Cum dixisset: Quoniam accipiet, manifeste declarat, et ad quid accipiat: non enim ut procedat aut subsistat (attende Dominicas voces, o homo); sed quare accipiet? Ut quæ ventura sunt annuntiet vobis.» C. Vatic. f. 200 a, semel pro ex ponit διά Sit Col. Καί deest in Monac. et in Col. Mon. ὁ μέχρι.

' illam revelans et confirmans ait: Propterea dizi αὐτὴν διάνοιαν ἀναπτύσσων προάγει, ἀλλ᾽ ἔτι τεquia de meo accipiet, quoniam in Patre quidem sunt mea, Spiritus autem ex Patre accipit; quæ enim sunt Patris mea sunt; ut ita propemodum clamare videatur: Quando dico de meo, ad meum Patrem,non vero ad alium vestras cogitationes vertere et convertere debetis. Nullum enim prætextum reliqui vobis, quem non resciderim, ne ad aliud quidpiam imaginationibus abripiamini, præsertim cum jam ante asseruerim vobis, quod omnia quaecunque habet Pater, mea sunt. 30. Quid lucidius his purissimis eloquiis? Quid clarius ad ostendendum verba illa De meo accipiet ad Patris personam nos transmittere et ad eam esse revocanda, atque Spiritum a Patre, tanquam a causa donorum operationem accipientem prædicari? Donorum, inquam, illorum, quibus discipulos corroborabit, ut futurorum cognitionem constanti firmoque ferant animo, rerumque arcanarum atque reconditarum citra ullam difficultatem constituantur spectatores ac speculatores, imo et supernaturalium prodigiorum patratores et opifices. An non ergo undequaque tibi quilibet impie sentiendi prætextus resectus est? Adhucne audebis calumnias alque mendacia adversus veritatem comminisci aut dolos adversus salutem tuam consuere? 31. Ego sane ne deinceps quidem tui curam abjiciam, ut si insanabilis sis, arguam et corripiam teque humi jacentem adhuc percutiam, si autem sanari potes, medicinam tibi propinem ex ipso veritatis poculo et lenitivam doloris et morbi purgalivam. Si enim (o quonam te quis nomine compellet?) Spiritus e Palre processio est perfecta, perfecta autem quoniam Deus perfectus ex Deo perfecto, quidnam ista e Filio processio contulerit? Si enim quid contulit, illud quoque ostendere oportebit quod contulit; quod si præter divinam Spi· ritus hypostasin nil aliud potest aut mente concipi Mon. τ. αὐτά. Μέν deest in Mon. Col. μου. Mon. μονονουχί βοᾷς. λειότερον αὐτὴν ἀνακαλύπτων καὶ βεβαιούμενος λέγει· Διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει διότι ἐν τῷ Πατρὶ μὲν ἔστι τὰ ἐμά· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς λαμβάνει· καὶ γὰρ τά τοῦ Πατρὸς ἐμὰ ἐστιν· ὥστε μόνον οὐχί βοᾷ "Οταν λέγω τοῦ ἐμοῦ πρὸς τὸν ἐμὸν Πατέρα χρή τοὺς λογισμούς [34] ὑμῶν ἀναφέρειν καὶ μὴ πρὸς ἕτερον ἐπιστρέφεσθαι Οὐδὲ γὰρ οὐδεμίαν πρόφασιν ὑμῖν ὑπελειπόμην, ἢν οὐ περιεῖλον, πρὸς ἕτερόν τι ταῖς φαντασίαις ὑποσύρεσθαι, μάλιστα διότι καὶ προδιειλέχθην ὑμῖν, ὅτι πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμά ἐστιν. λ'. Τί τῶν ἀχράντων τούτων λογίων λαμπρότερον; τί δὲ παραστῆσαι σαφέστερον; ὅτι τὸ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται πρὸς τὸ Πατρικὸν παραπέμπει πρόσωπον καὶ ὡς τὴν τῶν χαρισμάτων ἐνέργειαν ὡς αἰτίου παρὰ τοῦ Πατρὸς ἱερολογεῖται τὸ Πνεῦμα λαμβάνειν, τῶν χαρισμάτων ἐκείνων, οἷς ἐνισχύσει τοὺς μαθητὰς τῶν ἐρχομένων μὲν τὴν ἐπίγνωσιν συν εὐσταθεῖ καὶ ἀπεριτρέπτῳ φρονήματι φέρειν, καθίστασθαι δὲ καὶ τῶν ἀθεάτων μηδεμιᾶς παρακολουθούσης δυσχερείας θεατὰς καὶ δὴ καὶ τῶν ὑπὲρ λόγον ἔργων δημιουργούς. "Αρ' οὐ πανταχόθεν σοι πᾶσα πρόφασις ἀσεβείας περικέκονται; Δρ' ἔτι τολμήσεις συκοφαντίας και ψεύδη κατά τῆς ἀληθείας ἐπινοεῖν ἢ κατὰ τῆς ἑαυτοῦ μηχανοῤῥαφεῖν σωτηρίας; [35] λα'. [κα'.] "Εγωγε οὖν οὐδὲ τοῦ λοιποῦ σε φροντίδος ἔξω σταίην, εἰ μὲν ανιάτως ἔχεις καὶ ἐλέγχειν καὶ ἐπιτιμῆν καὶ κάτω κείμενον ἔτι βάλλειν, εἰ δὲ πρὸς θεραπείαν ὁρᾷς, φάρμακόν σοι προσάγειν ἐκ τοῦ αὐτοῦ κρατῆρος τῆς ἀληθείας ἀκεσώδυνόν τε καὶ καθαρτήριον τῆς νόσου. Εἰ γὰρ (ὦ τί ἄν σέ τις προσείποι;) τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς τελεία, τελεία δὲ ὅτι Θεος τέλειος ἐκ Θεοῦ τελείου, τί ποτ᾽ ἂν ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ συνεισενέγκη εἰ μὲν γάρ τι συνεισ ήνεγκεν, εἰπεῖν δεήσει καὶ ὃ συνήνεγκεν· εἰ δὲ παρὰ τὴν θεϊκὴν τοῦ Πνεύματος ὑπόστασιν οὐδὲν Τὰ ὑπὲρ λόγον ἔργα sunt miracula. Cf. Chrys. hom. 39 in Gen. n. 1. Theodor. Heracl. in Joan. xι, 40, apud Corder. in Catena. Τὰ ὑπὲρ Mon. λέγει τοῦτο τοῦ πρ. Col. p. 283, λέγω " φύσιν ea vocat jam Origenes contra Cels. v, 23. ἐκ τοῦ ἐμοῦ. Hugo Etherianus 1. c.: «Planius autem reserane, quid sit illud quod dixit: De meo accipiet, continuo subjungit: Omnia que habet Pater, mea sunt. Quare mea accipiens de meo Patre accipit, et ideo dixit: Quia de meo accipiet, quia in Patre sunt mea. Spiritus autem de Patre accipit; nam quæ Patris sunt, mea sunt. Quare cum dicit: de meo, ad Patrem oportet intentionem dirigere, et non ad alium divertere. > Το Mon. ἀλλ᾽ οὐδὲ γάρ Sic Vatic. (a προδιελέχθην). Monac. προελέχθη. Col. προδιηλέχθην. Men. a. Col. omitt. τό. Col. omitt. πρός. Monac. ἀτρέπτῳ. Monac. ἆρ' οὐχι. Col. ψεῦδος. Haud dissimili modo de textu Joan. xvi, 14, disputant Georgius Corcyrensis. Nicolaus Hydruntinus et Theodorus Smyrn. apud Allatium in Vindiciis synodi Ephesinæ, cap. 51, p. 293. Monac. φροντίδος ἔξω θείην ὡς μὴ ἀνιάτως ἔχοντα. Monac. hic figit cap. 16. Hic uti sæpe Photius adversarium veluti gravi morbo laborantem exhibet. Cf. c. 2. 60. 94. Col. ὅτι ἄν σε. Sic in Vat. et Palat.; Monac. τις εἴπῃ. Τελεία altera vice deest in Mon. Col. συνειστενούγκοι. Col. δεήσῃ.

h ἕτερον ἐστιν οὔτε λαβεῖν οὔτε εἰπεῖν τί καὶ τὸν aut lingua ostendi, cur, quæso, vis Filium menΥἱὸν ὑβρίζειν ἔγνως τῷ ψεύδει καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ σὺν αὐτοῖς γε καὶ πρὸ αὐτῶν τὸν Πατέρα; λβ'. [κβ ] Πάλιν δὲ εἰ ἐν ᾧ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, ἡ ἰδιότης ἐπιγινώσκεται αὐτοῦ, ὡσαύτως δὲ καὶ ἐν ᾧ γεννᾶται ὁ Υἱὸς, ἡ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται δὲ, ὡς ὁ ἐκείνων λῆρος, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πλείοσιν ἄρ᾽ ἰδιώμασιν διαστέλλεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, ἤπερ ὁ Υἱός. Ἡ μὲν γὰρ πρόοδος ἡ ἐκ τοῦ Πατρός, [36] εἰ καὶ τὸ μὲν πρόεισι γεννητῶς, τὸ δὲ ἐκπορευτῶς, ἀλλ᾽ οὖν ἐπίσ σης αὐτῶν ἑκάτερον ἀφορίζει τῆς πατρικῆς ὑποστά σεως· ἀποδιαστέλλεται δὲ τὸ Πνεῦμα καὶ δευτέρα διαφορᾷ, ἢν αὐτῷ τὸ διπλοῦν τῆς ἐκπορεύσεως προξενεῖ· εἰ δὲ πλείοσι διαφοραῖς διαστέλλεται τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ήπερ ὁ Υἱός, ἐγγυ· τέρω ἂν εἴη τῆς πατρικῆς οὐσίας ὁ Υἱὸς, καὶ διπλῶν ὄντων ἰδιωμάτων τῶν ἀφυριζόντων τὸ Πνεῦμα θατέρῳ τούτων ὑποβεβηκέναι τοῦ Υἱοῦ τῆς ὁμοφυοῦς πρὸς τὸν Πατέρα συγγενείας τὸ ισότιμον δυσφημηθήσεται Πνεῦμα, καὶ οὕτως ἡ Μακεδονίου πάλιν κατὰ τοῦ Πνεύματος ἀναδύσε τα: λύσσα, τῆς ἐκείνου δυσσεβείας δι' ἑαυτῆς ἀνακαλουμένη τὸ ἥττημα λη'. [κγ΄.] ᾿Αλλὰ καὶ εἰ μήνου Πνεύματός ἐστι τὸ εἰς ἀρχὰς ἀναφέρεσθαι διαφόρους, πως οὐχὶ καὶ μίνου Πνεύματος [37] ἀκόλουθον λέγειν τὸ εἰς πολύαρχον ἀναφέρεσθαι ἀρχήν; λδ. [κδ΄.] Ἔτι δὲ εἰ ἐν οἷς Πατρὶ καὶ Μῷ κοινωνίαν οἱ πάντα θρασεῖς ἐκαινούργησαν, τὸ Πνεῦμα τούτοις ἀποτειχίζουσι· Πατὴρ δὲ κατ᾽ οὐσίαν Υἱῷ, ἀλλ᾽ οὐ κατά τι τῶν ἰδιωμάτων εἰς κοινωνίαν συν άπτεται, τῆς κατ' οὐσίαν ἄρα πατρικῆς συγγενείας τὸ ὁμοούσιον Πνεῦμα ὑπερορίζουσι tiendo lædere atque Spiritum, imo cum ipsis et præ ipsis Patrem? 32. Rursus si in hoc quod a Patre procedat Spiritus proprietas ipsius agnoscitur, similiter et in hoc quod generatur Filius, Filii agnoscitur proprietas; procedit autem juxta illorum delirium etiam Spiritus ex Filio, pluribus ergo proprietatibus distinguitur Spiritus a Patre, quam Filius. Processio enim e Patre, tametsi alter prodeat per generationem, alter vero per processionem, 8qualiter tamen horum utrumque distinguit a paterna hypostasi, distinguitur autem Spiritus et alia differentia, quam ei duplicitas processionis creal. Jam vero si pluribus differentis distinguitur a Patre Spiritus quam Filius, propius, accedet ad paternam substantiam Filius, geminisque exsistentibus proprietatibus, quæ Spiritum distinguunt, per alteram horum evincetur Spiritum esse Filio infe-. riorem in æqualitate consubstantialis cum Patre affinitatis, sicque Macedonii rursus adversus Spiritum emerget insania, ipsa quoque illius impietate deterior. 33. Quinimo si solius Spiritus est, in diversa referri principia, quomodo non necessario conseque tur, et solius esse Spiritus, in multiplex principium referri? 34. Insuper si in quibus Patri ac Filio temeraria novitate audacissimi isti communionem effinxerunt, iis Spiritum secludunt; Pater autem Filio seoundum substantiam, non secundum aliquam proprietatem in communionem conjungitur: ergo a paterna secundum substantiam cognatione consubstantialem Spiritum excludunt. (77 Mon. οὔτε εἰπεῖν οὔτε λαβεῖν Cognotum est hoc argumento cum illo, quod cap. 7 prolatum fuit eique accurate respondet Nicolai Methon. syllegismus ibidem descriptus. Similiter Photius ep. encyl. n. 20, p. 53: Εἴπερ ἡ τοῦ πνεύματος ἐκ τοῦ πατρὸς πρόοδος εἰς ὕπαρξιν συν τελεῖ, τί συνοίσει τῷ πνεύματι ἡ ἐκ τοῦ υἱοῦ ἐκπό ρευσις, τῆς πατρικῆς ἀρκούσης εἰς ὕπαρξιν; οὐ γὰρ τις εἰς ἕτερόν τι τῶν περὶ τὴν οὐσίαν συντελεῖν καὶ τα τολμήσεις λέγειν, πάσης διπλόης καὶ συνθέσεως.... Ο ὡς ἀπωτάτω κειμένης. Rursum in ep. ad Aquilei. (ap. Jager p. 456): Εἰ μὲν τελεία ἡ ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπόρευσις, τίς ἡ χρεία τῆς δευτέρας ἐκπορεύσεως, ἤδη τῆς τελειότητος ἐκ τῆς πατρικῆς προόδου καθώ ορωμένης τῷ πνεύματι; εἰ δ' ἀτελῆς, τίς ὑποίσει τὸ ἄτοπον; In cod. Mon. cap. 17. Mon. ἄρα διαστέλεται ιδιώμασι. Col. ἄρα ἰδιώμασιν. Palat. f. 223 a. εἶπεν. Col. p. 284 εἶπερ. Mon. ἡ ἐκ πατρός. Col. ἦν αὐτό. Col. εἶπερ. Mon. διαστέλεται. Mon. ἐγγυτέρων. Mon. διὰ πολλῶν. Τῶν deest in Mon. Mon. τὸν υἱόν. Col. συγγενείας· τὸ ἰσότ. Mon. κ. ἡ τοῦ Μ. Κατὰ τοῦ πν. deest in Mon. Col. ἀναδύσει. Hæc magna ex parte ad verbum occurrunt in ep. encycl. n. 11. p. 51, 52: εἰ γὰρ ἐν ᾧ του πατρὸς - τοῦ πατρὸς ἤπερ ὁ υἱός (ut supra κοινὸν μὲν γὰρ πατρὶ καὶ υἱῷ ἡ ἐξ αὐτῶν τοῦ πνεύ ματος πρόοδος, ιδία δὲ τοῦ πνεύματος ἥ τε ἐκ τοῦ πατρὸς ἐκπόρευσις, καὶ μὴν καὶ ἡ ἐκ τοῦ υἱοῦ· εἰ δὲ πλείοσι διαφοραῖς διαστέλλεται τὸ πνεῦμα ἤπερ ὁ υἱὸς, ἐγγυτέρω ἂν εἴη τῆς πατρικῆς οὐσίας ὁ υἱὸς ἅπερ τὸ πνεῦμα· καὶ οὕτως ἡ Μακεδονίου πάλιν κατὰ τοῦ πνεύματος παρακύψει τόλμα, τὸ ἐκείνων υποδυομένη δραμα καὶ τὴν σκηνήν. Mon. μόνου τοῦ πν. Mon. mendose χαράς. Posuimus πνεύματος, licet codd. habeant πατρός. Nam id omnino sensus suadet et præterea in ep. encycl. n. 13, ubi hoc ipsum legitur argumentum, πνεύματος legitur, etiam in cod. Μon. 1. 449 a. Facile πρι et πνι a scriptoribus commulantur, Col. πατρός. Mon. εἰ. In ep. encycl. πῶς οὐκ ἔστι μόνου πνεύμα τος, τὸ πολύαρχον ἔχειν ἀρχήν. Mon. περιορίζουσι. Ci. opusc. contra vet. Romæ asseclas c. 8. Idem argumentum legimus in

35. Spiritus a Filio procedit eademne processione an paternæ contraria? Si enim eadem, quomodo non communes redduntur proprietates, quibus et solis Trinitas trinitas esse et adorari dignoscitur? Si autem processione paternæ contraria, quomodo non Manetes nobis et Marciones rursus uno cum isto verbo sacrilego in medium prodeunt, impiam iterum adversus Patrem et Filium dilatantes garrulitatem. 36. Præterea si omne quod non est commune omnipotenti et consubstantiali atque supernaturali Trinitati, unius est solum modo trium personarum; productio autem Spiritus non est communis trium: ergo est tantummodo unius e tribus illis. Utrum igitur ex Patre dicent procedere Spiritum et quomodo non ejurabunt caram ipsis ac novam dootrinam? Si autem ex Filio, cur non statim ab initio sunt ausi totum suum venenum evomere, sed paulatim ac particulatim illud effundunt? Oportebat enim, si quidem impio suo dogmati confidebant, ab initio ipsos profiteri, a se non modo λε' [κε΄.] Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται· πόλ τερον τὴν αὐτὴν ἐκπόρευσιν ἢ τῆς πατρῴας ἀντίθετον εἰ μὲν γὰρ τὴν αὐτὴν, πῶς οὐ κινοῦν ται αἱ ἰδιότητες, αἷς καὶ μόναις ἡ Τριὰς τριὰς εἶναι καὶ προσκυνεῖσθαι χαρακτηρίζεται; εἰ δ' ἐκείνης [Col. εἰ δὲ ἐκείνης] ἀντίθετον, πῶς οὐ Μά νεντες ἡμῖν καὶ Μαρκίωνες πάλιν τῷ βλασφήμῳ οὕτω συναναχορεύσουσι ῥήματι, τὴν θεομάχον πάλιν κατὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ γλωσσαλγίαν πλατύνοντες; [38] λς'. [κς'.] Ἐπὶ δὲ τοῖς εἰρημένοις εἰ πᾶν δ' μή ἐστι κοινὸν τῆς παντοκρατορικῆς καὶ ὁμοουσίου καὶ ὑπερφυοῦς Τριάδος, ἑνός ἐστι μόνον τῶν τριῶν· οὐκ ἔστι εὲ ἡ τοῦ Πνεύματος προβολὴ κοινὴ τῶν τριῶν ἑνὸς ἄρα καὶ μόνου ἐπὶ τῶν τριῶν Πότερον οὖν ἐκ τοῦ Πατρὸς φήσουσιν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς οὐκ ἐξομόσονται τὴν φίλην αὐ τοῖς [καὶ] καινήν μυσταγωγίαν; εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τί μὴ κατ' ἀρχὰς εὐθὺς ἐθάῤῥησαν ὅλον αὐτῶν ἐξεμέσαι τὸν ἰὸν, ἀλλὰ κατὰ μέρος ἀναβλύζουσιν; ἐχρῆν γὰρ εἴπερ ἦσαν [39] πεποιθότες αὐτῶν τῷ δυσσεβήματι ἐξ ἀρχῆς ἀνομολογεῖν, ὡς οὐ μόνον ep. encycl. paucis vocibus differentibus: Ἔτι δὲ ἐν οἷς πατρὶ καὶ υἱῷ (Mon. f. 449 b. Πετρὸς καὶ υἱοῦ) κοινωνίαν ἐκαινούργησαν, τὸ πνεῦμα τούτοις ἀπο τειχίζουσιν, πατὴρ δὲ κατ᾽ οὐσίαν υἱῷ, ἀλλ᾽ οὐ κατά τι τῶν ἰδιωμάτων εἰς κοινωνίαν συνάπτεται (Mon. I. Ο. συνάπτονται)· τῆς κατ᾿ οὐσίαν ἄρα συγγενείας τὸ πν. περιορίζουσιν. Hc verbotenus leguntur in eadem encycl. n. 17. p. 53. Mon. hic, κινοῦνται; encycl, ut supra, al. κοινωνοῦνται. Mon. hic, μένοντες. 5) Mon. h. 1. συναναχορεύουσι. Εp. encycl. Πώς ἡμῖν οὐ Μ. καὶ Μ. τῷ ῥήματι τούτῳ προκύπτουσι. Col. συναναχορεύουσι (ut Mon.) habuit; posterior manus correxit-εύσουσι. Encycl. γλώσσαν προτείνοντες. Amplificat hoc dilemma Nicol. Methon. cap. 3: Ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις ἐκ τοῦ πατρός τε καὶ ἐκ τοῦ υἱοῦ ἢ μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν, ἢ ἄλλη καὶ ἄλλη, εἰ μὲν οὖν μία, κοινὸν τοῦτο τῶν δύο, πατρός τε καὶ υἱοῦ, τὸ προάγειν τὸ πνεῦμα ἐξ ἑαυτῶν· οὐκ ἄρα ἴδιον τοῦ πατρός· τὸ γὰρ ἴδιον οὐ κοινὸν οὐδὲ τὸ κοινὸν ἴδιον· ἀλλ᾽ ἦν καὶ ἴδιον τοῦ πατρὸς τὸ ἐξ αὐτοῦ προάγειν τὸ πνεῦμα. δεῖ γὰρ ὁμολογεῖσθαι καὶ τοῦτο, τὸ τὸν πατέρα πατέρα τέκειον ἐξ αὐτοῦ γεννᾶν τε τὸν υἱὸν ἅμα καὶ προάγειν το πνεύμα, καὶ ὅλον τοῦτο αὐτῷ πατρικὸν ἀπονενεμεῖσθαι (sic) ἰδίωμα, ὥσπερ τῷ υἱῷ τὸ ἐξ αὐτοῦ γεννᾶσθαι καὶ τῷ πνεύματι τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι· καὶ πῶς κοινοῦται τὸ ἴδιον; εἰ μὴ καὶ πατὴρ καὶ υἱὸς εἰς ἓν συνάγοιντο πρόσωπον, καντεῦθεν μέλι λοι Σαβέλλιος ἀναζήν· τὸ γὰρ ἂν καὶ προσωπικὸν ἰδίωμα ἑνὸς ἀνάγκη εἶναι προσώπου. Εἰ δὲ μή, μία καὶ ἡ αὐτὴ, ἀλλ᾽ ἄλλη μὲν ἡ παρὰ τοῦ πατρὸς, ἄλλη δὲ ἡ παρὰ τοῦ υἱοῦ τοῦ πνεύματος πρόεσις, ἢ ἁπλῶς αἱ δύο διαφοροι ἢ καὶ ἐναντίαι· ἀλλὰ τὸ μὲν ἐναντίας ταύτας εἰπεῖν τῆς Μαρκίωνος τοῦ Ποντικοῦ καὶ Μάνεντος τοῦ Πέρσου ἐστὶν αἱρέσεως τῶν ἐναντίας δύο πρεσβευόντων ἀρχάς· εἰ δὲ ἁπλῶς αἱ προέσεις διά φοροι, τίς ἡ τούτων διαφορά; καὶ πῶς τὸ ἐκ δύο διαφόρων τούτων ὑφεστὸς ἕν καὶ ἁπλοῦν, ἀλλ' οὐκ ἢ δύο ἢ σύνθετον. Col. οὐκέτ... Col. κοινὸν τῶν τρ. Hæc et seqq. rursus ad verbum føre leguntur in encycl. n. 21, p. 54. Εἰ πᾶν ὅπερ οὐκ ἔστι δὲ ἡ τοῦ πν. προβολὴ κοινὸν τῶν τριῶν, κ. τ. λ. Mon. f. 457 a. ἱκανήν. In ep. encycl. f. 449 a, recte καινήν (al. in encycl. καὶ κοινήν). Col. p. 285, καὶ καινήν ut in textu. Encycl. 1. c. Τί μὴ κατ᾿ ἀρχὰς ἐθαῤῥησαν αὐτῶν ὅλην ἐκκαλύψαι τὴν θεομαχίαν, ὡς οὐ μόνον τὸν υἱὸν εἰς τὴν τοῦ πνεύματος προβολὴν ἐγκαθιστώ σιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ πατρὸς ταύτην ἀφαιροῦνται. Εοdem pacto Nicetas apud Hugonem Etherianum l. 1, c. 12, p. 1205: «At tamen Nicetas ex adverso instat dicens: Si omnibus quidem qui divina dogmata bene meditantur, inambiguum et indubitabile constat, quoniam omne quod in zoarchica et omni conditrice Trinitate simili modo conspicitur, aui communiter (ed. communicatur) de tribus prædicatur, aut singulariter de una persona dicitur: emissio autem simili modo secundum eamdem processionem in zoarchica Trinitate dicta non est communis, unius utique omnino erit. Si autem hoc ita est, utrum Patris fatebuntur solius, an (et) Filii? Quorsum (Quorum ed.) si Patris? ecce quanquam nolint, domesticam suam opinionem inficiabuntur: si vero Filii, beu quanta impietas! hanc enim Patri auferunt et Filio attribuunl.» Nicol. Methon. c. 9: Πᾶν ὅπερ ἐπὶ τῆς ὑπερουσίου τριάδος καὶ νοεῖται καὶ λέγεται, ἢ κοινόν ἐστι τῶν τριῶν ἢ ἑνὸς ἴδιον· ὁ δὲ μήτε κοινόν ἐστι τῶν τριῶν, μήθ' ἑνός τινος τούτων ίδιον, τοῦτ᾽ οὐδ᾽ ὅλως θεωρεῖται ἐν τῇ τριάδι ἡ γὰρ φυσικόν ἐστι τὸ θεωρούμενον καὶ εἶν ἂν κοινόν· κοινὰ γὰρ πάντα τὰ φυσικά· ἢ οὐ φυσικὸν, καὶ οὐδὲ κοινὸν, ἀλλ᾽ ἴδιον καὶ ὑποστατικόν τινος τῶν τριῶν. Ἡ το νυν τοῦ πνεύματος προβολή, εἰ μὲν κοινὴ τῶν τριῶν εἶναι δοθείη, εἴη ἂν καὶ αὐτοῦ τοῦ πνεύματος, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἄρα ἐκπορευθήσεται τὸ πνεῦμα, καὶ ἀρχὴ ἔσται αὐτὸ ἑαυτοῦ, καὶ αἴτιον ἅμα καὶ αἰτιατὸν (ὅπερ οὐδ᾽ οἱ τῶν Ἑλλήνων ἀνεπλάσαντο μῦθοι) καὶ ἅμα οὐδὲ σύνθετον εἶναι διαφεύξεται, εἰ τὸ μὲν αὐτοῦ αἵτιον εἴη, τὸ δὲ αἰτιατόν (ci, supra cap. 4). Εἰ δὲ μὴ κοινή, ἀλλ᾽ ἑνὸς ἰδία· εἰ μὲν τοῦ πατρὸς, οἰγήσεται ἡ φίλη τῆς καινοτομίας μυσταγωγία· εἰ δὲ τοῦ υἱοῦ, τί μὴ φανερῶς ὁμολογοῦσι τῆς καινοτομίας οἱ μυστῶ αγωγοί, ὅτι τοῦ πατρὸς τέλειον αὐτὴν ἀφαιροῦνταις Mon. αὐτῷ.

τὸν Υἱὸν προβολέα τοῦ Πνεύματος δογματίζουσιν, Filium productorem Spiritus prædicari, sed et ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα τῆς προβολῆς ἀπελαύνουσιν· οἷς ἀκόλουθον δήπου καὶ τὴν γέννησιν τῇ προβολῇ συμμετατιθέναι καὶ συμμεταφέρειν, καὶ μηδὲ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ τερατολογεῖν τὸν Πατέρα τὴν γέννησιν ἔχειν, ἵνα μὴ μόνον τοὺς ἤσε βηκότας ἐξ αἰῶνος κρύψωσιν ἀλλὰ καὶ τῶν μετ μηνότων ἐλέγχωνται μανικώτεροι λη. [κζ'.] Ἔσι δὲ εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, τίς ἡ καινοτομία τοῦ Πνεύματος, μὴ καὶ ἕτερόν τι [40] αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι, ὡς συνάγεσθαι κατὰ τὴν θεοβλαβή γνώμην μὴ τρεῖς, ἀλλὰ τέσσαρας τὰς ὑποστάσεις, μᾶλλον δὲ ἀπείρους, τῆς δὲ τετάρτης αὐτοῖς ἄλλην πάλιν προβαλλούσης κάτ κείνης ἑτέραν, μέχρις ἂν καὶ τῆς Ἑλληνικῆς ὑπερελάσωσι πολυθείας λη'. [κη'.] ᾿Αλλὰ κἀκεῖνο κατ' αὐτῶν ἔστιν ἀφεῖναι· ποῖον δὴ τοῦτο; εἰ πάντα ὅσα πρόσεστι τῷ Μῷ, τοῦ Πατρὸς λαμβάνων ἔχει, ἐκεῖθεν ἂν εἴη λαβὼν καὶ τὸ αἴτιον εἶναι τῆς τοῦ Πνεύματ τος ἐκπορεύσεως· πόθεν οὖν ἡ ἑτεροκλινής αὕτη φι λοτιμία, δι' ἧς ὁρᾶται μὲν ὁ Υἱὸς τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως αἴτιος, τὸ δὲ Πνεῦμα, καίτοι τὸ ἰσότιμον ἔχον καὶ ἐκ τῆς αὐτῆς ὁμοταγῶς τε καὶ ὁμοτί μως προεληλυθὸς οὐσίας τῶν ἴσων γερῶν ἀπὸ οστέρηται; [41] λθ'. [κθ'.] Πάλιν αἴτιος ὁ Πατήρ, αἴτιος δὲ καὶ ὁ Υἱός· τίνα γοῦν δικαιώσουσιν οἱ τῶν ἀτολμήτων διαιτηταὶ τὴν αἰτίαν μᾶλλον ἔχειν; Εἰ μὲν γὰρ τὸν Πατέρα, πῶς οὐκ ἐπείσακτον καὶ νόθον καὶ ὕβρις αὐτοῖς καὶ αὐτή γε ἡ συσκευασθεῖσα τιμὴ τοῦ Υἱοῦ, μάλιστα τὸ κῦρος ἔχοντος ἤδη ἅτε Cod. ἐξ αἰώνων ἀποκρ. Patrem ab ea productione excludi; atque adeo debebant etiam generationem una cum productione transvertere, monstrosa asserendo futilitate, non Filium ex Patre, sed Patrem ex Filio generari, ut non solum omnes a sæculo impios obscurarent, sed et insanis ipsis insaniores deprehenderentur. 37. Item si ex Patre Filius genitus est, Spiritus vero ex Patre Filioque procedit, cur Spiritui negatur, aliquid aliud etiam ex ipso procedere; ita ut colligantur ex impia ista sententia non tres, sed quatuor hypostases, imo infinitæ, dum quarta aliam rursus produceret et illa aliam, donec ethnica deorum multitudo superaretur. 38. Sed et illud potest in istos torqueri. Qualenam vero hoc? Si omnia quæcunque adsunt Filio a Patre accepit, inde utique et hoc acceperit, quod causa sit productionis Spiritus. Unde igitur iste in partem alteram propensus favor, per quem cernitur quidem Filius processionis Spiritus causa, Spiritus autem,tametsi omnino æqualis et rex eadem causa æquali ordine et æquali honore profectus juribus æqualibus defraudatur? 39. Rursus causa est Pater, causa vero et Filius. Utrum igitur isti rerum minime audendarum arbitri magis esse causam pronuntiabunt? Si enim Patrem, quomodo non adscititius et spurius et injurius erit honor ab istis Filio vindicatus, præsertim cum robur jam, quippe et potiores partes habeat Pater? Si vero Filium, heu graviorem temeritatem! Ep. encycl. 1. c. Οἷς ἀκόλουθον δήπου καὶ τὴν γέννησιν τὰ προβολῇ συμμετατιθέντας μηδὲ τὸν υἱὸν ἐκ τοῦ πατρὸς, ἀλλὰ τὸν πατέρα τερατολογεῖν ἐκ τοῦ υἱοῦ γεγεννῆσθαι, ἵνα μὴ τῶν δυσσεβούντων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν μαινομένων ὦσιν πρωτοστάται. Nicol. Methon. 1. c. ᾿Ακολούθως καὶ τὴν γέννησιν τῇ προοολῇ συμμεταθέντες οὐδὲ τὸν υἱὸν ἐκ τοῦ πατρὸς γεγοννῆσθαι, ἀλλ᾽ ἔμπαλιν τὸν πατέρα ἐκ τοῦ υἱοῦ τε τερατολογήσουσιν. My deest in Mon. Mon. τῆς τετάρτης. G Mon. αὐτοῖς ἄλλην προλαβούσης, κἀκ. Mon. τὴν ἑλληνικὴν πολυθείαν ὑπερελάσωσιν. Verbotenus fere hæc in encycl, n. 19, p. 53 leguntur: Ἔτι δὲ ἐκπορεύεσθαι, ὡς συνάγεσθαι κατὰ τὴν ἐκείνων θεομάχον γνώμην μὴ τρεῖς τῆς τετάρτης αὐτοῖς ἄλλην· προβαλλούσης κακείνης πάλιν ἑτέραν, μέχρις ἂν εἰς τὴν ἑλληνικὴν πολύ πληθίαν ἐκπέσωσιν. Nicol. Methon. cap. 8: ἢ εἰ μὴ τὸν υἱὸν, ἀλλ' ἕτερόν τι δοτέον ἐκ τοῦ πνεύματος ἢ γεννᾶσθαι ἢ ἐκπορεύεσθαι, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκεί νων ἑκάτερον, ἵνα καὶ ἰσότιμα τάχα καὶ ἰσοδύναμα φυλαχθῇ· ὁμοφυὲς ἂν εἴη καὶ ἰσοδύναμον τὸ ἐκ τοῦ Πνεύματος προαγόμενον τῷ προάγοντι καὶ τοῖς ἐξ ὧν τοῦτο προῆκται· οὐκέτι ἄρα τριᾶς, ἀλλὰ τετρὰς ἔσται τὸ πρεσβευόμενον· μᾶλλον δὲ εἰς ἄπειρον αἱ ὑποστάσεις οὕτω γε προχωρήσουσιν, ἀεὶ τῆς προαγομένης τῇ προαγούσῃ τῆς αὐτῆς οὔσης φύσεως καὶ δυνάμεως, ἵνα καὶ τὴν ἑλληνικὴν πολυθείαν οἱ τὰ τοιάδε δοξα ζοντες παρελάσωσιν. In Cod. Mon. Cap. κγ'. Mon. ἐκ τοῦ πατρός; sed ἐκ deest in Vat. et Pal. Mon. λαμβάνων. Mon. αἴτιος. Col αἰτίας. Μοι. ἀποστερεῖται. Fere eodem pacto Nicolaus Methonensis apud Hugonem Ether. 1. 11, 0, 11, p. 1225: «Si omnia, quæcunque habet Filius, & Patre accipiens habet, procul dubio et ex Patre habet Spiritus emissionem. Unde (editio habet: unum) ergo diversiclina (ed. diversiclima) hæc liberalitas, secundum quam Filius quidem ex Patre accepit ut sit et ipse Spiritus causa, Spiritus autem, quanquam ad idem honoris habeat, et ex ejusdem substantiæ causa prodeat, tamen parili honore privatur, cum a Patre nequaquam accipiat ut causa sit Filii aut alterius sui similis, nisi forte injuria imputare crimen Patri quis audeat.» Gre cus textus (ex Cod. Mon. 66, f. 79 b. cap. 16,): Εἰ πάντα όσα πρόσεστι τῷ υἱῷ παρὰ τοῦ πατρὸς λαβὼν ὁ υἱὸς ἔχει, ἐκεῖθεν ἂν ἔχοι λαβὼν καὶ τὴν τοῦ πνεύματος προβολήν. Πόθεν οὖν ἡ ἑτεροκλινής αὕτη φιλοτιμία, δι' ἧς ὃ μὲν υἱὸς ἔλαβε παρὰ τοῦ πατρὸς τὸ αἴτιον εἶναι τοῦ πνεύματος, τὸ δὲ πνεῦμα, καί τοι τὸ ἰσότιμον ἔχον καὶ τῆς αὐτῆς ὁμοταγῶς προ εληλυθὸς αἰτίας, ὅμως τῶν ἴσων γερῶν ἐστέρηται μὴ λαβὸν καὶ αὐτὸ παρὰ τοῦ πατρὸς τὸ εἶναι αἴτιον ἢ τοῦ υἱοῦ ἢ ἑτέρου τινὸς ὁμοφυούς, εἰ μὴ καὶ ἀδικίας προσάπτειν ἔγκλημα τῷ πατρὶ τολμητεον; Monac., qui signat cap. 24, habet: οὖν.

Non enim sibi salis esse censuerunt in suæ impie- καὶ τὸ πλέον τοῦ Πατρός; Εἰ δὲ ὁ Υἱὸς, φευ τῆς βαtatis ausu paternam causam dividere partemque illius Filio tribuere, nisi etiam potiorem partem ei adimant et loco Patris Filium causam substituant Spiritui. 40. Quid ais? Accepit a Patre Filius ex ipso per generationem profectus alium quoque ejusdem nature producere? Quomodo igitur et ipse Filius producens ejusdem sibi naturæ Spiritum non comunicavit, sicut ipse participaverat, similem virtutem et prerogativam, ut Spiritus itidem gloriam habeat alium consubstantialem producendi? Et tamen par erat, ut Filius, licet non ob aliud quidquam, at saltem ad Patris imitationem per operationes similes similitudinem conservaret. 41. Ego tamen neque hoc absurdum silentio prætermittam. Majorem asserere Patrem Filio, licet non natura (apage! consubstantialis est enim Trinitas), at ratione causæ permittit sacra vocis Dominicæ institutio, indeque derivata sanctorum nostrum Patrum traditio. Filium vero ratione causæ Spiritu majorem nec in divinis eloquiis audivimus, nec quemquam pium hactenus sensisse comperimus; impia tamen lingua non modo Filium ratione causæ Spiritu majorem facit, sed Patri propiorem. 42. Ad hæc: si causa Spiritus est Filius, quomodo non secunda pullulat causa in supremo superρυτέρας τόλμης! Οὐ γὰρ ἐνόμισαν ἀρκέσειν αὐ τοῖς εἰς ὅσον ἀσεβεῖν εἴλοντο διατεμεῖν καὶ συμμερίζεσθαι τῷ Υἱῷ τὴν Πατρικὴν αἰτίαν εἰ μὴ καὶ τὸ πλέον ἀφαιρήσουσι καὶ ἀντὶ τοῦ Πατρὸς τῷ Πνεύματι τὸν Υἱὸν ἀντεισάξουσιν αἴτιον. μ'. [λ'.] Τί λέγεις; Ἔλαβεν παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ἐξ αὐτοῦ διὰ γεννήσεως προελθὼν καὶ προάγειν ἕτερον ὁμοφυές; [42] Πῶς οὖν καὶ αὐτὸς ὁ Υἱός προάγων ὁμοφυὲς τὸ Πνεῦμα οὐ μετέδω κεν, ὡς μετέλαβεν τῆς ὁμοίας δυνάμεως καὶ τιμῆς, ἵνα κἀκεῖνο πάλιν ὁμοφυοῦς ἔχῃ προόδῳ καὶ ὑποστάσει ἐναγλαΐζεσθαι; Καίτοι γε ἐχρῆν τὸν Υἱὸν, εἰ καὶ μὴ δι' ἕτερόν τι, ἀλλ᾽ οὖν γε πρὸς τὴν τοῦ Πατρὸς ἀναγόμενον μίμησιν ἐφ᾽ ὁμοίαις ενερ γείαις συνδιασώζειν τὸ ὅμοιον μα'. [λα΄.] Ἐγὼ δὲ οὐδὲ ταύτην δοίην ἂν σιγῇ τὴν ἀτοπίαν μείζονα λέγειν, εἰ καὶ μὴ τῇ φύσει (ἄπαγε· ὁμοούσιος γὰρ ἡ Τριάς), αλλά γε τῷ αἰτίῳ τὸν γεγεννηκότα τοῦ γεννήματος μυσταγωγεῖ μὲν ἡ Δεσποτική φωνή διδάσκει δὲ μυηθείς ἐκεῖθεν καὶ ὁ τῶν ἱερῶν Πατέρων ἡμῶν χορός· μείζονα δὲ τῷ αἰτίῳ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν οὔτε θείων ἔστιν ἀκούειν λογίων, ἀλλ᾽ οὐδὲ νοῦς εὐ σεβὴς μέχρι νῦν ἐάλω διανοηθείς· ἡ δέ γε θεομά χος γλώσσα οὐ τῷ αἰτίῳ [43] τὸν Υἱὸν μείζονα τοῦ Πνεύματος μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς πα τρικῆς ἐγγύτητος ποῤῥωτέρω ποιεῖ μβ'. [λβ'.] Ἔτι δὲ εἰ αἴτιος τοῦ Πνεύματος ὁ γός, πῶς οὐκ ἂν εὑρεθείη δεύτερον ὑποφυόμενον Mon. f. 457 b. ἀρκέσειεν. Mon. διατελεῖν. Col. τὸ διατεμεῖν. Nil adeo solemne Photianis, quam solumn Patrem αἰτίαν dicere omnemque αἰτίας rationem a Filio removere. Id sæpius inculcat Marcus Ephes., ut in Confess. ap. Greg. Cpl. cod Mon. 27 fr. 119 b. apud Georg. Scholar. ibid. f. 185 a. Col. ἀφαιρήσωσι. Mon. Ὁ Υἱός παρὰ τοῦ Πατρός. In Mon. deest προάγων. Col. μετές, οὐ μετέλ Col. ἔχει. Mon. Όμοίαις συνεργίαις διασώζειν. In Mon. Cod. cap. κέ. Ex Photio ita Nicolaus Methon. cap. 17: Πῶς δὲ καὶ αὐτὸς ὁ υἱὸς λαβὼν παρὰ τοῦ πατρὸς τὸ εἶναι αἴτιος τοῦ ὁμοφυοῦς πνεύματος, τὸ ὁμοφυές Πνεῦμα προάγων οὐ μετα ἔδωκεν αὐτῷ τῆς αὐτοῦ δεσποτείας καὶ τιμῆς, ἵνα καὶ τοῦτο πάλιν ὁμοφυοῦς ὑποστάσεως προόδῳ ἐν αγλαΐζεται ἢ γὰρ δυνάμενος οὐ βεβούληται, καίτοι γε ὀφείλων τὸν πατέρα μιμεῖσθαι καὶ φθονερὸς ὁ τοιοῦτος: (ἀλλ᾽ ἵλεως ἡμῖν ὁ πανάγαθος εἴη, τὴν βλασφημίαν ἐπὶ κεφαλὴν τοῦ αἰτίου ταύτης ἐπάγων!) ἢ συκοφαντεῖται τοιαύτην δύναμιν [μή] ἔχειν, τοῦ πατρὸς ὅλον ἐξιδιωσαμένου τὸ πατρικὸν αἴτιον καὶ τῇ καθ᾿ ἑαυτὸν ἀφορίσαντος ὑποστάσει· καὶ πλὴν τῆς κατ᾿ αὐτὸν ἰδιότητος τάλλα πάντα τὰ φυσικὰ προτερήματα κοινὰ καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ παρέχοντος είναι. Mon. ταύτην ἂν δοίην τὴν ἀτοπ. σιγῇ. Mon. ἀλλά γε καὶ τῷ αἰτ. Joan. πιν. 28. Patres textum intelligunt aut de humana Christi natura, aut de relatione originis seu habitudine principii ad principiatum; illud latini, hoc Græci potissimum Arianis illis verbis abutentibus solebant regerere. Cf. Petav. De Trin. Mon. ἡμῶν πατέρων. οὐδὲ tres cod. habent. Mon. θεομάνος habuit; sed deinde των ευperpositum χ. Col. μείζω. Hic vedetur τὸ πνεῦμα supplendum. Nicol. Methon. cap. 7: Ετι εἰ τοῦ υἱοῦ μείζων ὁ πατὴρ τῷ αἰτίῳ καὶ ὁ υἱὸς μείζων τοῦ πνεύ ματος τῷ αὐτῷ λόγῳ λέγοιτ' ἄν· καὶ ποῦ τοῦτο εἶρη ται, τὸ εἶναι πῶς τὸν υἱὸν τοῦ πνεύματος μείζονα, εἰ μὴ παρὰ μόνων τῶν ποῤῥωτέρω τὸ πνεῦμα ἢ τὸν υἱὸν τοῦ πατρὸς ἀπωθούντων: «Si Filio Pater major est causa, et Filius major Spiritu eadem ratione ipsa diceretur. Et ubinam hoc dictum est, Filium aliquo modo majorem Spiritu, nisi ab illis tantum, qui Spiritum longius quam Filium a Patre rejiciunt.» Hæc Nicolai verba ita Gr. et Lat. profert Leo Allatius. Vind. syn. Ephes. c. 66, p. 480, 481; cum parvo discrimine eadem gr. dat cod. Mon. 66. f. 77 b. cap. C'. Eodem pacto loquitur Barlaam monach. oral. 4, de proc. Sp. sanct. apud eumd. Allat. 1. c. p. 548 et Theophylactus apud Beccum, orat., de un. n. 67. (G. Ο. I. 219): Εἰ μείζων ὁ παρ τὴρ τοῦ υἱοῦ τῷ αἰτιῳ, εἴπερ καὶ ὁ υἱός ἐστιν τοῦ πνεύματος αἴτιος, ἔσται καὶ οὗτος μείζων αὐτοῦ... ποῦ σοι τοῦτο ἐξεύρηται, μείζονα τὸν υἱὸν τοῦ πνεύ ματος λέγεσθαι; el deest in Μonac. in quo signatur cap. 27. Mon. εὑρεθῇ.

αἴτιον ἐν τῇ ὑπεραρχίῳ καὶ ὑπερφυεῖ τῆς Τριάδος naturalique Trinitatis principio, eaque causata, et ἀρχῇ; καὶ τό τε αἰτιπτὸν καὶ μηδὲ πρὸς ὕβριν τῆς πρώτης ἀρχῆς μεμηχανημένον μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ ἐκείνου, περὶ οὗ κατασχηματίζεται τιμή; τὸ γὰρ μηδέ τινα χρείαν μηδ' αὐτῷ μηδὲ μηδεν! παρέχειν, ἀλλὰ μηδ᾽ ἀφορμὴν μηδαμόθεν εὑρίσκειν ὥστε παρασχεῖν πῶς οὐ μᾶλλον ἀπο φανεῖται τὸν Υἱὸν περιυβρισμένον καὶ τιμῆς ὀνόματι κακουργοτέραν τὴν ὕβριν ποιεῖ; καὶ γὰρ τοῦ Πνεύματος πατρόθεν ἐξ ἀϊδίου τὴν ἐκπόρευσιν ἀνενδεή κεκτημένου, ποίας ἂν ἄλλης [44] προαγω γῆς ἢ οὐσιώσεως τὸ συμπλασθὲν αὐτοῖς αἴτιον ἐπιγνωσθήσεται χορηγόν; μγ'. Πῶς δ᾽ οὐκ εἰς δύο αὐτοῖς διαμερισθήσε ται τὸ Πνεῦμα; τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ὡς ἀληθῶς καὶ πρώτως αἰτίου προϊόν (αναίτιος γάρ)· τὸ δὲ ἐκ τοῦ δευτέρου καὶ αἰτιατοῦ οὐκ ἀναίτιον γάρ)· καὶ οὕτως δ᾽ οὐ τάξει μόνῃ καὶ σχέσει καὶ αἰτίᾳ τὴν τοῦ Πνεύματος ἑτερότητα καὶ παραλλαγὴν ἡ αἵρεσις δραματουργεῖ, ἀλλὰ καὶ εἰς τετράδα ἀντὶ Τριάδος τὸ σέβας ἡμῶν ἀπωθεῖ εθαι τολμᾷ, μᾶλλον δ' οὐδὲν ἀνύβριστον καταλιπεῖν τῶν ἐν τῇ ὑπεραγάθω Τριάδι καὶ Δημιουρ γῷ τοῦ παντὸς οὐδεμίαν παραλείπει σπουδήν μδ'. [λδ'.] Καὶ μὴν εἰ αἴτιος μὲν τοῦ Πνεύμα τος ὁ Υἱὸς, ἀμφοῖν δ' αἴτιος ὁ Πατὴρ, εὐρεθήσεταί τι αἴτιον ἐν τῇ [45] τελείᾳ καὶ τελειοποιῷ Τριάδι τοῦ μὲν κυρίως καὶ πρώτου αἰτίου τῆς τελειότητος ἀπεληλαμένον ἀτελὲς δὲ καὶ ἡμί- ρ τομου ἢ σύνθετον, ἐξ ἀτελοῦς καὶ τελείου τὴν σύνο θεσιν ἀναδεδεγμένον Και σκοπεῖν ἔξεστιν, ὅπως ἡ μὲν μυθολογία ἐν τοῖς ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ τοὺς Ιπποκενταύρους πάλαι παίζουσα αναπλάττει, ἡ δὲ θεομαχία ἐν τοῖς ἀϊδίοις καὶ ἀναλλαιώτοις ἢ τὸ ἡμίτομον ἢ τὸ ἐξ αἰτίου τε καὶ αἰτιατοῦ συμπεπλα σμένον αἴτιον οὐ φρίττει μετὰ σπουδῆς τερατολο γοῦσα· καὶ οὐδέτερον αὐτῶν τὸ ἀτελὲς παραxal deest in Mon. Mon. σχηματίζεται. Mon. α. μηδὲν παρέχον. non in contumeliam primi principii solum excogitata, sed et illiusmet, in cujus favorem honor ille confingitur? Cum enim causalitas ista nullum omnino usum præstet, imo vero ne ansam quidem ullam præstandi reperire possit, quomodo non potius affectum contumelia Filium declarat eique sub honoris titulo injuriam atrociorem facit? Cum enim Spiritus processionem suam a Patre atque ab æterno plenam nullamque ex parte defcientem habeat,quamnam aliam productionem aut substantiæ formationem conficta ab ipsis causa poterit largiri? 43. Quomodo vero non ipsis Spiritus in duos dividetur, quorum alter a Patre, vera ac primaria causa, procedat (Patre quippe nullam aliam causam agnoscit), alter vero e secunda causataque causa (Filius quippe causam sui agnoscit Patrem), sicque non ordine duntaxat et relatione atque causalitate distinctionem Spiritus ac diversitatem hæresis nobis exhibet et in medium producit, verum et in quaternitatem loco Trinitatis numen a nobis adoratum propellere audet,imo omittit nullum studium, ut nihil in sanctissima rerumque omnium Conditrice Trinitate ab injuriis maneat immune. 44. Verum enimvero si causa Spiritus sit Filius, utriusque autem causa sit Pater, reperietur in perfecta et perfectrice Trinitate causa quædam a perfectione propriæ primæque causæ remota et imperfecta potius ac semicausa vel composita, ex imperfecta atque perfecta compositionem suscipiens. Estque hoc loco observandum, quod veterum mythologia in rebus generationi corruptionique obnoxiis hippocentauros olim per jocum confinxit, at istorum impietas in rebus sempiternis atque immutabilibus vel semicausam vel causam ex causa et causato confictam serio prædicare non exhorrescit; quorum neutrum ab imperfectione se eximit: Sic. Palat. et Monac.; Valic. παρέχειν. Mon. τὸν περιυβρ. Col. π. καὶ ἐξ αἰδίου. Col. παράγων. Mon. συγγνωσθήσεται. Cum his confer cap. 7 et cap. 31. Col. deest αὐτοῖς. Mon. και deest. Item και deest in Mon. 6' deest in Mon. Mon. ἡμῖν τὸ σέβας. τῶν deest in Mon. ὑπεραγία Μon. Hæc exorant ita Maximus Planudes syllogismo 2 (apud Georg. Metoch. G. Ο. II. 944. Arcud. Opusc. theol. aurea et cod. Mon. 27. f. 75 a et 80 b.): Ἡ μὲν μονας ταυτότητός ἐστιν αἰτία, ἡ δὲ διὰς ἑτερότητος· ὅθεν καὶ υἱὸς καὶ πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡς μὲν ἐξ ἑνὸς τοῦ πατρὸς ὄντα τὸ ταὐτὸν τῆς ούν σεως ἀλλήλοις καὶ τῷ πατρὶ ἔχουσιν· ὡς δὲ δύο πά λιν ὄντα, ἕτερά ἐστιν ἀλλήλοις καὶ τῷ πατρὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, ἀλλ᾽ οὐ τὴν φύσιν· οὐ γὰρ ἐνῆν ταῦτα τὴν φύσιν ὄντα καὶ ἕτερα πάλιν κατὰ τὴν φύ σιν εἶναι· εἰ μὲν οὖν ἄρα ἐξ ἑνὸς, τουτέστι μόνου τοῦ πατρὸς, καὶ τὸ πνεῦμα προέρχεται, ἐν ἔσται καὶ ταὐτὸν αὐτὸ ἑαυτῷ· εἰ δὲ ἐκ δύο, τουτέστι πατρὸς καὶ υἱοῦ, ἕτερον ἔσται αὐτὸ ἑαυτῷ, ὡς ἂν ἄλλο μὲν δν τὸ ἐκ τοῦ πατρὸς ἄλλο δὲ τὸ ἐκ τοῦ υἱοῦ· ἐπεὶ γὰρ ἄλλος μὲν ὁ πατὴρ, ἄλλος δὲ ὁ υἱὸς, ἀνάγκη καὶ τὸ ἐκ πατρὸς καὶ υἱοῦ πνεῦμα ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τοῦτο δὲ ἄτοπον. In cod. Mon. cap. κη'. 3 deest in Mon. Mon. κυρίου. Mon. παρηλλαγμένον, ἐντελὲς δὲ κ. Nicolaus Methonens, cap. 20: Τερατώδες δ' ἂν εἴη καὶ τὸ κατὰ τὸν υἱὸν πρόσωπον· ὅπερ τὸ αὐτὸ καὶ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν ἀναφέρεται, μήθ᾽ ὅλον αἴτιον, μήθ' ὅλον αἰτιπτὸν ὄν, ἀλλ' ἐξ ἀτελῶν ἑκατέ ρων συντεθειμένον. Cod. p. 287. ἀναλλοιώτοις, ut alias communiter. Mon. αὐτοῦ,

utrumque enim licet mutuam inter se pugnam con- χωρεί διαφεύγειν ἑκάτερον γὰρ εἰ καὶ servent (is enim est impiæ sententia fructus) in eamdem tamen imperfectionis notam conveniunt. 45. Præter autem dicta si unus est Spiritus, et eminenter atque proprie unus, quemadmodum et Pater et Filius vere atque ineffabiliter unus, quomodo non iniquum simul et absurdum fuerit, geminas eidem causas ascribere? 46. Ob has igitur aliasque his similes rationes tandem aliquando sensu vos vestræ impietatis afficiamini oportet et ad catholicæ atque apostolicæ Ecclesiæ sententiam relicta plurimorum errorum matre superstitione conveniatis; ac pura pietatis doctrina initiati addiscatis credere ex toto corde ac sine ulla mentis hæsitatione, quod quælibet quidem persona consubstantialis ac divinissimæ Trinitatis ineffabili ratione in communionem arctissimam cum natura jungantur, secundum vero hypostaseos rationem incommunicabilem inter se tueantur proprietatum characterem. Non enim ullum in ipsis aditum confusioni permittit distinctio; apage, sed siout nullam partitionem seu divisionem illorum secundum naturam communio admittit, ita nec proprietates, quibus quælibet trium personarum distinguitur, in ullam prorsus confusionem permiscentur. Et sicuti rursus Filius quidem generatur a Patre, permanet tamen inalteratam sibi conservans filiationis dignitatem, ita et sanctissimus Spiritus procedit quidem a Patre, manet vero incommutatai sibi servans processionis rationem; et qua ratione Col. διαφυγεῖν. Mon. καὶ εἰ. εἰσπορᾶς. πρὸς ἄλληλα προβάλλεται διαμάχεσθαι (τοιαῦτα γὰρ τῆς ἀσεβοῦς σπορᾶς τὰ γεώργια), ὅμως εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ ἀτελοῦς ὕβριν ἄμφω συνάγει [46] με΄. [λε'.] Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ ἄν ἐστι τὸ Πνεῦμα καὶ ὑπερφυῶς τε καὶ κυρίως ἓν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς εἰλικρινῶς τε καὶ ὑπὲρ λόγον ἕν, πῶς αὐτὸ τὸ δυαδικὸν τῶν αιτίων οὐκ ἔκθεσμον ἅμα καὶ ἀδύνατον ἐπιγρα φεσθα:; μς'. [λς'.] Διὰ ταῦτα τοίνυν καὶ τὰ τοιαῦτα, κἂν ὀψὲ γοῦν ἀναλαβεῖν ὑμᾶς προσήκει συναί σθησιν τῶν ἠσεβημένων, καὶ τῆς καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἀντὶ τῆς πολυπλανοῦς δει σιδαιμονίας συνελθεῖν τῷ φρονήματι και μυηθῆναι μὲν καθαρῶς τὴν εὐσέβειαν, ἀναμαθεῖν δὲ πιστεύειν ἐξ ὅλου τοῦ νοῦ καὶ διανοίας μὴ διστα ζούσης, ὡς ἕκαστον μὲν πρόσωπον τῆς ὁμοουσίου καὶ θεαρχικῆς Τριάδος ἀφράστῳ λόγῳ εἰς κοι νωνίαν μὲν ἀδιάστατον συνάπτονται τῇ φύσει, κατὰ δὲ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον [47] ἀμετάβλητον φυλάτο τουσιν ἀλλήλαις τὸν τῶν ἰδιωμάτων χαρακτῆρα· οὐ γὰρ χώραν δίδωσιν ἐν αὑτοῖς τὸ συγκεχυμένον ἐπελθεῖν ἡ διάκρισις· ἄπαγε· ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐδένα μερι σμὸν ἢ διαίρεσιν ἡ κατὰ φύσιν κοινωνία παραδέχεται, οὕτως οὐδὲ τὰ ἐξ ὧν ἐκάστη τῶν τριῶν χαρακτηρίζεται, οὐμενοῦν εἰς οὐδεμίαν σύγχυσιν οὐδαμοῦ αναφέρεται Ὥσπερ δὲ πάλιν ὁ Υἱὸς γεννᾶται μὲν ἐκ σοῦ Πατρός, διαμένει δ᾽ ἂν ἀναλλοίωτον ἑαυτῷ τὸ τῆς υἱότητος συντηρῶν ἀξίωμα, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ πανάγιον ἐκπορεύεται μὲν τοῦ Πατρὸς, μένει δ᾽ ἀμετάβλητον Argumentum, quo imperfectionis in Divinitate assertæ rei arguuntur Latini, sæpe apud theologos Photianos varie efformatum recurrit. Huo spectat Nicol. Methon. cap. 2: Εἰ ἓν τὸ Πνεῦμα καὶ τέλειον, ἐπεὶ καὶ θεὸς, εἴς δὲ θεὸς, ὅτι καὶ τές λειος, ὅτι καὶ ἀγαθὸς, ἐξ ἑνὸς ἂν εἴη καὶ τελείου του ἀρχικοῦ αἰτίου, ὅπερ ὁ πατήρ. Εἰ δὲ μὴ ἐξ ἑνὸς τούτου μόνου, ἀλλὰ καὶ τοῦ υἱοῦ, οὔτ᾽ αὐτὸν ἄρα ἕνα πῶς γὰρ τὸ μὴ ἐξ ἑνός; οὔτε τὸ ἀρχικὸν αἴτιον ἕν, ἀλλὰ δύο, πατὴρ καὶ υἱός· καὶ οὐδέτερον τούς των τέλειον, ἀλλ᾽ ἀτελὲς ἑκάτερον, παρ᾽ ὅσον δεῖται ἀλλήλων εἰς τὴν προσαγωγὴν τοῦ πνεύματος· οὐδ᾽ αὐτὸν ἄρα τὸ πνεῦμα τέλειον· πῶς γὰρ τὸ ἐξ ἀτελῶν; οὐδὲν γάρ τέλειον ἐξ ἀτελῶν. Hugo Ether. I. ut, c. 10, p. 1204, 1205, non satis accurate hæc ita reddit: «Si unus est Spiritus et perfectus, quia Deus, et perfectus,quoniam bonus (nam quod perfectum non est, imo quod hujusmodi, bonum non est), ex una utique sit et perfecta et principali causa, quæ est Pater, unumquidque. Si autem non est ex uno, et hoc solo, sed et ex Filio, non idem ergo unum. Quomodo enim est, quod non ex uno, neque principali, causa una? Duo enim sunt Pater et Filius, et neuter eorum perfectus, in quantum sui ad invicem egent ad productionem. Non est igitur ipse Spiritus perfectus. Quomodo enim, cum sit ex imperfectis? Nihil ex imperfectis perfectum.» In quibusdam videtur Hugo aliter legisse. In cod. Mon. cap. κθ'. Fortasse αὐτῷ et revera αὐτῷ habet. Col. οὐκ deest in Mon. Nicol. Methon, cap. 2 (supra c. 44, not. 8), cap. 15: Οὐκέτι ἓν καὶ μόνον τὸ Πνεῦμα· πῶς γὰρ τὸ μὴ ἐξ ἑνὸς μηδὲ μόνου; cap. 28: Ισον μὲν οὐκ ἂν εἴη τὸ ἐκ δύο, ὡς φασι, τῷ ἐξ ἑνός· ἦν γὰρ καὶ αὐτὸ ἐξ ἑνὸς ἢ κἀκεῖνος (ὁ υἱὸς ἐκ δύο. Apud Hugon. Ether. 1. 11, c. 21, p. 1226: «Quod ex duobus est, ei quod ex uno tantum, nunquam est æquale. Atqui Spiritus ex duobus est, cum Filius ex Patre solo nativitatem habeat; ergo non est æqualis Filio Spiritus, sed aut major aut minor.» Mon. διὰ τοῦτο. Mon. ὁ ψὲ γοῦν. En sua dogmata rursus catholicæ Ecclesiæ sententiam esse proclamat; non minori confidentia suam doctrinam in ep. ad Aquilei archiepisc. vocat τὴν ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐξαπλωμένην εὐσέ βειαν. Mon: ζωαρχικῆς. Mon. 4. Col. ἡ κατὰ τὴν φύσιν. Col. οὐδαμῶς. Mon. ἀναφέρεται. In C. Mon. hic incipit cap. 30. Mon. f. 458 a. b. δ' ἀναλλοίωτος ἑαυτοῦ τὸ το Mon. τηρών. Mon. τὸ ἅγιον.

ἑαυτῷ συντηροῦν τὸ ἐκπορευτόν· καὶ καθ᾿ ὃν λόγον Spiritus ex Patre nullam agnoscente causam proἐξ ἀναιτίου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα προϊόν ἑτέρου γέννησιν ἢ ἐκπόρευσιν οὐ θεουργεῖ οὐδὲ διὰ τινος μεταβολῆς τὴν ἐκπόρευσιν αὐτοῦ καινοτο μεῖ οὕτω δὴ καὶ ὁ Υἱὸς γεννώμενος ἐξ ἀναι - τίου τοῦ Πατρὸς οὔτε διὰ γεννήσεως, οὐ μὴν, ἀλλ᾽ οὐδὲ δι' ἐκπορεύσεως οὐδεμίαν ἂν θεουργίαν οὐδενὸς ὁμοφυοῦς ἀνάσχοιτο ὑποβαλεῖν οὐδὲ σχέσεως ἑτέρας ἐπεισαγωγῇ τὸ προνόμιον ἐπινοθεύειν τῆς υἱότητος [48] μζ'. [λζ'.] Ἐκεῖνο δὲ μὴ καθορῶντα δικαίως ἄν σε γραφοίμην ἑκουσίου πηρώσεως. Εἰ μὲν γὰρ κατὰ τὸν λόγον τῆς φύσεως ὁ Πατήρ προβάλλεται τὸ Πνεῦμα, τῆς αὐτῆς δὲ φύσεως ἡ Τριάς, τότε δὴ τότε μετὰ πολλῶν καὶ ἄλλων συγγενῶν ἀτοπημάτ των, ἐκ τίνος ἂν ἀφορμῆς ἐξώρμας μυθολογεῖν τὸ δυσσέβημα; Οὐ γὰρ μόνον εἰς προβολέα τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς ἄν σοι μετεβάλλετο, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα εἴς τε τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν καὶ τὴν ἰδίαν προβολὴν ἐτέμνετό τε καὶ κατεμερίζετο· καὶ σιγὴ τἆλλα ἐχέτω, ὅτι τε ἄμεινον καὶ οὐδὲ τῷ ῥήματι τὰ ἀτοπώτερα μή προφερόμενα τοῖς νουνεχῶς καὶ σὺν εὐλαβείᾳ διερευνῶσιν οὐκ ἄδηλον ἔχει τὴν κατανόησιν. Αλλ' οὕτω μὲν εἰ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως, οὐχὶ δὲ τῷ λόγῳ τῆς ἰδίας ὑποστάσεως ὁ Πατὴρ τὸ Πνεῦμα εἴ τις προβάλλεσθαι τερατεύσοιτο Εἰ δὲ καθὸ Πατὴρ ὁ Πατήρ ἱερολογεῖται προβάλλειν τὸ Πνεῦμα καὶ τοῖς εὐσεβέσιν οὐκ ἐπιδιστάζεται· οὔτε ὁ Υἱός, καθό θεολογεῖται ὁ Υἱός, διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος προβολῆς τὸ τῆς υἱότητος καινοτομήσει ἀξίωμα, οὐδὲ τῷ Πατρὶ περικόψας εἰς ἑαυτὸν μεταστήσει τὴν αἰτίαν τοῦ προβλήματος, ὥσπερ οὐδὲ τῆς περὶ αὐτὸν ἀστασιάστου τε καὶ ἀῤῥεύστου γεννήσεως. Οὐ γὰρ ἐστιν, οὐκ ἔστι ταῦτα φύσεως, [49) καθ᾽ ἣν ἡ κοινωνία δοξά. ζεται, ἀλλ' ὑποστάσεως ἰδιώματα, δι' ὧν τὴν ἐν τῇ Τριάδι θεολογοῦμεν διάκρισιν Mon. προϊὼν ἑτέραν γ. diens alterius generationem vel processionem divi. nam non operatur, nec per ullam mutationem processionem suam innovat, ita sane et Filius ex Patre principii experte generatus neque per generationem, imo vero neque per processionem poterit ullam aliam consubstantialem personam producere, aut aliam superinducendo relationem filiationis adulterare prærogativam. 47. Illud autem si nolis intelligere, merito te spontanem arguam cæcitatis. Si enim secundum r8tionem naturæ Pater producit Spiritum, cum ejusdem naturæ sit Trinitas, tunc sane una cum multis aliis affinibus absurdis esset tibi aliqua occasio impiæ hujus fabula confingendæ. Non enim solum inproductorem Spiritus posses Filium convertere, sed ipsummet Spiritum tum in Filii generationem tum in sui ipsius productionem scindere ac partiri; pressis interim silentio cæteris absurdis, quæ etiam nullo prodita verbo a prudentibus piisque perscrutatoribus melius ac facilius intelliguntur. Atque ita quidem, si quis ratione naturæ, non vero ratione bypostuseos propria Patre spiritum produci fingeret. Cum tamen Pater Spiritum producere et sacris dicatur eloquiis et a catholicis constantissime credatur, profecto nec Filius, quatenus Filius prædicatur, per Spiritus productionem filiationis gradum sibi immutabit, nec Patri ademptam ad se trahet Spiritus causationem, quemadmodum nec causationem pacalissimæ purissimæque sui generationis. Neque enim prorsus hæc sunt naturæ, secundum quam communio prædicatur, sed hypostaseos proprietates, per quas divinam in Trinitate distinctionem confitemur. Mon. οὐ δεουργεί. Ad marginem: ἴσως· οὐ νεουργεί. Col. κενοτομεί. Mon. οὔτε διὰ γεννήσεως, οὔτε μὴν δι' ἐκπ. Mon. ὑπολαβεῖν. Conferantur ista Nicolai Methon. c. 4. med. Πῶς εἰς υἱὸς, πως ἁπλοῦς; ὁ μὴ μόνον υἱὸς, ἀλλὰ υἱοπάτωρ δή τις ἀναφαινόμενος ἐκ τοῦ μὴ γεννᾶ σθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα προάγειν ἐξ ἑαυ τοῦ, ὅπερ ἦν τοῦ πατρικοῦ ἰδιώματος. Marcus Ephes. syllog. 1 (cod. Mon. 27 f. 180 a): Εἰ οὖν ἀντίθεσ σις διακρίνει τὰ θεῖα πρόσωπα... καὶ ἄμφω τὰ ἀντικείμενα συνελθεῖν ἐφ' ἑκάστου τούτων ἀδυνατον· οὐδ᾽ ἄρα τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν συνελεύσεται (καὶ ταῦτα γὰρ ἀντικείμενα) οὐδ᾽ ὁ υἱὸς αἰτιατὸς ὁμοῦ καὶ αἴτιος ἔσται, καθάπερ οὐδ᾽ υἱὸς ὁμοῦ καὶ πα τήρ. Sic et ejusd. Confess. ibid. f. 115 Ad finem cap. λζ'. Col. p. 288 hoc habet Scholion: Επίβρημα ἀφοριστικόν· εἰρημένοις ἐπιλεγόμενον· περιορίζει γὰρ καὶ σημαίνει, ὅτι ταῦτα μὲν οὕτως. Mon. αύτων. Mon. Εκ τινος. Palat. et Mon. ὅτι τε ἀμ. Mon. ἀτοπότερα. Sic Vat. f. 201 b.; Palat. f. 227 a.; Monac. breviter: ὁ π. τὸ πνεῦμα προβάλλοιτο. Col. τερατεύοιτο. Mon. τῆς. Mon. καινοτομήση. Col. κενοτομήσει, Mon. τοῦ πατρός. Col. ἀστ. καὶ ἄῤῥ. Sine τε. Mon. τὰ ἐν τρ. Enucleatius et plura argumenta connectendo Marcus Ephes. syllog. 10 (cod. Mon: 27. f. 245 a): Τὸ τῆς θεότητος αἴτιον ἢ τῶν ὑποστάσεων ἐστὶν ἴδιον τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ κατὰ τοὺς λατίνους, ἢ τῆς αὐτῶν φύσεως ἢ ἐνεργείας τινός. Εἰ μὲν οὖν τῶν ὑποστάσεων ἐστὶν (sic accent. in cod.) ἴδιον, πῶς οὐ δύο τὰ αἴτια; δύο γὰρ καὶ αἱ ὑποστάσεις, καθάπερ καὶ τὸ αἰτιατὸν δυσὶ προσὸν ὑποστάσεσι δύο καὶ τὰ αἰτιατὰ πάντως εἰσάγει. Εἰ δὲ τῆς αὐτ τῶν φύσεως, ἐξισάσει πάντως αὐτῇ καὶ οὐκ ἐπὶ πλέον ἔσται· τὸ γὰρ πνεῦμα οὐκ ἔστιν αἴτιον· εἴ τι ἄρα πατρὸς καὶ υἱοῦ φύσις, τοῦτο θεότητος αἴτιον, καὶ εἴ τι θεότητος αἴτιον, τοῦτο πατρὸς καὶ υἱοῦ φύσις· ἀλλότριον ἄρα τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς τοῦ πατρὸς καὶ υἱοῦ φύσεως, ὥσπερ καὶ τοῦ αἰτίου ἀλλότριον. Καὶ ἔτ. Μακεδόνιον οἱ Λατῖνοι μέμφονται! Εἰ δὲ ἐνεργείας

48. Esto. At inquiunt nonnulli hæreticos dicere: μη'. [λη'.] Είεν. ᾿Αλλὰ γάρ φασί τινες τοὺς αἱ Quomodo non manifeste repudiatis præconem illum Ecclesiæ orbisque doctorem Paulum, cœlestem illum virum, qui ingenti vereque calesti exclamat voce: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem: Abba, Pater 61. Si igitur Paulus dogmatum rectorum norma Spiritum dicit e Filio procedere, quomodo qui hoc non admittunt, ipsum mysteriorum cœlestium doctorem non repudiant? At quis, quæso Paulum arcanorum mysteriorum doctorem calculis omnibus respuit, an is qui eum Christo magistro suo et communi Domino contradicentem ostendere nititur, an vero qui ipsius cum illo consensionem concordiamque reveretur ac celebrat? Si enim Dominus quidem Spiritum ex Patre procedere docet, Paulum vero inducit hæresis asserentem ex Filio, uter quæso, illum repudiat? Imo potius is illum repudiat, qui contradictionis adversus Dominum eum accusat inevitabilemque temeritatis pœnam sibi acquirere eum contendit. Vides, quomodo orbis universi doctorem doctoris honore haud exuere nosti, quomodo eum, qui nos ad pietatem ducit non veneratione obsequiove prosequeris, sed infamia atque ignominia inspergis. Sed nihil præter morem suum hic agit hæresis. Quæ enim ipsum Filium Verbumque Dei calumniata fuit, quod secum ipse aliquando pugnarit, quomodo non sibi consentanea facit, dum et genuinum ejus famulum et discipulum ipsi contraria dicentem objicit eumque ostendere nititur magistri sui correctorem? 49. At ubinam, quæso, Paulus affirmat, Spiritum procedere a Filio? Bsse quidem Spiritum Filii (neque enim alienus est; absit, et ille dixit et Dei Ecclesia confitetur ac prædical; procedere autem ex Filio neque ex illius divina lingua prodiit, neque ullus οι Galat. IV, Ο ρεσιώτας λέγειν· Πῶς δὲ τὸν κήρυκα τῆς Ἐκκλη σίας, τὸν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλον οὐκ ἂν ἀλοίητε παραγραφόμενοι Παῦλον; ἐκεῖνον τὸν οὐράνιον ἄνθρωπον, ὃς μέγα τε καὶ ὡς ἀληθῶς οὐράνιον ἀνακέκραγεν • Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν κρισ ζον· 'Αββ*, ὁ Πατήρ. Εἰ οὖν Παῦλος ὁ τῶν ὀρθῶν δογμάτων γνώμων τὸ Πνεῦμα λέγει ἐκ τοῦ Γου ἐκπορεύεσθαι, πῶς οἱ μὴ τοῦτο παραδεχόμενοι αὐτὸν τὸν μυσταγωγὸν τῶν οὐρανίων παραδέχον ται Καὶ τίς ἐστι Παῦλον τὸν θεωρὸν τῶν [50] ἀποῤῥήτων ὃς ἀπάσαις ψήφοις παραγράφε ται ὁ πρὸς τὸν διδάσκαλον αὐτοῦ καὶ κοινὸν Δεσπότην ἀντιφθεγγόμενον ἐπιδεῖξαι σπουδάζων, ἢ ὁ τὴν πρὸς αὐτὸν συμφωνίαν αὐτοῦ διὰ σεβάσματος ἄγων καὶ ἀνυμνών; Εἰ γὰρ ὁ Δεσπότης μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι μυστ αγωγεῖ, Παῦλον δὲ ἡ αἵρεσις δογματίζειν εἰσάγει ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τις ἂν εἴη ὁ παραγραφόμενος; μᾶλλον δὲ ὁ γραφόμενος αὐτὸν Δεσποτικῆς ἀντιλο. γίας καὶ δίκην ἄφυκτον τοῦ τολμήματος χρεω στεῖν Ορᾶς, ὅπως ἔγνως τὸν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλον τῶν διδασκαλικών γερῶν μὴ ἀποστε ρεῖν, ὅπως τὴν πρὸς τὴν εὐσέβειαν ὁδηγὸν ἀντὶ τοῦ δι᾽ αἰδοῦς ἄγειν καὶ σεβάσματος ἐπιῤῥήτῳ γνώμη δυσφημεῖς Αλλ' οὐδὲν ἡ αἵρεσις καινότε ρον τοῦ συνήθους ποιεῖ. Ἡ γὰρ αὐτὸν συκοφαντή σασα τὸν 1ὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ εἰς διαφωνίαν ἐκπεσεῖν, πῶς οὐκ ἀκόλουθα πράττει ἑαυτῇ καὶ τὸν αὐτοῦ γνήσιον θεράποντα καὶ μαθητὴν εἰς ἀντιλογίαν ἀντανιστῶσα καὶ φιλονεικοῦσα δεῖξαι τοῦ διδασκάλου διωρθωτήν μθ'. [α΄.] Ποῦ δὲ Παῦλος ἂν ἐλέγει τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι τοῦ [51] Υἱοῦ; εἶναι μὲν γὰρ τοῦ Υἱοῦ οὐδὲ γὰρ ἀλλότριον· μὴ γένοιτο!) κἀκεῖνος εἶπε καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία συνομολογεῖ καὶ συνεπίσταται ἐκπορεύεσθαι δὲ ἐκ τοῦ τινός ἐστιν ἴδιον, ζητητέον αὖθις, εἰ προσωπική ἐστιν αὕτη ἢ φυσική· καὶ εἰ μὲν φυσική, φυσικής τινὸς (sic in cod.) ἐνεργείας ἔσται τὸ πνεῦμα ἀλλότριον, καντεῦθεν δὴ καὶ τῆς φύσεως, εἰ δὲ προσωπική, πρὸς ἓν πρόσωπον ώρισμένως ανενεχθήσεται· μία γὰρ τῷ ἀριθμῷ προσωπικὴ ἐνέργεια πάσαις ἀνάγκαις ἑνὸς ἔσται προσώπου πρὸς ἐν ἐνέργημα τείνουσα· μάτην ἄρα λατίνοι τὴν μίαν τῷ ἀριθμῷ προβλητική ενέρ γειάν τε καὶ ἰδιότητα τῷ πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ δι δόασι. Monac. cum plurimis N. T. edit. ἡμῶν. Palat. f. 227 a. Vatic. f. 202 a. babent: maραγράφονται, quod hic postularet particulam negativam, unde Monac. Cod. lectionem prætulimus. Reipsa Col. p. 289 habet; οὐ παραγράφονται. Hucusque verba adversariorum; abhinc Photius contra eos arguit. Mon. f. 459 8. παραγράφετε. Mon. δεῖξαι. Mon. habuit παραγραφόμενοι sed postea correctum est. Mon. χρεωστῶν. Τήν deest in Mon. Mon. δυσφημεῖν. Mon. διαίρεσις. Mon. πράττεις. Col. Εἰς τὴν ἀντιλ. Suam de eodem textu disputationem in ep. ad Aquilei. bis verbis introducit Photius: Ακούω δὲ τούτους θρασυνομένους κατὰ Παύλου καὶ κατὰ τοῦ κοινοῦ δεσπότου καὶ διδασκάλου τὸν θεῖον Παῦ λον εἰς συνηγορίαν τῆς οἰκείας προβαλλομένους αἱρέσεως· ἐξαπέστειλε γάρ, φασίν, εἶπεν, ὁ θεὸς τὸ πν. κ. τ. λ. Αλλ' οἶγε τοῦτο ῥητὸν τὴν οἰκείαν κρατύνειν ἀμαθίαν νομίζοντες ἐκεῖνο γινωσκέτωσαν, ὡς ἐν οἷς τοῖς τοῦ Παύλου ῥητοῖς ὑπολαμβάνουσιν ἐπερείδεσθαι, ἑαυτοὺς μᾶλλον ἁμαρτάνοντας ἐξελέγχουσιν. Mon. Παν. Sic tres nostri codd.; fort. ἔλεγε. Col. Παῦ λος, ἄνθρωπε, λέγει. Επ ἄνε λέγει ortum illud ἂν ἐλέγει. Mon. εἰ μὲν γάρ.

Υἱοῦ, [51] οὔτε διὰ τῆς ἐκείνου θεοῤῥήμονος γλώττης unquam catholicorum talem ei calumniam affnxit προεληλύθεν, οὐ μὴν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν εὐσεβῶν οὐ δεὶς (πολλοῦ γε καὶ δεῖ συκοφαντίας τοιαύτης) έγρά ψατο, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀκοῇ τὸ δύσφημον ἀνάσχοιτο δέξασθαι. ν. [β] Εἶπεν ὁ Παῦλος, ὁ τῷ δρόμῳ τοῦ θείου κηρύγματος βραχύτερον αὐτοῦ τῆς σπουδῆς τὸ τῆς οἰκουμένης ἐλέγξας μέγεθος. Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. Διὰ τί οὖν μὴ καὶ σὺ τοῦτο λέγεις, ἀλλὰ κακουργεῖς καὶ τὰ ἄνω κάτω ποιεῖς καὶ διαστρέφεις τὸ ῥῆμα τοῦ κήρυκος· καὶ, τὸ βαρύτερον, τὴν σὴν διαστροφὴν καὶ βλασφημίαν εἰς τὴν τοῦ διδασκάλου παραπέμπεις φωνήν; να'. [γ] Εφη, Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ· καλῶς γε καὶ θεοσόφως. Σὺ δὲ τί ποτε παραχαράττεις τὴν φωνὴν καὶ ἃ μὲν εἶπεν οὐ λέγεις, ἃ δὲ οὐδ' ἐνενόησεν ὡς ἐκείνου λεγοντος κηρύττειν οὐκ ἐρυθριᾷς; Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ· [δ'] οὐδὲ γὰρ, οὐδ᾽ ἦν ἄλλως βέλτιον εἰπεῖν· καὶ γὰρ ὁμοφυὲς τοῦ Υἱοῦ καὶ ὁμοούσιον καὶ τῆς αὐτῆς δόξης καὶ τιμῆς [52] καὶ κυριότητος· ὁ τοίνυν λέγων· Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τῆς φύσεως μὲν ἐκδιδάσκει τὸ ἀπαράλλακτον, τὴν δὲ αἰτίαν οὐδαμοῦ συνεισάγει τῆς ἐκπορεύσεως· καὶ τὴν μὲν κατ᾽ οὐσίαν οἶδεν ἐνότητα, τὸν δ' ὁμοφυῶς προαγαγόντα τὴν ὑπόστασιν οὐμενοὖν οὐδαμῶς συνανακηρύττει, οὐδὲ τὸν αἴτιον ὑποδείκνυσι νβ'. [ε'.] Τί δέ; Οὐ θεολογεῖται παρὰ πᾶσι καὶ δ Πατὴρ εἶναι τοῦ Υἱοῦ; ᾿Αρ᾿ οὖν σὺ διὰ τοῦτο καὶ γέννησιν ἀναστρέψεις αὐτῷ Εἰ δ᾽ ὁ Πατὴρ λέγεται μὲν τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ότι γεγέννηται, G ἀλλ' ἐπειδὴ ὁμοούσιος· εἰ βούλει δὲ καὶ ὅτι γεγέννηται· πῶς ἐνταῦθά σοι τὸ Πνεῦμα ῥηθὲν τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τοῦ λέγειν αὐτὸ αἴτιον καὶ προαγω γὸν εἰς τὴν τοῦ προαγομένου καὶ αἰτιατοῦ τάξιν παρεσύρη; Εἰ γάρ που σε καὶ ἀσεβεῖν διὰ τῆς τῶν φωνῶν ὁμοιότητος ἔρως κατεῖχεν, ἐπίσης μὲν ἂν ῆς ἀσεβῶν ὥσπερ προβολέα τὸ Πνεῦμα λέγων τοῦ Μου, οὕτως καὶ τὸ ἀνάπαλιν τοῦ Πνεύματος τὸν Γιόν· πλὴν ἀλλ᾽ ἤ γε πλάνη διά τινος ἂν ἀφορμῆς καὶ παραδείγματος ἐδόκει προϊέναι “νῦν δέ σοι καὶ τὸ άλογον θεομαχεῖ καὶ τὸ θεομάχον πρὸς τὸ ἔμπλη στον περὶ τῆς ὑπερβολῆς φιλονεικεῖ καὶ ἀντερίζει. Mon. βλάσφημον. suis scriptis; tantum abest ut id factum fuerit, ut nec audire ejusmodi blasphemiam catholicus quis sustinuerit. 50. Dixit Paulus, qui cursu divinæ prædicationis breviorem suo studio telluris magnitudinem ostendit, Spiritum Filii sui. Cur igitur non et tu hæc dicis, sed fraudulente ragis, omnia susdeque vertis et pervertis præconis verbum, quodque gravius est, tuam istam perversionem et blasphemiam in doctoris vocem intrudis. 51. Dixit Spiritum Filií. Recte admodum et sapienter et divine. Tu vero quorsum depravas hane vocem et quæ quidem dixit non dicis, quæ vero ne cogitavit quidem, quasi ab illo dicla jactare non erubescis? Spiritum Filii sui. Neque enim poterat id aliter aptius enuntiari. Est enim Spiritus ejusdem ac Filius naturæ et substantiæ, gloriæ, honoris et potestatis. Quid ergo dicit Spiritum Filii sui, naturæ quidem edocet perfectam sine ulla differentia similitudinem, (et identitatem) causam vero proces sionis nusquam inducit; ac substantiæ quidem uni tatem agnoscit, eum vero qui consubstantialiter produxit hypostasin, nullatenus declarat, nec causam subindicat. 52. Quid vero? Nonne ab omnibus theologice dicitur et Pater esse Filii? Ergo propterea et tu gene. rari a Filio Patrem affirmabis? Quod si Pater dicitur Filii, non quia generatus, sed quia consuhstantialis et, vel si vis, et quia genitus fuit (Filius), quomodo hic tu audiens Spiritum Filii non causam eum ac productorem asseris, sed in producti et causati ordinem traducis et detrudis? Nam si forte impium te exhibere per vocum similitudinem cupiebas, æque exsisteres impius dicendo Spiritum productorem Filii, quam si dicis vice versa Filium productorem Spiritus; nisi quod hic error per quamdain veri speciem procedere et exemplo confirmari videretur. Nunc vero et absurditas tua exsistit impia et impietas cum stultitia de præcellentia contendit ac litigat. Ep. ad Aquilei.: Τὸ Πνεῦμα τοίνυν τοῦ Υἱοῦ ὁ μέταρσιος ἄνθρωπος λέγει ἀπεστάλθαι παρά τοῦ Πατρός· λέγε καὶ σὺ τὴν αὐτὴν τῷ Παύλῳ φωνήν. Ἔστι γὰρ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ἐπεὶ μηδ' ἀλλότριον μηδ' ἀντιφθεγγόμενον αὐτῷ, μηδ' αντινομοθετοῦν ὤφθη ποτέ· ἀλλ' ὅτι ὥσπερ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ δυνάμεως, οὕτω καὶ τῆς αὐτῆς βουλὴς καὶ γνώμης καὶ τῆς αὐτῆς ὁμοίως πρὸς τὸ ἓν, ἐξ οὗ τὸ μὲν γεγέννηται, τὸ δὲ ἐξεπορεύθη, συννεύσεως, εἶπεν εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Οὕτω κἀκεῖνοι λεγέτωσαν: οὐδεὶς αὐτοὺς αἱρέσεως ὁ γραφόμενος Οὐκ εἶπεν. Ἐκπορεύεται τοῦ Υἱοῦ. Αν τοῦτό τινες λέγωσι, καὶ τὴν Παύλου διδασκαλίαν ὑβρίζουσι καὶ δόξης αἱρετικῆς αὐτοὺς ἐνόχους δεικνύουσιν. Col. τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ καλῶς. Col. τί δήποτε. Mon. f. 459 a. δι' ἃ μὲν εἶπ. Mon. ἐρπεῖν habuit, sed correctum est; PATROL. GR. CII. άλλως in marg. suppletur. Col. οὐδαμῶς. Mon. συνάγει. Mon. οὐδ' ὁμοφ. Col. οὐδαμοῦ. Mon. ἀποδείκνυσι. Mon. omittit σύ. Col. τήν γέν. In ep. ad Aquilei.: Ει δ' ὅτι λέγεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο φαντάζονται καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι, καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ δογματίζουσιν ἐκπορεύεσθαι· λέγεται γὰρ ὁ Πατήρ πανταχοῦ τοῦ Υἱοῦ, καὶ πολλοὺς δ᾽ ἂν οἱ τοιοῦτοι προβολέας καὶ αἴτια τοῦ Πνεύματος ὑποστήσονται. Col. ὅτι γεγέννησεν πῶς. Mon. ῥηθῇ. Mon. θεολογεί. Περί omittit Mon.

53. Prædicat igitur Bcclesia et Filium esse Patris el Patrem esse Filii; sunt enim consubstantiales; neque tamen quia dicitur generatus Filius a Patre et Pater dicitur esse Filii, idcirco vicissim affirmare licebit Patrem a Filio generari. Ita ergo quando dicimus Spiritum esse Patris ac Filii consubstantialitatem quidem ejus cum utroque ex vocibus istis colligimus; scimus autem Spiritum consubstantialem esse Patri, quia ex ipso procedat, atque, consubstantialem Filio, non quia procedat (absit! nam nec Filius consubstantialis est Spiritui propter generationem), sed quia ex una indivisaque causa ab æterno simul eodemque ordine uterque prodiit. 54. Spiritum Filii sui. Intellige, sodes, nec velis divinam salutaremque vocem præconis veritatis in perniciei materiam tibi convertere. Non est operosum resipiscere, non est ad hoc ingenio acutiori opus, quod valeat in abditiora mysteria penetrare. Aliud significat Spiritus Filii sui. et aliud denotat Spiritus ex Patre procedens. Nec te similitudo casuum in casum irreparabilem compellat. Multa enim verba, quæ simili efferuntur vocis forma, similem sensum nullatenus exhibent, plurimaque tibi hoc loco verba ejusmodi recenserem, nisi contumacia tua meum studium in desidiam ver. terel. 55. Tu vero forsitan affirmaveris, imo tuis serviens legibus omnino cogeris ab hac non recedero absurditate: quoniam Filius non solum splendor Patris et lumen de lumine a nostris theologis nuncupatur, sed et ipse ait: Ego sunt lux mundi, et quoniam est lumen lumini consubstantiale, Filius Col. δυσφημήσωμεν. νγ'. [ζ'.] Ἱερολογεῖ τοίνυν ἡ Ἐκκλησία καὶ τὸν Υἱὸν εἶναι τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ· καὶ γὰρ ὁμοούσια· καὶ οὐ δήπου διότι θεολογεῖται γεγεννῆσθαι ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ διότι λέγε ται καὶ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο καὶ [53] ἀνάπαλιν δυσφημήσομεν οὕτως οὖν κἀπειδὰν ἱερολογοῦμεν τὸ Πνεῦμα εἶναι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ μὲν ὁμοούσιον πάντως πρὸς ἑκάτερον ταῖς φωναῖς συνεισάγομεν· ἴσμεν δ' ὅτι ὁμοούσιον μέν ἐστι τῷ Πατρὶ, διότι ἐξ αὐτοῦ ἔκπορεύεται· ὁμοούσιον δὲ τῷ Υἱῷ, οὐκ ὅτι ἐκπορεύεται (άπαγε· ἐπει μηδὲ κἀκεῖνος αὐτῷ διὰ τὴν γέννησιν), ἀλλ᾽ ὅτι ἐξ ἑνὸς καὶ ἀμερίστου αἰτίου πρὸ αἰώνων τε καὶ ὁμοταγῶς ἐκατέρῳ ἡ πρόοδος νδ'. [η'.] Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ Σύνες, ὦ οὗτος, καὶ μὴ τὴν τοῦ κήρυκος τῆς ἀληθείας θεόσοφόν τε καὶ σωτήριον φωνὴν ὀλεθρίου πάθους σαυτῷ συσκευάζῃς ὑπόθεσιν. Οὐκ ἔστιν ἐργώδης ἡ ἀνάνηψις, οὐκ ὀξυτέρας δεῖται φρενὸς οὐδ᾽ ἐμβαθύνειν ἐῤῥωμένης τοῖς κρυφιωτέροις· [54] ἄλλο σημαίνει, Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, καὶ ἕτερον μυσταγωγεῖ, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον Μθδέ σε ἡ ὁμοιότης τῶν πτώσεων εἰς ἀνίατον συνελαυνέτω πτῶ μα Πολλὰ γὰρ τῶν ῥημάτων τῷ ὁμοίῳ προαγόμενα τῆς φωνῆς τύπῳ οὐ τὸν ὅμοιον νοῦν οὐμενοῦν οὐδ᾽ ἐγγὺς διερμηνεύει· καὶ πλεῖστον ἄν σοι τοιούτων κατάλογον ήθροισάμην εἰ μὴ σου τὸ ἀπειθὲς τὴν ἐμὴν σπουδὴν μετέβαλλεν εἰς ὄχνον. νε'. [θ'.] Σὺ δ' ἂν ἴσως εἰπεῖν ὑπαχθείης, μᾶλλον δὲ τοῖς σοῖς δουλεύων νόμοις ἀνάγκην ἔχεις μὴ ἀφίστασθαι τῆς ἀτοπίας· Ἐπειδὴ τὸ ἀπαύγασμα τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ ἐκ τοῦ φωτὸς φῶς ὁ Υἱὸς οὐ τοῦτο μόνον θεολογεῖται, ἀλλὰ καὶ αὐτός φησεν· Ἐγὼ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, Palat. f. 229 a. xxi' (rasura). Mon. πρὸς ἑκατέρες (superscriptum - ους) τὰς φωναῖς. Ηugo Ether. I, 20 p.3135: Consubstan tiale quidem ad utrumque omnino vocibus; et non significatione, reddimus. Mon. μηδ' ἐκεῖνος. Sio Col. Hugo Etherianus 1. c. Photium alloquens. Ad hoc autem fateris, quod sacrosancte confitearis, Spiritum esse Patris et Filii; sed et substantiale (l. consubstantiale) ad utrumque tantum vocibus applicas in hunc modum fando «Scimus quod consubstantialis est quidem Patri Spiritus, eo quod ex ipso procedit, consubstantialis vero Filio, non quod ex ipso procedat (absit! quia neque ille huio per generationem), sed quoniam ex una et indivisibili causa ante sæcula æqualiter utrique (ed.utique) progressio.» Photio præiverat Theodoretus, qui contra Cyrilli anathem. 9, insurgens scripsit (Opp. iv, 718. ed. Paris. 1643): Ιδιον δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὲν ὡς ὁμοφυὲς καὶ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον ἔφη, συνομολογήσομεν καὶ ὡς εὐσεβῆ δεξόμεθα τὴν φω νήν· εἰ δὲ ὡς ἐξ Υἱοῦ ἢ δι᾽ αὐτοῦ ὕπαρξιν ἔχον, ὡς βλάσφημον τοῦτο καὶ ὡς δυσσεβὲς ἀποῤῥίψομεν· Photium sequuntur hac in re ejus asseclæ omnes. Cf.Andron. Camaterum apud Beccum Gr. Orth. 11, p. 300, 301, et Marcum Ephes. syllog. 21 (Cod. Mon. 27 f. 236 b), ubi ait: Ινα μὴ δόξῃ τοῦ Υἱοῦ ἀλλότριον εἶναι καὶ μὴ ὁμοίως καὶ παρ' αὐτοῦ δίο δοσθαι, Πνεῦμα καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγετπι. In cod. Mon. cap. 31. Mon. f. 459, 460: Πόθους σαυτῷ κατασκευάζεις. Mon. κορυφιωτέροις. Mon. ἄλλος. Mon. ἄλλο. Hanc Photii assertionem refert Boccus, lib. III, ad Theodor. Sugdææ episc. c. 7. Gr. Orthod. It, p. 142. Mon. μὴ δή σε όμοιω. Scilicet similis casus grammaticus (genitivus). Ludit in verbis πτῶσις et πτῶμα. Col. τραῦμα. Mon. όνομάτων. Mon. τοιοῦτον. In his colligendis Photium multum laborasse præter Vocabularium eidem ascriptum qu. Amphiloch. 21 (ap. Maiam Velt. Scr. 1, p. 59-65) ostendit. Mon. ἀναθές. Monac. Οὐδ᾽ ἂν ἴσ. In Palat. signatur c. η'. in Vat. θ'. Mon. ἔχειν. Cf. Hobr. 1, 3. Mon. αὐτά.

ἔστι δὲ τὸ φῶς τοῦ φῶτος ὁμοούσιον ὁ Υἱὸς τοῦ nimirum Patri (a) contextum per te ex tua vafritie Πατρός [55] τὸν ἐκ τῆς σῆς σοφίας καὶ γνώ μης καὶ γλώττης συμπλακέντα σοι βρόχον κἂν ὀψὲ γοῦν, ἵνα μὴ λέγω σαυτῷ περιθεῖναι, ἀλλ᾽ οὖν δίκαιος ἦσθα παραιτεῖσθαι [καὶ] ζητεῖν τὸν διὰ τῆς ἀγχόνης ὄλεθρον ὅπως γένοιτό σοι διαφυγεῖν. νζι. [ι'.] Εἶπεν ὁ θεῖος Παῦλος ὁ τῷ πλάτει τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος τὸν γύρον τῆς οἰκουμένης στενοχωρήσας· Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ· ὃ μὲν εἶπε λέγοντα οὐδεμίαν σε δίκην ἀπαιτοῦμεν· ὁ δὲ μὴ εἶπεν, ὡς ἐκείνου κηρύσσοντος δογματίζοντα ἐν δίκῃ σε γρα φόμεθα ποινῆς ἔνοχον εἶναι καὶ ἀσεβείας Εἶπεν ἐκεῖνος ὁ οὐράνιος ἄνθρωπος· Τὸ Πνεῦ μα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ· σὺ δὲ ὥσπερ καὶ τὸν τρίτον οὐρανὸν ὑπεραναβὰς καὶ ἀποῤῥητοτέρων ῥημάτων αὐτήκοος γεγονὼς ἐκείνου μὲν τὴν φωνὴν ὡς ἀτελῆ παραγράφῃ καὶ τῆς σῆς πίστεως ἀπο ἐλαύνεις, τελειοποιῶν δὲ τὸ ἐκείνου ἀτελὲς ἀντὶ τοῦ λέγειν. Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τὸ Πνεῦμα δογματίζεις (φεῦ τῆς ἀνυπερβλήτου τόλμης!) ἐκπορεύεσθαι τοῦ Υἱοῦ· καὶ ταῦτα [56] δραματουργών καὶ βλασφημῶν τὸν βλασφημούμενον οὐδεμίαν λαμβάνεις αἰδὼ διδάσκαλον καὶ συνήγορον ἐπισ γράφεσθαι. Ὄντως ἔδειξας, ἐκ ποίου πνεύματος ἐνεργούμενος καὶ πληρούμενος τὸν τηλικοῦτον καὶ τοσοῦτον τὸν τῆς ἀσεβείας (80-81) εξήμεσας. νζ'· [ια'.] Βούλει σοι καὶ ἑτέρας, ἱερὰς παραθείην φωνάς, δι' ὧν σοι καὶ τὸ τῆς ἀπονοίας καὶ πα ρανοίας στηλιτεύεται κακομήχανον; Ἱερολογεῖται τὸ πανάγιον Πνεῦμα, Πνεῦμα σοφίας, Πνεῦμα συν έσεως, Πνεῦμα γνώσεως, Πνεῦμα ἀγάπης, Πνεῦμα σωφρονισμού, Πνεῦμα υἱοθεσίας. Οὐ γὰρ ἐλάβετε, φησί, πνεῦμα δουλείας εἰς φόβον, ὁ τὸ ἀνέσπερον τῆς ἀληθείας φῶς τῷ τοῦ ἡλίου δρόμῳ συνεξ απλώσας καὶ πᾶσαν τὴν γῆν ταῖς ἐκεῖθεν ἀκτῖσι περιλαβὼν ἀλλὰ Πνεῦμα Υιοθεσίας· καὶ πάλιν, Οὐ γὰρ ἔδωκεν ὑμῖν πνεῦμα δουλείας, ἀλλὰ Πνεῦ ρα σοφίας καὶ ἀγάπης καὶ σωφρονισμού Καὶ δὴ καὶ Πνεῦμα πίστεως λέγεται καὶ ἐπαγγελίας et opinione et lingua laqueum tandem aliquando ne dicam ipsummet tibi imponere; at saltem deprecari te justum fuerit atque quærere, quomodo strangulationis mortem queas evadere. 56. Dixit divus Paulus, qui latitudine evangelicæ prædicalionis telluris universæ ambitum coarctavit; Misit Deus Spiritum Filii sui. Dum id quod dixit enuntias, nullam a te ponam exigimus, dum vero quod non dixit tanquam ab illo prædicatum constituis, reum te supplicii atque impietatis judicamus. Dixit ille cœlestis homo: Spiritum Filii sui; tu vero quasi tertium cœlum supergressus verborumquo magis arcanorum auditor factus, vocem quidem illius tanquam imperfectam repudias et a fide tua eliminas, perficiens vero quod ille reliquerat imperfectum, loco dicendi.: Spiritum Filii sui, asseris (o summam atque intolerandam audaciam!) a Filio Spiritum procedere; bacque scenico confingens more et ore sacrilego recitans Apostolum ipsum sacrilegio tuo læsum doctorem ac patronum tibi vindicare non erubescis. Plane ostendisti, quo spiritu occupatus ac impletus tantum ac tale impietatis venenum evomueris. 57. Visne alias adhuc tibi sacras apponam voces, quibus vesaniæ dementiæque tuæ malus confutetur dolus? Prædicatur sanctissimus Spiritus, Spiritus sapientiæ, Spiritus prudentiæ, Spiritus scientiæ, Spiritus dilectionis, Spiritus continentiæ, Spiritus adoptionis filiorum 6. Non enim accepistis spiritum servitutis in timorem, ait Paulus, qui lucem veritatis nunquam vesperascentem quacunque solis cursus porrigitur propagavit terramque universam illius radiis est complexus, sed Spiritum adoptionis filiorum 63. Et rursum: Non enim dedit vobis spiritum servitutis, sed Spiritum sapientiæ et dilectionis et sobrietatis 64. Imo et Spiritus fidei dicitur et pro62 Isa. xt. 2. II Tim. 1, 7. 68 Rom. viii, 15. 64 II Tim. 1, 7. Verba ἔστι δὲ τὸ φ. τοῦ φ. in textu omissa Mon. ἀποῤῥητοτέρας ῥη..... ad marg. supplentur in 'Monac. Mon. Ομοούσιον του Πατρὸς ὁ Υἱός. Mon. ἦσθαι habuit; sed postea correctum. Sic Col. Vatic. f. 202 a. καὶ τὸν γ'. In Palat. signatur c. θ'. Mon. ὁ μ. τις Differunt codices: Vatic. Εν δίκῃ σε γρα σόμεθα. Palat. f. 229 b. ἐνδίκης ἐγραφόμεθα Mon. 1. 460 a. ἐνδίκως σε γραφ. Mon. Evoxo:.. Ep. ad Aquilei.: Οὐ γὰρ αὐτοὺς ἐν οἷς κηρύσ σει Παῦλος μεμφόμεθα, ἀλλὰ δι' ὧν τὰς ἐκείνου θεοπνεύστους φωνές παραχαράττουσιν, αιτιώμεθα καὶ διόπερ ἃ μήτε εἶπεν αὐτὸς μήτε ποτὲ ἐνενόησεν εἰς κατηγορίαν αὐτοῦ ἀναισχυντοῦσι προκομί ζειν· διὰ τοῦτο δικαίαν αὐτοὶ καθ᾽ ἑαυτῶν ἀλίσκον και την κατάγνωσιν ἐπιφέροντες. In Palat. et Vat. o. c. vacuum) τήκοος, fort. ἀπορ. ῥήσεις αὐτήκ. ὡς omittit Mon. Col. περιγράφῃ. δέ omitt. Mon. Cf. I Cor. IV, 12, 13. (spatium (80-81). Mon. τοσοῦτον τὸν ἱον τῆς βλασφημίας. Col. σοὶ τὸ τῆς. Mon. ὁ τὸν ἀνεσπ... τοῦ Ἡλίου δρο Sequentem lineam ἀλλὰ Πνεῦμα υιοθεσίας ὑμῖν Πνεῦμα δουλείας omisit scriptor cod. Monac., qui habet: περιλαβὼν, ἀλλὰ Πν. σοφίας, κ. τ. λ., fortasse τῷ ὁμοιάρχῳ «ἀλλὰ × inductus. II Tim. 1, 7: Οὐ γὰρ ἔδωκεν ἡμῖν ὁ Θεὸς πνεῦμα δειλίας, ἀλλὰ δυνάμεως καὶ ἀγάπης και σωφρονισμού. Col. ναὶ δὴ και. (α) Per apasiopesin omittit consequens: Ergo e.Σ mando procedit Christus, etc.

Et missionis et virtutis et revelationis, consilii etiam καὶ δυνάμεως καὶ ἀποκαλύψεως, βουλῆς τε καὶ ἰσχύος et fortitudinis et pietatis et mansuetudinis et: Εt καὶ εὐσεβείας καὶ πραότητος· Ἐὰν καὶ προst præoccupatus fuerit homo, inquit in aliquo de- ληφθῇ ἄνθρωπος ἔν τινι παραπτώματι, ὑμεῖς, licto, vos qui spirituales estis, instruile eum in Spiritu φησίν, οἱ πνευματικοί, καταρτίζετε αὐτὸν ἐν mansuetudinis (lenitatis) 6. Ita Paulus, ignita Spi- Πνεύματι πραότητος, [57] Παῦλος ἡ πυρίνη ritus lingua. Dicitur etiam Spiritus sensationis; γλῶσσα του Πνεύματος. Καὶ δὴ καὶ Πνεῦμα αἰσθή ait enim Scriptura: Ecce vocavi ex nomine Beseleel; σεως λέγει γὰρ τὰ Λόγια Ἰδοὺ κέκληreplevi eum Spiritu sapientiæ et scientiæ et sensa- κα ἐξ ὀνόματος τὸν Βεσελεήλ· ἐπλήρωσα tionis 67. Non solum hoc, verum et Spiritus humili- αὐτὸν Πνεῦμα σοφίας καὶ ἐπιστήμης καὶ αἰσθή tatis, ut canunt pueri in igne refrigerium nacti: σεως· Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ ταπεινώσεως λέγεται Πνεῦ Sed in animo contrito et in Spiritu humilitatis, sus- μα, ὥς που ψάλλουσιν οἱ παῖδες τῷ πυρὶ δροσιζό cipianur 68. Sed et Spiritus judicii et ardoris, qul- μενοι. Αλλ' ἐν ψυχῇ συντετριμμένῃ καὶ Πνεύ. bus verbis ultrix et purgatrix Spiritus virtus mani- ματι ταπεινώσεως προσδεχθείημεν. ᾿Αλλὰ ˙ καὶ festatur. Etenim Isaias clamat: Purgabit eos Domi- κρίσεως Πνεῦμα καὶ καύσεως λέγεται, δι᾿ ὧν ἡ nus Spiritui judicii et ardoris 69; sed el Spiritus τιμωρητική τε καὶ καθαρτική τοῦ Πνεύματος plenitudinis, nam quo prophetarum nullus magis ἐμφανίζεται δύναμις. Καὶ γὰρ Ἡσαΐας βου compatiens cæteris est Jeremias, Via flia Sion, inquit, non in sanctum, nec in purum Spiritum plenitudinis ", pro eo ut diceret: Non repleta est puro et sancto Spiritu. Quid ergo? fdeone tu supercilio contracto ex donis, quæ ille largitur ac donat, procedere sanctissimum Spiritum impia ratiocinatione affirmabis ac subsistentiam ac processionem suam inde trahere? Ne igitur te impietas blandimentis suis pelliciat ad fallacias contra tuam ipsius salutem consuendas. Quod enim Filius et Verbum Dei et Sapientia et Virtus et Veritas in sacris nostris codicibus nuncupetur ", nemini non est notissimum; quod autem et sanctissimus Spiritus non solum dicatur Spiritus Filii, sed etiam Spiritus donorum, quorum distribuendorum potestatem habet, æque est iis exploratum qui intellectum ac sensum habent Christi. Καθαριεί αὐτοὺς Κύριος Πνεύματι κρίσεως καὶ Πνεύματι καύσεως. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ Πνεῦμα πληρώσεως, ὁ τῶν προφητῶν συμπαθέστατος Ιερε μίας λέγει Ἡ ὁδὸς τῆς θυγατρὸς τοῦ λαοῦ μου οὐκ εἰς ἅγιον οὔτε εἰς καθαρὸν Πνεῦμα πληρώσεως· ἀντὶ τοῦ· Οὐ πεπλήρωται καθαροῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος. Τί οὖν διὰ τοῦτο σὺ τὴν ὀφρὺν ἀνασπᾷς; ἐκ τῶν χαρισμάτων, ἅπερ αὐτὸ χορηγεῖ καὶ χαρίζεται, τὸ πανάγιον θεομαχή σεις ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα καὶ τὴν ὕπαρξιν καὶ τὴν ἐκπόρευσιν ἐκεῖθεν ἑλκύσαι; καὶ μή σε τῆς ἀσεβείας ἡ πρόσκλησις ἐκ τῶν δεξιῶν ὑποδραμοῦσα τὴν σὴν ἀναπείσῃ κατασοφίζεσθαι σωτηρίαν· ὅτι μὲν γὰρ ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ Σοφία καὶ Δύναμις καὶ ᾿Αλήθεια τοῖς ἱεροῖς ἡμῶν ἀνακηρύττεται [58] Λόγοις πᾶσιν ἡ γνῶσις ἐξήπλωται· ὅτι δὲ καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα οὐ μόνον λέγεται τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν χαρισμάτων, ὧν τῆς διανομῆς τὸ κῦρος ἔχει, επίσης ὁ νοῦν ἔχειν ἠξιωμέν νος Χριστοῦ συνεπίσταται. 58. Lex igitur tua tibi præcipiet, imo potius coget νη'. [ιβ'.] Τοιγαροῦν ὁ σος νόμος επιτάξει σοι, asserere, non solum Spiritum a Filio procedere, μᾶλλον δὲ συναναγκάσει, μὴ μόνον ἐκ τοῦ 1οῦ λέ. quia Spiritus Filii dicitur, sed etiam ab intelligen- γειν τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, διότι τοῦ Υἱοῦ λέγε tia et aliorum donorum distributione et a sexcentis ται, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς συνέσεως καὶ ἐκ τῆς τῶν aliis divinis operationibus ac virtutibus, quarum χαρισμάτων διανομῆς καὶ ἀπὸ τῶν μυρίων ἀλλῶν sanctissimus Spiritus fons et largitor prædicatur θεοπρεπῶν ἐνεργειῶν τε καὶ δυνάμεων, ὧν τὸ παν· atque agnoscitur, præcipue vero a fide, revelatione, άγιον Πνεῦμα πηγὴ καὶ χορηγός δοξολογεῖται καὶ promissione, judicio et intelligentia, quoniam ne- ἐπιγινώσκεται, μάλιστα δὲ ἐκ τῆς πίστεως καὶ 66 Isa. XI, 2; Ephes. 1, 13, 17. 66 Galat. vi, 1. 67 Exod. ΙΧΙΙ, 2, 3. 68 Dan. III, 39. 69 Isa. IV, 70 Jerem. iv, 11, 12. " Joan. 1, 1 seqq. xiv, 6; 1 Cor. i, 24–30. Mon. ἐὰν γάρ. Col. τον τοιοῦτον. Mon. πύρινος. Col. κ. δὴ Πνεῦμα αἰσθήσεως. Exod. xxxι, 2, 3: ἰδοὺ ἀνακέκνημαι, κ. τ. Mon. ἐπλήρωσεν. Col. καὶ ἐπλήρωσα LXX: ἐνέπλησα αὐτὸν Πν, θεῖον σοφίας καὶ συνέσεως καὶ ἐπιστήμης. Mon. καθαρτική habuit: sed tertium a postea deletum. Mon. ἐμφαίνεται. Col. καθαιρεῖ. Jerem. 1, 11, 12. Sed longe differt textus Hebraicus et Latin. Vulg. LXX: Οδός νῆς θυγατρός τοῦ λαοῦ μου οὐκ εἰς καθαρὸν οὐδ᾽ εἰς ἀγιον Πνεῦμα πληρώσεως ἥξει μοι· νῦν δὲ ἐγὼ λαλῶ κρίματά μου πρὸς αὐτούς. Col. τί οὖν; Ανασπάσας ἐκ. τ. χ. Mon. κατασοφίσασθαι. Col. λογίος, πᾶσιν. Mon. f. 460 b omitt. ¿x. Mon. f. 461 & omitt. τῶν. Sic Col. Mon. καὶ ἐκ τῆς ἀποκ. Col. καὶ ἀποκαλ.

præ malignitate velis, Filium his nominibus insigniri. τῆς ἀποκαλύψεως, τῆς ἐπαγγελίας τε καὶ τῆς κρί- quaquam contendere potest, licet id admodum σεως καὶ συνέσεως· ὅτι μηδὲ κακουργεῖν σοι πάρεστιν μηδὲ λίαν βουλομένῳ τούτοις ὀνομάζεσθαι τὸν Γιόν νθ'. Εἰ δέ τις ἐν τούτοις Πνεῦμα νομίσοι ( παραλαμβάνεσθαι οὐκ αὐτὸ τὸ πανάγιον καὶ ὁμοούστον τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὰ ἐκεῖθεν βρύοντα χαρίσματα διότι πρὸς ἐκεῖνο τὴν ἀναφορὰν ἔχει καὶ αὐτὸ ταῦτα διανέμει, τὴν τοῦ Πνεύματος ἐπωνυμίαν οἰκειώσασθαι, καίτοι πολλὰ λέγειν ἔχων ὅμως νῦν οὐκ ἐρῶ. Διὰ τί; [59] Διότι εἰ καὶ τοῦτο συγχωρηθείη, οὐδὲν ἔλαττον αὐτῶν ἀπελέγχεται τῆς παρανομίας τὸ ἐπιχείρημα· ἐπεὶ γὰρ τοῦ Πνεύματος λέγεται τὰ χαρίσματα, ὁ δὲ καινὸς αὐτοῖς ἐπιτάσσει νόμος, ἐκεῖθεν προϊέναι κηρύσσειν τὸ Πνεῦμα, οὗ καὶ εἶναι λέγεται, οὐκέτι τὸ Πνεῦμα ὧν λέγεται, ταῦτα προάγειν ἐροῦσιν ἀλλ' ἀντιστρέψαντες φήσουσι τῆς συνέσεως ἐκπορεύεσθαι καὶ προϊέναι τὸ χάρισμα καὶ τῆς σοφίας καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων τῶν προειρημένων· ὥστε οὐ τὸ χάρισμα ἤτοι διὰ τοῦ πνευματικοῦ χαρίσματος τὸ Πνεῦμα οὐδὲ τὴν σύνεσιν χορηγεῖ οὐδὲ τὴν σοφίαν ἢ τὴν δύναμιν, οὐδὲ τὴν υἱοθεσίαν οὐδὲ τὴν ἀποκάλυψιν. οὐδὲ τὴν πίστιν, οὐδὲ τὴν εὐσέβειαν· ἀλλὰ μᾶλλον τοὐναντίον ἡ συνέσις καὶ ἡ ἀποκάλυψις καὶ ἡ εὐσέ βεια καὶ ἡ πίστις καὶ ὁ σωφρονισμός προάγουσι τὰ χαρίσματα, ἅπερ σοι φίλον καλεῖν Πνεύματα, καὶ τῶν ἄλλως ὡσαύτως ἕκαστον μᾶλλον δὲ εἶπερ ἕκαστον τῶν χαρισμάτων πνεῦμά σοι καλεῖσθαι νομίζεται καὶ τῷ ἀριθμῷ τῶν δωρεῶν τὸ πλῆθος τῶν σου πνευμάτων συναύξεται, καὶ καὶ οὐδὲν ἐνταῦθά Πνεῦμα εἰπεῖν ἢ χάρισμα διαφέρει· οὗ δὲ λέγεται εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἐκεῖθεν ἡ σὴ νομοθεσία προέρχεσθαί τε καὶ προάγεσθαι κελεύει [60] ἕκαστον ἄρα σὺ τῶν χαρισμάτων ἢ τῶν πνευμάτων εἰς δύο τεμὼν ἀνθ᾿ ἑνὸς πλείω ποιήσεις; ἵν᾽ ᾖ τὸ μὲν χορηγοῦν, τὸ δὲ χορηγούμενον, καὶ τὸ μὲν προάγον, τὸ δὲ προαγόμενον, ἡ πίστις πίστιν καὶ ἡ σύνεσις σύνεσιν καὶ ἡ αἴσθησις αἴσθησιν, καὶ πόσον ἄν τις καταναλώσῃ χρόνον τὸν σὸν διερχόμενος λῆρον! Mon. καὶ τῆς. G 59. Quod si quis in his per Spiritum existimet accipi non ipsum sanctissimum et consubstantialem Patri ac Filio Spiritum, sed emanantia inde dona seu charismata, quæ eo quod ad illum referentur et ab illo distribuuntur, Spiritus nomen sortita sint (sibi asciverint): quanquam multa possem (contra hoc) afferre, ea tamen in præsentia non referam. Cur? Quia, licet hoc concedatur, nihilo tamen minus iniquus ipsorum conatus refellitur; quoniam enim dona illa dicuntur esse dona Spiritus, nova autem istorum lex præcipit, ut inde Spiritum procedere prædicemus, cujus et esse dicitur, non amplius affirmabunt, a Spiritu illa produci dona, quorum ipse dicitur Spiritus, sed vice versa asserent, ab intelligentia procedere ac prodire donum, nec non a sapientia cæterisque omnibus supra memoratis; quare non donum, nempe per donum spirituale ipse Spiritus, intelligentiam largitur vel sapientiam vel virtutem, vel filiationem vel revelationem vel fidem vel pietatem, sed contra potius intelligentia et revelatio et pietas et fides et sobrie tas producunt dona, quæ tibi placet spiritus appellare et aliorum quodlibet eodem modo; imo vero si quodlibet donum nuncupari Spiritum arbitraris, utique cum donorum numero copiam quoque auges spirituum nihilque proinde per te difert spiritum dicere vel donum; cujus autem dicitur esse spiritus, inde per leges tua statuitur procedere alque produci. Singula igitur dona seu singulos spiritus bifariam secans pro uno plures efficies spiritus, quorum alter sit dans, alter, sit datus, et aller producens, aller productus, ades nimirum producens fdem, et quid opus tempus terere tuas ineptias recensendo? (β) Brevius in ep. ad Aquilei. hæc efferuntur: Λέγεται γὰρ οὐδὲν ἔλαττον καὶ Πνεῦμα σοφίας καὶ γνώσεως καὶ δυνάμεως καὶ τοιούτων θεοπρεπῶν ἄλλων· εἰ οὖν διότι τούτων τὸ Πνεῦμα λέγεται, διὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτῶν ἀπαιτοῦσιν ἐκπορεύεσθαι, δρον ἔστιν αὐτῶν τὸ σοφὸν τῆς ἐπινοίας, εἰς οἷον βάραθρον πλάνης αὐτοὺς κατακρημνίζει καὶ ἀποπλανᾷ. Col. νομίσει. Cf. hom. de Sp. S. Chrysostomo ascriptam cum initio, χθὲς ἡμῖν, ὦ φιλόχριστοι.. aqud Bec- cum, De proc. Sp. S. c. 11; Gr. Orth. 1, p. 320-321. Καίτοι deest in Mon. Οὐκ deest in Mon. Mon. αὐτῷ. Mon. παροινίας. Col. παρανοιας. Mon. ἐπιτάσουσιν. Col. πρὸ καὶ κηρ. Mon. λοῦσι. Mon. ἀντιστρέφαντες habuit; quod correctum est in αντιστρέφοντες. Mon. χαρακτῆρος. οὐδὲ deest in Mon. et in Col Col. οὐδὲ τὴν δύν. Mon. ἑκάστη. Eumdem canonem: cujus dicitur Spiritus esse, ab eodem procedit, et ceteri schismatici La tinis affingunt, inter quos Jo. Phurnes apud Reccum, De un. Bccl. c. 54 (G. Ο. I. 189) ait: Εἰ δὲ διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεις τὸ Πνεῦμα, ὅτι Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται, τί περὶ τοῦ Ἰωσὴφ ἐροῦμεν εἰπόντος τοῖς ἀδελφοῖς· Μὴ φοβεῖσθε· τοῦ γὰρ Θεοῦ εἰμι ἐγώ (Gen. 1, 20 sec. LXX); μὴ τὸν Ἰωσὴφ τὴν ὕπαρξιν ἐκ τῆς θείας φύσεως ἐσχηκέναι νομίζομεν; καὶ τοῦ Δαυΐδ εἰπόντος: Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ (Psal. Σχιν, 1, LXX), μὴ ἐκ τῆς θείας φύσεως εἶναι αὐτὴν δώσο μεν; πᾶν ὅπερ τινὸς εἶναι λέγεται, οὐκ ἔτι καὶ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἀνάγκη. Eodem pacto Nicolaus Me thon. ap. eumd. I. c., c. 38 (p. 198): Οὐ πᾶν ὅπερ τινὸς, ἤδη καὶ ἐξ αὐτοῦ, et apud Hugonem Ether.

συνάγει· τὸ μὲν πανάγιον Πνεῦμα διανεμεί χαρί σματα τοῖς ἀξίοις· αὕτη δὲ οὐδενὶ ὡς ἔοικεν, ἀρε σκομένη, οὐδὲ τῇ τούτου διανομῇ, τέμνει ταῦτα καὶ λεπτύνει καὶ εἰς πλείους μοίρας καταμερίζει, ἵν᾽ ἔχοι τοὺς αὐτῇ πειθομένους φιλοτιμεῖσθαι ταῖς δωρεαῖς ἐπί μᾶλλον τε καὶ δαψιλέστερον· κα γέγονεν αὐτοῖς ἡ τῆς διανοίας ταραχὴ καὶ σύγχυσις τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν καὶ τάξιν εἰς ἀνατροπὴν καὶ φυρμόν περιτρέπουσα, καὶ ἡ πρώτη καταβολὴ τοῦ δυσσεβήματος μυρίας αἱρέσεις ἀποτίκτουσα. Αλλά γρὰ εἰ καὶ ἀποχρώντως ἔχει ταῦτα πείθειν τε τοὺς μὴ παντελῶς εἰς ἀσέβειαν αποβεβηκότας καὶ τοὺς ἀναισχυτεῖν ἑλομένους διελέγχειν καὶ τοὺς δεισιδαιμονεῖν ἐπικλιθέντας ἐπανορθοῦσθαι, [61] ἀλλ᾽ οὖν οὐδὲ τὰ λείποντα παραλείψομεν δὲ δι᾿ ἑτέρας ἢ ἀπαλλάσσεται τοῦ νοσήματος, ἢ ἑκὼν 60. Sed enim et hoc contra seipsam hæresis ξ'. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τοῦτο καθ᾿ ἑαυτῆς ἡ αἵρεσις colligit. Sanctissimus Spiritus tribuit dona dignis; hæresis autem, non contenta, ut apparet hujus distributione, scindit hæc et comminuit et dividit in plures partes, ut habeat unde sectatores suos pluribus adhuc atque uberioribus compenset donis; sicque mentis illorum turbatio et confusio rerum naturam et ordinem pervertit et confundit, primaque impietatis satio innumeras gignit hæreses. Verum tametsi satis hæc sunt flectendis iis, qui non penitus sese impietati devoverint, iisque confutandis, qui impudentia uli velint; et iis qui superstitionem amant, ab errore revocandis, attamen nec reliqua prætermittam. Ægrotantium enim alius hac, alius illa cura vel morbo levatur vel evincitur sponte, etsi sua voluntatis nequitia insanabilis. Αλλος μὲν γὰρ τῶν νοσούντων ἑτέρα θεραπεία, ἕτερος διελέγχεται καὶ διὰ μοχθηρίαν γνώμης τὸ ἀνίατον ὑφιστάμενος 61. Quamobrem ne ista quidem prætereunda. Si generatus quidem est Filius a Patre, procedit vero Spiritus a Filio, quomodo non ex hac sua opinione impietas in nepotis conditionem Spiritum amandabit et tremendum theologiæ nostræ mysterium in risum et nugas ablegabit? 62. Videas autem hinc quoque excessum impietatis. Si proxima causa Spiritus est Pater, quemadmodum et Filii (nam immediate lam generatio quam processio exsistit; neque enim medio aliquo Filius generatur, pariterque immediate Spiritus ξα'. λθ'.] Διόπερ οὐδὲ ταῦτα παριδεῖν δίκαιον. Εἰ γεγέννηται μεν ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται δὲ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐχὶ ἡ δυσσέβεια κατὰ τὴν οἰκείαν δόξαν οὐκ εἰς υἱωνὸν τὸ Πνεῦμα παραπέμψει καὶ τὸ φρικτὸν τῆς θεολογίας ἡμῶν οὐκ εἰς μακροὺς ἀπελάσει λή ρους; [62] ξβ' [3] ίδοις δ' ἂν κἀντεῦθεν τὴν ὑπερβολὴν τοῦ δυσσεβήματος. Εἰ προσεχὲς μέν ἐστιν αἴτιον τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ ὥσπερ καὶ τοῦ Υἱοῦ· ἀμέσως γὰρ ὁμοίως ἢ τε γέννησις καὶ ἡ ἐκπόρευσις· οὐδὲ γὰρ διὰ μέσου τινὸς ὁ Υἱὸς γεννᾶται ἀμέσ procedit), cum impiorum delirium asserul procedere σως δ' ὁμοίως καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται· λέγει δὲ etiam a Filio Spiritum eadem ipsa causa, videlicet τῶν ἀσεβῶν ὁ λῆρος ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ 1. 11, c, 12, p. 1227: «Investigandum est, quomodo sentiant, qui fatentur Spiritum ex Filio procedere; sive ideo quia Filii dicatur, sive quia universaliter omne quod alicujus dicitur esse, ex eodem ipso procedere videatur; hoc si ita est, quia Deus Abraham esse dicitur et Isaac et Jacob, ex his utique et procedat.» Mon. f. 461 b. διαγγέλει. Col. διανεμει. Vat. f. 203 a. ουδέν. Sic Col. Mon. δέ. Col. πλείονας. Mon. πειθομένῃ. Τε deest in Mon. Col. omitt. si. Verba εξ γεγ. παραπέμψει ex Photio descripta leguntur in cod. Gr. theol. Vindobon. 324. Nessel. (Lambeccio est Cod. 157) fol. 247 b. Mon. ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός. Cod. Vindob. citatus et Gol. πῶς οὐχὶ κατὰ τὴν οἰκ. δ. ἡ δυσσέβεια οὐκ εἰς υἱωνὸν τὸ Πν. π. Monac. πῶς οὐ κατὰ τὴν οἰκείαν δόξαν ἡ εὐσέβεια (sic) οὐκ εἰς Υἱὸν τὸ ΙΙν. π. Mon. συνελάτη. Photius ep. ad Aquilei.: Οἱ δὲ ταύτῃ δὲ δυσ φημία κάτοχοι καὶ υἱωνὸν εἰπεῖν τὸ Πνεῦμα οὐκ ἂν ἀποκνήσαιεν, εἰ δὲ τὴν φωνὴν φυλάττονται φόβῳ τῶν εὐσεβῶν, ἀλλ᾽ οὖν τὸ φρόνημα δι' ὧν δογματί Ο ζουσι θάλπουσι. Εἰ γὰρ ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς Mon. περιτρέποντας. Col. p. 201, απετόν - διὰ γεννήσεως πρόεισι, τὸ Πνεῦμα δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ κότας. Mon. διελέγχει. Col. παραλείψομαι. His finem imponit Photius longe disputalioni de Gal. iv, 6. Quem verba Pauli aliaque id genus interpretantem pone sequuntur schismatis assertores, ex quibus Theophylactus, Bulgaria archiepiscopus (apud Brceum Gr. orth. 1, 215, n. 65): Γέγραπται, ἔφης. Πνεύμα, μιας και Πνεύμα Χριστοῦ· κἀγὼ τίθεμαι, ἀλλ' οὐχ ὡς ἐξ ἐκείνου προϊόν, ἀλλ᾽ ὡς οἰκεῖον αὐτοῦ· συγγενές γὰρ καὶ οὐκ ἀλλό τριον καὶ ὡς παρ' αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις πεμπόμενον καὶ χορηγούμενον καὶ μεταδιδόμενον. Photius tamcn infra rursum ad eamdem materiam regreditur, ubi voces Πνεῦμα Υἱοῦ et Πνεῦμα Χριστού non idem dicere asserit. In Cod. Mon. f. 461 b, cap. 2ß‍. δι' ἐκπορεύσεως, εἰς υἱωνοῦ τάξιν περιστήσεται καὶ πῶς ἂν εἴη τοῦτό φορητὸν τοῖς εὐσεβεῖν σπου δὴν ποιουμένοις καὶ τῷ τῶν Χριστιανῶν καταλόγῳ συνεξετάζεσθαι; ἢ πῶς ἐπὶ πολὺ παρορώμε νον ἀνεξέλεγκτον οὐ συνελκύσει, τοὺς σιγώντας μέν, νοῦ δὲ ἐκ Θεοῦ καὶ χαρίτων διελέγχειν ἀπολαύ σαντας, εἰς τὴν τῶν βλασφημησάντων ἀπώλειαν; Nicol. Methon, c. 21: Ετι εἶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρός, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τάχα καὶ εἰς υἱωνοῦ τάξιν τὸ Πνεῦμα τίθεται. Eadem fere occurrunt in Marci Ephesii syllogismis Cod. Monac. 27, f. 238 a f. 233 b. Mon. εἰ προσεχής μέν ἐστι τοῦ Πνεύματος αἴτιος ὁ Πατήρ. Mon. οὔτε γὰρ δ. μ. τ. γεννᾶται. Deest ὁ Υιός.

ejusdem, quod neque in fluxa hac alterationique obnoxia natura cogitari potest. τοῦ Υἱοῦ, τὸ αὐτὸ ἂν αἴτιον ὁ Πατήρ καὶ πόρξω Pater, et remota et proxima causa dicenda erit καὶ προσεχὲς αἴτιον εἶναι τοῦ αὐτοῦ ἀναρξηθείη ὅπερ οὐδὲ ἐπὶ τῆς ῥεούσης καὶ ἀλλοιουμένης φύσεως ἔστιν ἐπινοεῖν 63. Videsne impietatis absurditatem? Vide et hanc alia ratione. Simul quidem a Patre generari Filium et simul Spiritum procedere, consentaneum est sacræ theologiæ nec a legibus incorporeæ supernaturalisque substantia alienum. Jam vero si Spiritus simul et a Patre procedat et a Filio (prius enim et posterius a sempiterna Trinitate alienum est), quomodo, quæso, differentia divinarum causarum non differentes etiam bhypostases constituet scissionemque inducet in simplici et individua singularique Spiritus hypostasi? Ex eadem enim ξγ'. [μα.] Ορᾷς του δυσσεβήματος τὸ παράλογον; Ὅρα κἀντεῦθεν "Αμπ μὲν τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν καὶ ἅμα τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ἀκόλουθόν τε θεολογεῖν καὶ τῆς ἀσωμάτου καὶ ὑπερφυοῦς οὐσίας τοὺς νόμους ἐστὶ μὴ ἀγνοεἶν ἅμα δὲ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι μὲν τοῦ Πατρὸς, ἐκπορεύεσθαι δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ· τὸ γὰρ πρότερον [63] καὶ ὕστερον τῆς ἀϊδίου Τριάδος ἀλλότριον πῶς οὐχ ἡ διαφορὰ τῶν θεουρο γικῶν αἰτίων διαφόρους οὐ συναρτίσει τὰς ὑποστάσεις, καὶ τομὴν ἐπαφήσει κατὰ τῆς ἀτμήτου καὶ ἁπλῆς καὶ ἐνιαίας τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως; hypostasi diversas prodire operationes ac virtutes Τῆς μὲν γὰρ αὐτῆς ὑποστάσεως διαφόρους προελθεῖν ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεις, μάλιστά γε ἐπὶ τῶν ὑπερφυῶν καὶ κρεῖττον ὑφισταμένων λόγου, Αμόν τέ ἐστι συνεδεῖν καὶ μυρία λαβεῖν τὰ μαρο τύρια· εἰς διάφορα δὲ τὴν ἀναφερομένην ὑπόστασιν αἴτια οὐδαμῶς ἔστιν εὑρεῖν μὴ τῷ διαφόρῳ τῶν αἰτίων καὶ αὐτὴν μὴ συνδιαφέρειν αὐτῆς καὶ συνδια τέμνεσθαι ξδ. [μβ΄.]. Επί δέ γε τοῖς εἰρημένοις εἰ πᾶν ὅπερ ἓν ἐστι μὲν τῷ Θεῷ, οὐκ ἐν τῇ ἑνό τητι δὲ καὶ ὁμοφυΐᾳ τῆς παντοκρατορικῆς ὁρᾶται Τριάδος, τοῦτο δὴ τοῦτο πάντως ἑνός ἐστι τῶν τριῶν· ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις οὐκ ἔστι τῆς ἐν τῇ Τριάδι θεωρουμένης ὑπερφυούς ἑνάδος, ἑνὸς ἄρα [61] καὶ μόνον ἐστὶ τῶν τριῶν Προσέχειν δε δεῖ καὶ τῇ τοιαύτῃ τοῦ λόγου διασκέψει εἰ γὰρ ἐκπορεύεται μὲν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ὕστε ρον δὲ οὐδὲ πρότερον ἤπερ αὐτὸς γεννᾶται Mon. ἂν ὀραθείτ præsertim in supernaturalibus nostramque mentem excedentibus, facile est intellectu, argumentisque innumeris declaratur; hypostasin vero, quæ in diversas causas referatur, nusquam reperias, quin simul cum differentia causarum ipsa quoque a se differat ac discindatur. 64. Præter autem jam dicta: si quodcunque inest quidem Deo, non autem in unitate et consubstantialitate omnipotentis cernitur Trinitatis, id plane unius est trium personarum; processio vero Spiritus non ejus est mirifica unitatis, quæ in Trinitate consideratur; ergo unius est solummodo trium personarum. Attendendum quoque hujusmodi ratiocinationi. Si Spiritus a Filio procedit, non autem prius neque posterius, quam ipse a Patre generatur (nam quam longissime hæc temporis adverbia ab Similiter Photius opusc. contra vet. Rom. asseclas cap. 3. Nicol. Methon. cap. 22: Καὶ οὐδ᾽ ἂν ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύοιτο τὸ ἐκ τοῦ Μοῦ τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμέσως γεννωμένου ἐκπορευόμενον [Πνεῦμα]· εἰ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμέσ σως (ἀμέσως γὰρ ὁμοίως ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ οὐ διὰ μέσου τινὸς καὶ ὁ γιὸς γεννᾶται καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται), τὸ αὐτὸ ἂν αἴτιον ὁ Πατὴρ καὶ προσο εχὲς εἶναι καὶ πόῤῥω αἴτιον ἀναῤῥηθείη τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος. 43 Mon. εὐσεβήματος (ἀσεβ.). Mon. κάνταῦθα. Frequentissime inculcant Photiani, κατὰ τὸ ἅμα τὰς προόδους εἶναι καὶ σὺν ἀλλήλαις, ut Marcus Ephesius ait in Confessione apud Gregor. Col. in Apol. Cod. Mon. cit. f. 115 a. Mon. διανοεῖν. Mon. μὲν Πν· Mon· πρότερον ὕστερον sine καί, quod lamen habent Vat. et Palat. Mon. f. 461 b, 462 a. καὶ συναπαρτίσει. Col. p. 295, συνειδεῖν. Mon. οὐδ. δὲ εὑρεῖν. Idem argumentum hoc pacto effert Pbolius in ep. ad Aquilei.: Εἰ γὰρ ἐκπορεύεται μὲν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ὕστερον δὲ τῆς αὐτοῦ γεννήσεως οὐδὲ πρότερον· ἐν γὰρ τῇ παναγίας Τριάδι τὰ χρονικὰ ταῦτα προσρήματα παντελώς απελήλαται· εἰ τοίνυν ἅμα μὲν ἐκπορεύεται τοῦ Πατρός, ἅμα δὲ τοῦ Υἱοῦ, συνδιαιρεθήσεται ταῖς τῶν προβαλλομένων ὑποστάσεσι καὶ αὐτὸ τὸ προβαλλό μένον, καὶ δύο ἀνθ᾿ ἑνὸς αὐτοῖς ἔσται τὸ Πνεῦμα, τὸ μὲν τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον. Καὶ γὰρ οὐδέν ἐστι τοιοῦτον καινιζόμενον· οὐδὲ ἐπὶ τῶν διὰ γεννήσεως λαβόντων τὴν ὕπαρξιν διάφορα μὲν γὰρ ἀρᾶν ἔστι καθ᾽ ὑπόστασιν ἐκ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς προϊόντα ὑποστάσεως· ἕν δὲ καὶ τὸ αὐτὸ καθ' ὑπόστασιν ἐκ διαφόρων προϊέναι, καὶ μὴ συνδιαι ρεῖσθαι ταῖς προβαλλομένων ὑποστάσεσιν, οὔτε ἡ γένεσις οἶδεν, οὐδὲ εἰ τι κρεῖττον τῆς γενέσεως. Gr Theodorum Ducam ap. Leon. Allat. Vind. Syn. Eph. p. 535. In Mon. Cod. cap. λγ'. Mon. ἓν ἐστι, quod dubium; fort. ἔνεστι. Vatic. f. 203 a. δέ, Palat. et Mon. δή. Argumentum est idem quod cap. 36 prolatum fuit. Conferendus præter syllog. 9, ibidem adductum et alius Nicolai Melbonensis cap. 25,qui ei adjungi debet: Εἰ δέ φασι, μὴ τοῦ Πατρὸς ἴδιον εἶναι τὸ προβάλλειν τὸ Πνεῦμα ἐξ ἑαυτοῦ, ἢ οὐδὲ τοῦ Γιοῦ ἴδιον ἔσται ἢ κοινὸν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· ἀλλ᾽ οὐδὲν ἐπὶ τῆς ὁμοουσίου Τριάδος τῶν δύο κοινὸν, ὃ μὴ καὶ τοῦ τρίτου· εἰ δὲ μηδὲ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον, ἐπεὶ μηδὲ κοινὸν αὐτοὶ τὸ συμπέρασμα συναγαγέτωσαν. Mon. διδασκαλίᾳ. Μου. εἴπερ.

mterna Deitate absunt), quo momento generatur ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς ποῤῥωτάτω γὰρ τὰ χρονικά Filius a Patre, eo sane Spiritus a Filio procedet. Si ergo dum per generationem prodit Filius, tum per processionem producit Spiritum, sequeretur hunc una cum Filio producente ac producto constitui et exsistere (is enim impis sationis fructus); dum igitur generatur Filius, sequeretur eodem instanti Spiritum quoque una cum Filio generari et ab eodem procedere; quare Spiritus generatus simul exsisteret et procedens; generatus quidem, quia una cum Filio generato prodiret, procedens vero, quia duplicem pateretur processionem. Quibus quid aliud reperiri queat aut magis impium aut magis insanum? 65. Vides, in qualem erroris perditionisque foveam tua te sophismata sacrorumque testimoniorum abusus protruderint; vides, quod verba illa, De meo accipiet, et: Misit Deus Spiritum Filii sui non solum nullum patrocinium exhibent blasphemæ tum lingus, sed potius temeritatem illius redarguunt tibique judicium ac supplicium inevitabile accersunt. Verum quousque tandem rebus jam plene ac multifariam demonstratis immorandum erit, cum potius oporteat etiam, si quid aliud pro nequissima sua sententia proferunt, dissipare? 66. Ambrosium et Augustinum et Hieronymum et nonnullos alios dogmati Ecclesiæ objiciunt; inquiunt enim ab ipsis doceri Spiritum procedere ex Filio. Oportet autem (aiunt) sanctos Patres impietatis crimini non subjicere. Vel enim pie ac recte locuti sunt, et debent quicunque eos ut Patres agnoscunt, cum ipsorum sententia consentire; vel impία docuere dogmata, et tunc oportet illos quoque una cum ipsorum doctrina velut impios rejicere. Hæc vero quinam dicunt? li nimirum, qui juvenili elati arrogantia atque temeritate verentur, ne forte quidquam gravissimorum facinorum infectum irritumque relinquant, quantum in ipsis est. Neque enim ταῦτα προσρήματα τῆς ὑπεραϊδίον Θεότητος ἐν τῷ γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐν τούτῳ ἄρα τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται τοῦ Υἱοῦ)· εἰ οὖν ἐν ᾧ διὰ γεννήσεως πρόεισιν ὁ Υἱὸς, ἐν τούτῳ δι᾿ ἐκπορεύσεως προάγει τὸ Πνεῦμα, καὶ προάγοντί τε καὶ προαγομένῳ συνυφίσταται (τοῦτο γὰρ τῆς ἀσεβοῦς εἰσπορᾶς τὸ γεώρ γιον)· ἐν ᾧ ἄρα γεννᾶται ὁ Υἱὸς, ἐπίσης ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα καὶ συγγεννώμενον τῷ Υἱῷ καὶ ἐκπορευό μενον ἐξ αὐτοῦ· ὥστε τὸ Πνεῦμα γεννητόν τε ἅμα καὶ ἐκπορευτόν· γεννητόν μὲν, ὅτι τῷ Υἱῷ γεννωμένῳ συμπρόεισιν, ἐκπορευτὸν δὲ, ὅτι διπλῆν ὑπομένει τὴν ἐκπόρευσιν· ὧν τι ἂν φωραθείη πρὸς ἀσέβειαν ἢ πρὸς μανίαν χαλεπώτερον; [65] ξε΄. Ορᾷς σου τὰ σοφίσματα καὶ τῶν χρήσ σεων τὴν παράχρησιν, εἰς οἷόν σε βόθρον πλάνης καὶ ἀπωλείας συνώθησε καὶ ὅτι τὸ, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ δὴ καὶ τὸ, Εξαπέστειλε ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, οὐ μόνον οὐδε μίαν συνηγορίαν τῇ σῇ βλασφήμω παρέχονται γλώσσῃ, ἀλλὰ καὶ πάντων μᾶλλον τὴν τόλμαν αὐτ τῆς διελέγχουσι καὶ τὴν δίκην ἐπάγουσιν ἄφυκτον. ᾿Αλλὰ μέχρι τίνος δεῖ σχολάζειν τοῖς ἀκριβῶς ἤδη καὶ πολυμερῶς ἀποδεδειγμένοις δέον καὶ εἴ τι ἕτερον αὐτοῖς προκομίζεται τῆς κακοσχολου γνώμης διασκορπίσαι; ξϚ΄. ᾿Αμβρόσιον καὶ Αὐγουστῖνον καὶ Ἱερώνυμον καί τινας ἑτέρους τῷ δόγματι τῆς Ἐκκλησίας ἀντ ανιστῶσι· καὶ γάρ φασιν αὐτοὺς τὸ Πνεῦμα δογματί ζειν ἐκπορεύεσθαι τοῦ Υἱοῦ· Καὶ δεῖ τοὺς Ἱεροὺς Πατέρας μὴ δυσσεβείας ὑπάγειν ἐγκλήματι. Π γὰρ εὐσεβῶς ἐδογμάτισαν καὶ χρὴ τοὺς ὅσοι Πατέρας τέρας αὐτοὺς ἐπιγράφονται, συμφρονεῖν αὐτῶν τῷ φρονήματι, ἢ τῶν δυσσεβῶν εἰσηγητές δου γμάτων γεγονότας κἀκείνους μετὰ τοῦ φρονήματος ὡς ἀσεβεῖς ἀποπέμπεσθαι [66] Ταῦτά τινες οἱ νεανίσκοι μὲν τὴν ἀπόνοιαν δεδιότες [Col. νεανίσκοι.... δεδειότες] δὲ μή πού τι τῶν ἀτολμήτων διαφυγόν αὐτῶν τὴν τόλμαν ἄπρακτον, ὅσα γε τῇ σφῶν γνώμη Cf. prima verba argumenti ex ep. ad Aquilei. ad cap. præcedens nota 9 descripti. Col. add. xal. Mon. ἐκπορεύεται το Πν. τοῦ Υἱοῦ. Mon. εἰ γὰρ ἐν. Codd. προάγον τί τε. Palat., i. 235 b, εἰσπορᾶς Vat. f. 203 b, εἰς σποράς. Mon. σπορᾶς. Col. εἰ (νας.) σπορᾶς. Γεννητόν deest in Mon. Photii argumento utitur Nicolaus Melhonensis cap. 23: Εἴποι δ' ἄν τις οὐκ ἔξω λόγου, καὶ γεννητὸν εἶναι καὶ καὶ ἐκπορευτὸν τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, εξ ἅμα και γεννωμένῳ τῷ Υἱῷ καὶ αὐτὸ προάγοντι συναφίσταται· γεννητὸν μὲν ἦ συγγεννᾶσθαι γεννω μένῳ τῷ προάγοντι τὸ προαγόμενον ἀνάγκη· ἐκπορευτὸν δὲ, καθὼς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγεται. Mon. βάθρον. Mon. ἀσεβείας. Mon. aútoŬ. Mon. ἀποδεδειγμένῳ. Col. πολυμ. δεδειΟ γμένοις. Col. διασκοπῆσαι. Col. καὶ δὴ τοὺς ἱερ. δ Hucusque loquuntur adversarii,quorum verba primum indirecto, deinde directo sermone adducit. In ep. ad Aquilei. bæc ita preferuntur: Ναὶ, φησὶν, ἀλλ᾽ Αμβρόσιος ὁ μέγας καὶ Αὐγουστῖνος καὶ Ἱερώνύμος καί τινες τούτοις ὁμοταγείς τε καὶ ἱσοστάσιοι, μέγα ὄνομα λαχόντες ἐπ' ἀρετῇ καὶ βίου λαμπρό τητι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν πολλοῖς αὐτῶν λόγοις συνέταξαν ἐκπορεύεσθαι· καὶ δὴ τούτοις πεις θόμεθα οὕτω καὶ λέγειν καὶ φρονεῖν καὶ μὴ ἀτιμάζειν Πατέρας εἰς αἱρετικὴν δόξαν διαβάλλοντες. Εt paulo post: Ἀλλ᾽ εἰ καλῶς, φησίν, ἐδογμάτισαν, καὶ χρὴ τὸ ἐκείνων θάλπειν φρόνημα, τοὺς ὅσοι τούτους Πα τέρας ἐπιγράφουσιν ἢ δυσσεβῶς εἶπον καὶ δεῖ τῷ αἱρετικῷ φρονήματι κἀκείνους συναποβάλλεσθαι. Ταῦτα οἱ τὴν ἀσέβειαν ἀδικώτεροι. Vatic. f. 203 b, διαφυγεῖν.

καὶ σπουδῇ γένοιτο Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἤρκεσεν αὐτοῖς satis istis fuit Dominicam pervertisse vocem, neque οὔτε τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς ἡ διαστροφὴ οὔτε τοῦ κήρυ κος τῆς εὐσεβείας ἡ πρὸς ἀσέβειαν διαβολή ἀλλ' ἀτελὲς αὐτῶν ἡγοῦνται τὸ σπούδασμα, εἰ μὴ καὶ οὓς Πατέρας ὑμνοῦσι ζητήσουσι δι᾽ ὧν ἐξυβρίζουσιν Απλοῦς δὲ τῆς ἀληθείας ὁ καταισχύ των αὐτοὺς κανταῦθα λόγος. Σύνετε, λέγων, ὅποι φέρεσθε, μέχρι τίνος ὑμῶν τὸν ὄλεθρον εἰς αὐτὰ τὰ τῆς ψυχῆς ἐμβαθύνετε καίρια. pietatis præconi impietatis inussisse notam; sed aliquid studio suo deesse arbitrantur, nisi et rationes perquirant, quibus eos, quos tanquam Patres celebrant,contumelia afficiant. At simplex hic quoque et veritatis sermo ipsos his fere verbis confundens: Videte, quo ruitis quousque vestram perniciem in interiora animæ penetralia protruditis. 67. Quinam sunt, qui sacros illos viros revera Patrum loco habent, quos male faustus defectionis amor vos veluti impietatis protectores in medium proferre coegit? Quinam religiosius illis Patrumjura servant? An qui negant illos ullatenus communi Domino contradicere, an qui hos adigunt ad testimonium voci Dominicæ oppositum exhibendum et ad mirabilem illam theologiam, qua instituti credi• mus Spiritum a Patre procedere, commentis propriis evertendam? Etenim quomodo non est mani festum hæresin verbo quidem memoratis viris nomen Patrem tribuere omni prorsus honore nudum, factis autem, quibus proprium placitum astruere machinantur, in partes impiorum et perniciosorum ipsos impellere, nisi forte viri ad omnia audaces talibus Patres suos prærogativis oblectari et gloriari credant. ξζ'. [α'·] Τίνες Πατέρας τοὺς ἱεροὺς ἄνδρας ὥς ἀληθῶς νομίζουσιν, οἵους ἠνάγκασεν ἡμᾶς ὁ δύσε ερως τῆς ἀποστασίας ἔρως υπερασπιστές προκομίζειν τοῦ δυσσεβήματος; Τίνες αὐτοῖς μᾶλλον τὸ πατρικὸν διασώζουσι δίκαιον; οἱ μηδὲν αὐτοὺς ἀντιφθέγγεσθαι τῷ κοινῷ Δεσπότῃ μηδόλως πα ραδεχόμενοι, ἢ οἱ τούτους βιαζόμενοι πρὸς ἀντίπαλον καταστῆναι τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς μαρτυρίαν καὶ τὴν θαυμαστὴν ἐκείνην μυσταγωγίαν, δι' ἧς θεολογοῦμεν τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, διαστρέφειν ἰδίαις [67] ευρεσιλογίαις Καὶ γὰρ πῶς οὐκ ἔστι κατάδηλον, ὡς ἡ αἵρεσις ῥήματι μὲν τοὺς εἰρημένους ἄνδρας Πατέρας καλεῖ (γυμνῷ γὰρ καὶ τιμῆς ἁπάσης οὐ φθονεῖ μεταδιδόναι τῷ ὀνόματι [89]), ἔργῳ δὲ καὶ τῇ κατασκευαζούσῃ μηχανῇ τὸ οἰκεῖον βούλημα εἰς τὴν τῶν θεομάχων καὶ φθοροποιῶν μοῖραν αὐτοὺς ἀπελαύνουσιν, εἰ μήπω ἄρα οἱ πάντα τολμηταί τοιούτοις αὐτῶν τοὺς Πατέρας προνομίοις νομίζουσιν ἐπαγλαΐζεσθαι ξη. [β'.] Ανείπεν 'Αμβρόσιος ἤ Αὐγουστῖνος 68. Affirmavit Ambrosius vel Augustinus vel ἢ ὅστις ἕτερος [68] τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς ἐναντία· quicunque alius Dominica voci contraria. Quis hoc τίς τοῦτό φησιν; εἰ μὲν ἐγώ, τῶν σῶν Πατέρων ὑβριο G ait? Si ego, utique tuis sum Patribus injurius; sin στῆς εἰμι· εἰ δὲ σὺ μὲν λέγεις, ἐγὼ δὲ κωλύω σὺ vero tu quidem asseris, ego autem veto, utique tu μὲν ὑβρίζεις, ἐγὼ δὲ σε τῶν Πατέρων ὑβριστήν και illos afficis injuria, et ego te Patribus injurium Mon. f. 462 b. λέγοιτο. Μου. τῶν δυσσεβείας ἢ πρὸς ἀσέβ. δ. Col. ὑψοῦσι. Ep. ad Aquilei.: Οὐ γὰρ αὐτοῖς, ὡς ἔοικε, μέγα πρὸς ἀπέβειαν δοκεῖ κρατυνομένη παρ' αὐτῶν τῆς θεολογίας ἡ διαστροφή· ἀλλ᾽ ἀτελὲς ἡγοῦνται τὸ σπούδασμα, εἰ μὴ καὶ ζητήσωσιν εὐρεῖν οὕς Πατέρας καλούσι διὰ τῆς τοιαύτης ἀγνώμονος ερεύνης καὶ τῆς τῶν ἀσχημόνων ἀνακαλύψεως όπως οβρί σωσι. Col. ἐξυβρίσουσι. (79 Mon. ἁπλῶς. Mon. όπη. a, Palat. f. 234 8, εμβαθύνεται. Sic. col. Mon. οὕς. Col. δύσερις. Mon. δρους. Palat. μηδ' όλως. Vatic. μαρτυρίας. Bp. ad Aquilei.: Τίς ἐστιν ὁ ὑβριστής....; ὁ τούτους ἀντιτιθεὶς τῷ κοινῷ Δεσπότῃ καὶ διδασκάλῳ ἀντιφθεγγομένους ἢ ὁ μηδὲν μὲν τοιοῦτον ποιῶν, κοινοῦ δὲ Δεσπότου κατακολουθεῖν ἀξιῶν πάντας τῷ θεσπίσματι; Εt antea: Τίνες c! Πατέρας εξυβρία σοντες; οἱ τὸ πᾶν αὐτῶν τῆς εὐσεβείας ἐν ὀλίγοις περιγράφοντες, καὶ τούτους ἀντιφθεγγομένους καὶ ἀντιτασσομένους οἰκουμενικαῖς συνόδοις καὶ ἀναριθμήτῳ πλήθει θεοφόρων Πατέρων ἀνδρῶν προβαλλόμένοι, ἢ οἱ τοὺς πολλαπλασίους συνηγόρους παρα λαμβάνοντες; Sic. Col. Palat. καλεῖν. Sic. cod. Mon., ubi tamen γυμνῷ ad marg., suppletur præposita dubitante particula lows. Vatic.: γυμνοῦ τε τιμῆς ἁ, οὐ φθ. μ. τοῦ ὀνόματος. Palat.: γυμνὸν όνομα. Fortasse juxta Valic. legendum: καλεῖ· γυμνοί (pro γυμνόει) δὲ τιμῆς ἀπάσης; οὐ φθονοῖ μεταδιδόναι τοῦ ὀνόματος, ita ut γυμνοῦ pro γυμνοί scriptum censeatur. Videlicet: Quomodo non est evidens, hæresin prædictos viros verbo quidem vocare Patres, at vero omni eos honore exuere? Nomen iis impertiri nulla invidia prohibetur, opere vero, etc. Hæc mihi potius lectio arridet. Col. γυμνὸν κ. τιμῆς ἀπ. οὐ φθ. μετ. τοῦ ὀνόματος. Mon. κ. αὐτῇ. Pal. μηχανή. Μοῖραν deest in Mon., et legitur ἑαυτούς. Pal. αὐτοῖς. Hac in voce f. 462 expleto desinit Cod. Monac. gr. 27 textus, notato ad marginem cap. λδ'. Ep. ad Aquilei.: Όσοι δὲ τούτων βιάζονται εἰς ἀντίθετον μαρτυρίαν ἐλθεῖν τῆς Δεσποτικῆς φωνῆς, οὗτοι λέξει: μὲν γυμνῇ τὸν Πατέρα τούτοις χαρίσ ζονται, ἔργῳ δὲ καὶ πάσῃ σπουδῇ εἰς τὴν τῶν πα τραλοιῶν καὶ πολεμίων χώραν αὐτοὺς ἀπελαύ νουσι. In Vindobon. Cod. gr. theol. 324 (qui Lambeccio est cod. 157) fol. 247 b, inter excerpta ex Photio et aliis auctoribus prima hujus capitis verba usque ad vocem καταψηφίζομαι eodem prorsus pacto leguntur.

condemno. Al, inquis, illi hæc scripserunt, et in ταψηφίζομαι. ᾿Αλλὰ, φησὶ γεγράφασι ταῦτα καὶ τοῖς ἐκείνων λόγοις ἐμπεριέχεται, τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπαρεύεσθαι. [γ΄.] Καὶ τί τοῦτο; Εἰ μὲν διδαχθέντες οὐ μετέθεντο, εἰ τοῖς δικαίοις ἐλέγχοις οὐ μετεβάλοντο τὸ σὸν ἔργον λέγεις καὶ τὴν σὴν ἀνουθέτητον γνώμην (ἄλλη πάλιν αὕτη κατὰ τῶν σῶν Πατέρων συκοφαντία) εἰς τὴν ἐκείνων αναφέρεις δια δασκαλίαν. Εἰ δὲ οἷα τὰ ἀνθρώπινα καίτοι τὰ ἄλλα τοῖς ἀρίστοις ἐνευθυμοῦντες ἢ ἀγνοίᾳ τινὶ περιο έπεσον ἢ παροράματι ὑπηνέχθησαν, οὐκ ἀντεῖπον δὲ διδασκόμενοι οὐδὲ πρὸς τὸ νουθετοῦν ἀπηυθαδειάσαντο τί τοῦτο πρὸς σέ; Πῶς δὲ εὑρήσεις ἐκεινους καταφυγὴν ὧν οὐδὲν ὅμοιον πρὸς τὰ σὰ, τὴν ἄφυκτον δίκην ἀποφυγεῖν; Εἰ γὰρ ὧν σὺ μὲν ἀπολαύεις ἐκείνοις οὐδὲ γέγονε μετασχεῖν, πολλῶν δ' illorum libris continetur, Spiritum a Filio procedere. Verum quid hoc? Si enim melius edocti sententiam non mutarunt, si justis evicti argumentis ab errore non recesserunt, tuum opus dicis tuumque inenendabilem animum (alia rursus hæc est adversus Patres tuos calumnia) illorum doctrinæ acceptum refers. Si vero, quæ est rerum humanarum conditio, licet cæteroquin optimis quibusque virtutibus ornati, vel ex ignorantia quadam lapsi vel negligentia abrepti sunt, non tamen admoniti restiterunt aut ad correctiones animum pertinaciter obdurabant, quid hoc ad ta? Quomodo vero in iis, qui nihil simile tuis moribus habuerunt, perfugium invenies pænæ inevitabilis evitandæ? Si enim eorum, quibus tu abundas, illi ne leviter quidem participes άλλων προσόντων αὐτοῖς θαύματος ἀξίων, δι' ὧν facti sunt, sed potius plurimis aliis admiranda virtutis pietatisque speciminibus ornati impium tuum dogma ex ignorantia aut negligentia pronuntiarunt, quid tu humanum illorum defectum tanquam legema impie credendi tibi constituis exque hac tua lege illos, qui uil ejusmodi sanxisse deprehensi sunt, iniquos legisque violatores declaras extremæque impietatis sub amoris benevolentiæque larva reos judicas? Non bona tuorum sunt studiorum coDAtuumque præmia. Sed vide impietatis excessum improbique insipientiam animi. In suum patrocinium vocant Dominum: deprehensi fuerunt mendaces et calumniatores; advocarunt patronos apostolos; convicti sunt istos quoque eodem modo calumniis afficientes; confugerunt rursus ad Pratres; et loco honoris ingentem ipsis blasphemiam offundunt. 69. Et Patres quidem vocant, ita est, sed non ut Patrum illis honorem tribuant, verum ut inveniant qua possint ratione fieri parricidæ. Neque divi Pauli perhorrescunt vocem, quam tamen et ipsi contra Patres suos non sine ingenti malitia contorquent. Hic enim, qui potestatem accepit ligandi ac solvendi, et sane vinculo tremendo simul et valido (pertingit enim ad ipsum regnum cœlorum); hic, inquam,ingenti claraque exclamat voce: Licet nos aut angelus de calo evangelizet vobis prælerquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit 1. Paulus sonora et nunquam tacens Ecclesiæ tuba, vir tan78 Galat. 1, 8. Col. φασί. ἀρετὴ διαλάμπει καὶ εὐσέβεια, τὸ σὲν ἐξ ἀγνοίας ἢ κατὰ παρόρασιν ἐῤῥήθη δυσσέβημα, τί τὸ ἐκείνων ἀνθρώπινον [69] ἥττημα νόμον μὲν ὥστε δυσσε βεῖν ἑαυτῷ συνεισφέρεις, ἐκ δὲ τοῦ σοῦ νόμου τοὺς μηδὲν τοιοῦτο νομοθετεῖν φωραθέντας παρανόμους ἀποφαίνεις, καὶ ἀσεβείας ἐσχατής ἐν προσωπείῳ στοργῆς καὶ εὐνοίας δίκην ἀπαιτεῖς; οὐ γὰρ καλά σοι τῶν ἀγωνισμάτων τὰ ἐπίχειρα. ᾿Αλλ' ὅρα τῆς ἀσεβείας τὴν ὑπερβολὴν καὶ τῆς κακοσχολου γνώμης τὸ ἀσύντ ετον. Εἰς συνηγορίαν ἄγουσι τὸν Δεσπότην, πεφών ρανται συκοφαντοῦντες· ἐκάλεσαν συνηγόρους τοὺς μαθητάς, ἑάλωσαν κἀκείνους τὸν αὐτὸν τρόπον περιβάλλοντες συκοφαντίαις· κατέφυγον πάλιν εἰς Πατέρας, καὶ ἀντὶ τιμῆς μεγάλην αὐτῶν καταχέουσι βλασφημίαν. ξθ'. [δ] Καὶ Πατέρας μὲν καλοῦσι (καλοῦσι γάρ), ἀλλ᾽ οὐχ ἵνα τὸ τῶν Πατέρων ἀπονείμωσι γέρας, ἀλλ᾽ ἵν' εὑρήσωσι δι' ὧν ἂν γένοιντο πατραλοίαι. Καὶ οὐδὲ τὴν τοῦ θεσπεσίου Παύλου φρίττουσι φωνὴν, ἦν αὐτοὶ κατὰ τῶν Πατέρων αὐτῶν μετὰ πολλῆς ἀποῤῥίπτουσι τῆς κακουργίας. Καὶ γὰρ οὗτος ὁ τὴν ἐξουσίαν λαβὼν δεσμεῖν καὶ λύειν, καὶ τὸ τοῦ δε σμοῦ φοβερὸν ἅμα καὶ κραταιὸν (μέχρι γὰρ αὐτῆς ἀναφέρεται τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν), οὗτος δὴ μεγάλῃ καὶ διαπρυσίῳ κέκραγε τῇ φωνῇ· Κἂν ἡμεῖς ἤ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίζηται ὑμῖν παρ' ὅ εὐαγγελιζόμεθα ὑμῖν, ἀνάθεμα ἔστω Palat, f. 235 8, μετεβάλλοντο. Vatic. ενευθυνοῦντες. Col. ἐνευθηνοῦντες. In Palat., cujus lectionem adoplavimus, in μ rasura est. Palat. ἀπηυθαδιάσαντο. Sic Col. Form αυθαδειάζω et αὐθαδιάζω promiscue occurrunt. Ep. ad Aquilei. archiep.: Εἰ μὲν ὑπομνη σθέντες περὶ τοῦ προκειμένου κεφαλαίου τῶν εἰρη μένων Πατέρων ἀντεῖπε τὸ σύνταγμα καὶ πρὸς ἔνστασίν τινα καὶ ἀπείθειαν ἀπεθρασύνετο, διέτειναν τε τῇ αὐτῇ παρατροπῇ τῆς δόξης, καὶ ἐπ' αὐτῇ τὸν βίον μετὰ τοὺς ἐλέγχους κατέστρεψαν, ἀνάγκη τού τοὺς συναποβάλλεσθαι τῷ φρονήματι. Εἰ δὲ παρεφθέγξαντο μὲν ἢ διά τινα αἰτίαν νῦν ἀγνοουμένην ἡμῖν τῆς εὐθύτητος ἐξετράπησαν, οὐδεμία δὲ ζήτη σις αὐτοῖς προσενήνεκται, οὐδ᾽ εἰς μάθησιν τῆς ἀλη θείας, οὐδεὶς αὐτοὺς παρεκάλεσε, Πατέρας μὲν οὐδὲν ἔλαττον αὐτοὺς, εἰ καὶ μὴ τοῦτο εἶπον, ἐπιγραψό μεθα. Palat. τὸ ἐκεῖνον ἀνθρωπίνου ἤττ. Gol. p. 298: καλά σου. Vatic. f. 204 8. πεφώνανται. Palat. f. 235 b, ἢ εὐρ. Vat. εὑρήσουσι. Sic Col. Palat. εὐαγγελίζεται. Vatic. παρό. Gal. 1, 8. Ad hoc Apostoli effatum pariter provocat Phot. opusc. contra vet. Roma asseclas, cap. 13.

quam audent aul sentire aut docere, anathemati tradit; neque alios dumtaxat, qui hoc fuerint ausi, diris immensis subjicit, sed et sibi ipsi, si reus exsistat, eamdem indicit peuam. Neceousque terrorem hujus sententiæ sistit ac limitat; sed et culos ipsos scrutatur, ibique si vel angelum inveniat hominibus a Deo præfectum et aliud quidpiam præter evangelicam prædicationem evangelizantem paribus subjicit vinculis et ad diabolum amandat. Et tu, Patres allegans in contumeliam Dominicorum dogmatum, in contumeliam prædicationis, cujus præcones exstiterunt apostoli, in contumeliam omnium œcumenicarum synodorum, in contumeliam pietatis, quæ loto prædicatur orbe, non horres nec contremiscis nec expavescis minas? Sed et tuos Patres nisi ejus criminis participes efficias, intolerabilem tibi vitam arbitraria. Et Paulus ne incorpoream quidem veretur naturam, nec penitus curat, quod angeli ut mentes puræ pure atque immeditate communi assistunt Domino; nihil omnino horum veretur, sed æque ac terrenos homines, angelos quoque ad anathema pertrahit. Tu vero Ambrosium et Augustinum et cateros (heu perniciosum honorem!) Patres nuncupans et adversus Dominicam doctrinam eosdem in aciem instruens, leviorem putas in te vel in illos damnationem accersere? Non enim bonam tuis Patribus mercedem, nec bona educationis præmia genitoribus rependis. Verum enim vero in illos quidem beatos viros, quemadmodum ipsi nihil de tuis cavillis tuaque pervicacia ac impietate participabant,ita nectuum anathema pertingere ullatenus valebit, tu tamen eo quod inde putas istam impietatem confirmari et comprobari, luculentis faclis omni voce clarius clamantibus anathema in illos profers. Παῦλος ἡ ἀσίγητος τῆς ᾿Εκκλησίας σάλπιγξ ὁ τοσ- lus ac talis eos qui præter Evangelium aliud quidοὗτος καὶ τηλικοῦτος τοὺς παρὰ τὸ Εὐαγγέλιον ἕτερόν τι τολμῶντας φρόνημα λαβεῖν καὶ παρεισ άγειν τῷ ἀναθέματι παραπέμπει· καὶ οὐ τοὺς ἄλλους [70] μόνον, οἵτινες τοῦτο τολμήσειαν, ἀραῖς ἀνυπερβλήτοις ὑπάγει, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν, ἔνοχος εἰ ὀφθείη, πρὸς τὴν ἴσην συνωθεῖ δίκην. Καὶ οὐδὲ μέχρι τούτου τὸ φοβερὸν τῆς ἀποφάσεως περιγράφει, ἀλλὰ καὶ τὸν οὐρανὸν αὐτὸν ἐρευνα· κἂν ἄγγελον εὕρῃ τοὺς ἐπὶ γῆς ἐκεῖθεν ἐπιστάντα καὶ ἕτερόν τι παρὰ τὸ εὐαγγελικὸν εὐαγγελιζόμενον κήρυγμα, τοῖς ὁμοίοις δεσμοῖς ὑποβάλλει καὶ τῷ διαβόλῳ παραπέμπει. Καὶ σὺ Πατέρας ἀνακαλῶν ἐφ᾽ ὕβρει μὲν τῶν Δεσποτι κῶν δογμάτων, ἐφ᾽ ὕβρει δὲ τοῦ κηρύγματος, οὗ γεγόνασι κήρυκες οἱ μαθηταὶ, ἐφ᾽ ὕβρει πασῶν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, ἐφ᾽ ὕβρει δὲ τῆς ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην κηρυττομένης εὐσεβείας, οὐ φρίττεις οὐδὲ τρέμεις οὐδὲ καταπτήσσεις τὴν ἀπει λήν; ἀλλὰ καὶ τοὺς τοὺς Πατέρας εἰ μὴ ταύτης κοι νωνούς ποιήσεις αβίωτόν σοι τὸν βίον ἡγῇ· καὶ ὁ μὲν οὐδὲ τὴν ἀσώματον εὐλαβεῖται φύσιν οὐδὲ ὅτι ὡς νέες καθαροὶ καθαρῶς καὶ ἀμέσως τῷ κοινῷ παριστάμενοι Δεσπότῃ, οὐδὲν τούτων δυσωπήσεως ἀφορμὴν ποιεῖται, ἀλλὰ τοῖς ἐπιγείοις ἐν ἴσῳ πρὸς τὸ ἀνάθεμα κατασπᾷ [71] Κὺ δὲ Αμβρόσιον καὶ Αὐγουστῖνον καὶ τοὺς ἄλλους (φεῦ τιμῆς ὀλεθρίας!) Πατέρας καλῶν κατὰ τῆς Δεσποτικῆς ἀνθοπλίζων μυσταγωγίας ἀνεκτότερον οἴει τὸ κατάκριμα ἢ κατὰ σεαυτοῦ ἢ κατ' ἐκείνων ἐπισπᾶσθαι; Οὐ γὰρ καλήν γε τὴν ἀμοιβὴν τοῖς σοῖς απονέμεις Πατράσι· οὐ καλὰ τὰ τροφεῖα τοῖς γεννησαμένοις ἀντεισφέροις ἀλλὰ γὰρ εἰς μὲν τοὺς μακαρίους ἄνδρες ἐκείνους, ὥσπερ οὐδὲν αὐτοῖς τῶν σῶν μετὴν σοφισμάτων οὐδὲ τῆς ἀπειθείας καὶ ἀσε βείας, οὕτως οὐδὲ τὸ σὸν ἀνάθεμα χώραν εὑρήσει διαβαίνειν· σὺ δὲ δι᾽ ὧν ὅμως ἐκεῖθεν νομίζεις τὸ δυσσεβές συγκροτεῖσθαι, λαμπροῖς τοῖς ἔργοις καὶ φωνῆς ἁπάσης γεγωνότερον κεκραγόσι κατ' αὐτῶν τὸ ἀνάθεμα προκομίζεις ο. [ε] Καὶ οὐ τοῦτό φημι, ὅτι πάντως ἅπερ σὺ κατηγορεῖς, ἐκείνοις οὕτω περιφανῶς δογματίζεται, 70. Neque hoc dico, revera quæcunque tu asseris, ab iis ita luculente tradi; verum licet contigisVARIE LECTIONES ET NOTÆ. " Deum angelos constituisse rebus humanis di- coratione prima de Process. Sp. S.,» ita illa Latine rigendis ac populis et terræ zonis moderandis singulis fere singulos, sæpe Photius repetit respiciens ad Deuter. XXXII. 8 (in LXX); Amphiloch. 191, sive 40 (Galland. Bibl. PP. XIII, 744); Amph. 191, C. 4 (apud Mai Vetl. Scr. I, p. 197). Patrum de hac re testimonia indicavit Klee, Hist. dogm. I, p. 257, nota 3 seq. Cf. et Greg. Naz. Or. xxviit, 31, p. 521 seq.; xLI, 9, 27, p. 755, 768 ed. Clemencet. Col. p. 299: ἐφ' ὕβρει δὲ πασῶν. Col. ποιήσῃς. Intelligit, semper ob oculos habens Gal. 1,8, angelos, quos sape cum Patribus vocat ἀσωμάτους φύσεις, ut ep. 228, p. 340 ed. Μontacutii et Amphiloch. 6, c. i ed. Mai. l. c., p. 48. Palat. οὐδέ. Verba hæc ἀλλὰ καὶ τοὺς τοὺς πατέρας κατασπᾷ sine ulla lectionis differentia adducit Leo Allatius, in op. contra Hottinger. p. 196 et Photii reddens: Sed et Patres tuos, nisi illius sententiæ participes feceris, non tibi vivendum esse arbitraris. Et hic quidem (Paulus) neque naturam incorpoream veretur, neque qua ratione uti mentes puræ pure et immediate communi Domino assistunt; horum nullo verecundiam sibi præcipit; sed æque atque terrena ad anathema divellit.» Sic Palat. Vat. κατ᾽ ἐκείνου. Col. αντεισφέρεις. Cel. γεγονώτερον. Ep. ad 'Aquil.: Εἰ μὲν μηδὲν οὔς ὁ λόγος ἄνωθεν ἔφη πατέρας, τῷ κοινῷ Δεσπότῃ ἀντιφθέγγονται, οὐδ᾽ ἡμεῖς τούτοις ἀντιφθεγξόμεθα· εἰ δ' ὑμεῖς φατε, ὡς τῇ δεσποτικῇ φωνῇ ἀντιφθέγγονται, ὑμῶν ἐστι τὸ καὶ τὸν Δεσπότην δεύτερον ἐκείνων ποιεῖν, κάτ κείνους διὰ τὸ τὴν δεσποτικὴν παριδεῖν ἐντολὴν ἀπελαύνειν εἰς τὸ τοῦ κρίματος ἀπαραίτητον.

set, illos tale quidpiam dixisse (homines enim erant ἀλλ᾽ εἰ καὶ τοιοῦτόν τι συνέπεσεν αὐτοὺς εἰπεῖν (ἄνε neo polest se immunem ab omni humano lapsu perpetuo conservare qui ex luto fluxaque natura constat; imo non nunquam etiam viris optimis adnascuntur aliqua vestigia macularum); verum licet, inquam, forte ad aliqu od indecorum ac turpe fuissent lapsi, ego sane probos Noemi filios imitarer et pro vestimentis silentio potius atque gratitudine paternam turpitudinem obtegerem, non autem, uti tu facis, Chami sequerer exemplum; imo vero tu multo acerbius illo atque impudentiustuorum quos vocas, Patrum turpitudinem evulgas 7. Ille enim, non quia revelavit, sed quia non velavit, maledictionem sustinuit; tu vero et revelas et in hac audacia gloriaris, et ille quidem fratribus arcanum effert; ta vero non fratribus, nec uni aut alteri; sed quantum est ex tuo conatu etimpudentia, universum quasi terrarum orbem theatrum constituens ingenti promulgas clamore, tuos Patres sordibus fœdos esse, et in ipsorum turpitudine luxuriaris (debaccharis) et ignominia illorum gaudes et socios quæris, per quos illorum dedecus ac deformitatem in publicam efferas lucem et solemniter celebres. 71. Dixit Augustinus et Hieronymus Spiritum a Filio procedere. Et unde potest haberi aut dari fides, post tot annos elapsos, non esse illorum scripta per malitiam depravata? Neque enim arbitrari debes, te solum esse ad impietatem fervidum et te solum audere non audenda; sed potius ex hac ipsa animi affectione reputa, tunc quoque facile fuisse versutissimo generis humani hosti talibus vasis abundare. 72. Dixerunt, quos tu adducis, ista. Quod si ob aliquam necessitatem vel paganorum insaniam oppugnantes vel aliam hæreticam opinionem refellentes, vel auditorum indulgentes infirmitati vel ob aliquid aliud his simile, qualia solent in vila humana quotidie evenire, si, inquam, ob aliquam ejus modi causam sive etiam ob plures, iis forte talis vox excidit, quomodo tu quod illi non sensu dogmatico 73 Gen. 18, 21-27. θρωποι γὰρ ἦσαν καὶ ἀνθρωπίνου παρολισθήματος οὐκ ἔστι διαπαντός ὑπεράνω φέρεσθαι τὸν ἐκ πηλοῦ καὶ ῥεούσης ὕλης συγκείμενον· ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ τοῖς ἀρίστοις ἐπεφύεται τινα κηλίδος ἔχνη) ἀλλ᾽ οὖν εἴ τι παρηνέχθησαν ἐνασχημονῆσαι, τοὺς εὐγνώμονας ἂν τῶν τοῦ Νῶς παίδων ἐμιμησά μην, καὶ ἀντὶ περιβολαίων τῇ σιωπῇ μᾶλλον καὶ εὐγνωμοσύνῃ τὴν πατρικὴν ἐπεκάλυψα ἀσχημοσύνην, οὐχὶ δ' ὥσπερ σὺ κατὰ τὸν Χὰμ διεπραξάμην· μᾶλ λον δὲ σὺ πολὺ πικρότερον ἐκείνου καὶ ἀναιδέστερον τοὺς Πατέρας οὓς λέγεις εἰς ἀσχημοσύνην [72] στηλιτεύεις· ὁ μὲν γὰρ οὐχ ὅτι ἀπεκάλυψεν, ἀλλ' ὅτι μὴ ἐπεκάλυψε, τὴν ἀρὰν ὑπέχει· σὺ δὲ καὶ ἀποκαλύπτεις, καὶ σεμνύνῃ τῇ τόλμῃ· καὶ ὁ μὲν τοῖς ἀδελφοῖς τὸ ἀπόῤῥητον ἐκφέρει, σὺ δὲ οὐκ ἀδελφοῖς, οὐδὲ πρὸς ἕνα ἢ δύο, ἀλλ' ὅσα τε τῇ σῇ σπουδῇ καὶ ἀναισχυντίᾳ τὴν οἰκουμένην θέατρον καθίζων μέγα μὲν σαλπίζεις, ὡς οἱ σοὶ Πατέρες ἐνασχημονοῦσι ἐνασελγαίνεις δ᾽ αὐτῶν ταῖς ἀσχημοσύναις, καὶ τρυ φᾶς τὴν κατ᾽ ἐκείνων ἀτιμίαν· καὶ συγχορευτάς ζη τεῖς δι᾽ ὧν τὴν ἐκείνων ὕβριν καὶ ἀσχημοσύνην εἰς τὸ λαμπρότατον πανηγυρίσεις οα'. [ϛ΄.] Εἶπεν Αὐγουστῖνος καὶ Ἱερώνυμος τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ πόθεν ἔπει λαβεῖν ἢ δοῦναι πίστιν, τοσούτου ρεύσαντος χρόνου, ὅτι μὴ αὐτῶν κεκακούργηται τὰ συντάγματα; Μὴ γὰρ νομίσεις μόνον σαυτόν εἶναι θερμὸν πρὸς ἀσέβειαν καὶ τολμηρὸν τὰ ἀτόλμητα, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς σῆς ἀναλογίζου μᾶλλον γνώμης, ὅτι καὶ τηνικαῦτα οὐδὲν τὸ κωλύον ἦν τοιούτων σκευῶν εὐπορῆσαι τὸν πολυμήχανον τοῦ γένους ἐχθρόν [73] οβ'. [ζ'.] Εἶπον οὓς σὺ λέγεις ταῦτα. Εἰ δὲ διά τινα περίστασιν ἢ πρὸς Ἑλληνιστῶν ἀντιφερόμενοι λύσσαν ἢ πρὸς ἄλλην αἱρετικὴν διαμαχόμενοι δόξαν ἢ τῇ τῶν ἀκροατῶν συγκαταβαίνοντες ἀσθενείᾳ, ἢ πόσα τοιαῦτα καθεκάστην ὁ ἀνθρώπινος ἐπιδεί κνυσι βίος· εἰ οὖν ἐκείνοις διά τι τούτων ἢ καὶ διὰ πλείω τοιαύτην ἐκείνοις ἀφεῖναι συνέπεσε φωνὴν, πῶς σὺ τὸ μὴ κατὰ δογματικὴν ἐκείνοις ἔνCol. διὰ παντός. Vatic. ἔσθ' ὅτε. Gen. 1x, 21-27. Vatic. ως. Col. p. 300: ὡς. Palat. f. 237 a, ἐνσεμνύνῃ. Gol. ἐνσέμνῃ. Ad marginem ἐνσεμνύσῃ. Ep. ad Aquilei. immediate post verba ad cap. 66, nota 5 adducta: Δεικνύντες αὐτοὺς κανταῦθα γνησίους τοῦ Χὰμ μαθητάς, ὃς τὴν τοῦ πατρὸς ἀσχη μοσύνην οὐ συνεκάλυψεν, ἀναιδεῖ δὲ προσώπῳ δι εχλεύασεν· ἀλλ᾽ οἱ τῆς Ἐκκλησίας τρόφιμοι καὶ τῶν ἱερῶν, μαθημάτων οὐκ ἐπιλήσμονες κατὰ τὸν Σὴμ καὶ Ιάφεθ καὶ τὴν πατρικὴν ἀσχημοσύνην ἐπικαλύ πτειν ἐπίστανται, καὶ τοὺς μιμητὰς τοῦ Χάμ καταγινώσκοντες ἀποστρέφονται. Col. νομίσης. En Photius sine tabulis et testibus Latinos reos insinuat corruptorum suorum Patrum textuum Et sane plures posteriores Græci contendebant,Augustini festimonia de processione Spiritus S. a Filio ab additamenti fautoribus efficta et fraudulenter ejus libris inserta fuisse, dum alii alias vias inierunt.Qua de re conferas Allatium contra Hottinger, p. 299309. Nos hic unius Marci Ephesii verba referimus, qui in Confessione (apud Gregor. Cpl. Apolog.contra eamd. Cod. Monac. 27, f. 131 b) scripsit: Τὰς δὲ τῶν δυτικῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων φωνὰς, αἳ τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τῷ Υἱῷ διδόασιν, οὔτε γνωρίζω (καὶ γὰρ οὐδὲ μετεβλήθησαν πότε πρὸς τὴν ἡμετέραν γλώτταν, οὐδ᾽ ὑπὸ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων ἐδοκιμάσθησαν), οὔτε παραδέχομαι τεκμαι ρόμενος, ὅτι διεφθαρμέναι εἰσὶ καὶ παρέγγραπτοι. Col. ἐπιδείκνυται. Palat. f. 237 b. διά τοι το Ἐκείνοις bic redundat.

νοιαν εἰρημένον, δόγμα καὶ νόμον ποιῶν σαυτῷ μὲν pronuntiarunt, pro dogmate ac lege sumens tibi ἀνοήθητον τὴν ἀπώλειαν ἐπάγεις, ἐκείνους δὲ συγκατασπαν τῇ σῇ φιλονεικεῖς ἀπονοίᾳ; ογ΄. [η'.] Εἶπεν ὁ τῆς οἰκουμένης κήρυξ ὁ τῶν ἀποῤῥήτων θεωρὸς, ὁ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν τοῖς καθ᾿ ἑαυτὸν ἐξευγενίσας τρόποις· εἶπεν ἐκεῖνος πρὸς τοὺς Ἑλληνιστὰς πολλῷ τῷ λόγῳ ῥέοντας ἀντιφερόμε νος καὶ τὴν ἐκείνων ὀφρὺν ἄνω τεινομένην κάτω παρασκευάσας νεύειν, μᾶλλον δὲ πρὸς τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν συγκατιών, τί εἶπε; Διερχόμενος καὶ ἀναθεωρῶν τὰ σεβάσματα ὑμῶν, εὗρον καὶ βωμὸν ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο· ᾿Αγνώστῳ Θεῷ· ὃν οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν Τί οὖν; Δι' ὧν τῆς [74] Ἐκκλησίας ὁ διδάσκαλος τοὺς Ελλήνων σοφοὺς ἐθήρα, καὶ τῆς ἀσεβείας πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἐχειραγώγει καὶ μετ. έφερε, ταῦτα σὺ δόγμα ποιήσεις, καὶ κηρύττειν τολμήσεις τὸν καθαιρέτην τῶν εἰδώλων καταγγέλλειν, ὃν ἐσέβετο καὶ ὠνόμαζεν ὁ Ἑλληνισμὸς ἄγνωσουν Θεόν; Οὐ γὰρ θαυμαστόν σου τὸ τῆς σοφίας δραστήριον καὶ τῶν κακοσχόλων ή πλοκή σοφισμάτων. Ανειμένος ἦν ὁ βωμὸς τῷ Πανί ἡ δὲ τῶν ᾿Αθηνῶν πόλις τοῦ τιμωμένου τέως μὴ συνιέντες τὸ ὄνομα ἐπέγρα φον τῷ βωμῷ· Αγνώστῳ Θεῷ. Ἐπεὶ γὰρ ἐκ τῶν προφητικῶν χρησμῶν καὶ τῶν Δεσποτικῶν λογίων ὁ περιδέξιος ἐκεῖνος καὶ οὐράνιος ἄνθρωπος μὴ πειθό μενον ἑώρα τὸ Ἑλληνικὸν, ἐξ αὐτῶν αὐτοὺς τῶν θεοστυγῶν σεβασμάτων εἰς τὸ τοῦ Δημιουργοῦ μετακα λεῖται σέβας· ἐξ αὐτῶν τῶν τοῦ διαβόλου προγραμ μάτων τῆς αὐτοῦ καταψηφίζεται τυραννίδος· ἐκ τῶν ὀχυρωμάτων καταστρέφει τὸ κράτος αὐτοῦ τῆς ἐξου- " σίας· ἀπὸ τῆς πλάνης γεωργεῖ τὴν εὐσέβειαν· ἐκ τῆς ἀπωλείας βλαστοὺς ἡμῖν προβάλλεται σωτηρίας· ἐκ τῆς τοῦ διαβόλου παγίδος εἰς τὸν δρόμον ἐνισχύει τοῦ Εὐαγγελίου· βαλβίδα ποιεῖται τὴν κορυφὴν τῆς ἀποστασίας τῆς εἰσόδου, δι' ἧς ἦν αὐτοῖς εἰς τὸν νυμφῶνα Χριστοῦ καὶ τὴν ἄχραντον αὐτοῦ παστάδα εἰσελθεῖν τὴν Ἐκκλησίαν Οὕτως ἦν ἐκεῖνος ὁ μετάρσιος νοῦς διὰ τῶν ὅπλων τοῦ ἐχθροῦ αὐτὸν κατατιτρώσκειν τὸν ἐχθρὸν καὶ [75] αἰχμαλωτίζειν δραστήριος τε καὶ τὴν ἄνωθεν ἑαυτῷ φέρειν ἰσχύν· Τί οὖν; Διότι Παῦλος τοῖς ὅπλοις τοῦ ἐχθροῦ καθ 14 Act. XVII, 23. quidem ipsi irreparabilem creas perniciem, illos vero in tuam abripere vesaniam contendis? a 75. Dixit orbis terrarum præco, arcanorum contemplator, qui humanam naturam insignibus suis moribus nobilitavit, dixit ille adversus Athenienses ornato ac fluido dicendi genere pollentes disputans, illorumque animos nimium elatos submittens ac deprimens, imo potius ad illorum infirmitatem sese aecommodans, quid igitur dixit? Præteriens et videns simulacra vestra, inveni et eram in qua scriplum erat: Ignoto Deo. Quem igitur ignorantes colitis, hunc ego annuntio vobis 7. Quid igitur? Ea, per quæ Paulus Ecclesiæ doctor sapientes Græcorum aucupabatur atque ex impietate ad pietatem manuducens transferebat, hac, inquam, tu pro dogmate accipies et asserere audebis, & Paulo idolorum eversore illum prædicari, quem gentilium error colebat nominabatque ignotum Deum? Non enim mira accedere nobis debet tui ingenii in fallacibus argutiis consuendis solertia. Erectum erat altare illud Pani; urbs autem Athenarum nomen ejus qui in eo colebatur interim ignorans inscripserat: Ignoto Deo. Jam vero quoniam ex prophetarum oraculis Christique Domini eloquiis egregius illecoelestisque vir videbat, haudquaquam gentiles flecti, ex ipsismet exsecrandis simulacris ad cultum eos revocat Conditoris, et ex ipsis diaboli programmatibus potestatis ejusdem tyrannidem condemnat, ex munimentis ejus fortissimis robur potestatis ipsius evertit, ab errore metit pietatem, ex perditione germina nobis salutis profert, e diaboli laqueo ad cursum Evangelii excitat; summum defectionis verticem vim facit initium, qua ipsi possent in Ecclesiam, purissimum atque intemeratum Christi thalamum, ingredi. Adeo pollebat sub. limis illa mens per ipsa inimici arma ipsum inimicum confodere ac subigere. Quid igitur? Quia Paulus armis inimici delevit inimicum, ideone tu honore arma inimici prosequeris et divina nuncupabis arma, alque in tuam ipsius protrudes cadem? Et quot alia similia exempla apud hunc, qui omnia Fort. αβοήθητων. 'Αβοήθ. habet Col. His consona tradit ep.ad Aquilei.: Πόσα δ' ἄν τις ὑπὲρ τῶν μακαρίων ἀνδρῶν ἐκείνων εἴποι; πόσαι γὰρ περιστάσεις πραγμάτων πολλοὺς ἐξεβιάζοντο, τὰ μὲν παραφθέγξασθαι, τὰ δὲ πρὸς οἰκονομίαν εἰπεῖν, τὰ δὲ καὶ τῶν ἀπειθούντων ἐπαναστάντων, τὰ δὲ καὶ ἀγνοίᾳ εἴα δὴ περιολισθεῖσιν ἀνθρώπινα; Αλλος γὰρ πρὸς τοὺς αἱρετίζοντας διαμαχόμενος, ἄλλος τῇ ἀσθε νεία συγκάτιὼν τῶν ἀκροατῶν, ἄλλος άλλο τι διαπρατ τόμενος καὶ τὸν καιρὸν ἔχων πολλὰ τῆς ἀκριβείας καθυφεῖναι παρακαλοῦντα, ἐπὶ τέλει μείζονι καὶ εἶπε καὶ ἔπραξε, ἃ μήτε λαλεῖν ἡμῖν μήτε πράττειν ἔξεστιν. Act. Ivir, 23. Varias Patrum theologorumque de hoc textu sententias recenset Baronius ad a. 52 n.8 seq. His addantur Isidor. Pelus. lib. iv, ep. 60, et alii ap. Cornel. a Lap. in h. 1. De his verbis disputat Photius ep. 62 ad Jo. philos., p. 114 ed. Mont. Amphil. q. 232 (apud Montfaucon Bibl. Coislin. p. 341): Δια τί Παῦλος ᾿Αθηναιοις διαλεγόμενος ἀπὸ τῶν ἰδίων ἐπιγραμμάτων αὐτοῖς διαλέγεται; Col. p. 331: ὁ τῆς Ἐκκλησ. Col. Ταῦτά σου δόγματα. Cf. Chrysost. hom. in Act. ap., c. 17. Chrysost. Or. in S.Paulum apud Photium in Bibl. cod. 270: Τὸν βωμὸν τοῦ διαβόλου συνήγορον πεποίηκε τοῦ Χριστοῦ, τὸ τῆς πλάνης ἐπίγραμμα ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐφθέγγετο· ἡ στήλη τῆς ἀπάτης ἐστηλίτευσε τὴν ἀπάτην· ἐπειδὴ τὰ τῶν προφητῶν Αθηναίοις ἦν δυσπαράδεκτα, ὁ βωμὸς καὶ τὰ γράμματα τῶν δαιμόνων τῇ σοφίᾳ Παύλου ἐκήρυσσε τὴν εὐσέβειαν, κ. τ. λ.

sapienter in Spiritus virtute disposuit, poterunt εἷλε τὸν ἐχθρον, διὰ τοῦτο σὺ τὰ τοῦ ἐχθροῦ τιμήreperiri. σεις ὅπλα καὶ θεῖα ὅπλα καλέσεις, καὶ πρὸς τὴν σὴν ὠθήσεις ταῦτα σταγήν; Καὶ πόσα ἂν ἔνεστι τοιαῦτα παραδείγματα παρ' αὐτῷ τῷ πάντα ἐν σοφίᾳ τῇ τοῦ Πνεύματος δυνάμει διακυβερνήσαντι λαβεῖν! 74. Quid vero opus est exemplis? Ipsemet alta et clara dicit voce: Factus sum Judæis tanquam Judmus, ut Judzos lucrarer; iis qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, ut eos qui sub lege erant lucrifacerem; iis qui sine lege erant, tanquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi), ut lucrifacerem eos qui sine lege erant 15. Num ergo tu propterea Judaismum instaurabis, aut, divinis humanisque legibus abrogatis, vitam omni solutam lege in hominum commercio induces, alque impudenter, imo potius impie, clamabis hæc esse præcepta a Paulo prædicata? 75. Quot vero et alii beati et sancti Patres nostri exstant, in quibus talia reperias? Inspice Romanum pontificem Clementem et quæ inde denomicantur Clementina (ne dicam cum veteribus, scripta illa fuisse jussu Petri apostolorum principis), Dionysium Alexandrinum,qui,dum contra Sabellium fervide disputat, Ario propemodum protendit manum, magnum atque inter beatos-martyres fulgentem Methodium Palarensem, qui angelorum corporis passionumque expertem naturam in terrenum amorem et corporeum amplexum ruisse non incredibile censuit. Omittam Pantænum et Clementem, Pierium quoque, Pamphilum et Theo-C gnostum viros sanctos sanctarumque institutionum doctores, quos, licet propositiones eorum non cunctas omnino admittamus, præclaræ tamen vitæ cæterarumque doctrinarum præmia ipsis rependentes ingenti honore atque commendatione prosequimur, præcipue Pamphilum et Pierium, utpote martyrii quoque certaminibus inclytos. Cum quibus 75 Cor. ix, 20, 21. οδ'. [0'.] Τί δὲ δεῖ παραδειγμάτων; Αὐτὸς διαπρο σίῳ λέγει τῇ φωνῇ· Εγενόμην τοῖς Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος, ἵνα Ἰουδαίους κερδήσω· τοῖς ὑπὸ νότ μον ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσω τοῖς ἀνόμοις ὡς ἄνομος, μὴ ὢν ἄνομος Θεοῦ ἀλλ᾽ ἔννομος Χριστοῦ, ἵνα κερδήσω ἀνόμους. Δρ᾽ οὖν σὺ διὰ τοῦτο τὸν Ἰουδαϊσμὸν ἀνακαινί σεις, ἢ τὴν ἀνομίαν ἀντὶ τῶν θείων καὶ ἀνθρωπίνων θεσμῶν ἐμπολιτεύεσθαι τῷ βίῳ νομοθετήσεις, και ανακράξεις αναισχύντως, μᾶλλον δὲ λίαν ἀθέως, ὡς Παύλου εἰσὶ ταῦτα καὶ αἱ ἐντολα! καὶ τὸ κή ρυγμα; οε'. [ι.] Παρὰ πόσοις δὲ καὶ ἄλλοις τῶν μακαρίων καὶ ἁγίων Πατέρων ἡμῶν ἔνεστι τοιαῦτα εὐρεῖν! Ἐννάει μοι τὸν τῆς Ῥώμης ἀρχιερέα Κλήμεντα καὶ ἃ τὴν ἐπωνυμίαν ἐκεῖθεν φέρει, Κλημένται (ἵνα μὴ λέγω τὰ γεγραμμένα, [76] ὡς ὁ παλαιὸς λότα γος, κατὰ τὸ τοῦ κορυφαίου Πέτρου γεγενῆσθαι πρόσταγμα), τὸν ᾿Αλεξανδρείας Διονύσιον ἐξ ἀντιπνοίας τῆς πρὸς τὸν Σαβέλλιον μικροῦ τῷ ᾿Αρείω χεῖρα προτείνοντα τὸν ἐν ἱερομάρτυσι λάμποντα τῶν Πατέρων τὸν μέγαν Μεθόδον, ὃς ἀγγέλων τὴν ἀσώματον καὶ ἀπαθὴ φύσιν πρὸς ἔρωτα βρότειον καὶ ὁμιλίαν σωμάτων καταπεσεῖν οὐκ ἐλαύνει δόξης Εάσειν μοι δοκῶ Πάνταινον καὶ Κλήμεντα Πιέριον τε καὶ Πάμφιλον καὶ Θεόγνωστον ανα δρας τε ἱεροὺς καὶ τῶν ἱερῶν διδασκάλους μαθημά των, ὧν τὰς θέσεις οὐ πάσας πάντως δεχόμενο:, καλοῦ γε βίου καὶ τῆς ἄλλης ἱερολογίας γέρας αὐτοῖς ἀπονέμοντες, διὰ πολλῆς τιμῆς καὶ ἀποδοχῆς ἄγου μεν· μάλιστά γε Πάμφιλον καὶ Πιέριον, ἅτε δὴ καὶ μαρτυρικοῖς ἄθλοις ἐνδιαπρέψαντας μεθ' ὧν Sic. Col. p. 302. Palat. f. 238 b, Θεῷ, et deinde Χριστῷ. Col. Ιουδ. ἡμῖν ἀνακ. Ταῦτα αἱ ἐντ. Paulo aliter eamdem rem declarat Photius ep. ad Aquilei.,ubi inter alia scribit: Καὶ ἵνα ἄλλους ἐάσω, ἐννόει μοι τοῦ θαυμαστοῦ Παύλου και διδασκα-D λου τῆς οἰκουμένης τὸν ἁγιασμὸν, τὸ ξυρᾶσθαι, τὸ γάλακτι τρέφειν τοὺς ἄρτι καθισταμένους πρὸς μάθησιν, καὶ οὐ βρώματι, κἀκεῖθεν ἐφεξῆς εἴ τις τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν τὸν χορὸν διέλθοι, ὅλον ἀνθρώπου κατατρίψοι βίον, τὰ τοιαῦτα ἐξαριθμῶν καὶ γραφό μενος. Bibl. cod 126, ubi tria in eo carpit, verum immerito. Cf. Lumper, Hist. theol. crit. t. I, sect. 1, c. 5, a. 3, p. 89 seq. Pseudoclementina opera (homilias et recognitiones) intelligit, de quibus agit in Bibl. cod. Sic Col. Palat. λόγος τοῦ κορ. Solemne hoc est Petri epitheton tum apud Patres Græcos (quorum quamplurima testimonia suppeditat C. Passaglia in Commentario de B.Petri prærogativis. Ratisbonæ, 1850) tum apud Photium. Cf. c. Manich. I, 8 (Galland. ΧΙΙΙ, 605); ΙΙ, 6; ΙΙΙ, 6 (ib. p. 626, 643); Amphil. 154, s. Galland. n. 30 (ibid. p. 726); Mai. Vett. scr. I, 1, 94, 110, 111, q. 43; c. 4, 6, 16; epist. 178, p. 265; epist. 35, 95; epist. 156, p. 210 ed. Montac. Ρ. Dionysii scripta in Bibliotheca non recenset Photius; ex Stephano tamen Gobar cod. 232 habet, Basilium asserere, ὡς οὐκ ἀσεβεῖ γνώμῃ μάχῃ δὲ τῇ πρὸς Σαβέλλιον εἰς τὴν ἀντίθετον κατὰ τοὺς λόγους περιτραπῆναι δυσφημίαν Athanasius in Op. de sent. Dionys, eum defendit. Fragmenta Apologie Dionysii Alex. ad Dionys. Romanum collegit Routh (Relig. sacr., t. III, p. 194–203). Bibl. cod. 234 s. Cf. 232, c. 26. Sed hæc opinio seu potius verborum Gen. vi, 2 interpretatio, de qua Photius agit Amphil. q. 254 (Mai, Vell. scr. nova Collect. IX, p. 123), non unius Methodii fuit, sed plurimorum priscorum, ut Justini et Irenæi. Cf. Massuel. not. in Iren. IV, 16, 2. Phot. Bibl. cod. 109-111. Ibid. cod. 118, 119, 106. Pierium martyrio diem supremum obiisse etiam cod. 118 et 119 asserit Photius; Hieronymus vero Catal. de script. ill. c. 76 non vocat eum mar lyrem, et Romæ mortuum esse tradit.

sacerdotem et Lugdunensium episcopatum nactum, et Hippolytum, ipsius discipulum et inter pontifices martyrem, viros mirandos quidem inplurimis, interdum tamen ab exactissima veritatis norma alicubi deflectentes. καὶ τοὺς ἀπὸ Δύσεως παρατρέχομεν· Εἰρηναῖόν [77] et Patres occidentales præterimus, Irenæum Dei τε τὸν ἀρχιερέα Θεοῦ καὶ τὴν τῶν ἱερῶν ἐφορείαν τῶν Λουγδούνων δεξάμενον· καὶ ἱππόλυτον τὸν αὐτοῦ μαθητὴν καὶ ἐν ἀρχιερεῦσι μάρτυρα ἄνδρας θαυμασίους μὲν ἐν πολλοῖς, ἔσθ' ὅτε δὲ τῆς ἀκριβείας λόγους αὐτῶν ἐνίους οὐκ ἀναστέλλοντας κατασύρεσθαι. ος. [ια'.] 'Αθ᾽ οὖν καὶ κατὰ τούτων ἁπάντων τὸ σὸν προκομίσεις διλήμματος καὶ τὰς ἀφρῦς ἀνατείνων ἐρεῖς· Ἢ δεῖ τοὺς ἄνδρας τιμῶντα καὶ ἃ τούτοις γέγραπται μὴ παραγράφεσθαι, ἢ παραγρα φομένους τῶν ῥημάτων ἔνια καὶ αὐτοὺς ἐκείνους συμπαραγράφεσθαι Καὶ πῶς οὐχὶ μᾶλλον καὶ δικαιότερον τὸ σὸν οὗτοι κατὰ σοῦ πεθιδέξιον οὐκ ἀντιστρέψουσιν, "Ανθρωπε, λέγοντες, τί συνάπτεις τὰ ἀσύναπτα; Εἰ μὲν ἀληθῶς Πατέρας ἡμᾶς καλεῖς, πῶς οὐ φρίττεις ἀνθοπλίζειν κατὰ Πατέρων, καὶ τὸ βαρύτατον, κατὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου πάντων καὶ Δημιουργοῦ; Εἰ δ' ἅπαξ ἐνασελγαίνειν σπουδασμά σοι καθ᾿ ἡμῶν, πῶς οὐ μέμηνας ἐμφανῶς Πατέρας τε ἅμα καλῶν καὶ τὰς πατραλοίας χεῖρας ἐπανατεί νων ἡμῖν; Καὶ διὰ πόσων ἂν ἑτέρων διέλθοι τὸ σὸν κατὰ τοῦ φερόμενον σόφισμα! ᾿Αλλὰ γὰρ ὥσπερ τοὺς εἰρημένους Πατέρας, οὕτω δὴ καὶ ταῦτα ἐῶμεν τα νῦν. [78] οζ. [ιβ'.] Τὴν μέντοι βασίλειον στολὴν (53-54), τὸν μέγαν Βασίλειον τίς οὐκ οἶδε ψυχῆς μὲν θαλάμοις ἀκήρατον συντηροῦντα τὴν εὐσέβειαν, ὑποσιγῶντα δὲ τοῦ Πνεύματος τὴν θειότητα; Ο ψυχῆς θεῖον ζεούσης φίλτρον, τὴν φλόγα δὲ τέως οὐκ εἰς τὸ λαμπρότερον ἀναῤῥιπιζούσης, ἵνα μὴ θᾶττον συναπο σβεσθῇ αὐτῇ προόδῳ καὶ αὐτῇ παῤῥησίας λαμπρότητι (55)! Οὗτος οὖν οἰκονομῶν ἐν κρίσει τους λόγους αὐτοῦ καὶ μᾶλλον ἀνακηρύττεσθαι τῇ κατὰ μικρὸν ἐπιδόσει μεθοδεύων τὴν εὐσέβειαν (ἐπειδὰν γὰρ ἡρέμα ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς ἐμβαθύνοιτο, κραταιοτέρα τοῦ δόγματος ἡ φλόξ ἀναδίδοται τῷ τάχει δὲ καὶ τῇ ἀθρόᾳ προσβολῇ τῆς λαμπηδόνος πολλάκις τὸ νοερὸν ὄμμα, καὶ μά λιστα τῶν πολλῶν, ἐξαμαυροῦσθαι είωθε, καθάπερ καὶ ἀστραπὴ τὰς ὄψεις ἐπισκοτίζει καὶ μάλιστα τὰς ἀσθενέστερον διακειμένας [58]), διὰ τοῦτο σιγᾷ μὲν ὁ πρὸ παντὸς ἄλλου κηρύσσειν ἐπυρπολεῖτο· ἔπραττε 76. An igitur et contra hos omnes tuum objicies dilemma elatoque supercilio dices: Aut oportet hos viros honore prosequi et quæ fuerunt ab ipsis scripta non rejicere, aut si nonnulla eorum verba rejicimus, illos ipsos simul respuere debemus? Et quomodo non potius atque æquius tuum hoc ingeniosum argumentum isti in te retorquebant, dicentes: Quid ea conjungie, o homo, quæ conjungi nequeunt? Si vere nos Patres nuncupas, quomodo non exhorrescis arma in Patres sumere quodque est gravissimum, in ipsum communem omnium Dominum atque Conditorem? Si autem semel petulantia adversum nos uti decrevisti, quomodo non luculente insanis, dum Patres nos simul vocas et parricidiales in nos intendis manus? Et quot adhuc aliis modis tuum hoc sophisma converti adversum te possel!Verum quemadmodum memoratos Patres, ita et hæc in præsenti missa faciamus. 77. Cæterum regium illum amictum, magnum, inquam,Basilium quis ignorat in penitioribus anima thalamis puram atque intemeratam conservasse pietatem, Spiritus tamen divinitatem subticuisse? O animam divino amore æstuantem, sed flammam non in propatulum efflantem ne ocius in ipso ortu ipsoque libertatis fulgore exstinguatur! Hic igitur disponens sermones suos in judicio ac sedulo procurans, ut paulatim crescendo et per partes instillata firmius veritas in cordibus stabiliretur. (Quando enim fuerit sensim in hominum animis insinuata, validior flamma dogmatis excitatur, celeritate vero subitaneaque impressione fulgoris sæpe mentalis oculus præsertim rudiorum, offuscari solet, quemadmodum et fulgur lumen oculorum obtundit, maxime imbecilliorum). - Ideo silet quidem, quod præ alio quolibet prædicare ardentissime expetebat; silentium tamen adbibebat, ut tempore In epist. ad Aquilei., ubi pariter Dionysium, Methodium et Irenæum adducit, cum Irenæo loco Hippolyti jungit Papiam: Ετι μὲν καὶ Εἰρηναῖον τὸν Λουγδούνων ἐπίσκοπον, καὶ Παπίαν τὸν τῆς Ἱεραπόλεως, τὸν μὲν τοῦ μαρτυρίου τὸν στέφανον ἀναδησάμενον, τοὺς δὲ ἄνδρας ὄντας ἀποστολικοὺς καὶ τοῖς τοῦ βίου τρόποις τὸ θαυμάσιον ἐξαστράπτοντας. Dilemma, quod cap. 66 efferebatur. Col. συμπαρ. Ep. ad Aquilei.: 'Αλλα γὰρ εἴ τις τῶν τοιούτων λόγων και πράξεων τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀκροα τῶν καὶ τὴν οἰκονομίαν τοῦ λόγου, τήν τε πρὸς τοὺς ἀντιτεταγμένους μάχην περιελών, γυμνὰ τὰ τῶν ερημένων καὶ ὡς δόγμα προβάλλοι καὶ περιθάλποι, αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς τὰ τοιαῦτα καὶ εἰπόντας καὶ πράξαντας εὐρήσει κατ' αὐτοῦ τὴν δικάζουσαν ἀφιέν τὰς ψῆφον. (53-54) Eodem titulo smpe cohonestatur Basilius, sic v. g. Amphil. 141 (Galland. Bibl. PP. XIII, 716, q. 20); pro στολή interdum legitur στήλη. Ιπ Vat. nomen scribitur: Βασίλιον. De hac Basilii in asserenda Spiritus sancti divinitate economia confer Gregor. Naz. ep. 26, orat. 20, p. 365; orat. 37, p. 609 ed. Billii (Clemenc. orat. 43, n. 68; et orat. 31), Basilium ipsum epist. 71, Jo.; Beccum, orat. 1, in tom. Cyprii (Gr. orth. 11, p. 219) et Prudentium Maranum Praefat. Opp. S. Basil. t. III, 3 3. Ex psalmo cxi1, 5 (LXX) petita phrasis. Palat. f. 239 b, ἀναδίδωται. Cf. Greg. Naz. Carm. de Spirit. sanct. arcan. 3; Opp. II, p. 163, ed. Bill. v. 21 seq.; or. xxXVII, p. 608 ed. Bill.

opportuno validiori voce id quod siluerat prædicare δὲ τὴν σιγὴν ὥστε μᾶλλον καιροῦ παρόντος μεγαλο. posset. Ingens vero volumen componeret, si quis litteris mandare vellet istorum nomina et causas, ob quas sæpe veritatis non propalabant florem, ut et ipsi flos venustius effloresceret et germen firmius cresceret fructumque uberiorem colligerent. Verum illos quidem admiramur et commendamus tum ob colestem, quo ducebantur, efflatum, tum ob sapiens provide disponendi consilium; si quis autem hæc ut leges et dogmata in Ecclesiam invehere conaretur, illum sane hostem sanctorum censeremus et inimicum veritatis et pietatis destructorem, pænisque condemnaremus, quas ipse sibi reatu ejusmodi accersivit. 78. Objicis occidentales Patres, imo altam istam caliginem universo orbi offundere contendis. Ego vero pietatis lucem occasui non obnoxiam et spiritalem ab ipso tibi accendam Occidente, ad cujus splendorem non poterit tua caligo non evanescere. Dixit Ambrosius Spiritum a Filio procedere. De tuo ore caligo hæc procedit. Sed reluctator radios recta fidei emittens ter beatus Damasus, et confestim tua evanescit obscuritas. Etenim hic secundam synodum, cujus dogmata extremi telluris universæ termini venerantur, confirmans luculente profitetur ex Patre procedere Spiritum. Dixit Ambrosius et Augustinus. Alia rursus caligo, quam lingua tua profundit. Sed Colestinus non dixit, non audivit, non admisit, sed luce rectæ fidei fulgens verborum luorum dissipat nebulas. Palat. f. 240 a, ἔχει. φωνότερον ἔχειν τὸ σιωπώμενον κηρύσσειν· πολύστιχον ἂν συνθείη βιβλίον, εἴ τις τῶν τοιούτων τὰ ὀνόματα καὶ τὰς αἰτίας, δι᾿ ἂς πολλάκις τὸ τῆς ἀληθείας οὐ προήγον ἄνθος, ὡς ἂν αὐτό τε τὰ ἄνθος [79] ὡραῖον εὐανθήσῃ, ἥ τε βλάστησις ἐπιδοίη μᾶλλον καὶ τὸν καρπὸν συλλέξωσι πολυπλάσιον, γραφῇ παραδοῦναι βουληθείη ἀλλ' ἐκείνους μὲν ἀγάμεθα καὶ τῆς ὑπὲρ λόγον ἐπιπνοίας καὶ τῆς ἐν σοφίᾳ οἰκονομίας· εἰ δέ τις τὰ τοιαῦτα ὡς νόμους καὶ δόγματα παρεισάγειν τῇ Ἐκκλησίᾳ βιάζοιτο, ἐχθρὸν μὲν αὐτὸν τῶν ἁγίων ἡγούμεθα, ἐχθρὸν δὲ τῆς ἀληθείας καὶ λυμεώνα τῆς εὐσεβείας, καὶ δίκαις καταδικάζομεν, ἃς αὐτὸς ἑαυτῷ γεγονώς ἐν οχος παρέσχε ση'. [ιφ'.] Προκομίζεις σὺ τοὺς ἐκ Δύσεως Πατέ ρας μᾶλλον [80] δὲ τὸν βαθὺν τοῦτον ζόφον πάσης φιλονεικεῖς καταχέαι τῆς οἰκουμένης. Ἐγὼ δέ σοι φῶς ἀνέσπερον τῆς εὐσεβείας καὶ νοερὸν ἀπ' αὐτῆς ἀνάψω τούς Αθύσεως, οὗ τὴν λαμπηδόνα τὸ σὸν οὐχ ὑποστήσεται μὲν ἀφανισθῆναι σκότος [ιδ.] Εἶπεν Αμβρόσιος τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύε σθαι. ᾿Απὸ τῆς σῆς αὕτη γλώττης προέρχεται ἡ ὁμίχλη. 'Αλλ᾽ ἀντιφθέγγεται τὴν ὀρθοδοξίαν ἀστράπτων ὁ τρισόλβιος Δάμασος· καὶ θᾶττον ὁ σὸς ἐξ αφανίζεται γνόφος. Καὶ γὰρ οὗτος τὴν δευτέραν σύνοδον, ἧς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ δόγματα στέργουσι, ἐπικυρών λαμπρῶς ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀνομολογεῖ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα. [ιε΄.] Εἶπεν 'Αμβρόσιος ἢ Αὐγουστῖνος Αλλη πάλιν ἀχλὺς τοῦ σοῦ στόματος προχεομένη. ᾿Αλλὰ Κελεστίνος οὐκ εἶπεν, οὐκ ἤκουσεν, οὐκ ἐδέξατο, ἀλλὰ αὐγὴν ὀρθοδοξίας αστράψας τῶν σῶν ῥημάτων τὴν ἀχλὺν διασκεδάζει. Palat. ή βλάστ. sine τε. Col. καὶ ἡ βλά στησις. Ep. ad Aquilei.: Επιλείψει με ἡ ἡμέρα, τοὺς ἄνδρας ἐπαριθμούμενον, οὓς τῇ μὲν τῶν Πατέρων τιμῇ σεμνύνομεν, ἐν οἷς δὲ τῆς ἀληθείας παρηνέα χθησαν, οὐ μιμούμεθα. Palat. λυμαιώνα. eodem pacto de illis tribus Patribus agit. Sunt tamen qui irrito prorsus conatu Augustinum et Hieronymum pro Photiana sententia adducant, inter quos Andronicus Camaterus, Epistas. c. 149, 150 (apud Beccum, Gr. orth. 1, p. 516, 517), ex illo affert verba Enchirid. ad Laurent. c. 9, ex hoc vero «expositionem Symboli ad Damasum» falso eidem ascriptum (Opp. Hier. XI, 146, ed. Vallars.), ubi simpliciter Spiritus dicitur ex Patre procedens. Nec validiora ex Occidentis doctoribus arma muEp. ad Aquil.: Οὕτω γοῦν καὶ εἴ τινες φανεῖεν παρὰ τὴν δεσποτικὴν φωνὴν, τὴν πάντας ἡμᾶς μt αγωγοῦσαν, τὸ Πνεῦμα εἰπόντες ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, τὴν μὲν καινοτομίαν ὡς τὴν δεσποτικὴν φωνὴν κιβδηλεύουσαν και παραχαράττουσαν ἀποστρεφόμεθα, τὸν Πατέρα δὲ αὐτῆς, σιγῶντα μάλιστα καὶ μὴ παρόντα, μὴδ᾽ ἀντιλέγοντα, οὐμενοῦν οὐ καταδικάζομεν· τοῦ γὰρ φεύγοντος οὐκ ὄντος οὔτε δι' ἑαυτοῦ, οὔτε δι' ὧν ὑπὲρ αὐτοῦ λέγειν προχειρία ζεται, οὐδεὶς ἂν εἴη νοῦν ἔχων κατήγορος - κατηγορίας δὲ οὐκ οὔσης οὐδὲ ψῆφος προέρχεται τοῦ ἐγκλής ματος, ψήφου δὲ καταδικαζούσης μὴ δοθείσης δ τολμῶν ὑβρίζειν τὸν ἔξω τούτων καθεστῶτα πάντων τῶν περιστάσεων, οὐ κατ' ἐκείνου μᾶλλον ἢ καθ᾿ ἑαυτοῦ περιτρέπει τὸ ὄνειδος. Breviter hæc de Latinis Patribus disputatio in opusc. contra vet. Romæ asseclas cap. 9 exhibetur. In ep. ad Aquilei. præterea dixerat: Ὡς εἰ δέκα ἢ καὶ εἴκοσί τινες τῶν Πατέρων ταύτην εἶπον τὴν φωνὴν, μυρίοι δὲ οὐκ ἐφθέγξαντο. Michael Glycas apud Allat. De consens. III, 2, 1, p. 917 fere potuit Theophanes Procopowicz op. cit. c. 4, p. 118 seg: Scilicet: nulla eficacior contra Latinos auctoritas, quam Romani pontifices, quos nunc pro placito suo testos allegare nititur, inprimis Ambrosio et Augustino Damasum et Cœlestinum opponens. Verba, ὁ τρισόλβιος Δάμασος ὁ τὴν δευτέραν ἐπικυρῶν, «beatissimus Damasus, qui secun dam synodum, cujus decretis universus orbis obsequitur, confirmavit. refert Maius, præfat. t. I Vett. scr. Σπιν ed. Rom. 1831 eodem plane modo e cod. Column. Ita Vatic. et Col. Palat έκπορεύεσθαι. Cujus, ut Phot. epist. 11, ad Mich. Bu g. n. 11, ait cathedram et præsidium in Ephesina synodo explevit Cyrillus, quique eamdem tertiam synodum confirmavi. In Col. deest ᾿Αμβρόσ. * Αὐγ.

οθ'. [ις'.] Καὶ τί με δεῖ περὶ τῶν ἄλλῶν σχολά- 79. Sed quid opus est in aliis immorari? Leo ζειν; Λέων ὁ μέγας, ὁ τὰς ἱερὰς τῆς Ρώμης φρον Magnus, qui sacratas Romæ curas sanctiores adhuc τίδας ἱερωτέρας ἀποδείξας, ὁ τῆς τετάρτης στύλος demonstravit, quarta colummasynodi, tum persuas συνόδου οὗτος διά τε τῶν [81] θεοπνεύστων a Deo inspiratas dogmaticasque epistolas, tum per αὐτοῦ καὶ δογματικῶν ἐπιστολῶν διά τε τῶν legatos, qui ejus locum obtinebant, tum per conἀναπληρούντων αὐτοῦ τὸ προνόμιον, διά τε τῆς συμ- sensum suum quo magnum illum et a Deo collecφωνίας, δι' ἧς ἐκείνην τὴν μεγάλην καὶ Θεό tum cœlum illustrabat, eamdem orthodoxiæ illuλεκτον ὁμήγυριν κατηγλάϊζε, τὴν αὐτὴν τῆς ὀρθο strationem non in totum tantummodo Occidentem, δοξίας φωτοχυσίαν εἰς πᾶσαν οὐ τὴν Δύσιν μόνον, verum et in Orientis terminos effundens sanctissiἀλλὰ καὶ τὰ τῆς ᾿Ανατολῆς ἀπαυγάζων ὅρια, τὸ mum Spiritum ex Patre procedere, clarissima voce πανάγιον Πνεῦμα διαπρυσίως ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο. docet; neque id solum, sed et eos, qui quidquam ρεύεσθαι αναδιδάσκει· καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ aliud præter synodi sententiam statuere ausint, si τοὺς ἕτερον τι παρὰ τὸ τῆς συνόδου φρόνημα δογ- sacerdotio fungantur, sacerdotio exutos pronuntiat, ματίζειν ἀντανισταμένους, ὅσους μὲν ἱερωσύνης si vero idiotarum locum teneant sive vitæ monaβαθμὸς ἔχει, τῆς ἱερωσύνης γυμνούς ἀποφαίνει, sticæ sese addixerint sive plebis negotiis implicenὅσοι δὲ τὴν ἰδιωτῶν χώραν πληροῦσιν, εἴτε βίον tur, anathemati subjicit. Etenim quæ ea synodue a ὑπέδραμον τὸν μονάδα, εἶτε πολιτεία συνεξετάζον τα: δήμου, τῷ ἀναθέματι παραπέμπει. Καὶ γὰρ ἅπερ * θεόπνευστος σύνοδος ὁρίζει, Λέων ὁ θεσπέσιος διὰ Πασχασίνου καὶ Λουκηνσίου καὶ Βονιφατίου τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν ἀναφανδὸν ἐπισφραγίζει, ὡς μυριάκις ἔστιν αὐτῶν ἐκείνων ἀκούειν, οὐκ αὐτῶν δε μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀπεσταλκότος αὐτούς· καὶ γὰρ συνοδικὰς ἐπιστολὰς ἐπιστέλλων τῶν τοποτη ρητῶν αὐτοῦ καὶ τοὺς λόγους καὶ τὸ φρόνημα καὶ τὰς ψήφους οὐκ ἐκείνων ἢ αὐτοῦ γε μᾶλλον εἶναι καὶ μαρτύρεται καὶ διαβεβαιοῦται· καίτοι με καὶ εἰ μηδὲν προσῆν τοιοῦτον, ἀποχρώντως έχει συνόδῳ καὶ τὸ πέρας λαβούσης ὁμολογεῖν ἐμμένειν τοῖς ἐψηφισμένοις π΄. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδέν ἐντιν οἷον αὐτῶν τῶν ἱερῶν 80. Veruas præstat ipsamet sacra audire verba. ἀκούειν ῥημάτων λέγει γὰρ μετὰ τὴν Dicit enim (synodus) post expositionem fidei, quam Deo inspirata decrevit, divinus hic Leo per Paschasinum, Lucentium atque Bonifacium sanctos viros palam obsignat, ut sexcenties ex ipsis illis audire licet, non vero ex ipsis duntaxat, sed et ex eo qui illos miserat. Namque synodales epistolas mittens suorum locum tenentium et sermones et sententiam et vota non eorum, sed suimetipsius esse contestatur et confirmat. Quanquam, etiamsi nihil ejusmodi adesset, sufficit tamen, quod pro se illos miserit in synodo consessuros, quodque ad finem perducta synodo se sancitis acquiescere profiteatur. τὸ ἀντ᾽ [82] αὐτοῦ δοῦναι τοὺς συνεδριάσαντας τῇ Hæc verba: «Leo M. qui sanctam Roma pastoralem curam sanctiorem adhuc demonstravit, quique fuit quarta synodi columen,» (Λέων συν660) adducit Maius I. c. De Leone I pariter Photius epist. ad archiep. Aquilei.: Ὁ μὲν (Leo senior) τῇ τετάρτῃ καὶ οἰκουμενικῇ ἁγίᾳ συνόδῳ πολλὴν συνεισενεγκὼν τὴν συγκρότησιν διά τε τῶν εἰσ πρόσω ωπον αὐτοῦ σταλέντων ἱερῶν ἀνδρῶν, καὶ διὰ τῆς οἰκείας ἐπιστολῆς, δι' ἧς καὶ Νεστόριος καὶ Εὐτυ χῆς καταβέβληνται, ἐν ᾗ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὰς πρὸ αὐτοῦ συνοδικὰς ψήφους, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀνεκήρυττεν ἐκπορεύεσθαι. Quo in honore semper habitæ fuerint Leonis litteræ dogmaticæ, præsertim epist. 28 ad Flaviαnum, ostendunt Ballerinii in admonit. eidem epistolæ præmissa (Opp. Leon. 1, 751 seq. ed. MIGNE). Palat. f. 240 b. ἐκείνη. Allatius loco mox citando: Ὅσοι δὲ τῶν 10. Vatic. f. 205 et Allat. Λουκισίου. In epist. Chalc. conc. (Leon. epist. 98) Λουκηνσίου, ut fere alias semper. Apud Allat. μυριάκος. In Col. p. 305 deest οὐκ. Ibid. είναι διαμαρτύρεται. Id tamen non penitus sufficere Patres Chalcedonenses rati esse videntur, qui et solemniter a Leone confirmationem decretorum petiverunt. Vide epist. inter Leon. epp. n. 98 Ball. Hoc totum caput jam protulit Leo Allatius (contra Hotting. Romæ 1661, p. 267, 268) hac subjuncta versione: «Ex quid oportet me in aliis tempus consumere? Leo Magnus, qui sacratas Romæ curas sacratiores demonstravit, quartæ columna PATROL. GR. CII. synodi, suis a Deo inspiratis et dogmaticis epistolis et iis quæ suam præeminentiam complent (sed potius ad legatos hoc incisum referendum videtur, qui sunt οἱ ἀναπληροῦντες τὸ προνόμιον) nec non concordia, ob (l. per) quam magnum illum et a Deo collectum cætum cohonestabat, ea ipsa rectæ fidei illuminatione omnem non solum Occidentem, sed et Orientis terminos illustrans, sanctissimum Spiritum sonora voce ex Patre procedere docet; sed et omnes, qui contra synodi sententiam dogma decernere contendunt, eos, inquam, si sacerdotis dignio Lale adornantur, sacerdotio spoliat; si vero idiotarum (laicorum) locum tenent, sive vitæ monastica addicti fuerint, sive publicis plebisque negotiis implicantur, anathemati subjicit. Etenim a Deo spirate synodi decreta divinus hic Leo per Paschasinum, Lucentium et Bonifacium sanctos homines subsignat, ut infinitis vicibus eos audire possimus, nec solum ipsos, sed eum quoque, qui eos miserat. Namque synodales epistolas mittens, suorum locum tenentium et sermones et sententiam et calculos non eorum, sed suimetipsius esse contestatur et confirmat. Et si nihil tale adesset, tamen satis abundeque est, si loco, sui dederit eos, qui una simul in synodo assiderent, eaque cum finem habuisset, faterentur persistere perseverareque in decretis.» At enimvero nihil melius est, quam ut ipsa sacra verba audiamus, sive: At vero optimum factu erit ipsa hæc sacra verba audire οὐδὲν οἷον ita apud Platonem in Gorgia, Demosthenem aliosque auctores classicos occurrit, ut grammatici notant. Scil. concilium Chalcedonense, ex cujus

οδος καρτύνουσα παραδέδωκεν· Ηρχει μὲν οὖν εἰς ἐντελῆ τῆς εὐσεβείας ἐπίγνωσιν καὶ βεβαίωσιν τὸ σοφὸν καὶ σωτήριον τοῦτο τῆς θείας [83] χά ριτος σύμβολον. Ἐντελῆ φησιν, οὐκ ἐλλιπῆ οὐδὲ προσθήκης δεομένην ἢ ἀφαιρέσεως. Καὶ πῶς ἐντελῆ Τοῖς ἐπαγομένοις πρόσεχε. Περί τε γάρ, φησίν, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκδιδάσκει τὸ τέλειον. Εἶτα πῶς ἐκδιδάσκει τὸ τέλειον; Τὸν μὲν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναβοᾷ γεννηθῆναι, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Καὶ μεθ᾿ ὀλίγα· Καὶ διὰ μὲν τοὺς τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ μαχομένους τὴν χρόνοις ὕστερον παρὰ τῶν ἐπὶ τῆς βασιλευούσης πόσ λεως ἑκατὸν πεντήκοντα συνελθόντων Πατέρων prima et secunda synodus stabiliens tradidit: Sur- ἔκθεσιν τῆς πίστεως, ἂν ἡ πρώτη καὶ δευτέρα σύνο ficeret igitur ad plenam pietatis cognitionem et confirmationem sapiens et salutare hoc divinæ graliæ symbolum. Perfectam dicit seu plenam, non autem deficientem, cui aliquid addere aut demere opus sit. Et quomodo perfectam? iis, quæ sequuntur, animum adverte. De Patre enim, inquit, el Filio et Spiritu sancto perfectum edocet. Et quomodo docet perfectum? Videlicet Filium ex Patre generari clamat, Spiritum vero ex Patre procedere. Et post pauca: Propter eos qui contra Spiritum sanctum pugnabant, sententiam olim a centum quinquaginta Patribus, qui in regia urbe convenerunt, de Spiritus sancti essentia traditam confirmat. Εt quomodo isti Spiritus sancti essentiam constituerunt? Nimirum ubi dixerint, Spiritum a Patre procedere. Quam- 5 περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος οὐσίας παραδοθεῖσαν obrem qui aliud quidpiam præter hoc docet, abrogat et confundit et pervertit, quantum quidem ad suam audaciam attinet, ipsammet Spiritus essentiam. Deinde expende verba illa: Propter eos qui contra Spiritum sanctum pugnabant. Et quinam hi erant? Olim quidem qui Macedonium loco sanctarum Scripturarum sibi ipsis magistrum constituerunt; nunc vero, qui loco Christi sacræque illius institutionis,at non habeo quem nominem; adeo est capite destituta ipsorum impietas qui, inquam, loco Christi ad perditionem confugiunt. Atque hac quidem sancta synodus multilingui et a Spiritu acta voce proloquitur, Leoque sapientissimus una cum illis prædical calculisque omnibus confirmat. Τu Tu vero mentem iis quæ sequuntur adhibe; versus finem namque totius sermonis pericopes ista dicit: His igitur cum omni atque undique exacta cura et diligentia a nobis dispositis definivit sancta et æcumenica synodus (cujus videlicet præses erat Leo, regium revera et animum et sermonem nactus). Quid defini vit? Alteram fidem nulli licere proferre vel conscribere aut componere aut sentire aut alios docere; eos autem qui audent componere fidem alteram aut proferre aut docere aut tradere alterum symbolum volentibus ad agnitionem veritatis converti sive ex paganismo sive ex Judaismo sive ex hæresi quacunque, hos, si episcopi fuerint aut clerici, alienos esse epiδιδασκαλίαν κυροῖ. Καὶ πῶς ἐκύρωσαν οὗτοι τὴν τοῦ Πνεύματος οὐσίαν; Η δῆλον εἰπόντες τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Ὥστε ὁ ἄλλο τι παρὰ τοῦτο διδάσκων τὸ κῦρος ἀνατρέπει καὶ συγχεῖ καὶ φύρει, τό γε ήκον εἰς τόλμαν τὴν αὐτοῦ, αὐτὴν τοῦ Πνεύματος τὴν οὐσίαν. Εἶτα, διὰ τοὺς τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ μαχομένους. Καὶ τίνες ἐμάχοντο; Πάλαι μὲν οἱ Μακεδόνιον ἀντὶ τῶν ἀχράντων λογίων διδάσκαλον σφίσιν αὐτοῖς ἀνειπόντες νῦν δὲ [84] οἱ ἀντὶ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ μυσταγωγίας· ἀλλ' οὐκ ἔχω τίνα καλέσω· οὕτως ἐστὶν αὐτῶν ἀκέφαλον τὸ δυσσέβημα. πλὴν ἀντὶ τοῦ Σωτῆρος οἱ τῇ ἀπωλείᾳ προσδεδραμηκότες. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἥ τε σύνοδος πολυγλώσσῳ καὶ πνευματοκινήτῳ φθέγγεται φωνῇ, καὶ Λέων ὁ πάνσοφος συναναβος καὶ ψήφοις ἁπάσαις ἐπασφαλίζε ται. Σὺ δὲ τὸν νοῦν ἐπίστησον τοῖς ἐφεξῆς· πρὸς γὰρ τῷ τέλει τῆς ὅλης τοῦ λόγου περικοπῆς δέ φησι Τούτων τοίνυν μετὰ πάσης πανταχόθεν ἀκριβείας τε καὶ ἐμμελείας παρ' ἡμῶν διατυπωθέντων ὥρι σεν ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ σύνοδος (ἧς δηλονότι κορυφαῖος Λέων ὁ βασιλικόν καὶ τὸν νοῦν καὶ τὰ ῥήματα κεκτημένος). Τί ὥρισεν; Ετέραν πίστιν μηδενὶ ἐξεῖνα: προφέρειν ήγουν συγγράφειν ἢ συντιθέναι ἢ φρονεῖν διδάσκειν ἑτέρους τοὺς δὲ τολμῶντας ἢ συντιθέναι πίστιν ἑτέραν ήγουν προκομίζειν ἢ διδάσκειν ἢ παραδιδόναι sessione 5 sequentia pleraque verba desumpta sunt. habeo quem nominem (ita est eorum absque capite Hard. Conc. t. II, p. 451 seq. Mansi, t. vii, p. 107 seq Sic. Col. Palat. f. 241 b. ἐλλειπῆ. Col. πῶς ἐντελής. Hæc (καὶ τίνες ἐμάχοντο τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι πάλαι, κ. τ. λ.) et sequentia usque ad vocem προσδεδραμηκότες affert Leo Allatius in Exercit. contra Rob. Creygthon, Romæ 1665, p. 232 inde probans,ignotum fuisse Photio auctorem additamenti in symbolo, quod expugnabat, nec pro certo cum habuisse, illud a Nicolao I fuisse primitus introductum. Et quinam sunt, qui bellum indixerunt Spiritui sancto? Antiquitus quidem Macedoniani extra immaculatorum disertorumque Patrum eloquia sibimetipsis alia atque alia insusurrantes. Nunc vero extra Christi mysticam doctrinam sed non impietas). Nihilominus non in Salvatorem, sed in perditionem procurrentes.» Allat. 1. c. ἀντὶ τῶν ἀχράντων καὶ λογίων διδασκάλων. Cf. Photii grammaticas observationes ep. 208 ad Leonem philosophum, p. 305, 306, ed. Londin. Vertendum erat: Antiquitus quidem, qui loco eloguiorum (Christi) immaculalorum Macedonium magistrum sibimet ipsis acclamarunt. Illud alia atque alia de suo supplevit Allatius. Col. αὐτῶν. Conc., Chalced. 1. c. Hard. II, 455. Mansi VII, 118. Hefele, Hist. concil. t. II, p. 454. Palat. f. 242 a. ἐξῆν. Sic Gol. Vatic. f. 285 b. ἑτέρως.

ἕτερον σύμβολον τοῖς ἐθέλολουσιν ἐπιστρέφειν εἰς scopos ab episcopatu et clericus a clero, si vero moἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας ἐξ Ἑλληνισμοῦ ἢ ἐξ nachi aut laici, fuerint anathematizari. Ἰουδαϊσμοῦ ἢ γοῦν ἐξ αἱρέσεως οιασδηποτοῦν, τούτους, εἰ μὲν εἶεν ἐπίσκοποι ἢ κληρικοί, ἀλλοτρίους εἶναι τοὺς ἐπισκόπους τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ τοὺς κληρικούς τοῦ κλήρου· εἰ δὲ μου νάζοντες ἢ λαϊκοὶ εἶεν, ἀναθεματίζεσθαι αὐτούς πα'. Ἐμβλέψατε, οἱ τυφλοί καὶ ἀκούσατε οἱ κωφοί, οὓς τὸ σκότος κατέχει τῆς αἱρετικῆς ἐγκαθημένους δύσεως· [85] ἐνατενίσατε πρὸς τὸ ἀείφωτον τῆς Ἐκκλησίας φέγγος καὶ ἐμβλέψατε πρὸς τὸν γενναῖον Λέοντα· μᾶλλον δὲ τῆς τοῦ Πνεύ ματος, οἷα δι' αὐτοῦ σαλπίζει καθ᾽ ὑμῶν, ἐνωτίσασθε σάλπιγγος· καὶ φρίξατε εἰ μή τινα ἄλλον δυσωπούμενοι, ἀλλά γε τὸν ὑμέτερον Πατέρα· μᾶλ λον δὲ δι' αὐτοῦ καὶ τοὺς ἄλλους. οἳ ταῖς προλαβούσαις συνόδοις εὐαρεστοῦντες εἰς τὸν χορόν τῶν λογάδων Πατέρων ἐγγράφονται. Σὺ Πατέρας ὀνομάζεις Αὐγουστῖνον καὶ Ἱερώνυμον καὶ τοιούτους ἄλλους καλῶς γε ποιεῖς. οὐκ ἐφ᾽ οἷς καλεῖς, ἀλλ' ὅτι μὴ καὶ τὴν ἀθέτησιν τῆς πατρικῆς αὐτῶν ὀνο μασίας σαυτῷ ποιεῖς σεμνολόγημα. Καὶ εἰ μέχρι τούτου τὸ περὶ τῶν Πατέρων σοι μηχάνημα προῄει, ὅσον ἦν ἀτελὴς ἡ κακουργία, τοσοῦτον ἂν μετριώτες ρον ἀπῄτει τὴν δίκην, Αρκειν γὰρ ἀσεβούσης γνώμης, εἰς τέλος δὲ μὴ ἐξάγειν ταύτην, περικόπτειν ἐστὶ τὴν σφοδρότητα τοῦ ἄγους· τὸ δὲ πραύνει καὶ ἐξευμενίζεται τὸ ἀπαραίτητον τῆς δίκης. Πατράσι καθ᾽ ὧν ἐνασελγαίνεις μορμολύττειν ἡμᾶς ἔγνως. Αλλ' ὅ γε τῶν Πατέρων χορός, οὓς κατὰ τῆς σῆς μηχανῆς προβάλλεται ἡ εὐσέβεια, Πατέρες Πατέ ρων εἰσί· καὶ γὰρ ὅτι καὶ αὐτῶν ἐκείνων, οὓς νομίζετε Πατέρας, οὐκ ἂν ἀρνηθείητε· εἰ δέ γε ὑμεῖς, ἀλλ' οὐκ ἐκεῖνοι. πβ΄. Εννοήσατε τὸν ὁμόθρονον τούτοις καὶ τὴν δόξαν ἰσοστάσιον, τὸν κλεινὸν Βιγίλιον τῇ πέμπτῃ μὲν καὶ [85] αὐτὸς ἐφειστήκει συνόδῳ· οἰκουμενι κοῖς δὲ καὶ αὐτὴ καὶ ἁγίοις ψηφίσμασιν ἐλλαμπρύνεται Οὗτος οὖν οἷα δὴ κανὼν ἀπαρέγκλητος τοῖς ὀρθοῖς αὐτῆς ἐναρμοζόμενος δόγ μασι τά τε άλλα συμφώνους ἀφίησι φωνάς καὶ τὸ πανάγιον καὶ ὁμοούσιον Πνεῦμα τοῖς τε πρὸ 81. Inspicite, cæci, et audite, surdi, qui in tenebris hæretici occasus sedetis, intentis aspicite oculis lucem Ecclesiæ perpetuo fulgentem, et intuemini strenuum Leonem, imo potius Spiritus tubam quid per illum ebuccinet, audite, atque exhorrescite, si non alium quemquam, at saltem Patren: vestrum reveriti, imo potius per ipsum et cæteros, qui prio ribus synodis acquiescentes inter eximios Patres recensentur. Tu Patres nominas Augustinum, Hieronymum et alios similes; ac recte facis, non ob causam propter quam illos allegas, sed quia tibi non gloriæ vertis paternum ipsorum nomen contemnere. Et sane si eousque tuum de Patribus artificium procederet, quanto esset imperfectius maleficium, tanto mitiorem ponam exigeret. Inchoare enim impium consilium, illud vero ad finem nequaquam perducere, idem est atque resecare vehementiam sceleris, quod utique mitigat lenitque pœnæ rigorem. Larva Patrum, contra quos insolescis, territare nos tibi proposuisti. At Patrum cœlus quos tuæ machinæ objicit pietas, Patres Patrum sunt; neque enim inficias ibitis, etiam illorum hos esse Patres, quos vos pro Patribus habetis; quodsi id vos negetis, at illi certe non negabunt. 82. Considerate inclytum Vigilium et throno et gloria his æqualem; quintæ hic quoque synodo assistebat, quæ œcumenicis æque sanctisque decretis claruit. Hic ergo quasi norma rectissima nihilque deflectens rectis illius dogmatibus sese conformans tum in cæteris consonas einittit voces, turn sanctissimum consubstantialemque Spiritum equalicum vetustioribus nec non cum suæ ætatis Patribus Sic. cod. Palat. cum ed. conc. Chalc.; Vatic. 1. 206: Ἐξ Ιουδαϊσμοῦ ἢ ἐξ Ἑλληνισμοῦ. Cf. opusc. contra vet. Romæ asseclas cap. 10. Allatius, qui (contra Creygthon p. 244) hæc verba dat usque ad illa: Τῶν λογ. Πατέρων ἐγγράφονται, legit: Έμβλέψατε, τυφλοί Col. p. 306 τυφλοὶ ἀκούσατε. Occidentales summo fastu aspernatum et odio prosecutum esse Photium jam ex epistolis ejus edocti plures eruditi, inter quos Neander in Hist. eccl. observarunt. Cf. Phot. epist. 84, ad Marc. mon. Allat. 1. c. ἐνωτίσατε. Cod. et Allat. ol. Col. ἐναρεστούντες. Patres Patrum vocat Photius eos doctores Latinos, quos ipse contra adversarium testes profert, Romanos nimirum pontifices tum alias nobilissimis titulis a se exornatos tum hic magisterii summi prærogrtiva insiguilos. Notan ia verba: . Quod vero etiam eorum, quos vos habetis Patres, ii Patres exsistant, non facile negaveritis; et si you quidem negatis, haud tamen illi ipsi negaverint,» scilicet: Quos ego cito Romanos pontifices, etiam Ambrosius, Augustinus et cæteri, quos jactatis doctores, velut Palres habebunt. Sic. Palat. et Colum. ap. Maium; Vatio. Bipγιλλιον p et altero λ supraposilis. Allat. loco mor cilando: Βιγίλλιον. Palat. et Colum. οἰκουμενικαῖς. Apud Allat. et Col. p. 307 αὕτη. Palat. Golum. et Vat. αὔτη. Colum. ἐκλαμπρύνεται. Sic Palat. et Colum., Vatic. et Allat. ἀπαρ έγκλιτος. Hucusque textus hujus cap. allegatur a Maio, qui hanc versionem subjecit: «Considerate etiam sedis successorem, non minore gloria fulgentem, Vigilium, qui et ipse synodo quintæ præfuit qua œcumenicis æque sanctisque decretis claruit. Hio ceu regula inculpabilis rectis ejus synodi sententiis consonans.» Photius, epist. 1 ad Mich. n. 15, p. 11 de Vigilio dicit: Μπεκύρου τὴν κοινὴν τῶν Πατέρων πίστιν λιοέλλῳ.

similique zelo ex Patre procedere enuntiavit, illos- αὐτοῦ καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ Πατράσιν ἐν ἴσῳ καὶ ὁμοίῳ que, qui quidpiam aliud in ratione dogmatis præter unanimem et communem Catholicorum fidem producere auderent, eidem anathematis vinculo subjecit. ζήλῳ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀνεκήρυξεν ἐκπορεύεσθαι καὶ τοὺς εἴ τι ἄλλο κατὰ λόγον δόγματος παρὰ τὴν ὁμός ψηφον καὶ κοινὴν τῶν εὐσεβούντων πίστιν προάγειν ἕλοιντο τοῖς ὅσοις δεσμοῖς τοῦ ἀναθέματος ὑπηγάγετο πγ'. [ιθ΄.] Ἴδοις δ᾽ ἂν καὶ τὸν καλὸν καὶ ἀγαθὸν Αγάθωνα τοῖς αὐτοῖς ἀνδραγαθήμασι σεμνυνόμενον καὶ γὰρ αὐτὸς [87] τὴν ἕκτην σύνοδον (οἶκουμενικῷ δὲ καὶ αὐτὴ διαλάμπει ἀξιώματι), παρών, εἰ καὶ μὴ σώματι, γνώμῃ δὲ καὶ πάσῃ σπουδῇ, διὰ τῶν αὐτοῦ τοποτηρητῶν συνεκρότει τε ταύτην καὶ κατηγλάϊζε· διὸ τό τε σύμβολον τῆς εἰλικρινούς ἡμῶν καὶ καθαρᾶς πίστεως ἀπαράλλακτον καὶ κατὰ τὰς προλαβούσας συνόδους ἀκαινοτόμητον συνετήρησε 83. Videas vero bonum quoque probumque Agathonem iisdem recte factis gloriantem; nam et ipse sextam synodum, quæ itidem inter cecumenicas emicat, præsens non corpore sed animo omnique studio per suos legatos concelebrabat et collustrabat; ideo et symbolum sinceræ nostræ puræque fidei sine ulla variatione aut innovatione ad normam præcedentium synodorum conservavit illosque qui aliquid eorum, quæ ibi sanciuntur, imo potius ab initio sancita erant, audeant removere, ad diras καὶ τοὺς παρακινεῖν τι τῶν ὅσα δογματίζει θρασυ æquales confirmans et obsignans rejicit. 84. Quomodo autem silentio præteream Romanos pontifices Gregorium et Zachariam, viros qui et virtute claruerunt et divinæ sapientiæ doctrinis gregem suum auxerunt, imo et miraculorum donis effulserunt? Blenim licet neuter eorum in synodo @cumenica consideret, altamen palam et luculenter ad imitationem illorum sanctissimum Spiritum ex Patre procedere docuerunt. Et Gregorius quidem non multo post sextam synodum floruit, Zacharias vero centum sexaginta quinque post annis; hique traditum a Domino Patribusque dogma in animo tanquam in puro intemeratoque thalamo custoνομένους, μᾶλλον τῶν ἐξ ἀρχῆς δογματισθέντων, ἐπισφραγίζων εἰς τὰς ἴσας ἀρὰς ἀποῤῥίπτει. πδ'. [κ'.] Πῶς δ᾽ ἂν παρέλθοιμι σιγῇ τοὺς ἀρχιε ρέας Ρώμης, Γρηγόριόν τε καὶ Ζαχαρίαν, ἄνδρας ἀρετῇ διαπρέψαντας καὶ διδασκαλίαις θεοσόφοις τὸ ποίμνιον συναυξήσαντας, ναὶ δὴ καὶ θαυμάτων χα ρίσμασι διαλαμψαντας Καὶ γὰρ τούτων εἰ καὶ μηδέτερος οἰκουμενικοῖς προνομίοις ἀνηγμένῃ συν εδρίασε συνήδῳ, ἀλλ᾽ οὖν λαμπρῶς τε καὶ περιφανῶς κατὰ μίμησιν ἐκείνων τὸ πανάγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς θεολογοῦσι ἐκπορεύεσθαι. Ὁ μὲν μετὰ τὴν ἕκτην οὐ πολλοῦ ῥυέντος ἐνακμάσας χρόνου ὁ θεῖος Γρηγόριος· Ζαχαρίας δὲ ὁ θεσπέσιος πέντε καὶ ἐξήκοντα καὶ ἑκατὸν ὕστερον ἔτεσιν οἳ τὸ dientes inde illud integrum atque incorruptum, alter Δεσποτικὸν καὶ πατρικὸν δόγμα [88] καὶ κήρυγμα Latina lingua, alter sermone Græco fidelibus populis exhibentes, Christo vero Deo et nostrarum animarum sponso per pium cultum gregem su copularunt. Verum, ut jam dixi, hic sapiens Zacharias tum alia sacra scripta sancti Gregorii, tum utilissimas illas in modum dialogi concinnatas oraὡς ἐν ἀχράντῳ τῇ ψυχῇ καὶ καθαρή θαλαμεύοντες παστάδι ἐκεῖθεν ἀκήρατον, ὁ μὲν τῇ Λατινίδι γλώσσῃ, ὁ δὲ τῇ Ἑλλάδι φράσει, Χριστῷ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ καὶ νυμφίῳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν διὰ τῆς εὐσεβοῦς λατρείας τὸ ποίμνιον συνηρμόσαντο. 'Αλλ' ὥσπερ εἶπον, οὗτος ὁ σοφὸς Ζαχαρίας ἄλλα τε τῶν ἱερῶν Vatic. ὁμόψυφον; recte Allat. ut supra; ὁμόψυφον fort. pro ομόψυχον. Palat. f. 243 b. προάγειν ἐθέλοιντο. Caput integrum jam Allalius contra Hottinger p. 269 adduxit: «Versate inente hisce sede comparem et gloria æqualem,laude inclytum Vigilium, qui quinta synodo interfuit oecumenicis sanctisque calculis celebrate. Hic itaque veluti ¡) regula inconcussa atque immota rectis illius sese adaptans dogmatibus, aliis concordes emittit voces, et sanctissimum et consubstantialem Spiritum una simul cum Patribus, qui ante eum et cum eo fuerunt, simili parique zelo et studio ex Patre procedere prædicavit, et eos qui alienum a fide dogma extra unanimem universalemque fidelium mentem publicare præsumerent, iisdem anathematis vinculis submisit.» Κ. γὰρ καὶ αὐτός habet Column. Maius præf. cit. p. χχιν, εαν: «Videsis etiam præclarum Agathonem, paribus recte gestis celebrem; nam et hic sextam synodum, quæ æcumenico æque honore fulget, etsi non corpore præsens, mente tamen omnisque studio per suos legatos congregavit ac decoravit.» Palat, f. 243 b. ἐπισφραγίζει. Col. ἐπισφραγίζειν. Hæc iisdem verbis a Card. Maio 1. c. p. xxV, allegantur: «Cur autem silentio premam Pomæ pontifices, Gregorium et Zachariam, homines virtute fulgentes,qui doctrinis divina sapientia plenis gregem informaverunt, et miraculorum quoque gratia Claruerunt?» Cf. cum hoc cap. opusc. contra senioris Romæ asseclas, cap. 11. Sæpe Græci Gregorium II, quem et ipsum Dialogum vocant, cum Gregorio I confundunt; Gregorius M. ante concilium vi floruit, post illud Gregorius II. Verba: Ὁ μὲν μετά ἕτεσιν, pariter ex cod. Culum. exscripserat Em. Amphiloch. editor et ita verterat: «Divus quidem Gregorius paulo post sextam synodum floruit; admirabilis vero Zacharias ccutum sexaginta quinque post annos exstitit. «Si Zachariam, qui ab a. 741 usque ad a. 752 pontificatum tenuit, 165 annis post concilium vi, vel post Gregorium II vixisse censet Photius,gravissime fallitur; minus vero, si 165 annis post Gregorium I (590-604). Col. p. 308, διὰ τῆς εὐσεβούσης. leta verba, οὗτος ὁ σ. Ζ. σάλπιγγος (Hic sapiens Zacharias cum alia sancti Gregorii scripla, tum etiam utile illud opus dialogi forma præditum Græca tuba universo orbi proclamavit) dat Maius

sum evulgavit. Hi duo igitur divini viri juxta finem secundi dialogi, quando et archidiacono Petro (vir autem hic erat Dei amans) dubitanti, cur exiguis et minutis sanctorum reliquiis potius quam integris (corporibus) miraculorum virtutes adsint, respondet utrisque sane adesse divinam gratiam, magis autem operationem ostendi in exiguis reliquiarum frustulis; nam de integris nemo ambigit, quin sanctorum illorum sint, quorum dicuntur, et quin possint, miraculis manare intuitu gloriosarum animarum, quæ in illis corporibus labores ac certamina sustinuerunt; non pauci autem infirmiorum exiguas illas spernunt particulas dubitando, ne forte illorum non sint sanctorum, quorum nominibus insiγραμμάτων τοῦ ἱεροῦ Γρηγορίου καὶ τὰς ὡς ἐν δια- tiones per Græcæ linguæ tubam in orbem univerλόγῳ τυπουμένας ὠφελείας διὰ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν οἰκουμένην ἀπήχησε σάλπιγγος αὕτη τοίνυν ἡ θεοφόρος ξυνωρὶς πρὸς τῷ τέλει τοῦ δευτέρου τῶν διαλόγων, ἡνίκα καὶ τῷ ἀρχιδιακόνῳ Πέτρῳ (ἀνὴρ δ᾽ ἦν οὗτος θεοφιλής) διαπορουμένῳ, τί δήποτε μᾶλ. λον τῷ βραχεῖ τῶν ἁγίων λειψάνων ἢ τοῖς ὁλοκλή ροις τῶν θαυμάτων πάρεισιν αἱ δυνάμεις ἄμφω μὲν λύσιν ἐπάγει [89] τῆς θείας χάριτος ἀπου λαύειν· μᾶλλον δὲ τὴν ἐνέργειαν ἐπιδείκνυσθαι τῷ βραχεῖ· ἐπειδὴ περὶ μὲν τῶν ὀλοκλήρων οὐδενὶ διανίσταται λογισμός, μὴ τῶν ἁγίων, ὧν λέγεται, εἶναι· οὐδ᾽ ὅτι μὴ βρύειν ταῦτα δύναται θαυμάτων ἐπιστασίᾳ τῶν καλλινίκων ψυχών, αἳ τοῖς τῶν σω μάτων συνδιήθλησαν ἀγῶσι καὶ πόνοις· οὐκ ὀλίγοις δὲ τῶν ἀσθενέστερον ταῦτα διακειμένων τῷ gniuntur, neve sint eadem gratia et virtute præδισταγμῷ τὸ βραχὺ καθυβρίζεται, ὅτιπερ ἁγίων οὐκ ἔστιν, ἀφ᾽ ὧν ὀνομάζονται, καὶ ὅτί μὴ τῆς αὐτῆς καὶ ταῦτα καταξιοῦται χάριτός τε καὶ ἐπιφοιτήσεως· διὰ τοῦτο μᾶλλον ἐν οἷς τὸ ἀμφίβολον ἐδόκει κρατεῖν, ἐν ἐκείνοις ὑπὲρ ἐλπίδα πᾶσαν τῷ τε πλήθει και με γέθει ἡ ἐνυπόστατος καὶ ἀκένωτος πηγὴ τῶν ἀγαθῶν εἰς τὸ δαψιλέστερον πηγάζει τὰ θαύματα. Τὴν οὖν εἰρημένην [90] ἀπορίαν ὁ μὲν, ὡς ἔφθην εἰπὼν, Λατινίδι, ὁ δὲ δι᾽ Ἑλληνιζούσης ἑρμηνείας μετὰ καὶ πολλῶν ἄλλων προδιακρινηθέντων ἐπιλυσάμενος ὧδέ πως μετ' ὀλίγον ἐπάγει· Τὸ παράκλητον Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς προέρχεται καὶ ἐν τῷ Υἱῷ διαμένει ditm; idcirco ubi dubium obtinere videbatur, ibi potius supra omnem spem supersubstantalis (personalis) et inexhaustus bonorum fons uberiora et majora effundit miracula. Pradiclam igitur dubitationem alter ut dixi, Latina lingua, alter Græca interpretatione, mullis quoque aliis exhibitis explicationibus ubi solverunt, hæc verba paulo post subdunt: Paraclitus Spiritus a Patre procedil et in Filio permanet 76. 76 Joan. xv1, 7. e cod. Colum. Exstat versio Zachariæ, quæ minime θεῷ ὑπάρχει, οὗτοι ἐν τῷ τῆς πίστεως ἀξιώματι incorrupta servata est, l. VI, ed. Maur. (MIGNE ι. LXXVII et LXVI). «Eamdem narrationem habes apud Photium etiam in Bibliotheca, cod. 252, quo loco de utroque pontifice perhonorifice loquitur, et egregium illud opus de Vitis sanctorum perutile judicat, neque fidem ullam ei denegat.» MAIUS. Quæstio Petri apud Gregor. Dialog. lib. c. 38 (MIGNE, LXVI, p. 201: «Quidnam esse dicimus, quod plerumque in ipsis quoque patrociniis (sc. reliquis integris, ut Cangius pluribus probal) martyrum sic esse sentimus, ut non tanta per corpora sua, quanta beneficia per reliquias ostendant, atque illic majora signa faciant, ubi minime per semetipsos jacent?» Græce (ibid. p. 203): Τί τοῦτο εἶναι λέγομεν, ὅπερ ἐν τοῖς τῶν ἁγίων μαρτύρων λειψάνοις θεωροῦμεν γινόμενον; πλεῖον γὰρ σχεδόν εἰπεῖν, θαυματουργίαι ἐπιτελοῦνται ἐν τοῖς εὐκτηρίοις, ἐν οἷς λείψανα ἐπ' ὀνόματι αὐτῶν κατατίθενται, ἤπερ ἐν ᾧ τὰ τούτων κατάκεινται σώματα· πληρεστάτως μὲν οὖν κἀκεῖ τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν εἶναι πιστεύομεν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτῶν σώμασιν· ἐκεῖ δὲ μᾶλλον μεγάλα σημεῖα ἐπιδεικνύουσιν ἔνθα ὅλῳ τῷ σώματι οὐ κατάκεινται. Responsio sancti Gregorii in vulgata versione Greca hac est: Ἔνθα τὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων σώματα κεῖνται, δισταγμός, Πέτρε, οὐκ ἔστιν, ὅτι πολλὰ σημεῖα δύνανται ἐπιδεῖξαι, ὥσπερ καὶ ποιοῦ σιν· τοῖς γὰρ καθαρῷ τῷ λογισμῷ προσερχομένοις ἀμέτρητα θαύματα ἐπιδεικνύουσι. Διὰ δὲ τὸ ἐν δι σταγμῷ ὑπάρχειν τοὺς ἀσθενέστερον τῷ λογισμῷ διακειμένους, ὡς μὴ παρεῖναι τοὺς ἁγίους, ἔνθα τὰ αὐτῶν ὁλικῶς οὐ κατάκεινται σώματα, καὶ ὡς ἐκ τούτου τους προσερχομένους μὴ εἰσακούεσθαι, ἐκεῖ μᾶλλον αὐτοὺς ἀναγκαῖόν ἐστι μεγάλα σημεία ἐπιδεῖξαι, ἔνθα περὶ τῆς αὐτῶν παρουσίας ὁ ἀσθενὴς λογισμὸς διστάζει· ὧν δὲ ὁ νοῦς ἡδραιωμένος ἐν τῷ ὄντες, γινώσκουσιν, ὅτι εἰ καὶ μὴ κεῖνται αὐτῶν ἐκεῖσε τὰ σώματα, πλὴν ὅμως τοῦ ταῖς εὐχαῖς εἰσακούειν μὴ ἀπολιμπάνεσθαι αὐτοὺς. Textus originalis hic est «Ubi in suis corporibus sancti martyres jacent,dubium, Petre, non est, quod multa valeant signa demonstrare, sicut et faciunt; et pura mente quærentibus innnmera miracula ostendunt. Sed quia ab infirmis potest mentibus dubitari, utrumne ad exaudiendum ibi præsentes sint, ubi constat quia in suis corporibus non sint, ibi necesse est, cos majora signa ostendere, ubi de eorum præsentia potest mens infirma dubitare. Quorum vero mens in Deo fixa est, tanto magis habet fidei meritum, quanto illic eos novit et non jacere core pore et tamen non deesse ab exauditione. >> Col. deest μέν. Col. ἀσθενέστερον περὶ ταῦτα. Palat. f. 244 b. προδιευκρινηθέντων· * Col. προδιευκρινηθέντων. Revera sic legitur in Græca versione. Post verba (not.7) citata immediate hæc sequuntur: Ὅθεν τοίνυν καὶ αὐτὴ ἡ ἀλήθεια, ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰ. Χρ., ἵνα πίστιν τοῖς μαθηταῖς προσθῇ, εἶπεν· Εἰ μὴ ἐγὼ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἔρχεται πρὸς ὑμᾶς. Φανερὸν οὖν ὑπάρχει, ὅτι τὸ παράκλητον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς προέρχεται καὶ ἐν τῷ Υἱῷ διαμένει. Τί νος οὖν χάριν ἑαυτὸν ὁ Υἱὸς πορευθήναι λέγει, ἵνα ἐκεῖνος ἔλθῃ, ὅστις οὐδέποτε ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐχωρίσθη; οἱ μαθηταὶ ἐν σαρκὶ τὸν Κύριον ὁρῶντες, τοῖς σωμα τικοῖς ὀφθαλμοῖς τοῦτον πάντοτε θεωρεῖν ἐπεθύμουν ὀρθῶς οὖν αὐτοῖς ἐῤῥέθη· Εἰ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἔρχεται, τουτέστιν· Εἰ μὴ τὸ σῶμα ἀποκρύψω, τί ἐστιν ὁ τοῦ πνεύματος πόθος, οὐ δεικνύω, καὶ εἰ μὴ ἐμὲ καταλείψητε σωματικῶς θεωρεῖν, οὐδέποτε μανθάνετε πνευματικώς με ἀγαπᾷν. His verbis quoque utitur Andr. Camaterus c. 148 (ap. Beccum, Gr. orth. II, 515). Verum Latinus Gregorii

[91] πε'. Ταύτην τὴν ἱερολογίαν ὁ πρόδρο μος μὲν τῶν ἐν τῇ χάριτι πρῶτος ἀνεῖπε τῶν πιστῶν δὲ παρ᾽ αὐτοῦ τὸ πλῆθος ἐμνήθη, καὶ ἡ εὐσέβεια διαπαντὸς ὁρᾶται ταύτῃ λαμπρυνομένη. Καὶ γὰρ ἐκεῖνος ὁ μικροῦ δέω φάναι ὑπὲρ ἄνε θρωπόν ἄνθρωπος τὴν πηγὴν τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀθανασίας, τὸν τοῦ παντὸς Δεσπότην καὶ Δημιουρ γὸν τὸ τοῦ κόσμου καθάρσιον ῥείθροις βαπτίζων Ἰορδάνου καὶ τοὺς οὐρανοὺς ὁρῶν ἀνεψγμέ νους θαῦμα θαύμασι μαρτυρούμενον, ἐν εἴδει μὲν περιστερᾶς τὸ πανάγιον Πνεῦμα κατερχόμενον ἐθεάσατο· ἀφῆκε δὲ φωνὴν ἡ ἀληθῶς τοῦ Λόγου φωνὴ ἐν τῷ ὁρᾷν τὰ ἀθέατα· Εἶδον τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ μένον ἐπ' αὐ τόν Μένει τοίνυν [92] καταβαῖνον ἀπὸ τοῦ 85. Sacram hanc doctrinan Joannes Baptista primus in lege gratiæ declaravit, ab ipso vero fidelium multitudo hausit, et fides catholica perpetuo in ea gloriatur. Etenim ille homo propemodum superhumanus fontem vitæ atque immortalitatis, Dominum universi orbis conditorem mundique expiatorem undis Jordanis baptizans coelosque apertos intuens, prodigium prodigiis comprobatum, in specie columbæ sanctissimum Spiritum descendentem vidit; emisit autem vocem vera Verbi vox, dum hæc portenta vidit: Vidi Spiritum tanquam columbam descendentem el manentem super ipsum ". Manet igitur descendens a Patre Spiritus super Filium, vel si mavis in Filio; nullam enim hoc loco varietatem differentia casuum inducit. Et Isaias propheta cœlitus similia his vaticinans et vaticinium in Christi Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐπὶ τὸν Υἱόν· εἰ βούλει δὲ, καὶ personam referens, Spiritus Domini, inquit, super me, eo quod unxerit Dominus me 18. Audisti aliquando inclytos illos Gregorium et Zachariam (hi enim forsan magis erunt appositi tuæ impudentiæ in verecundiam restituendæ), audisti, inquam, illos asserentes, Spiritum in Filio manere; et quomodo non inde confestim ad Pauli commigrasti vocem, qua dicit: Spiritum Filii sui 79? Certo loco effingendæ monstrosæ processionis facile intellexisses, merito dici Spiritum Filii, quoniam Spiritus manet in Filio. Mansio enim Spiritus in Filio causa non occulta nec nimium abstrusa fuerit, cur dicatur Spiritus Filii. Quid namque propius intelligendum ἐν τῷ Υἱῷ· οὐδεμίαν γὰρ ἐνταῦθα παραλλαγὴν ἡ τῶν πτώσεων εἰσάγει διαφορά. Καὶ ἡ προφή της δὲ Ησαίας ἄνωθεν τὰ παραπλήσια χρησμολογών καὶ τὸν χρησμὸν εἰς πρόσωπον αναφέρων Χριστοῦ· Πνεῦμα Κυρίου, φησὶν ἐπ' ἐμέ· οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με. Ἤκουσάς ποτε τῶν κλεινῶν ἐκείνων Γρηγορίου ἢ Ζαχαρίου (τάχα γὰρ του μᾶλλον οὗτοι τὸ ἀναιδὲς διαλύουσιν εἰς αἰδώ)· ἤκουσας λεγόντων αὐτῶν· Τὸ Πνεῦμα ἐν τῷ Υἱῷ μένει· καὶ πῶς εὐθὺς οὐκ ἀνέδραμες ἐκεῖθεν εἰς τὴν τοῦ Παύ λου φωνὴν, δι' ἧς φησι. Τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτ τοῦ καὶ ἀντὶ τοῦ τερατολογεῖν τὴν ἐκπόρευσιν διανέστης εἰς τὸ νοεῖν, ὡς ἐπεὶ τὸ Πνεῦμα μένει 77 Joan. 1, 32 78 Isa. LXI, 2; Luc. iv, 18, 79 Galat., IV, β. Petrum Diaconum de sancti Spiritus processione in capitulo quodam cujus non est fidelis apud Græcos interpretalio, talia loquitur.... Cum enim constet, quia Paracletus Spiritus ex Patre semper procedat et Filio, cur se Filius» etc. Ct. Baron. ad a. 593, n. 47. Erant qui Photio ipsi ejusmodi falsificationem tribuerent; sed certe Photio debet esse antiquior. Vide et Scip. Maffei in Vitam Zachariæ Pontificis in libro (Pontificali (MIGNE Patrol. tom. CXXVIII, p. 1079, 1080). Col. deest ó art. Cf. Photii disquisitionem de Verbis Matth. xt, 11. in epist. 135, p. 180-189. Vide opus. contra vet. Rorn. assecl. c. 11 in fine. Palat. f. 245 a. μ. δέτω φ. Palat. ὑπὲρ ἀνθρώπων ἄνθρωπος. textus est ejusmodi: «Unde ipsa quoque Veritas, opere deprehenderat, scribit: «Papa Gregorius ad ut fidem discipulis augeret. dixi: Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos (Joan. xνι, 7). Cum enim constet, quia Paracletus Spiritus a Patre semper procedit et Filio, cur se Filius recessurum dicit, ut ille veniat, qui a Filio nunquam recedit? Sed quia discipuli in carne Dominum videntes, corporeis hunc oculis semper videre sitiebant, recte eis dicitur: Nisi ego aberio, Paracletus non veniet: ac si aperte diceretur: Si corpus non subtraho, quis sit amor Spiritus, non ostendo, et nisi me desieritis corporaliter cernere, nunquam me dicetis spiritualiter amare.» — Contextus sane talis est, ut ex Græco per se deprehendi non potuerit suppressa assertio processionis Spiritus sancti a Filio; illud ev τῷ Υἱῷ διαμένει respondet verbis: Ὅστις ἀπ' αὐτ τοῦ οὐδέποτε ἐχωρισθη. Indubilata vero est Latini textus veritas ex omnibus exemplaribus; indubitatum non minus, Gregorium M. pluribus in locis dogma de processione Spiritus sancti ex Patre et Filio asseruisse, ut Moral. lib. 1, c. 30; v, c. 65, hom.26 in Evang. ubi ait: «Spiritus sancti missio ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio.» Plura ejus testimonia collegit Æneas Parisiensis c. Græc. 56-59. (MIGNE t. CXXI, p. 711, 712). Jam Joannes Diaconus lib. IV, c, 75 de vita B. Gregorii scribit: «Quos libros (dialogos) Zacharias, S. Rom. Ecclesiæ episcopus, Græco Latinoque sermone doctissimus, temporibus Constantini imperatoris, post annos ferme 175 in Græcam linguam convertens orientalibus Ecclesiis divulgavit; quamvis astula Græcorum perversitas in commemoratione Spiritus sancli a Patre procedentis nomem Filii suaptim radens abstulerit.» Eliam Hugo Etherianus (lib. m. c. 121, p. 1259) qui id fortassis ex hoc ipso Photii Sic Col. p. 309. Palat ordine inverso τὴν πηγὴν ζωῆς καὶ ἀθανασίας ponit post alia prædicala τὸν τοῦ π. δεσπότην κ. — καθάρσιον. Vat. ἀνεογμένους. (34 Col. ίδον. ad Photii argum. apud Beccum, 1. Theod. Sugd. c. 9. (Gr. orth. II, p. 144.) Nicol. Methon, apud eumd. orat. 1, de un. Eccl. c. 60 (G. O. I. 201), apud Manuel. Calec. 1. 1v, ^c. Græc. p. 450 et Aliat. Vindic. syn. Eph. c. 73, p. 575. Scil. casus dativi vel accusativi. Isa. LXI, 1, De quo textu infra uberius disputal. Col. διαλύσουσιν. Gal. iv, 6. Respicit ad antecedentem disputationem, capp. 48-60.

ἐν τῷ Υἱῷ, εἰκότως ἂν λέγοιτο τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ; exhibet illud Apostoli testimonium, Spiritum ma80 nere in Filio, an procedere a Filio? Imo et hæc ipsa comportatio est inepta. Illud enim et communis Domini Baptista prædicat, et propheta jam olim vaticinatus est, et ipsemet Salvator oraculum illud legens obsignat et comprobat; hancque doctrinam Ecclesia orthodoxa inde nacta cunctis fidelibus discendam profert; tu vero e caliginosis impietatis januis egressus loco prædicandi Spiritum manere in Filio et super Filium, Deo repugnans asseris, illum a Filio procedere. Permanet in Filio; idcirco est Filii, et quia ejusdem, ut superius dixi, est naturæ et deitatis et gloriæ et potentiæ et virtutis; vel etiamsi vis, quia ungit Christum. Spiritus enim Domini, inquit, super me, propterea unxit me, et quia obumbrante ipso ® Virgini incomprehensibilis peracta fuit conceptio, et ineffabilis sine semine partus prodiit; nec non quia et ipsum mittit. Nam evangelizare pauperibus misit me. Quanto igitur rectius convenientiusque poteras et sentire et dicere, ob unam aliquam aut plures dictarum expositionum nominari Spiritum Filii et Spiritum Christi, non autem his adeo validis et consentaneis rationibus spretis commentis propriis imaginationibusque nullam habentibus subsistentiam conari Ecclesiæ dogmata corrumpere! Gæterum prodeant rursus inclytus Zacharias atque Gregorius, mecum adhuc opinionem tuam confutaturi (confutatio enim e domesticis profecta etiam impudentissimis pudorem creat). Ἡ γὰρ ἐν τῷ Υἱῷ τοῦ Πνεύματος μονὴ αἰτία ἂν οὐκ ἀφανὴς εἴη οὐδὲ διὰ βίας ἄγουσα πρὸς πειθὼ, διὰ τί λέγεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ποῖον γὰρ ἐγγύτερον ἡ ἀποστολικὴ χρῆσις χαρίζεται νοεῖν, τὸ Πνεῦμα μένειν ἐν τῷ Υἱῷ, ἢ ἐκπορεύεσθαι τοῦ Γου; μᾶλλον δὲ καὶ αὐτή γε ἡ σύγκρισις ἀπειρό καλον. Τὸ μὲν γὰρ δ τε τοῦ κοινοῦ Δεσπότου σαλο πίζει Βαπτιστής καὶ ὁ προφήτης πάλαι προς θεσπίζει, καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἀναγινώσκων τό λόγιον ἐπισφραγίζει· καὶ ταύτην ἡ εὐσέβεια τὴν μυστ αγωγιαν ἐκεῖθεν λαβοῦσα πᾶσι πιστοῖς διδάσκαλος πρόκειται· σὺ δὲ τῶν ζοφερῶν τῆς δυσσεβείας ἀναδὺς πυλῶν, ἀντὶ τοῦ δοξολογεῖν σε τὸ Πνεῦμα μένειν ἐν τῷ Υἱῷ καὶ ἐπὶ τὸν Υἱόν, θεομαχεῖς ἐκπορεύεσθαι λέγων τοῦ Υἱοῦ. Δαμένει ἐν τῷ Υἱῷ· διὰ τοῦτό ἐστι τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὅτι τῆς αὐτῆς, ὡς ἔφθην [93] εἰ πών φύσεώς τέ ἐστι καὶ θεότητος καὶ δόξης καὶ βασιλείας καὶ δυνάμεως· εἰ βούλει δὲ, καὶ ὅτι χρίει τὸν Χριστόν· Πνεῦμα γὰρ Κυρίου, φησὶν, ἐπ' ἐμέν οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με· καὶ διότι ἐπισκιάσαντος αὐ τοῦ τῇ Παρθένῳ ἡ ὑπὲρ λόγον ὑπέστη σύλληψις καὶ ὁ ἀνέκφραστος καὶ ἄσπορος προῆλθε τόκος· καὶ δὴ καὶ διότι ἀποστέλλει αὐτόν· Εὐαγγελίσασθαι γάρ, φησὶ, πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με. Πόσον οὖν ἄμεινόν σοι καὶ ἀκολουθότερον ἦν καὶ νοεῖν καὶ λέγειν, ὡς δι᾽ ἕν τι τῶν τεθεωρημένων (45-49) ἢ καὶ διὰ πλείω λέγετα: Πνεῦμα Υἱοῦ καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ, ἀλλὰ μὴ ταῦτα τοιαῦτα ὄντα και τηλικαύτην ἰσχὺν ἔχοντα καὶ ἀκολουθίαν παρ᾽ οὐδὲν θέμενον ἀναπλασμοίς ἰδίοις καὶ φαντασίαις ἀνυποστάτοις ἐπιχειρεῖν τῆς Ἐκκλησίας τὰ δόγματα διαφθείρειν; Πλὴν αὖθις ὁ κλεινός Ζαχαρίας καὶ Γρηγόριος παρίτω· τῆς σῆς δόξης τοὺς ἐλέγχους ἐστί μοι συνεργαζόμενος ὁ γάρ ἐκ τῶν οἰκείων ἔλεγχος καὶ τοῖς ἀναιδεστάτοις αἰδεσιμώτερος. πς΄. Εἰ τοίνυν Ζαχαρίας καὶ Γρηγόριος τοσούτοις ( ἔτεσιν ἀλλήλων διεστηκότες οὐκ ἔσχον τὰς γνώμας περὶ τῆς τοῦ Παναγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως διισταμένας, δηλονότι καὶ ὁ μέσον ἀμφοῖν χορὸς ἱερὸς κατὰ διαδοχὴν τῶν ἱερατικῶν τῆς Ῥώμης προστάντες θεσμῶν τὴν αὐτὴν ἀκαινοτομήτως ἐπρέσβευόν τε καὶ συνδιέθαλπον πίστιν· ὑπὸ γὰρ τῶν ἄκρων τὰ μέσα ὥσπερ ῥᾷον συνέχεται καὶ συναπαρτίζεται, οὕτω συγκροτεῖται καὶ συγκατευθύ νεται. Καίτοι [94] γε εἴ τις τῶν τε φθασάντων καὶ τῶν ἑπομένων ἁγίων ἀνδρῶν πρὸς ἀλλότριον ἀποκλίνων φωραθείη φρόνημα, οὐκ ἄδηλός ἐστιν, ὡς ἐν ᾧ τῆς ἐκείνων ἑαυτὸν διέῤῥηξε πίστεως, ἐν τούτῳ καὶ τοῦ χοροῦ καὶ τοῦ θρόνου καὶ τῆς ἀρχιερωσύνης ἑαυτὸν συνεξέτεμεν. Οὕτω μὲν οὖν τῶν εἰρημένων ἁγίων ἀνδρῶν ὁ χορὸς ἐν εὐσεβείᾳ τὸν βίον ὅλον διεφύλαττεν * Luc. 1, 35. 81 Luc. IV, 18. Palat. f. 245 b. εἰ γάρ. Col. τοῦ νοῦ αὐτοῦ. Col. Βαπτιστής σαλπίζει. 86. Si ergo Zacharias et Gregorius tot annorum spatio ab invicem distantes non habuerunt sententias de sanctissimi Spiritus processione dissitas, certe et medius inter hos chorus pontificum, qui sacris Romanæ Ecclesiæ infulis per successionem præ fuerunt, eamdem sine ulla innovatione prædicabal et fovebat fidem; ab extremis enim media, quemadmodum continentur et communiuntur, ita etiam constituuntur et diriguntur. Quanquam si quis vetustiorum et posteriorum sanctorum in sensum alienum deflexisse deprehendatur, is citra dubium, dum se ab illorum divulsit fide, ab ordine quoque atque throno et pontificatu semetipsum exscidit. Ila igitur memoratorum sanctorum cotus tota vita pietatem tuebatur. Vide supra cap. 51. Photius apud Beccum 1. ο. ο. 5 (G. Ο. I. 142): Πνεῦμα Χριστοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, ὅτι ὁμοούσιον Γιῷ καὶ ὅτι ἐπ᾿ αὐτὸν μένει. Col. φύσεώς ἐστι. (45-49) Palat. f. 246 a. τῶν θεωρημένων. Vatic. f. 207 a. etiam habuit συνεργαζόμε νας; sed posteriori manu terminatio pluralis superscripta est. Palat. f. 246 a. τῶν ἄκρων τὰ μετὰ ὥσπερ. Col. omitt. τε. In epist. ad Aquilei archiepiscopum adducit et Adrianum I, qui et ipse in ep. ad Tarasium Spi-

87. At ignoras vetera pigetque te tuorum Patrum et revera Patrum sententiam perscrutari? Nuperrime, nondum enim secunda generatio præteriit, Leo ille celeberrimus, qui et miraculorum gloria claruit, omnem omnibus exscindens hæreticum prætextum, quoniam sacram Patrum nostrorum doctrinam enuntians ob linguæ illius inopiam, quæ non æque late ac Græca patet, non pure nec sincere nec apposite Latina gens verba aptabat sensui, multisque præbebat circa fidem diversitatis suspicionem ninia illa nominum angustia non sufficiens explicandæ ad amussim sententiæ, propterea divinus ille sapientissimusque vir in animum induxit suum (causa autem, cur id in animum induxerit, præter jam dicta fuit etiam hæresis illa, quæ nunc palam et aperte prædicatur, tunc vero intra dentes in Romanorum urbe mussitabatur) - præcipere, ut lingua Græca sacrum fidei symbolum etiam Romani recitarent; per hoc enim divinitus inspiratum consilium et linguæ inopiam suppleri et reparari et catholicis removeri diversitatis in fide suspicionem, nec non recens pullulantem impietatem radicitus a Romana civitate abscindi. Quamobrem non solum in ipsa Romanorum urbe programmata et edicta posuit, ut πζ. Αλλ' ἀγνοεῖς τὰ παλαιὰ, καὶ ὄκνον ἔχεις τῶν σῶν Πατέρων καὶ ὡς ἀληθῶς Πατέρων αναθεωρεῖ τὸ φρόνημα; Χθές, καὶ οὔπω δευτέρα γενεά παρῆλθε, Λέων ἐκεῖνος ὁ περιώνυμος, ὁ καὶ θαύ μασιν ἔχων ἔστιν οἷς ἐνσεμνύνεσθαι πᾶσαν ἁπάντων ἐκκόπτων πρόφασιν αἱρετικήν [95] ἐπείπερ τὸ ἱερὸν τῶν Πατέρων ἡμῶν μάθημα πολλάκις ἡ Λατινίς φθεγγομένη διὰ τὸ τῆς φωνῆς ἐνδεές τε καὶ τῷ πλάνει τῆς Ἑλληνίδος μὴ συνεπ εκτείνεσθαι οὐ καθαρῶς οὐδ᾽ εἰλικρινῶς οὐδὲ περὶ πόδα τοὺς λόγους ήρμοζε τῷ νοήματι καὶ πολλοῖς παρεῖχε περὶ τὴν πίστιν ἑτεροθρησκείας ὑπόληψιν τῶν ὀνομάτων ἡ στενοχωρία μὴ ἐξαρκοῦσα διερμηνεύειν τῆς διανοίας τὴν ἀκρίβειαν διὰ δὴ τοῦτο ὁ θεόσοφος ἐκεῖνος ἀνὴρ εἰς ἐνθύν μιον κατέστη (καὶ τό γε τῆς [96] πρὸς τὸ ἐνθύμιον ῥοπῆς αἴτιον ὑπῆρχε μετὰ τῆς προειρημένης αἰτίας ἡ νῦν ἀνέδην αίρεσις παρρησιαζομένη ὑπὸ τοῖς ὁδοῦσι τηνικαῦτα κατὰ τὴν Ῥωμαίων πόλιν λα λουμένη)· τὸ δὲ ἐνθύμιον, Ελλάδι γλώσση πρόσταγμα δοῦναι τὸ τῆς πίστεως ἱερὸν μάθημα καὶ τοὺς 'Ρωμαίους λέγειν· καὶ γὰρ διὰ ταύτης τῆς θεοπνεύστου ἐπινοίας τό γε τῆς φωνῆς ἐνδεὲς εἰς ἀναπλήρωσιν ἀπακαθίσταται καὶ εὐρυθμίαν· καὶ τῶν εὐσεβούντων rium ex Palre procedere professus fuerit: ᾿Αλλὰ καὶ ᾿Αδριανὸς ἐκεῖνος τὸν αὐτὸν ἀποστολικὸν θρόνον διεθύνας ἐν οἷς πρὸς τὸν ἀγιώτατον και μακαριώτα τον Ταράσιον, τὸν ἡμέτερον πατρόθειον, ἀντέγραψε, σαφῶς τε καὶ περιφανῶς φαίνεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον φρονῶν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Col. ap. Mai. l. c. p. xxv, δευτέρα γενε «Videtur hic Photius sequi illorum sententiam, qui γενεάν ætatem definiebant triginta annorum periodum. Nam sanctus Leo IV obiit anno 855, Photius scribebat hæc sub Adriano III, qui pontidicatum adiit anno 884. Confer. Euseb. Quæst. p. 40, n. 1. Aliter, ut puto, Photius in Amphil. 149.» MAIUS. «Narrantur hæc in s. Leonis IV vita prodigia, quibus nunc commode accedit Photii suffragium ac testimonium.» M. Verum cf. notam nostram 7. Lectio differt: Vat. habet: Ὁ κ. θαύμασιν ἔχων ἐστὶν οὗτος ἐνσεμν. Palat. eodem modo, sed legit οὕτως; Allatius loco mox cilando ut Vatic. Maius ex cod. Colum. Περιώνυμος καὶ θαύμ. ἔχων ἔστιν οἷς, ut supra. Hucusque Photii verba affert Maius: «Nuper. nondum altera elapsa atate, vita excessit (παρήλθε) Leo ille celeberrimus, qui prodigiis eliam inclaruit.» Leo Allatius in Confutatione fabulæ de Joanna Papissa (in Symmictis, ed. Colon. Agr. 1653, p. II, p. 418) § 11: «Heri, et nondum secunda generatio praeteriit, nobilis ille Leo, qui et miracu His editis potest gloriari, omnem omnium excidens pretextum hæreticorum.» Col. p. 311: ἑτεροθρησκίας. Græcos doctores plerumque Latinorum linguam penitus ignorantes ei στενότητα καὶ πενίαν ονομάτων objicere sæpe videre est, v. gr. Greg. Naz. orat. 21, p. 395 ed. Bill. Photius vero Occidentales veluti barbaros spernens inopiam Romani sermonis præ Græcorum lingua ditissima exaggerat. Dubium moveri potest, an Leo iste sit terlius an quartus hujus nominis. Idem enim pontifex Leo, de quo hic Photius loquitur, Symbolum Græce et Latine exaratum in tabulis seu clypeis publice affigendum curavit. Id ex cap. sequ. videtur erui et ex ep. ad Aquilei. manifestius liquet. Etenim ibi, postquam de Leone I verba fecerat, ita ad juniorem Leonem transit: Ωσαύτως δὲ καὶ ὁ μεταγενέστερος Λέων, ὁ τὴν πίστιν ὥσπερ τὴν κλῆσιν ἐφάμιλλος, οὗτος δὴ οὗτος ὁ τῆς εὐσεβείας θερμὸς ζηλωτής, ὡς ἂν κατὰ μηδένα τρόπον μηδαμῶς παραχαράττοιτο βαρβάρω γλώσσῃ τὸ ἄχραντον ἡμῶν τῆς εὐσεβείας μάθημα. Ελληνίδι φωνῇ, ὥσπερ δὴ καὶ κατ᾿ ἀρχὰς εἴρηται, τοῖς ἐν τῇ Δύσει δι' αὐτοῦ δοξολογεῖν καὶ θεολογεῖν τὴν ἁγίαν Τριάδα παραδέ δωκεν· καὶ οὐ λόγῳ μόνον καὶ προστάγματι, ἀλλὰ καὶ θυρεοῖς τισι πεποιημένοις, ὥσπερ στήλαις τισὶν, αναγραψάμενός τε καὶ εἰς ὄψιν ἁπάντων προθεὶς κατὰ τὰς πύλας τῆς Ἐκκλησίας προσέπηξεν; Sed illud factum, juxta Occidentales, Leoni lil tribuendum est, de quo liber Pontificalis illud commemorat. Ex altera vero parte tum ea quæ de miraculis narrantur, tum quod cap. seq. in fine refertur, plures adhuc esse superstites, qui viderint illos clypeos a Leone expositos, melius in Leonem IV quadrant quam in Leonem III. Nisi forte quis dicat, Leonem IV idem renovasse quod Leo III fecerat, credibile videtur, Photium utrumque Pontificem confudisse; talis confusionis apud Græcos plura inveniuntur exempla, ut quoad Gregorium I et II. Utrumque tamen probabilitate non caret. Idem fere refertur opusc. contra senioris Romæ asseclas, cap. 12, ubi Leo et Benedictus III conjunguntur, Cæterum Leonis IV tempora bene nosse adhuc poterat Photius, qui illo pontifice in aula Byzantina jam versabatur. Quod vero edicto seu constitutione Leo jusserit Romanos Græca lingua Symbolum recilare, id ex facti explicatione et amplificatione videtur profectum, sicut et alia hujusmodi. Col. τοιοῦτον. Sic Col. Palat. f. 247 a. ἀναίδην. Sic Col. Vatic. τό τε τῆς φ.

symbolum, quemadmodum et ab initio synodicis vocibus decretisque fuerat enuntiatum, Græca lingua etiam apud illos ipsos, qui Latine loquebantur, recitaretur, sed etiam omnibus provinciis, quæ Romanum pontificatum atque regimen venerabantur, idem sentire idemque peragere et sermonibus et synodicis litteris mandavit dirisque anathematis vinculis dogmatis cavit firmitatem. ἀπελαύνεσθαι τὴν ἐξ ὑπολήψεως ἑτεροδοξίαν, καὶ δὴ inter S. missarum solemnia sacrum nostre fidei καὶ τὸ τοῦ ἄγους ἀρτιφυὲς θᾶττον τῆς Ῥωμαϊκῆς πρόῤῥιζον εκκόπτεσθαι πολιτείας. Διόπερ οὐ μόνον ἐν αὐτῇ τῇ 'Ρωμαίων πόλει προγράμματά τε καὶ προθέματα ἔθετο κατὰ τὰς μυστικὰς ἱερολογίας τὸ ἱερὸν τῆς πίστεως ἡμῶν σύμβολον, καθ᾿ ὃν τρόπον καὶ κατ᾿ ἀρχὰς συνοδικοῖς καὶ φωναῖς καὶ ψηφίσμασιν ἐκπεφώνηται, Ἑλλάδι γλώσσῃ καὶ παρ᾽ αὐτοῖς ἐκείνοις τοῖς τὴν Ῥωμαίων φωνὴν ἀφιᾶσιν ἀπαγγέλλεσθαι, ἀλλὰ καὶ πανταχοῦ τῶν ἐπαρχιῶν αἱ τὴν Ῥωμαίων ἀρχιερωσύνην δι᾿ εὐλα βείας καὶ ἡγεμονίαν ἄγουσι, τὸ αὐτὸ φρονεῖν καὶ πράττειν, ἄραῖς τε τοῦ δόγματος τὸ ἀμετάθετον ἀσφαλισάμενος καὶ λόγοις καὶ γράμμασι συνοδικοῖς διεπέμψατο πη'. Καὶ ἦν ἡ πρᾶξις οὐκ αὐτοῦ μόνον ἀρχιερα 88. Idque non solum ipso pontificatum adminisτεύοντος τὸ σεβάσμιον ἔχουσα· ἀλλὰ καὶ ὁ πρᾶος καὶ trante peragebatur, sed et mitis ille ac mansuetus, ἐπιεικὴς καὶ ἀσκητικοῖς ἀγῶσιν ἐναγλαϊζόμενος, certaminibusque clarus asceticis, inclytus Beneὁ κλεινὸς Βενέδικτος ὁ μετ' ἐκεῖνον τοῦ ἀρχιερατικοῦ dictus, illius in pontificali sede successor, in hoo θρόνου διάδοχος τὸ [97] αὐτὸ καὶ στέργειν tuendo et stabiliendo non esse secundus adnitebaκαὶ κρατύνειν οὐ τὴν δευτέραν τάξιν ἔχειν ἐσπού- tur tametsi secundum ratio temporis ipsum constiδαζεν, εἰ καὶ δευτερεύειν αὐτὸν ὁ χρόνος ὑπέτατ- tuebat. Quod si quis post illos lingua dolosa et veτεν Εἰ δέ τις μετ᾿ ἐκείνους γλώσσῃ δολερᾷ καὶ nerationem simulante (non enim aperta fronte τί μὴ πλαττομένῃ (οὐ γὰρ ἐθάῤῥει γυμνή nudo capite constitutiones optimas piissimasque τῇ κεφαλῇ πρὸς τὰ κάλλιστα καὶ θεοφιλέστατα πα oppugnare audebat) sub specioso titulo, quod in ρατάττεσθαι ἀλλ' οὐδὲ τὸ φρικτὸν τῆς πίσ ore omnium symbolum illud fidei non esset circumστεως ἀνὰ χειλέων ἁπάντων περιφέρεσθαι, ferendum, memoratum piissimum utilissimumque προκάλυμμα τῆς γνώμης θέμενος) τὸ ῥηθὲν θεοσε opus rescindere ab Ecclesiis et abrumpere voluit βέστατον καὶ ὠφελιμώτατον ἔργον τῶν Ἐκκλη- (non enim est meum, nomine auctorum scelesta σιῶν περιέχειρέ τε καὶ ἐλυμήνατο· [οὐκ ἐμὸν γὰρ facinora prosequi): ipse noverit, imo acerbe jam ὀνόματι τὰς παλαμναίους πράξεις διεξιέναι] αὐτὸς et misere novit pœnas inde luens subdolæ temeritaἂν εἰδείη μᾶλλον δὲ πικρῶς οἶδεν ἤδη καὶ tis. At ille quidem (silet enim et ipse, licet invitus) ἀθλίως τὴν δίκην ἐκεῖθεν εἰσπραττόμενος τῆς ὁράλου in silentii regionem projectus jaceat. Divinus autem τόλμης· ἀλλ᾽ ἐκεῖνος μὲν (σιγᾷ γὰρ καὶ αὐτὸς, εξ καὶ μὴ ἑκὼν εἰς τὸ τῆς σιγῆς ἀπεῤῥίφθω χωρίου Ο δέ γε [98] θεσπέσιος Λέων οὐ μέχρι Col. ἔθετο deest. Leo non ad ea solum, quæ diximus, bonam istam et a Deo inspiratam curam et actionem produxit, sed etiam, cum exstarent in repositoriis principum Palat. καὶ ἡγενίας ἄγ. Col. ἡγεμονίας ἄγ. τὸ αὐτὸ καὶ φρ. καὶ πρ. Col. τό. Nullum ejusmodi synodalium habemus vestigium. Hæc videntur immediatum successorem insinuare; unde Leo de quo c. 87 egit, Leo IV erit. Verba ὁ πρᾶος - διάδοχος adducit card. Maius 1. c. << Mitis ille et pius et asceticis certaminibus famigeratus, inclytus Benedictus, qui in supremam Leonis cathedram successit.» Hæc verba ἀλλὰ κ. ὁ πρᾶος ὑπέταττεν eodem modo ex mss. transcripserat Leo Allatius fab. de Joanne Papisse Confut. (Symmicla II, p. 419. ) «Sed et mitis et mansuetus et asceticis certaminibus illustris, inclytus, Benedictus, poet eum in archieratico throno successor, hoc idem et amplectendo st confirmando non secundus esse nitebatur (ἐσπούδαζεν, quod proinde in Græco Allatii textu nonnisi typographi sphalmate omissum est), licet tempore secundus esset.» Sic apud Allatium c. Creyght. p. 231; Vatic. τιμήν. Col. τιμήν. Palat. πλαττομένην. Col. πράττεσθαι. Sic Allat. 1. c. In cod. Vatic. spatium vacoum, in margine vero posteriori manu legitur: ἀλλ᾽ ὡς οὐδέ. Palat. ἀλλ᾽ ὡς οὐδε c. Col. p. 312: ἀλλ' ὡς οὐ δεῖ. Sic et Pal. legi posse observatum est. Hæc et seq. perdifficilia sunt; videtur quid deesse. Col. ἀναχειλέων. Apud Alfatium mendose: φιλοτιμώτατον. Col. εἰδείη. Allat. εἶδεν. Pericopen hano: εἰ δέ τις μετ' ἐκείνους χωρίον, quæ Nicolaum I respicit, Allalius contra Creyght. p. 231, 232 in medium profert ita disserens: «Post Benedictum ad Nicolaum descendens, qui post eum pontificatum inierat, æque atque neque de nomine illi esset notus, nomen obticescens, eum secreto nec palam populo id dicere asseverat (Photius): «Quod si quis post eos, et ad omnia audendum projecta lingua: neque enim aperto capite contra optima Deoque gratissima niti audebat; sed nec tremendum fidei in ore omnium circumduci solitum (?) sententiæ suæ tegumentum prætexens, dictum piissimum et maxime honorandum Ecclesiarum opus attondit vel læsit: neque enim mei propositi est sceleratas actiones edicere; ipse sciverit; quinimo amare jam novit, miserandum in modum pœnas illic persolvens occultæ audaciæ sed ille tacet, licet invitus; proptereaque in silentii receptaculum projiciatur.» «Testis locuples Photius, Nicolaum separatim ab aliis, nec sonora lingua, aut id exprimente Spiritum ex Filio procedere censuisse; et tu (Creyght.) ab ipso Nicolao nuper introductam impietatem declamas?... Si sub lingua et non aperto capite pronuntiabat, non

PHOTII PATRIARCH CP. apostolorum Petri et Pauli ab antiquissimis tempo- τῶν εἰρημένων προήγαγε τὴν καλὴν ταύτην καὶ ribus florente adhuc pietate in sacris illis thesauris repostæ parmulæ seu tabellæ duæ, quæ litteris verbisque Græcis exhibebant sæpe memoratam nostræ fidei sacram expositionem, has jussit coram Romano populo recitari conspiciendasque omnibus exponi, et multi illorum, qui tunc hæc viderunt et legerunt, etiam nunc inter vivos adhuc dogunt. θεοκίνητον πρόνοιάν τε καὶ πρᾶξιν· ἀλλὰ καὶ γὰρ ἦσαν ἐν τοῖς θησαυροφυλακίοις τῶν κορυφαίων Πέτρου καὶ Παύλου ἐκ παλαιοτάτων χρόνων καὶ εὐσεβείας ἀνθούσης αποτεθησαυρισμένοι τοῖς ἱεροῖς κειμηλίοις ἀσπίδες δύο, αἱ γράμμασί τε καὶ βήμα. σιν Ελληνικοῖς ἔλεγον τὴν πολλάκις εἰρημένην ἱερὰν τῆς ἡμῶν πίστεως ἔκθεσιν· ταύτας [99] ὑπανα - ἔτι τῷ βίῳ παραμένουσιν. γνωσθῆναι κατενώπιον τοῦ Ῥωμαϊκου πλήθους καὶ εἰς ὄψιν ἁπάντων ἐλθεῖν ἐδικαίωσε καὶ πολλοὶ τῶν τεθεαμένων τηνικαῦτα καὶ ἀνεγνωκότων 89. Atque ita hi pietatis fulgoribus emicabant alque Spiritum a Patre procedere prædicabant. Meus quoque Joannes (meus enim est tum ob alia tum quia cæteris ardentius meas partes sustinuit), meus igitur Joannes, virilis mente, virilis quoque pietate, virilis demum in oppugnanda ac profliganda quavis injustitia et impietate valensque non sacris solum, sed etiam civilibus legibus opitulari turbatumque ordinem restituere; hic, inquam, gratiosus Romæ pontifex per suos religiosissimos et illustres legatos Paulum, Eugenium et Petrum præsules et πθ'. 'Αλλ' οὕτω μὲν καὶ οὗτοι τὴν εὐσέβειαν ἤστραπτον καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ἐθεολόγουν ἐκπορεύεσθαι. Ὁ δὲ ἐμὸς Ἰωάννης (ἐμὸς γὰρ τά τε ἄλλα καὶ ὅτι πλέον τῶν ἄλλων ἐξῳκείωτο τὰ ἡμέτερα). οὗτος τοίνυν ὁ Ἰωάννης ἡμέτερος, ὁ τὸν νοῦν μὲν ἀνδρεῖος, ἀνδρεῖος δὲ τὴν εὐσέβειαν, ἀνδρεῖος δὲ μισεῖν καὶ καταβάλλειν ἀδικίαν [100] πᾶσαν καὶ δυσσέβειαν καὶ οὐχ ἱεροῖς θεσμοῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ πολιτικοῖς ἐπαρκεῖν δυνάμενος καὶ τὸ ἄτακτον εἰς τάξιν μεταβάλλειν· οὗτος ὁ κεχαριτωμένος τῆς Ῥώμης ἀρχιερεὺς διὰ τῶν ergo Symbolo addiderat, quod in ecclesiis sonora voce cantillabatur. Nec poterat Photius id de Nicolao ad liquidum explorata veritate pronuntiare, cum originem tanti sceleris juxta cum ignarissimis sciret; nec ipsum puduit fateri, quod nesciebat.» Deinde adducit Photii verba: Καὶ τίνες ἐμάχοντο, at supra c. 80 leguntur. His confirmantur quæ scripsit Baronius, ad a. 883, n. 35: «Quisnam autem Romanorum pontificum primus id statuerit, ut reciperetur symbolum cum iisdem duabus dictionibus Filioque, scimus viros doctos in his investigandis plurimum laborasse et ad tempora Nicolai vel circa id retulisse. Verum si id fuisset, certe Photius altius in ipsum Nicolaum pontificem declamasset, qui ea in Symbolum intulisset; sed cum duabus epistolis acerbissime in Rom. Ecclesiam invehatur, nunquam eum eo nomine sugillat, quod ea in Nicænum symbolum intulisset.» Deinde adducit anonymum auctorem in Bibl. Vallicell., qui id ad Christophorum P. refert quem ideo Sergius Cpltanus e diptychis expunxerit. ld multi sequioris temporis Græci statuunt. Cf. opusc. c. vet Rom. asseclas cup. 12 fin. auct. ap. Allat. De syn. Phot. p. 204, 206; De cons. II, 8, 2, p. 606 610; De libr. Eccl. Græc. diss. 2, p. 156. De variis hac in re opinionibus consule Petav. Trin. vii, c. 2, 3. Col. madairάtwv (o ras.) Col. καὶ ταῦτα. Eodem fere modo opusc. contra vet. Rom. assecl. cap. 12, Nicol. Methon. in Synopsi, aliique. Indirecta sermonis forma ex Photio eadem proferunt Jo. Beccus Orat. de un. Eccl. c. 47 (G. O. I, 172, 173); et L. Allatius, De consens. 11, 6, 6, p. 580., Item verba Photii exhibentur a Niceta Chon. (in Thesauro fid. orthod, t. XX1), qui ab Usserio (Dissert. de Rom. Eccl. symbolo vetere, Oxon. 1660, p. 26) citatur: Ο θεσπέσιος Λέων καὶ τὰς ἐν τοῖς θησαυροφυλα κίοις τῶν κορυφαίων Π. κ. Π. ἐκ παλαιτάτων χρόνων ἀποτεθησαυρισμένας τοῖς ἱεροῖς κειμηλίοις δύο ἀσ πίδας, αἳ γράμμασι καὶ ῥήμασιν Ἑλληνικοῖς ἔλεγον τὴν ἱερὰν τῆς ἡμῶν πίστεως ἔκθεσιν, ταύτας Sixalwoe. «Divinus Leo in gazophylaciis primariorum Petri et Pauli ab antiquissimis temporibus inter sacros thesauros reposita duo ancilia, quæ Græcis litteris et verbis sacrosanctam fidei nostræ expositionem loquebantur, coram plebe Romana recitari et in omnium conspectu produci statuit.» ɛaszµévwv legit Usser, qui et hæc cum aliis jungit: «Et multi eorum, qui tunc viderunt (viderant) et legerant, vita adhuc fruuntur.» Palat. et Colum. "Or: 8 ¿ ¿µóc. Vatic. f. 207 b. "Otɩ dè žµóç. Col. Ἰωάν. ὁ ἡμ. «Non de nihilo est, quod Joannem (VIII) Photius virilem ter dicit; sine dubio enim respicit atque oblique refutat crimen animi imbellis, quod huic papæ vulgo jam impingebatur, quia Photium teterrimum hostem et tot antea anathematibus percussum in Byzantinam sedem reponi passus fuerat. Ilinc orta Joanna Papissæ fabula, de cujus origine cum multi rumores diditi fuerint, rem acu tetigisse nunc Baronium videmus ad an. 879, c. 5, qui idcirco hunc papam dictitatum fuisse feminam existimavit, quia visus esset ob nimiam animi facilitatem et mollitudinem abjecta penitus omni virilitate, sacerdotalem constantiam amisisse, adeoque non papam, ut Nicolaum I et Adrianum II, sed papissam contumeliæ loco dictum, utpote qui ne eunucho quidem restitisset, qualem revera fuisse Photium fama tulit (etsi falsum id sit). Et miror Allatium, qui in peculiari dissertatione de Joan. papissæ fabula, cum nonnulla ex his Photii testimoniis circa Romanos pontifices recitaverit, hoc circa Joannem prætermiserit, neque ex eodem facilem fabulæ, quam poterat, Baronio etiam duce, interpretationem fecerit. Hinc videmus Pagium quoque in Baronii critica frustra sibi plausisse de hujus fabulæ origine a temporibus Photianis exclusa et ad sæculum xını pertracta.» Ita Maius, l. c. p. xxvi. Sane eruditi plerique consentiunt, ante sæculum xu hanc fabulam jam sparsam fuisse et originem ex invectivis in quemdam Joannem papam esse repetendam, sive Joannes VIII is fuerit, sive X, vel XI, sive XII. (Cf. varias sententias collectas apud Schröckh, K. G. XX, p. 75-110.) Negari non potest, Baronii conjeclura ex hoc Photii loco probabilitatem majorem accedere. Apud Beccum (vide infra not. 6) deest ἀνδρεῖος tertia vice et legitur: Τὴν εὐσέβειαν· πρὸς δὲ (τὸ) μισεῖν. Ibid. Αδικίαν καὶ πᾶσαν δυσσέβειαν.

αὐτοῦ θεοσεβεστάτων καὶ περιδέξων τοποτηρητών sacerdotes Dei, qui ad nostram synodum convenere, Παύλου καὶ Εὐγενίου καὶ Πέτρου τῶν ἀρχιερέων καὶ ἱερέων Θεοῦ ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς συνόδῳ παραγε γονότων ὡς ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία καὶ οἱ πρὸ αὐτοῦ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεῖς τὸ τῆς πίστεως ἀποδεχόμενος σύμβολον γνώμῃ καὶ γλώσσῃ καὶ χερσὶν ἱεραῖς τῶν εἰρημένων περιφανεστάτων καὶ θαυμασίων ἀνδρῶν ὑπέγραψέ τε καὶ ἐπεσφραγ!- σατο Ναί δή καὶ ὁ μετ᾿ ἐκεῖνον ἱερὸς Αδριανός συνοδικήν [101] ἡμῖν ἐπιστολὴν ὥσπερ ἔθος παλαιόν, ἀναπέμψας, τὴν αὐτὴν εὐσέ βειαν δι' αὐτῆς ἀνεκήρυττε καὶ τὸ Πνεῦμα [102] τοῦ Πατρὸς ἐθεολόγει ἐκπορεύεσθαι Τούτων δὴ τῶν ἱερῶν καὶ μακαρίων ἀρχιερέων Ῥώμης οὕτω δια βίου καὶ πεφρονηκότων καὶ διδαξάντων καὶ ἀπὸ τῶν quemadmodum Ecclesia Dei catholica ejusque prædecessores Romaui pontifices, symbolum fidei recipiens mente et lingua sacrisque manibus prædictorum illustrissimorum et admirandorum hominum subscripsit et obsignavit. Imo et ejus successor sacer Hadrianus synodicam ad nos more vetere mittens epistolam eamdem pietatem in ipsa prædicabat et Spiritum a Patre procedere docebat. Cum igitur sancti isti heatique Romani pontifices ita, dum viverent, senserint et docuerint, atque e fragili hac ad immortalem vitam in eadem confessione transierint, quosnam possunt hæretica ægritudine laborantes in medium proferre, a quibus lethiferum illud talis impietatis venenum hauserint, quin illos confestim Synodus anno 879 Cpli celebrata, in qua diximus. Et quidem, ut recte observat Lequienius, tres illi legati, quos Photius mirum in modum extollit, instructionum suarum mandatorumque regulam minime sunt secuti. Hæc verba: Ὁ ἐμὸς Ιωάννης - ἐπεσφραγίσατο recilat Jo. Beccus lib. It, ad Theod. Sugd. episc. c. 4 (Gr. orth., II, p. 138, 139) tanquam ex libris ad Eusebium desumpta. Allatius ita vertit: ■ Porro meus Joannes (meus etenim est et rebus aliis et quod negotia nostra magis quam alii amice amplexus est), hic itaque Joannes noster, prudentia juxta ac pietate strenuus, nec non injustitiam, quam odio prosequitur, et impietatem propulsandam idoneus (vide not. 3, unde explicatur, quare Allatium fugerit vis ter appositi prædicati virilie), et nec sacris canonibus tantum, sed et civilibus legibus opem ferre, et quod inordinatum est in ordinem redigere plurimum potens; hic gratiosus Romanus Pontifex per suos piisssimos et gloriosissimos locum tenentes, Paulum, Eugenium et Petrum, præsules et sacerdotes Dei, qui in nostram synodum convenere, quemadmodum catholica Dei Ecclesia et prædecessores ejus Romani pontifices, Symbolum Adei acceptans, mente et lingua sacrisque dictorum illustrissimorum et admirandorum hominum manibus subscripsit et obsignavit.» Card. Maius, cujus versionem cum bac conferendam paulo post subnectimus, ex hoc loco paulo fusius (p. xxvXXVIII) confirmat, epistolam illam Joanni VIII ascriptam, qua diserte additio Filioque reprobatur illiusque assertores cum Juda proditore deputantur (ep. 320: «Non ignoramus οὐκ ἀγνοεῖν.» Mansi. Conc. XVII, p. 239, 523, seq. JAFFÉ, Regesta Rom. Pont. 11. 2597, p. 290) genuinam minime esse, quod est aliæ gravissimæ rationes ostendunt. In ejusmodi materia Photii de hac epistola altum silentium plus aliquid quam argumentum mere negativum suppeditat. • Si illa epistola,» ait præfalus cardinalis, «reapse ad Photium missa fuisset, fieri non poterat, quin hoc loco Photius eam vel recitaret vel saltem disertis verbis appellaret; quod cum non faciat, sequitur hinc argumentum certissimum contra ejus epistolæ veritatem.» Cætera argumenta cum nostro libro non connexa hic adjungere non vacat. Sic Vat. et Palat. Col. p. 313 habet δή (secus ac apud Maium δέ). In editione card. Caraffæ ingens lacuna est epistolarum pontificiarum a Joanne VIII usque ad Leonem IX, annis fere 170. Quare et hæc Adriani III ad Photium, si vera est, epistola desideratur, Photius autem ejus dicto abutitur, non secus ac vetustorum pontificum formulis, ut jam · ἐκποdiss. 1; Damasc. c. 39, Romana Ecclesia nunquam Græcis diserte imperavit, ut Symbolum ea particula augerent, quanquam bi rei ipsi fidem adjungere teneantur. Atque ita adhuc intactum Græci quoque catholici Symbolum recitant. Quid ergo mirum, si Adrianus III ita fortasse locutus est? — M. Tolum textum ὅτι δὲ ὁ ἐμὸς Ἰωάννης ρεύεσθαι recitat ex cod. Column. p. 312, card Maius, 1. c. p. xxv, xxvi, hac addita versione: «Joannes meus (hic enim meus est tum ob alias causas, tum quia res meas precipue cordi habuit) bic, inquam, Joannes noster, virili mente, virilique pietate præditus, qui quodvis iniquitatis impietatisve genus viriliter odit atque expulit, neque sacris tantummodo condendis legibus, verum etiam politica prudentia valuit, atque ad ordinem res turbatas revocavit; bic, inquam, gratiosus Roma Pontifex per suos religiosissimos atque illustres legatos Paulum, Eugenium et Petrum pontificali sacerdotalive dignitate fulgentes, qui ad synodum nostram convenerunt, non secus ac Ecclesia catholica ejusque decessores Pontifices, fidei Symbolo recepto, menle, lingua (γλώσσῃ in Gr. textu Maii nonnisi typographico errore omissum patet) manibusque subscripsit idemque confirmavit. Sane et ejus successor sacer Adrianus synodicam ad nos more vetere mittens epistolam, eamdem fidei rationem in ipsa ostendit et Spiritum a Patre procedere censuit.» - Similia de postremis Pontificibus dicit epist. ad Aquilei archiep. Τοὺς ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς χρόνοις πρέσβεις, οὐ μόνον ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ τρίτον τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἀναδραμόντας (οὐκ ἐάσειν μοι δοκῶν, οἱ περὶ τῆς εὐσεβείας οἷα εἰκὸς ἡμῶν πρὸς αὐτοὺς λόγους ανακινησαντων οὐδὲν παρηλλαγμένον τῆς ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰ κουμένην ἐξηπλωμένης εὐσεβείας οὔτε εἶπον οὔτε φρονούντες ηλέγχθησαν, τουναντίον δὲ τρανῶς μεθ᾿ ἡμῶν καὶ ἀδιστάκτως τὸ Πνευμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀνεκήρυξαν ἐκπορεύεσθαι. Deinde de synodo 8. 879 habita: ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ συνόδου συγκροτη θείσης ἐπί τισιν ἐκκλησιαστικοῖς κεφαλαίοις (sed proxime de Photii restitutione agebatur) οἱ ἐκεῖθεν ἀπεσταλμένοι του ἐν ἁγίοις Ιωάννου πάπα τοποτηρηταί, ὡς αὐτου παρόντος εκείνου καὶ συνθεολο γουντος ἡμῖν τὴν εὐσέβειαν, τῷ συμβόλῳ τῆς πιο στεως τῷ διὰ πασῶν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων κατὰ τὴν Δεσποτικὴν φωνὴν καὶ κηρυσσομένῳ καὶ κρα τυνομένῳ ὡς ὁμόφρονες καὶ φωνῇ καὶ γλώσσῃ καὶ ἰδιοχείρῳ γραφῇ καθυπεσημήναντο. Nihil hic rursus de spuria illa epistola Joannis n. 320, nihil pro causa Photii, nisi quod legati pontificis Symbolum sine additamento receperent subscripserint.

adversarios propalent iis, qui regiones occidentales επικήρων πρὸς τὴν ἀκήρατον ζωὴν ἐν τῇ αὐτῇ ὁμολοrecta fide illustrarunt? για μεταστάντων, τίνας ἂν σχοῖεν εἰπεῖν οἱ τὴν αἱρετι κὴν νόσον νοσήσαντες, [103] ἐξ ὧν τὸ δηλητήριον φάρμακον τῆς τηλικαύτης ἀσεβείας ἐξέπιον, καὶ οὐκ αὐτ τίκα τούτους ἀντιπάλους τοῖς ὀρθοδοξίᾳ τὰ ἐσπέρια καταφωτίσασι θριαμβεύουσιν; 90. At vero nondum vultis errorem istum deponere? Ego igitur alias quoque cantationes e Spiritus sancti eloquiis vobis accinam, tametsi vos loco resipiscendi malitis aspidem imitari aures suas ad voces incantantium obturantem. Spiritus Dei dicitur sanctissimus Spiritus; dicit enim Salvator: Si ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia 82. Spiritus præterea Patris: Non enim vos estis, qui loquimini", rursum ait idem veritatis fons, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis; dicitur Spiritus Dei, clamante Isaia: El requiescet super eum Spiritus Dei 84. — Spiritus, qui ex Deo est. Vos autem, ait magnus rectorum dogmatum præco Paulus, non accepistis Spiritum mundi, sed Spiritum qui ex Deo est 85; et alibi: Si Spiritus Dei ducimini, non estis in carne 86. Spiritum Domini clamat Isaias: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me 87. Rursum dicitur Spiritus Filii, Spiritus Christi, Spiritus suscitantis Jesum Christum 88, ut Paulus rursus tradit: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem, Abba, Pater 80; et: Spiritus suscitantis Jesum Christum habitat in vobis, et: Vos in carne non estis, siquidem Spiritus Dei habitat in vobis 89 *; et: Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus v. Attente omnino vide, Spiritum dici Dei, ex Deo et Dei Patris, et Domini et suscitantis Christum ex mortuis, et Spiritum Patris. Anne igitur, quando dicimus: Spiritus Dei vel Patris vel Domini vel suscitantis Jesum Christum, vel Spirilus qui ex Deo est, voces hæ id ipsum denotant, quod significamus, cum dicimus, Spiritum a Patre procedere, an vero potius nemo est ita insipiens nec adeo ipsorum verborum simplicium ignarus, ut nequeat facillime conspicari, quod quælibet illarum locutionum, tametsi circa easdem personas enuntiatur, diversum tamen exhibet significatum vox ea quæ dicit e Patre procedere Spiritum, et diversum vox ea, quæ dicit Spiritum Dei vel Domini vel quælibet alia memoratarum? Illud enim processionem expresse enuntiat, hac vero non item; sed quamvis hæc dicantur, quia Spiritus ab ipso procedit, allamen nulla illarum vocum conceptis affirmat verbis processionem. Etenim manifeste aliud est dicere, Spiritum a Patre procedere, et aliud ipsis verbis siβ 83 Matth. ΣΙΙ 28. 83 Matth. x, 20. 84 Isa. xi, 2. * Rom. viii, 11. 89 ibid. 15. 89* ibid. 9. 90 ibid. 4. ᾿Αλλὰ γὰρ οὔπω τὴν πλάνην ταύτην ἀποθέσθαι βούλεσθε; Ἐγὼ γοῦν καὶ ἑτέρας ὑμῖν ἐπῳδὰς ἐκ τῶν τοῦ Πνεύματος λογίων ἐπάσομαι, εἰ καὶ τῆς βυούσης ἀσπίδος τὰ ὦτα πρὸς τὰς τῶν ἐπαδόντων φωνάς πρὸ τῆς μετανοίας τὴν μίμησιν μελε τήσετε. Πνεῦμα Θεοῦ λέγεται τὸ πανάγιον Πνεῦμα· φησὶ γὰρ ὁ Σωτήρ· Ε: δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύ ματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια. Πνεῦμα τοῦ Πατρός· Οὐ γὰρ ὑμεῖς ἐστε οἱ λαλοῦντες, πά λιν ἡ αὐτὴ τῆς ἀληθείας πηγὴ, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν· Και, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, Ἡσαΐας βοᾷ καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ᾿ αὐτὸν Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ· Παῦλος ὁ μεγαλόφωνος τῶν ὀρθῶν δογμάτων κήρυξ· Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐλάβετε τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ· καὶ, Εἰ δὲ Πνεύματι Θεοῦ ἄγεσθε, οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί. Πνεῦμα Κυρίου, Ησαΐας βοᾷ Πνεῦμα Κυρίου ἐπ᾿ ἐμὲ, οὗ οὗ εἴνικεν ἔχρισέ με. Πάλιν λέγεται Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, Πνεῦμα Χριστοῦ, Πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος Ἰησοῦν Χριστὸν, ὡς Παῦλος πάλιν μυσταγωγεῖ. Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν κράζον ᾿Αββᾶ, ὁ Πατήρ· καὶ, Τὸ Πνεῦμα [104] τοῦ ἐγείραν τος Ἰησοῦν Χριστὸν οἰκεῖ ἐν ὑμῖν· καὶ, Ὑμεῖς οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, εἵπερ Πνεῦμα Χριστοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν· καὶ, Εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὐ τος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Προσέσχει πάντως, ὅτι τὸ Πνεύμα λέγεται τοῦ Θεοῦ, ἐκ τοῦ Θεοῦ τε καὶ Πατρὸς καὶ Κυρίου καὶ τοῦ ἐγείραντος Χρι στὸν ἐκ νεκρῶν καὶ Πνεύμα τοῦ Πατρός. Δρα οὖν ὅταν λέγῃ· Πνεύμα Θεοῦ ἢ Πατρὸς ἢ Κυρίου τοῦ ἐγείραντος Ἰησοῦν Χριστὸν, ἢ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, αὐτὸ τοῦτο δηλοῦσιν αἱ φωναί, ὅπερ ἐσήμαινεν ή λέγουσα ἐκπορεύεσθαι του Πατρός; ἢ οὐδεὶς οὕτω ἀνόητος οὐδὲ αὐτῶν των ἁπλῶν ῥημάτων εἰς ἐσχάτην ἄγνοιαν ἥκων, ὡς μὴ ῥᾷον ἔχειν συνορῶν, ὅτι τῶν εἰρημένων ἔκαστον εἰ καὶ περὶ τὰ αὐτὰ λέγεται πρόσο ωπα, ἀλλ᾽ οὖν ἕτερον ἡ λέξις παρίστησι σημαινόμενον ἡ ἐκ του Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνευμα, καὶ ἕτερον ἡ Πνεύμα Θεοῦ ἢ Κυρίου ἢ τῶν εἰρημένων ἕκαστον λέγουσα. Τὸ μὲν γὰρ τὴν ἐκπό85 I Cor. 11, 12. * Rom. vult, θ. 87 Isa. LXI, 1. Hisce finem imponit Photius prolixe de Patribus Latinis disputationi. Plura his posteriores Photiani adjunxerunt. Cf. Allatium contra Rotting. c. 19, p. 417 seq. et cap. 12 opusculi ad calcem adjecti. Palat. f. 248 b. βούλεσθαι. Cf. Psal. cvii, 4, 5 (LXX). Pro βυούσης codd. habent μυούσης. Palat. f. 249 ε. μελετήσεται. Col. et Vat. ut a. supra. Col. ὁ Παῦλ. Col. deest οὗτος. Sic Col. p. 314. Palat. f. 249 b. 'Ex toυ Θεοῦ τε καὶ Θεοῦ. Col. λέγουσα τὸ Πνεῦμα ἐκπορ. Col. ἔχει. Vatio. Εκαστος.

ρευσιν τῷ ῥήματι ἀπαγγέλλει, τὰ δὲ οὐκ ἔτι· ἀλλ᾽ gnificant voces, quæ Spiritum dicunt Dei et Domini, εἰ καὶ διότι αὐτοῦ ἐκπορεύεται, ταῦτα λέγεται, πλὴν et quæ his sunt similia. η ἀλλ᾽ οὐδεμία τε τῶν φωνῶν εἰρημένων τὸ ἐκπορεύεσθαι ταῖς λέξεσιν ἑρμηνεύει. Καὶ γὰρ περ ριφανῶς ἑτερόν ἐστιν εἰπεῖν ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο σημαίνουσι τοῖς ὀνόμασιν αἱ τὸ Πνεῦμα λέγουσαι τοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου καὶ τὰ ὅμοια [105] κα'. Καίτοι γε εἰ καὶ ἑκάστη τῶν φωνῶν ἐσήμαινε τὴν ἐκπόρευσιν, ὅτιπερ αὐτοῖς ῥήμασι θείοις ἀνεῤῥήθη τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ τοῦτο πρὸς ἡμῶν ἂν ἦν· μυριάκις γὰρ κατὰ τὴν ὑπό θεσιν ταύτην ἐκπορεύεσθαι νοουμένου τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς, πῶς οὐδ᾽ ἅπαξ᾽ εἴρηται ἐκπορεύεσθαι τοῦ νοῦ; Οὐ γὰρ ἔχει χώραν εἰπεῖν, ὡς εἴρηται διὰ τῶν λόγων, οἳ μηδόλως τοῦτο σημαίνουσι τῇ φωνῇ, καὶ ὅτι μήτε θείοις, ἀλλ᾽ οὐδ' ἀνθρωπίνοις καὶ πνευματοφόροις ῥήμασι κατὰ λέξιν ποτ᾽ ἐνεόῥήθη τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι τοῦ Υἱοῦ· καὶ εἰ τὸ μὲν λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ τὰ παραπλήσια τὴν ἐκπόρευσιν ἔχουσι πρώτην αἰτίαν καὶ κυριωτάτην (καὶ γὰρ ὁμοούσιον, διότι ἐκπορεύε ται, οὐ διότι δὲ ὁμοούσιον, ἐκπορευτόν). Τὸ δὲ λέγε σται Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἢ Χριστοῦ ἢ τὰ τοιαῦτα ἐκ πολυμερούς πρόεισιν αἰτίας (διότι τε γὰρ ὁμοούσιον καὶ διότι χρίει αὐτὸν καὶ διότι μένει ἐπ' αὐτὸν καὶ διότι ἐν αὐτῷ). Εἰ οὖν τὸ ἐκπορεύεσθαι τὴν κυ ριωτάτην ἐπέχον αἰτίαν, δι' ἣν τὸ Πνεῦμα λέγεται εἶναι τοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου καὶ τὰ τοιαῦτα, ὅμως οὐ δίδωσιν αὐτοῖς ἀπαγγέλλειν τὸ ἐκπορεύεσθαι, πῶς δυνατόν, ἐφ᾽ ᾧ πλείω τὰ αἴτια θεωρεῖται, δι' ὧν ὑμνολογεῖται Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ καὶ Χριστοῦ, ἐπὶ τούτου ζητεῖν καίτοι μηδὲ συναριθμουμένην (prædicatur Filii et Christi, ibi necessario admittenτοῖς αἰτίοις ἀπαραίτητον τὴν ἐκπόρευσιν; 91. Quanquam licet quælibet harum vocum processionem significaret, quoniam jam ipsis divinæ Scripturæ verbis declaratum fuit, Spiritum a Patre procedere, hoc quoque nobis faveret. Cum enim sexcenties secundum illam hypothesin intelligatur procedere Spiritus e Patre, quomodo ne semel quidem dictum fuit, ilium a Filio procedere? Nec valet dicere, dictum hoc fuisse implicite illis verbis, quæ lamen non id expresse significant, tum quis neque divinis sacrarum scripturarum neque humanis sanctorum Patrum verbis expresse unquamenuntiatum fuit, Spiritum procedere a Filio,tum quia formulæ quidem loquendi Spiritus Dei et similes processionem habent primam præcipuamque causam (consubstantialis enim Spiritus, quia procedit, non vero quia consubstantialis et procedens est), istæ autem locutiones Spiritus Filii vel Christi et cæters ex variis oriuntur causis(videlicet quia consubstantialis ei est Spiritus et quia ungit eum et quia manet super eum et in eo). Si igitur processio, licet sit causa potissima, cur Spiritus dicatur esse Dei et Domini et similia, tamen non dat istis vocibus, ut enuntient processionem, quomodo, quæso, feri poterit, ut ubi plures considerantur causæ, ob quas Spiritus da videatur processio, quæ tamen neque inter causas numeratur? 92. Tu tamen aures ac mentem ad impietatem intendens, ubi audieris Spiritum Christi aut Filii, omnia præteriens, ex quibus poteras a recta non excidere theologia, ad illud prono capite curris, quod nemo asserere aggressus est. Dicitur Spiritus procedere a Patre, dicitur et Filii et Dei, et cætera, quæ sæpius enumeravimus; atque nulla harum locutionum, præter primam, processionem signifcat dicitur Spiritus Filii et Christi et similia, nusquam vero procedere Spiritum a Filio. Cum igitur nullatenus fuerit enuntiata processio, quomodo non summa est insania atque vecordia, ad Εβ'. Σὺ γὲ ἄρα τὰ ὦτὰ καὶ τὴν διάνοιαν ἀνατείνων πρὸς ἀσέβειαν, ἐπειδὰν ἀκούσῃς τὸ Πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ ἢ [106] τοῦ Υἱοῦ, πάντα παραδραμὼν ἐξ ὧν τῆς θεολογίας ἦν σοι μὴ διεκπεσεῖν, εἰς ὃ μηδεὶς εἰπεῖν κατηνέχθη, πρὸς ἐκεῖνο κατὰ κεφαλὴν τρέχεις. Εἴρηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πατρὸς, εἴρηται καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τὰ ἄλλα, ὧν πολλάκις ὁ λόγος ἀνέπτυξε τὴν διήγησιν· καὶ οὐ δὲν τούτων πλὴν τῆς προτέρας φωνῆς σημαίνει τὴν ἐκπόρευσιν· εἴρηται τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ καὶ Χριστοῦ καὶ τὰ παραπλήσια, οὐδαμοῦ δὲ ὅτι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Μηδαμῶς οὖν εἰρημένης τῆς ἐκπορεύσεως, πῶς οὐ παντελῶς ἀσυνετόν τε καὶ illud voces reducere, ad quod nullo unquam modo παράφορον εἰς ἐκεῖνο τὰς φωνὰς ἀνάγειν, εἰς ὃ μη Col. Οὐδεμία γε κ. φωνῶν. fuerunt enuntiatæ? Non enim hoc quoque isti maxiVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Photius sp. Beccum, l. ur, ad Theod. Sugd. 6. 7, 8 (G. Ο. 11, 142, 143): "Αλλο σημαίνειν dicit τὴν Πνεῦμα Θεοῦ ἢ Πατρὸς ἢ Υἱοῦ λέγουσαν τὸ Πνεῦμα φωνὴν, καὶ ἕτερον τὴν ἐκπορεύεσθαι τοῦ Πατρὸς αὐτὸ λέγουσαν... ἕτερόν ἐστι περιφανῶς τὸ ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο ἡ ἐκ Θεοῦ λέγουσα σημαίνει φωνή. Cf. et Theophylact. apud Hugon. Etherian. 1. ut, o. 13 init. p. 1228. Nicol. Methon. apud eumdem 1. 111, c. 11, p. 1247; Marcum Ephes. syllog. 20, in cod. Mon. 27, f. 253 arguentem, aliud esse τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός, aliud τὸ Πν. τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Sic Col. Palat. f. 250 a. μηδ' όλως. (β) Vatic. f. 208 a. ποθὲν ἐῤῥήθη. Sic Co. Palat. bis δι ὅτι. Scil. in dictionibus: Spiritus Dei et Domini; vel polius ut subjectum: verba Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ Κυρίου. Neque enim dicere vult, τὸ ἐκπορεύεσθαι non significare τὸ ἐκπορεύεσθαι, sed solum: voces Πν. Θεοῦ, etc. id non exprimere, licet eausa, cur ponantur, in illo sit.Prius absurdum foret et grave de lectionis veritate dubium ingerens. Col. p. 315 ἐφ᾽ οὔ. Palat. ἐπὶ τοῦ ζητεῖν. Col. εΐρηται καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Θεοῦ. Col. add. ἐκ.

me temerarii et ad quidlibet audendum proni di- δαμή μηδαμῶς ἐκπεφώνηται Οὐ γὰρ δὴ καὶ cere audebunt, posse expressis verbis e sacris eloquiis desumi Spiritus a Filio processionem. τοῦτο τολμήσουσιν οἱ πάντα θρασεῖς εἰπεῖν, ὡς ἔστι ῥήμασιν αὐτοῖς ἐκ τῶν ἱερων λογίων λαβεῖν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Αγ. Σὺ δέ μοι σκόπει κἀντεῦθεν· τὸ Πνεῦμα λέγει ται τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅπως λέγεται, οὐ χαλεπὸν ἐκ τοῦ Ἡσαΐου μαθεῖν, μᾶλλον δὲ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς Δε σποτικῆς ἀναγνώσεως καὶ φωνῆς Πνεῦμα γὰρ ἐπ᾿ ἐμὲ, φησίν, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με· ὥστε τὸ Πνεῦμα ἄλλον μέν τρόπον λέγεται τοῦ Κυρίου ἕτερον δὲ τοῦ Υἱοῦ· τὸ μὲν γὰρ ὡς ὁμοούσιον· το δὲ εἰ καὶ ὁμοούσιον, ἀλλὰ νῦν γε διὰ τὸ χρίσμα λέγεται τοῦ Υἱοῦ· Χριστοῦ (16 γὰρ Πνεῦμα, ὅτι χρίει αυ τόν· [107] Πνεῦμα γὰρ ἐπ' ἐμὲ, αὐτή φησιν ἡ Αλήθεια, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με. Χρίει τὸ Πνεῦμα 93. Τu vero hinc quoque rem expende. Spiritus dicitur Spiritus Christi, et qua ratione dicatur, non est difficile ex Isaia discere, imo vero ex ipsamet Domini recitatione ac voce: Spiritus enim Domini, inquit, super me; propterea unxit me ". Quamobrem Spiritus alio modo dicitur Domini, alio modo Filii; Spiritus quidem Domini utpote consubstantialis; Spiritus vero Filii, licet sit consubstantialis, tamen propter unctionem dicitur: Christi enim Spiritus, quia ungit ipsum, Spiritus enim, inquit ipsa Veritas, super me; propterea unxit me. Ungit Spirilus Christum, quomodo id, quæso, intelligis? An τὸν Χριστόν· ἄνθρωρε, πῶς νοεῖς; καθ᾿ ὃν λόγον μετα quatenus participavit de carne et sanguine et factus est homo,an quatenus ab æterno exsistebat Deus? At hoc posterius nunquam, opinor, tametsi audacissimus sis, affirmare audebis. Non enim ungitur Filius prout est Deus, apage. Ergo prout est homo Spiritu ungitur Christus. Tu vero dicis: Quoniam dicitur Spi— ritus Christi, omnino et procedit a Christo. Ergo Spiritus Christi non quatenus est Deus ex ipso provenit, sed quatenus homo, non ab æterno et ante sæcula simul cum Patre substantiam possidens, sed tunc, quando humanam carnem assumpsit Filius. 94. Adverte animum et resipisce ab errore, homo, nec luam plagam vulnusque tuum talis esse naturæ ostende, ut omnem respuat curationem. Spiritus prædicatur Christi, quia ungit ipsum, tua autem perniciosa lex asserere jubet, quia procedit ab ipso; procedit autem a Christo, ut ratio per tuam opinionem incedens ostendit, non quatenus Deus est Christus,sed quatenus nostram carnem assumpsit.Si igitur quatenus Christus de nostra carne participavit, secundum hoc Spiritus a Christo procedit, procedil autem rursus a Filio, quatenus est Deus (id enim leges a te sancitæ exigunt), concludetur profecto, naturam humanam Deitati esse consubstantialem; si quidem Spiritum consubstantialem Filii et rursus Christi censos; procedere enim eum facis et ante 91 Isa. LXI, 1. ἔσχε σαρκὸς καὶ αἵματος καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, ἢ καθ' ὃν ἐξ ἀϊδίου ὑπῆρχε Θεός; ᾿Αλλὰ τὸ μὲν δεύτε ρον οὐκ ἂν οἴμαί σε, εἰ καὶ πάντα θρασὺς ἦσθα, θρασυνθῆναι (18-19) εἰπεῖν, Οὐ γὰρ χρίεται ὡς Θεός, ἄπαγε, ὁ Υἱός, Οὐκοῦν καθὸ ἄνθρωπος χρίεται τῷ Πνεύματι ὁ Χριστός· καὶ καθὸ χρίει τὸ Πνεῦμα τὸν Χριστόν, λέγεται Πνεῦμα Χριστοῦ. Σὺ δὲ λέγεις· Επειδή λέγεται Πνεῦμα Χριστοῦ, πάντως καὶ ἐκπο - ρεύεται ἐξ αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ Πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ οὐ καθὸ Θεὸς ἐξ αὐτοῦ προελεύσεται, ἀλλὰ καθὸ ἄνε θρωπος, καὶ οὐκ ἀπ᾿ ἀρχῆς καὶ πρὸ αἰώνων καὶ ἅμα τῷ Πατρὶ οὐσιώθη, ἀλλὰ τηνικαῦτα, ἡνίκα καὶ τὸ ἀνθρώπινον προσελάβετο φύραμα ο Υιός. Εδ. Ἐπίστησον τὸν νοῦν καὶ ἀνάνηψον τῆς πλά νης, ἄνθρωπε, μηδὲ τὴν σαυτοῦ πληγὴν καὶ τὸ τραῦμα πᾶσαν ἐπιδείξῃς θεραπείαν ἐλέγχοντα. Τὸ Πνεῦμα δοξολογεῖται τοῦ Χριστοῦ, διότι χρίσι αὐτόν· ὁ δὲ σὸς τῆς ἀπωλείας νόμος προστάττει λέγειν, διότι ἐκπορεύεται αὐτοῦ· ἐκπορεύεται δὲ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ὁ λόγος ἔδειξε διὰ τῆς σῆς δόξης βαδίζων, οὐ καθὸ Θεὸς ὁ Χριστὸς, ἀλλὰ καθὸ τὸ ἡμέτερον προσελάβετο φύραμα. Εἰ οὖν καθὸ τοῦ ἡμετέρου μετέσχε φυράματος, κατὰ τοῦτο ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Χριστοῦ, ἐκπορεύεται δὲ πάλιν καὶ τοῦ Γἱοῦ καθὸ Θεὸς τῆς σῆς γὰρ τοῦτα τῆς νομοθεσίας τὰ προστάγματα) [108] ὁμοούσιος ἂν ἡ ἀνθρω πίνη φύσις τῇ Θεότητι συλλογισθείη εἴπερ τὸ Πνεῦμα ὁμοούσιον τοῦ νοῦ καί γε δὴ τοῦ Χριστοῦ • Palat. 1. 250 b. παραφρονεῖ σὲ μηδαμῶς ἐκ- Beccus 1. c. Πνεῦμα Χριστοῦ τὸ ἅγιον λέγεπεφώνηται. Col. add. Κυρίου. Col. Κυρίου. Suspicor legendum esse τοῦ Χριστοῦ (κι et χ facile confundi notum est). Certe Beccus, 1. 111, ad Theod. c. 5 (G. O. II, p. 141) hoc caput præ oculis habuit; porro ipse inducit Pho⚫ tium dicentem: ἄλλον τρόπον λέγεσθαι τοῦ Χριστοῦ τὸ Πνεῦμα, ἕτερον δὲ τοῦ Υἱοῦ. Quæ apud Pho tium sequuntur: Χριστοῦ γὰρ Πνεῦμα ὅτι, κ. τ. λ., id confirmant. Verba hæc Χριστοῦ γὰρ Πνεῦμα et sequentia usque ad hujus capitis finem sub Photii nomine leguntur inter excerpta in cod. Gr. theolog. 324, bibl. Gwear. Vindobon. (Lambeccio est cod. 157), fol. σθαί φησιν Πνεῦμα (Photius), ὅτι χρίει αὐτόν. (18-19) Vat. θρασυνθῦναι. Cod. Vindobon. cit. ἀνθρ. φύραμα προσελάβετο ό 5. Photius in eo insistit, quod Spiritus ideo dicitur Christi, quia eum ungit, Christus vero ungitur non ut Deus, sed ut homo. Si ergo ex dicto Πνεύμα Χριστοῦ infertur processio, jam Spiritus procedit ex Christo ut homine, nec ab æterno est, sed ex quo Filius humanam naturam assumpsit. Palat. δι ὅτι. Col. p. 316: Χριστοῦ, ὅτι χρ. Vide supra cap. 59. Col. τὰ διδάγματα. Nova absurda ex iisdem præmissis ut cap. 93 deducta, consubstantialem esse humanam naturam divinæ, infinitum et finitum misceri, Spiritum procedere et ante post incarnationem.

ἐκπορεύεσθαι μὲν γὰρ ποιεῖς αὐτὸ καὶ πρὸ τῆς σαρ- incarnationem et post incarnationem; consubstanχώσεως καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν, τὸ δὲ ὁμοούσιον οὔπω περιεῖλες· Εἰ οὖν ὁμοούσιον μὲν τὸ Πνεῦμα τοῦ Μοῦ, ὁμοούσιον δὲ καὶ τῇ προσληφθείσῃ φύσει (ἐξ αὐτῆς γὰρ αὐτὸ κελεύεις ἐκπορεύεσθαι), εἴνη ἂν ἀλύτοις λόγοις ἀποδείξεων ὁμοούσιος καὶ ἡ ἐν τῷ Χρι στῷ θεότης τῇ ἐν αὐτῷ ἀνθρωπότητι Εῶ δὲ νῦν παριστάνειν, ὡς καὶ κατὰ τοῦ Πατρὸς τὸ σὺν συνάγει δόγμα διὰ τῆς αὐτῆς τῶν λόγων θεωρίας τὸ τῆς σαρ κὸς ὁμοούσιον καὶ τί ἂν εἴη τῆς ἀσεβείας αθεώτερον ἢ τῆς πλάνης ἀθλιώτερον; με. Σὺ δὲ οὔπω βούλει συνεδεῖν, εἰς οἵους σε κρη μνοὺς καὶ βάραθρα ψυχικῆς διαφθορᾶς ἐναπορρίπτει καὶ κατορύττει τὸ μὴ βούλεσθαί σε Χριστῷ μηδέ τοῖς αὐτοῦ μαθηταῖς πείθεσθαι, μηδὲ ταῖς οἶκουμενικαῖς ἕπεσθαι συνόδοις, μηδὲ πρὸς τὰς λογικὰς ἐφόδους καὶ αὐτὸς διὰ τῶν ἱερῶν προϊούσας Λου γίων μηδαμῶς τὸν νοῦν ἐπιστρέφειν· ἀλλὰ κατ ηγορεῖς μὲν τοῦ κοινοῦ Δεσπότου καταψεύδη δὲ τοῦ γενναίου Παύλου, κατεξανίστασαι δὲ τῶν οἰκουμενικῶν καὶ ἁγίων συνόδων, διασύρεις δὲ Πα τέρας καὶ τοὺς σούς [109] ἀρχιερεῖς καὶ Πατέρας ὡς ἀληθῶς Πατέρων τῆς διανοίας ἐξοστρακίζων ἐς κόρακας αποπέμπεις καὶ πρὸς τὰς λογικὰς κω· φεύεις θεωρίας· καὶ πάντα σοι κατεπόθη τὰ σωτήρια εἰς τὸ τῆς ἐπισφαλούς προλήψεως πάθος. Ἀλλ᾿ ἀνθ' ἡμῶν σοι Δαβὶδ ὁ μελῳδὸς καὶ θεοπάτωρ ἐμβοήσεται Σύνετε δή, ἄφρονες ἐν τῷ λαῷ, καὶ μωροὶ ποτὲ, φρονήσατε· μήποτε ἁρπάσῃ ὁ κοινὸς τοῦ γένους ἐχθρὸς τοσαύταις ἡμᾶς περιβάλλων πάγαις ὡς λέων ἄγροις καὶ ὠρυόμενος τὰς ψυχὰς ὑμῶν καὶ οὐ μὴ ᾖ ὁ ρυόμενος 45΄. Τὰς μὲν οὖν ὑποτυπώσεις ταύτας, ὥσπερ fίτησης ἔχεις, ἀνδρῶν ἐμοὶ σεβασμιώτατε καὶ φιλομαθέστατε Εἰ δέ ποτε Κύριος ἡμῖν τὴν αἰχμαλωσίαν ἐπιστρέψει τῶν βιβλίων καὶ τῶν ὑπογραφέων ἡμῶν τάχα ἂν ἔξεις τοῦ παναγίου Πνεύματος ἡμῖν ἐμπνέοντός τε καὶ ἐπινεύον τός καὶ τὰς χρήσεις, ἂς οἱ νέοι προκομίζουσι πνευματομάχοι, μᾶλλον δὲ οἱ καθ᾽ ὅλης ἐκμανέντες τῆς ὑπεραγάθου καὶ τρισυποστάτου Θεότητος (οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς τῶν ἐν αὐτῇ παραλέλειπται, ὃ μὴ ταῖς οἰκείαις ” Psal. xciii, 8. 93 1 Petr. v, 8. " Psal. XLIX, 22. Col. τὸ δ' ὁμ. tialitatem vero nondum sustulisti. Si igitur Spiritus Filio consubstantialis, et consubstantialis quoque assumptæ naturæ (ex ipsa namque eum procedere jubes), ineluclabili rationum vi evincetur, Christi deitatem consubstantialem esse ipsius humanitati. Nec volo interim demonstrare, eadem rationum vi e tuo dogmate colligi, cum ipso etiam Patre carnem Christi futuram consubstantialem; et quid aliud fuerit aut hac impietate detestabilius aut hoc errore calamitosius? 95. Tu tamen nondum vis conspicari,in qualia te præcipitia et in quam perniciosum anima barathrum projiciat ac sepeliat improba hæc voluntas, qua renuis Christo ejusque discipulis obtemperare, synodos ecumenicas sequi argumentisque ac retionibus e sacris eloquiis deductis animum impendero; sed accusas communem Dominum, menti— ris in eximium Paulum, insurgis in ecumenicas et sanctas synodos, calumniaris Patres tuosque pontifices, ac Patres revera e Patrum censu eliminans in malam amandas crucem, et ad rationis argumentationes obsurdescis; et omnia jam devorasti pharmaca, quæ poterant fallacis præoccupationis morbo mederi. Sed pro nobis David tibi Psalmista Deique proavus inclamabit: Intelligite, insipientes in populo et stulti aliquando, sapite 92, ne forte communis generis humani hostis tot vos laqueis impetens rapiat, tanquam leo ferus et rugiens 33, animas ve stras, et non sit qui eripiat ºª. 96. Rudes igitur informationes istas habes, ut petivisti, virorum religiosissime atque studiosissime. Quodsi quando Dominus nobis direptos libros atque amanuenses restitual, fortasse habebis sanctissimo Spiritu nobis afflante atque annuente etiam testimonia, quæ proferunt novi isti Spiritus inimici, imo totius summe bonæ et trinæ Deitatis hostes furiosi (nihil enim in ea omiserunt, quod suis vesaniis non lacerent); nec non habebis confutationem ipsorum ex testimoniis, quæ ipsimet proVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Vatic. f. 208 8. ἀποδείξεων καὶ ἐν τῷ Χριστῷ θεότης δμ. Palat. f. 251 b. ἐν αὐτῷ τῇ ἀνθρ. Videlicet si Filii bumana natura consubstantialis est divinæ ejus naturæ, cum divina natura Patris sit eadem, Pater quoque humanæ naturæ Consubstantialis erit. Col. ἀτενείας ταύτης. ναι. αθεότερον. In Vatic. hic et in seq. μὴ δέ. Vat. προσιούσας λ. Intelligit rationes theologicas, ratiocinationes dialecticas ex præmissis revelationis deductas, quales sua sophismata esse censet. Col. τὸν κοινὸν Δεσπότην. Vide cap. 81 præsertim not. 5. Sic Col. Palai. f. 252 a. εἰς χορ. Tritum est proverbium Græcorum. Col. περιβαλών. Psalm. vII, 3; xxı, 14; coll. I Petr. v, 8. Brevem recapitulationem hoc caput complectitur, quam conferas cum cap. 13 sequentis opusculi. Vat. κ. ὡρνώμενος. Palat. ἀποτυπώσεις. Cf. cap. 1. Colum. f. 317: ἱερέων ἐμοὶ τιμιώτατε καὶ φιλ. Phrasis biblica psal. cxxvi. (Vulg. cxxv) 1; Exech. xxix, 14; Amos ix, 14 et sæpe apud prophetas occurrrens (LXX). Colum. Εἰ δέ ποτε Κύριος ἡμῖν τὴν ὑγείαν χαρίσεται (in margine: καὶ τὴν αἰχμαλωσίαν ἐπιστρ. τῶν βιβλίων κ. τῶν ὑπογρ. ἡμῶν καὶ τῆς νόσου ἐπιστρέψομεν ἐν τάχει καὶ τῶν γραφέων ἡμῶν, τάχα ἂν, κ. τ. λ. Vatic. f. 208 b. Έξεις. Colum. ἔξης.

ducunt, deductas, imo et ipsorum in his rebus ἀπονοίας [110] καθυβρίζουσι καὶ δὴ καὶ τοὺς dolos ac fraudes, itemque beatorum sapientissimorumque nostrorum Patrum testimonia constantissima atque irrefragabilia, quibus confunditur et impietatis arguitur istius apostasiæ sententia, ἐπαγομένους αὐτοῖς ἐξ ὧν αὐτοὶ προάγουσι χρήσεων ἐλέγχους, ἀλλὰ καὶ τὴν περὶ ταῦτα κακουργίαν αὐτῶν καὶ μηχανουργίαν καὶ μὴν καὶ τῶν μακαρίων καὶ θέοσόφων Πατέρων ἡμῶν τὰς ἀπαραγράπτους μαρτυρίας, δ' ὧν αὐτῶν καταισχύνεται καὶ πάσης εὐσεβείας απελαύνεται τῆς ἀπο στασίας τὸ φρόνημα. PHOTI PATRIARCHE Contra veteris Romæ asseclas libellus ostendens, Spiritum sanctum ex solo Patre procedere, non vero etiam ex Filio. 1. Si simplex quidem Spiritus, ex Patre vero et Filio procedit, omnino hi una censendi forent persona, atque exinde induceretur contractio Sabelliana seu potius semisabelliana. 2. Si ex Patre et ex Filio procedit Spiritus sanctus, duplex omnino erit et compositus. Si ad duo principia refertur Spiritus sanctus, ubi erit tantumdem decantatus unius principatus? 3. Si producit Spiritum Pater, producit vero illum et Filius, erit Pater et contiguus productorSpiritus et longinquus propter Filius ex Filio productionem. 4. Si perfecta est sancti Spiritus ex Patre precessio, superflua igitur ea quæ ex Filio. 5. Si eamdem Spiritus productionem habet Filius cum Patre, communis horum erit productionis proprietas, et quomodo commune erit proprietas? Si vero oppositum, quomodo hanc illa non destruit? Contrariorum enim alterum alterum des. truit. Si diversam, pars quidem Spiritus hac ratione, pars vero alia ratione procedet, et ex partibus inæqualibus erit compositus. 6. Si ex una causa, Putre, tum Filius tum Spiritus prodierunt, rursum vero Filius producit Spiritum, producet quoque Filium Spiritus. Pari enim honore utrumque produxit Pater et productor. 7. Si Filius communicat cum Patre in sancti Spiritus productione, etiam Spiritus sanctus in ea communicabit; omnia enim quæ sunt Patri cum Filio communia, eliam sunt communia Spiritui sancto; hinc erit ipse causa simul et causatus, quod ipsis gentilium fabulis monstruosius est. Cf. cap. 53 fin. ΦΩΤΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ Κατὰ τῶν τῆς παλαιᾶς Ρώμης ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ γιοῦ, [113] α΄. Εἰ ἁπλοῦν μὲν τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, πάντως ἕν ἂν οὗτοι νομισθεῖεν πρόσωπον· κἀντεῦθεν εἰσαχθήσεται συναλοιφή Σαβέλλιος, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, ἡμισαβέλλιος. β΄. Είπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διπλοῦν ἂν εἴη καὶ σύνθετον· εἰ πρὸς δύο ἀρχὰς ἀναχθήσεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ποῦ τὸ πολυύμνητον ἔσται τῆς μοναρ χίας; δ γ. Εἰ προβάλλεται μὲν τὸ Πνεῦμα ὁ Πατὴρ προβάλλεται δὲ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς, εἴη ἂν ὁ Πατὴρ καὶ προσεχὴς τοῦ Πνεύματος προβολεὺς καὶ πόῤῥω διὰ τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προβολήν. δ'. Εἴπερ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐντελής, περιττὴ ἄρα ἡ ἐκ τοῦ νοῦ ε'. Εἰ μὲν τὴν αὐτὴν προβολὴν ἔχει τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, κοινὴ τούτοις ἡ τῆς προβολῆς ἰδιότης· καὶ [114] πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; Εἰ δὲ τὴν ἐναντίαν, πῶς οὐ φθείρει ταύτην ἐκείνη; φθαρτικά γὰρ ἀλλήλων τὰ ἐναντία. Εἰ δὲ ἑτεροίαν, μέρος μὲν τοῦ Πνεύματος οὕτω, μέρος δὲ τρόπον ἄλλον ἐκπορευθήσεται καὶ ἐξ ἀνίσων μερῶν ἔσται τοῦτο συγ κείμενον 5΄. Εἴπερ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς, δ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα προεληλύθασι, προβάλλεται δὲ πάλιν ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, προβαλεῖται καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν· ὁμοτίμως γὰρ ἄμφω προήγαγεν ὁ Πατὴρ καὶ προβολεύς. ζ. Εἴπερ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ κοινωνεῖ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος προβολῆς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ταύτης κοινωνήσει πάντα γὰρ ὅσα τοῦ Πατρὸς κοινὰ πρὸς τὸν Υἱόν, ταῦτα καὶ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ λοιπὸν ἔσται καὶ αἴτιον ἅμα καὶ αἰτιατὸν, δ καὶ τῆς τῶν Ἑλλήνων μυθολογίας τερατωδέστερον. Videtur non solum perversas explanationes et illationes, verum etiam textuum corruptiones intelligere (cf. cap. 71), praesertim cum jam ex iis ipsis, quæ adversarii proferant, confectas refutatio - nes immediate ante commemoraverit. Vat. αὐτὴ - Palat. f. 252 b. αὐτήν. Colum. ut supra. Cod. Vindob. Gr. th. 40. n. 23 f. 138 b. συναχθήσεται. Cod. Vindob. cit. συναλιφή. Τὸ ἅγιον deest in cod. Cæsar. Cod. cit. ὁ Πατὴρ τὸ Πνεύμα. Hæc quatuor arguménta eodem ordine leguntur apud Beccum orat. de un. Eccl. c. 35-40 (G. O. I. p. 154, 156, 158-160). Apud Beccum 1. c. c. 42 (p. 162). Duo sequentia capp. ibid. c. 43, 44 (p. 164, 160). Euthym. ed. κοινωνήσει ταύτης.

productione privatus est, tenuioris esset facultatis quam Filius, quod fuit Macedonii deliramentum. η΄. Εἰ προβάλλεται μὲν καὶ ὁ Υἱὸς, τὸ Πνεῦμα 8. Si producit quidem et Filius, Spiritus vero δὲ τῆς προβολῆς ἀπεστέρηται, καταδεεστέρας ἂν εἴη τοῦτο παρὰ τὸν Υἱὸν δυνάμεως, ὃ τῆς Μακεδονίου παραφροσύνης [115] θ'. Προφασίζονται δὲ, ὅτι Αμβρό σιος οὕτως εἴρηκεν ἐν τοῖς περὶ αὐτοῦ λόγοις, ἔτι δ᾽ Αὐγουστῖνος καὶ Ἱερώνυμος· ὑπὲρ ὧν ἀπολογητέον, ὡς ἢ νενοθεύκασιν οἱ πνευματομάχοι τὰς τούτων συγγραφάς, ἢ κατ' οἰκονομίαν ἴσως εἰρήκασιν, ᾗ καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐχρήσατο, παρ' ἑαυτῷ φυλάττων ἀπόῤῥητον μέχρι τινός τοῦ παναγίου Πνεύ ματος τὴν θεολογίαν· ἢ καὶ τῆς ἀκριβείας ὡς ἄνε θρωποι παρεσύρησαν, ὃ πολλοὶ πεπόνθασι τῶν μεγάλῶν ἔν τισιν, ὡς ὁ ᾿Αλεξανδρείας Διονύσιος, καὶ Μεθόδιος ὁ Πατάρων, καὶ Πιέριος, καὶ Πάμφιλος, καὶ Θεόγνωστος, καὶ Εἰρηναῖος ὁ Λουγδούνων, καὶ Ἱππόλυτος ὁ σὐτοῦ μαθητής. Τινὰς γὰρ αὐτῶν ῥήσεις οὐκ ἀποδεχόμεθα, καίτοι τἄλλα σφόδρα θαυμάζον· τες ι΄. Εἶπον οἱ τρεῖς, ὡς Ῥωμαῖοι λέγουσιν· οἱ δὲ τῶν ἑπτὰ συνόδων ἀρχιερεῖς οὐκ εἶπον Τὸν γὰρ τῆς πίστεως ἡμῶν ὅρον πᾶσαι κατὰ διαδοχὰς ἐβεβαίωσαν, αἷς οἱ πρόεδροι καὶ λαμπτῆρες τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀναντίῤῥήτως [116] συνεψηφί σαντο καὶ δόγμα προστεθῆναι μηδὲν ἔτι τεθείκατι μήτ' ἀφαιρεθῆναι τοῦ ῥηθέντος ὅρου τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν κατατολμήσαντα παντάπασιν ἀποῤῥαγῆναι τῆς Ἐκκλησίας ια΄. Ὁ μέντοι θεῖος Γρηγόριος, ὁ Διάλογος, ου πολὺ μετὰ τὴν ἕκτην σύνοδον ἀκμάσας, Ρωμαϊκῇ φωνῇ καὶ γράμμασιν ἐθεολόγησεν ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου προβάλλεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Ζαχα ρίας δὲ πέντε καὶ ἑξήκοντα καὶ ἑκατὸν ἔτεσιν ὕστε ρον τὰ συγγάμματα τοῦ Διαλόγου δι᾽ Ἑλλη νίδος ἑρμηνεύων φωνῆς, Τὸ παράκλητον Πνεῦμα, φησίν, ἐκ τοῦ Πατρὸς προέρχεται, καὶ ἐν τῷ Υἱῷ μένει παρὰ τοῦ Προδρόμου τοῦτο μαθὼν ἰδόν τος τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ μέσ νον ἐπ' αὐτόν. 95 Joan. 1, 32. Kai deest in cod. Vindobon. Apud Euthym. ἤει. 9. Prælendunt autem Ambrosium ita dixisse in suis libris, ac pariter Augustinum et Hieronymum: super quibus respondendum, vel Pneumatomachos eorum scripta depravasse, vel eos secundum œconomiam fortasse loculos fuisse, qua et magnus Basilius usus est, apud se servans aliquandiu sanctissimi Spiritus deitatis prædicationem, vel ab accurata eos theologia, quæ est hominum conditio, deflexisse, quod multi ex magnis viris in quibusdam passi sunt, ut Dionysius Alexandrinus, Methodius Patarensis et Pierius, Pamphilus, Theognostus et Ireneus Lugdunensis atque Hippolytus ejus discipulus. Quasdam enim eorum sententias non recipimus, quamvis eos in aliis magnopere admiremur. 10. Dixerunt isti tres, ut Romani aiunt; sed septem synodorum pontifices non dixerunt. Fidei enim nostræ definitionem omnes synodi secundum successiones confirmarunt, quibus Romanæ Ecclesiæ antistites ac lumina absque ulla contradictione assensi sunt, ac statuerunt nihil dictæ fidei definitioni addere nec ab ea subtrahere licere, verum qui hoc auderet et omnino ab Ecclesia ejiciendum. 11. Gregorius tamen divinus, Dialogus, qui non multo post sextam synodum floruit, Romana lingus litterisque Latinis prædicavit ex Patre solo procedere Spiritum sanctum; Zacharias vero, centum sexaginta quinque annis post Dialogi libros Græca voce interpretans, Paraclitus Spiritus, ait, ex Patre procedit et in Filio manet, & Præcursore hoc edoa ctus, qui viderat Spiritum descendentem tanquam columbam et manentem super ipsum ⁹. Hoc argumentum tum in Euthymii Panoplia tum in Cod. Vindobon. octavo loco ponitur; sed apud Beccum (G. O. I. p. 161) loco quinto, imme. diate post caput quartum. Post hoc cap. 8 differunt tum Euthymii textus tum præfatus Vindobon.Codex; cum priori plerumque Becci allegationes consentiunt. Dabimus hinc Euthymii textum, cui deinde alterum subjiciemus. Quæ nunc sequuntur usque ad finem præsentis textus, præter Euthymium suppeditat quoque altera synopsis Nicolai Methonensis in cod. Monac. Gr. 66 f. 81 b. et 82 tanquam epitomen eorum quæ Photius disputavit; ea quoque apud Beccum (1. c. p. 168 seq.) commemorantur iisdem prope. modum verbis, nonnullis duntaxat prætermissis. Δέ omitt. ap. Nicol. Methon. Τούτων deest apud Methon. Euthym. καὶ αὐτὸς Β. ᾿Απόρρητον deest ap. Methon. Apud Beccum l. c. Ως εἰ καὶ εἰρήκασι τοῦτο PATROL. GR. CII. οἱ δηλωθέντες, ἀλλὰ κατ' οίκονομίαν ἴσως εἰρήκασιν, ῇτινι καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν καιροῖς ἰδίοις ἐχρή σατο· ἢ καὶ τῆς ἀκριβείας ὡς ἄνθρωποι παρεσύρησαν· ὁ πολλοὶ πεπόνθασι τῶν μεγάλων ἔν τισιν, ὡς ᾿Αλεξανδρείας Διονύσιος καὶ Μεθόδιος ὁ Πατάρων, καὶ ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα τῶν ἐπὶ ἁγιωσύνῃ ὀνομα σθέντων, ὧν τινὰς ῥήσεις οὐκ ἀποδεχθῆναι (λέγει τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ ταῦτα ἐπὶ τοῖς ἄλλοις σφόδρα θαυμαζομένων. Hæc codem pacto apud Beccum 1. c. p. 170 occurrunt. Apud Nicol. Methon. additur ἱερόν. Sic Euthym. Methon. δόγμα τεθείκασι μηδὲν ἔτι προστεθῆναι. Beccus p. 170: οἳ (septem synodorum prgsules) καὶ συνεψηφίσαντο δόγμα προστεθῆναι μηδὲν ἔτι, μήτ' ἀφαιρεθῆναι του παραδοθέντος ὅρου τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ... ut supra... τῆς Ἐκκλησίας. Sic Euthym. Methon. ἐκπορεύεσθαι. Methon. ὕστερον ἔτεσι. Methon. ἐκ.

PHOTII PATRIARCHAEL CP. 12. Leo autem et Benedictus, magni Romæ pon- ιβ. Λέων δὲ καὶ Βενέδικτος, οἱ μεγάλοι Ρώμης tifices, postea Græca lingua inter sacra Missarum solemnia fidei symbolum Romæ et in cæteris Ecclesiis Romanæ subjectis recitandum esse sanxerunt, ne linguæ angustiæ prætextum præberent blasphemandi. Hic vero Leo, cum apostolica Romanorum Ecclesiæ ærarium reserasset, scuta duo inter alia sacra donaria asservata eduxit Græcis et litteris et verbis catholicæ fidei expositionem continentia, quæ coram universo populo Romano recitari jussit; et usque ad pium Constantinopoleos patriarcham Sergium Romani pontifices in principio pontificatus systaticas professionis suæ mittentes epistolas in universas patriarchales sedes fidei symbolum absque ulla varietate inseruerunt. ὕστερον ἀρχιερεῖς Ἑλληνιστὶ κατὰ τὴν ἱερὰν μυστ αγωγίαν ἐκφωνεῖσθαι τὸ σύμβολον τῆς πίστεως ἐν τῇ Ῥώμη καὶ ταῖς ἄλλαις ὑπὸ ταύτην Ἐκκλησίαις ἐνομοθέτησαν ἵνα μὴ τὸ στενὸν τῆς διαλέκτου βλασφημίας παράσχῃ πρόφασιν. [117] Οὗτος δὲ ὁ Λέων τὸ θησαυροφυλάκιον τῆς ἀποστολικῆς Εκκλησίας Ρωμαίων διανοίξας ἀσπίδας δύο τοῖς ἱεροῖς κειμηλίοις συναποτεθησαυρισμέ νας εξήνεγκεν, Ἑλληνικοῖς καὶ γράμμασι καὶ ρήμασιν ἐχούσας τὴν εὐσεβῆ τῆς πίστεως ἔκθεσιν, καὶ ταύτας ἐνώπιον ὑπαναγνωσθῆναι τοῦ ῾Ρωμαϊκοῦ πλήθους ἐδικαίωσεν. Καὶ μέχρι τοῦ εὐσεβοῦς πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Σεργίου οι Ρώμης ἀρχιερεῖς ἐν ἀρχῆ τῆς χιαρερωσύνης συστατικὰς τῆς ἑαυτῶν θρησκείας ἐκπέμποντες ἐπιστολὰς εἰς πάντας τοὺς πατριαρχικούς θρόνους τὸ σύμβολον τῆς πίστωες ἀπαραλλάκτως ἐνέστατον 13. Sed quid opus est multa dicere? Filius et Dominus Spiritum ex Patre procedere tradit ac prædicat, et magnus item Paulus decernit et sancit: Licet nos vel angelus e cœlo evangelizaverit vobis præter id quod nos evangelizavimus vobis, anathema sit. Et quisnam alium doctorem adhuc quæret, nisi aperte insaniens? ιγ. ᾿Αλλὰ τί δεῖ πολλὰ λέγειν; Ὁ Υἱὸς καὶ Δεσπότης τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο· ρεύεσθαι μυσταγωγεῖ· καὶ ὁ μέγας δὲ Παῦλος αὖθις ἀποφαίνεται λέγων· Κἂν ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐ ρανοῦ εὐαγγελίζηται ὑμῖν παρ' ὅ εὐηγγελισάμεθα ὑμῖν, ἀνάθεμα ἔστω Τίς δὲ ἐπιζητεῖ διδάσκαλον ἄλλον, εἰ μὴ προφανῶς μέμηνεν; [118] Altera pars ejusdem operis ex cod. Vindobon. Gr. theol. 40. 9a. Dicens David, et Spiritu oris ejus, docuit etiam Spiritum ex solo Patre procedere, cum Patri attribuat illud ex ore ejus, non Filio, ut jam anticipando destruat blasphemiam illorum, qui etiam ex Filio procedere Spiritum opinantur. 10a. In cæteris omnibus processio denotat egressionem simpliciter, ut illud quod in Psalmis dicitur Egrediebatur foras et loquebatur in idipsum”; sed sancti Spiritus ex Patre processio non 90 Galat. 1, 9. 97 Psal. xL, 7. θ'. Εἰπὼν ὁ Δαβίδ, Καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόμα. τος αὐτοῦ, ἐδίδαξε καὶ, ὅτι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τῷ Πατρὶ προσνείμας τὸ ἐκ τοῦ στόμα τος αὐτοῦ, οὐ τῷ Υἱῷ, ἵνα προανέλῃ τὴν βλασφη μίαν τῶν οἰομένων ἐκπορεύεσθαι τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ rioù ι. Ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων ἁπάντων ἡ ἐκπόρευσις τὴν ἁπλῶς ἐξέλευσιν δηλοῖ, ὡς τὸ ψαλμικῶς εἰρημένον· Εξεπορεύετο ἔξω καὶ ἐλάλει ἐπὶ τὸ αὐτό· ἡ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τοῦ ἁγίου Πνεύματος Meihon. ἔν τε Ῥώμη καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς ὑπὸ τὴν ταύτης Εκκλησίαν. Huc usque verba hujus capitis ex Photii tractalu κατὰ τῶν τῆς παλαιᾶς Ρώμης adducit Leo Allatius in Conful. fab. de Jo. Papissa n. 12 (Syinmixta II, 419) integrum vero caput profert ex Photii (eodem) tractatu apud Euthyin. in Panoplia in opere contra llotting. c. 49, p. 417, 418, ac pariter hoc caput dat J. Usser., Diss. de Rom. Eccl. Symbolo ap. vet. Oxon. 1660, p. 25. Apud Allat. c. Hott. 1. c. ῥαθυμίας. Apud Alla. 1. c. additur xxl. Sequentia verba leguntur quoque indirecto sermone apud Beccum 1. c., p. 172, 173. Sic Euthym. Allat. τῆς ἀποστ. Ἐκκλ. Ῥωμ. ἀνοίξας· apud Methon. τῆς ἀπ. ἀνοίξας Ἐκκλ. Ρωμ. Τοῖς ἱεροῖς κειμηλίοις deest apud Euthym., sed legitur apud Beccum, Methon., Allat et Usser. Allat. αποτεθ. Bacc. ἐναποτεθ. Kal deest apud Methon. Methon. καὶ ταύτην ἐνώπιον ἀναγνωσθῆναι πλήθους. Allat. ἱερωσύνης· sic et Usser. Methon. συστατικὴν ἐπιστολην. Hæc Photii non esse re ipsa manifestum est; Allatius 1. c. p. 418, posterius additamentum habet; alias tamen authentiam totius operis suspeclam censet. Methon. καί. Euthym. τὰ πολλά.. Tò Iv. deest apud Euthym. Galat. 1, 8. Ap. Becc. ἡμῖν prima vice, altera deest. Totum caput iisdem verbis adducit Beccus 1. c., p. 175, ubi pro τίς δὲ ἐπιζητεῖ legitur: καὶ τίς ἐπιζ. Hæc in solo Vindob. cod. th. Gr. 40 invenimus; quæ vero sequuntur a cap. 10, Euthymius rursum in Panoplia Photii opusculo hac inscriptione subjunxit: Ετέρου τὰ ὑποτεταγμένα δύο κεφάλαια. Ἐπὶ μὲν τῶν ἀλλων, ut in textu. Horum capitum prius legitur quoque in cod. Vindob. philos. Gr 248 (Lambec. cod. 43) f. 117-118 cum epigraphe = Φωτίου πατριάρχου. Ἐπὶ μὲν τὸ ἀ.... κόλασιν. Cod. Gr. phil. Vind. 248: ἡ δὲ τοῦ Πνεύ ματος ἐκπόρευσις.

lis est et modo locum habet, modo non amplius, verum substantialem et naturalem quæque est declarativa certi exsistentiæ modi et subsistentiæ sancti Spiritus indicativa, quod non 'per generationem est ut Filius, sed per processionem suoque proprio modo. Filii enim proprietas est ex Patre generari naturaliter, sancti vero Spiritus proprietas naturaliter ex Patre procedere; et secundum hoc solummodo ab invicem differunt, sive secundum subsistentiæ proprietatem, cum cæteroquin unum sint quoad substantium et naturam, dignitatem et virtutem, atque, ut uno verbo dicam, quoad alia omnia tum cum Patre tum cum se ipsis. Quonam igitur pacto dicitis, sanctum Spiritum proceοὐ τὴν ἁπλῶς ἐξέλευσιν σημαίνει, ἥτις ἐστὶ συμβε- egressionem simpliciter significat, quæ accidentaβηκός γινομένη καὶ ἀπογινομένη, ἀλλὰ τὴν οὐσιώδη καὶ φυσικὴν καὶ τοῦ πῶς εἶναι σημαντικὴν καὶ τὴν ὑπάρξεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐμφαντικήν ὅτι οὐ γεννητῶς ἐστιν ὡς ὁ Υἱὸς, ἀλλ᾽ ἐκπορευτῶς καὶ ἰδίως· τοῦ μὲν γὰρ Υἱοῦ ἴδιον τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι φυσικῶς, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι φυσικῶς· καὶ κατὰ τοῦτο μόνον διαφέρουσιν ἀλλήλων, ἥτοι κατὰ τὴν ἰδιότητα τῆς ὑπάρξεως, ἂν ὄντες ἄλλως τὴν οὐσίαν καὶ φύσιν καὶ ἀξίαν καὶ δύναμιν, καὶ, ἁπλῶς εἰπεῖν, τάλλα πάντα πρός τε τὸν Πατέρα καὶ πρὸς ἀλλήλους. Πῶς οὖν φατε τὸ ἅγιον Πνεῦμα [119] ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Εἰ μὲν ὡς ἐξ αἰτίου, ἰδοὺ δύο αΐτια καὶ δύο ἀρχαί, Πατὴρ καὶ Υἱὸς, καὶ διαρχία μᾶλλον ἢ μοναρχία τὸ παρ' ὑμῖν πρεσβευόμενον· καὶ dere eliam ex Pilio? Si enim velut ex causa, ecce οὐχ ἡμέτερον λέγειν ὅσα τὰ ἄτοπα ἕψεται. Εἰ δ᾽ ἑτέ ρως, ὡς ἐκ φεραλλήλου διὰ τὴν εἰς ἄλληλα τούτων ἀντιπεριχώρησιν, καὶ, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, ἐξαποστελλό μενὸν· ἐξαποστέλλει γὰρ ὥσπερ ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. "Οταν δέ, φησίν, ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγώ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Ὁ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνο μαρτυρήσει περὶ ὁμοῦ· εἶ, κατὰ ταύτην τὴν διάνοιαν, ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, λέγετε, ἔῤῥωσθε μὲν τὸν νοῦν, ἁμαρτάνετε δὲ καθ᾿ ἕτερον λόγον· πρῶ τον μὲν τὴν ὑπὸ τῶν ἑπτὰ συνόδων βεβαιωθεῖσαν ἔκθέσιν τῆς πίστεως τῇ προσθήκη ταύτῃ παραποιοῦντες καὶ τότε μόνοι τῶν ἁπάντων ἔπειτα τὸ καὶ προσκείμενον, ὃ σύνδεσμον καλεῖν εἰώθαμεν, ἴσην τὴν ἐκπόρευσιν δίδωσι νοεῖν ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, κἂν ὑμεῖς ἑτέρως νοῆτε τὴν ἐκ τοῦ 1905, καθὰ προειρήκαμεν χρὴ δὲ μὴ μόνον φρονεῖν ὀρθῶς ἀλλὰ μηδὲ σκανδαλίζειν ἄλλους· εἰ γὰρ ὁ σκανδαλίζων ένα φρικτῆς ἄξιος ἐκρίθη παρὰ τοῖς Εὐαγγελίοις κολάσεως, οἱ τὴν οἰκουμένην ὅλην σχεδόν σκανδαλίζοντες ποίαν ἀξίαν εὕροιεν κόλα σιν; duæ causæ et duo principia, Pater et Filius, et tunc id quod veneramur ac colimus supplicando dyarchia (duorum principatus) potius erit quam monarchia (unius principatus seu principii unitas). Neque nostrum est edicere, quanta inde secutura sint absurda. Si vero alio medo, velut ex mutua connexione propter eorum circumsessionem et, ut simpliciter dicam, ut ab eo missus (mittit enim, quemadmodum Pater Filium, ita et Filius Spiritum. Quando, inquit, venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me 98); si secun dum hunc, inquam, sensum procedere et ex Filio dicitur, tunc quidem, quod ad mentem spectat, sani estis, peccatis tamen secundum aliam rationem; primo quidem fidei expositionem a septem synodis confirmatam hoc additamento immulantes et falsantes, et quidem inter omnes soli; deinde illud et, quod conjunctionem vocare solemus, æqualem processionem dat intelligere tum ex Patre tum ex Filio, licet vos aliter intelligatis eam quæ ex Filio secundum ea quæ prædiximus. Oportet autem non solum recte sentire, sed neque alios scandalizare. Si enim qui unum scandalizat tremenda penes Evangelia judicatus est punitione dignus, quamnam ipsis convenientem pœnam invenerint qui universum propemodum scandalizant terrarum orbem! G ια΄. Εἰπὼν ὁ Υἱὸς καὶ Θεὸς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ δὶς κατὰ τὴν αὐτὴν ἀκολουθίαν τοῦ λόγου, πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι Καὶ παρ᾿ ἐμοῦ; Καὶ οὗτοι μὲν ἀποκρίνονται, ὅτι ὡς [120] ἄνθρωπος ἐταπεινολό γησεν ἡμεῖς δὲ ταχέως ἀπαντῶντες ἐλέγχομεν αὐτοὺς ψευδολογοῦντας· τὸ γὰρ εἰπεῖν, "Ον ἐγὼ πέμψω ὑμῖν, οὐχ ὡς ἄνθρωπος εἴρηκεν, ἀλλὰ μᾶλο 98 Joan. XV, 11a. Cum Filius Dei et Deus de sancto Spiritu dixerit quod a Putre procedit, neque semel tantum, sed et bis secundum eamdem sermonis seriem, quomodo non dixit: Procedit etiam a me? Et hi quidem respondent ipsum pro humanitate sua humiliter esse locutum; non vero statim occurrentes mendacii eos convincimus. Verba enim illa quem ego millam vobis non ut homo dixit, sed potius ut Deus. Vind. phil. 248: τῆς, fort. τὴν τῆς ὑπ. Cod. cit. τό Πν. τὸ ἅγιον. Sic apud Euthym. et in cod. cit.; cod. theol. 40: τμῖν. ex deest in cod. Vind. Gr. th. 40. Cod. Vind. Gr. ph. 248: πρῶτα, Euthym. πρώτοι. Cod. Gr. phil. cit. νοεῖτε. παρὰ τ. Εεὐαγγελ. deest in cod. Vind. Gr. phil. 248. Sed minime dicunt Latini Christum humiliter et pro sua humanitate hic locutum, verum pro consuetudine uti cætera ita Spiritus processionem ad Patrem ceu ad primam causam retulisse. Inanis ergo sequens argumentatio. Sic Euthym. edit. Vindob. cod. theol. τῷ.

Homo enim non mittit Deum, siquiden Deus est λον ὡς Θεός· ἄνθρωπος γὰρ οὐ πέμπει Θεόν, εἴγε Spiritus sanctus. Bis igitur dixit a Patre in hujus sermonis confirmationem et ut ad silentium redigeret eos qui dicturi erant, ipsum ex Filio quoque procedere. Idque ex acumine sapientissimi imperatoris [Alexii Comneni] prodiit; hac enim propositione usus est cum contra Mediolanensem episcopum disputaret. xal deest apud Euthym. Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Δὶς οὖν τὸ παρὰ τοῦ Πα tò Haτρὸς εἴρηκεν εἰς βεβαίωσιν τοῦ τοιούτου λόγου καὶ πρὸς ἐπιστόμησιν τῶν μελλόντων λέγειν ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται· τοῦτο τὸ λήμμα τῆς ἀγ tās āyχινοίας ἐστὶ τοῦ συνετωτάτου βασιλέως του. τῳ γὰρ ἐχρήσατό ποτε κατὰ τοῦ Μεδιολάνων ἐπισκόπου διαλεγόμενος. 'Aležiov addit cod. theol. Vind. 40. Euthym. ed. tošto. Petrus Mediolanensis esse videtur, de quo Baron. ad an. 1116, Allat. De consens. 1. 11, c. 10, n. 2 et G. O. I. 379 el in Append. ac lectorem. [121-123] IN LIBRUM DE SPIRITUS SANCTI MYSTAGOGIA ANIMADVERSIONES HISTORICÆ ET THEOLOGICE AD OPERIS ILLUSTRATIONEM REFUTATIONEMQUE PERTINENTES. Photii liber universim expenditur et illustra- pondus paucis declarare, ejus argumentum, scritur. 1. Inter dogmaticas disceptationes tum velustale ac diuturnitate, tum rei gravitate ac difficultate omnium temporum nobilissimas vix ulli inferior est controversia de Spiritus suncli processione, quæ non apud theologos tantum agitata, verum et populorum contentionibus mirum in modum vexata, profanis quoque odiis et politicis studiis solerter olim nutrita ac propagata ad bodiernum usque diem Græcos ac Latinos dividit, sive poties orientalis Ecclesiæ a catholica unitate separationis non causa quidem, ansa tamen præcipua ac prætextus, imo vero fulcrum validissimum præsidiumque exsistit. Quamvis autem ea, quæ circa Spiritus sancti processionem litesque de ea obortas jam plurimi disputarunt eruditi sufficienter omnino quæstionis indolem, originem, progressumque patefaciant eorumque studiis historicis ac dogmaticis summa laus sit tribuenda vix quisquam tamen negaverit, multa adhuc in hac materia [124] historiographis superesse illustranda, nonnulla quoque nova inquisitione novisque studiis indigere, præsertim cum plura scripta ad eam pertinentia nondum publicam aspexerint lucem et quædam illius historiæ partes adhuc caligine et obscuritate detincantur hiatusque ac lacunas plus semel ostendant. Qua in re Photii De Spiritus sancti mystagogia liber fructus affert haud contemnendos; eosque,quiillius dogmatis historiam iteratis curis tractaturi erunt, egregie sane juvabit. Interea nos nostrum esse censemus, antequam per partes editum nunc Photii librum theologica crisi subjiciamus, ejusdem in re theologica pretium ac (1*) Præ cæteris nominandi sunt Leo Allatius, Peavius, Natalis Alexander, Maimbourg, Le Quien, ptionis indolem, temporis adjuncta cæteraque quæ huc spectant breviter prosequi, plura denuo accuratius perpendenda alteri uberiori de Photio lucubrationi reservantes. Neque vero nobis universim celeberrimæ illius controversiæ historiam adumbrare, neque ejus dogmatis uberiorem explanationem tradere mens est, verum ea duntaxat historiæ ac theologiæ delibare documenta, quæ arctius cum hac Photii polemica dissertatione cohærent et ad aptius de illa judicandum conferre quid ac prodesse quodammodo videbuntur. Neque in his, quæ liti adhuc possunt esse obnoxia, sententiam veluti definitivam pronuntiamus, sed potius quædam suggerere volumus tum aliorum, quibus ejusmodi studia arrident, tum denique exiguis nostris curis et indaginibus denuo rimanda et perscrutanda. 2. Doctrina de Spiritus sancti ex solo Patre processione, quæ sæculo Ecclesia quarto, cum pugna cum Macedonianis ferveret, nondum fuerat audita, cujus prima veluti semina ac vestigia in Nestoriana primom controversia, deinde in concertationibus cum Monothelitis et Iconomachis deprehenduntur, Photium demum præcipuum propagatorem nacta est, cujus industria non suscitata tantum, verum etiam undequaque expolita ac veluti in systema [125] redacta fuit. Hic enim est, ait Hugo Etherianus (lib. 11 contra Græc. c. 16. Bibl. PP. Lugd. XXII, p. 1230) qui post Theodoritum in æquorea puteum fodiens arena, non semina, sed Circena venena sopeliendo diri valde languoris fidei christianorum causa factus est. Profecto hunc cum suis complicibus deplorat Isaias dicendo: Væ qui sapientes Walch, Jager, quibus addendum Pitzippii opus: L'Eglise orientale, Rome 1855.

ANIMADVERSIONES. sunt apud semetipsos et in oculis suis prudentes Post Photii primam expulsionem (anno 867) non (Isa. v, 21). Hic fuit, ut Joh. Beccus (s. Veccus) in orat. de un. Eccl. (c. 35, Græc. Orthod. Allat. t. I, p. 154) inquid, '0 pτo EUρETYG xal yε/Twp πρῶτος εὐρετὴς καὶ γεννήτωρ τῶν κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ψευδῶς ἐφευρη μένων προτάσεων. Quantum in hac doctrina stabilienda laboraverit, præter Amphilochianas quasdam quæstiones ad hanc rem pertinentes, præter argumenta in epistola encyclica contents, præter breve opusculum contra Romæ veteris asseclas, quod saltem dubiis ejus accensendum est operibus (vide Præfat. nostram), Inculenter ostendunt tum prolixæ litteræ ad Aquileiensem archiepiscopum datæ, quas librum potius esse haud immerito dixeris, et qui cæteris omnibus præstat, liber De Spiritus sancti mystagogia. amplius necessarium, imo imprudens videbatur, Græcos universim de ejus erroribus objurgare, quos Ignatium fovere nulla erat suspicio; neque legati ad concilium octavum missi quid ejusmodi in mandatis habuere. Postmodum vero cum Ignatio mortuo Photius iterum Constantinopolitanam sedem occuparet, pax, licet non duratura, [127] fuit inita et in synodo sub Joanne VIII a. 879 celebrata de his tractatum fuisse nullo vestigio deprehenditur. Non ignoro, haud defuisse, qui Latinorum additionem ibi solemniter prohibitam fuisse affirmarint; verum, re accuratius perspecta, id defendi non posse liquido constat, ut multi viri docti jam demonstrarunt. Photius ipse in libro nostro (cap. 89) ex hac synodo, cujus ipse veluti anima et moderator exstiterat, nullum aliud pro causa sua potuit argumentum colligere, nisi quod Joannis papæ legati symbolum prisco more receperint, recitaverint eique subscripserint; nulloque præterea certo argumento constat, ipsam tunc Romanam Ecclesiam symbolum solemniter cum illo additamento recitare consuevisse, cujus tamen additamenti sensum tota mente amplectebatur. Quæ Photius (1. c.) de Joanne VIII scribit, ea in historia eorum temporum haud exigui momenti sunt; nos interim Joh. Becci verba adducemus, quæ recitatum hunc textum subsequuntur. «Hæc cum inveniant Photium scribentem hi quibuscum nobis sermo est, opinantur, ipsum inimicitias cum pace commutasse, quod papæ Joannis pii locum tenentes absque additione, quod apud nos legitur symbolum subscripserint et obsignaverint Hoc vero nemo ex iis, qui ad bene conjectandum idonei sunt, facile sibi credendum proposuerit, cum neque dogmatica ulla quæstio in ea synodo, quæ pro pace sancienda coacta fuerat, reperiatur mota; sed veræ causæ illud erat occultatio, secundum quam cum universa Romana Ecclesia simultates ac inimicitiæ Photio exortæ fuerant. Cum enim vereretur, ne omnium reprehensionem incurreret, quod, cum papa Nicaulaus eum non adnitteret, [128] Romanam Ecclesiam universam in Divinitatem injuriam, impiam et legum maxime prævaricatricem nuncuparet; et cum papa Joannes 3. Invicta Nicolai I constantia a Romana sede repulsus et anathemate perculsus (C. a. 866) misit Photius encyclicam suam Orientis episcopis, quæ præter alia minoris momenti Latinis gravissimis verbis veluti turpissimam hæresin docrinam illam exprobrabat, qua Spiritum sanctum ex Patre [126] Filioque procedere profitebantur, eamque quatuordecim circiter argumentis acriter impugnavit. Sed hæc Photii argumenta tum Occidentalibus minime innotuisse videntur nonnisi in genere accusationum capita habebant perspecta, qualia a Bulgarorum principe Nicolaus pontifex fuerat ea doctus. Sane Ratrampus Corbeiensis monachus et Æneas antistes Parisiensis, qui tunc contra Græcos scripsere, illud unum noverant, quæ in Latinos crimina Græci congessissent, probationes ratiocinationes que Photii penitus ignorabant, quas neque alius quisquam Latinorum, neque ipse Nicolaus videtur novisse ex cujus epistolis illi suas notitias hauserant. Ratramnus inter alia scribit (lib. III Contra Græcorum opposita, c. 6; Migne, t. CXXI, p. 303): «Cum enim negare volunt (Græci) Spiritum sanctum de Filio procedere, unde quod dicunt comprobent, nullam vel ratiocinationem vel auctoritatem ostendunt; unde potius levitatis esse tumor videtur, quam prudentiæ gravitas.» Non potuit sane ita loqui, qui Photii encyclicam ipsam legerat. Hinc apertum est, cur accurata Photianorum syllogismorum confutatio ab his auctoribus confici haud po- ejus id patriarchalem thronum restitutioni consentuerit; illos in Latinum sermoner. translatos fuisse nullum est vestigium. Rursum in Oriente Ratramni, Enea aliorumque libri vix cogniti fuisse videntur. Is Walpertus fuisse videtur, ad quem ep. 48 Joannis VIII (Mansi XIII, 43, 44) directa fuit et cui pariter inscriptum est Fragm. ep. Stephani V, a. 891 (MIGNE, t. CXXIX, p. 805). Vide DE RUBEIS Monum. Eccl. Aquil. Venet. 1740, p. 448. Sæculo elapso Nicolaum, ut alios pontifices, non solum acatholici scriptores, verum et nonnulli male dispositi catholici, inter quos Fontanius (Dissert. de Phot. in Nov. erud. delic. vol. I), in agendi ratione contra Photium injuste vituperare adamabant. Longe rectius hac in re judicavit sæcalo nostro Neander in Hist. eccl. (t. IV, p. 607, præsert. n. 3 et alias). sum præbuisset, eamdem sanctam et pietatis magistram prædicaret; pro pace cum Joanne inita quasi apologiam contexens, per suos locum tenentes Aliter Walchium (Hist. controv. de proc. Spirit. sanct. Ienæ, 1751, c. 2, § 6, p. 35) statuisse apparet. Cf. Hincmar. Rem. epist. 51, t. II, p. 809, ed. Baluz. Nicol. I, ep. 70 ad Hinomar. ed. MIGNE, epist. 152, t. CXIX, 1152 seq. Lib. 11, ad Theod. c. 4 (Gr. orth. II, p. 139): Οἴονται τῆς ἔχθρας τὴ εἰρήνην αὐτὸν ἀπαλλάξας σθαι, τὸ διὰ τοὺς τοῦ πάπα Ιωάννου θεοσεβεῖς του ποτηρητὰς τὸ δίχα τῆς προσθήκης ἀναγνινωσκόμενον παρ' ἡμῖν τῆς πίστεως σύμβολον ὑπογράψαι τε καὶ Exisopayz3021.

apud Euthymium taceamus, multo vero magis in tractatu de Spiritus sancti mystagogia ad ea quæ potiora sibi videbantur respicit Latinorum argumenta et suis demonstrationibus eorum refutationem intermiscet. Præclare noverat Latinos inniti Bibliorum testimoniis, ac potissimum Joan. xVI, 13-15; Galat. ιν, 6; Rom. viii, 9, el suorum Patrum auctoritati, maxime Ambrosii, Augustini atque Hieronymi. Quod si Ratramni Æneæve scripta vel ex toto vel ex parte legerat, ubi Græcorum quoque Doctorum textus allegantur, hos callide dissimulasse dicendus est. Sed in fine nostri operis (cap. 96) pollicetur, «si convertat Dominus librorum et amanuensium suorum captivitatem,» illi cui hoc opus nuncupavit, etiam dicta atque sententias, quas «novi,» quos vocat, «Pneumatomachi in medium proferunt,» causæ suæ patrocinium inde petentes, una cum opportunis refutationibus adjectis Patrum testimoniis sese transmissurum. Id eum postmodum præstitisse nullo historiæ documento edocemur; verum illud sane recte colligimus, Photium mullo plura, quam in hoc tractatu protulit, Latinorum argumenta cognovisse et ex auctoritate petita præsidia. Joannem accepisse symbolum, et mente et lingua Aquileiensem præsulem, ut de opusculo breviori et sacris illustrissimorum et admirandorum hominum manibus subscripsisse obsignasseque inculcat. Hoc autem isti ita perfecere, quia et qui ante Joannem papam Romanam sedem ornarunt, hoc sanctum et pietate plenum profitebantur symbolum, quod etiam qui post eum ad hæc usque tempora successere, et mente amplectuntur et lingua deprædicant. Et dictum meum demonstrabit Evangeliorum nulla facta commutatio, et omnia Patrum scripta, quæ Spiritum tradunt ex Patre procedere et absque additione apud eos leguntur atque probantur» Demum ejusmodi fucata pace rupta non potuit [129] Photius sibi temperare, quominus denuo hanc controversiam resuscitaret; imo suam opinionem tenaciter fovet et licet Romanos pontifices Nicolao excepto carpere non auderet, verum potius ab eis suæ causæ patrocinium peteret, Occidentales, quos posset, in eam trahere studuit. Consulto tamen, uti Hadrianum II, ita et Marinum pontificem non nominat, censuram ab utroque sibi inflictam tacet, suum cum Romana Ecclesia jacta consensum. Verum resuscitata a Photio quæstio tum apud Latinos vix eum in modum innotuit, qui ad artificiosas ejus rationes refutandas eos provocaret; ac licet jam tum Venetiani cum Byzantinis frequenti commercio convenirent tamen post Joannem VIII usque ad Leonis Sapientis imperium ex tristi temporum conditione Orientalium Occidentaliumque communicatio magis magisque languebal, adeo ut præter eos, quos Photlus in suam partem alliciebat, episcopos haud multi ejus conamina novisse videantur. Deploranda sane documentorum penuria, quæ ultima Photii tempora densis veluti tenebris offundit. 4. Sed quid Latini potissimum ad defendendum dogma de processione Spiritus sancti ex Filio proponerent, id nullatenus diu potuit Photium latere et quadantenus quæ Ratramni aliorumque libri continebant, si non aliunde, sane ex epistolis, quas etiam ex Occidentalibus [130] partibus frequentes accipiebat, probe novit. Fortasse et postea una cum his epistolis libri illi Photio missi sunt. Hinc in posterioribus de hac quæstione scriptis, in ep. ad Lib. 111, ad Theod. c. 4, p. 139. 140: Τό δ' οὐκ ῃ ἄν τις τῶν εὐθυβόλως ἐπιβάλλειν εἰδότων βάδιον εἰς πίστιν ἡγήσαιτο, ἐπεὶ μηδὲ δογματικός τις λόγος ἐν τῆ πρὸς εἰρήνην γενομένῃ τότε συνόδῳ εὐρίσκεται κινη θεὶς, ἀλλ᾽ ἐπίκρυψις τοῦτο τῆς ἀληθοῦς ἦν αἰτίας,καθ ἢν ἡ κατα πάσης τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀνήφθη τῷ Φωτίῳ δυσμένεια. Τὸν γὰρ ἐξ ἁπάντων ψόγον ὑφορώμενος Φ., ἐφ' οἷς τοῦ μὲν πάπα Νικολάου μὴ προσιεύ μένου αὐτὸν, πᾶσαν τὴν Ῥωμ. Εκκλησίαν πρὸς τὸ Θε τον ἐξυβρίζουσαν, καὶ ἀσεβοῦσαν, καὶ παρανομούσαν τὰ ἔσχατα ἀπεκάλει, τοῦ δὲ πάπα Ἰωάννου τὴν εἰς τὸν πατριαρχικὴν θρόνον καθίδρυσιν τούτου ἐπευδοκή σαντος, ἁγίαν ταύτην καὶ εὐσεβείας διδάσκαλον ἀν εκήρυττεν, ὥσπερ τινὰ ἀπολογίαν ὑπὲρ τῆς πρὸς τὸν πάπαν Ἰωάννην εἰρήνης προβάλλεται τὸ διὰ τῶν ἐκείνου τοποτηρητῶν τὸ τῆς πίστεως ἐκεῖνον ἀποδέξασθαι σύμβολον καὶ γνώμῃ καὶ γλώσσῃ κ. χερσὶν ἱεραῖς τῶν τοιούτων περιφανεστάτων κ. θαυμασίων ἀνδρῶν ὑπογράψαι αὐτὸ κ. ἐπισφραγίσασθαι. Τοῦτο δὲ οὕτω πεποιήκασιν οὗτοι διὰ τὸ καὶ τοὺς πρὸ τοῦ 5. Sed quænam est illa βιβλίων καὶ ὑπογρα φέων αἰχμαλωσία, quam hic Pholius commemorat? Ne ad prius Photii exsilium hoc referamus, in quo frequenter de librorum jactura conquerilur, vetare videtur cap. 89, unde patet librum conscriptum fuisse pluribus post Photii restitutionem annis elapsis, nec ante an. 884, cum Adriani III mentio fiat. Si opus paulo post priorem Photii expulsionem exaratum fuisset, plana fere apertaque exstitissent ea quæ de librorum scriptorumque penuria scribit; [131] Joannis vero VIII et Adriani III mentio rem interturbat. Quomodo enim Photius sub Joanne VIII solemniter sedi restitutus, Basilii imperatoris gravisus gratia, potentissimus fere in omnibus, librorum amanuensiumque inopiam patiebatur? Posset et de altero exsilio sub Leone Sapiente haberi suspicio; id temporum rationi congrueret, cum exsilium istud incidat in an. 886. Verum πάπα Ιωάννου τὸν ἐκκλησιαστικὸν τῆς Ῥωμης θρόνον κοσμοῦντας τὸ τοιοῦτο σύμβολον ἅγιον καὶ εὖσεβείας πλήρες ὁμολογεῖν, ὅπερ οὖν καὶ οἱ ἐξ ἐκείνου μέχρι τοῦ νῦν καὶ γνώμη, στέργουσι καὶ γλώσσῃ ἀνακηρύττουσι. Καὶ ἀπόδειξίς μοι τοῦ λόγου τὸ τῶν Εὐαγγελίων ἀμεταποίητον, κ. πᾶσα γραφὴ πατρική, ἡ τὸ Πνεῦμα λέγουσα ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, δίχα προσθήκης παρ' αὐτοῖς καὶ ἀναγινωσκομένη και ὁμολογουμένη. id patet ex Joan VIII epistolis, ut epist. 17, 20 ad Ursum Venet. ducem aliisque. (*) Beccus apud Allat. De Purgatorio Append p. 625 ed. Rom. 1655 refert, et ad alios Italos episcopos hac de causa scripsisse Photium, ac nominatim ad Marinum Castellanum, Gaudericum Valiternum, et Zachariam Anagninum, qui in ejus temporis monumentis aliquoties occurrunt, ac præser - tim in concilio Romano a. 879 et conc. Ravennate a. 878.

ANIMADVERSIONES. defunctus sit idque Photius probabiliter nonnisi aliquot elapsis mensibus didicerit, facile ad annum 886 deducimur, quo Basilio Macedone decedente ac Leone ejus filio imperii habenas assumente, Pho. tii res rursus turbatæ sunt. Præterea Adriani III synodicam non ut nuper ac paulo ante sibi missam allegat Photius; ab ea missa ad tempus, quo Photius ista scripsit, intervallum temporis haud adeo breve cogitandum videtur. Igitur vel Photius eo momento, quo illa litteris consignavit, jam e cathedra turbatus erat vel saltem ejusmodi catastrophe non diu post subsecuta est. Si prius admittitur, facillime explicatur αἰχμαλωσία βιβλίων καὶ ὑποpipewy, de qua loquitur et solum difficultas est in iis quæ ex cap. 1 colliguntur. Hæc vero solvi potest vel ex iis quæ ibidem [133] et in Præf. notantur, vel ex allata supra verborum huc pertinentium explicatione. Imo tota evanescit difficultas, si incisum illud τῆς θείας προνοίας εὐμ. ή. δρ. non, uti prima fronte videbatur, ad conditionem statumque auctoris refertur, quasi dicat, se ideo petitioni satisfacere, quia benigne providentia sibi nunc prospiciat, sed eo legitimo sensu exponitur: Deo propitio non indigna tuo in Deum amore luoque desiderio hujus rei fiet exsecutio; sive: Dei providentia annuente rem exsequemur et ad terminum perducemus, vel: si benigne nos respicit Deus. Non causaliter, sed conditionaliter genitivus absolutus accipiendus, et nihil est quod nos cogat reddere: quia vel cum. Quod si vero ante posteriorem e throno depulsionem finem libro imposuit, adjuncta talia facile cogitari possunt, in quibus deplorare poterat scribentium librorumque defectum, ut in superius dictis allata sunt. Jam Basilio ægrotante potuit Photius adversam fortunam experiri; 'quanquam non opus est ad hæc recurrere, saltem iis qui simpliciori explicationi supra datæ adhærent liber noster præter hanc scribentium librorumque innotuisse. Cum vero Adrianus mense Maio a. 885 αἰχμαλωσίαν nuspiam ostendit auctorem exsilio alque morore affectum, imo in ipso exordio (cap. 1) prospera tempora sibi a Providentia concessa videtur insinuare. Dicere quis posset Photium ista scripsisse vel scriptioni finem imposuisse a Leone VI gradu motum, nondum tamen judicatum, ideoque in monasterio otio fruentem, spe tamen vincendi adversariorum conatus adhuc repletum. Neque hoc officeret, quod in cod. Column. Photius semet patriarcham appellat in inscriptione; se enim semper, etiam in priori exsilio, legitimum habuit patriarcham et de jure novæ Romæ episcopum. Quid itaque dicendum? At res tanti non esse videtur. In priori exsilio amplissima librorum collectio, quam sibi Photius comparaverat, direpta discerptaque fuit; libri fortasse restituto patriarchæ redditi nunquam fuere; amanuenses vero et tachygraphi, quos antea in promptu habuerat, nescimus quo casu præsto non amplius erant, ob suspicionem fortasse politicam detenti. Verum hoc fortassis non penitus omnibus satisfacit. Quid si dicatur Photium Providentiæ erga se benignitatem in hoc reposuisse, quod, amotis curis, libere studiis suis vacare posset, vel opus prius a se inceptum anno 886 initio exsilii posterioris absolvisse, in quem annum pleraque quadrarent? Verum utut sit, malim ego integrum librum putare, quam ad hypotheses confugere, quales in similibus rebus confingi plerumque solent, interpolatum esse opus et alia posterius addita iis quæ in priori editione habebantur. Attamen non nego et illud probabile esse, Photium ipsum opus non uno eodemque tempore continenter scripsisse, sed in aliis rerum [132] adjunctis alia addidisse. En rursus fontium inopia certo rem definiri non sinit. Donec firmiora reperiantur, quid sibi probabilius videtur, eligat lector. Eodem tempore vel potius paulo ante scripta fuisse videtur epistola ad Aquileiensem archiepiscopum, in qua Joannis VIII, jam defuncti, non vero Adriani III fit mentio (Vide not. 85 ad cap. 89). Utrumque ergo opus ad ultima tempora patriarchatus Photii spectat. Id exploratum est; reliqua vero conjecturis campum aperiunt. 7. Sed quinam erant illi plures majorisque molis libri, quibus adversariorum fastum et alta supercilia flecti ac funditus profligari gloriatur auctor (cap. 1)? Erantne ante Photium uberiores hac de re tractatus, quifusios Latinorum sententiam refutare conabantur? Num ante illum ita disputationis 6. Ut tamen quoad propositam quæstionem sen- ignis exarserat, ut Spiritus sancti ex Filio procestentiam meam proponam, verosimilius mihi opus nostrum circa annum 886 compositum esse videtur. Si non fallimur, dum Photii verba (cap.89): «Cum igitur sancti ac beati hi pontifices ita, dum in terris degebant, senserint et ab his fluxis et corruptibilibus rebus ad incorruptibilem vitam in hac confessione transierint,» non solum ad priores, verum etiam ad proxime nominatum pontificem eorumque postremum referimus, tunc tuto colligi potest Adrianum III, dum hæc scribebat Photius, jam diem supremum obiisse ejusque mortem huic jam sionis assertores jam abunde confutatos credere potuerit? An vero fortasse Patrum Græcorum, Damasceni v. gr., operat intellexit, quæ tamen nuspiam de hac controversia agendi scopum consiliumque manifestant? Num ipse alios uberiores libros de hac re ediderat, quorum tamen nullum hucusque habemus hoc nostro opere locupletiorem? Posterius non [134] facile admittendum. Longe mihi credibilius Photium, qui ostentatione quadam fere ubique Græcorum Patrum theologiam jactat, qui cap. 96 ad eorumdem dicta a se vel collecta Buc usque ejusmodi quæstiones accuratius pertractare non potuimus; speramus alibi nos meliora daturos.

vel colligenda provocat, horum tractatus, etsi non rationem affert, quod liber nihil fere contineat de ex professo, ut dici solet, hac de materia agentes, specie duntaxat et silentio potius quam apertis verbis sibi quodammodo faventes respexisse. Sane de libris multorum versuum (σtlxwv) loquitur, quibus inserta erant argumenta, quæ ad Latinos convincendos idonea reputabat; ea quæ in his dispersa erant, colligere et synoptice exhibere consilium ceperat; proinde hi libri non in una illa quæstione versabantur. Ad hos vero provocat Photius ad antiquitatem auctoritatemque suis dictis couciliandam, quamvis fere omnia quæ profert, proprii sui ingenii fetus exsistant. 8. Tum ipsius libri verba tum cod. Column. inscriptio suadent librum nostrum non secus ac illum, eo, quod missio Spiritus sancti per Filium sit ratio cur Filii dicatur Spiritus, quod tamen in titulo trium codicum expressum est. Sed potest in primis dici titulum non totum, uti exstat, ab ipso Photio fuisse præpositum; deinde potest et illud affirmari, etsi titulum ipse posuerit, tamen dictorum copia abreptum hujus rei, quam moliebatur, expositionem omisisse pluraque fortasse in mente habuisse, quam re ipsa tractaverit, præsertim si intervallis temporum totum opus perfecit. Si apud Hugonem Etherianum (l. II, c. 20, p. 1235) legitur: «Non dicitur Spiritus Filii ut consubstantiale et qui mittitur per ipsum, ut Photii declarat descriptio,» videtur hic inscriptio intelligenda, quam et Hugo præ oculis quod ad hanc quæstionem referatur. Theophylactus (not. 32 adjcap. 60 )aliique posteriores Græci utramque rationem, consubstantialitatem ac missionem, solent conjungere et, propositio, qua Spiritus Filii Spiritus [136] dici ob missionem affirmatur, minime a mente Photii abhorret, qui (cap. 91) multiplices hujus dicti rationes assignari posse tradit, ac (c. 85) breviter et illud tangit, quod Filius mittatur a Spiritu sancto. qui ad Aquileiensem præsulem missus fuit, epi- habuerit, qui præterea nihil ex hoc opere allegat, stolæ formam præ se tulisse, quæ ad varios directa videtur. Quis Beda episcopus fuerit, cui cod. Column., quis Eusebius, cui Beccus librum nuncupatum dicit, ignoramus. Quod ad dictionem spectat, modo ea dialecticorum instar concisa est, modo rhetoricis ornata floribus, interdum elegans, rudior alias, affectata sæpe, sed plerumque perspicua nunquam fere [135] penitus sale destituta. Ostendit auctorem, qui multa legerat, ex multis variorum temporum auctoribus stylum sibi formarat. Acriter omnino Latinos insectatur. Accusat eos tum ignorantiæ, erroris, stultitæ, insaniæ, vesaniæ, furorie, tum temeritatis, audaciæ, impudentiæ, tum hæreseos, polytheismi, impietatis; horrenda eis contra fidem impingit crimina; artibus omnibus utitur ad eos confundendos et refellendos. Mira est ingenii fecunditas, quæ toties dicta aliis et aliis modis novit denuo, quasi revera nova sint, producere; iniqua fere semper est cum adversariis agendi ratio, quorum doctrinam perversis non solum consectariis, sed etiam interpretationibus fœdissimo sub aspectu ostendere totis viribus anhelat. 9. Operis authentia ita manifesta est, ut sit tempus consumere, velle ejus argumenta congerere. Quod ad ejus integritatem spectat, neque ea in dubium vocari potest. Id tamen fortasse dubitandi Non tarnen male in genere A. Scottus (Præfat. in Amphiloch. qu. 18, Neapoli, 1814, p. v) monebat: Compertum est... quantum medii æviscriptores, ac Photius ipse, auctor alioqui disertissimus, a prisca Atticismi elegantia desciverint, et quanta denique obscuritate ex eodem scriptionis vitio sermones præsertim Jidascalici obvolvantur. Verba enim technica, et quidem scholastica, quæ tunc percrebuerant, argumentationum cavillationumque subtilitates, quibus ingenii acumen seso jactabat, ac periodorum peyzλoxwwv implicata prolixitas, in qua præcipuus orationis cultus constituebatur, sunt quædam veluti impedimenta, quæ lectori ad sensum recte tenendum identidem objiciuntur. > Cf. in op. nostro cap. 5, 20, 23, 21. Cap. 2, 25, 28, 90, et sæpe. Contra Manich. 11, 11, Galland. Bibl. PP. XIII, p. 632 Cf. ep. 205, p. 302; op. nostr. c. 48. Suidas sub h. v. Μυσταγωγεί μυστήρια ἐπιτελεῖ· ὡς μυστήρια άγει ἢ ἐκδιδάσκει. Hesych. 10. De Spiritus sancti mystagogia librum inscriplum voluit Photius. Vocabulum hoc maxime ipsi familiare non secus μα μυσταγωγεῖν et μυσταγωγός Paulus v. gr. apostolus μύστης καὶ ozzywyós ipsi dicitur Est proprie postaywywv qui in mysteria ducit, qui ritu mysterioso initiat, consecrat, qui mysteria perficit, qui mysteria tradit ac docet hinc sacerdos quoque μσaywyó; nuncupatur µvozzywɣlz est initiatio, immissio, inductio in mysteria, sacra institutio, sacri cujuslibet ritus perfectio Porro cum in ecclesiastico loquendi usu tam sacramenta sacrique ritus quam dogmata sublimiora rationisque vires excedentia nominentur μυστήρια, μυσταγωγία quoque modo ad sacramenta Ecclesiæ ac præsertim ad baptismum et Eucharistiam refertur, ac sæpe in posteriori acceptione [137] idem sub. h. v. posty piov yet. Cf. Suicer. Thess. ib. Suidas: Μυσταγωγός· ἱερεύς Hesych.: Muszywy space av. Sunt vero μύσται μυστήρια εἰδότες. Suicer. Thes. h. v. Huc spectant verba Eus. Cæs. Hist. eccl. I, 2, p. 24 ed. Hein. 1829. Ait enim Deum Judæis per Moysen dedisse figuras ac symbola, tipWY TE νοητῶν θεωρημάτων εἰσαγωγάς, ἀλλ᾽ οὐκ αὐτὰς ἐναργεῖς τὰς μυσταγωγίας. Cyrill., Chrys., Theodoret. apud Klee in Hist. dogmat. II, p. 137; Phot. Amphil. q. 43; Mai. Nora Collect. I, 11, p. 99. Chrys. in Rom. xvi, 3; Greg. Nyss. in Cant. Klee 1. c., p. 170; Greg. Naz. orat. 17. p. 273: Try ἱερὰν καὶ ἄνω φέρουσαν μυσταγωγίαν. Cf. Neander K. G. II, p. 973, ed. III. Hinc Chrysostomus quoad utrumque sacramentum fideles sæpe vocat μeμσtaywynμεvous. Vide et Casaubon. exercit. 16, in Ann. Baronii.

ANIMADVERSIONES. ac Aeropyla significat modo ad theologicam constitutam inveniri, quam sæculo XIII illa adepta institutionem sacramque doctrinam denotandam adhibetur; atque adeo tum ἱερουργίαν tum ἱερολό ylav complectitur. Frequenter Photius μstayyav dicit institutionem dogmaticam, doctrinam divinitus traditam; sic θεόσοφον μυσταγωγίαν vocat fidei expositionem ex œcumenicorum conciliorum definitionibus desumptam sic verba porzywγεῖν, θεολογεῖν, ἱερολογεῖν veluti synonyma usurpat Et hoc pacto in opere nostro vocem intelligit; tradere vult doctrinam sacram ao divinam de Spiritu sancto, vera dogmata circa tertiam Trinitatis personam. Æquipollere µvorzywɣizν cum θεολογία 20 Ιερολογία, et μυσταγωγείν cum θεολογεῖν ac ἱερολογεῖν promiscuus harum vocum usus satis manifestat 11. Quanti momenti Photii liber De Spiritus sancti mystagogia sit, id in primis patet, si eum cum posteriorum temporum ejusdem argumenti operibus Græcorum conferamus, quod vel ex nolis ideo operi a nobis appositis constabit. Patet id rursus, si eos consideramus, qui pro catholicæ Ecelesiæ dogmate contra Græcos calamum strinxere, [138] quique non parum cum Photii syllogismis decertarunt. Ad Latinorum manus per tria sæcula vix hoc opus pervenit. Sæculo demum XII, Hugo Etherianus, qui apud Manuelem I imperatorem singulari fruebatur gratia, illud præ manibus habuit ac in suis libris ad Alexandrum III missis nonnulla ejus capita confutavit Est autem Hugo, ut opinor, nobilissimis theologis annumerandus, qui in eo gane non imprudenter egit, quod Græcorum Patrum lectione nutritus loquendi morem eorum studiose secutus imitatusque est quo faciliorem, quantum posset, ad desideratam unionem sterneret viam; qua in re, licet sæpe dura Latinorum theologicis auribus ejus dictio videatur. laudandus potius, quam culpandus est. Cæterum si non cuncta accurate pertractavit, meminisse oportel, sæculo XII non eam theologiæ xp [139, Germ. Rer. eccles. contempl. Galland. XIII, p. 209; Bona, Rer. Lit. 1. 11; Raynaud, Onomast. Buchar., J. Dartis ad dist. 2, De consecr. Selvaggio Instit. antiq. Chr. 1. 11, p. 1, c. 6, § 5, n. 15. Phot. epist. 1, ad Mich. Bulg. n. 21. (Antiqu. Lect. Canis ed. Basnage 11, 11, p. 397.) Vide op. nostr. c. 53; Amphil. 28, apud Scottum p. 26 et seq. Quam cap. 20 vocarat potεpay μustaywYav, scilicet doctrinam a Christo Joan. xv, 26, enuntiatam, eamdem cap. 23 dicit mpoτépay Oɛooylay. Cap. 67 ait: Admirabilem illam mystagoSiam, per quam Spiritum ex Patre procedere theologica ratione prædicamus (0εooyouμsv), adverarios pervertere propriis suis figmentis et inventionibus. Quod ad versionem verborum Photii attinet, urius judicat Petavius (De Trin. vII, c. 2, n. 4), H ugonem ea non integre transtulisse. Verum Petavius e Photii operibus encyclicam tantum epistom hic præ oculis habuisse videtur, nec nostrum Opus inspexit, e quo fere omnia Photii verba quæ fert, ille desumpsit. Sic causæ nomine, æque ac Græci vocibus est; meminisse oportet, cum ingenue fateri et virium suarum inopiam et sublimis materiæ, quam tractabat, difficultatem. In præfat. ab lib. 111 De hæresibus quas Græci in Latinos devolvunt (Bibl. PP. max. Ludg. XXII, p, 1237 c ), «De hac materia, inquit, edere aliquid formidabile est; nam in his non solum infirma facultas rationis orationisque, verum validissima vix se a mendacio temperat et ab inconsultis erroribus.» Hinc nos inter eos, quos sequentibus harum animadversionum articulis contra Photium disputantes inducemus,haud infimo subsellio Etherianum collocandum esse rati sumus. Neque minoris, in multis etiam majoris auctoritatis est Joan. Beccus, virtute ac doctrina æque nobilissimus Byzantiuorum patriarcha, qui pro vero dogmate, semel ac illud cognovit, strenue decerlavit, qui et operibus et discipulis suis Græcorum nationem mire illustravit. Illud tamen notandum, Beccum in orat. de un. Eccl. (Græc. orth. I, p. 154-180), dnm Photii argumenta quædam profert ac solvit, non nostrum opus allegare, sed opusculum alterum ab Euthymio vulgatum; libro vero 111, ad Theodorum Sugdææ episcopum (ibid. II, p. 133 seq.) ex illo manifeste hausisse. Alii, qui hunc Photii librum refellendum sibi sumpserint, noti huc usque non sunt; sed quoad rem ejus argumenta, quæ insequentium sæculorum schismaticis veluti facem præferebant, plurimi theologi feliciter enervarunt. Nos dum varios auctores in medium proferimus, licet selecti ii sint, nequaquam singulorum dicta nostra facere intendimus, verum potius uno veluti conspectu ea exhibere, quæ a diversis, diverso tempore, ac pro varia ingenii institutionisque indole, contra argutias illas modo feliciori marte, modo non satis felici, non tamen sine ullo fundamento, proferebantur. 12. At enimvero hujus operis pretium theologioum et aliunde patet. Quod ad pugnæ illius de Spiritus sancti [140] processione varia stadia proaltias et ipñs promiscue utuntur, passim principium significat, quod posterius vocabulum gravissimis ducti rationibus (vide Thom. Sum. p. 1, q. 33, a. 1 ad 1 et Opusc. contra Græc. ad Urban. IV, c. 7), prætulerunt Latini. Alia exempla intra suppeditabuntur. Universim vero opus nostri Theologi quoad majorem partem adeo Græcorum dictionem redolet, ut illud potius e Græco in Latinum sermonem translatum diceres, quam Latine conscriptum, nisi aliunde constaret, Hugonem Latine scripsisse. Exstitit teste Allatio (De eccles. consensione, l. 11, c. 2, p. 654) Græca hujus operis versio, quæ si publicata foret, facilius de hac re judicaremus. Mihi non incredibile videtur Hugonem Constantinopoli Græce quædam pro imperatore scripsisse, hæc vero Latino eloquio rursus pertractata et in tres libros congesta amicis Occidentalibus tradidisse. Præfationes librorum ejusdem legenti id non sine fundamento dictum apparebit. Demum mihi et hoo persuasum est, qui Hugonis philosophemata et dialecticos excursus uberius scrutatus fuerit, inde non exiguos fructus pro historia philosophiæ medii ævi ante Thomam eum collecturum.

gressusque pertinet, id imprimis notandum, duplicis generis arma fuisse adhibita: auctoritatis scilicet et rationis. Prius genus Bibliorum et traditionis testimonia complectitur; alterum ratiocinationes ex theologicis principiis profectas. Porro ad auctoritatem quod attinet, is fere ubique a Photio et ei adhærentibus assumitur canon: Ubicunque, sive in Scripturis sive in symbolis et synodorum actis, sive apud Patres, ex Patre procedere dicitur Spiritus sanctus, ibi processio ex Filio prorsus exclulitur, quem canonem falsum esse facili negotio Latini theologi evincunt. Ad Patres vero, ac speciatim Græcos, Latini primi in hac lite provocarunt. Constat ex celebri in hac controversia epistola sancti Maximi ad Marinum jam sæculo vi Occidentales præter suos doctores Cyrilli Alexandrini expositionem in Joannis Evangelium appellasse; constat non solum posteriores Latinos, ut Etherianum et Anselmum Havelbergensem (Dial. 1. 11, c. 24, p. 188 ed. Paris. 1723), verum etiam eos ipsos, qui primitus Photium impugnabant scriptores Occidentales, Athanasii, Didymi aliorumque Græcorum testimonia protulisse; Græcos vero nonnisi serius ex sententiis suorum doctorum arma petere cœpisse, atque in iis explicandis fluctuantium et incertorum more sæpenumero suas mutasse opiniones. Nicephorus Blemmida, vir insignis, cujus integritati et eruditioni vel ipsi schismatici summas tribuunt laudes et lestatur et probat vetustiores suorum civium Damascenum secutos admisisse διὰ τοῦ γιοῦ sīvat tò Пlvɛɔ̃ua, nonnisi tò, έx toɔ̃ [141] You negantes; posteriores vero, quo melius formulam alteram tollerent, etiam priorem, veluti non minus causæ suæ exitialem, esse æque aspernatos Provocat ipse ad opus τῆς ἱερᾶς ὁπλοθήκης jam dudum celeberrimum ubi ad formulam x TOU Galland. Bibl. PP. XIII, p. 38, 39. Opp. Max. II, p. 38, 39; Allat. contra Creyght. p. 191. Cf. Georg. Acropol. Annal. c. 32, p. 34, ed. Bonn.; Pachym. Hist. v. 15; Ephrem monach. in Chron. (Mai. Vett. scr. Coll. III, 1, p. 211); Becc. orat. 2, De injusta depos. c. 5, 17 (G. O. 11. 43,62); Allat. De consens. 1. 11, c. 14, n. 4. Niceph. Blem. orat. 1, c. 5-7%; orat. 2, 3 (G. O. 1. p. 4.8, 42). Niceph. Blem. 1. c. p. 4: 'H Biolo aldiaμος ἦν τοῖς τότε τῶν λογίων ἀνδρῶν λογάσι καὶ περισπούδαστος, εἰς ἔπειτά τε καὶ ἕως ἡμῶν περίTUOTOS xx xíperos. Beccus, orat. 2, de deposit. (G. O. 11, 59) Camaterum auctorem vocat. Cf. Beccum orat. cit. (p. 50 seq., 54 seq., 93); 1. iv, ad Constant. c. 3 (ib. p. 207 seq.); contra tom. Cypr. (ib. p. 215 seq.); Marcum Ephes. de præpositione διὰ æquipollente τῇ μετά apud Greg. Cpl. in Apol. (Cod. Mon. 27 f. 115 a. seq.) Allat. Vindic. syn. Eph. c. 60-64, p. 404-432. Camateri opus cum Refutatione Becci exstat in Gr. orthod. t. II, p. 293 521; Epigraphæ Becci ib. p. 522 seq. Palamæ antirrheticus cum Bessarionis confut. ap. Arcud. in Opusc. theol. aureis. Rom. 1630, 1670 et in cod Mon. cit. f. 57 seq. Opera Joan. Chile et Manuelis Chrysolaræ pro causa catholica nondum publicata sunt, præstans Manuelis Calecæ opus Latine tantum, quantum scimus. Ex schismaticis auctoribus multa adhuc in bi412 tos impugnandam argumenta ex doctorum formula Sià tou l'iou petebantur. Incredibile dictu est, quot diversis modis interpretati fuerint suorum Patrum dicta, modo significationem τοῦ προέρχεσθαι, προϊ ναι, προχεῖσθαι longe aliam quam τοῦ ἐκπορεύε0x prætendentes, modo alia vocum discrimina fingentes, modo præpositionem tá præpositionibus Get μetá æquiparantes, modo nescio quam Expansiv, quæ nulla modo si лpóodos, modo pervadero quoddam seu xev, aliaque id genus comminiscentes Qui vero primus, post Photium, qui id saltem jam moliebatur, Patrum dicta, quæ schismatis causæ favere putabantur, in unum collegit, Andronicus Camaterus sæculo XII (vel x1) florens, nonnisi adjectis suis observationibus iis nervum quemdam fucate probationis indere potuit; adeo deerant testimonia diserte et pure ejus scopo conducentia præter illa, quibus supradictus canon applicabatur. Camateri observationes refellendas sibi sumpsit Beccus, qui simul in suis epigraphis Patrum textus pro processione ex Filio collegit; quibus Palamas, acerrimus schismatis defensor postea suas ávtip opposuit, quas card. Bessarion [142] confutavit Sed multa utriusque partis scripta lucem adhuc desiderant, quæ concertationis varios successus accuratius delinearent Nemo rerum gnarus negaverit, Latinos scriptores jam sæc. 1x Græcorum solvendis argutiis impares minima fuisse; posterius vero ac præsertim sæc. XIII et xv, eos in theologia et in philosophicis disciplinis undequaque superiores exstitisse manifestum est. Sed sæculo 1x, hæc controversia nondum eo eruditionis splendore agitari potuit, quem tempore Becci et synodi Florentinæ animadvertimus; neque eæ quæstiones exegetica, philologica [143] ac criticæ movebantur, in quibus postea summi theologi bliothecis jacent Theophylacti, Phurnæ, Nicolai Methon., Eustratii Nicæni, Niceta Byzant, Camateri, Nicol. Hydruntini aliorumque. In cod. Vindob. Gr. theol. 102 (Lamb. 258) f. 18, antithesis est Matthæi quæstoris contra Thomam Aquinatem. Plura opera sæc. xv, partim in conc. Flor. editionibus, partim ab Arcudio publicata continet cod. Mon. in nostra editione adhibitus. Ibi quoque legitur fol. 114 b-144 a. Gregorii Cpl. Apologia in Marci Ephesii confessionem (præcedit) f. 97 b-114 a, ejusdem liber ad imp. Trapez. ab Allat. G. O. I. 419 seq. editus); sequuntur a fol. 180 a. Marci Eugenii capita syllo gistica, quorum 17 Georgius Scholarius, reliqua usque ad cap. 38 Bessarion confutavit, quæ refutationes usque ad fol. 255 b se extendunt. Legitur nota capitum summario addita: "Etepa xɛpáhaιą τοῦ αὐτοῦ Ἐφέσου, ἃ οὐκ ἔφθασεν ἀπολογηθῆναι ὁ σχολάριος, καὶ ἀπεκρίθη ταῦτα ὁ Κύριός μου Νικαίας αιτήσει και παρακλήσει τοῦ μακαρίτου Κυρίου Γρηγορίου τοῦ πατριάρχου γενομένου ἐν Ῥώμη. Ex his operibus nonnulla in seq. articulis excerpta sunt. Cæterum in operibus schismaticorum quæ nondum vulgata suut, plurima eadem plane videntur esse, quæ jam in editis prostant; pauc solummodo que peculiara habent, expiscari interdum licet. Nihilominus non sine utilitate pro uberiori hujus dogmatis historia ejusmodi scripta publicarentur.

ANIMADVERSIONES. decertarunt. Attamen, ut pugna Græcis e voto cede- duxit Photius, sed et methodo quadam et studio ret, certa quædam principia erant constituenda, et quibus doctrina Latinis contraria stabiliretur, quorumque ope auctoritatum dicta scopo accommodarentur. Et hic fuit Photii labor, qui pro sui ingenii facultate ea primus posuit fundamenta et facem prætulit cunctis ejusdem sententiæ patronis; uberrimum ipse fontem aperuit, ex quo per sæcula insequentia pleraque sua hausere, quicunque Spiritus sancti ex Filio processionem impugnarunt. 13. Rationes theologicæ schismaticorum ex nonnullis principiis maxima ex parte pendent a Photio jam stabilitis. Hæc axiomata, struendorum sophismatum fundamenta, qui bene perspexerit, artificiosam illorum disputationem ex integro poterit dijudicare. Photius autem, ut fere ubique in talibus usu venit, miscet veris falsa, receptis et concessis principiis nunquam admittenda eaque callide logicæ consecutionis filo inter se connectit. Quod attinet ad principia theologica ab omnibus admissa, his potissimum utitur Photius: I. Trinitas est omnino consubstantialis; tres personæ eamdem habent omnino naturam atque potentiam. II. Pater est prima causa, primum principium, ex quo tum Filius tum Spiritus sanctus, etsi non eodem modo, suum esse divinamque habent essentiam. III. Essentia communicatur, sed personales proprietates sunt omnino incommunicabiles, vel, ut Gregorius Nazianzenus loquitur, τὸ ἴδιον ἑκάστου ἀκοινώvrtov. (Cf. Joan. Theol. sess. 18 concilii Florentini, Hard. Conc. tom. IX, p. 201.) IV. Servanda in omnibus est divina monarchia, qua Trinitas, quam Christiani adorant, a polyarchia ethnicorum secornitur. Cum his alia effata connectuntur, quæ apud theologos et apud Patres non minus rata et explorata sunt. Sed propria Photii axiomata jam inspiciamus. Hæc potiora sunt: I. Filio quoque tribuere Spiritus sancti spirationem est duo in Trinitate [144] statuere principia, eaque inter se diversa. II. Producere Spiritum sanctum sive spirare est hypostatica Patris proprietas. III. Pater quidquid ex se ut ex causa producit, ratione personæ, non autem ratione naturæ, producit. IV. Quidquid in sancta Trinitate concipitur, aut trium personarum commune est aut personæ uniusproprium. V. Nihil in Trinitate potest esse duabus personis commune. VI. Quidquid de Trinitate dicitur, aut naturale est aut hypostaticum (eo scilicet sensu bypostaticum, quo unius personæ characteristicum et proprium). VII. Uti Filius, sic et Spiritus sanctus est ex Patre immediate et proxime, nullo medio exsistente. Hæc vero axiomata fere omnia jam adduxit Joan. Beccus tum in Camat. Animadv. (Gr. orth. II, p. 191), tum orat. 2, de depositione injusta, c. 54 (Ibid. p. 75) tanquam a Photio invecta et propugnata. Sec hæc in libro nostro disertis verbis reperiuntur, in quo potissimum theologicum ejus pretium constituendum esse censemus. Non solum doctrinam de Spiritus sancti ex solo Patre processione apud Græcos introacerrimo cum systemate Patrum theologico eam connectere, sedem ei perpetuam figere in Græcorum dogmaticis institutionibus, eamque undequaque munire aggressus est. Nos hinc tribus continenter articulis tum argumenta ex auctoritate ab utraque parte prolata, quæ in Photii libro attinguntur, deinde hæc ipsa Photiana principia, postremo potiora ejusdem sophismata perlustrabimus, catholicorum theologorum selectas sententias responsionesque adjungentes. [145] II. Argumenta ex auctoritate utrinque petita, quæ potiora sunt, examini subjiciuntur. 1. Quod ad argumenta spectat ex auctoritate petita, urget in primis Photius c. 2, verba Christi Joan. xv, 26: "0 лapà to Пlap épеÚETAL, quasi inde Filius a Spiritus sancti spiratione activa excluderetur eaque uni Patri vindicaretur. Merito cum Petro Mediolanensi (De proc. Spirit. sanct. c. 6, Græc. orthod. Romæ 1652, t. I, p. 384, 385) Leo Allatius (c. Hotting. p. 296. Cf. Enchir. De proc. Spirit. sanct. Romæ 1658, cap. y', p. ‹c') «criminantur schismatici Latinos quod verbis Christi addant ex Filio, nec erubescunt ipsi addere ex solo. Utraque additio est; si est culpanda, quare non in utroque?» Catholici theologi respondent propositionem Joan. xv, 26 expressam esse affirmantem, non excludentem, ac præterea implicite Filium hic commemorari, tum ex verbis cum his intime connexis, tum ex certis theologicis principiis; nec sine causa, imo pro more Scripturarum peculiariter Patri tribui spirationem; neque demum obfuturum fuisse Latinis, si dictum esset: Qui ex solo Patre procedit. Etenim regulariter, ut ait S. Thomas (Summa theol. p. 1, q. 36, a. 2 ad 1), «etiam in sacra Scriptura tenendum est, quod id quod de Pater dicitur, oportet de Filio intelligi, etiamsi dictio exclusiva addatur, nisi solum in illis in quibus Pater et Filius secundum oppositas relationes distinguuntur. Cum enim Dominus Matth. xi, dicit: Nemo novit Filium nisi Pater, non excluditur, quin Filius se ipsum cognoscat. Sic igitur, cum dicitur, quod Spiritus sanctus a Patre procedit, etiamsi adderetur quod a solo Patre procedit, non excluderetur inde Filius, quia quantum ad hoc quod est esse [146] principium Spiritus sancti, non opponuntur Pater et Filius, sed solum quantum ad hoc quod hic est Pater et ille Filius.» Solemne est illud Augustini (tract. 99, in Joan.): «Si ergo de Patre et de Filio procedit Spiritus sanctus, cur Filius dixit: De Patre procedit? Cur, putas, nisi quemadmodum ad eum solet referre et quod ipsius est, de quo et ipse est? Unde illud est quod ait: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me. Si igitur intelligitur hic ejus doctrina, quam tamen dixit non suam, sed Patris: quanto magis illic intelligendus est et de ipso procedere Spiritus sanctus, ubi sio ait: De Patre procedit, at non diceret: De me non procedit?» Uberius idem argumentum evolvunt Pe-

trus Mediolanensis (1. c., c. 7, p. 386 seq.); Hugo comparari, in qua attracto uno extremo annulo et Etherianus (I. III, c. Græc. c. 15, p. 1251, ed. cit. apud Petav. De Trin. VII, 15, 2, 3, et Natal. Alex. H. E. sæc. ix, diss. 18, assert. 1, t. XII, p. 532, ed. Bing. 1788); Nicephorus Blemmida (orat. 1, c. 1921; Gr. orth. I, p. 26-28); Joannes Beccus pluribus in locis (Gr. orth. I, p. 348 seq., III p. 130-132, 145, 146); Georgius Metoch. (contra Manuel. Cret. c. 19; ibid. II, p. 1030-1031); Joseph. Methon. (contra Marc. Ephes. Hard. Concil. t. IX, p. 570, 571); Leo Allatius (Enchirid. c. y', p. 15 seq.; c. xɛ', p. 170, 171; contra Hotting. c. 18, p. 324 seq.), aliique permulti. alter extremus attrahatur; una persona intellecta reliquas simul comprehendi omnia Filium cun Patre habere communia, una paternitate excepta; omnia in Trinitate esse [148] unum, ubi oppositæ non intrant relationes «Omne quod non separat Patrem et Filium;» ita Gregorius Cpl. ad imper. Trapezunt. c. 6 (G. O., I, 429), «Patri et Filio commune est: spirare vero non separat Patrem et Filium: est ergo utrique commune» Præterea, ut præfatus præsul se83. 7 Flor. (Hard. 1. c., p. 93) ostendit, eamdem relationem, quam habet Filius ad Patrem, habet Spiritus ad Filium; unde sicut Pater est ἀρχὴ Filii, ita Filius est ἀρχὴ Spiritus sancti. Quare Hugo 2. Hinc theologi Latini illud Filioque verbis Christi adjunctum minime esse additamentum pro lubitu effictum contrarium sensui et alienum sed Etherianus (1. It, c. 17, p. 1232 e): «In quantisexpositionem, ἐξήγησιν, σαφήνειαν verborum biblicorum ex re ipsa et analogia Scripturarum sponte semet offerentem summa cum concordia propugnant et evincunt. Ut alia in præsentia prætereamus, præclare Andreas Rhodii archiepiscopus in conc. Flor. sess. 6 (Hard. IX, p. 72 seq.), ex Christiana traditione, ex qua Græci non secus ac Romana Ecclesia legitimam Bibliorum interpretationem haurire se profitentur, quamque, prout est vel συστατική vel εξηγητική, ex æquo [147] venerandam et pro dogmatica probatione sufficientem omnino putandam esse statuunt, ea evolvit principia, ex quibus Spiritus sancti etiam ex Filio processio evidenter colligitur: Patrem non intelligi, quin simul Filius intelligatur; Trinitatem catena Jam Dionysius Alex. lib. ut Apol. ad Dionys. Rom. apud Athanas. De sent. Dionys. n. 17, p. 254, ed. Maur. (Routh, Reliqu. sacrz 111, p. 198, 199) dixerat: Πατέρα εἶπον, καὶ πρὶν ἐπαγάγω τὸν Υἱόν, ἐσήμανα καὶ τοῦτον ἐν τῷ Πατρί... ἅγιον Πνεῦμα προσέθηκα, ἀλλ᾽ ἅμα καὶ πόθεν καὶ διὰ τίνος ήκεν ἐφήρμοσα. Luculentissime Basilius Magn. De difer. usiæ et hypost. ad Gregorium fratrem scribit: Ὁ τὸ Πνεῦμα νοήσας αὐτό τε ἐφ' ἑαυτοῦ ἐνόησε, καὶ τὸν οὗ ἐστι Πνεῦμα, καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοία συμπαρεδέξατο· ὁ δὲ τοῦτον λαβὼν, τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἀπεμέρισεν· ἀλλ' ἀκολούθως μὲν κατὰ τὴν τάξιν, συνημμένως δὲ κατὰ τὴν φύσιν τῶν τριῶν κατὰ ταῦτα συγκεκραμένων ἐν ἑαυτῷ τὴν πίστιν ἀνετυπώσατο. Καὶ ὁ τὸ Πνεῦμα μόνον εἰπὼν συμπεριέλαβε τῇ ὁμολογίᾳ καὶ τὸν οὗ ἐστι Πνεῦμα· καὶ ἐπειδὴ τοῦ Χριστοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ ὥσπερ ἐξ ἁλύσεως Θεοῦ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος ώστε από τους ὁ τοῦ ἑνὸς ἄκρου ἀψάμενος καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συνεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ Πνεῦμα ἐλκύσας δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν συνεφελκύσατο· καὶ τὸν Υἱὸν εἴ τις λάβῃ, ἕξει αὐτοῦ ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον Πνεῦμα συνεπ αγόμενον... οὐ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι τομὴν ἢ διαίρεσιν ἡ Μὸν χωρὶς Πατρὸς νοηθῆναι ἢ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διαζευχθῆναι. Quo Basilii textu utebantur jam diu antea Niceph. Blemmida et Joan. Beccus (G. 0., 1, 16, 122, ΙΙ, 345 seq. 556 seq.). Unde Andreas: Οὕτως ἔχουσι τὰ θεῖα πρόσωπα πρὸς ἄλληλα, ὥστε νοεῖσθαι καὶ τὰ ἄλλα πρόσωπα νοουμένου τούτων ενός (1. c., p. 73). Cf. et Manuel. Calceam, l. 1, c. Græc. (Bibl. PP. max. Lugd. t. XXVI, p. 384). Basil. Serm. de fide: "Οσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἔχει καὶ ὁ Υἱὸς σωζομένου ὅτι ὁ Υἱὸς οὐκ ἔστι Πα τῆρ· πάντα ἐστὶν ὁ Υἱὸς ὅσα καὶ ὁ Πατήρ δίχα τοῦ εἶναι μόνον Πατήρ. Athan. orat. 3 contra Arian. Τὰ cunque quidem Pater neque cum Filio neque cum Spiritu habere intelligitur commune, solus intelligitur Pater, velut cum dicitur ingenitus, absque causa et sine principio. In quantiscunque vero cum utroque aut cum altero tantum habere intelligitur commune, quanquam solus nominetur, solus tamen non intelligitur. At vero Spiritum habet cum Filio communem Pater; quare cum dicitur: a Patre procedit,eta Filio procedere debet subintelligi.» Quod si vero [149] quæratur, quid prohibuerit Christum, quominus addiderit: et a me procedit, quæri primo eodem jure potest,cur non dixerit: Ex solo Patre procedit; secundo respondetur, solemne fuisse Domino, sua omnia referre ad Patrem ut ad principium sine principio, ex quo erant omnia sua; deinde αὐτὰ λέγεται περὶ τοῦ Υἱοῦ, ὅσα λέγεται καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς χωρὶς τοῦ λέγεσθαι Πατήρ. Cf. Chrys. hom. 38, in Joan. et multa alia testimonia apud Beccum epigr. 10. (G. O. II, 615 seq.) et L. Allat. (in Vindic. syn. Ephes. c. 20, 37, 38, p. 81, 179– 191; Enchirid. cap. δ'). Cf. Manuel. Galec. 1. 111, p. 427, ed. cit. Πᾶν τὸ μὴ διακρινον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, κοινόν ἐστι Πατρὶ καὶ 1ῷ· τὸ προβάλλειν οὖν οὐ διακρίνει τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν· τὸ προβάλλειν ἄρα κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Hinc conc. Flor. in decreto unionis (Hard. IX, 421): Ἐπεὶ πάντα ὅσα ἐστὶ τοῦ Πατρὸς αὐτὸς ὁ Πατὴρ τῷ μονογενεῖ αὐτοῦ Υἱῷ ἐν τῷ γενναν δέδωκε, πλὴν τοῦ εἶναι Πατέρα, τοῦτ' αὐτὸ, ὅτι τὸ Πνεῦμα το ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, αὐτὸς ὁ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀϊδίως ἔχει, ἀφ' οὗ ἀϊδίως και γεγέννηται. Basil. De Spirit. sancto, c. 17, n. 43: 'QC TO!- νυν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω πρὸς τὸν Στὸν τὸ Πνεῦμα. Athanas. ep. 1, ad Serap. Ὃν τρόπον ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα τῇ φύσει και τῇ τάξει, οὕτως ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν. Εpist. 4: Το Πν. τὸ ἅγιον τὸ τὴν αὐτὴν ἔχον ἑνότητα πρὸς τὸν Υἱόν, ἣν αυτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα. Hæc cum aliis textibus adducit Joan. Beccus epigr. 4 (G. O. II, 551-553). Cf. Niceph. Blem. orat. 2, c. 14. (Ibid. I, 58, 59), Andreas Rhod. (Hard. 1. c. p. 93), Allat. (Vind. syn. Ephes. c. 41, p. 198 seq.) Beccus, De una Eccl. c. 69 (G. O. I, 222). Τί ἐκώλυεν εἰπεῖν τὸν Χριστόν· ὃ παρὰ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται; Beccus in Camaleri, Animadv. c. 4 (G. O. II, p. 298): 'Εν (φωνήν ὁ Κύριος ἔφη πάντα τὰ αὐτ τοῦ εἰς τὸν Πατέρα ὡς εἰς ἄναρχον ἀναφέρων αἰτίαν.

ANIMADVERSIONES. rebus temporariis sempiterna. Namque mittens in illud quod mittitur dignitatem quamdam prorsus obtinet; at in sancta Trinitate non est fas nobisintelligere unius personæ in aliam dignitatem, nisi eam tantum quæ oritur ex origine. Ideo neque Filio Patrem, nequo a Spiritu Filium (nisi secundum humanitatem) mitti tradunt divina Eloquia Revera [151] cum missiones in divinis non sint secundum imperium, neque secundum consilium, sed secundum originem intelligendæ, theologi exinde colligunt divinam personam, quæ mittitur ab alia, ab ea certe habere originem, et cum a Filio sanctus Spiritus nobis communicari ac mitti dicatur (Joan. xv, 26; xvi, 7; xx, 22), inde deducunt hujus ab illo processionem. Hinc Augustinus (De Trin. Iv, 10), quem etiam adducit Æneas Parisiensis (c. Græc. c. 40; Migne, Patrol. t. CXXI, p. 708): «Pater, inquit, cum ex tempore a quoquam cognoscitur,non dicitur missus. Non enim habet de quo sit aut ex quo procedat;» et Hugo Rothomagensis (Contra hæret. 1. 1, c. 2 Bibl. PP. max. Lugd. t. XXII, p. 1341): «Pater a nullo est; sic nec missus est; quia vero ex Patre est Filius et ex utroque Spiritus, bene uterque mittit potuit, a quo exsistit.» Sagaciter quoque hoc argumento utitur Hugo Etherianus (l. c., l. 1, c. 10, 14, p. 1204, 1208). ostenditur verba illa, öv ¿yw nµw лapà où lla- progressiones confingunt, insaniunt... Indicantur τρὸς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας sufficienter declarare, non abesse Filium a Spiritus sancti spiratione. Sed præ cæteris notandum est, theologorum illud argumentum, quo ex missione Spiritus per ilium, illius ab eodem processio comprobatur. 3. Jam ipsius Photii ævo Ratramnus Corbeiensis (l. 1, c. 1, p. 229, ed. MIGNE) ita arguebat: «Legitis qui a Patre procedit, et audire non vultis dicentem Filium: Quem ego mittam vobis a Patre. Dicite quemadmodum mittatur a Filio; hoc namque dicere Filium non negatis, si tamen Evangelium legitis ant Evangelio si creditis. Aut ergo missionem hanc confitemini processionem, aut, quod est impium, obsequium, et eritis, quod absit, cum Ario, qui minorem dogmate perverso Spiritum sanetum asserebat Filio... Igitur cum dicat Filius, missurum se esse Spiritum veritatis qui [150] a Patre procedit, profecto fatetur quod a se dicat eum procedere, dum confirmat euin se mittere. Fortassis quæstionem facit, quod non simpliciter dixerit Salvator Quem ego mittam vobis, sed addiderit: Patre. Hoc Ariani movere primi, gradum facere volentes in Divinitate. Sed Evangelii veritas consubstantialem totius Trinitatis ostendit unitatem. Procedit Spiritus sanctus a Patre, quia de illius substantia manat. Mittit quoque Filius Spiritum veritatis a Patre, quia Spiritus sanctus ut a Filio procedat, ipse natus est ex Patre, et sicut accepit de Patre Filius nascendo substantiam, sic itidem accepit a Patre, ut Spiritum veritatis mitteret a se procedendɔ. Alioquin cum dicit: Qui a Patre procedit, non negat a se procedere, quoniam missio Filii processio est Spiritus sancti; ut mittat Spiritum veritatis non tanquam minorem, jubendo ipse major exsistendo, sed missionis verbo monstratur, quia sicut procedit Spiritus veritatis a Patre, sic etiam procedit a Filio.» Consona tradit Beccus (in Camateri Animadv. c. 4. G. O. II, 297, 298): «Quod enim (Sp. sanct.) a Patre et Filio mittitur, cum a neutro ad modum servi (Siaxovixw;), prorsus naturaliter veluti ex essentia utriusque exsistit.» Et Georgius Trapezuntius (De una cath. Eccl. c. 3, G. O. 1, 510, 541): «Inde procedit Spiritus sanctus unde et mittitur; ex Patre igitur et Filio procedit. Nam qui temporarias in Deo et divinis personis Georgiue Trapezunt. De una cath. Eccl. c. 3 (G. O. 1, 540) illud urget, Spiritum hic dici Spi. ritum Veritatis, Veritatem vero esse Filium (Joan. xiv, 6), jamque id a Cyrillo Alex. ad rem præsentem egregie referri, dum scribit: Ilvesμ γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται· καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλη θεια, και προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. (Cyrilli ep. ad Nestor. apud Beccum, epigr. 1; G. 0. II, 525). Cf. Ratramo. Corbei. 1. 1, p. 230, ed. MIGNE, Constant. Meliten. orat. 1, c. 13 (G. 0. II, 666); Manuel Chrysob. De proc. Spirit. sancti c. 5 (lb. p. 1086). of Πέμπεται παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· ἐκεῖθεν δὲ ἐκπορεύεται, ὅθεν καὶ πέμπεται· ἐκ Πατρὸς καὶ Μοῦ ἄρα ἐκπορεύεται· οἱ γὰρ χρονικὰς ἐπὶ Θεού καὶ τῶν θείων ὑποστάσεων πλάττοντες προόδους, 4. Sed recitendum hic non est, quid ad enervandum hoc argumentum alibi Photius statuat. Contendit enim (Amphiloch. q. 188, ed. Mai Vett. Scr. nova Collect. I, 11, p. 180), quamlibet trium personarum ab alia mitti, imo ipsum Patrem a Filio et Spiritu sancto missum dici Isaiæ XLVIII, 16, verbis illis Et nunc Dominus (Deus) misit me et Spiritus ejus. Quod rursum in alia quæstione tangit (Galland. Bibl. PP. XIII, 742, 743) de Joan. xiv, 10, agens, ubi Chrysostomum [152] inducit ex allatis prophetæ verbis concludentem: Ὡς ὁ Πατήρ εἴη ἀπο στελλόμενος παρά τε του Πνεύματος καὶ τοῦ Υἱοῦ. Respicit certe ad homiliam de Spiritu sancto, cujus partem in Bibliotheca, cod. 277, p. 842, ed. vet. recitaverat. Sed in primis Isaiæ verba, quæ sæpe cum aliis c. LxI, 1, conjunguntur (de quibus aliter statuit Photius, ut infra videre est), rem non probant. Ut de recentioribus taceamus, qui ea ascribunt ipsi prophetæ a Patribus communiter triληροῦσιν... Δηλοῦται δὲ ὅμως διὰ τῶν χρονικῶν τὰ αἰώνια· τὸ γὰρ πέμπον πρὸς τὸ πεμπόμενον ἀξίωμα ἔχει πάντως ὁποιονοῦν· ἐν δὲ τῇ ἁγίᾳ καὶ προσκυ νητῇ Τριάδι οὐδὲν ἀξίωμα ὑποστάσεως πρὸς ὑπόστα σιν θεμιτόν νοεῖν, εἰ μὴ μόνον τὸ ἐξ οὗ διὰ τοῦτο οὔτε παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, οὔτε παρὰ τοῦ Πνεύ ματος τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἀπο εστάλθαι ποτὲ λέγουσιν αἱ Γραφαί. Præclare de his quoque disputat Georg. Metoch. Contra Manuel. Cretens. c. 9. (G. O. II, 990 seq.) Missione a§íwµx mittentis ostendi docet inter alios Greg. Naz. orat. 37 p. 596, 608, ed. Bill. Cornel. a Lapide in h. 1.: «Sunt verba non Cyrr. sed Isaiæ, qui missus est tanquam propheta et præco a Deo et Spiritu Dei ad hæc valicinandum.» Cf. Knobel in h. 1. Isa., p. 336.

sionem a principio, sed determinal processionis terminum temporalem. Unde missio solum est temporalis, vel missio includit processionem æternam et aliquid addit, scil. temporalem effectum. Habitudo enim divinæ personæ ad suum principium non est nisi ab æterno. Unde gemina dicitur processio, æterna scil. [154] et temporalis, non propter hoc, quod habitudo ad principium geminetur; sed geminatio est ex parte termini temporalis et principii æterni.» Duplicem secernit Thomas in missione habitudinem: 1) habitudinem missi ad mittentem; II) ad terminum, ad quem mittitur. (Ibid. a. 1.) Quilibet porro missus habitudinem habet ad eum a quo, et habitudinem ad eum ad quem mittitur. Prior extric potest esse triplex: «vel secundum imperium sicut dominus mittit servum; vel secundum consilium, ut si consiliarius mittere dicatur regem ad deballandum; vel secundum originem, ut si dicatur, quod flos emittatur ab arbore.» Jam vero in divinis neque secundum imperium, neque secundum consilium missio locum habere potest; relinquitur solum missio secundum originem Unde licet spectato termino ad quem et effectu missionis tota Trinitas dicatur mittere: tamen relatio missi ad mittentem ab origine dependet, et ea omnia argumenta immola persistunt, quibus ex missione processio Spiritus sancti a Filio confirmatur. buuntur Filio, et quidem spectato ut est homo dicendum, quod missio non solum importat procesnec dissidet homiliæ illius auctor, ut Petavius (De Trin. 1. vIII, c. 1, § 14) ostendit, licet loquentem personam Creatorem cœli et terræ appellaverit. Hinc et posteriores schismatis patroni non ex persona Patris, sed ex Filii persona verba illa prolata volunt; sed non tanquam hominis, verum tanquam Dei Sed non opus est his diutius immorari; dabimus D. Thomæ disputationem rei illustrandæ universim opportunam. Postquam (Summa, 1, q. 43, a. 8) [153] tria protulit argumenta, quæ probare videntur, divinam personam mitti non posse nisi ab ea a qua æternaliter procedit, hisque opposuit, quod Isaiæ XLVI, 16, Filius dicatur missus a Spiritu sancto, hæc docet: «Respondeo dicendum, quod circa hoc inveniuntur aliqui diversimode locuti esse. Secundum quosdam enim persona divina non mittitur, nisi ab eo, a quo est æternaliter; et secundum hoc, cum dicitur Filius Dei missus a Spiritu sancto, referendum est hoc ad humanam naturam, secundum quam missus est ad prædicandum a Spiritu sancto. Augustinus autem dicit (De Trin. 11, 5), quod Filius mittitur et a se et a Spiritu sancto, et Spiritus sanctus etiam mittitur et a se et a Filio, ut sic mitti in divinis non conveniat cuilibet personæ, sed solum personæ ab alio exsistenti, mittere autem conveniat cuilibet persona. Utrumque autem habet aliquo modo veritatem, quia cum dicitur aliqua persona mitti, designatur et ipsa persona ab alio exsistens, et effectus visibilis aut invisibilis, secundum quem missio divinæ personæ attenditur. Si igitur mittens designetur ut principium personæ quæ mittitur, sic non quælibet persona mittit, sed solum illa cui convenit esse principium alicujus personæ. Et sic mittitur Filius tantum a Patre, Spiritus sanctus autem a Patre et Filio. Si vero persona mittens intelligatur esse principium effectus secundum quem attenditur missio, sic tota Trinitas mittit personam missam.» Cum his connectenda sunt, quæ Thomas (l. c., a. 2) respondet ad illud argumentum: «Missio processionem importat; sed processio divinarum personarum est æterna; ergo et missio.» Ait enim Ad tertium Vide Basil. 1. 111, C. Eunom., ad quem provocat Beccus (G. O. II, 638); Ambros. De Spirit. sunct. 1. 111, c. 1; Athan. orat. 1 c. Arian., cujus doctrinæ innititur Georg. Metochita, Contra Manuel Cret. (c. 3; G. O. II, 966-(70) ostendens Christum ut Deum minime a Spiritu missum dici. Omnium loco audiatur Anselmus, De process. Spirit. sanct. «Siautem dicunt, quia Spiritus sanctus mittit etiam Filium, sicut idem ipse dicit per prophetam: Et nunc Dominus, etc.... hoc secundum hominem, quem gerebat, intelligendum est, quia Patris et Spiritus sancti una voluntate et dispositione mundum redempturus mundo apparuit.» In his quæ Hugo Etherianus (l. 1, c. 18, p. 12. 13 e.) hac de re habet, lectio corrupta videtur; neque tamen ex sua sententia ipse loquitur, ut incisum illud patefacit ut quidam autumant.» Ita inter alios Theophanes Procopowicz, Tract. de proc. Spirit. sancti, Gothæ 1772, c. 6, §§ 133, 134 p. 167 seq. Eodem textu Chrysostomo 5. Eo vel magis, quod et Græci Patres ex missione qua Filius mittit Spiritum, hunc ex illo esse inferunt et missio hæc ut propria et personalis cum effectibus personis duntaxat convenientibus ubique fere describitur, cum æterna processione communiter conjungitur, adeo ut et hinc in ea prorsus fundata appareat. «Si Filius,» ait Hugo Etherianus (lib. 11, c. 13, p. 1249), «mittens et missus, causa et ex causa est, nihil inopinabile sequatur, quod Spiritum emittit sicut mittit. Nam si homo secundum naturam et ex propria voluntate corpulentum suum spiritum respirat et inspirat: multo magis Dei Filius Spiritum suum mittit et [155] emittit æqualiter Patri, perfecte ac eodem modo ipsum complectens absque diminutione ascripto Andronicus Camaterus, c. 11 (G. O. II, 316, 317; et Marcus Ephesius (Syllog. cap. 10; cod. Mon. 27, f. 200, 201) pro re sua utuntur. Id. ex Chrys. hom. 39 in Joan. ostendit Bessarion ep. ad Alex. Lascar. c. 7. (Hard. Conc. IX, p. 1066); idem ostendit Athan. textus c. Arian. I, n. 5, quem Jo. Plusiad. pro conc. Flor. Apol. (G. 0. 1, 628, 629) aliique multi exhibent, de quo infra ad cap. 41 Potii agetur. Hæc comparatio et Patribus familiaris est. Ex Græcis audiatur Cyrillus Expos. in Joan. xiv, 16, quem citant Beccus (orat., de un, c. 28, epigr. 1 et 4, G. O. 1, 140; II, 529, 530, 560). Greg. Cpl. (ad imp. Trapez. c. 20; ib. I, 466, 467) et Andreas Rhod. sess, 6 1. Flor. (Hard. 1. c. p. 72, 73): Twy τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν κοινωνὸς οὐ σιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱός, ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦ τον τὸν τρόπον, καθ᾽ ὅνπερ νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ... ὥσπερ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ Πνεῦμα συνἔχει καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰς τὸ ἔξω

ANIMADVERSIONES. Ex quo patet iterum, quod Filius Spiritus sancti Patribus plane contrariam. Atqui res exploratissiquædam causa exsistat naturaliter, ut ipse Pater.» Huc et illud facit, quod Patres, ac præsertim Gregorius Naz., loco ¿xnopеúσɛwę in recensentis personarum characteribus voce Exéµawę utuntur, et quod (§ 4) ex Thoma audivimus, ad missionem duo omnino pertinere, tum externam efficientiam, tum æternam processionem, manifeste ex eorumdem doctrina eruitur. Qua de re cf. Petav. De Trin. VIII, 1, 7 seq. 6. Latini ergo tum ex Bibliis tum ex ecclesiastica traditione, quæ, ut scite monet Nicephorus Blemmida (orat. 1, De proc. Spirit. sancti, c. 3; G. O. 1, p. 2, 3), per se deberet sufficere, illud • acutum et inevitabile telum» repellunt. Verum ex traditione pugnat et Photius, atque cap. 5 magno verborum [156] strepitu adversariorum dootrinam exagitat ¡ut novam, inauditam, synodis et προχέει· διὰ γὰρ τοι τοῦτο καὶ σωματικῶς ἐνεφύσησεν ὁ Χριστὸς, δεικνὺς ὅτι καθάπερ ἐκ στόματος τοῦ ἀνθρωπείου πρόεισι τὸ Πνεῦμα σωματικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας οὐσίας θεοπρεπώς προχεῖται To auts. Ex Latinis audiatur Augustinus pariter de Joan. xx, 22 agens De Trin. IV, 20: «Neque enim flatus ille corporeus... substantia Spiritus S. fuit, sed demonstratio per congruam significationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum sanctum.» Et rursum contra Maxim. 111, 14: «Si non procederet et de ipso, non diceret discipulis: Accipite Spiritum sanctum eumque insufflando daret, ut a se quoque procedere significaret, aperte ostenderet flando, quod inspirando dabat occulte.» Priorem Augustini textum Græce citat Gregorius Cpl. (1. c. 220, p. 467), alterum illustrat Ratramnus (1., c. 4, p. 291, ed. MIGNE). Cf. et Anselm. Havelberg. ep. Dialog. lib. 11, c. 15. (Spicileg. D'Achery, t. I, p. 181, 182, ed. Paris. 1723). J. G. Walch. Histor. controvers. de proc. Spirit. sancti, Ienæ, 1751, cap. 1, p. 3: «Antiquiores Christianorum Græcorum doctores processionem Spiritus sancti non solum a Patre, verum etiam a Filio, credidisse, quæ in illorum scriptis habentur testimonia haud obscure comprobant. Equidem minus negandum est eos non semper distincte satis ac perspicue de hac re exposuisse, cum illa nondum in disputationem vocata esset; exstant tamen effata, ex quibus non sine causa colligitur, quod Spiritum sanctum pariter ac a Patre procedere a Filio professi sint.» Quod deinde pluribus Athanasii, Epiphanii, Gregorii Nysseni, Cyrilli aliorumque dictis probat. Etiam Montacutius ad Photii epist. 2, p. 62-64 quædam hujus generis dicta protulit. In his colligendis, exponendis ac vindicardis egregie laborarunt: Jo. Beccus in Epigraphis G. O. II, p. 522-641); Bessarion (apud Arcud. opusc. theol. aurea. Romæ 1630 et 1670, p. 98 seq.), Petavius (De Trin. 1. VII, c. 3 seq.), Steph. De Altimura 8.; Le Quien (Panoplia c. schisma Græcor. p. 239 seq.), Card. Maius (Spicil. Rom. Præf. t. VI Nova PP. Biblioth. I, p. 47 seq.) et Pitzipios (L'Eglise orientale, t. I, chap. 11, § 2, Rome 1855). Basil. De Spirit. sancto ad Amphil. Пwe οὖν χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα, λόγος Θεοῦ καὶ Πνεῦμα, Ex 805 & 100; (G. 0. II, 665.) ib. c. 18, n. 47: t' loυ; Η βασιλικὴ ἀγαθότης καὶ ὁ κατά φύσιν ἁγιασμός καὶ τὸ βασιλικὸν ἀξίωμα ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ μονογενοῦς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διήκει. Cf. ep. 52, n. 4. Greg. Naz. Carm. ed. Bill. II, p. 68: Eïç Oɛòç ἐκ Γενέταο δι' Γέος εἰς μέγα Πνεῦμα Ισταμένης θεότητος ἑνὶ τελέοισι τελείης (G. Ο. II, 418, 535). Cyrill. 1. ni, ad Herm.: "Αγιον δὲ Πνεῦμα προστερείς ma est, sexcenta in Græcorum Patrum scriptis re-. periri testimonia quibus processio Spiritus sancti etiam ex Filio stabilitur. Ejusmodi testimonia plurima, etsi non omnia, tamen quod majorem partem genuina jam ex Athanasio, Gregorio Nazianzeno et Didymo Ratramnus (1. 11, c. 3, 5; 1. III, c. 6), ex Athanasio, Cyrillo, Didymo, Proclo Eneas Parisiensis (lib. Adv. Græc. c. 1-19, 2934, 75), ipsius Photii temporibus collegerunt; multo locupletiora deinde posteriore theologi in medium protulere. Incredibile est Photium non novisse nec legisse eos Patrum suorum textus, in quibus Spiritus sanctus modo διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς [137] modo παρὰ vel ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ modo map app dicitur poε001, elvai, προϊέναι, ἐκλάμπειν, ἐκπορεύεσθαι, etc. in quibus variis sub imaginibus [158] Spiritus sancti τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς καὶ καθάπερ ἐν τόπῳ τῆς ἐκ τοῦ στόματος δια πνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν υποσημαῖνον ὕπαρξιν, (G. Ο. ΙΙ, 536, 672). Cf. Cyrill. in Joan. xv, 27; Adv. Nest. IV, 3; Trin. dial. 2, t. V, p. 423. Illud satis notum formula illa dɩà toυ lloυ bac in re jam Origenem uti, et ex Latinis Tertullianum, G. Prax. c. 4. Cyrill. in Joel: El μèv yap és Oɛòç xal Ex Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός· γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἀπ' αὐτ τοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Hoc testimonio utuntur Hugo Ether. 1. 111, c. 21, p. 1259; Beccus, orat. 1, De unit. Eccl. c. 28; et epigr. 1 (G. O. I,138; II, 525), Bessarion (Orat. dogm. c. 7; Hard. IX, 357), Jos. Methon. Apol. (ibid. p. 571), Leo Allatius (Enchir. c. x'), p. o'. Vind. syn. Eph. c. 40, p. 193; c. 57. p. 372) aliique. Item. Cyrillus expos. anathem. 1x: "Ανθρωπος γεγονώς ὁ μονογενὴς τοῦ Θεοῦ Λόγος ἀπομεμένηκε καὶ οὕτω Θεός, πάντα ὑπάρχων ὅσα καὶ ὁ Πατὴρ δίχα μόνον τοῦ εἶναι Πατέρα, καὶ ἴδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυκὸς αὐτῷ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰργάζετο τὰς θεοσημείας. Cf. Allat. Vind, syn. Eph. p. 79, 80, 371 seq. Thes. lib. 11: Πρόεισι δὲ τὸ Πν.) καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· πρόδη λόν ἐστι ὅτι τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας. Cf. Niceph. Blem. G. O. 1, 13; Beccus, ibid. 11, 526; Allat. op. cit. c. 42, p. 208. Epiphan. hær. 74, n. 7: To ôè äуɩov Пveчµ¤ παρ' αμφοτέρων, Πνεῦμα ἐκ Πνεύματος Πνεῦμα γὰρ 6. Eadem expressio in Ancorato (n. 8, 9, 6971, 77) sæpius occurrit. Cyrill. ep. ad Pallad. Τρεπτὸν δὲ οὗτοι που τὸ Πν. ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν εἴπερ ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ἕως ἐκ Πατρὸς δι' Μοῦ προερχόμενον Πνεῦμα. Quo testimonio utun tur Hugo Etherianus, 1. III, c. 21, p. 1259; Nicephor. Blemmida, orat. 1, c. 5. (G. O. I, p. 4-6), J. Beccus (Epigr. 1, G. 0. II, 526, 543), Allatius (Enchirid, c. a". Vindic. syn. Ephes. p. 209). Equipollere has et similes formulas late demonstrant Niceph. Blem. (1. c. c. 8 seq. G. O. I, p. 8 21), Beccus (G. O. 1, 98 seq. 148), Constantin. Meliteniota (orat. 1, c. 18; G. O. II, 673 seq.), Georg. Trapezunt. (ad Joan. Cubocles. lib. 1, 478 seq.), Leo Allatius (Contra Holling. p. 325 seq. Enchir. c.. p. λẞ'. seq. c. tx'. p. 5. seq.), Petavius (De Trin. 1. vIII, c. 4). De his vide Petav. (l. c. c. 5. n. 6 seq. et c. 6), Allat. (Ench. c. n' et 15'). Ut pauca quædam commemoremus, huc illud spectat, quod Gregorius Naz. Patram ὀφθαλμόν, Filium πηγήν. Spiritum

356 seq. 348 seq).. Neque prudens quisquam hodie affirmare audebit vel Macedonianos, vel Latinos Græcorum Patrum codices, quotquot ejusmodi quid continent (non secunda interpolatoris, sed prima omnino manu, absque ulla fraudis suspicione id præ se ferentes), quorum codicum plures exstant adhuc Photii ævo paulo antiquiores, in suum favorem corrupisse; quam accusationem (quod ad Græcos libros attinet) connisi multis post schisma exortum sæculis, ex angustiis in quas in Flor. potissimum concilio Græci theologi redacti sunt, protensam pronum jam fuit catholicis confutare quinimo ejusmodi convicium in auctores ipsos, falsatoriæ artis peritissimos, [160] retorquere jure suo potuerunt Jam vero Photius, qui Græcorum PaHuc pertinet celeberrimus Gregorii Nysseni locus serm. de Orat. Dominica III, c. fin., editus complete ab Ang. Maio (Nova PP. Bibl. Romæ 1847, t. 1, p. 52, 53,) de quo doctissimus editor propria dissertatione (p. 40 51) late egit. Censuit quidem Petavius (De Trin. VII, c. 3; §§ 11-13) in illis verbis: Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται, quibus textus Rom v1, 9, adjungitur, illud ex fuisse posterius additum; sed interna, quibus utitur, argumenta non adeo decretoria sunt, ut externis, quæ pro illa lectione stant, quæque Petavius nondum perspecta habuit saltem omnia refragari vel debeamus vel etiam possimus; imo facile illa ipsius argumenta solvuntur. Bene Gregorius Abi et OJprocessio Patri et Filio perspicue asseritur. Imo dogmatica oratione c. 6 comprobavit (Hard. IX. iisdem plane verbis utuntur Patres ad exprimendam exsistentiam Filii ex Patre, quibus Spiritum ex Fiiio exsistentiam habere declarant quod si in enarranda processione Spiritus ex Filio diversis interdum utuntur formulis ab iis quæ relate ad Patrem adhibentur, id ideo fit, quia non solum personarum discrimen expressum, verum etiam Patris prærogativam servatam volunt, qua est p× poxxtapxtix, unde Filius communicatam habet, uli essentiam, ita et virtutem spiratricem. Neque etiam præpositiones &x et ôià hac in re eorum usu essentialer differunt imo [159] phrases tà τοῦ νοῦ πεφηνέναι, Πνεῦμα ποὺ εἶναι, διὰ τοῦ Υἱοῦ vel ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι omnino æquipollent, ut late post alios cardinalis Bessarion in sanctum vocat moτapy. Chrysostomus vero in psal. XCII Patrem. Filium nota, Spiriium twv üdwp (G. O. II, 302); item Naz. Patrem dicit ἥλιον, Filium ἀκτῖνα, Spiritum φῶς, dum Cyrillus trcs personas πῦρ, φλόγα, φῶς nominat, et alibi Filium avoc, Spiritum dour,v. G. O. II, 608.) Ejusmodi trium personarum nomina rursum sunt sita, xλádos, xxрós (cf. Niceph. Blem. G. O. I, p. 1820. Hug. Ether. 1. 1, c. 4, p. 1201); insuper Filius dicitur manus, Sp. sanct. digitus (Niceph. Blem, 1. c. p. 17, 18). Sed nihil illustrius ea descriptione, quam Gregor. Nyssen. Serm. de Spirit. sanct. adv. Ar. et Sabell. 8. Maced. profert (Mai. Nova Bibl. PP. I, p. 20; Niceph. Blem. 1. c. p. 56; Beccus, epigr. I, G. O. II, 537; Georg. Metoch. ib. p. 935 seq.), dum illos, qui statuebant, tμaptopsio01 secernit; ex Patre esse Spiritum, diOpo esse signum imminutionis alicujus aut immutationis secundum naturam, aggreditur. Id demonstrant Beccus (G. O. 1, 98, 148; II, 539 seq. 627 seq, epigr. 13), Niceph. Blem. (ib. 1, p. 8-21), Constantin. Meliteniota (ib. 11, 675 seq.), Georg. Metochita (ib. 925 seq.), Georg. Trapezunt, ad J. Cubocl, (ib. 1, 478 seq.), Allatius (c. Hotting. P. 325 seq. Vind. syn. Eph. c. 48, 59, p. 239 seq. 382 seq. Enchir. c. et a), Petav. de Trin. v11, 4. Id Basilius de Spirit. sanct. c. 5 ex professo propugnat et probat; idque pro hac re uberius exponunt J. Beccus, De unn Eccl. c. 20 seq. 24; orat. 2, de injusta depos. c. 15; 1. 1, ad Theod. Sugd. c. 9 (G. O. 1, 113, 123 seq. II, 60 seq. 110 seq.); Georg. Metoch. C. Maxim. Plan. (G. O. II, 944 seq.); Georg. Trapezunt. De una Eccl. c. 2; De proc. Spirit. sanct. ad J. Cubocl. c. 2 (ib. I, 538 seq. 471 seq 493 seq.); Gregor. Cpl. ad imp. Trapez. c. 5 (ib. 420 seq. 461); Gregorius Protosyncellus Apol.c. Marc. Ephes. (Hard, Conc. IX, p. 623-626); Joseph. Methon. (ib. p.586); Bessarion (Orat. dogm. c. 5, ib. p. 352 seq.); Hieron. Donati (De process. Spirit. sanct. ad Leonem X, lib. 111, c. 9); Leo Allatius, ((Enchir. cap. xŋ'. p. pro seq. Vindic. syn. Eph. c. 59, p. 382 seq.); Petavius, De Trin. 1. VII, c. 17, n. 2 seq. Schismatici interdum concedebant esse Spiritum ôɩà tou o sed id dicere processionem et æquivalere typ ix toū Floū inficiabantur. Hinc Hugo Etherianus 1. n, c. 9, p. 1222): «At vero Latinus ei quidem qui asserit Spiritum exsistentiam habere ex Filio ut ex Patre, consentit; dicentem autem: Ex Patre per Filium, et non subintelligentem ex Filio, aspernatur.» Cf. cum his quæ Florentiæ disputata sunt (apud Hard. IX, p. 377, seq.). ap:- Vide Niceph. Blem. orat. 1, c. 4 (G. O. I, p. 3, 4), Bessarionem, Gregorium Scholarium, ac Joseph. Methonensem (apud Hard. IX, p. 313, 449, 567 seq.); Leonem Allatium, Vindic synod. Ephes. c. 50, p. 274 seq. c. 59, p. 398 seq. serte et expresse in Bibliis legitur; ex Filio vero esse, non dicitur xv, sed concluditur, deducitur ex iis quæ explicite dicuntur, præsertim ex Rom. v, 9; ut ex aliis, ubi Spiritus vocatur Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, id etiam alii Patres deducunt, quod postea demonstrabitur. Habemus autem judicium synodi anno 1280 a J. Becco et octo metropolitis celebrate (Allat. G. O. I, p. 366–374. Cf. De consens. 1. III, c. 1, n. 5, p. 893-897), ubi publicis tabulis manifestatum fuit Escammatismenum referendarium ex hujus operis codice antiquissimo (quem nunc Romæ exstare omnia suadent) illud ix erasisse idque ipsum postea esse confessum. Codex alter ante schisma conscriptus pariter illud Ex præse fert, ac recentiores potissimum sunt, qui eo carent. Locum deinde cum hac præpositione plures cordati scriptores proferunt eamque lectionem aliz ex professo defendunt. Cf. Hug. Ether. (l. 11, c. 19, p. 123); Beccum, De injusta deposit. orat. 2, c. 23 in Camat. Animadv. c. 22, epigr. 1, ad TheodSugd. 1. 11, 5 De un. Eccl. c. 28; De proc. Spiritc. 1, n. 4. (G. O. II, p. 74, 333, 523, 141; I, 143, 230); Georg. Metoch. (ib. II, 944, 953, 1045); Isaiam Cyprium (ib. I, 398); Manuel. Calec. (1. 11, p. 401, ed. cit.); Jos. Methon. (Hard. IX, 571); Allat. (Vind. Syn. Eph. c. 41, p. 205; Enchir. c. 1ẞ'), deinde card. Maium I. c. et opusculum: Confutazione di Antimo patriarca scismatico, Roma 1854, p. 47. Accedit alius non minus illustris locus Basilii ). π C. Eunom. n. 1 seq., de quo diu disputatum fuit in conc. Flor. sess. 19-22. (Hard. IX, 220, 225 seq. 241 seq. 255 seq. 264 seq. 328 seq.). Lectionem Latinorum jam Hugo Ether. (1. 111, č. 13, p. 1249) retulit ejusque adversarius Nicetas Thessalonicensis agnovit (Cf. Bessar. ep. ad. Alex. Lasc. c. 1; Allat. Enchir. cap. x'). Si dex vetustate codicum judicium fiat, male Garnerius textum, qualem Photiani propugnant, recepisse dicendus est; neque attendit ad tot argumenta tum. interna tum externa,

trum opera, quæcunque sibi comparare [161] poterat, nocturna diurnaque versarat manu, ea omnia astute dissimulavit,quæ adversariorum causæ in iis favebant, ac silentio pressit omnino, nonnulla fortasse minus diserta testimonia suum in sensum trahi posse existimans, alia clariora, ut infra quoad Latinos doctores videbimus, veluti theologica axpt6slą destituta parvipendens, magnopere vero in Latinorum confidens ignorantia ac penuria virorum Græcis litteris imbutorum, minime vero ea plane ignorans. Photii in hac controversia fidem non bonam vidit et castigavit sedulus operum ejusdem scrutator, Joan. Beccus (1. III, ad Theod. Sugd. c. 12; G. 0. II, p. 147, 148). [162] 7. Cæterum vidit acute Photius se facilius in suos placito Orientales confirmaturum, si adversariorum sententiam velutiab ecclesiastica traditione aberrantem, quinimo ab ea prorsus condemnatam traduceret. Sed quid tandem affert ut hoc obtineat? Nil aliud habet, nisi concilii Cpltani I, definitionem a subsequentibus quinque synodis rursum confirmatam, ab omnibus Patribus propugnatam, ibique illud qui ex Patre procedit sensu exclusivo exponit. Hoc Photii caput fusius refellit epistola Simonis Cpltani ad Joannem Nomophylacem (apud Allatium contra Hotting. c. 18, p. 334-382), licet non sine apocryphorum documentorum usu, attamen in pluribus, ac præsertim in adductis Patrum testimoniis, non prorsus inaniter. Merito illud urget, nullam synodum processionem Spiritus ex Filio quæ Becous, Bessarion aliique in medium protulere. Fraudem in Basilii codice Græcos in ipso conc. Flor. attentasse testis est Jos. Methonensis (apud Allat. De cons. III, 1, 5, p. 889, 892; Hard. IX, 567). De hoc Basilii textu consulendi sunt Beccus, De una Eccl. c. 27, 59; De proc. Spirit. sancti. c. 1-3; 0. 3 ad Theod. Sugd. et epigr.1 (G. O. I, 133 seq. 200, 225-274; 11, 120 seq.523); Georg. Metoch. (ib. II, 1048 seq.); Const.Meliten. (ib.825 seq.), Manuel Calecas (1. 1, p.395); Georg. Trapez. ad Joan. Cubocl. c. 22 (G. O. I. 516, 517); Joan. Plusiaden. pro conc. Flor. (G. O. I, 629, 630;) Bessarion. (I. c. p. 171, ed. Arcud. Hard. IX, 1045 -1050), Bellarmin. (de Chr. II, 25); Allat. (1. c.); Petav. (1. c. c. 3, § 14 seq.), Natal. Alex. (I. c. n. 3, p. 513-515, ed. cit.), Maius (1. c. p. 46-48). - Præterea ipsi Photio objicitur, quod Bibl. cod. 277 in bomil. de incarnatione Chrysostomo ascripta, quæ incipit: Ὄντως ἐπεφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ χά pic, propositionem ex expunxerit (p. 848, ed. 1601), quam Beccus (G. O. I, 139; II, 313, 314, 334, 527), Manuel Calecas, Jos. Methon. (Hard. IX, 574) et editio Saviliana omnino concordanter legerunt. Verba sunt: Ἦλθεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς· εδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον swa. Alibi, ut orat. 1, prophyl. (G. O. II, 528), legitur: Τὸ παρὰ Χριστοῦ Πνεῦμα. De hoc testimo nio of. Petavium, De Trin. VII, 3, 19. ruptionis exempla enumerat Beccus in altera oratione de sua depositione injusta, c. 23 (G. O. II, p. 73, 74) ac late de his aliisque agit Constantin. Meliteniota orat. 2, c. 20-28 (G. O. II, 823-854), c. 31 seq. (ib. p. 864 seq.). Alia corRatramnus, 1. 11, c. 2 (p. 245, 246, ed. MiGRE) notat, Patres concilii secundi Nicæno symbolo Verba de Spiritus sancti divinitate contra MacedoDianos addidisse et ecclesiis Christi exemplum dePATROL. GR. CII. ANIMADVERSIONES. negasse, solum ea asseruisse synodos, quæ contra suorum temporum hæreses necessario erant statuenda,hinc uberiores dogmatum expositiones posteriores synodos promulgasse Patres in his conciliis primas partes obtinentes, ut Alexandrinum Cyrillum (59),illud dogma Latinorum aperte tradidisse; Ephesinum [165] conciliam specialiter nonum Cyrilli anathematismum approbasse (p. 356), quintam et sextam synodum solemniter eos Patres atque Ecclesiæ doctores proclamasse, qui processionis Spiritus sancti etiam ex Filio propugnatores exstiterant (p. 360); in septima synodo nemine reclamante Tarasii epistolam ad Orientales fuisse lectam et approbatam (act. 3), in qua ἐκ τοῦ Πατρὸς δι᾿ γιοῦ Spiritus sanctus procedere dicitur eamque nullatenus fuisse culpatam (p. 368, 369). Præterea et illud maximi momenti est, quod in concertatione cum Macedonianis et Eunomianis nunquam a Patribus negatum fuit, Spiritum sanctum esse per Filium vel ex Filio, quod illi fundamenti loco ponebant; sed negatum fuit eum esse creatum, esse ex solo Filio, et non simul ex Patre; ea sane Græci doctores argumenta protulerunt, quæ prius admittunt, posterius repellunt. Ita v. gr. Basilius, l. 11, c. Eunom. interrogat; lws ov (Eunomius) TOU Πνεύματος αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ μόνῳ προστίθησι; Illud duntaxat vituperat, quod Patrem excludat, et adversarium ex eo refutat, quod oůdeμía Evéрysia τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρός Ac si diceret: Per te ἡ τοῦ Πνεύματος προβολὴ [164] est ◉ disse: Si quid secundum Scripturas sacras superaddere vellent, quod hæreticos expugnaret et fidem credentium roboraret;» nec dici posse, solum in Bibliis contenta esse recipienda, cum tali pacto cum Arianis to Spooúcio esset rejiciendum, imo fere tota Cplitana contra Macedonianos definitio; si vero dicatur, hanc virtualiter in Scripturis contineri, etiam Latinos ostendere, suum dogma quoad rem et sensum et «virtute intelligentiæ» ibi inveniri. Eodem fere modo loquitur Anselm. Havelberg. (Dial. 11, 20, 22, p. 185, 186, 187, edit. Paris. 1723). Cf. præterea S. Thom. (p. 1, q. 36 a. 2 ad 2); Beccum (De una Eccl. c. 46, 2. 0. 1, 170-172); Georg. Metoch. c. Man. Cret. c. 26, 27; ibid. Il; p. 1060-1065); Manuel. Calec. (1, IV, C. Græc. p. 449, 450, ed. cit.); Greg. Cpl. (ad imp. Trapez. G. O, I, 422 seq.); Petav. De Trin. v11, c. 2. De Cyrilli fide late disputat Leo Allatius in opere inscripto: Vindiciæ synodi Ephesinæ. Roma 1661, cap. 17 seq. p. 65 seq. Res adeo manifesta est, ut et nonnulli schismatici eum in hac quastione cum Augustino sensisse et concedant (ib. c. 74, p. 608 seq.) Eodem Tarasii testimonio utuntur illudque exponunt: Nicephorus Blemmida, orat. 1, n. 24-26 (G. O. I, 31-38): J. Beccus orat. 2, de injusta deposit. c. 26; 1. 1, ad Theod. Sugd. c. 8, epigr. 1. Ib. II, 81, 109, 538); Constant. Meliteniota, orat. 1. (Ib. II, 695, 696), Georg. Metochita, C. Maxim. Planud. (ib. p. 924 seq.); Manuel Calecas (l. 1, p.386; 1. iv, p. 442, ed. cit.); Andreas Rhod. in sess. VII, Flor. (Hard. IX. 100); Bessarion (ibid. p. 349); Joseph Methon. (ibid. p. 574); Georgius Protosyncellus (ibid. p. 623); Leos Allatius (Contra Holting. c. 20, p. 521; Vindic. Syn. Eph. c. 48, p. 263, c. 77, p. 651). Cf. de hoc textu disputantes Becoum, orat. i, '

PHOTII PATRIARCHÆ OP. Filii operatio; sed nulla Filii operatio a Patre dis- lium, a Patre procedit, et dilectio, qua Filius dilijuncta el aliena est; proinde et Patri hanc poбo convenire fatearis oportet. Et hic præcise illis verbis Christi utitur,ex quibus et catholici arguunt theologi Omnia mea tua sunt, etc. Quare cum luculentissime Patres ipsi Græci Latinis suffragentur: quod Photius afferre potuisset, vix ullius fuisset momenti. Poterat fortasse ad Theodorum Mopsuestenum provocare, quem tamen in re dogmatica nihili fere fecit, vel ad Theodoretum, quem «hujus negationis inventorem et præconem» vocat Hugo Etherianus [1. 1, c. 2, p. 1200 ], vel specie saltem ad Joannem Damascenum, qui tamen, licet (De F. 0. I, 8, p. 141) affirmaverit, ex too l'io5 tò Πνεῦμα μὴ λέγεσθαι aperte Spiritum διὰ τοῦ Υἱοῦ poépxɛoba docuit, et a Latinis verbis potius quam re ipsa dissidere jure optimo censetur Quæ [165] cum ita sint, non temere Ratramnus (l. 1, c. 8, p. 242 seq. ed. cit.). Græcos sui temporis ita objurgat: << Cessent igitur reprehensores vel malevoli vel imperiti Christi Ecclesiam redarguere, quod Spiritum sanctum confitetur a Patre et Filio procedere. Hoc Evangelia docent, hoc Apostoli profitentur, hoc prophetæ non tacent... Videte, quo tendat vestra... professio, qua dicitis Spiritum sanctum a Patre procedere, non autem a Filio. Hoc nec in Litteris divinis nec in doctoribus ecclesiasticis aliquando legistis. Dixit quidem sancta synodus Cplitana... Filium consubstantialem esse Patris, Spiritum quoque sanctum procedentem a Patre; nunquid negavit eum a Filio procedere? Vel consequens est, ut procedit a Patre, non procedat a Filio? Potius ergo agnoscite, si Filii vultis esse Ecclesiæ et Patrum sequi doctrinam, quod dicendo sanctum concilium Cplicollectum Spiritum sanctum procedentem a Patre, quod eum et a Filio procedere non negavit; sed tota Trinitas, cum sit consubstantialis et Filius natus a Patre, Spiritus quoque sanctus sit charitas utriusque, non possit quis negare Spiritum sanctum a Filio procedere, nisi negaverit Filium charitatem, qua diligit Patrem, habere. Quod quia vesanum, tenendum omnino et fideliter profitendum, quia Pater diligit Filium et Filius diligit Patrem, et hæc dilectio, qua Pater diligit FiDe una Eccl. c. 9; De proc. Sp. S. c. 4 (G. O. I, 74, 282); Greg. Cpl. ad imp. Trapez. c. 18 (ib. p. 460); aliosque. Similia dicit Cyrillus, 1. vi, ad Herm. (Beccus, epigr. 1, G. O. II, 540). Nonnulli vero eruditi non sine gravibus rationibus Theodoretum vindicant ab ejusmodi errore. Illud x to Ylos rejecit non alio sensu, nisi ὡς ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας, ἐκ τῆς ἀρχῆς προκαταρ xTix, ut Græcus auctor apud Niceph. Blem., orat. 1, p. 7 advertit. Hugo Ether. 1. 111, c. 21, p. 1259: «Solus vero, inquit, Damascenus Joannes dissidere a magno Cyrillo aliisque Patribus videtur, si tamen ita scibit: Spiritum ex Patre dicimus el Spiritum Patris nominamus. Ex Filio autem Spiritum non dicimus, Spiritum vero Filii nominamus.» Verumtamen et Scriptura sic se habente non discordat hic sanctus a Latina veritate; hoc ad congit Patrem, a Filio nihilominus procedit. Est autem hæc dilectio Spiritus sanctus. Procedit ergo Spiritus a Patre et Filio.» Concludimus cum Hugonis Etheriani verbis, qui (l. 11, c. 17, p. 1232) ita Photio respondet: «Dixit Dominus: Spiritus, qui a Patre procedit; confirmaverunt hoc et sanctæ synodi Latinorumque omne collegium non solum non inficiatum est, sed cum omni diligentia et ex toto corde credit, et dicit confiteturque, et ex Filio procedere. Nam licet solus nominetur Pater, subintelligitur omnino et Filius, eo quod abeque medio de Patre non procedat, et cum nusquam Pater dixisse reperiatur: Ego solus emitto Spiritum; [163] sed neque prophetarum quisquam seu aliorum Patrum: Solus Pater emittit Spiritum, aliquando protulit. At vero neque contra decreta SS. Patrum, qui Nicææ, Constantinopoli, Chalcedone vel ubilibet locorum pro firmanda fide convenerunt. Idem enim, sed aliter dicit explanando, et interpretando, quod pie intelligi oporteat Spiritum ex Patre procedere, subintellecto scil. Filio, tum quia verissimum est Spiritum ex Filio procedere, tum quia multi a Filio ipsum dividebant. Enimvero sicut intelligitur Filii esse Spiritus, cum dicitur esse Patris, ita concipiendus est ex Filio procedere, cum Deus a Patre procedit... Verum bonus Pastor suis falsis opinionibus consistentia et bene habentia dimovet et Latinorum S.Ecclesiam absque synodo prosuis viribus condemnat, contraque SS. synodos contraque apo. stolicæ sanctitatis viros mentitur, dum eos sanxisse affirmat, Spiritum a Patre, sed non a Filio procedere... Hic conviciator edocuisse illos asserit, quod indicare orationem arbitratur, scil. qui a Patre solo procedit... Non idem significant hæ duæ orationes: Qui a Patre procedit, et: Qui a Patre solo procedit, neque apud Græcos, neque apud Latinos, neque penes oratores, neque penes philosophos; profecto rimari quidem oportet non solum dictionem, verum dictionis intentionem. Sane quæ dubia sunt, interdum per alia manifestantur et ex his quæ alibi scripta sunt. Nothum (edit. notum) quidem videtur Latinis qui a Patre solo, nothum vero Græcis qui a Patre et Filio, eo quod neutrum in Evangeliis scrisuetudinem Græcorum referendo, quæ non esse Spiritum ex Filio confitetur,etc.» Thomas Aquinas. (p. 1, q. 36, a. 2 ad 3) Damascenum Nestorianis hac in re accensuit; sed statim adjecit: «Quamvisa quibusdam dicatur, quod Damasc., sicut non confitetur Spiritum sanctum esse a Filio, ita etiam non negat ex vi verborum illorum.» Sed re ipsa eum cum aliis Patribus sentire ostendunt Niceph. Blem. (1. c, c. 23, p. 29 seq.); Beccus (G. O. 11, 66 Beq. 124): Constantin. Meliten. orat. 1 (id. 673 seq. 694, 695); Georg. Trapezunt. (ad J. Cubocl. c. 13; ib. I. 494 seq.); Manuel Calecas. (l. 1, p. 431); Georg. Protosyncell. Apol. c. Marc. Eph. (Hard. IX. 630); Bessarion (ep. ad Alex. Lasc. c. 9; ib. p. 1074 seq.); Leo Allatius (De consens. II, 2, 6-11, p. 432 seq. Enchir. c. 4. 26, 27); Walch. (op. cit. c. 2,$2, p. 24) aliique plurimi.

ANIMADVERSIONES. ptum reperiatur; verum sic opposita sunt, ut alterum respicit, quod futurum erat, quod discipulis mittequidem duorum sit verum ex necessitate, alterum vero non; sed ex Filio quidem procedere Scripturis consonat et concordat, et neque contrarium vel repugnans invenitur, quanquam a synodis expressum non sit. Etenim quisque Romanorum pontificum, qui synodos sanctificaverunt et confirmaverunt, semper hoc dixit ac dogmatizavit... Ex solo autem dicentem multa sequuntur inconvenientia….. [167] Si ex solo Patre procedit Spiritus, non est ipse imago Filii sed Patris, ut sine medio ex ipso coruscans; non est autem hoc, cum Spiritus imago sit Filii et ex ipso proxime refulgeat. Propinquior erit Patri quam Filio et magis Patris quam Filii. Amplius si ex Patre solo procedit, ad mensuram dat Pater Filio Spiritum, cum solam missionem, et non emissionem ei tribuat. In quo scil. non videtur remetiri paternam excellentiam, nec ex integro Spiritum habere cum omnibus, quæ circa ipsum considerantur, sicut habet Pater. Ait enim magnus Cyrillus: «Non ad mensuram dat Spiritum Filius, juxta Joannis vocem; sed ipse emittit ex se, quemadmodum utique et Pater. Quocirca quicunque orationem: Qui a Patre procedit transformat in eam quæ dicit a Patre solo, Salvatoris vocem, qui est perennis fons veritatis, infirmat.» 8. At multo uberius Photius de iis agit documentis, quæ Latini pro sententia sua afferre solebant, atque imprimis cap. 20-30 longam habet disputationem, qua argumentum ex Joan. xvi, 13-15 petitum enervare connititur. Hoc textu Patrum occidentalium vestigia premens utebatur [168] Ratramnus (op. cit. I, 3, p. 229 sep.) inquiens: «Quid enim accipiet Spiritus sanctus a Filio, cum unius sint substantiæ uniusque potentiæ? Nimirum De meo accipiet dixit, id est: a me procedit, quia sicut sunt unius substantiæ Pater et Filius, sic et de utroque procedendo Spiritus sanctus accepit consubstantialitatis exsistentiam. Nec debet movere, quod accipiet futuri temporis dixit; hoc enim ad illud Græci Patres, ut jam Gregorius Thaumat. in Confess. (Nysseni Opp. III, 546), Basil. l. v, c. Eunom., Naz. orat. 2, de Filio, Athan. ep. ad. Serap. aliique Spiritum dicunt εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ, sicut Filium εἰκόνα τοῦ Πατρός. Id Schismatici de nuda consubstantialitate exponunt (cf. ipsum Photium Amphil. quæst. 235, ed. Mai. Vett. Scr. nova Coll. IX, p. 115). Verum certum est, id penes Patres plus aliquid dicere et idoneum esse ad Spiritus e Filio processionem confirmandam. Cf. Niceph. Blem. orat. 2, c. 7 (G. O. I, p. 47 seq.). Beccum (Epigr. III; G. O. II, 547 seq.), Georg. Metoch. c. Man. Cret. (ib. 986 seq.); Hugon. Ether. (I. 11, c. 7, p. 1221); Manuel. Calec. (1. 11, p. 405, 406); Allat. Enchir. cap. n', p. 3. Vind. Syn. Eph. p. 466 seq.); sed una cum his Thomam (Summæ, p. 1, q. 35, a. 2; Opusc. 1, c. Græc. c. 10, 32); ac Petavium (de Trin. VII, c. 7). Tertull. C. Prax. c. 20: «Cæterum de meo sumit, inquit, sicut ipse de (illo quod est) Patris.» Ambros. De Sp. S. II, 12 (apud Ratramn. 11, 4, p. 255): «De Filio Spiritus sanctus accepit; accepit autem per unitatem substantiæ, sicut accepit a Patre Filius.» Joan. xvi, 14. Hilar. de Trin. VIII, retur, non ad illud, a Patre Filioque procedit; sine tempore namque procedit a Patre, procedit et a Filio.» Sequitur: «Omnia, quæcunque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Si omnia, quæcunque habet Pater, habet et Filius, profecto sicut est Spiritus sanctus Patris Spiritus, est et Filii Spiritus; alioquin si Patris est tantum, non etiam Filii, non omnia, quæcunque habet Pater, sunt Filii.» Similiter posteriorum temporum Catholici disputant. Georgius Trapezuntius (De una S. Eccl. O. G. I, 542 seq.). «Cum Filius, inquit, verus Patris Filius sit, necesse est ipsum Filium remanentem omnia Patris possidere. Producit vero Pater Spiritum, producit igitur et Fillius, ut idem asserit: Quæcunque habet Pater, mea sunt; propterea dixi vobis: quia de meo accipiet... Accipiet futuro tempore dixit, non quod accepturus esset; nihil enim novum aut adjectum [169] aut temporarium in Deo; sed quæ nondum peracta erat super Apostolos, notat operationem, verum peragendam Namque operationum manifestationes, cum sint quoad nos (□pòç hµãc) temporariæ, in tempore quoque fiunt et comparent. Cum igitur similis Spiritus operatio Apostolis manifestanda erat, ideo accepturum Paracletum a se dicit. Ad hæc fieri non potest, cum homines simus, ut aliter intelligamus et loquamur vel concipiamus, nisi in tempore et secundum tempus: ideoque quæ hic temporum intervallis exprimuntur, in Divinis æternaliter intelliguntur. Quare quod nunc accepturus a Filio Paracletus asseritur, accepit ab eo ab ipsa æternitate. Quæ vero ab ipsa æternitate Deo insunt et quæ ab æterno possidet, aut naturæ aut hypostasibus accommodantur; accipere vero hypostasin ab hypostasi non adaptatur naturæ; ergo hypostasi. Quod nil aliud est, quam habere to sival personam accipientem ab ea, a qua accipit. Quod vero ab aliquo accipit esse, ex eo etiam habet, quidquid possidet» Hinc enascitur celebre 20 «Filio igitur accipit, qui et ab eo mittitur et a Patre procedit, et interrogo utrum id ipsum sit, a Filio accipere, quod a Patre procedere. Quod si nihil differre credetur inter accipere a Filio et procedere a Patre, certe id ipsum atque unum esse existimatur a Filio accipere, quod sit accipere a Patre. Ipse enim Dominus ait: Quoniam de meo accipiet, elc. Hoc quod accipiet, sive potestas est, sive virtus, sive doctrina est, Filius a se accipiendum dixit.» Cf. Leon. M. serm. 2, de Pentec. et August. apud Ratramnum, 111, 2, p. 277. Λήψεται δὲ ἐπὶ μέλλοντος εἶπεν, οὐχ ὅτι ἔμελ. λεν λήψεσθαι· οὐδὲν γὰρ νέον ἢ ἐπείσακτον ἢ χρονι κὸν ἐπὶ Θεοῦ· ἀλλὰ τὴν οὔπω γεγονυῖαν ἐπὶ τοῖς ἀποστόλοις ἐνέργειαν, μέλλουσαν δέ. Διὰ τοῦτο τὰ χρονικῶς λεγόμενα ταῦτα αἰωνίως νοεῖται ἐπὶ τῶν θείων· καὶ ὅπερ ἄρα λήψεσθαι νῦν ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεται ὁ Παράκλητος, αιωνίως ἐξ αὐτοῦ λαμβάνει· τὰ δὲ αἰώνια προσόντα τῷ θεῷ, πάντα δὲ αὐτῷ αἰωνίως ὅσα έχει, ἢ τῇ φύσει ἢ ταῖς ὑποστάσεσιν ἁρμόζει· τὸ δὲ λαμβάνειν ὑπόστασιν παρ' ὑποστάσεως οὐ τῇ φύσει ἀρμόζει, τῇ ὑποστάσει ἄρα. Τοῦτο δὲ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, εἰ μὴ τὸ ἔχειν τὸ εἶναι τὸ λαμβάνον πρόσωπον ἐξ οὐ λαμβάνει· τὸ δὲ

illud Joannis Theologi argumentum (Conc. Flor. nisi accipiendo essentiam.» Hinc quando dicitur sess., XVIII, Hard. IX, 193 seq.): «quo Spiritus sanctus accipit esse in divinis, ab eo etiam procedit; dicitur autem Spiritus sanctus accipere esse a Filio; ergo et a Filio procedit» «Quod autem [170] accipit,»ait Bessarion (ep. ad Alex. Lasc. c. 7, ib. 1067, 1068), «est ejus essentia; nec enim est aliud ipse, aliud ejus essentia….. cum summe simplex sit, essentiam suam et esse accipit ex Filio.» Hinc catholici theologi ex illo textu multiplicia desumunt argumenta. Spiritum nonnisi ea loqui, quæ audivit, sicut Filius nonnisi a Patre audita loquitur, eadem essentialis scientia intelligitur. «Idem, ait Petavius (De Trin. VII, 5, 4) ad textum Joan. xvi, 13, in Deo audire quod videre vel scire; idem scire quod esse, ut et Augustinus tract. in Joan. XVIII, 19, pluribus disserit.» II) Ex arbitrio conficta et nullatenus admittenda est illa interpretatio: ἐκ τοῦ ἐμοῦ Πατρός. «Si esset hæc vera intelligentia, ait Manuel Calecas (lib. 1, C. Græc. p. 397, ed. cit.), nequaquam sine additamento diceretur. Nunquam enim possessiva pronomina masculini vel feminini generis sine adjectione Græcæ linguæ proprietate proferuntur. Dicimus enim: 'Ο ἐμὸς πατὴρ καὶ ἡ ἐμὴ Boixíz [172] móλic. Ita quippe Græcæ linguæ consuetudo proferre consuevit. Alias enim vitiosa esset pronuntiatio. Cum vero sine adjectione dicitur, neutrum esse et rem significare intelligitur, exempli causa: Εἴ τι καὶ τοὐμόν ἐστι παρά σοι, si quid meum est apud te, quod per se rem intelligi dat. Eodem pacto Bessarion (l. c.): «Si cum dicitur ex meo, subintelligendum esset ex Patre, hoc meo essel pronomen generis masculini; nullus autem vel in Græca vel inLatina lingua edoctus aut masculini aut feminini generis pronomen profert, nisi cum additione: meus frater, meus amicus, aut mea civitas vel domus, dicens. Meus etenim simpliciter absque additione non magis patrem quam hostem significat.» III) Nec illud verum proinde est, ¿x TOŬ μou duas personas insinuare, quarum altera sit possidens, altera ipsa possessio (c. 22). Non sine acumine Hugo Etherianus (l. 11, c. 19, p. 1234) hinc Photium refellit dicens: «Idem Salvator dicit: Non possum ego a me ipso facere quidquam. quia non quæro voluntatem meam. Et rursum: Descendi de cœlo, non ut faciam voluntatem meam; et item Mea doctrina non est mea. At vero si secundum positionem Photii Patriarchæ meum pronomen ubique duas personas significat, voluntas Filii alia sit a Filio persona... Quare non est ne‐ cessarium, meum pronomen ubique duas significare personas, cum et figurate de eadem persona dicatur, ut Persius (Salyr. V, 88) dicit: 9. Jam vero Photius præ cæteris in eo insistit, quod Christus non dixerit où, quod hoc perperam Latinorum inducat interpretatio, quod illud Ex tou tuo personam potius Patris innuat, adeo ut sensum habeat: έx toυ ¼µoù Ilaτpós. (Cf. potissimum capp. 22, 29, 30). Sed I) falso supponit, Latinos astringi ad verba Christi mutanda in ¿μoù, cum omnes vertant non de me, sed de meo, id est, de eo, quod habeo a Patre acceptum, de eo quod meum est. Imo fatentur Latini fere omnes immediate de scientia ac doctrina sermonem esse, nec repugnant Chrysostomo (hom. 78 in Joan.) interpretanti: Παρ᾿ ἐμοῦ, τουτέστι παρὰ τῆς ἐμῆς yvwoɛwę Sed inde jure suo colligunt processionem ex Filio. Observat Gregorius Cpl. in Apol. contra Marcum Ephes. adductis Chrysostomi verbis: «Non est scientia Filii aliud, aliud Filius ipse. Si enim ipse esset aliud, et aliud præter ipsum scientia quæ in eo est, compositus foret et non simplex.» Præterea, ut ait Georgius Trapezuntius (1. c. p. 544), si quis affirmaverit accipere quidem Paracletum a Filio quæcunque Sanctis revelaturus erat, non vero ipsum esse, impia plane effutiet. «Habebit enim [171] aliquid acquisitum (ἐπίκτητόν τι) Paracletus et sic non erit verus Deus. Quæcunque enim Deus possidet, ab ipsa æternitate possidet.» Nil, aiunt Patres Spiritus sanctus habet adventitium, nil postmodum acquisitum, sed ommia habet ab æterno. Unde Joannes Theologus, sess. xxi, conc. Flor. (Hard. 1. c. 256, 257): «Omne quod Spiritus sanctus accepit et accipit et accipiet, id æternaliter habet; et quod Filius audit a Patre, idem est quod scientia; scientia vero in divinis idem est quod esse» Breviter Allatius (Contra Hotting. c. 18, p. 295): «Ne Spiritus sanctus fiat creatura non accipiet scientiam, τὸ εἶναι λαμβάνον ἔκ τινος ἐξ ἐκείνου ἔχει καὶ πάνθ ὅσα ἔχει. Propositionem majorem 'A' oб to Пveчµz τὸ ἅγιον λαμβάνει τὸ εἶναι, ἀπὸ τούτου καὶ ἐκπορεύε tat, nec Marcus Ephesius penitus rejecit; minorem vero ab ipso negatam luculentis Patrun testimoniis Joannes comprobavit. Cf. Perrone, Prælect. theol. Tract. de SS. Trin. cap. 5, prop. 1, ad obj. 1, 3, ubi etiam de Maldonati sententia agitur. Cod. Monac. 27 f. 132 a. Οὐκ ἔστιν ἡ γνῶσις τοῦ Υἱοῦ ἄλλη καὶ ἄλλος ὁ Υἱός... εἰ γὰρ αὐτὸς μὲν ἕτερόν τί ἐστιν, ἑτέρα δέ τις παρ' αὐτὸν ἡ ἐν αὖ ᾧ γνῶσις, σύνθετός ἐστι, καὶ οὐχ ἁπλοῦς. Basil. De Spirit, sancto, apud Niceph. Blem. Vindicta postquam meus a prætore recessi et Euripides: «Ego autem meus sum.» Attendere et Beccum epigr. 13. (G. O. I, 15; II, 630): To Πνεῦμα οὐδὲν ἔχον ἐστὶν ἐπίκτητον ἑαυτῷ, ἀλλ' ἀἱδιος πάντα ἔχει ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηvóc. Cf. Atban. (ib. epigr. 8, p. 583). Ἐπειδὴ πᾶν ὅπερ ἔλαβε καὶ λαμβάνει καὶ λής ψεται, ἀϊδίως ἔχει, ἐπειδὴ ἡ ἀκρόασις τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ταὐτόν ἐστι καὶ γνῶσις, καὶ ἡ γνῶσις ἐπὶ τῶν θείων ταῦτόν ἐστι τῷ εἶναι. Cf. Bessar. 1. c. «Idem est sapientia et ejus esse, et a quo accipit esse, ab eodem etiam accipit sapientiam, et cum spiratur, et accipit esse et subsistere, etiam accipit sapientiam...Si Spiritus accipit a Filio, ergo Filios dut ei; sed ipsum dare in divinis personis significat idem quod producere.»

ANIMADVERSIONES. debuisset homo ille, quod aliter apud Grammaticos causa nibil de Filii dignitate excludit, nisi in accipitur persona, et aliter apud Theologos. Etenim in Grammatica quælibet res persona nuncupari potest, sive per se subsistat, sive per aliud, sive substantia sit, sive accidens. Quare secundum hujusmodi disciplinam, cum Filius dicit: mea voluntas, meum judicium, mea doctrina... alia et alia intelligitur ad similitudinem possessionum persona (sc. grammatice). In theologia vero tacitis proprietatibus ab omnibus quæ secundum [173] substantiam dicuntur, tres tantum insinuantur (ed. imminuantur) personæ, quarum nulla expresse intelligi videtur, ubi Salvator dicit: De meo accipiet et annuntiabit vobis.» Præterea IV) adversatur illa expositio Christi ipsius explanationi, qua v. 15 ex eo probat tò tx tou µo eta ante a se affirmatum, quia omnia quæ habet Pater sua sunt. Hæc ultima verba juxta omnes essentiæ unitatem in Patre et Folio probant; hinc illud quod accipere dicitur Spiritus, manifeste patet esse ipsam divini, tatem, non aliud quidquam. Deinde, ut Bessarion (1. c.) ait, ex Joan. xvi, 15, hoc construitur argumentum: «Spiritus accipit ex iis quæ Patris sunt; sed omnia Patris sunt mea; igitur Spiritus accipit ex meis vel ex meo. Et cum ipse et sua unum el idem sint propter summam simplicitatem, accipiendo de suis, accipiet ex eo.» Semel constituto, de ipsa divina essentia esse sermonem, non amplias negari potest, Spiritum hanc accipere a Filio. Si vero Spiritus a Filio accipit, Filius ei dat sive communicat essentiam; dare vero in divinis idem est ac producere, ut idem Bessarion (ib. ) Chrysostomi in Joan. v, 22 suffragio confirmat. Etiamsi igitur quoad verba non est idem: Spiritum accipere a Filio et procedere a Filio (Phot. c. 21 ), re tamem ipsa idem est, quia accipere in Spiritu et dare in Filio sunt correlativa et Spiritus ut Deus nil præter divinitatem accipere ab eo potest. Conjungit se Christus cum Patre, ad suam cum Patre communionem recurrit, ex quo cuncta habet; nec separat sua ab iis quæ sunt Patris, imo eadem esse ostendit. Absurde rursum Photius (c. 23) quasi duo contraria exhibet: procedere a Patre et procedere a Filio prius posterius non excludit, sed includit; neo posterior mystagogia priorem institutionem tollit, imo vero confirmat: Omnia quæ sunt Patris mea sunt. Recte Manuel Calecas (1. c. ) «Si enim Spiritus a Filio accipit, Patris autem omnia et Filio communia sunt, manifestum et ex his insinuari Pilium unum cum Patre Deum [174] esse, Spiritum autem verum Deum ex Patris et Filii essentia denuntiari. Porro dicere: Omnia quæ habet Pater, mea sunt; ideo (dià toŭto) dixi vobis: quia de meo accipiet, etc.; aut nihil significat aut non significal propositum tibi; quippe suscepta ad structuram Profecto verba: Omnia quæ habet Pater, etc. 1) universalia sunt; ergo non possunt restringi et limitari nisi in iis, quæ natura rerum per se excludit; 2) ad ipsam relationem ad Spiritum a Filio quantum dictum est: Omnia quæ habet Pater, mea sunt: quod etiam sine eo quod sequitur solum per se ipsum dici poterat.» Sane inanis foret ea repetitio, inanis ea probatio, si tantum voluit dicere: De meo Patre sumet, non de me. Potius dicendum videtur, dum Christus se veluti medium terminum ponit inter Patrem et Spiritum, dum per suam cum Patre communionem quod asserit vindicat, dum quæ accipiet Spiritus sua prius vocat ac deinde ad Patrem refert, se ipsum proximum datorem eorum designasse. Accedit, quod universalis Christi propositio лávta doa x. t. λ. non permittit Spiritus лроб а Filio removere «Quod si accipiendo, ait Hugo Etherianus (1. c. ), de iis quæ sunt Patris et habet Pater, accipit de Patre, et accipiendo de iis quæ sunt Filii et habet Filius, accipit de Filio. Manifestum est igitur quod non de solo Patre accipit Spiritus, ut Photius asserit... Si emissor Spiritus non in eo quod generat secundum naturam est Pater, Filius vero minime, quomodo verax erit Salvator asserens: Ideo dixi vobis, quia de meo accipiet, quia omnia quæ habet Pater, mea sunt? Aut enim habebit secundum naturam, ut sit emissor, quod Patris non ut genitoris est, aut si non hoc, Patris quidem sunt, quæ exsistunt Filii, quæ vero sunt Patris, non pertinent ad Filium. Quare si omnia quæ sunt [175] Patris (nor. ut genitoris ) habet Filius, emittere autem Spiritum Patris non ut genitoris est, hoc abesse non potest a Filio.» Hoc est illud, de quo supra (§ 2) egimus, argumentum: Quæ habet in divinis Pater excepta paternitate (et innascibilitate ) communia sunt eidem cum Filio; ergo vis spiratrix, quæ est a paternitate (et a ratione ingeniti ) distincta, est Filio cum Patre communis. In divinis juxta Anselmum (De inc., c. 3; De proc. Spirit. sanct. c. 2 ), omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio. Cf. Petav. De Trin. VII, 9, 11. 10. Demum V) adversatur Photii expositio ipsis Græcis Patribus, quorum doctrinæ se tenacissime inhæsurum semper protestatur. Id satis præter alios Manuel Calecas et Bessarion nec minus luculenter Beccus (1. III, ad Theodor. n. 10; G. O. II, 144, 145 et in Epigraph.) atque Allatius (Enchirid. c. xe'. p. pc' seq. et Vindic. syn. Ephes. p. 294) demonstrarunt. Unum alterumve horum Patrum audiamus. Athanas. ad Serap. ait: 'O µèv ľlòc o̟nσιν· ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ταῦτα λαλῶ εἰς τὸν κόσμον· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει· ἐκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ λήψεται κ. τ. λ. Item orat. 3, o. Adrian. (Calecæ est orat. 3): Τό Ηνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου λαμβάνει.. αὐτὸς γὰρ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα δίδωσι καὶ ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγος ἔχει. Hoc testimonio Nicephorus Blemmida, orat. 2, c. 6. extenduntur ipso et ad id adhibentur, ut Spiritum secum intime conjungi et de eo, quod ipsius est, accipere ostendat.

G, Ο. Ι. 44, 45), Gregor. Gpl. ad imp. Trapezunt. sus in me exsisteret et per me progrederetur» c. 4 (ib. 424 ); Bessarion (1. c. ) aliique plurimi utuntur (cf. Petav. De Trin. VII, 5,1 seqq. ) Νon minus luculenta argumenta suppeditat Epiphanius, dum in Ancorato (cf. Beccum G. O. II, 145, 580) scribit: «Quod si Christus ex Patre procedit, Deus [176] ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utroque, ut ait Christus: qui a Patre procedit, et: Hic ex meo accipiet.» (Cf. et hær. 74, n. 10 Opp. I, 898). Certe Epiphanius probaturus τὸ παρ' ἀμφο τέρων, quam vim tribuit verbis: qui a Patre procedit, ad ostendendam Spiritus ex Patre originem, eamdem verbis, de quibus agimus, inesse exsistimat ad manifestandam processionem ex Filio (75 ). Audiatur et Didymus (lib. 11 De Spirit. sanct. Opp. Hier. IV, I, 514, ed. Mart.): «Rursum hic accipere, ut divinæ naturæ conveniat, intelligendum. Quomodo ergo Filius dans non privatur his quæ tribuit, neque cum damno suo impertit aliis: sic et Spiritus non accipit, quod ante non habuit. Si enim quod prius non habebat, accepit, translato in alium munere, vacuus largitor effectus est, cessans habere quod tribuit. Quomodo igitur supra de naturis incorporalibus disputantes intelleximus, sic et nunc Spiritum sanctum a Filio accipere id quod suæ naturæ fuerat, cognoscendum est; et non dantem et accipientem, sed unam significare substantiam: si quidem et Filius eadem a Putre accipere dicitur, quibus ipse subsistit. Neque enim quid aliud est Filius, exceptis his, quæ ei dantur a Patre; neque alia substantia est Spiritus sancti præter id quod datur ei a Filio.» Addatur Cyrillus Alexandrinus, quem Constantinus Meliteniota (De proc. Spirit. sancti, orat. 1, c. 15; G. O. II, 571, 572); et Leo Allatius (Vind. syn. Eph. pag. 279, 295-297 ) locupletissimum testem adducunt multis in locis eumdem textum diverso omnino modo a Pholii ratione explanantem. Ad verba illa: «Non enim loquetur a semetipso (Joan. xvi, 13) notat: «Non utique uti ego futura prædicaret, nisi pror Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ᾽ ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός. "Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· καὶ· Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λή ψεται. Cf. Georg. Metoch. Contra Manuel. Cretens. c. 7, G. O. II, 982. Οὐκ ἂν οὖν ἄρα καθάπερ ἐγὼ προσερεῖ τὰ ἐσόμενα, μὴ οὐχὶ πάντως ἐν ἐμοί τε ὑπάρχων καὶ δι' ἐμοῦ προϊόν. Ἐπειδὴ δὲ ὁμοούσιόν τέ ἐστι τῷ Υἱῷ καὶ πρόεισι θεοπρεπώς δι' αὐτοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ ἅπασι τελεωτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, διὰ τοῦτο φησίν, Ὅτι ἐκ τοῦ ἐμου λήψεται. Cf. Becci Epigr. 5, G. 0. Η, 573. Διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν, Ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν, τὸ Πνεῦμα δηλονότι τὸ δι' αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ. Οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινὸν, τούτοις εἴη δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ τῆς οὐσίας οὐ διωρισμένα (al. διηρημένα). Προειρηκώς γὰρ ἥξειν ἐπ᾿ αὐτοὺς τὸν Παρά κλητον, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὠνόμασεν αὐτὸν, τουτέστιν ἑαυτοῦ· αὐτὸς γὰρ ἐστιν ἡ ἀλήθεια· ἵνα Exponens vero Joan. xvi, 14 tradit: «Cum vero [177] Filio consubstantialis sit et ut Deum decet per ipsum prodeat, omnem ejus in omnibus perfectissimam possidens operationem et virtutem, propter hoc dicit: Quia de meo accipiet» Et ad v. 15 repetitis Christi verbis addit: «Spiritus videlicet, qui per ipsum et in ipso est» Item in Joan. xv, 26: «Ecce enim Spiritum veritatis sui ipsius nempe nuncupans, ex Patre illum procedere ait. Nam sicut Filii Spiritus est naturaliter in ipso manens et per ipsum prodiens, sic certe Patris quoque Spiritus est. Quibus autem Spiritus communis est, ii profecto secundum substantiam separari non possunt (cf. Becci Epigr. V, G. O. II, 567). Quid clarius iis quæ Cyrillus item ad Joan. xvi, 13, disputat? (G. O. II, 570-572.) «Cum enim prædixisset Paraclelum ad eos venturum, Spiritum veritatis eum nominavit, hoc est sui ipsius. Ipse enim est Veritas. Namque ut addiscerent discipuli, non alienam neque peregrinam a se missurum virtutem, sed seipsum alio quodam modo daturum polliceri, veritatis Spiritum, id est, sui ipsius, Paracletum vocat. Non enim alienus a substantia Filii sanctus Spiritus intelligitur, sed ex ea naturaliter progreditur, nil aliud ab ipso exsistens, quantum ad naturæ identitatem, licet in persona propria concipiatur» Cum autem venerit, ait, [178] non loguetur a seipso quidquam; pro eo ut dicat: Prudentes vos reddet, et veritatis mysterium revelabit; non loquetur quidquam prorsus, quod mihi non consentiat, neque peregrinis vos disciplinis instruet. Neque proprias forte leges feret. Cum vero Spiritus et quasi mens mea sit, loquetur omnino quæ in me sunt. Et hæc Dominus ait, non ut ministri locum habere Spiritum sanctum secundum quorumdam imperitiam cogitemus, sed potius discipulos certiores reddere volens,secundum essentiæ rationem a seipso non esse diversum Spiritum sanctum, et hæc prorsus loqui et operari et velle. Proptereaque præmiγὰρ εἰδοῖεν οἱ μαθηταί, ὡς οὐκ ἀλλοτρίας καὶ ξένης αὐτοῖς δυναμεως ἐπιφοίτησιν, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἑτέρως ἐπιδώσειν ἐπαγγέλλεται, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτο ἐστιν ἑαυτοῦ, τὸν Παράκλητον ἀποκαλεῖ· Οὐ γὰρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Μονογενοῦς οὐσίας τὸ ἅγιον νοεῖται Πνεῦμα, πρόεισ' δὲ φυσικῶς ἐξ αὐτῆς, οὐδὲν ἕτερον παρ' αὐτὸν ὑπάρχον, ὅσον εἰς ταυτότητα φύσεως, εἰ καὶ νοοῖτο τυχὸν ἰδιοσυστάτως. Cyrilli Thes. L. Allatius (Vind. syn. Eph. p. 296 seq.) recitat: 'Enειδὴ γὰρ ἔμελλε τὴν μετὰ σαρκὸς ἀποπληρῶσας οι κονομίαν αναβαίνειν πρὸς τὸν Πατέρα, πέμψειν δὲ ὑπέσχετο τὸν Παράκλητον τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, ἵνα μὴ τις υπολάβῃ τὰ μὴ κατὰ γνώμην αὐτοῦ διατάξειν ποτὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δεικνύς τε σαφῶς, ὅτι τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ ὑπάρχον τὸ ἐξ αὐτοῦ πάλιν διακονήσει ῥήματα, οὐ λαλήσει, φησίν, ἀφ' ἑαυτοῦ, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται· ὅμοιον γὰρ ὡς εἰ καὶ τὸ μέλι περὶ τῆς ἐνούσης αὐτῷ φυσικῆς ποιότητος λέγοι, οὐκ ἐνθήσει τι ἀφ' ἑαυτῆς τοῖς ἀπογενομένοις· ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ ὁμοῦ λήψεται φυσικῶς, διαβαινούσης τῆς ἐκ τῶν οὐσιῶν, ἵν' οὕτως είπω, ποιότητος ἐπὶ τὰ ἐξ αὐτῶν ἀμερίστως προερχομένα· οἷον καθάπερ ήδη προείπομεν, ἐκ μέλιτος ἡ γλυκύτης, ἐκ πυρὸς ἡ θερμότης, ἐξ ὕδατος ἡ ψυξις.

ANIMADVERSIONES. sit, quod «etiam ventura annuntiabit vobis. Ac si Filii sui in corda nostra. Num alius est Spiritus Filii. diceret: Signum hoc erit vobis, ex mea substantia esse Spiritum et mentem esse quasi meam, quod ille futura sicut ego prædicabit Sic rursus [179] ad Joan. xvi, i4 observat, per hoc, quod Spiritus acoipiat a Filio, nihil omnino ei detrahi, et omnia eum habere perfecte Cæterum quæ Cyrillus habet, ea ad illustrandum contextum et scopum verborum Christi insigniter conferunt; quæ autem disputat Photius, etsi magna ex parte vera sunt, tamen ipsius non prosunt intento. Christus consolatur discipulos, non alienum ac peregrinum se consolatorem missurum testatur, ostendit suam tum cum Patre tum cum Paracleto æqualitatem, sui et illius cum Patre bµoputav; verum non boo duntaxat ejus verba sibi volunt. Multo efficacius ea probat, si simul ostendit, a se, quem noscebant amabantque adeo discipuli, Spiritum sua omnia habere, et si auctore Photio (c. 26, 27) cavere vult, ne illi majorem se ipso putarent Spiritum, multo validius id efficit, si a se eumdem esse confirmat, se velut ejus principium repræsentat, quem superius a Patre procedere dixerat. Imo, ut Photii verbis utamur, priorem mystagogiam revera evolvit uberius et cum hac explanatione conjungit ac copulat per illa verba: Omnia quæ habet Pater, mea sunt. Quorsum vero illa ratiocinatio,si nihil a Filio accipit Spiritus? Sed quisingulas Photii assertiones prosequi vellet, ampliorem adhuc probationum materiam dubio procul inveniet. Nos ad alia properamus. 11. Non minus prolixa est disputatio (a cap. 48), qua [180] aliud Scripturarum testimonium Latinis eripere conatur Photius, videlicet Galat. iv, 6, ubi Spiritus sanctus vocatur Spiritus Filii. Quamvis verba per se non probent Spiritus a Filio processionem, tamen spectatis tum aliis tum traditionis obristianæ præsidiis huic dicto aliisque similibus vim inesse ad eam ostendendam summo consensu theologi persuasum habuere semper ac variis modis argumenta exinde efformarunt. Photio coævus Ratramnus ita de hoc textu disserit (l. 1, c. 4. p. 232): «Non ait Paulus: Misit Deus Spiritum suum. Quod si diceret, non penitus excluderet Filium, quoniam Deus est etiam Filius, quemadmodum Pater est Deus, et uterque non duo Dei, sed unus est Deus; quod enim persona separat, substantia conjungit. Volens autem auferre omnem quæstionem, personam Filii specialiter dixit misisse Deum Spiritum Καὶ οἱονεὶ νοῦς ἐστιν ἐμὸς, λαλήσει δὲ πάντως τὰ ἐν ἐμοί· καὶ τοῦτο φησὶν ὁ Σωτὴρ, οὐχ ἵνα νοῶμεν ὑπουργικὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν τινῶν ἀμαθίαν, πληροφορῆσαι δὲ μᾶλλον ἐθελήσας τοὺς μαθητάς, ὡς οὐχ ἕτερον δν παρ᾽ αὐτὸν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ κατά γε τὸν ἐν ὁμοουσιότητι Λόγον, ταῦτα τὴ πάντως λαλήσει καὶ ἐνεργήσει καὶ βουλήσεται. Διὰ γὰρ τοι τοῦτο προστέθηκεν, ὅτι καὶ τὰ ἔρχόμενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν μονονουχί λέγων, σημεῖον τοῦτο ἔσται, ὅτι δὲ πάντως ἐκ τῆς ἐμῆς οὐσίας τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οἷον ἐμός ἐστι νοῦς, τὸ ἐρεῖν αὐτὸν τὰ ἐσόμενα καθάπερ ἐγώ. Sequunquam Spiritus Patris? Quod si idem est Spiritus amborum, profecto procedit ab utroque; non euim sic dicitur Spiritus Filii, tanquam sit minor Filio; hoc qui sentit vel dicit non est catholicus. Qua de re non est, quare dicatur Spiritus Filii, nisi quia procedit a Filio, sicut dicitur Spiritus Patris, quia procedit a Patre.» Addit deinde Ratramnus alios textus, ubi Spiritus dicitur Spiritus Jesu, Spiritus Christi, ac potissimum Rom. VIII, 9, concludens, Spiritum Christi esse eumdem qui et dicitur Spiritus Dei (c. 6, p. 236) atque comparans Rom. VIII, 15 cum Galat. iv, 6 notat: «Videte, quod eumdem dicat Spiritum adoptionis filiorum, quem confitetur Spiritum Filii, quo nos doceat Apostolus, eumdem esse Spiritum Patris, quem dicit Spiritum adoptionis, et eumdem esse Spiritum Filii, quem misit Deus in corda nostra; et in eodem, qui tam Patris quam Filii monstratur Spiritus, clamamus: Abba, Pater. Quod nequaquam facere possemus, si non quemadmodum procedit a Patre Spiritus sanctus, sic etiam procedat et a Filio.» Hinc rursum exclamat (c. 7, p. 238): «Si Spiritus non [181] procedit a Christo, quomodo Spiritus dicitur esse Christi? Procedit igitur a Christo, quia non ex subjectione, necex particulari sectione dicitur ejusesse, sed quod ejus de substantia substantialiter procedit.» Neque allter Georgius Trapezuntius ad Cretens. De una S. Eccl. c. 3, 4 (G. O. I, 541 seq.): «Ex Patre et Filio habet Spiritus, quod sit, secundum divinum Evangelium. Nec non et Paulus dicit: Misit Deus Spiritum Filii sui. Itaque si Patris et Filii Spiritus est, quod sæpe sæpius legitur, manifestum est eum ab utroque spirari vel procedere.» His concordant multi alii Theologi (cf. Walch op. cit. c. 10, § 3, p. 168, 169), qui ita ratiocinari solent: Qui in divinis dicitur esse alterius, ab illo procedit; quia cum una persona sit alteri æqualis, non dicitur alterius esse ratione subjectionis aut servitutis, sed ratione originis; proinde si Spiritus sanctus dicitur Spiritus Filii, jam a Filio procedit (cf. Demetr. Cydon. De proc. Spirit. sanct. c. 10). Præclare Manuel Calecas contra Græcos ita disputat: «Cum unum alterius dici vel hujus proprium in divinis, rejecta materia et iis quæ materiam consequuntur, neque tanquam membrum, neque ut possessio, neque ratione alicujus excellentiæ vel alterius cujus. piam affinitatis dici queat, sed ratione solum principii et ejus quod est a principio, in quo uno tur verba posita nota, 83. Becc. epigr. 5, 1. c. p. 574: 'Axatinyópytov οὖν ἄρα παντελῶς καὶ λοιδορίας ἁπάσης ἔξω κείσε ται τὸ λαβεῖν λέγεσθαί τι παρὰ τοῦ Μονογενοῦς τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ· προϊόν γὰρ δι' αὐτοῦ φυσικῶς ὡς ἴδιον αὐτοῦ μετὰ πάντων ὧν ἔχει τελείως, λαμβάVELV AéYETAL Tà autos. Cf. sequ. ap. Beccum p. 576. Cyrilli verba in Joan. xx, 22, una cum Anastasii textu in lib. Ηερὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς τῆς ἀληθείας δογ μάτων adducit Gregorius Cpl. Apol. c. Ephes. Confess: in cod. Monac. 27, f. 119. Marci

alterum ab altero discerni comprehendimus, per- vocem immittis? (C. 50). Dixit: Spiritum Filii sui. spicuum est, cum dicimus Spiritum sanctum proprium esse Filii, id solailla principii ratione intelligi posse» [182] Egregie quoque disserit Bessarion (Orat. dogm. c. 6; Hard. IX, 340):» Spiritus quoque relativum nomen est et ad spirantem refertur; et cujus dicitur Spiritus, ab illo etiam spiratur. Quod enim personalia nomina Trinitatis relativa sint, nullus ignorat. Personale vero nomen Spiritus esse, quod Spiritus sanctus dicatur, nemo inficiatur quemadmodum Patris Pater et Filii Filius, et necessario relativum, quemadmodum et illa; siquidem essentia non sunt, nec aliud est in divinis præter essentiam et relationes. Quemadmodum igitur, Filius cum sit nomen relativum, et referatur ad Patrem, veremur Filium Spiritus dicere, ne Spiritus pater ejus putaretur, ita et Spiritus, cum sit nomen relativum et necessario ad spirantem referatur, ab eo etiam spiratur, cujus dicitur Spiritus esse» Denique Patres non solum latini (cf. v. gr. Aug. De Trin. Iv, 20), verum etiam Græci ἴδιον Πνεῦμα τοῦ υἱοῦ ea ratione dicunt, ut inde Spiritus a Filio origo plane manifestetur, quod præ cæteris Petavius (De Trin. VII, c. 4, § 8 seq.) ostendit. 12. Sed omnem movet Photius lapidem, ut inanem atque absurdam talem Paulini effati intelligentiam ostendat. In primis eodem artificio, quod c. 20 seq. circa verba Christi Joan, xvi, 13, adhibuerat, conclusionem e Galat. iv, 6 deductam contrariam doctrinæ Christi effingit, adversariosque [183] Paulum cum Servatore committere et injuria utrumque afficere pronuntiat (c. 48). Deinde «Ubinam, inquit (c. 49), Paulus edixit Spiritum ex Filio procedere? Esse quidem Filii (neque enim alienus ab ipso, quod absit) et ille dixit et Ecclesia Dei, simul confitetur intelligitque; procedere autem ex Filio neque ex ejus labiis divinis rebus repletis prodiit unquam, neque piorum quispiam scripto protulit, imo ne auribus quidem hanc blasphemiam excipere toleraret (c. 49).» Inde exigit, ut nihil dicatur præter id quod dixit Apostolus, ut ejus verba retineantur nec tali expositione immutentur. Quo ista spectant: «Quare igitur non et tu hæc dicis, sed prave agis, omnia susdeque vertis et verbum præconis pervertis et, quod gravius est, hanc tuam perversionem atque blasphemiam in ipsam doctoris Græcum Manuelis textum dat Leo Allatius Vindic. syn. Eph. p. 124: 'Enɛl yàp Ev tois Oɛlois τόδε τοῦδε, τῆς ὕλης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ παρεπομένων ἀπεληλαμένων οὔθ᾽ ὡς μέλος, οὔθ᾽ ὡς κτῆμα, οὐδὲ κατά τινα ὑπεροχὴν καὶ τοιαύτην ἄλλην οἰκειότητα λέγεται, κατὰ δὲ μόνον αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, ἐν ᾧ μόνῳ τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου διακρίνεσθαι καταλαμβάνομεν (hæc Greg. Nyss. asserit. Vide infra art. IV, § 7, nota 1. Pavepòv, ὅτι καὶ τὸ λέγεσθαι ίδιον εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον μόνον τὸν τῆς αἰτίας λόγον δύναται καταλαμβάνεσθαι. Καὶ τὸ Πνεῦμα ἀναφορικόν ἐστιν ὄνομα καὶ πρὸς τὸν πνέοντα ἀποδίδοται ἐξ ἀνάγκης, καὶ οὐ λέγεται πνεῦμα ἐξ ἐκείνου πάντως καὶ πνεῖται. Ὅτι Recte omnino ac pro sapientia ipsi divinitus data. Tu vero quid vocem adulteras, et quæ quidem dixit, non dicis, quæ autem ne cogitavit quidem, quasi ab illo dicta prædicare non erubescis?» (C. 51.) Sed hæc, uti cætera ejusmodi, vana sunt declamatio; illud unum quæritur, quonam pacto ex Pauli verbis Latini suam doctrinam stabiliant; atque planum est non deesse iis argumenta quibus suam conclusionem confirment. Hoc potius videndum est, quid Photio auctore Pauli phrasis tò Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ sibi velit. Is itaque potissimum ad nudam consubstantialitatem verba illa detorquet; id illis indicatum censet, quod Spiritus non sit alienus a Filio (c. 49) quod ejusdem naturæ cum Filio, ejusdem essentiæ, ejusdem gloriæ, ejusdem honoris et dominationis exsistat (c. 51). «Qui igitur dicit Spiritum Filii, naturæ quidem sine ulla differentia edocet unitatem, principium vero processionis nullo modo simul indicat; unitatem secundum essentiam novit, eum qui æqualis naturæ hypostasin producit nulla prorsus ràtione simul prædicat neque principium insinuat» (Ibid.) Deinde docet (c. 53) consubstantialem [184] esse Spiritum Patri, quia ex ipso procedit; consubstantialem Filio, «non quia ex ipso procedit (apage, cum neque ille huic propter generationem), sed quia ex una et indivisibili principio ab æterno æquali ordine utrique progressio 13. Verum denominationem lνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ac similes in biblico et patristico sermone ad unam consubstantialitatem referendam esse inane prorsus et falsum est Nam I) latius patet dictio: hic est illius, quam propositio: hic est illi consubstantialis. Quod in primis qui peculiarem tractatum contra asserentes Spiritum τοῦ Υἱοῦ dici διὰ τὸ ὁμοούσιον ἢ διὰ τὸ χορηγεῖσθαι ὑπ' αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις conscripsit, Georgius Pachymeres urget (G. O. I, 393) dicens: «Quilibet falebitur τόδε τοῦδέ τινος εἶναι universalius prædicari (ἐπιπλέον εἶναι) quam τὸ Spooústov. Domus etenim hæc Socratis et sedes Platonis; sed non consubstantialis est, neque domus, neque sedes philosophis illis.» Revera nominativus Spiritus cum genitivo Filii nemini ingerit consubstantialitatis ideam. Verum II) nihil prodest si de iis solum agatur quæ consubstantialia novimus. «Quod si,» ita pergit præfatus auctor, «in γὰρ ἀναφορικὰ τὰ ὑποστατικὰ ὀνόματα τῆς Τριά δος, οὐδεὶς ἀντερεῖ· ὑποστατικὸν δὲ τὸ τοῦ Πνεῦμα τος ὄνομα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται, ὥσπερ καὶ τοῦ Πατρὸς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ· καὶ ἀναφορικὸν ἐξ ἀνάγκης, ὥσπερ καὶ ταῦτα· εἴπερ οὐσία μὲν οὐκ ἔστιν, ἄλλο δὲ παρὰ τὰς ἀναφορὰς καὶ τὴν οὐσίαν ἐν τοῖς θείοις οὐκ ἔστιν. Ωσπερ οὖν τὸν Υἱὸν διὰ τὸ ἀναφορικὴν ὄνομα εἶναι καὶ ἀποδίδοσθαι πρὸς Πατέρα, δεδίαμεν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος λέγειν, ἵνα μὴ πατὴρ αὐτοῦ νομισθῇ, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα, ἀναφο ρικὸν ὄνομα, ὄν, καὶ πάντως ἀποδιδόμενον πρὸς τὸν πνέοντα, ἐξ ἐκείνου καὶ πνεῖται, οὗ Πνεῦμα εἶναι λέγεται.

ANIMADVERSIONES. consubstantialibus eliam solis quæratur, minime in- quibus commentum illud destruitur. «Qui asserunt, veniemus, in consubstantialibus omnibus sequi hoc hujusce esse, sed et in his etiam plurimis modis deficere comperitur. Consubstantialis quippe Petrus est Paulo et Petro Paulus; sed neque Paulus Petri, neque Petrus Pauli. Ideo multo minus patebit tò ὁμοούσιον quam τὸ τόδε τοῦδέ τινος εἶναι καὶ λέ Yabat. Tunc enim omnino minus diffunderetur consubstantiale, quam hoc alicujus esse et dici, si boc quidem illi ex altera parte non responderet (oúx ávτésτpεps), responderet vero ac congrueret buic consubstantiale; cum vero minus sit et non omne, quod est alicui consubstantiale, hujus dica, tur, ampliori mensura consubstantiali inerit, minus esse, quam illi, quod hujusce est.»Similiter Hugo Etherianus (1. 11, c. 20, p. 1225): Cum omnes homines inter se sint consubstantiales, tamen «nullus homo [185] in eo quod homo (vel alteri consubstantialis) alterius esse dicitur.» Pergit III) Pachymeres (p. 394): «Hoc concesso inquirendum est, utrum magis se extendat causa (action) an effectus (altató). Sine dubio causa. Quare si quis quærat, cur lumen radii dicitur (pŵç áxtīvos AéYɛtat), stultum foret respondere: quia consubstantiale est; sed si quis quæsierit: Quomodo hæc consubstantialia sunt, tunc locum habet responsio, quia hoc hujusce dicitur, licet in pluribus consubstantialibus id causa non sit. Sic et in proposita quæstione quispiam audebit efferre. Si magis late patet esse et dici Spiritum Filii, ut jam ex dictis de consubstantialitate fateri debemus, si quis quæsierit Quare consubstantialis Spiritus Filio est? commode respondebitur, quod Filii Spiritus dicitur Spiritus sanctus; neque enim ascititius (mixeηTOV) est illi, ut nobis sunt ea quæ possidemus, sed æterno ac naturali modo promanans. Sicut si quis quæreret: Quare consubstantialis est Filius Patri? dicimus, quia Patris Filius sit Filius; et est præterea ex Patre secundum substantiam, sed non uti creaturæ. At vero respondere ad quæstionem, cur Filii dicatur Spiritus, quod illi consubstantialis est, insulsa est responsio et non juxta dialecticas leges. Minus enim patet consubstantiale eo quod est hujusce esse. Et quomodo quod minus sese extendit, illius quod magis, causam esse fatebimur? Causa etenim de pluribus vel paribus, si contra versatur, nunquam vero de paucioribus.» (P. 395.) 14. Alii vero Theologi et alias proferunt rationes, Marc. Ephes. in Confess. ap. Gregor. Cpl. Apol. cod. MoD. 27 f. 117 a.: 0 8 Plòc tou Πνεύματος οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται κατὰ τὸν Νύσσης Γρηγόριον. Georg. Schol. ad cap. 12 Ephesii (cod. cit. f. 210 a.) exinde demonstrationem a Latinis peti docet, Μὴ δεῖν ἐπὶ τῶν θείων ἄλλην τινὰ σχέσιν πλὴν τῆς κατ᾿ αἰτίαν νοεῖν, ὁπόταν ἕτερον ἑτέρου λέγηται εἶναι. Cyrill. Alex. in Joan. xvI. (ap. Conet. Melit. G. O. II, 671): Ὥσπερ γάρ ἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς ἐν αὐτῷ ὑπάρχον καὶ δι᾿ αὐτοῦ προϊόν, oðrw xal toŭ Harpóc. Respons. ad Orient. (Allat. ait Georgius Trapezuntius (G. O. I, 541, c. 4), Filii Spiritum dici xaτà tò μútov, delirant. Cur enim non dicimus τὸν Πατέρα τοῦ Πνεύματ toç, cum ejusdem ac Spiritus naturæ sit? An non apertum inde remanet, eum qui Patrem Spiritus dicit, Spiritum dicere Filium et blasphemare? Et pariter eum qui Filium Spiritus dicit, utpote Spiritum in Patrem [186] transformantem?» Sane juxta illam expositionem cum tres personæ sint inter se consubstantiales, quælibet deberet dici alterius. Atqui abhorret ab hoc loquendi mos theologicus et Christianus; et si qui paucissimi vel e schismaticis fuere, qui Spiritus sancti proprium dicerent Filium (cf. Const. Meliten. orat. c. 37; G. O. II, p. 74€), plurimi tamen id omnino rejecerunt, inter quos Marcus Ephesius «Filius, inquit, Spiritus sancti neque est neque dicitur secundum Gregorium Nyssenum» Hujus enim hæc sunt verba: Ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετική αὔτη ἀκολουθία. Sed si hoc non convertitur, id consubstantialitatem non denotat; si enim ad óµooústov foret referendum, jam e converso diceretur uti Spiritus Filii, sic Filius Spiritus. Præterea genitivus tou rou vel indicat possessionem, proprietatem vel relationem quamdam; generatim id dicitur alicujus,quod ad eum quocunque modo pertinet. Sed ex principiis theologicis Patrum relationes in divinis sunt relationes originis; nomina trium personarum ipsa sunt reClativa, denotatur itaque hic habitudo originis Neque secus ratio reddi posset, cur non dicatur Filius proprius Spiritus sancti, Pater proprius Spiritus. Proprietatem non habet divina persona in aliam, nisi habitudine principii. Recolantur quæ (§ 11) ex Bessarione adduximus. Quibus ista consonant Georgii Trapezuntii (1. c. p. 541, 542): «Quemadmodum Pater et Filius nomina sunt hypostatica modum exsistendi (τόν τρόπον τοῦ εἶναι harum [187] hypostaseon indicantia, pari ratione et Spiritus nomen hypostaticum est, exsistendi modum ipsius manifestans. Ex Patre ergo et Filio spiratur, cum amborum sit Spiritus.» (Cf. eumd. ad Joan. Cubocl. c. 10, p. 487.) Accedit, quod juxta Patres Græcos eodem Spiritus modo proprius est Filii, quo est proprius Patris. Sed juxta eosdem Patres proprius est Patris ut ex eo procedens; juxta eosdem igitur est proprius Filii ut ab eo progrediens Vind. c. 26, p. 118): Ιδιον γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐστὶ τὸ ἅγιον τοῦ Υἱοῦ καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Harpoc. Respons. ad Theodoret. Allat. 1. c. p. 119, 120): "Ην γὰρ καὶ ἔστιν αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα, καθαπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρός, κ. τ. λ., ubi adducit Rom. VIII, 8, 9. Deinde pergit: 'ExTopεústal μev yap ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνὴν (Joan xv, 26), ἀλλ οὐκ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ· πάντα γὰρ ἔχει μετὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦτο αὐτὸς ἐδίδαξεν (Joan. ΣΤΙ, 15). Idem in Joan. 1, 32: Ωσπερ γὰρ τοῦ Πατρὸς, οὕτω δὴ καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Βasil. ad Amphiloch. (Const. Melit. G. O. II, 665,

Ergo non diversimode dicitur Spiritus Patris et Patre et Filio esse diversam tunc [189] enim Spiritus Filii, sed eodem plane modo et utrumque ad originem refertur. Basilius c. Eum. II, n. 34 probat Spiritum ex Patre esse, ex eo, quod dicitur Spiritus Dei, sicut Spiritus Filii; legitime ergo probabitur ex Filio esse, eo quod dicitur Spiritas Filii. Diserte Cyrillus statuit: quod proprium est Dei, id ex ejus essentia est; proprium dicitur alicujus, quod ex ejus essentia est [188] sed juxta eumdem (infra 1, § 9) quod ex essentia Patris vel Filii est, id quoque ex eo est. Ratum omnino esse debet ex Patribus, æqualiter esse Spiritum tum Patris tum Filii. Hinc Hugo Etherianus (I. 1, c. 1, p. 1200, 1201): «Si ab uno solo duorum processionem Spiritus haberet, duorum non esset æqualiter commune et indefferenter, sed præcipue illius, ex quo proveniret; at vero Spiritus est alterutrius (utriusque) æqualiter et indifferenter; non enim minus Fili et magis Patris est, quare non ab uno solo duorum procedit Spiritus.» Et rursum (l. 1, c. 6, p. 1203): «Equaliter atque indifferenter ab utroque Spiritus habetur; igitur æqualiter atque indifferenter ab utroque idem Spiritus emittitur» Si Spiritus proprius Patri ob processionem, ob eamdem proprius erit Filio. Quare Ratramnus (l. 11, c. 4, p. 254): «Unde Patris est Spiritus, quia procedit a Patre; hinc quoque Filii pariter est, quia procedit a Filio; non enim duo, sed unus est Spiritus, nec enim alius dicitur esse Patris et alius Filii Spiritus, sed unus amborum; procedit ergo ab utroque.» Et rursum alio modo premi Photius potest, dum statuit, proprium Spiritum Filii vel Patris ob consubstantialitatem dici, consubstantialitatem vero cum Spiritu rationem in 666): Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ, καθάπερ Θεοῦ, καὶ νῦν Χριστοῦ προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου. Gr. Maxim. ap. Beccum epigr. 11, (G. O. II, 622, 623); atque Beccum in Camat. c. 23, epigr. 5, (G. O. II, 335, 563); Constant. Meliten. orat. 1, c. 35, 36 (id. II, 740 seq.); Georg. Trapez. (I, 486 seq.), Leon. Allat. Vind. syn, Eph. c. 33, p. 157 seq. Cyrill. serm. ad Nest. (G. O. II, 620): one? γὰρ ἴδιον ἀνθρώπου, καὶ μὴν καὶ ἑκάστου τῶν ἑτέ ρων ζώων, τὸ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν γεγενημένον, οὕτως ἴδιον Θεοῦ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ νοοῖτ᾽ ἂν εἶναι καὶ λέγοιτο. Cf. eumdem l. 1, c. 16, p. 1211; l. ш, 11, 42, p. 1246 seq. Ad id Hugo Ether. 1. 11, c. 20, p. 1235 hæc respondet: Neque hoc videtur esse verum, ut Spiritus ideo sit Filii, (s. Filio consubstantialis), quod ex una causa et indivisibili ante sæcula æqualiter utrique progressio. Inconvenientia enim sequuntur et hoc nuntiantem: nempe secundum quod sunt ex una causa, uniuntur ambo. Non enim tot, sed hujusmodi ostenduntur ex eo, quod secundum unionem non intercedat numerus. Impossibile est enim aliqua numerari in eo quod nihil differunt, cum secundum distantiam tantum numerum nanciscantur; at vero secundum quod Spiritus est FiHi, differens ab ipso et quasi altera persona ostenditur nihil quippe sui ipsius esse potest. Quare non ideo est Filii et ei consubstantiale, quod ex una causa et indivisibili ante sæcula æqualiter utrique processio. > Cf. quæ Hugo iterum, l. 1, c. 4, non omnino eodem modo «æqualiter et indifferenter» Patris et Filii foret Spiritus, sed plane diverso modo, quod Patribus contradiceret. Denique alii theologi advertunt, etiamsi Photio concedatur, phrasim Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ad consubstantialitatem esse referendam, tamen immota manere Latinorum argumenta quod ex infra (art. 1v, § 20 fin.) dicendis luculentius patebit. 15. Illud vero quod dictum fuit, non vice versa dici Υἱὸν τοῦ Πνεύματος, confirmari potest etiam ex theologo non ignobili, cujus fragmenta ipse nobis Photius servavit. Jobus enim monachus, De incarnat. lib. vII (in Biblioth. Photii, cod. 222, p. 318, 319, ed. 1601) de eo agens, quod Filius apud Patres dicitur manus, dextera, etc. notat, recte dici digitum manus esse, non vero manum digiti; sic Spiritum dici Filii, non vero Filium Spiritus, sicque de hac re disserit, ut congruum omnino suppeditet pro Latinorum doctrina argumentum Quod si quis opponat, et patrem [190] esse Filii, quemadmodum Photius c. 52 arguit dicens: «An igitur propterea et e converso Patri tribues generationem?» responderi potest, nihil obstare, quominus Pater Filii dicatur, sed muitom obstare, quominus Filius dicatur Spiritus sancti; non propterea Patrem generari dicendum, quia Filli esse dicitur, neque latinos ad id statuendum adigi. Sane Pater et Filius sunt relativa nomina et talia, quæ per se originis relationem declarant, qua alter ex altero, ex Patre Filius, non ex Filio Pater; Pater filii est et dicitur Pater, Filias vero Patris Filius. Spiritus quoque relativum nomen est (veluti spiratus), si in ecclesiastico loquendi usu et persop. 1241, de hac re disputat quæque non semper satis ad rem accedunt, ac Georgium Metoch. G. O. I, 975 seq., 931 seq. Bessar. ep. ad Alex. Lasc. (Cod. Mon. 27 1. 49 b.): Εἰ οὖν διὰ τὸ ὁμοούσιον λέγεται Πνεῦμα τοῦ Γιοῦ, σώζονται ἄλυτοι πᾶσαι αἱ τῶν Λατίνων ἀποδείξεις, αἷς αὐτοῦ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα Γοῦ ἐπιχει ροῦντες καὶ ἐξ αὐτοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι δεικνύου GIV. Hæc dicit occasione textus Greg. Nyss. de quo § 6, nota 10. Cf. Iren. v, 1, 6; Tert. C. Prax. c. 13; Euseb. in psal. LIX, 7; Cyrill. Glaph. in Exod. 1. 11, thes. 13 (ap. Becc. G. O. II, 639, 640). Χεὶρ μὲν καὶ βραχίων καὶ σοφία καὶ λόγος Ο τοῦ δὲ ἀνθρώπου λέγεται, ἀλλ' ὁ ἄνθρωπος τῆς δεξιᾶς ἢ τῆς σοφίας ἤ τῶν ὁμοίων οὐκ ἂν μὴ ῥηθείη· ὥσπερ οὐδὲ τοῦ κλάδου φαμὲν τὸ δένδρον, ἀλλὰ τὸν κλάδον τοῦ δένδρου· καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ δάκτυλος ὀνομάζεται Θεοῦ· καὶ ἐπεὶ ὁ δάκτυλος τῆς χειρὸς εὐλόγως οὐ μόνον τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἥτις ἐστὶν ἡ πατρικὴ δεξιὰ, λέγεται· ἀλλ᾽ οὐ τὸ ἀνάπαλιν ὁ γιὸς τοῦ Πνεύματος· οὐδὲ γὰρ ἡ χεὶρ ῥηθείη ἂν τοῦ Saxtúhov. Et rursum, lib. VIII, (id. p. 328) ad quæstionem: Cur Spiritus sanctus non sit Filius. Τὸν μὲν Υἱὸν γεγεννῆσθαι διδασκόμεθα, εκπορεύε σθαι δὲ τὸ Πνεῦμα θεοπρεπῶς ἐμυήθημεν διὰ τοῦτο γὰρ καὶ Πνεῦμα μὲν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα εἴρηται, ἐπεὶ καὶ παρ' ἡμῖν ἑκατέρου τούτων Πνεῦμα λέγεται, Πατὴρ δὲ ἡ Υἱός τοῦ Πνεύ ματος οὐκέτι, οὐδὲ γὰρ παρ' ἡμῖν. Similis habet Photius, Amph. 189; Mai, N. C. I, p. 183, 184.

naliter accipiatur; attamen per se non ita relationem originis manifestat, sicut Patris et Filii nomina. «Per se enim Spiritus neque ad Patrem refertur, neque ad Filium» (Bessarion supra § 11 et Joan. Theologus infra art. seq. § 1) «sed ad spirantem (ibid.). Ex hinc jam disparitas patet. [191] Dum dicitur Pater Filii, intelligitur Filii Pater; nec potest Filius pro principio sumi, Pater pro principiuto; sed si dicitur Filius sancti Spiritus, verba indicant Filium a Spiritu originem habere, Spiritum esse Patrem, quod absurdum. Pater Spiritus dici nequit, quia tunc Spiritus foret Filius, Filius Spiritus dici non potest, quia tunc Spiritus foret Pater. Aliud est esse alicujus simpliciter, aliud esse Patrem vel Filium alicujus; porro Pater non dicitur Filii esse proprius simpliciter, sed Filii Pater; id subintelligitur, quod ejus sit Pater. Pari modo diceretur Spiritus spirantis esse et spirans Spiritus sancti spirator seu προβολείς Πνεύματος. Hæc vocabula sibi ad amussim respondent et ad idem pertinent genus, adeoque confusionem arcent. Recte rursum dicitur: Pater et Filius sunt poб0λεῖς (προβολείς) Πνεύματος, sed non simpliciter: Pater et Filius sunt Spiritus sancli. 16. Neque vero, quod subdole ac perverse Latinis ascribit Photius (c. 59), ii unquam docuere; Quod alicujus esse dicitur, ex eo vel ab eo est. Potest certe hoc illius dici vel ut possessio possidentis vel ut pars totius vet ut effectus causæ vel ut forma seu qualitas subjecti, etc., quocunque demum nomine genitivus casus cum nominativo subjecti conjungi potest, qua late patet genitivi usus. Latini non dicunt de quocunque, quod dicitur esse alicujus, id ab hoc exsistere; sed id dicunt de personis, nec de personis quibuslibet, sed de personis divinis. Creaturæ quoque sunt Patris et Filii; sed non propterea a creaturis procedunt Pater et Filius. Ex qualitate atque charactere subjecti determinatur, quomodo ad aliud pertineat id, quod ejus dicitur esse. Quicunque alterius dicitur, ad eum quodam modo pertinet; vel ut servus vel ut necessarius, etc., relationem ad ipsum habet. Porro a divinis omnes ii respectus excludendi, qui divinas non dicent bypostases, ut servitus vei ministerium; ea exti [192] statuenda, quæ divinis concordat Hæo porro est originis habitudo (§ 14), relatio inter prinC. Videlicet nomen Spiritus tum essentiale tum personale esse potest. Cf. Thom. Sum. 1, q. 36, a. 1 in corp. et ad 1. Jam Aug. De Trinit. V, 11; XV, 19 id præclare enarrat: «Quia Spiritus sanotus communis est ambobus, id vocatur proprie quod ambo communiter.» Cf. et Hugon. Ether. 1. I, 3, p. 1240 seg. Pariter Patris nomen essentialiter quoque usurpatur, non tantum personaliter; sed priori modo nonnisi ad extra, ad creaturas dicitur, ut Matth. vi, 26, 32; x, 29, et tunc tribus personis convenit. De hac acceptione hic non est sermon. Si Spiritus alicujus esse dicitur, ut recte notat Bessar. (ep. ad Alex. Lascar. c.6), non absolute seu essentialiter sumitur, sed relative. Egregie Leo M. serm. 1, de Pentec. (Ball. serm. 75; Patrol. ed. MIGNE tom. LIV, p. 403), ANIMADVERSIONES. » cipium et principiatum. Sicut calor solis dicitur calor asole causatus, sicut fructus arboris fructus ab arbore productus, ita Spiritus Filii est Spiritus per Filium emissus, ut principiatum principii est. Vane ergo colliguntur exempla similium dictionum, ubi de divinis personis sermo non est. (Phot. c. 57 seq.) Dicitur Spiritus sapientiæ, spiritus intellectus, spiritus scientiæ, dilectionis, adoptionis filiorum, promissionis, fidei, et alia hujusmodi sed sapientia, intellectus, scientia, etc., non sunt personæ divinæ; verum dona et charismata, «quorum Spiritus sanctus fons ac largitor glorificatur, ut ipse Photius (c. 58) bene novit; hæc effectus, fructus, donationes, ac veluti possessio sunt Spiritus sancti; in his genitivus longe aliam habet significationem. «Nequaquam, ait Hugo Etherianus (l. 1, c. 20, p. 1236), hoc modo (ut 8piritus consillii, fortitudinis, timoris, etc.) Filii nuncupatur Spiritus; Filii sane Spiritus, uti Patris æque ac indifferenter censetur. Intellectus vero, gratiarum et donorum dicitur Spiritus ut dator et effectiva illorum causa.» Sed multo uberius idem [193] auctor jam ante (c. 13, p. 1228) contra Theophylactum eamdem rem pertractaverat. Atque præ cæteris hoc urget: «Ad hoc.... scil. aliud esse, ex aliquo, et aliud alicujus, eadem in pluribus convenire inveniuntur. Nam pars quidem totius est et ex toto, et arboris fructus et ex arbore, et spuma maris et ex mari; et sicut impossibile est, fontis esse aquam et non ex fonte, sic impossibile est Spiritum esse Filii et non ex Filio, aut Patris et non ex Patre, Filium Spiritumque; Pater vero non in eo quod sit alicujus ut ex aliquo, sed in eo, quod generat Filium, ejus dicitur.» Secundum hanc doctrinam bene dici potest, quædam ita alicujus dici, ut etiam ex eo sint, quædam vero non ita; quæ priori modo alicujus dicuntur, manifeste inde dignosci, quod alia ratio, cur hujus dicantur, locum omnino non habeat, vel nexus talis inter utrumque intercedat, qui id per se patefacere possit. Deinde ad illud Theophylacti: «Dicitur Spiritus esse Filii, secundum quod unitas est Filius et virtus et sapientia, sanctus vero Spiritus et unitatis et fortitudinis et sapientiæ Spiritus apud Isaiam describitur,» observat Hugo virtutem, sapientiam, unitatem tribus personis convenire et per se esse nomina essentialia; si essentialiter sucap. 3 «Cum in personarum proprietatibus alius sit Pater, alius sit Filius, alius Spiritus sanctus, non tamen alia Deitas, nec diversa natura est. Si quidem cum et de Patre sit Fitius unigenitus, et Spiritus sanctus Patris Filiique sit Spiritus, non sicut quæcunque creatura, quæ et Patris et Filii est, sed sicut cum utroque vivens et potens, et sempiterne ex eo quod est Paler Filiusque subsistens.» Vidit acute Photius, cum Filius dicatur veritas, virtus, sapienta expressiones līvεŭµa álŋθείας, δυνάμεως, σοφίας eodem modo intelligi posse, quo Πνεῦμα Υἱοῦ; ideo ponit alias dictiones, u Sp. fidei, Sp. promissionis, Sp. revelationis, etc., in quibus adversarii Filii nomina invenire nequeant (c. 58). Sed eo ipso jam subjectum non est amplius idem illud, de quo Latini ita statuunt.

mittit eorum (§ 16) et hinc ratiocinatio illi unice, superstructa cadit; non est genitivus hic causam indicans, sed effectum denotat; non sunt divinæ personæ sapientia, fides, revelatio, etc. Atque licet sensu vero et biblico πvɛúµata dicantur charismata et tot possint haberi ve hac significatione sumpta, quot charismata: tamen hæc non dividuntur in duo,utex falso supposito arguit Photius (o. 59, 60). Sed his puerilibus ludis non est immorandum. muntur, nihil sane hic explicatur; si vero persona- nem illum a Photio Latinis ascriptum nemo adliteret prout Filio appropriantur, eadem Latinorum argumenta recurrunt. Præterea exempla varia ab adversariis allata sic repellit: • Deus dicitur (Deus) Abraham ut creator et Dominus Abraham, forsan vero et ut amicus illius; intellectus autem et fortitudinis et similium ut efficiens causa dicitur. Sed Spiritus dicitur Filii et Patris, ut ex Deo ens et ipse Deus, non ut adventitium adveniendo extrinsecus (hoc enim quis asseverare audeat?) sed ut plenitudo ejus, qui certe non aliter sano intellectu comprehendi potest, secundum quod tertius dicitur a Patre...., nisi ex Filio habere substantiam intelligatur et consideretur; hic utique Spiritus juxta Domini vocem Veritatis est, quia dicitur Spiritus veritatis; qui [194] profecto in quantum Veritatis est, in tantum Filii exsistit, et Hanc rationem sedulo exornarunt Photii sequaces ex ipso exsistentiam sortitur... Si (Spiritus sanctus ex Veritate non habet esse, adveniens et adventitia est ejus veritas; cum ipse Veritatis prædicetur, et ejus dicatur esse. Igitur sicut est Veritatis, sic et esse et subsistere habet ea Veritate, et ex ipsa, Filio scilicet, procedit secundum personarum ordinem.» 17. Objicit sibi Photius (cap. 59) in adductis Bibliorum testimoniis (cap. 57), ut Isa. xı, 2; II, Tim. 1, 7; Galat. vi, 1; Exod. xxx1, 2, 3, aliisque, non ipsum Spiritum sanctum intelligendum, sed dona et charismata ab eo promanantia quæque ipse largitur; sed nihil hoc adversarios juvare contendit, quia secundum eorum legem ratiocinari ita debeamus: inde procedit Spiritus, cujus dicitur, sive persona Spiritus sive charisma intelligatur; ergo non charisma producit sapientiam, filiationem, fidem,etc., sed sapientia, filiatio, fides, etc., producunt charismata. Imo cum juxta adversarios idem sit dicere Πνεῦμα ac dicere charisma, tot erunt ipsis Πνεύματα quot xaplouarz et quodlibet horum pneumatum sive charismatum in duo dividetur, quorum unum producat, alterum producatur, unum donet, alterum donetur, fides fidem, intellectus intellectum et sic deinceps donet. Sed absurdæ plane ejusmodi sunt conclusiones. In primis docent Latini, vεÚμ vocem multipliciter usurpari; significare interdum ¿vépyetav, Súvaμiv haud per se subsistentem, significare aera, ventum, flatum, etc.; cum vero cum articulo ponatur, plerumque rem certam, singularemac regulariter subsistentem notare; in Bibliis, ut jam advertit Didymus, 1. 1 De Trin., Пviõµ¤ communiter dici Spiritum sanctum; posse vero el to Пveчua dona Spiritus sancti significare figura metonymiæ, qua pro effectibus persona effectrix poni. tur, ut Ephes. iv, 23; 1 Thess. v, 19; I Joan. 1v, i (II Kilber. Theol. Wirc. Tract. De Deo uno et trino disp. 6, c. 2; art. 1 fin. n. 343). Et recte in multis Bibliorum locis per Spiritum [195] intelligunt charismata, ut jam pluralis à πvsúμata v. gr. I Joan. IV, 1, ostendit. Sed inde non sequuntur, quæ comminiscitur Photius; nam canoVide art. præced. § 9. 18. Sed alias quoque rationes in promptu habet Photius, quare Spiritus Filii dicatur. Quarum una licet in opere non fusius explicata, tamen in titulo expressa et sæpius insinuata est quod Spiritus a Filio mittatur et suppeditetur dignis fidelibus. eamque catholici theologi accurate refularunt. Etenim I) etiamsi ad missionem referatur quod Spiritus dicitur Filii, adhuc processio exinde deduci potest, cum missio temporalis æternæ processioni innitatur (§§ 3, 4). II) Spiritus a Patribus dicitur proprius Filii secundum naturam; sic Basilius 1. I, c. Eunom. explicat Πνεῦμα Χριστοῦ, ὡς κατὰ qúðiv ¿xɛiwμévov avtop (Gregor. Cpl. Apolog. contra M. Ephes. Confess. cod. Mon. 27 f. 117 b, hoc textu præter alios utitur); sed natura est æterna et si quid natura proprium alterius, ejus rei ratio nequit ex temporariis repeti; est proinde Spiritus proprius Filii non aliquo alio respectu, sed prout est divina persona, et inde ex ipso est. III). Causa sic ratiocinatur Georgius Pachymeres, (l. c. G. O. I, 390 seq.), prius intelligi debet quam effectus; et sempiternum in personis divinis prius quam effectus earum [196] qui sunt temporales. Spiritus sanctus ideo in tempore suppeditatur fidelibus a Filio, quia est et dicitur Spiritus Filii; hoc est veluti causa, illud voluti effectus. Ergo quod Spiritus dicatur Filii, ex eo ratio non peti potest, quod donetur a Filio dignis. Eodem modo Bessarion (epist. ad Alex. Lasc. c. 7; Hard. IX, 1067): «Quod si quis dicat Ideo dicitur Spiritus Filii, quia ex eo mittitur, falsa est ratio; e converso namque quia ejus est, mittitur ab eo; priora enim sunt causa posteriorum (non vice versa). Prius autem est, quod Spiritus sit Spiritus Filii; posterius vero, quod mittatur ab eo.»IV) Non minus opportuna sunt, quæ disputat Hugo Etherianus (l. 11, c. 20, p. 1235): «Non dicitur Spiritus Filii ut consubstantiale et qui mittitur per ipsum, ut Photii declarat descripto; aut enim æternaliter est Filii perque ipsum æternaliter mittitur, aut prius Filii erat, quam per ipsum mitteretur. Quod si antequam mitteretur, Filii erat Spiritus, non quia per ipsum mittitur, ejus exsistit. Et rursus si per Filium Spiritus æternaliter mittitur, aut mittitur Filio cum Patre mittente ipsum, aut tanquam per instrumentum mittitur per Filium, veluti per arcum mittitur

ANIMADVERSIONES. est, possidet; quare nihil adjectum, nihil habet nuper adveniens, sed ut a principio constiterant exuberantiæ divinæ ratione consistunt naturæ, videlicet naturaliter.» Similiter Beccus in Camat. Animadv. c. 2 (G. O. II, 294): «Si a Patre uti ex eo exsistens datur Spiritus, per Filium vero non uti ex eo exsistens, quis demum non existimaverit uti & servo et administro (διακονικῶς καὶ ὑπηρετικῶς) per Filium Spiritum dari?» sagitta; sed hoc est impossibile, eo quod alia na- gratiæ. At Dei Verbum nihil ex gratia, quia Deus tura sit causæ, et alia instrumenti; alienus foret Filius a Patre, ut instrumentum ab artifice. Quare mittit Filius et habet Spiritum omnino, quemadmodum et Pater, qui scilicet Spiritus neque in eo quod mittitur alicubi (l. alicui) consubstantialis est. Profecto quæ minime substantialiter insunt, substantialia esse non possunt. Quomodo enim a proprietatibus ad substantiales qualitates, scil. substantiales differentias rationem transferri possibile? Existimo non recte. Non enim est proprietas idem substantiali qualitati; propterea non potest transigi consubstantiale in proprietatum communitatem. Ergo Filius Dei est Spiritus dator et ejus emissor at suæ plenitudinis. Est enim ejus plenitudo Spiritus sancti sicut Joannes inquit: Nos de plenitudine ejus omnes [197] accepimus (Joan. 1, 16), videlicet de Spiritu ejus. Quod si Spiritus in eo quod persona, Filio non communicat, plenitudo Filii non communicat Filio; item si Spiritus non est ex Filio, quod est inconveniens; cum ergo ex Filio, et ex ipso procedit. Hoc qui negant, asserere videntur non propria virtute per Spiritum fecisse miracula.» Præterea V) si Filius dat Spiritum, sane ipsum habet; sed quidquid habet ut Filius, id non ex gratia habet, sed natura, id ab æterno habet. Hinc rursum Hugo Etherianus (l. 11, c. 11, p. 1226): «Non habet Filius Spiritum secundum participationem, qui per se vita, per se lux, et per se veritas exsistit; nec ab alio modicum quid ipsius Spiritus accipit, ut ideo impotens sit emittere ipsum, cum Pater ad plenum hoc queat facere. Quod semper habuit, quomodo ab alio accepit? Quid autem Apostolis plus habet, si Patrem interpellando mittat Spiritum, non habens per se neque ex se prodeuntem? Quare mittit et emittit Filius Spiritum, siout Pater... In prophetis, in apostolis et in Christo unus Spiritus sanctus loquebatur, sed tamen aliter ab illis et aliter a Christo idem Spiritus habebatur. Nam Christus per se Spiritum, illi vero per Christum habebant.» Et denuo (l. III, c. 12, p. 1248): «Spiritus Filii est aut ratione naturæ aut ratione Id urget potissimum Theophanes Procopowicz, op. cit. cap. 1, p. 3, 14, 15, abutens vel inscii et imprudentis vel etiam malevoli in hac materia Anastasii Bibliothecarii verbis, qui in ep. ad Joh. Diac. (Galland. Bibl. PP. XIII, p. 31) ista scripserat: «Præterea interpretati sumus ex epistola ejusdem sancti Maximi ad Marinum scripla presb. circumstantiam de Spiritus sancti processione, ubi frustra causari contra nos innuit Græcos, cum nos non causam vel principium Filium dicamus Spiritus sancti, ut autumant, sed unitatem substantiæ Patris ac Filii non nescientes, sicut procedit ex Patre, ita eum procedere ex Filio, missionem nimirum processionem intelligentes, pie interpretans, utriusque linguæ gnaros ad pacem enutriens, dum scil. et nos et Græcos edocet secundum quiddam procedere el secundum quiddam non procedere Spiritum ex Filio; difficultatem exprimendi de alterius in alterius linguæ proprietatem significans. «Quam sententiam merito ut insulsam castigat Petavius, De Trin. l. vii, c. 17, n. 12, in fine. 19. Usitatissimum Græcis heterodoxis effugium hoc loco commemorandum est, quo statuunt sæpenumero Patres largitionem donorum et missionem temporalem intellexisse, [198] non vero æternam processionem dum Spiritum per Filium effundi, prodire, manifestari ac suppeditari dicunt. Evertunt hanc exceptionem quæ præmisimus, evertunt ipsa Patrum verba, quibus dicunt Spiritum effundi a Filio sicut a Patre et ita ut connaturalis Spiritus ei sit, quod de donis per se dici nequit, eflundi Spiritum a Filio ex propria naturo atque substantia aliaque hujusmodi sexcenta. Neque solum dona ac charismata fidelibus dantur,sed ipse Spiritus sanctus qui in eis inhabitat (Petav. De Trin. višı, 4 seq.), quod frustra a Græcis plane negatur. Late [199] de his disputant Hugo Ether. (l. 111, c. 18, p. 1254 seq. Cf. II, 13, 14, p. 1228 seq.); Beccus (Orat. de un. Eccl. c. 16-19 ad Theod. l. 1. c. 2 in Camat. Animadv. et epigr. 8, G. O. I, 104 seq. II, 89 seq. 320-323,586 seq.); Constantin. Meliten. (orat. 1, c. 20; ib. 2, 682 seq.); Georgius Trapezuntius (De proc. Spiritus sancti ad Joan. Cub. G. O. I, 479 seq. 481 seq.); Bessarion (Or. dogm. c. 8. epist. ad Alex. Lasc. 7, Hard. IX, 361, 1063); Bellarm. De Chr. II, 22); Leo Allatius (Vind. syn. Eph. c. 47, p. 229 seq. c. 51, p. 286; c. 55, p. 354-357). Unum Hugonem Etherianum adducamus, qui (l. c.) scribit Licet apostoli et prophetæ in tempore a Christo Spiritum acceperint, Dei tamen Filius non in tempore Spiritum habere cœpit, neque idem Spiritus a Filio exire initium sumpsit per tempus aliquod Sane a diebus æternitatis, sicut Filius V. Gr. Cyrill. ad Theod. (Allat. Vind. 333) Ὁ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος· καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναTyler qúσEWS. Idem in verba: Vidi descendentem Spiritum (Becc. epigr. 4, 561, 562): Ou yàp ½TOU πρὸς τοσαύτην ἀλογίαν καταβησόμεθα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἴεσθαι μεθεκτὸν ἐν τῷ κατά φύσιν Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, καὶ οὐχὶ μᾶλλον οὐσιωδῶς ἐμπεφυκός, ὥσπερ ἀμέλει καὶ αὐτῷ τῷ Πατρί· ὥσπερ γὰρ τοῦ Πατρὸς, οὕτω δὴ καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστὶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον... τίνα οὖν τρόπον ἀπομεριοῦμεν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὕτως ἐμπεφυκός καὶ οὐ σιωδῶς ἡνωμένον, δι᾿ αὐτοῦ τε προσκύπτον, καὶ ὑπάρχον ἐν αὐτῷ φυσικῶς, ὡς μηδὲν ἕτερον εἶναι νομίζεσθαι παρ' αὐτόν;... Απαράλλακτος ἡ τοῦ Χριστοῦ ὁμοιότης πρὸς τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ παρ' αὐτοῦ κατὰ φύσιν προχεόμενον Πνεῦμα. Idem l. 11, c. 15, 16, p. 1229, 1230 ex Bibliis et Patribus inculcaverat, Christum non accidentaliter, non ex adjectione vel extrinsecus, sed ex se ipso ut Dei Filium Spiritus plenitudinem habuisse, quam in rem et Cyrilli Alexandrini anathematismo

a Patre generatur, ita Spiritus sanctus ab utroque omnibus disciplina censetur. Lux quoque solis peexit, ab utroque mittitur æternaliter, et ab utroque, ut ostensum est, univoce procedit. Nam apud tres nihil præterit,nihil futurum est; apud tres personas non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio... Quantum ad ipsos (Patrem et Filium) spectat, ante omnia sæcula mittunt et donant (Spiritum sanctum). Exsistentibus autem dono missioneve dignis incipere dicuntur mittere vel donare; nequaquam secundum se, (sed) quantum ad suscipientes. Igitur si mittere æternum, et missio; versaque vice: si missio æterna, et mittere. Atqui missio æterna est. Non enim ut in lithotomon sic) ratio turris fabricandæ fabricationem præcedit et ab ea dividitur, ita in Filio et Patre [200] ratio missionis Spiritus missionem prævenit et ab ipsa separatur. Nam si ratio missionis Spiritus sancti ab æterno in Filio est, et missio ipsius Spiritus cœpit esse in Filio ab aliquo tempore, prius et posterius, adjectum et separabile habet Filius et accidentium non effugit multiplicitatem. Nonne sol cum illuminat domum, aliqua hodie incipit irradiare; pretiosi similiter splendent jugiter lapides, stellæ quoque; attamen illarum in tenebris, harum vero in luce minime splendor rutilat, non ex interceptione splendoris, sed ex aspicientium imbecillitate? Amplius missio Spiritus sancti et cognitio missionis simul sunt in Patre et Filio; neutrum enim horum duorum tempus præjudicat; at vero cognitio æterna est; ergo et missio Spiritus sancti ab utroque æterna est et uterque æqualiter et æternaliter causa missionis Spiritus... Si utique (Pater) causa est, et Filius est aliqua causa Spiritus sancti; si neuter est causa, missio Spiritus sancti nec causam habet nec principium, quod est solius Patris privilegium in Trinitate. Quare forsitan non sit inconveniens, si processio Spiritus sancti æternaliter de Patre ac Filio manans penes suscipientes creaturas missio, usitatius donatio et si quid aliud hujusmodi nuncupetur, sublimioribus quidem semper divino, inferioribus vero semper creato referendis. Nam idem Evangelium in Christo doctrina, in apostolis vero nobisque nono utitur adnectens Theodoreti oppositionem ac Cyrilli responsum una cum testimonio ex ejus ad Nestorium epistolis. Theophylact: apudi Hugon. II, 13, p. 1228; apud Beccum Gr. orth. I, p. 220, 221; Nicol. Methon. Syllog. in cod. Mon. 66 f. 81 b. cap. 35: El ὁ αὐτὸς Παράκλητος ἐδόθη τότε διὰ τῆς ἐμφυσήσεως, dià ἀλλὰ μὲ τὸ χάρισμα τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν, ὡς αὐτίκα δεδήλωκεν ἐπειπὼν ὁ Σωτὴρ Αν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται (Joan. xx, 23)· οἶδε γὰρ ὁ λόγος καὶ τὰ χαρίσματα καλεῖν πνεύματα· τίνος ή κατὰ τὴν γῆν παρουσία; ἢ γὰρ τοῦ αὐτοῦ καὶ πε ριττή, ἢ ἑτέρου, καὶ ποῖον τοῦτο; Præclare Greg. Nazian. orat. 37, p. 608, tres veluti gradus communicationis Spiritus distinguit: primum (τὸ πνεῦμα ἐν ἀρχῇ τοῦ εὐαγγελίου δυνάμεις ἐπιτελοῦν, deinde ἐκφυσώμενον (Joan. xx, 22), postea ἐν γλώσσαις πυρίναις φαινόμενον. Insigni verborum majestate Leo M. Sermone 2 de Pentec. c. 3, 4, (Baller. 76, p. 405 seq. ed. MIGNE): «Non ambigamus, quod cum in die Pentecostes discipulos Domini Spiritus sanctus implevit, non fuit inchoatio rennis est; quandiu nobis oritur, diem vocamus, breve attribuentes ei temporis spatium.» Quibus exemplis aliud copulat duce Hieronymo ex incarnatione desumptum, quæ velut jam ab initio sæculi facta perhibetur, ac deinde (p. 1255 C.) pergit: «Quod si unitas mysterii Dominica incarnationis in Filio principium temporis non habuit, multo minus credibile est missionis Spiritus sancti a Patre ac Filio in alterutro eorum incepisse sub tempore.» Præterea idem auctor contra Theophylactum aliosque, qui arguebant Spiritum non ter vel sæpius datum discipulis, [201] neque verbis Joan. xx, 22, neque ante Christi e mundo discessum, sed priores ante Pentecostem donationes ad Spiritus dona esse referenda, ac Joan. xx, 22 ad donum duntaxat dimittendi peccata inter alia docet (l. 11, 13, p. 1228) ex Gregorio Nazianzeno et Gregorio 1. Romano, Christum non dedisse solum donum quoddam, sed ipsum Spiritum sanctum. Quod denuo (c. 15, p. 1229) aliis argumentis confirmare studet, Chrysostomi, quæ contraria esse verba videbantur, explanans et in verbis ipsis: Accipite Spiritum sanctum insistens. Si quis vero dicat nonnisi donum remittendi peccata datum fuisse, «attendat, ait Hugo, si hujusmodi virtus separabilis sit. Sed patet, quod non sit separabilis, cum nihil secundum accidens divinis insit bypostasibus; ergo dum dat Spiritum, largitur totum, non partem.» Deinde docet Christum in die resurrectionis dedisse totum Spiritum, sed non secundum omnem operationis speciem, in die vero Pentecostes dedisse secundum omnem in ipsis operationis speciem; distinctiones fieri ad personarum discretionem et propter operationum in ipsis apostolis efficaciam «Ad hoc [202] ita prosequitur — insufflasse Christus ut emissor in eo quod Deus in faciem discipulorum creditur, tum ut per hoc intelligeremus Spiritum vere de illo procedere, ut de profundo corporis ejus ille flatus evaporabat sensibiliter tnm quod ad habendum et quasi possidendum Spiritum eis daret, quod in die Pentecostes muneris, sed adjectio largitatis; quoniam el patriarche et prophete et sacerdotes omnesque sancti, qui prioribus fuere temporibus, ejusdem sunt Spiritus sanctificatione vegetati, et sine hac gratia nulla unquam instituta sacramenta, nulla sunt celebrata mysteria, ut eadem semper fuerit virtus charismatum, quamvis non eadem fuerit mensura donorum. Ipsi quoque beati Apostoli ante passionem Domini sancto Spiritu non carebant, nec potentia hujus virtutis aberat ab operibus Salvatoris.... Sed illi perfectioni, quæ erat discipulis conferenda, major gratia et abundantior inspiratio servabatur, per quam et quæ nondum acceperant, sumerent et excellentius possent habere quæ sumpserant.» Cf. et Beccum, Or. de una Eccl. c. 68 (G. O, II, 220, 221), Ἐξ ὅτου γὰρ τῷ πρωτοπλάστῳ εἰς ψυχὴν ζῶσαν παρὰ τοῦ Δημιουργούντος ἐνεφυσήθη, διαφόροις ἐπι δημίαις ἐσύστερον τοῖς ἀξίοις καταπεφοίτηκε τὸ Πν.)· ἀλλ' ὅμῶς· εἰ καὶ πολλοῖς καὶ πολλάκις κατα πεφοίτηκεν, οὐδεμία τῶν αὐτῶν παρουσιων περιττή. Vide § 5, notam 2.

ANIMADVERSIONES. ad robur et operationem ostensionemque signorum Spiritus Patri, quia ex ipso procedit, non vero quia e cœlis discipulis eisdem misisse fertur. Quod ex hoc liquido apparet: præsente Christo raro signa faciebant ejus discipuli: quo in cœlum abeunte ac mittente Spiritum per manus apostolorum signa fiebant (Act. 11, 43); unde in specie ignis missus dicitur, ut eos qui adhuc quasi limus erant, molles exsistentes corroboraret atque confirmaret... Ex his igitur manifestum esse potest, quod non sit vecordiæ neque imprudentiæ, si quis dicat Christum discipulis tunc Spiritum dedisse, quando post resurrectionem eis dixit: Accipite Spiritum sanclum, cum scientissimi Græcorum iidemque sanctissimi hoc comprobaverint, ut ostensum est; porro nostri temporis homines errorem hoc reputant et insaniam, pro eo solum, quod Spiritus processionem ex Filio abolere conantur. 20. Eamdem materiam rursus versat Photius, c. 90-94, ubi imprimis (c. 90) varias ex Scripturis formulas colligit,quibus[203] Spiritus sanctus dicitur Spiritus Dei, Spiritus Domini Spiritus, qui ex Deo est, Spiritus Patris, Spiritus suscitantis Jesum Christum, Spiritus Christi, Spiritus Filii, etc. Porro pergit: Nihil horum declarat per se et vi [204] verborum processionem Spiritus sancti, quemadmodum dictio expressa: Spiritus a Patre procedens. Hinc omnino differunt ab ista illæ formulæ. Si autem quoad sensum ejusmodi dictionibus processio indicari dicatur, nil hoc adversarios juvat (c. 91). Etenim cum sexcenties fere dicatur Spiritus ex Patre procedere, possent sane formule: Spiritus Dei, Spiritus Patris ad processionem quodammodo referri tanquam ad primam et præcipuam dictionis rationem, per se ad consubstantialitatem referuntur; sed consubstantialitas Spiritus sancti cum Patre in processione fundatur [consubstantialis Cum Kuplov nomen appropriari soleat Filio (Greg. Naz. orat. 23, p. 420, 29. p. 490, unde xvprodoria apud Theologos) Spiritus Domini communiter Theologis est Spiritus Filii. Quare Hugo Ether. 1. 11, c. 20, p. 1236: «Is idem sicut Dei dicitur Spiritus, ita et Domini Spiritus nominatur, sed non convertitur. Etenim licet Deus Pater Spiritus juxta Domini vocem censeatur, Spiritus est Deus.Spiritus quoque et Filius Dei secundum illud: Spiritus ante faciem vestram Christus Dominus (dicuntur enim, ut dictum est § 15, n. 3, Pater et Filius spiritus essentialiter nomine accepto): neque tamen Pater neque Filius Dei Spiritus dicitur; sicut igitur commune est Patri et Filio, non esse spiritum alicujus, sic proprium est Spiritus, esse amborum Spiritum.» Multæ aliæ addi possunt hujus generis expressiones, ut Spiritus Jesu (Act.xvi, 17) Spiritus veritatis (Joan. xv, 26) Spiritus oris Domini Jesu (Il Thess. 11, 8). Hanc posteriorem dictionem ita illustrat Hugo Etherianus 1. c.: «Sicut inter illos, qui ex Deo nati sunt, solum Dei Verbum de utero ejus genitum esse pronuntiatur: ita inter spiritus Dei solus Spiritus sanctus de ore Filii prodire creditur. Verbo enim Domini cæli firmati sunt et spiritu oris ejus (Verbi scilicet juxta Apostolum) omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6). Isto Spiritu ille iniquus Antichristus disperdetur, quia «Dominus Jesus interficiet eum spiritu oris sui et destruet illustratione adventus sui consubstantialis, ideo procedens (7)], proinde ad processionem referri possunt ut ad principalissimam causam. Sed nec semel dicitur Spiritus sanctus ex Filio procedere, neque in Bibliis, neque apud Patres; proinde ingens est disparitas; nullum nobis jus suppetit processionis ex Filio astruendæ, neque id ex verbis xatà pytòv id non dicentibus elici potest. Verum aliæ adsunt rationes ob quas dicatur Spiritus Filii vel Christi, eæque variæ: I) quia consubstantialis est Filio, II) quia ungit Christum, III), quia manet super ipsum et in ipso. En duas novas rationes addit, que non ad ipsam divinitatem, sed ad humanitatem Christi spectant, quarumque posteriorem jam cap. 85 occasione Græcæ versionis Dialogorum Gregorii Magni, cujus verba allegaverat, uberius illustravit. Hinc contendit (c. 93. 94), aliud esse Spiritum Filii dicere, aliud Spiritum Christi; Christi Spiritus dicitur utpote inungens Christum, sed ungebatur Christus, ut homo, [205] non ut Deus. Quare qui arguit: Spiritus dicitur Christi, ergo ex Christo procedit, is ex humanitate Christi procedere Spiritum, is humanitatem divinitati consubstantialem esse horrendo errore asserit. Cum vero tot rationes queant assiguari, ob quas Spiritus dicitur Filii vel Christi, jam eliditur argumentum Latinorum, quo dictionem hujusmodi nonnisi ad processionem referri posse statuunt. Imo vero cum per se et immediate neque voces Πνεῦμα Θεοῦ, Πν. Πατρός processionem dicant, id multo minus de illis Пvsõµa lloū. Iv. Xplotou cogitari debet, ubi nullum adest fundamentum ejusmodi, ubi præmissa nulla habetur ea certitudine fulgens, qua divinitus revelata gaudet propositio Spiritus ex Patre procedit, ubi consubstantialitas non æque in processione funda- (11 Tess. 11. 8), ut Paulus dicit, quod de anima Christi nullus intelligere præsumat. Nam illa in eo quod anima est, neque interficit neque destruit aliquid. Reliquum igitur est, ut sancto Spiritui solummodo attribuatur hoc. Qua ex re manifestum est, quod sicut Filius de Patre per nativitatem exsistit, ita Spiritus ex Patre et Filio per processionem. Quod iterum et sic monstrari potest. Spiritus oris Christi ex Christo procedit, cujus rei signum est insufflatio in faciem discipulorum facta; scil. Spiritus oris Christi Spiritus sanctus est; unum enim habet Spiritum consubstantialiter, ut Dei Filius, non plures. Itaque Spiritus sanctus ex Christo Dei Filio procedit.» Notari debet, additis Patrum expositionibus ex ejusmodi locutione non incongrua argumenta confici (Cf. Anastas. Syn. de rect. dogm. hanc in rem ab Andrea Rhod,in conc. Flor. sess. vii; Hard. IX, 93-96 allegatum. Theodorum Raithen. in epigr. 1, a Becco Gr. O. II, 531, adductum, Beccum ipsum in Camat. Anim, c. 18, lib. II, 328; Georg. Meloch. c. Man. Cret. c. 13; lib. p. 1013, 1014 et infra art. 3, § 5, not. 1.) Alia plura quæ huc referuntur ex Bibliis, sanæ exegesi minus probantur, neque nos ea curamus; verum haud pauca sunt ita Patrum solemni usu recepta, ut spernere ea haud fas sit, eaque plerumque et melius fundata reperiuntur. De hoc altero membro infra art. 4, §§ 20, 21, agetur.

secundum idem dicuntur. Qui separat Christum ceu hominis Filium a Dei Filio, in Nestorianismum incidat oportet. Christus est Verbum caro factum, est ipse Dei Filius; proinde Spiritus Filii est et Spiritus Christi, licet aliter ad humanitatem Christi quam ad ejus divinitatem se habeat Spiritus, naturis in se spectatis. Rursum, ita prosequitur Beucus (c. 6): tur (c. 53), cum alia sit ratio consubstantialitatis vina tum humana prædicantur; de eodem, non tamen inter Filium et Spiritum, quam inter Spiritum et Patrem. Hæc fere potiora sunt, qua Photius prolixe rursum disputat. Mittimus in præsentia, quod Photius falso supponit; non certam esse Spiritus ex Filio processionem e fontibus revelationis, de quo ipso vertitur controversia quodque jam maxima ex parte pertractatum fuit; mittimus, quod disertis verbis id tradi in Bibliis postulare videtur (c. 92 fin.), cum tamen quam plurima dogmata Græcis æque ac Latinis indubitata non κατὰ λέξιν in illis reperiantur expressa; mittimus quæ inter alía ejusdem argumenta recurrunt ibi opportunius consideranda. Unam adducemus Joan. Becci responsionen, qui (l. rir, ad Theodor. Sugd. Εp. c. 5 seq. G. O. II, p. 141 seq.) hanc ipsam nostri operis partem præ oculis habuit Photianamque doctrinam cum Græcorum Patrum theologia acute et solerter comparavit. 21. Itaque Beccus libenter Photio concedit Spiritum sanctum ideo dici Christi, quod ipsum inungat, illud vero negat, alio modo dici Spiritum Christi, alio vero Filii. «Subdola, inquit, est bac præveque contorta expositio. Etenim si solummodo ea ratione, qua Christus carnis et [206] sanguinis particeps factus est et humanitatem assumpsit, proprio inunctus Spiritu, dictum asserens Christi Spirilum assumendum est, qua vero ex æterno est Deus, nullatenus, retributionis et mutuæ duarum Christi naturarum communicationis inficias iverit. Pravam interpretationem hanc Nyssenus quoque refellet, dicens: Spiritum ex Filio esse astipulatu confirmatur; probatque hoc Apostoli diclo: Qui Spiritum Christi non habet, hic ejus non est» Merito Beccus infert, a Photio communicationem idiomatum (in concreto) negari, quæ Patribus ac theologis rata est; Christi nomen θεάνθρωπον significat, unam personam quæ et divinam et humanam habet naturam, quæ Filius Dei et filius hominis est, unus tamen idemque. Unde de Christo tum diidem Spiritum Filii vocat Spiritum, quia consubstantialis Filio et quia super ipsum manet et in ipso. Al rebus divinis pertractandis magnus Basilius nunc dicit Spiritum Filii esse Spiritum, [207] quod per Filium est ex Patre nunc nullum discrimen in rebus theologicis inter præpositiones ex et per, et patenter admodum docet. Iterum Photius aliud notare dicit dictum affirmans Spiritum Dei vel Patris, sive Spiritum Filii Spiritum, et aliud asserens, Spiritum ex Patre procedere.» At magnus Basilius: «Erga Patrem, ait, proprietatem intelligo, quando ex Patre procedit; erga Filium autem, quando audio: Quisquis Spiritum Christi non habet, hic illius non est Si itaque proprius est Spiritus Patri, quia ex Patre procedit, et proprius est Filio, quia est Spiritus Christi, ubinam est efficta a Photio dictionum differentiæ vis? Et rursum idem magnus Basilius: «Neque enim minus quidpiam habituri sumus ad cognoscendum Spiritum esse ex Deo, cum audimus illum esse Spiritum oris illius» Sed nomen hoc satis superque fuerit, illius ex Deo exsistentiam indicare. Quis fidem adhibebit Photio, nisi cerebrum in calcaneis ferat, dicenti Aliud est manifesto procedere ex Patre Spiritum, et aliud innuitur, cum quis dixerit Spiritum qui ex Deo est? «Spiritum Dei, ait magnus Basilius,audientes ex Deo Spiritum esse cognoscimus; indeque dictionem ex [208] Deo Spiritus ex Dee exsistentiam significare constabilit, quod et dictio asserens illum ex Deo procedere notat, ut est apud omnes indubitatum» Magni ergo Basilii auctoritate Photii assertum reprobat Beccus, aliud esse τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ, Εἴ τις Ην. Χρ. οὐκ ἔχει, κ. τ. λ. τὸν ἡ τῆς πλαττομένης Φωτίου διαφορᾶς τῶν φωνῶν δύναμις; L. c. p. 141: Σεσοφισμένη ἐστὶ τοῦτο καὶ διά στροφος εξήγησις· εἰ γὰρ μόνον καθ' όν λόγον σαρ. κὸς ὁ Κύριος μετέσχε καὶ αἵματος καὶ γέγονεν Beccus 1. c. c. 7. p. 142: El youv o!xciov ἄνθρωπος (Phot. c. 93), τῷ ἰδίῳ χρισθεὶς Πνεύματι, μὲν Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν Πνεῦμα Χριστοῦ λέγουσαν τὸ Πνεῦμα φωνὴν οἰκεῖον δὲ Υἱῷ ὅτι ἐστὶ Πνεῦμα Χριστοῦ τοῦ λοι ἐκλαμβάνεται, καθ᾽ ἂν δὲ λόγον ἐξ ἀιδίου ὑπάρχει – Θεός (Phot. ibid.) οὐδαμῶς, τὸν τῆς ἀντιδόσεως τρόπον καὶ τὴν εἰς ἄλληλα περιχώρησιν τῶν τοῦ Χριστοῦ δύο φύσεων απαρνήσεται. Ελέγξει δὲ καὶ δ΄ Νύσσης τὴν παρεξήγησιν, ἐν οἷς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγων προσμαρτυρεῖσθαι καταασκευάζει αὐτὸ ἀπὸ τοῦ τὸν ᾿Απόστολον εἱρηκέναι· εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, κ. τ. λ. De quo textu cf. § 6. not. 57. Basil. in cap.: Quare non est Spiritus filius Filii: Πνεῦμα Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ἐκ Πατρός. Vide infra art. 4, § 29, not. 1. Basil. De Spiritu sancto, c. 5. Vide supra §6, nota 8. Eadem contra Photium urget Leo Allat. Enchirid. de proc. Spirit. sancti, Romæ 1658. κεφ. κε'. Ρ. ρξγ', χει Basil. c. Eunom. Τὴν μὲν πρὸς Πατέρα νοῶ οἰκειότητα, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· Basil. I. ιν. c. Eunom. Οὐδε, γὰρ ἔλαττον τι μέλλομεν ἕξειν εἰς τὸ γινώσκειν τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ Θεοῦ, Πνεῦμα τοῦ στόματος ἀκούοντες, αὐτό Cΐ. § 20, not. 2; III, § 5, not. 1. p. 142. 143: Τίς ἂν Φωτίῳ πιστεύσειεν, εἰ μὴ παρὰ ταῖς πτέρναις τὸν ἐγκέφαλον φέρει, λέ γοντι. Ετερόν ἐστι περιφανῶς τὸ ἔκπορεύεσθαι ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο δηλοῦται, ὅταν τις λέγη τὸ Πν. τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ; Πνεῦμα Θεοῦ, φησὶν, ἀκούοντες, ὁ μέγας Βασίλειος, ἐκ Θεοῦ ὑπάσχειν τὸ Πνεῦμα γινώσκομεν· κἀντεῦθεν τὴν ἐκ Θεοῦ φωνὴν σημανο τικὴν τῆς ἐκ Θεοῦ ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος συνίστησιν, ὅπερ καὶ ἡ ἐκ Θεοῦ αὐτὸ λέγουσα ἐκπορεύ εσθαι κατὰ τὸ παρὰ πᾶσιν ἀναμφίλεκτον λέγεται. Gl. Allat. 1. c.

ANIMADVERSIONES ἐκπορεύεσθαι ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, aliud ἐκ Θεοῦ & exclamal. «Neque enim sufficiebat ipsis, quod tò Uvɛñµa dici, atque ita concludit: «Mnlto magis veritati consonum est, ejusdem cum Patre essentiæ dicere Spiritum, quia ex Patre est, et ejusdem essentiæ cum Filio, quia per Filium, quam Spiritum Filii et per Filium Spiritum, quod ejusdem sit cum Filio essentiæ. Neque enim quia ejusdem cum Filio essentiæ est, ideo et Spiritus Filii et per Filium dicitur (quemadmodum qui hujus rei argumenta hauserunt ex Photio nugantur hoc tempore), sed quia ex Patre per Filium exsistentiam habet, propterea et Spiritus Filii et Filio consubstantialis est» Postremo Beccus illis quæ Photius ex Spiritus sancti super Christum baptizatum deseensu deducit, magni Athanasii præclara verba opponit, quibus declarat: «Ipse (Christus) Spiritum de coelo misit ut Deus, et ipse illum in terra suscepit at homo. Ex ipso itaque in ipsum descendebat, ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius» Quæ non solum [209] ad præsentem Photii disputationem egregie faciunt, verum et ex Filio Spiritum esse Athanasium censuisse persuadent. Sic idem Athanasius dicit Christum unctum a Spiritu ut hominem, dantem vero ipsum fidelibus ut Deum; accipientem Spiritum pro natura humana, communicantem vero eumdem pro natura divina. Sed his, licet plura supersint dicenda, finem imponamus, ne fines tractationis nimis excedamus. Qui de postremo dictis plura cupit, adeat Nic. Blemmidam (G. O. I, 50); Beccum (ib. I, 201); Georg. Metoch. (ib. 11, 968 seq.), et Leon. Allat. (Vind. syn. Eph. c. 73, p. 574 seq.) neque Cyrilli Alexandrini præclara verba in Joan. Ev. prætermittat, quæ Beccus (G. O. II, 561-567 seq.) suæ sententiarum collectioni merito inserta voluit 22. Tandem Photius (c. 66 seq.) adversarios inducit Ambrosii, Augustini, Hieronymi aliorumque doctorum Occidentalium auctoritate innitentes ac hunc in modum disputantes: «Aut isti Patres pia dogmata tradiderunt et tunc quicunque Patres eos cum honore nuncupant, eorum sententiæ assentiantur oportet; aut impiorum dogmatum inventores propagatoresque exstitere, et tunc simul cum sua doctrina velut impii rejiciantur.» Non audet Photius Occidentalium doctorum penitus respuere auctoritatem; tergiversationibus, argutiis, suspicionibus et exceptionibus variis utitur, callide, velut si quæ de Bibliorum testimoniis disseruerat, certa omnia forent, atque indubitara, ignominia adversarios ipsos, quos laudant Patres, afficere n. 8. p. 143: Οὐ γὰρ ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ, διὰ τοῦτο καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς οἱ παρὰ Φωτίου λαβόντες τὰς ἀφορμὰς ἐρεσχελοῦσι τὰ νῦν, λέγεται· ἀλλ' ὅτι διὰ τοῦ Γιοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς ὕπαρ ξιν ἔχει, διὰ τοῦτο καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ καὶ ὁμοούσιον no.^ Athan. De incarn.: Autos yàp autò ävшDEV ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτός αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. PATROL. GR. CII. verba Domini prava expositione perverterunt, neque quod pietatis præconem in impietatem violento modo abduxerunt; verum imperfecta sua studia arbitrantur, [210] nisi et quos Patres celebrant, quonam pacto contumeliis petant, exquisierint (c. 66).» Hos enim Patres vocant nomine tenus, reipsa vero Patrum eis prærogativas adimunt, cum eos Christo contradicentes confingant (c. 67). Hinc quasi Patrum illorum honorem vindicaturus omnem in eo collocal operam, ut quadamtenus eos excuset, ex humana imbecillitate et ignorantia, ex bona fide cum defectu necessariæ correptionis, atque ex eo quod non dogma vel legem constituere voluerint (c. 68). Sed quantuscunque honor eis tribuatur, non obsequendum esse urget illis quæ præter Christi et apostolorum institutionem docuerint, cum neque angelo de cœlo fides sit habenda præter Evangelium quid prædicanti (c. 69); potius obvelanda fuisse quæ in eorum dedecus vergunt filiorum Noe exemplo, quam coram orbe terrarum manifestanda (c. 70). Præterea cum tam longum tempus interea effluxerit, incertam esse librorum fidem, qui fortasse interpolati ac corrupti fuerint (c. 71); deinde facile accidere potuisse, ut Patribus illis cum gentilibus et cum hæreticis decertantibus vox quædam minus accurata exciderit, &ywνιστικῶς seu polemice dicta, non vero δογματικῶς, vel ut œconomia quadam usi fuerint (c. 72) Pauli (c. 73, 74) et Basilii (c. 77) agendi rationem secuti; denique neque deesse Patres, quorum sententias Ecclesia haud susceperit, licet alioquin magni eos faciat (c. 75); atque sic revera parricidas manus eos Patribus injicere, qui contra ipsorum intentionem illorum expressionibus ad impugnandam Christi saluberrimam doctrinam abutantur; in hos Patres ipsos insurrecturos et contra mentem sibi affictam solemniter protestaturos (c. 76). Sed quo plura hac in re congerit Photius, eo infelicior est pugna et quidem quoad omnes partes. Consultius Photio, qui nonnisi paucissima Latinorum doctorum scripta noverat, certe fuerat in hanc arenam non descendere. Etenim in primis non solum illi tres cum aliis paucis tradidere. Spiritum a Filio quoque procedere, verum [211] Latini doctores ad unum omnes, quotquot fusius de divina Trinitate egerunt; ut Tertulianum prætereamus, jam ante Ambrosium id docuere Marius Victorinus et copiosissime Hilarius Pictaviensis; id cum AuguStino innumeri doctores ac concilia Hispaniæ et Eodem testimonio rursum Buccus utitur Orat. de una. Eccl. c. 60; de proc. Spirit. sanct. Epigr. 1, in Camat. c. 22 (G. O. 1. 202, 329; II, 527, 534, 334), et Constantin. Meliten. orat. 2, c. 9 (ib. II, 791). Quædam ex his habes supra § 19, nota 2. Vide Hilar. De Trin. viii, 20; apud Hugon. Ether. 1. 1, c. 17, p. 1253 seq. et apud Maium Spicil. Rom. 1841, t. VI, Præf. p. xxxv; atque Patrum Latinorum seriem apud Eneam Paris, et Petav. De Trin. 1. vII, c. 8.

Galliæ tradiderunt. Neque semel et iterum illis rem» Sane si Augustinus in Occidente adverejusmodi vox excidit; sed constanter el ubique hanc fidem sunt professi ut Ecclesiæ fidem. Vel unum Augustini eximium De Trinitate opus illud assertum abunde refellit. Imo universalitas ac consonantia hujus traditionis in Occidente summa cum perspicuitate effulget; ridiculæ proinde sunt Photii hypotheses de corruptis eorum Patrum libris, de quorumdam sanctorum economia, aliæque hujusmodi. Neque sermo esse potest de unius alteriusve Patris errore, sed de communi Occidentalium fide; nec erroris arguit Photius solum paucos scriptores, verum Occidentalium Ecclesiam universam, non sæculi noni tantum, sed retro omnium sæculorum. Ex ipsis vero Græcorum principiis egregie arguit Bessarion (Orat. dogm. c. 2, 4, 10; Hard. IX, 325 seq. 352, 368 seq), doctores tum Orientales tum Occidentales sibi omnino concordes esse putandos et Patres minus clare loquentes ex iis, qui apertius loquuntur, explicandos; eos ubi consentiunt, velut testes fidei in omnibus admittendos. Sed dissensum Latinorum cum Græcis Patribus vel cum Christi ipsius doctrina, quem supponit Photius, falso confingi, consensum luculentissime probari, liquido constat (cf. § 6 seq.), Occidentales hac in re apertissime locutos exploratum est, fidem veteris occidentalis Ecclesiæ constantem universalemque esse nonnisi documentorum ejus planerudis negabit. Hinc merito Photium injurium in Occidentales[212] Patres, quos Orientis doctores summo cum honore prosequebantur, quos quinta synodes solemniter approbavit quos nemo suorum temporum erroris in eo dogmate incusavit, Beccus aliique traducunt. «Si et allegatos Romanæ Ecclesiæ Patres, ait Beccus (Or. de una. Eccl. c. 45, G. O. I, p. 170), ab accurata rerum notitia excidisse cognovissent, lum alii Ecclesiæ Romanæ Patres, quos plurimos et summos ea ætas tulit (sæc. IV et v potissimum), tum Ecclesiæ nostræ lumina, qui id tempus Ecclesiarum unionem exosculabantur, non neglexissent, sed scripto signassent postmodum nobis enatum, dignissimum sane qui sciretur, erroMonet Gregor. Cpl. contra Marci Ephesii petulantiam (ad c. 71, nota 1.) in Apol. contra eumdem (Cod. Mon. f. 131, 132): El oy oúx ¿ôoxav al twy Sutixwv ayiwy Пlatipwy owval, κιμάσθησαν τῶν δυτικῶν ἁγίων Πατέρων φωναί, οὐκ ἔδει αὐτοὺς ἁγίους ἀποκαλεῖν, οὐ τὰς προκομιζομένας αὐτῶν μαρτυρίας ἐπὶ βιβαιώσει τῶν ὀρο θῶν δογμάτων προσδέχεσθαι παρὰ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, ἀλλ' ἀποστρέφεσθαι ταῦτας καὶ ἀποστρακίζειν, διὰ τὸ ἀδοκιμάστους εἶναι, ὡς αὐτὸς νομοθετῶν φάσκει. Τοῦτο δὲ οὐδ᾽ ἐν μιᾷ τῶν συνόδων γέγονε προεκομίσθησαν γάρ Αμβροσίου καὶ Ἱλαρίου καὶ Λέοντος καὶ Αὐγουστίνου, καὶ οὐδεὶς εἰς τοῦτο τολμήσας ἦλθεν, ὡς τοιοῦτόν τι ἐρεύξα σθαι. Τί δὲ δοκεῖ αὐτῷ ἡ τοῦ ἁγίου Μαξίμου ἐπιστολὴ λέγουσα τοὺς δυτικούς Πατέρας λέγειν, καὶ τοῦ Γιοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Εἰ γοῦν καὶ τοὺς ῥηθέντας Πατέρας τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας παρασυρῆναι τῆς ἀκριβείας διέγνων οἵ τε ἄλλοι τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας Πατέρες, οὓς πολλοὺς καὶ μεγάλους ὁ τότε χρόνος ἀνέδει ξεν, οἵ τε τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας φωστῆρες, οὕς sarios habuit, qui ejus circa gratiam et libertatem theologiam impugnarent, si nonnulla in ejus scriplis variis displicuerunt: quid factum esset, si novam de Spiritus sancti processione doctrinam invehentem Occidentales deprehendissent? Nullatenus id ŵeri passus esset Occidens, neque Oriens id tulisset, quando vel levissima innovationis circa fidem suspicio magnas excitavit turbas.Et quomodo tot [213] Doctores locis temporibusque dissiti, quomodo Itali, Africani, Galli atque Hispani in eamdem sertentiam conspirassent, nisi a Christiana traditione ad eos pervenisset? 23. Sed opponit Photius (c. 78-89) recensitis Latinis Patribus Romanos pontifices, et eo quidem solo titulo, quod in fidei professione Spiritum sanctum simpliciter ex Patre procedere declaraverint, quasi hoc processionem ex Filio excludat, quam tamen plerique diserte docuerunt. Quod implicite in symbolo continebatur, id explicite et ipsi sicut Hispaniæ concilia plura docuerunt. Recte observat Beccus (). c.), Latinos Græcorum symbolum neque hodiedum rejicere, sed facto ostendisse, non verbis, sed sententiis pietatem ab ipsis coli (quod Florentina synodus luculenter rursus confirmavit); minime eos Evangeliorum codicibus additamentum inseruisse, sed semper tenuisse, Spiritum ex Patre procedere nil aliud reipsa significare, quam procedere ex Patre et Filio. «Non itaque eo quod non simul pronuntiatur (Juvexowita:) aliquando Filius, non una simul intelligetur (suventVor, Getat) cum Patre, sed quod cum Patre simul intelligitur, simul enuntiatur tempore et modo, ut placuerit ei, qui verba de Patre et Filio instituerit, dummodo juxta piam sententiam simul cum eo intelligatur, licet non enuntiatus, et simul rursus enuntiabitur tanquam qui simul cum eo intelligitur.» Præterea nihil habet Photius quod afferat, nisi quod illi pontifices concilii Cpltani 1. Symbolum firmaverint, idque ejus intento non sufficit. Nominatim appellat Damasum Cœlostinum et Leonem Magnum, [214] Vigilium, Agaἡ τῶν Ἐκκλησιῶν τότε ήσπάζετο ἕνωσις, οὐκ ἄν ποτε παρεῖδον ἀνεπισήμαντον, τὸ οὕτω γεγονὸς ἡμῖν αξιοζήτητον σφάλμα. Conc. Bracar. 1, a. 411; Tolet. 111, 589; Iv, 633; v, 653 et sequentia. Simon Cpl. ep. cit. ap. Allat. c. Hott. 1. c., Joseph. Methon. Resp. ad Marc. Eph., Calceas et Genebrardus formulam de Spirit. sancti processione ex Patre et Filio Damaso auctori tribuerunt, verum ea res probari nullatenus potest Cf. Petav. De Trin. VII, 2; Kilber Theol. Wirceb 1. c. n. 408, p. 584. Præfatus Kilber n. 410, prob.3, cum Natali Alex. (sæc. Iv, diss. 37, a. 5) existimat. Nicolaum I additamentum in Symbolum recepisse, quod et plures alii docuere; verum neque Photii verba ex encycl. ab eo alligata, quæ solum dicunt a Latinis symbolum vanis et adulterinis_sermonibus corrumpi eosque prædicare, etiam ex Folio procedere Spiritum, neque Ratramni affirmatio, idem licere Romano pontifici quod concilio Cpolitano, id satis demonstrant. Cf. not. 8, ad Photii cap. 88.

ANIMADVERSIONES. thonem,Gregorium Magnum, Zachartam, Leonem III festum est ejusmodi vetitum nonnisi contrariam vel IV. Benedictum III, Joannem VIII et Adrianum III. Quam temere Gregorium I testem adducat, jam ostensum fuit idem dicendum de Leone Magno, qui licet Symbolum vetusta sua forma retinuerit, tamen aperte docuit Spiritum a Patre et Filio procedere Neque ipsum juvat quod (cap. 88) a Leone III vel IV factum refert; nam, ut ait Natalis Alexander (1. c. p. 525 seq.), tametsi Leo III illud Filioque addi Symbolo et cantari non probaverit, nulla causa tunc id postulante, nulla urgente necessitate, et Symbolum absque illa additione in argenteis tabulis exaratum servari jusserit ad memoriam posteritatis sempiternam, tamen processionem Spiritus sancti a Patre et Filio ceu dogma fidei ab Ecclesia credi professus est, ut constat ex actis collationis legatorum Gallicanæ Ecclesiæ et Caroli Magni imperatoris ex synodo Aquisgranensi ad sedem Apost. directorum cum Leone III, quæ ex abbate Smaragdo Sirmondus descripsit «Lectis enim a prædictis missis [215] Bernario Wormatiensi, Jesse Ambianensi episcopis et Adalardo abbate Corbeiensi) per ordinem testimoniis (De process. Sp. S. a P. et F.) atque a Domino apostolico diligentissime auditis ait: Ita sentio, ita teneo, cum his auctoribus et sacræ Scripturæ auctoritatibus. Si quis aliter de hac re sentire vel docere voluerit, defendo, et nisi conversus fuerit, et secundum hunc sensum tenere voluerit, contraria sentientem funditus abjicio. Rogantibus deinde legatis, cur non esset bonum inserere Symbolo et cantare, quod credere bonum erat, respondet Pontifex: Bonum certe et valde bonum, utpote jam fidei sacramentum magnum, quod non licet non credere, quisquis ad hoc valet pertingere. In sequentibus perstat pontifex petitionem abnuendo amore custodiendæ antiquitatis et servandæ pacis cum Græcis studio ductus, non autem a doctrina abhorrens, quam et suam aperte profitetur et quam in sua quoque ad Orientales epistola expressit diligenter. Additio vero sensiın in variis Occidentis ecclesiis recepta paulatim in universo Occidente obtinuit et Photii doctrina necessariam ejus apertam in Symbolum receptionem ostendit. Quocunque demum tempore Romana Ecclesia in fidei professionem eam explicite inseruit, fides ejusdem semper eadem fuit. 24. Superest, ut pauca dicamus quoad illam schismaticorum exceptionem, concilium II, act. 6 et concilium 1v, act. 5 (of. Phot. c. 80) omnem omnino ad Symbolum additionem prohibuisse. Sed maniNot. 9, ad cap. Phot. 84. Vide Leonis verba § 16, nota 1. Ep. 15 ad Turrib. (MIGNE I, p. 631): Alius qui genuit, alius qui generatus est, alius qui de utroque processit. Serm. 76, de Pentec. c. 2, 5; serm. 77, c. 6 (ib. I, 404, 405, 407, 415); Baron. ad an. 447, et ad an. 883, n. 32. Liber Pontificalis in Leone III. Petr. Lomb. lib. I Sent. d. 11; Abælard. Introd. in Theol, fidei expositionem proscribere ac privata auctoritate factam, non vero expositionem fidei uberiorem, eamque a legitima auctoritate factam. Porro Catholici demonstrant additamentum illud Filioque nonnisi explicationem esse verborum jam in Symbolo expressorum [216] (§ 2 et 7) eamque auctoritate Ecclesiæ, ac Romani pontificis in primis, synodorum plurimarum et demum Lugdun. 11, et Florentini concilii stabilitam. Quod si nullam dogmaticam definitionem sanciendi post tertiam et quartam synodum Ecclesia haberet potestatem, absurda evidentissima sequerentur. Sed res hæc omni ex parte in Florentina synodo pertractata et illustrata fuit. Cf. præterea Natal. Alex. H. E. sæc. 1x, dissert. 18, assert. 2; et Pitzipium L'Eglise orientale 1, p. 27 seq. 113 seq. Considerantur principia theologica a Photio propugnala. 1. Quod fere ubique Photius et Photiani astruunt, Filio quoque tribuere spirationem Spiritus sancti idem esse ac duo in Trinitate statuere principia ac duplicem пpoбov: id jam cap. 4 diserte enuntiatur. Verum id nullo modo ostendi posse, imo falsissimum esse manifestum est, cum Pater et Filius in spiratione nonnisi unum dicantur principium, nec spirent ut hypostases distinctæ, nec ex distinctivis suis, sed ex communibus essentialibus. Quemadmodum concilium Lugdunense 11 docet, Spiritum sanctum ex Patre et Filio æternaliter non tanquam ex duobus principiis, sed tanquam ab uno principio, non duabus spirationibus, sed unica spiratione procedere (Hard. VII, 680) et Florentinum illud dẹ ảñò pižg apñs xai μovadix poбoλñ rursum inculcat: ἀρχῆς καὶ μοναδικῆς προβολῆς ita semper Ecclesia Latina tenuit, ejus Patres ac theologi diu ante docuerunt. Hugo Etherianus (l. 1, c. 4, p. 1201 D.): «Non enim, inquit, simpliciter aliqua duo sunt Pater et Filius, ex quibus provenit Spiritus sanctus. Nam neque duæ res proprie sunt, sed una, neque duæ substantiæ sed una, neque duo principia, sed unum... Igitur [217] cum hæ duæ personæ non sint duo principia, neque duo simpliciter, manifestum est, quidquid ab iis provenit, ex duobus minime prodire principiis, posito et concesso Spiritum sanctum ex utroque procedere.» Quod deinde quibusdam exemplis illustrare conatur. Præclare S. Anselmus (lib. De proc. Spiritus sancti, cap. 9): «Quod si dicunt, non eum esse posse de duabus causis sive duobus principiis,respondemus,quoniam sicut non credimus Spiritum sanctum esse de hoc 1. 11, c. 14; Petr. Dam. opusc. 32, c. 2; Bellarm. De Chr. II, 27; Allat. Contra Hotting. c. 19, p. 416 seq. Walch. op. cit. c. 2, § 4, p. 28-30; Baron. a. 883, n. 33. Baron. Sirmond. Conc. Gall. t. II, p. 256. ad a. 809, n. 53 seq. Jager. Histoire de Photius. 2 edit. p. 355-357. Mansi Conc. XIII, 798; Jaffé, Reg. n. 1930; Walch, 1. c., c. 2. § 5, p. 30, 31.

unde duo sunt Pater et Filius, sed de hoc in quo tra hoc nihil dici potest. Spirant ergo isti Spiritum unum sunt, ita non dicimus duo ejus principia, sed unum principium. Quippe cum dicimus Deum principium creaturæ, intelligimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum principium, non tria principia, sicut unum creatorem, non tres creatores, quamvis tres sint Paier, et filius, et Spiritus sanctus, quoniam per hoc, in quo uuum sunt, non per hoc, in quo tres sunt, est Pater aut Filius aut Spiritus sanctus principium sive creator. Sicut igitur, quamavis Pater sit principium, et Filius sit principium et · Spiritus sit principium, non tamen sunt tria prin cipia, sed unum: ita cum Spiritus sanctus dicitur esse de Patre et Filio, non est de duobus principiis, sed de uno, quod est Pater et filius.» Egregie id probat Thomas (Summa, 1, q. 36, a. 4): «Pater et Filius in omnibus unum sunt, in quibus non distinguit inter eos relationis oppositio. Unde cum in hoc, quod est esse principium Spiritus sanctus, non opponantur relative, sequitur, quod Pater et Filius sunt unum principium Spiritus sancti.» Vere Manuel Calecas lib. III, c. Græc. (Bibl. PP. max. Lugd. t. XXVI, p. 436): «Tantum abest, ut Ro. mani et Latini duo Spiritus principia duosve processus confiteantur, ut eos quoque anathematizent, qui talia dicere præsumunt.» Quod continuo probat ex citata definitione concilii Lugdunensis. Joannes vero Theologus in conc. Flor. sess. 22 (Hard. ΙΧ, 272, 273) rem hoc pacto declarat: «Non enim dicimus duo principia et duas causas, sed unum potius principium et unam causam. Nam Pater ut Pater ad Filium refertur; [218] Filii enim Pater; similiter Filius ut Filius refertur ad Patrem; Patris namque Filius; et Filio non exsistente est impossibile esse Patrem, cum hæc relativa sint et ad aliquid. Spiritus autem sanctus per se neque ad Patrem neque ad Filium refertur, quatenus Pater et Filius, sed ad spirantem; spirantes autem sunt Pater et Filius; Patris namque et Filii Spiritus est; et conΟὐ γὰρ δύο ἀρχὰς καὶ δυό αἴτια λέγομεν, ἀλλὰ μᾶλλον μίαν ἀρχὴν καὶ ἐν αἴτιον. Ὁ γὰρ Πατὴρ καθό Πατὴρ πρὸς τὸν Υἱὸν ἀναφέρεται· Υἱοῦ γὰρ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καθό Υἱὸς ὡσαύτως πρὸς τὸν Πατέρα ἀναφέρεται Πατρὸς γὰρ Υἱὸς, καὶ μὴ ὄνα τος Υἱοῦ ἀδύνατον εἶναι Πατέρα σχετικά γὰρ εἰσι ταῦτα καὶ τῶν πρός τι. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καθ᾿ ἑαυτὸ οὔτε πρὸς τὸν Πατέρα, οὔτε πρὸς τὸν Γόν ἀναφέρεται, καθὸ Πατὴρ ἢ Υιός..... Τὸ γὰρ Πνεῦμα καθό Πνεῦμα πρὸς τὸν πνέοντα δεῖ ἀναφέρεσθαι. πνέοντες δὲ εἰσὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός Πατρὸς γάρ ἐστι Πνεῦμα καὶ Υἱοῦ· καὶ τούτῳ οὐδεὶς ἀντερεῖ λόγος. Πνέουσιν οὖν οὗτοι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ μίαν πνευπτικὴν ἤτοι προβλητικὴν δύναμον· ἥτις προβλητική δύναμις μία οὔτα καὶ ἡ αὐτὴ τῷ ἀριθμῶν, ἀρχοειδῶς μὲν τοῦ Πατρός εἶναι νοεῖται, παρ' οὗ καὶ ὁ Υἱὸς ταύτην ἔχει. Καὶ ταύτῃ τῇ διανοία λέγομεν· ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς μία ἀρχὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ ἓν αἴτιον. Cf. Aug. De Trin. v, 14, Contra Maxim. 111, 47: «Pater principium sine principio, Filius principium de principio, sed utroquo simul, non duo sed unum principium.» Hunc textum adducunt Eneas Paris contra Græcos c. 47. (MIGNE, t. CXXI, p. 710); sanctum una spirativa seu productiva potentia; quæ productiva potentia cum una eademque numero sit, originaliter quidem Patris esse intelligitur, a quo illam et Filius habet. Et hoc sensu dicimus Patrem et Filium unum esse principium et unam causam Spiritus sancti De hac veritate uberius disputant Leo Allatius tum in Vindiciis synodi Ephesina, Romæ 1661 c. 69, 70, p. 534-554, tum in Enchirid. de proc. Spirit. Sancti. c. ιγ', p. οε', Petav. De Trinit. vii, 10, 10, Walch. Histor. controv. de proc. Spiritus sancti, Iens 1751, σ. 10. p. 177, aliique permulti. Neque Græci id obtendere possunt vetustiores Latinos rem non ita intellexisse, nullum enim ad id ostendendum habent testimonium, quin apertis Augustini aliorumque textibus refelluntur. [219] 2. Sed instant Photiani ac plura absurda inde promanare comminiscuntur. Occurrit sæpe dilemma illud: Si Spiritus sanctus ex Patre et Filio est, aut est ex iis tanquam ex uno et tunc etiam erit ex semetipso, quia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unum sunt, aut tanquam ex duobus, et tunc manifeste duo statuuntur principia. Similis objectio legitur apud sanctum Thomam (I. c. obj. 1): «Videtur, quod Pater et Filius non sunt unum principium Spiritus sancti: quia Spiritus sanctus non videtur a Patre et Filio procedere, in quantum sunt unum: neque in natura, quia Spiritus sanctus sic etiam procederet a seipso, qui est unum cum eis in natura; neque etiam in quantum sunt unum in aliqua proprietate, quia una proprietas non potest esse duorum suppositorum, ut videtur. Ergo Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio, ut sunt plures.» Sed Thomas: «Ad primum dicendum, quod si attendatur virtus spirativa, Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio, in quantum sunt unum in virtute spirativa, quæ significat quodam [220] modo naturam cum proprielate... Ne que est inconveniens unam proprietatem esse in et Ratramnus, l. 1, c. 4; (ib. p. 293, 294). Ita Græci apud Georg. Trapezunt. De proc. Spirit. sanct. ad J. Cubocl. n. 23 (G. Ο. Ι, 319): Ἐπειδὴ γὰρ ἐκ Πατρὸς καὶ μοῦ τὸ Πνεῦμα λέγεται, ἔσται ἐξ αὐτῶν ἢ ὡς ἀπὸ ἑνὸς ἢ ὡς ἀπὸ δυοῖν· ἀλλ᾽ εἶ μὲν ὡς ἀπὸ ἑνὸς, ἔσται καὶ ἐξ αὐτοῦ· ὁ γὰρ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τῇ θεότητι ἓν, ᾗ καὶ τὸ Πνεῦμα μετ᾿ αὐτῶν ἕν᾿ ὡς ἐκ δυοῖν ἄρα, καὶ οὕτω δυαρχία πρεσβεύεται Ιταλοίς. Simile est epicherema Græcorum a Georgio Scholario refutalum cod. Monac. 27 f. 257 b: Εἰ δ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς προβάλλουσιν ἅμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ ὡς εἰς προβάλλουσιν αὐτὸ ἡ καθὸ εἰσὶ δύο, τουτέστι ἢ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ή εἰσιν ἓν ἄμφω, ἢ τῷ λόγῳ διακρίσεως ἀλλὰ τὸ δεύτερον ἅπαν ἀδύνατον. οὔτε γὰρ καθ᾽ εἴς, ἐπεὶ ἐν τῇ ἑνότητι αὐτῶν καὶ τὸ ἅγιον περιέχεται Πνεῦμα, καὶ ἔσται αὐτὸ προβολεὺς εἷς μετ αὐτῶν, καὶ ἑαυτοῦ αἴτιον καὶ ἀρχὴ ἢ εἰ μὴ προβάλλει ἑαυτὸ τῆς ἑνότητος αὐτῶν ἀποκεκλει σμένον ἔσται, καὶ ἕτερον τῇ ουσίᾳ· οὔτε καθὸ εἰσὶ διακεκριμένοι καὶ δύο τότε γὰρ καὶ δύο προβο λεῖς ἔσονται καὶ δύο ἀρχαί· εἰ οὖν τὸ β' ἀδύνατον, καὶ τὸ α' ἄρα ἀδύνατον· οὐκ ἄρα προβάλλουσιν ἄμφω τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.

ANIMADVERSIONES. larius: neque præcise et unice qua unus, nec qua duo sunt Pater et Filius, Spiritum spirant, cum spiratio utpote filiationi non relative opposita a Patre Filio communicetur, [223] una lamen sit utriusque actio; sub diverso respectu utrumque dici potest ratione unica operationis sunt unas, ratione personarum ac prout Pater a nullo, Filius a Patre acceptam habet spirationem, sunt duo; sed utrumque simul considerandum apteque jungendum. Quæ, uti debent intellecta, cum Aquinatis doctrina plane conspirant. duobus suppositis, quorum est una natura. Si vero generis objectionem solvere nititur Georgius Schoconsiderentur supposita spirationis, sic Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio, ut sunt plures. Procedit enim ab eis ut amor unitivus duorum.» Et accurate, uti solet, verborum vim perpendens advertit (ad 7): «Videtur melius dicendum, quod quia spirans adjectivum est, spirator vero substantivum, possumus dicere, quod Pater et Filius sunt duo spirantes propter pluralitatem suppositorum, non autem duo spiratores propter unam spirationem. Nam adjectiva nomina numerum habent secundum supposita, substantiva vero a seipsis propter formam significatam.» Georgius Trapezuntius (ad Joh. Cubocl. n. 29; G. O. I, 532 seq.) respondet patrem et Filium οὐχ ᾗ Θεός producere Spiritum, sed ut προβολεὺς εἰς sunt; nec duo esse principia tum quod ad Patrem referatur, quidquid sit Unigeniti, tum quod Pater et Filius processione non discernantur. «Quibus enim aliqua in Trinitate non discernuntur, ea si confusionem non inferunt, communia sunt iis, quæ non discernuntur. Non discernuntur vero Pater et Filius processione. Communis est ergo Patri et Filio processio ut principium, si confusionem non infert; at non infert, imo et ordinem ipsum conservat; igitur communis est Ac rursum: «Quibus aliqua in Trinitate non discernuntur, illis uniuntur. Quare omnino necessarium fuerit, cum producunt, unum esse Patrem et Filium; et sic unus producens, et propterea productio una et unus productor, et produc tus unus, Spiritus sanctus ab utroque tanquanı ab uno, unica [221] productione, qui unus cum sit cum Patre et Filio Deitate, discretus vero productione, non producit se ipsum. Quo enim ab aliquo discernitur, fieri non potest, ut in hoc unum cum co sit Hinc fere omnia ea argumenta, quæ Spiritum sanctum etiam a Filio procedentem ostendunt, simul probant, nonnisi unum cum Patre Filium ibi esse principium. Verbis magis quam re ac sensu differt ab his ea responsio, qua ejusdem L. c. p. 533: Οἷς γάρ τινα ἐν τῇ Τριάδι οὐ διακρίνεται, ταῦτα, εἰ μὴ σύγχυσιν εἰσάγει, κοινὰ τοῖς μὴ διακρινομένοις· οὐ διακρίνονται δὲ δ᾽ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τῇ ἐκπορεύσει κοινὸν ἄρα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ ἡ ἐκπόρευσις, ὡς ἀρχὴ, εἰ μὴ εἰσάγει σύγχυσιν· οὐκ εἰσάγει δὲ, ἀλλὰ μάλλον τάξεως συνα τηρητικόν κοινὸν ἄρα. Οἷς δέ τινα ἐν τῇ Τριάδι οὐ διακρίνεται, τούτοις ἐνοῦται· ἀνάγκη ἄρα πᾶσα ἐν τῷ προβάλη λειν ἐν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ οὕτω προβάλλων εἷς καὶ προβολὴ μία, διὰ τοῦτο καὶ προσ βολεὺς εἴς, καὶ πρόβλημα ἓν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἀπὸ ἑνὸς, μια προβολῇ· ὅπερ ἐν ὃν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τῇ θεότητι, διακρινόμενον δὲ τῇ προβολῇ οὐ προβάλλει ἑαυτό ᾧ γάρ τινος διακρίνει ται, κατὰ τοῦτο ἓν εἶναι μετ᾿ αὐτοῦ ἁδύνατον. Responsio ad arg. paulo ante (nota 1) allaCum in eodem cod. Monac. Ὅτι οὔτε καθὸ εἴς εἰσιν καθάπαξ προβάλλουσιν αὐτὸ οὔτε καθό εἰσι δύο καθα ἀπαξ· καὶ οὕτω τὰ ἑκατέρωθεν ἑπόμενα ἄτοπα, οὐκ ἀκολουθεῖ· οὐκ ἄρα ἔῤῥωται ἡ ἀκολουθία ἐκείνη ὅτι δὲ οὔτε καθὸ εἰς μόνον οὔτε καθὸ δύο μόνον, δῆλόν ἐντεῦθεν· τὸ προβάλλειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον η 3. Sed si de duplici principio ac de duplici spiratione ita res se habet, actum est de Photii conclusionibus (c. 4), Spiritum sanctum fore compositum et Filio minorem indeque destrui Trinitatis simplicitatem. Nulla sane sequitur compositio, si ab uno principio unica spiratione Spiritus simplex procedit; nulla sequitur inæqualitas inter alteram et tertiam personam inde deducta, quod illa simplex, hæc duplex habeat principium; verum etiamsi Latini duplex Spiritus sancti principium admitterent, quod tamen omni modo rejiciunt, adhuc concludi nequiret, inde Spiritum naturæ æqualitate cum Filio, quam et ipsi Tritheita propugnant, plane privari. Qnod ad compositionem spectat, bene arguit Manuel Calecas, 1, 111, c. Græcos: «Sive igitur per se quis compositionem vult, nihil aliud quam essentiam et esse et quod est, accipit; esse vero et essentia sancti Spiritus et quod est, unum quiddam et simplex est; sive propter eos qui dant aut producunt, unum est Pater et Filius. Non enim in quantum duo sunt, sed in quantum unum, ex Patre et Filio est Spiritus sanctus; sed quemadmodum Filius totus ex toto, ita et Spiritus totus ex toto asseritur. Neque aliud quidem totum Pater. aliud autem totum Filius; sed unum totum est juxta fidei positionem, gignendi ac noscendi discretione servata. Nullo ergo modo compositionem cogitare licet. Quanquam etiam si plus quam tres personæ κοινωνεῖται ἐκ τοῦ Πατρὸς τῷ Υἱῷ μετὰ τῶν ἄλλων τῆς φύσεως ἀγαθῶν, διόνι οὐκ ἔχει ἀντίθεσιν τὸ προβάλλειν πρὸς τὸ γεννᾶσθαι ἢ οὐκ ἀντίκειται τῷ τοῦ Υἱοῦ λόγῳ· πάντα δὲ τὰ μὴ ἀντικείμενα οὕτω κοινωνητὰ τῷ Υἱῷ ἐκ Πατρός· ῇ οὖν κοινόν ἐστι καὶ ἀμφοῖν τὸ προβάλλειν, τῷ λόγῳ τῆς μιᾶς ἐνερ γείας εἷς εἰσιν ἐν τῇ τοῦ Πνεύματος προβολῆ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός· ῇ δὲ ὁ Πατήρ ἐστιν ἀρχὴ τῷ Υἱῷ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας καὶ αὐτὸς ἐξ οὐδενὸς ἔχει κοι νωνητὴν τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, πρώτη ἀρχὴ ὢν ἐν τῇ Τριάδι καὶ ἁπλῶς πρώτη ἀρχὴ πάντων, δύο εἰσὶν ἐν τῇ τοῦ Πνεύματος προβολῇ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός ἐπειδὴ ὁ μὲν προβολεύς ἐστιν ἀφ' ἑαυτου, ᾗ Πατὴρ δηλονότι, ὁ δὲ οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς λαμβάνων τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, ᾗ γεννητός ἐστιν ἐξ αὐτοῦ καὶ Υἱός· ὥστε οὐ δεῖ χωρίζοντας λέγειν, ὅτι καθὸ εἰς καθάπαξ ἢ καθὸ δύο καθάπαξ διὰ τὰ εἰρη μένα· ἀλλὰ μᾶλλον καθὸ ἑκάτερον ὁμοῦ ἤγον τῷ λόγῳ τῆς ἑνώσεως ἅμα καὶ τῷ λόγῳ τῆς διακρίσεως. Apud Nat. Alex. I. c. p. 530 ed. cit, bac Manuelis verba pariter allegantur. Beccus eamdem objectionem (Or. de una Eccl. n. 37; G. O. I., p. 58 neque tamen adeo accurate pertractat.

esset Deus, nulla necessitas [223] compositionis rianus (l. II, c. 3, p, 1216) disputans: «Si Pater esset, et quod extremum, processionis ordine a singulis acciperet. Non enim dantium multitudine, sed ex eorum quæ dant, eorumque quæ insunt, differentia compositio judicatur. Si autem, quæ dantur, differentia sunt, et quæ insunt, differre necesse est; atque ita compositum erit, quod ex hujusmodi constabit; quod in Spiritu sancto nunquam habet locum.» et Filius non simpliciter duo dicuntur, sed secundum quid, nec alter ab altero separatur, multo minus duo principia seu duæ causæ eo quod alteruter (uterque) causa sit sanctique Spiritus principium prædicabuntur. Nunquid Verbum Dei Patris Deus cum Deo? Et Deus quidem genitus ex Deo ingenito. Attamen non sunt duo Dii, genitus et ingenitus, sed unus et idem Deus. Sic igitur unum principium unaque causa Spiritus sanctus, qui est sine initio Pater et Filius, qui principium et caput dicitur, ut Hilarius dicit; caput enim omnium Filius est, sed caput Filii Deus est. Duo sunt, ubi similia numerandi nomina rerum aliquam pluralitatem ostendere volunt, etsi earum exsistendi rationem taceant. Nam naque continuitatem neque discretionem neque dividendorum aperiunt differentiam, aliquam tantummodo manifestantia varietatem, quæ nulla inter Patrem et Filium, ex eo quod Spiritui esse præstant; verum una causa est Spiritus uterque.» 4. Ex dictis etiam illud dijudicari potest, quod affirmat Photius (c. 14), non solum duo principia in Trinitate statuere Latinos, verum etiam principia duo diversa ac differentia, alterum sine principio, alterum principiatum. Sane si spectantur personæ, duabus ejusdem naturæ personis convenit ratio principii, eatenus quidem diverso modo quatenus est in Trinitate «principium non de prin cipio, quod est Pater, et principium a principio, quod est Filius.» (Thomas I. c. q. 33. a. 4); sed sicut principii ratio et principiati naturæ æqualitatem non tollit, sic nec diversa in principiante relatio. Sed si spectatur virtus et actio spirandi, Pater et Filius sunt unum principium, uno eodemque actu spirant. Quod si stricte loquendo de duobus principiis sermo haberi nequit, multo minus de duobus principiis inter se diversis. Differentia solummodo est ex parte personarum, quatenus altera sine principio est et ex se habet spiratricem vim, altera a principio est et vim spirandi habet communicatam; seu quatenus sunt Pater et Filius; cum vero non spirent qua ille Pater, hic Filius, nulla est in spirando diversitas; et sicut natura non differunt, quia Pater ingenitus, Filius genitus, sic nec natura differunt, quia Pater a nullo, Filius a Patre habet spirativam virtutem. Potest, sane dici duas esse personas principiantes, sed ideo non sunt duo principia. Advertit Joan. Argyropulus (De proc. Spirit. sanct. c. 10; G. O. I, 414-416) px, accipi posse tum pro δυνάμει tum pro ὑποστάσει; priori sensu non haberi duo principia, cum dúvaμis mрoбλnix nonnisi una eademque sit in [224] Patre et Filio; posteriori sensu vocabulum dúo àpxàs admittit, cum tali pacto tres personæ in creatione quoque τpɛic àpyal sine absurditate dici, et uti tres, ita duæ persona ejusdem actionis participes cogi-theologi; sunt autem: Tarpórne, vlórne, ExTÓPEDtari queant. Demum audiatur rursum Hugo EtheAfferuntur quidem Gregorii Nysseni verba: Τοὐδ᾽ ἕνεκα Πνεῦμα στόματος (Psal. xxx11, 6), ἀλλ᾽ οὐχὶ λόγον στόματος εἴρηκεν ὁ Δαβίδ, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα μόνῳ προσοῦσαν τῷ Πατρὶ πιστών σηται. Verum revera loco hoc legendum esse τῷ Πνεύματι et nonnisi errore vel fraude (sumpto TV pro mp) illam lectionem inductam ostendit contextus tum aliæ rationes, quas diligenter Niceph. Blemmida, orat. 2, c. 12; Beccus, de proc. Spiritus sancti et in Camateri Anim. c. 106; Georgius Trapez. ad Joan. Cubocl. c. 19 (G. O. 1, 53, 54, 245 seqq. II, 455, 456; I, 510-512 aliique exposuerunt. Cum vero apud Nyssenum non secus ac apud Basil. c. Eunom. I. III, Пlvεūμa toυ σtóμatos idem sit ac Πνεῦμα τοῦ Λόγου, efficax ex verbis illis Psalmi, prout a Patribus intelliguntur, desumitur 5. Alterum axioma a Photio invectum (vide c. 9, 17 seq. 47) est illud: Producere seu emiltere Spiritum sanctum est Patris idioma seu hypostatica Patris proprietas. Hinc concludit, a Latinis personarum idiomata destrui, dum, quod dicit Patris idioma, el Filio vindicant. Verum hoc principium nulla ratione nullaque auctoritate fultum prorsus a Latinis rejicitur. Patris constitutivum idioma omnes paternitatem dicunt, cum qua spiratio identificari nequit; nemo præterea Patrum thy πpoCoλry uni Patri vindicavit vel ejus characterem constitutivum censuit addit Beccus (orat. 2, De injusta [225] dep. c. 24; G. O. II, 76, 77) Photii mpóraσi iis omnibus Doctorum testimoniis confutari, in quibus ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότης ἐπὶ πᾶσιν ὅσα ἐκ Πατρὸς δι' μοῦ λέγεται, αpparet, quod adductis Basilii et Athanasii textibus declarat. Verum quo res luculentius pateat, accuratius divinarum personarum proprietates late dictas inspiciamus. Distinguuntur omnino proprietates personales, hypostatica, personas constituentes a diacriticis. (Vide Petav. De Trin. Procem. 1. 1v.) Nonnisi tres proprietates hypostaticas vel constituenles (ἰδιώματα υποστατικά) agnoscunt Patres ac o» In divinis porsonis,» recte ait Hugo contra Photianos argumentum, quod sess. 18, conc. Flor. Joan. Theol. quoque in medium protulit (Hard. IX, 200). Simile quid contigisse in Gregorii Nazianzeni orat. 84, (Clem. 34), De adevntu Æygptiorum, nimirum in verbis illis: Пáva sa ¿ Oxτὴς ἔχει, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν πλὴν τῆς αἰτίας, atque pro αἰτίας legendum esse ἀγεννησίας tum ex melioris notæ codicibus, tum ex parallelis ejusdem theologi locis ostendit Joan. Beccus, orat. 2, De injusta deposit. c. 18 1. iv, Ad Constant. c. 6, (G. Ó. II, 6365, 213). Cf. Beccum ad Theod. Sugd. 1. 11, c. 7 (G. O. II, 128-133). Georg. Metoch. Contra Maxim. Plan. (lib. II, 929 seqq.) De eo,quod interdum, ut apud Nas. orat. 38, p. 486; orat. 13, p. 211, ed. vet., loco τῆς πατρότητος ponitur ἀγεννησία; vide L. Allat.

ANIMADVERSIONES. omnibus Græcis Patribus dici debet, qui in illa duplici nota immorantur nec unquam spiratricem vim ut idiwµz úлoσTTI Patris efferunt. (Cf. Petav. De Trin. 1, 1 seq.; vii, 10, n. 19 seq.) Vocatur quidem Pater γεννήτωρ καὶ προβολείς (ex. gr. apud Naz. orat. 33, p. 562, ed. vet.), sed hoc liquido ostenditur eum, non quatenus est Pater, adeoque non constitutiva sua proprietate, spirare Spiritum; sed nunquam ἡ προβολὴ iis adjungitur notis, quæ uni ipsi conveniunt, quas, ut Basilius ait, póvOS αὐτὸς ἔχει; sed nunquam ratione τοῦ προβόλεως, ut a Spiritu, sic a Filio distinctus apparet. Etherianus (1. I, c. 8. p. 1204), tres proprieta- non addit tv poбoλ ut Patri propriam. Id de tes [226] immobiles sunt: paternitas, filiatio, processio; secundum quas solas tres personæ, Puter scil. et Filius et Spiritus sanctus insigniuntur.» Sane cum Græci nonnisi tres personas in Trinitate agnoscant, etiam tria solum admittere possunt idiomata constituentia, quæ notant tres relationes subsistentes ab invicem realiter distinctas (Thomas q. 30, a. 2); proprietates enim personales sunt idem cum personis ea ratione, qua abstractum est idem cum concreto (ib. q. 40. a. 1, ad 1). Hæc tria characteristica personarum idiomata immota prorsus manere omnes consentiunt Post hæc recensentur diacritica et non constituentes proprietates: innascibilitas, quæ relationis est expers et ad unum Patrem spectat, et mpoбody sive spiratio activa a passiva seu оpɛúσe secernenda. Quæ notæ diacriticæ cum tribus illis hypostaticis notis quinque notiones (Evvolac, yvwplouata) efficiunt, quas Damascenus (De fide orth. I, 9-11) jam satis novit. Triplicis generis hinc secernuntur idióµata: υποστατικά primum, deinde σχετικά, tertio συστα Tix. Ratio objectiva, qua persona designatur et ab alia dignoscitur, est notio seu ἰδίωμα συστατικόν; tales notiones igitur sunt paternitas, filiatio, processio, innascibilitas et activa spiratio. Duæ posteriores non constituunt personam; ideo dicuntur tantum notiones personarum, non autem personales; hoc vero inter se differunt, quod activa spiratio etiam relatio est seu idlwua oxetixòv, innascibilitas vero, quæ nil aliud dicit, nisi Patrem non esse ab alio, nulla est relatio, ideoque mera et pura notio vocatur. Habemus ergo quinque notiones, ex quibus quatuor sunt relationes, tres notæ constituentes. (Cf. Thom. q. 32. a. 3.) Ex his jam patet [227] activam spirationem non esse hypostaticum Patris idioma, esse vero relationem, cum xéo dicat ad spiritum; patet quoque eam nullam habere oppositionem relativam ad paternitatem, neque ad filiationem. Si constitutiva foret Patris nota, cum paternitate identificaretur, et Spiritus sanctus esset Filius; si vero constitutiva non est, aliunde Photiani ostendant oportet, eam uni Patri esse tribuendam. Si ad Græcos doctores nos convertimus, ii dum Patris peculiares characteres describunt, nonnisi de paternitate et de innascibilitate loquuntur. Ita Basilius has duas solum notas adducit Vindic. syn. Ephes. c. 66, p. 460 seq. Interdum alia Vocabula idem exprimentia adhibentur, ut apud Basil. ep. 236, n. 6: Πατρότης, υἱότης, ἁγιασμός. De his valet quod ait Naz. Oral. in Epiphan. Τὸ ἴδιον ἑκάστου ἀκοινῶτητόν ἐστιν· ἄλλως γὰρ οὐκ ἂν ἦν ἰδίωμα, εἰ μετέπιπτε καὶ μετεφέρετο πρὸς ἕτε pov, quod uberius exponit Joan. Theol. sess. 18 Flor. (Hard. IX, 201). Basil. Ep. de diff. us. et hppost. 38: 'O & ἐπὶ πάντων Θεὸς ἐξαίρετόν τι γνώρισμα τῆς ἑαυτοῦ ὑποστάσεως τὸ Πατὴρ εἶναι καὶ ἐκ μηδημιᾶς αἰτίας ἀποστῆναι μόνος ἔχει καὶ διὰ τούτου πάλιν τοῦ σημείου καὶ αὐτὸς ἰδιαζόντος ἐπιγινώσκεται. Id jam legitur in Gregorii Thaumaturgi 6. Hæc rursum ex Filii proprietate confirmantur quæ nil per se habet, quod Filium ab activa spiratione excludat. Scite Hugo Etherianus (l. 111, c. 2, p. 1238 G.): «Si paternitas non excludit Spiritum a Patre ratione causæ seu principii, neque nascibilitas excludit eumdem Spiritum a Filio secundum eamdem rationem.» Imo dum Patres Filium Unigenitum Movoyεvý nominatum in Bibliis vident et ita hoc [228] nomen explicant, ut ipse sit solus qui ex solo sit Patre, póvo; Ex µóvo manifeste Spiritum non esse a solo Patre tradunt ac mirum in modum Latinæ Ecclesiæ fidei suffragantur. Si Filius est solus de solo Patre, ergo Spiritus non est de solo Patre; porro alia persona non suppetit, de qua sit simul, nisi Filius. Unde recte Ratramnus (1. II, c. 6. p. 270. ed. MIGNE): «Dicatur, quod nostri dixere majores: Filius ex Patre natus, solus de solo, ac per hoc Unigenitus, Spiritus vero sanctus de Patre quidem procedens, sed non de solo solus, quoniam procedit et a Filio, ne duos filios videamur prædicare, processionem Spiritus si de Patre solummodo confiteamur.» Sane si Filio est proprium, ut sit de Patre solo, jam proprium Filii migrat in Spiritum, si sit et ipse de solo Patre, duoque dicentur Filii.» Et rursum (l. 111, c. 5. p. 295) ex Fulgentio idem auctor: «Commune quidem inest tribus personis unius naturæ consubstantialitas, proprium vero singulis, quod Pater solus genuit, Filius solus natus de Patre solo, Spiritus sanctus quod de Patre Filioque procedit... Quod (postremum) si negare contendunt, dicant, quid ei (Sp.) sit proprium. Nam processio de Patre communis est etiam Filio; quoniam omne quod nascitur, procedit etiam; ergo Confess. apud Greg. Nyssen. Opp. III, 546 (cf. C. Passaglia Comment. theol. De Trinit. Romæ 1851, parte in, p. 31 35), rursum ap. Nyssen. ad Ablab. p. 459. Contra Eunom 1. 1, p. 78; Epiphan. hær. 73, p. 382. Basilii verba in ep. cit. Móvoc povoyɛvwç ἐκ τοῦ ἀγεννήτου φωτὸς ἐκλάμψας adducit quoque Niceph. Blemmida (G. O. 1, 11). Cf. præterea Georg. Metoch. Contra Maxim. Planud. (ib. II, 952 seq. 1057 seq.) Greg. Patr. (ib. I. 425, 426, 463.) Notum est dupliciter processionis nomen adhiberi. Cf. S. Thom. p. 1. q. 36, a. 2, corp. in fine et Joan. Theol. sess. 18 cônc. Flor. (Hard. IX, p. 192, 193.)

! secundum doctoris hujus (Fulg.) sententiam pro- generantem Patrem appellant, ecce et Dei fœtus prium est Spiritus sancti quod de Patre Filioque (genitus) est Spiritus, et quanam ratione unigeni- [229] procedit, quod nec Patri nec Filio cernitur tus Filius erit» commune.» Tantum ergo abest, ut hypostatica Patris et Filii notæ Filium a spiratione activa excludant, ut ei eamdem inessse ostendant. Neque vero processio per se vetat, ne et ex Filio dicatur Spiritus; imo vix ulla aptior res esse videtur ad declarandam differentiam inter generationem et processionem, quam quod illa fiat e solo Patre, hæc vero e Patre una cum Filio; Patres, licet de custodienda monarchia maxime solliciti primas partes tribuant personæ Patris, tamen Spiritum sauctum immediate conjungi Filio sæpissime docent. Hinc si Pater póvo; aîtios dicitur, sola causa, nonnisi ut suprema causa, fontalis et originalis, αἱ ἀρχικὴν αἴτιον, ut αἰτία προκαταρκτική cunsideratur, ut Beccus ex Damasceno notat (orat. 2 De injusta depos. c. 20; G. O. II, 68) atque quoad Maximi verba (ep. ad Marinum) Bessarion rursum inculcat. Præclare idem Beccus (De una. Eccl. c. 50 G. 0. I. 183) Phurnæ objicienti; «Si Spiritus sanctus ex Patre et ex Filio procedit, proprietas Patris dimota est» ita occurrit: «Asseren. tes (Itali Spiritum esse et ex Filio, si veluti ex proprio absque Patre fonte dicerent eum esse, tum paternæ proprietatis dimotionem inferrent, sine principio fontem Spiritus et Filium ut et Patrem decernentes si vero cum dicunt ex Filio Spiritum esse, magnum Basilium proferunt affirmantem «Quod a Filio dicitur esse, ad primam causam relationem habet, nullam suspicionem dimotionis paternæ proprietatis relinquunt.» Audiatur demum [230] et Nicephorus Blemmida, qui (orat. 1, c. 18; G. 0. I, 23, 24) ita disserit: «Etenim si Pater generat Filium, a nullo id accipiens, et Filius habet Spiritum, eum a Patre naturaliter accipiens, non genitum, sed per eumdem procedentem ex Patre, prorsus non intelligo, quamnam paternam proprietatem habiturum autumant Filium. Et quomodo Dei-genitorem Patrem indigitant? Si quod Deum general Filium, vere hoc est paternæ hypostaseos præcipuum. At Filius non Deum-generans est, cum Filium non generet. Si vero generare et producere, et utraque in unum colligantes, hac ratione Deum Bessarion c. 20. Contra Marci Ephes. syllog. 37 (cod. Mon. 27 f, 254 a): Altlav yap per elvai τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος καὶ αὐτοὶ φαίημεν ἂν, τὴν απ τίαν στενώτερον κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν φωνὴν ἐκλαμβανοντες, ᾗ παρ' αὐτοῖς ἀεὶ τὴν ἀρχοειδῆ αἰτίαν σημαίνει. Beccus l. c. Οἱ γὰρ λέγοντες τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὲν ὡς ἐξ ἰδίας παρὰ τὸν Πατέρα πηγῆς ἔλεγον ὑπάρχειν αὐτὸ ἔμελλον ἂν ἐμφαίνειν τῆς πατρικῆς ιδιότητος μετακίνησιν, ἄναρχον πηγὴν τοῦ Πνεύματος καὶ τὸν Υἱὸν ὡς τὸν Πατέρα δοξάζοντες. Εἰ γὰρ ὁ Πατήρ γεννά, τὸν Υἱὸν μὴ ἔκ τινος τοῦτο λαβὼν, ὁ δὲ Γὸς ἔχει τὸ Πνεῦμα λα βὼν αὐτὸ φυσικῶς παρὰ τοῦ Πατρός, οὐ γεννώς μενον ἀλλ' ἐκπορευόμενον δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς, οὐκ οἶδα, ποῖον ἐντεῦθεν ἰδίωμα πατρικὸν ἕξειν φάσκουσι τὸν Υἱόν· πῶς δὲ καὶ θεογόνον τὸν 7. Cæterum dum Photius hoc effatum: Spirare est hypostatica Patris proprietas, tanquam principium demonstrationis assumit, petitionis principii reus efficitur, cum idem plane sit illud pronuntiare et processionem Spiritus ex solo Patre affirmare. Subtiliores hac de re agitantur apud theologos quæstiones, quæ in præsentia ad rem nostram non spectant. En tamen hic proponere juvat, quæ ad quæstionem, [231] quibusnam proprietatibus constituantur divinæ personæ, H. Kilber (Tract. de Deo trino in Theol. Wirceb. Disp. 6, c. 1, art. 3, n. 381 seq.) fusius disputat eaque per summa capita recensere. Persona constat, ut Joannes Theol. sess. 19 Flor. arguit, ex essentia et proprietate (τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῆς οὐσία καὶ τοῦ ἰδιώματος plorata). Quæritur ergo, quænam hæc proprietates sint, quæ cum natura hanc constitutionem perficiunt; idque duplici potissimum sensu: primo: num sint aliquid absolutum, an vero quid relativum, et hic omnes fere unanimiter posterius admittunt, quod solum recte dici potest; secundo: sub quanam formalitate aut consideratione proprietas relativa constituat rationem personæ in divinis. Ut res plane intelligatur, notandum est: 1. Eadem proprietas potest esse hypostatica, relativa et nationalis; sicut revera paternitas, filiatio et spiratio passiva sunt in hoc triplici ordine. 2. Proprietas eadem spectari potest secundum esse in, sive quod dicit absolute, et præcise ad naturam divinam, cui per identitatem est immanens; et secundum esse ad, sive quod dicit relative, et ad terminum vel principium, cui opponitur. His aliisque ad quæstionis intelligentiam prænotatis jam docet laudatus Theologus: I. ) Personas divinas non constitui formaliter per proprietates sub ratione formalitatis absolutæ et secundum esse in, sed sub ratione formalitatis relativæ et secundum esse ad acceptas, quia, ut docet Aug. De Trin. V. 5, 8, quidquid ad se, et non aliud dicitur, ad substantiam pertinet, ideoque non ut ratio personæ formaliter constitutiva haberi potest; II.) Personas divinas formaliter constitui per proprietates relativas, prout hæ dicunt relationem, xai Hatipa xatovoμáľovory; el pèv ST! DEÒу YEVVØ τὸν Υἱόν, ἀληθῶς τοῦτο τῆς πατρικῆς ἐξαίρετον ὑποστάσεως· ὁ δὲ Υἱὸς οὐ θεογόνος. Γιὸν μὴ γεννῶν· εἰ δὲ τὸ γεννᾶν καὶ προβάλλειν καὶ ἄμφω συνάγοντες εἰς ταὐτὸν θεογόνον οὕτω τὸν Πατέρα φασίν, ἰδοὺ Θεοῦ γόνος καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς μονογενής Υιός; Notandum tamen subtilius et plenius quæstionem, cur progressio Verbi generatio sit, non item processio Spiritus sancti, a theologis ita dirimi, ut plerique dicant rationem in eo esse, «quod actio prior sit perfecte assimilativa termini cum principio et Verbum secundum esse personale sit similitudo perfecta, seu imago Patris qualis actio et imago non habeatur respectu Spiritus sanccti.» Ita H. Kilber Theol. Wirceb. disp. 6, n. 376. Cf. Thom. Sum. 1, q. 27. a. 4. in corp.

ANIMADVERSIONES. prietatem habere potest, quia constitutiva proprietates realiter idem sunt ac personæ subsistentes et cum his identificantur unde Pater, si duas haberet ejusmodi proprietates, non una persona esset, sed duæ. Proinde Pater non simul paternitate ct spiratione constituitur, sed aut paternitate aut spiratione. Sed Pater paternitate manifeste constituitur Pater dicitur et est quia generat Filium et ante Spiritum concipitur Filius, ante spirationem generatio; universa denique traditio paternitatem ut constitutivam Patris tesseram spectavit, ut supra (§ 5) ostersum est. Jam vero si spiratio Patrem non constituit, neque rationi Filii ullo modo opponitur, ea non Patris est propria, sed Patri Filioque communis Uberius id evolventem Bessarionem art. seq. § 13, adducemus. non autem ut originem formalem exprimunt Quælibet persona nonnisi unam constitutivam proquia forma constituens [232] personam concepi debet ut aliquid personæ intrinsecum, fixum et permanenter exsistens, quod ipsa perseitas æque ac subsistentiæ ratio videtur exigere, nihil vero ejusmodi in conceptu formalis originis apparet; deinde quia origines utpote actiones, quæ suppositorum sunt, non constituunt supposita producentia sed secundum nostrum intelligendi modum supponunt. «Specistim de paternitate. Hæc enim in divinis ut relatio transcendentalis ab actione ipsa non constituitur, et ut principium quo proximum generationis ante originem præsupponitur et ut subsistens forma antecedit terminum ejusque productionem. De spiratione autem activa cum constet, ne hanc quidem constituere Patrem, aut Filium, sed secundum rationem supponere jam constitutos per paternitatem ac filiationem; multo minus origo vel actio spirativa tanquam illarum personarum forma constitutiva cogitari poterit. Quod attinet ad personas productas, hæ in conceptu formali universim dicunt rationem termini et producti, speciatim vero rationem vel Verbi vel Spiritus subsistentis; sed certum est, viam ad terminum, productionem in fieri, actionem dictionis aut amoris adhuc quasi fluentem anteire, non constituere terminum ipsum, productum completum, et Verbum ac Spiritum perfectum. Denique observat (n. 386): «Quanquam ex dictis omnis proprietas hypostatica sit relativa, tamen nec omnis relativa nec omnis notionalis proprietas est hypostatica. Cum enim hæc per modum determinantis ad esse personale, proprium ac incommunicabile, concurrere debeat; illius ratio et formalitas nec innascibilitati nec spirationi activæ congruit. Non innascibilitati, quia juxta Aug. De Trin. v, 6. Nec ideo quisque pater, quia ingenitus, nec ingenilus ideo quia pater; adeoque ab innascibilitate pater in esse patris ac personæ nec determinatur nec constituitur. Neque etiam spirationi activæ. Quamvis enim hæc propria sit Patri et Filio, tamen nec illum in esse Patris, nec huno in esss Filii [233] determinat; alioquin, cum utrique sit communis, Pater esset Filius et vicissim Filio paternitas conveniret. Unde habet se respectu utriusque, sicut essentia, commune pluribus et determinabile; dumque constituit Patrem et Filium in esse spiratoris distincti a Spiritu sancto, illis suppositis in sua persona jam constitutis concipitur supervenire hæc relatio, tanquam perficiens explicitam eorum distinctionem.» Sed ad præsentem tractationem sufficit simplex hæc demonstratio: Cf. Bessarion Resp. ad Marc. Eph. c. 18 (Cod. Mon. 27 f. 230 a.): Ipwtwę xai xuplws ar ἀναφοραὶ ὑφιστῶσι, καὶ διακρίνουσι, ἑπομένως δὲ καὶ αἱ πρόοδοι, καθόσον ταὐτά εἶσι πράγματι ταῖς ἀναφοραῖς. Bessarion Resp. ad Marc. Eph. cod. Mon. 27, Τ. 220 b. Αὐτὰ τὰ θεῖα πρόσωπα ὑποστάντα αἱ ὑποστατικαί εἰσιν ἰδιότητες. Vide Thom. § 5, cilatum. 8. Sequitur tertium effatum: Pater est principium eorum quæ ex ipso sunt non ratione naturæ, sed ratione personæ (c. 15), quod apud Photii asseclas, ut Beccus advertit (in [234] Camat. G. O. II, 291), in axioma transiit.Lex hoc arguit contra Beccum Georgius Cyprius (apud Becc. in tom. Cypr. G. O. II, 158 seq. 236, 237). Viderunt orthodoxi satis acute, non simpliciter illud negari posse, habere tamen apud Photium pravum quemdam sensum minime tolerandum.Hinc laudatus Byzantinorum patriarcha adversario quidem concedit (1. c. c. 11, p. 237), Patrem non ratione naturæ, sed ratione personæ esse causam eorum quæ ex ipso; sed ibi cum Photianis naturæ respectum prorsus excludi naturamque ab hypostasi separari vetat; meliusque ex Patribus dici propugnat (o. 15, p. 246) tum love the doστάσεως tum λόγῳ τῆς φύσεως principium esse Patrem. Certum est essentiam ab hypostasi nonnisi ratione differre, neque οὐσίαν ἀνυπόστατον neque Úmóstaσiv ávoúciov cogitari posse, ut Thomas (p. 1, q. 39, a. 1) et Petavius (De Trin. VII, 15, 13 яʊq.) declarant.Id nec ipsi schismatici prorsus diffitentur; id Cregorius Cyprius (apud Becc. l. 1 Const. c. 5, 6; in tom. Cypr. orat. 2, c. 5; G. O. II, 156 158, 258) concedit Hinc Georgius Trapezuntius ad Jo. Cubocl. c. 11 (G. O. I, 491 seq.): «Quomodo concipies hypostasin, si in essentia ipsam non consideraveris? Essentiam enim et naturam absque hypostasi universaliori quodam modo intelligere possumus; quare et nonnullis visum est, eam uni. verse subsistere. At enim hypostasim concipere et enuntiare non simul considerata aut concepta essentia modis omnibus fieri nequit. Ideo et cum ingenitum et procedens hypostaticas proprietales Ibid. f. 229 8. Ἐπεὶ γὰρ ἕκαστον πρόσωπον ἑνί τινι μόνον ἰδιώματι συνίσταται, ἢ τῇ τοῦ γεννᾶν ἢ τῇ τοῦ προβάλλειν ἰδιότητι συνίστασθαι τὸν Πα τέρα ἀνάγκη· ἀλλὰ Πατὴρ διὰ τὸ γεννᾶν λέγεται καὶ ἔστιν. Ὥστε οὐ τὸ προβάλλειν αὐτοῦ τὸ πρόσω πον συνιστῷ· μὴ ὂν δὲ ἴδιον τοῦ Πατρὸς μόνου μηδὲ συστατικὸν καὶ τῷ Υἱῷ ἐστι κοινόν. Sic et Marcus Ephes. syllog.; Cod. Mon. 27 f. 222 b.

' dicimus, essentiam intelligimus,quæ in speciali inge- stantialis Genitori est: ita Spiritus sanctus &v THE niti, geniti et procedentis hypostasi consideratur. Neque enim in nudas proprietates credimus, neque eas essentias segregare, sed circa essentiam segregari confitemur» Similiter Beccus, 1. 1, Ad Const. c. 8 [235] (G. O. II, 160 seq) rem exponit et concordanter reliqui tradunt: quod si Spiritus est ex Patris hypostasi, est simul ex ejus essentia. 9. Priusquam vero uberius Photii effatum discntiatur, connexum cum his plurimorum Græcorum effugium considerandum est, quo ad clidendos suorum Patrum textus sibi contrarios eorum lamen verbis coacti concedunt, Spiritum sanctum esse ex essentia Filii, sed ex hypostasi Filii esse pertinaciter negant Sed id irrito conatu fieri cordati theologi demonstrant. Ac primo exinde, quod, ut diximus, hypostasis ab essentia et essentia ab hypostasi reipsa separari nequit. «Qui ex natura et essentia Filii, ait Georgius Trapezuntius (De una S. Eccl. c. 5; G. O. I, 543, 514, asserit Paracletum procedere, ex ipsa hypostasi Filii asserit. Haud enim fas est, hypostases nudas absque natura (ónóστάσεις ψιλὰς χωρίς φύσεως) concipere, neque naturam sine hypostasi φύσιν ἀνυπόστατον), absolute in omnibus et in Deo ipso.» Et rursum alibi (ad Joan. Cubocl. c. 11; ib. p. 490, 491): «Quidquid generatur proceditque in exsistentiam, [236] aut est ex hypostasi tantum qna hypostasis est, aut ex essentia et natura tantum, et absque hypostasi considerata, aut ex utraque, ex natura scil. vel essentia, quæ in hypostasi est et in hypostasi concipitur. Secundum neque Græci ipsi dixerint; namque absurdum, ut videtur, existimant, quod inde sequitur; ejusdem siquidem naturæ Trinitas confun. deretur, adeo ut ex tribus unumquodque, et ex se ipso et ex aliis esset; proptereaque ex hypostasi, qua hypostasis est, (†) inóorzoic) existimant esse procedens et generatum. Heu vesaniam! Etenim si hypostasis, qua hypostasis est, generat atque producit, erit ex hypostasi hypostasis secundum idem (xar' autó ), et sic non erunt hæc naturæ, sed hypostasis.... Sancti vero tradunt: Sicut Filius ἐκ τῆς ἐνυποστάτου φύσεως τοῦ Πατρὸς καὶ οὐσίας genitus exsistens ideo generanti Filius et consubΟὐσίαν μὲν γὰρ καὶ φύσιν χωρὶς ὑποστάσεως καθολικώτερον νοεῖν δυνατόν· διὸ καὶ δοκεῖ τισι και θόλου ὁρίστασθαι· ὑπόστασιν δὲ νοῆσαί τε καὶ εἶπ εῖν μὴ συννοουμένης ἢ καὶ προνοουμένης τῆς οὐσίας τε καὶ τῆς φύσεως πάντῃ ἀδύνατον. Διὸ καὶ ὅταν τὸ ἀγέννητον καὶ ἐκπορευτὸν ὑποστατικὰς ἰδιότητας λέ γώμεν, τὴν ἐν ἰδικὴ ὑποστάσει θεωρουμένην οὐσίαν vooμe. O yap si pidas lỗió MOTELEY, νοοῦμεν. Οὐ γὰρ εἰς ψιλὰς ἰδιότητας πιστεύομεν, οὐδὲν οὐσίας ἀφορίζειν ταῦτα, ἀλλὰ περὶ οὐσίαν ἀφορίζεσθαι ὁμολογοῦμεν. Photius ep. ad Zachar. Armenorum Cathol. (Lat. apud Mai Spicil. Rom. X, II, p. 456) hæc habet: «Spiritus sanctus Patrem Filiumque glorificat, quippe qui de illorum substantia accipiens creaturas innovat.» Fortasse hoc dictum eodem modo quo posteriores Græci intellexit; probabile est eum ad Armenos scribentem, qui hoc in dogmate cum Romana Ecclesia sentiebant (Vide Tschamtscheun ἐνυποστάτου τοῦ Πατρὸς φύσεως διὰ τῆς ἐνυποστά του τοῦ Υἱοῦ οὐσίας processionis modo habens esse ideo Patri et Filio consubstantialis est (p. 493). Cf. Maxim. Chrysoberg. De proc. Spirit. sanct. c. 5. (G. O. II, 1086.) Præterea sane erat, cur contra Eunomianos ac Macedonianos Patres inculcarent, Spiritum sanctum esse ex essentia Patris et Filii; videlicet ne creatura putaretur, ut consubstantialitas cum Patre et Filio ostenderetur; ut non ex mera voluntate originem habens appareret; ex Filii hypostasi eum prodire ac per Filium esse illi ultro concesserunt, Rem luculenter tractant J. Beccus, O. 1, De una. Eccl. c. 29 seq. (G. O. I, 144,150 seq.) et Georg. Trapezuntius (ib. p. 546, 547), qui advertit, merito in Patrum scriptis inculcari, púGet Filium ex Patre esse et xarà qúow Spiritum [237] ex Patre et Filio, ut ostendatur, we oux & βούλησις αἰτία, ἀλλ᾽ ἡ φυσικὴ δύναμις ἐνοῦσα ἄλλῳ μὲν τρόπῳ μόνῳ τῷ Πατρὶ, τῷ κατὰ γέννησιν, ἄλλῳ δὲ Πατρὶ ὁμοῦ καὶ Γῷ τῷ κατ᾽ ἐκπόρευσιν. Deinde tertio ostendunt theologi, propositionem ix TỐC obslaç toù l'io esse Spiritum, non eo pertinere nec unice nec principaliter, ut consubstantialis Filio declaretur. Nam, ut recte disputat Beccus ep. ad Agallian. (G. O. I, 360 seq.), differunt omnino hæ propositiones: Paulus est ejusdem naturæ cum Petro, et Paulus est ex Petri essentia; posterior dicit Pauli parentem Petrum, prior non item. Duo angeli, duæ animæ sibi sunt consubstantiales; neque tamen unus angelus ex essentia alterius angeli vel anima ex essentia alterius animæ esse dici vel cogitari potest. Accedit, quod si ita res se haberet, et Filius ex essentia Spiritus, et Pater ex essentia Filii esse dicendus foret, quod nemo tamen admittit. Rursum ex Patribus iisdem patet, penes eos idem esse dicere ex Filio, ex persona Filii, ex essentia Filii; hæc sæpenumero tum conjunguntur tum convertuntur Postremo perspicuum est, Filium esse ex Patris essentia et simul ex Patris persona, modo illud modo hoc pronuntiari, utrumque etiam simul; idem proinde dicendum, si Spiritum ex essentia Filii esse audimus. Cf. Beccum De una Eccl. c. 29 seq. Hist. Armen. III, p. 234 et Avedichiam Sopra la processione dello Spirito santo, Venezia 1824), callide hac expressione suum de Spiritu sancto placitum occuluisse et obvelasse, ne ad unionem cum Ecclesia Constantinopolitana sollicitatos hæreseos manifestatione deterreret. Sic Georgius Cyprius, Demetrius Crysolaras aliique apud Beccum 1. 1, ad Const. et orat. 2 in tom. Cyprii (G. O. II, 150 seq. 254) et Allatium Contra Hotting. p. 331, et Marcus Ephesius in conc. Florent. sess. 18 et 19. (Har. IX, 208, 209). Sic v. g. Cyrillus lib. II, Thes. (ap. Niceph. Blem. orat. 2, c. 6. Cf. Beccum epigr. 1, G. O. 1, 47; II, 528, 529): 'Ανάγκη γὰρ τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας υπάρχειν ὁμολογεῖν τοῦ Υἱοῦ· ὡς γὰρ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχον καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν παρ αὐτοῦ πεμπόμενον τὸν ἐγκαινισμὸν ἐργάζεται.

ANIMADVERSIONES. dicere. Præterea cum essentia nec generet nec spiret, secundum theologos, item etiam secundum philosophos (et ipsi enim ubique dicunt operationes individuorum esse, non universalium et generum. Me enim non homo simpliciter sed quidam homo genuit) si igitur operationes individuorum, non universalium sunt, nec substantiæ simpliciter, quid aliud intelligendum est, cum essentiam Filii audimus et ex ea Spiritum prodire, nisi divinam ejus personam? Amplius: nec hoc nos lateat, quod qui hæc dicebant sancti doctores, contra Arianos et Eunomianos se opponentes hæc dicebant, qui Filium ex Patre, Spiritum ex (Patre et) Filio asserentes ex substantia tamen eorum esse negabant, cum dicerent, Filium, etsi ex Patre, non tamen ex ejus essentia sive natura, sed voluntate natum fuisse, Spiritum vero ipsum etiam ex Filio, non tamen essentialiter, sive naturaliter, sed voluntarie. Quare Filium minorem Patre et alterius substantiæ asserebant tresque in divinitate ponebant essentias. Patres igitur opinionem eorum tanquam falsam refellentes, non ex Filio solum, sed etiam ex ejus substantia conabantur Spiritum sanctum esse probare, similiter Filium non ex Patre solum, verum etiam ex ejus essentia. [240] Considera ergo, quomodo ad hoc, quod hæretici dicebant, ex volunlate, non ex essentia Filii Spiritum esse, se opponebant; doctores, ex essentia Filii illum esse asseverantes; ad hoc autem, quod illi dicebant ex Filio, esse, nullus contradixit; nec dixit non esse illum ex Filio, tanquam et ipsi hoc sentientes (cf. II, § 7), el dicentes, esse ex essentia Filii, idem et ipsi intelligentes; ac si dicerent, ex essentia et persona ejus, et nos hoc idem dicentes.» 64; orat. 2, in tom. Cypr. c. 4 seq. tota epigra- Spiritus; sed hoc nec ausus est nec audebit aliquis phe 12 (G. O. I, 144 seq., 208 seq., II, 257 seq., 624 seq.) Allatium Enchir. c. 8'. p. in' seq. Jo. Theol. in conc. Flor. sess. 19 (Hard. IX, p. 217 et sæpe). Disputarat Georgius Cyprius (apud Beccum G. O. II, 233, 234, 256) hunc in modum: Communis [238] essentia non est causa hypostaseos, cum neque generet neque producat unquam, verum essentia cum proprietatibus (†) μεt' idiwμátwv ovola), quæ ipsam hypostasin notat. Porro Beccus id libenter admittit; verum pelit, an solus Pater essentia cum proprietate habendus sit; id si affirmetur universim, pugnam cum Patrum doctrina esse apertam; si vero producendi proprietas uni Patri vindicetur, gratis hoc omnino supponi ac sine ullo testimonio traditionis (of. § 5 seq.). Præterea, arguit, dum conceditur Spiritum esse ex essentia Filii, ut ex essentia Patris, essentia vero Patris cum proprietate hic intelligitur, etiam essentia Filii μετ' ἰδιώματος cogitari debet, quæ est hypostasis, ut ait ipse adversarius. Neque dicendum, alio sensu dici ἐξ οὐσίας τοῦ Πατρὸς, alio ἐξ οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, hocque posterius ad unitatem essentiæ referendum; sic enim et Spiritus ex suamet essentia esse dicendus foret (orat. 1, in tom. Cypr. c. 11, 1. c. 235, 236. Cf. oral. 2, c. 2, p. 255). Rem usiversam acu tetigisse videtur card. Bessarion, dum scribit epist. ad Alex. Lasc. c. 7 (Hard. IX, 1063, 1064: «In sancta Trinitate, quod ex substantia alicujus est, ex persona quoque ejus sit necesse est,...» cum substantia et persona realiter unum sint et nonnisi ratione distinguantur; secus forent uti tres personæ, ita et tres essentiæ. Distinctio hypostasis et naturæ rationis est, unitas vero realis; contra in nobis hominibus est. Nam in nobis unitas quidem naturæ cum cujusque persona rationis, distinctio vero realis cst; alia namque res est humanitas ipsa, alia hujus personæ individuatio. Quare quemadmodum sumus multæ personæ, ita etiam multi homines. Quo fit, ut quod sit ex natura alicujus hominum, non necessario etiam sit ex ejus persona. In sancta vero Trinitate e converso est... Unitas essentiæ et personæ est realis, distinctio vero rationis. (Cf. Jo. Theol. sess. 19 Flor.: Hard. IX, 224, 225.) Quatre quod ex essentia alicujus personarum est, ex persona quoque ejus necesse est esse. Si [239] igitur Spiritus ex natura et essentia Filii est, ut in plerisque locis tum alii doctores, tum vel maxime Cyrillus probat, ex persona quoque ejus est. At nostri dicunt: Ideo hæc dicuntur a doctoribus, ut consubstantialitas corum comprobetur et ut ostendatur Spiritus ejusdem esse substantiæ cum Filio. Hoc autem quanto verius est, tanto magis pro Latinis facit. Tunc enim magis ejusdem substantiæ Spiritus cum Patre et Filio est, cum ex eorum substantia personisque eorum prodeat, hoc est procedat... Nam si hoc solum consubstantialitatem significaret, ut nostri putant, diceretur etiam Pater ex substantia Filii et Spiritus sancti vel Filius ex substantia 40. Natum ergo est: Si Spiritus est ex essentia Filii, est quoque ex ejus persona. Sed non minus ex dictis (§§ 8. 9) ratum est: Si Spiritus est ex hypostasi Patris, quoque ex ejus essentia. Sed essentia Patris jam Filio communicata intelligitur, dum processio Spiritus sancti concipitur, Pater et Filius in sua quisque persona constitutus jam supponitur, dum de illa processione sermo habetur. Hinc suscitata a Photio quæstio, quanam ratione sit Pater principium Filii et Spiritus sancti, opportuna suggerit Latinis argumenta. Quodsi dicatur Spiritus ex Patre ut Patre procedere, jam Spiritus dicetur filius ac Filii prærogativa destruetur; quodsi dicatur procedere ex Patre quatenus est Deus vel quatenus est spirator, cum hic nulla relativa oppositio habeatur ad Filium, Filius nequit excludi. Ratiocinatur Theologi: Spiritus sanctus procedi ex Patre aut quatenus est Pater aut quatenus est Deus. Si prius, Spiritus sanctus necessario erit Filius, quod contra revelationem: si postarius, tum procedit etiam ex Filio; quia nullum signum concipi potest, quo Pater sit Deus, quo Filius non æque sit Deus.Proinde aut duo Filii in Trinitate subverso personarum discrimine admittendi, aut processio Spi-

ret. sed ad rem præsentem non faceret. ritos sancti etiam a Filio rata est, Priorem argumenti Bessarionis verba § 9 præced.), verum quidem fopartem ita effert Niceph. Blemmida (orat. De proc. Spirit. sancti, c. 22; G. O. I. 28); El Пp Toυ Πνεύματος ὁ Θεὸς, ἐξ ἀνάγκης τὸ Πνεῦμα Υιός· ὁ Πατὴρ γὰρ κυρίως Υἱοῦ Πατήρ καὶ πῶς ὁ Λόγος μονογενής, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα Υιός; Alteram sic evolvit Ratramnus [241] (l. 111, c. 6, p. 297, 298) Athanasii doctrinæ insistens: «Testatur et Spiritum ejusdem substantiæ fore, cujus sit et Filius, quoniam exsistat de unita Deitate Patris et Filii: quod dicens liquido monstrat; quod procedat ab utroque; cum enim sit Deitas Patris et Filii sic unita, aut nullam differentiam recipere possit, non potest procedere Spiritus de Deitate Patris, nisi procedat et de Filii, quemadmodum nec de Filii Deitate, nisi procedat etiam de Patris; alioquin unita Deitas Patris et Filii non erit jam indifferens, si procedat Spiritus de Deitate Patris, et non pariter procedat de Deitate Filii; ac per hoc jam non erit unita, quod est impium et Arianum.» Confirmat dicta Hugo Etherianus (l. 1, c. 8. p. 1203) ita scribens «Si Spiritus non ut genitum ex Patre progreditur, Pater non emittit (лpoбáλλɛt) Spiritum ut genitor; nam si in eo qui (quod) genitor Spiritum Pater emitteret, Spiritus ex Patre ut genitum prodiret; at vero non est Spiritus ex Patre ut genitum; non enim duos filios, sed unum solum Pater habere creditur; manifestum ergo, quod non ut genitor Spiritum Pater emittit. Amplius: Pater cum Spiritus emissor sit, aut in eo quo differt a Filio, ipsum emittit, aut secundum id, quo non differt. At in eo quo differt non emittit; nam in eo quod Pater, non emittit Spiritum, in quo solo a Filio differt.» Differt Pater a Filio nonnisi innascibilitate et paternitate (§ 5), quarum notionum prior nullam relationem nullumque respectum habet ad Spiritus processionem, posterior terminum talis originis ac principiatum ostenderet esse Filium; unde Pater nonnisi ex eo spirat, in quo a Filio non differt; et tunc spiratio activa est Patri Filioque communis. «Aperte datur intelligi,» ait Etherianus, «quod non in eo quo differt Pater a Filio, emittit spiritum sanctum, sed in eo quo communicat.» Et rursum (c. 15. p. 1209): Secundum quod (Pater) potest gignere, potest Filium habere; secundum vero quod potest emittere, non potest Filium habere. Quare secundum aliud potest gignere [242] ac secundum aliud emittere.» Quod si igitur Photii effatum, τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως Patrem principium esse Spiritus sancti, illud sibi vult, Patrem qua talem, ratione paternitatis esse spiratorem, manifeste falsum est; quod si vero aliam uni Patri propriam notam intelligit ac quidem poб, falsa est suppositio, hanc esse paternæ hypostaseos characteristicum idioma (§ 5 seqq.). Si denique nii aliud dicere vellet, nisi quod communi theologorum principio traditur, actiones esse suppositorum (cf. Sic Bessarion Resp. ad Marci Eph. c. 18, con. Mon. 27 f. 239 b. Την θε αν τοῦ Πατρὸς ὑπό 11.Sed accuratius adhuc effatum istud perpendendum. Distinguunt theologi principium quod generat vel spirat, et principium quo illud generat vel spirat. Id optime exposuit Joannes Theologus in conc. Flor. sess. 18 (Hard. IX, 204): Quod producit vel generat, persona est; principium vero quo vel per quod (apxǹ dɩ' he yevvõ) est essentia, quæ aliis communicatur [cf. Thom. 1, q. 41, a. 5) Hoc quod communicatur in generatione, natura est; agens vero est hypostasis) τὸ κοινωνούμενόν ἐστι φύσ σις, τὸ δὲ ἐνεργοῦν ἐστιν ὑπόστασις). Hypostases, pergit sess. 19. (ib. p. 216), sunt quæ generant vel spirant. Actiones sunt suppositorum (al vépystal sisty twy ÚROOTGEWV.) Essentia est nomen abstractum; et hinc fieri nequit, ut ei conveniat generationis (vel spirationis) actio. Substantia Patris et Filli est principium per quod spiratur Spiritus; principium quod sunt spirantes. «Pater - ita idem in sess. 244 (1. c. p. 308, 309) - indistinctus ab essentia, imo vero ipse autoovola exsistens, non intelligitur distinctam habere essentiam ab hypo - stasi; non enim re, sed sola ratione distinguitur [243] paterna hypostasis a sua essentia. Est ergo Pater substantialis (oc) hypostasis et generat substantialiter Filium; et generatur Filius, substantialis et ipse hypostasis; et sunt quidem duæ hypostases, sed unus Deus et una amborum natura, cum qua Spiritus sanctus indistincte (axwplows) intelligitur; et neque Pater est neque Filius, neque quid eorum, quæ sunt ad aliquid (twv πpóc tɩ). Sed Spiritum, in quantum est Spiritus, ad spirantem (πpòc TV Éva) referri oportet. Quia vero Spiritus est Patris Spiritus, et Scriptura testatur illum esse quoque Filii Spiritum, spirantes sunt ergo Pater et Filius.» Quando ergo dicitur: «Pater non est principium ratione essentiæ, verum id est de principio proximo quod generat et spirat, non vero de principio remoto quo generat et spirat; verum non est, si essentia omnino excluditur, quæ est illud ipsum, quod tum generatione tum spiratione communicatur. Subdividunt præterea theologi principium quo in radicale seu remotissimum, quod in generatione æque ac in spiratione est ipsa divina natura; in potentiale seu remotum, quod est potentia actionis seu virtus agendi intermedia; in formale seu proximum, quod est forma aut vis actionis seu virtus agendi immediata. Communiter docent principium quo proximum productivum esse solas proprietates personarum producentium, communicativum vero naturam ipsam divinam (of. Kilber 1. c. c. 1, a. 2, n. 368 seq.). Deinde ὁ λόγος τῆς ὑποστάσεως cogitari potest vel prout consideratur persona per se universim et in abstracto vel prout persona talis intelligitur hac vel illa individuante affecta proprieστασιν αἰτίαν εἶναι, ὡς τὸ ὅ, εἴτε ἐξ οὔ, τὴν δὲ θείαν αὐτοῦ οὐσίαν ὡς τὸ.

ANIMADVERSIONES. in eo quod ei exsistentiam præstant, Spiritus esse habet, neque sunt duo principia, cum secundum Spiritus emissionem numerum non suscipiant.» Illud denique notandum, verbis illis λóry the DROtárews etc. potius insinuari principium quo, quam principium quod; licet autem essentia nec generet nec spiret, tamen secundum essentiam Pater generat, et Pater Filiusque spirant; unde essentia ¸ut principium quo remotissimum cogitatur. Photium autem dum dicit: Pater est causa ratione personæ, sub illa ratione principium quo intelligere proposilio ipsa suadet, cujus subjectum est ipsum agens suppositum seu principium quod. Unde sic accepta propositio simpliciter negari potest. Principium γεν. tate. Patrem esse altion twy auto ratione quod hic quidem Pater, hic vero Filius exsistit, sed hypostaseos in abstracto nemo dixerit, cum sit absurdum; intelligitur hinc ut persona concreta. Sed nunc rursus quæritur, utrum Pater consideretur in proprietate constitutiva paternitatis, qua Pater est, an in alia proprietate, que ab illa distinguatur. Si primum, nonnisi ut pater Spiritus sancti spectari potest et [244] hic proinde erit Filius. Sane Patris nomen nonnisi relationem ad Filium notare Græci doctores omnes diserte docent; quomodo ergo Pater ut Pater spirat, nec tamen Spiritus erit Filius? Si vero alterum, ea proprietas, quæcunque demum ea sit, cum filiationi non opponatur, Filio etiam inesse ex superius demonstratis infertur. Ea vero alia esse non potest, nisi ǹmpoβολή γεννήτωρ 60λ seu spiratio; hinc dum Pater dicitur yet, twp Benim quo est divina essentia secundum quod est xx poбodeùç non qua Pater, sed qua Spirator Spiritum emittere dicitur hæc vero proprietas hypostatica et uni Patri propria non est, imo et Filio convenit. Denique si a Photio hypostasis Patris intelligitur sine essentia, quomodo essentiam Spiritu communicat? Si vero intelligitur in essentia et cum essentia, quomodo Filius non participat? Undequaque ergo patet, ex Photii effato, quocunque legitimo sensu exponantur, nil contra Latinos deduci posse, imo variis modis contra ipsum exinde argui. Quod si eodem modo Spiritus principium esse Patrem, quo Filii est àpxy, contendat, eadem proprietate, eadem actione; jam Filius et Spiritus, generatio et processio confundentur, plurimaque ex iis sequentur absurdis, quæ ipse Latinis hueusque objecit. Rem quoad [245] potiorem partem perspexit Hugo Etherianus, licet non satis accurate eam verbis exponat. Sic inter alia scribit (l. 11, c. 4, p. 1217, 1218): «Dico, insufficientem esse factam divisionem, quæ Spiritum ex Filio aut ratione naturæ aut ratione personæ provenire significat, eamdem quippe cum habeant naturam, non est alter ex altero secundum substantiam; natura enim se ipsam quomodo pariat? Similiter autem neque secundum persona rationem. Quemadmodum enim Pater non in eo, quod Pater, emittit, ita et Filius non in eo, quod Filius, causa principiumque Spiritus. Quapropter activa spiratio, sicut essentia secundum quod est paternitas, est principium quo in generatione (Thom. in. 1. 1, dist. 7, q. 1, a. 2); hocque sensu docet Georgius Trapezuntius (G. O. I, 492): [246] To YEVνῦν καὶ τὸ προβάλλειν φύσεως ἔργον εἶναι, φύσεως δὲ οὐ πάσης, ἀλλὰ περὶ ἢν ἡ τοῦ γεννᾷν ἤ προβάλλειν Idióτre Bewpeitat, prout est sive potentiæ proprietatibus gignendi vel spirandi affecta et modificata. 12. Jam cap. 17 in fine, deinde cap. 36 et 64 Photius ac cap. 9 Nicolaus Methonensis quartam proferunt póτasiv, ex qua non minus subtiliter argumentantur: Quidquid in Trinitate dicitur, aut trium personarum commune est aut unius personæ proprium; unde quod non est commune trium, id est unius proprium (τὸ ἐπὶ τῆς Τριάδος λεγόμενον ἢ ἑνός ἐστιν ἢ τῶν τριῶν sive ἢ κοινόν ἐστι τῆς Τριά δος ἢ μιᾶς ὑποστάσεως ἴδιον). Hoc principium pro causa Photiana confictum primam pózaσw habet Beccus (oral. 2 De injusta deposit. c. 24: G. O. II, 75), quam vel eo uno Patrum effato refelli notat, quod Filio ac Spiritui commune sit ex Patre esse Sane τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς neque est trium commune neque unius personæ proprium; sed altiatov elvai Filio ac Spiritui sancto convenit. Quod si ita est, Photii axioma non est generaliter verum. Præterea ut arguit Nicephorus Blemmida (orat. 2, c. 11. G. O. I, 32, 53) mittere Spiritum sanctum commune est Patri et Filio; ergo nec est unius tantum nec trium ex natura quidem Patris et Filii et ex persona, quæ simul. Hinc post Blemmidam, Beccum (l. c. et in est Pater, et quæ est Filius, nequaquam vero in eo, Naz. orat. 35, p. 573: Oute ovσlaç övoµx ó Πατὴρ οὔτε ἐνεργείας, σχέσεως δὲ καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴρ ἢ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Nyssen. 1. II, contra Eunom., p. 431: Davepov, τοῦ Πατρὸς κλῆσις οὐκ οὐσίας ἐστὶ παραστατική, ἀλλὰ τὴν πρὸς Υἱὸν σχέσιν ἀποσημαίνει. Gr. Hugon. Ether., 1. III, c. 18, p. 1257. Sic Manuel Cretens. apud Georg. Metoch. (G. 0. 1036, 1037): Ο Πατήρ καθό γεννᾷ Υἱόν, όνο μάζεται Πατήρ· καθ᾿ ὃ δὲ ἐκπορεύει τὸ Πνεῦμα, οὐκέτι Πατήρ, ἀλλὰ προβολείς ὀνομάζεται· ἐστὶν οὖν ὁ Πατὴρ καὶ Πατὴρ καὶ προβολεύς· ἑνὶ δὲ ὀνόματι σαναπτικῷ τούτων ὀνομάζεται πηγή. Sic plures alii s nomine utramque notionem comprehendunt. Sed ) modo est causa poxarapx et Patri soli tribuitur, modo principium quodCamat. An. G. O. II, 291, De una Eccl. 63 ibid. 1, libet et tunc etiam Filio asseritur.Sic et Maximus ep. ad Marin. priori sensu attias nomen adhibet, de quo cf. Beccum 1. iv ad Constantin. c. 1. (G. O. II, 203 seq.) Bessarion c. 18 Contra Ephes. syllog. 35 (Cod. Mon. cit. f. 252 b.): Oux axoúois Twy Osolóγων βοώντων, οὐσίαν μήτε γεννᾶν μήτε γεννᾶθαι; Κατ' αὐτὴν μέντοι τὸν Πατέρα γεννᾶν καὶ τὸν Πατέρα τε καὶ τὸν Υἱὸν προβάλλειν τὸ Πνεῦμα εὐλαβῶς τε καὶ ἅμα ἁρμοζόντως λέγεται. Κοινὸν Υἱῷ μὲν καὶ τῷ ἁγίῳ πνεύματι τὸ ἐκ Tou Пatpós. Greg. Naz. Or. in Heron. philos. 23. (Clem. 25.) ap. Const. Melit. orat., c. 23; G. O. II, 691. Id conceditur ad Andron. Ćamatero (apud Beccum G. O. II, 373).

in divinis,» ait S. Thomas (q. 30, a. 2, ad 1), «tamen una earum, spiratio, non separatur a persona Patris et Filii, sed convenit ulrique. Et sic licet sit relatio, non est tamen proprietas (sensu stricto theologico, cf. § 5), quia non convenit uni tantum personæ, nec relatio personalis, id est, constituens personam. Sed hæ tres relationes: paternitas, filiatio et processio dicuntur proprietates personales, quasi personas constituentes.» (Cf. q. 28, a. 1, 3, 4; q. 32. a. 3.) Licet ergo catholici admittant axioma: Quidquid in Trinitate dicitur, aut commune est sive absolutum, aut proprium sive relativum: jure tamen rejiciunt Photii effatum: Quidquid in sancta Triade prædicatur aut tribus personis commune est aut unius personæ proprium.»Sed hæc ex dicendis adhuc manifestiora erunt 206, 207; cf. p. 162 seq.), Constantinum Melite- est Spiritus sanoti. «Licet sint quatuor relationes niotam (orat. 2, De proc. Spirit. sancti, c. 39; ib. II, 897) ita Leo Allatius Vind. syn. Eph. c. 56, p. 360) Photianos premit: «Estne causatum sive effectus (altextov) in Triade? Et illud estne commune Triadis an unius hypostasis proprium? Neutrum dicere valent. Nam causatum, quod in Deo conspicitur, nec est [247] Triadis commune, Dec unius Triadis bypostasis proprium,cum sit commune Filii et Spiritus, et non sit commune Patris. Et propius ad rem: Mittere Spiritum sanctum Patris et Filii est; id vero de Spiritu sancto nullo modo dicitur; neque enim fieri potest, ut idem sit mittens et missus.» (Cf. eumd. Enchir. xep. xe', p. poa' seq.) Sic et ex Manuele Caleca et Bessarione Petavius De Trin. VII, c. 15, n. 5, 6): «Negant Latini nullam esse proprietatem, quæ non aut tribus communis sit aut unius tantum propria. Esse enim aliquam dicunt, quæ duabus convenit. Nam quæ de Deo dicuntur, aiunt Calecas et Bessarion, alia tribus personis communia sunt, ut sunt absoluta omnia, aut quæ ad creaturas ordinem habent, ut Creator, Dominus, etc., alia propria sunt, eaque vel duabus personis competunt comparatis ad tertiam, ut Filio et Spiritui sancto a principio procedere, Patri item et Filio Spiritum mittere, vel uni tantum congruunt.» Falsum proinde est illud principium: Quidquid in Trinitate dicitur, aut est trium personarum commune aut unius proprium. Neque dicatur, similia principia a Latinis theologis stabiliri. Nam longe a Photii effato differunt hæc catholicorum axiomata: Quidquid in Trinitate dicitur, aut absolute dicitur aut relative; vel etiam Omne quod de Trinitate prædicatur. aut commune est aut proprium. In his sane disjunctio est omnino adæquata. In priori axiomate nulla difficultas est, cum activa spiratio relationibus comprehendatur: in altero to proprium non supponit pro eo quod uni tantum personæ convenit; præterea nil vetat ne commune dicatur, quod vel tribus vel duabus personis convenit, et proprium, quod uni exclusis duabus vel duabus exclusa una aptatur, dummodo oppositionis ratio ubique servetur Sane tò altíaç elva Gregorius Naz. (l. c.) dicit ¿½ Filio et Spiritui zotvov, Gregorius vero Nyssenus Or. in Domin. Orat. apud Beccum G. O. I, 163; II, 522, 533) τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἴδιον; utrumque sane dici potest; hinc et Nyssenus pergit: [248] Κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι κ. τ. λ. Cum spiratio activa Patri et Filio competat, utrique communis est, utpote non propria unius Patris nec propria unius Filii; potest etiam dici utrique propria, prout est incommunicabilis Spiritui sancto et pertinet ad duas personas spirantes exclusa spirata. Tritum est apud Theologos, commune in Trinitate esse absolutum, proprium vero relativum; hoc pacto spiratio activa, quæ relatio est, recte dicitur duarum personarum Patris ●t Filii, propria, sicut passiva spiratio propria Hæc omnia, sicut et sequentia, Allatius desumpsit ex Gregorio Trapezuntio, quem ipse ante 13. Si falsum est hoc Photii principium, falsum pariter est illud, quod corollarii adinstar inde deducitur: Nil est duabus in Trinitate personis commune (μηδέν τι εἶναι τοῖς δυσὶ προσώποις ἐπὶ τῆς ἁγίας Tptáôoç xotvóv); sed si quid duabus personis commune sit, id et tertiæ commune erit. Unde cum Photio (cap. 6) arguunt Schismatici: Si spiratio activa sit Patri et Filio communis, communis erit et Spiritui sancto. Patres interdum concludunt, quæ communia sunt Patri et Filio, communiaquoque esse Spiritui sancto; at enim dum ita ratiocinantur, de ipsa divina substantia [249] ejusque attributis agunt, non vero de relationibus; de iis quæ absolute dicuntur, non de iis quæ dicuntur ad aliquid, ut recte advertit Georgius Trapezuntius (De proc. Spiritus sancti, ad Jo. Cubocl. n. 24. G. O. I, 519 seq.); ne vero id ad relationes et notiones extendatur, id per se ea vetant, quibus superius axioma convellunt (cf. Allat. Ench. 1. c. p. poß). «Licet enim, ita Leo Allatius (Vind. syn. Eph. p. 361, 362), Nazianzenus dicat, quæ Patri et Filio insunt, ea inesse quoque spiritui (τὰ τῷ Πατρὶ καὶ 1ῷ προσόντα τῷ Πνεύματι ἐνεῖναι), sciant divinum illum virum de Divinitate contra Pneumatomachos verba facere, qui non de discernendi vim habentibus, sed de Spiritus Divinitate tractabant. Et hæcest doctrina ipsius Cyrilli scribentis: Quibus enim Spiritus communis est, illis prorsus et quæ essentiæ sunt, separata non fuerint (art. præced. § 10, nota 6). Cyrillus ait, Spiritum esse communem Patri et Filio; uti enim Patris, ita dicitur et Filii, nec tamen dicitur Spiritus Spiritus, ne duo Spiritus insinuentur. Et ut magis in universum res pertractetur, in sanctissima Triade tres considerantur conjunctiones, et in singulis quid commune duabus reperitur. Sic cum ingenitum duobus modis dicatur, et cum absque principio est, et dicimus Patrem ingenitum; et cum non per modum generationis veluti Filius, et tum Spiritus ingenitus est. Pari ratione et genitum... et quod principium habet et quod naturaliter, Loc est per modum processionis exsistit; et oppositum: quod principium non habetet per modum processionis non exsistit Photius: ediderat Gr. orth. I, p. 520: 'Eπl the µzxaplac Τριάδος τρεῖς θεωροῦνται συνδυασμοὶ καὶ ἐφ' ἑκάστου

ANIMADVERSIONES. genitum et quod a principio [250] est, dicitur, et quod sario duobus inerit. Quod enim ex tribus unum pergenerationem est; non procedens diciturtum quod a nullo principio est, tum quod per modum processionis non exsistil. «Quæ cum ita sint, ingenitum secundo suo significatu Patri et spiritui commune est; nullus enim ex ipsis per generationem est; genitum primo significatu commune est Filio et Spiritui; ulerque enim ex causa est; et per modum processionis non exsistere rursus secundo significatu est commune Patri el Filio; nulli enim ex his hoc modo esse compelit Male ergo ratiocinantur schismatici: quæ duobus communia sunt, esse et tribus. Cum enim quæ discernunt hypostases (τὰ διακριτικὰ ὑποστάσεων) tum secundum principium et finem (κατά τε ἀρχὴν καὶ πέρας), tum secundum oppositionem (κατ' ἀντίθεσιν) considerentur, primum si communiter accipiatur et ut duo, duobus inest et secundum principium et secundum finem. Et communissimum est omnium eorum, quæ secundum discretionem accipiuntur et tanquam aliquod universale, ex causa esse. Hoc erga principium causa vocatur, erga finem (terminum) effectus (causatum). Et quemadmodum absurdum non est, tó ex causa esse duobus inesse, quod tamen revera inest Filio et Spiritui, ita absurdum non fuerit, imo necessarium est causam in duobus considerari, ut medium fiat re ipsa medium et vera conjunctio extrema colligans [251] eo quod unum effectus sit, alterum causa [unius effectus alterius sit causa] Si vero secundum oppositionem, una oppositionis pars in duobus plane consideratur: sic genitum et ingenitum, et procedens et non procedens duobus commune apparet. Cum enim Trinitas re ipsa sit Deus, si quo modo una hypostasis a duobus secernitur, id per oppositionem assumptum necesκοινον τι εὐρίσκεται τοῖς δυσί. Τοῦτο δὲ ἔσται φανερὸν, εἰ πρῶτον διασαφῶμεν τὴν λέξιν, ἵνα μὴ τῇ ὁμωνυμία ταραττώμεθα. Τὸ ἀγέννητον διχώς λέγεται, τό τε ἀνάρχως εἶναι, ὡς ὅταν λέγωμεν· ὁ Πατήρ ἀγέννητος, καὶ τὸ μὴ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ὡς τὸ Πνεῦμα ἀγέννητον. Καὶ τὸ γεννητὸν ὁμοίως, τό τε ἀρχὴν ἔχον, καὶ τὸ φυσικῶς ἤτοι κατ' ἐκπόρευσιν ὄν, καὶ τοὐναντίον τὸ μὴ ἀρχὴν ἔχον καὶ τὸ μὴ κατ' ἐκπόρευσιν ὄν. Ηæc postrema minus concinne dicta sunt et lacunæ suspicionem ingerunt; attamen lextus est utroque Allatii loco idem. Sensum in sequ. restituimus. Georg. Trapez. I. c. Τούτων οὕτως ἐχόντων τὸ ἀγέννητον κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον Πατρὶ καὶ Πνεύματι κοινόν· οὐδενὶ γὰρ τούτων γεννητῶς τὸ εἶναι· τὸ δὲ γεννητὸν κατὰ τὸ πρῶτον σημαινό μενον Υἱῷ καὶ Πνεύματι κοινόν· ἄμφω γὰρ ἐξ αἰτίου· καὶ τὸ ἀνεκπορεύτως εἶναι πάλιν κατὰ τὸν δεύτερον τρόπον Πατρὶ καὶ Υἱῷ κοινόν· οὐδενὶ γὰρ τούτων τοιούτῳ τρόπῳ τὸ εἶναι. Ib. p. 521: Τὸ μὲν πρῶτον, εἰ κοινῶς τις λαμβάνει, καὶ κατ' ἄμφω, δυσὶ πρόσεστιν, καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν δηλονότι, καὶ κατὰ πέρας· κοινότερον γὰρ πάντων τῶν κατὰ τὴν θείαν διάκρισιν λαμβανομένων, καὶ ὥσπερ καθόλου, τὸ κατ᾽ αἰτίαν· τοῦτο πρὸς μὲν τὴν ἀρχὴν αἴτιον λέγομεν, πρὸς δὲ τὸ πέρας αἰτιατον. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἄτοπον τὸ αἰτιατὸν ἐνεῖναι δυ σὶν, ἀλλ᾽ ἀληθῶς πρόσεστιν Υἱῷ καὶ Πνεύματι, οὕτως οὐκ ἄτοπον, μᾶλλον δὲ ἀναγκαῖον, τὸ αἴτιον ἐν δυσὶ θεωρεῖσθαι, ἵνα τὸ μέσον γένηται τῷ πράγματι μέσ σον, καὶ ἀληθὴς σύνδεσμο, τὰ ἄκρα συνάπτων, διὰ τοῦ μὲν αἰτιατὸν, τοῦ δὲ αἰτιὸν εἶναι. Textum Allatii, demit, duo prorsus relinquit. Nam absque generatione sive principio esse Patrem a Filio et Spiritu separat; proptereaque commune est Filio et Spiritui ex principio esse. Per modum generationis exsistere personam Filii constituit illo a duobus separalam; ideoque illi oppositum Patri et Spiritui inest. Pari ratione processionaliter (ἐκπορευτῶς) csse separat Spiritum a Patre et Filio; et ob hoc non per modum processionis exsistere (τό μὴ ἐκπορευτῶς εἶναι) quod illi opponitur, Filio et Patri necessario commune est» Sic [252] acutissime philosophatur Geor gius Trapezuntius ad Joan. Cubocles concluditque: «In omnibus itaque discernentibus sive hypostasin constituentibus, si proprium hypostasis accipias, quo discernitur aduobus, id per oppositionem sumptum, si in duabus reliquis Trinitatis hypostasibus consideratur, proprium est, cujus dicitur; sin minus, male attributum est hoc proprium; proptereaque cum ingenitum sive absque principio proprium sit Patris, et per generationem esse Filii, et per processionem esseSpiritus sancti,genitum, et ingenitumet non procedens reliquis duobus commune fuerit, secundum illum, qui ex oppositione infertur, significatum Ita ex Trapezuntio Allatius. Ne vero quis ea nonnisi e posterioribus theologis petita existimet, illico idem Allatius (l. c. p. 365) Gregorii Nysseni præclarum affert testimonium, quod est hujusmodi: «Sed quemadmodum sine causa esse solius Patris est, quod neque Filio neque Spiritui adaptari potest, sic vice versa ex causa esse, quod est proprium Filii et Spiritus sancti, de Patre intelligi alienum a natura est. Cum vero Filio et Spiritui commune sit, ingenitos non esse, ne confusio circa subjectum introducatur, quem supra damus, nonnihil ex ipso Trapezuntio, ubi opus erat, immutavimus. Ib. p. 521, 522: Εἰ δὲ κατ᾽ ἀντίθεσιν, τὸ ἓν τῆς ἀντιθέσεως μέρος δυσὶ πάντως ἐπιθεωρεῖται· οὕτω καὶ τὸ γεννητὸν καὶ ἀγέννητον καὶ ἐκπορευτὸν καὶ ἀνεκπόρευτον δυσὶ κοινὸν ἀνεφαίνετο· ἐπειδὴ γὰρ Τριάς ἐστι τῷ πράγμασι ὁ Θεὸς, εἴ τινι μία τῶν ὁπο στάσεων τοῖν δυοῖν διακρίνεται, τοῦτο ἐξ ἀντιθέσεως λαμβανόμενον ἐξ ἀνάγκης δυσὶ προσέσται. τὸ γὰρ ἀπὸ τριῶν ἐν ἀφαιροῦν δύο πάντως ἀπολείπειν καὶ παῖδες καὶ γυναῖκες ὁμολογήσαιεν ἄν... Τὸ μὲν γὰρ ἀφεννήτως ἤτοι ἀνάρχως εἶναι μοῦ τε καὶ Πνεύ ματος τὸν Πατέρα διακρίνει· διὰ τοῦτο κοινὸν Υἱῷ καὶ Πνεύματι τὸ ἐξ ἀρχῆς εἶναι· τὸ δὲ γεννητῶς εἶναι τὸ τοῦ Υἱοῦ συνίστησι πρόσωπον τοῖν δυοῖν αὐτὸ διακρίνον· καὶ τούτου χάριν τὸ τούτῳ ἀντικείμενον Πατρὶ καὶ Πνεύματι πρόσεστιν· ὁμοίως καὶ τὸ ἐκπορευτῶς εἶναι διίστησι τὸ Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· καὶ διὰ τοῦτο τὸ μὴ ἐκπορευτῶς εἶναι, ὅπερ ἐκείνῳ ἀντίκειται, Υἱῷ καὶ Πατρὶ κοινὸν ἐξ ἀνάγκης. Ib. p. 522: Ἐπὶ πάντων γοῦν τῶν διακριτι κων ἤτοι ὑποστατικῶν, ἐὰν τὸ ἴδιον τῆς ὑποστάσεως λαμβάνης, ᾧ διακρίνεται τοῖς δυσί, τοῦτο ἐξ ἀντιθέ σεως λαμβανόμενον, εἰ μὲν ἐπιθεωρεῖται ταῖς λοιπαῖς τῆς Τριάδος δυσὶν ὑποστάσεσιν, ϊδιόν ἐστιν οὐ λέγε ται εἰ δὲ μὴ, κακῶς ἀπεδόθη τὸ τοιοῦτον ἴδιον διὰ τοῦτο ἰδίου ὄντος τοῦ ἀγεννήτου ἤτοι ἀνάρχου του Πατρὸς, καὶ τοῦ γεννητῶς εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦ δὲ κατ' ἐκπόρευσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὸ γεννητὸν καὶ ἀγέννητον καὶ ἀνεκπόρευτον δυσὶ τοῖς ἀπολειπο μένοις κοινὸν κατὰ τὸ αὐτὸ ἐξ ἀντιθέσεως σημαινός μενον.

rursus potest immista in proprietatibus eorum eorum, quæ apud omnes in confesso sunt, negadifferentia reperiri, ut et commune conservetur et proprium non confundatur. Namque unigenitus Filius ex Patre per Scripturam sanctam dicitur, nec [253] ultra hoc illius proprietatem oratio ostendit. Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur. Nam si quis Spiritum Christi non habet, non est illius 14. Discrimen illud, quod intercedit inter ea, quæ duabus personis communia sunt, et ea quæ tribus simul conveniunt, probe animadvertentes nonnulli scholastici communia illa, hæc vero communissima appellarunt. Id vitio vertit Latinis Marcus Ephesius, quod spreta nimirum ea Patrum partitione, qua ea quæ in Deo sunt, in communia el propria partiuntur, hanc novam effinxerint, aliam quasi theologiam statuentes Verum hanc divisionem rei illustrandæ accommodatam Patrum doctrinæ nullo pacto repugnare, potius cum ea omnino esse concordem strenue Georgius Scholarius defendil. «Namque et nos dicimus, ail, eorum quæ in Deo sunt, quædam esse communia, [254] quædam vero propria divinarum personarum, et sic nullatenus contra tuam divisionem pugnamus. Si vero subdividentes eorum rursus quæ communia sunt, hæc quidem duabus personis convenire, illa vero et omnibus inesse dicimus, vel eorum quæ propria, hæc quidem simpliciter, illa autem relative propria vocamus, divisionem illam non impugnamus, quin potius stabilimus. Quemadmodum neque cum quis animal in rationale et rationis expers diviserit, alius vero adjiciens remque perficiens dicat, et ratione præditorum animalium aliud mortale esse, aliud immortale, hic subdivisione sua illi refragabitur, qui secundum priorem modum divisionem fecerat; e contrario potius eamdem confirmabit ac suffragabitur illi. Si falsa omnis subdivisio est, multa Greg. Nyss. Hom. in Or. Dom. quæ incipit: Οτε προσῆγεν ο μέγας Μωσης (eadem verba apud Beccum Orat. de una Eccl. c. 42, 53: G. O. I, 163, 164, 187, 188): Αλλ᾿ ὥσπερ τὸ ἄνευ αἰτίας εἶναι μόνου τοῦ Πατρὸς ὄν, τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι ἐφαρμοθῆναι οὐ δύναται, οὕτως τὸ ἔμπαλιν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι, ὅπερ ϊδιόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ ματος, τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, ὡς ἂν μή τις σύγχυσις περὶ τὸ ὑποκείμενον θεωρηθείη, πάλιν ἐστὶν ἄμικτον τὴν ἐν τοῖς ἰδιώμασιν αὐτῶν διαφορὰν ἐξευρεῖν, ὡς ἂν καὶ τὸ κοινὸν φυλαχθείη, καὶ τὸ ἴδιον μὴ συγχυθείη: ὁ γὰρ Μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὀνομάζεται καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ἵστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πα τρὸς λέγεται κ. τ. λ. Sequuntur verba, de quibus art. præced, § 6, nota 10 egimus. Marcus Eph. Syllog. c. 10 (cod. Monac. 27 f. 200 a): Οἱ Λατίνοι, μή θέλοντες ἕπεσθαι ταῖς κοινῇ παρὰ πᾶσιν ὁμολογουμένοις τῆς θεολογίας ἀρχαῖς, ἀλλ᾽ ἑτέρας ἐπινοοῦντες αὐτοὶ, πρὸς τὴν ἰδίαν υπόθεσιν συντεινούσας, οὐ καθάπερ ἡμεῖς διαιρούσι τὰ τῷ Θεῷ προσόντα, τὰ μὲν κοινὰ λέγοντες εἶναι, τὰ δὲ ἴδια τῶν θεαρχικών προσώπων· ἀλλ᾿ ἕτερόν τινα τρόπον καινότερον τὰ μὲν διά φασιν εἶναι, τὰ δὲ κοινὰ, τὰ δὲ κοινότητα· τὰ μὲν ἑνὶ προσώπῳ buntur et e medio tollentur; et omnis circa scientias labor vanus erit «Si autem nun omnis subdivisio rejicienda, sed ea tantum quæ fallax est ac fundamento caret, disquirendum, an hæc de qua agitur, illarum numero ascribenda sit. Ostendit itaque uberius idem Scholarius, Patres, dum propria et communia secernunt, locum relinquere hæc et illa rimandi ulterius ac subtilius, eaque commode dispescendi, idque unum in quæstionem venire posse, an recte et vere, [255] an secus ejusmodi subdivisio facta fuerit; porro adesse fundamentum illius subdivisionis in reipsa vel ex eo patere quod tò altiatòv neque tribus conveniat personis, neque uni duntaxat, verum duabus, Pilio ac Spiritui, quod nec sit stricte eoque modo commune quo deitas, nec eo modo proprium quo paternitas vel filiatio. Perpendens deinde ea, quæ revera duabus personis sunt communia, illustrat et a perversa adversariorum explicatione vindicat celebre Gregorii Nyss. testimonium, quod infra allaturi sumus (art. 4, § 7, n. 1, et art. præs. § 17, n. 1) ex lib. ad Ablab. (Opp. II, p. 459.) Illud autem axioma, quo omnia communia duabus personis et tertiæ convenire statuitur, aut rejiciendum aut de iis quæ non sunt opposita rationi tertiæ illius persons (ὴμ ἀντικείμενα τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως) intelligendum esse docet Ut omnis confusio arceatur, accurate distinctiones divisionesque theologis summopere expetendæ sunt et variæ acceptiones vocum secernendæ, ut scite monet Bessarion qui propterea in Trinitate solum essentialia et personalia, absoluta et relativa, ea quæ ad intra et quæ ad extra dicuntur, affirmativa et negativa apte secernit, sed ea rursus subdividens adhuc subtilius alias attributorum et proprietatum classes ac species repræsentat.In tesseris personarum affirmaπροσόντα λέγοντες ἴδια, τὰ δὲ δυσὶ, κοινὰ, τὰ δ᾽ ὁμοῦ τοῖς τρισί, κοινότατα. Georg. Scholar. Apolog. (cod. cit. f. 201, 202): Καὶ ἡμεῖς γὰρ φαμεν, τῶν τῷ Θεῷ προσόντων τὰ μὲν εἶναι κοινά, τὰ δὲ ἴδια τῶν θεαρχικών προσο ώπων, καὶ οὕτως οὐδαμοῦ τῇ σῇ διαιρέσει μαχόμεθα· εἰ δ᾽ ὑποδιαιρούμενοι τῶν κοινῶν αὖθις τὰ μὲν δυσὶ, προσώποις ἁρμόττειν, τὰ δὲ καὶ πᾶσιν ὑπάρχειν φαίδια λέγομεν, οὐ μᾶλλον κατὰ τῆς διαιρέσεως ἐκείνης ιδίων τὰ μὲν ἁπλῶς ἴδια, τὰ δὲ πρός τι ἐρχόμεθα, ἢ συνιστῶμεν αὐτήν. Ὥσπερ οὐδ᾽ εἴ τινος τὸ ζῶον εἰς λογικὸν καὶ ἄλογον διαιροῦντος, προσο επεξεργαζόμενος τις λέγοι, καὶ τοῦ λογικοῦ τὸ μὲν θνητὸν εἶναι, τὸ δὲ ἀθάνατον, ὑποδιαιρῶν, μάχοιτ' αν τῷ κατ' ἐκεῖνον διαιροῦντι τὸν τρόπον· τουναντίον γὰρ καὶ συνίστασθαι δόξειεν καὶ συνιστῶν ἐκεῖνον δι' αὐτοῦ εἰ μὲν γὰρ ψευδής ἐστιν ὑποδιαίρεσις πᾶτα, πολλὰ τῶν ὁμολογουμένων ἀναιρεθήσεται, καὶ ὁ περὶ τὰς ἐπιστήμας πόνος ἅπας μάταιος ἔσται. Cod. cit. f. 208 a. In essentialibus illi plene locum esse supra vidimus. Responsio ad Marci Eph. Syllog. c. 1, ad syll. 18, Cod. cit. f. 327 a. Έπει δ᾽ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἡ ἀπάτη παρὰ τὸ μὴ δύνασθαι διαιρεῖν συμβαίνει καὶ ποσαχῶς ἕκαστον λέγεται, ἀγνοεῖν, ὡς καὶ αὐτῷ Αριστοτέλει δοκεῖ, ἀνάγκη τινὰ διελέσθαι καὶ ποσα χώς λέγεται παραδοῦναι,

tivis, quæ propriæ dicuntur, secernit id quod uni convenit personæ et ita ei est proprium, ut et personam constituat, atque id quod duabus conve nit et personam neutiquam constituit atque consonans Scholario docet, posterius et [256] tribus personis commune fore, nisi adversetur rationi bypostaseos unius spirare sive to poбλAɛtv, Patri Filioque commune, ideo Spiritui sancto commune esse non posse, quia rationi spirati id repugnat, quia simul in eadem actione foret producens et productum, producens et non producens, quia sui ipsius tuno fieret principium. ANIMADVERSIONES municat, veluti non esse Filium, non esse genitum, differre a Filio, et alia hujusmodi, quæ non sunt hypostaticæ proprietates sive personales. Hæ omnes circa substantiam considerantur et singularem non sunt sortitæ personam; ergo sunt proprietates, quæ nequaquam personarum insignitivæ sunt..... Quamobrem non idem est habere proprietates et ab iisdem insigniri; plures enim quodlibet animalium proprietates habet, a nulla quarum insignitur. Patet igitur, ut arbitror, nullum inconveniens sequi, si Pater et quæ cum eo duæ personæ sunt, hujusmodi possident proprietates, cum differens habitudo compositionem non adducat.» Item contra Nicomediensem antistitem ex pari ratione arguentem Theologus noster (l. 1, c. 13, p. 1207) observarat, 15. Photiani axiomatis falsitatem perspexerat jam diu Hugo Etherianus, qui et illud recte notat, sibi ipsi contradicere Photium, dum ex una parte (ut cap. 3) agnoscit, commune esse Filio et Spiritui commune esse Patri et Filio, ex aliquo non procedere, non esse Spiritum alicujus, nec Spiritum sanctum esse, habere habitudinem ad invicem, characterem habere ad invicem se respiciendi, et rursum æqualiter secundum habitudinem ad invicem, etc. ex Patre esse, ex altera vero (ut cap. 6) contendit, quæ duabus personis communia sunt, et tertiæ convenire. Ait enim Etherianus (l. 11, c. 18, p. 1232 H): «At vero cum quascunque proprietates habent duo, et tertius, ut retro monstratum est (ex mente Photii). Propterea hoc idem dicit sophista, sibimet invenire contrarius, cum dicat (cap.53 fin.), Spiritus et Filii commune esse, una ex causa et indivisibili habere progressum. Quod utique nequaquam Patri causam non habenti convenit. Sed neque Theologus Gregorius consentit huic sententiæ in quodam sermone ad Ironam (Heronem) philosophum. Commune, inquit, Patri quidem et Filio et Spiritui sancto non fieri, Deitas quoque; Filio autem et sancto Spiritui esse ex Patre. Secundum, quemadmodum Spiritus ex Patre Filioqueprogressio, proprietas est, nec ulla cogit ratio, trium esse, quia duorum est proprietas.» De hac ipsa materia [257] idem auctor jam antea disseruerat (l. 1, c. 12, p. 1205, 1206; c. 16, p. 1210; 1. 11. cap. 3, p. 1217). Et in priori textu (p. 1205 seq.): «Quod erit inconveniens, inquit, personis prorsus inseparabiliter commanentibus, proprietatum aliquam Filii Patrisve communem esse? Non omnis proprietas personam describit..... Proprietas, quæ causa nuncupatur sive principium, alicujus personæ minime insignitiva est, sicut et quædam aliæ, ut ingenitum, sine causa esse, sine principio esse, emittere, sine Patre esse, non esse Spiritum sanctum, non esse processibile, habere Spiritum sanctum, mittere Spiritum sanctum. Quare pleraque Filio Pater communicat; similiter quasdam habet proprietates et Filius, quæ insignitivæ non sunt. Quare quasdam Spiritui communicat, ut causativum (altiaτóv), non esse anarchum, non esse Patrem, et alia his similia. Juxta eumdem modum et Spiritus aliquas habet, quas Pater comIbid. f. 227 b.: Τῶν δὲ θέσιν σημαινόντων (προσωπικῶν γνωρισμάτων) εἶναι μὲν ὅ ἐνί τινι προσώπῳ συμβαίνει καὶ αὐτοῦ ἐστιν ἴδιον, οὕτω τε ἴδιον, ὡς καὶ τὸ πρόσωπον ὑφιστάνειν· ὡς πατρότης, υιός της, ἐκπόρευσις· εἶναι δ' ὃ καὶ δυσὶν ἁρμόζει προσα ῴποις, ὥσπερ τὸ ἐκπορεύειν, ἴδιον μὲν τοῖν δυοῖν ἄν, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐχ οὕτω μέντοι ἴδιον, ὥστε καὶ PATROL. GR. CII. 16. Affine his principiis est illud pariter a Becco (orat. 2, [258] de injusta depos. c. 24 et in Camat. Anim. G. O. II, 75, 291) castigatum, videlicet: Omne quod de divinis personis dicitur, aut personale est aut naturals (πᾶν τὸ ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν λεγόμενον ὑποστάσεων, ἢ ὑποστατικόν ἐστι ἢ φυ Gixóv), quod præsertim Nicolaus Methonensis urget (c. 9. ad cap. 36 Photii nota 3). «Hoc assumptum,» ait Beccus (1. c. p. 75, 76), «communiter multa Patrum dicta convellunt, quibus proprietates hypostaticæ naturaliter (quaixws) unicuique persona inesse demonstrantur. Neque enim quod talis proprietas bypostatica est Patri aut Filio aut Spiritui sancto, propterea naturalis non est; natura enim et non positione (φύσει γὰρ, καὶ οὐχὶ θέσει) Pater Pater est, quæ est suarum proprietatum prima; et natura est Filius Filius, et non positione, quæ est suarum proprietatum potissima; et Spiritus sanctus naturaliter ex Patre procedit, et processiva (*) ExoPEUTIX) suæ hypostasis proprietas naturaliter soll illius hypostasiinest. Propterea dicendum non erat: Quidquid de divinis dicitur hypostasibus, aut est hypostaticum sive proprium aut naturale. Commune enim (xotyóv) hypostaticis, non naturale opponitur. Simul enim et communia et hypostatica naturaliter divinis hypostasibus insunt, et nihil quod est positione et extraneum et secundum accidens (µŋôšv τῶν θέσει καὶ ἔξωθεν καὶ κατὰ τὸ συμβεβηκὸς ὑπαρ zóvtwv) locum in illis habet.» Non aliter statuunt Constantinus Meliteniota (orat. 2, de proc.Sp. sancti, c. 39; G. O. II, 899, 900) quidque cum presse sequitur Leo Allatius (Vindic. syn. Ephes. p.361; Enchir. πρόσωπον ὑφιστάνειν. Ibid. f. 229 a. Περὶ δὲ τοῦ τοῦ προβάλλειν ἰδιώματος, ὡς εἰ μὴ τὸ πρόσωπον συνιστᾷ τοῦ Πατρὸς, κοινὸν ἔσται καὶ τῷ Υἱῷ· πλὴν γὰρ τῶν προσ ωπικῶν ἰδιοτήτων τἆλλα κοινὰ πᾶσιν εἰσιν· ὥστ᾽ ἦν ἂν καὶ τῷ Πνεύματι κοινὸν τὸ προβάλλειν, εἰ μὴ τῷ ἐκείνου ἀντέπιπτε λόγῳ.

filiationi relative non opponatur, ad distinctionem tamen a Spiritu sancto et notificationem utriusque personæ pertinet.» 1. c. p. poß', poy'). Sed ejusmodi responsio non pe- diximus, neo etiam incommunicabilis sit Filio, cum nitus satisfacere videtur. Verum quidem est, quæ hypostatica sunt, ea naturalia quodam sensu dici posse, quatenus non sunt ex accidente, ex extrinseco, quatenus a natura ipsa pendent et personis reduplicative sumptis sunt essentialia; verum tunc latiori sensu ita vocantur, non stricto, prout nunc oppositionis ratio videtur exigere. Interrogant etiam axiomatis illius assertores, [259] Allatius (Enchir. xɛo̟. it', p. 95) aliique: an Trinitas sit qusixóv an ὑποστατικόν τι (de qua quæstione vide Thomam q. 31, a. 1, ad 4), utrum personæ nomen censeant naturale an personale (de qua quæstione vide eumdem, q. 30, a. 4); ac premi exinde sane adversarii possunt: Si personam dixerint nomen hypostaticum, ex eorum sententia personalitas uni tantum ex tribus competet; si quaixò, persona et natura in unum collabi videbuntur; personæ nomen, ut ait Thomas (1. c.), commune est tribus personis communitate rationis, non rei. Ex his aliisque ejusmodi Photiani deprehendere possunt, quonam pacto axioma illud affirmari queat Si illud sonat: Omne quod in Trinitate percipitur, aut divinæ essentiæ est aut unius personæ tantum, tunc refunditur in primum illud jam refutatum (§ 12) effatum et cum eo cadit. Si vero sonal: Quidquid in Trinitate intelligitur, aut secundum substantiam, aut ad aliquid dicitur, sive aut absolutum aut relativum est, sive demum: aut ad essentiam spectat aut ad personas, poterit eis permitti. Sane quidquid in Trini17. Postremo et hoc solemne Photio el Photianis effatum est: Ut Filius, ita Spiritus est ex Patre proxime et immediate (ἀμέσως καὶ προσεχώς), nullo medio exsistente (Phot. cap. 62, Nicol. Methon. c. 22). Atque hinc In Latinos invehuntur, quod Patrem faciant Spiritus principium simul proximum et remotum; proximum, prout est ex Patre Spiritus immediate, remotum vero, prout est ex Filio, qui habet esse a Patre. Alii adhuc iniquiores prætendunt, Spiritum ita mediate ex Patre esse apud Latinos, ut revera nonnisi ex Filio sit, ex Patre vero solummodo, prout est Filii principium et genitor, sicut Enos filius Seth mediate ab Adamo est ortus; et ab hac corruptela nec Photius alienus est, ut cap. 61 manifestat. Sed omissa in præsenti hac absurda interpretatione de priori tantum agemus. Respondet Beccus (G. 0. I, 215; Or. de un. Eccl. n. 64) neminem SS. Patrum dixisse, tò Ivɛšµ¤ ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι. Jam ante illum Nicephorus Blemmida controversiam ita proposuil: Et δι' μοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκπορεύεται παρὰ Πατρός, ἢ μὴν ἐκ Πατρὸς προσεχῶς ἀλλ' οὐ δι' τοῦ· ac prius quidem permultos, posterius vero neminem Græcorum doctorum tradidisse affirmat ac probat (orat. 4, n. 2 seq; orat. 2, c. 4; [261] G. O. 1, p. 2 tate consideratur, vel ad essentiam pertinet vel ad seq. 42). Atque inter alios testes Gregorium Nyssepersonas; sed non omne quod ad essentiam ceu talem non pertinet, ideo est proprium unius personæ. Præterea notant theologi cum S. Thoma (q. 41, a. 1, ad 1), notionales actus, qui a personarum relatio. nibus differunt secundum modum significandi tantum, revera omnino sunt idem, distingui merito a personalibus; eam divisionem, qua dicitur: Quidquid in divinis est, vel est essentia vel persona vel notio, omnes admittunt (cf. Sum. q. 43, a. 3. ad 1) et sane ea accurata undequaque est. Hinc objectioni illi [260]: «Productio Spiritus sancti activa aut est personalis aut substantialis; in priori casu ea non potest pluribus convenire personis, in altero ea øst ipsi Spiritui tribuenda, ita occurrit Henricus Kilber (Theol. Wirceb. De Deo uno et trino disp. vi, c. 2, a. 4, n. 406): productionem activam posse dici personulem et negari, quod ea duabus personis nequeat esse communis; videri tamen potius dicendam nec personalem nec essentialem, sed notionalem, «quia scilicet quamvis non constituat Patrem et Filium in esse persona, ut de innascibilitate respectu Patris Similiter Georgius Scholarius Apol. c. Marc. Ephes. quærit, an to altatov, sit essentiale, an personale. Si primum, et Pater erit altaròs, si alterum unus est altatós, vel Filius vel Spiritus, et tunc verum non amplius erit, quod et Græci propugnant, aitɩarà esse Filium et Spiritum, utrumque ex Patre (Cod. Mon. 27, fol. 186 a). De eodem testimonio disputant Hugo Ether. num adducit (p. 7), qui Filium vocal tò лолEX WE ἐκ τοῦ πρώτου Spiritum vero τὸ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ to5 mpútov [lib. Ad Ablab. t. II, p. 459] Suffragantur Patres omnino omnes, qui Spiritum ôià Toŭ l'io ex Patre procedere docuerunt (art. 2, § 6, nola 2); nam, ut ait Constantinus Meliteniota (oral. 1, c. 31; G. O. II, 712): «Idem est dicere per Filium et non immediate (ταυτὸν γάρ ἐστι δι' υἱοῦ καὶ oux àµísw; ɛire); illud à significat causam quamdam mediantem (αἰτίαν τινα μεσιτεύουσαν), ut late probat card. Bessarion in orat. dogm. c. 5 (Hard. IX, 332 seq.). Suffragantur ii omnes, qui Spiritum per Filium Patri conjungi docent (Const. Meliten. orat. 1, c. 41 seq. G. O. II, 760 seq.) quique solum Filium nullo exsistente medio, ex Patre esse statuunt (Beccus, epigr. 2-4, G. O. II, 544558). Eodem omnino pacto cæteri of 75 EvWGEWS Græci ratiocinantur. Quos presse sequitur Hugo Etherianus, qui Græcum loquendi morem in plurimis imitatur. «Filius,» inquit (l. 1, c. 1, p. 1200), «juxta fecundam genitoris virtutem generatur, quo medio existente ex eodem Patre Spiritus prodit at 1. 111, c. 12 fin. p. 1248; Beccus (orat. 2, De injusta depos. c. 12; De un. Eccl. c. 23; G. O. II, 56, 57; 1. 120); Georg. Metoch. (c. Man. Cret, c. 6, c. Max. Plan. ib. II, 976, 943); Constant. Meliten. (or. 1, c. 12, 39; ib. II, 664, 754); Georg. Trapez. (ad Joan. Cubocl. c. 16, 17; ib. 1, 505, 506); Gregor. Protosync. (ad imp. Trap. c. 4, ib. I, 425); Bessarion (Or. dogm. c. 6; Hard. IX, 344).

ANIMADVERSIONES Spiritum mediate ex Patre procedere; 3) deduci non posse, Patrem eodem prorsus respectu immediatum et mediatum, proximum et remotum haberi Spiritus sancti principium. Utrumque dici potest, sed sub consideratione plane diversa. ex sua causa inexhausta et infinibili.» Et paulo ▲ tamen dici respectu Filii simul cum Patre spirantis post: «Similis est Filio Spiritus, sicut quidem ex causa el suo immediato principio, cui ut immediate communicat, sic ab ipso absque medio provenit et per ipsum Patri conjungitur.» Cum itaque Græci doctores Filium expresse solum àµlows ex Patre esse dicant, Spiritum vero non [262] item, cum διὰ τοῦ Υἱοῦ ex Patre procedere Spiritum miro consensu propugnent; cum præterea doctorum aliqui quæstionem illam celeberrimam, cur Spiritus sancti spiratio non sit generatio et quanam ratione hæc ab illa differat (de qua consulendus Petavius, De Trin. VII, c. 14), exinde solvant, quod Spiritus sanctus, non immediate a Patre sit, quemadmodum Filius (cf. Petav. 1. c. c. 13, n. 11) sicut alii ex hoc, quod ex utroque procedat (ib. n. 9): jam satis patet eos a Photiana doctrina haud parum discrepare, ut Allatius (Ench. o. 6, p. 30 seq.) cum cæteris urget. 18. Attamen id difficultate non caret; unde id in primis indagandum, quonam pacto sit intelligendum, Spiritum sanctum mediate a Patre procedere. S. Thomas (Sum. p. 1, q. 36, a. 1) hanc primo loco sibi objectionem proponit: «Quod procedit ab aliquo per aliquem, non procedit ab eo immediate. Si igitur Spiritus sanctus procedit a Patre per Filium, non procedit a Patre immediate, quod videtur inconveniens.» Cui ita ipse satisfacit: «In qualibet actione est duo considerare, scil. suppositum agens et virtutem, qua agit, sicut ignis calefacit calore. Si igitur in Patre et Filio consideratur virtus, qua spirant Spiritum sanctum, non cadit ibi aliquod medium, quia hæc virtus est una et eadem. Si considerentur autem ipsæ personæ spirantes, sic cum Spiritus sanctus communiter procedat a Patre et Filio, invenitur Spiritus sanctus immediate a Patre procedere, in quantum est ab eo, et mediate, in quantum est a Filio; et sic dicitur procedere a Patre per Filium; sicut etiam Abel processit immediate ab Adam, in quantum Adam fuit pater ejus, et mediate, in quantum fuit Eva mater ejus, quæ processit ab Adam; licet hoc exemplum materialis processionis ineptum videatur ad significandam immediatam processionem divinarum personarum.» Hinc (in corp. art.) «quia Filius habet a Patre, inquit, quod ab eo procedat Spiritus sanctus, potest dici quod Pater per Filium spirat Spiritum sanetum. Hinc alibi [263] (in 1. 1, Sent. d. 12, q. 1. a. 3) Richardi Victorini verba (de Trin. v, 7), generationem in divinis esse immediate a Patre, sed Spiritus sancti processionem quodammodo esse mediate et quodammodo immediate, hunc in modum explanat immediate, quantum ad virtutem spirativam, quæ est una Patris et Filii, et iterum quantum ad ipsum suppositum Patris, quod immediate est principium processionis, quia ipse simul et Filius spirant; sed mediate, in quantum Filius, qui spirat, est a Patre.» Ex his tria consequuntur: 1) non negari a Latinis simpliciter, Patrem esse immediatum processionis principium; 2) recte 19. Quomodo igitur Photium impugnantes Græci orthodoxi id denegant, Spiritum esse immediate ex Patre, quod Latinorum præstantissimi plane concedunt? Sed hoc illi non infinite statuunt, verum pro suorum Patrum dicendi more, attendentes ad eas eorumdem locutiones, quibus egregie Spiritus sancti ex Filio etiam processio confirmatur, communicata vero a Patre Filio virtus spirativa simul ostenditur; id contra cives suos schismaticos urgent qui ad excludendum Filium immediatam sancti Spiritus ex Patre processionem propugnabant; atque licet ea ακριβείᾳ diversas τῆς μεσιτείας rationes non distinguant, qua Thomas utitur, tamen quoad rem ipsam cum Latinis omnino concordant, μɛolTelay in eo potissimum reponentes, quod vim spiratricem Filius habet a Patre communicatam, illud διὰ veram αἰτίαν καὶ ἀρχὴν τῆς τοῦ Πνεύματος ¿nápłɛwę (Flor. conc. Hard. IX, 421) significare statuentes, eatenus primæ causæ subordinatam, quatenus ab ipsa pendet et ex ipsa est. (Cf. Allat. Vind. syn. Eph. c. 58, p. 375 seq.) Hanc peσitelav [264] Photianis adeo exosam præclare explanat Joan. Beccus (lib. De proc. Spirit. sancti o. 7, n. 2; G. O. I, 292, 293) primum negans intervalla vel realem separationem illo nomine insinuari, deinde eam positive describens ac definiens: Tày μεσιτείαν ταύτην οὐδὲν ἄλλο εἶναί φημι ἢ φυσικὴν σχέσιν, καθ᾽ ἣν ἐστι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα συναπτόμενον τῷ Πατρὶ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευό μένον δι' αὐτοῦ. Hæc uberius illustrat (p. 294-298) exponens quo sensu Filius dicatur secundus ad Patrem. Neque aliam mentem esse Hugonis Etheriani, ex his quæ lib. 11, c. 9, p. 1222, 1223 fusius disputat, facile dignoscitur. Verum in primis Bessarionem audire juvat ita de proposita quæstione agentem (lib. Ad Alex. Lascar. c. 7; Hard. 1. c. p. 1061, 1062): «Tenemus cum Augustino, quod Spiritus immediate ab utroque procedat, sed intelligimus quod Filius, qui est Spiritus principium, est medians quantum ad esse inter Patrem et Spiritum sanctum, cum prius naturaliter intelligatur a Patre naturaliter productus, quam Spiritus sanctus ab utroque.» Et alibi (Refutat. antirrhet. Palamæ adv. Joan. Becci capita): «Jamvero si quis ad singularem emissionem et identitatem processionis ex utroque respiciat, tum hoc animadvertat Patrem esse fontem et causam divinitatis: immediate esse ex Patre Spiritum inveniet, eoque pertinere, quas affert, sententias. Sin ordinem consideret, qui reipsa inest in Trinitate, nec sola nostra cogitatione constat, medium videbit esse Filium et tertium a Patre Spiritum, ac per Filium a Patre procedentem, ac priorem se cogitatione habentem Filium,

quemadmodum Patrem habet Filius» Sane munique, cum alio modo de nobis dicta, alio de Pater non prius [265] potest ut spirator cogitari, quam ut Pater concipiatur, proinde non prius, quam Filius cogitetur; ideo medium vocant Patres Filium, Healty eum dicit Gregorius Nyssenus μεσίτην (Tract. Quod non tres sunt Dii. Cf. Georg. Trapez. ad Joan. Cubocl. c. 21; G. 0. I, 515 seq.). Neque e converso dici potest Spiritum esse per Patrem ex Filio, Patrem esse medium inter Filium et Spiritum, Spiritum esse ex Filio mediate. Præclare Thomas (I. c. a. 3, ad 4): Ordo non attenditur inter Patrem et Filium quantum ad virtutem, sed solum quantum ad supposita; et ideo dicitur, quod Pater spirat per Filium, et non e converso» cf. et Petav, de Trin. 1. VII. c. 11, n. 11). 20. Hæc in re non abs re fuerit Leonis Allatii observationes quasdam subjicere, quæ et in aliis rebus consideratione dignæ sunt. Scribit enim (Vindic. syn. Eph. c. 71, q. 555 seq.): «Si dicat Schismaticus Itaque si Pater per medium Filium Spiritum producens mediate ipsum producit, Filius vero immediate emittit, quod per nullum alium Filius sit contigua causa Spiritus, et Pater non est contiguus, denuo sequeretur aut imminutio Filii respectu Patris aut Spiritus respectu Filii, et sic dabitur locus Ario, Eunomio, Macedonio et Apollinario: locum non dari dictis hæreticis manifestum est. Hi namque deitatem in diversas deitates discerpunt, quarum unam majorem, aliam minorem, tertiam mediam constituunt, aut a natura Patris increata abscindunt et Spiritum et Filium suballernas naturas, ut ita dicam, et creaturam hanc hujusce et banc alterius firmant, aut Spiritum rursus in ordinem creaturarum detrahunt, apud quos et primum non pium, et contiguum impium et medium non minus reputatur et majus et minus et simpliciter [266] ordo et anterius et posterius, et quod inde subsequitur, et similes voces summa cum impietate ab eisdem intelliguntur et declarantur. Apud Catholicos vero et ordo dum asseritur, non absona a pietate ratione in Trinitate assumitur, et primum et prius, et anterius et posterius, et medium et majus et contiguum quidquid aliud in divinorum Patrum commentariis reperitur a piis hominibus, ut Deum addecet et divinis hypostasibus congruit, accipiuntur. Licet enim ex nobis nostrisque vores similes trahantur, non ideo tamen de divinis uti de nostris philosophamur, sed superiori quodam modo, ut divinæ naturæ et divinis hypostasibus convenit, sic de reliquis aliis nominibus, veluti sunt generatio, Verbum, Pater, Filius, Spiritus et alia theologica, quæ licet ex nostris desumantur, res tamen supra nos significant expriEodem pacto rursus Bessarion Respons. ad Marci Ephes. syllog. 18, cap. 1 (Cod. Mon. 27 f. 226 α): Αμέσως μέντοι γε καὶ ἐμμέσως ἐκ τοῦ Μοῦ τὸ Πνεῦμά φασι (Latini)· τὸ μὲν διὰ τὴν ἑνός τητα καὶ ταυτότητα της προβλητικῆς δυνάμεως, τὸ δὲ διὰ τὴν τάξιν, ᾗ προτέτακται μὲν ὁ Πατήρ, ἵπε- divina Triade considerentur; et dictionis communio rerum differentias non dirimit; sed rerum differentia, quæ diversos de iisdem conceptus insinuat, et vocum similitudine nullo modo pielas læditur. Neque propterea quod apud hæreticos nonnullæ voces impias sententias exprimunt, earum usus rejiciendus est, sed admittendæ, si modo illæ pie intelligantur et asserantur.» Demum el ea pensanda sunt quæ D. Leo M. inculcat: «Nulla ibi (in Trinitate) tempora, nulli gradus, nallæ differentia cogitentur; et si nemo de Deo potest explicare quod est, nemo audeat affirmare, quod non est. Excusabilius enin est de natura ineffabili non eloqui digna, quam definire contraria. Quidquid itaque de sempiterna et incommutabili gloria Patris pia possunt corda concipere, hoc simul et de Filio et de Spiritu sancto inseparabiliter atque indifferenter intelligant.» (Serm.1, de Pentec.c.3; Baller.serm. 75, p. 402 ed. MIGNE.) «De qua (S. Trinitate; cum S. Scriptura sic loquitur, ut aut in factis aut in verbis aliquid assignet, quod singulis videatur convenire personis, non perturbatur fides catholica, sed docetur; ut per [267] proprietatem aut vocis aut operis insinuetur nobis veritas Trinitatis, et non dividat intellectus, quod distinguit auditus. Ob hoc enim quædam sive sub Patris sive sub Fili sive sub Spiritus sancti appellatione promuntur, ut confessio fidelium in Trinitate non erret; quæ cum sit inseparabilis, nunquam intelligeretur esse Trinitas, si semper inseparabiliter diceretur. Bene ergo ipsa difficultas loquendi cor nostrum ad intelligentiam trahit, et per infirmitatem nostram cœlestis doctrina nos adjuvat, ut quia in Deitate Patris et Filii et Spiritus sancti nec singularitas est nec diversitas cogitanda, vera unitas et vera Trinitas possit quidem simul mente aliquatenus sentiri, sed non possit simul ore proferri.» (Serm. 2, in Pentec. c. 2; Ball. serm. 70, p. 405, ed. cit.) IV. Ad præcipua Photii sophismata variorum theologorum responsa proponuntur. 1. His de principiis Photii delibatis jam miram illam sophismatum seriem perlustremus, qua suum placitum stabilire conatur. Adductis itaque Christi verbis Joan. xv, 26 (cap. 2) ita ratiocinatur (cap. 3): Filius et Spiritus ex eodem principio, Patre scil., suum habent esse, licet diverso modo, sunt omnino eadem natura et pari honore præditi; proinde si Filius Spiritus sancti esset principium, pariter Filii principium foret Spiritus sanctus alter alteri vicissim deberet causa existere atque Filius ex Spirila quoque generari. Quod sane argumentum non magni ponderis est. Sicut enim æqualitati et consubται δὲ ὁ Υἱὸς, καὶ μετ᾿ ἐκεῖνον τὸ Πνεῦμα, ὀρθῶς διαιτῶντες τῷ λόγῳ, οὐχ ὡς ἐκεῖνος (Marcus) τε καὶ οἱ κατ' αὐτὸν, μηδὲν ὅλως διαστέλλειν εἰδότες· ὡς ἐν ἄλλοις πρὸς τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον Παλαμᾶν εἰρή καμεν τελεώτερον.

ANIMADVERSIONES stantialitati Patris et Filii non officit, quod ex Patre B. C.): * Ecce, post primum vaniloquium et suum esse habet Filius, ita neque æqualitati et consubstantialitati Filii et Spiritus obest hujus ex illo processio; sicut homousia Patris et Filii [268] nou postulat, ut et Filius Patris habeatur principium, sic nec homousia Filii et Spiritus sancti exigit, ut et Spiritus Filii àp×ǹ censeatur; et sicut trium personarum æqualitas non tollit unius principatum, quo cæterarum est principium, ita eorum quæ sunt ex principio, æqualitas non tollit Spiritus processionem per Filium Si ex consubstantialitate nude ac per se spectata illud deducitur consequens, manifeste est falsum; tunc deberet et Patris principium dici Filius eo quod sint consubstantiales. Neque id quod ad Patrem ut ad commune principium tum Filius tum Spiritus referuntur, per se hanc reciprocam principiandi facultatem utrique vindicat, ut apertum est; deinde præterquam quod ex revelata doctrina Spiritus sanctus habetur immanentium originum terminus, alia est, ut nec Photius diffitetur, generatio, alia Spiritus sancti processio, ita at non eadem ratione Pater sit Filii et sancti Spiritus àpx. (Cf. Beccum in Camateri Animadv. c. 30, 34, 43; G. O. 11, 355, 362, 363, 373.) Quod una persona respectu ejusdem alterius personæ sit simul principium et principiatum, absurdum plane est; sed absurdum non est Filium una cum Patre, a quo generatur, spirare Spiritum, relate ad primam personam esse altatov, relate ad tertiam vero xi. tlav. Eadem quippe res, ait Hugo Etherianus (1. 1, c. 10, p. 1204 G.) alii potest esse causa (zitía) et alii causativum (alttatóv); eidem vero nihil potest causa et causativum esse; Pater quidem Filii et Spiritus causa exsistit; at Filius nequaquam Spiritus causa negari debet.» Nulla sane ostenditur necessitas, ob quam Spiritus Filii ap× sit existimandus; sed plura omnino evincunt, una [269] cum Patre Filium Spiritus sanctus apytiv esse habendum. Recte card. Bessarion (ep. Ad Alex. Lasc. c. 7; Hard. IX, 1062, 1063) contra dicentes: «Si spirativa potentia est Filio cum Patre communis, tunc generativa potentia cum Patre Spiritui communis est,» hæc observat: 1) Generatio constitutiva est paternæ personæ et incommunicabilis, non vero spiratio; 2) implicat contradictionem, Spiritum ad idem (ad Filium) esse simul principium et principiatum; 3) generatio est prima et immediata Patris actio, et ideo non potest competere Spiritui, cujus spiratio sequitur generationem. 2. De præsenti Photii argumento breviter agit J. Becous (De un. Eccl. c. 43, 63; G. O. I, p. 164, 165, 206). Sed præstat Hugonem Etherianum audire, Cujus si non omnia plane satisfaciunt, pleraque saltem digna sunt theologorum consideratione nec omni prorsus vi destituuntur. Itaque ad hoc ipsum Photii caput hæc ille respondet (1. 11, c. 16, p. 1231 Sic merito Neceph. Blem. (orat. 1, c. 17; G. O. 1, 22, 23): Ὥσπερ ἡ τῶν τριῶν ἰσότης οὐκ ἀφαιρεῖται τοῦ ἑνὸς τὴν ἀρχὴν, οὕτω καὶ ἡ τῶν ἐξ illecebras præsidis et auctoris totius schismatis impudica lingua et inficiatrix conscientia quantam conceperit et pepererit blasphemiam! scribere ausa, quæ nullius alius, et supervacuos extrema arrogantia syllogismos componere. Similis interrogatio eidem imminet: si enim ex una causa, Patre, Filius Spiritusque proveniunt, miltil autem rursum Spiritum Filius, ut ipse perhibet, quomodo utique consequentiæ sustineat ratio, non generari Filium vel mitti a Spiritu? Cum enim æqualiter ambo ex una causa proveniant, quantum a Patre Filius accipit, tantumdem accipere debet Spiritus. Quare si Filius mittit Spiritum, et Spiritus generat Filium, ut quemadmodum Filius a Patro mittit Spiritum, ita et Spiritus recompensando gratiam a Patre generet Filium. Amplius: Filius a Patre accipit, ut ejus sit Paracletus; quare non similiter accipiat Spiritus ut ejus dicatur Verbum? Quare quidem recompensatio et æqualitas in hoc exsistit, ut sicut Filius a Patre accipit causam esse [270] Spiritus, sic utique Spiritus ab eodem Patre accipit (l. aocipial), causativum esse Filii. In quo non corrumpitur fidei ratio salvis adinvicem utique proprietatibus pariter atque æqualiter.» Cum his autem ea jungi debent, quæ idem auctor ad Nicolai Methonensis ejusdem generia argumenta (Ph. c. 3, nota 9) jam prius responderat. Methonensi itaque (c. 5) arguenti, in Latinorum doctrina concedendum omnino esse, et Filium ex Spiritu generari, sicut ex Patre, quia Fater et Spiritus sint consubstantiales, nisi in Macedonii hæresin incidere velimus, Hugo (l. 11, c. 18, p. 1212 D, E). ita occurrit: «At hic quidem vir veritati minime appropinquat. Latini quippe non ideo dicunt Spiritum ex Filio esse, quod Pater et Filius unus Deus sint (sc. si id sine ullo alio respectu per se ut ratio habetur), nec per aliquam hoc dicere disputationem coacti sunt; sed propterea ex utroque Spiritum procedere fatentur, quia æqualiter Filii atque Patris exsistit, non condibiliter, non nascibiliter, non possesive, sed similiter amborum est, nequaquam ut actus et opus est hominis, sed quodammodo ut radii alma lux exsistit et solis.» Et Paulo post pergit: «Opponet autem aliquis: Spiritus par est persona Patris; at vero de persona Patris enuntiatur habere Filium; quare idem de Spiritu prædicabitur, et erit Filius filius Spiritus sancti. Sed dico, non esse hujusmodi æquipollentem comparationem, eo quod nunquam datum sit, Filium æqualiter esse Patris ac Spiritus, cum omnes confiteantur Spiritum esse æqualiter Filii atque Patris. Quare in quibus quidem nihil indignum nec indecens divinas personas consequitur, in his Patrem dicimus causam et Filium concausam, nec aliqua injuria Filio Patrive aut sancto Spiritui corrogatur. Nam in ἀρχῆς ἰσότης οὐκ ἔστιν ἀφαιρετικὴ τοῦ, τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι· Hæc et quæ sequuntur infra uberius illustrabuntur.

legationibus et donationibus Spiritus semper Patris omnia naturalia attributa, sed minime idiomata ac Filius consors est; at Spiritus dicere patrem seu Filium Spiritum filium appellare exsecrabile profanumque est. Sed neque propositio illa, quæ dicit emissionem Patri et Filio communem esse, [271] proprium paternæ personæ, quo aptus natus est insigniri Pater solus, interimit (sicut interimeret proprietatem insignitivam Filii processio ex Spiritu sancto).» Deinde ad alium Methonensis syllogismum (c. 6), qui præsenti Photii argumento ad verbum fere respondet, accedens, postquam sedulo inculcavit «Genitorem secundum aliam proprietatem generare, et secundum aliam emittere Spiritum,»ita prosequitur: «Et attendendum, quoniam non propter honoris parilitatem Patris et Filii, ut ex Patre, sic ex Filio Spiritus procedit. Si enim propter honoris parilitatem ex ambobus Spiritus emanaret, consequi videretur, ut Filius propter honoris parilitatem, sicut est ex Patre, ita et ex Spiritu esset; quod Methonæ astruit episcopus.»> Hujus relatis verbis, «Hic quidem vir, inquit Hugo, et omnis intelligere volens verum esse quod dictum est reperiet Spiritus sane Filio æqualis ut Deus Deo gratiam reddit. Nam qualem gratiam Patri (ed. Pater) ex ipso prodiens retribuit, eamdem Filio recompensat ex ipso procedens; utrumque enim. emissum dicitur et est.» Tandem notetur minime recte dici a Marco Ephesio: Sicut Spiritus nil confert ad generationem, ita nec Filius ad processionem; disparitas est manifesta; quia ante processionem generatio, ante Spiritum Filius cogitari omnino debet, licet tempus eos non dividat, quia divina essentia jam Filio communicata concipitur, dum Spiritus a Patre procedere intelligitur. Cf. § 30 seч. relationes oppositæ; unde sicuti Filius non habet paternitatem seu activam generationem, ita quod spiratur nequit activam habere spirationem. Hanc Spiritus inesse, ait Bessarion (ep. Ad Alex. Lasc. c. 7; Hard. IX, 1062 impossibile est eo quod opponitur ejus proprietati. Recte Natalis Alexander resp. (H. E. sæc. IX, disa. 18, ass. 1, p. 531, ed. 1788, 4): absoluta omnia attributa tribus personis communia et quæ ad creaturas ordinem habent, ut creator, dominus, etc., non autem proprietates personarum. Harum enim quædam sunt hypostatica, quas Hugo Etherianus (l. 1, c. 8, 12 et passim) vocat personarum insignitivas, sive quæ personas constituunt, cujusmodi tres solæ in Deo reperiuntur, scil. paternitas, filiatio et processio. Aliæ sunt notionales, quæ non constituunt, sed indicant personas, et harum nonnullæ uni personæ tantum conveniunt, ut esse ingenitum Patri, aliæ duobus, ut spiratio activa Patri et Filio Nec vero consequens est etiam Spiritum sanctum suæ processionis auctorem futurum, quia eadem habet essentiam cum Patre et Filio. Siquidem non præcise id essentiæ divinæ convenit, qua essentia est, ut producat Spiritum sanctum, sed [275] essentiæ, qua paternitate et filiatione affecta est et modificata, quibuscum spirandi proprietas complexa est ut theologia docet.» Jam Hugo Etherianus Photianæ ratiocinationis vitium satis vidit, dum hoc pacto in ipsum Photium insurrexit (l. 11, c. 18, p. 1232 H): «Acuti sophistæ ac periti artificis complexio, ut videtur, non inviolatam servat fidem, dictiones proferendo in dolo et astutia, et in hæreticæ impietatis veneno obnoxium invectionibus se ipsum fecit, licet nolit, cum non habeat divinam advocatricem Scripturam, [272] 3. Cap. 6 arguit Photius ex eo, quod si spiratio miscet non miscenda el comparat non comparanSpiritus sancti communis sit Patri et Filio, debeat da, et quia non dijudicat naturales qualitates a proet Spiritus sanctus ejus esse particeps, ita ut pars prietatibus in Acherusiam paludem præcipitatur. ejus sit principium, pars principiatum et ipse Spi- Non enim idem est proprietas naturali et substanritus a se ipso procedat. Ac si diceret: Latini tỲv tiali qualitati» Deinde ostendit illas naturales робà ideo communem volunt Patri et Filio, qualitates tribus personis esse communes, non quia quæcunque habet Pater, habet et Filius; vero proprietates. Id etiam Joan. Phurnes agnoscesed Spiritus sanctus eodem modo habet quæ bat (apud Beccum 1. c. p. 180), qui proptersunt Patris et Filii; ideoque in eorum sententia ea ad principium illud recurrit, τὸ προβάλeidem sui ipsius spiratio vindicanda est; erit Dλaty esse Patris proprietatem seu personalem Ꭰ λειν itaque Spiritus ex una parte producens, ex altera vero productus. At enim hæc rem non probant. Supponit primo Photius illud principium jam refutatum, nihil esse posse duabus personis commune, quod non competat etiam tertiæ; deinde confundit idiomata ac personarum tesseras cum essentialibus attributis, ut jam Joan. Beccus (G. O. I, p. 166-168) observavit. Communia sane sunt Confessio Marci ap. Greg. Cpl. (cod. Mon. 271. 115 ): Μηδὲν τοῦ Υἱοῦ συμβαλλομένου πρὸς τὴν ἐκπόρευσιν, ὥσπερ οὐδὲ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὴν γέννησιν. Melius dices: harum una uni personæ tantum convenit, alia duobus. tesseram, de quo jam satis diximus, 4. Sequitur cap. 7 dilemma: Aut Spiritus sanctus per processionem a Filio nil accipit diversum ab eo quod accipit procedendo a Patre, et tunc processio a Filio est inutilis ac supervacanea; aut accipit quid ab illo diversum, et tunc sequitur compositio. Respondent theologi nil diversum accipere Spiritum sanctum per processionem a Filio et hinc «< Sic omnino legendum; editiones habent: Non enim est proprietas naturali et substantia æqualitati.» Textus editus in multis adhuc correctione indiget, qua facta hujus præstantissimi theologi mens longe illustrius apparebit.

ANIMADVERSIONES nullam sequi compositionem, sed accipere idem, ▲ oɛi xal µıq xopŋylz) imo juxta Athanasium est neque duas esse processiones, sed unam, neque processionem a Filio dioi posse inutilem. Manuel Calecas (1. 11, p. 439) et Bessarion (lib. De proc. Spirit. sancti, p. 254) advertunt, falso hic rursum duo supponi principia (vide præced. art. § 1 seq.); [274] deinde argumentum duplici modo retorquent: Productio, qua mundus est a Patre, aut perfecta est et tunc frustranea est Filii ac Spiritus efficientia; aut imperfecta et tunc blasphematur Pater. Vel sic: si perfecte a Patre mittitur Spiritus sanctus, superfluum erit, et a Filio mitti; sin autem imperfecto, non ergo perfectus est Pater. Quod vero hic valet, id valet quoque de processione, imo multo magis. «Perfecta, ut arbitror, ait Galecas, est ex Patre entium productio, una et eadem numero Filii et Spiritus ad ea producenda operatio, neque alia est illius, alia horum. Sic ergo et in his evenit. Perfecta est, et magis quam perfecta est ex Patre Spiritus sancti processio, una et eadem numero est, quæ est ex eodem Filio processio... cum una et eadem numero potestate uterque producat.» Similiter retorsione jam usus fuerat Beccus, Orat de un. Eccl. n. 40 (G. O. I, 160, 161): «Si propter perfectum processionis ex Patre supervaca. neam esse ducis processionem ex Filio, quid respondebis dicentibus: Si suppeditatio Spiritus sancti ex Patre perfecta est; supervacanea igitur erit quæ ex Filio? Verumtamen et perfectam esse ex Patre Spiritus sancti suppeditationem et nihilominus non supervacaneam (eam quæ est) ex Filio propter perfectionem, quam ex Patre habet, indubitatum est» Maximus Chrysoberga, Orat. de proc. Spirit. c. 4 [275] (G. O. II, 1083) observat, argumento Photii: «Si perfecte ex Patre procedit Spiritus, non amplius necesse est eum procedere quoque ex Filio,» omnino illud assimilari, quo Ariani uti visi sunt: Si Deus perfectus est Pater, quid opus est, et Filium perfectum. Deum esse credere? Si perfecta Patris Deitas non impedit, quominus ea et Filio competat, nec perfecta Spiritus ex Patre pocessio prohibet, ne et Filius in ea cum Patre communicet. Præterea eodem jure negari potest Filium esse datorem Spiritus, quia perfecte datur a Patre; et tamen, Basilio, teste, et Pater et Filius uno actu dant Spiritum (dià tOŬTO διδόντος αὐτὸ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς αὐτὸ δίδωσι μια δόσ Εἰ γὰρ διὰ τὸ τέλειον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύσεως περιττὴν εἶναι λέγεις τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν, τί σὺ ἀπολογήσῃ τοῖς ἐροῦσί σοι· εἵπερ ἡ ἐκ Πατρὸς χορηγία του αγίου Πνεύματος ἐντελής, περιττὴ ἄρα ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ: ὅτι γὰρ καὶ τελεία ἡ ἐκ Πατρὸς χορηγία τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ ὅμως οὐ περίττὴ καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναμφίβολον. Σὺ δὲ εἰ μὲν οὐχ ὁμολογεῖς καὶ ἐκ Πατρὸς τελείαν εἶναι τὴν χορηγίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦ Υἱοῦ δὲ ὁμοίως, καὶ μὴ περιττήν, οὕτω τὰ περιττὰ τῆς κατὰ σὲ περιττῆς Εκπορεύσεως λάλει· εἰ δὲ καὶ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς χορηγίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος τελείαν ὁμολογεῖς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τελείαν δέχῃ καὶ περιττὴν εἶναι μόνος τοῦ Πνεύματος χορηγὸς ὁ Υἱός Ita Mazimus Chrysoberga 1. c. c. 5 (p. 1085). Nec abludit ab his Hugo Etherianus, qui (l. 1, c. 14, p. 1207, 1208) ita arguit contra Nicolaum Methonensem (c. 11). «Si igitur perfectus Deus est Filius ex Deo Patre perfecto, quid, inquam, Spiritus ad hujusmodi conferat perfectionem? Qui si confert, neuter est perfectus, neque Pater, neque Filius. Quomodo enim perfectus si tanti eget, quanti Spiritus dator est? Sin vero unus Deus perfectus est, Pater et Filius, et nihil amplius est invenire neque dicere ad manifestationem paternæ perfectionis, superfluus utique sit Spiritus. Quod cogitare impium est. Nam sicul universitas videtur Patria et Filii esse, ita et Spiritus sancti; atque quos vocat Pater et Filius, hos vocat Filius et Spiritus; quos sanctificat Pater, hos sanctificat et Spiritus.... Propterea perfecta Spiritus ex Patre processio non debet prohibere. eam quæ ex Filio [276] esse dicitur, cum neque perfectio Filii ex Patre prohibeat perfectionem sancti Spiritus ex eodem; quare planum est, quod ex utroque perfectionem et esse habeat Spiritus.» Ad præsens vero Photii caput idem auctor (l. 11, c. 18, p. 1233) ita respondet: «Pater facit per Filium, aliquid accipiens, sine quo creare impotens erat, qui operatur omnia in omnibus. Nunquid imperfeota est operatio Patris aut Filii aut Spiritus? Non indiget Pater alicujus, perfectus cum sit ac sibi sufficiens. Verumtamen omnia per Filium condit, nihil accipiens, quod non habuit. Sed et Spiritus ex Filio et per Filium procedit, nihil ab ipso sumens, nisi quod a Patre accipit; perfectus utique Deus ac nullius indigus cum sit Pater, generat tamen ex substantia Filium, per quem condit universa, æque sibi potentem. Nec adeo superabundat Spiritus ex utroque progressio, cum neque imperfectum Spiritum indicet, neque impotentem Patrem vel Filium demonstret, neque aliquam inducat com positionem. Si substantiæ pars foret causa et causativum, haberet utique locum ratio compositionis. Nunc vero natus (ed. natura) dicitur Filius, emissus vero Spiritus, non in eo quod substantia, sed in eo quod hic quidem gignitur, ille vero procedit. Sed hoc ad naturam non spectat Divinitatis Amplius: Verbum Dei cum sit perfectum et nullius indigens, quid accepit a Spiritu sancto, quando οὐ λέγεις, ἵνα μὴ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς ὑπερβήσῃ δρούς, περιττά σοι λοιπὸν τὰ περὶ τῆς ἐκπορεύ σεως. De hoo Athanasii dicto (ex orat. 1, c. Arianos, sive potius, ut communiter nunc vocatur, ex ep. encyclica ad Afros episo.) disputant Niceph. Blemmida orat. 24, c. 6 (G. O. I, 44). Georg. Metochita contra Manuel. Cretens. c. 19, 20 (lib. 11, 1034 seq.), Allatius in Vindic. syn. Ephes. c. 55, p. 344 seq. Hoc nil aliud sibi vult, nisi tò yevvytòv, tò κπορευτὸν, sicut neque τὸ ἁγέννητον, essentiam non constituere, quod contra Eunomium Patres inculcant.

assumpsit carnem carni assistentem, unctionemque amoris processionem intelligibilem præexigat et a illius factam, sicut scriptum est: «Jesum a Naza, reth, quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute?» Non igitur indigentiam aliquam vel imperfectum quidpiam Filius supplens Spiritus emissor exsistit. At vero emittere Deus [277] cum Patre nullius indigo, tum quod amborum indifferenter est Spiritus, tum quod sine medio de Patre Filius provenit; idcirco non ex solo Patre Spiritus, sed (et) ex Filio, qui solus fructus exsistit Patris secundum eamdem habitudinem, quæ ex Patre procedit.» Demum neque hoc prætereundum, quod similem objectionem sanctus Thomas sibi proposuit enodandam «Spiritus sanctus perfecte procedit a Patre; ergo superfluum est dicere, quod procedat a Filio.» Quam ita solvit (1, q. 36, a. 2 ad 6): «Per hoc, quod Spiritus sanctus perfecte procedit a Patre, non solum non superfluum est dicere, quod Spiritus sanctus procedat a Filio, sed omnino necessarium, quia una virtus est ¡Patris et Filii. Et quidquid est a Patre, necesse est esse a Filio, nisi proprietati filiationis repugnet. Non enim Filius est a se ipso, licet a Patre.» Cf. etiam Petav. de Trin. 5. Pergit Photius (c. 8): Nova aliqua relatio deberet in Latinorum hypothesi excogitari, vi cujus Spiritus sanctus Filio consubstantialis etiam principiandi haberet prærogativam ad suam dignitatem servandam. Hoc caput, etsi brevissimum, etsi affine cap. 3 (vide supra § 1, 2) atque ex parte in eo refutatum, etsi assertiones complectens a Pholio non probatas, tamen plures animadversiones exposcit, quæ et circa alios ejusdem syllogismos valebunt. I. Certum est ex revelata doctrina, Spiritum sanctum esse terminum æternarum et immanentium originum et ultra tres personas Divinitatem non extendi. Thomas (l. c. q. 27, a. 3): «In divinis non est processio, nisi secundum actionem, quæ non tendit in aliquid extrinsecum, sed manet in ipso agente. Hujusmodi autem actio in intellectuali natura est actio intellectus et actio voluntatis. Processio autem Verbi attenditur secundum actionem intelligibilem. Secundum autem operationem voluntatis invenitur in nobis quædam alia processio, scil. processio Amoris, secundum quam amatum est in amante, sicut per conceptionem [278] verbi res dicta vel intellecta est in intelligente. Unde et præter processionem Verbi ponitur alia processio in divinis, quæ est processio Amoris.» Exinde etiam probat (a. 5) in divinis non plures quam duas processiones esse, et (a. 3. ad 1) docet «quod non est necessarium procedere in divinis processionibus in infinitum. Processio enim, quæ est ad intra, in intellectuali natura, terminatur in processione voluntatis.» Ex hac egregia doctrina etiam per se consequitur processio Spiritus sancti ex Filio, cum processio Et hic lectio, corrupta videtur; legendum fortasse, At vero emittit eum. Cf. Greg. Naz. orat. 32, p. 519, ed. Bill. BaVerbo oriatur Amor, ut idem doctor (Opusc. 111, c.3) ostendit. Hoc sublime argumentum jam exposui. Augustinus (De Trin. xv, 17 seq.) eoque utitur tom Ratramnus (v supra 11, § 7), tum Hugo Etherianus, qui (l. 1, c. 14, p. 1208) adductis Hieronymi verbis (in psal. xiv): «Spiritus sanctus nec Pater est nec Filius, sed dilectio, quam habet Pater in Filium et Filius in Patrem, ita prosequitur: «Quoniam igitur Spiritus, ut est amor Patris, ita et Filii, at procedit ex Patre, procedit ex Filio, manifestum igitur est ex dictis, quod non exsistente Filii Spiritu neque ex ipso procedente impossibile est eumdem Spiritum Patris esse vel ex Patre procedere.» Id pariter probat Joan. Argyropulus (De proc. Spiril. sancti, c. 3 seq. G. O. 1, 404 seq.), occidentalium quoque doctorum principiis imbutus, in nominibus λόγου et αγάπης insistens. II. Inæqualitas dignitatis personarum inde repeti nequit, quod una est absque principio, altera a principio atque principians, tertia a principio, neque tamen principians. Id Photius statuit, dum supponit Spiritum non servare dignitatem suam, si non est ipse quoque alicujus principium, quemadmodum Filius. Revera posset ipse, qui tot hæreseon Latinos incusat, Eunomianismi argui, dum hic et alibi ex originis relationibus essentiæ æqualitatem affici censet. Equalitas, ait Thomas, in divinis et similitudo altenditur secundum essentialia, nec potest secundum dictionem relationum inæqualitas [279] vel dissimilitudo dici. Unde Aug. c. Maxim. 111, 18 dicit: Originis quæstio est, quod de quo sit, æqualitatis autem, qualis aut quantus sit..... Sicut eadem cssentia, quæ est in Patre paternitas, in Filio est filiatio, ita eadem dignitas, quæ in Patre est paternitas, in Filio est filiatio.» (Q. 42, a. 4 ad 2.) Pari modo ad argumentum illud: «Filius non magis convenit cum Patre, quam Spiritus sanctus; sed Spiritus sanctus et Pater non sunt unum principium respectu alicujus divinæ personæ; ergo neque Pater et Filius,»ita respondet (q. 36, a. 4 ad 3): «Ad tertium dicendum, quod secundum relativas proprietates non attenditur in divinis similitudo vel dissimilitudo, sed secundum essentiam. Unde sicut Pater non est similior sibi, quam Filio, ita nec Filius similior Patriquam Spiritus sanctus. >> Ergo non amittit Spiritus sanctus suam dignitatem eo quod nulla ab eo persona procedat et si Photius id contendit, cum Eunomio contendat oportet, ingenitum, genitum, ac generatim to ¿pxhv tivos; ɛvat ipsam constituere naturam, quod a Patribus tolies condemnatum est III. Apud Latinos quælibet persona ab altera qualibet relationibus distinguitur, adeo ut nulla nova relatione opus sit; Latini nec plures, nec pauciores oxfoɛıç admittunt, quam Patres Greci. Quod si activa spiratio et Filio sil. G. Eun. 1, 5 seq. Cyrill. Thes. xvIII, p. 184,

ANIMADVERSIONES tribuitur, hac ipsa discernitur Filius a Spiritu tan- nam cum Pater et Filius se invicem habeant ut quam opposita relatione, et hoc ipsarum relationum nexus ac conditio postulat. Imo Photianum systema bac in parte mancum, imperfectum, ac debita cohærentia destitutum ostendi potest. Quod his subjecte theologorum demonstrationes satis evidenter docebunt. gignens et genitus, et item Pater et Spiritus sanctus ut emissor et emissus, et ut donator et donum, dic, quæso, aunquid non magnam injuriam facis Filio et Spiritui sancto, quibus nullam adinvicem relationem tribuis, quinimo quos, ut ita dixerim, a socia processionis communione disjungis? Quid enim est, quod Filius aliqua media relatione respiciat Spiritum sanctum seu Spiritus sanctus Filium, si processionem istius ab illo de medio amborum abstuleris? Eodem pertinent et ista Hugonis Etheriani (1. 11, c. 5, p. 1220): • Spiritus ex Patre prodiens aut contingit Filium aut non contingit; si non contingit, non est aliquid quod conjungat et copulet Filio Spiritum.» Prætera ordinem, qui est in sancta 6. J. G. Walchius ex ordine trium personarum divinitus traditio consequi Spiritus sancti processionem etiam a Filio hoc pacto inculcat (Hist. controv. c. 10, § 2, p. 167, 168): [280] «Quod si enim, inquit, Spiritus procedit a Patre, quemadmodum Christus, Joan. xv, 26, testatur, idemque Græci docent, Filius autem inter divinas personas secundum locum tenet atque ejusdem cum Patre est essentiæ, sequitur, ut processio Spiritus Trinitate, perspicue asserit ac declarat Becous sancti etiam fiat a Filio. Sane qui hoc negant, in ejusmodi se conjiciunt difficultates, ut aut ordinem in divinitate personarum una cum ratione, qua altera refert se ad alteram, tollere aut affirmare debeant, istas sua natura inter se distare ac remoto Filio cum ejusdem essentia Spiritum sanctum a solo Patre procedere posse. Neutrum esse admittendum quisquis perspicit, qui rem ex veritate,'non ex perversa opinione ac prava voluntate æstimat; recteque præter alios Joan. Affelmannus (Syntagma exercit. academic. p. 1, p. 416) dicit: Si Spiritus sanctus non procederet a Filio, omnis plane personalis nexus acrelatio inter Filium et Spiritum sanctum tolleretur. Requirit vero absoluta Trinitatis perfectio, ut persone suis productionum respectibus et hypostaticis relationibus sic omnes ad se mutuo, adeoque singulæ ad singulas sint devinctæ, ut Pater quidem referatur hypostatica relatione ad Filium tanquam ad genitum, Filius ad Patrem ut progenies ad suum genitorem, Pater ad Spiritum sanctum ut spirans ad suum spiraculum, Spiritus sanctus item ad Patrem, tanquam suum spiratorem. Relinquitur ergo inter solum Filium et Spiritum sanctum quædam solitudo et hiatus, si nulla personalis inter toυ Adyou et Spiritus sancti hypostasin interveniret relatio. Quale diástŋua sive qualem hiatum absoluta illa ac infinita Trinitatis perfectio nulto modo admittit.» Sed ista jam luculentissime versarant ac demonstraverant vetustiores theologi. Præclare Anselmus Havelbergensis episc. (lib. 11 Dial. c. 11, p. 179, ed. Paris, 1723): «Cum hæc dicis (Spiritum sanetum non procedere a Filio), [281] maximam utrique, Filio scilicet ei Spiritui sancto, injuriam facis; Huc spectant plura testimonia apud Allat. Find. syn. Ephes. c. 67, p. 501 seq. Cf. Græc. orthod. I, 474, 475; II, 725-728. L. c. n. 3, p. 472: Πρὸς τούτοις καὶ τὸ τῆς Τριάδος ὄνομα τάξιν δηλοῖ· καὶ ἀδύνατον τριάδα λέγειν ἀληθῶς καὶ πραγματικῶς εἰ μὴ σχέσιν πρὸς ἄλληλα ἔχει τὰ τρία· εἴ τις γὰρ δύο τινὰ ὑποθείη μὴ σχέσιν ἔχοντα πρὸς ἄλληλα οιανοῦν, δύο, οὐ διὰς Εσται· εἰ δὲ τρία εἴη τὰ ὑποκείμενα, εἰ μὲν ἕκαστον πρὸς τὰ λοιπὰ δύο σχέσιν ἔχει, τριὰς ἔσται, εἰ δὲ μὴ, si τρία. Εἰ ἄρα ἔχει ὁ Πατήρ πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ (De proc. Spirit. sanct. c. 8; G. O. I, 301 seq.); hic vero ordo ut necessarius, æternus atque immutabilis ex contingenti ac temporaria missione repeti nequit, neque ex essentia, quæ eadem in tribus personis est; solum igitur ex originis relatione petendus (cf. Pelav. De Trin. vii, 6, n. 6, 7). Uberius ostendit hujus ordinis naturam et relationes, quas ille flagitat, Georgius Trapezuntius (De proc. Spirit. sanct. ad Joan. Cubocl. G. O. I, 470 seq.): «Triadis ipsius nomen, inquit, ordinem signat, et fieri nequit, ut Trias vere et re ipsa dicatur, nisi relationem tria illa inter se habeant; nam si duo quis supposuerit, quæ relatione inter se non referantur, erunt duo illa prorsus et non dualitas. Quod si tria sunt quæ supponuntur, si unumquodque ad reliqua tria relationem habebit, erit Trias, sin minus, tria. Igitur si Pater erga Filium et erga Spiritum sanctum relationem habet naturalem, eam quæ secundum causam est, Filius vero erga Patrem, quod ex eo est, sed ad Spiritum nullam, neque Spiritus erga Filium, aut dualitas fuerit aut tres dii, et non Trinitas, Deus. Quam impietatem sedula provisione declinantes doctores optime affirmarunt, [282] et communibus Christianorum notionibus creditur, divinas hypostases alteram alteri adhærere et conjungi; quod apud Græcos plane antiquatum est, ut jam versentur in periculo, ne de fide in Trinitatem decidant Profecto in systemate Photiano Pater quidem habet relationem ad Filium et ad Spiritum sanctum, Filius et Spiritus sanctus relationem habent ad Patrem, sed nullam ad Spiritum Filius, nullam ad Filium Spiritus relationem habet; doost omnino mutuus nexus inter duas postremas hypoΠνεῦμα τὴν κατ' αἰτίαν φυσικήν σχέσιν, ὁ δὲ Υἱὸς πρὸς μὲν τὸν Πατέρα ἔχει ὅτι ἐξ αὐτοῦ, πρὸς δὲ τὸ Πνεῦμα οὐδεμίαν οὔτε μὴν τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υιόν, ἢ διὰς ἔσται ἢ τρεῖς ἔσονται θεοί (φεῦ τῆς ἀτοπίας!) καὶ οὐ Τριὰς ὁ Θεός· ἣν δὴ ἀσέβειαν φεύ γουσι τοῖς διδασκάλοις καλῶς λέγεται, καὶ ταῖς κοι ναῖς τῶν Χριστιανῶν ἐννοίαις πιστεύεται, ἔχεσθαι ἀλλήλων τὰς θείας ὑποστάσεις· ὃ τοῖς Γραικοῖς οὐδα μῶς σώζεται, ὥστε κινδυνεύειν αὐτοὺς τῆς εἰς Τριάδα πίστεως ἀποπίπτειν. Cf. et Constant. Meliton. 1, c. 33. (G. O. II, 724 seq.)

stases; quod plane absonum Neque ejusmodi Patris tantum pertinent. Si ergo in Filio et in relatio ex consubstantialitate per se spectata peti potest; etenim «quod aliqua consubstantialia sunt, non ideo relatio inter eos intercedit, ut in hominibus est deprehendere Præterea omnibus notum est, [283] in divinis personas essentia uniri, relationibus disjungi. Ergo quæ per similitudinem et identitatem naturæ relatio oboritur, unit potius, non disjungit; at Trinitatis nomen et mutua hypostaseon connexio, qua sibi invicem adhærescunt, plane relationem disjungentem exposcit» 7. Connectitur cum hac postrema Trapezuntii observatione Patrum ac theologorum ratiocinatio, quæ his innititur principiis: 1° nonnisi relationibus personas divinas ab invicem distingui; 2° relationes autem personas distinguere non posse, nisi secundum quod sunt oppositæ; 3° oppositas relationes in divinis nullas esse, nisi relationes originis unde officitur, dempto originis nexu non amplius [284] divinas personas posse ab invicem distingui. Quod nemo Angelico Doctore explanavit accuratios, qui (p. 1, q. 3ỏ, a 2) ita disserit: «Non est possibile dicere, quod secundum aliquid absolutum divinæ personæ ab invicem distinguantur, quia sequeretur, quod non trium esset una essentia. Quidquid enim in divinis absolute dicitur, ad unitatem essentiæ pertinet. Relinquitur ergo, quod solum relationibus divinæ personæ ab invicem distinguantur. Relationes autem personas distinguere non possunt, nisi secundum quod sunt oppositæ. Quod ex hoc patet, quia Pater habet duas relationes, quarum una refertur ad Filium, et alia ad Spiritum sanctum, quæ tamen quia non sunt oppositæ, non constituunt duas personas, sed ad unam personam Ib. n. 30, p. 536: Ἡ μὲν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ σχέσις καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ πρὸς τὸν Πατέρα σώζεται καὶ Γραικοῖς, Υἱοῦ δὲ καὶ Πνεύματος οὐδεμία σχέσις εὑρίσκεται, ὥστε αὐτοῖς συγχεῖσθαι tà Távtz. Cf. Constantin. Meliten, 1. c. c. 27 (G. O. 11, 702); Beccum De proc. Spirit. sancti, c. 8. n. 5 (ib. I, 505). Ρ. 475: Οὐ γὰρ τῷ ὁμοουσίοις εἶναι τισι καὶ σχέσις προσέσται· ἦν γὰρ καὶ ἀνθρώποις πάσι τῆς αὐτῆς οὔσι φύσεως· τοὐναντίον δὲ τῷ προσεῖναι τισι φυσικήν σχέσιν καὶ ὁμοουσίοις εἶναι ἀκοAoubet. Cf. Allat- Vindic. syn. Eph. c. 45.67, p. 219-220, 497 seq. De his inferius sermo recurret. Ibid.: Παντί που δῆλον, ἐν τοῖς θείοις τῇ οὐσία ἐνοῦσθαι τὰ πρόσωπα, ταῖς δὲ σχέσεσι διακρί νεσθαι· ἡ γοῦν κατὰ τὴν ὁμοιότητα καὶ τὸ ταυτὸ τῆς οὐσίας σχέσις οὐ διακρίσεως, ἀλλ᾿ ἑνώσεως· τὸ δὲ τῆς τριάδος ὄνομα καὶ τὸ ἔχεσθαι ἀλλήλων τὰς ὑποστά σεις σχέσιν ἀπαιτεῖ διακρίνουσαν. Id diserte nec uno in loco Gregorius Nyssenus testatur. Lib. nd Ablad. (Opp. II. p. 459) docet: Εν ᾧ μόνον διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου. Roc testimonium, ut alii v. gr. Niceph. Blemmida et Constant. Meliteniota (G. O. 1, 55-56; II, 663), adducit quoque Ilugo Etherianus (I. 1, c. 13, p. 1249): «Immutabilitatem naturæ confitentes eam quæ secundum causam ejusque quod est ex causa differentiam non inficiamur. In quo solo discerni alterum ab altero deprehendimus, dum hunc quidem causam esse credimus, hunc vero ex causa.» Rursum Nyssen I. 1, C. EuSpiritu sancto non esset invenire nisi duas relationes, quibus uterque refertur ad Patrem, illæ relationes non essent ad invicem opposite, sicut neque duæ relationes, quibus Pater refertur ad illos. Unde sicut persona Patris est una, ita sequeretur, quod persona Filii et Spiritus sancti esset una, habens duas relationes oppositas duabus relationibus Patris; hoc autem est hæreticum, cum tollat fidem Trinitatis. Oportet ergo quod Filius et Spiritus'sanctus adinvicem referantur oppositis relationibus. Non autem possunt esse in divinis relationes opposite, nisi relationes originis, ut supra probatum est Oppositæ autem relationes originis accipiuntur secundum principium et secundum id quod est a principio. Relinquitur ergo quod [285] necesse est dicere vel Filium esse a Spiritu sancto (quod nullus dicit) vel Spiritum sanctum esse a Filio, quod nos confitemur. Et huic quidem consonat ratio proosssionis utriusque. Dictum enim est supra quod Filius procedit per modum intellectus ut Verbum, Spiritus sanctus autem per modum volun - tatis ut Amor. Necesse est autem, quod Amor Verbo procedat. Non enim aliquid amamus, nisi secundum quod conceptione mentis apprehendimus; et secundum hoc manifestum est, quod Spiritus sanctus procedit a Filio.» Et rursum: «Si ab una persona Patris procedunt duæ personæ, scil. Filius et Spiritus sanctus, oportet esse aliquem ordinem eorum ad invicem Nec potest aliquis ordo alius assignari, nisi ordo, quo alius est ex alio. Non est igitur possibile dicere, quod Filius et Spiritus sanclus sic procedant a Patre, quod neuter eorum procedat ab alio, nisi quis poneret in eis nom, p. 164: "Ωστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξηρη μένου ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν. Εt paulo ante: "Ον τρόπον προθεω ῥεῖται ἡ ὑπόστασις τοῦ Πατρὸς τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος ἐν μόνῃ τῇ τάξει τῇ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν δηλαδὴ τὴν διαφορὰν ἔχει· ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχων οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως. De 'quo loco conf. Georg. Trapezunt. G. O. I, 464-513 seq. Similia occurrunt apud Cyrillum Alex. Thesaur. lib. 11, c. 3; lib. vII, c. 1, Cf. Joh. Theol. in sess. XVIII, conc. Flor. (Hard. IX, 201-204) et Petav. De Trin. Cf. ib. q. 28, a. 3: «De ratione autem relationis est respectus unius ad alterum, secundum quem aliquid alteri opponitur relative. Cum igitur in Deo realiter sit relatio (a. 1), oportet, quod realiter sit ibi oppositio. Relativa autem oppositio in sui ratione includit disjunctionem.» Cf. et art. 4. Id negat Theophanes Procopowicz op. cit. cap. 18, § 304, p. 391, 392, contendens sufficere relationes ad Patrem, ad se invicem eos non referri nisi secundum consubstantialitatem, ac præterea ad Scotistas fugiens, ut a Thomæ argumento se extricet. Verum quemadmodum ejusmodi effugia cum Patrum doctrina pugnent, ex dictis jam dignosci potest.

ANIMADVERSIONES sarion (De proc. Spirit. sancti, Apud Arcud. Opusc. theol. aur. q. 232 seq.) omnino Thomæ concordans hano propositionem propugnat: Εἰ μὴ τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐξ Υἱοῦ οὐκ ἂν αὐτοῦ προσωπικῶς διακρίνοιτο. Quæ conclusio, licet Scotista eam negaverint spectatis et perpensis Patrum [287] principiis validissima existimari debet. Cæterum cf. Petav. De Trin. vII, c. 6, n. 6,7; c. 9, 11. 5 seg. Henr. Kilber in [288] Theol. Wirceb. tract. De Deo uno et trino, diap. 6, c. 2, n. 407. Quæ cum ita sint, patet tantum abesse ut Latinis aliqua nova relatio effingenda sit, qua ipsorum systema perficiatur, ut præ Photianorum doctrina illud undique absolutum, perfectum sibique cohærens ostendatur; palet necessariam quamdam exéσ: omnino in schismaticorum theoria desiderari, neque solum Photii argumentum optime retorqueri verum simul oppugnati ab eo dogmatis veritatem luculentissime demonstrari materialem distinctionem, quod est impossibile.» xai Пvɛчµ¤ non amplius verum fore; hinc et BesImo secus nec ipse processiones distinguerentur, ut Thomas (ib. ad 7) docet: «Spiritus sanctus distinguitur personaliter a Filio in hoc, quod origo unius distinguitur ab origine alterius. Sed ipsa differentia originis est per hoc, quod Filius est solum a Patre, Spiritus sanctus vero a Patre et Filio. Non enim aliter processiones distinguerentur, sicut supra ostensum est.» Simili modo jam Hugo Etherianus disputarat (I. III, c. 12, p. 1247): «Pater a Filio alia persona est, eo quod per generationem ei esse præstat. In hoc enim differt a Filio, quod ei esse dat per nativitatem; rursus a genitore Fillius differt, quod nascendo accepit ab ipso exsistentiam. Item a Spiritu sancta [286] per hoc differt Pater, quia esse illi dat, dum ipsum emittit. At vero Spiritus sanotus non ob aliud exsistit alia a Patre persona, nisi quia ex ipso procedendo accipit. Igitur et a Filio dum alia sit persona, idem Spiritus aut illi esse dat aut ab ipso accipit. Non autem dat, ut palam est; accipit ergo. Circa unam enim et simplicem substantiam Patris et Filii et Spiritus sanoti aliam præter eas quæ dictæ sunt, causam differre ad invicem vix quis rectæ fidei assignabit. Quare si alia est a Filio persona Spiritus, dictarum aliquam habitudinum ad ipsum habet. Sin autem non, ab ipso non est alia persona. «Hinc et Nicephorus Blemmida (orat. 2, c. 14; G. O. I, 58) præter alia absurda ex Photianorum systemate sequi et illud afirmat, τὸ ἀντιδιηρημένα εἶναι λόγον Photium (ut Scotistas) censuisse, sufficienter Spiritum sanctum a Filio distingui, etsi non habeat ab eo originem, scilicet ex eo, quod non eadem ratione ambo ex Patre procedant, tum ex opere nostro colligi potest, tum ex iis manifestum efficitur, quæ in Amphiloch. quæst. 28 a Scotto edita (Quædam ex Photii Amphiloch. Neapoli 1814, 4, p. 26-31) de illa quæstione disputat: Si ex eodem principio Filius et Spiritus sanctus procedunt, quomodo nec fratrum appellationem accipient, nec filii nomen Spiritus sanctus acquiret? Ibi in eo potissimum insistit, quod uterque sit ex tou zúτOU, ¿λl'oux wouútwę, banc vero diversitatem progressionis utriusque intimius perscrutari sedulo evitat, solum rem exemplis quibusdam ex rebus creatis desumptis illustrare quadantenus conatur. «Jam vero, ait Scottus (p. 31. n. 1), quisque videt, quam sint ineptæ comparationes, quibus ille innititur, cum res, quas in exemplum adducit, non per diversum processionis modum, sed per materiem individuantem et formæ diversitatem distinguantur, quæ omnia in divinis personis locum non habent; imo interdum, ut videre est apud D. Thomam p. 1, q. 38, a. 3 ad 1, similitudines propositæ contra Photium potius faciunt.» Patet tum ex principio tum ex fine hujus disputationis Photianæ, quosdam orthodoxos difficultatem movisse, quam ipse frustra enervare contendit. Cæterum inter Græcos auctores, qui dogma catholicum tuebantur, plures invenire est, qui Thomæ argumentum non admittant; quibus suffragari videtur Georgius Scholarius in Responsione ad Marci Ephesii syllogismos, cap. 6. (Cod. Monac. 27 f. 194 a. seq.) late eam rem pertractans. Præclare vero ostendit Bessarion, doctrinam illam Photii aut nihil efficere aut in Thomæ rationem refundi. Quærit enim (Respons. ad Ephes. syllog. 48; cod. citat. f. 230 a. b.) ex iis qui Spiri8. Sed ad Photium revertamur. Nova effingit monstra, quæ Latinorum doctrina necessario inducat. «At enimvero concidunt proprietates personarum» (cap. 9). Videlicet: Patris proprietas constitutiva est spirare Spiritum; hæc vero tollitur, si communis sit spiratio et Filio. Sed illud assum - ptum jam refutatum est in altero Photii effato (supra III, §§ 5, 6). Unde cadit et quod inde deducitur: «Pater et Filius in unam contrahuntur personam, quod Sabellianum vel Semisabellianum est.» -· Non sequitur, ait Petavius (1. c. c. 10, tum et Filium solummodo distingui putant raiç ànò Πατρὸς διαφόροις προόδοις, καθ᾽ ἂς τὸ μὲν γεγέννησ Tal, To de Exopeústa, quærit, inquam, quanam ratione diversæ habeantur progressiones illæ duæ, qua in re hæc differentia consistat. Si in eo, quod generatio immediate est a Patre solo, processio vero per generationem et Spiritus per Filium, id pro nobis est, ait, id fere in Thomæ rationem recidit. Si vero in eo, quod utraque a Patre solo, tunc non amplius possunt Filius et Spiritus ab invicem distingui.Nam diversæ quorumdam лpóoso suntaut παρὰ τὸ αἴτιον aut παρὰ τὸ αἰτιατόν· posterius rursus duplici modo esse potest (ory wc): vel quia principiata ad diversas species pertinent vel quia in diversa supposita secernuntur et terminantur (†) dià tò tà altiατὰ διαφόρων εἰδῶν εἶναι ἢ διὰ τὸ εἰς διάφορα ὁρίζε oðaɩ ätoµx). Jam vero Filius et Spiritus baud secundum speciem differunt, unam et eamdem numero naturam et divinam essentiam a Patre progrediendo accipientes; neque sic differunt xarà rà zoμa primum quidem quia ibi nulla materia niroua hilque materiæ analogicum, qua ejusdem naturæ supposita ab invicem separantur, deinde quia et suppositorum ex iisdem causis progressiones ejusdem speciei (óμoctotic) sunt; hic vero neque ambæ sunt generationes, neque ambæ processiones. Restat ergo progressionum differentiam esse xati TòV τοῦ αἰτίου λόγον. Sed si utrobique unus Pater erit αίτιος, tunc certe ex parte τοῦ αἰτίου nulla prorsus differentia, et distinctio Spiritus et Filii omnino cadit, ita ut una tantum persona evadant, quod absurdum et fidei repugnans. Necesse est ergo, si divinæ personæ ab invicem distinguendæ sunt, eas oppositis relationibus secundum principium et principiatum distingui et Spiritum a Filio et Patre τοῦ προβαλλομένου πρὸς τὸν προβάλλοντα διαφορά, καὶ μὴ ἄλλως διακρίνεσθαι. Sic Bessarion.

minui autumant et anxie nimis Patris prærogativas inculcant, Arianismi arguere. Quo Ratramnus (I. 1, c. 3, p. 229; J. 111, c. 6, p. 298); Petrus Mediolan. (ad imp. Alex. G. O. I, 380 seq.); Beccus (in Testam, ib. p. 377) aliique spectasse videntur. Neque postremo id advertisse amplius opus est, nullam hinc divisionem discerptionemque sequi, neque unum Patris idioma ipsi integrum servari, alterum vero destrui, quæ ex dictis jam satis refutata sunt. § 17): «Nam personæ duæ sua singulæ proprietate illos, quia Filium omnia Patris possidentem a spiconstitum sunt, quæ sunt ἡ πατρότης καὶ υἱότης, ratione excludunt, Filii coefficientia Patris honorem quibus integre et invicem distinctæ hypotases exsistunt. His jam constitutis alia quæ est spirandi proprietas accedit, eaque divinam essentiam, ut est in Patre ac Filio, sive ut in Patre et a Patre est in Filio, consequitur ac modificat. Ita fit; ut unum flat ex ambobus principium, unusque spirator, non tamen una persona; si quidem & poбolò non est personalis proprietas, sive τὸ ἴδιον ὑποστατικόν, hoc est, personam constituens.» Gennadius, in Exposit. con. Flor. p. 1, sect. 10, hoc postremum merito inculcat: «Si hypostaticum personæ Patris producendi actum poneremus, tunc utique id inconveniens sequeretur, vereque esset Filius una cum Patre persona, constitutive proprietatis cum eo communicans. Sed quia personæ Patris constitutiva proprietas paternitas et generatio dicta est esse, [289] producere vero proprietas sive notio, quæ sequitur Personam constitutam ipsius, quæ necessitas est, eum qui cum illo communem habet eam proprietatem, quæ personæ ejus constitutiva non est, unam esse cum eo personam? Nam sicuti communicans cum Patre Filius, scilicet Spiritum ejus esse, quemadmodum et Patris, et milti ab eo, quemadmodum et a Patre, tamen non cum eo personas communicat, quia Spiritum dici Patris vel ab eo mitti non est paternæ personæ constitutivum; sic neque qui productionem communem cum Patre habet, in unam personam conjungitur, quia produ- c cere non est paternæ personæ constitutivum. Quod si mirum est duas personas esse unum principium el non conjungi (confundi), magis mirum erit, quod tres personæ sint unum principium nec conjungantur (confundantur).» Bessarion, epist. ad Alex. Lasc. c. 8. (Hard. IX, 1070): «Quod si operationem spirandi, inquit, constitutivam personæ paternæ poneremus, tunc sequeretur hoc inconveniens... Ponere autem potentiam spirandi constitutivam esse personæ Patris, et ex solo Patre Spiritum procedere, unum et idem est. Quare qui hoc dicit, petil principium.» Quæ J. Beccus in hano rem respondet, ea potius in posteriores Latinomachos quadrant, quibuscum ille pugnabat, quam in ipsum Photium Demum eodem jure, [290] quo Græci Photiani Latinos, quia communem faciunt Patri Filioque spirationem activam, Sabellianismi incusant, eodem, imo majori possunt hi Nimirum (Or. de un. c. 36; G. O. I, 156-158) illud urget: To Exopeúeσ0x significare ex Photio τὴν ἐκ Θεοῦ φυσικὴν καὶ οὐσιώδη τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, hanc vero ὕπαρξιν, etiam per verba προείναι προχεῖσθαι, προέρχεσθαι exprimi, que vocabula ex sententia Ecclesiæ Græcæ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τοῦ ἁπλοῦ Πνεύματος λέγεσθαι constet; neque tamen quemquam putare, inde vel Spiritus simplicitatem destrui vel ouvalo Patris et Filii insinuari. Unde arguit: Vel dum simplex Spiritus ex Patre et Filio dicitur ab Ecclesia profundi, Patrem et Filium in unam dices contrahi personam, quod communi repugnat sensui; vel si hoc non vis, neque 9. Rursum declamat Photius (cap. 11: «Præterea si duo principia in thearchica et superessentiali Trinitate conspiciuntur, ubi erit tandem toties decantata Deoque digna monarchiæ vis? Quomodo non polytheismi impietas nunc irrumpet? Quomodo non sub Christianismi specie ethnici erroris super stitio ab iis qui talia audent dicere introducetur?» Sed quonam pacto monarchia destruitur et indncitur polytheismus? «Duo principia inducuntur.»> Sed hoc probandum Photio erat, non assumendum, ut merito respondet Beccus (Or. de un. c. 38; G. O. I, 158, 159); imo contrarium supra probatum est (III, § I seq.). «Etiamsi enim, ait Bessarion Pater et Filius non unum sint principium, qua Pa· ter et Filius tamen unum sunt in principio εἰδικῷ, quod est divina essentia, secundum quam unam et eamdem numero in ambobus exsistentem Spiritum producunt; [291] et hoc sufficit ad hoc, quod unum sit principium Divinitatis; sicut etiam unum principium creationis Trinitas, licet Trinitas sit, propter unam et eamdem trium voluntatem.» Eodem jure, ait alibi (ep. ad Alex. Lasc. Hard. IX, 1071) præfatus cardinalis, quo gentiles olim Christianos accusarunt, quod tres statuant deos, tria principia, dum æqualiter Patri et Filio et Spiritui sancto tribuunt rerum creationem ac gubernationem, hic Græci accusant Latinos; et eodem modo, quo SS. Patres illos ethnicos refutarunt monarchiæ dogma exponentes, eodem et hi criminatores refelluntur, quoniam ad Patrem omnia referuntur, ab eo quidquid habet, habet Filius, et una eademque in spirando est actio Patris atque et Filii. 19. Nec minus fallaciter ratiocinatur Photius, c. 12: Si duo in Trinitate principia admittuntur, etiam tertium admittendum est, cum trinum magis locum habeat in Trinitate quam dualitas. Responderi potest primo, falso supponi, duo admitti contendere potes, quando Romani dicunt Spiritum ex Patre Filioque procedere, tum confusionem et contractionem Patris et Filii introduci. Bessarion c. 19 contra Marci Ephes. syllog. 36. (Cod. Mon. 27 f. 252, 253): El yap xai un εἶεν ἐν αἴτιον ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἦ Πατὴρ καὶ Υἱὸς, ἀλλ᾽ εἰσὶν ἐν τῇ εἰδικῇ ἀρχῇ, ἥτις ἐστὶν ἡ θεία οὐσία, καθ᾿ ἣν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀριθμῷ ἐν ἀμφοῖν οὖσαν τὸ Πνεῦμα προάγουσι· καὶ τοῦτ᾽ ἀρκεῖ πρὸς τὸ μίαν ἀρχὴν εἶναι θεότητος· ὥσπερ καὶ μία ἀρχὴ κτίσεως ἡ Τριάς, καίτοι Τριὰς οὖσα, διὰ τὴν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τῶν τριῶν θέλησιν.

ANIMADVERSIONES principia diversa a Latinis; secundo, nullam esse eadem ratione est causa filii, qua parens utriusque rationem, cur tres personæ principiantes ad intra statuantur, imo admitti eas non posse, esse vero rationem, cur duabus personis principii ratio vindicetur, licet non ut persona distinctæ in processione concipiantur (of. supra III, § 4). Quod ad posterius attinet, id vel ipsa Patris ostendit appellatio, qua πρώτη αιτία καὶ ἀρχὴ προκαταρκτικὴ nuncupatur, nimirum ut hac prærogativa secernatur ab illa, quæ est ἀρχὴ ἐξ ἀρχῆς quæque eliam apy simpliciter dicitur (vide infra Greg. Naz. § 24); prius vero non minus ex dictis patet. Scite sanctus Thomas (q. 30, art. 2 ad 4): «Oppositio relationis non permittit, ut cum relatione Spiritus sancti sit relatio principii respectu divinæ personæ, quia ipse procedit ab aliis personis, quæ in divinis esse possunt.» Neque congruentiæ ratio inde petita javat, quod to plaôtxov magis locum habeat in Trinitate, quam rò dvádɩxòv, ternarius magis quam binarius. Nonne et a Photianis tò [292] duaôixòv admittitur, dum docent, in Trinitate esse tò ävapκαὶ τὰ ἐξ ἀρχῆς, duas personas esse αἰτιατά, χον duplicem esse лpóosov, generationem et processionem? Nulla exhinc sequitur dissectio ac divisio in Trinitate, neque Patris prærogativa quidquam minuitur, et ex dictis patet. Quamobrem non erat, cur Photius: «Christianorum auribus intolerabilia, iracundiam æque ac luctum excitantia» (cap. 13), quæ Latinorum doctrinæ consectaria logice ac vere necessaria sunt, traduceret; nullum ex allatis absurdis Ecclesiæ occidentalis dogma ferit. causa exsistit, minime ipsa in paternæ compositionem personæ adigitur.» Photio vero ita Hugo (l. 11, c. 18, p. 1233) breviter respondet: [293] «Vanus est sermo et inefficax, qui propter causam et causativum personam Patris in duo dividit aut Filii personam Patris personæ causam (1. partem) constituit. Causa (ed. causam) enim el causativum nesciunt personam dividere, neque in inferioribus. Non ergo causa exsisters cum Patre Spiritus dividit (Filius) paternam personam.» Præterea card. Bessarion, ep. ad Alex. Lascar. c. 7 (I. c. p. 1063) hoc pacto argumentum in Photianos retorquet: «Si generatio et spiratio ita essent propriæ personæ paternæ, ut utraque per se constitueret ejus personam, uniuscujusque vero operationis principium est forma, duæ formæ (per formam intelligimus principium harum duarum operationum) essent principia. Sed unaquæque forma, id est, unumquodque principium operationis constitutivæ cum illa operatione aliquam personam constituit, sicut essentia, quæ est principium generationis active, cum ipsa generatione Patrem constituit; et sic Pater essent duæ personæ. Hoc autem inconveniens est.» 12. Docet Photius (cap. 17) et qui eum sequuntur, ut Nicolaus Methonensis (c. 24): Omne quod proprium unius est, quod translatum de duobus aliis dicitur, si de utroque pari modo verificatur, consubstantiales eos ostendit; si vero de uno tantum, non autem de altero verum erit, diversæ naturæ eos esse manifestat. Quod continuo exemplis illustrare student; risibile v. gr. de homine, non de angelo, de Socrate ao Platone, non vero de Socratis imagine prædicari potest. Sic igitur quod proprium est Patris, ita arguunt, videlicet spiratio activa, dum duabus cæteris personis transferendo adaptatur, atque de Filio quidem vere prædicari affirmatur, non autem de Spiritu sancto, diversæ substantiæ esse Filium ac Spiritum omnino convincit. Verum inanis est res universa; non solum quia proprietatum, quæ ad unum xupiwę spectant aliisque accommodari possunt, varia sunt genera nec omnes illationem ad identitatem vel diversitatem naturæ permittunt sed multo magis quia Photii [294] theoria in hypothesi falsa versatur, dum supponit, Patris esse proprium producere Spiritum, idque non nisi ex arbitrio adaptari et accommodari persona Filii atque in eam transferri (cf. art. præced. § 5 seq.). Neque hinc sequitur ulla necessitas, qua Patris 11. Post alia duo argumenta jam superius perpensa (III, §§ 4, 8 seq.), ita Photius (cap. 16) prosequitur: «Neque hoc prætereundum, quod ipsam personam Patris in duas impia illa doctrina dividit vel omnino Filii personam in partem paternæ bypostaseos assumptam decernit.» Idque ex eo potissimum probat, quod «Pater non ratione essentiæ, sed ratione personæ sit causa eorum quæ ex`ipso,» quod axioma, prout hic ponitur, falsum esse demonstratum est (11I, § 11). Non incongrue contra Nicolaum Methonensem similia effutientem ita disserit Hugo Etherianus (l. 11, c. 4, p. 1218): «Manifestum quod Filius Patris personam ut patientem defectum aliquam non adimplet; neque quispiam ipsum Filium partem esse personæ Patris, eo quod Spiritus ex ipso procedat, dicere cogitur. Quomodo enim si Filius eadem ratione connumerator Patri, qua Spiritus utrique, personæ Patris portio inveniatur Filius? Sane si nata Lot Quæ huc quodammodo spectant Hugonis Etheriani verba (I. 1, c. 12, p. 1205) in quibusdam Corrupta videntur. Legitur apud eundem: «Non omnis proprietas personam describit, id est sicut ca æqualiter (?) ei, quæ segregare naturam putatur a reliquis, sio quædam proprietates in his quidem quæ diversarum substantiarum sunt, segregant naturam; in consubstantialibus, id est, in his quæ sunt ejusdem naturæ, vero personam insignire videntur, ut in homine et equo risibile atque hinnibile; quæ cum differentium naturarum sint proprietates, intra eamdem speciem non substantiam secat alterutra, sed personarum separationis indictum adjecto numero tantum præstat; dextrum autem et sinistrum et hujusmodi nec secant substantiam nec personas definiunt. Similiter his divinæ personæ habent quasdam proprietates, quæ neutrum efficiunt, quasdam vero quæ alterum, quæ solum tres sunt paternitas, filiatio atque processio.» Cæterum cf. art. præced. et § 13.

persona in naturam dissolvatur (c. 19); spiratio tutorum, sequiturid quod diximus: Pater esset duas activa non essentiæ qua tali nec ut principio agenti vindicatur; Patris persona æque ac persona Filii jam constituta supponitur neque exinde destruitur; constitutiva personæ non eripiuntur Patri, sed intacta prorsus manent, ut satis jam declaratum fuit. 13. Si proprium Patris» (ita Photius cap. 18), «transfertur in Filium, etiam proprium Filii transfertur in Patrem, ita ut et Pater generationem subeat ac genitus censeatur. At cum quod fundamenti . loco ponit, falsum esse jam satis constet, neque ea consecutio quidquam virium habebit. Ne eadem repetamus, Bessarionis præclaram disputationem hio exhibebimus jam dicta uberius illustrantem. Quærit itaque Bessarion (ep. ad Alex. Lascar. c. 5; Hard. IX, 1060), quidnam sit personæ Patris constilutivum (τί ποτ᾽ ἐστὶν ἴδιον εἶδος τὸ πρόσωπον αὐτοῦ συνιστῶν). Ac primo inquirit, utrum sit τὸν dyéventov. At non videtur, inquit; hoc enim est negatio [ánópasic]; 92°) nil autem eorum quæ sunt secundum negationem hoc aliquid est. Imo innascibilitas non [295] est nisi proprietas, quæ sequitur jam constitutam ejus personam (ἰδίωμα ἑπόμενον συστάντι τῷ προσώπῳ αὐτοῦ). Secundo disceptat, an sit to altiov, hoc quod dicitur causa sive principium. Neque hoc admittendum. Nam si hoc esset constitutiva ejus forma, causa seu principium, altiOS, potius diceretur quam Pater; at ab omnibus doctoribus communiter Pater nominatur. Præterea sic non reale quidquam, sed ideale quoddam foret, νόημα, non πρᾶγμα communicabile esset, dum tamen communicabile nulli dat formaliter esse incommunicabile, quod facit erga personam formale ipsius constitutivum Restat igitur, aut paternitatem solam aut spirationem (ty mpб) solam, aut ambas esse constitutivum personæ paternæ. Sed imprimis tertium est impossibile, sive 1) ita concipitur, ut per se utraque constituere possit, sive ita 2) ut nonnisi ambæ simul id valeant. Nam si utraque nota per se (ôlą) constituerit, jam duas formas (860 son) Pater haberet, et consequenter duæ personæ esset, et duas personas et duas formas habens. * Cum enim illæ sint rationes distinctæ, si quælibet earum esset personæ constitutiva, cum constitutiva formaliter diverse sint respectu diversorum constiCf. Augustin. Dc Trin. v, 7; Thom. Sum. q. 32, a. 4 ad 1. Cod.Monach.27 f.41 a.hic ea tantum habet: Ἔτι τὸ αἴτιον καθόλου κατὰ τοῦ Πατρός τε καὶ προβολέως λεγόμενον νόημα μόνον ἔσται, καὶ οὐδὲν πραγμα ὁ δὲ τοιοῦτόν ἐστιν, ἔστιν οὐκ ὄν τὸ δὲ μὴ ὂν, οὐ δύναται τοῦ ὑπερουσίου ὑποστατικὸν εἶναι λείπε tai oʊv, x. t. λ. Sed multo uberior est textus Lat. apud Hard. 1. c. «Item cum causa seu principium universale quiddam sit; hoc dictum est secundum illos philosophos, qui tenent universalitatem feri secundum intellectum; si tamen diceretur universalia nullo modo ab intellectu dependere, adhuc non esset dicendum,quod illud commune principium esset alicujus personæ formaliter constitutivum, cum communicabile,» etc., ut supra. In cod. Mon. 1. c. tantum legitur: El µèv personales formas habens, sicut si quis homo duas haberet [296] animas, quod absurdum est Quod si vero non utraque per se, sed ambæ simul (&μa) constituerent, neque qui diceret Patrem solum, significaret personam paternam, neque qui pобoλéα. Attamen hujus totum contrarium est in usu; omnes enim doctores et omnis Scriptura cum dicunt Patrem, divinam ejus personam significant; nostri etiam (Græci) cum dicunt лpoбoλéα, ipsum Patrem solum putant significare. Igitur nec ambæ simul sunt constitutivæ personæ paternæ nec utraque per se. Restat ergo aut paternitatem esse constitutivam et propriam Patris formam, spirationem vero sequi eum jam constitutum, aut e converso. At εἰ τὸ προβάλλειν quidem constituit, τὸ γεννᾶν vero sive paternitas sequitur, absurdum quid et quod præter omnium doctorum traditionem est, sequitur: esset spiratio prima et immediata Patris operatio (πρώτη καὶ ἄμεσος ενέργεια); nam hæc a constitutiva cujusque personæ forma prodit, per ipsam autem alia operationes fiunt; hinc sequeretur ulterius, per spirationem fleri generationem, ita ut non amplius, ut theologi asserunt, Spiritus per Filium procederet, sed Filius per Spiritum generaretur Cum vero hæc absurda sint ac traditioni contraria, restat paternitatem constituere personam paternam, et hanc ejus esse imcommunicabilem formam, spirationem vero sequi jam constitutam [297] ejus personam. Inde efficitur ipsum tò yevvãv primam et immediatam operationem personæ paternæ esse; ipsum vero προβάλλειν feri διὰ τοῦ γεννᾶν, non quidem tanquam per principium, sed ut per aliquid necessarium, quod præexigitur Quod si ita est, jam inde desumitur argumentum, quod Filium ab activa spiratione excludi non posse demonstrat. Id Bessarion (l. c. c. 6, init. p. 1061) hoc pacto proponit: «Per primam et immediatam operationem uniuscujusque personæ perficiuntur omnes aliæ operationes; sed prima et immediata operatio Patris est generatio; per generationem igitur perficitur actio spirandi et sic ex Patre per Filium procedit Spiritus sanctus.» 14. Post longam illam de textu Joan. XVI, 13, 14, disputationem (cap. 20, 30) novum sophismatum οὖν καὶ ἑκάτερον ἰδίᾳ, δύο ἄρα είδη ὁ Πατὴρ ἕξει, καὶ ἀκολούθως καὶ δύο πρόσωπα ἔσται, ὡς δύο προσε ωπικὰ εἴδη ἔχων, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἄνθρωπος δύο ἔχοι ψυχάς, όπερ άτοπον. Ibid. Ἡ πρώτη καὶ ἄμεσος ἑκάστου προσώπου ἐνέργεια ἀπὸ τοῦ συστατικοῦ εἴδους αὐτοῦ πρόεισι· πᾶσαι δ᾽ ἄλλαι ἐνέργεια: διὰ ταύτης τῆς πρώτης δηλαδὴ ἐνεργείας μας, εἰ γοῦν καὶ τοῦ προσω ώπου τοῦ πατρικοῦ τὸ προβάλλειν ἐστι τὸ συστατικὸν εἶδος, ἐσται ἡ μὲν πνεῦσις ἢ ἐκπόρευσις ἡ πρώτη αὐτοῦ καὶ ἄμεσος ἐνέργεια· διὰ δὲ τοῦ πνεῖν καὶ προβάλλειν γεννηθήσεται ὁ Υἱὸς· καὶ οὐκέτι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς οἱ θεολόγοι φασὶν, ἀλλ᾽ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος πρόεισιν. Id declarat sanctus Thomas, Sum. 1, q. 33, a. 4 ad 5; et q. 27, a. 4.

cyclum auspicatur Photius, in quo plura jam dicta aliis verbis repetit novaque iis adjungit. Quæ cap. 31 disserit, reipsa cum iis conveniunt quæ cap. 7 disputarat (cf. § 4) Supponituret hic duplex mpoбódý ut a Latinis propugnata, supponitur ab utroque spirante peculiare quid conferri ex eorum sententia, ex parte Patrem, ex parte Filium spirare. Sed «non ex patre,» ait Hugo Etherianus (l. 11, c. 2, p. 1260), «Pater et Filius Spiritum, sed ex toto et perfecte uterque pariter emittit; solus enim Filius exsistit de Patre absque medio, ideoque perfecte Spiritum emittit sicut Pater.» Reliqua, quæ notanda veniunt, jam 4 dicta sunt. 15. Quod ad illud spectat, pluribus proprietatibus a Patre distinctum fore Spiritum quam Filium, adeoque et a Patre remotiorem cogitandum esse in Lat.systemate (cap. 32), id falsum esse non minus superius dicta convincunt. Sola enim processione seu spiratione passiva distinguitur Spiritus a Patre et Filio; nec paternæ substantiæ Filius propior est quam Spiritus; quia reipsa uterque est [298] immediate a Patre et ab eo totam divinitatis accipit plenitudinem.Nec obstat quod Patres dicunt Spiritum mediate esse a Patre, immediate a Filio; quo id sensu dicatur, satis (artic. præced. § 17 seq.)declaratum fuit. Audiatur nunc et Manuel Calecas, qui (l. 111, p. 438, ed.cit.) hoc pacto objectioni occurrit; «At ista sacris doctoribus potius imputanda sunt, siquidem absurda videantur. Ipsi quippe sunt, qui Spiritum a Patre tertium docent, sumpta scil. ab ipso Domino occasione in salutaris traditione baptismatis. ac per Filium procedere dicunt, perque ipsum Patri conjungi.... Præterea Spiritus sanctus, si a Patre quidem alio processu, a Filio autem alio procederet, assetque processus ex ambobus duplex, fortassis haberet rationem, culpare differentiam processuum; quod etiam differenter a Patre et Filio distaret Spiritus, ac propterea gradus in personis quosdam cogitare. Sin vero unus idemque sibi ab utroque processus est, similiter etiam ad utrumque referetur.... Quemadmodun Pater non magis perfectus est quam Filius, quod ille causa, iste causalis (cauatus) sit, neque idoo ab illo distat, etsi secundus ab eo ratione causæ dicitur; divinitas enim in utroque una: ita et Spiritus sanctus, etsi juxta unicum simplicemque processum ex Patre per Filium est, et ad Patrem et Filium veluti ad unum productorem spirantemque refertur, quorum et Spiritus est et spiraculum dicitur; non tamen minor est Filio, neque Patre minor erit, licet per Filium Patri conJungatur; alioquin et Filius erit, dissimilis Patri, eo quod causalis sit, etsi non ita sicut Spiritus, juxta tamen proportionis rationem.... Ordo autem et ad aliquid (póc sive relative) quomodolibet habere, naturarum non facit differentiam. Nam v. gr. eo quod amicus sit, vel vicinus vel magister, nihil in se ipsum alicubi accedit, ut propter habitum perfectior in se ipso secundum essentiam sit; neque si quispiam filium ac nepotem habeat, tertius maxime ANIMADVERSIONES erit vel similior vel dissimilior avo secundum essentiam quam filius. [299] Quod si in rebus humanis ita contingit, multo magis in divinis personis, ubi una asseritur natura, ac præter solam, quæ secundum causam et causale est, differentiam nulla alia discretio est.» Hoc Calecæ responso contra eamdem difficultatem utitur Natalis Alexander (l. c. pag. 529, 530). 16. Quod Photius (cap. 33) urget, Spiritum ad plura referri principia differentia, id jam satis (art. præced. § 4) discussum fuit; neque dici potest πολύαρχον ἀρχὴν admitti, ubi non nisi unum principium apparet. Dicant præterea Photiani, an tres personæ in communibus ad extra operationibus sint лolúxpos &px. Si affirmarint, Muhamedanis el gentilibus, victas dabunt manus; si negaverint, multo minus id in processione Spiritus sancti ex Patre et Filio asserere poterunt. Rursum ad jam dicta reducimur, dum sequens Photii sophisma (cap. 34) perpendimus, ubi arguit Spiritum a consubstantialitate cum Patre excludi, cum communio Patris et Filii sit secundum substantiam. Verum sane est Patrem et Filium communionem habere secundum substantiam, sed ex probatis quoque communionem habent in relatione ad Spiritum sanctum quæ ab essentia, etsi non secundum rem, sed secundum rationem distinguitur. Filius exclu. ditur a generatione activa etiam apud Græcos et tamen xar' ovoslav cum Patre communicat; eadem ratione excluditur Spiritus ab activa spiratione et lamen a communione secundum substantiam cum Patre et Filio non arcetur. Neque enim ratio principii et principiati essentiam constituit, ut totics inculcatum est, nec minorem potentiam faciunt pauciores relationes vel notiones (cf. § 5, II.). Joan. Argyropulus vero non absone notat (De proc. Spirit. sanct. c. 9; G. O. I, 413) a Patre generativam facultatem Filio, generativam et productivam facultatem Spiritui sancto communicari non ut ôvvápɛiz verum ut tedɛiótytas; unde Filium non posse alterum Filium generare nec Spiritum alium Spiritum emittere vel gignere. Idem sibi vult Hugo Etherianus, dum scribit (l. 1, c. 15, p. 1209): «Eadem polentia est in Patre, [300] secundum quam potest generare, quæ est in Filio, secundum quam potest generari, quamvis diversis effulgeat proprietatibus, veluti una potentia est hominis disciplinæ perceptibile» etc. Hæc cum iis connectenda, quæ Thomas disputat i, q. 42, a. 6 ad 1 et ad 3. Hoc posteriori loco hæc habet: «Sicut eadem essentia, quæ est in Patre paternitas, in Filio est filiatio, ita eadem ost potentia, qua Pater generat et Filius generatur. Unde manifestum est, quod quidquid potest Pater, potest Filius; non tamen sequitur, quod possit generare; sed mutatur quid in ad aliquid; nam generatio significat relationem in divinis. Habet ergo Filius eamdem potentiam, quam Pater, sed cum alia relatione, quia Pater habet eam ut dans, et hoo significatur, cum dicitur, quod potest generare; Filius

tatio (De proc. Spirit. sanc. o. 27; G. O. I, 327 seg.) notatu plane digna. «Generat Filium Pater vere, et cum generat exhibet ipsi quæcunque habet, præter ea quæ confusionem inferunt (mλyy tÒV x) et quæ ante et post hypostasin intelliguntur (τὰ προθεωρούμενα τῆς ὑποστάσεως καὶ τὰ aulem habet eam ut accipiens; et hoc significatur, dimus; id et confirmat Georgii Trapezuntii dispucum dicitur, quod potest generari.» Hæc et aliis illustrandis Photii argumentis prosunt. Demum et alia ratione ostendit card. Bessarion (epist. ad Alex. Lasc. c. 7; Hard. IX, 1063) nullam sequi quoad naturam inferioritatem, quod Spiritui ratio principii denegatur: «Quod si quis rursus, inquit, dicat: Igitur minor est Spiritus sanctus et Patre et Filio, poμεva) et rationi hypostasis adversantur si quidem Pater generat Filium, Filius et ipse cum Patre spirat Spiritum, Spiritus vero neo Filium generat nec se ipsum nec alium Spiritum spirat: vana ratio ejus est et contra seipsum, qui hæc dicit, concludit. Si enim nullius personæ principium esse imperfectionis et imminutionis signum in Trinitate putandum esset, pauciorum quoque personarum causam esse imperfectionis esset; Filius igitur, cum unius personæ duntaxat, Spiritus videlicet, principium sit, minor esset hac ratione Patre, qui ambarum personarum est principium. At hoo inconveniens est solum cogitare. Igitur illud quoque similiter absurdum est. Principium enim, proul est actui conjunctum, vel a principio esse, cum de personalibus proprietatibus sit, neque majus neque minus alterum altero vel esse vel dici facit.» [301] 17. Novo dilemmate utitur Photius cap. 35: • Processio Spiritus sancti ex Filio aut est eadem cum processione ex Patre, aut diversa vel contraria. Si prius, communicantur idiomata et characteres personarum; si alterum, incidimus in Manichæorum vel Marcionitarum hæresin.» Concors vero est Catholicorum responsum, non esse diversam processionem Spiritus sancti a Filio ab illa, qua procedit ex Patre, ac multo minus contrariam; proinde a Manichæismi spectris, quæ jam satis deridet Beccus (G. O. I, 80, 81), nihil omnino fore timendum, sed esse omnino eamdem (III, § 1 seq.), neque tamen communicari personarum characteres, quod Photius nonnisi ex supposito falso principio (ib. § 5 seq.) affirmavit. Neque uberiori responso opus est ad cap. 36 post ea, quæ (art. 3, §§ 12-15) jam disputata sunt, ubi ostensum fuit,nequaquam, ex eo quod švɛūsɩç trium communis non sit, colligi posse, eam unius personæ propriam exsistere. Neque Patri eripitur spiratio, neque hypostatica proprietates transferuntur (cf. supra § 13). 18. Attamen nec hic quiescit schismatis pessimi auctor et jam dicta aliis inflexa formis reproducens cap. 37 rursum instat, in Latinorum hypothesi debere et Spiritum aliam producere personam, hanc porro aliam, et sic deinceps in infinitum, ita ut gentilium polytheismum adhuc superent et transcendant. Quæ plane absurda sunt. Constat primo minime Latinos cogi aliam etiam personam admittere a Spiritu sancto productam. Id supra (§§ 1, 5) ostenp. 528: Το μέντοι προβάλλειν οὐ προθεωρούμενον τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως καὶ οὐκ ἐναντίον λόγῳ τινὶ ὑποστάσεως· οὔτε γὰρ ὁ Πατὴρ διὰ ταῦτα γιὸς ἢ πρόβλημα· οὔτε ὁ Υἱὸς εἰς Πατέρα μεταπί πτει, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐξίσταται τῶν ἰδίων αὐτοῦ. (ἐναντία τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως). Quæcunque vero (cum hypostasi) intelliguntur nec [302] adversantur, non tantum extra omnem confusionem sunt, sed et ordinem constituunt. Cum igitur divina natura semel to avapov habuerit in Patris persona, fieri non potuit, ut illud Filio communicaretur. Præintelligitur enim adversaturque rationi Filii... Neque etiam fieri potest, ut vim generandi communicet, ne, ut tradit Basilius, in multitudinem innumeram excrescens Trinitas filios ex filiis generaret. Hujusce præterea causa est, quod generatio secundum principium el finem (cf. art. 3, § 13 eumd. Trapez.) sumitur. Finem voco, in quem progressio (†) рóoôoc) finit (sc. terminum), principium, unde incipit, non interjecto tempore, sed cogitatione sola ipsius progressionis, quæ in generante ut principium (apx est, ut finis népac) vero in genito. Generatio itaque tanquam principium considerata ut est in Patre præintelligitur fini (termino), qui in ea est; ideoque præconsiderata Filii hypostasi non potest illi inesse. Nihil enim ex iis, quæ personis in divina Trinitate insunt, præintelligitur hypostasi, in qua est; ne scil. unum ex his duobus subsequatur, aut ante et post intelligi unum et idem, et ex seipso esse, aut multitudinem Filiorum admittere. Non generat ergo Filius, verum producit, et ratio consentanea et consequens est. Producit Pater Spiritum, et cum producit, communicat illi omnia, quæ non præintelliguntur illius hypostasi; proptereaque fieri nequit, ut ei communicet vim producendi aut generandi, quemadmodum neque Filio generandi; namque hæc in Patre præintelliguntur. Sed neque generari, quod finis generationis dicebatur, Spiritui inerit. Præintelligitur siquidem hypostasis Filii hypostasi Spiritus. Verum producere non præintelligitur Filii persona neque rationi hypostasis ullo modo adversatur. Neque enim ideo Pater Filius vel productio est, nec Filius in Patrem prolabitur, neque Spiritus ex suis propriis excedit, Cum itaque nullam confusionem generet producere, imo tolum contrarium, si Filio inest, et ordinem servet et Triadis mutuam [303] relationem (§ 6), illud prorsus Filio Pater communicabil et sic Spiritus erit et Filii, et non imperfectus, quod non producat, sicuti neque Filius, quod non generel. Imo si produceret, esset imperfectus; nam vel se Μηδεμίαν οὖν ἐπεισφέρον σύγχυσιν τὸ προβάλλειν, τοὐναντίον δ᾽ ἄπαν, εἰ τῷ Υἱῷ πρόσεστι, καὶ τὴν τάξιν συντηροῦν καὶ τὴν τῆς Τριάδος ἀκατάλληλον σχέσιν· κοινωνήσει πάντως τοῦτο τῷ Υἱῷ ὁ Πατήρ.

ANIMADVERSIONES. ipsum ipse produceret, quod fieri nequit, vel alium, Filius, Spiritus sanctus procederet ab illo.» Sed el sic in infinitum produceretur progressio, quod non esse perfectionis tute etiam diceres» Præterea idem auctor (c. 26, p. 526) ad objectionem, Spiritum sanctum mancum et imperfectum esse, si solus inter tres personas non esset principium, hoc pacto respondet: «Perfectum atque imperfectum non ex diacriticis, sed ex naturalibus colligitur. Quæ enim necessario naturæ insita sunt, illa si defuerint, imperfectam naturam efficiunt illius, cui non insunt. Verum quæ hypostases constituunt, et personas discernunt, nunquam imperfectum quidquam efficient natura, cum naturas non secernant, sed circa naturam secernantur, ut theologica vox insonat. Ex discernentibus vero est producere. Non ergo imperfectum quid naturæ Spiritus inerit, quod non producat, sed nec hypostasi. Secernitur enim sufficienter magis a Patre et Fillo non producens, quam secerneretur a Filio, ex Filio non productus» Tandem digna sunt quæ considerentur Thomæ [304] verba, quibus solvit difficultatem: «Cujuslibet amantis est aliquis amor; sed Spiritus sanctus est Amor; ergo est ejus aliquis amor. Si igitur Spiritus sanctus est Amor, erit amor amoris, et spiritus a spiritu.» Ait enim (q. 37. a. 1): «Ad quartum dicendum, quod sicut Filio, licet intelligat, non tamen sibi competit producere Verbum, quia intelligere convenit ei ut Verbo procedenti: ita licet Spiritus sanctus amet, essentialiter accipiendo, non tamen convenit ei, quod spiret amorem, quod est diligere notionaliter sumptum, quia sic diligitessentialiter, ut amor procedens, non ut a quo procedit amor.» Sic ergo, uti jam supra dictum est, in Spiritu sancto terminum habent progressiones immanentes nullusque locus. est progressus in infinitum, quem divinitus revelatus ordo proscribit radicitus. «Verum enim, ait Manuel Calecas (l. 11, p. 421) ordinem servare opus est, neque ipsius terminos transgredi, sed intra Trinitatem stare juxta traditam nobis fidei regulam.» 19. Quod initio cap. 38 advertit Photius, nonnisi a Patre accipere potuisse Filium, ut Spiritus sancti sit principium, id Catholici uno ore docent. Quos inter Ratramnus, (l. II, c. 3, p. 251) ad ea Nazianzeni verba: «Et ad primam omnium originem, qui est Pater, sicuti Unigeniti omnia, ita etiam sancti Spiritus omnia referuntur» observat «< Talia dicens ostendit omnia, quæ sunt Filii, ad Patrem habere relationem, et omnia, quæ sunt sancti Spiritus, ad eumdem referri velut ad primam omnium originem; quoniam etsi Spiritus procedat a Filio, accepit hoc Filius a Patre, ut nascendo de Patre Ibid. p. 528, 529: Οὐκ ἐλλιπὲς τὸ Πνεῦμα μὴ προβάλλον, ὥσπερ οὐδὲ ὁ Υἱὸς μὴ γεννῶν· μᾶλ λον γὰρ προβάλλον ἦν ἂν ἐλλιπές· ἢ γὰρ αὐτὸ ἑαυτὸ προύβαλεν ἂν, ὅπερ ἀδύνατον· ἢ ἄλλο, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον ἡμῖν ἐξήκει ὁ λόγος οὐ τελειότητος καὶ αὐτὸς εἶποις ἄν. Ibid., P. 526: Τὰ δὲ ὑποστατικὰ ταῦτα καὶ διακριτικὰ οὐκ ἄν ποτε ἀτελές τι ποιήσει τῇ φύσει, PATROL. GR. CII. si ita est, pergit Photius, unde fit, «ut Spiritus, licet iisdem fruatur honoribus et ex ea ipsa essentia pari ordine [305] ac pari gloria prodeat, principiandi prærogativa privetur?» Quod non ejusdem potentiæ, nec est ejusdem essentiæ; aut Spiritus ergo eadem donatur prærogativa aut ad homousia dejicitur. Sane simili ratione dici potest: Si Filius non generat Filium, non est Patri consubstantialls. Recolantur ea quæ alias ac potissimum quæ § 16, dicta sunt et solutio plana erit. Nolumur tamen præterire, quæ in hanc rem disserit Hugo Etherianus, Methonensem refellens præsulem (cap. 16, ad præsens Photii caput nota 5). In primis urget idem incommodum sequi ex missione; deinde alia quædam adjungit. «Nam si Filius, ait (1. II, c. 11, p. 1225),» quæcunque habet, a Patre accepit, et Spiritus missionem ab eodem accepit; mittit quippe Spiritum sanctum Filius.... Patet, quod Filius mittat Spiritum sanctum et quod a Patre idem mittatur. Quomodo igitur a Patre accipiens Spiritus missionem (est enim mittens et missus), Spiritus autem non accepit missionem neque Filii neque alterius sui similis? Privatur ergo parili honore liberalitas hæc. Potest tamen et de facili solutionem habere talis objectio, cum convenienter responderi possit, ideo non accepisse Spiritum Filii causam esse, quia Filius est ipsius causa, Spiritus vero ejus causa esse nusquam reperitur, neque alterius sui similis, ne quarta in Trinitate persona induci demonstretur. Amplius: Quomodo accipit judicium omne Filius a Patre et Spiritui non impertitur? Scriptum est enim: «Omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Joan. v, 22).» Suspicor, imo credo firmiter, quod emissio Spiritus, si ad honorem Patris pertinet, ad honorem Filii referatur, qui sicut a Patre vitam habet, judicium habet, ita et Spiritus emissionem habet; et sicut nascibilitas non impedit Filium, quin habeat naturam Patris, imo ex hac habere probatur: sic emissio Spiritus ex Patre et Filio non impedit Spiritum, quin habeat Patris Filiique naturam; alioquin Spiritus et Filius non sunt ejusdem cum Patre naturæ, cum Pater [306] solus generet, solusque Spiritum, at Græcus arbitratur, emittat, Spiritus vero et Filius nullo modo.» Pari modo responderi potest ad id quod cap. 40 Photius profert: «Accepit Filius a Patre ex ipso per generationem prodiens, et aliud ejusdem naturæ producere. Quomodo igitur, cum et ipse Filius consubstantialem producat Spiritum, non communicavit ipsi similem virtutem et honoμὴ ἀφορίζοντα φύσεις, ἀλλὰ περὶ τὴν φύσιν ἀφορι ζόμενα κατὰ τὴν θεολόγον φωνήν· τῶν διακριτικῶν δὲ τὸ προβάλλειν· οὐκ ἄρα ἐλλιπές τι προσέσται τῇ φύσει τοῦ Πνεύματος τῷ μὴ προβάλλειν, οὐδὲ τῇ ὑποστάσει· διακρίνεται γὰρ ἀρκούντως μᾶλλον Υἱοῦ καὶ Πατρὸς μὴ προβάλλον ἢ μὴ ἐξ Υἱοῦ προβαλ λόμενον, τοῦ Υἱοῦ.

rem, sicut ipse accepit, ut et ille ejusdem naturæ nia Cyrilli Alex. in Joan. xvi, 13; Dial. de Trin. personæ progressu et subsistentia lætari et gloriari possit?» Neque «ad imitandum Patrem,» ut ibi. dem addit, id tribuere Spiritui vel potuit vel debuit Filius; perfecte imitatur Patrem Filius, licet non generet et ipse Filium, et pari gloria fruitur Spiritus, licet nec producat nec generet; æquales sunt tres hypostases, licet una sit absque principio, altera de principio principium, tertia terminus divinarum processionum. Neque consubstantialitas per se spectata unquam lagitat, ut et tertiæ personæ principii ratio asseratur. 20. Verum hac in re sedulo notanda sunt quæ varie a diversis proferuntur. Joan. Beccus disputans, De una Eccl. c. 51 (G. O. I, 184-186) contra Phurnan (vide cap. 8 Photii not. 2.) et cæteri Græci z Evwsɛwę tenent, ex immanente origine ad consubstantialitatem, sed non vice versa ex consubstantialitate duarum personarum ad unius ab altera originem concludi posse. «Tres Divinitatis personæ, ait Beccus (l. c.) communiter inter se participant eamdem naturam eamdeinque Divinitatem, et quod insitum est uni propter eamdem cum reliquis naturam, erit et duobus aliis. Et si Spiritus esset ex Filio propter Filii cum Patre consubstantialitatem, esset quoque et Filius ex Spiritu propter Spiritus eamdem cum Patre naturam; vel potius hæc tria unum esset ex alio † µžhλον ἐξ ἀλλήλων ἂν ἦταν τὰ τρία). At nunc sequitur quidem Filium esse Patri consubstantialem (óµoçʊñ), (óμocoñ), quia ex essentia est Patris, nec ideo cogitur Pater esse ex Filio, quia eamdem naturam habet Pater cum Filio. [307] Si quis enim ex Patre veluti Filius, id et Patri consubstantiale est, quia illud ex essentia Patris est, non vero si quid consubstantiale est cum aliquo, hoc veluti et ex Patre ejusdem essentiæ est. Sic igitur et Spiritus consubstantialis est Filio; quia ex essentia est Filii; at non quia consubstantialis Filio, ideo et ex Filio. Namque si id esset, esset et ex Spiritu Filius, siquidem ea quæ ejusdem essentiæ sunt, inter se convertuntur» Similiter et alii catholici Græci decernunt Nulli sane controversiæ id potest esse obnoxium, consubstantialem ideo unam personam esse alteri, quia illam inter et hanc originis nexus intercedat et Patrum doctrina omnino plana est, ὁμοούσιον τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ εἶναι, ὅτι ἐξ αὐ τοῦ ἢ ἐξ οὐσίας αὐτοῦ ἐστίν. Ιd ostendunt testimoΕἴ τι γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁ Υἱὸς, τοῦτο καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό· οὐ μὴν εἴ τι καὶ ὁμοούσιον τινι, τοῦτο καὶ ὡς ἐκ Πατρὸς τοῦ ὁμοουσίου ἐστίν· καὶ τὸ Πνεῦμα γοῦν ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ, ἀλλ' ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ· οὐ μὴν διότι ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ, διὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἡ γὰρ ἂν ἦν καὶ ἐκ Πνεύ ματος ὁ Υἱὸς, εἵπερ ἀντιστρέφει τὸ πρὸς ἄλληλα αὐτῶν ὁμοούσιον. 2) Cf. Allat. Vindic. syn. Eph. c. 45, p. 219 seq. Georg. Metochit. contra Manuel. Cretens. c. 5. (G. O. II, p. 972 seq.) Becous (Epigr. x1; G. O. II, p. 619): Et ràp στὰ ἄλλον τινα λόγον ὁμοουσιότητος, ὁποῖος ἐστιν p. 405, 408, aliaque a Jo. Becco, epigr. x1, (G. O. II, 619 seq.) et Leone Allatio (Vindic. syn. Ephes. c. 36, p. 172 seq., c. 46, p. 225 seq.) collecta. Nota est illa ratiocinatio theologica: Filio consubstantialis est Spiritus, si est ex ejus essentia. Verum posterius assertum non eodem modo conceditur. Consubstantialitas quidem per se et ex ipsius vi vocis nullum dicit respectum ad habitudines originis, ex notione sua non exposcit, ut nonnisi de iis prædicetur, inter quos nexus principii et principiati intercedat, cum etiam fratres sint ac dicantur inter se consubstantiales; attamen si de divinæ Trinitatis personis consubstantialitas prædicatur, negari prorsus non potest, eam cum originis notione cohærere et a [308] posteriori illationem habitudinis ad originem spectantis ex homousia fieri posse, non pro insita vocabuli ipsius vi, sed pro ratione ac natura Trinitatis juxta principia theologica omnino certa. Quo ista Ratramni pertinere videntur (1 11, c. 3, p. 252): «Monstratum igitur, ab eo (Filio) procedere Spiritum, cujus est naturæ seu substantiæ; neque enim potest ejusdem naturæ seu substantiæ, cujus est Filius, esse (Оμooúσov top ripp Eva), nisi procedat ab illo.» Qui hanc posteriorem illationem non admittunt, illud maxime verentur, ut ex Becco videre licet, ne et Spiritui sancto poбol ascribatur neve ἐξ ἀλλήλων tres personæ ita existimentur, ut quælibet persona alterius habeatur principium et reciproca productio statuatur.Sed non advertunt minime agi de mutua productione, quæ absurdum includit, sed de habitudine ac nexu originis, quo una persona alterius, quæ ei consubstantialis dicitur, vel principium est vel ab ea principiata. Manuel Calecas, Bessarion et Demetrius Cydonius duplicem statuunt consubstantialitatem jam a Becco insinuatam, docentque primum ejus genus de iis prædicari, quæ eamdem habent naturam, etsi unum ab alio prognatum non fuerit, ut Petrus et Paulus; alterum vero genus unum cum altero ita copulare, ut per ipsum aut ex ipso naturaliter exsistens ac substantive (Allat. Vind. syn. Eph. c. 46, p. 227); hoc posterius genus proprie illud nomen sibi mereri, et solum locum habere in divinis, ut Calecas (lib. 11, p. 407) exponit Sed necessarium non videtur, duplex [309] consubstantialitatis genus secernere, verum solummodo distinguere inter nativam vocis significationem et eam, quæ ex subjecto attributioὁ περὶ δύο τινῶν ὁμοουσίων λεγόμενος, ἐν οἷς οὐκ ἔστι διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, ἦν τὸ Πνεῦμα ἴδιον τοῦ νοῦ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, ἦν ἂν καὶ ὁ υἱὸς ἴδιος τοῦ Πνεύματος καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος, διὰ τὸ ἀντιστρέφον τῆς τοιαύτης όμοουσιότητος, ὅπερ οὔτε ἐῤῥέθη παρὰ τινος τῶν ἁγίων οὔτε ρηθήσεταί ποτε..'. ἡ δὲ τοιαύτη ὁμοουσιότης οὐδὲ κυρίως ὁμοουσιότης, κ. τ. λ. Quæ Petavius, De Trin. VII, c. 4, n. 41, 12, de Basilii et Cyrilli textibus hic adduci solitis disserit, ea non immerito a cordatis Theologis tanquam non satis accurata expositio traducuntur; neque Allatio locis citt. debita semper uxpíásu præsto fuit.

ANIMADVERSIONES. nis eidem accedit. Theologi formalem consubstan- Patri Spiritus. Amplius: Quoniam consubstantialis tialitatis rationem in essentiæ unitate reponunt, causam materialem in hypostaseon pluralitate, efficientem vero in habitudine principii et principiati. Nec eorum ratiocinatio spernenda, qua ita concludunt: Quod si inter divinis personas consubstantialitas prædicatur, ea inde oritur, quod nexus originis inter eas intercedit; proinde si Filius et Spiritus inter se consubstantiales dicuntur, ratio ex originis nexu ita repetenda, ut unus ad alterum ut ad principium referatur. Cum vero, quominus Filii dicamus principium Spiritum sanctum ordo Trinitatis prohibeat, Filium Spiritus sancti principium habeamus oportet (Cf. Bessarion. Or. dogm. c. 6; Hard. IX, 353-356). В tialem διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι, causa efficiens. Εx immanente enim origine fit, ut Filius ac Spiritus eamdem habeant cum Patre essentiam, adeoque sint ei consubstantiales. Procedere vero Spiritui substantiale esse, nequit plane deduci, nisi in processione formalis ratio consubstantialis reponatur, quod sane falsum est. Jam satis monuimus non semper solida et accurata esse, quæ nobilis iste theologus copiose disserit, licet in plurimis felici Marte dimicasse videatur. Hic Photio contradicendi ardore correptus justo longius processisse dicendus est. est Spiritus Patri, non differt a Patre; ergo quoniam procedit, non est ei consubstantialis. At enimvero quamvis detur, consubstantialitatem præcise per se spectatam non dicere nexum originis, et cum una essentia sit in tribus personis, quoad suam quidditatem, eam non æquivoce de iis. dem prædicari: attamen ratio ob quam habetur distingui plane potest in singulis, et immerito prorsus negatur, illam cum habitudine principii et principiati connecti et ex hac ad illam conclusionem [311] fieri posse, quæ tamen in Patrum scriptis sæpenumero occurrit (§ 20). Confundit Etherianus causam formalem cum efficiente. In exemplo Socratis et Platonis, quod affert, prior habetur; sed in 21. Ex dictis judicari potest de iis, quæ Hugo propositione illa: Spiritum esse Patri consubstanEtherianus (1. II, c. 20, p. 1235) contra illud assertum non eodem pacto Spiritum consubstantialem dici Filio, quo consubstantialis dicitur Patri, in medium profert. «At vero, ait, mihi videtur non recte dici consubstantiale prædicari æquivoce de tribus personis. Inconvenientia enim sequuntur et impossibilia quamvis plurima. Nam si Spiritus consubstantialis est Patri, eo quod ex ipso, procedere substantiale est Spiritui. Etenim si Socrates Platoni consubstantialis, quia rationalis est, ambobus rationale substantialiter inesse contingit; at vero procedere neque Patri neque Filio substantiale est; igitur non sunt ejusdem naturæ cum Patre Filius atque Spiritus. Quod si verum constet, non sunt unus Deus, quoniam consubstantiale non æqualiter et univoce de tribus prædicatur personis. Quod quidem et Photio [310] (cap. 53) videtur dicenti: «Cousubstantiale quidem omnino ad utrumque vocibus, et non significatione, reddimus» sed non bene. Nam substantialia (1. consubstantialia) ejusdem sunt substantiæ atque naturæ; quæ vero ejusdem substantiæ atque naturæ sunt, eamdem rationem substantiæ suscipiunt; quare (ed. quarumn) omnia consubstantialia eamdem substantiæ suscipiunt rationem. Quo fit, ut consubstantiale de omnibus consubstantialibus similiter et eodem modo enuntietur. Sane sicut specialissima species de suis individuis prædicatur: sic utique Deus et substantia de tribus dicitur personis, et quemadmodum omnia, quæ specie participant, ejusdem naturæ censentur, ac consubstantialia: sic utique Pater, Filius atque Spiritus sanctus æqualiter ejusdem naturæ dicuntur atque consubstantiales secundum substantiæ nomen, et non æquivoce. Ergo secundum quem modum dicitur Spiritus consubstantialis Patri, secundum eumdem et Filio consubstantialis est; et sicut Filius consubstantialis est Spiritui, ita Spiritus Filio et Patri. Nullam enim possident differentiam in eo, quod consubstantiales; quare non quia procedit, consubstantialis est Cap. 91 expresse docet Photius: «Spiritus Patri consubstantialis, quia ex ipso procedit; sed non ex eo procedit quia consubstantialis.» Priorem 22. Quærit Photius, cap. 39, utrum magis causam esse censeant Latini, Patremne an Filium. Si Patrem, honor ille Filio præparatus spurius et magis opprobrium erit ipsi; si vero Filium, gravioris id temeritatis est. Neque enim sufficere ipsis censuerint ad impietatis, quam intendunt, excessum Filio paternam causalitatem ascribere eamque dividere, nisi et potiores partes auferant et loco Patris Filium Spiritui principium statuant. Verum neque his premuntur Latini, qui toties inculcant, æqualiter et pari modo Patrem et Filium esse principium, et solum catenus Patrem primas partes habere, quatenus est ipse prima causa, a qua et Filius ipse est, neque vero inde injuriam fieri Filio, sicut nihil eum lædit, quod non sine causa nec innascibilis est. Neque honor Filio datus spurius et ab extrioseco adjectus censeri potest; imo necessarius, ex interna profectus necessitate, ex ipsis divinarum personarum relationibus deductus est, ut Catholicorum pro hoc dogmate universa argumenta commonstrant. Nonne quod Filius solus de solo Patre, magna ejus prærogativa est, quæ hunc omnino exposcit honorem? (Cf. art. præced. § 6.) [312] 23. «Majorem dicere, etsi non natura (apage; consubstantialis enim est Trinitas), verum ratione causæ, genito genitorem, docet quidem nos Domini vox idque tradit exinde initiatus sacer Patrum nostrorum chorus; causæ autem ratione Filium Spiritu majorem neque ex divinis Eloquiis audire propositionem negat Hugo, sed immerito; alter potíus neganda erat.

catur, ut Georgius Metocita (I. c. p. 985) edisserit. Quo pertinet et codicis Basileensis scholion ad marginem hujus loci positum: "Opa & soc καὶ μείζων τοῦ Πνεύματος, ἴσος μὲν κατὰ τὴν θεό τητα, μείζων δὲ διὰ τὴν αἰτίαν. Utrumque, μείζονα et sov, legendum esse suadent et Bibliorum testimonia adjecta, quibus se missurum Spiritum, imo se dare docet Christus. Hæc demum congruunt plane Athanasii doctrinæ. Qui enim statuit eumdem ordinem, quem habet Filius ad Patrem, habere Spiritum ad Filium art. 2, § 2, nota 5), is manifeste non negabit Spiritu Filium eadem causæ ratione majorem, qua Pater Filio major dicitur, præsertim cum ordo (c) in divinis ex principii et § 6 sei.). est neque huc usque pius sensus id cogitare depre- renter minor Filio et simul æqualis eidem prædihendebatur.» Ita Photius, cap. 41. Negat Filium μείζονα του Πνεύματος dici, quemadmodum Pater major Filio dicitur, ratione videlicet principii. Atqui tum Beccus (Or. de una Eccl. 1, 27, 63, 67 in Camat. Animadv. et Epigr. xII; G. O. I, 137, 206, 219; II, 383, 630), tum Constantin. Meliteniota (G. O. II, 748); Georgius Metochita (Contra Man. Cret. c. 7; ib. II, 933); Manuel Calecas lib. 111, p. 438), Georgius Trapezuntius (ad Jo. Cubocl. c. 22; G. O. I, 517); Joan. Plusiadenus sive Joseph. Methonensis vel quisquis est auctor Dialogi pro concilio Florentino G. O. I, 628, 629), tum Leo Allatius (Enchir. c. 23, p. pλ.5' seq. Vindic. syn. Eph. c. 66, p. 481) aliique permulti diserta adducunt Athanasii verba orat. 1, contra Arianos, n. 50: principiati habitudinibus repetatur (vide supra Τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν θεότητα καὶ τὴν μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύμα τος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγε· «Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, και Ἐγὼ ἀποστελῶ· κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει καὶ ὅτι ἂν ἀκούσῃ, λαλήσει.» Quod e Patrum more ita recte exponit præfata Disceptatio pro conc. Flor. sub nomine Plusiadeni vulgata: Ισον μὲν κατὰ τὸ ὁμοού σιον· οὐδὲν γὰρ τῶν τριῶν προσώπων μεῖζον καὶ ἔλαττον τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ θεότητι, ἀλλ᾽ ἄκρα ισότης μείζονα δὲ, ὅτι ἀπ᾿ ἐκείνου τὸ εἶναι ἔχει. Quod si Montfaucon. in sua editione (I, p. 454) μsova illud omisit, disceptari adhuc potest, utrum merito an injuria fecerit. Sane præterquam quod ille nonnisi unius codicis Seguier. et Catena mse, auctoritate [313] in sua lectione innititur, priores editiones vocem ab illo egregio alioquio eruditissimoque viro expunctam retinent, et citati auctores græci non facile contra suorum temporum adversarios ea lectione usi fuissent, sufficienti auctoritate destituti; et illud perpendendum est, quod et ipse Andronicus Camaterus Latinis infensus (apud Beccum, G. O. II, 382) non aliter legisse videatur et quod contextus huic lectioni omnino faveat. Melius enim et fortius τῷ ἐλάττονι opponitur τὸ μεῖζον xxì Tsov, quam to loov solum; et melius ostenditur Filii dignitas qui Spiritum ipsum elargiens exhibetur; præterea phrasis ἐλάττων, vel μείζων xai Too; Patribus familiaris est, præsertim cum de Filio loquuntur, qui dicitur ipsis minor Patre(Joan. XIV, 28) respectu generationis et æqualis respectu communis naturæ (Joan. x, 20); illud ipse AthaDasius declarat: Μείζονα ἑαυτοῦ τὸν Πατέρα ὁ Κύ ριος εἶπεν, οὐ μεγέθει τινὶ οὐδὲ χρόνῳ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς γέννησιν. Sic et Spiritus cohæV. Allat. De cons. 1. 111, p. 933. Le Quien., Or. chr. II, p. 232. His adde Nicetum Thess. Dial. 11, (cod. Vat. 1115 f. 9) et Greg. Cpl. Apol. c. Marci Eph. Confess. (cod. Mon. 27 f. 133 b.) Cod. Mon. 27 f. 120 b. Τὸ μόνον πηγὴν εἶναι τὸν Πατέρα τῆς ὑπερουσίου θεότητος οὐκ ἐκβάλλει τὸν Υἱὸν τοῦ εἶναι πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος [344] 24. Verum detur Photianis, ex hoc testimonio utpote unico vel non satis certo rem non confici, id parum eos juvabit. Etiamsi enim non explicite diceretur Filius major Spiritu, æquipollentia tamen verba tum Athanasii tum aliorum Patrum præsto sunt. Athanas. De incarn. n. 9, Filium vocat πηγὴν τοῦ Πνεύματος; sed πηγῆς nomen apud Græcos Theologos try altlay omnino signi ficat (Cf. Petav. de Trin. VII, 4). Eadem voce utitur Gregorius Theologus, dum Patrem àpaλuv appellat, Filium ry, Spiritun μov, ac Spiritum exhibet ut fluvium e fonte profluentem (orat. 27, de Spiritu sancto, p. 611, ed. Bill. Cf. art. 2, § 6, nota 6; Constant. Meliten. Orat. c. 29; Beccum, Epigr. x; G. O. II, 706, 707, 607 seq.) Et Photiani fere ubique inclamant. Μόνος πηγὴ ὁ Πατήρ Re ipsa quandoque Pater unus Deitatis fons appellatur, quia est veluti prima radix, causa noɛ ex causa, principium non de principio, ex quo omnia. Eodem modo ita dicitur, ut advertit Gregorius Cpl. patriarcha contra Marcum Ephesium quo quis protoparentem Adamum diceret solum patrem bumanitatis, qui certe alios homines a paternitate excludere non vult, sed principaliter ei illam vindicat, a quo totum genus propagatum est, a quo reliqui genitores id habent, ut patres esse queant. Hinc nihilominus doctores Græci, ut vidimus, et Filium vocant fontem relate ad Spiritum sanctum. Unde Isaias Cyprius, in epist. ad Nicol. Sclengiam: «Dicis porro solum fontem supersubstantialis doitatis esse Patrem. Et nos id quoque fatemur, et te multo aptius, et ut magis theologos addecet; [315] sed fatemur præterea Filium fontem Spiritus sancti, magnum Athanasium et Gregorium Theolo- «Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει, ὡς αὐτός φησι ὥσπερ ἂν εἴ τις καὶ τὸν Ἀδὰμ μόνον Πατέρα τῆς ἀνθρωπότητος λέγων πάντων ἂν λέγει τῶν ἀνθρώπων Πατέρα, όπερ οὐκ ἂν εἶποι Πατέρα πάντων ἀνθρώπων, οὐ μὴν καὶ τινων τούτους λέγεσθαι Πατέρας κωλύσει, οἷς οὐκ οἶδεν οὐκ ἄπε αιδας ὄντας.

ANIMADVERSIONES. gum et Joannem Chrysostomum (Orat. de incarn. habent, adeo ut ratione causæ ablata nulla re a Dom.) sequentes» Rursum Gregorius Nazianzenus Patrem αναρχον, Filium ἀρχὴν vocat, Spiritum vero τὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς, et quidem dum divinarum personarum notas describit sine ordine ad creaturas (Orat. 32, ed. Bill. 42, Clem.) «Ecce, ait allato hoc testimonio Hugo Etherianus (lib. II, c. 3, p. 1216, 1217), ecce absolute sanctus iste vir Filium vocat principium, et ab ipso Spiritum sanctum numerat, quia principium Spiritus immediate Filius est. Creaturarum quippe omnium æqualiter tres personæ principium exsistunt; ex quo patet, quod Spiritus sancti principium Filius est. Verumtamen ad Patrem et quæ Filii et quæ Spiritus sunt, referuntur, qui solus sine initio et sine causa est, Filius autem ex Patre genitus principium est Spiritus sancti. Quod syllogismo, qui supponitur, demonstrari potest: Quidquid est in sancta Trinitate principium, alicujus in ea principium exsistit; alioquin solum pro nihilo Filium sanctus vir principium nominasset, cum omnium conditorum tres personæ pariter censeantur principium. At vero Filius est in sancta Trinitate principium; Filius igitur alicujus est in ea principium; sed non est Patris principium Filius; necesse igitur ut Spiritus sancti principium exsistat.» Eodem præclaro testimonio et alii theologi utuntur Demum æquipollentia omnino verba sunt Gregori Nysseni, qui statuit ratione causæ præintelligi Spiritu Filium 1. 1, contra Eunom. p. 164): «Quemadmodum enim Patri [316] conjungitur Filius, et ex ipso esse habens secundum exsistentiam tamen ei non est posterior: ita rursus et Unigenito adhæret Spiritus sanctus, præintellecto tantum secundum causæ rationem præ hypostasi Spiritus. Temporis autem extensiones et intervalla in vita, quæ est ante sæcula, locum non G. 0. 1, 397: Λέγεις δὲ, ὅτι μόνη πηγὴ τῆς υπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ, καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν κάλλιόν σου καὶ θεολογικώτερον, ὁμολογοῦμεν δὲ καὶ τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τῷ μεγάλῳ Αθανασίῳ καὶ Γρηγορίῳ τῷ Θεολόγῳ καὶ Ἰωάννη τῷ Χρυσοστόμῳ ἑπόμενοι. Cf. Andr. Rhod. sess. 6, Flor. Bessarion. Apol. pro Becci Epigr. contra Palam. ap. Arcud. Opusc. th. p. 12. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω πάλιν καὶ τοῦ μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δε χρονικαὶ παρατάσεις χώραν οὐκ ἔχουσι ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς· ὥστε του λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξ ᾑρημένου ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν. Cf. Beccum, De una. Eccl. c. 25, 26 in Camat. et Epigr. 1, (G. Ο. Ι, 126-133; ΙΙ, 351, 352,524). Constant. Meliteniot. (G. O. II, 754); Gregor. Col. ad imp. Trapez. c. 5, 20. (G. O. I. 427, 428, 464); Bessar. ep. ad Alex. Lasc. (Hard. IX, 1065). Allat. Vind. syn. Eph. c. 41, p. 205; Petav. De Trin. VII, 3,3. De proc. Spirit. sancti, c. 4; G. O. I, 405, 406: Quemadmodum Pater prius intelligitur quam poGodbe, non secundum æternitatem..., sed secundum facultatem et productionem (κατὰ τὸ δύνασθαι xal mpoάye:v); prius enim Filium`producit quam se psa Trinitas dissideat Hinc sicut Pater præintelligitur Filio secundum rationem τῆς ἰατίας, ita eadem ratione Filius præintelligitur Spiritui. Quibus nihil sane luculentius ad Photii refutandam instantiam 25. Pergit Photius (cap. 42): «Si principium est Spiritus Filii, quoniodo non invenietur in superprincipali et superessentiali Trinitate secundum principium succrescens, idque principiatum, et non solum in primi principii opprobrium confictum, verum etiam contra eum ipsum, circa quem honor ille figuratur? Quod enim neque sibi neque alteri ullam utilitatem exhibeat, imo vero ne ansam quidem occasionemve ejus afferendæ undequaque inveniat, nonne id Filium injuria affectum manifestat et honoris nomine atrociorem adhuc injuriam reddit? Nam cum Spiritus ex Patre ab æterno processionem abundanter possideat, cujus alterius productionis vel substantiationis suppeditator et largitor principium ab illis effictum apparebit?»> Porro hic rursus [317] duæ processiones supponuntur, rursus ea quæ ad capp. 7 et 31 dicta sunt (§§ 4, 14, 22) recurrat animadvertenda. Imo vero cum et Pater et Filius præintelligantur præ Spiritu (§ 24), cum divina essentia jam communicata intelligatur Filio, priusquam Spiritul communicata percipiatur; divina autem essentia simplex et indivisibilis sit: fieri non potest, ut Filius, si perfecte et vere eam possidet, a spiratione excludatur vel ut honor ei debitus retineatur, si nihil in spirationem ipse influat, Joan. Argyropulus hoc nobilissimum argumentum egregie evolvit. 26. «Sed quomodo non in duos ab ipsis dividetur Spiritus? Unum quidem ex Patre ut vero ac primario principio prodeuntem (absque principio Spiritum, cum jam intelligitur subsistere, proprietate ad Filium, scil. paternitate vooÚμεVOÇ ὑφεστηκέναι τῇ πρὸς τὸν 1ἱὸν ἰδιότητι τῇ πατρό- ): pari modo et Filius prius intelligitur quam Spiritus... quod generari prius sit ipsa natura quam produci, c. 6, p. 408: Προεπινοηθήσεται γὰρ πατρό τῆς τῆς ἐν Πατρί... προβολῆς· οὐκοῦν καὶ ὁ Υἱός, δθ᾽ ὁ Πατὴρ ὡς προβολεὺς προάγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν αὐτὴν ἔχων παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ γεννήσεως δύναμιν, τὴν προβλητικὴν δηλαδή, συνεπινοη θήσεται τῷ Πατρὶ πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον μίαν οὖσαν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ μια δηλαδὴ δυνάμει xal àpxñ x. t. 2. Deinde exponit, neque ex solo Patre neque ex solo Filio esse posse Spiritum; non ex solo Patre, ne Filius illi reputaretur dissimilis, tanquam qui easdem atque Pater perfectiones non possideret, proptereaque neque consubstantialis (οὐδὲ γὰρ ἐκ μόνου Πατρός, ἵνα μὴ νομίζοιτο ὁ Υἱὸς αὐτῷ ἀνόμοιος, μὴ τὰς αὐτὰς ἔχων τελειότητας τῷ Πατρὶ, καὶ διὰ τοῦτο μηδ' ὁμοούσιος) quod conformissimum est Arianæ hæresi, quæ Filium a divina Patris natura removebat; non ex solo Filio, ne iterum Filius ἀρχὴ ἄναρχος reputaretur indeque rur sus a paterna essentia esset alienus; præterea ne et nepos Patris haberetur Spiritus sanctus et filius item Filio Dei; tertio ne quid Filio inesse veluti productivam facultatem (ὡς παρακτικήν δύναμιν) Spiritus sancti opinaremur, quod non esset idem numero in Deo et Patre (ib. p. 409).

enim est), alterum [318] vero ex secundo et princi- dem genitor est, non productor, Spiritus vero propiato (neque enim est absque principio) spiritum admittere debent)» (cap. 43). Eadem ratione apud Beccum (de proc. Spirit. c. 6; GO. I, 288 seq.) hæc dubitatio proponitur: Si Spiritus sanctus per Filium procedit, quomodo non sunt duæ exsistentiæ (náp) Spiritus, altera ex Patre, altera ex Filio? Cui respondet ille id potissimum urgens, neque in rebus inferioribus et sensui subjectis, in quibus duo effectus conspiciuntur ex prima causa provenientes, quorum unus per alium est, duas Órápɛę dici posse illius, quod est tertium ordine et non continenter (πposexws) ex prima causa subsistit.Dicite nobis, ait Beccus, an duæ solaris luminis exsistentiæ sunt, una ex disco, altera per ductor, et non genitor, alius atque alius a se ipso Pater erit, indeque etiam compositus. Et nihilominus Spiritus ex utroque progressus (póodoc) unus idemque est, sed facultas generandi et producendi Patris alia et alia. Sed quemadmodum propterea Pater nullo modo in partes scinditur neque compositioni subjicitur (οὐ μεριστὸς ἐντεῦθεν, οὐ μὴν σύν Ostos), quia illa Deitatis partes minime sunt, et consequenter neque compositio; simplex enim supra omnem simplicitatem Deitas est et supra omnem divisionem indivisa ἁπλὴ γὰρ ἡ θεότης ὑπὲρ πᾶσαν ἁπλότητα, καὶ ἀμερὴς ὑπὲρ πᾶσαν ἀμέρειαν), sed proprietates circa ipsam considerate (idióÇ περὶ αὐτὴν θεωρούμεναι): pari modo neque qui ex radium? Palam facite nobis, an duæ exsistentiæ duobus est progressus Spiritus a sua ipsius idenunius sunt fluvii, una ex oculo, altera ex fonte? (Alludit ad imagines Patrum art. 2, § 6.) Quod si in similibus sensui subjectis et naturæ creatæ finibus terminatis non possumus dicere duas esse unius rei exsistentias, quæ per effectum una secum emanantem ex prima causa exsistentiam possidet, quomodo de iis, de quibus naturæ ratio nutat, similia et quæcunque illa sint, dubitatis?» Alia non minus evidens responsio ex Hugone Etheriano peti potest (l. 11, p. 1255 F.) ita scribente: «Cæterum si ideo, quia ex duobus procedit, dividuus sit Spiritus, Patrem dicat quis eodem modo dividuum fore, cum ex se Filium generet emittatque Spiritum. Quomodo enim ex indivisibili duo quasi diversa Filius quidem per generationem, Spiritus vero per processionem progrediantur? Fallacia pro certo id est, cum ex relativis compositio fieri putatur.» Audiatur et Georgius Metochita Maximi Planude refellens argumentum (G. 0. II, 939, 940): «Sicut enim Pater neque dividuus est neque compositus, quod generet Filium et Spiritum producat, licet aliud atque aliud generare et producere consideretur; ex ambobus item egressus idem est et unus, quod istæ partes non sunt, sed proprietates; neque secundum [319] aliquam recisionem utriusque progressus cognoscitur: pari ratione neque Spiritus dividuus est neque compositus, quod ex Patre et Filio, ex simplicibus est, nempe ex simplice per simplicem simplex, et ex individuis individuus, et ejusdem naturæ cum iis, qui ejusdem naturæ cum ipso sunt.» Et rursum (ib. 947, 948): «Si Pater ingenitus cum sit, genitor est et productor, hoc quidem Spiritus, illo Filii, et Filii quiBessar. c. Planud. (ap. Arcud. et in cod. Mon. 27 f. 80 b. 75 a.) Είρησαι, ὅτι ᾖ μονὰς καὶ Θεὸς εἰς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα προς άγουσι καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναται καὶ ταὐτὸν ἑαυτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ αγιον· ἀλλ᾽ ἀνάγκη μᾶλλον εἶναι ταὐτὸν ἑαυτῷ· διὰ τοῦτο προϊέναι ἐκ τούτων ὡς ἐκ μονάδος· τὸ γὰρ ἕτερον ἑαυτοῦ καὶ σύνθετον ὑπολαμβάνει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τὸ ἄλλο μὲν δεῖν εἶναι τὸ ἐκ Πατρὸς, ἄλλο δὲ τὸ ἐξ Υἱοῦ, τῶν πάνυ σωματικῶν ἔστιν ἐννοεῖν καὶ λίαν ὑλικῶς τε καὶ σαρκικῶς τὰ ἐκεῖσε νοούντων· οὐ γὰρ οὕτως ἡ titate eum exterminat aut compositum constituit (- ίστησιν αὐτὸ τῆς ταυτότητος ἑαυτοῦ ἢ σύνθετον παρcotável), sed ex Patre est et ex Filio, ex Patre nempe per Filium, simplex ex simplicibus, ex sim. plici scil. per simplex, ut divinorum Patrum sententia est.» Qua dexteritate Metochita argumentum ab Ilugone indicatum hic evolvit, eadem Patrum comparationibus egregie utitur (p. 937, 948, 949). Nec minus strenue Bessarion eamdem Planudæ ratiocinationem evertit, quam haud immerito velat materialia ac crassiora duntaxat sapientium et carnalibus inhærentium esse posse statuit Quæ cum ita sint, inane prorsus est figmentum, [320] quod Photius inde deducit, loco fraternitatis quaternitatem christianis fore colendam, si Latinorum dootrina obtineret. 27. Quæ cap. 44 sequuntur, in Trinitate fore principium imperfectum, inutile, mancum, ex perfecto et imperfecto compositum, Filium scilicet, partim ex iis quæ nunc diximus (§ 26), partim ex ante dictis (art, 3, § 4; art. 4, § 4, 14) facile refutari possunt. Ad rem Hugo Etherianus (l. c.): «Ast indubitato, inquit, (Filius) quidem totus causa et lotus ex causa est, cum individuus sit et incorporeus. Quoniam vero causa et causativum compositionem non inducunt, manifestum. Ecce namque Filius et Spiritus principium et causa cum Patre sunt conditrix universitatis, ex Patre quidem causa Filio et sancto Spiritu secundum aliam et aliam speciem, in quo magis quam aliquo alio compositio (ed. composito) appareat, exsistentibus; quippe creaturarum alteruter (uterque) causa dicitur, ut efficiens conditrix scil., secundum quam τοῦ Πατρὸς ἐνέργεια τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀπεσχοίνισται, ὡς ἡ ἐμὴ τῆς σῆς, οὐδ' οὕτως ἄλλος καὶ ἄλλος εἰσὶν, ὡς ἐγὼ καὶ σύ· τότε γὰρ ἂν μόνος εἶχε χώραν ἡ ἐν τῷ ἀποτελέσματι σύνθεσις· εἰ γὰρ καὶ ἄλλος καὶ ἄλλος τοῖς προσώποις εἰσὶν, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον εἷς καὶ ὁ αὐτ τός εἴσι τῇ θεότητι καὶ εἰς ἀριθμῷ· ὡς εἶναι αὐτῶν καὶ μίαν τῷ ἀριθμῷ τὴν ἐνέργειαν· ὧν δὲ ἡ ἐνέργεια μία, πῶς οὐ καὶ τὸ ἐκ ταύτης ἓν ἂν ἁπλοῦν εἴη, καὶ πάντη ἀσύνθετον καὶ ἐξ ἀνάγκης ταὐτὸν ἑαυτῷ;

ANIMADVERSIONES. speciem habitudinis nullo modo Spiritus vel Filius tum infert filiationi, quod non qua Filius spirat Fiex Patre prodeunt; eorum enim quisque creator est, non creatura... Igitur si causa et causativum (causatum) secundum differentem habitudinem Spiritus Filio Spirituique competentia nullam in eisdem faciunt compositionem, manifestum, quod neque Filius ex eo quod similiter Patri Spiritus causa nuncupetur, compositionem habeat.» Hic sequens Photii argumentum (c. 45) quo arguit causarum dualitatem minime congruere unitati et simplicitati Spiritus sancti hancque illam excludere, pariter expediendum est; unum sane est principium, una virtus et actio spirativa eaque simplex, unus et simplex est hujus actionis terminus. Ad id quod Methonensis ait: «Quod ex duobus est, ei quod ex uno tantum, nunquam est æquale,» scite respondet exemplum sumatur, apertissima est hoc modo: Si Dugo Etherianus (l. II, c. 12, p. 1226) argumentum ita retorquens: «Quod ex uno, ei quod ex nullo est, nunquam est æquale. At vero Filius ex uno solo, Patre soil., qui a nullo habet exsistentiam; inæquales sunt ergo Pater et Filius.» Sed «non sunthæc in quantitatum proprietate, quia neque mensura neque quantitas in divinis est. 28. «Sed Filius suam servat proprietatem, filiationem, et Spiritus suam processionem ex Patre; et sicut Spiritus a Patre procedens nullam activam productionem vel generationem possidet, ita nec Filius a Patre genitus activa generatione vel emissione prærogativam filiationis adulterat» (cap. 46). Sane proprietatem characteristicam tum Filius tum Spiritus sanctus etiam in Latinorum doctrina conservant; verum quod hic nullius personæ sit principiam, ille vero cum Patre sit principium Spiritus, id ad neutrius constitutiva pertinet. Nulla præterea in eo est contradictio, quod Filius sit principium simul et principiatum, quia non est ad idem seu ad eamdem personam; respectu quidem [322] Patris est altatóc, respectu Spiritus altos habet ergo solum differentem relationem ad Patrem et ad Spiritum. Nulla denique in eo est Aliationis adulteratio, quod Spiritum Filius spirat cum Patre; filiatio enim constituit eum in esse Filii et denotat ejus relationem ad Patrem tanlum; neque Spiritus sancti filius Filius est, neque quatenus Filius ejus spirator. Nullum hoc detrimenGeor. Scholar. Contra Marc. Ephes. syllog. 1. (Cod. Mon. 27 f. 181 b. 182 a.) 'Avtixeiμeva μὲν οὖν εἰσι τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατὸν, καὶ ἐν τῷ Μῷ εἶναι ταυτά φασιν οἱ Λατῖνοι καὶ ἅμα· ἀλλ᾽ οὐ πρὸς τὸ αὐτὸ καὶ ὡσαύτως· τὸ μὲν γὰρ ἐστι πρὸς τὸν Πατέρα, τὸ δὲ πρὸς τὸ Πνεῦμα· καὶ πρὸς μὲν τὴν Πατέρα γεννητῶς, πρὸς δὲ τὸ Πνεῦμα προβλητικῶς· οὕτω δὲ οὐδὲ ἀδύνατόν τι ἔπεται, οὐδὲ τὸ ἀξίωμα ἀναιρεῖται. Idem Scholarius paulo ante citata verba exempla illustra!: Ἡ γὰρ πατρότης καὶ ἡ υἱότης, ἢ τὸ αἴτιον εἰ βούλει καὶ τὸ αἰτιατὸν, ἦν ἐν τῷ Ἰσαάκ ἀλλὰ διότι πρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο τοῦτ᾽ εἶχεν, θάτερον μὲν γὰρ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ, θάτερον δὲ πρὸς τὸν Ιακώβ, μία ἦν ἡ τοῦ Ἰσαὰκ ὑπόστασις, x. t. X. Niceta argumentum apud Hugonem tale est: Aut non ex causa exsistens habet Filius Spiritus lius; neque enim filiatio ulterius se extendit, quam diximus. Hæc contra Nicetam Byzantium notat Hugo Etherianus (l. 1. c. 17, p. 1211), obscurus interdum, sed nunquam sale et acumine penitus destitutus. «Quærit, quæ exhæreditatio ista, et Filii detrimentum, ut non in eo quod Filius Pater sit. Quod quidem quærendum non erat, sed multo minus inferendum, ut ex pluribus aliis videri potest; velut si Pater in eo quod factor filium factorem ostendat (omnia enim per ipsum facta sunt), necessarium sit, Filium Patrem esse ad ostendendum cum [323] in eo quod factor genitorem, nullum vero detrimentum circa divinam naturam inveniatur quæ fallacia, si de his quæ apud nos sunt, pater in eo quod desipit, filium demonstrat insipientem, nulla certo videtur necessitas fatui filii generationem inferre, ne fiat paternæ detrimentum fatuitatis. Puto in figura dictionis hujusmodi peccatum obvolvi, eo quod non idem eadem exponatur interpretatione. Etenim hujusce consecutio substantiatum est, non proprietatum; quod reclusis considerari potest latibulis, si omissa religione ad modicum divina mentem ad humani generis propagationem quis revocet. Nonne cujuslibet hominis filius, cum omnia, quæ patri substantialia sunt, habeat, eorum quæ talia non sunt, minimam interdum, portionem retinet? Si Patri substantialiter (id est tanquam substantia) inesset Filii generatio emissioque Spiritus, ex necessitate Filius ipsum idem nactus foret, quin etiam et Spiritus sanctus, et hoc in infinitum; sed (neque) Pater in eo quod substantia generat aut Spiritum emittit, neque in eo quod Deus a Filio vel a Spiritu differt; unus enim et idem Deus hi tres sunt; sed in eo quidem quod Pater generat, a Filio differt; in eo autem quod emittit, a Spiritu solo. Qua de re manifestum, quod penes substantialia tantum talis locum habet consecutio. Nam indubitabile est personales sive hypostaticas proprietates impermutabiles esse et earum permutationem tantam confusionem et disparitionem personarum facere, quibus solis circumscriptis omnibus aliis differentes cognoscuntur personæ; at causa et, ut ita dicam, causativum, et mittere et mitti, et quam plures alia hypostaticæ emissor esse aut ex causa exsistens, Patre scil. Atqui si non exsistens ex causa, erunt rursus in Trinitate duo principia et duæ cause. Si autem ex causa Filius exsistens Spiritus emissor sit, omnino ex Patre hoc sortitus est... Sin autem ex Patre hoc habet, quæ est ista exhæreditatio et detrimentum filialis exsistentiæ, ut non in eo quod Filius Filium generet, et Pater censeatur, cum Pater in eo quod emissor Filium rursus emissorem ostendat? Si enim ex Patre indemnis est Filii generatio Spiritusque processio, quemadmodum emissor Filius ostendetur necesse omnino, ut detrimentum circa divinam naturam non inveniatur quod generet Filium, et sit nepos hinc complasmatus aliquis, cum et emissor Spiritus in eo quod ex Patre, Filius monstretur; quod si ita est, congeries impietatis et profunda emerget fovea.»

non sunt, sive personales; ideoque non fit confusio emittit Spiritum, Filium habet, quæ indemonstrapersonarum, quando dicitur: Una causa sancti Spiritus Filius et Pater est.» Demum quod c.p. 47 adjungit Photius, id partim ex hic dictis, partim ex iis, quæ ad effatum hic rursus repetitum (art. 3, § 8 seq.) adnonata sunt, solvi facile potest. [324] 29. Sed nondum exhausta schismatici patriarchæ sophismata: tertiam post prolixam de Galat. iv, 6, disputationem argumentorum theologicorum seriem auspicatur novasque auxiliares copias in agmen producit. «Si genitus, ait cap. 61, Filius ex Patre, procedit vero Spiritus ex Filio, quomodo impietas non secundum propriam sententiam Spiritum nepotem constituet et tremendum theologiæ nostræ mysterium in longas et meras nugas ablegabit?» Verum e contra Latini arguere possunt, Photium Spiritum facere Patris filium, cum eum ex Patre qua Pater est procedere statuat, et hinc Filium et Spiritum constituere fratres, cum utrumque ex solo Patre esse decernat: 'Aɛà à l ¿vòc úpertuta, ut Basilius ait (ep. ad canon. 52, al. 300), hic revera locum habere. Præterea respondent Catholici: «Ut nepos quispiam sit, gigni eum oportet a patre, et diversa quidem generatione ab illa, qua is qui nepotem proxime genuit pater, a suo patre, nepotis avo, genitus est. At Spi. ritus sancti processio neque generatio est, neque Patris et Filii actio diversa.» (Natal. Alex. H. E. 1. c. p. 532). Joan. Beccus eodem modo arguenti Camatero ita occurrit (G. O. II, 399, 400): «Non est nepos (exyovos) Patris Spiritus, qui Filius pater Spiritus non est. Cum vero dicis; Si non est Filius pater, quomodo ex ipso Spiritus fuerit? profecto Degas etiam Spiritum ex Patre esse. Pater enim non est Spiritus pater et nihilominus ex ipso Spiritus est.» Id jam declarat sanctus Maximus dicens: «Spiritus Patrem non habet; neque enim genitus est (τὸ γὰρ Πνεῦμα Πατέρα οὐκ ἔχει· οὐδὲ yap yevron). Audiatur et Hugo Etherianus (1. I, c. 8, p. 1203): < Propositio quæ dicit: Quod emittit Spiritum, Filium habet, major universaliter deberet esse et particulariter accipitur. Nam illatæ conclusionis causa propositio, quæ recte debet syllogismum talem perficere, hæc est: Omne quod Revera Macedoniani apud Gregorium Nazianzenum orat. 37, p. 596 ed. Bill. (Clem. orat. 31) arguunt, Spiritum si ingenitus non sit, necessario aut a Patre genitum et tunc fratrem fore Filii, aut a Filio, et tunc esse viwvov Patris. Quod Gregorius refellit docens medium esse inter ἀγέννητον et γεννητόν, ut Scripturæ manifestant, τὸ ἐκπορευτόν, οι processionem differre a generatione. (Cf. Gr. O. II, 365-367.) Basilius dubitationi illi: Aix un τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ; ila occurrit: Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ (verba in hoc contextu plane decretoria), ἀλλ᾽ ἵνα μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον ἡ τριὰς Υἱοὺς ἐξ τῶν ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις ἔχειν ὑποπτευθεῖσα. Ad hunc Basilii textum cf. Beocum, De proc. Spiritus sancti c. 1, n. 11 Epigr. 1. G. O. 1, 243; II, 533; Constant. Meliten. orat. 1, c. 13 (G. O. II, 665); Georg. Trapez. De proc. Spiritus sancti ad Joan. Cubocl. bi is est et impossibiliter, quia neque maxima est neque fidem (325] ab aliqua maxima (s. axiomate) suscipere (potest). Emissio Spiritus non facil Patrem esse neque Filium, quoniam non est nascibilitas Spiri'us progressio a Patre, qua sola Filius a Patre differt.» Et rursum (ib. c. 17. p. 1211) contra idem argumentum: ■ Hoc neque in naturalibus consecutionem habet; ut ales quidem prima ovum peperit, ex alite autem et ovo passer prodiit; igitur quæ progressa est avicula, neptis judicabitur alitis. Mullo minus in divinis locum reperit redargutio hu. juscemodi, ubi neque corporea generatio est, neque passibile; omne autem quod talibus generationibus subjacet, necesse est secari; omne autem quod secatur, passibile.» Deinde notat jam antiquissimos hæreticos eumdem paralogismum effutiisse alque ad superius disputata [326] provocans ita pergit: «Quod si genitor in eo quod Pater est, habitudinem relationemque habet ad Spiritum, consequitur ex necessitate propter identitatem habitu - dinis genitoris Spiritum genitum esse et filium; ideoque aut confundi personas aut fratrem Filii Spiritum confingere, quod idem personas confundit. Itaque genitor non in eo quod genitor, causa est Spiritus, sed in eo quod causa principiumque (spirans), ut sepius inculcatum est. Quare neque alienus a Filio Spiritus est neque absque habitudine ad ipsum judicandus. Sed neque hoc inconveniens, si Filius non in eo quod Filius Spiritum emittat, cum Pater non in eo quod Pater Spiritus causa exsistat.» Breviter et nervose Ratramnus (1. III, c. 3, p. 288)? «Sic evidenti ratione monstratur ab utroque procedere Spiritus sanctus, dum manifeste docetur non eum a solo Patre procedere, ne filius esse Patris dicatur, sed nec a solo Filio, ne Filius pater esse blasphemetur, sed dicitur Spiritus sanctus et procedens et de utroque procedens.» (Cf. Petav. de Trin. vII, 16, 3). Cum his ea connectenda sunt, quæ supra (art. præced. § 17 seq.) de Patre, quatenus dicitur principium vel proximum vel remotum, dicta fuerunt quibusque sequens Photii syllogismus (cap. 62) refutatur. 30. In duobus quæ sequuntur argumentis ex eo (ibid. I, 509); Bessarionem (Orat. dogm. c. 6; Hard. IX, 336). Nec minus digna consideratione sunt, quæ in Ancorato scribit Epiphanius: 'All' ἐρεί τις· Οὐκοῦν δύο φαμὲν εἶναι Υιούς; Καὶ πῶς μονογενής; Εὐ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ᾽ ἀμφοτέρων κ. τ. λ. De quibus cf. Beccum Epigr. 1; Constant. Meliten. orat. 2, c. 29; et Georg. Metoch. C. Maxim. Plan. et Contra Man. Cret. (G. O. II, 532, 857, 956, 957, 977, 1059). Denique et Athanasii locus ad Serap., quem citat Beccus Epigr. x. (G. 0. II, 639), huc spectat: Οὐκ ἔστιν ἀλλως ἢ ὡς ἔστιν ὁ Πατὴρ, Πατήρ, καὶ οὐ πάππος, καὶ ὁ Υἱὸς Υἱός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐ Πατὴρ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πνεύμα ἅγιον, καὶ οὐκ ἔκγονον τοῦ Πατρὸς οὐδὲ dôcλpòs toυ rioū.

DE S. SPIR. MYSTAGOGIA. ANIMADVERSIONES. e rei visceribus petitæ, quæ generationem ante processionem præsupponi ostendunt. [IV, § 13 fin.] Quod si Patres simul cum Filio prodire (ovμípotévat) Spiritum affirmant, id ideo fit, ut temporis posteritas arceatur. Dicta ejusmodi cum aliis, quæ inediationem Filii (III, § 16) exprimunt, omnino concordare Beccus, De proc. Spiritus sancti, c. 9; et Constantinus Meliteniola, orat. 2, c. 28 (G. O. I, 308-313; II, 704 seq.) præclare ostendunt. Egregie ex jam adductis Gregorii Nysseni verbis (§ 24) et ex præstituta a se declaratione (§ 18) arguit Georgius Trapezuntius (G. (). I, 529): «Uterque (Pater et Filius)præintelligitur Spiritus hypostasi (лpoßɛwρεῖται τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως), ut Nyssenus asserit; propterea ab utroque (pov) Spiritus. Si non ab utroque, non præintelliguntur ambo; sed præintelliguntur; ex utroque igitur.» Sed difficultatem movent adversarii: «Causa præintelligitur effectui; effectus vero (altiaròs) Filius et producere (лpoбá))) causæ est; præintelligitur ergo bypostasi Filii.» Auctor noster respondet: «Ratio ista ex penu Sophistarum est. Præintelligitur enim Pater Filio causa non ea quæ est secundum [329] processionem (τῷ αἰτίῳ οὐ τῷ κατ' ἐκπό pavoty); namque hic modus alius exsistentiæ est (ἄλλος τρόπος ὑπάρξεως); causa vero quæ secundum processionem et проб est, neque ante neque post intelligitur (οὔτε ἐπιθεωρεῖται οὔτε προθεωpeĭtat) Pater Filio. Nemo enim ex ipsis erga alium aut veluti principium aut veluti finis (terminus cf. § 18) est hujuscemodi progressus, ne prorsus unus ex his Spiritus sit. Τὸ προβάλλεσθαι vero post utrumque intelligitur.» Sed instant rursum: «Deitas, quæ in Patre est, præintelligitur illi quæ est in Filio et in Spiritu, et nihilominus eam communical Pater eis quæ ex se sunt.» Verum hæc solida non esse respondet Trapezuntius: «Deitas enim quæ in Patre est, qua Deitas († cótŋc), non præintelligitur illi, quæ in Filio est, cum eadem sit secundum omnia nullaque relatio interjiciatur: sed præintelligitur quidem quæ in Patre est Deitas qua generat, (yɛvv7), postea intelligitur in Filio, qua generatur (ᾗ γεννᾶται). profiscicitur Photii ratiocinatio, quod prius et pos- Spiritu affirmant (IV, § 24 fin.); refellunt rationes terius a sempiterna Trinitate prorsus sit alienum, quod quam longissime prædicata tempus significantia a summe æterna absint Divinitate. Inde deducitur, simul cogitandam esse et generationem et processionem, non alteram altera vel priorem vel posteriorem accipiendam. Quo posito in altero quidem capite ita argumentatur: «Quomodo non theurgicarum causarum differentia differentes constituet personas et sectionem inferet contra insecabilem, simplicem et unicam Spiritus hypostasin? Ex eadem enim persona diversas prodire operationes et virtutes, præsertim in iis quæ naturam atque [327] rationem plane superant, facilius est intelligere et innumera ejus rei deprehendere documenta; sed nullibi reperitur posse fieri, quin hypostasis, quæ ad differentia refertur principia, differentia ac diversitate causarum non et ipsa a se differat et simul dissecetur.» In altero vero (c. 64) arguit Spiritum fore et congenitum Filio et procedentem ex ipso, ita ut simul genitus et procedens sit; «ao genitus quidem, qui simul progreditur cum Filio genito, procedens vero, quia duplicem subit processionem.» Sane id omnes docent ac propugnant Deitatem, ideoque et tres personas extra tempus esse nihilque in iis esse temporarium. «Nulla ibi tempora cogitantur, ait Augustinus (De Trin. xv, 26), quæ habent prius et posterius». Et Leo M. serm. 3, de Pentec. c. 4 (Ball. serm. 77, p. 413 ed. MIGNE.): «Cum ad confitendum Patrem et Filium et Spiritum sanctum, aciem mentis intendimus, procul ab animo formas visibilium rerum et ætates temporalium naturarum, procul corpora locorum et loca corporum repellamus. Discedata corde, quod spatio extenditur, quod fine concluditur, et quidquid nec semper ubique nec totum est. Cogitatio de Deitate Trinitatis concepta nihil per distantiam intelligat, nihil per gradus quærat.» Sed si excluditur in divinis prioritas temporis, non excluditur plane prioritas rationis» Sane prius mente concipitur causa quam effectus, prius principium quam principiatum, prius Pater quam Filius, et prius Pater et Filius quam [328] Spiritus sanctus. Progressionem simultaneam Filii et Spiritus ex Patre, quæ non solum temporis, sed et cogitationis prioritatem excludat, refellunt ea Patrum dicta, quæ docent Spiritum ita se habere ad Filium, ut Filius se habet ad Patrem (II, § 2, nota 5); refellunt diserta testimonia, quibus Filium præintelligi præ Totum hoc Augustini caput ad rem pertinet nostram, de quo et ex quo haud male disputat Ratramnus, 1. 11, c. 3, p. 285. Præter prioritatem temporis est prioritas ordinis, quo unum ante aliud numeratur et ponitur, vel naturæ, quo exhibetur conceptus naturæ, quæ completa est et ab alia distincta exsistit, vel originis, qua unum ab alio ortum habet. Si est in Trinitata ordo, habetur et prioritas quædem saltem logica. Greg. Nyss. 1. I C. Eunom. (G. O. II, 524) diserte habet: Ἐπινοίᾳ μόνῃ κακὰ τὸν τῆς αἰτίας 31. Est ergo generatio prior processione, non tempore, sed inivola, cogitatione, ordine; præintelligitur intellectus voluntate, Verbum Amore, Spiritu Filius. Ergo licet nullum tempus dividat, tamen non simul intelliguntur mente nostra geneλóyov poеewpoμévou tou ľloš. (Vide § 7, nota 1; § 24, nota 2). Greg. Cpl. Apol. c. Marci Eph. Conf. (cod. Mon. 27 1. 115 b. 116 a.): 'Αλλ᾽ οὐδὲ μὴν αἱ πρό οδοι ἅμα εἰσί· βεβαιοί τοῦτο Γρηγόριος ὁ Θεολόγος φάσκων. «Τὸ τῆς ἐκφάνσεως διάφορον ἢ τὸ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διάφορον καὶ τὴν κλήσιν περ ποίηκε·» δῆλον γὰρ ὡς εἴ ἅμα αἱ πρόοδοι, οὐκ ἂν ἔλεγε τὸ τῆς ἐκφάνσεως εἶναι διάφορον. Deinde cital Athan. orat. 3, c. Ar. (G. O. II. 550; orat. 4, epist. 1 ad Serap. (ibid. 552), Greg. Nyss. aliosque.

ratio processioque, sed concipitur generatio ut ceptiones et veritatis sermo declarat.» Ad hæc vero præcedens processionem. In aclu vero processionis simul spirantes concipiuntur Pater et Filius, dum spirant ut unum principium, unica virtute, unica operatione. « " Non est Spiritus sanctus, ait Anselmus (De process. Spirit. sancti, c. 16) prius de Patre quam de Filio, nec de Filio quam de Patre; nec major nec minor est exsistens de Patre, quam exsistens de Filio, nec magis nec minus est de uno, quam de altero.» Id urget contra Nicetam Byzantium Hugo Etherianus (l. 1., c. 15, p. 1208, 1209). Argumentabatur ille hunc in modum: «Si Spiritus ex Patre Filioque procedit, necesse est, aut simul sine tempore et æternam esse progressionem Spiritus ex Patre et Filio, aut secundum prius et posterius. Quod si [330] secundum prius et posterius, in quocunque duorum sit, evidens est blasphemia; erit enim Spiritus se ipso prior et posterior, æternus et temporalis... Sin autem simul, præter tempus, æternaliter ex ambolus, Patre dico et Filio, procedit, cui ut propugnaculo innituntur qui ex adverso dimicant, quærendum est ab ipsis, utrum simul præter tempus et æternaliter, an quomodo dicant. Nam si principaliter ex ambobus dicant, aperta est blasphemia. Erunt enim in... Trinitate due principales et sine principio, sine causa personæ, ideoque duæ causæ, duoque principia, et duo non habentia neque causam neque principium. Itaque in deorum (ed. duorum) pluralitatem quæ Christianæ sunt religionis transferentur, et injuria non quælibet zoarchicæ et supersubstantiali irrogabitur Trinitati. Quod si non principaliter, licet simul et æternaliter, sed propius atque remotius, aut primo et secundario, et sic parturitur impietas; primum quidem, quod magis erit Filius causa Spiritus, minus autem Pater. Nam quæ propinqua causa est, magis causa est, prout communes conGræca Nicetæ verba nobis non præsto sunt ex quibus judicari queat, quid ipsi sit hoc principaliler (ἀρχικῶς, ἀρχοειδῶς, κυρίως etc.). Quæ Hugo ait, prima fronte videntur contraria Augustino, qui Spiritum principaliter de Patre procedere dixit. Id tamen ipse Hipponensis præsul exposuit (de Trin. xv, 17): «Ideo autem adilidi principaliter quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur; sed hoc quoque illi Pater dedit, non jam exsistendi et nondum habenti; sed quidquid Unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet et Spiritus sanctus esset amborum.» Declaratur ergo apud Aug. adverbio principaliter Pater ut atziz mpоxatápxτix, unde Filio vis spiratrix communicatur. Hinc et Anselmus Cantuar. (1. c.): «Si dicitur, quod Spiritus sanctns principaliter a Patre sit, non aliud significatur, quam quia ipse Filius, de quo est Spiritus sanctus, a Patre habet hoc ipsum, ut Spiritus sanctus sit de illo: quoniam id, quod est, habet a Patre; non sicut in rebus creatis, cum aliquid asserimus esse principaliter, volumus significare, quod magis sit hoc, quod dicitur principaliter, quam illud, ad quod refertur.» Eodem sensu vocem adhibet et explanat Anselmus Halvelberg. Dial. c. Græc. 1. 11, c. 25 (Spicileg. d'Achery ed. Paris, 1723, t. I, p. 189, 190); S. Thomas, ad diffiHugo respondet Latinos merito de Deo non enuntiare proprie verba prius et posterius, secundum tempus, principaliter et secundario; non dicere Spiritum principaliter [331] ab alterutro, sed de utroque æqualiter. Deinde notat: «Quod vero sequitur, scilicet propinquam quidem causam magis esse causam, minus vero quæ remota est, (ad id) absolvendum sufficiens esse arbitror, quod id tale in naturalibus, logicis similibusque, in quibus non eadem causa ubique propinqua remotaque est, locum habet; in divinis vero personis nequaquam, tum propter alia multa, quæ silere nunc præstat, tum pro eo, quod propinqua remotaque causa prorsus endem censeantur Pater et Filius, atque neque secundum tempus, neque secuudum naturam, neque secundum aliquem alium modum Pater Filio prior est ut de Patre quidem Spiritus principaliter, de Filio vero secundario aut [332] nulla ratione, ut Græci nimium inopinabiliter affirmant, procedat; ut enim ante omnia tempora simul sunt natura Pater et Filius ejusdemque honoris, ita quidquid (ed. quidquam) potest Pater, potest et Filius, ce (ed. et) quidquam a Patris et Filii potentia removeretur.» Jam vero inane prorsus est, quod Photius (o. 63) de causarum differentia profert, quæ nulla omnino est; indeque deducta consecutio, sectionem et divisionem in ipsa Spiritus persona inferri. Utrumque quæ toties diximus convellunt. Neque vero sequitur (c. 64), Spiritum fore simul genitum et procedentem; tum qui generatio et processio sunt duæ actiones diverse, tum quia concipi nequit Spiritus simul cum Filio procedens, sed concipi debet generationem sequens ac præsupponens processio. Quod tempus non dividit inter generationem et processionem, id sane efficere nequit, ut terminus unius actionis cultatem, Spiritum sanctum magis procedere a Patre, quam a Filio, ita respondet (Sum. 1. q. 36, a 3. ad 2): «Si Filius acciperet a Patre, aliam numero virtutem ad spirandum Spiritum sanctum, sequeretur, quod esset causa secunda et instrumentalis, et sic magis procederet a Patre, quam a Filio. Sed una et eadem numero virtus spirativa est in Patre et Filio; ideo æqualiter procedit ab utroque. Licet aliquando dicatur principaliter vel proprie procedere de Patre, propter hoc quod habet hane virtutem a Patre.» Porro quod ad Hugonem nostrum spectat, is non solum alio omnino sensu formulam hanc rejecit, ut vel hæc ejus verba manifestant: • Inquiunt enim (Latini), si non est sancta Trinitate prius secundum tempus, neque secundum naturam honoremve potentiamve, non est aliqua trium personarum principaliter ab alia,» verum etiam differentem sensum notavit ipse (lib. cit. c. 16, p. 1210 F. G.), ubi ea ipsa Augustini verba affert. Hæc minus præcise dicta videntur; restringenda tamen, ut ipsa verba ostendunt, ad Spiritus processionem. Licet enim Patrem prius cogitari quam Filium ordo ipse postulet, tamen quoad spirationem activam uterque concipi debet ut jam in sua personalitate constitutus et ut simul æqualiter spirans.

HOMILIA. diu differre. Contenti plane erimus, si his nostris studiis occasionem doctis viris præbuerimus subtiliores theologicas ejusmodi quæstiones felicius enodandi, dogmatum in hac parte historiam locuple. tandi ac proxime ea theologice scientiæ incrementa procurandi, quæ nos nonnisi remotius potuimus adjuvare. induat characterem, quo terminus alterius insigni- quam aut officio deesse aut editionem ipsam nimis tur. Imo cum Pater juxta Photium simul generet Filium et spiret Spiritum, quomodo tunc explicabit, qued non in unum concidant generatio et processio? (Vide Georg. Met. et Hug. Eth. § 26.) 32. Concludimus hanc tractationem, alia theologis rem perfectius meditantibus reservantes. Maluimus ἀντιῤῥήσεις non satis digestas et concinno ordine interdum destitutas Photiano operi adjungere, OPERUM PARS TERTIA. PARANETICA. PROLEGOMENON. INEDITARUM PHOTII CATALOGUS HOMILIARUM QUÆ MOSQUÆ SERVANTUR. COMBEFIS, Auct. noviss. p. 548. ΦΩΤΙΟΥ ΟΜΙΛΙΑΙ. Δ΄. Λεχθεῖσα τῇ ἁγίᾳ Παρασκευῇ ἔν τῷ ἄμρωνι τῆς ἁγίας Εἰρήνης μετὰ τὴν συμπλήρωσιν των κατηχήσεων. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν προηγουμένῳ λόγῳ τοῖς ἤδη παρεσκευασμένοις πρὸς τὸ βάπτισμα, οὔπω δὲ κατα ηρτισμένοις τὴν τελειότητα, ἀλλ' ἔτι καὶ τῆς καθάρ σεως ἐπιδεομένοις καὶ τῆς μυστικῆς τραπέζης ἀπειργομένοις, κ. τ. ἑ. Β΄. Φώτιος ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης καὶ σἰκουμενικὸς πατριάρχης. Μετὰ τὴν τῶν κατηχητικών λογίων ἀνάγνωσιν, ὧν ἡμεῖς ἐν προσοχῇ καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιδει κνύντες κατάνυξιν ἐποιεῖσθε τὴν ἀκρόασιν, καὶ ἡμᾶς τὸν παρόντα καιρὸν προσομιλεῖν ὑμῖν ἔγνωμεν ἀποιδεῖν, κ. τ. E. Γ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἀγιωτάτου Φωτίου ὁμιλία πρώτη εἰς τὴν ἔφοδον τῶν Ῥώς. Τί τοῦτο; τίς ἡ χαλεπὴ αὕτη και βαθεῖα πληγὴ καὶ ὀργή; Πόθεν ἡμῖν ὁ ὑπερβόρειος οὗτος καὶ φοβερὸς ἐπέσκηψε κεραυνός; κ. τ. ε. Δ'. Δοῦ αὐτοῦ ἀγιωτάτου Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης ὁμιλία β', εἰς τὴν ἔφοδον τών 'Ρώς. Οἶδα μὲν, ἅπαντες συνεπίστασθε, ὅσοι τε δεινοὶ συνιδεῖν ἀποστροφὴν πρὸς ἀνθρώπους Θεοῦ, ὅσοι τε ἀμαθέστερόν πως περὶ τὰ τοῦ Κυρίου διάκεισθε κρίσ ματα, κ. τ. δ. PHOTII HOMILIÆ. I. Dicla est die sancto Parasceves in ambone sanciæ Irenz, post expletas Catecheses. Verum hæc quidem præcipue ad eos, qui ad baptisma jam parati sunt, nec tamen perfectionem hactenus adepti sunt; sed et adhuc emundatione indigent, et a mystica mensa arcentur, etc. II. Photius archiepiscopus Constantinopolitanus et acu menicus patriarcha. Post lecta divina eloquia divinæ institutionis, quæ vos attenta mente animisque compunctis audistis; nosque opportunum judicavimus, ut ad vos in præsenti tractatum haberemus. III. Ejusdem sanctissimi Photii homilia prima in Russorum irruptionem. Quid istud, quæve gravis hæc altaque plaga et ira? Unde nobis hyperboreum hoc ac tremendum immissum fulmen? etc. IV. Ejusdem sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani novæ Romæ, homilia altera in Russorum irruptionem. Novi sane, scitis omnes, quotquot sagaces estis ut aversionem a Deo intelligatis; quotquot item rudius fere erga Domini judicia affecti estis.

' V. Ejusdem sanctissimi Photii patriarchæ Constan- Ε. Τοῦ αὐτοῦ Φωτίου ἁγιωτάτου πατριάρχου tinopolitani, homilia dicta in Annuntiationem sanclissimæ Dei Genitricis Mariæ. læLætus præsentis diei conventus ac celebritas, taque orbis finibus affert gaudia. Gaudium subministrat, quod veterem tristitiam dissolvat. Gaudium subministrat, quod mundi maledictionem exterminet, collapsique pridem generis humani excitationem initiet, ac salutem cunctis nobis sancial, etc. VI. Sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani, homilia tertia dicta in ambone sanctæ Irenæ, die sancto Parasceves, post lectam ex more catechesim. Quando diaboli imperium ditioque diripitur; Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία λεχθεῖσα εἰς τὸν Εὐαγγελισμὸν τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου Mzρίας. Φαιδρὰ τῆς παρούσης ἡμέρας καθέστηκεν ἡ πανήγυρις, καὶ λαμπρὰν τὴν χαρὰν τοῖς πέρασιν ἀποτέ ρεται. Χαρὰν χορηγεί, λύπην παλαιὰν διαλύουσαν. Χαρὰν χορηγεῖ, κοσμικὴν ἀρὰν ἐξορίζουσαν καὶ τοῦ πεπτωκότος πάλαι τὴν ἔγερσιν ἐγκαινίζουσαν καὶ τὴν σωτηρίαν πᾶσιν ἡμῖν ὑπογράφουσαν, κ. τ. ε. 5. Φωτίου τοῦ ἀγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ομιλία τρίτη λεχθεῖσα ἐν τῷ ἄμβωνι τῆς ἁγίας Εἰρήνης, τῇ ἁγία Παρασκευῇ, μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν τῆς κατὰ συνήθειαν κατά ηχήσεως. Ὅτε τοῦ διαβόλου τὸ κράτος σκυλεύεται, ὅτε τοῦ quando mortis aculeus retunditur; quando adver θανάτου τὸ κέντρον ἀμβλύνεται, ὅτε τὸ κατὰ τοῦ sus infernum tropæum erigitur, tunclestamentorum nobis tabulæ releguntur, tunc confessionis chirographum profertur, tunc pollicitationum titulus orbis theatro reseratur. Quid ita? VII. Sanctissimi Photii patriarchæ Constantinopolitani, homilia altera in Annuntiationem sanctissimæ Dei Genitricis. Dicta est in præsentia imperatoris. Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum, ita poscente ipsa temporis ratione, cum propheta David clamabo, qui Ecclesiæ caulas rationalium ovium multitudine angustatas videam, longe florida lætitia ac varietate eorum qui couvenerunt, etc. VIII. Sanctissimi Photii patriarchæ, archiepiscopi Constantinopolitani, homilia in Ramos palmarum et in Lazarum. Deum Ecclesia, pueris Hosanna in altissimis clamantibus, tuba canit, lætæque illus ac divinissimæ vocis auribus sonitum traho, animi alacritate totus sublimis feror, etc. IX. Ejusdem sanctissimi Photii patriarchæ, archiepiscopi Constantinopolitani, homilia in Diem nalalem sanctissimæ Dominæ nostræ Dei Genitricis (a). Omnis quidem festivitas, celebrisque omnis conventus, quo piorum cœtus exhilaratur, tunc dissidia, mutuasque lites dissolvit; tum animis studiisque divisos, ac eos, qui amoris vinculum seditione diruperunt, etc. X. Ejusdem sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani, homilia dicta specie quasi exornandi ac describendi celeberrimi templi, quod in Palatio exsistit (b.). Lætum video præsentis diei conventum: ac qualem nemo humana solertia atque opera, ao nisi divini afflatu Numinis conflare unquam possit, etc. XI. Ejusdem sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani, homilia dicta in Domini noᾅδου τὸ τρόπαιον ἵσταται, τῶν συνθηκῶν ἡμῖν ὁ πί ναξ ὑπαναγινώσκεται, τότε τῆς ὁμολογίας τὸ χειρό γραφον προκομίζεται, τότε των ὑποσχέσεων ἡ στηλο. γραφία θριαμβεύεται. Διὰ τί; Ζ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἁγιωτάτου Φωτίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία δευτέρα εἰς τὸν Εὐαγγελισμὸν τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου. Ελέχθη ἐπὶ παρουσίᾳ τοῦ βασιλέως. Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων, καιροῦ καλοῦντος μετὰ τοῦ προφήτου βοήσου μαι Δαυΐδ, τῶν λογικῶν προβάτων τὰς τῆς Ἐκκλη σίας αὐλὰς ὁρῶν τῷ πλήθει στενοχωρουμένας, πολυανθεῖ τῇ τερπνότητι καὶ ποικιλίᾳ τῶν συνεληλυθό των, κ. τ. 2. Η΄. Φωτίου τοῦ ἀγιωτάτου πατριάρχου, ἀρχιεπι σκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία εἰς τὰ Βαΐα καὶ εἰς τὸν Λάζαρον. Ὅτε τῶν παίδων Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις ἀναβοώντων ἡ Ἐκκλησία σαλπίζει, καὶ τῆς λαμπρᾶς ἐκείνης καὶ θεοπρεπεστάτης φωνῆς ταῖς ἀκοαῖς τὸν ἦχον ἑλκύσω, μετάρσιος όλος γίνομαι τῇ προθυμία, κ. τ. ε. Θ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἁγιωτάτου Φωτίου πατριάρχου άρ χιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ομιλία Εἰς τὸ Γενέσιον τῆς ὑπεραγίας Δεσποίνης ἡμῶν Θεοτόκου. Πᾶσα μὲν ἑορτὴ καὶ πᾶσα πανήγυρις καθ' ἣν ὁ τῶν εὐσεβούντων φαιδρύνεται σύλλογος, λύει μὲν τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς καὶ τὰς ἔριδας, συνάγει καὶ τοὺς ἀπ' ἀλλήλων γνώμῃ διεστώτας καὶ τὸν δεσμὸν τοῦ φίλτρου στάσει λύσαντας, κ. τ. ἐΓ. Τοῦ αὐτοῦ ἁγιωτάτου Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία ῥηθεῖσα ὡς ἐν ἐκφράσει τοῦ ἐν τοῖς βασιλείοις περιωνύμου ναού. Φαιδρὸν ὁρῶ τῆς παρούσης ἡμέρας τὸν σύλλογον, καὶ οἷον ἄν τις ἀνθρωπίνῳ σπουδάσματι καὶ χωρὶς ἐπιπνοίας θείας συγκροτῆσαι κατισχύσειε, κι τ. δ. ΙΑ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἁγιωτάτου Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία ῥηθείσα εἰς τὴν ΝΟΤΕ. (a) Edita prioris mei Auctarii tom. I. COMBEFIS. (b) Edita in meo Manipulo rerum C. P. L. post Lambecii Græcam editionem. ID.

HOMILIE. θεόσωμον ταφὴν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῷ ἁγίῳ Σαββάτῳ. Αφ᾿ ἕκαστου μὲν τῶν τοῦ Χριστοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἔργων καὶ πράξεων, τῆς περὶ ἡμᾶς φιλανθρωπίας τὸ μέγεθος ἐμφανίζεται, καὶ τῆς σωτηρίας ἡμῶν λαμπρῶς αἱ χάριτες ἀναπτύσσονται· καὶ πολὺς ὁ τῆς εὐφροσύνης γλυκασμὸς ταῖς τῶν ἀνθρώπων ἐπισταζόμενος ψυχαῖς, κ. τ. ε. ΙΒ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἀγιωτάτου Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία λεχθεῖσα ἐν τῷ άμβωνι τῆς ἁγίας Σοφίας, τῇ Παρασκευῇ τῆς πρώτης ἑβδομάδος τῶν Νηστειῶν. Ηκομεν ὑμῖν τὴν προθεσμίαν προφθάσαντες, καὶ τῆς ὀφείλης τὴν καταβολὴν προκαταθέσθαι σπουδά σαντες, κ. τ. ε. ΙΓ΄. Τοῦ αὐτοῦ Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταν τινουπόλεως, ὁμιλία λεχθεῖσα ἐν τῷ ἄμβωνι τῆς μεγάλης Ἐκκλησίας. Τῆς προλαβούσης ὁμιλίας τὸ τέλος, εἴ τι μέμνησθε, τὸν Αρειον παρεδίδου καθαιρούμενον, τῆς Ἐκκλησίας ἐξωθούμενον, ἀναισχυντοῦντα, πλαττόμενον, ὑποκρινόμενον τὴν εὐσέβειαν, κ. τ. έ, ΙΔ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἀγιωτάτου Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, ὁμιλία λεχθεῖσα ἐν τῷ ἄμβωνι τῆς μεγάλης Εκκλησίας. Τῶν προμάχων τῆς Ἐκκλησίας, ὡς καὶ πρόσθεν ἔφημεν, ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν τῆς ἀληθείας συσκευασθέντων, καὶ τῶν ἰδίων μὲν νομέων τῶν ποιμνίων έρημωθέντων. κ. τ. ἑ, ΙΕ΄. Τοῦ αὐτοῦ ἁγιωτάτου Φωτίου πατριάρχου ( Κωνσταντινουπόλεως ὁμιλία λεχθεῖσα ἐν τη ἄμβων τῆς μεγάλης Ἐκκλησίας τῷ μεγάλῳ Σαββάτῳ ἐπὶ παρουσία του Φιλοχρίστου βασι λέως, ὅτε τῆς Θεοτόκου ἐξεικονίσθη καὶ ἀνεκαλύφθη μορφή. Σιγαν εἴ τις διὰ παντὸς μελετήσειε τοῦ βίου, νῦν λάλος τις εἶναι καὶ πρὸς ῥητόρων τέχναις παρεσκευάσθαι τὴν γλῶσσαν, εἴπερ ἄλλοτι διὰ σπουδῆς ἀν ὅτι μάλιστα ποιήσαιτο, κ. τ. λ. ις. Τοῦ αὐτοῦ ὁμιλία λεχθεῖσα ἐν τῷ ἄμβωνι τῆς ἁγίας Σοφίας, ἡνίκα, τοῖς ὀρθοδόξοις καὶ μεγάλοις ἡμῶν Μιχαὴλ καὶ... κατὰ πάτης αἱρέσεως ἐστηλογραφήθη θρίαμβος. Ἦν ἄρα ἐκ πολλού γεγηρακὼς ὁ χρόνος καὶ νέαν stri Jesu Christi divinam sepulturam, die Sabbati sancti. Nulla est Christi ac Salvatoris nostri actio atque functio, quæ non ejus erga nos benignitatis magnitudinem manifestet, nostræque salutis gratia splendide enitescunt, ingensque est lætitiæ dulcedo hominum animis affusa, etc. XII. Ejusdem sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani homilia dicta in ambone sanctæ Sophiæ in Parasceve primæ hebdomadis sanctorum Jejuniorum; 1, prima ante illam Dominica. Venimus præstitutum tempus antevertentes, atque debitum occupato vobis solvere studentes, etc. XIII. Ejusdem Pholii archiepiscopi Constantinopolitani, homilia dicta in ambone Magnæ Ecclesiæ. Superioris tractatus finis, si quid meministis, Arium exauctoratum tradebat, ab Ecclesia ejectum, protervientem, causificantem, pietatem simulan tem, etc. XIV. Ejusdem sanctissimi Photii archiepiscopi Constantinopolitani, homilia dicta in ambone Magnæ Ecclesiz Ecclesiæ defensoribus, ut et ante dicebamus, a veritatis hostibus insidiis appetitis, gregibusque pastoribus suis viduatis, etc. XV. Ejusdem sanctissimi Photii patriarcha Constantinopolitani, homilia dicta in ambone Magnæ Ecclesiæ, in die magni Sabbati, sub præsentia Christi amantis imperatoris, quando sanctæ Dei Genitricis effigies expressa imagine est atque detecta. Si quis in omne tempus silentium sibi indixissət, nunc ut verbis loquax instructaque rhetorum præceptis lingua atque artibus esset, omni majore opera summopere studeret. XVI. Ejusdem sanctissimi Photii patriarchæ Constantinopolitani, homilia dicta in ambone Sanctæ Sophiæ, quando orthodoxis magnisque nostris imperatoribus Michaeli et..... adversus omnes hæreses perenni titulo, cippo inscriptus est trimphus. Jam pridem ergo tempus consenuerat, carebatque οὐκ ἔχων ὠδῖνα, καθ' ἦν ἀκμάζων εθάρρει σεμνύνες nova parturigine, qua magnifce foreret ac honeσθαι, κ. τ. ε. stari præsumeret, etc. Ad hæc Anglia novum Pholii opus nobis præcudit, de Ecclesiæ, Constantinopolitanæ præcellentia: in quo Vereor, ne fumos suos vis ambitiosus nobis vendat, atque id agat, ul novam Romam jure vel injuria, seniori vel anteponat, vel utriusque προνόμια eadem statuat.

HOMILIA. Photii (c) archiepiscopi Constantinopolitani, Oratio in sanctissimæ Dei Genitricis natalem diem (d). Φωτίου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, λόγος εἰς τὸ γενέσιον τῆς ὑπεραγίας Θεοτό του. COMBEF18. Auct. nov. p. 1583-1604. Πᾶσα μὲν ἑορτὴ, καὶ πᾶσα πανήγυρις, καθ' ήν ὁ τῶν εὐσεβούντων φαιδρύνεται σύλλογος, λύει μὲν τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφορὰς, καὶ τὰς ἐρίδας· συνάγει δὲ τοὺς ἀπαλλήλων γνώμῃ διεστῶτας, καὶ τὸν δεσμὸν τοῦ φίλτρου στάσει λύσαντας, τὴν τῶν ᾿Ασμά των συμφωνίαν, παράκλησιν ἔργῳ καταβαλλομένη, πρὸς τὴν τῆς ὁμοφροσύνης ἐπανάκλησιν· δείκνυσι δὲ καὶ τοῦ αὐτοῦ Δεσπότου καὶ δημιουργοῦ τοὺς συναγηγερμένους πλάσματά τε καὶ ποιήματα· καὶ τῆ ἑνότητι τοῦ σεβάσματος, τὴν ὁμοτιμίαν τῆς πλάσεως ὑποφαίνουσα, τοὺς καταλλήλων πικρῶς ἐπαιρομένους πραΰνει καὶ κατασπᾷ, μέτρια φρονεῖν καὶ ἀνθρώ πινα πείθουσα, καὶ πρὸς τὴν αὐτὴν τοῦ Πλάστου παλάμην ὁρᾷν, καὶ τὸν αὐτὸν ἀναλογίζεσθαί τῆς πλα σεως πηλὸν ἐκδιδάσκουσα. Εἰς τοῦτο γὰρ ἐμοί γε Omnis quidem festivitas, celebrisque omnis conventus, quo piorum cœtus exhilaratur, tum dissidia, mutuasque lites dissolvit, tum animis, studiisque divisos, ac eos, qui amoris vinculum seditione diruperunt; Canticorum consonas voces, quibus ipsa re consoletur, ad concordiæ instauratiodem exhibens; mire colligit, unitque: atque unius ejusdemque Dominiac creatoris, figmenta ac creaturas, eos qui collecti sunt, ostendit: exque unitate cultus, figmenti parem dignitatem subindicans, eorum qui in se invicem acerbis odiis afferentur, lenit, ac deprimit animos; sundens modeste sapere, ac pro humana ratione; docensque ad eamdem Fictoris manum respicere, atque idem fictionis lutum reputare. Ad hoc enim solemnes conferre conventus, congrua Christianis consuetudo docu- τὰς πανηγύρεις τελεῖν ὁ πρέπων Χριστιανοῖς θεσμός mento est; ac alius quidem, Christum natum ostendit; alius testatur baptizatum; profert alius transAgaratum: alius exhibet divina patrantem signa; dæmoniacos curantem; cæcis visum restituentem; sanguinum siccantem fontes; claudis ac paralyticis membra astringentem: mortuos suscitantem; ac demum alius pendentem in cruce traducit; alius vero iterum resurgentem, meamque visibilibus factis, gestisque resurrectionem initianlem. Cum sic autem divinæ congrue religioni institutus omnis ejusmodi conventus, tum communia dona fruenda præbeat, tum propriam pariter emicantem gratiæ illustrationem prætendat, longe præ aliis, solemnis hic dies, Virginis ao Dei Matris natalitio inclytus, præclara bonoris insignia refert. Quemadmodum enim radicem, ramorum, truncique, ac fructus, floresque agnoscimus causam, tametsi fructus gratia omne aliis studium laborque impenditur; citraque radicem, aliorum nibil enascitur; sic Virginis dempta festivivate, aliarum, ab ὑποτίθεται· καὶ ἡ μὲν Χριστὸν ἐμφανίζει τικτόμε νον· ἡ δὲ, μαρτύρεται βαπτιζόμενον· ἄλλη φέρει μεταμορφούμενον· ἑτέρα δὲ, τὰς θεοσημείας έργα. ζόμενον. δαιμονῶντας θεραπεύονται πηροὺς ὀμματ τοῦντα· πηγὰς αἱμάτων ξηραίνοντα· χωλούς καὶ παρειμένους συσφίγγονται νεκροὺς ἀνιστῶνται τέλος ἐπὶ σταυροῦ κρεμάμενον ἄλλη παραδειγματίζει· καὶ ἄλλη πάλιν ἀνιστάμενον, καὶ τὴν ἐμὴν ἀνάστασιν ἔργοις ὁρωμένοις ἐγκαινίζοντα. Ἀλλ᾽ οὕτω πάσης θεοπρεποῦς πανηγύρεως, καὶ τῶν ἐπικοινῶν χαρισμάτων παρεχούσης τὴν ἀπόλαυ σιν, καὶ ἰδίαν τινὰ συνεπαυγαζούσης τῆς χάριτος ἔλλαμψιν, παρὰ πολὺ τῶν ἄλλων ἡ παροῦσα πανήγυ ρις, τῆς Παρθένου καὶ Θεοῦ Μητρὸς φιλοτιμουμένη Ο τὴν γέννησιν, λαμπρὰ κατὰ πάσης τὰ πρεσβεία απο φέρεται. Ωσπερ γὰρ τὴν ρίζαν κλάδων καὶ στελέ χους καὶ καρποῦ καὶ ἄνθους αἰτίαν γινώσκομεν, εἰ καὶ τοῦ καρποῦ χάριν ἡ περὶ τὰ ἄλλα σπουδὴ καὶ ὁ πόνος καταβάλλεται· καὶ οὐδὲν τῶν ἄλλων χωρὶς τῆς ῥίζης ἐκφύεται· οὕτως ἄνευ τῆς παρθενικῆς πανηγύ ΝΟΤΕ. (c) Ut schisma excipias, erat ut Pholius magnis quoque viris, ac Ecclesiæ magistris accenseri posset; cujus monumentum hoc in sanctam Deiparam, diutius latere nolui, ex quo Photii vena in festivis ejusmodi orationibus velut specimine aliquo sese prodat. Nec enim alia ejus generis illius prodiisse arbitror; nec forte exstant. Seguierano codici præsfixus index antiquo manu aliam ei tribuit, in sepuluram Domini, exstatque ibi fere integra excepto exordio valde illa luculenta, tametsi nolui ita mutilam exscribere, atque hic loci repræsentare. Præcipue imitatus videtur auctor Gregorium Nazianzenum Orat. in sancta lumina, ubi ille tam multis absona gentilium sacra traducit. Nolim ego immorari explicandis fabulis, quas perstingit. Adeat qui volet mythologos. (d) Ex Eminentissimi cardinalis Mazarini Codice.

HOMILIA I. IN SS. MARIA NATIVITATEM. " ρεως, οὐδεμία τῶν ἐξ αὐτῆς ἀναβλαστησάντων ἐπι- ipsa germinantium, nulla illucescet. Ideo namque φαίνεται· Ανάστασις γάρ, ὅτι θάνατος θάνατος δὲ, ὅτι σταύρωσις· σταύρωσις δὲ, ὅτι Λάζαρος τεταρ ταῖος ᾅδου πυλῶν ἀνελήλυθε, καὶ τυφλοὶ βλέπουσι καὶ κλίνην ἐφ᾿ ἧς ἔκειτο, φέρει τρέχων ὁ παράλυτος καὶ τῶν παραδοξουμένων ἔργων· οὐ γὰρ ἐπίκαιρον πάντα καταλέγειν· τὰ ἐπίλοιπα, ἃ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος δέον δοξάζειν καὶ ἀνυμνεῖν, εἰς φθόνον ἐξέκαυσεν. ἀφ' οὗ τὸν κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπ' ὀλέθρῳ σφῶν φθό νον «ἐπαλαμήσαντο. Ταῦτα δὲ, ὅτι Χριστός βαπτι σάμενος, καὶ τοὺς ἀνθρώπους τῆς πλάνης ἀπολυσάμενος, ἔργῳ καὶ λόγῳ τὴν θεογνωσίαν ἐδίδασκεν· βάπτισις δὲ, ὅτι γέννησις· Χριστοῦ δὲ γέννησις, συν τόμως καὶ καλῶς εἰπεῖν, ὅτι Παρθένου γέννησις· ἐν Η καινιζόμεθα, καὶ ἣν ἑορτάζειν ἠξιώμεθα. Οὕτω ζης, ἢ πηγῆς, ἢ θεμελίων λόγον, ἢ οὐκ οἶδ' ὅτι καὶ οἰκειότερον εἴπω, ἡ παρθενική πληρώσα πανήγυρις, ἐκείναις τε πάσαις εἰκότως ἀγλαΐζεται, καὶ πολλοῖς καὶ μεγάλοις ἐνδιαπρέπει χαρίσμασι, καὶ παγκοσμίου σωτηρίας ἡμέρα γνωρίζεται. Σήμερον γὰρ ἡ Παρθένος μήτηρ, ἐκ στείρας μητρὸς ἀποτίκτεται, καὶ τῆς Δεσποτικῆς ἐπιδημίας τὸ παλάτιον εὐτρεπίζεται. Σήμερον δεσμὰ στειρώσεως λύεται, καὶ τῆς παρθενίας τὰ κλεῖθρα σφραγίζεται. Οἷς γὰρ νηοὺς ἄγονος, καὶ λόγους νεκρωθεῖσα τεκνώσεως, καρπὸν παρ' ἐλπίδας ὡραῖον προήνεγκεν τού τοις καὶ τὸ τῆς παρθενίας μνηστεύεται ἀδιάφθορον, καὶ τὸ θαῦμα τῆς κυοφορίας ἐπιδήλοις ἔργοις προαγγέλλεται. Υπερφυὲς μὲν τόκος ἄνανδρος, καὶ παρο θενίας φυλακὴ μετὰ γέννησιν· νικᾷ δὲ θεσμοὺς φύσεως καὶ στείρα μετὰ γῆρας γεωργουμένη καὶ τί κτουσα, καὶ τῆς Παρθένου τὸν τόκον, δι' ὧν τερα τουργεῖται, προοιμιάζεται. Σήμερον τὸν ὀνειδισμόν τῆς ἀτεκνίας ἡ ᾿Αννα θερίζεται, καὶ τῆς χαρᾶς τοὺς στάχυς ἡ οἰκουμένη καρπίζεται. Πατὴρ παιδὸς ὁ Ἰωακεὶμ ὀνομάζεται, καὶ τῆς υἱοθεσίας ἡμεῖς ἀρξαβωνιζόμεθα τὸ ἀξίωμα. Σήμερον ἡ Παρθένος ἐξ ἀγό νων λαγόνων προέρχεται, καὶ τὰς γονὰς τῆς ἁμαρ τίας ἡ στείρωσις διαδέχεται· καὶ τῆς Συναγωγῆς τῶν Ἰουδαίων χηρεύει τὸ πλήρωμα, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας κόλπων τὰ τέκνα προκύπτουσι, Χριστῷ τῷ νυμφίῳ θεοπρεπῶς αὐξανόμενά τε καὶ πληθυνόν μενα. Ἐξ ἀγόνων λαγόνων ἡ Παρθένος προέρχεται, ὅτε καὶ γονίμων ὄντων ὁ τόκος παράδοξος. Ω τοῦ θαύματος! ὅτε τῆς σπορᾶς ὁ χρόνος ἐξέλιπε, τότε τοῦ καρποῦ τῆς φορᾶς ὁ καιρὸς ἐπεδήμησεν ὅτε τὸ πῦρ ἐσβέσθη τῆς ἐπιθυμίας, τότε ἡ λαμπὰς ἀνήφθη τῆς παιδοποΐας. Νεότης ἂνθος οὐκ ἤνεγκε, καὶ βλαστὸν τὸ γῆρας προβάλλεται, γαστρὸς ὄγκος ἀκμαζού• σης οὐκ ἐγνώσθη φύσεως, καὶ ὑπεράκμου νηδύος ἀειπάρθενον βρέφος γνωρίζεται κύημα. Αλλ' ἀπορεῖς, ἄνθρωπε, εἰ ἡ στεῖρα τέτοκεν; η resurrectio est, quia mors: mors autem, quia crucifixio craxifixio, quia Lazarus quadriduanus ab inferni portis reversus est; ac quia cæci vident, paralyticusque, lectum in quo facebat portat cur rens: ac demum quia admiranda alia patrata opera (nec enim per tempus licet percensere omnia) quibus Judæorum populus, cum ad laudem ac cantica provocari debuisset, invidia exarsit; qua permovente, in suum ipsi interitum Salvatoris necem molili sunt. Hæc autem eo fuere, quod Christus baptizans, atque ab infidelitatis errore homines liberans, opere pariter atque sermone, Dei scien - tiam ac fidem doceret: baptismus autem, quia nativitas: Christi autem nativitas, ut summa ac præclare dicam, quia Virginis nativitas: in qua initiamur, quamque meruimus celebrare. Quamobrem, radicis, fontisve, aut fundamenti, vel nescio quid germanius ac magis proprium dicam, rationem, virginalis festivitas implens, illis pariter universis honestatur, ac splendet, multisque ac magnis præpollet donis, ac mundi universi salutis dies noscitur. Hodie enim Virgo mater, ex matre sterili nascitur, Dominicique adventus palatium præparatur. Hodie solvuntur sterilitatis vincula, ac virginitatis claustra obsignantur. Quibus enim infecundus uterus, ac cujus prolificæ rationes emortuæ essent, præclarum fructum protulit, cum spes omnis abesset; iis quoque virginalis incorruptio promittitur, partusque miraculum perspicuis rebus prænuntiatur. Equidem eximia res, ac tota quid majus natura, partus sine viro, ac serrata virginitas ab edita prole; verum naturæ quoque jura superat, ut sterilis a senio fecunditate augeatur, pariatque; ac rel prodigium, virginali parlui exordio præit. Hodie Anna sterilitatis opprobrium amputat; gaudiique segetes terrarum orbis metit. Joachim puellæ appellatur paler, nosque adoptionis arrhabonem honoris cumulo accipimus. Hodie Virgo ex inſecundie lumbis procedit, peccatique fecundos partus sterilitas excipit, Synagogæ Judæorum cœtus viduus manet, exque Ecclesiæ sinu filii prodeunt, qui Christo sponso divine crescant, ac pleno numero augeantur. Procedit virgo abs sterilibus lumbis, tum, cum etiam iis fecundis partus mirabilis ac insolitus foret. Ο rem mirabilem! cum defecisset sementis tempus, tunc editionis fructus opportunitas advenit: ubi cupiditatis ignis exstinctus esset, tunc fecunditalis fax accensa est. Juventus non protulit dorem, germenque senectus edil: vegeti uteri tumor ignotus fuit, effœtique ventris virgo perpetua infans noscitur partus. Enimvero, dubitas homo, num sterilis pepereVARIE LECTIONES. • Lege φόνον.

θαυμάζομεν, παρὰ φαῦλον θέσθαι τὸ θαυμαζόμενον, καὶ πῶς στεῖρα τέκοι λογομαχεῖς; Εἰ γὰρ στεῖρα οὐ τίκτει· τίκτουσα δὲ οὐ στεῖρα· πῶς δὲ μαζοί ξηραν θέντες εἰς πηγὰς ἀναστομούνται γάλακτος; Εἰ γὰρ θησαυρίζειν αἷμα τὸ γῆρας οὐκ οἶδε, πῶς ὅπερ οὐκ ἔλαβον αἱ θηλαὶ, λευκαίνουσιν εἰς γάλα; Πῶς δὲ μή τρα νεκρωθεῖσα τελεσιουργεῖ καὶ ζωοποιεῖ, καὶ συνέχει καὶ τρέφει τὸ ἔμβρυον; Ταῦτα σὺ κατὰ σεαυτοῦ, καὶ τῆς σῆς μηχανορραφεῖς σωτηρίας· τίς ὤν; Τῶν πιστῶν γὰρ καὶ ἀξίων τοῦ θαύματος, οὐκ ἂν εἴης οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῖς, δι᾿ ὧν ἡ πίστις, ἀπιστεῖν οὐμενοὖν ὁ πιστὸς παρασθήσεται, ἀλλά Ἰουδαῖος· Ἡ Σάββα δὲ, πῶς, ἢ ποῦ σο: διαπέπτωκεν; "Αρα γὰρ εὐ γήρως καὶ στειρώσεως εἶδε παῖδα τὸν Ἰσαάκ; ἂν ἡ ᾿Αννα rit? Quinimo quæris, quibus te quoque mirari μᾶλλον δὲ ζητεῖς, οἷς καὶ σὲ θαυμάζειν ἐχρῆν δι᾽ ὧν oportebat, quibus admiramur ipsi, ut dignam rem miraculo ridiculam facias, spernasque, ac num sterilis pariat, verbis contendis? Si enim non parit sterilis, nec quæ parit sterilis est; quomodo arentia ubera in lactis fontes acuuntur? Siquidem enim senectus sanguinis thesauros nescit recondere, quomodo quod mammæ non acceperunt, in lactis dealbant speciem? Qui vero etiam vulva emortua, maturam vivamque prolem edit, eamque ipsa continet, et alit? Hec tu adversus teipsum, tuamque subtiliter consuis salutem quis nempe exsistens? Nec enim unus quis fidelium exsistas, ac eorum, qui miraculo digni sint. Nam neque fidelis producatur, qui iis abroget fidem, per quæ fides astruitur; sed Judaeus. At quomodo, ac ubi tibi excidit Sara? σοι συγχεῖ καὶ ταράσσει τοὺς λογισμούς, ἢ Σάββα Nonne enim illa, senectutis ac sterilitatis dispendiis editam prolem, Isaac vidit? Siquidem Anna animum tibi confundit, ac turbat, potiori jure Sara, quando etiam prior. Quod si hoc dubitationem facit, ille tu, neque persentis, tuam te præscribere ao submovere cognationem, radicesque ex quibus tibi ramo esse accessit, ampulare, atque a Judaicis juribus revinceris excidisse? μᾶλλον ὅτι καὶ πρῶτον. Αν τοῦτο ποιῇ τὴν ἀμφιβολίαν, ἐκεῖνος σὺ, καὶ τῆς σῆς οὐκ αισθάνῃ παραγρά φων συγγενείας, καὶ τέμνων τὰς ῥίζας ἐξ ὧν σοι τὸ εἶναι κλάδῳ, καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν θεσμῶν ἐξελέγχη κατενηνεγμένος. Ἐγὼ δὲ, εἰ μὲν εἱρμῷ φύσεως πεπράχθαι λέγων τὸν τόκον, ἔπειτά σε ὁμονοεῖν παρεκάλουν, καλῶς ἡ στεῖρα τὸ γῆρας· ἡ ἡ φύσις τῶν συλλογισμῶν ἐγέννα τὸν πόνον· εἰ δὲ χάριτος θείας πρεσβεύω τὴν πρᾶξιν, τί τὴν χάριν ἐκβιάζῃ δουλεύειν τῇ φύσει, ἧς ἀεὶ αὕτη πέφυκε κυρία; Δέχῃ τὸν ᾿Αδὰμ πηλῷ πλασθέντα, καὶ χωρίς παραχθέντα γεννήσεως; Δέχῃ τὴν Εὔαν ἄνευ συναφείας, καὶ πλευρᾶς ὑπάρχουσαν γέννη, μα· λόγου ταῦτα φύσεως οὐκ ἂν εἰπεῖν ἔχων. Ἡ γὰρ κατὰ δια δοχὴν τῶν ἀνθρώπων αὐξησίς τε καὶ γέννησις, ἄλλην τάξιν τῆς προόδου διασώζουσα, οὐκ ἐξ τὴν προβολὴν ἐκείνων φύσεως δοξάζειν ἔργον· ἀλλ' οὐδέ γε παρὰ φύσιν πάλιν· ἀρχὴ γὰρ τῆς κατὰ φύσιν τῶν ἀνθρώπων συστάσεως. Θείας ἄρα βουλῆς, καὶ ἰσχύος. Τί δέ; Τότε μὲν ἰσχύειν κἂν τοῖς παραδοξοτέροις δίδως τὸ θεῖον, καὶ τὴν τάξιν τῆς φύσεως κατὰ τοῦ ταύτης οὐχ ὁπλίζεις Πλάστου· νῦν δὲ ὥσπερ γῆρας βαθὺ κατα εγνωκώς τῆς πανσθενεστάτης καὶ ἀκηράτου δυνά μεως, ἀσθενεστέραν τούτοις ἀποφαίνεις; ἐφ᾽ ὧν τοῖς ἔμπροσθεν ἐγγεγυμνασμένος, δίκαιος ἂν ἦσθα μᾶλ λον καὶ τοῖς ἄλλοις ὀφθῆναι τὴν περὶ τούτων πίστιν ἀδίστακτον παρεσχημένος. Οὐκοῦν οὐδὲ Ἰουδαῖος ὁ ἀμφισβητήσων εἴη, ἄνπερ Ἰουδαῖος εἴη· ἀλλά τις τῶν Ἕλληνα νοῦν καὶ γνώμην κεκτημένων. Ut quidem ego naturæ serio partum factum dicens, postea rogarem in meam pedibus manibusque ires sententiam, merito sterilitas senectutem natura, rationum laborem progigneret: cum autem divinæ gratiæ opus doceam, quid gratiam cogis servire naturæ, cujus illa semper dominari comparata est? Num Adamum admittis e luto formatum, ac absque nativitate productum esse? Num admittis et Evam absque copula editam, ac lateris, costæque germen esse? ut plane non hæc dicas rationem naturæ. Quæ enim humana successione accretio ac procreatio est, modum alium processionis servans, non sinit ut illorum processionem nature opus existimes: at neque rursum ut contra naturam: siquidem illa naturalis hominum constitutionis principium est. Divini ergo consilii sit, atque potentiæ. Quid vero? Tum quidem potuisse concedis, in iis quoque quæ majorem admirationem habebant, divinum Numen, neo naturæ ordinem adversus ejus Fictorem instruis; nunc autem, tanquam potentissimum ac immortalem virtutem gravi senio defectam existimares, isti imbecilliorem pronuntias? cum prioribus exercitatus, par esset ut aliis quoque potius videreris, indubitatam in ejusmodi præbere fidem. Quocirca ne Judæus quidem dubitaverit, ut quidem Judæus sit; sed eorum aliquis, qui animum ac mentem habent gentilitio errore tentum. Non credis ergo tu, subsannasque, ut puella abs sterili prodierit, qui homines putredine ortos confngis? qui draconis dentes majoribus tuis vulvas, quibus sint suscepti, efficis: adeoque utinam tibi ipse dicenti, eos sepulcra ostendisses, qui lapides jubes concrescere in homines, tuorumque majorum genus digna te serie recenses, in formicarum sanguinem referens. Tu hæc sapiens, quanquam sunt maximum delirium; nec usquam aliquid, non Απιστεῖς δὲ ἄρα σύ, καὶ φαυλίζεις ἐκ στείρας παῖδα προεληλυθέναι, ὁ σήψεως τέκνα πλάττων τοὺς ἀνθρώπους; ὁ δρακοντείους οδόντας μήτρας αυτουρ γήσας τοῖς σοῖς γε προγόνοις; ὡς εἴθε τάφους ταῦτα λέγοντί σοι τούτους ἐδείκνυς, ὁ λίθους ἀνθρωπίζεσθαι προστάττων, καὶ τῶν σῶν προπατόρων τὸ γένος ἀξίως γε σαυτοῦ γενεαλογῶν, εἰς τὸ τῶν μυρμήχων ἀναφέρων αἷμα. Σὺ ταῦτα φρονῶν, κἂν μακρὸς ὑπάρο χει λῆρος· καὶ οὐδαμῆ, οὐδέν· οὐ χάριν· οὐ νοῦν,

HOMILIA I. IN SS. MARIÆ NATIVITATEM. non alienam opinionem, non tuam ipsius, non aliud quidquam habens quod suffragetur, excepta duntaxat impudentia tua, sive insensibilitate; veneraris tamen, ac honori habes: ea vero quæ et pugnantes confirmant opiniones, cogente veritate ut de his eadem consentienter pronuntient: ac quorum primus testis est ipse aspectus, sensusque, quibus denique, plura olim simili ratione facta, exceptis etiam iis, quæ sunt dicta, fidem conciliant, subsannare contendis, ac floccipendere? Nec sane ego id dixerim, ut quibus illi res absurdissimas honorarunt, iis nos oporteat honestare nostras; neque, quod longe abest, tenebris lumen illustrare; aut veritatem mendacio astruere: vel fidem infiοὐ φύσιν, οὐκ αἴσθησιν, οὐκ ἀλλοτρίαν δόξαν, οὐ τὴν gratiam, non mentem, non naturam, non sensum, σεαυτοῦ, οὐκ ἄλλο οὐδὲν συνήγορον ἔχων, πλὴν τῆς σῆς ἀναισχυντίας ἢ ἀναισθησίας· ὅμως, περιέπεις καὶ πρεσβεύεις· ἃ δὲ καὶ δόξαι κμροῦσι μαχόμεναι, ταυτὰ περὶ τούτων ὑπὸ τῆς ἀληθείας συνφθέγγεσθαι βιαζόμεναι· καὶ ὧν πρώτη μάρτυς ἡ αὐτοψία καὶ αἴσθησις, καὶ οἷς πολλὰ τῶν ὁμοιοτρόπως πάλαι γε γονότων, καὶ χωρὶς τῶν εἰρημένων τὴν πίστιν παρο ἔχεται· ταῦτα χλευάζειν ἐπιχειρεῖς, καὶ ἐν φαύλῳ τίθεσθαι; καὶ οὐ τοῦτο φαίην ἂν ἔγωγε, ὡς οἷς ἐκεῖ νοι τὰ ἀτοπώτατα πεπρεσβεύκασι, τούτοις ἡμᾶς δεήσει σεμνολογεῖν τὰ ἡμέτερα· οὐδὲ πολλοῦ δεῖ, τὸ φῶς τῷ σκότει λαμπρύνεσθαι, ἢ τῷ ψεύδει συνίστα σθαι τὴν ἀλήθειαν· ἢ τῇ πλάνῃ τὴν πίστιν στηρίζε σθαι· ἀλλ᾽ ὡς ὅλως οὐκ ἐξῆν ἔκείνοις κατω παντε λῶς κατενεχθεῖσι, καὶ ὅσον ἡμεῖς ἄνω τῆς φύσεως, τὰ μὲν παρὰ φύσιν, καὶ ἃ μηδ' ὅστις οὖν τρόπος συγ κροτήσειεν, ταῦτα τιμῶν, καὶ θαυμάζειν· ἃ δὲ πολλῷ κρείσσω καὶ λόγου καὶ φύσεως, καὶ ἀνέσεως b· καὶ εἰσέτι μαρτύρων τάφοι, ἔστιν οὗ τῆς χρείας καλούσης, καὶ τῆς Προνοίας οἰκονομούσης, τερατουργοῦντες ἐπιμαρτύρονται, ταῦτα δε λόγῳ καὶ πλάνῃ πειρά σθαι παρασαλεύειν. delitatis errore confirmare; sed plane nefas eos præsumere, omnino sensu ad ima depressos, quanto nos naturæ superiores sumus, ut quæ sunt contra naturam, quæque nulli comprobaverint mores, ea illi honori habeant, ac admirentur: quæ autem majori et oratione et natura, ac laude, præconio, hactenus quoque martyrum sepulcra, quandoque usu vocante, ac disponente providentia, prodigiis editis clara, attestantur, ea sermone atque errore convellere nitantur. Ορα δὲ κἀκεῖνο. Οὐ πάθος κρατεῖ φύσεως; οὐ Illud quoque vide. Nonne affectio superat natuνόσος; οὐ γῆρας; οὐκ αὐτὴ δὲ νεότης οὕτω ἡβά- ram? nonne morbus? nonne senium? nonne juvenσκουσα εἰ καί τι ἄλλο, ἀσθένεια καθεστῶσα τῆς τε- tus ipsa, ita vigens ac aliud quodvis, generandæ κνώσεως; καὶ τὸ παράδοξον, εἰ μὴ τῷ συνήθει τὴν prolis impotentia exsistens? quodque miraculum ἔκπληξιν διεκλέπτετο, ὅτι δι᾿ ἧς ἔρχεταί τις εἶναι haberet, nisi sensim consuetudine, admirationis ac πατὴρ, αὐτὴ τέως οὐκ ἐξ γενέσθαι πατέρα. Τί οὖν; stuporis sensum auferret, qua quis provehit ut sit τὰ πάθη νικῇ τὴν φύσιν, εἰ μή τι ἄλλο πάθος καὶ pater, ipsa hactenus patrem fieri prohibet. Quid περίττωμα ταύτης ὄν· ἡ δὲ χάρις ἦν ἔπλασεν οὐ βελ- ergo? affectiones naturam vincunt, nisi quid aliud τιοῖ φύσιν; τὸ γῆρας ψύχον, τῆς γονῆς ἀναξηραίνει adsit, quod ejus sit affectio ac recrementum; nec τὰς πηγὰς, καὶ ὁ πλάστης θάλπων οὐκ ἀρδεύει τὸ gratia, quam finxit ac condidit, naturam in melioγεγηρακός; ἐκεῖνα πρὸς ἃ μήπω κατηνέχθη, καὶ τοῦ rem augebit? Senectus infrigidans genitales fontes καιροῦ μήπω παραστάντος, καὶ χειρόνων ὄντων προς exsiccat; nec fctor, conditorque fovens, irriguum ἃ καθέλκεται, φέρει όμως εὐμαρῶς· ὁ δὲ πλάστης, faciet quod consenuit? Illa ad quæ hæc necdum ἐν οἷς ἔξ ἀρχῆς ὅροις ἔστησεν, οὐκ ἐπανάγει θέλων devoluta est, ac cum adhuc non adsit tempus, cumεὐχερῶς; ἀπιστεῖς τοῖς εἰρημένοις; καλῶς γε ποιῶν· que ea ad quæ pertrahunt sint deteriora, facile οὐ γὰρ ἔμοιγε, οὗ πολλοῦ δεῖ τῶν σεμνῶν σου ταῦτα tamen ferent; fictor autem, ac conditor, in quibus μεταπλάσεων, ἃς ἐγώ σοι ἀριθμήσομαι· μᾶλλον δὲ, ab initio constituit modis, ut velit non reducet? σόν ἐστι καταλέγειν ταῦτα, ἵν᾽ ἔχῃς πλέον ἐν τοῖς σοι Non habes dictis fidem? præclare quidem agens, βιωφελεστάτοις ἀφηγήμασιν ἡμῶν κατεπαίρεσθαι. at non mihi, cui hæo longe sint honestis tuis transformationibus, quas tibi sum enumeraturus: quinimo tuum erit percensere, quo magis, humanam vitam juvantibus narrationibus tuis, adversum nos gloriari possis. Λέγε τὰς ἐξ ἀνθρώπων αιγείρους· ὧν ἀποῤῥεῖ τῶν ὀμμάτων ἡ τοῦ μύθου ἤλεκτρος, ἀφ᾽ οὗ σὺ πλουτεῖς τὴν εὐήθειαν. ᾿Αρίθμει καὶ τὰς δάφνας, καὶ τοὺς φοίνικας· τὰς ἀηδόνας, καὶ τὰς χελιδόνας· τοὺς ᾠδικούς σου κύκνους, καὶ τὰς ἀλκύονας, καὶ τοὺς φιλ ανθρώπους σου δελφίνας. Ὕμνει σου τοὺς ἀνδρογύνους Τειρεσίας, ἵνα θεῶν ἔριν, ἀξίαν τῆς ἐκείνων ἀσελγείας διαλύωσιν· οἱ πλέον τὴν ἡδονὴν ἐπιμετρη σάμενοι τῇ θεῷ, εἰς κακὸν τῆς παῤῥησίας ἀπώνανDic factas ex hominibus populos, e quarum oculis fabulosum illud electrum defluit, ex quo tu stultitiæ divitias colligis. Daphnas quoque numera ac phonices: luscinias ac hirundines: canoros cycnos, ac alcyones, hominumque amantes delphinos. Celebra ac lauda tuos illos ambigui sexus Tiresias, quo deorum litem, eorum dignam luxuria dissolvant: qui nimirum, quod ampliorem voluptatem deæ tribuissent, mala libertatis præmia retulerunt. b Lege αινέσεως. PATROL. GR. CII.

Vis abunde in memoriam reducam tauros mare το Βούλει σοι προσαναμνήσω τοὺς ποντοπόρους trajicientes, misellæ puellæ amore gubernante; longasque profectiones; ac viarum multos circuilus, morasque quam procul Olympo? Taceo alia. Nec enimvero par est ut fidei unguento, erroris cœnum commisceamus; vel ut pietatis elucentes radios, profunda impietatis caligine probro affisiamus. Quapropter amplis illis nugis ac fabulis procul valere jussis, eorumque, qui ea admirantur cum amentiam miserantes, tum odio habentes superbiam, ad priorem orationis cursum dirigamur. ταύρους, κόρης δυστυχοῦς οἰακιζομένους ἔρωτι· καὶ τὰς μακρὰς ἀποδημίας· καὶ τὰς πολλὰς περιόδους· καὶ τὰς ποῤῥωτάτω τοῦ Ὀλύμπου διατριβάς; σιγώ τ' ἄλλα· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ προσείχε μύρῳ πίστεως πλά νης συνανακοινᾶσθαι βόρβορον ἢ τὰς τῆς εὐσεβείας αὐγὰς, τῷ βαθεί τῆς ἀσεβείας ζόρῳ καθυβρίζεσθαι. Διὸ τοῖς μακροῖς ὕθλοις καὶ μύθοις μακρὰ χαίρειν εἰπόντες, καὶ τοὺς ἐπτοημένους περὶ ταῦτα τῆς πα ρανοίας ἐλεοῦντες, καὶ μισοῦντες τῆς ἀλαζονείας, ἐπὶ τὸν ἐξαρχῆς τοῦ λόγου δρόμον καὶ δὴ ἰθυνώμεθα. Πάλαι τοιγαροῦν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τῶν προγονικῶν ἁμαρτημάτων τῷ κράτει δεδουλωμένης, ὁ τῆς ἀπογόνου τόκος τὸν καθαιρέτην τούτων υποσαλπίζων, ἀνενεγκεῖν τῆς τυραννίδος καὶ ἀπαλλαγή Olim itaque humano genere, peccatorum, quibus se primi parentes obstrinxissent, victoria, servituti addicto, neptis proles eorum futurum destructorem subtonans, ac obscuro velut clangore indicans, fore ut illud emergeret a tyrannide, ac & servitule ναι τῆς δουλείας λαμπρὰ παρείχετο τὰ συνθήματα. liberaretur, claro signo monstrabat. Quapropter etiam Adam una cum Eva, antiquas illas prævaricationis depurgantes sordes, tristemque a mœstitia vultum deponentes, libera tum voce, tum facie, lætis choreis virginalem coronant festivitatem quin ejus potius exsistunt auspices. Cum enim peccati senem toti adnatum generi, illud vitiasset, eo radicitus exstirpato, merito potius gaudium ac choros auspicentur, accersantque, ac socios convocent universos ab eis procreatos. Ex quo namque prolapsionis infirmitas, ab iis, qui primi prævaricati essent in omnes transfusa difluxerat, universique similem curationem necessariam habebant; ac mundi totius salutis, hodie Virginis partu ponuntur fundamenta, operæ pretium erat ut communis, ac generis totius constitueretur celebritas; utque populi totius, ac mundanis majora, gratiarum actionis monumento, cantica pangerentur. Mundi enim totius salus, mundanis majores exigit, ac vendicat gratiarum actiones. Gratiarum actionis cantica submittamus; quod Adam reformetur, ac instauretur Eva; diræque dissolvantur, ac humanum genus, mortuam peccati ac pelliceam exuens personam, in pristinam ac antiquam Dominicæ imaginis restauretur dignitatem. Gratiarum actionis submittamus cantica, ac populi universi choros constituamus, quod Virgo, ab infecundo sinu prodiens, naturæ vulvam infecundam sanctificet, ejusque sterilitatem, ad virtutum uberes fructus exstimulet. Quibus enim universorum Domino ac agricolæ, purissimorum sanguinum rivulos ad massa totius aridæ irrigationem commodavit; iis merito feracitatis benedictionem recipit. Scala in cœlum subvehens coaptatur terrenaque natura suos ipsa terminos præsiliens, in cœlestes mansiones transfertur. Dominica sedes in terra paratur, terrenaque sanctificantur, ac cœlestium ordines nobiscum congregantur; illiusque nequam, ac qui nos primum decepit, fuitque auctor insidiarum humano positarum generi, dolis ejus ac molitionibus evanescentibus, potentia colliditur. Διὸ καὶ Ἀδὰμ σὺν τῇ Εὔᾳ τοὺς παλαιοὺς ἐκείνους τῆς παραβάσεως αποκαθηράμενοι μολυσμούς, καὶ τὸ τῆς κατηφείας ἀποσκευασάμενοι σκυθρωπὸν, ἐλευθέρᾳ καὶ φωνῇ καὶ ὄψει, τὴν παρθενικήν χοροστα τοῦσι πανήγυριν χαίροντες· μᾶλλον δὲ, κορυφαῖοι ταύτης καθεστηκότες. Δι' ὧν γὰρ ἡ τῆς ἁμαρτίας σπορὰ ὅλῳ παραφθεῖσα τῷ γένει, καὶ τοῦτο νοθεύ σασα· οὗτοι μᾶλλον ταύτης ἀποῤῥιζουμένης, κατάρτ χειν τῆς χαρᾶς, καὶ τῆς χοροστασίας, καὶ μετέρχε σθαι, καὶ συγκαλεῖν τοὺς ἐξ αὐτῶν πεφυκότας, τυγχάνουσι δίκαιοι. Καὶ γὰρ διὰ πάντων μὲν ἀπὸ τῶν πρώτως παραβεβηκότων, τοῦ τῆς παραπτώσεως ἀῥωστήματος μεταῤῥυέντος πάντων δὲ τῆς ὁμοίας θεραπείας ἐπιδεομένων· τῆς δὲ παγκοσμίου σωτηρίας σήμερον τῷ τῆς Παρθένου τόκῳ θεμελιουμένης, κοινὴν μὲν καὶ παγγενῆ προσῆκε συστήσασθαι τὴν πανήγυριν δημοτελεῖς δὲ καὶ ὑπερκοσμίους τὰς εὐχαριστηρίους ᾠδὰς ἀνακρούσασθαι· ὑπερκόσμιον γὰρ ἀπαιτεῖ τὴν εὐχαριστίαν, τὸ τῆς σωτηρίας παγο κόσμιον. ᾿Αναπέμψωμεν εὐχαριστηρίους ᾠδας, ότι Αδαμ ἀναπλάττεται, καὶ ἡ Εὔα ἀνακαινίζεται, καὶ ἡ ἀρὰ διαλύεται· καὶ ἡ φύσις ἡμῶν τὸ νεκρὸν τῆς ἁμαρτ τίας καὶ δερμάτινον ἀποδυσαμένη πρόσωπον, ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον τῆς Δεσποτικῆς εἰκόνος αναμορφοῦται ἀξίως μα. Αναπέμψωμεν εὐχαριστηρίους ᾠδας, καὶ χου ροὺς πανδήμους συστησώμεθα, ὅτι κόλπων ἀγόνων Παρθένος προκύπτουσα, τὴν ἄγονον μήτραν ἁγιάζει τῆς φύσεως, εἰς ἀρετῶν εὐκαρπίαν τὸ ταύτης ἄκαρπον ἐγκεντρίζουσα. Δι' ὧν γὰρ τῷ Δεσπότῃ πάντων καὶ γεωργῷ, τὰ τῶν ἀχράντων αὐτῆς αἱμάτων ῥεῖ θρα εἰς ἀρδείαν ὅλου καταξηρανθέντος ἔχρησε τοῦ φυράματος, τούτοις εἰκότως καὶ τῆς καρποφορίας εὐλογίαν ἀναδέχεται· Ἡ κλίμαξ ἡ πρὸς οὐρανοὺς ἀναφέρουσα καταρτίζεται, καὶ ἡ γεηρὰ φύσις τῶν οἰκείων δρῶν ὑπεραλλομένη, πρὸς τὰς οὐρανίους μου νὰς ἐνοικίζεται. Ὁ Δεσποτικός θρόνος ἐπί γῆς ἑτοιμάζεται, καὶ τὰ ἐπίγεια ἁγιάζεται· καὶ τὰ τῶν οὐρανῶν ἡμῖν συναγελάζεται τάγματα· καὶ ὁ πονη ρὸς, καὶ πρώτως ἡμᾶς ἀπατήσας, καὶ τῆς καθ' ἡμῶν ἐπιβουλῆς ἀρχιτέκτων γενόμενος, τῶν δόλων αὐτοῦ καὶ τῶν μηχανημάτων ὑποσαθρουμένων, τὴν ἰσχὺν περιθραύεται.

HOMILIA I. IN SS. MARIÆ NATIVITATEM. Τίς ἰσχύσει Θεοῦ θαυμάσια διηγήσασθαι; Ποῖος δὲ λόγος ἐκφράσει τὰ ὑπὲρ λόγων τὴν δύναμιν; Πῶς δὲ νοῦς ἅπας οὐ ναρκήσει, τῷ μεγέθει τῶν ἔργων συμ παρατεινόμενος τὴν κατάληψιν; Ἐπλασε τὸν ἄνθρω που καταρχὰς ὁ Θεὸς, ἀφάτῳ φιλανθρωπίας πλούτῳ κινούμενος· χειρὸς οἰκείας πλάσμα, καὶ εἰκόνα φέ ρειν χαριτώσας τοῦ πλάσαντος· ὧν τὸ μὲν τῆς σαρ κός, τὸ δὲ τοῦ πνεύματος ἐδίδου δηλοῦν τὴν εὐγέ νειαν παράδεισος δὲ χρῆμα τερπνὸν καὶ ἐπέραστον, κατὰ ᾿Ανατολὰς πεφύτευτο, λειμώνων μὲν ἁμαράντοις καταπνεόμενος ἄνθεσι· φυτῶν δὲ καρποῖς ὡραίοις καὶ παντοδαποῖς ἐνευθηνούμενος· καὶ ποταμοὶ μέσοι ῥέοντες, καὶ καθαρῷ τῷ ῥείθρῳ τὸ πρόσωπον τοῦ πεδίου καταρδεύοντες, αμήχανόν τινα τοῦ χωρίου τὴν ὡραιότητα κατεσκεύαζον. Ἐν τούτῳ τῆς Δεσποτικῆς παλάμης ὁ πλάστης ἐγκατοικίζει τὸ φιλοτέχνημα· πάντων μὲν Δεσπότην καταστησάμενος· πᾶσι δὲ τοῖς ἀγαθοῖς ἀφθόνως δείξας περιῤῥεόμενον. Ἔπειτα δὲ σύνοικον ἐκ πλευρᾶς ἀφράστου τόκου μαιευσάμενος ὑπεστήσατο, ἵνα ἐξ οὗπερ ἐλήφθη, κεφαλὴν γινώσκῃ τὸν δανείσαντα, καὶ πρὸς ἐκεῖνον ἀφορῶσα εἴη, συλλογιζομένη τὸ ὑπόχρεων· καὶ τῷ συνδέσμῳ τῆς φύσεως, ὁ τῆς ὁμονοίας αὐτοῖς ἐμπολιτεύοιτο σύνδεσμος. Αλλά γε πάντων τῶν ἐν παραδείσῳ τὴν ἀπόλαυ σιν καὶ δεσποτείαν χαρισάμενος, ἐπείπερ ἔδει καὶ ἐντολῆ τινι παιδαγωγηθῆναι, καὶ ἐγγυμνασθῆναι, τὸν τηλικαύτης καὶ τοσαύτης ἐξουσίας καταπιστευ θέντα τὸ μέγεθος, εἰσφέρει νόμον αὐτῷ, καθ᾿ ὃν οὔτε χαλεπὸν ἐμπολιτεύσασθαι, οὔτε ῥᾷστον διόλου φυλά ξασθαι· δι᾽ ὧν τό γε ἔμμισθον, ἢ τὸ ὑπόδικον ἐβραβεύετο. Φυτὸν γάρ τι τῶν ἀνθούντων ὡραιότητα τῷ λόγῳ τῶν ἄλλῶν ἀφορισάμενος, τούτου μὴ φαγεῖν μόνου τὴν ἐντολὴν παρεῖχεν ἀποθεσπίζουσαν. Θηρίον δὲ πονηρὸν καὶ ἀρχέκακον, ὃν ἡ πρᾶξις διάβολον ἐπωνόμασεν, ἐξ αὐτῆς πλάσεως ἐπὸφθαλμίσας τὸν ἄνθρωπον, ἄλλῳ θηρίῳ τῶν ἑρπόντων οργάνῳ χρησάμενος, καὶ τῇ γυναικὶ προσομιλήσας ἐπαγωγὰ καὶ θελκτήρια, καὶ πολὺ τοῦ νομοθέτου κατασκεδάσας τὸ βλάσφημον, πείθει τὴν γυναῖκα, καὶ δι' αὐτῆς τὸν ὁμόζυγα, τῆς μὲν ἐντολῆς κατολιγωρῆσαι· φαγεῖν δὲ οὐ μὴ φαγεῖν ἐτεθέσπιστο. Οἱ δὲ, ἅμα τε τὸ προστα χθὲν ὑπερέβαινον, καὶ πάντων τῶν χαρισμάτων διεξἐπιπτον· ὅπερ ἦν τῷ ἐπιβουλεύοντι σπούδασμα. Εἰς τοῦτο γὰρ αὐτῷ σύμπαν κατεσκεύαστο το μηχάνημα. κἀντεῦθεν ἀπὸ τῶν προγόνων εἰς τοὺς ἀπογόνους κατασπειρομένου τοῦ παραπτώματος, ὅλον ἡμῶν τὸ γένος ὁ ἐπιβουλεύσας ὑπὸ χεῖρα εἶχε δουλωσάμενος. Τί δ᾽ οὖν ὁ πλάστης καὶ κηδεμών; ἄρα παρεῖδεν εἰς τέλος τὸ πλάσμα ταλαιπωρούμενον, καὶ τοσαύτῃ πλάνῃ βυθιζόμενον, καὶ καθεκάστην τοῖς πάθεσιν ἀνδραποδιζόμενον; Οὐ μὲν οὖν. Πῶς γὰρ ὅπερ φιλο τιμούμενος ἔπλασεν, ἠνέσχετ᾽ ἂν ἡδέως ὁρᾶν συλαγωγούμενον καὶ πλανώμενον; Διὸ πρὸς ἑαυτὴν μὲν ἡ τῆς Τριάδος ἑνότης, εἰ θέμις εἰπεῖν, ἐκκλησιάσασα. θέμις δὲ τοῦτο λέγειν ἐπὶ τῆς ἀναπλάσεως, ὅτι καὶ τὸ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν, ἐπὶ τῆς πλάσεως εἴρηται· τῷ ἑνιαίῳ Quis Dei mirabilia enarrare poterit? Quis autem sermo ea explicet, quæ vim totam sermonum excedunt? Qui vero animus non obtorpeat, ad rem rum magnitudinem, comprehensionem contendens? Deus a principio formavit hominem, ineffabilibus impensioris in humanum genus amoris divitiis permotus; suæmel figmentum manus, ac fictoris largiens ferre imaginem: quorum alterum carnis, alterum spiritus manifestare dabat ingenuitatem. Porro paradisus, res delectabilis ac amoris plena, ad Orientem plantatus erat; quem pratorum immarcessibiles flores perflarent; pulchrique, ac omnigeni arborum fructus copia ditarent; ac flumina medium decurrentia, limpidisque aquis soli faciem irrigantia, immenso quodam decore augerent. In eo fictor, Dominicæ manus arte compositum collocat opus; universorum quidem constituens Dominum; bonorumque omnium affatim afluentiam tribuens. Tum vero conjugem, ineffabili partu lateris obstetricatus produxit, ut eum, qui id commodasset, ex quo fuisset sumpta, caput scirel, ac debitum reputans in illum aspiceret; naturæque vinculo, concordia ipsis, individua vites societale, vinculum constaret. Cæterum, cum omnibus in paradiso positis concessisset frui, ac universorum dominio potiri; quia etiam præcepto erudiri oportebat, ac exerceri eum, cui talis ac tantæ potestatis magnitudo concredita esset, fert ei legem, e cujus ratione, nec difficile admodum vitæ rationes componere; nec omnino facile servare; quibus tum præmium, tum pœnam mercede proponeret. Arborem namque pulchra venustate florentem sermone ab aliis segregans, præceptum ponit, quo una hac vesci prohibeatur. Mala autem bestia, ac mali auctrix: diaboli cognomen actio tribuit: ab ipsa conditione lividis oculis aspiciens hominem, aliaque de reptilium genere bestia organo utens, blandaque ac mulcentia cum muliere collocuta, inque legislatorem multam spargens blasphemiam, mulieri suadet, ac per eam conjugi, ut spernant quidem præceptum, edant vero de arbore de qua ne comederent sanciturn erat. Porro illi, mox ut præceptum transgressi essent, dona quoque omnia amisere; quod utique ponentis insidias consilium erat. In eum namque finem tota molitio comparata erat: indeque a majoribus in nepotes disseminata prævaricatione, universum humanum genus subjectum captivum.que insidiator tenebat. Quid ergo fictor curatorque? Num in finem, in miseriam prolapsum sprevit figmentum, inque tanti erroris profundo demersum, ac quotidie passionibus malisque mancipatum? Minime gentium. Quomodo enim quod magnifice condidisset, lubens spoliari atque errare videns sustinuisset? Quamobrem apud seipsam quidem sacræ Triadis Unitas, ut fas sit ita loqui, conventum agens: porro nihil nefas dicere in recreatione, quando etiam in creatione illud dictum est: Faciamus hominem ad imaginem

βέντος διετίθετο πλάσματος. Ἡ δὲ (χαλεπῶς γὰρ τὸ ἀνθρώπινον ἐξηγρίωτο καὶ ἐξηρήμωτο, οὔτε ἀπει λαῖς, οὔτε ποιναΐς, οὔτε νόμοις, οὔτε προφήταις ἐπαναγόμενον) ἄνθρωπον ἐζήτει τῆς αὐτῆς ἡμῖν λαχόντα φύσεως, ἐν ᾧ τῆς νομοθεσίας ἐνὴν ἰδεῖν ἀπαράβατον τὴν συντήρησιν· ὡς ἂν ἔχοι νε τὸ ἀνθρώπινον οἷς ὁρᾷ τὸ ὁμογενὲς πολιτευόμενον, ἐκμιμεῖσθαι τὸ ὀμόφυλον· καὶ ἵνα δι', οὗ τὸ καθ᾿ ἡμῶν κράτος, ὁ τὰς μηχανὰς ῥαψάμενος ἀνεδήσατο, διὰ τούτου καθαιρεθείη τῆς κυρείας, ἐννόμῳ νίκῃ καὶ ἀγωνίσματι. et similitudinem nostram w: eodem, ac singulari vo- τῆς γνώμης βουλήματι, τὴν ἀνάπλασιν τοῦ συντρι luntatis consilio, reformare quod contritum erat, figmentum constituit. Illa autem: valde quippe efferatum ac desolatum erat humanum genus, quod neque minis, neque pœnis, neque legibus, nec monitis prophetarum reduci potuisset; hominem quærebat ejusdem nobiscum consortem natura, in quo legis latæ observantiam nulla prævaricatione liceret perspicere; quo humanum idem genus, quibus sui generis hominem vitam instituentem videret, eumdem ipsum imitaretur; utque ipso eo, cui machinarum instructor adversus nos victoriam acceptam referebat, legitima victoria ac certamine profligatus, dominio caderet. Ergo unum aliquem e Trinitate oportebat fieri hominem, ut cujus erat formatio, ac opus, ejusdem videretur esse reformatio ac instauratio operis. Illum porro omnino oportebat in terra filium appellari, nec supernam tamen violare dignitatem, qui ab æterno hoc pariter esset, ac laudaretur. Censeri autem inter filios hominum impossibile erat absque incarnatione. Incarnatio enim, via est ad generationem: generatio vero, conceptionis, ac gestati uteriterminus est: cumque illa complectatur matrem, ejus merito præparationem velut fundamento præire petit. Eral itaque fictoris præparanda mater, quo sic refingeretur, quod confractum erat, eamque Virginem esse oportebat, ut sicut primus homo e terra virgine fictus fuerat, sic ex vulva virgine nova iterum fctio ederetur, atque ut nulla prorsus voluptatis insinuatio, vel si ea legitima foret, in Creatoris partu intolligeretur. Quippe erat voluptatis captivus, quem Dominus ut liberaret, nasci voluerat. Enimvero quænam mysterii digna sit esse ministra? Quænam digna effici Dei Mater, ac ei commodare carnem, in cujus universa censen. tur divitiis? Quænam ergo digna? nisi utique hæc quæ miraculo hodie ex Joachim ac Annæ germinat infecunda radice? cujus lætis gaudiis diem celebramus natalem; ac cujus partus, mysterii maximi, Verbi, inquam, in carne nativitatis, miraculum inchoat: cujus denique gratia, celebris hic totius populi concursu, sacerque indictus est ac coactus conventus. Oportebat enim, plane oportebat ut ea, quæ ab ipsis cunabulis, castum corpus, castam animam; castas denique cogitationes, supra quam sermonis vi exprimi queat, conservasset, lictoris Mater prædestinaretur. Oportebat ut quæ a puero in templo oblata esset, locaque inaccessa penetrasset, animatum ejus templum qui indiderat animam, conspiceretur. oportebat ut quæ, nova ac insolita ratione, ab infecundis lumbis nata prodiisset, parentumque probrum abstulisset, avorum quoque ruinam instauraret. Neptis enim majorum babuit reparare casum, generis Salvatorem partu viri nescio edens, ac eum corpus induens. Oportebat ut quæ se 90 Gen. 1, 26. Οὐκοῦν ἔδει τινὰ τὸν τῆς Τριάδος εἰς ἀνθρώπους τελέσαι, ἵν᾿ ἧσπερ ἦν τὸ πλαστούργημα, ταύτης ὑπο ἀρχον ὀφθείη καὶ τὸ ἀνάπλασμα. Ἐκεῖνον δὲ πάντως υἱὸν ἔδει κάτω χρηματίσαι, καὶ μὴ καθυβρίσαι τὸ ἄνω ἀξίωμα, τὸν ἐξ ἀϊδίου τοῦτο καὶ ὄντα καὶ δοξο ζόμενον. Τελεῖν δὲ εἰς ἀνθρώπων υἱοὺς, οὐκ ἂν ἐγε χωροῦν εἴη χωρίς γε σαρκώσεως. Σάρκωσις γάρ, ὁδὸς ἐπὶ γέννησιν· γέννησις δὲ, κυοφορίας υπάρχει συμπέ ρασμα. Ἡ δὲ, μητέρα συμπεριγράφουσα, τὴν ἑτοιμα. σίαν ταύτης εἰκότως ἀπαιτεῖ προκαταβάλλεσθαι. Μη· τέρα ἔδει κάτω διευτρεπισθῆναι τοῦ Πλάστου εἰς τὸ τὸ συντριβὲν ἀναπλάσασθαι· καὶ ταύτην παρθένον, ἵν᾿ ὥσπερ ἐκ παρθένου γῆς ὁ πρῶτος ἄνθρωπος δια επίπλαστο, οὕτω διὰ παρθένου μήτρας, πραγματευθῇ ἡ ἀνάπλασις· καὶ ἵνα μηδεμία μηδ' ἐννόμου πάρο οδος ἡδονῆς, μηδ' ἐπινοηθείη τῷ τόκῳ τοῦ κτίσαντος. ἡδονῆς γὰρ ἦν αἰχμάλωτος, ὃν ὁ Δεσπότης ἐλευθερῶν σαι τὴν γέννησιν κατεδέξατο. ᾿Αλλὰ τίς ἀξία χρημα τίσαι τοῦ μυστηρίου διάκονος; Τίς ἀξία Μήτηρ γενέσθαι Θεοῦ, καὶ σάρκα δανεῖσαι τῷ πλουτοῦντι τὰ σύμπαντα; Τίς οὖν ἀξία; ἢ δῆλον ὅτι αὕτη ἡ ἐξ Ἰωακεὶμ καὶ "Αννης τῆς ἀκάρπου ῥίζης παραδόξως βλαστήσασα σήμερον; ἧς ἡμεῖς λαμπρῶς ἑορτάζομεν τὰ γενέθλια, καὶ ἧς ὁ τόκος, τοῦ μεγίστου μυστη ρίου, τῆς ἐν σαρκί, φημί, τοῦ Λόγου γεννήσεως, τὸ θαῦμα προοιμιάζεται· καὶ δι᾿ ἣν ἡ πάνδημος αὕτη καὶ θεία πανήγυρις συγκεκρότητας. Ἔδει γὰρ, ἔδει τὴν ἐξ αὐτῶν σπαργάνων ἁγνὸν μὲν τὸ σῶμα, ἀγνὴν δὲ τὴν ψυχὴν, ἀγνοὺς δὲ τοὺς λογισμούς, κρεῖττον ἢ λόγῳ, συντηρήσασαν, Μητέρα ταύτην προορισθῆναι τοῦ Πλάσαντος. Ἔδει τὴν ἐκ βρέφους ναῷ προσαχθεῖσαν, καὶ τοῖς ἀβάτοις τόποις ἐμβατεύσασαν, ἔμψυχον ναὸν ὀφθῆναι τοῦ ταύτην ψυχώσαντος. Ἔδει τὴν ἐξ ἀγόνων λαγόνων παραδόξω λόγῳ τεχθεῖσαν, καὶ τὸ τῶν τεκόντων περιελομένην ὄνειδος, καὶ τῶν προπατόρων ἀνακαλέσασθαι τὸ ἐλάττωμα. ᾿Ανασώσασθαι γὰρ ἔσχε τὸ προγονικὸν ἡ ἀπόγονος ἥττημα, τὸν Σωτῆρα τοῦ γένους ἀνάνδρῳ τόκῳ γεννησαμένη, καὶ τοῦτον σωματουργήσασα. Εδει τὴν τῷ κάλλει τῆς ψυχῆς ἑαυτὴν ὡραίως ἐμε

HOMILIA I. - IN SS. MARIÆ NATIVITATEM. cœlesti congrue sponso proderetur. Oportebat ut quæ se virtutum modis velut stellis cœlum effecisset, justitiæ Solem prætendens fidelibus universis agnosceretur. Oportebat ut quæ virginalium se sanguinum murice omnino imbuisset, in universorum regis trabeam cederet. Ο miraculum! Quem universa creata non capiunt, eum virginalis uterus nihil angustatum; eo fetus gestas. In quem Cherubim oculorum aciem figere non audent, eum Virgo luteis manibus in ulnis amplexatur. Mons sanctus e deserta sterilique vulva progreditur, ex quo pretiosus ille summangularis lapis Christus Deus noster nulla manuum opera abscissus, dæmonum delubra, ac inferni regiam, una cum tyrannide μορφώσασαν, λογάδα νύμφην ἐμφανισθῆναι τῷ οὐ- animi decore pulchre perornasset, sponsa eximia ρανίῳ νυμφίῳ ἐμπρέπουσαν. Ἔδει τὴν τῶν ἀρετῶν τοῖς τρόποις ὡς ἄστροις ἑαυτὴν οὐρανώσασαν, τὸν τῆς δικαιοσύνης ἀνίσχουσαν Ἥλιον, πᾶσι τοῖς πιο στοῖς ἐπιγνωσθῆναι. Εδει τὴν καθάπαξ ἑαυτὴν τῶν παρθενικῶν αἱμάτων τῇ βαφῇ πορφυρώσασαν, εἰς ἁλουργίδα χρηματίσαι τοῦ παμβασιλέως. Ὢ τοῦ θαύ ματος! ὃν ἡ σύμπασα κτίσις οὐ χωρεῖ, ἡ παρθενική γαστὴρ ἀστενοχωρήτως κυοφορεῖ. Ον τὰ Χερουβίμ ἀτενίζειν οὐ τολμά, πηλίναις χερσὶν ἡ Παρθένος ἀγκαλὀφορεῖ. Τὸ ὄρος τὸ ἅγιον, ἐκ τῆς ἐρήμου καὶ ἀγόνου μήτρας προέρχεται, ἐξ οὗ τμηθεὶς ἄνευ χειρῶν λίθος ἔντιμος ἀκρογωνιαίος Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, τὰ τῶν δαιμόνων τεμένη, καὶ τὰ τοῦ ᾅδου βα σίλεια, αὐτῇ τυραννίδι συνέτριψεν. Ὁ ἔμψυχος καὶ οὐράνιος ἐπὶ γῆς χαλκεύεται κλίβανος, ἐν ᾧ ὁ πλά- contrivit. Animatus ac cœlestis in terra fabricatur στῆς τοῦ ἐμοῦ φυράματος τῷ θεϊκῷ πυρὶ τὴν ἀπαρχὴν ὀπτησάμενος, καὶ τὴν τῶν ζιζανίων ἐπισπορὰν συμφλεξάμενος, ὅλον ἑαυτῷ καθαρὸν ἀρτοποιεῖται τὸ φύραμα. ᾿Αλλὰ τί ἄν τις εἴποι; τί δ᾽ οὐκ ἄν τις πάθοι, τῶν τῆς Παρτένου χαρισμάτων καὶ κατορθωμάτων διαπλέων τὸ πέλαγος; Δειλιᾷ καὶ χαίρει· καὶ ἡρεμεῖ καὶ ἐξάλλεται· καὶ πάλιν σιγᾷ καὶ ἀναφθέγγεται· καὶ συστέλλεται καὶ πλατύνεται· τὰ μὲν τῷ φόβῳ, τὰ δὲ τῷ πόθῳ συμμεθελκόμενος. Ἐγὼ δ' ἐμαυτὸν τῷ πόθῳ μᾶλλον ἢ τῷ φόβῳ νυνὶ χαρισάμενος, ἡδέως ἂν, εὖ ἴστε, καὶ πολλῷ ῥέων ὑμῖν ἐπέστην· εἰ καὶ ἀχρήστῳ τοῦ λόγου τῷ ρεύματι, τῶν παρθενικῶν θαυμάτων ἐλλιμνάζειν ἐμοὶ καὶ πλημμύρειν παρεχο μένων· μάλιστά γε καὶ ὑμᾶς ὁρῶν, προθύμως μὲν τὰς ἀκοὰς ἀναπεταννύντας, ὅλον δὲ τὸν νοῦν πρὸς τὴν εὐφημίαν τῆς ᾿Αειπαρθένου ἀναψαμένους· καὶ ἅμα ἀφοσιούμενος, εἴ τι ἐγὼ τετελεσμένος τοῖς παρθενικοῖς ὀργίοις καθέστηκα. ᾿Αλλ' ὅμως ὁ καιρὸς ἐπ' ἄλλα παρακαλεῖ· ἐπ' ἄλλην τιμὴν τῆς Παρθένου • τῆς μυστικῆς, φημὶ· καὶ ἀναιμάκτου θυσίας ἀπάρξασθαι (τιμὴ γὰρ Μητρός, ἡ τῶν ἐκουσίων τοῦ Υἱοῦ παθημάτων ἀνάμνησις)· ἐφ᾿ ἣν μεθελκόμεθα, καὶ ἦν ἐπικαιρότατον ἱεράσασθαι. ᾿Αλλὰ σύ, ὦ Παρθένε καὶ Μήτηρ τοῦ Λόγου, τὸ ἐμὸν ἱλαστήριον καὶ προσφύγιον· ἡ παραδόξως μὲν ἐκ στείρας γεωργηθεῖςα· παραδοξότερον δὲ τὸν στά χον τῆς ζωῆς ἡμῖν καρποφορήσασα, πρὸς τὸν σὸν Υἱὸν καὶ Θεὸν ἡμῖν διαπρεσβευομένη καὶ μεσιτεύουσα, τοὺς τοὺς ὑμνητὰς παντὸς ῥύπου καὶ παντὸς ἀποσμηξαμένους μολύσματος, τοῦ οὐρανίου νυμφῶ νος ἀξίους ἀνάδειξον, εἰς ἀΐδιον λῆξιν τῷ τῆς ὑπερουσίου Τριάδος τρισσῷ φωτὶ καταυγαζομένους· καὶ ταῖς ταύτης ἐντρυφῶντας ὑπερφυέσι καὶ ἀφθέγκτοις θεάμασιν· ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. clibanus, in quo plastes ille ac conditor, mem massæ primitias divino excoquens igne, ac zizania superseminata comburens, totam sibi mundam massam in panes efformat. Verum quid quis non dicat, quidve non patiatur, Virginis donorum meritorumque pelagus pernavigans? Metuit ac gaudet; quiescit ac exsilit; rursumque tacet ab loquitur; contrahiturque ac dilatatur, qua timore, qua disiderio secum trahentibus. Porro ego in præsentiarum desiderio, quam timori amplius indulgens, lubens, probe nostis, longe vobis uberius congressus essem, quanquam inutili orationis fluxu, præstantibus miraculis Virginis velut stagnantes ac exundantes aquas: ac maxime, quod et vos tola alacritate videam adaperientes aures, totoque animo in perpetuæ Virginis accensos laudem; simulque persolvam ipse, si quid virginalibus orgiis ac sacris exsisto reus: verum tempus ad alia provocat: ad Virginis aliam laudem: ad mystici, inquam, ac incruenti sacrificii inchoationem (earum enim passionum quæ Filius ultro suscepit, commemoratio, honor est Matris:) ad quod utique trahimur, ac cujus faciendi adest opportunissimum tempus. Sed tu, o Virgo ac Verbi Parens, propitiatio mea ac refugium; quæ mirabili ratione ab sterili edita es; mirabiliorique, spicam nobis vitæ edidisti, apud Filium tuum ac Deum nostrum intercedens, ac mediatrix accedens, laudatores luos ab omni sorde, omnique macula depurgatos, cœlesti thalamo dignos effice, ut in requie perpetua, trino, substantia omni majoris Trinitatis lumine, illustrentur, ejusque mirabili ac ineffabili spectaculo delectentur; in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria ac potestas in sæcula sæculorum. Amen.

De Symeone Christum in ulnas suscipiente (COMBEFIS. Biblioth. Concionat. t. VI, 230, ipso interprete. Non erat sacerdos Symeon (3°): etsi longe virtu- tantamque affuderat lucem, ut quæ processu temtum ornamento sacerdotibus præstabat. Idcirco etiam sacerdos quidem, his ministrabat, quæ in puero lex fieri jubebat at Symeon cum recte factis aliis, tum senis canitie venerabilis, juxta divina responsa votis fruebatur. Agnovit vere evenisse responsa: agnovit eum qui prædicabatur: eum portabat qui verbo omnia portat: visaque generis aalute, ao diviniori repletus dulcedine, nullo jam vitæ amore tenebatur. Quin statim præsente salute, carnem deponere, atque his etiam qui erant in inferno faustum salutis ac redemptionis nuntium afferre, totus gestiebat. Atque Deum quidem benedicebat, hoc est, laudibus atque canticis celebrabat; alioqui vero etiam benedicebat, quod factas sibi promissiones evenisse videret, quod Israelis consolationem oculis aspectare atque manibus gestare meruisset: hincque sacro plenus gaudio, Nunc, inquit, dimittis servum tuum in pace ". Quando promissorum nactus sum finem, finem quoque mortalis vita accipiat: nam hæc mihi verbum tuum olim promittebat. Etenim fore ut non viderem morten nisi viso Christo Domini, ipse pridem mihi pollicitus eras. Quia vero in meos incurrerunt oculos, quæ cupiebam, quæ qærebam, quorum desiderio æstuabam, Nunc dimittis servum tuum, qui nec mortis periculum paveat, nec dubietatis cogitationibus terreatur, sed firma potiatur pace, ac quæ lætitiam plurimam pariat. Etenim vidi salutare omnium populorum. Ac vide, quæso, divini sacrique senis accuratam diligentiam. Priusquam enim beati illius spectaculi compos efficeretur, exspectabat consolationem Israel at ubi quod sperabat ac cupiebat obtinuit, non jam consolationem clamat, sed omnium salutem populorum: sic nimirum omni sermone ac cogitatu major ille in puero fulgor virum perstrinxerat. poris, paulatimque revelanda erant, tunc ille statim repenteque cognoverit. Ac ne cui occasionem præbeat opinandi omnes se populos dicere, qui Judæorum gente comprehenderentur, ista subjungit: Lumen ad revelationem gentium: quasi dical, Nemo putet omnem me vocare Judaicum populum: imo totum hac voce significo genus humanum. Etenim quem oculis video, inque ulnis fero, salus erit ac redemptio omnium. Neque hæc dixsse satis habuit; sed condistinguens contra Israelem omnes gentes, subjungit: Lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuæ Israel "; quasi dicat: Communis quidem salus est, quem in ulnis gesto, infans cunctis getibus, ac Israeli: verum gentibus quidem lumen est, quod ab idololatriæ educat tenebris: Israeli vero gloria, quod data olim illis legalia, quibus ab idolorum cultus emerserunt caligine, in gloriam ac perfectionem conversurus sit. Præterea etiam gloria est natus puer Israelitici populi, tanquam qui ex Abrahami semine homo exstiterit. Eadem fere et Isaias clamans ait: Ecce posui te in lucem gentium, ul aperias oculos cœcorum”; hoc est, illis visum præbeas, lucemque a tenebris, atque a mendacio veritatem, ab errore pietatem discernas. Unde et David hanc prædicans salutem, velutque plaudens manibus, ac choros ducens: Omnes, inquit, gentes, plaudite manibus, quoniam Dominus excelsus, terribilis, Rex magnus super omnem terram 14.99. Sin autem Christi populus dicitur, estque Israel ut distinguitur agentibus distinguitur autem Mosaicis legibus atque moribus, quanquanı nondum gratiam consecutus, ejusque compos factus, cum, inquam, qui in Veteri Testamento est ejus populus sit, quomodo non obstruuntur perdita Manichæorum ora, quæ ad aliud eos principium referunt? Photii patriarchæ Constantinopolitaniæ, novæ sanctæ Dei Genitricis ecclesiæ in palatio a Basilio Macedone exstructæ, descriptio Φωτίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, Exφρασις τῆς ἐν τοῖς βασιλείοις νέας ἐκκλησίας τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου, ὑπὸ Βασιλείου τοῦ Μακεδόνος οικοδομηθείσης. (COMBEFIS., Manipulus rerum Const, p. 296. Lætum video præsentis dici conventum: ac Φαιδρὸν ὁρῶ τῆς παρούσης ἡμέρας τὸν σύλλο qualem nemo humana solertia atque opera, ac nisi p γον, καὶ οἷον οὐκ ἄν τις ἀνθρωπίνῳ σπουδάσματι Dyov, divini afflatu Numinis conflare potuerit. Quam- καὶ χωρὶς θείας συγκροτῆσαι ροπῆς κατισχύσεις, * Luc. 11, 29. ibid. 32. " Isa. XLIX, 6. 94.99 Psal. xlvi. 2 Ex Cat. card. Maz. NOTÆ. Ita de Symeone Theophanes, Euthymius, etc. Edidit Græce Lambecius e regia Lupara: libuit mihi et Latine repræsentare. Laudal perinde Constantinus Porphyrogenneta illam Basilii Macedonis, exstruendis seu etiam reficiendis divinis templis, religionem ac magnificentiam: inque eis ipsum hoc templum n. 55 ejus Vitæ multis describit. Quidam tamen vitio dant quod, occupata ejuscemodi ædificiis classe, libera Saracenis atque Barbaris

HOMILIA III. IN DEDICATIONE NOVÆ BASILICÆ. Διὸ καὶ τερπνὰ τῆς χάριτος ὑποδέχομαι τὰ χαρίσμα- obrem etiam jucunda gratiæ suscipio munera, unaτα, καὶ τῷ Χριστοῦ ποιμνίῳ ἐνευθηνουμένῳ καὶ χαίροντι συναγελαζόμενος ἐπαγάλλομαι· οὐ μέχρις ἡμῶν περιγραφομένην τὴν τερπνότητα καὶ θυμηδίαν τῆς πανηγύρεως ἐπιστάμενος, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν τὸν κοινὸν Δεσπότην ἀναφερομένην εἰδώς την σεβασμιότητα. Λαμπρότης γὰρ πανηγύρεως, ὅσον ἡμῶν τῶν παν ηγυριζόντων τὸ σεμνολόγημα, τοσοῦτον τῆς Δεσποτικῆς ἀγάπης ἐναργῆ παρέχεται τὰ γνωρίσματα. Οταν δὲ μηδὲ τῶν ἐτησίως καὶ συνήθως ἐπιτελουμένων εἴη τὴν ἀνάμνησιν ἑορτάζουσα, ἀλλὰ καινήν τινα καὶ ἀρτιφανῆ τὴν εἰς Θεὸν τιμὴν ἐγκαινίζουσα, πῶς οὐ μᾶλλον ἔτι καὶ τὸν θεῖον ἔρωτα ἀναδειχθείη ἐκπυρεύοντα, καὶ τὴν τῶν ἑορταζόντων κοσμιότητα καὶ τὸ κλέος ἐπιπλέον ἀναπτύσσουσα; ᾿Αλλὰ τίς ἡ τοσαύτη τοῦ πλήθους συνδρομὴ καὶ συνέλευσις; Τίς ή πανήγυρις; Τί τὸ συγκαλέσαν καὶ συγκινῆσαν ἡμᾶς ἅπαντας; Βούλεσθε εἴπω, ἢ καλὸν ἐκείνῳ παραχω ρῆσαι καὶ εἰπεῖν καὶ διδάξαι τῆς πανηγύρεως τὴν ὑπόθεσιν, τῷ χορηγῷ τε ἅμα ταύτης καὶ σοφῷ γε ἀρχιτέκτονι; Ἐκεῖνος καὶ ἱκανὸς λόγοις παραστῆσαι τὸ προκείμενον, ὃς τοὺς τύπους τῶν πραγμάτων ἐν τῇ ψυχῇ προενθέμενος, αμίμητον ἔργον ἐπὶ γῆς πανσόφως ὑπεστήσατο. Λέγε τοιγαροῦν ἡμῖν, ὦ βασιλέων φιλοχριστότατε καὶ θεοφιλέστατε, καὶ πάντας τοὺς ἔμπροσθεν νικῶν τε ἅμα καὶ λαμπρῶς φαιδρύνων τῇ κοινωνίᾳ τοῦ ἀξιώματος. Λέγε προθύμους, ὡς ὁρᾷς, τοὺς ἀκουσο μένους ἔχων, ἐφ' ὅπερ ἡμᾶς συνεκάλεσας. Δεῖξον τοῖς que cum vegeto, ac pingui, lætoque Christi grege conventum agente, lætitia exsulto; qui nempe, non ad nos duntaxat solemnitatis lætitiam ac jucunditatem finiri intelligam, sed ad ipsum communem Dominum ejus venerationem spectare non nesciam. Solemnitatis namque splendor, quanta nobis celebrantibus gloriatio est, tantum ejus, qua Dominum prosequimur, dilectionis manifesta præbet indicia. Quando vero, ne eorum quidem quæ annuo ex more ritu peraguntur, memoriam celebrat, sed novi cujusdam recentisque in Deum honoris encænia habet, quomodo non etiam magis divini flammam amoris accenderit, magisque etiam eorum qui celebrant morum honestatem gloriamque in lucem protulerit? At, quinam tantus hio plebis concursus atque conventus? quæ panegyris? quis nos omnes pariter vocavit ac traxit? Vultis dicam? an præstet ei propensius dicendi atque docendi partes cedamus, qui solemnitatis occasio ac causa sit; qui ejus et auctor, et sapiens architectus exsistit? Ille enim etiam merito subjectum argumentum sermonibus repræsentaverit, qui ante animo conceptis rerum formis, omni majus imitatione in terra opus condidit. Dicas igitur nobis, o imperator Christi amantissime ac religiosissime, cunctosque superiores ipse pariter vincens, ac dignitatis consortio præclare exhilarans. Dicas, cui, ut vides, omni alacritate præsto auditores sint, qua ex causa invitaveΝΟΤΑ. incursandi ditionem Romanam facultas essel, captis καὶ Νικολάου τοῦ ἐν ἱεράρχαις πρωτεύοντος, θεῖον etiam Syracusis a Carthaginensibus. Sic Joan. Sylit. et alii. Idemque in sequentibus quibusdam imperatoribus mordet ac carpit Michael Psellus, ostenditque quantum ea pietas (quæ nec jam pietas est, si deest prudentia) Reip. obsit. Exstruenda templa sic magnifice, cum communis rei non admodum interest: alias præstat magis necessaria curare. Atque ut paulo amplius in tanti operis nova Basilica Ecclesia immorer (sic enim vocatam ait Constantinus Porphyrogenneta n. 55), fuit illa dicata, non uni sanctæ Mariæ, ut Photiani hujus Tractatus titulus prafert at nec forte primo, principaliusque: satisque indicare videtur idem Constantinus, dum ita divos tutelares ejus Ecclesiæ percenset. Ac primum numero jam citato, ne ulla quidem mentione sanctæ Mariæ: Κατὰ δὲ τὸν [αὐτὸν] καιρὸν, καὶ ὁ περικαλλής οὗτος ναὸς καὶ περίοπτος ᾠκοδομεῖτο, ὃν Νέαν Βασιλικὴν Ἐκκλησίαν λέγειν εἰώθαμεν, ὃς ἐπ' ὀνόματι Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ Μιχαὴλ τοῦ πρώτου τῶν ἀγγέλων, καὶ Ἠλιοῦ τοῦ Θεσβίτου Αγείρετο Eo ipso tempore pulcherrimum et celeberrimum templum exstruebatur, quod Novam Ecclesiam Basilicam appellamus, in honorem Salvatoris nostri Jesu Christi, et angelorum principis Michaelis, et Eliæ Thesbitæ. Pauloque distinctius fusiusque numero item 55 superius citato, nisi quod Michaelis loco est Gabriel, reclamantibus aliis, ipsoque sibi adversante Constantino, in ejus antiquario: μει βόμενος γὰρ ὥσπερ τῆς περὶ αὐτὸν εὐμενείας τὸν Δεσπότην Χριστὸν καὶ τὸν πρῶτον τῶν ἀγγελικών δυνάμεων Γαβριήλ, καὶ τὸν Θεσβίτην Ηλίαν τὴν Ζηλωτήν, ὃς καὶ τῇ αὐτοῦ μητρὶ τῆς πρὸς βασιλείαν τοῦ υἱοῦ ἀνυψώσεως ἐχρημάτισεν ἄγγελος· εἰς ὄνομα τούτων καὶ μνήμην ἀΐδιον· ἔτι δὲ καὶ τῆς Θεοτόκου, καὶ περικαλλῆ ναὸν ἐδομήσατο, εἰς ὃν συνῆλθε τέχνη καὶ πλοῦτος, καὶ ζέουσα πίστις καὶ ἀφθονωτάτη προαίρεσις· καὶ τὰ πανταχοθεν συνέδραμε κάλλιστα, ἃ τοῖς ὁρῶσι μᾶλλον ἢ τοῖς ἀκούουσιν οἶδε τυγχάνειν πιστά. Velut enim Christi Domini in ipsum benevolentiæ vicem redditurus, ac primi inter angelicas potestates Gabrielis, necnon Eliæ Thesbitæ Zelotis illius, qui et ejus matris nuntius fuit sublimandi ad imperii arcem filii; in horum nomen et memoriam sempiternam; necnon et Deiparæ, et Nicolai, inter hierarchas primas obtinentis, divinum pulcherrimumque templum exstruxit; in quo convenere ars et divitiæ, et fervens fides, et liberalissima munificentissimaque voluntas; et omnia undecunque concurrerunt pulcherrima, quæ convisentibus potius, quam audientibus solent esse credibilia. Vergentibus annis ac imperio Basilii exstructum templum idem satis indicat: proinde dicta hæc Photio, ejus secundo sacerdotio; ac postquam humanis erepto Ignatio, Basilii favore, quam male prius invaserat, aliqua æquitatis specie ac οἰκονομία, sedem receperat. Itaque quem ad calcem laudat Cæsarem, ac Cæsarum gloriam appellat, imperii socium Basilio adlectum, qui θεία ψήφῳ, ἀλλὰ μὴ σπουδαρχήσας, μηδ' ἀνθρωπίναις περιδρομαῖς, imperium arripiat, divino suffragio, non appetitu regnandi humanoque ambitu, Leo est, posteaquam procerum supplicatione liberatus fuerat, depulsa calumnia affectata tyrannidis, cujus ipse Photius cum Santabareno illi auctor exstiterat; ut passim Theophanis continuatores, et quis vitas των νέων βασιλέων scripserunt in quibus mihi non magnus aut præcipuus, qui ex regio cod. typis Luparensibus prodiit cum Theophane, Leo grammaticus.

κατὰ Βαρβάρων νίκας αναστήσας καὶ τρόπαια, οἷς πολλάκις ἔργοις ἐπ' ἄλλοις ἡμᾶς ἐδεξιώσω φιλοφρονούμενος, ἐπὶ τούτοις συνήγειρας, εὐφρανα! καὶ τῷ δεδωκότι κοινὴν καὶ πάνδημον ἀναπέμψαι τὴν εὐχαριστίαν; Η λαβὼν ὑποσπόνδους ἄλλους, καὶ τα πεινώσας ὑψηλὸν καὶ γαῦρον καὶ ἀλλόφυλον φρόνημα, ὡς ἐπὶ τὴν κραταιὰν χεῖρα τοῦ Θεοῦ εὐσεβοφρόνως ἀναφέρων πάντα τά σοι καθορθούμενα· ἢ πόλεις υπο ηκόους, τὰς μὲν πάλαι κάτω κειμένας ἀνορθώσας, τὰς δὲ καὶ ἐκ βάθρων αὐτῶν ἀνεγείρας, καὶ ἄλλων ἀνοικισμούς ἐργασάμενος, καὶ τῆς πολιτείας πυκνώσας τὰ ὅρια, ἢ πλουτῶν, καὶ ποιῶν εὐδαίμονας τὸ ὑπήκοον. Δίδαξον ἡμᾶς, πρὸς σὲ τὸν κοινὸν τῆς οἰκουμένης ἀφορῶντας ὀφθαλμόν, ἐπὶ τίνι τούτων ἡμᾶς συνεκάλεσας; Η σιγᾷς μὲν αὐτὸς ἐπιεικείας τρόπῳ, καὶ τῷ μὴ βούλεσθαί σε τὰ σὰ ἡμῖν διηγείσθαι κατορθών ματα, οἷς ἀνάγκη τοὺς ἐπαίνους συνυφαίνεσθαι· ἐμὲ δὲ παρέχεις υπηχῆσαι τῷ λόγῳ τοῖς σοῖς ἔργοις ἐμε πνεόμενον, τοῦ παρόντος συλλόγου τὸ αἴτιον. Αλλη τοιγαροῦν, ὦ φίλοι, τελετή, καὶ ἄλλο μυ στήριον σήμερον. Ναός παρθενικὸς ἐπὶ γῆς ἐγκαινίζεται σήμερον, καὶ τῆς Θεομήτορος, εἴπερ ἄλλο τι,τῶν έγκοσμίων ἐπάξιον οἰκητήριον. Ναὸς παρθενικὸς ἐπὶ γῆς ἐγκαινίζεται σήμερον, βασιλικῆς μεγαλοπρεπείας ἔργον ὡς ἀληθῶς πολυύμνητον. Ναὸς ἐν μέσοις αὐτ ris? Ostendas verlis, quæ prius ipsis rebus osten- λόγοις, ἃ τοῖς ἔργοις προϋπέδειξας. Δρα γὰρ πάλιν disti. Num enim rursus adversus Barbaros victos, tropea erexisti? Quibus multis continuisque liberaliter accepisti, his congregasti, ut pari gaudio fruamur, communemque ac populi universi conventu, victoria largitori gratiarum actionem promamus; aut, qui hostes data fide dedititiosque acceperis, sublimemque, et superbum alienigenarum animum sensumque depresseris, velut qui pio religiosoque animi sensu cuncta tibi præclare gesta, in potentem Dei manum referas; aut qui imperio subjicias urbes, alias quidem, cum pridem cives alerent, melioribus ipse institutis composueris, alias etiam a fundamentis erexeris, aliasque instauraveris, ac imperii fines crebris oppidis præsidiisque communieris; aut qui dives ipse subditos beatos efficias; doce nos, in quem orbis terrarum communem oculum toti aspiciamus; cujus tandem horum gratia invitasti? Aut siles ipse, imperante modestia, et quod tua ipse nolis narrare facinora, quibus necesse laudem contexamus: mihi vero præbes, ut tuarum ipse afflatu rerum, præsentis conventus causam omnium auribus ex oratoris munere inferam. Alia igitur, amici, celebritas, aliudque hodierna die mysterium. Virginalis in terra templi encania hodie peraguntur, Deique Matris, si quod aliud in mundo, dignum habitaculum consecratur. Virginale in terra templum hodie dedicatur, regalis magnificentia opus reipsa multis laudum canticis celebrandum. Templum in medio ipso palatio, divi- (τοῖς ἀνακτόροις, ἀνάκτορον ἄλλο θεῖον καὶ σεβάσμιον num aliud venerandumque palatium excitatur; ejusmodi scilicet, ut, si cum aliis conferas, ac eorum rationem habeas, regia ipsa palatia, private ædes aperte arguantur, quinimo quod sua qua pollet claritate ac venustate, illa quoque illustret ac reddat clariora, priorem illis mundum atque ornatum adaugeat. Dicas, oculos in ipsum conjiciens, non humanæ artis opus esse, sed divinam quamdam nobisque superiorem virtutem pulchritudinem illi indidisse. Templi aditus ac vestibulum, egregio ornatu ac decore compositum: candidi enim marmoris tabulæ splendidum quid gratiosumque effulgent, ejus modi scilicet ut totum conspectum complectentes, ipsarum inter se situm, extremorum que juncturam, leni, plana, subtilique admodum commissura obtegant: adeo ut lapis unus lineis rectis volut inscriptus (res miraculo nova!) videatur, suavissimeque intuentium oculos capiant: indeque devincientes, ac in se convertentes, spectantern vetant, ne ad ea transire velit, quæ intus radiant: sed in ipso templi vestibulo, mox adiens præclaro exsuscitatus spectaculo, visisque figens oculum, velut radicibus fixus admiratione hæret. Orphæo Thraci fabulæ lyram assignant, ea pulsandi vi, ut res ipsas inanimes sonis moveat. Quod si etiam nobis in fabulas veritatem efferre, atque figmento tremendam reddere fas esset, dicat aliquis, qui sacræ ædis vestibulum adeant, in plantarum arborumque naturam, miraculo defigente transire. Sic qui semel conjecit oculos ægre avellitur, ac specta. culo tenetur. ἀνιστάμενος, καὶ τῇ πρὸς αὐτὸ παραβολῇ καὶ συγ κρίσει, ἰδιωτικὰς οἰκίας ἀποφαίνων τὰ ἀνάκτορα μᾶλλον δὲ καὶ τῇ ἐνούσῃ λαμπρότητι καὶ ταῦτα πε ριαστράπτων και φαιδρύνων, καὶ πολὺ παρασκευάζων τοῦ προτέρου κόσμου σεμνότερα. Εἴποις ἂν εἰς αὐτὸν ἰδὼν, οὐκ ἀνθρωπίνης χειρὸς ἔργον, ἄλλα θείαν τινὰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς δύναμιν τὸ κάλλος αὐτῷ ἐπιμορ φώσασθαι. Προπύλαια μὲν γὰρ τῷ ναῷ περικαλλῆ διεσκεύασται· καὶ γὰρ μαρμάρων διαλεύκων πλάκες λαμπρόν τι καὶ χάριεν ἀποστίλβουσαι, ὅλην ἐναπολαβοῦσαι τὴν πρόσοψιν, καὶ τὴν πρὸς ἀλλήλας θέσιν, καὶ τὴν τῶν περάτων συνάφειαν τῷ ὁμαλῷ καὶ λείῳ, καὶ τῷ προσηρμόσθαι λίαν ἀποκρύψασαι, εἰς ἑνὸς λίθου συνέχειαν γραμμαῖς εὐθείαις ὥσπερ ἐπιγεγραμμένου, θαῦμα καινὸν ὁραθῆναι καὶ ἥδιστον, τὴν τῶν ὁρώντων φαντασίαν ὑπάγουσιν. Ἐξ οὐπερ τὰς ὄψεις συνέχουσαι, καὶ πρὸς ἑαυτὰς ἐπιστρέφουσαι, οὐκ ἐθέ λειν ποιοῦσι τὸν θεατὴν μεταχωρῆσαι πρὸς τὰ ἐνδότερα· ἀλλ᾽ ἐν αὐτῷ τῷ προτεμενίσματι τοῦ καλοῦ θεάματος ὁ προσιὼν ἐμπιπλάμενος, καὶ τοῖς ὁρωμέν νοις ἐρείδων τὰ ὄμματα, ὥσπερ τις ἐῤῥιζωμένος τῷ θαύματι ἕστηκεν. Ορφεῖ μὲν οἱ μῦθοι τῷ Θρᾳκὶ κι θάραν κροτοῦσι, κινοῦσαν τοῖς φθόγγοις τὰ ἄψυχα. Εἰ δὲ καὶ ἡμῖν ἐξῆν ἐς μύθους επαίρειν καὶ φοβεράν ποιεῖν τὴν ἀλήθειαν, εἶπεν ἄν τις, τοὺς προσιόντας τῷ προτεμενίσματι, εἰς φυτῶν ἀποδενδρουμένους φύσιν τῷ θαύματι μεταβάλλεσθαι· οὕτως ἅπαξ τις ἰδὼν δυσαποσπάστως κατέχεται.

HOMILIA III. IN DEDICATIONE NOVE BASILICÆ. Επειδὰν δὲ τις ἐκεῖθεν μόλις ἀποσπασθεὶς εἰς αὐτὸ παρακύψῃ τὸ τέμενος, ἡλίκης καὶ ὅσης οὗτος χαρᾶς τε ἅμα καὶ ταραχῆς καὶ θαύματος ἐμπίπλαται! Ὡς εἰς αὐτὸν γὰρ τὸν οὐρανὸν ἐπιπροσθοῦντος μηδαμό θεν ἐπιβεβηκώς, καὶ τοῖς πολυμόρφοις καὶ πανταχόθεν υποφαινομένοις κάλλεσιν, ὡς ἄστροις, περιλαμ πόμενος, ὅλος ἐκπεπληγμένος γίνεται. Δοκεῖ δὲ λοιπὸν τά τε ἄλλα ἐν ἐκστάσει εἶναι, καὶ αὐτὸ περιδονεῖσθαι τὸ τέμενος. Ταῖς γὰρ οἰκείαις καὶ παντοδαπαῖς περιστροφαῖς, καὶ συνεχέσι κινήσεσιν· ἃ πάντως παθεῖν τὸν θεατὴν ἡ πανταχόθεν ποικιλία βιάζεται τοῦ θεάματος, εἰς αὐτὸ τὸ ὁρώμενον τὸ οἰκεῖον φανε τάζεται πάθημα. ᾿Αλλὰ γὰρ χρυσός τε καὶ ἄργυρος τὰ πλεῖστα τοῦ ναοῦ διειλήφασιν· ὁ μὲν ψηφίσιν ὑπαλειφόμενος· ὁ δὲ εἰς πλάκας ἀποξεόμενος καὶ τυπούμενος, ἄλλος ἄλ λοις ἐπιπλασσόμενος μέρεσιν. Ἐνταῦθα ἐπικοσμού μενα κιονόκρανα. Ἐνταῦθα δὲ διὰ χρυσῶν περιζώμα τα· ἀλλαχόθι δὲ ταῖς ἀλύσεσιν ἐπιπλεκόμενος χρυσός, ἢ χρυσοῦ τι θαυμασιώτερον, ἡ θεία τράπεζα, σύνθημα "Αργυρος δὲ παρὰ τὰς πυλίδας καὶ πυλίδας τοῦ θυσιαστηρίου, σὺν τοῖς περιστῴοις· καὶ αὐτὸς ὁ κωνοειδὴς καὶ τῇ θείᾳ τραπέζῃ ἐπικείμενος σὺν τοῖς ὑπερείδουσι στυλίσκοις καὶ ὑπωρόφοις ὄροφος, καὶ μαρμάρων δὲ πολυχρώμων ὅσα μὴ χρυσὸς ἐπέδραμεν, ἢ ἄργυρος περιέλαβεν, αμήχανόν τε καὶ τερπνὸν φιλοτέχνημα, τὰ λοιπὰ τοῦ ναοῦ διεκόσμησεν. Ἡ δὲ τοῦ ἐδάφους θέα, εἰς ζώων μορφὰς καὶ σχημάτων ἄλλας ἰδέας ταῖς πολυμορφοις ψηφίσι διαμορφωθεῖσα, θαυμαστήν τινὰ τοῦ τεχνίτου τὴν σοφίαν παρεστήσατο. Παΐδας ὡς ἀληθῶς καὶ πλασμάτων πλάστας τοὺς Φειδίας ἐκείνους καὶ Παρασίους και Πραξιτέλεις καὶ Ζεύξιδας ἐν τῇ τέχνῃ ἐπελέγξασα. Δημόκριτος εἶπεν ἂν, οἶμαι, τὴν τοῦ ἐδάφους λεπτουργίαν ἐνιδών, καὶ ταύτῃ τεκμηρίῳ χρώμενος, μὴ ἂν πόρρω εἶναι τὸ μὴ οὐχὶ καὶ τὰς ἀτόμους αὐτοῦ καὶ ὑπ' ὄψιν πιο πτούσας ἀνευρῆσθαι· οὕτω πάντα πεπλήρωται θαύ Ubi autem quis vix inde avulsus in ipsum delubrum prospexerit, quanto qualique gaudio simul, et turbatione et admiratione impletur! Tanquam enim in ipsum cœlum nullo usquam obstante conscenderit, multiformibusque ac undequaque lucidis pulchritudinibus astrorum in morem collustratus, in stuporem totus agitur: videturque jam inde emotæ mentis; ipsumque illi delubrum circumgyrare putatur. Quod enim spectator suis ipse, omnimodisque agitationibus ac continuis motibus circumversetur; quod ut illi omnino necessarioque accidat, miraculi undique incurrens varietas facit; in re ipsa quam oculis usurpat, suam ipse affectionem cogitat. Cæterum aurum argentumque pleraque sibi templi loca vindicant. Allerum, tessellati operis lapillis oblitum, alterum in tabulas laminasque deductum formatumque: atque aliud aliudque aliis partibus adhibitum. Hic columnarum capitella ornata, illic fasciæ ac subligacula aurea: alibi aurum catenis implexum, aut quod auro majus ad admirationem (sacra nimirum mensa) compositum exsistat. Loci altaris portulæ et columellæ argenteæ cum peristyliis, ipsumque coni figura divinæque mensm impositum tectum, cum fulcientibus illi subjectis columellis cameraque. Varii coloris marmora, quæcunque vel auro non obtecta, vel non intercepta argento, artis opus stupendum, mireque oblectans, reliquis templi partibus ornatum præstant. Pavimenti conspectus, in animalium formas, aliarumque figurarum species, multiformi tessellati operis concinnatione efformatus, admirabilem quamdam artificis sapientiam exhibet; tantam nimirum, ut vere pueros figmentorumque artifices, Phidias illos, Parasiosque, et Praxiteles, et Zeuxidas arte iis subtiliore coarguat. Democritus, puto, subtili pavimenti opere conspecto, atque hinc conjecturam ducens, haud procul abesse dixisset, quin suas ΝΟΤΕ. Η χρυσοῦ τι θαυμασιώτερον σύνθημα Innuit forte simile aliquid factitatum in mensa altaris novæ ecclesiæ, ac factum fuerat in Sancta Sophia a Justiniano; pluribus scilicet liquatis speciebus, sive etiam contusis, ex quibus una altaris mensa conflaretur; cujus tamen rei Constantinus non meminit; Photium tamen tueri recentior forsitan memoria possit. Proclive certe Justinianæ munificentiæ fere æmulum ædificiorum superbia, hoo quoque æmulari ipsum voluisse, ac rem tentasse. Constantinus ita: Τὰ ἄδυτα τοῦ ναοῦ, καὶ χρυσῷ, καὶ ἀργύρῳ καὶ λίθοις τιμίοις, καὶ μαργάροις καταπεποίκιλται· tumque aliis percensitis, quæ in sanctuario erant, καὶ αὐτὰ, inquit, αἱ ἱεραὶ τράπεζαι ἐξ ἀργύρου πάντα περικεχυμένον ἔχοντα τὸν χρυσ σὸν, καὶ λίθοις τιμίοις ἐκ μαργαριτῶν ἠμφιεσμένοις πολυτελῶν τὴν σύμπηξιν καὶ σύστασιν ἔχουσι. Ιpsæ etiam sacræ mensæ, omnia ex argento cui superfusum fuerat aurum, et lapidibus pretiosis, margaritis superpositis amplissimi pretii, compacta ac fabricata erant. At num hæ mense, ipsa κατ' ἐξοχὴν τοῦ θυσιαστηρίου τράπεζα; in Sancts Sophie 88crario etiam alias mensas describit auctor anonymus, nihil habentes cum *ipsa altaris mensa in fabrica aliisque commune; quid, si etiam in novæ ecclesiæ sacrario erant; nec Constantinus de ipsa altaris mensa locutus est, quam potius peculiarius voluerit notare? Quod editum titulo ἔκφασις, mutavi ἔκφρασις· nec enim aliud est quam oscitantia exscribentis, dum quæ duplex pingi littera solet, simplici reddit. In quo non semel illi erratum; quodque omnem scrupulum adimit, sæpius in voce εὐφαίνεσθαι, pro εὐφραίνεσθαι· τῷ ἔκφασις, nihil satis congruit: έκφρασις. Descriptio est, Lermolao auctore, et quidem culta, verborumque lenocinio pœne affectata, cujusmodi illa Sancta Euphemim, auctore Asterio, in vi synodo laudata, mihique emendatior in Asterio edita, semelque et iterum Lugdunensibus et Pari siensibus typothetis ex mea illa editione, quidquid ingrate taceant, recusa. Est ejusdem etiam descriptio Oculi, Orat. de cæco nato, mihi perinde post Photiana excerpta, primum ex P. Jac. Sirmundi et Seguier. codd. edita. τὸ ἐνευθυνούμενον, emend. ἐνευθηνούμενον.

ob oculos versantes atomos invenisset: sic cuncta plena miraculo. Unum vero duntaxat mihi peccasse videtur delubri architectus, quod in unum eumdemque locum pulchris omnibus congestis, videntem clare spectaculo frui non sinit, aliis subinde alio trahentibus, vicissimque avellentibus, nec sinentibus quantum quis velit, ejus quod videt aspectu satiari. Quod me vero præteriit, primumque dicendum fuit. Verum ne inter orandum quidem, templi miraculum suas orantem clare partes exsequi sinit: ac sane modo dicturus sum. In ipsa namque superiori fornice, virilis imago Christi formam præferens lapillorum vario flore depicta enitescit. Dixeris terram inspectare, ejusque ornatum ac gubernationem mente agitare: sic accurate pictor, gestu ex habitu, coloribusque Creatoris erga nos providentiam curamque, numine propensius atlante, effinxit. Hemisphærii circa tholum insectis circulis, angelorum communem stipantium Dominum depicla multitudo: quæ vero ab altaris loco apsis assurgit, Virginis forma splendescit, nostri causa expansis intemeratis manibus, ac quæ salutem imperatori præstet, roburque ad bella fortiter gerenda illi conciliet. Apostolorum chorus atque martyrum; sane etiam prophetarum ac patriarcharum, egregium templo ornatum, quod pictis imaginibus impleant, afferunt: horum unus quis, tametsi silet, quibus olim locutus est, clamat: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! concupiscit et deficit anima mea in atria Domini 1. Alter vero: Quam mirabilis est locus iste! non est hoc, nisi domu: Dei 3. Succinit autem forte alius, qui nec ipse ex nostris, aut probatis sit, invitusque nostra deprædicat: Quam pulchræ domus tuæ, Jacob; taber1.acula tua, Israel! Tanquam paradisi super flumina, et sicut tabernacula quæ fixit Deus, et non homo³. Olim quidem Dei conspectori Mosi, Dei ipsius imperio tabernaculum excitatum est, ad hostias Deo immolandas, ac populi delicta expianda. Sed et Salomoni regi, templum deinde Hierosolymis conditum est; opus scilicet aspectu delectabile, ac ejusmodi, ut quidquid ejus generis unquam exstiterat, pulchritudine, magnitudine, sumptuositate longe obscura. ret. Enimvero quantum fortasse umbra et figura a veritate rebusque ipsis decedit, tantum illa a templo, quod nunc fidelis magnusque imperator noster exstruxit: non eo duntaxat nomine, quod istud gratiæ ac spiritus est, illa legis atque litteræ; sed quod etiam pulchritudine ac reliqua artis concin. nitato elegantiaque præ illis merito primas obtinet. Ecquis vero brevi adeo tempore celeberrimi templi miracula tentet oratione percurrere; cum nec ipsum visum, diu multumque legendo, quanquam sensus reliquos celeriori motu longe exsu- 'Psal. Lxxxiii, 2. * Gen. ΧΧVΙΙΙ, 17. Num. χχιν, 5. ματος. Ενὶ δέ μοι δοκεῖ μόνον ὁ τοῦ τεμένους ἀρχι τέκτων διημαρτηκέναι, ὅτιπερ εἰς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν χῶρον ἅμα πάντα συλλέξας τὰ κάλλη, οὐκ ἐᾷ τὸν θεατὴν καθαρῶς ἐντρυφῆσαι τοῦ θεάματος, ἄλλων ἀπ' ἄλλων ἀφελκόντων τε καὶ μετασπώντων· καὶ μὴ παραχωρούντων ὅσον τις ἐθέλει τοῦ ὁρωμένου κορέν νυσθαι. γρα *Ο δέ με παρέδραμε, καὶ πρῶτον ῥηθῆναι ἔδει. Αλλὰ γὰρ οὐδ᾽ ἐν τοῖς λόγοις τοῦ τεμένους τὸ θαῦμα παρέχει τῷ λέγοντι καθαρῶς, τὸ ἴδιον τελεῖν ἔργον· καὶ δὴ νῦν εἰρήσεται, ἐπ᾿ αὐτῆς γὰρ τῆς ὀροφῆς, ἀνδρείκελος εἰκὼν μορφὴν φέρουσα τοῦ Χριστοῦ που λυανθέσι ψηφίσιν ἐγγέγραπται. Εἴποις ἄν αὐτὸν τὴν γῆν ἐφορῆν, καὶ τὴν περὶ ταύτης διανοεῖσθαι διακό σμησίν τε καὶ κυβέρνησιν· οὕτως ἀκριβῶς ὁ φεύς καὶ τοῖς σχήμασι τὴν τοῦ Δημιουργοῦ περὶ ἡμᾶς κηδεμονίαν ἐπίπνους γέγονεν ἐντυπώσασθαι. Τοῖς δὲ περὶ αὐτῇ ὀροφῇ τοῦ ἡμισφαιρίου τμήμασιν ἐγκύκλοις, πληθὺς ἀγγέλων τῷ κοινῷ Δεσπότῃ δορ φοροῦντες διαμεμόρφωνται. Ἡ δὲ ἀπὸ τοῦ θυσιαστη ρίου ἀνεγειρομένη αψὶς, τῇ μορφῇ τῆς Παρθένου περιαστράπτεται, τὰς ἀχράντους χεῖρας ὑπὲρ ἡμῶν ἐξαπλούσης, καὶ πραττομένης τῷ βασέλεῖ τὴν σωτη ρίαν, καὶ κατ᾽ ἐχθρῶν ἀνδραγαθήματα. Χορὸς δὲ ἀποστόλων καὶ μαρτύρων· καὶ δὴ καὶ προφητῶν καὶ πατριαρχῶν, ὅλον πληροῦντες ταῖς εἰκόσι τὸ τέμενος ἐξωραΐζουσιν· ὧν ὁ μὲν καὶ σιγῶν δι' ὧν πάλαι ἀνα εφθέγξατο, βοᾷ· ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου. Ὁ δέ· Ὡς θαυμαστὸς ὁ τόπος οὗτος! οὐκ ἔστι τοῦτο, ἀλλ' ἢ οἶκος Θεοῦ· Ἐπιφωνεῖ δέ τις ἴσως καὶ τῶν οὐχ ἡμετέρων οὐδ᾽ ἔγγεγραμμένων, καὶ ἄκων ἐπιθειάζων τὰ ἡμέτερα· ὡς καλοὶ σου οἱ οἶκοι, Ἰακώβ, αἱ σκηναί σου, Ἰσραήλ! ὡσεὶ παράδεισοι ἐπὶ ποταμούς, καὶ ὡς αἱ σκηναὶ ἂς ἔπηξεν ὁ Κύριος, καὶ οὐκ ἄνθρωπος. Πάλαι μὲν οὖν τῷ θεόπτῃ Μωσῇ θείῳ προστάγματι σκηνὴ κατεσκεύαστο· θυσίαν τε θύσαι Θεῷ ἁμαρτίας ἐξιλάσασθαι. Καὶ τῷ Σολομῶντι δὲ βασιλεῖ ὁ ἐν Ἱεροσολύμοις ναὸς ὕστερον τερπνόν τι χρῆμα, καὶ πάντας τοὺς ἔμπροσθεν τῷ κάλλει καὶ μεγέθει, καὶ τῇ πολυτελείᾳ ἀποκρυψάμενος. Ἀλλ᾽ ὅσον σκιὰ καὶ τύπος ἀληθείας καὶ πραγμάτων αὐτῶν ὑποβέβηκε, τοσοῦτον ἐκεῖνα τοῦ νῦν ἐξοικοδομηθέντος ναοῦ τῷ πιστῷ καὶ μεγάλῳ βασιλεῖ ἡμῶν· οὐχ ὅτι ὁ μὲν τῆς χάριτος καὶ τοῦ πνεύματος, τὰ δὲ τοῦ νόμου καὶ τοῦ γράμματος, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῷ κάλλει, καὶ τῇ ἄλλῃ τε χνουργίᾳ καὶ δεξιότητι, τὰ δεύτερα φέρουσι. Καὶ τί ἄν τις ἐν οὕτω βραχεῖ τὰ τοῦ περιωνύμου τεμένους λόγῳ πειρᾶται περιέρχεσθαι θαύματα; ὅπου γε οὐδ᾽ αὐτὴ ἡ ὄψις οὐδ᾽ ἐπὶ συχνὸν χρόνον, καίτοι τὰς ἄλλας αἰσθήσεις τῷ τάχει κατόπιν ἄγους

' HOMILIA III. IN DEDICATIONE NOVÆE BASILICÆ. σα, ἀντιλαβέσθαι τούτων οὐδαμῶς ἐλέγχεται κατ- perat, hæc satis percipere posse ac comprehendere ισχύουσα. Χαίρω γοῦν ἔγω γε οὐδὲν ἧττον, εἰ καὶ τὸ prorsus liqueat. Nihil itaque minore gaudio afficior, ἔλαττον ὁ λόγος ἀπηνέγκατο, ἢ εἰ καὶ πρὸς αὐτὸ τὸ quanquam victa oratio est, quam si illa ad justæ μέτρον τῆς ἱκανῶς ἐχούσης ἀφίκετο διηγήσεως. Οὐ modum narrationis, rem satis exsecuta esset. Non γὰρ τῆς ἐν λόγῳ δυνάμεως ἐπίδειξιν, ἀλλὰ τὸ κάλλι- enim hoc animo constitutum, ut dicendi vim ostenστόν τε εἶναι τὸν ναὸν καὶ ὡραιότατον, καὶ νικῶντα tarem, sed ut templum pulcherrimum esse ac venuνόμους ἐκφράσεως, παραστῆσαι προήρημαι. stissimum, longeque descriptionis leges vincere comprobarem. ᾿Αλλά μοι πρὸς σὲ ὁ τοῦ λόγου δρόμος, τὸν τοῦ συλο λόγου αἴτιον, ἐπιστρεφόμενος ἰθυνέσθω. Χαῖρε τοι γαροῦν, ὦ βασιλεῦ θεωχαρίτωτε καὶ θεοφιλέστατε, καὶ ἀνακαινίζου τὴν κατά τε σῶμα καὶ ψυχὴν ἐπ' ἔργοις ἀγαθοῖς ἀκμάζων νεότητα· τοῦ τε περιωνύμου ναοῦ, καὶ τῆς σῆς σοφίας ἔργων καὶ χειρὸς ἑορτάζων τὰ ἐγκαίνια. Εντεινε, καὶ κατευοδοῦ, καὶ βασίλευε, ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραότητος καὶ δικαιοσύνης. Οδηγεῖ γὰρ, ὡς ἔνεστιν ἰδεῖν ἐναργῶς, καὶ ὁδο ηγήσει σε ἡ τοῦ Ὑψίστου δεξιὰ τοῦ κτίσαντός σε, καὶ ἐξ αὐτῶν σπαργάνων εἰς βασιλέα τοῦ οἰκείου καὶ περιουσίου λαοῦ χρίσαντος. Συνευφραίνου καὶ συν ανακαινίζου καὶ αὐτὸς, τῶν ὅσους ἥλιος ἐπεῖδε Καισάρων τὸ ἐγκαλλώπισμα, σοφίᾳ τε καὶ συνέσει τοὺς ἔμπροσθεν παρευδοκιμῶν· καὶ τῷ θείᾳ σε ψήφῳ, ἀλλὰ μὴ σπουδαρχήσαντα, μηδ' ἀνθρωπίναις περιδρομαῖς τὴν τηλικαύτην ἀρχὴν ἀναδέξασθαι. Συνευφραίνου τοίνυν καὶ συνανακαινίζου τῷ μέτοχόν σε προσειληφότι καὶ κοινωνὸν τῆς βασιλείας ἐπὶ κοινῇ τε σωτηρία τῶν ἀρχομένων, καὶ ἀξίως τῆς εἰς αὐτὸν εὐνοίας καὶ ἀψευδεστάτης ἀγαπήσεως. Διὰ γὰρ τῆς ὑμετέρας δυάδος ἡ Τριὰς εὐσεβῶς λατρευομένη τε καὶ προσκυνουμένη, τὴν ἑαυτῆς πρόνοιαν εἰς πάντας ἐξαπλοῦσά τε καὶ διαπορθμεύουσα, σοφῶς πηδαλιουχεῖ καὶ διακυβερνᾷ τὸ ὑπήκοον. Χαίρετε καὶ ὑμεῖς, ὦ τῆς βουλῆς Πατέρες, πολιά σεμνὴ καὶ αἰδέσιμος, πιστῷ καὶ μεγάλῳ βασιλεῖ καὶ σεβαστῷ, συνανακαινιζόμενοι Καίσαρι, τοῦ περιωνύ μου ναοῦ συνεορτάζοντι τὰ ἐγκαινίσματα. Χαίρει δὲ καὶ συνευφραίνεται καὶ ὅσον ἱεροφαντικόν τε καὶ ἀρχιερέων πλήρωμα, οἰκεῖον κλέος καὶ καύχημα τὴν τοῦ ναοῦ ποιούμενοι καθιέρωσιν· χαίρετε δὲ καὶ συγκ χορεύετε καὶ ὑμεῖς, ὦ ὑπόλοιπον καὶ φιλόθεον ἄθροισμα, ἄλλον οὐρανὸν ὁρῶντες ἐπὶ γῆς τὸν τῆς Παρθένου ναὸν ἐγκαινιζόμενον σήμερον· ἧς ταῖς πρεσβείαις τύχοιμεν ἅπαντες καὶ τῆς μακαρίας ἐκείν νης καὶ ἀτελευτήτου χάριτος καὶ ἀγαλλιάσεως, ἐν ᾗ Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ῳ ἡ δόξα καὶ τὸ κρά τος, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. 'Αμήν. 4 Psal. 1, 5. * Psal. xLiv, 5. Ad te enimvero, qui conventus auctor exsistis, sese orationis cursus verso tramite dirigat. Gaude itaque, imperator Deo gratissime ac religiosissimae, et renovare vegeta, tum corpore' tum operibus bonis, juventute, qui celeberrimi templi tumque sapientiæ ac manus, operum encænia agis. Intende, prospere procede et regna; propter veritatem et mansuetudinem et justitiam s. Deducit enim, ut palam videre licet; delucetque te Altissimi dextera qui creavit te, exque ipsis cunabulis in proprii sui ac peculiaris populi regem inunxit. Collætare ac pariter innovare et ipse, nempe omnium quos unquam sol aspexit, gloria Cæsarum; quippe sapientiæ laude ac prudentiæ majoribus longe præcellens; quoque adeo divino suffragio, at non ipse imperii invidus, neque humanis studiis atque ambitu, tanti arcem imperii invadas. Collætare igitur unaque innovare cum eo, qui te socium, atque imperii consortem ad subditorum communem utilitatem, ac pro eo ac tuam in eum benevolentiam, sincerissimamque dilectionem decebat, assumpsit. Per vestram enim duorum societatem Trinitas pie culta ac adorata, suam in omnes providentiam explicans atque transmittens, sapienter subditos regit atque gubernat. Vos quoque gaudete, Patres conscripti, gravis senectus, fidelique ac magno imperatori Augustoque venerabilis, unaque cum Cæsare, pari gaudio clarissimi templi encania celebranti, renovamini. Gaudet vero et collætatur sanctorum doctorum ac episcoporum cætus omnis, qui proprium decus atque gloriam templi consecrationem ducit. Gaudete vero etiam, ac una choros ducite, vos quoque reliqua ao religiosa turba, quæ cœlum aliud in terra, quod hodie dedicatur Virginis templum, conspicitis: cujus intercessionibus utinam omnes etiam beatæ illius ac immortalis gratia ac exsultationis compotes efficiamur; in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium, nunc, et semper, et in sæcula. Amen.

SANCTI ATHANASII ENCOMIUM. Photius archiepiscopus Constantinopolitanus, ad fra- Φωτίου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως, πρὸς trem suum Tarasium, de sermonibus magni inter sanctos Athanasii Alexandriæ archiepiscopi Hic, inquit, et in sermonibus ubique locutione clarus est, brevis et simplex: acutus tamen et altus, et argumentationibus omnino vehemens, et in his tanta ubertas, ut admirabilis sit. Logicis autem methodis nihil tenuiter, nihil juveniliter, ut pueri et rudes, sed philosophice, sed magnifice ulitur. Scripturarum testimoniis ac demonstrationibus ad confirmationem communitus est, et in primis sermo ille contra gentiles et qui de humanitate Verbi Dei habitus est, quinque in Arium libri, qui revera sunt omnis hæreseos tropæum, sed Arianæ potissimum. Et si quis theologum Gregorium, et divinum Basilium diceret ex hoc libro tanquam " fonte quodam haurientes, orationis suæ pulchros ac perlucidos contra errorem fundere fluvios, non erit, ut arbitror, procul a verisimilitudine. Scripta sunt autem ab eo, et in Ecclesiastem commentaria, et in Cantino canticorum, sic et in Psalterium, et in alia multa. Gratia tamen et ornatu vere excellunt sermones contra Apollinarium, et epistolæ, quotquot ejus excusationem continent. ἐν τὸν ἴδιον ἀδελφὸν Ταράσιον, περὶ τῶν λόγων τοῦ ἁγίοις μεγάλου Αθανασίου ἀρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας. Ἐν οἷς, φησὶν, ὅτι σαφής μέν ἐστι τὴν φράσιν, ὥσπερ ἁπανταχοῦ τῶν λόγων αὐτοῦ, καὶ ἀπέριττος καὶ ἀφελής· δριμὺς δὲ καὶ βαθύς, καὶ λίαν τοῖς ἐπιχειρήμασιν εὔτονος· καὶ τὸ γόνιμον δὲ αὐτοῦ ἐν τούτοις ἡλίκον ὅσον, φησί, θαυμάσιον. Λογικαῖς τε [sic ms. interpres videtur legisse δὲ] μεθόδοις, οὗ τι γυμνῶς καὶ μειρακιωδῶς, ὥσπερ οἱ παῖδες καὶ ἀρτιμαθεῖς, ἀλλὰ φιλοσόφως τε καὶ μεγαλοπρεπῶς ἀποκέ χρηται. Γραφικαῖς τε μαρτυρίαις καὶ ἀποδείξεσιν εἰς τὸ καρτερὸν κατωχύρωται· καὶ μάλιστά γε ὁ κατὰ Ἑλλήνων, ὅ τε περὶ τῆς ἔνσωματώσεως τοῦ Θεοῦ Λόγου εἰρημένος, καὶ ἡ κατὰ ᾿Αρείου πεντάβιβλος, τρόπαιον οὖσα κατὰ πάσης μὲν αἱρέσεως, ἐξαιρέτως δὲ τῆς ᾿Αρειανῆς. Καὶ εἴ τις τὸν θεολόγον Γρηγόριον, καὶ τὸν θεῖον Βασίλειον, ἐκ ταύτης ὥσπερ ἀπὸ πηγῆς ἀρυσαμένους φαίη τῆς βίβλου τοὺς καλοὺς ἐκεί νους καὶ διαυγεῖς τῶν οἰκείων λόγων κατὰ τῆς πλά την ῥεῦσαι ποταμούς, οὐκ ἂν, οἶμαι, σφαλείη τοῦ παν ραδείγματος· πεποίηται δὲ αὐτῷ, φησὶ, καὶ εἰς τὸν Ἐκκλησιαστὴν, καὶ εἰς τὸ Ασμα τῶν ᾀσμάτων ὑπομνήματα, ὥσπερ καὶ εἰς τὸν Ψαλτῆρα, καὶ ἐν ἑτέροις πολλοῖς. Εἰς μὲν τὴν χάριν καὶ τὸ κάλλος, ἀτεχνῶς διαφέρουσιν οἱ κατὰ ᾿Απολιναρίου λόγοι καὶ τῶν ἐπιστολῶν, ὅσαι τὴν ἀπολογίαν αὐτῷ τῆς φυγῆς περιέχουσιν. ΝΟΤΕ. Photius in Bibliotheca sua cujus hoc fragmentum optimo illo vetustissimoque Athanasiano codice, qui est Academiæ Basileensis, præfixum est totidem verbis: illudque jam olim a Petro Nannio, qui eodem codice usus est, sic Latine redditum est.. Cf. cod. 140. CARMINA STICHERON IN SANCTUM METHODIUM CONSTANTINOPOLITANUM. (BOLLAND. Acta Sanctor., Junii t. II, p. 960.) Ad Vesperas inter alia ponitur ex Octoecho Sticheron seu Versiculus, ad modulos tertii toni canendus, tanquam poema Photii patriarchæ. Festive hodie ornatur Dei Ecclesia, et exsultans clamat: Illustrata est pulchritudo mea super omnem civitatem: ecce enim archipræsulum gemma præclara, gloriosus Methodius, iter ad calos tenuit, Agite ergo festi hujus amatores, cootus orthodoxoΕὐφροσύνως σήμερον ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ στολί ζεται, ἀγαλλομένη κραυγάζουσα· Ἐλαμπρύνθη μου τὸ κάλλος ὑπὲρ πᾶσαν πόλιν· ἰδοὺ γὰρ τῶν ἀρχιερέων τὸ μέγα κειμήλιον, ὁ ἔνδοξος Μεθόδιος, τὴν πορείαν πρὸς οὐρανὸν ἐποιήσατο. Δεῦτε οὖν, φιλέορτοι, τῶν

CARMINA. ὀρθοδόξων τὸ σύστημα, χοροστατήσαντες ἅμα τὴν rum, chorosque simul ducite circum arcam, cuθείαν λάρνακα, ἰαμάτων πλημμύραν λαβόντες παρ' αὐτῆς, ἱκετεύωμεν αἰτήσασθαι Χριστὸν τὸν Θεὸν τοῦ ῥυσθῆναι τὴν οἰκουμένην ἀπὸ πάσης αἱρέσεως. rationum gratiam inde exundantem suscipientes: precemur autem ut exoret Christum Deum nostrum, quatenus universum liberet! ab omni hæresi. MONITUM IN TRES ODAS SEQUENTES (Ang. Mai Scriptor. vet. tom. I, p. xx111.) Photii odæ tres suavi carmine scriptæ, mediocris prolixitatis, exstant in vetere codice Barberiniorum 246, itemque in ejus recenti apographo, inter aliorum auctorum bene multos multæque elegantiæ Græcos hymnos, quorum ii saltem qui morum honestati non obsunt, haud diutius in tenebris continendi videntur, neque sinendum ut Photii quoque musa cum his invita sileat. Imo vero odas Photii novem mss. collegii apud Gallos Claromontani exstitisse ait Labbeus Nov. Biblioth. mss. p. 139. Photii tres illa odæ sub codicis Barberiniani fine leguntur; quarum prima est ἐκ προσώπου Βασιλείου δεσπότου ad Deum; in ea scilicet loquitur ipse Basilius. Altera ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας εἰς Βασίλειον φιλόχρι στον βασιλέα; Ecclesia nimirum alloquitur imperatorem. Tertiu ode ἐγκωμιαστικὴ εἰς Βασίλειον τὸν φιλό χριστον δεσπότην. Νotissimum est, Photium gratia apud Basilium imperatorem floruisse, cui etiam regiam coronam sumenti sacras preces præivit; mox ab eodem in exsilium actum fuisse. Utramque rem narrat eliam Hamartolus in Vaticano codice ineditus: pag. 202 b: Ὁ Βασίλειος ἐκ τῆς ἑαυτοῦ κεφαλῆς τὸ στέμμα ἀράμενος δέδωκε Φωτίῳ τῷ πατριάρχῃ. καὶ εἰσαγαγὼν αὐτὸν ἐν τῇ ἁγίᾳ τραπέζῃ, ἐποίησεν εὐχὴν ἐπ' αὐτῷ. Ὁ δὲ πατριάρχης τὸ στέμμα ἐξενεγκών τῷ βασιλεῖ ἐπιδέδωκε· καὶ τῶν σκήπτρων πεσόντων, ὡς ἔθος, ἔστεψεν ὁ Μιχαὴλ τὸν Βασίλειον. Patrata deinde Michaelis imperatoris cæde, pergit dicere Hamartolus p. 294 b: Τοῦ Βασιλείου ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἐλθόντος, καὶ τῆς ἀχράντου θυσίας μεταλαβεῖν βουληθέντος, ὁ πα τριάρχης Φώτιος τῆς θείας αὐτὸν ἀπεῖργε μεταλήψεως, ἀνδροφόνον ἀποκαλῶν καὶ λῃστὴν καὶ τῶν ἀχράντων μυστηρίων ἀνάξιον· ἐφ᾽ οἷς θυμωθεὶς ὁ Βασίλειος, ἐκ Ρώμης ἐπισκόπους ἐλθεῖν παρεσκευασε, τόμον ἐπι φερομένους τοῦ πάπα, καὶ τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου τοῦτον ἐξώθησεν, Ἰγνάτιον δὲ τὸν ἐν ἁγίοις πατριαρ την προεχειρίσατο τὸ δεύτερον. Utroque Hamartoli loco utitur Zonaras XVI, 7, 8: et secundo quidem prope ad litteram. Hac vero super re legenda est Photii epistola 97 (nunc libri I, 16), quæ est gravis adversus Basilium expostulatio ab exsilio missa. Denique moneo, alium esse Photium monachum melodum,cujus exigua στιχηρά sunt in codice Vaticano 216, p. 6, et in Palatino 138, p. 6-8. Porro ille πάνυ nunquam fuit monachus: etsi juvenem se a monastica vita non fuisse alienum, sed curis sæcularibus præpeditum, narrat Photius in epistola ad syncellum Antiochenum, quam et Græce editam scio, et ego in vetere codice lego ó Olim in præfatione tomi primi Scriptorum vet., ubi de ineditis Photii scriptis disserui, odas ejusdem tres commemoravi, a me in Barberiniano codice observatas; quarum in priore Deum alloquitur Basilius Macedo imperator; in altera Basilium ipsum imp. alloquitur Ecclesia; in tertia demum imperfecta idem Basilius imp. laudatur. En autem has demum odas a cl. viro P. Matranga exscriptas exhibeo. Φωτίου πατριάρχου ὕμνος ἐκ προσώπου Βασιλείου δεσπότου. – (Ang. Μαι Spicil. Rom. IX, 739.) Ηχος α΄. ᾿Απὸ χειλέων ὕμνον Προσφέρω σοι τῷ Κτίστῃ, ᾿Απὸ καρδίας βάθους Σοὶ δόξαν ἀναπέμπω. Βάθος σου τῆς σοφίας, Κριμάτων τὰς ἀβύσσους Τίς λόγος ἐξυμνήσει, Δέσποτα τῶν ἁπάντων; Photii patriarchæ hymnus in persona Basilii imperatoris. · Ode 1. Hymnum e labiis ad te dirigo Creatorem, e cordis penetralibus tibi laudem emitto. Sapientiæ tuæ profundum judiciorum abyssos quis sermo prædicabit, universorum Domine? Conf. ad Amphiloch. 160. ΝΟΤΕ.

Γλῶσσα δὲ πῶς ἐξείποι Τὸ σὸν, Ὕψιστε, κράτος; Ο βάθος, ὦ σοφία, Νικῶσα πάντα λόγον! Δυνάμει ἀσυγκρίτῳ θαυμάσια εργάζει, Οὐδὲν δέ σου τῇ θείᾳ ᾿Ανθίσταται βουλήσει. Εξίσταμαι, καὶ θάμβους Πληρούμαι τὴν καρδίαν, Οταν σῆς δυναστείας Τὰ ἔργα ἐννοήσω. Ζητεῖν οὐκ ἐξαρκεί μοι Διάνοια τὸ θαῦμα, Τὸ ὕψος τοῦ ἐλέους, Χαρίτων σου τὸν πλοῦτον. Ηγειράς με ἐκ λάκκου, Κύριε, κατωτάτου, Μεγαλύνω σου, Σῶτερ, Τὴν θείαν δυναστείαν, Οτι ὡς δυνατός μοι Εἰργάσω μεγαλεῖα. Νεώτερος ὑπῆρχαν Ἐν τέκνοις τοῦ πατρός μου, ᾿Αλλ᾽, ὦ σου τῶν θαυμάτων, ᾿Ανέδειξας δεσπότην. Ξενίζει πᾶσαν ὄντως Διάνοιαν τὸ θαῦμα· Καὶ ξένον γὰρ ὑπάρχει Ὡς ἔργον δεξιᾶς σου. Ὁ πρῖν γενέσθαι πάντα "Ωσπερ παρόντα βλέπων, Ο πάντων βασιλεύων, Ἐπάκουσον φωνῆς μου. Πορεύεσθαι εὐθεῖαν Τῶν ἐντολῶν σου τρίβον Εὐδόκησον ὁ πρίν με Π Δυναστῶν δὲ ἐν μέσῳ, Ἔθηκας τοῦ λαοῦ σου, Θεὲ, Δέσποτα πάντων, Κύριε τοῦ ἐλέους, Τίς λόγος ἐξαρκέσει Πρὸς σὴν δοξολογίαν; Ἰδὼν ὁ βλέπων πάντα Ταπείνωσιν καὶ πόνον Ἐμῆς καρδίας, λύεις Κακώσεων τὰ βάρη. Καθάπερ μόνος οἶδας Πνοῆς ὁ πάσης κτίστης Ὁ ἐκ μητρὸς κοιλίας Ὑπάρχων σκεπαστής μου, Λίθῳ τὴν κεφαλήν μου Εκόσμησας τιμίῳ, Ἔδειξας βασιλέα Καὶ ἄρχοντα λαοῦ σου. Γενέσθαι ἀφορίσας. Ρομφαία καθοπλίσας Τῆς σῆς δυνάμεώς με, Εχθροὺς τοὺς ἀοράτους Ἐνίσχυσον τροποῦσθαι. Σοφία, θείε Λόγε Πατρὸς, ὃν ᾑρετίσω Δουλεύειν σοι, φύλαξον Επώνυμον λαόν σου. Τὰ βέλη τοῦ λαοῦ σου Ἠκονημένα δεῖξον Πηγνύμενα καρδίᾳ Εχθρῶν σου βασιλείας. Ὑπὲρ ἧς τὸ σὸν αἷμα Ἐκένωσας, Σωτήρ μου, Αγίαν Ἐκκλησίαν Ακίνητον συντήρει. Lingua autem quomodo dicat tuam, Altissime, potestatem? O profundum! o sapientia omnem sermonem superans! Virtute incomprehens bili mirabilia operaris, nibilque tuæ divinæ resistit voluntati. Stupeo, et terror pectus occupat, cum tuæ potentiæ opera considero. Quærere impar est mea mens admirabilem misericordiæ magnitudinem, gratiarum tuarum divitias. Eduxisti me, Domine, e lacu pessimo, et in medio populi tui principum collocasti me. Deus, qui universa dominaris, Deus misericordiæ, quis sermo par erit ad te glorificandum? Videns et aspiciens omnem humilitatem et laborem cordis mei, pondus solvis ærumnarum. Tanquam solus me nosti, animæ omnis Creator, e ventre matris meæ factus susceptor meus, Inclyto lapide caput meum ornasti, ostendisti regem et principem tui populi. Magnifico tuam, Salvator, divinam potestatem, quia fecit mihi magna qui potens est. Minimus eram e patris mei filiis, sed, o mirabile tuum opus! imperatorem ostendisti. Cogitationem reipsa omnem confundit hoc mirabile, etenim inauditum est opus dexteræ tuæ. Qui, antequan sint omnia ut prasentia conspicis, qui universa regis, exaudi meam vocem. Rectam ingredi mandatorum tuorum viam largire, qui me antequam fierem elegisti. Gladio tuæ virtutis me instruens, inimicos invisibiles da mihi in fugam vertere. Sapientia, divinum Verbum Patris, quem assumpsisti ut tibi serviret, custodi a te nominatum populum tuum. Tela populi tui acuta ostende hærentia cordi inimicorum tui imperii. Propter quam tuum sanguinem fudisti, Salvator, sanctam Ecclesiam immotam conserva.

Φιλάνθρωπε οἰκτίρμον, Ην ἔδωκας εἰρήνην Τοῖς θείοις ἀποστόλοις, Παράσχου τῷ λαῷ σου. Χάριν, ἣν ἐπηγγείλω Τοῦ Πνεύματος παρέξειν, Κατάπεμψον, ὦ Πλάστης *Απάντων καὶ Δεσπότης: Ψυχῇ ὢ ἂν μια σε Καὶ γνώσει καὶ καρδίᾳ CARMINA. ᾿Απαύστως εὐλογοῦμεν Τὴν θείαν βασιλείαν. Ὁ πάντων βασιλεύων Τῶν ἄνω καὶ τῶν κάτω, Εἰς σὲ πᾶσαν ἐλπίδα Οἶδας ὡς ἀνεθέμην. Σὺ οὖν ὡς Κτίστης πάντων Θεὸς καὶ Βασιλεύς μου Ον ἔδωκας λαόν μοι Τῇ δεξιᾷ σου ἄγοις. Qui homines amas et misereris, quam dedisti pacem divinis apostolis, populo tuo præsta. Gratiam, quam pollicitus es Spiritus te præstiturum, emitte, o Creator omnium et Dominator. Anima ut una, et cognitione et corde perpetuo te laudemus, divinum concede regnum. Qui universa regis, quæ sursum et deorsum sunt, in te spem nosti omnem ut posuerim. Tu ergo, ut omnium Creator, Deus et Rex meus, quem dedisti mihi populum dextera tua dirigas. Τοῦ αὐτοῦ ὕμνος ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας εἰς Βασίλειον τὸν φιλόχριστον βασιλέα. ᾿Ακουτισθῶμεν πάντες Τῆς βασιλίδος νύμφης, Χριστοῦ τῆς Ἐκκλησίας, Μυστικῶς ὑπαρχούσης. Βουλὴν Ὑψίστου μένειν Εἰς τὸν αἰῶνα γνῶτε, Βουλὰς δὲ τῶν ἀνθρώπων Τὸ βέβαιον οὐκ ἔχειν. Γενεὰ ἐπαινέσει Τὴν σὴν μεγαλωσύνην, Καὶ γενεὰ λαλήσει Σῶν ἔργων τὰς δυνάμεις. Διδοὺς συντετραμμένοις Βραχίονα καὶ κράτος, Καὶ κατασπῶν ἐδάφει Οφρὺν τὴν ἐπηρμένην. Εξάρχου τῆς χορείας Δαβίδ· τίς ἐξαγγέλλει Τὰς δυναστείας, ᾄδων Τὴν αἴνεσιν Κυρίου; Ζήτησον μελωδούς σου Συγκρούειν τὴν κινύραν· Ημέρα ἑορτῆς γὰρ Ὑπάρχει τοῦ Δεσπότου. Ἡ πρὶν ἀλγυνομένη Τῷ σπαραγμῷ τῶν τέκνων, Ἦχος α΄. Τὴν ἕνωσιν τὴν τούτων Φαιδρῶς πανηγυρίζω. θυγατέρες παρθένοι, Νεάνιδες, ἐν οἴκῳ Ζητήσατε ἀδούσας Τοῦ πάντων βασιλέως. Ιδού με ὥσπερ ἄλλον Οὐρανὸν ἐξαστράπτειν, Τοῖς ἀστράσι τοῖς τέκνοις Καλλύνων ὁ Δεσπότης. Κατάπαυσον τὸν κόπον, Ηνίοχε ἡμέρας· Ανέτειλεν γὰρ ἄλλος Ηλιος εἰς τὸν κόσμον. Λύχνον τὸν θεῖον πᾶσιν Ἐν μέσῳ τῆς λυχνίας Ὁρῶντες δαδουχοῦντα, Λαὸς Θεοῦ εὐφραίνου. Μεγαλύνωμεν ἅμα, Αἰνέσωμεν βοῶντες, Ἡ ἀλλοίωσις αὕτη Δεξιὰ τοῦ Ὑψίστου. Ναὶ δὴ, καὶ βασιλέως Κεφαλῇ τῇ ἁγίᾳ Τοῦ λόγου ἐξ ἀνθέων Διάδημα πλεκέσθω. Ejusdem hymnus in persona Ecclesiæ in Basilium Christi amicum imperatorem. Odle I. Audiamus omnes regiam sponsam, Christi Ecclesiam, mystice exsistentem. Consilium Altissimi in æternum manere scitote, consilia autem hominum firmitatem non habere. Generatio laudabit tuam magnitudinem, et generatio loquetur operum tuorum virtutes. Dedisti his qui contriti sunt brachium et potentiam, et ad solum dejecisti qui frontem extollebant. Principium es Davidis cantici; quis prædicabit potentias, canens Domini laudem? Quære musicos tibi cinyram pulsantes, dies enim festus Dominatoris agitur. Quæ antea rupta erat turbatione filiorum, eorum nunc concordiam lætanter concelebro. Puellæ virgines, juvenes, in domo quærite quæ canant universorum Regem. Ecce me, ut alium cœlum splendidam, filiis ut astris decorat imperator. Quiesce a labore, auriga diei, ortus est enim sol alius in mundum. Lucem divinam omnibus lampadis in medio illucentem cernentes, Dei popule, gaudete. Magnificemus simul, laudemus acclamantes: Hæc mutatio est dexteræ Excelsi. Ita quidem, et imperatoris sancto capiti e sermonum floribus diadema contexatur.

Ξενίζει με, ὦ ἄναξ, Ἡ σύνεσις ἐκείνη, Τὰ ἔργα σου τά θεῖα Τῶν σοφῶν βουλευμάτων. Οὐκ ἔτι στασιάζει Τῶν τέκνων ὁ χορός μοι· Βαθεῖα γὰρ εἰρήνη Τῆς σῆς βλύζει σοφίας. Παστάδα νῦν τὴν θείαν Ὁμοῦ χοροστατοῦντες, Κύκλῳ μου τῆς τραπέζης Παρέστηκε τὰ τέκνα. Ῥωμαίων μέγα γένος; Εντεινε καὶ εὐφραίνου, Ισχύϊ καὶ συνέσει Τοῦ σοφοῦ βασιλέως. Συστέλλου καὶ μὴ μέγα Επαίρου τῇ σοφία, Τὸν ἡμέτερον βλέπων, Σωλομών, βασιλέα. Τὸ συμπαθὲς καὶ πρᾶον Ὁρῶν τοῦ βασιλέως, Τὸ ὕψος τῆς ἀγάπης Δαβίδ συνευφραινέσθω. Ὑπέκστητε, οἱ ἄλλοι Βασιλεῖς του Ιούδα, Οὐ δύνασθε ἡλίῳ Ἐρίζειν οἱ σπινθήρες. Φοβερὸς πολεμίων Ὁ μέγας Κωνσταντῖνος, Αλλ' δρα βασιλέως Τὸ πλῆθος τῶν τροπαίων. χῶρον τις καθορῶν δὲ Βλαστὸν τῶν θεοφύτων Τὴν τερπνὴν βασιλίδα, Εἰς ἅμιλλαν προέλθοι; Ψυχῆς δὲ τῷ ὡραίῳ Ερίζειν τις τολμήσει, Τῶν ὅσους βασιλέων Ὁ ἥλιος ἐπειδεν; Ω ἄγαλμα σοφίας, Καλλώπισμα εἰρήνης, Αγλάϊσμα τῶν σκήπτρων, Ἔντεινε καὶ εὐφραίνου. Confundunt me, o princeps, ista prudentia, opera tua, et divina consiliorum sapientia. Non jam mihi turbatur filiorum cœtus, profunda enim pax e tua sapientia manat. Divinum nunc thalamum simul circumaguntur, et in circuitu mensæ meæ filii disponuntur. Romanorum magnum genus, extolle et gratulare robur et prodentiam sapientis imperatoris. Abscondaris, nec multum de sapientia superbias, Salomon, imperatorem nostrum aspiciens. Misericordiam et mansuetudinem videns nostri imperatoris, summa de charitate David congaudeat. Subjicimini, alii Juda reges, non potestis soli scintillæ æquiparari. Hostibus formidabilis fuit magnus Constantinus, sed imperatoris cerne tropæorum multitudinem. Agrum qui conspexerit Dei plantis luxuriantem, jucundam hanc regiam, ad æmulationis certamen accedat. Animæ vero pulchritudini quis conferre se audebit regum quos sol illustrat? O sapientia elligies! pacis ornamentum, sceptrorum decus, applaude et lætare. Τοῦ αὐτοῦ ἐγκωμιαστικὸς εἰς Βασίλειον τὸν φιλόχριστον δεσπότην. ᾿Απὸ λογικῶν λειμώνων Σοφίας λάβωμεν ἄνθη, Ἵνα τοῦ σοφοῦ δεσπότου Τιμίαν στέψωμεν κάραν. Βασιλεῦ κράτιστε, χαίροις Οἰκουμένης ὅμμα θεῖον, Τῶν ἀνάκτων ἡ δόξα, Τῶν βασιλέων τὸ θαῦμα. Γένος τὸ μέγα Ῥωμαίων, Ἡ Χριστοῦ κληρονομία Ἦχος πλ. β'. Εδόθη νῦν, βασιλεῦ, σοι Κατὰ τὴν θείαν καρδίαν. Διὸ κροτεῖτε τὰς χεῖρας, Τὸν στεφοδότην ὑμνεῖτε, Καὶ δεσπότην στεφάνοις Ἐπαίνων κατακοσμείτε. Βαρι τῆς σῆς σοφίας Τὸ ποίμνιον περιθάλπων, Ἐπὶ νομὰς τούτους ἄγων Τὰς ζωηφόρους ιθύνης. Ejusdem panegyricus in Basilium Christi amicum imperatorem. - Ode II. Ex hortis rationabilibus sapientiæ carpamus flores, ut sapientis imperatoris nobile coronemus caput. Rex potentissime, salve, orbis divinum lumen, principum gloria, regum prodigium. Genus magnum Romanorum, Christi hæreditas, tibi datum est, o rex, propter tuum divinum cor. Itaque manibus plaudite, coronarum datorem cantate, et imperatorem coronis laudum adornate. Tuæ sapientiæ vere ovile confovers, ad pascua illos agens vivifica dirigas.

EPISTOLARUM LIBER I. OPERUM PARS QUARTA OPERA HISTORICA. PHOTII EPISTOLARUM LIBRI TRES NOVO ORDINE DISPOSITI. LIBER PRIMUS. CONTINET EPISTOLAS AD ROMANOS PONTIFICES, AD PATRIARCHAS, AD EPISCOPOS, AD IMPERATORES ET AD PRINCIPES. ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΩΤΗ. Τῷ τὰ πάντα ἁγιωτάτῳ, ἱερωτάτῳ ἀδελφῷ, καὶ συλλειτουργῷ Νικολάῳ παπα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, Φώτιος ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως νέας Ρώμης. (JAGER, Histoire de Photius, 433. Ὅτε τῆς ἱεραρχίας κατὰ νοῦν τὸ μέγεθος ἀναλή ψομαι, καὶ πολλῷ τὴν ἀνθρωπίνην εὐτέλειαν τῆς ἐκείνῃ προσούσης ἀπολείπουσαν τελειότητος, καὶ τῆς ἐμῆς δυνάμεως ἀναμετρεῖν ἐπελεύσομαι τὴν ἀσθέ νειαν, καὶ οἷος ἐμοὶ λογισμὸς πρὸς τὸ τῆς τοιαύτης ἀξίας ὕψος ἀεὶ ἐνετέθραπτό, θαυμάζειν καὶ ὑπερεκπλήττεσθαι παρασκευάζων τοὺς ὅσοι ποτὲ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς γενεῖς, ἵνα μὴ λέγω τοὺς πρὸ ἡμῶν, τὸν φρι κτὸν τῆς ἀρχιερωσύνης ζυγὸν ἀνεδέξαντο, ἄνθρωποι τελοῦντες, καὶ σαρκὶ συνδεδεμένοι, καὶ αἵματι, καὶ τὰ τῶν ἀσωμάτων Χερουβὶμ ἔργα διαπράττειν παρακινδυνεύοντες, ὅτε ταῦτα βασανίζων, καὶ πολυπραγ μονῶν, ἐφ᾽ οἷς ἑτέρους ὁρῶν ἐθορυβούμην, τοῖς αὐτ τοῖς γε νῦν ἐμαυτὸν ἑαλωκότα καθορῶν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν οἵοις ἀλγήμασι βάλλομαι, καὶ οἵαις ἀθυμίαις διακαρτερώ συνεχόμενος. Εἰ γάρ μοι καὶ φροντὶς ἦν ἐκ παιδὸς συναυξομένη τε, καὶ συμπαραθέουσα βιωτικῶν πραγμάτων καὶ θορύβων ἀπηλλαγμένον ἡ εὐ χὴ, καὶ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπισκοποῦντα διατελεῖν (δεῖ γὰρ πρὸς τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα γράφειν ἀπαρξάμενον, τἀληθὲς εἰπεῖν), εἰ καὶ βασιλικῶν ἀξιωμάτων τὴν ὁρμὴν καθέλκουσαν ἐφ' ἑτέρας μετατρέπειν έγχειρήσεις κατηνάγκαζον ἀλλ᾽ οὖν οὐδέποτε θάρσος ἐπῄει φορητὸν ἐμοὶ τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ὑπεισελθεῖν ἐργαζόμενον ἀξίωμα. Ην γάρ, ἦν ἐμοὶ διὰ παντὸς αἰδέσιμόν τε καὶ φοβερὸν, μάλιστά γε τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων διαμνημονεύοντι Πέτρου, ός γε πολλὰ τεκμήρια τῆς εἰς τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν PATROL. GR. CII. EPISTOLA PRIMA. In omnibus sanctissimo, sacratissimo reverendissimo comministro Nicolao papæ senioris Romæ Photius episcopus Constantinopoleos novæ Romæ. - Lat. Baronius ad ann. 869.) mearum Cum mihi pontificatus magnitudo in mentem venit, cumque cogito longe hominis vilitate ab ea quæ illi inest, perfectione abesse, ac virium imbecillitatem metior, subitque animum sublimitatis talis dignitatis mecum enutrita consideratio, quæ faciebat, ut eos admirarer, et obstupescerem quotquot unquam sæculi nostri,ne dicam superiorum ætatum, tremendum pontificatus jugum susceperunt, cum homines essent, carnique et sanguini devincti, periculose aggrederentur incorporeorum Cherubim opera peragere. Cum hæc ex animo et curiosius perscrutor, et quo in statu alios videns perturbabar, eodem me nunc captum intueor; dici non potest, quibus doloribus incessar, quoque mærore detineri perseverem. Quamvis enim hæc mihi cogitatio et cura fuerit, a puero simul augescens et comitans, liberum ab hujus vitæ negotiis ac tumultibus quiete, acres meas contuentem perserverare (nam oportet me, qui ad sanctitatem vestram scribere incepi, verum dicere) regiarum dignitatum administrationes deorsum trahentes voluntatem, ad alia convertere cogebant. Verum me nunquam incessit fiducia, que faceret, ut mihi esset tolerabile pontifcatus honorem subire. Erat enim mihi perpetuo venerabilis et tremendus, præsertim recordanti principis apostolorum Petri, qui quidem cum multa argumenta in Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum nostrum

ostendisset, ac multum undique specimen dile- ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν ἐπιδεδειγμένος πίστεως, καὶ clionis in eum dedisset: quasi coronidem rerum preclare ab eo gestarum et peractarum pascendi ministerium dignatione magistri suscepit. Et vero servo scio concredi talentum, eumque propter meum Dominicæ severitatis occultantem, nec unde sibi quod creditum erat, excidens diriperetur, ac propterea talentum et qui dederat multiplicatum non reddidit, rationem ab eo reposci, eumque ignis ac gehennæ condemnationem subire. Verum cur hæc a me scribuntur, et gliscit dolor, et molestia intenditur, et turbatio investigatur? Nam memoria rerum anxiarum malum acrius efficit, Ac sublevari non sinit mororem. At enim hanc ob causam eorum quæ acciderunt tragœdia quasi in scena acta est, ut vestris orationibus, nescio quomodo creditum nobis gregem pulchre, videntes agi et gubernari officientem nobis difficultatis nubem discutiamus, et inertia caliginem effugiamus. Novit enim, novit gubernatori secundo vento navis currens, ac egregie gubernaculis recta laetitiam afferre, et Ecclesiæ cœtus pietate, virtutibusque exuberans præfectum et pastorem afficere voluptate, et efficere, ut incertæ mentis, inopiæque consilii nebulam abstergat. Nuper itaque cum is, cui ante nos sacerdotio fungi obligerat, eo honore abiisset: nescio quomodo impulsi magna me vi aggrediuntur, et qui censebantur in clero, et episcoporum metropolitanorum conventus, et ante hos, cumque iis pietate præstans Christumque diligens imperator,in omnes quidem benignus et æquus et humanus (quid enim? verum dicendum non est?) nec quemquam eorum qui ante ipsum imperarunt æquitate parem habens; mihi vero tum inhumanus quidem visus ac violentus, admodumque formidandus. Is enim una cum commemorato sacerdotum cœtu nihil remittebat de vi et impressione mihi facienda, sed quamobrem me dimissurus non esset,excusatione utebatur consentientis sacerdotum voluntatis et studii; seque etiam si vellet, non posse postulatum meum perficere. Ad sacerdotes autem ac cæterum clerum (magnus enim numerus convenerat) ne obsecrationis quidem meæ verba clare perveniebant: si quibus vero ea incidebant, non recipiebant; cum hoc unum et meditati essent, et dicere instituis- · sent, me omnino vel nolentem hoc præfecturæ onus suscipere oportere. κρυα, καὶ ἡ τῆς ἀπορίας ἀχλὺς τὰ ἔνδοθεν πάντα τῶν ὀμμάτων προσαράξασα εἰς ῥεῖθρον μετεσκευάζετο. Postquam vero omnes mihi viæ precum verbis faciendarum obstructæ sunt; prosiliebant lacrymæ, ac desperationis caligo cum omnia interiora confusione implesset, et in ipso usque oculos irrupisset, in rivum mutabatur. Nam cogitatio desperata πολλὴν πανταχόθεν τὴν πεῖραν τῆς εἰς αὐτὸν ἀγάπης δεδωκώς, ὥσπερ τινὰ κορωνίδα τῶν πρόσθεν αὐτῷ καλῶς πεπραγμένων τε καὶ διηνυσμένων, τὴν ποι μαντικὴν πρὸς τοῦ διδασκάλου ἠξιοῦτο λειτουργίαν ἀναδέξασθαι. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ δοῦλον οἶδα καταπιστευό μενον τάλαντον, καὶ δι᾿ εὐλάβειαν τῆς Δεσποτικῆς αὐστηρίας κατακρύπτοντα, ἵνα μήποθεν αὐτῷ τὸ ἐμπιστευθὲν διαπεσὸν ἀνάρπαστον γένηται, καὶ ὅτι μὴ τὸ τάλαντον τῷ δεδωκότι πλειστηριάσας ἀπέδωκεν εὐθύνας εἰσπραττόμενον, καὶ πῦρ καὶ γέενναν τὴν καταδίκην ὑφιστάμενον. ᾿Αλλὰ τί ταῦτά μοι γράφεται, καὶ τὸ ἄλγημα αὔξεται, καὶ τὸ λυπηρὸν ἐπιτείνεται, καὶ τὸ διοχλοῦν ἀνιχνεύεται; μνήμη γὰρ τῶν ἀνιαρῶν ὀξύτερον τὸ πά θος απεργάζεται, καὶ κουφίζεσθαι τὴν ῥαθυμίαν οὐκ ἐνδίδωσιν. Ἀλλὰ γὰρ ταύτης ἕνεκα τῆς αἰτίας τῶν συμβεβηκότων ἡ τραγῳδία διεσκηνοποίηται, ὡς ἂν ταῖς ὑμετέραις εὐχαῖς τὸ, οὐκ οἶδ' ὅπως εἰπεῖν, ἐμπιστευθὲν ἡμῖν ποίμνιον καλῶς ὁρῶντες ποδηγούμε νόν τε καὶ κυβερνώμενον, τὸ ἐπιπροσθοῦν ἡμῖν τῆς ἀμηχανίας νέφος ἀποσκευασώμεθα, καὶ τὴν ἀχλὺν τῆς ῥᾳθυμίας ὑπεκφύγοιμεν. Ο δε γάρ, οἶδε καὶ κυ βερνήτῃ καλῶς τὸ σκάφος ουριοδρομοῦν τε καὶ πην δαλιουχούμενον εὐθυμίας καθίστασθαι πρόξενον, καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησίας πλήρωμα εὐσεβείᾳ καὶ ἀρεταῖς εὐθηνούμενον τὸν ἐφεστηκότα καὶ κριθέντα ποιμαίνειν, εὐφραίνειν τε, καὶ τὸ τῆς ἀμηχανίας ὁμιχλώδες παρασκευάζειν ἀποτρίψασθαι. Αρτι τοιγαροῦν τοῦ πρὸ ἡμῶν ἱερατεύειν λαχόντος, τῆς τοιαύτης ὑπεξελθόντος ἀξίας, οὐκ οἶδ᾽ ὅπως όρο μηθέντες ἐπιτίθενταί μοι κραταιῶς, ὅσοι τε κλήρω κατειλεγμένοι ἐτύγχανον, καὶ τῶν ἐπισκόπων τε καὶ μητροπολιτῶν τὸ ἄθροισμα, καὶ πρό γε τούτων και σὺν αὐτοῖς ὁ φιλευσεβὴς καὶ φιλόχριστος βασιλεὺς πᾶσι μὲν χρηστὸς ὢν καὶ ἐπιεικὴς, καὶ φιλάνθρωπος, καὶ (τί γάρ οὐ χρὴ λέγειν ταληθές;) οὐδ᾽ ἔχων ἄλλων τῶν πρὸ αὐτοῦ βεβασιλευκότων τῇ ἐπιεικείᾳ ἐξισού μενον, ἐμοὶ δ᾽ ἀφιλάνθρωπός τις ἐδόκει τότε, βίαιος τε, καὶ λίαν φοβερός. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ μικρὸν ἦν ἐνδιδοὺς τῆς ἅμα παντὶ τῷ προειρημένῳ τῶν ἱερέων πληρώματι ἐπιθέσεως. Αλλ' ὁ μὲν πρόφασιν τοῦ μὴ μεθήσειν ἐποιεῖτο τὴν ὁμόψηφον τῶν ἱερέων ὁρμὴν καὶ σπουδὴν, καὶ ὡς οὐκ ἂν δύναιτο και βουλόμενος ἐκτελέσαι τὴν αἴτησιν. Τοῖς δ᾽ ἐπεὶ πολὺ πλῆθος συνείλεκτο, οὐδ' οἱ τῆς παρακλήσεως ἡμῶν λόγοι και θαρῶς αὐτοῖς προσεφέροντο. Οἷς δ᾽ ἂν καὶ προσ έπιπτον; οὐ προσίεντο. Εν δὴ τοῦτο καὶ μελετήσασι, καὶ λέγειν ἐξασκήσασιν, τὸ δεῖν ἐμὲ πάντως καὶ μὴ βουλόμενον τὸ φορτίον τῆς ἐπιστασίας αὐτῶν ἀναδέξασθαι. Ἐπεὶ δέ μοι πανταχόθεν αἱ ὁδοὶ τῶν ἐν τοῖς λόγοις παρακλήσεων ἀπεφράττοντο, προεπήδα τά δάπληρώσασα τῆς συγχύσεως, καὶ μέχρις αὐτῶν γε Καὶ γὰρ ἐφάπαξ ὁ λογισμὸς τῆς ἐκ λόγων ἀπειρηκὼς σωτηρίας εἰς ἱκετηρίαν τὴν φύσιν αὐτὴν, καὶ τὰ δάκρυα προβάλλετο, βοηθείας τινὸς καὶ ἐπικουρίας δι' αὐτῶν ἐλπίσας τυχεῖν, εἰ καὶ διεψεύσθη τοῦ βου λήματος. Οὐδ᾽ οὕτω γὰρ ἀνῆκαν οι βιαζόμενοι, μέσ

EPISTOLARUM LIBER I. χρις ἂν ὅπερ ἐμοὶ μὲν ἀβούλητον, ἐκείνοις δὲ ὅπερ semel salute verbis consequenda) naturam ipsam ἦν εὐχῆς ἔργον διεπέπρακτο. Καὶ οὕτω λοιπὸν εἴς μέσους τοὺς θορύβους, οἷς ὁ πάντα εἰδὼς κρίμασιν ἐπίσταται, διακαρτερώ καθιστάμενος, ἀλλὰ, Δρυός μὲν ἁλις, εὔκαιρον εἰπεῖν τὴν παροιμίαν. ad supplicationem et lacrymas excitabat, his sperans auxilium et opem nancisci se posse, quamvis voluntate ac proposito suo deciderit. Nec enim sic remiserunt se, quin vim faciebant; quoad contra voluntatem meam, illorum vero ex sententia res perfecta est. Sic in mediis de cætero tumultibus, iis judiciis, quæ scit qui novit omnia, toleranter dego, sed Ἐπεὶ δὲ πασῶν ἀρίστη κοινωνία ἡ κοινωνία τῆς πίστεως καὶ τῆς ἀληθοῦς ἀγάπης, τοῦτο δή τὸ αἰτιώ τατον, ὡς ἂν τὸν πρὸς τὴν ὑμετέραν ὁσιότητα καθα ρόν τε καὶ ἀδιάσπαστον δεσμὸν ἐργασώμεθα, χρῆναι καὶ τὰ τῆς ἡμῶν καὶ ὑμῶν πίστεως ὡς ἐν βραχέσι στηλογραφῆσαι διεγνώκαμεν, ἐντεῦθεν τάς τε ὑμετέ ρας εὐχὰς θερμότερον ἐπισπώμενοι, καὶ τὴν ἡμετέ‐ ραν πρὸς ὑμᾶς διάθεσιν ἀναπτύσσοντες. Πιστεύω τοιγαροῦν εἰς ἕνα Θεόν, τέλειον, τελειοποιὸν Πατέρα, Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, οὐ κατατέ μνων τῇ τῶν ὑποστάσεων ἑτερότητι, καὶ τὴν φύσιν (ἐκτεμνέσθω γὰρ ἡ ᾿Αρείου κατατομή), ἀλλὰ τῇ ταυτότητι τῆς φύσεως τὴν τῶν ὑποστάσεων διαφοσ ριν δοξάζω. Συναναιρείσθω γὰρ παραπλησίως καὶ ἡ τοῦ Σαβελλίου συναίρεσις. Τριάδα παναγίαν, παντουργὸν, παντοδύναμον, συνάναρχον μὲν αὐτὴν ἑαυτῇ, ὡς χρονικῆς ἁπάσης ἀρχῆς ὑπεράναρχον, ἀρχῆς δὲ καὶ αἰτίου λόγον ἐν αὐτῇ τοῦ Πατρὸς ἀνα πληροῦντος. Οὕτω γὰρ καὶ τῆς χρονικῆς ἐννοίας ὁμοτίμως ἡ Τριάς υπεριδρυθήσεται, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας τῷ Πατρὶ, ἐξ οὔπερ ὁ μὲν ἀῤῥεύστως καὶ ἀῤῥήτως γεγέννηται, τὸ δὲ ἐκπεπόρευται, θεολογια κῶς ὑμνολογηθήσεται. Τριάδα παναγίαν, ὑπερού. στον οὐσίαν, τὸ μὲν, ὅτι πάσης οὐσίας θεοπρεπῶς ὑπεραναβέβηκε, τὸ δὲ, ὅτι πᾶσι τοῖς οὖσιν αὐτόθεν ἡ μετοχὴ τοῦ εἶναι. Ὑπεράγαθον ἀγαθότητα, τὸ μὲν, ὅτι πηγὴ ἀγαθότητος, τὸ δὲ, ὅτι τοῖς ἀγαθοῖς ἐκεῖθεν τὸ ἀγαθύνεσθαι, τοῦτο ἡμῖν ὡς ἐν βραχέσιν ἡ τῆς καθ' ἡμᾶς θεολογίας ἀδιάβλητος μυσταγωγία. Τὸν δὲ Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν ἐκ τῆς ᾿Αειπαρθένου καὶ ὑπερ. ενδόξου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου προελθεῖν μετὰ σαρκὸς ἐμψυχωμένης ψυχή νοερᾷ τε καὶ λογική, τουτέστι τέλειον ἄνθρωπον ἀνειληφέναι, καὶ ἀληθείᾳ, ἀλλὰ μὴ κατὰ φαντασίαν, οὐ προσωπικῶς, οὐδέ τινα τῶν καθ' ἕκαστα ἰδικῷ καὶ ἀφωρισμένῳ χαρακτῆρι περιοριζόμενον, ἀλλ᾿ ὅλον τὸν ἄνθρωπον, ὃν καὶ ἐν τῇ αὐτοῦ ἀτομώσαντα τε ὑποστάσει, καὶ ὑποστήσαντα σῶσαι τὸ ἀνθρώπινον γένος, σεσω - σμένας τε ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ τὰς φύσεις θεότητος, καὶ ἀνθρωπότητος, ἡνωμένας μὲν τῇ καθ᾽ ὑπόστασιν ἑνώσει, ἀλλ' οὐ πεφυρμένας τῇ κατ' οὐσίαν ἀλλοιώσει. Μίαν μὲν ὑπόστασιν Χριστοῦ, δύο δὲ φύσεις, καὶ ἑκατέρᾳ αὐτῶν τὸ ἴδιον ἀπονέμω θέλημα. Δύο γὰρ θελήματα ἐπὶ Χριστοῦ ἀμείωτα, ὅτι καὶ δύο ἐνέργειαι. Τὸν αὐτὸν παθητὸν καὶ ἀπαθῆ, φθαρτὸν καὶ ἄφθαρτον, γραπτόν τε καὶ ἄγραπτον, τὰ μὲν οἰκειούμενος τῇ θεότητι, τὰ δὲ προσάπτων τῇ ἀνθρωπότητι. Σταυρωθέντα ἑκουσίως ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ πρόξενον ἡμῖν τῆς τοῦ θανάτου καταλύσεως τὸν τίμιον σταυρὸν καὶ προσκυνητὸν Ο satis quærens tempestivum est dicere proverbium. Quoniam vero omnium optima est fidei communio, maximaque omnium causa veræ dilectionis: ut id cum vestra sanctitate purum et insolubile vinculum faciamus: censuimus nostram, vestramque fidem breviter tanquam in columna scribendam. Inde orationes vestras fervidius, promptiusque attrahentes, nostrumque in vos affectum explicantes. Credo igitur in unum Deum, perfectum, et perfectionis efficientem Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, non dividens personarum distinctione etiam naturam (dividat enim Arrii divisio) sed in identitate natura personarum differentiam credo. Tollatur enim pariter et Sabellii contractio. Trinitatem sanctissimam omnium opificem, omnipotentem; ipsam sibimet simul exsistentem sine principio, ut omne temporale principium excedentem, et initio carentem, principii autem et causæ rationem in Patre implente: sic enim et super temporalem cogitationem pari honore Trinitas stabilitur; et ejusdem substantiæ cum Patre, ex quo hic quidem sine fuxione et ineffabiliter genitus est, hic vero procedit theologice, hymnis celebrabitur. Trinitatem sanctissimam, supersubstantialem substantiam, hoc quidem, quod omnem substantiam Deo decente supergreditur; hoc vero quod inde omnibus entibus participatio est essendi super omne bonum bonitatem, hoc quidem quod fons bonitatis, hoc vero quod bonis illinc est, quod bona sunt, hoc nobis est (ut in brevibus) theologiæ nostræ inculpabilis disciplina. Filium vero et Verbum Dei et Patris in ultimis diebus ex semper Virgine et supergloriosa Domina nostra Deipara processisse cum carne animata anima intelligenti et rationali, id est, perfectum hominem assumpsisse veritate, non phantasia: non personaliter, neque aliquem in singulis proprio ac determinato charactere circumfinitum, sed totum hominem, quem in sua hypostasi individuum subsistere fecit, ut genus humanum salvaret. Servatas etiam in eodem et uno Christo naturas divinitatis et humanitatis, unitas quidem unione secundum hypostasim, sed non confusas substantias alterifcatione; unam quidem hypostasin, duas vero naturas; et utrique earum propriam tribuo voluntatem. Duas enim voluntates in Christo non minutas, quia et duæ operationes: eumdem passibilem et impassibilem; corruptibilem et incorruptibilem; circumscriptibilem et incircumscriptibilem; alia approprians divinitati, alia humanitati attribuens; crucifixum voluntate pro nobis. Et qui nobis præbuit honorabilem et venerandam Crucem, destructionis mortis causam: sepultum eumdem ac in mortuis

connumeratum. Qui tertia die juxta ipsius deiloquam παρασχόμενον. Ταφέντα τε τὸν αὐτὸν καὶ νεκροῖς vocem a mortuis resurrexit: quique visus est discipulis, et cum illis edendo ac bibendo, omnem ambiguitatem ac phantasia opinionen ab eis submovit. Deinde et ascendit una cum assumpta, sive cum animata anima intelligenti et rationali ipsius propria carne. Et iterum pariter venturus est ad judicandum vivos et mortuos. Sic enim dicit divina Scriptura: «Veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum.» συναριθμηθέντα, καὶ τριήμερον κατὰ τὴν αὑτοῦ θεόφθεγκτον φωνὴν ἐκ τῶν νεκρῶν ἀναστάντα, καὶ τοῖς μαθηταῖς ὀφθέντα, καὶ τῷ συμφαγεῖν αὐτοῖς καὶ συμπιεῖν πᾶσαν ἀμφιβολίαν καὶ φαντασίας ὑπόληψιν τέλεον αὐτῶν ἀπεσκευακότα. Εἶτα καὶ ἀναληφθέντα μετὰ τοῦ προσλήμματος, ἤγουν μετὰ τῆς ἐμψυχωμένης ψυχῇ νοερᾷ τε καὶ λογικῇ οἰκείας αὐτοῦ σαρκὸς, καὶ πάλιν ὡσαύτως ἐρχόμενον εἰς τὸ κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. «Οὕτως γάρ, φησὶ τὸ ἱερὸν εἰς τὸν οὐρανόν.» Οὕτω φρονῶν, καὶ διομολογῶν ἀπαρατρέπτως τὴν ἐν τὴ καθολικῇ τε καὶ ἀποστολικῇ Ἐκκλησίᾳ ἐφιδρυ μένην τε καὶ κηρυσσομένην πίστιν, τὰς ἁγίας καὶ πρώτην, ἅτε δὴ ῎Αρειον καὶ τοὺς ὁμοφρονοῦντας αὐτῷ ἅμα τῆς βδελυκτῆς αὐτῶν κτισματολατρείας διαῤῥήξασάν τε καὶ καθελοῦσαν· τὴν δὲ δευτέραν, ὡς τὸν φρενοβλαβή Μακεδόνιον τῆς ἐκκλησιαστικῆς χοροστασίας ἐξοστρακίσασάν τε καὶ ἐκτεμοῦσαν ᾿Αρείῳ παραπλησίαν τὴν μανίαν ἐκμεμηνότα. Ἐν κτίσμασι γὰρ καὶ οὗτος τὸ πανάγιον καὶ παντουρ γὸν τιθεὶς Πνεῦμα, κτισματολατρεῖν οὐκ ᾐσχύνετο. ᾿Αλλὰ γε δὴ καὶ τὴν τρίτην καθαίρεσιν οὖσαν τοῦ δυσσεβοῦς Νεστορίου, καὶ τῆς αὐτῷ καινοποιηθεί. σης θεοστυγούς δεισιδαιμονίας. Οὗτος γὰρ τὸν ἀδιαι ρέτως καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν ἐνωθέντα τῷ Θεῷ λόγῳ ὁλικὸν ἄνθρωπον τολμηρῶς καὶ ἀφρόνως τῆς θεϊκῆς τοῦ Λόγου διασπῶν ὑποστάσεως, ἰδιοϋπόστατον αὐτὴν τερατολόγει τε καὶ ἐφαντάζετο. Διὸ καὶ ψιλὸν ἄνω θρωπον τὸν σαρκὶ ἐπιφανέντα Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ ὀνειρώξας, ἀκολούθως ὁ τρισάθλιος καλεῖν τὴν παναγίαν Θεοτόκον, Θεοτόκον κυρίως, ἀπηρνήσατο. Τὴν δὲ τετάρτην, ὡς τὸν δυστυχῆ Εὐτυχή, καὶ Διόσο κορον τὸν ἀλάστορα καταράξασαν καὶ ἀναθεματί σασαν μετὰ τῆς φαντασιώδους αὐτῶν φρενοβλαβείας, καὶ πάσης αὐτῶν τῆς συμμορίας. Τὴν γὰρ τοῦ Κυρίου σάρκα μὴ εἶναι ἡμῖν ὁμοούσιον ἐληρῴδουν, ἀλλ᾽ ἐκ δύο μὲν φύσεων τὴν ἕνωσιν γενέσθαι, εἰς μίαν δὲ μετὰ τὴν ἕνωσιν συναναλωθῆναι φύσιν, μης δετάρας ἀποσώζουσαν τὰ ἰδιώματα, μήτε τῆς θεϊκῆς, μήτε μὴν τῆς ἀνθρωπίνης. Καὶ τὴν πέμπτην δὲ, ὡς ἐκτεμοῦσάν τε καὶ ἀποτεφρώσασαν τέλεον τὰ ἐπ' ὀλέθρῳ τῶν γεγεννηκότων ἀναῤῥιπιζόμενα μιαρα Λόγιον, ἐλεύσεται, ὃν τρόπον ἐθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον Sic sentiens et confitens incommutabiliter eam fidem, quæ in catholica et apostolica Ecclesia stabilitur et prædicatur, sanctas et oecumenicas septem synodos recipio. Primam quidem, utpote quæ οἰκουμενικὰς ἑπτὰ συνόδους ἀποδέχομαι· τὴν μὲν Arium, et eos qui cum eo sentiebant, una cum eorum abominanda creaturæ adoratione disrupit ac evertit. Secundum vero, quæ læsæ mentis Macedonium ab ecclesiastica communione exterminavit, et abscidit, qui pari atque Arius insania laborabat. In creaturis enim hic quoque sanctissimum, et omnium opificem ponens Spiritum, creaturam adorare non erubescebat. Verum enimvero et tertiam, quæ deposuit impium Nestorium, ac evertit innovatam ab eo Deo exosam superstitionem: hic enim indivise, et secundum hypostasin unitum Deo Verbo totalem hominem audacter et dementer a divina Verbi abstrahens hypostasi, in propria eum hypostasi esse, monstrose dicebat et imaginabatur. Ac idcirco nudum hominem eum qui carne apparuerat, Filium et Verbum Dei somnians, consequenter hic infelix appellare sanctissimam Dei Genitricem Deiparam proprie abnegavit. Quartam autem, ut quæ Butychen, dystichen, id est, infelicem ac scelestum Dioscorum elisit, atque anathematizavit una cum eorum imaginativa dementia, eorumque omni caterva. Domini enim carnem non esse nobis consubstantialem, delire asserebant, sed ex duabus quidem naturis unionem factam esse, in unam vero naturam post unitionem consumptam fuisse neutrius conservantem proprietates, nec divinæ, nec vero humanæ. Quintam etiam, quæ excidit ac penitus exstinxit ea quæ in perniciem auctorum suorum suscitabantur, scelerata dogmata, et partus impii Nestorii, qui regiæ urbis sine Deo pontifex fuerat, δόγματά τε καὶ κυήματα τοῦ δυσσεβοῦς Νεστορίου et Theodori, qui Mopsuestiæ, magis etiam sine Deo, episcopatum gesserat; tum eos, tum omnes, qui eadem qua illi vana sententia ægrotabant; quin etiam et quæ dilaceravit et demessuit Origenem, Didymum, Evagrium, qui ratione cum gentilibus congruente ac insipiente sententia in ultimum profundum Deo adversariæ persuasionis inciderunt. Cum enim gradus et inferiores sedes Deitatis confinxissent, et animarum præexsistentiae, ac effluxus et decidentias respectionis earum ad Deum in seipsis constituentes, easque in diversa et multiformia corpora transvasantes, et transmutantes; et finem suppliciorum, ac dæmonum restitutionem, e ventre (sicut dicitur) eructantes, libero et aperto, τοῦ τῆς βασιλίδος ἀθέως ἱεραπχήσαντος, καὶ Θεοδώ ρου τοῦ Μομψουεστίας ἀθεώτερον ἐπισκοπήσαντος, αὐτούς τε, καὶ πάντας τοὺς τὴν αὐτὴν αὐτοῖς μα ταιοφροσύνην ἐκνοσήσαντας. Οὐ μὴν ἀλλά γε δὴ καὶ ὡς διασπάσασάν τε καὶ ἐκθερίσασαν Ωριγένην, Δίδυμον, Εὐάγριον Ελληνόφρονι λογισμῷ καὶ ἀσυν ἐτῳ γνώμῃ εἰς ἔσχατον βυθὸν ἀθεότητος ἐμπεπτω κότας. Βαθμοὺς γὰρ καὶ ὑποβάσεις θεότητος ἀναπλάσαντες. καὶ ψυχων προϋπάρξεις, καὶ τῆς πρὸς τὸ Θεῖον αὐτων νεύσεως ἀποῤῥοίας τε καὶ ἀποπτώσεις ἐν ἑαυτοῖς ὑποστήσαντες, εἰς διαφορά τε καὶ πολυειδῆ σώματα μεταγγίζοντες ταύτας, καὶ μεταβάλλοντες, καὶ τέλος κολάσεων, καὶ δαιμόνων ἀποκατάστασιν, τὸ δὴ λεγόμενον ἀπὸ κοιλίας ἐρευγόμενοι αθυροστο

EPISTOLARUM LIBER I. consuerunt. Sed et sextam, ut quæ abjecit ac demolita est, Honorium et Sergium, et Macarinm, monstruosi homines sermonis ac dementes, unaque cum ipsi eos qui eadem impietatem ad se duxerunt et expresserunt, cumque alienis eorum et absurdis commentis: unam enim voluntatem, et unam operationem Christo Deo nostro, qui ex duabus inconversis naturis est, mali miseri ascribebant. Præterea et eam, quæ Nicææ iterum facta est, sacram et magnam synodum, quæ iconomachos, id est, imaginum oppugnatores, ac propterea Christomachos, id est, Christum oppugnantes, et sanctorum obtrectatores, ut purgamenta eliminavit ac dejecit. Cum iis autem et detestandam æque Manichaicam eorum hæresim: Domini enim nostri Jesu Christi consubstantiale nobis sanctum corpus pingere in imagine abominabantur: pingi non posse, et incircumscriptum esse debacchando asseverantes, ac ideo nobis consubstantiale non esse, insano more concludentes. Has igitursanclas et oecumenicas synodos amplectens et magnificans, quos laudibus celebrarunt. μως ἐμυθολόγησαν καὶ ἐῤῥαψῳδησαν· ἀλλὰ καὶ τὴν nullis claustris, ore fabulati sunt, et commenta sua ἕκτην ὡς ἀποῤῥίψασάν τε καὶ κατασπάσασαν τοὺς ἀμφὶ Ονώριον, καὶ Σέργιον, καὶ Μακάριον, τοὺς τερατολόγους καὶ παράφρονας ἅμα αὐτοῖς, καὶ τοὺς τὴν αὐτῶν δυσσέβειαν ἀκρατῶς ἐναπομαξαμένους μετὰ τῆς ἐκφύλου καὶ ἀλλοκότου αὐτῶν πλασματο λογίας· ἓν γὰρ θέλημα, καὶ μίαν ἐνέργειαν τῷ ἐκ δύο ἀπαρατρέπτων φύσεων πεφυκότι Χριστῷ τῷ Θεῷ ἡμῶν κακῶς οἱ δείλαιοι ἐπεγράφοντο· ἔτι δὲ καὶ τὴν ἐν Νικαίᾳ τὸ δεύτερον ἱερὰν καὶ μεγάλην σύνοδον τοὺς Εἰκονομάχους καὶ διὰ τοῦτο Χριστομάτ χους καὶ ἁγιοκατηγόρους αποσκυβαλίσασάν τε καὶ καταβαλοῦσαν, σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ τὴν βδελυκτὴν καὶ Μανιχαϊκὴν αὐτῶν αἵρεσιν· τὸ γὰρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ὁμοούσιον ἡμῖν ἅγιον σῶμα γράφειν εἰκονικῶς ἐμυσάττοντο, τὸ ἄγραπτον καὶ περίγραπτον αὐτοῦ καταβακχεύοντες, καὶ διὰ τοῦτο μὴ εἶναι ἡμῖν ὁμοούσιον μανικῶς συμπεραίνοντες. Ταῦτας οὖν τὰς ἁγίας καὶ οἰκουμενικὰς ἑπτὰ συνόδους ἀποδέχομαι, ἀναθεματίζων μὲν, οὓς ἀνεθεμάτισαν, κατ ασπαζόμενος δὲ καὶ μεγαλύνων, οὓς ἐπευφήμησαν. recipio, anathematizans quos anathematizaverunt, et Αὕτη μου ἡ τῆς πίστεως, καὶ τῶν εἰς ταύτην ἀνα ηκόντων καὶ περὶ αὐτὴν ὑφισταμένων ὁμολογία, καὶ ἐν ταύτῃ ἡ ἐλπὶς, οὐκ ἐμοὶ δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶ σιν ὅσοις εὐσεβεῖν μεμελέτηται, καὶ τῆς καθαρᾶς καὶ ἀκιβδήλου δόξης τῶν Χριστιανῶν θεῖος ἔρως, προσπέφυκεν ἔχεσθαι. Ταύτην οὖν ἡμῶν τὴν ἔγγραφον τῆς πίστεως ὁμολογίαν ὑποστήσαντες, καὶ τῆ ἡμῶν πανιέρῳ ἱερότητι τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ὡς ἐν πίνακι διαχαράττοντες τοῖς λόγοις ανιστορήσαντες, ὅπερ δὴ πολλάκις ᾐτησάμεθα, τῶν ὑμετέρων ἐπιδεόμεθα προσευχῶν, Θεὸν μὲν ἵλεων καὶ εὐμενῆ ἐφ᾽ οἷς τε πράττομεν, καὶ διεπραξάμεθα, ἡμᾶς ἐφευρεῖν, πᾶσαν δὲ σκανδάλων ρίζαν, καὶ πέτραν προσκόμματος, ἐκ ποδῶν γεγενημένα τῆς ἐκκλησιαστικῆς εὑταξίας καθαρᾷν· ποιμαίνεσθαί τε καλῶς τὸ ὑπήκοον, μὴ τῷ πλήθει τῶν ἡμετέρων ἁμαρτη μάτων τὴν ἐκείνων ἐπ' ἀγαθῷ προκοπὴν ἀνακόπτεσθαι, ὡς ἐντεῦθεν ἡμῖν πολλαπλάσιον τὸ ἁμάρ τημα καταγράφεσθαι. Αλλ᾽ εἴην μὲν αὐτοῖς ἔγωγε καὶ ποιῶν καὶ λέγων ἐν διδασκαλίᾳ τὰ δέοντα, εἴησαν δὲ καὶ αὐτοὶ εὐπειθῶς τε καὶ εὐηνίως πρὸς τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ἀναγόμενοι, καὶ Χριστῷ τῇ Spiritu, vitæ principi et consubstantiali Trinitati, πάντων κεφαλῇ προσφυῶς συναρμολογούμενος, τῇ nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. αὐτοῦ φιλανθρωπία και χρηστότητι. ἢ ἡ δόξα, καὶ τὸ κράτος ἅμα τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, τῇ ζωαρχικῇ καὶ ὁμοουσίῳ Τριάδι νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. EPIST. II. Hæc est fidei meæ, eorum quæ ad ipsam pertinent, et circa eam subsistunt, confessio, et in ea spes; nec mihi vero soli, sed et omnibus quibus meditatum est pie vivere, quibusque divinus amor innatus est, puram et sinceram Christianorum sententiam retinendi. Hanc igilur in scriptis dei confessionem statuentes, et vestræ sacratissimæ sanctitati res nostras ut in tabula exprimentes, et sermone commemorantes; quod sæpe petivimus, indigemus orationibus vestris, ut Deum propitium ac benignum in his quæ gerimus, inveniamus: omnem vero scandalorum radicem, et petram offensionis ex ecclesiastico ordine sublatam intueamur, ac bene pasci subditos, nec multitudine nostrorum delictorum, illorum in bono profectum ita retardari, ut inde nobis multiplex peccatum ascribatur; sed ego quidem ipsis faciam et dicam in doctrina quæ oportet; ii vero obedienter et tractabiliter ad suum ipsorum salutem ducantur, et Christo omnium capiti inbarenter coagmententur, ejus humanitate et benignitate, cui gloria et imperium cum Patre, et sancto ῾Η ἀπολογητικὴ ἐπιστολὴ τοῦ Φωτίου πρὸς τὸν πάπαν Νικόλαον, ἐν οἷς ἐμέμψατο αὐτῷ διὰ τὴν πρὸς τὸν θρόνον Κωνσταντινουπόλεως ἀναβίβασιν. Τῷ τὰ πάντα ἀγιωτάτῳ, ἱερωτάτῳ ἀδελφῷ, καὶ In omnibus sanctissimo sacratissimo fratri et commiσυλλειτουργῷ Νικολάῳ πάπα τῆς πρεσβυτέρας nistro Nicolao Papæ senioris Romæ Photius episcoΡώμης, Φώτιος ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόpus Constantinopoleos novæ Romæ. λεως νέας Ρώμης, JAGER, 1. c. 439. ᾿Αγάπης μὲν ὡς ἀληθῶς οὐδὲν κτῆμα σεμνότερον οὐδὲ τιμιώτερον καὶ ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις ἀνωμολόBaronius ad ann. 861. Charitate vere nihil venerabilius esse, nec pretiosius, et communibus sententiis confessum ΝΟΤΕ. Falso accusans Honorium; nec sine dolo potuit prætermisisse Pyrrhum et Paulum Constanti. nopolitanos patriarchas hæresis auctores et propugnatores. De Honorio vide tom. VIII Annal.

est, et sacris eloquiis testatum. Per eam enim γηται, καὶ τοῖς θείοις λογίοις ἐπιμαρτύρεται. Δι' separata conjunguntur, et pacificantur pugnantia '; et juncta, domesticaque magis consociantur, seditionibus, contentionibusque aditum non præbentia. Ipsa enim non cogitat malum, sed omnia suffert, omnia sperat, omnia sustinet, nec unquam juxta bonum Paulum) excidit. Ipsa et famulos qui offenderunt, dominis reconciliat, naturæ eumdem honorem ad defensionem lapsus opponens. Ipsa et dominorum sævientem furorem leniter ferre ministros edocet, fortunæ imparilitatem consolans ex eorum qui eadem patiuntur similitudine. Ει patrum in filios iracundiam mitigat atque exhilarat; et mussitationem filiorum in parentes, sine dolore accipere hortatur, naturalem habitum et affectum mutuum armans contra eam disjunctionem quæ & natura abhorret: et amicis rixam incidentem facile repellit, ut communes sales æque ac naturam revereantur adhortans: et eos qui in eadem de Deo, rebusque divinis sententia sunt, quamvis sint locorum intervallo disjuncti, et oculis inter se nunquam viderint, conjungit et sententiis conglutinal, et veros facit amicos; ac si forte alteruter ad incusationes inconsiderantius venerit, casui illi medetur, omniaque redintegrat, firmum conjunctionis vinculum conservans. Hæc et nostræ mediocritati persuasit, non graviter objurgationes ferre, quæ a vestra paterna “ sanctitate jaculorum instar emissæ sunt; ac fecit, ο at arbitrarer, perturbati animi hos fetus non esse, nec mentis offensionum et inimicitiarum cupidæ verba; sed potius affectus veri ac nihil fingentis, et ecclesiasticum ordinem subtiliter examinantis, atque ad summum accurata diligentia ducere nitentis. Nam si propter summam benignitatem non concedit malum ut malum cogitare: quomodo sinet, malum esse, pronuntiare? ea enim ratio benignitatem esse novit, quæ eousque progreditur, ut eos etiam qui dolorem dant beneficio afficiat. Quoniam vero nihil prohibet, quominus et fratres cum fratribus, et cum Patribus filii in vero dicendo libertatem obtineant (nihil enim amicius veritate) licet et nobis libero sermone uti ac scribere non contraαὐτῆς γὰρ τὰ διεστῶτα συνάπτεται, καὶ εἰρηνοποιεῖ ται τὰ μαχόμενα, καὶ τὰ οἰκεῖα μᾶλλον συσφίγγε ται, ταῖς στάσεσι, καὶ ταῖς φιλονεικίαις, πάροδον οὐ παρεχόμενα· αὕτη γὰρ οὐ λογίζεται τὸ κακὸν, ἀλλὰ πάντα στέργει, πάντα ὑπομένει, καὶ οὐδέποτε, κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον, ἐκπίπτει· αὕτη καὶ θεράποντα ἐξημαρτηκότα δεσπόταις καταλλάσσει τὴν ὁμοτιμίαν τῆς φύσεως εἰς ἀπολογίαν προβαλλομένη τοῦ ὁλισθή ματος· αὕτη καὶ δεσποτῶν ἀγριαίνοντα θυμὸν πράως φέρειν τοὺς ὑπηρετουμένους παιδεύει, τὴν τῆς τύχης ανισότητα παραμυθουμένη ἀπὸ τῆς τῶν τὰ αὐτὰ πασχόντων ὁμοιότητος. Καὶ πατρὸς ἐπὶ τέκνοις παρο οργισμὸν ἱλαρύνει, καὶ γογγυσμὸν τέκνων τοῖς πατράσιν ἀλύπως παρακαλεῖ καταδέχεσθαι, τὴν φυσι κήν σχέσιν κατὰ τῆς παρὰ φύσιν λύσσης ὁπλίζουσα· καὶ φίλοις ἔριν ἐμπεσοῦσαν ῥᾳδίως ἀπώσατο, τοὺς κοινοὺς ἅλας ἴσα φύσεως δυσωπεῖσθαι παραινέσασα. Καὶ τοὺς τὴν αὐτὴν πάλιν περὶ τὸ θεῖον δόξαν κρατ τύνοντας, κἂν ὡς ποῤῥωτάτω παροικοῦντες ὦσιν, κἂν ὀφθαλμοῖς ἀλλήλων οὔπω ὡράθησαν, εἰς ἕνωσιν ἄγει, καὶ γνώμαις συνάπτει, καὶ φίλους ἀληθεῖς ἀπεργάζεται. Κἄν που τύχοι θάτερον εἰς ἀπερισκέπτους μέμψεις θατέρου κατολισθῆσαι, τὸν μὲν μὴ λογίσασθαι, τὸν δὲ μεταμελεῖσθαι παρασκευάσασα, ῥᾷστα τὸ συμβὰν ἀνεσώσατο, τὸν τῆς ἑνώσεως δεσμὸν ἀφο ῥαγῆ συντηρήσασα. Αὕτη καὶ τὴν ἡμετέραν μετριότητα ανεπαχθῶς οἴσειν τὰς ἐπιτιμήσεις, αἳ παρὰ τῆς ὑμῶν πατρικής οσιότητος βολίδων δίκην ἠφέθησαν, ἔπεισεν. Οὐ γὰρ ἐμπαθείας ταῦτα κινήματα, οὐδὲ γνώμης φιλιπεχθήμονος ρήματα, ἄπλαστον δὲ μᾶλλον διαθέσεως, καὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν τάξιν εἰς ἄκρον ἀκριβολογούσης λογίζεσθαι παρεσκεύασεν. Εἰ γὰρ οὐδὲ τὸ κακὸν δι᾽ ὑπερβολὴν χρηστότητος ὡς κακὸν λογίζε σθαι δίδωσιν, ὅπερ οὐδ᾽ ἀπὸ κακίας ἴσως προάγεται, εἰ καὶ λυπεῖ, καὶ πλήττει, καὶ ἀνιᾷ, πῶς ἐάσει κακὸν ἀποφαίνεσθαι; ἐκείνην γὰρ ὁ λόγος οἶδε χρηστότητα, ἥτις κἂν ταῖς τῶν λυπούντων εὐεργεσίαις ὑπερεκτεί νεται. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲν κωλύει καὶ ἀδελφοῖς ἀδελφοὺς, καὶ πατράσι τέκνα ἐν τῷ ἀληθεύειν παῤῥησιαζεσθαι (οὐδὲν γὰρ τῆς ἀληθείας φιλαίτερον), ἔξεστι καὶ ἡμῖν παῤῥησιασαμένους εἰπεῖν οὐκ ἀντιλογίαν γράφοντας, ἀλλ᾽ ἀπολογίαν προίσχοντας, ὡς ἐχρῆν τὴν ὑμετέραν ἐπ' ἀρετῇ τελειότητα, πρὸ τῶν ἄλλων μὲν ἁπάντων, τὸ ἄκοντας ἡμᾶς εἰς τὸν ζυγὸν τοῦτον ἑλκυσθῆναι διασκοποῦσαν μὴ ἐπιτιμῶν, ἀλλ᾽ ἐλεεῖν, μηδ' ὑπερ ορᾷν, ἀλλὰ συναλγεῖν· ἔλεος γὰρ καὶ φιλανθρωπία τοῖς βίαν παθοῦσιν, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπιτίμησις ἡ παρόρασις ἐποφείλεται· βίαν γὰρ ὑπέστημεν, καὶ ἡλίκην, Θεὸς, ᾧ πάντα καὶ τὰ κρύφια πεφανέρωται, αὐτὸς συνεπίσταται. Συνεσχέθημεν ἄκοντες, κακούργοις ἴσα καθείρχθημεν, ἐτηρούμεθα φυλασσόμενοι, ἐψηφίσθημεν ἀνανεύοντες, ἐχειροτονήθημεν κλαίοντες ὀδυρόμενοι, κοπτόμενοι, ἴσασι ταῦτα πάντες· οὐδὲ γὰρ ἐν γωνίᾳ ἐγένετο, καὶ τὸ μέγεθος τῆς ἐπηρείας τὴν ἱστορίαν εἰς πάντα ἐξήνεγκεν. dicendi studio, sed defendendi voluntate. Oportuisse nempe vestram in virtute perfectionem, ante alia omnia considerantem invitos nos ad hoc jugum tractos esse, non increpare, sed misereri; nec despicere, sed condolere. Misericordia enim et humanitas iis quibus affertur vis, debetur, non objurgatio aut contemptus. Vim enim subiimus; quantam autem, Deus cui omnia etiam occulta aperta sunt, ipse simul scit, inviti detenti sumus; in custodia æque ac sontes habiti, custodiis observabamur; suffragium de nobis, nobis renuentibus, latum: creati sumus flentes, querentes, ipsi nosmetipsos ferientes, et afflictantes. Sciunt hæc omnes: non enim in angulo facta sunt; at impressionis et, ut ita dicam, obtrectationis magnitudo historiam ad omnes pertulit. 1 1 Cor. XIII, 7, 8.

EPISTOLARUM LIBER I. Εἶτα τί δεῖ τοῖς πολλὰ καὶ δεινὰ πεπονθόσιν ἐπεμβαίνειν, ἐπιπλήττειν, διαλοιδορεῖν, ἢ οἰκτείρειν, καὶ παραμυθεῖσθαι ὅση δύναμις; Εξέπεσον εἰρηνι— κῆς ζωῆς, ἐξέπεσον γαλήνης γλυκείας, ἐξέπεσον δὲ καὶ δόξης (εἴπερ τισὶ καὶ κοσμικῆς δόξης ἔφεσις), ἐξέπεσον τῆς φίλης ἡσυχίας, τῆς καθαρᾶς ἐκείνης καὶ ἡδίστης μετὰ τῶν πλησίον συνουσίας, τῆς ἀλύπου, καὶ ἀδόλου, καὶ ἀνεπιπλήκτου συναναστροφῆς. Οὐδεὶς ἦν ὁ δίκην ἐγκαλῶν ἐμοί. Οὐκ ἐνεγραψάμην ἄλε λον ἐγώ, οὐ τῶν ἐπηλύδων, οὐ τῶν ἐγχωρίων, οὐδὲ τῶν ἀσυνήθων, μή τί γε τῶν φίλων· οὐχ οὕτως ἐλύπησα πώποτέ τινα, ὡς ὕβριν εἰς ἡμᾶς ἐκπτύσαι, πλὴν εἰ μήπω τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας κινδύνους ἐθελής σει τις ἐπισκοπεῖν· οὐδ᾽ οὕτως ἥμαρτεν ἄλλος ἐμοὶ, ὡς καὶ μέχρι τῆς εἰς αὐτὸν ὕβρεως τὴν γλῶσσαν ἐξ— ολισθῆσαι. Οὕτως ἦσαν ἡμῖν ἅπαντες χρηστοί, τὸ δὲ ἡμέτερον αὐτοὶ, κἂν μὴ λέγω, κεκράγασιν· ἠγαπώμην τοῖς φίλοις ὑπέρ τοὺς συγγενεῖς, ἄμφω δὲ τοῖς συγγενέσιν ἐλογιζόμην, καὶ τῶν συγγενῶν ὁ φίλτα τος, καὶ τῶν μάλιστα φιλούντων ὁ συγγενής. Ἡ δὲ περὶ ἐμὲ τῶν πλησίον φήμη τῆς σπουδῆς, καὶ τοὺς ἀγνῶτας εἷλκεν εἰς ἔρωθα θεῖον καὶ φιλίας δεσμόν, ἴσως δ᾽ ἂν ἐκεῖνοι καὶ ἀμεταμέλητον εὐφης μήσωμεν. Ἀλλὰ πῶς οἷόν τέ ἐστιν ἀδακρυτὶ ταῦτα παρελθεῖν; οἴκοι μὲν γὰρ μένοντι ἡ χαρίεσσα τῶν ἡδονῶν περιεπλέκετο τέρψις τῶν μανθανόντων ὁπῶντι τὸν πόνον, τὴν σπουδὴν τῶν ἐπερωτώντων, τὴν τρι βὴν τῶν προσδιαλεγομένων, δι' ὧν ἡ πρὸς τὸ ρῆστα παράγεσθαι καταρτίζεται γνώμη, τῶν ταῖς μαθημα. τικαῖς σχολαῖς λεπτυνομένων τὴν διάνοιαν, τῶν ταῖς λογικαῖς μεθόδοις ἰχνευόντων τὸ ἀληθὲς, τῶν τοῖς θείοις Λογίοις ἰθυνομένων τὸν νοῦν πρὸς εὐσέβειαν, Ὁ τῶν ἄλλων ἁπάντων ὑπάρχει πόνων ὁ καρπός, Τοιοῦτος γὰρ χορὸς τῆς ἐμῆς οἰκίας ἦν ὁ χορός. Quid igitur oportet in eos, qui multa gravia et acerba passi sunt, invehi, objurgare, conviciis anpetere potius quam misereri, et pro viribus consolari? Decidi e vita pacem habente; decidi a tranquillitate dulci et placida; decidi de gloria (si tamen quibusdam mundanæ gloriæ amor est (excidi e chara quiete, e pura illa et jucundissima cum iis qui mihi proximi erant, consuetudine, et conversatione doloris experte et doli et reprehensionis. Nemo erat qui me incusaret, nec alium quemquam ergo accusavi vel advenarum vel indigenarum, nec vero hominum minus familiarium, nedum amicorum. Non ego sic unquam dedi alicui dolorem, ut contumeliam in nos exspueret: nisi forte velit quis suscepta pro pietate pericula intueri: nec quisquam in me ita peccavit, ut usque ad contumeliam in ipsum lingua laberetur. Adeo erant omnnes erga nos benigni: nostra vero ratio, quæ fuerit, illi, quamvis taceam, clamant. Me amici magis diligebant quam consanguineos suos: at vero cognatis meis existimabar et cognatorum charissimus et cognatos omnium amantissimus. Fama vero studii erga me proximorum meorum, ignotos quoque ad divinum amorem lrabebat, et ad amicitiæ vinculum: nec eos fortasse laudum de me habitarum unquam pœnitebit. At hæc quomodo sine lacrymis commemorari possunt? Nam` domi manentem grata voluptatum complectebatur oblectatio, cum discentium laborem intuerer, studium interrogantium, alloquentium exercitationem; quibus rebus informatur sententia, ne facillime possit decipi: eorum præterea, quorum mens scholis mathematicis exacuebatur, vel qui logicis methodis verum investigabant, vel quorum sensus divinis Eloquiis ad pietatem dirigebatur: qui aliorum omnium laborum est fructus: talis enim chorus, domus meæ chorus erat. Ἐξιόντι δὲ πάλιν πρὸς τὴν βασίλειον πολλάκις Ad regiam rursus aulam sæpe adeunti præsto αὐλὴν αἱ προπεμπτήριοι τῶν εὐχῶν, καὶ τοῦ μὴ erant posequentium vola, hortatione morarer: βραδύνειν ἡ προτροπή. Εν γάρ μοι καὶ τοῦτο γέρας nam præterea qui satisfacere animo meo omnes ἀφωσιωμένον ἐξαίρετον, τὸ μέτρον ἔχειν τὴν βού- vellent, hic honor mihi habebatur eximius, ut λησιν τῆς ἐν τοῖς βασιλείοις διατριβῆς. Ἐπανιόντι voluntatem haberem, modum in Regia commoδὲ πάλιν πρὸ πυλῶν ἱστάμενος ὁ σοφός ἐκεῖνος ὑπήντα randi. Redeunti rursus ante portas stans chorus χορός. Ἐξ ὧν οἱ μὲν ἐνεκάλουν τὴν βραδυτῆτα, οἷς ille sapiens occurrebat: quibus propter virtutis καὶ θαῤῥεῖν τι τῶν ἄλλων πλέον δι᾽ ὑπερβολὴν ἀρε- η præstantiam major quam ceteris fiducia concessa τῆς ἐκεχάριστο· τισὶ δὲ καὶ προσειπεῖν ἤρχει, ἄλλοις erat; alii contenti erant salutem dixisse; alii δὲ καὶ τὸ δεῖξαι μόνον ὅτι μεμενήκασι· καὶ τοῦτο κύκλῳ ἐγένετο οὐκ ἐπιβουλαῖς λυόμενον, οὐ φθόνῳ κοπτόμενον, οὐκ ολιγωρία μαραινόμενον. Καὶ τὶς ἂν τοιούτου βίου παθὼν ἐπανάστασιν ἑκὼν τὴν μεταβολὴν καὶ θρήνων ἐκτὸς ὑπενέγκοι; Τού των ἁπάντων εξέπεσον, ὑπὲρ τούτων ὠδυρόμην, τούτων ἀποσπωμένῳ πηγαὶ δακρύων ἀνεστομοῦντο, καὶ λύπης ἀχλὺς περιεκέχυτο. Ηδειν γὰρ καὶ πρὸ τῆς πείρας τὸ πολυτάραχον και πολυμέριμνον τῆς καθέδρας ταύτης· ᾔδειν τὸ δυσάρεστον καὶ δυσήνιον τοῦ μιγάδος ὄχλου, τὴν πρὸς ἀλλήλους ἔριν, τὸν φθό νον, τὰς στάσεις, τὰς ἐπαναστάσεις, τὴν κατὰ τῶν παρεστηκότων ύβριν, καὶ τὸν γογγυσμόν, ὅταν μὴ ostendisse tantum exspectationem suam. Atque hoc in orbem fiebat, nec occullis consiliis prohibitum, nec invidia intermissum. Ecquisnam tali vita submotus libens mutationem, ac sine lamentis ferat? His omnibus excidi super his ingemiscebam. Hæc cum abstraherentur, fontes lacrymarum profuebant, ac doloris caligo circumfundebatur. Sciebam enim cum nondum essem expertus, multiplicem hujus sedis turbationem et sollicitudinem, sciebam fastidium et contumaciam promiscua turbæ, lites inter ipsos, invidiam seditiones, mutuos impetus, contumeliam in præfectos, et mussitationem si quando

quibus egent, qui petunt, non adipiscuntur, et τύχωσιν ὅσων δέονται, καὶ ὅταν μὴ τυπῶνται καὶ quando ad horum voluntatem illi se non conformant, nec accommodant: despicientiam rursus et contemptum cum ad postulatum adduxerint, et detraxerint ad voluntatem suam; non enim in voluntaria gralia, sed in violento jussu deputant optati sui eventum. Ac vulgus potestatem nactum imperii in eum qui rerum potitur, tum sibi, tum rectori perniciem creat. Navis etenim facile mergetur, cum nautæ gubernatore depulso, simul omnes gubernant. Et exercitus funditus interibit, cum eorum quisque nulli duci obtemperans, sibi adversus alterum officium ducis arrogat. Cur autem quis singula prosequatur? Nam sæpe necesse est præfectum colorem oris sui in tristitiam mutare, cum non ita afficiatur animus: ac rursus interdum, animo dolente lætum præbere os: et irasci nonnunquam cum iratus non sit: et subridere dum angitur: talis enim scena eorum est, qui multitudinis præfecturam suscipere adjudicati sunt. Antea vero qualis est? amicus amicis non gravis: qualis affectio est, talis species. Nunc autem est, ubi acerbe necesse est increpare amicos, et propter mandatum cognatos spernere; et peccantibus apparere gravem. Invidia undique, licentia diuturnitate temporis confirmata. Quid me oportet cætera commemorare? qualia perpetior insectans Simonem? Quales quotidie tentationes sustineo, mundanam licentiam sermonis a sacro conventu prohibens, et contemptum potiorum rerum, et diligentiam vanarum? Hæc providebam, et animus mordebatur: nec vero meæ est opis, hac convellere. Fugiebam suffragium, deprecabar orationem, præfecturam ingemiscebam; verum declinari non potuit quod erat præfinitum. Sed cur hæc scribo et scripsi prius? ac siquidem credita sunt; nunc injuriam accipio, a misericordia desertus. Sin iis non est creditum, rursum `afficior injuria, qui vera scribam nec fidem faciam: sic undique miser sum. quibus sperabam doloris nacturum me sublevationem, inde increpor: a quibus exhortationem et consolationem, inde ad dolorem dolor adjungitur. Te non oportebat, inquiunt, affici injuria, hoc dicito iis qui intulerunt. Non oportuit tibi afferri vim. Egregia sane lex, sed qui objurgandi? nonne qui vim fecerunt? Misericordia quinam digni? Nonne ii qui vim subierunt? At si quis eos sinit, a quibus est illata vis; increpat autem eum qui vim passus est: sperabam tuæ justitiæ posse me in eum judicium implorare. At canones, inquit, violati sunt, quod ad pontificatus fastigium e laicorum ordine ascendisti. Sed quis violavit? Is qui vim irrogavit, an qui per vim et invitus attractus est? sed resistere oportuit. Quousque? restiti enim, et plus quam oportuit. Quod si sic non providissem infestorum ventorum procellas sæviores fore, restitissem etiam usque ad ipsam mortem. Quales autem canones hi, quorum asseritur prævaricatio? quos ad hunc usque diem Conσχηματίζωνται, καθ᾿ ὃν τρόπον οὗτοι βούλονται· τὴν ὑπεροψίαν πάλιν καὶ καταφρόνησιν, ἐπειδὰν ἑλκύ. σωσι πρὸς τὴν αἴτησιν, καὶ συγκατασπάσωσι τῷ σφετ τέρῳ βουλήματι· οὐ γὰρ ἑκουσίου χάριτος, ἀλλὰ βιαίου προστάγματος τοῦ θελήματος αὐτῶν ἐκλογί ζονται τὴν τελείωσιν. Καὶ κράτος λαβὼν ὄχλος ἄρχειν τοῦ κρατοῦντος ἑαυτῷ τε καὶ τῷ διέποντι ὀλέθριος γίνεται. Καὶ ναῦς γὰρ δύσει ῥᾳδίως, ὅταν οἱ ναῦται τὸν κυβερνήτην παρωσάμενοι πάντες ἅμα κυβερνή σωσι· καὶ στρατὸς ἄρδην ὀλεῖται, ἐπειδὰν ἕκαστος αὐτῶν ἀστρατήγητος ὑπάρχων καταστρατηγεῖν τοῦ πλησίον ἀλαζονεύοιτο. Καὶ τί ἄν τις κατὰ μέρος διεξίοι; ἀνάγκη γὰρ τὸν ἐφεστηκότα πολλάκις καὶ ὑπαλλάσσειν τὸ χρῶμα τῆς ὄψεως εἰς τὸ σκυθρωπὸν τῆς ψυχῆς οὐχ οὕτω διακειμένης, καὶ πάλιν ἔσθ' ὅτε ταύτης ἀλγυνομένης τὸ πρόσωπον παρέχειν φαιδρὸν, ὀργίζεσθαι δ' αὖ πάλιν μὴ ὀργεζόμενον, καὶ μειδιῶν ἀνιώμενον. Τοιαύτη γὰρ ἡ σκηνὴ τῶν πλήθους προστασίαν ἀναδέξασθαι καταδικασθέντων. Τὰ δὲ πριν, ποῖα; φίλος τοῖς φίλοις ἀνεπαχθῆς, ἐχθρὸς δὲ οὐδε νός· οἷος τὴν διάθεσιν, τοιοῦτος καὶ τὸ φαινόμενον. Νῦν δὲ ἔσθ᾽ ὅτε καὶ πικρῶς ἐπιτιμᾶν ἀνάγκη τοῖς φίλοις, καὶ τοὺς συγγενεῖς ὑπὲρ ἐντολῆς παρορᾷν, καὶ τοῖς ἁμαρτάνουσι φαίνεσθαι βαρύς, φθόνος πανταχόθεν, αταξία χρόνῳ κρατυνθεῖσα. Τί με χρὴ τὰ λοιπὰ καταριθμεῖν οἷα πάσχω διώκων τὸν Σίμωνα; οἵους καθ' εκάστην ὑφίσταμαι πειρασμούς τὰς κοι σμικὰς παῤῥησίας τοῦ ἱεροῦ περικόπτων συλλόγου, τὴν ὀλιγωρίαν τὴν περὶ τὰ κρείττονα, τὴν ἐπιμέλειαν τὴν περὶ τὰ μάταια, ἃ βλέπων καὶ πρὶν, καὶ δακνόμενος τὴν ψυχὴν, καὶ μὴ τῆς ἐμῆς ἰσχύος εἶναι τὸ ταῦτα περιελεῖν. Ἔφευγον τὴν ψῆφον, παρῃτούμην ὴν χειροτονίαν, ὦ δυρόμην τὴν ἐπιστασίαν. Οὐκ ἦν δὲ ἄρα φυγεῖν τὸ προορισθέν. ᾿Αλλὰ τί γράφω ταῦτα; ἐγράφη καὶ πρότερον,καὶ εἰ μὲν ἐπιστεύθησαν, ἀδικοῦμαι μὴ ἐλεούμενος· οἱ δὲ μὴ ἐπιστεύσησαν, ἀδικοῦμαι πάλιν ἀληθῆ γράφων, καὶ ἀπιστούμενος. Οὕτως ἐγὼ πανταχόθεν δυστυχής, ἀφ᾽ ὧν ἐλπίζω τῆς λύπης εὑρεῖν παραψυχὴν, ἐκεῖθεν ἐκπλήττομαι· ἀφ᾽ ὧν παράκλησιν καὶ παραμυθίαν, ἐκεῖθεν ἐπὶ τῷ ἀλγήματι προστίθεται άλγημα. Οὐκ ἔδει σε, φησὶν, ἀδικηθῆναι. Πρὸς τοὺς ἀδικοῦντας τοῦτο εἰπέ. Οὐκ ἔδει βιασθῆναι. Καλή γε ἡ νομοθεσία, ἀλλὰ τίσιν ἡ ἐπιτίμησις; οὐχὶ τοῖς βιασαμένοις; τὸ ἔλεος δὲ τίσιν; οὐχὶ τοῖς βίαν ὑποστᾶσιν; ἂν δέ τις τοὺς βιασαμένους μὲν ἐᾳ, τὸν δὲ βιασθέντα ἐπιτιμᾷ, τὴν σὴν ἤλπιζεν ἐπ' αὐτὸν δικαιοσύνην καλέσαι κριτήν. ᾿Αλλὰ κανόνες, φησί, παρεβάθησαν, ὅτι πρὸς τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ὕψος, ἀπὸ λαϊκοῦ προῆλθες τοῦ σχήματος. Καὶ τίς ὁ παραβάς, ὁ βιασάμενος, ἢ ὁ βία καὶ ἄκων ἀνελκυσθείς; Αλλ' ἐχρῆν ἀντισχεῖν. Μέχρι τίνος; ἀντέσχον δὲ καὶ πέρα τοῦ δέοντος. Εἰ δ' οὕτω μοι προήδειν τὸ κλυδώνιον τῶν πονηρῶν πνευμάτων μέλλειν ἐπιτραχύνεσθαι, ἀντέσχον ἂν καὶ μέχρις αὐτοῦ θανάτου. Ποῖοι δὲ κανόνες ὧν ἡ παράβασις, οὓς μέχρι και τήμερον ἐν Κωσταντινουπολιτών ἐκκλησίᾳ οὐ παρείληφεν; ἐκείνων λέγεται παράβα σις, ὧν ἡ φυλακὴ παραδέδοται. "Α δὲ μὴ παραδέδοται,

EPISTOLARUM LIBER I. οὐδὲ μὴ φυλασσόμενα παραβάσεως φέρει έγκλημα. stantinopolitanorum Ecclesia non accepit. Illorum ᾿Αλλ' ἐμοὶ μὲν καὶ τὰ ῥηθέντα ἀποχρώντως ἂν εἶχεν, ὡς τοῦ προσήκοντος ειρημένα πλέον. Οὐ γὰρ δικαιολογίας ἑαυτοῦ συνιστῶν προήχθην· πῶς γάρ; ὅς γε εὐχῆς ἔργον ποιοῦμαι πολυτρόπως τῆς ζάλης ταύτης ἀπαλλαγῆναι, καὶ τὸ φορτίον ἐλαφρυνθῆναι οὕτως ἐγὼ τοῦ θρόνου ἐφίεμαι, καὶ οὕτως σφόδρα ἀντέχομαι. Οὐ γὰρ ἀρχομένῳ μὲν βάρος ἦν ὁ θρόνος, προϊόντι δὲ δι᾽ ἐπιθυμίας ἐγίνετο· ἀκλ᾿ ὥσπερ ἄκων εἰσῆλθον, οὕτως ἄκων καθέζομαι, καὶ τοῦ βιασθῆναι πρὸς τὴν εἴσοδον μετὰ τῶν ἄλλων ἐναργὴς ἀπόδειξις, τὸ μέχρι τοῦ νῦν ἀπ' ἀρχῆς, τῆς ἀρχῆς ταύτης ἐθέσ λειν ἐξίστασθαι. Καὶ εἰ χαριέντως ἔγραφεν ἐμοί, οὐκ ὤφειλε γράφειν, τὰ μὲν ἄλλα πάντα χρηστά, καὶ ἐπαινετὰ, καὶ δεχόμεθα καὶ τερπόμεθα, καὶ χα τιστηρίους ᾄδομεν Θεῷ τῷ πανσόφως οὕτω τὴν ἐκκλησίαν ἰθύναντι. Τὸ δὲ ἀπὸ λαϊκῶν, οὐκ ἐπαινετόν. Διὸ τέως ἐν ἀμφιβόλῳ καθιστάμεθα, τὴν τελεωτάτην συναίνεσιν εἰς τὴν τῶν ἀποκρισιαρίων ἡμῶν ὑποστροφὴν ἀναθέμενοι. ᾿Αλλ᾽ ἔδει γράφειν, οὐ συναι νοῦμεν ὅλως, οὐ καταδεχόμεθα· οὐδὲ μὴ εἰς τὸν αἰῶνα καταδεξαίμεθα τὸν προσδραμόντα, τὸν ἐμπου ρευσάμενον τὴν ἀρχὴν, τὸν ἀψήθιστον, τὸν τὰ πάντα κακόν. Ἔξιθι τοῦ θρόνου, ὑποχώρησον τοῦ ποιμαίνειν, οὕτως ἂν ὁ γράφων ἔγραφεν ἐμοὶ προσφιλή, εἰ καὶ τὰ πλείω ψευδή. Εδει γάρ, ὡς ἔοικε, τὸν ἀδικηθέντα τὴν εἴσοδον ἀδικηθῆναι πάλιν τὴν ἔξοδον, καὶ τὸν ἀποτόμως ὠθισθέντα, καὶ ἄκοντα ἀποτομώτερόν τε καὶ νεανικώτερον ἀπωσθῆναι; Τῷ δ' οὕτως ἔχοντι καὶ λογιζομένῳ οὐ πολλὴ φροντὶς τὰς διαβολὰς ἀποτρίψασθαι, ὧν τὸ κῦρος τοῦ θρόνου ἀφαίρεσις. Καὶ ἤρχει μὲν, ὡς εἴρηται, τὰ ῥηθέντα. dicitur transgressio, quorum tradita est custodia: quæ vero tradita non sunt, ea non custodia, transgressionis non inferunt crimen. Satis erant quæ jam exposui, ac multo etiam plura quam conveniebat. Nec enim ad hæc adductus sum ut me juxta defensione commendarem. Quomodo enim aliter esse posset, cum optabile mihi esset omnimodis hac procella liberari, et hoc levari onere? Sic ergo sedis appetens sum, sic vehementer eam retineo. Non enim a principio quidem oneri thronus fuit, progressu vero temporis expetitus est: sed quemadmodum ingressus sum invitus, sic invitus sedeo. Quod autem initio mihi vis facta sit, cum ex aliis, tum ex hoc demonstratur, quod a principio usque adhuc velim cedere hac sede. At si mihi grata scribenda erunt; non oportuit benigna, cæteroqui et laudabilia scribi: Accepimus, lætamur, et gratia agimus sapientissimo Deo, qui Ecclesiam gubernat. Hoc vero ex laicorum ordine, laudabile non est: idcirco ambigui adhuc sumus, et perfectum assensum in apocrisiariorum nostrorum reditum distulimus. Verum scribi debuit, omnino non assentimur, non probamus, non accipimus, nec vero unquam accipiemus; qui accurrit, qui præsulatum nundinatus est, qui non est justis suffragiis factus: in omnibus improbum. Abi hac sede, et de paetoris munere. Qui ita scripsisset, mihi scripsisset jucunda, quamvis falsa pleraque. An vero oportebat, qui in ingressu affectus erat injuria, in egressu itidem injuriam accipere? et qui aliena protervia invitus ad hæc inciderat; magis etiam præcise ac proter ve expelli? Qui sic affectus est, quique hæc cogitat, non valde curat, nec laborat de calumniis propulsandis, quarum hæc potestas sola est, ut ei thronus adimatur. Satis ergo, ut dixi, hæc fuerant. At quoniam propter nos nobiscum qui ante nos fuere, sancti ac beati Patres periclitantur in calumniam et crimen venire, ut Nicephorus et Tarasius (nam hi quoque ex ordine laico ad pontificatus fastigium pervenerint, qui memoria nostra clarissima lumina, pietatisque egregii præcones, veritatem et vita et verbis confirmarunt): existimavi quæ restant, orationi oportere adjungl; dum ostendo beatos illos viros crimen omne vincere, et ᾿Επεὶ δὲ δι' ἡμᾶς εὺν ἡμῖν καὶ οἱ πρὸ ἡμῶν ἅγιοι καὶ μακάριοι Πατέρες συνδιαβεβλῆσθαι κινδυνεύουσιν, ὡς Νεκηφόρος καὶ Ταράσιος (ἐκ λαϊκοῦ γὰρ καὶ οὗτοι τοῦ σχήματος εἰς τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ἄκρον προέβησαν, οἱ τῆς καθ' ἡμᾶς γενεᾶς ἀειφανεῖς λαμπτῆ ρες, καὶ τῆς εὐσεβείας διαπρύσιοι γεγόνασι κήρυκες, βίῳ καὶ λόγῳ κρατύναντες τὴν ἀλήθειαν), τὰ λείποντα τῷ λόγῳ προσθεῖναι χρεών ἡγησάμην πάσης αἰτίας κρείττους, καὶ πάσης διαβολῆς ἀνωτέρους τοὺς μα καρίους ἐκείνους ἀνδρας ἐπιδεικνύς. Εἰ δ᾽ οὐδ᾽ ἄλλοι calumniam omnem superare. Quod si ne alii quiτινὲς τούτους ὑπαιτίους τολμῶσι φάναι, τὸ ἐκ λαϊκῶν δὲ πρὸς ἱερωσύνην ἐλθεῖν κρατύνουσι πρόσκομμα, μέμφονται μὲν οἷς οὐ μέμφονται. Ἐκ λαϊκῶν γὰρ καὶ οὗτοι προήχθησαν. Οὓς δὲ πάλιν τιμῶσι, καὶ τε θήπασι, τὸ ψέγειν οὐ φεύγουσιν. ᾿Αλλ' οὗτοι (Ταρά σιος ἦν καὶ Νικηφόρος) ἔν κοσμικῷ βίῳ ἀστέρων δίκην διαλάμποντες, καὶ πρὸς ἱερατικὴν ἀρχὴν γεγονότες ἀπόλεκτοι παρὰ κανόνα καὶ τύπον τὸν ἐκκλη σιαστικὸν τῆς Ἐκκλησίας προέστησαν. Μή μοι γένοιτο τοιαύτην ἀφεῖναι φωνὴν, μηδ᾽ ἄλλου λέγοντος ἀκοῦσαι· οὗτοι γὰρ τῶν κανόνων ἀκριβεῖς φύλακες, τῆς εὐσεβείας ὑπέρμαχοι, τῆς δυσσεβείας κατήγοροι, φωστῆρες ἐν κόσμῳ κατὰ τὸ θεῖον λόγιον, λόγον ζωῆς ἐπέχοντες. Εἰ δ᾽ ὅτι κανόνας οὓς οὐκ ᾔδεισαν dem hos in crimen vocare audent, quod autem e laicis ad pontificatum ascenderint, in offensione et scandalo ponunt; reprehendunt sane quos nec reprehendunt: nam hi quoque laici sunt producti, quos rursum in honore habent et admiratione, eorum non fugiunt vituperationem. At bi, Tarasius et Nicephorus, in sæculi vita astrorum instar collucentes, in sacerdotum ordinem allecti contra regulam et formam ecclesiasticam Ecclesiæ præ fuerunt. Absit a me, ut hanc emillam vocem, aut alium hæc dicentem audiam. Hi enim regularum accurati fuere custodes, propugnatores pietatis, impietatis accusatores, orbis terræ lumina, ex divinis eloquiis verbum obtinentes vitæ. Quod vero

regulas, quas non norunt non servarunt: nemo οὐκ ἐφύλαξαν, οὐδεὶς ἂν δίκαια ποιῶν ἐπιμέμψοιτο· eos jure reprehendere potest. Sed quod eorum quæ accepere, custodes fuerunt, idcirco a Deo glorificati sunt. Nam ea quæ tradita sunt, conservare, stabilis est mentis, ac novitatis studium repudiantis. Al de iis quæ non acceperis, legem, usu non hore tante, ferre, aut custodiam inducere præproperum studium est animi res novas molientis, atque errabundi. Propria enim quisque mensura ac regula continetur et dirigitur. Multi canonea aliis traditi sunt, aliis ne noti quidem sunt. Qui accipit et violat,dignus qui in judicium indicatur: qui vero non novit, nec recipit, quomodo obnoxius est? Multm quoque leges ab iis quibus impositæ erant, oustodilæ sunt, ac demonstrarunt Dei famulos eos esse qui custodierunt: qui vero non acceperunt, ideoque animum ad ea non adverterunt, nihilominus Deo amabiles esse cogniti sunt. ἀλλ᾽ ὅτι φύλακες ὧν παρέβαλον ἐχρημάτισαν, ἐν τούτῳ παρὰ Θεοῦ ἐδοξάσθησαν. Τὸ μὲν γὰρ τὰ δοθέντα συντηρεῖν γνώμης ἐπὶ σταθερᾶς, καὶ τὴν και νοποιὸν ἀποπεμπούσης προαίρεσιν, τὸ δ᾽ ἂν μὴ παρείληφε, χρείας μὴ καλούσης νομοθετεῖν, ἢ φυλάτ τειν ἐπιχειρεῖν, νεωτεροποιοῦ διανοίας και εμβο μένης ἐστὶ περισσεύματα. Μέτρῳ γὰρ ἕκαστος οἰκείῳ, καὶ κανόνι συνέχεται τε καὶ κατευθύνεται. Πολλοὶ κανόνες ἄλλοις μὲν παραδέδονται, ἑτέροις δὲ οὐδὲ γνώριμοι. Ο παραλαβὼν καὶ ἀθετῶν, δίκης ἄξιος. ὁ δὲ μηδ᾽ ἐγνωκώς, ἢ μὴ παραδεξάμενος, πῶς ὑπεύ θυνος; Πολλαὶ δὲ καὶ νομοθεσίαι, οἷς μὲν ἐτέθησαν ἐφυλάχθησαν, καὶ Θεοῦ θεράποντας τους φύλακας ἐπεδείξαντο. Οἱ δὲ μὴ παρειληφότες, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ τὸν νοῦν πρὸς αὐτὰ ἐπιστρέψαντες, οὐδὲν ἔλατ τον θεοφιλεῖς ἐγνωρίσθησαν, καὶ κατὰ χεῖρας τὰ παραδείγματα. Ἵνα δὲ τὰ ἄλλα ἐάσω, ὁ μὲν ᾿Αβραὰμ ἐμπερίτου μος, τὴν περιτομὴν ἐξ ἐντολῆς θείας εἰς νομοθεσίαν δεξάμενος, ἀπερίτμητος δὲ ὁ Μελχισεδέκ, ὃς εἰς ἀφο ομοίωσιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως, καὶ τὸ τέλος ἔσχεν ἄγνωστον. ᾿Αλλὰ τὴν τοῦ Αβραὰμ τῆς περιτομῆς φυλακὴν ἀποδεχόμενος ὁ Θεός, οὐδαμοῦ φαίνεται τῷ Μελχισεδέκ παραβάσεως ἐπιφέρων ὀνειδισμόν, ἀλλὰ καν πού τιν αὐτὸν παρανομίας γράψοιτο γραφὴν, αὐτὸν μᾶλλον, ἢ ἐκεῖνον (ὅτι τοῦτο τολμῶς ἐξελεγχθήσεται γεγραφώς. Καίτοι γε τοῖς ἐξ ᾿Αβραάμ γεγεννημένοις, καὶ τουτονὶ τὸν νόμον ἐγκολπωσαμένοις, θάνατος ἦν η ζημία τῷ παραβάντι, οὐκ ἐξ ἀνθρώπων μόνον ἐπαγόμενος, ἀλλὰ καὶ παρ᾿ αὐτῶν ἀγγέλων σφοδρῶς ἀπειλούμε νος. Αλλ᾽ ἔν γε τούτῳ 'Αβραάμ τε καὶ Μελχισεδέκ διαφερόμενοι, τὴν εἰς τὸν κοινὸν Δεσπότην εὐγνω μοσύνην τε καὶ λατρείαν παραπλησίως ἀλλήλοις διέσωζον, ἐξ ὧν οὐδετέρῳ παρὰ θατέρου μῶμος προσο ήπτετο. Ἀλλ᾽ ἦγε ἐν τοῖς καιριωτάτοις σφοδρά τε καὶ ἀκαινοτόμητος κοινωνία, τὴν ἐν τοῖς λοιποῖς οὐκ εἴα σκοπεῖν τε καὶ πολυπραγμονεῖν ἑτερότητα. Καὶ γάρ ἐστιν ὄντως κοινὰ πᾶσιν, ἅπαντα φυλάττειν ἐπάναγκες, καὶ πρό γε τῶν ἄλλων τὰ περὶ πίστεως, ἔνθα καὶ τὸ παρεγκλίναι μικρόν, ἁμαρτεῖν ἐστιν ἁμαρτίαν τὴν πρὸς θάνατον. Ἔστι καὶ ἰδιαζόντως τισὶ παρεπόμενα, ὧν ἡ παράβασις, οἷς μὲν ἐδόθη Atque in manibus sunt exempla. Abraham ciroumcisus, incircumcisus Melchisedech, qui ad similitudinem Filii Dei, et principium ortus sui et finem habuit incognitum. Enimvero Abrahæ custodiam circumcisionis probans Deus; nusquam apparet ipsi Melchisedech transgressionis inferens exprobrationem. Nec vero quisquam hunc legis violatæ unquam accusabit, aut illum, quod facinus circumcisionis ausus sit. Qui eos insimulare velit, redarguetur. Atque prognatis ex Abraham, qui eam legem in sinum acceperat suum, mortis pana proposita erat, si quis transgressus esset, c quæ non ab hominibus modo inferebatur, sed etiam vehementi ipsorum angelorum interminatione. Et oum in eo Abraham et Melchisedech dissiderent, gratam iu communem Dominum mentem ac pietatem et consimilem inter se cultum servabant. Ex quibus neutri ab altero vituperatio impingebatur; sed in potissimis rebus constantissima inter eos, et in rerum novarum studio aliena societas non sinebat cæterarum rerum discrimen curiosius intueri. Nam revera communia omnibus sunt, quæ omnes custodire necesse est, et ante alia quæ de fide babemus, ubi vel paulum declinare, est mortifero se piaculo obstringere. Quædam proprie alios consequuntur, quorum prætermissio eis multam affert quibus illa tenenda sunt: qui vero non accepe- κατέχεσθαι, ἐπιζήμιος· οἷς δ᾽ οὐ παρείληπται, καὶ runt, hi propterea quod non observaverunt, minime condemnantur. Et quæ œcumenicis et communibus præcepta sunt suffragiis convenit ab omnibus custodiri: quæ vero Patrum aliquis exposuit, auctoralis definivit synodus, eorum qui servant, non efficis superstitiosam mentem: qui autem non acceperunt, ea præterire sine periculo possunt. Sio tonderi aliis patrium est, aliis synodica etiam definitione abjiciendum. Bonis enim verbis hæc dici oportebat, ut et nos diximus. Quod si eum canonem, qui in Sida τὸ μὴ συντηρεῖν, ἀκατάκριτον. Καὶ τὰ μὲν οἶκουμενικαῖς καὶ κοιναῖς τυπωθέντα ψήφοις, πᾶσι προσ ήκει φυλάττεσθαι. "Α δέ τις τῶν Πατέρων ἰδίως ἐξέθετο, ἢ τοπικὴ διωρίσατο σύνοδος, τῶν μὲν φυλατ τόντων τὴν γνώμην οὐ παρίστησι δεισιδαίμονα. οὐ μὴν τοῖς γὲ μὴ παραδεξαμένοις τὸ παρορᾷν ἐπικίν δυνον. Οὕτων ξυρᾶσθαι μὲν ἄλλοις πάτριον, ἑτέροις δὲ καὶ συνοδικοῖς ὅροις ἀπόβλητον. Εὐφήμως δὲ τὸν λόγον εἰπεῖν ἔδει, καὶ εἴπομεν· εἰ δὲ καὶ τὸν ἐν Σίδῃ κανότα προσέθεμεν, βαρεῖς ἂν ΝΟΤΑ. Videtur obscure orare, ut misericordi indulgentia et dispensatione sedis apostolice episcopi nomen obtineat et dignitatem, cum suspicaretur Igna▪ tium restitutum iri. Sic concilium Ephesinum de

EPISTOLARUM LIBER I. Ita præter unum, alia Sabbata observare, nobis reprehensione non caret, aliis vero plura uno jejunantur, ac traditio putat se effugere vituperationem, quæ consuetudine canonem pervicit, eoque potior fuit. Legitimis nuptiis presbyter Romæ uxori conjunctus non invenitur: nos vero eos qui unico conjugio vitæ suæ moderati sunt, edocti sumus in presbyteri gradum efferre, eosque qui hoc in discrimine ponunt, ac se secernunt, ne ab bis Domini corporis participationem capiant, undique excludimus, eodem loco ducentes eos qui legem aut fornicationis sanciunt, aut nuptiarum tollunt. Item si quis apud nos presbyterii consecrationem præteriens, episcopi honore diaconum effecerit, utpote qui maxime deliquerit condemnatur: quibusdam vero pari ducitur loco, e presbytero provehere episcopum, et e diacono, medium transilientibus ordinem, ad episcopi abripere dignitatem. Et quidem inter hæc quantum interest? Aliæ enim in unoquoque ordine et gradu orationes, aliæ cæremoniæ, alia item ministeria, aliæ et observationes temporum et morum probationes. Verum quod quis in legis loco non accepit, ejus non observati defensionem hanc objiciens, quod non receperit: ab eo ratio nulla poecetur. Sin quis apud nos convinceretur hoc fecisse, nemo ei ullam veniæ guttam instillaverit: minorum enim legum inulta violatio, tritiores homines ad majorum contemptum facit. Aliis semel factis monachis esus carnium non exsecrantibus, καὶ λιαν φορτικοί κατεφάνημεν. Οὕτω πλὴν τοῦ proposuissemus; graves atque importuni fuissemus. ἑνὸς τὰ ἄλλα Σάββατα συντηρεῖν ἡμῖν ἐπιλήψιμον, ἑτέροις δὲ καὶ τοῦ ἑνὸς πλείω νηστεύεται. Καὶ φεύ γειν τὴν μέμψιν ἡ παράδοσις οἴεται τῷ ἔθει κατακρατεῖν τοῦ κανόνος ἐκνικήσασα. Καὶ νομίμῳ γάμω γυναικὶ συναφθέντα οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ἐν Ῥώμῃ πρεσ σβύτερον, ἡμεῖς δὲ καὶ τοὺς μονογαμία τὸν βίον ῥυ θμίζοντας εἰς πρεσβυτέρου φέρειν βαθμὸν ἐδιδάχθημεν, καὶ τούς γε διακρινομένους ἐξ αὐτῶν λαβεῖν τοῦ Κυριακοῦ σώματος τὴν μετάληψιν πανταχόθεν ἀποκλείομεν ἐξ ἴσου, τούς τε πορνείαν νομοθετοῦντας, καὶ τοὺς γάμου νόμον ἀναιροῦντας λογιζόμενοι. Πάλιν ἄν τις παρ' ἡμῖν τὴν τοῦ πρεσβυτέρου παρελθὼν χειροτονίαν τὴν τοῦ ἐπισκόπου τῷ διακόνῳ περιθείη, ὡς εἰς τὰ καίρια ἐξημαρτηκώς κατακρίνε ται. Τισὶ δὲ παραπλήσιον ἀπὸ πρεσβυτέρου προἄγειν ἐπίσκοπον, καὶ ἀπὸ διακόνου την μέσην τάξιν ὑπεραλλόμενον εἰς τὸ τῆς ἐπισκοπῆς ἀναρπάζειν ἀξίωμα, καίτοι γε ἡλίκον καὶ ὅσον τὸ μέσον ἐν τούτοις; Αλλαι μὲν γὰρ καθ' ἑκάστην τάξιν καὶ βαθμὸν εὐχαὶ, ἄλλαι δὲ τελεταί, καὶ ὑπουργίαι πάλιν ἕτεραι, ἄλλαι δὲ καιρῶν παραφυλακαί, καὶ δοκιμασίαι τρόπων ἕτεραι. ᾿Αλλ' ὅπερ τις νομοθεσ σίαν οὐ παρεδέξατο τοῦ μὴ συντηρεῖν ἀπολογίαν τὸ μηδὲ παρειληφέναι προβαλλόμενος, οὐκ ἂν εὐθύνας ἀπαιτηθήσεται· εἰ δέ τις παρ' ἡμῖν τοῦτο δεδρακὼς ἐξελήλεγκτο, οὐδεὶς ἂν αὐτῷ συγγνώμης οὐδὲ ῥανίδα επέσταξε. Τῶν γὰρ ἐλαττόνων νόμων ἡ παράβασις, ἀτιμώρητος πρὸς τὴν τῶν μειζόνων ἐπιτρίβει κατα φρόνησιν. Αλλοις ἅπαξ μονάσασιν ἡ κρεοφαγία οὔ τί γε βδελυσσομένοις, ἀλλ᾽ ἀσκουμένοις μέχρι τέ. λους ἀπρόσιτος, ἑτέροις δὲ ἐπὶ πολύ παρατηρήσιμος. Ἐγὼ δὲ καὶ λόγον παρὰ ἀνδρῶν πρὸ πολλοῦ τιμών των ἤκουσα τὴν ἀλήθειαν, ὡς τὸν τὴν ᾿Αλεξανδρέων Ἐκκλησίαν ἐφορῶν μέλλοντα, καὶ λόγον ὑποσχεῖν ἐκβιάζονται, ἀπό τινος ἐπιχωρίου περιπετείας τούτου κρατήσαντος, μὴ ἄν ποτε τῆς κρεοφαγίας ἀφίστασθαι· καὶ σχῆμα μὲν τοῦ μονάσαντος οὐκ ἄν τις παρ' ἡμῖν εἰς κληρικοῦ μετασχηματίσειεν, ἔνιοι δὲ ἐπειδὰν πρὸς ἐπισκοπῆς ὕψος τὸν μονα στὴν ὑψοῦν ἐθελήσωσι, τοῦτον περίτροχα κείροντες, τὸ πρότερον μεταμείβουσι σχῆμα. Οὕτως ἐν οἷς οὐκ ἔστι πίστις τὸ ἀθετούμενον, οὐδὲ κοινοῦ τε καὶ καθολικοῦ ψηφίσματος ἔκπτωσις. *Αλλων παρ' ἄλλοις ἐθῶν τε καὶ νομίμων φυλαττομένων, οὔτε τοὺς φύλακας ἀδικεῖν, οὔτε τοὺς μὴ παραδεξαμένους παρανομεῖν, ὀρθῶς ἄν τις κρίνειν εἰδὼς διορίσαιτο. Καίτοι γε τὸ νομισθὲν ἡμῖν εἰς ἐπίκλημα πρὸς ἔνια τῶν κατηριθμημένων οὐδ᾽ ἐν συγκρίσει τὸ ἀνεύθυνον ἀποφέρεται, ἀλλὰ τὰ μὲν εἰς τὴν τῶν ἐκθέσμων καὶ βδελυκτῶν ἀπελαύνειν χώραν, αὐτὸ δὲ τῆς τῶν ἐπαινετῶν καὶ καλλίστων μερίδος ἐξήρτηται. Καὶ τὸ μὲν καὶ πεπρᾶχθαι, καὶ διαπράττεσθαι, μέσ χρι νῦν πεπαῤῥησιασμένῃ καὶ φωνῇ, καὶ γνώμῃ, καὶ προσώπῳ κηρύσσεται. Πῶς γὰρ οὐκ ἂν σεμνολογηθείη Eustachio ad sacram quæ est in Pamphylia synodum Bide collectam. Sidæ quidem Pamphyliæ est Metropolis, vel (quod non minus verisimile est) ex eo orat, ne restitueretur Ignatius, sed tantum sit consed se exercentibus usque interdicitur: ab aliis vero non diu hoc observatur. Ego et hominum audivi sermonem veritatem magno in honore habentium, cum nempe occasione ejus qui Alexandrinorum Ecclesiæ præsul futurus erat, hanc rationem subire cogi; quod ex aliquo iis in locis casu constitutum est: se nunquam ab esu carnium abstinere. At apud nos monachi habitum nemo unquam in clerici commutarit: nonnulli autem, cum voluerint monachum ad episcopi fastigium attollere, eum orbiculariter tondentes, priorem habitum immutant. Ita, ubi nulla est prævaricatio fidei, nec communis et catholici decreti eversio; cum aliis apud alios mores et leges custodiantur; nec custodes injuste agere, nec eos qui non acceperunt, contra legem facere, is qui recte judicare norit, definiat. Et vero quod a nobis in crimine ponitur, si cum nonnullis quæ admemorata sunt, conferatur, recti et veri existimationem habebit: et alia quidem nefariorum et exsecrabilium loco ducuntur, hoc vero Ιaudi est, et putatur esse pulcherrimum, hoc usque adhuc et factum esse, et fleri, libera voce et sententia, et vultu predicatur. Quomodo enim non summis laudibus quis efferatur, quod nondum 88tentus nomine episcopi frui dum viveret, sic astutus homo, quod maxime velit, haud admodum se curare demonstrat,

cerdotum ordinem assecutus, ita vitam suam immo- τις, ὅτι μήπω λήξεως ιερωμένων τυχών, οὕτως τὴν deratus est, ut et aliis, quibus sacerdotium obtigit, et ab omni reliquo cœtu ad pontificatum aliis præferatur? Quædam vero ne ab iis quidem qui delinquunt (quod quidem sciam) quod fiunt, laudantur ob summam fortasse absurditatem, aut nescio quid dicam, iis qui fecerunt, inficiationem veritati anteponentibus. Quis enim sabbatizare, qui in Christianis censeatur, etiamsi millies his succumbat, non ejuret? Quis se conjugium, exsecrari legitimum, nisi quis impiorum ac sine Deo hominum sententiam opifici proponat, et ei hypostasi, quæ inde per bonitatem exstitit? Quis autem Dominicorum et paternorum, et synodalium decretorum (ne sigillatim dicam) non revereatur confiteri, se moliri contemptum? Ex laicis sane eum qui sacrum vitæ genus susceperit, ad pontifcatum promoveri, valde consequens esse divinis Patribus, non verbis pronuntiatum, sed ro ipsa gestum, magnæ utilitatis sponam Christi Ecclesiæ causa, in pluribus demonstratum est. Ad hæc, aspice, si vis, et ministeriorum varietates quæ in orationibus, quæ in invocationibus, in ordine et consequentia, in temporis diuturnitate et brevitate, in multitudine et paucitate. Et quidem in iis (o miraculum) communis panis in corpus Christi mutatur, et commune vinum sanguis ejus sit, qui eum in redemptionem nobis de proprio latere cum aqua effudit; et horum discrimen ac varietas uniformem, Deifcamque Spiritus gratiam multi. pliciter, et invariabiliter suscipi ab iis propter quæ hæc geruntur, non prohibuit. Quin etiam testes apud nos et regulis nostris ad tres numeramus: qui si cæteroqui vitio careant, satis sunt ad fidem veritati faciendam, quamvis in episcopi crimen asciscantur: apud alios vero nisi testium numerus superet septuaginta quasi populum, qui accusatur, quantumvis in re ipsa fuerit deprehensus, omni crimine liber absolvitur. Satis quæ dicta sunt esse duco hominibus equis, quique non malint, quam intelligere, redargui. Quid autem figura capillorum, ac temporis prorogatio ad sacerdotium suscipiendum potest? Mores enim hominem ante sacerdotii figuram dignum ostendunt, tametsi nondum quis ei manum imponal, nondum didicit preces. Multi vero, quos mores fugiunt, habitu venerandi, in habilu consistunt; etenim capillorum resecatio signum est conversationis a mortuis operibus puræ. Et qui ita est, quamvis signi tuba nondum insonet, vitam ejus prædicans puram, hic in nihilo mihi eo inferior virtute est, qui signum gerit. η ἑαυτοῦ πολιτείαν ἐρύθμισεν, ὥστε καὶ ὑπ᾽ αὐτῶν τῶν κεκληρωμένων τὴν ἱερωσύνην, καὶ παντὸς τοῦ ἄλλου πληρώματος εἰς ἀρχιερέα προκρίνεσθαι; Τὰ δὲ οὐδ᾽ ὅτι πράττεται, ὅσα ἐμὲ γινώσκειν, συνωμολόγηται τοῖς ἁμαρτάνουσι τῇ ὑπερβολῇ τοῦ ἀτοπής ματος ἴσως ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ εἴπω, τῶν δεδρα; κότων ἀλλασσομένων μᾶλλον τῆς ἀληθείας τὴν ἄρνησιν. Τίς γὰρ σαββατίζειν ἐν Χριστιανοῖς τελῶν, κἂν μυριάκις ἐπενεχθείη τούτοις οὐκ ἂν ἐξυμόσαιτο; Τίς δὲ γάμον βδελύττεσθαι ἔνθεσμον, εἰ μὴ τὰ τῶν δυσσεβῶν καὶ ἀθέων ἐπιπροσθείη καὶ τοῦ Δημιουρ γοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀγαθοειδῶς οὐσιωθείσης υπο στάσεως; Τίς δὲ τῶν Δεσποτικῶν καὶ Πατρικῶν καὶ συνοδικῶν δογμάτων (ἵνα μὴ καθ᾿ ἕκαστον λέγω), οὐκ ἂν αἰσχυνθείη καὶ πράττων ὁμολογῆσαι τὴν ἐξουδένωσιν; Ἐκ μέντοι λαϊκῶν ἱερὰν πολιτείαν ἐπανῃρημένον εἰς ἀρχιερέα προάγεσθαι, ἀκόλουθον ἄγαν, καὶ Πατράσι θείοις οὐ λόγοις καθωμιλημένον, ἀλλ' ἔργοις αὐτοῖς διαπεπραγμένον, ἐπὶ μεγάλῳ κέρδει τῆς νύμφης Χριστοῦ Ἐκκλησίας κατὰ διαφόρους καιροὺς ἐπιδέδεικται. Ὅρα δὲ, εἰ βούλει, πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ τὰς τῶν λειτουργικῶν ἑτερότητας τὰς ἐν ταῖς εὐχαῖς, τὰς ἐν ταῖς ἐπικλήσεσι, τὰς ἐν τάξει καὶ ἀκολουθίᾳ, τὰς ἐν τῷ τοῦ χρόνου μήκει, καὶ τῇ βραχύτητι, τὰς ἐν πλήθει καὶ ὀλιγότητι, καίτοι δι' αὐτῶν, ὦ τοῦ θαύματος! ὁ κοινὸς ἄρτος εἰς σῶμα Χριστοῦ μεταβάλλεται, καὶ ὁ κοινὸς οἶνος αἷμα χρηματίζει τοῦ λύτρον ἡμῖν ἐξ οἰκείας πλευρᾶς τοῦτο σὺν ὕδατι βλύσαντος. Καὶ ἡ τῶν εἰρημένων ετερότης τε καὶ παραλλαγὴ τὴν ἑνοειδὴ καὶ θεοποιὸν χάριν τοῦ Πνεύματος ἀπληθύντως τε καὶ απαραλλάκτως ὑποδέξασθαι τὰ ἐφ᾽ οἷς ταῦτα τελεῖ ται οὐ διεκώλυσεν, ἀλλὰ καὶ μάρτυρες μὲν παρ' ἡμῖν καὶ τοῖς παρ' ἡμῖν κανόσι μέχρι τριῶν ἀριθμούμενοι ἂν ἄλλως ἀδιάβλητοι τύχωσιν, ἱκανοὶ πιστώσασθαι τὴν ἀλήθειαν, κἂν εἰς ἐπισκόπου ληφθῶσιν ἐπίκλημα· παρ' ἄλλοις δὲ ἂν μὴ τὸν ἑβδομήκοντα δῆμον τὸ τῶν μαρτύ ρων ὑπερεκπέσῃ πλῆθος, ἀνέγκλητος ὁ καθηγούμενος, κἂν ἐπ᾿ αὐτοφώρῳ ληφθῇ ἀπολύεται. Επιλείψει με ἡ ἡμέρα τὰς τοιαύτας διαφορὰς ἐπιλέγοντα, ἀρκεῖν δ᾽ ἡγοῦμαι καὶ τὰς εἰρημένας τοῖς εὐγνώμοσι, καὶ οἷς μή μᾶλλον ἐράσμιον τοῦ συνιέναι τὸ διελέγχεσθαι. Τί δέ καὶ σχῆμα τριχῶν, καὶ χρόνου παράτασις εἰς ἱερωσύνης ἀντίληψιν δύναται; ὁ μὲν γὰρ τρόπος τὸν ἄνδρα καὶ πρὸ τοῦ σχήματος τῆς ἱερωσύνης δείκνυσιν ἄξιον, κἂν μή πώ τις αὐτῷ τὴν χεῖρα ἐπιτιθῇ, κἂν μὴ ἐπιλέγῃ τὴν εὐχήν. Πολλοὺς δὲ φυγών ὁ τρόπος ἐπὶ σχήματος μένειν τοὺς σχήματι στο μνυνομένους ἐγκατέλιπεν. Ἡ μὲν γὰρ τῶν τριχών περικοπή, σημεϊόν ἐστι πολιτείας καθαρευούσης ἔργων νεκρῶν. Ὁ δὲ τὸν ἑαυτοῦ βίον ἀκηλίδωτον οὔπω ἠχήσῃ τὸν βίον αὐτοῦ κηρύττουσα καθαρὸν, ὅση δύναμις συντηρῶν, κἂν ἡ τοῦ σημείου σάλπιγξ οὗτος οὐδὲν ἐμοὶ τοῦ φέροντος τὸ σημεῖον ἐνδεέστερος εἰς ἀρετήν. Atque hæc dicemus non nos ipsos commendantes. Καὶ ταῦτά φαμεν οὐχ ἑαυτοὺς ἀποσεμνύνοντες, Absit! æque enim nos a moribus atque ab habitu abfuimus, tantumque abest, ut hæc de meipso dicam, ut verius, si qui nos velint risu ac dicteriis incessere, possint magis ex moribus sacerdotio diμή τι γένηται. Επίσης γὰρ ἡμεῖς τῶν τε τρόπων, καὶ τοῦ σχήματος ἀπελιπόμεθα, καὶ τοσοῦτον δέω ταῦτα λέγειν περὶ ἐμαυτοῦ, ὥστε καὶ εὐλογώτερον εἶναί φημι τοῖς βουλομένοις ἐπισκώπτειν ἡμᾶς ἀπὸ

EPISTOLARUM LIBER I. pro nobis hæc, sed pro iis quos ante diximus, scribuntur. Patribus enim male audientibus pro iis non decertare metuo: nam tacere cum defendendi potestas sit, et comœdiis incessere non multum distat: a parricidii vero crimine ipsa quoque natura abhorret. Non igitur Tarasius aut Nicephorus in crimen adducendi, qui vitam throno etiam ante habitum præbuerant dignam. Neque Ambrosius male audiat, quinimo Latinis (sat scio) incutiet pudorem; nisi forte alius exoriretur Ambrosius, Latinitatis, decus quique Latino sermone multa, eaque utilissima scripsit. Nec vero Nectarius in reprehensionem incidet, cui synodus universalis confirmavit episcopi dignitatem; cuique si quis obtrectare conatur, non eum, sed synodum potius in jus vocat. Et quidem eorum τῶν τρόπων μᾶλλον τῶν τῆς ἱερωσύνης ἀξίων, ἢ gnis, quam ex fgure in nos insurgere. Non igitur ἀπό γε τοῦ σχήματος ἐπανίστασθαι. Οὐκ ὑπὲρ ἡμῶν οὖν ταῦτα, ἀλλ᾽ ὑπὲρ ὧν καὶ πρόσθεν ἔφημεν γρά φεται. Πατέρων γὰρ κακῶς ἀκουόντων δέδοικα τὸ μὴ ὑπεραγωνίζεσθαι. Τί γάρ, σιγαν παρόν, ὑπεραγωνίζεσθαι, καὶ τὸ τῆς κωμῳδίας ἀπάρχεσθαι οὐ κατὰ πολὺ τὸ διάφορον; τὸ δὲ πατραλοίας ὑπέχειν γραφὴν καὶ ἡ φύσις μυσάττεται. Οὔκουν Ταράσιος, * Νικηφόρος ὑπαίτιοι, οἳ τὸν βίον τοῦ θρόνου καὶ πρὸ τοῦ σχήματος ἐπεδείξαντο ἄξιον. Οὐδ' Αμβρόσιος κακῶς ἀκούσει, καὶ δυσωπήσει, εὖ οἶδ' ὅτι καὶ Λατίνων εἰ μήτις ἄλλος, Αμβρόσιος Λατινίδος υπάρχων καλλώπισμα, καὶ Λατίνων γλώσσῃ πολλὰ καὶ ψυχωφελή συγγραψάμενος. Οὐδὲ μὴν Νεκτάριος ὑπὸ μῶμον πεσεῖται. Σύνοδον γὰρ ἔσχεν οἰκουμενικὴν κυροῦσαν αὐτῷ τῆς ἐπισκοπῆς τὸ ἀξίωμα, ὃν et τις ἐνδιασῦραι πειράσοιτο, οὐκ αὐτὸν, ἀλλὰ τήν γε σύνοδον ὑπὸ δίκην μᾶλλον ποιεῖ, καίτοι τούτων ἑκάτερος οὐκ ἐκ λαϊκοῦ μόνον ἐπὶ τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης προῆλθε τελείωσιν, ἀλλὰ καν τοῖς ἀμυήτοις ἐξεταζόμενοι ὁμοῦ τε τῆς δωρεᾶς τοῦ βαπτί σματος, καὶ τῆς ἀρχιερατικῆς ἠξιώθησαν χάριτος. Εἰ δὲ τούτων οὐδέτερον, οὐδεὶς ἂν ἐν εὐθύναις λογίζεσθαι τολμᾷ, οὐδ᾽ εἰ πάντα θρασὺς εἴη, οὐδὲ Ταράσιον τὸν ἡμέτερον πατρόθειον, οὐ δέ γε Νικηφόρον τὸν καὶ τοῦ γένους καὶ τοῦ θρόνου, καὶ τῶν τρόπων ἀξίως διάδοχον. Ἐῶ δὲ τανῦν τὸν τοῦ Θεολόγου Γρηγόριον, καὶ τὸν Καισαρείας θαλάσσιον, καὶ τῶν λοιπῶν ἀρχιερέων τὸν θίασον, οἱ κατὰ τὴν ὁμοίαν τάξιν τε καὶ ἀκολουθίαν τὰς τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπάσης κρείττους ἐγένοντο. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὲρ ὧν προσῆκον ἦν ῥηθῆναι καὶ εἴρηται. Ὑπὲρ ἡμῶν δὲ ἕν εἴρηται, καὶ εἰρήσεται, ὡς ἄκοντες καὶ εἰσήχθημεν, καὶ μέχρι τοῦ νῦν ὡς κατεχόμενοι καθεζόμεθα. Ἐν πᾶσι δὲ τὸ πειθα ήνιον τῇ πατρικῇ ὑμῶν ἐπιδεικνύντες ἀγάπῃ, ἔτι δὲ σαφῶς παριστῶντες μὴ φιλονεικίας χάριν τὰ ῥηθέντα, τῆς δὲ τῶν μακαρίων Πατέρων ἡμῶν ἀθωώσεως εἰρῆσθαι συνοδικῶς ἐκφωνηθῆναι συνευδοκήσαμεν, μηκέτι τοῦ λοιποῦ πρὸς τὸ τῆς ἐπισκοπῆς ὕψος ἀθρόως ἀνε ἀγεσθαι τοὺς ἐκ λαϊκῶν, ἢ μοναχῶν ψηφιζομένους, εἰ μὴ διὰ τῶν ἐφεξῆς ἱερατικῶν βαθμῶν διοδεύσωσιν. Ἐν οἷς γὰρ σκανδάλου νόσος τοῖς ἀδελφοῖς ἐπιφύεται, ἂν μὴ μέγα βλάπτῃ τὸ ἰάσασθαι, ἐπεὶ καὶ ἄφετε αὐτ τοὺς, ἐδιδάχθημεν σκανδαλίζεσθαι. Ὅταν τινὲς ἑκόντες τῷ φθόνῳ τυφλώττωσιν, ἕτοιμοι λύειν ἡμεῖς τοῦ σκανδάλου τὴν πρόφασιν, καὶ ῥᾴστην παρέχειν τῇ ἀφαιρέσει τοῦ συνταράσσοντος, τὴν θεραπείαν τοῦ ἀῤῥωστήματος. Τὸ μὲν οὖν ἐπὶ τῶν προγεγενημένων ἀποδέχεσθαι τὴν συλβουλὴν, καὶ τὸν παρ' ὑμῖν και νόνα κρατεῖν ἀξιοῦν, κατὰ Πατέρων ἦν τὴν ὕβριν ἀναμετρεῖν, καὶ τοὺς μηδὲν ἠδικηκότας δίκην ἀπαι τεῖν· τὸ δ' εἰς τοὺς ἔπειτα γενησομένους συγχωρεῖν καὶ παραπέμπειν κρίσει πολλῶν, οὔτε Πατράσιν ὕβριν ἐμποιεῖ, οὔτε ποινὴν ἄδικον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ζημίαν ἐπάγει τισί. Δεῖ γὰρ τὰ τεθέντας φυλάσσειν, καὶ πατράσι τέκνα δίκαιόν τε καὶ ὅσιον πειθαρχεῖν. uterque non e laico solum ad episcopatus progressus est consummationem, sed cum nondum essent initiati, simul et baptismatis munus ad pontifcalem gratiam meruerunt. Quod si horum neutrum quisquam ad reddendam rationem accersere audet, etiam valde confidens, non Tarasium quidem nostrum proavunculum, nec Nicephorum illius et generis et sedis et morum dignum successorem. Prætermitto in præsens et Theologi parentem Gregorium, et Cæsaree Thalassium, et pontificum vitam reliquorum, qui consimili ordine et ritu suscepto præsulatu Ecclesiarum, omni vituperatione et calumnia caruerunt. προστασίας ἀναδεξάμενοι παντὸς ψόγου και διαβολῆς Atque hæc pro quibus dici conveniebat, dicla sint. De nobis autem unum dictum est, ac dicetur. Inviti huc adducti sumus: usque adhuc retinentur, et sedemus. Demonstrantes autem nos obtemperare paternæ vestræ charitati, aperteque ostendentes, non contentionis causa hæc dicta esse, sed beatorum nostrorum Patrum purgationis: assensi sumus ut synodice promulgaretur, ne posthac ad episcopatus sublimitatem confestim extollerentur, qui e laicis vel monachis crearentur, nisi per sacros deinceps gradus procederent. Nam ubi offensionis morbus Patribus exoritur, nisi forte medicina 18dat (quandoquidem nonnullos vitio suo effendi sumus edocti, cum sponte propter invidiam cæcutiunt parati sumus occasionem tollere offensionis et scandali, facillimamque præbere, sublato eo quod turbabat, ægritudinis curam. Quamobrem de rebus præteritis consilium accipere, et postulare ut ea quæ apud vos est, regula teneat, Patribus erat contameliam admetiri, et ab iis qui nihil deliquissent, pœnas expetere. In posterum vero id concedere, et permittere multorum judicio nec Patribus contumeliam affert, nec cuiquam ponam injustam, ac ne damnum quidem irrogat. Quæ enim constituta sunt, custodire oportet; et patribus filios jus fasque est obedire. ΝΟΤΑ. Can. 17, repetitus in octava synodo Photiana inferius sub Joan. pap. octavo habita.

´611 Idcirco alterum quidem non accepimus, sed repu- Διὸ τὸ μὲν οὐ προσηκάμεθα, ἀλλ᾽ ἀπεδοκιμάσαμεν, limus, et aliis ut repellerent, suasimus, atque sua- καὶ τοῖς ἄλλοις ἀποδοκιμάζειν συνεβουλεύσαμέν το debimus; alterum vero et ascivimus, et synodaliter ταὶ συμβουλεύσομεν. Τὸ δὲ καὶ προσῳκειωσάμεθα, egimus. Atque utinam pridem Constantinopolitana καὶ συνοδικῶς διεπραξάμεθα, καὶ εἶθε πάλαι ἡ Ecclesia regulam hanc servasset! Sic enim fortasse Κωνσταντινουπολιτῶν Ἐκκλησία τὸν κανόνα τοῦτον intolerabilis violentiæ, et induentium in me oppri- φυλάττουσα κατεφαίνετο. Οὕτω γὰρ ἂν ἴσως ἐγὼ τῆς mentiumque incommodorum turbam effugissem. ἀφορήτου βίας, καὶ τῶν ἐπιῤῥεόντων μοι καὶ συμVerum aliis quidem ob salutem et curarum libera- πνιγόντων πειρατηρίων τὸν ὄχλον ἐξέφυγον. Αλλ' tionem regula ea scripta est: mihi vero crebri fabo- ἑτέροις μὲν ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ ἀπαλλαγῇ φροντίδων rum, ægritudinumque influxus quæ liberatio, quæve ὁ κανὼν ἀναγέγραπται, ἐμοὶ δὲ τῆς ἀλλεπαλλήλου ratio et via inveniri poterit? Quod instabiles stabi- τῶν πόνων τε καὶ καμάτων ἐπιῤῥοῆς τίς μηχανή lire oporteat, ignaros edocere, ineruditos erudire, τῆς ἀπαλλαγῆς εὐρεθήσεται; τοὺς ἀπτηρίκτους στη et ratione ac sermone eos aggredi, qui agre con- ρίξαι, τοὺς ἀμαθεῖς ἐκδιδαξαι, τοὺς ἀπαιδεύτους vertuntur, et flagris protervos reprimere, ignavos παιδεῦσαι, και τῷ λόγῳ πειρᾶσθαι, οἳ μόλις ἐπιστρέ excitare, avaris persuadere pecuniarum despicien- φονται καὶ ταῖς μάστιξι· τοὺς θρασεῖς ἑλκῦσαι, τοὺς tiam, atque pauperum amorem; refrenare ambi- βλακώδεις ἀνδρῶσαι, τοὺς φιλαργύρους πεῖσαι χρησ tiosos, itaque assuefacere, ut honorem expelant μάτων ὑπερφρονεῖν, καὶ φιλοπτώχους εἶναι, τοὺς qui honorabiliorem, divinioremque animam efficiat; φιλοτίμους χαλιναγωγῆσαι, καὶ τιμῆς ἐρᾶν ἐθίσαι, superbos deorsum trahere, eosque ad modestiam ἥτις τιμιωτέραν καὶ θειοτέραν ψυχὴν ἀπεργάζεται hortari, et ad modice de se sentiendum; impuros τοὺς ὑπερηφάνους κατασπᾶσαι, καὶ μετριοφρονεῖν ae libidinosos et fornicarios comprimere, et ad tem- παρορμῆσαι· τοὺς ἐκπορνεύοντας ἀνακόψαι, καὶ perantiam conformare; prohibere injurias, homi- σωφρονεῖν καταρτίσαι· τοὺς ἀδικοῦντας κωλύσαι, nesque ad juste agendum adducere; lenire et man- καὶ δικαιοπραγεῖν παρασκευάσαι· τοὺς ὀργίλους suefacere iracundos, pusillanimes consolari; ac ne ἡμερῶσαι, τοὺς ὀλιγοψύχους παραμυθήσασθαι, καὶ cætera sigillatim enumerem, consuetis passionibus τί δεῖ τὰ κατὰ μέρος ἀριθμεῖν; τῶν ἐθίμων παθῶν et improbitate et nequitia quæ tum animas in ser- τε καὶ κακιῶν, ἃ ψυχὰς ἐδούλωσε, καὶ σώματα κατο vitutem redigunt, tum corpora sordidant, studere εῤῥύπωσε, καὶ ἀκόντων τῶν κατεχομένων σπεύδειν vel invitos eos liberare qui iis tenentur, eosque ἀπαλλάξαι, καὶ Χριστῷ παραστῆσαι γνησίους θερά Christo veros famulos offerre. Et qua ratione quis- ποντας. Καὶ πῶς ἄν τις τηλικούτων τε καὶ τοσούτων quam cui tot tantarumque rerum cura sit imposita, οι πραγμάτων φροντίζειν τεθεὶς οὐ τὴν ἀφαίρεσιν non ademptionem magis quam administrationem μᾶλλον, ἢ τὴν ἐγχείρησιν τῆς ἀρχῆς ἐπιζητήσειε; hujus principatus requirat? In circuitu rursus impii: alii imaginem Christi conspuentes et ipsi Christo in ea obtrectantes; alii naturas in eo confundentes, aut abnegantes, et alii novæ naturæ inductione priores exterminantes, et quartam synodum innumerabilibus maledictis incessantes, adversum quos nobis bellum excitatum et multo tempore gestum, multos in obedientiam Chri. sti captivavit. Ecquis mihi det, ut omnes captivos videam? Vulpes rursus ex latibulis suis prodeunt, eosque qui multis simpliciores sunt et prave faciles, per fraudem ut pullos devorant. Schismaticas dico vulpes, quarum abscondita est malitia, multo iis infestior, qui aperte insidiantur. Nam ingredientes η in domos, juxta divinum Apostolum decipiunt mulierculas oneratas peccatis, quæstum sibi esse ducentes ingluviei et vanæ gloriæ, et cæteræ omnis voluptatis atque impuræ libidinis, artificiosam in sanctam Ecclesiam insurrectionem. Κύκλῳ πάλιν οἱ ἀσεβεῖς, οἱ μὲν τὴν εἰκόνα Χρισ στοῦ διαπτύοντες, καὶ Χριστὸν αὐτὸν ἐν ταύτῃ δια σύροντες, οἱ δὲ τὰς ἑαυτῶν φύσεις συγχέοντες, ἢ ἀπαρνούμενοι, ἄλλης φύσεως καινοτέρας ἐπεισαγω γηταὶ προτέρας ἐξορίζοντες, καὶ τὴν τετάρτην συνε οδον μυρίαις ταῖς βλασφημίαις καθυποβάλλοντες, πρὸς οὓς ἡμῖν ὁ πόλεμος αναῤῥιτισθεὶς, καὶ χρόνῳ συχνῷ συγκροτηθεὶς, εἰς τὴν ὑπακοὴν τῶν Χριστοῦ πολλοὺς ᾐχμαλώτευσε. Τίς δέ μοι δοίη καὶ τὸ πᾶν ἰδεῖν αἰχμαλωτιζόμενον; Αἱ ἀλώπικες πάλιν τῶν φωλεῶν ὑπεκδύνουσαι, καὶ τοὺς τῶν πολλῶν ἀφελε στέρους, ἢ εὐηθεστέρους, ὀρνιθίοις ἴσα δι᾿ ἀπάτης κατεσθίουσαι, τὰς σχισματικὰς ἀλώπεκας λέγω, ὧν ἐν κρυπτῷ ἡ κακία, καὶ ἡ βλάβη πολὺ τῶν προφα νῶς ἐπιβουλευόντων χαλεπωτέρα. Καὶ γὰρ εἰσιόντες εἰς τὰς οἰκίας κατὰ τὸν θεῖον. ᾿Απόστολον ἐξαπατῶσι γυναικάρια σεσωρευμένα ἁμαρτίαις, πορισμὸν αὐτ τοῖς γαστριμαργίας, καὶ κενοδοξίας, καὶ τῆς ἄλλης ἀπάσης ἡδυπαθείας, καὶ ἀκαθαρσίας, τὴν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐπιτεχνώμενοι ἐπανάστασιν. Solent enim, ut plurimum, vulgi mores propter infirmitatem et instabilitatem mentis, novitatibus, novisque factionibus magis studere, quam bonis institutis niti. Quorum omnium quamvis audaciæ et contumelia flamma exstincta sit synodico decre6. Φιλεῖ γὰρ ὡς τὰ πολλὰ τῶν ἀγελαίων ὁ τρόπος διὰ τὸ τῆς γνώμης ἠῤῥωστηκὸς καὶ ἀστήρικτον ταῖς καινοτομίαις τε καὶ ταῖς νεωτεροποιίαις προσκεψηνέναι μᾶλλον, ἢ τοῖς καθεστηκόσι καὶ καλῶς κειμέν νοις προσεπερείδεσθαι, ὧν ἁπάντων εἰ καὶ τὸ πῦρ • II Tim. III, Can. 151 oot. synod. sub Phot. ΝΟΤΕ.

EPISTOLARUM LIBER I. et canonicam tenens rectitudinem, eos qui sine commendatitiis litteris ad Romanam Ecclesiam hinc proficiscuntur, non temere ac fortuito recipere, nec sinere hospitalitatis specie odii fraterni jaci semina. Nam quotidie ad vestram paternam sanctitatem eos, qui velint, adire, et pretiosis ejus frui vestigiis, hoc mihi valde amabile est, ac multis aliis rebus anteponendum: at sine nostra scientia, et absque commendatitiis litteris peregrinationes nullo ordine suscipi: id nec nobis, nec canonibus, nec vero vestro integerrimo judicio est acceptabile. Omitto enim alia quæ evenire solent iis qui hinc discedunt, iter ac peregrinationes non juxta canonem habentibus pugnas, seditiones, rixas, contentiones, calumnias, insidias, insurrectiones. Sed quod nunc videtur, ac fit, dicam; cum enim hic nonnulli per impuram nequitiam vitam contaminarint ac sordidarint: sit vero exspectatio, de iis criminum pœnas expetitum iri: speciosa nuncupatione fugitivi funt, orationis ac voti nomen fugæ suæ indentes, ac turpe flagitium appellatione proba contegentes. Quorum alii aliena conjugia perfoderunt, alii furti damnati sunt, aut vinolentiæ se propinarunt, aut lascivia, libidini et intemperantiæ servierunt; alii vero tenuiorum hominum percussores et homicidæ deprehensi sunt; alii aliis passionibus immunditiæ se immerserunt. Qui cum in seipsos jus emitti, ut diximus, persentiscunt, simul omnia miscentes et conturbantes, flagitiorum ac facinorum suorum poenas fuga amoliuntur, nec objurgationibus castigati, nec suppliciis curati, nec se a lapsu erigentes, sed sibi atque aliis usque perniciosi. Ex quibus ei qui velit passionibus delicias facere, lata exitii porta subaperitur. Habent enim pœnæ effugium. Romam sub orationis obtentu proficisci. Quorum male artificiosa molimina considerans, vestrum passiones interficiens et Deo gratissimum caput, inutilem iis, et vanum et sine effectu ostendat dolum, et voluntatem multa nequiter machinantem, et varie consuentem, eos qui sine commendatitiis litteris adveniunt, diligenter illuc redigens, unde male, ac nullo ordine effugerunt. Sic enim et illorum salus procurabitur, et regularis modestia et ordo custodietur, et firmabitur amor fraternus, et communis sollicitudo omnibus ad salutem animme et corporis impendetur. σθαι, ἢ πρὸς κακίαν ὑποσύρεσθαι· διὸ δεῖ καὶ sciplinam ac modestiam in omnibus cura habens, τὴν ὑμετέραν πολυέραστον μακαριότητα τῆς ἐκ κλησιαστικῆς εὐταξίας ἐν πᾶσι φροντίζουσαν, καὶ τῆς κανονικῆς ἀντεχομένην εὐθύτητος, τοὺς ἄνευ συστατικῶν γραμμάτων πρὸς τὴν τῶν Ῥωμαίων Ἐκε κλησίαν ἐντεῦθεν ἀπαίροντας, μὴ ὡς ἔτυχεν ὑποδέ χεσθαι· μηδὲ φιλοξενίας προσχήματι, μισαδελφίας παραχωρεῖν καταβάλλεσθαι σπέρματα· τὸ μὲν γὰρ καθ᾿ ἑκάστην πρὸς τὴν ὑμῶν πατρικὴν ὁσιότητα τους βουλομένους παραγίνεσθαι, καὶ τῶν τιμίων αὐτῆς ἀπολαύειν ἰχνῶν, τοῦτο λίαν ἐμοὶ προσφιλές, καὶ πρὸ πολλῶν ἄλλων τιμώμενον· τὸ δὲ χωρὶς τῆς ἡμετ τέρας εἰδήσεως, καὶ συστατικῶν γραμμάτων ἄνευ, ἀποδημίας ατάκτους ποιεῖσθαι, οὔτε ἡμῖν οὔτε τοῖς κανόσιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῇ ὑμῶν ἀδεκάστῳ κρίσει εὐπαρά δεκτον· ἐῶμεν γὰρ τ᾿ ἄλλα ἃ συμβαίνειν εἴωθε, μὴ κατὰ τὸν κανόνα τὰς ἀποδημίας ποιουμένων, τῶν ἀποδημούντων τὰς μάχας, τὰς στάσεις, τὰς ἔριδας, τὰς φιλονεικίας, τὰς διαβολὰς, τὰς ἐπιβουλὰς, τὰς ἐπαναστάσεις, ἀλλὰ τό γε νῦν δρώμενόν τε καὶ πραττόμενον ἐρῶ· ἐπειδὰν γὰρ ἐνταῦθά τινες διὰ τῆς παθοποιοῦ ῥαστώνης τὸν βίον καταῤῥυπώσωσι, τῶν δὲ πλημμελημάτων εὐθύνας ἀπαιτεῖσθαι ὦσι προσδόκιμοι, μετὰ σεμνῆς τῆς ἐπωνυμίας φυγάδες γίγνονται, προσευχῆς ὄνομα τῇ φυγῇ περιθέμενοι, καὶ πράξιν αἰσχρὰν ὀνομασία χρηστῇ συγκαλυψαντες· ὧν οἱ μὲν ἀλλοτρίους γάμους διώρυξαν, οἱ δὲ κλοπαῖς ἑκλώκεσαν, ἢ ταῖς μέθαις προεπόθησαν, ἢ ταῖς ἀκολασίαις ἐδουλώθησαν· ἄλλοι δὲ καὶ τῶν ταπεινοτέρων αὐτόχειρες ἐφωράθησαν, καὶ ἄλλοι ἄλλοις πάθεσιν ἀκαθαρσίας συνεσχέθησαν· οἱ ἐπειδὰν κατ᾿ αὐτῶν Ο τὴν δίκην ἀφιεμένην, ὥσπερ ἔφημεν, συναίσθωνται, ὁμοῦ πάντα κυκήσαντές τε καὶ συνταράξαντες, δρα σμῷ τὰς ἐπὶ τοῖς αἰσχρουργηθεῖσι καὶ τολμηθεῖσι διακρούονται κολάσεις· μήτε ταῖς ἐπιτιμήσεσι σω φρονιζόμενοι, μήτε ταῖς τιμωρίαις θεραπευόμενοι, μήτε τοῦ πτώματος ἀνορθούμενοι, ἀλλ᾽ αὐτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις διατελοῦντες ἀλέθριοι· ἐξ ὧν τῷ βουλομένῳ πάθεσι τρυφῶν ἡ πύλη πλατεῖα τῆς ἀπωλείας ὑπανοίγνυται· ἔχουσι γὰρ τῆς δίκης ἀποφυγεῖν τὴν ἐπὶ προφάσει προσευχῆς ἐπὶ Ῥώμην κάθοδον· ὧν τὴν κακότεχνον μηχανὴν ἡ ὑμετέρα παθοκτόνος καὶ Θεοχαρίτωτος ἀνασκοποῦσα κεφαλὴ, ἄχρηστον αὐτοῖς καὶ ἀτελεσφόρητον τὸν δόλον καὶ τὴν μηχανοῤῥάφον ἀποφαινέτω προαίρεσιν· τοὺς ἄνευ συστατικῶν πα ραγινομένους γραμμάτων, μετ' ἐπιμελείας ἐκεῖσε πάλιν ἐπαναστρέφουσα, ὅθεν κακῶς καὶ ἀτάκτως ἐξέφυγον· οὕτω γὰρ ἂν αὐτῶν τε ἐκείνων ἡ σωτηρία πραγματεύοιτο, κοινή τε ἡ φροντὶς πᾶσιν ἐπ᾽ ὡφε λείᾳ ψυχῆς τε καὶ σώματος πρυτανεύοιτο.] EPISTOLA III. Ad Orientales Patriarchas et OEconomum Ecclesiæ Antiochena Βάρδα, Μαγίστρῳ, Πατρικίῳ καὶ Κουροπαλάτη. EPIST. IV. Bardz, Magistro, Patrilio et Curopalatz. Edita a Montacutio (ep. 3, p. 65.) Ἐπὶ τὸ ἄλγος τῶν τραυμάτων μου προστίθεσθαι Dolorem dolori meorum vulnerum superaddere, ἄλγημα, τῆς μὲν ἐμῆς ἴσως ἀθλιότητος ἄξιον, τῆς dignum fortassis mea miseria fuit; indignum autem NOTÆ. Exstat in opere cui titulus Τόμος χαρᾶς,editum Bucharest an.1705. Hoc frustra huc usque quæsivimus PATROL. GR. CII.

PHOT|I PATRIARCHÆ CP. ctura pondus facit. Quod si, qui mea cum charitate προξενεῖ· ἐλαφρότερον γάρ μοι τὸ φορτίον τῆς ἐπισ accepit, ei gratiam habeo, et qui propria querit, quomodo non dabit quis lælus si modo nemo impediat? tanto præsertim Patri, quique hoc per tales, et per Deo amabiles optimosque viros postulavit. Hi enim reveva vestræ paternæ perfectionis vicarii prudentia et virtute et multa rerum experientia fulgent, nec propria conversatione minus quam Christi discipuli eum qui misit honorant. Quibus complura eorum quæ dici ac scribi debuerant, exposuimus, cum persuasum nobis esset, ct dicere eos posse quam vera essent, ac multo magis quam alios dignos esse quibus fides haberetur. καὶ λέγειν αὐτοὺς τἀληθῆ δυνατούς, καὶ πολὺ πλέον τῶν Ac volueram quidem nihil de nobis scribere, cum præsertim paterna vestra religiositas non per litteras, sed per proprios vicarios se certiorem fieri opor tere decrevisset. Atne principio, nihil velle scribere, negligentia existimaretur: ideo per excursum res nostras exposuimus; cum multa sint, ac multum otium requirentia, quæ prætermissa sunt. Cum autem Dei cultores vicarii complura ipsi viderint atque audierint, possunt aperte docere, si prudentia vestra, magno prædila ingenio, velit percontari. Quod autem dici oportet, ac pene me effugit, hoc cum addidero, finem faciam, Canonum custodia a quovis bono debetur, magis vero ab iis qui divinæ Providentiæ dignatione alios regunt, omnium sane maxime quibus in horum numero primitus obtigit: quanto enim aliis præstant, tanto diligentiores legum custodes debent esse; nam celerius illorum delictum utpote in sublimitate positorum omnibus nuntiatur, atque inde alios oportebit ad virtutem reduci, vel ad vitia retrahi ac pessumdari. Quare vestra debet amabilis beatitudo ecclesiasticam di- στασίας ἀποτελεῖ. Εἰ δ᾽ ὁ τὰ ἐμὰ λαμβάνων σὺν ἀγάπῃ καὶ προσκαταβάλλειν χάριν ἀνωμολόγηταί μοι τῷ τὰ οἰκεῖα ζητοῦντι, πῶς ἄν τις οὐ δώσει χαίρων μηδενὸς ὑπάρχοντος ἐμποδὼν, μάλιστά γε τηλι κούτῳ Πατρὶ, καὶ διὰ τοιούτων θεοφιλῶν καὶ σπου δαίων ἀνδρῶν ποιησαμένῳ τὴν αἴτησιν; ἄνδρες γὰρ ὡς ἀληθῶς οἱ τῆς ὑμῶν πατρικῆς τελειότητος τοποτηρηταί, συνέσει τε, καὶ ἀρετῇ, καὶ πολυπειρία διαπρέποντες, καὶ οὐδὲν ἧττον διὰ τῆς οἰκείας πολιτείας, ἢ οἱ Χριστοῦ μαθηταὶ τιμῶντες τὸν ἀποστεί λαντα, οἷς τὰ πλείω τῶν ὀφειλόντων καὶ ῥηθῆναι, καὶ γραφῆναι προσανεθέμεθα, ἅτε δὴ πεπεισμένοι ἄλλων ἀξίους πιστεύεσθαι. Καὶ ἐβουλόμην μὲν ὅλως μηδὲν γράψαι περὶ ἡμῶν, μάλιστά γε τῆς ὑμῶν πατρικῆς ὁσιότητος οὐ διὰ γραμμάτων, διὰ δὲ τῶν οἰκείων τοποτηρητῶν πλη ροφορηθῆναι κρινάσης, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ τὸ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἐθέλειν γράφειν παροράσεως αἴτιον νομισθῇ τούτου χάριν ἐν ἐπιδρομῇ τὰ καθ' ἡμᾶς διεξήλθομεν, πολλών ὄντων, καὶ σχολῆς πολλῆς δεομένων τῶν παρ ραλελειμμένων. Αὐτόπται δὲ καὶ ἐπήκοοι οἱ θεοσεβέστατοι τοποτηρηταὶ τῶν πλειόνων γεγονότες δύναιντ' ἂν ἅπαντα σαφῶς ἀναδιδάξαι, τῆς ὑμῶν μεγαλοφυε στάτης συνέσεως διαπυνθάνεσθαι βουλομένης. Ο δὲ ῥηθῆναι δέον μικροῦ με παρέδραμε, τοῦτο δὴ καὶ προσθεὶς καταπαύσω τὸν λόγον, τῆς ἐπιστολῆς εὐλαβούμενος τὸ μῆκος. Ἡ τῶν ἀληθῶν κανόνων φυλακή, σπουδαίῳ μὲν ἐποφείλεται παντί, πολύ δὲ πλέον τοῖς ἀπευθύνειν [(7) τὰ τῶν ἄλλων ὑπὸ τῆς προνοίας ἠξιωμένοις· καὶ τούτων ἔτι μάλιστα, τοῖς ἐν αὐτοῖς τούτοις πρωτεύειν λαχοῦσιν· ὅσῳ γὰρ ὑπερέχουσι, τοσούτῳ νομοφυλακεῖν ὀφείλουσι· θᾶττόν τε γὰρ τὸ ἐκείνων ἐλάττωμα, οἷα δὴ κειμένων ἐν ὕψει, εἰς πάντας περιαγγέλλεται, κἀκεῖθεν τοὺς ἄλλους δεήσει πρὸς ἀρετὴν ἐπανάγει NOTÆ. Uncis inclusa supplevit Ang. Maius Bibl. που. 1V, p. 50: — «Utrum, inquit, schismaticorum item fraudi tribuendum sit, necne, quod adhuc sum dicturus, æqui lectores judicabunt. Photii longam epistolam ad Nicolaum papam ob impetrandam sui in patriarchatu confirmationem, edidit Latine tantum, Petro Morino interprete, card. Baronius ad an. 861, n. 54: sed ea Græce demum vulgata fuit ab Anthimo schismatico Remnicii episcopo iu Valachia an. 1706, quem rursus textum prelo nuper in Gallia subjecit vir cl. Jagerus in sua præclara de Photio Græci schismatis auctore historia, p. 439. Ego vero Græcum ibi textum legens, statim agnovi (p. 452) line esse mutilatum, id quod illic tum hiulca sententia, et vocabula corrupta satis suadent, tum integra atque continua apud Baronium interpretatio plane demonstrat. Jam vero in Græca ante hanc diem parte inedita, Photius disertis verbis fatetur Romani pontificis primatum, dum ait illum inter Christianorum rectores πρωτεύειν λαχόντα et ὑπερέχειν, principem supremumque locum tenere. Fatetur item Photius vigentem consuetudinem Christianorum confugiendi appellandique undique ad Rom. sedem, ut pontificalium pedum fruerentur osculo, ut ad apostolorum limina orarent, et peccatorum veniam consequerentur. Tantum postulat, ne id sine commendatitiis patriarchæ epistolis fieret: quo astu Photius Romana peregrinatione et appellatione iis volebat interdicere, qui ne cum obtruso patriarcha, id est secum, communicarent, Romam confugiebant, ubi etiam Photii crimina revelabant; ideoque callide iis maledicit. Jam vero tota hæc Photianæ epistolæ pars Græce excidit, ut in Valachorum atque etiam in Jageri editione videre est, qui sane vir doctus editionis defectum agnovit, neque tamen potuit Græce supplere. Displicuisse autem editori Anthimo hunc epistolæ Photii tractum, in quo papam Rom. ceu sibi superiorem adhuc reveretur, et de appellationibus ad apostolicam sedem loquitur, nil mirum est; nam totus ille Anthimi tomus schismaticis opusculis, Romanæ præsertim auctoritati adversantibus, scatet. Tum vero Valachos, calogeris suis auscultantes, alieno plerumque animo a Romanis partibus exstitisse, disco ex historia nupera quam de illa regione edidit Berolini vir doctus Mich. Kogalnitchanus tom. I, pag. 237. Haud ergo temeraria fortasse suspicio est, partem illam epistolæ dedita opera typis fuisse seclusam. Quod si quis mitius judicare velit, et Anthimi editionem Valachicam culpa potius codicis,fortasse mutili, mancam existimare; adhuc quærendum superest quis lacunam in illo codice fecerit, casusne aliquis, an schismatici hominis priscus dolus? Sed utcunque se ista habent, en demum hæo epistola a nobis ope duorum codicum Vaticanorum Græce completur.»

EPISTOLARUM LIBER I. ταλιμπάνοντες τὸν ὑπ' αὐτὸν ὁ ἀναιρούμενον, ἡμι- reliquerunt, quoque tardius incedant ad eorum θανῆ καὶ ἡμίτομον, ἢ οἱ ἀθρόως ἀναιροῦντες· ἑκάτερος μὲν γὰρ αὐτὸν ἀναιρεῖ, ἀλλ' ὁ μὲν τῆς ὀδύνης οὐ παρατείνων τὴν αἴσθησιν, ὁ δὲ ζημίαν ὥσπερ ἡγούμενος, εἰ θανάτῳ μόνῳ παραπέμψει τὸν ἄνθρω πον, μὴ πολλὰ πρότερον στρεβλώσας τε καὶ μελίσας, και πολλαπλούν αὐτῷ τῇ δριμύτητι τῶν ἀπὸ τῆς κολάσεως ἀλγηδόνων κατασκευάσοι τὸν θάνατον. Τοιοῦτον ἔστιν ὁρᾶν καὶ τὸ ἡμέτερον. Τιμωρούμεθα καθ' ἑκάστην, καὶ πληττόμεθα, νυνὶ δὲ καὶ ἡμίτομοι γεγόναμεν καὶ ὡς ἔοικεν, ὅτι τὸ ὅλον ἂν ἀποθέσθαι ᾐτησάμεθα, τούτου χάριν τὸ ἥμισυ ἀφῃρής μεθα· καὶ εἰ τὴν διαίρεσιν τῆς ἀρχῆς ἐζητήσαμεν, εἰς τὸ ὅλον ἂν εἰσηκούσθημεν. ᾿Αλλ᾽ οὔτε τὸν ἡμίτομον ζῆν ἐστι δυνατόν· οὔτε ἡμᾶς ἐνταῦθα μένειν, οὕτω διαιρεθέντας· αἰσχύνη καὶ ὄνειδος, οὐ τοῖς πρὸ ἡμῶν γεγενημένοις, ἀλλά γε καὶ τοῖς μεθ᾿ ἡμᾶς, εἴπερ ἄρα καὶ εἶεν ὅλως τινὲς ἡμῶν ἀθλιώτεροι, οἵ μεθ᾿ ἡμᾶς ἀνθ᾿ ἡμῶν τουτονὶ τὸν ζυγὸν ὑπελεύσονται. Εξερχόμεθα τοῦ τόπου· παυέτω φθόνος· εἰ δὲ μὴ, λυποῦμέν τινας μᾶλλον δὲ εἰ μὴ, καν τούτῳ γραφόμεθα. Καὶ τὸν πονιορτὸν ἐκτινάσσοντες, ἀπο τιθέμεθα τὸν θρόνον· ἀποτιθέσθωσαν τὸν καθ᾿ ἡμῶν δόλον, τὰς ἐπιτηρήσεις, τὰς ἐνέδρας, τὰς ἐπιβουλάς. Ὦ δίκη, καὶ νόμοι, καὶ Θεοῦ κριτήρια! ὅτι μὴ πα τοῦμεν ὑμᾶς, ἀδικοῦμεν· καὶ ὅτι στέργομεν, οὐ φιλούμεθα· καὶ ὅτι ὑπὲρ ὑμῶν ἱστάμεθα, διχαζόμεθα· καὶ πλάττονται λόγοι, καὶ ὁ καθ᾿ ἡμῶν τι καινότερον ἐπινοῶν, οὗτος ὁ νουνεχὴς καὶ δραστήριος· ὁ δὲ συλλυπούμενος, ἐχρὸς καὶ παραβάτης νόμων εἰσάγεται, κἂν ἀδελφὸς ᾖ, καὶ τὴν φύσιν ἔχῃ κινοῦσαν πρὸς ἔλεον. Ηοῖόν τις ὑπενέγκει ὰ ῥᾳδίως, ὅτι κριτὰς ἔχομεν τοῦ βίου, τοὺς πρὶν ἐπαινέτας, καὶ οἱ χάριν ὡμολόγουν, εἰ μὴ παρ᾿ ἡμῶν κατεκρίνοντο· ὅτι τῶν φίλων χωριζόμεθα, ὅτι τῶν ἀδελφῶν ἀποσπώμεθα· πρὸς ποῖα τούτων τίς ὑποστήσεται; ablationem, eo mihi sunt molestiores; quemadmodum qui relinquunt semimortuum et semisectum reum quem volebant occidere, potiusquam qui penitus privarunt vita; hominem hic uterque interficit, sed alter cruciatum non per moras extendil, alter forte ratus detrimento se affici, si mera morte hominem hinc amandet, multis eum imprimis excarnificatum tormentis et dissectum membratim, non simplici morte affectum, per horrores et crucialus dolorificos e vita trahit. Nec abludentem videre est nostram conditionem. Quotidie plectimur et afficimur plagis, in præsenti semisecti constituimur; videtur autem per partes tolli a nobis illud, quod simul et semel ut deponamus flagitant: quod si principatum partiri voluissemus, exauditi fuissemus in toto. Verum cum semisectum vivere possibile non sit, nec nos hic subsistere ita diminuto principatu dedecori enim et exprobrationi facti fuissemus, non quidem prædecessoribus nostris, sed successoribus post futuris, si tamen futuri aliqui aliquando sint, nobis miseriores, qui post nos pro nobis jugum istud subire velint. Loco quin cedimus; cesset invidia. Quod si non facimus, quosdam afficimus mœrore, potius et ob hoc ipsum in jus rapiemur: excusso pulvere, sedem deserimus, quociroa dolos deinceps in nos construere el meditari desistant, ne observent, insidientur,impressiones faciant. Heu justitia, leges Dei, tribunal! Quod nequaquam vos conculcamus, iujuria afficimus; propterea quod diligimus, non amamur; eo quod pro vobis stamus, a nobis fit dissidium. Comminiscuntur mendacia, et qui contra nos maximam proditionem finxerit, prudens habetur et actuosus; qui vicem nostram dolet, ut hostis et legum violator accusatur, frater licet fuerit, et natura ipsa moveatur ad compassionem. Quomodo quis, quæso, tolerare posset, quod de vita judices et censores habemus eos, quos prius laudatores, et qui bene secum agi putassent si nostro judicio non condemnarentur; quod ab amicis divellamur, a germanis abstrahamur? Ecquis est qui horum aliquid possit? α 'Αλλ' ἐρεῖ τις, μὴ δεῖν ἀθυμεῖν. Χριστοῦ πάθη, καὶ Χριστὸν αὐτὸν εἰς μέσον ἄγων, καὶ τοὺς ὑπὲρ αὐτοῦ μάρτυρας· ἄν μοι καὶ τὸν προδότην δείξῃ, καὶ τὴν κουστωδίαν, καὶ τοὺς τυράννους, πολλὴν οὗτος τὴν εὐθυμίαν χαρίσεται· μέχρι δ' ἂν μὴ φανῶσιν οὗτοι, λόγῳ πλάττων τὴν ὁμοιότητα, ἀσθενῆ τὴν παραμυθίαν παρέχεται. Εἰ μὲν οὖν πλειόνων ξεσμάτων ἔτι καὶ χωνευτηρίων ὁ ἡμέτερος ἀνδριὰς πρὸς κάθαρσιν δεῖται, καὶ ξυέσθω καὶ τηκέσθω καὶ χω νευέσθω. Χριστοῦ διδόντος ὑπομονὴν, καὶ τῇ ἀσθενείᾳ τῆς φύσεως τὴν βάσανον συμμετροῦντος. Εἰ δ᾽ ἡ ὑπερβολὴ τῶν κολάσεων φθάνει δαπανώσα τὴν δύ ναμιν (οὐκ ἐμὸν γὰρ εἰπεῖν εἰ κεκάθαρται) ὁ πλάστης ῥυέτω τὸ πλάσμα τῆς βασάνου, καὶ μηδεὶς ἡμῶν ἕνεκα ὀφθήτω μήτε προδότης, μήτε κουστωδία, μήτε τύραννος· εἴησαν δὲ πάντες ἐκλεκτοὶ Θεοῦ καὶ τῆς ἄνω δόξης ἐπάξιοι. Sed dicetur, despondendum non esse animum; Christi mihi passiones, Christi exemplum repræsentabit, et martyrium qui propter illum tolerarunt. Certe si mihi proditorem hic exhibeat, si custo - diam, si tyrannos, multam ille largietur consolationem. At quandiu nusquam apparent isti, qui similitudinem sermone suo affingit infirmum solatium exhibebit. Quod si autem nostra ista statua plurifariam adbuc radenda fuerit, aut, ut purior fiat, liquefacienda sit; radant, liquefaciant, conflent, si velint, dummodo Christus suppeditet patientiam, et secundum proportionem naturalis nostræ infirmitatis tentationem admensuret. Quod si pœnarum excessus patientiam anticipet et absumat (in me haud est situm affirmare quod purgatur), fictor figmentum de tormentis liberet, neque quisquam optarim mea causa exsistat proditor, custodia nulla, nullus tyrannus; sint autem omnes a Deo electi, et digni qui supernam assequantur gloriam. εἰσ. αὐτῶν. 11. ὑπήνεγκοι.

ἀνάξιον. Καὶ εἴ τις πεισθείη μὴ κατὰ γνώμην ὑμῶν ταῦτα συμπεσεῖν ἡμῖν· ἀλλά γε τὸ ὑμῶν ἐξουσια ζόντων καὶ ἰσχυόντων, ταῦτα πάσχειν ἡμᾶς, ἐπεὶ τοῦτο βλέπει, οὐδ᾽ ἂν μεταπεισθείη. Παρελογίσθημεν, ἐξυβρίσθημεν, ἡτιμώθημεν, ἐπηρεαζόμεθα, ἐπιβουλευόμεθα· ἀλλὰ πληγὰς οὐκ ἐλάβομεν· ἐλάβομενο καὶ τὸ χαλεπώτερον, οὐκ ἐπὶ σώματος, ὁ καὶ πᾶσι φαίνεται, καὶ τὸν ἀδικοῦντα ἐλέγχει, καὶ πολλὴν παραμυθίαν, τὴν ἀπὸ τῶν ὁρώντων καὶ οἰκτειρόντων εἰσάγει συμπάθειαν· ἐλάβομεν πληγὰς ἐπὶ ψυχὴν αὐτὴν, δι᾿ ἂν καὶ τὸ σῶμα νόσῳ μαστίζεται· καὶ ὁ τύπτων, ὡς μὴ ἀδικῶν, οὐκ αἰσχύνεται· καὶ ὁ τυπτόμενος προσθήκην δέχεται τιμωρίας, ἐπὶ τῇ τῶν πληγῶν ὀδύνῃ, τὴν ἀπὸ τοῦ λανθάνειν ἀσπλαγχνίαν. Λανθάνει γὰρ τοὺς πολλοὺς τὸ τοιοῦτον εἶδος τῆς κολάσεως, ὃ καὶ τὸν κολάζοντα πλέον εὐθυμεῖ, καὶ ἀμετανόητον ἀποτελεῖ· καὶ τὸν κολαζόμενον μᾶλλον δαπανᾷ, εἰ καὶ τὸν μισθὸν μείζω προξενεῖ. plana commiseratione vestra, et affectu illo quo in δ' ὑμετέρας συμπαθείας, καὶ περὶ ἡμᾶς διαθέσεως, me animari debeas. Quol si quis sibi persuaserit contra vestram obvenire nobis ista voluntatem, is cum videat ista nos pati, te potestatein et vim pulsandi possidente, mutet omnino sententiam suam. Decepti sumus, affecti contumeliis, dedecore et injuriis, insuper et in nos conspirabatur; sed tamen plagas, aiunt, non accepimus: imo autem accepimus, et quod gravius est, haud in corpore: illud enim in oculos incurret omnium, et lacessentem redarguet, et in intuentium et commiserantium condolentia, quamdam habet consolationem; sed in anima plagas tulimus, per animam morbis affligitur corpus: hic qui alligit, veluti nihil faciens injuriæ, non pudeft; is autem qui vapulat pænæ quoddam additamentum habet, quod cum doleat, ejus non miserentur alii, quod pati eum ignorant. Enimvero plerosque latet istiusmodi punitionis species, qua et magis oblectatur qui plagam infert, et in id adducitur, ut ne pœniteat facti; afflictum vero magis atterit, utcunque majorem ei retributionis mercedem procurat. Cæterum et ista nos propter Christum et divinas leges toleravimus antea; et gracias Deo agimus, qui, cum angimur, quod celantur ærumnæ, et sic inglorie palimur, mercedem majorem accumulavit. Intelligebam probe, ab inito primum certamine me hæc passurum; exspectabam quoque ante perpessionem et certamen (si vera non loquar, patiar ego adhuc iis quæ perpessus sum graviora), exspectabam quidem, prout dixi, ea quæ passus sum,angor nihilominus animi quod sub talibus patior: Finis mibi a Deo destinatus est, et lubens ebibo quodcunque mihi propinatur poculum.Nec propter illa quæ patior, succenseo; imo etiam et illa desidero quæ me adhuc pati oportet utcunque sine sensu dolorifico pati ista nequeam; homines enim ita comparati ut sine doloris sensu pati nequeant: et ita me animo affectum debere esse intelligo erga illa quæ me jampridem invaserunt, et deinceps sunt invasura. Te autem potius optarim ego ultorem eorum qui me injuriis afficiunt, quam causam et initium dedisse injuriarum: sed ea quæ me pati debere statutum vel judicium contra voluntatem ipsorum mutare possum. Atque prius quidem tot et tanta patiebamur; sed lanquam non satis ingestum nobis malorum esset, excogitatur modus alius injuria afficiendi me, ut mea causa etiam alii malis afficiantur: Fame clerus strangulatur, et qui mihi subsunt, illustriores quique, in eum finem, ut cum loquuntur et recordantur se meam ob causam hac calamitate pressos in meum demum caput et exprobrationes et exsecrationes ejaculentur. Mitto illud dicere, quod mihimetipsi portio exhibetur ad dimensum, quod dimidia parte privor jurisdictionis meæ: certe præclara ratio inita est per auferentes, qui sic artificiosam in me persecutionem concitarunt.Quod si, ut meum expleant mihi desiderium (hoc est, ut isto jugo alque onere expediar), hæc perpetrarunt (utcunque mecum ludere visum in istis est), gratias certe de ablatis sum habiturus: et grave mihi est quod residui quidquam G ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὑπὲρ Χριστοῦ, καὶ θείων νόμων ὑπέστημεν ἔμπροσθεν· καὶ γε χάρις Θεῷ, τῷ πλέον αὔξοντι τὸν μισθόν, ἐν τῇ τοῦ λανθάνειν ἀθυμίᾳ, καὶ τῇ τῶν παθῶν ἀδοξία. Καὶ ᾔδειν μὲν ἐμαυτὸν ταῦτα παθεῖν, εὐθὺς ἀρχομένου τοῦ ἀγῶνος, ἤλπιζον δὲ καὶ πρὸ τοῦ πάθους, καὶ πρὸ τοῦ ἀγῶνος (εἰ δὲ μὴ τάληθη λέγω, πάθοιμι παρ' αὐτῶν ὧνπερ ἔπαθον, χείρονα, ἤλπιζον μὲν, ὡς ἔφην, ἅπερ ἔπαθον, λυποῦμαι δὲ πάσχων ὑπὸ τοιούτων· τὸ μὲν γὰρ ἐμὸν τέλος Θεῷ ὥρισται· καὶ δέχομαι χαίρων ὁποῖον ἂν ἡ τὸ ποτήριον· καὶ οὐχ ὑπὲρ ὧν πάσχω ἀγανακτῶν, ἀλλ᾽ ὧν με δεῖ παθεῖν καὶ τὰ λείποντα ἐπιζητῶ, εἰ καὶ χωρὶς ἀλγηδόνος ταῦτα φέρειν ἀδυνατῶ· ἀνθρω πίνη γὰρ φύσις ἀναλγήτως πάσχειν οὐ πέφυκε· καὶ περὶ μὲν τῶν ἐπισκηψάντων, ἢ καὶ ἐπισκηψόντων ἔτι ἐμοὶ, οὕτω με δεῖ φρονεῖν, καὶ λογίζομαι. Τιμώ ροὺς δὲ τῶν ἀδικούντων, ἀλλ᾿ οὐκ ἀρχηγοὺς τῶν ἀδικημάτων, ὑμᾶς εὐχόμην εὑρεῖν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἐμὲ φυγεῖν ἔστιν, ἅ με δεῖ παθεῖν· οὔσε τὴν ἑτέρων εὐχὴν, ἑτέρων γνώμην μεταβαλεῖν. est, effugere nequeo; qui nec cæterorum optionem Καὶ τοσαῦτα μὲν πεπόνθαμεν ἔμπροσθεν· ὥσπερ δὲ λείποντος τοῦ κακοῦ, προσεπινοεῖται καὶ τρόπος ἄλλος κακώσεως, καὶ κακοῦνται δι' ἡμᾶς ἕτεροι, καὶ λιμαγχονεῖται κλῆρος, καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα τὸ ἐπισημότερον· ἵν᾿ ἐφ' ἡμῶν ὑποστῆναι τὴν συμφορὰν καὶ λέγοντες καὶ μνημονεύοντες, τὸν ὀνειδισμόν καὶ τὴν ἀρὰν ἐπὶ κεφαλὴν ἡμῶν ἀναφέρωσιν. ΕΞ γὰρ εἰπεῖν, ὅτι καὶ ἡμῖν ἡ μᾶξα μέτρῳ προσρίπτε ται, καὶ ἀφαιρεῖται ἀφ᾽ ἡμῶν τὸ ἥμισυ τῆς ἀρχῆς καλῶς γε ποιούντων τῶν ἀφαιρούντων, καὶ τέχνη τὸν καθ' ἡμῶν διωγμὸν ἐπινοούντων. Αλλ' εἰ τὴν ἡμετέραν πληροῦντες αἴτησιν (λέγω δὴ τὸ ἐλευθερω θῆναι ἡμᾶς τοῦ ζυγοῦ καὶ τοῦ φορτίου τούτου) ταῦτα πεποιήκασιν (ἴσως γὰρ καὶ τοῦτο παίζουσι καθ' ἡμῶν), χάρις μὲν αὐτοῖς ὑπὲρ ὧν ἀφεῖλον· λυποῦσι δὲ ὑπὲρ ὧν κατέλιπον, καὶ βραδύνοντες πρὸς τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ λοιποῦ, πλέον ἀνιῶσιν· ὥσπερ οἱ και

EPISTOLARUM LIBER I. τον, ἀπετμήθη τὴν γλῶσσαν, καὶ ταῦτα ἱερωσύνην tione digna habeantur) multas simul aggestas miseφορῶν, ὑπὲρ οὐ πολλάκις ἐπρέσβευσα, ὑπὲρ οὗ πολλάκις ἐδυσώπησα, ὑπὲρ οὗ ὁ μάταιος ἐγὼ καὶ ῥή ματα ἀπαθείας ἔλαβον, καὶ οἱ ἰδόντες ἐπίστανται. Εἰ δὲ καὶ ἐπελάθοντο οὗτοι, τὸ Θεῖον οὐκ ἐπελάθετο. Ποία λοιπὸν ἐλπὶς πρὸς τὰ ἄδηλα, ὅτε περὶ τῶν φανερῶν καὶ ὑπ' ὄψιν κειμένων οὕτως ἀποτυγχάνω καὶ διαπαίζομαι; πῶς ὑπὲρ ἁμαρτιῶν, καὶ ὑμῶν, καὶ τοῦ λαοῦ, πρεσβεύσας ἐξιλάσομαι, ὅτε πρὸς ὑμᾶς ὑπὲρ ἑνὸς πρεσβεύσας οὕτως ἐξέπεσα, οὕτω παρε κρούσθην; Ταῦτα δακρύων αίματι ἔγραψα· ἐν σοὶ δὲ ἐστι τὸ λοιπὸν, ἢ πρώτην, ἤ τελευταίαν, τήνδε τὴν ἐπιστολὴν δέξασθαι. Ἐγὼ γὰρ κατ᾽ ἐνώπιον Κυρίου λέγω, ὡς εἰ οὕτως ἐστὶν ὑμῖν σκοπὸς ἐν ταῖς εὐλόγοις ἡμῶν ἱκεσίαις καὶ παρακλήσεσιν παρακρούεσθαι ἡμᾶς καὶ ἀποπέμπεσθαι· καὶ εἰ μή τις γένηται τῷ ἀθλίῳ ἐκείνῳ τὸν δυνατὸν τρόπον παραψυχὴ καὶ παράκλησις, οὔτε γράψω, οὔτε ἄλλως πως ἐνοχλήσω, ἀλλ᾽ ἡσυχάσῳ, ἐμαυτὸν ἐπισκοπῶν, καὶ τὰ ἐμαυτοῦ ὀδυρόμενος. Εἰ γὰρ μετὰ τῶν καθημερινῶν, τῶν ἔξωθεν ἡμῖν ἀναφυσωμένων πειρασμῶν καὶ περιστάσεων, καὶ τὴν ἀθλίαν μου προσαπολέσω ψυχήν, ἀθλιώτερος ἂν εἴην πάντων ἀνθρωπων. rias pertulit venditus, et verberibus cæsus est, in carcerem demum conjectus, et, quod nullum solatium admittit, lingua illi exscindebatur, quodque magis est indignum, cum sacerdos esset; pro illo sæpius intercessi, sæpius adhibui preces, in cujus causa verba tantum accepi ego vanus sine condolentiæ sensu, quod videntes intelligebant. Qui si horum obliti sint, at non divinum Numen obliviscetur. Cum in rebus tam perspicuis et sub oculos positis ita spe dejiciar, et risui exponar, quæ relicta erit spes mihi de incertis? Quomodo pro peccatis et vestris et populi intercedam, et illa expiabo, cum pro vel uno apud te intercedens, adeo exciderim exspectatione, adeo fuerim deceptus? Ista quidem lacrymans cum sanguine exaravi. Penes te est deinceps ut hanc vel primam vel postremam epistolam a me habeas. Domino etenim teste denuntio, quod si id tibi propositum sit ut deceptos nos ableges et contemptos, ubi tam rationabiles offerimus supplicando admonitiones, ita ut, cum possit fieri non difficulter, miser ille nullam invenerit consolationem aut refocillamentum nequaquam deinceps scripturum, aut molestiam tibi creaturum, sed rebus meis consulens, et meam vicem deplorans,obmutescam. Si enim post quotidianas illas quæ a foris quotidie in me concitantur tentationes et exigentias, miseras quoque animam meam in eo sim ut disperdam, ultra omnes mortales deploratissimus essem. Βάρδα Καίσαρι. Edita a Montacutio (l. c. ep 8,p. 71). Χαίρομεν ἐπηρεαζόμεναι· ἀλγοῦμεν δὲ, ὅτι τοὺς Ο ἐπηρεάζοντας ὑμᾶς ἔχομεν, παρ' ὧν ἡμῖν καὶ προσ στασίας ἐλπίδες, ἄλλων ἴσως ἐπιτιθεμένων, ἐκρέμαντο, καὶ τὸ βαρύτατον, ὅτι ἄδικα πάσχοντες, ἀδι κεῖν ἐγκαλούμεθα· καὶ δόλους ῥάπτειν γραφόμεθα ὑφ᾽ ὧν αὐτοὶ πολλοὺς καθ' ἑκάστην ὑπομένομεν. Χά ρις οὖν πάντων ἕνεκα, τῷ Σωτῆρι ἡμῶν Θεῷ. Καὶ εἰ μὴ τὸν παρόντα βίον πειρατήριον ᾔδει μεν, σφόδρα ἂν ἐπὶ τοῖς συμβεβηκόσιν ἀπωλοφυράμεθα. Σὺ δὲ, εἰ μή τι ἄλλο τῶν παλαιῶν παραδειγμάτων ἐπὶ νοῦν ἀναλαβεῖν ἐθέλοις, ἀλλὰ τόν γε Ηρώδου οἶκον, καὶ τοὺς ᾿Αντιπάτρου τρόπους ἐπισκοπεῖν διανάστηθι. Όπως, ὁ μὲν πολλαῖς μηχαναῖς τὸν ἄνδρα, καίτοι γε καὶ ἀγχίνουν ὄντα, κατὰ τῶν φιλτάτων, περιῆλθεν ὁ δὲ τοῖς ἔξωθεν πᾶσι περιῤῥεόμενος ἀγαθοῖς, καὶ εὐτυχέστατος εἶναι νομισθείς, δυστυχέστατός τε καὶ ἀθλιώτατος γέγονεν· ὅτι φθόνῳ καὶ διαβολαῖς ἀνα πετάσας τὰ ὦτα, γένους ἅμα καὶ φίλων, καὶ αὐτῆς γονῆς, τὸν οἶκον ἔρημον ἔδειξεν. Εἴ τι οὖν σοι καὶ ἡμεῖς ἐν φίλων καὶ οἰκείων τάξει λελογισμεθα, δρα μήποτε τοῖς συκοφάνταις ἑαυτὸν χειροήθη παραστη σάμενος, τὸν σὸν οἶκον φίλων καὶ οἰκειοτάτων ἐξε ρημώσεις. Εἰ δέ τίς ἐστι καὶ δίκης ὀφθαλμὸς ἐνα ταῦθα, μὴ νόμισε τοῦτον διαπαντός καθευδήσειν. ἡμᾶς δὲ πάσχειν ἀδίκως καὶ τὰ ἔσχατα παρεσκευασμένους, οὐ νῦν, ἀλλά γε καὶ πάλαι, τοῖς θείοις ἐν τραφέντας, ἴσθι, προστάγμασι· καὶ χάριν ὁμολογεῖν εἰδέναι, εἴ τις ἡμῖν ἐπιτομωτέραν πρὸς τὴν ἐκεῖθεν πολιτείαν τὴν πορείαν συσκευάσοιτο. EPIST. VII. Bardæ Cæsari. Contumeliis affecti gaudemus; ægre tantum ferimus quod tu scis qui sic afficis, spes erat ut, si quis alius nos aggrederetur, tute te patronum interponeres. Adhuc magis agre est quod, cum injuste patimur, injuriam tamen dicimur inferre; dolos consuere; et illi hoc scribunt, qui nos multifariam quotidie dolis petunt. De cunctis Servatori Deo gratias agimus. Quod si autem hano vitam non profiteremur tentatorium, certe quæ nobis accidunt vehementer doleremus. Tu autem, si e vetusta memoria nullum aliud exemplum recolere volueris, tamem excita temet ut recolas Herodis domum, et Antipatri mores: Quomodo Antipater, virum, utcunque solertem, contra amicissimos concitavit, multis circumventum machinamentis. Herodes cum externis bonis omnibus difflueret, et beatissimus habebatur, infelicissimus, exstitit et miserrimus; invidiæ siquidem et calumniis patefactis auribus, domum progenie, amicis, liberis vacuarit. Quod si nos in aliquo amicorum ac familiarium ordine annumeras, vide, quæso, ne te committas circumducendum sycophantis, atque ita tuas ædes quoque spoliatas amicis et familiaribus reddas. Quod si oculus rebus nostris intersit justitiæ, nolito putare perpetuo illum somno sopitum: ea nos autem, non nunc primum, sed jam pridem injuste vel extrema pati paratos, utpote divinis innutritos præceptis,cognoscas. Certe gratias illi habiturisumus qui viam nobis maxime compendiariam,licet præcipitantem, ad cœlestem monstraverit conversationem. '

EPIST. V. Eidem, Deprecatio pro Christodulo a secretis qui Τῷ αὐτῷ, Πρεσβεία ὑπὲρ Χριστοδούλου ἀσηκρή periclitabatur. τις κινδυνεύσαντος. Εἰ καὶ νῦν ὀχληρὸς εἶναι δόξω, καὶ περιττὸς τὸ φιλάνθρωπον, ἀλλὰ τόγε ἐμαυτοῦ ποιεῖν οὐκ ἀφέξο μαι, ἴσως μὲν εἰς ἀέρα δέρων, καὶ μάτην πονῶν. Ταῦτα γάρ με λογίζεσθαι, τὸ πολλάκις διαμαρτείν τῆς ἐλπίδος, παρεσκεύασεν· ὅσον δι᾽ εἰς ἐμὴν ἰσχὺν ήκε, τὸ χρέος πληρῶν. "Ανθρωπος πένης παίζων, ἔπραξε τὰ συνήθη αὐτῷ· ἔπαιξε γάρ, εἰ καὶ μὴ πρὸς οὓς ἔδει, μηδ' οἷα, κωμικευσάμενος. Μέθη κορυφαῖος ἦν, ᾧ τὰ πολλὰ περιπίπτοντες ἄνθρωποι, σφάλλονται. Ἔδωκε τῆς ἀκολάστου γλώσσης δίκας, κόλασιν πικρὰν ὑποστὰς, τοὺς ἐν τῷ σώματι σφοδρούς αἰκισμούς. Στήτω μέχρι τούτου τὰ τῆς τιμωρίας. Ὁ τοῦ Θεοῦ ναός, ἱερὸς, καὶ πᾶσι τοῖς εὐσεβέσιν ἄσυλος, πρὸς ἂν οὗτος κατέφυγε· πρεσβεύει ὑπὲρ αὐτοῦ ὁ τοῦ ναοῦ ἱερεὺς, τὸ τοῦ πταίσματος εὐτε λες, εἰ βούλει δὲ καὶ τὸ, Αφετε καὶ ἀφεθήσεται ὑμῖν· καὶ τὸν Ἐν ᾧ μέτρῳ μετρεῖτε, μετρηθήσε ται ὑμῖν. Edita a Montacutio (l. c, ep. 4, p. 68). Utcunque molestus esse videor, et ultra mensuram frustra misericors, non tamen quod potero præstare diffugiam, fortassis acrem lacessens et frustra laborans: nam hoc me facit cogitare, quod spe dejectus aliquoties exciderim; in quantum vero potuerim, debitum persolvam. Pauper quidem jocans, antiquum suum obtinuit; jocatus est, et comico more, licet non in quos, aut qualiter oportuit. Erat ebrietas primipilus: hac autem abrepti homines plurimum solent delinquendo labi. Dedit autem poenas de lasciviente lingua, acerbiore multatus punitione, corpore vehementius cæsus et mutilatus. Ulterius ne progrediatur. Sacrum et sanctum est Dei templum, a nullo Christiano violandum; ad hoc confugit iste: intercedit pro illo Antistes templi; intercedit et culpæ tenuitas; et si adhuc pateris illud: Dimillile, et dimilletur vobiss; vel: Qua mensura mensi estis, eadem vobis melietur 4. EPIST. VI. Bardæ Magistro Patritio et Curopalatæ pro clerico Blasii in periculis constituto. Βάρδα Μαγίστρῳ Πατρικίῳ καὶ Κουροπαλάτη, περὶ κληρικοῦ τοῦ Βλασίου κινδυνεύσαντος. Edita a Montacutio (1. c. ep. 6, p. 69). Noveram ego quidem, nondum expertus, indignum me fuisse cum gradu et dignitate archiepiscopali, tum pastoralis cujuscunque functionis, atque eam ob causam aclus et attractus moleste eam rem ferebam; atque utinam me prius mors invaserit antequam hac violenta, intolerabili potius, electione Ηδειν ἐγώ, καὶ πρὸ πείρας, ἀνάξιον ἑαυτὸν οἱ, καὶ τοῦ ἀρχιερατικοῦ βαθμοῦ, καὶ τῆς ποιμαντικῆς ἐγχειρήσεως· διὰ τοῦτο γὰρ ἀγόμενος καὶ ἑλκόμενος, ἀπεδυσπέτουν πρὸς ταῦτα· ὡς εἴθε θάνατός με τῆς τότε προβολῆς, μᾶλλον δὲ τῆς ἀφορήτου βίας, προ ανήρπασεν. Οὐ γὰρ ἂν τοσούτων καὶ τηλικούτων και arriperer | Nequaquam tot et tantorum mulorum G κῶν κύματα τὴν ἐμὴν, καθ' εκάστην, ἐβάπτιζον, fluctus animam meam quotidie abluissent, quorum spes et exspectatio (est enim natura hominum apprime comparata ad futuras difficultates prævidendas, præsertim ubi propriæ ipsius causa agitur) concus sum me et conturbatum tunc temporis habuit: istis ego exagitatus et acerbe vexatus ploravi, deprecabar, nihil non potius id me admisissem quain ut in suffragia eorum irem, qui me compellebant; ut poculum illud multarum et multiplicium curarum a me transferatur atque tantationum, intercedebam. Nunc siquidem res ipsæ me docent, et meam satis redarguunt dignitatem; nec ulterius me metus exspectando, sed dolor accepti lethalis vulneris torquet, singultus, suspiria et desperatio tenuere. Cum afflictos intuear universos et singulos sacerdotes ob unicum admissum, verberibus, vinculis male tractatos, etiam excisis linguis (ignosce peccatis, quæso, nostris, Domine), cur non beatos prædicem defunctos, potius quam meipsum? cur non hoc onus mihi impositum reputem in meorum peccatorum redargutionem? indigens homo et sine patrono, sed nec mente sana præditus (quæ sunt ejus generis ut misericordia potius quam indigna³ Luc. vi, 37. + Matth. vII, 2. οι ἴσ. ἐμαυτόν. ἐπικλύζοντα τάλαιναν ψυχήν· ὧν ἡ ἐλπὶς καὶ ἡ προσδοκία (δεινὴ γὰρ ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις τὰ μέλλοντα συνιδεῖν δυσχερή, ἂν ἐπ' αὐτὴν ἢ χαλεπό της μάλιστα φέρηται) συνετάρασσέ με τότε καὶ συνέσχεν· ὑφ' ὧν βαλλόμενος και πικρῶς ἀλγυνόμε νος, ἔκλαιον, ἐδυσώπουν, πάντα μᾶλλον ἐποίουν, ή τοῖς ψηφιζομένοις καὶ βιαζομένοις συγκατένευον, παρενεχθῆναι τὸ ποτήριον ἀπ' ἐμοῦ, τῶν πολλῶν καὶ πολυτρόπων φροντίδων καὶ πειρασμῶν ποτνιώμενος νῦν δὲ αὐτὰ μεταδιδάσκει τὰ πράγματα, καὶ τὴν [ἐμὴν] ἐλέγχει ἀναξιότητα· καὶ οὐκέτι φόβος προσδο κίας, ἀλλ᾽ ὀδύνη στεριζομένη περὶ τὰ καίρια, καὶ στενα γμὸς, καὶ ἀμηχανία, ἐπὶ τοῖς ἤδη καταλαβοῦσιν. Οτε γὰρ ἱερεῖς, ὁποῖοι ἂν καὶ εἶεν, ὁμοῦ πάντας ἐπὶ ἑνὶ πταίσματι πάσχοντας ὁρῶ, τυπτομένους, δημεύομένους, φαυλιζομένους, τὴν γλῶσσαν ἐκτεμνομένους (φεῖσαι, Κύριε, τῶν ἁμαρτῶν ἡμῶν), πῶς οὐ μαχα ρίσω τοὺς τετελευτηκότας ὑπὲρ ἐμέ; πῶς οὐ το φρο τίον τὸ ἐπιτεθέν μοι, οὐκ εἰς ἔλεγχον τῶν ἐμῶν ἁμαρτημάτων λογίσομαι; ἄνθρωπος ἄπορος ἀπροσ στάτευτος, οὐδὲ τὸν νοῦν ἔχων ἀπαθῆ (οἷς ἔλεος μᾶλ λον, οὐκ ἀγανάκτησις ἕπεται) ἔπαθεν ἅμα τοσαῦτα κακά· ἐπράθη, ἐτύφθη, ἐφυλακίσθη· τὸ ἀπαραμύθη

EPISTOLARUM LIBER I. ψυχὴν εὐρηκότες ἀξίαν ἐρᾶν γάρ σε ἀρετῆς καὶ cendentem divinitatem, quatenus illam homines, εὐσεβείας πεπείσμεθα), τῷ φιλουμένῳ δώρῳ καὶ μεγαλοπρεπεῖ δεξιούμεθα. Ἐν ᾧ, τῆς ἀχράντου καὶ καθαρᾶς ἡμῶν πίστεως τὸ ἱερὸν καὶ θεόσοφον ἐντάξαντες μάθημα, τὰς ἁγίας καὶ οἰκουμενικὰς ἑπτὰ συνόδους, οἱονεὶ χάρακάς τινας καὶ περιβόλους οὖσας τοῦ θείου τούτου καὶ ὀρθοδόξου μαθήματος, σαφεῖ τε καὶ συντόμῳ λόγῳ συμπαρατιθέμεθα· οὐδ᾽ ὅσα βίον ἰθύνει, καὶ μαρτυρεῖ τῆς πίστεως τὴν ὀρθότητα, παντελῶς ἀποσιγήσαντες. Ὥσπερ γὰρ τὸ πάντα, καταρχὰς πειρᾶσθαι λέγειν, ἀπειρόκαλον· οὕτω καὶ τὸ μηδὲν εἰπεῖν, ἀφιλόκαλον. assequi poterimus, tanquam in speculo contuemur. Istiusmodi ergo gratia atque dono dignum el capacem prudentem tuum animum agnoscentes (virtutem te siquidem ac pietatem aniare persuasum habemus) munis ad te tibi gratum futurum, in se magnificum, afferimus. Cui quidem fidei nostra incontaminatæ et defæcatæ, et divinam et a Deo edoctam inserentes disciplinam, sacris septem universalibus synodis, non aliter quam vallo quodam et sepimento, doctrinam hanc cœlestem et orthodoxam, communivimus, quas perspicua et brevi oratione, una cognoscendas, adjunximus. Nec interea, quæ ad vitam recte instituendam pertinent, fideique rectitudini testimonium perhibent, prorsus silentio præteribimus. Certe sicut omnia sigillatim ab initio velle dicere, ineptum est; ita nihil omnino dicere, turpe et inhonestum est. γ΄. Δεῖ δὲ τὰς ἀρετὰς τῇ πίστει παραπεπηγέναι, καὶ δι' ἀμφοῖν τὸν σπουδαῖον καταρτίζεσται Καὶ γὰρ δογμάτων μὲν εὐθύτης πολιτείας προβάλλεται κοσμιότητα, πράξεων δὲ καθαρότης τῆς πίστεως ἀπαγγέλλει θειότητα· ὧν ἑκάτερον χωρὶς τοῦ ἑτέρου ῥᾷον εἴωθεν ὑποῤῥεῖν καὶ παρασύρεσθαι, μὴ ἀνε χόμενον καταμόνας ψυχαῖς ἀνθρώπων ἐγκατοικία ζεσθαι. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τούτων καὶ ὕστερον. Νῦν δέ σοι τὸ ἱερὸν καὶ θεόχρηστον τῆς ἱερᾶς ἡμῶν λατρείας ἀνατιθέμεθα μάθημα. 3. Oportet autem virtutes et bona opera a fide non divelli, sed utrinque virum bonum perfici et consummari: fides enim recta mores producit honestos; et operum puritas fidem esse divinam plane probat: istorum vero alterum sine altero facile diffluere solet et aliorsum rapi: neque enim possunt sejuncta et divulsa in animis hominum sedem figere. Sed de istis videbimus in sequentibus. In præsenti sacram et divino oraculo fusam sacrosanctæ nostræ religionis doctrinam repræsentamus. 4. Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, cœli et terræ Creatorem, necnon visibilium omnium ac invisibilium: Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia sæcula; lumen de lumine, Deum verum de Deo vero; genitum, non fuctum; Patri consubstantialem, per quem omnia facta sunt: qui propter nos homines et propter nostram salutem descendil de cœlis; incarnatus ex Spiritu sancto et Maria Virgine; et homo fuctus est, crucifixusque pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus; et resurrexit tertia die secundum Scripturas; et ascendit in cælos; et sede, a dextris Patris: et iterum venturus est cum gloria, judicaturus vivos atque mortuos; cujus regni non erit finis: Et in Spiritum sanctum Dominum et auclorem vitæ qui procedit a Patre; qui cum Patre ac Filio adoratur et glorificatur; qui locutus est per prophetas: In unam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum haptisma, in remissionem peccatorum. Exspecto resurrectionem mortuorum, et vitam venturi sæculi. Amen. δ'. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκρά τορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάν των καὶ ἀοράτων. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Μὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰών νων. Φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀλη- Ο θινοῦ· γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα· ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐξ οὐρανῶν· καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου, καὶ ἐνανθρωπήσαντα, σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, καὶ παθόντα, καὶ ταφέντα. καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς Γραφάς, καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς, καὶ καθεζό μενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς· οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον καὶ ζωοποιὸν τὸ ἐκ τοῦ Πα τρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ 1ῷ προ σκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν. Εἰς μίαν ἁγίαν καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν, Ὁμολογώ εν βά πτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν, καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Αμήν. ε. Οὕτω τοιγαροῦν φρονῶν καὶ πιστεύων, κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ὦ καλὸν ἄγαλμα τῶν ἐμῶν 5. Ad hunc ergo modum sentiens ac credens ut secundum traditionem sanctæ catholicæ et apostolicæ Ecclesiæ, o laborum meorum eximium ornaΝΟΤΕ. Δι' ἀμφοῖν τὸν σπουδαῖον καταρτίζεσθαι. Ignatius in illa ad Ephes. ᾿Αρχὴ ζωῆς, πίστις τέλος δὲ, ἀγάπη· τὰ δὲ δύο, ἐν ἐνότητι γενόμενα Θεοῦ ἄνθρωπον ἀποτελεῖ· τὰ δὲ ἄλλα πάντα εἰς και λοκαγαθίαν ἀκόλουθά ἐστιν· οὐδεὶς πίστιν ἐπαγγελλόμενος ὀφείλει ἁμαρτάνειν, οὐδὲ ἀγάπην κεκτημέ νος μισεῖν τὸν ἀδελφόν. Ubi τέλος non est tam finis ut vertunt interpretes, quam τελείωσις perfectio. Idem beatus martyr iterum ait: Οἱ ἐπαγγελλόμενοι Χριστοῦ εἶναι, οὐκ ἐξ ὧν λέγουσι μόνον, ἀλλὰ ἐξ ὧν πράττουσι γνωρίζονται· ἐκ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δέν δρον γινώσκεται. Αμεινόν ἐστι σιωπᾶν καὶ εἶναι, ἢ λαλεῖν καὶ μὴ εἶναι.

EPIST. VIII. Photii sanctissimi patriarchæ Constantinopolitani Epistola ad Michaelem Bulgariæ principem; de officio principis Φωτίου τοῦ ἀγιωτάτου πατριάρχου τῆς Κωνσταν τινουπόλεως ἐκ τῆς πρὸς Μιχαὴλ τὸν Zp. χοντα Βουλγαρίας ἐπιστολῆς, Τί ἐστιν ἔργον ἄρχοντος. Basnagii, pag. 382), et a Montacutio (ep. 1, pag. 1). α΄. Αἱ μὲν ἄλλαι χάριτες, περιφανέστατε καὶ ἠγαπημένε ἡμῶν υἱὲ, μικρὰς καὶ προσκαίρους, οἷς προσάγονται, τὰς ὠφελείας παρέχουσιν· ὅσαι δὲ πεφύκασι ψυχὴν βελτίονα ἀπεργάζεσθαι, πλάνης μὲν καθαίρουσαι καὶ παθῶν, τὴν αἴγλην δὲ καὶ λαμπρότητα τῶν ἀρετῶν καί τῆς ἀληθείας διαυγάζουσαι, αὗται δὲ ἄρα χάριτές εἰσιν, ὡς ἀληθῶς, μεγάλα κέρδη καὶ ἀθάνατα ἀθανάτῳ καὶ θεοειδεί πράγματι χορηγοῦσαι, τῇ ψυχῇ, καὶ τὸν ἄσυλον αὐτῇ καὶ οὐράνιον ἐμπορευόμεναι πλοῦτον, ὧν ἡ τιμιωτάτη καὶ τῶν ἄλλων πρωτεύουσα χάρις ἡ πρὸς τὸ θεῖόν ἐστιν ἀπλανὴς καὶ σωτήριος χειραγωγία. Ην πρώτη και μόνη χαρίζεται τῆς καθαρᾶς καὶ ἀμωμήτου πίστεως ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν, ἡ μέσ θησις καὶ μυσταγωγία. Edita ab Henrico Canisio (Ant. lection., t. II, p. 11, edit. 1. Alia quidem dona, illustrissime ac nobis dilecte fili, exiguam plane camque non diu adeo duraturam utilitatem iis afferunt in quos conferuntur. Quæcunque vero illa conditione naturali prædita sunt, ut animam nobis reddant meliorem, dum ab errore et pravis affectibus repurgant, luce vero et splendore virtutum ipsiusque veritatis collustrant, hæc jam verissima dona nobis dala dicenda sunt; utpote quæ menti, divinæ cuipiam rei et immortali, magna nec unquam emoritura largiuntur emolumenta: divilias autern illismodi ei comparant negotiando, quæ cum sint cœlestes non possunt sacrilege compilari. Primas inter ista et principatum tenet illud quod nos manu velut apprehensos sine ulla aberratione ad Deum perducit et salutem. Hoc ipsum autem imprimis, quin potius sola, præstat fides nostra Christianas, purissima illa ac ideo inculpata, cum mysteria ejus edocti edidicerimus. 2. Hæc enim homines, postquam ab errore multiformi liberatos expediverit, illiusque tenebras omnino dispulerit, facultatem illis præbet in Divini cultus pulchritudinem oculis defixis intuendi. Atque ita per istam, ad essentiam illam quæ superat intellectum, rerum scilicet omnium causam et opificem subvecti, Trinitatis illius uniformem et transβ'. Αὕτη γὰρ τῆς πολυμόρφου πλάνης τὸν ἄνθρωπου (8).... τῷ κάλλει τῆς λατρείας καθαρῶς ἐνατενίζειν παρέχεται δι' ἧς εἰς τὴν ὑπὲρ νοῦν οὐσίαν καὶ πάντων αἰτίαν καὶ δημιουργὸν ἀναγόμενοι, τὴν ἑνοειδῆ καὶ ὑπέρθεον τῆς Τριάδος θεότητα καθ᾽ ὅσον ἐστὶν ἀνθρώπῳ δυνατόν, ἐνοπτριζόμεθα. Τῆς τηλιο καύτης τοίνυν χάριτος καὶ δωρεᾶς τὴν ἔμφρονά σου NOTÆ. mini 777. Præsens autem princeps, nomine Michaelis, ab origine prima, inter suos, vel in patria, Bogaris non Michael dicebatur: verum conversus ad fidem Cristianam, et baptismo illustratus, qui fuit in paganismo Bogaris, ab episcopo baptizante, qui ab eum missus fuerat Constantinopoli baptizandum, de nomine mittentis imperatoris, Michae lis tertii, seu Porphyrogenitæ, Michael et ipse dicebatur: hanc historiam Baronius fusius exsequitur, ad annum 845, e Joanne Curopalata. MONTACUT. Epistola ad Michaelem Bulgariæ principem, de Christianus patricius item creatur, ad annuin Doofficio principis. Hic est titulus a librariis, non opinor, ab auctore praefixus: quanquam ne sic quidem constat inscriptio. Nam in scriptis erat, non ἐπιστολή, sel ἐκ τῆς ἐπιστολῆς. Ut videatur non tam integra epistola, vel liber potius, et quidem satis magnus, quam repræsentamus, quam ex illa excerpta quædam continere, ab aliquo lectore, vel fortassis ipso Photio (qui delectabatur epitomis) in numerum atque ordinem coactus. Est autem, sive erat liber integer, sive epistola νουθετική et διδακ τική, per omnia conformata Isocratis illi scripto ad Nicoclem, cujus scopus ad inscriptione exhibetur. Τί ἔργον ἄρχοντες. ltaque inscribit ipse titulum, Πρὸς τὸν ἄρχοντα Βουλγαρίας, Ad principem gentis Bulgarorum. Ita enim vocabantur gentis illius, et omnium fere Barbarorum, ductores, sive duces, sive principes; non autem erant reges, ut semper in Baronio, per errorem interpretis sui, nominatur hic ἄρχων. Guillelmus Bibliothecarius ad finem Vitæ Anastasii ait, Dominus Michael, princeps Bulgarorum, et in excerptis apud ipsum Baronium, e Menologio, ex historiis Basilii Cilicis et Theophanis, vel dux, vel princeps nominatur: sed imprimis Baronii versionem refellit, quod apud illum Bibliothecarium legitur, quod principes Bulgarorum et litteras eis et dona per Petrum aliosque direxerint. Neque sane princeps absolute, vel solus erat; fortassis erat cæteris eminentior, sed cum aliis, princeps. Ait enim principes Bulgarorum. Multos illi principes, ut et aliæ e Septentrione gentes, habuere familiis distinctos, et familiis præfectos; sed plerumque unum, ex illorum numero, de communibus suffragiis electum, cæteris, imprimis bello gerendo, et colus convocando, præficiebant: quales apud illos commemorantur Chrunous, Zocus, Tetricus, qui relicto principatu Constantinopolin abiit, ubi factus Βουλγαρίας. Erant Bulgari, aut Bulg, gens barbara, effera, pagana. Aquilonaris, qnæ postrema pene omnium ab Aquilone, unde omne malum in Romanum imperium inundavit, post alias e Seythia proluvies, irruperunt, et Romanum imperium, a Constantino divisum, in partes dissectum, præsi diis destitutum, in ruinam dederunt, quos primos Constantinus Copronymus bello vicit; sed non iu pessumdedit, quin resumptis viribus postea Nicephorum imperatorem profligatum occiderent, et caput ejus abscissum ludibrio exponerent. Cum primum irrumperent, Dardaniam occupabant: sed deinceps Macedoniæ et Illyrioi partes possederunt. De illis, ad religionem nostram conversis, deinde certatum est inter Romanam et Constantinopolitanam sedem,cujus subessent jurisdictioni. De quo certamine Photius alicubi in epistolis: qui vehementius ea de re contendebat; unde imprimis odio atque invidia apud Romanos laborabat. Bulgari dicebantur, a Bolga, sive Volga flumine ingenti, etiam hodie notissimo; cujus erant accolæ cum irrumperent in imperium. MoNTACUT. Hiatus erat et defectus in nostro codice post ἄνθρωπον: fortassis supplenda lacuna ad hunc modum, ἐλευθερώσασα, καὶ πᾶσαν ἐκείνης αχλύν ἀποσκεδάσασα, δύναμιν αὐτῷ τῷ κάλλει, είο.

EPISTOLARUM LIBER 1. ψυχὴν εὐρηκότες ἀξίαν ἐρᾷν γάρ σε ἀρετῆς καὶ cendentem divinitatem, quatenus illam homines, εὐσεβείας πεπείσμεθα), τῷ φιλουμένῳ δώρῳ καὶ μεγαλοπρεπεῖ δεξιούμεθα. Ἐν ᾧ, τῆς ἀχράντου καὶ καθαρᾶς ἡμῶν πίστεως τὸ ἱερὸν καὶ θεόσοφον ἐντάξαντες μάθημα, τὰς ἁγίας καὶ οἰκουμενικὰς ἑπτὰ συνόδους, οἱονεὶ χάρακάς τινας καὶ περιβόλους οὔσας τοῦ θείου τούτου καὶ ὀρθοδόξου μαθήματος, σαφεί τε καὶ συντόμῳ λόγῳ συμπαρατιθέμεθα· οὐδ᾽ ὅσα βίον ἰθύνει, καὶ μαρτυρεῖ τῆς πίστεως τὴν ὀρθότητα, παντελῶς ἀποσιγήσαντες. Ὥσπερ γὰρ τὸ πάντα, καταρχὰς πειρᾶσθαι λέγειν, ἀπειρόκαλον· οὕτω καὶ τὸ μηδὲν εἰπεῖν, ἀφιλόκαλον. assequi poterimus, tanquam in speculo contuemur. Istiusmodi ergo gratia atque dono dignum el capacem prudentem tuum animum agnoscentes (virtutem te siquidem ac pietatem aniare persuasum habemus) munis ad te tibi gralum futurum, in 30 magnificum, afferimus. Cui quidem fidei nostrae incontaminatæ et defæcatæ, et divinam et a Deo edoctam inserentes disciplinam, sacris septem universalibus synodis, non aliter quam vallo quodam et sepimento, doctrinam hanc cœleslem et orthodoxam, communivimus, quas perspicua et brevi oratione, una cognoscendas, adjunximus. Nec interea, quæ ad vitam recte instituendam pertipent, fideique rectitudini testimonium perhibent, prorsus silentio præteribimus. Certe sicut omnia si-. gillatim ab initio velle dicere, ineptum est; ita nihil omnino dicere, turpe et inhonestum est. γ΄. Δεῖ δὲ τὰς ἀρετὰς τῇ πίστει παραπεπηγέναι, καὶ δι' ἀμφοῖν τὸν σπουδαῖον καταρτίζεσται Καὶ γὰρ δογμάτων μὲν εὐθύτης πολιτείας προβάλλεται κοσμιότητα, πράξεων δὲ καθαρότης τῆς πίστεως ἀπαγγέλλει θειότητα· ὧν ἑκάτερον χωρὶς τοῦ ἑτέρου ῥᾷον εἴωθεν ὑποῤῥεῖν καὶ παρασύρεσθαι, μὴ ἀνε χόμενον καταμόνας ψυχαῖς ἀνθρώπων ἐγκατοικίζεσθαι. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τούτων καὶ ὕστερον. Νῦν δέ σοι τὸ ἱερὸν καὶ θεόχρηστον τῆς ἱερᾶς ἡμῶν λατρείας ἀνατιθέμεθα μάθημα. 3. Oportet autem virtutes et bona opera a fide non divelli, sed utrinque virum bonum perfici et consummari: fides enim recta mores producit honestos; et operum puritas fidem esse divinam plane probat: istorum vero alterum sine altero facile diffluere solet et aliorsum rapi: neque enim possunt sejuncta et divulsa in animis hominum sedem figere. Sed de istis videbimus in sequentibus. In præsenti sacram et divino oraculo fusam sacrosanctæ nostræ religionis doctrinam repræsentamus. 4. Credo in unum Deum Patrem omnipotentem, cæli et terræ Creatorem, necnon visibilium omnium ac invisibilium: Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, ex Patre natum ante omnia sæcula; lumen de lumine, Deum verum de Deo vero; genitum, non fuctum; Patri consubstantialem, per quem omnia facta sunt: qui propter nos homines et propter nostram salutem descendil de cœlis; incarnatus ex Spiritu sancto et Maria Virgine; et homo factus est, crucifixusque pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus; et resurrexit tertia die secundum Scripturas; et ascendit in cælos; et sede, a dextris Patris: et iterum venturus est cum gloria, judicaturus vivos atque mortuos; cujus regni non erit finis: Et in Spiritum sanctum Dominum et auclorem vitæ qui procedit a Patre; qui cum Patre ac Filio adoratur et glorificatur; qui locutus est per prophetas: In unam catholicam et apostolicam Eco clesiam. Confiteor unum haptisma, in remissionem peccatorum. Exspecto resurrectionem mortuorum, et vitam venturi sæculi. Amen. δ'. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκρά τορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάν των καὶ ἀοράτων. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰών νων. Φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀλη- Ο θινοῦ· γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα· ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐξ οὐρανῶν· καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου, καὶ ἐνανθρωπήσαντα, σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλάτου, καὶ παθόντα, καὶ ταφέντα. καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς Γραφάς, καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς, καὶ καθεζόμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός· καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετά δόξης κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς· οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον καὶ ζωοποιὸν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ προσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον, τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν. Εἰς μίαν ἁγίαν καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν, Ὁμολογῶ ἐν βάσ πτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν· προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν, καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Αμήν. ε. Οὕτω τοιγαροῦν φρονῶν καὶ πιστεύων, κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, ὦ καλὸν ἄγαλμα τῶν ἐμῶν 5. Ad hunc ergo modum sentiens ac credens ut secundum traditionem sanctæ catholicæ et apostolicæ Ecclesiæ, o laborum meorum eximium ornaΝΟΤΕ. Δι' ἀμφοῖν τὸν σπουδαῖον καταρτίζεσθαι. Ignatius in illa ad Ephes. Αρχή ζωῆς, πίστις τέλος δὲ, ἀγάπη· τὰ δὲ δύο, ἐν ἑνότητι γενόμενα Θεοῦ ἄνθρωπον, ἀποτελεῖ· τὰ δὲ ἄλλα πάντα εἰς και λοκαγαθίαν ἀκόλουθά ἐστιν· οὐδεὶς πίστιν ἐπαγγελλόμενος ὀφείλει ἁμαρτάνειν, οὐδὲ ἀγάπην κεκτημέ νος μισεῖν τὸν ἀδελφόν. Ubi τέλος non est tam finis utvertunt interpretes, quam τελείωσις perfectio.Idem beatus martyr iterum ait: Οἱ ἐπαγγελλόμενοι Χριστοῦ εἶναι, οὐκ ἐξ ὧν λέγουσι μόνον, ἀλλὰ ἐξ ὧν πράττουσι γνωρίζονται· ἐκ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δέν δρον γινώσκεται. Αμεινόν ἐστι σιωπῆν καὶ εἶναι, ἢ λαλεῖν καὶ μὴ εἶναι.

δους, τὰς μὲν ὠς διδασκάλους, τὰς δὲ ὡς προμάχους τῆς εὐσεβείας ἀποδέχου καὶ περίεπε. Δι' αὐτῶν γὰρ πᾶσα καινοτομία καὶ αἴρεσις ἀπελαύνεται· τὸ δὲ τῆς ὀρθοδοξίας ἀκήρατον καὶ ἀρχαιοπαράδοτον φρύνημα ταῖς εὐσεβούντων ψυχαῖς εἰς ἀδίστακτον σε βασμιότητα καθιδρύνεται, ἂν ἀπάρχομαι τὴν ἀφή γησιν, καὶ τόπον, καὶ ἀριθμὸν τοῦ πλήθους, καὶ τοὺς ἀρχηγούς ἑκάστης, χάριν εὐμαθίας, ταῖς οἰκείαις συνυποτυπούμενος 5 πράξεσιν. mentum, sacras et acumenicas septem synodos, πόνων τὰς ἁγίας καὶ οἰκουμενικὸς ἑπτὰ συνόpartim tanquam pietatis magistras, partim ut pro. pugnatrices, suscipe et amplectere: Per illas etenim et illarum ope omnis innovatio, hæresis omnis repellitur; et quod orthodoxum est, puro et ab antiquis tradido intellectu conservatur, atque in piorum mentibus, dubitatione exclusa, collocatur. Harum ego synodorum narrationem aggredior instituere; locum simul, numerum, multitudinem, præsides porro singularum, una cum actionibus, quo res melius intelligantur, descripturus. ϛ΄. Ἡ τοίνυν πρώτη καὶ οἰκουμενικὴ ἁγία σύνο δος, ἐν τῇ κατὰ Βιθυνίαν Νικαίᾳ συνεκροτήθη· ἐκτώ καὶ δέκα δὲ τριακόσιοι θείων ἀρχιερέων ὁμή. γυρις, τὴν τῆς ἀληθείας κρίσιν ἐνεχειρίζοντο. Ων 6. Prima ideo synodus universalis apud Nicæam Bithyniæ civitatem coacta fuit. Convenerant eo trecenti decem et octo Dei sacerdotes de veritate judicium latum. Erant istius cætus principes, Alexander Constantinopolitanum archiepiscopalem ἦσαν προέχοντες, ᾿Αλέξανδρός τε, ὁ τὸν Κωνσταντι thronum sortitus administrandum (erat ille vir profunda quidem canitie, et consimili prudentia, venerabilis; plurimam porro possidens apud Deum fiduciam, propter vilæ splendorem, anima sanctimoniam, et accuratam fidei professionem): sed et insuper Silvester atque Julius insignes illi celeberrimique Romanæ Ecclesiæ præsules, neuter tamen eorum personaliter præsens, aderant: sed uterque sua vice, sui pontificatus tempore, Vitum et Vincentium, communi illi consessui adesse jusserunt, homines virtute præditos, quique ad presbyteratus dignitatem ascenderant: cum quibus et Cordubæ episcopus (Ilosius) sociabatur; qui per Paganorum persecutiones nomen sibi veraciter impositum declaraverat: Hosius enim (i. e. sanctus) nominatus puram et sanctam professionem a cultu idololatrico conservarat. G νουπόλεως ἀρχιερατικόν θρόνον λαχών διευθύνειν· ἀνὴρ βαθείᾳ μὲν πολιᾷ, παραπλησίῳ δὲ φρονήματι, σεμνυνόμενος, βίου δὲ λαμπρότητι καὶ ὁσιότητι γνώμης καὶ πίστεως ἀκριβείᾳ τὴν εἰς τὸ θεῖον παῤῥη σίαν πολλὴν οἰκειούμενος· καὶ δὴ καὶ Σίλβεστρος, καὶ Ἰούλιος, τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἐπίσημοί τε καὶ διαβόητοι πρόεδροι αὐτῶν μὲν οὐδέτερος παραγεγονώς. Βίτωνα δὲ καὶ Βικέντιον, ἑκάτερος ἀνθ' ἑαυτοῦ, κατὰ τὸν οἰκεῖον τῆς ἀρχιε ρατείας χρόνον, τῇ κοινῇ παρεῖναι συνελεύσει προβαλλόμενοι, ἀνθρώπους ἀρετὴν τιμῶντας, καὶ εἰς τὸ τοῦ πρεσβυτερίου ἀξίωμα παραγγέλλοντας. Οἷς καὶ ὁ Κορδούβης Ἐπίσκοπος συνετέτακτο· ὃς κατὰ τοὺς Ελληνικούς διωγμοὺς τὴν κλῆσιν ἐπαληθεύουσαν ἔδειξεν. Ὅσιος γὰρ ονομαζόμενος ἀβέβηλον αὐτοῦ τὴν ὁμολογίαν τῆς εἰδωλικῆς λατρείας διετήρησεν. ζ. Ο μέντοι Αλεξανδρείας Αλέξανδρος, αὐτός τε παρῆν ἱεροῖς ἐν διαπρέπων καθορθώμασιν. Εγε δὲ συναγωνιστὴν ἑαυτῷ καὶ ᾿Αθανάσιον, ὃς τότε μὲν τοῦ τάγματος τῶν διακόνων ἡγεῖτο· μετ᾿ οὐ πολὺ δὲ, 7. Aderat etiam et Alexandriæ episcopus Alexander, vir rebus sancte et præclare gestis eximius. Adduxit ille secum colluctatorem et Athanasium, qui tunc diaconorum primicerius erat, post paulo β ΐσ.... νους. ΝΟΤΑ. Ὦ καλὸν ἄγαλμα τῶν ἐμῶν πόνων. Simile est illud, et plane genuinum, in fine παραινέσεως istius ὦ τῶν ἐμῶν πνευματικῶν ὠδίνων εὐγενές καὶ γνήσιον γέννημα. Quasi Photio prædicante Bogaris ille Bulgarorum princeps ad fidem conversus fuisset.Quod non ita, sed illo fortassis procurante modum conversionis. Refert enim Joannes Curopalates apud Baronium (nam penes me liber non est), hoc modo: Principis soror captiva Contantinopolin adducta, fil Christiana; et postea domum reversa, fratri Christianorum mysterium commendat, et fidei semen in ejus cor spargit.Cumque deinceps Bulgari ob ingenti fame premerentur, ad Deum Christianorum per preces princeps confugit, idque genti sibi subditæ,ut facerent, imperat. Impetrato auxilio, fit Christianus, et per episcopum, ob id missum, baptizatur. Quod cum Photii auspiciis, et per ejus auctoritatem fieret, utpote quod esset P. C., illum ita vocat, tum yévνημα, tum άγαλμα, tum θρέμμα suum. Legendum, ὀκτὼ καὶ δέκα καὶ τριακόσιοι. Τοt enim, quod notissimum est, episcopi convenerant in concilio Nicæno. Καὶ δὲ καὶ Σίλβεστρος τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκε κλησίας. Vult concilium Nicanum sub 'Silvestro et Julio celebratum: quod est falsissimum.Julius enim successit Silvestro: at Silvester concilio supervixit plures annos. Verum non Photius solus hunc errorem erravit, sed et auctor Synopsis synodorum per Hoeschelium editus. Et illum errorem altero insigniori auget, qui decimo Constantini anno affirmat concilium celebratum. Ηoc enim ait: Καὶ ἡ μὲν πρώτη σύνοδος γέγονεν ἐν Νικαίᾳ τῷ δεκάτω έτει τῆς βασιλείας Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου βασιλέως, ὃς ἐβασίλευσεν ἔτη λη'. Quod utrumque falsum est, ὑπῆρχον δὲ πατέρες τ'. ι'. η'. Synodo principem locum obtinuisse ibi dicuntur Silvester Romanus, Alexander Constantinopolitanus, Alexander Alexandriæ, Eustathius Antiochiæ, et Macarius Hierosolymitanus, episcopi: Sozomen, lib. 1, cap. 16, Julium suggerit. Quod et ipsum falsum est. Ibidem, Βίτωνα και Βικέντιον. Vult Vitum et Vincentium sed Græci facile errare solent in nominibus Lalinis. Apud Sozom. legimus, Ἰούλιος δὲ ὁ Ρωμαίων ἐπίσκοπος, διὰ γῆρας ἀπελιμπάνετο, παρήσαν δὲ ἀντ᾿ αὐτοῦ Βιτωτῶ Βικέντιος, τῆς αὐτῆς ἐκκλη· σίας πρεσβύτεροι. Inepta lectio est Βιτωτώ; legendum Βίτωντε.

EPISTOLARUM LIBER I. καὶ τοῦ ἀρχιερατικοῦ θρόνου κατέστη διάδοχος. Νai autem in archiepiscopali throno successor. Una δὴ καὶ ὁ κλεινὸς Εὐστάθιος συμπαρῆν, τῆς ᾿Αντιο χέων εκκλησίας τὸ ἐγκαλλώπισμα, πίσεως μὲν ἐναστράπτων καθαρότητι, λόγων δὲ καὶ νοημάτων σωφροσύνῃ θαυμαζόμενος. Μεθ' ὧν καὶ ὁ Ἱεροσο λύμων Μακάριος, πολλαῖς ἰδέαις ἀρετῶν ἐνευθυ νούμενος· ἄλλο: τε πλεῖστοι ἀποστολικοῖς χαρίσμασι καὶ μαρτυρικοῖς παθήμασι διαλάμποντες. Ων Παο φνούτιος, καὶ Σπυριδίων, Ἰάκωβός τε, καὶ Μάξιμος, ἀγαθοῦ καὶ θαυμασίου συστήματος ἀγαθοὶ καὶ θαυ μάσιοι πρωτοστάται ἐγνωρίζοντο, Εφ᾽ οἷς ἅπασιν, καὶ ὁ μέγας καὶ ἀξιάγαστος Κωνσταντίνος, τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς ἰθύνων τὰ σκήπτρα, διέπρεπε, τήν τε σύνοδον ἄθροίζων, καὶ λαμπροτέραν τῇ παρφυσίᾳ ἀπεργαζόμενος. τὸν eminebat. Ille autem et synodum illam convocarat, η'. ᾿Αλλ᾽ ἐκ τοσούτων μὲν καὶ τοιούτων ἡ ἱερὸς ἐκεῖνος συνίστατο σύλλογος. "Αρειόν τινα νεωτεροποιὸν δυσσεβείας δίκας εἰς πραττόμενος, καὶ τὸ ἀποστολικὴν καὶ θεῖον κρατύνοντες κήρυγμα. "Ην δ' οὗτος ὁ δείλαιος ἕλκων μὲν τὸ γένος ἐκ τῆς ᾿Αλεξάνδρου, εἰς κλῆρον δὲ καταλεγεὶς τῆς ἐκεῖσε Εκ κλησίας, καὶ εἰς πρεσβυτέρου βαθμὸν ἀνελθὼν, πρότερον μὲν κατὰ τοῦ ἰδίου ποιμένος ὑπερήφανον ἀνέλαβε φρόνημα, ἐκεῖθεν δὲ κατὰ τοῦ κοινοῦ ποιμένος καὶ Δεσπότου παρέτεινε τὴν ἀπόνοιαν γὰρ Γἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ (ὦ τῆς τολμηρᾶς ἐκείνης καὶ γλώττης καὶ διανοίας!) εἰς κτίσμα καὶ ποίημα κατεβίβαζεν, οὐδὲ τοῦτο συνιδεῖν ἐθέλων, κοινὸν ὑπάρχον πᾶσι καὶ αὐτοδίδακτον ὁμολόγημα, ὡς ἅπας Υἱὸς τῆς αὐτῆς ἐστι τῷ γεγεννηκότι οὐσίας καὶ φύσεως· καὶ ὁ τὸν Υἱὸν τάττων ἐν κτίσμασι, καὶ τὸν Πατέρα κτίσμα προανηγόρευσεν· ὥσπερ ὁ τὸν Πατέρα δημιουργικῆς οὐσίας καὶ ἀϊδίου φύσεως εἰδὼς, τῆς αὐτῆς εἶναι καὶ τὸν Υἱὸν συνανομολογήσειεν. Ποῦ δ᾽ ἂν εἴη τὸ γνήσιον τῆς υἱότητος, ἄλλης μὲν οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ἑτέρας δὲ τοῦ Υἱοῦ χρημα τίζοντος; Πῶς δ᾽ οὐ τῆς Ἑλληνικῆς πλάνης ανακύ ψει τὸ πολύθεον, εἰς ἐλάττω καὶ μείζω οὐσίαν τιμ νομένης τῆς θεότητος, καὶ τῆς μὲν εἰς πρῶτον καὶ δημιουργὸν καὶ πρεσβύτερον Θεὸν ἀφοριζομένης, τῆς δὲ εἰς δεύτερον Θεόν διακρινομένης καὶ ὑπουρ γὸν καὶ νεώτερον; ταῦτα γὰρ τῆς τοῦ ᾿Αρείου που νηρᾶς σπορᾶς τὰ γεννήματα. Ἀλλὰ τοῦτον μὲν, ὡς χείλη βλάσφημα κατὰ τοῦ πεποιηκότος ὁπλισάμενον, τῆς ἱερωσύνης ὁ ἱερὸς ἀπεγύμνωσεν ὅμιλος· τὴν δὲ δυσσεβεστάτην καὶ θεομάχον αὐτοῦ αἵρεσιν τῷ ἀναθέματι καθυπέβαλεν· ὁμοούσιον δὲ, καὶ ὁμοφυῆ, καὶ συναΐδιον τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ τῷ γεγεννηκότι Πατρί, καὶ τῆς αὐτῆς ἐξουσίας καὶ κυριότητος, ὡς οἱ θεῖοι χρησμοί, καὶ τῶν εὐσεβούντων τὰ κοινὰ δόγματα, ἱερολογήσαντες διετράνωσαν· καλῶς εἰδότες, ὅτι ὥσπερ τὸ εἰς ἓν συγκλείειν πρόσωπον τὴν τριαδικὴν μοναρχίαν καὶ κυριότητα Ἰουδικόν ἐστι καὶ μισόχριστον, οὕτω καὶ τὸ κατατέμνειν εἰς ἀνίσους φύσεις καὶ ἀνομοίους οὐσίας τὴν ὑπερούσιον καὶ ὑπερφυῆ καὶ ἑνιαίαν θεότητα Ἑλληνικὸν ὑπάρχει καὶ πολύθεον. Αλλ' ἐν τούτοις μὲν ἡ ἁγία καὶ οἶκουμενική πρώτη Σύνοδος. quoque aderat et illustris ille Eustathius, decus Antiochenæ Ecclesiæ singulare, qui propter fidei puritatem celebris habebatur, propter orationis et judicii castitatem erat omnibus admirationi. Cum illis aderat et Macarius Hierosolymitanus multis virtutum generibus recte conformatus. Sed et alii ab istis multi, donis apostolicis et martyrum passionibus conspicui: inter quos censebantur Paphnulius, et Spyridion, Jacobus, et Maximus, qui præstantis illius et admirandi conventus præclari quidam et admirandi ductores et principes agnoscebantur. Cum istis porro omnibus magnus ille et merito dignus admiratione Constantinus, qui tum Romani imperii sceptra moderabatur, præsens et sua ipsius præsentia, ut honoratior esset, effecit. 8. tot igitur et tam egregiis viris sacra illa synodus cum constaret, ab Ario quodam rebus innovandis dedito pœnas hæreticæ pravitatis exigebat; apostolicam ac divinam tum retinendo tum confirmando doctrinam. Erat autem miser ille maledictus Arius Alexandrinus ortu: qui cum in clerum illius Ecclesiæ fuisset cooptatus, et ad presbyteri gradum ascendisset, primum insolentius se contra proprium suum pastorem efferebat; ut ita deinceps fastum suum et insaniam ad communem pastorem et Dominum porro protenderet: Filium namque ac Verbum Dei (o audacissimam tum linguam tum etiam mentem l) ad creaturarum usque et rerum productarum statum et conditionem dejiciebat. Ac ne illud quidem, quod tamen omnes per se intelligunt et communiter in confesso ponunt, volebat videre, quod nimirum quilibet filius ejusdem sit essentiæ ao naturæ cum suo genitore; et quod is qui filium inter creaturas collocat, patrem eo ipso quoque, et quidem prius, creaturam statuat: uti et is qui Patrem essentia Creatoris præditum esse intelligit, et natura æterna, una simul et eadem opera et Filium ejusdem naturæ ac essentiæ esse confitetur. Ubi autem erit filialitatis (ut sic loquar) veritas, si unius essentiæ exsistat pater, alterius autem dicatur esse filius. Imo autem, quomodo non paganici erroris illa deorum multiplicitas sese exseret, si in substantiam majorem et minorem Divinitas discindatur: atque illa ipsa quoque in primum, creatorem, et seniorem Deum dispertiatur; necnon in secundum, in substitutum et juniorem Deum discerpatur? Hæc sunt enim impii illius Ariani seminis genimina. Hominem autem istum, utpote contra Creatorem suum labia blasphema armantem sua, sanctus ille catus privavit sacerdotio: impiam porro et Deo bellum inferentem hæresim anathemati subjecit. Εjusdem aulem substantiæ exsistere, naturæ ejusdem velut coæternum, Filium atque Verbum Dei, suo genitori, pari præditum potestate, Domino exæquatum, quod divina statuunt oracula, et secundum ea recte omnium sentientium sententiæ, quas in unum collegerant, (verum esse perspicue satis declarabant. Illud enim optime cognoscebant,

quod quemadmodum Judaicum et Christi odium præ se fert, monarchiam et dominatum Trinitatis in unicam personam conclusam retinere, ita quoque et in naturas inæquales ac substantias dissimilares omnem substantiam excedentem, omnem naturam exsuperantem unam, unicam, et unientem Deitatem dividere, paganorum proprium est multitudinem deorum subintroducentium. Atque in istis illa sancta universalis prima synodus versabatur, μος. Οἷς, οὐ πολὺς χρόνος καὶ Δάμασος, ὁ τῆς Ῥώ μης, τὰ αὐτὰ κρατύνων, εγνωρίζετο, σύμφωνος τοῖς προλαβοῦσι καθιστάμενος. fovens, confirmaret. 9. Secunda porro sancta acumenica synodus θ'. Η δὲ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ δευτέρα σύνοδος urbem regiam (nimirum Constantinopolim) sacrarum τῶν μὲν ἱερῶν φροντισμάτων τὴν βασιλίδα πόλιν deliberationum consiliis locum sacrum, destinatum ἱερὸν ἐδείκνυ φροντιστήριον εἰς πεντήκοντα velut museum referebat. Eo namque congregati δὲ καὶ ἑκατὸν ἄνδρας ἱερούς συνηγείρετο ἐξάρχους fuerunt centum quinquaginta sacrati viri. Principes ἔχουσα Τιμόθεόν τε ἡ τὸν ᾿Αλεξανδρείας, καὶ τὸν inter illos erant, Timotheus, qui sedem archiepi- ἀξιοθαύμαστον τῆς ᾿Αντιοχείας Μελέτιον. Κύριλλόν scopalem Alexandrinam; spectabilis Meletius, qui τε τῶν Ἱεροσολύμων, τοὺς ἱεραρχικούς θρόνους Antiochenam; Cyrillus, qui Hierosolymitanam ad- ἐθύνοντας· καὶ δὴ καὶ Νεκτάριον, ὃς ἄρτι τῆς τῶν ministrabat Ecclesias. Certe quidem Nectarius ibi, κατηχουμένων ἀγέλης ἀφορισθεὶς, καὶ τῷ θείῳ λου qui non ila pridem du catechumenorum grege sepa- τρῷ τὸν τοῦ βίου ῥύπον ἀποπλυνάμενος, καθαρὸς ratus divino lavacro sordes suæ vitæ abluerat, ἤδη, τὸ καθαρώτατον τῆς ἱεραρχίας αξίωμα περιmundus factus mundissima pontifcatus dignitate βάλλεται, ψήφῳ μὲν κοινῇ τῆς συνόδου, χειροθεσία convestitur de sententia illius synodi generali, δὲ τῶν προκρίτων· καὶ ἅμα τε τῆς βασιλευούσης per manum vero prædictorum præsulum imposi- Επίσκοπος, καὶ τῆς συνόδου ἐχρημάτιζεν ἔξαρχος. tionem, ita ut simul regiæ urbis episcopus et synodi Μεθ' ὧν Γρηγόριος, ὅ τε τῆς ἐν Καππαδοκία Νύσσης præses nominaretur. Aderat et istis Gregorius, ἐπίσκοπος, καὶ ὁ τῆς Θεολογίας ἐξ ἔργων ἐπώνυ Nyssa in Cappadocia episcopus, et qui Theologi ex operibus nomen habebat. Cum quibus conspirare agnoscebatur Damasus Romanus episcopus, dum synodi istius acta, eamdem cum ipsis sententiam 10. Sacratissimus porro chorus iste Macedonium quemdam, qui sedem quondam Constantinopolitanam arreptam invaserat, juste censuit pœnas dare debuisse, eo quod in sanctissimum Spiritum vitæ fontem blasphemus exstiterat. Sicut enim Arius contra Filium, ita et iste contra Spiritum sanctum armis instructus prodierat in aciem: cujus dominium supremum et principatum excellentem ad servilem et subjectitiam redigat conditionem. Quanquam facile poterat, si in id intendere vo- τὸν 1ὸν εἰς κτίσμα τάττοντες, τὴν ὕβριν οὐδὲν luisset, infelix et improbus iste animadvertere, quod ut illi qui Filium compingunt in ordinem creaturarum, contumelia nihilominus afficiunt Patrem, ita et qui sacrosanctum ejus Spiritum annu· merant creaturis, simili prorsus et æquali modo blasphemi in eumdem sunt. Nam si Spiritus creatura est, certe et ille creatura fuerit, cujus spiritus est. Quod si istius impietatis excessum aures nostræ ferre nequeant, unde factum ut miser ille non intellexerit, omni modo illud declinandum sibi esse unde ι'. Οὗτος δὴ οὖν ὁ ἱεροφάντης χορός Μακεδόνιόν τινα, τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον άρπαγμα πάλαι ποιησάμενον, ὅτι τὸ πανάγιον καὶ ζωαρχικὸν ἐδυσφήμει: Ηνεῦμα, εὐθύνας ἐδικαίου δοῦναι. Ὡς γὰρ Αρειος κατὰ τοῦ Υἱοῦ, οὕτω καὶ αὐτὸς κατά τοῦ παναγίου παραταττόμενος Πνεύματος, εἰς δούλους καὶ ὑπηρέτας τὴν δεσποτικὴν καὶ ὑπερκειμέν την αὐτοῦ συνέταττε κυριότητα. Καί τοι ῥᾷον ἦν, εἴπερ ἐβούλετο, τῷ ἀθλίῳ συνορῶν, ὅτι, καθάπερ οἱ ἧττον προσάπτουσι τῷ Πατρὶ, οὕτω καὶ οἱ τὸ πανάγιον αὐτοῦ Πνεῦμα τοῖς ποιήμασιν ἐναριθμοῦντες, τήν ἴσην καὶ ὁμοίαν βλασφημίαν ἀφιᾶσι κατ᾿ αὐτοῦ. Εἰ γὰρ τὸ Πνεῦμα, κτίσμα, κἀκεῖνος οὗ τὸ Πνεῦμα, μετά τῶν κτισμάτων. Εἰ δὲ καὶ ἀκοαῖς ἀφόρητον ἡ τῆς ἀθεότητος ταύτης ὑπερβολὴ, πῶς οὐ συνῆκεν ὁ ταλαίπω· ρος ἐκεῖνο φεύγειν, δι' οὗ πρὸς τούτους ἀνάγκη πεσεῖν τοὺς θεομάχους λογισμούς; Αθετεῖς τὸ Πνεῦμα εἶναι Θεόν; πῶς ἐρευνᾶ τὰ βάθη του Θεοῦ, κρύφιον ἀπ᾿ αὐτοῦ; πῶς ἐστιν ἄλλος παρά Η ἴσ. Τιμόθεον τότε. 1ΐσ. ἐβλασφήμει.; ἴσ, ἀγνίζει. ΝΟΤΕ. Φροντιστήριον. Vuit, quod verum est, secundam synodum universalem Constantinopolitanam in urbe illa regia convenisse. In qua synodo, ut Synopsis habet, ἡγοῦντο Δάμασος Ρώμης, Νεο κτάριος Κωνσταντινουπόλεως, Κύριλλος Ἱεροσολύ μων, etc. Quos Εξάρχους vocat Photius. Sed Damasus non adfuit, ne quidem per legatos; nec Timotheus, nisi continuata synodo, turbo et flabellum illius tempestatis, qua dejectus throno Gregorius Nazianzenus, qui hic, Θεολογίας ἐξ ἔργων ἐπώνυ μος, dicitur. Nazianzeni causam ita breviter et vere expedit Synopsis. Gregorius Theologus obtinens throDnum Constantinopolitanum, qui cum in illa sancta synodo divisio oriebatur, sponte sua in synodo throno renuntiavit. et habita oratione, qua cum fidem profiteretur, tum abitum pararet, in præsentia Patrum illorum centum et decem excessit synodo,et migravit, Nazianzum. In cujus locum impii illi, qui amotionis causa exstiterant, Nectarium laicum, illum cujus meminit Photius, contra canones intruserunt. Lego et distinguo, πῶς ἐρευνᾶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, κρύφιον ἀπ' αὐτοῦ. Nam alludit ad illud Apostoli, I' Cor. ut, 10

EPISTOLARUM LIBER I. κλητος; πῶς συντάττεται Πατρὶ καὶ Υἱῷ; Πορευ- feri omnino debuit ut in istiusmodi impias et cum θέντες γάρ, αὐτός φησιν ὁ Υἱός, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ ἕν τι τῶν τριῶν κτισμα, ἐν οἷς φωτιζόμεθα, οὐδὲ τὰ λοιπὰ καθαρεύσει τῆς ὕβρεως. 'Αλλ' εἰ κτίσμα, πῶς κτίζει; πῶς ἁγιάζει 1; πῶς ζωοποιεί; πῶς διαιρεῖ χαρίσματα; πῶς δὲ Θεός; ἀλλὰ τούτων οὐδὲν ἐκεῖνος ὁ φρενοβλαβὴς ἐπὶ νοῦν βαλλόμενος, τῆς μοναρχικῆς αὐτὸ καὶ μιᾶς ἀδιαιρέτου θέοτητος διασπᾶν τὸ Πνεῦμα ἐτόλμα καὶ ἀπεθρασύνετο. Διὸ καὶ τῆς ἀσεβείας ἐπάξια εἴληφε τὰ ἐπιχείρια, αὐτός τε ἀφαιρέσει τῆς ἱερωσύνης ζημιωθείς, καὶ πάντες ὅσοι τῆς αὐτοῦ θεομαχίας τὸ ἀνιάτον παρεζήλωσαν. Καὶ ὡς ἐκεῖ νος τὸ πανάγιον Πνεῦμα τῆς τριαδικῆς μιᾶς θεότη τός τε καὶ κυριότητος ἀλλοτριοῦν ἐγρυάττετο, οὕτως αὐτὸν ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενική σύνοδος καὶ τῆς ε ρωσύνης καὶ τῆς τῶν πιστῶν μερίδος καὶ συνα λίας οἷα δεύτερον ἠλλοτρίωσεν Αρειον. Τὸ δὲ πανάγιον καὶ ζωαρχικὸν Πνεῦμα, ἅ τε δὴ ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον, ἰσοσθενές τε καὶ πανταδύναμον, τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ συμπροσκυνεῖσθαι καὶ συνδοξολογεῖσθαι, κατὰ τὰς πατρικάς τε καὶ θεολογικὰς φωνάς, ἀνεκήρυξαν· ἐκθερίσαντες τέλεον καὶ εἴ τι τῆς ᾿Αρειανῆς σπορᾶς ζιζάνιον ὑπεφύετο. Τηνικαῦτα δὲ τὰς τῆς βασιλείας ἡνίας ὁ μέγας ὡς ἀληθῶς καὶ μεγάλης εὐφημίας άξιος περιεζώννυτο Θεοδόσιος, πρόμαχος καὶ αὐτὸς τῆς εὐσεβείας γνωριζό μενος. 'Αλλ' ἐν τούτοις μὲν καὶ αὕτη ἡ ἁγία σύνοδος. Deo pugnantes opiniones recidat? Concedere non vis Spiritum esse Deum? at quomodo profunda Dei scrutatur, ab ipso abstrusa? quomodo erit alius Paracletus? unde factum ut cum Patre et Filio componatur? Euntes enim, ait ipsemet Filius, in mundum universum, docete omnes nationes, baptirantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus zancli ³. Quod si autem е tribus istis, in quorum nominibus baptizati illuminamur, unus erit creatura, certe quidem nec cæteri ab injuria hac et contumelia immunes fuerint. Quod si creatura sit, quomodo quidquam creat? quomodo sanctificat, vel vivificat? quomodo distribuit charismata? quomodo Deus? Nihil autem istorum delirus ille apud animam suamn reputans cogitabat; sed ausus est homo importunus, insolenter a monarchica unica, indivisa Deitate dividere Spiritum. Quocirca dignam sua molitione impia mercedem recepit. Nam et sacerdotio privatus multabatur; et una cum eo quotcunque incorrigibiles eamdem hæresim in Deum blasphemisectabantur. Et quemadmodum ille sanctum Spiritum alienum a Trinuna Deitate et Dominatione jactitabat, ita illum sancta et universalis synodus, tanquam alterum Arium, a sacerdotio et fidelium sodalitio ac portione declaravit alienum. Sanctissimum porro et vitæ Auctorem principalem Spiritum, juxta Patrum et theologorum sententias, publico præconio demonstravit, una cum Patre ac Filio adorandum et simul glorificandum, utpote ejusdem existentem cum illis naturæ substantiæque, pari præditum vi, potentia, facultate. Quin et si quod zizaniorum adhuc de semine Arii suppullulaverat, et illud stirpitus evellebant. Imperii porro tunc temporis frena moderabatur magnus ille et magno laudum præconio celebrandus Theodosius; qui religiose pietatis modum habuit se ista synodus. ια΄. Ἡ δὲ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ τρίτη σύνοδος ἐν μὲν τῇ κατὰ τὴν Ἀσίαν Ἐφέσῳ συνεκροτήθη· εἰς διακοσίους δὲ ἐπληθύνετο. Ἐν οἷς ἡγεμόνες έγνωρίζοντο, Κυριλλός τε ὁ ἐν πατράσι περιώνυμος, ὃς δι' ἀρετὴν καὶ σοφίας πλοῦτον τῆς ᾿Αλεξάνδρου μετ γαλοπόλεως ἐθύνων τὸν θρόνον, καὶ τοῦ Ῥώμης Κελεστίνου τὴν καθέδραν ἀνεπλήρου καὶ τὸ πρόσωπον. Μεθ᾽ ὧν καὶ Μέμνων, ὁ τῆς Ἐφεσίων ἐκκλησίας ἐμπεπιστευμένος τοὺς οἵακας· καὶ δὴ καὶ ὁ τῶν Ἱεροσολύμων, Ιουβενάλιος. Οἵτινες σὺν παντὶ τῷ τῆς συνόδου πληρώματι, τὸν δυσσεβῆ Νεστόριον, ων ἠσέβει, δίκας εἰσεπράττοντο. Ος ἐκ τῆς ᾿Αντιόχου, τῆς πρὸς τῷ Όροντῃ, ὁρμώμενος, τὸν Κωνσταντινουπόλεως θρόνον οὐκ εὐαγῶς ἐγκεχείριστο 'Αλλ' ὅγε ταλαίπωρος οὗτος, ἐκ τῶν Διοδώροῦ καὶ * Matth. XXVIII, 18-20. τ, propugnator egregius existebat. Atque ad hunc 11. Tertia autem sancta et universalis synodus Ephesi in Asia congregabatur, numero ducenario completa. Principes porro ferebantur, Cyrillus ille inter Patres nominatissimus, qui et virtute et prudentia instructissimus magnæ illius Alexandri urbis thronum insidebat: necnon Cœlestini Romanæ urbis episcopi obibat et peragebat vices. Aderat et Mem non, qui ad clavum Ephesinæ Ecclesiæ sedebat: Juvenalius quoque Hierosolymorum. Isti, una cum totius synodi consessu cætero, ab impio Nestorio impietatis sum ponas reposcebant. Ille autem Antiochia ortus ad Orontem flumen sita, atque inde profectus, solium Constantinopolitanum haud sane legitime conscenderat. Infelix iste homo de lutulen - tis Diodori et Theodori impietatum scaturiginibus, NOTÆ. Οὐκ εὐαγῶς ἐγκεχείριστο. Inauspicato, alioquin perperam haud ascendit episcopatum, sed per canonicam, si quis alius, electionem. Post excessum Sisinnii, inquit Socrates, lib. VII, cap. 27, visum est imperatori propter homines inanium rerum appeten. tes, neminem ex ista Ecclesia, licet aliqui Philippum, complures Proclum designatum cuperent, ad episcopatum illum eligere, sed advenam Antiochia arcescausam sere. Deinde hominem accersitum ita describit: Erat illic Nestorius ex Germania oriundus, voce imprimis sonora, lingua diserta, et ob eam tanquam ad docendum populum admodum accommodalus. Accersitus igitur, et canonice electus inthronizatur. Qualis autem ille postea in episcopatu exstiterit, notum est. Ἐκ τῶν Διοδώρου καὶ Θεοδώρου. Intelligit

καὶ εἰς φρενών μέθην ἐμπεσών, ἀπηχεῖς καὶ ἐκτό. πους φωνάς, ἐπὶ λύμῃ τοῦ ποιμνίου, πολλῶν ἀκοπῖς ἐναπηρεύξατο. Χριστὸν γὰρ, τὸν ἕνα Θεοῦ Υἱὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν, ὃς δι' ἡμᾶς καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν σαρκός, ἡμῖν παραπλησίως, κοινωνήσας καὶ αἵματος, καὶ εἰς ἑαυτὸν τὸ ἡμέτερον ὑποστησάμενος φύραμα, εἷς ἐκ δύο ἐχρημάτισε τῶν ἐναντίων, Θεὸς ὁ αὐτὸς ὑπάρχων καὶ ἄνθρω πος· εἰς Χριστὸς, εἷς Υἱὸς, ὁ αὐτὸς ἄνω ἐκ Πατρὸς ἀμήτωρ, καὶ κάτω ἐκ μητρὸς ἀπάτωρ· ὁ αὐτὸς καὶ οὐκ ἄλλος· ἓν πρόσωπον, μία ὑπόστασις. Τοῦτον δὴ τὸν ἕνα, Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, εἰς δύο τέμνειν καὶ διαιρεῖν ὑποστάσεις, ὁ τρισάθλιος ἐκεῖνος οὐ πεφρικώς, τὸν μὲν ψιλόν ἄνθρωπον, καὶ χωρὶς ubi putaverat ipse, et mente ebrius esse cceperat, Θεοδώρου θολερῶν τῆς ἀσεβείας ἐκροφήσας ναμάτων, ad perniciem gregis sui, absurdas et abhorrendas quasdam voces multorum auribus ingerebat. Christum etenim, Dei Filium unicum, Deum nostrum verum, qui propter nos et salutem nostram carnis atque sanguinis nostri, similis nobis factus participavit, et in seipsum nostram suscipiens et substituens massam, unus e duobus contrariis conflatus dicebatur Deus nempe idem atque homo exsistens, unus Christus, Filius unus, idem desursum e Patre sine matre, qui deorsum erat e matre sine Patre: ipse et non alius, eadem persona, hypostasis una: Hunc scilicet unum Dominum nostrum Jesum Christum infelicissimus ille nihil veritus in duas hypostases dissecare et dividere, alteram merum et purum hominem confinxit in sua propria hypostasi τοῦ προσλαβόντος Λόγου, κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν, subsistentem, separatim a Verbo assumente, alte- ἔπλαττε, τὸν δὲ Θεὸν ἀνὰ μέρος, καὶ γυμνὸν τοῦ ram vero divisim Deum assumento omni corporeo προσλήμματος· ὥσπερ δεδοικὼς ὁ ἀνόητος, μή τι denudatum: veritus fortassis, qua fuit stultitia, ne Θεὸς πάθοι, τὸ οἰκεῖον πλάσμα δι' ἄφατον φιλαν quid pateretur Deus, dum propter amorem erga ho- θρωπίαν, εἰς θεραπείαν, καὶ ἀνάπλασιν ὑποδυόμενος. mines inexplicabilem suam ipsius subiit creaturam, Οὐδὲ τοῦτο συνιδών, ὡς οἷς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν utillam refingeret et persanaret. Neque illud animad- τῆς τοῦ Λόγου ἐδίχαζεν ὑποστάσεως, ἀνίατον αὐτὴν vertit, quod eo ipso in quo naturam humanam ab καὶ ἀθερέπευτον ἀνεκήρυττε, καὶ τῆς ἰδίας ἔξαρνος hypostasi Verbi separavit, eamdem plane insana- σωτηρίας ἐγίγνετο. ᾿Αλλὰ γὰρ κ, τοὺς λογισμοὺς ὅλως bilem atque incurabilem prædicaverit; ipseque ἐκ τούτων διαστραφείς, οὐδὲ τὴν αὐτοῦ κατὰ σάρκα adeo suam propriam salutem aversetur, eam plane μητέρα, τὴν παναγίαν Παρθένον, τὴν κυρίως καὶ abnegando. Sed et ulterius, quasi ratio ipsi penitus ἀληθῶς τὸν Θεὸν Λόγον σεσαρκωμένον τεκοῦσαν, οὐδὲ fuisset expectorata a perversis hisce opinionibus perversis hisce opinionibus ταύτην καλεῖν Θεοτόκον ἠνέσχετο· ἀλλ᾿ ὥσπερ τὸν suis, pati noluit matrem ejus secundum carnem, Υὸν ἀπεστέρες τῆς θεότητος, οὕτως ἐλλοτρίου καὶ sanctissimam nempe Virginem, quæ veraciter qui- τὴν γεννησαμένην τῆς Θεοτόκου κλήσεως. dem a peculiari suo modo Deum Verbum incarnatum pepererat, Deiparam nominari: sed uti Filium privarat deitate, ita parentem ejus a titulo Deiparæ alienam fecit. ιβ'. Δι' ὅ τοῦτον, ἀξίως τῆς τηλικαύτης απονοίας καὶ τῆς βλασφήμου γλώσσης, τῶν μακαρίων πατρῶν ὁ σύλλογος πάσης τε ἱερωσύνης ἐγύμνωσε, καὶ σὺν τῷ οἰκείῳ καὶ βδελυρωτάτῳ φρονήματι τῷ αἰωνίῳ παρέπεμψαν ἀναθέματι. Τὸν δὲ Κύριον ἡμῶν Ίησοῦν Χριστὸν, ἐν μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ὑποστάσει πατροπαραδότως καὶ ὁσιοπρεπῶς προσκυνεῖσθαι καὶ κηρύττεσθαι δογματίσαντες, ἀκολούθως καὶ τὴν πανάχραντον αὐτοῦ καὶ 'Αειπαρθένον μητέρα κυρίως καὶ ἀληθῶς καλεῖσθαι καὶ ἀνευφημεῖσθαι Θεοτόκον παραδεδώκασιν. Οἷς γὰρ τὸν Θεὸν Λόγον, σαρκὶ γεννηθῆναι καταδεξάμενον, τέτοκεν, Θεοτόκος ἐνδίκως δοξολογεῖσθαι καὶ ὀνομάξεσθαι ἐξωσίωται. Αλλ' ἐπὶ τούτοις μὲν καὶ αὕτη τὸ τέλος ἔσχηκεν, ἡνίκα 12. Quoroica hunc, prout meritus fuerat per hanc suam insaniam et linguam blasphemam, sacer hic beatorum Patrum confessus omni sacerdotio denu. davit, et, una cum ipsius propria et detestanda sententia, sempiterno subjecit anathemati. Dominum vero nostrum Jesum Christum, in una et eadem hypostasi, more veteri et a Patrum traditione accepto, prædicandum et adorandum decrevere: Nec non,prout consequens erat, immaculatam et semper virginem ejus Matrem proprie et vere nominandam et prædicandam Deiparam prodidere. Eo enim ipso quod Deum Verbum, in carne dignatum nasci, peperit, Deiparam nec injuria et dici et coli et par et sanctum est. Atque hisce ita determinatis finem suscepit et ista synodus quo tempore Theodosium τὸν νέον Θεοδόσιον ἡ Ρωμαϊκή πολιτεία γαληνοῖς κ ἴσ. ὡς καί. ΝΟΤΕ. Mopsuestenum et Tarsensem episcopos, qui et doctissimi et orthodoxi erant, aut habebantur, præcipue Diodorus, et a Basilio, Chrysostomo ac aliis laudantur, nec nisi mortui in suspicionem hæreseos venere, et sequiorum sæculorum calamis punguntur, qui mihi non persuadent fuisse hære8008 labe infectos. Χριστὸν γὰρ τὸν ἕνα Θεοῦ Υἱόν. Ita legendum. Nam statim ait, τοῦτον δὲ τὸν ἕνα sed addendum est Θεοῦ, hoc modo, Χριστὸν γὰρ τὸν ἕνα Θεοῦ Υιόν, Christum unicum Dei Filium. Statim repono, ὡς καὶ τοὺς λογισμούς. Εἰ ΜΟΣ, τὸν νέον Θεοδόσιον, quem alii μικρόν vocant, hoc est, juniorem, qui regnavit annos 42. In hac synodo, ex æmulatione et ambitione, certatum est usque ad anathematismos, inter Cyrillum Alexandrinum, et Joannem Antiochenum, a cujus partibus stabat doctissimus Theodoretus, hoc est inter episcopos Orientales et Egyptiacos.

EPISTOLARUM LIBER I. ἑώρα ὀφθαλμοῖς τὴν πατρῴαν καὶ βασίλειον ἀρχὴν juniorem Romana respublica oculis serenis inἐκ τριγονίας διανύοντα. tuebatur, regnum a Patre acceptum suo, tertio jam ordine generis, gubernantem. ιγ΄. Ἡ δὲ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ τετάρτη σύνοδος, 13. Sancta et acumenica quarta synodus religioτὸν ἐν βασιλεῦσιν εὐσεβέστατον Μαρκιανὸν συμπαρ sissimum principem Marcianum præsentem vidit et όντα καὶ συμπνέοντα ἔχουσα, τῶν ἀληθινῶν μὲν conspirantem, quæ veritatis dogmatum auditorium δογμάτων ἀκροατήριον ἀνιέρου τὴν Χαλκηδόνα, Chalcedonem Bithyniæ urbem celebrem consecravit. πόλιν Βιθυνίας οὖσαν ἐπίσημον. Ἐν τριάκοντα δὲ καὶ Ad sexcentos et triginta numerus pertingebat conἐξακοσίοις τὸν ἀριθμὸν ἐξετείνετο. Ης λογάδες venarum. Quorum præcipui dicebantur Anatolius, ἐχρημάτιζον Ανατόλιος τε ὁ τῆς βασιλίδος πόλεως qui in sacerdotale regiæ urbis solium fuerat inunτοὺς ἱεραρχικούς θεσμούς ἐγκεχρισμένος 1· καὶ ctus: Paschasinus quoque et Lucentius episcopali δὴ Πασχασῖνός τε καὶ Λουκίνσιος, ἐπισκοπικῷ διαπρέ- dignitate fulgentes, una cum presbylero Bonifacio, ποντες ἀξιώματι, σὺν Βονιφατίῳ πρεσβυτέρῳ, τὸν locum Leonis sanctissimi papæ Romani obtinebant, τόπον ἐπέχοντες Λέοντος τοῦ ἁγιωτάτου πάπα Ρώ- cujus Leonis ingens gloria et multus pro pietate μης. Οι κλέος μέγα, καὶ πολὺς ὁ ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας zelus. Aderant præterea Maximus Antiochiæ, et Juζῆλος. Μεθ᾽ ὧν Μάξιμός τε ὁ ᾿Αντιοχείας, καὶ ὁ Ἱε- venalius Hierosolymorum. Isti Eutychen infelicem ροσολύμων Ιουβενάλιος. Οἵτινες Εὐτυχῆ τε τὸν et insolentissimum illum ipsius protectorem Dioδυστυχῆ καὶ τὸν προασπιστὴν αὐτοῦ τὸν ἀλαζόνα scorum rationes reddere de impietate coegerunt. Διόσκορον δυσσεβημάτων εἰς πράξεις ἀπῄτησαν. diametro isti contrarium Nestorio errorem sibi apΚαὶ γὰρ καὶ οὗτοι, τὴν ἐκ διαμέτρου Νεστορίῳ propriaverant; unde in parem cum illo impietate πλάνην οἰκειωσάμενοι, εἰς τὴν ὁμοίαν ἐκείνῳ ἐξέπε- proruerant. Unicum enim Dominum nostrum Jesum σον ἀθλιότητα. Τὸν γὰρ ἕνα Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Christum a divina natura agnitum et humana, alque Χριστὸν, ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος γνωριζόμε in utraque natura adoratum, summam per audaνον, καὶ ἐν ταύταις ταῖς δυσὶ προσκυνούμενον φύσε ciam et stultitiam in unam naturam commiscentes, σιν, εἰς μίαν φύσιν τολμηρῶς καὶ ἀφρόνως ἀνεκρί- confuderunt. Nec miseri ut erant intelligebant, quod νων καὶ συνέχεον. Ἐξ ὤν, τῆς τε πατρικῆς οὐσίας per hanc irritam rationem illum alienigenam, a paἑτερόφυλον, καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἑτερόφυλον, καὶ τοῖς terna substantia diversum, necnon differenti ab hoἀνθρώποις ἑτεροφυᾶ, οὐ συνίεσαν οἱ δείλαιοι συμ minibus natura constantem, definirent. Nam si unica περαίνοντες. Εἰ γὰρ μία ἡ τοῦ Χριστοῦ φύσις, ἢ tantummodo sit natura Christi, vel divina prorθεία πάντως ἢ ἀνθρωπίνη ἔσται. Αλλ' εἰ μὲν μόνη sus ea fuerit, vel humana. Quod si mere divina sit, θεία, ποῦ τὸ ἀνθρώπινον; εἰ δ᾽ ἀνθρωπίνη m, πῶς ubi tunc humana? quod si tantum humana, feri οὐκ ἔξαρνοι τῆς θεότητος; εἰ δ᾽ ἕτερόν τι παρὰ non potest quin negetur divina. Quod si quid diverταῦτα (τοῦτο γὰρ ὑπολείπεται, καὶ πρὸς τοῦτο μαλ sum ab utraque natura fuerit (nam hoc in hac causa λον αὐτῶν νεύει τὸ φρόνημα), πῶς οὐχ ἑτεροφυὴς unicum iis relinquitur, et eo videntur propendere), αὐτοῖς ὁ Χριστὸς καὶ τοῦ Πατρός καὶ ἡμῶν ἀναπλα- quomodo non erit apud ipsos Christus alterius cuσθήσεται; οὗ τί ἂν δυσσεβέστερον, ἢ ἀφρονέστερον; jusdam et diversa naturæ cum a suo Patre tum & ἄνθρωπον γενέσθαι φάσκειν τὸ τοῦ Θεοῦ λόγον vobis? quod quid magis impium aut delirum magis καὶ Θεὸν, ἐπί τε φθορᾷ τῆς ἰδίας θεότητος, καὶ ἐπὶ fingi potest? asserere nimirum Verbum Dei, Deum, ἀναιρέσει τῆς προσληφθείσης ἀνθρωπότητος; Τοῦτο hominem factum in eum finem, ut cum divinitas deγὰρ ἕπεται πάντως τοῖς μηδετέρας φύσεως, ἀλλ᾽ ἑτέ strueretur propria, etiam assumpta humanitas in ρας παρὰ ταύτας, τὸν Χριστὸν εἰπεῖν ἐκτολμήσασι. nihilum redigeretur. Hoc enim ita plane consequetur, si quis tueri ausus fuerit Christum non alterius istarum, sed præter istas alius naturæ participasse. ιδ΄. Διὸ καὶ τῆς τοσαύτης δυσσεβείας οἱ τῶν χρισ 14. Quocirca dignum sua impietate supplicium στομάχων τούτων δογμάτων εἰσηγηταί, ἀξίαν τὴν subiere, qui dogmatum istorum, per quæ Christo δίκην δεδωκότες, ἀφηρέθησάν τε τῆς ἱερωσύνης, καὶ bellum indicitur, auctores fuerant, sacerdotio nem po ἀπὸ πάσης τῆς Ἐκκλησίας γεγόνασιν ἀνάθεμα· η dejecti, et per omnes Ecclesias anathemati subje συναπελαθείσης αὐτοῖς καὶ τῆς χριστομάχου αἱρέ- " cti, cum quibus et ipsa hæresis expellebatur. Recta σεως. Τὸ δὲ ὀρθὸν καὶ ἀπαράτρωτον τῆς ὀρθοδοκίας autem et orthodoxa sententia, nullis vulneribus conφρόνημα ἔτι μᾶλλον ταῖς γραφικαῖς τε καὶ πατρικαῖς fossa, majorem in modum testimoniis et e Scriptura Leg. ἐγκεχειρισμένος. και ἴσ. μόνη. NOTÆ. 'Ακροατήριον. Ita prius vocavit, ob eamdem causam, Constantinopolin φροντιστήριον, propter loci nobilitatem, a viris eruditione celebribus celebratam. Θεσμούς ἐγκεχρισμένος. Annotarat doctissimus D. Lindsell, ο μακαρίτης, legendum sibi videri ἐγκεχειρισμένους, apposite quidem, et magis ex usu lingua. Sed Photius solet interdum καινοτο μεῖν et καινοφωνεῖν. Quocirca codicis scripturam admitto, ut sit ἐγκεχρισμένος, inuncius. Ad Anem sectionis forte legendum et distinguendum σαφῶς τε καὶ ἀναντιρρήτως λέγω, οιο.

Χριστόν, ἤτοι μίαν αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, καὶ δύο τὰς φύσεις, θεότητά τε καὶ ἀνθρωπότητα, ἀσυγχύτως καὶ ἀδιαιρέτως ἐνθεωρουμένας, τῶν τρισμακαρίστων ἀρ χιερέων περιφανώς θεολογησάντων καὶ παραδεδω κότων ἀδιστάκτως ὁμολογεῖν καὶ κηρύσσειν εἰς πάντα τῆς οἰκουμένης τὰ πέρατα. Δῆλον δὲ κἀντεῦθεν, ὡς δι' ὧν μὲν χωλοῖς αἱ βάσεις ὠρθοῦντο, καὶ τυφλοῖς τὸ παθος εἰς ὀμμάτων βλάστην υπεφύετο, νεκροί τε τῶν πυλῶν ἀνεσπῶντο τοῦ ᾅδου, καὶ πρὸς τὸ ζῇν μετετάττοντο, αἵ τε ἄλλα θεοσημεῖαι, ἅς οὐ ῥᾴδιον ἀρι θμεῖν, ἐπετελοῦντο καὶ ἐπεδείκνυντο, τῆς θείας φύσεως ἐναργῶς παρεδηλοῦτο τὸ ἀξίωμα. Δι' ὧν δὲ κόπους, και πόνους καὶ δίψαν καὶ πεῖναν, καὶ πενίαν, καὶ τὰ τούτοις ὑφίστατο συγγενῆ καὶ παραπλήσια, τῆς ἀνθρω πίνης οὐσίας ἐτρατο (sic) τὸ ἰδίωμα. ἂν τὰ μὲν θεσ πρερῶς, τὰ δὲ ἀνθρωποπρεπῶς ὁ αὐτὸς Χριστὸς ὁ ἀλη θινὸς Θεὸς ἡμῶν ἐπιτελέσας καὶ διαπραξάμενος, μίαν μὲν αὐτοῦ καὶ ἑνιαίαν τὴν ὑπόστασιν, δύο δὲ καὶ διαφερούσας τὰς φύσεις, ἐν ἀσυγχύτῳ ἑνώσει, σαφῶς τε καὶ ἀναντιῤ ήτῳ λόγῳ παρέστησε καὶ ἐπιστώσατο. Ἀλλ᾽ ἐν τούτοις καὶ τὰ τῆς τετάρτης συνόδου. et e Patribus deductis confirmatur, præconiis μαρτυρίαις ἀνεκηρύχθη καὶ διέλαμψεν· Ενα τὸν celeberrima clarescebat. Unum enim Christum, id est, unicam ejus hypostasin, naturam vero duplicem, divinam nempe et humanam, inconfusim et indivisim consideratam, per beatissimos hosce sacerdotes et theologos, in mundum universum et mundi extremos terminos, confessione et prædicatione agnoscendam, clare, perspicue et sine hæsitatione propagabant. Hinc quoque liquet, quod cum claudis gressus confirmarentur, et cæcis cæcitas in efflorescentiam oculorum succresceret, cum mortui ab inferni portis retraherentur, et in vitam denuo transmitterentur, necnon cum et alia divinæ virtutes, quas non est facile enumerare, perpetrarentur, et in conspectu omnium propalarentur, diving nature dignitas et eminentia evidenter demonstrabatur. Rursus per id, quod defatigationewn, laborem, sitim, famem sustinuerit et paupertatem, atque his similia et congenita, proprietas humanæ substantiæ manifestabatur. Quædam istorum ut Deo dignum erat, alia pro conditionis humanæ modo, idem et unus Christus, verus Deus noster, cum operaretur et perficeret, certe unam et unitate consistentem hypostasin suam, duas autem et diversas naturas in unione illa inconfusa, perspicue clara nec ullo pacto contradicenda ratione tum exhibuit tum confirmavit. Atque hactenus de quarta synodo. 15. Sancta universalis quinta synodus sequitur. Cui conveniendæ sacrabatur, tanquam septum sacrum, magna Constantini civitas. Obtinuit autem vim et confirmabatur per præsentiam et concursum quinque sexaginta centum episcoporum. Horum du. ces et tanquam lumina fuerunt, Mennas quidem ab initio, tum Eutychius successor, qui clavum regim istius et archiepiscopalis sedis moderabatur. Vigilius aderat (qui et ipse Romam susceperat procurandam) apud urbem quidem, synodo tamen non interfuit, eo quod nolebat sponte so ad illum aggregare conventum. Ille autem nihilominus, quod minime volebat sacri illius consessus sodalitio interesse, fidem communi Patrum suffragio editam, libello suo dato, confirmavit. Hisce aderant Apollinarius Alexandriæ, et Domnus dignitate Antioohenæ Ecclesiæ archiepiscopali præditi. Aderant Didymus et Evagrius, locum tenentes Eustochii Hierosolymitani archiepiscopi. Per id temporis Justinianus maximus imperator, Romani principalus cuιε· Ἡ δὲ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ πέμπτη σύνοδος, τέμενος μὲν ἱερὸν αὐτῇ ἡ Κωνσταντίνου μεγαλό πολις ἀφιέρωτο. Πέντε δὲ καὶ ἐξήκοντα καὶ ἑκατὸν θεοφόρων πατέρων παρουσίᾳ καὶ συνδρομῇ ἐκρατύνετο. ἂν ἡγοῦντο καὶ προέλαμπον, Μηνᾶς μὲν τὴν ἀρχὴν, εἶτα δὲ καὶ Εὐτύχιος, τῆς αὐτῆς βασιλίδος, ἐκ διαδοχῆς, τοὺς ἀρχιερατικούς πηδαλιουχήσαντες οἷα κας· καὶ Βιγίλιος ὁ τῆς Ῥώμης τὴν ἱερὰν λαχὼν ἐφορίαν, παρὼν μὲν τῇ πόλει, οὐ παρὼν δὲ τῇ συνόδῳ· ὃς καὶ μὴ πρόθυμος εἰς τὴν συνδρομὴν τῆς ἱερᾶς ὁμηγύρεως κατέστη, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἔλαττον ὅμως τὴν κοινὴν τῶν πατέρων πίστιν ἐπεκύρου λιο βέλλῳ. Σὺν οἷς Απολινάριός τε ὁ ᾿Αλεξανδρείας, καὶ Δόμνος ὁ ᾿Αντιοχείας, τῷ ἀρχιερατικῷ ἀξιώματι κεκοσμημένοι. Καὶ δὴ καὶ Δίδυμος καὶ Εὐάγριος, Εὐστοχίου τοῦ Ἱεροσολύμων ἀρχιερέως τὸν τόπον ἀναπληροῦντες. Τηνικαῦτα δὲ καὶ Ἰουστινιανὸς ὁ κράτιστος ἐν βασιλεῦσι, τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς τὰς φροντίδας ἐχείριζεν, καὶ τῷ ἐκκλησιαστικῷ συνεφώ νει φρονήματι. Αὕτη τοιγαροῦν ἡ ἁγία καὶ οἰκουμεν ram manibus gubernabat, et cum ecclesiasticis do. νικὴ σύνοδος Νεστορίου πάλιν τὰ μικρὰ παραφού gmatibus conspirabat. Hæc itaque sancta et universalis synodus impura Nestorii dogmata repullulascentia penitus iterum demessuit, una cum zizaniorum ipso seminatore: Et post eum, Theodorum atμενα δόγματα εἰς τὸ παντελὲς ἐξεθέρισεν, ἄλα αὐτῷ ἐκείνων τῷ σπορεῖ τῶν ζιζανίων. Μεθ' ον, Θεόδωρον καὶ Δεόδωρον· ὧν ὁ μὲν Ταρσοῦ πόλεως, ὁ δὲ Μου ψουεστίας ἐπεσκόπησεν. Οί, Νεστορίου πρότερον, NOTE Legendum αὐτῇ, non αὐτή. Eat autem τέ μενός, quod ait Hesychius, πᾶς ὁ μεμερισμένος τό νος τινὶ εἰς τιμήν. Idem quod Lalinis Templum, locus non solum sanctus sed et sacer, ut sepulcrum. Recentiores Græci sic ecclesiam nominant, sed nunquam vetustiores. Βιγίλιος τῆς Ῥώμης. Vigilius papa Constantinopolin adiit, vocante Justiniano et synodo interfuit. Sed cum acta non probaret, secessit Chalcedonem, sed ab imperatore hæretico et imperioso exagitatus, atque in exsilium missus,tandem elanguit et subscripsit, Statim lego non ἐκείνῳ,sed ἐκείνων, hoc est, ξιζανίων, pro ληθοῦσι, reposuit Dominus Herefordensis ληροῦσι, quod rectum est.

EPISTOLARUM LIBER I. τὴν τοιαύτην ὠδίνοντες αἵρεσιν, καὶ ἔγγραφον ἀπο- que Diodorum: quorum iste Tarsi civitatis, ille auλελοίπασι, τῆς νόθου διανοίας τὰ νόθα καὶ ἔκφυλα κυήματα. Ἔτι δὲ κατεδίκασε καὶ ἀνεθεμάτισεν Ώριγένην, Δίδυμον, Εὐάγριον, παλαιὰ τῶν πιστῶν ἀῤῥω στήματα, ἄνδρας τὴν Ἑλληνικὴν μυθολογίαν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ παρεισενεγκεῖν φιλονεικήσαντας. Προϋπάρχειν τε γὰρ οὗτοι τὰς ψυχὰς τῶν σωμάτων ἐληρῴδουν, καὶ πολλὰ σώματα τὴν αὐτὴν μετενδύεσθαι· δόγμα μικρὸν καὶ κατάπτυστον καὶ μόνων, ὡς ἀληθῶς, ἐκείνων τῶν ψυχῶν ἄξιον. Καὶ τέλος δὲ τῆς ἀτελευτήτου κολάσεως ἐψηφίζοντο. Αλλη, τοῦτο, παράκλησις πρὸς ἁμαρτίαν πᾶσαν καὶ ἀπώλειαν. Καὶ τοῖς πονηροῖς δαίμοσι τὸ ἀρχαῖον ἀξίωμα έχα. ρίζοντο, ἐπαναδραμεῖν αὐτοὺς εἰς τὴν ἄνωθεν δόξαν ἐξ ἧς ἐξέπεσον, ἀναπλάττοντες, Ἔτι δὲ, οὐδὲ τὰ σώματα ταῖς ψυχαῖς ἐβούλοντο συνανίστασθαι - γυμνὰς δὲ αὐτὰς σωμάτων ἀνιστῶσιν· οὐκ οἶδ᾽ ὅ, τι καὶ καλοῦντες ἀνάστασιν, εἵπερ τοῦ πεπτωκότος καὶ θανόντος ἡ ἀνάστασις, οὐχὶ δὲ τοῦ ἀεὶ ἑστῶτος καὶ ἐν ἀφθαρσία διαμένοντος, οἷόν πέρ ἐστιν ἡ ψυχή, οὐδὲ τοῦτο δυσωπηθέντες οἱ ἄθλιοι, ἡλίκων οἷον ἀδι κήμα, δι' ὧν ληθοῦσι ", τοῦ δικαίου Κριτοῦ κατηγοροῦσι. Πῶς γὰρ οὐκ ἐσχάτην ἀδικίαν αὐτοῦ καταμαρτυροῦσι, τὰ μὲν συναθκήσαντα σώματα ταῖς ψυχαῖς τοῖς κατ᾿ ἀρετὴν πόνοις τῶν κοινῶν ἐπάθλων ἀποστε ρεῖν αὐτὸν βλασφημοῦντες· τὰ δ᾽ αὖ πάλιν συνεξαμαρτόντα, τῆς κοινῆς αἰτίας καὶ πράξεως ἀνεπιτίμητα καταλιμπάνειν, μόνας δὲ τὰς ψυχὰς, χωρίς τῶν συνδιαπραξαμένων σωμάτων, ἢ διπλῆν εἰσπράττειν τιμωρίαν, ἢ διπλῆς ἀξιοῦν μισθαποδοσίας. tem Mopsuestiae episcopus erat. Isti enim Nestorio priores illam ipsam hæresim parturiebant, et post se defunctos, scriptis traditos reliquere spuriæ sententiæ spurios partus. Condemnavit insuper et anathemate feriit Origenem, Didymum, Evagrium, ab antiquis temporibus in fide languidos, quippe qui in Ecclesiam Dei subintroducere Paganorum fabulas tentaverant. Delirabant enim, animas ante corpora præexstitisse, nec non, unam et eamdem animam multa corpora subingredilmpium dogma et conspuendum, nullis dignum præter ipsis fautoribus. Finem quoque et terminum supplicii interminabilis constituebant quæ est maxima omnium ad peccandum illecebra et præcipitium in ruinam ducens. Sed et impiis demonibus suum antiquum locum et dignitatem largiebantur: nam regressum illis ad cœlestem gloriam patefactum iri docebant, unde olim exciderant. Sed nec corpora cum suis animabus conjuncta resurrectura Gingebant, sed nudas animas sine corporibus. Nescio quam rem interea comminiscentes resurrectionem, siquidem resurrectio illius est quod concideral et moriebatur, non ejus quod jugiter consistebat et incorruptibile permanebat, cujusmodi animæ status est, nec intelligebant miseri aut reverebantur, quam magna injustitia justum interea Judicem onerabant. Nam quomodo non contra illum perhibent de summa injustitia testimonium, qui blaspheme pronuntiant, corpora illa quæ una cum animabus in stadio virtutis decer - taverant, præmiis illorum laborum communibus privanda: aut ut quæ peccaverant, ab omni reatu et pœna pro actibus solverentur; animæ autem solæ et solitariæ ac semotæ a corporibus una operantibus, vel duplici pœna, vel duplicata mercede, retributionem solitariæ haberent? ις΄. Οὐ μόνον δὲ τὰ τοιαῦτα τῶν δυσφημιῶν ὁ ἱερὸς οὗτος τῶν πατέρων χορὸς ἀπεκήρυξεν, ἀλλὰ καὶ πρός γε τούτοις (οὐ πολλῷ ἔμπροσθεν χρόνῳ) κπαθεῖλε καὶ ἀνεθεμάτισεν ᾿Ανθιμόν τε τὸν Τραπε ζούντιον, τὸ Εὐτυχοῦς ὑποθάλποντα φρόνημα, καὶ Σεβήρον, Πέτρον τε τὸν ἀπ᾿ Αμείας ο, καὶ Ζωορᾶν, καὶ πᾶσαν τὴν πονηρὰν ἐκείνην καὶ πολυκέφαλον διασπορὰν καὶ συμμορίαν. ᾿Αγαπητοῦ μὲν μάλιστα, τοῦ Ῥώμης, τῆς εὐαγοῦς προκατάρξαντος πράξεως· συμψήφων δὲ καὶ συνεργῶν ἀναφανέντων τῶν περ ριωνύμων ἀρχιερέων· ὧν ὁ μὲν Εὐφραίμιος (ὁ κλει νὸς τῆς ᾿Αντιόχου δὲ οὗτος), τῶν Ἱεροσολύμων δὲ Πέτρος ὁ ἱερὸς ἐπετρόπευεν. Τούτους οὖν ἅπαντας τὸ θεῖον τῶν ἀρχιερέων συνάθροισμα ἐκκηρύξαντές τε καὶ ἀποβαλλόμενοι, τὰ ἁπλανῆ καὶ θεῖα τῆς και θολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐκράτυνάν τε n - ληροῦσι. ο 'Απαμείας. 16. Neque istiusmodi solum blasphemias sanctus ille Patrum illorum concessus proscripsit, sed et insuper sede sua deposuit et anathematizavit Anthimum, qui non ita tum pridem Trapezuntiorum episcopus fuerat, qui tacite apud animum fovebat Eutychetis sententiam, et una cum illo, Severum, Pe trum Apameæ episcopum, Zooran, et universam illam impiam, multicipitem, dispersam varie socie tatem. Principes in hoc negotio sancto patres Agapetus Romæ episcopus obibat; conspirantibus autem el conjunctas operas conferentibus celeberrimis illis antedictis archisacerdotibus. In quorum dein numero censebantur Euphraimius inclytus Antiochia, et sanctus Petrus Hierosolymorum episcopi. Sanctus istorum archisacerdotum concessus illos supra omnes ejectos ex Ecclesia publicavit: dum NOTÆ. ᾿Αλλὰ καὶ πρό γε τούτων. Recte, si includantur parenthesi. Paulo post repone ᾿Απαμείας. Nam divulsio exscriptoris et απ' ᾿Αμείας inepta est. Δί πρό γε τούτων, quod ait, non est verum de illa synodo, nedum de Vigilio. Nam, quod habetur in sequentibus, Agapetus, qui Silverium prædecessorem Vigilii antecessit.Anthimum Trapezuntis episcopum. Theodora Augusta procurante, Constantinopolin translatum, et hæreticum, extra synodum quintam oecumenicam deposuit, cum ad Justinianum Augusta a Theodato Gothorum rege, et Italiæ domino, ablegaretur.

certa infallibilia divina Catholic Ecclesia dogmata καὶ ἐπεκύρωσαν δόγματα. Καὶ τὰ μὲν τῆς οἰκου confirmant et corroborant. Atque ita se habuit quinta synodus quæ fuit universalis. μενικῆς πέμπτης συνόδου, ἐν τούτοις. ιζ. Ἡ δὲ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ ἔκτη σύνοδος, ἐν τῇ βασιλίδι μὲν τῶν πόλεων καὶ αὐτὴ τῶν μυστιο κῶν τῆς ἀληθείας θεαμάτων τὸ ἱερὸν ἐπήγνυτο θέα τρον. Ἑβδομήκοντα δὲ καὶ ἑκατόν θεοφόροις ἀνδράσι τὸν ἀγῶνα ὑποδυομένη ν, λαμπρῶς νικῶσαν ἀπεδεί κνυ τὴν εὐσέβειαν. Ταύτης ἀρχηγοὶ καὶ τῶν ἄλλων προνομεύειν ἐκρίνοντο ἄξιοι, Γεώργιος τε, ᾧ τῆς βασ σιλίδος πόλεως ὁ ἀρχιερατικός θεσμός ὑπῆρχεν έγκει χειρισμένος, καὶ Θεόδωρος, καὶ Γεώργιος 1, ἐν πρεσβυτέρων αξιώματι κατειλεγμένοι, ἅμα δια κόνῳ Ἰωάννῃ, οἱ ἀντὶ ᾿Αγάθωνος, τοῦ ἁγιωτάτου πάπα Ρώμης, εἰς τὴν τῶν ἐξάρχων τάξιν ήρι 17. Sacrum mcumenicum sextum concilium, et ipsum in urbe regia habebatur; ibi enim mysticis spectaculis peragendis sanctum theatrum figebatur. Ubi centum et septuaginta divini viri certamen subiere,et splendidam veritati victoriam reportavere. Hujus concilii principes, utpote digni judicati qui cateris præessent, erant Georgius, cui regiam ure bem legibus moderari episcopalibus concredebatur; Theodorus et Georgius, qui in sacerdotali ordine constituti, et Joannes diaconus pro Agathone sanctissimo papa Romano aderant, inter primores Patrum allecti. Locum magnæ urbis Alexandriæ episcopi Petrus monachus supplebat. Cum quibus ad- ὁμοῦντο· καὶ τοῦ τῆς ᾿Αλεξάνδρου δὲ μεγαλοπόλεως eral missus a sede Hierosolymæ Georgius monachus et presbyter. Qui una cum cætis sanctis Patribus Sergium, Pyrrhum, Paulum Constantinopolitanum, Honorium Romanum, Cyrum Alexandrinum, et Theodorum Pharan, implicatilem mendacii catenam contexentes diripuerunt. Justæ quinetiam condemnationi subjecerunt Macarium episcopum Antiochiæ, una cum hæresis suæ discipulo Stephano, et misero quodam sene Polychronio, superioribus conjunctos, et patrocinium ipsorum impietatis suscipientes: dum voluntatem unam, unam operationem in Christo Deo nostro vero, e duabus naturis subsistente sine omni ratione cum impietate constitutam sententiam pronunt. Imprudentes nimium, qui cogitatione illud non revolvunt quod facile cuivis obviam venire potest. Non esse unius et ejusdem operationis, claudum per potentiam rectificare, et fatigationem contrahere ex itinere non ejusdem facultatis esse cæcis visum reddere, et sputo, digitorum ope, terram commiscere, lutum coagulare, oculis imponere; neque mortuos suscitare, et vita functum plangere. Ita nec ejusdem fuit voluntatis, Ρ... μένοις. q ἄλλος. θρόνου Πέτρος μοναχὸς τὸν τόπον ανεπλήρου. Μεθο ὧν καὶ Γεώργιος μοναχὸς καὶ πρεσβύτερος, εἰς τὸν βαθμὸν τῆς ἀρχιερατικῆς τῶν Ἱεροσολύμων παρήγ γειλε καθέδρας· οὗτοι δὲ, σὺν τοῖς ἄλλοις ἱεροῖς καὶ ἁγίοις πατράσι, Σέργιον, Πύῤῥον, Παύλον, Κων σταντινουπόλεως κατάρξαντας, και Ονώριον Ρώ μης, Κυρόν τε Αλεξανδρείας, και Θεόδωρον τὸν τῆς Φαρὰν, τὴν ἀλληλύπλοκον τοῦ ψεύδους σειρὰν διαρ ῥήξαντες· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Μακάριον Αντιοχείας, ἅμα Στεφάνῳ τῆς αἱρέσεως μαθητῇ, σὺν γέροντί τιν: ἀθλίῳ τοὔνομα Πολυχρονίῳ, ἐπιπλακέντας αυτ τοῖς, καὶ τῆς ἐκείνων δυσσεβείας ὑπερμαχεῖν μελε τήσαντας, ὑπὸ δικαίαν καταδίκην ἐποιήσαντο· ὅτι μίαν θέλησιν καὶ μίαν ἐνέργειαν ἐπὶ Χριστοῦ, τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τοῦ ἐκ δύο πεφυκότος φύσεων, δυσσεβεῖ καὶ ἀλόγῳ φρονήμασι ἐτόλμησαν ἀποφήνασθαι, μηδὲ τοῦτο λογισμοῖς ἀναλαβόντες οἱ ἀσύνετοι, ῥᾴδιον ἂν καὶ πρόχειρον εἰς κατάληψιν, ὡς οὐκ ἔστι, τῆς αὐτῆς ἐνεργείας, χωλόν κατ' ἐξουσίαν ὀρθῶσα:· καὶ κόπους ὁδοιπορίας μετέρχεσθαι· οὐδὲ τυφλούς ὀμματῶσαι, καὶ γῆν σιάλῳ δακτύλων ἔργοις φυρά σαι, καὶ πηλὸν ποιῆσαι καὶ ἐπιβαλεῖν τοῖς ὄμμασιν ΝΟΤΑ. Θεόδωρος και Γεώργιος. Forsan addenda vox ἄλλος, ad distinguendum hunc Georgium ab alio prænominato, qui cum patriarchatu Constantinopolitano fuit. Synopsis Græca septimarum synodorum imperfecta est. Nam præter Georgium Constantinopolitanum, Theophanem Antiochenum, et Petrum monachum, non nominat alium convenarum. Sed et Photius negligentior fuit, qui Theophanem prætermisit, et Petrum quasi τοποτηρητὴν episcopi Alexandrini citat, cum per illa tempora vacaret sedes. Erat igitur ab Ecclesia missus, et non episcopi τοποτηρητής. De legatis Romanæ sedis pleniora sunt quæ in præambulis sextæ synodi leguntur, ex litteris Pogonati imperatoris ad Georgium P. C. Agatho sanctissimus, nuper ordinalus papa in apostolica sede prædictæ antiquæ Romæ, hujusmodi nostros pios suscipiens apices destinavit in præsenti propriam ejus indutos personam Theodorum et Georgium Deo amabiles presbyteros, et Joannem Deo amabilem diaconum; ex persona autem totius ejus concilii Joannem et Abundantium el Joannem venerabiles episcopos cum cæteris clericis et monachis.Intelligit autem concilium Romæ habitium per Agathonem, anno 680, contra Monothelitas, ubi convenerant episcopi 125. Ibid. Σέργιον. Cui synopsis addit Petrum.Hic maxima lis vertitur de Ilonorio papa,an fuerit Monothelita. Rem tractat omnium accuratissime doctissimus Raynoldus, in dissertatione cum Harto. Ibid. Διαῤῥήξαντες, dirumpentes Quinam vero erant? an intelligit prænominatos? at illi nullam impietatis catenam diruperunt. Saltem scriberetur, διαρρήξαντας, ut mor ἐπιπλακέντας. Οuod si legamus διαρρήξαντες, refe renda vox est ad ἐποιήσαντο, per immane quoddam hyperbaton: et illa, οὐ μὴν ἀλλὰ usque ad μελετή σαντας, sunt parenthesi includenda. Est aulem Pharan, cujus loci Theodorus episcopus dicitur, Πόλις, Stephano auctore, μεταξύ Αιγύπτου καὶ 'Αραβίας. De Polychronio, singulare est quod relatum in synopsi, Σὺν αὐτοῖς δὲ καὶ Πολυχρόνιον, τὸν νηπιόφρονα γέροντα, τὸν νεκροὺς ἐγεῖραι ἐν τῇ τοῖς ταύτῃ πλάνῃ τῆς αἱρέσεως μεγαλοφρονήσαντα, ἀδείας τετυχόντα, καὶ ἐν τῷ μὴ ἐγεῖραι μειζόνως τήν βλα σφημίαν τῆς τοιαύτης αιρέσεως θριαμβεύσαντα. Erat ergo Polychronius ille impostor mirabiliarius, quales multi apud sequiores.

EPISTOLARUM LIBER Í. rursus glorificationem dicere, atque ita velle non volitum. Qui fieri potuit ut non perciperent se naturarum tollere, his sublatis, differentiam? Est enim operationis cujuscunque fons, natura: et juxta diversas naturales operationes voluntates naturales dispertiuntur. Quod si, secundum illorum haeresin, operatio unica sit et voluntas, certe et natura quoque unica fuerit necessario unde illæ oriuntur.Quod si dederint naturas duas (neque enim hoc insaniæ eruperunt, utpote habentes ante oculos dispersionem et perditionem eorum qui ita docuere primi), quomodo non utraque natura propriam emittet operationem et voluntatem? Verum dum suam propriam et blasphemam sententiam omni modo præferunt,anathemate æterno condemnantur. Duas porro voluntates, duas operationes in uno Christo Deo nostro, dum sanctus divinorum Patrum cœtus statuit, ubivis terrarum positis Ecclesiis orthodoxam confessionem et prædicationem duarum cum voluntatum tum operationum tradidere. Erat autem eo tempore Constantinus Heraclii proles cum regia majorum sorte constitutus: qui et suam alias operam synodo contulit, et orthodoxam Ecclesiæ sententiam tuebatur. Atque ita sexta synodus fuit. οὐδὲ νεκρὸν ἀναστῆσαι, καὶ δακρύειν ἐπὶ τελευτή- deprecari ut transeat mortis poculum, et eamdem σαντι. Οὐ μὴν οὐδὲ τῆς αὐτῆς ἐστι θελήσεως, παρελ θεῖν αἰτεῖσθαι τὸ ποτήριον τοῦ θανάτου, καὶ δοξαν αὐτῷ· καλεῖν πάλιν, καὶ βούλεσθαι τὸ ἀθέλητον. ᾿Αλλὰ πῶς οὐχὶ συνήσθοντο διὰ τούτων, καὶ τῶν φύσεων τὴν διαφορὰν ἐξαρνούμενοι; πᾶσα γὰρ φύσ σις πηγὴ ἐνεργείας, καὶ ταῖς διαφόροις ενεργείαις αἱ φυσικαὶ θελήσεις συνδιασχίζονται. Καὶ εἰ, κατὰ τὴν ἐν αὐτοῖς πλάνην, ἡ ἐνέργεια καὶ ἡ θέλησις μία, καὶ ἡ φύσις πάντως ἐξ ἧς ταῦτα, μία. Εἰ δὲ δύο αἱ φύσεις (οὔπω γὰρ εἰς τοῦτο μανίας ἐξώκειλαν, ἐν ὀφθαλμοῖς ἔχοντες τὴν διασπορὰν τῶν καταρξάντων καὶ ἀπώλειαν), πῶς οὐχὶ ἑκατέρα πηγάσει τὴν οἰκείων ἐνέργειαν καὶ τὴν θέλησιν; Αλλ᾿ οὗτοι μὲν τῆς αὐτ τῶν καὶ δυσφήμου δόξης οὐδὲν προτιμήσαντες, σὺν αὐτῇ ἐκείνῃ, τῷ αἰωνίῳ κατεδικάσθησαν ἀναθέματι. Δύο δε θελήσεις φυσικὰς καὶ δύο ἐνεργείας ἐπὶ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τῶν θεοφόρων Πα τέρων ἱερολογήσας ὁ σύλλογος, ταῖς ἁπανταχοῦ ᾿Εκκλησίαις τὸ διπλοῦν ὁμολογεῖν καὶ κηρύσσειν, ὥσπερ τῶν φύσεων, οὕτω καὶ τῶν ἐνεργειῶν καὶ θελήσεων, ὀρθοδόξως παραδεδώκασι. Κωνσταντίνος δε την καῦτα, ὁ ἀπόγονος Ηρακλείου, τὸν προγονικὸν τῆς βασιλείας κλῆρον ἐχρημάτιζεν ἀναδεδεγμένος. Τα τα άλλα συμπράττων τῇ συνόδῳ, καὶ τὸ ὀρθὸν τῆς Εκκλησίας φρόνημα πρεσβεύων. Αλλ' ἐν τούτοις μὲν καὶ ἡ ἔκτη. ιη'. Ἡ δ' ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ ἑβδομη σύνοδος, Νικαίαν μέν, τῆς Βιθυνῶν μητρόπολιν οὖσαν, καὶ τῶν ὀρθῶν δογματικών δικαστήριον πάλαι γεγονυίαν, καὶ αὐτὴ τῆς εὐσεβείας κριτήριον ἔδειξεν, ἑπτὰ μὲν καὶ ἐξήκοντα καὶ τριακοσίων ἱερῶν ἀνδρῶν τῷ πλήθει πλατυνομένη, ταξιάρχους δὲ καὶ πρωτοστά τας τῆς ἱερᾶς αὐτῶν καὶ μεγάλης φάλαγγος προβαλλομένη, Ταράσιον τε τὸν ἐν ἀρχιερεύσι Θεοῦ προ ριβόητον (θείος οὗτος καὶ πανάριστος ἀνήρ, καὶ τῆς βασιλίδος πόλεως τοὺς ἱεραρχικοὺς οἵακας, εἴπερ τις ἄλλος, περιάγειν ἄξιος), καὶ δὴ καὶ Πέτρον τὸν εὐλαβέστατον, πρωτοπρεσβύτερον τῆς κατὰ Ῥώμην ἁγίας Εκκλησίας, καὶ Πέτρου ἄλλον, πρεσβύτερον καὶ αὐτὸν, καὶ τῆς ἐκεῖσε μονῆς ἡγούμενον τοῦ ἁγίου Σάββα· οἱ τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας διεκληροῦντο τον τόπον, ᾿Αδριανοῦ τότε τὸ ἀρχιερατικὸν κοσμοῦν τος ἀξίωμα. Αμα δε τούτοις, Ἰωάννην καὶ Θωμᾶν, άνδρας μοναδική πολιτείᾳ περιωνύμους, καὶ ἱερα18. Sancta universalis septima synodus metropolin Bithyniæ Nicæam, olim illud tribunal sanorum dogmatum, et nunc demum pietati judicandæ destinavit. Implebatur porro synodus numero ter centum sexaginta septem virorum, quorum primi fuerant ductores et sacrosanctæ ac numerose phalangis principes, Tarasius, inter Dei sacerdotes illustris, divinus plane et optimus omnimodo vir, dignus certe (si quis alius) qui regiæ urbis clavum gubernaret; Petrus deinceps archipresbyter sanctæ Romanæ Ecclesiæ piissimus; et Petrus quoque alter aderat ipse quoque presbyter, qui monasterii, quod ibi est, sancti Sabbæ præfectus vel archimandrita fuit. Isti sortiebantur locum cathedræ apostolicæ, cui tum dignissime præerat Adrianus, archipræsul. Aderant una cum istis Joannes et Thomas, viri celebres in professione monachatus, et honore fulgentes sacerdotali, qui quidem locum tenebant τική τιμή διαλάμποντας, καὶ τῆς ἀνατολικῆς ἁπάσης universe orientalis, apostolica, et magnae diccesis διοικήσεως τῶν ἀποστολικῶν καὶ μεγάλων θρόνων τοποτηρητὰς, καὶ τὸ τῶν ἀρχιερέων προνόμιον ἔχοντας· λέγω δὴ ᾿Απολιναρίου τε, καὶ Θεοδω ρήτου, καὶ Ἡλία· ὧν ὁ μὲν ᾿Αλεξανδρείας, ὁ δε Αντιοχείας, καὶ ὁ λοιπὸς δὲ Ἱεροσολύμων, ἱερο πρεπώς τι καὶ πανσόφως προειστήκεισαν. Τότε Κωνσταντίνος καὶ Εἰρήνη, ὀρθοδοξίας στεφάνω και · γρ. αὐτό. etarchiepiscoporum ejusdem dignitatem habebant, Apolinarii nempe, Theodoreti et Helis: quorum primus Alexandriæ, secundus Antiochiæ, tertius Hierosolymorum Ecclesias prudenter, et ut sacerdotes decebat, gubernabant. Eo tempore Constantinus et Irene, orthodoxiæ corona redimiti, Romani imperii purpure vestiebantur. Ista porro Αὐτή. Nempe synodus. Sed malim, αὕτη hæc ipsa synodus; nisi forsan utraque lectione mePATROL. GR. CII. ΝΟΤΑ. lior αὖθις, id est secunda vice. Ibid. legendum in plurali, ἐστολίζοντο. Nam Irene regnabat cum Filio.

sancta et magna synodus barbaram quamdam hære- σμούμενοι, [και] τὴν αὐτοκράτορα τῆς Ῥωμαίων sin, tunc nuper ab impiis et profanis hominibus introductam, communi suo et divinitus gubernato suffragio condemnabat, ejusdemque auctores et propugnatores iisdem sententiis damnatus subjecerunt. Miseri autem isti Christum Deum verum ore non ausi vel confessione sua blasphemare, operibus tamen suis quoquo modo contumeliis affecerunt, et licentiose blasphemantibus viam adinvenerunt. Immediate ipsum insectari conviciis, et nudo ore, sine velo cum non audeant, voluntatem suam omnem adimplerunt, et Christo oppositam mentem et sententiam per venerandam ejus imaginem dehonestatain demonstrarunt. Idolum venerandam Christi imaginem (o nimis audacem impiæ linguæ sonum, et cordis atheistici boatum!) appellant, per quam idololatricus error eliminatur: hanc conviciis et omnibus dehonestamentis fœdatam per compita, forum et plateas pedibus proculcant, distrahunt varie, igni demum comburendam tradunt. Spectaculum Christianis deplorandum, dignum paganorum in Christum odio! Talismodi et in cæteras imagunculas sacras pedibus citi ad fundendum sanguinem exstiterumt: quas manibus sacrilegis, labris profanis fœdarunt. Neque exsatiari voluerunt alastores ad hunc modum insaniendo et furiendo. Neque certe minus quam paganorum exsecranda facinora, si non forte magis, Christianorum sacra signa et repræsentationes odio perciti conspuerunt: adeo ut bellum videantur internecinum contra Christum et ipsius sanctos susceptum indixisse. 19. Patet quippe cunctis, quod imaginibus honor habitus, eorum honor sit qui representatur; quemadmodum et infamia atque dedecus transit abimagine in imaginatum. Isti autem, nupera Judæorum, Christi hostium, progenies, in eo quod venerandam Christi imaginem illiusque sanctorum inhonorant, quod in ipsorum atavis desiderabatur, adimplerunt: nam usque ad audacia Judæorum facinora delati feruntur; imo id agunt contentione summa, ut progenitores suos longe supergrediantur voluntate. Porro, cum in medio Christianorum siti, labiis non audent abnegare Christum, abipsa Judaica avitaque invidia minime recedere convincuntur: sed et spuriam eorum imitationem expressisse, licet neutiquam sibi constare queant, sed hæretico quodam stupore huc illuc incerti aguntur et feruntur. Christianos se appellant; verum effrenes contra Christum pergunt: Judæorum titulum non admittunt, et tamen per hanc contra imagines pugnam non solum imitati sunt, sed et supergressi illorum contra Christum malitiam. Cum nomen aversenturidololatriæ, nihilo tamen tolerabilius quam idololatræ in divina et intemerata Christianorum mysteria insaniunt. Ideo autem propter istos omnes qui non id agunt, ut degenerem hanc, adulteram, variam et confusaneam doctrinam aversentur et declinent, sancta hac et universalis synodus, tanquam prolem spuriam, ejectitiam, et ab omni Gidelium nobilique ἀρχῆς πορφυρίδα ἐστολίζετο. Αὕτη τοιγαροῦν ἡ ἱερὰ και μεγάλη σύνοδος, ἀρτιφανή τε καὶ βάρβαρον αἱρεσιν, ὑπὸ δυσσεβῶν τε καὶ ἀνιέρων ἀνδρῶν παρειςαχθεῖσαν, θεοκρίτῳ καὶ κοινῷ ψηφίσματι κατεδίκατε, καὶ τοὺς εἰσηγητὰς καὶ προμάχους αὐτῆς τῷ αὐτῷ συνυποβάλλουσα κρίματι. Οὗτοι γὰρ οἱ δεί λαιο Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν βλασφημείν οὐχ ὁμολογοῦντες τοῖς ρήμασι, διὰ τῶν ἔργων πάσαι ἐπενόουν ύβριν καὶ βλασφημίαν καὶ ἀσέλγειαν καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον δυσφημεῖν ἀμέσως και χωρίς τινος παραπετάσματος οὐ θαῤῥήσαντες, διὰ τῆς σεπτής εἰκόνος τὸ πᾶν αὐτῶν τῆς Χριστομάχου γνώμης εξ επλήρουν θέλημα. Είδωλον γὰρ (ώ τολμηρᾶς καὶ ἀθέου γλώσσης καὶ διανοίας ἀπέχημα!) τὴν προσκυ νητὴν εἰκόνα Χριστοῦ, δι' ἧς εἰδώλων πλάνη διώκε ται, καθυβρίζοντες, καὶ πάσαις αὐτὴν ἀτιμίαις προ ριβάλλοντες, ἀνὰ τὰς ἀγορᾶς καὶ τὰς λεωφόρους ποσί κατεπάτουν, περιέσυρον, πυρὶ παρεδίδεσα». Θέαμα Χριστιανοῖς ἐλεεινὸν, καὶ τῆς Ελληνικής Χριστομαχίας μόνης ἄξιον. Τὰ αὐτὰ δὲ καὶ κατὰ τῶν ἄλλων ἱερῶν εἰκονισμάτων, ποσὶ ταχεινοῖς ἐκχέαι αἷμα, χερσί τε παλαμναίαις καὶ βεβήλοις χείλεσιν ἐνησέλγαινον. Καὶ κόρον οὐδένα της τηλικαύτης μανίας καὶ παραπληξίας οὐδαμῶς ἐλάμβανον οἱ ἀλε στορες. ᾿Αλλὰ τῶν Ἑλληνικών βδελυγμάτων οὐδὲν ἔλαττον, εἰ καὶ μὴ μᾶλλον τὰ Χριστιανῶν ἱερὰ σύμβολά τι καὶ ἐκτυπώματα, διὰ μέσους ἄγοντες, εξοι λύσσοντο· δι' ὧν αὐτοῖς καὶ ὁ ἄσπονδος πόλεμος κατά Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ ἁγίων συνεκροτεῖτο καὶ ἐκρα τύνετο. ιθ'. Δῆλον γὰρ ἅπασιν, ὡς ἡ τιμὴ τῶν εἰκονισμά των τιμή γίνεται τῶν εἰκονιζομένων· ὥσπερ καὶ ἡ ἀτιμία εἰς αὐτὰ διαβαίνει τὰ εἰκονιζόμενα. ΑΠ' οὗτοι τὰ νέα τῶν Χριστομάχων Ἰουδαίων γεννήματα, δι' ὧν μὲν τὴν σεπτὴν εἰκόνα Χριστοῦ, καὶ τῶν αὐτοῦ ἁγίων ἐνύβριζον, τὸ προγονικόν ἀνεπλήρουν ὑστέρημα, εἰς τὰ τῶν Ἰουδαίων τολμήματα έκριρομενοι, καὶ νικᾶν φιλονεικούντες τη ὑπερβολὴ τῆς προθυμίας τοὺς γεννήτορας. Δι' ὧν δε, Χριστιανών ἐν μέσῳ, οὐκ ἔσχον τολμῆσαι τὸν Χριστὸν καὶ χεί λεσιν απαρνήσασθαι, καὶ αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ Ἰουδαϊκου καὶ πατρώου ζήλου ἡλέγχοντο διαπίπτοντες, καὶ νόθον καὶ ταύτην αὑτῶν δεικνύντες τὴν μίμησιν, καὶ με δαμοῦ στάσιν ἔχοντες, ἀλλ' ὥσπερ τῷ κακῷ κάρω θεντες τῆς αἱρέσεως, ὧδε κἀκεῖσε διεῤῥιπτοῦντο καὶ παρεφέροντο. Χριστιανοὺς μὲν γὰρ ἐαυτούς ονομάτ ζοντες, κατὰ Χριστοῦ ἐφρυάττοντο· καὶ τὴν Ἰου δαίων κλῆσιν οὐ προσιέμενοι, τὸ Χριστομάχον αὐτῶν παρεζήλουν διὰ τῆς εἰκονομαχίας καὶ ὑπερέβαλλον. Οὐ μόνον δε, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς εἰδωλολατρείας ἐκκλίσ νοντες ὄνομα, οὐδὲν εἰδωλολατρῶν ἀνεκτότερα εἰς τε Χριστιανοὺς αὐτοὺς καὶ εἰς τὰ τῶν Χριστιανῶν θεία καὶ ἄχραντα μυστήρια ἐπεδείξαντο. Δι' όν τούτους μὲν, ὅσοι μὴ τῆς μοιχαλίδος ταύτης καὶ πολυσπόρου καὶ συμπεφυρμένης δόξης φυγεῖν ἠθέλησαν τὴν δυσγένειαν, ὡς νόθα γένη καὶ ἔκφυλα τῆς τῶν πιστῶν εὐγενείας, ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ διακρίνασα ουν οδος, δεσμοῖς ἀλύτοις τοῦ ἀναθέματος καθυπέβαλε

EPISTOLARUM LIBER I τὴν δὲ εἰκόνα Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, societate excludendam, vinculo anathematis indisκατὰ τὰς ἀνέκαθεν ἀποστολικής τε καὶ Πατρικὰς solubili innodavit: Christi autem veri Dei nostri παραδόσεις, καὶ τὰς τῶν ἱερῶν Λογίων ἐκφαντορίας ἐπὶ τιμῇ καὶ σεβασμιότητι τοῦ εἰκονιζομένου, προσκυνεῖσθαι καὶ τιμᾶσθαι, ψήφοις ἁπάσαις ἐπεκύρωσέν τε καὶ ἐπισφραγίσατο· τῆς προσκυνήσεως καὶ τιμῆς δηλονότι προφταγομένης, καθ᾿ ὃν τρόπον καὶ τοῖς ἄλλοις ιεροις τύποις καὶ συμβόλοις τῆς καθ' ἡμᾶς ἁγιωτάτης λατρείας προσερχόμεθα. Οὐ γὰρ ἐν αὐτοῖς ἱστῶμεν καὶ συμπερικλείομεν τὴν τιμὴν και προσκύνησιν, οὐδ' εἰς ἑτερόφυλα καὶ διάφορα τέλη σχιζόμεθα· ἀλλὰ διὰ τῆς φαινομένης διαφόρου καὶ μεριστῆς αὐτῶν θεραπείας καὶ προσκυνήσεως, ἱεροπρεπῶς τε καὶ ἀδιαιρέτως εἰς τὴν ἀμέριστον ἐκείνην ἐνοειδῆ τε καὶ ἐνοποιὸν θεότητα αναγόμεθα. imaginem, juxta traditiones priscas Patrum et apostolorum et sacrorum oraculorum declarationes, in honorem et cultum repræsentati adorandam et honorandam, communibus suffragiis santiit et confirm mavit; cultu nimirum et honore sic habito, quomodo quoque signa et symbola sanctissimi nostri cultus solemus celebrare. Neque enim in iisdem ita insistimus utcultum et honorem debitum ibidem circumscribamus, sed nec in alienos a pietate fines et diversos diftindimur; sed per conspicuam, differentem et divisam eorum venerationem atque cultum, modo quodam sacro et divino ac indiscreto, ad illam, quæ est indivisa, unica, unita et unionem procurans divinitatem deducimur. κ'. Οὕτω τὸν τίμιον σταυρὸν προσκυνοῦμεν· ἐν ᾧ το Δεσποτικὸν ἐξετανύσθη σῶμα, καὶ τὸ τοῦ κόσμου καθάρσιον ἀνέβλυσεν αἷμα· καὶ ἡ τοῦ ξύλου φύσις ταῖς ἐκεῖθεν ῥοαῖς ἀρδευθεῖσα τὴν ἀγήρω ζωὴν ἐβλάστησεν ἀντὶ τοῦ θανάτου. Οὕτω τὸν τύπον τοῦ σταυ ροῦ προσκυνοῦμεν, δι' οὗ δαιμόνων ἐλαύνεται στίφη, και πάθη θεραπεύεται ποικίλα· τῆς ἅπαξ ἐν τῷ πρωτοτύπω χάριτος καὶ δυνάμεως ἐνεργηθείσης, καὶ μέχρις αὐτῶν τῶν τύπων, μετὰ τῆς ὁμοίας ἐνεργείας συμπροϊούσης. Τούτων τοιγαροῦν ἕκαστον, τήν τα Χριστοῦ εἰκόνα φημὶ, καὶ αὐτὸν τὸν σταυρὸν, καὶ δὴ καὶ τοῦ σταυροῦ τὸν τύπον, παραπλησίως τη σεβασμιότητι καὶ προσκυνήσει ἐξοσιοῦντες, οὐκ ἐν αὐτοῖς περιγράφομεν καὶ περιορίζομεν τὴν τιμὴν καὶ τὸ σέβας, ἀλλ᾽ εἰς τὸν δι᾽ ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντα c πλούτῳ φιλανθρωπίας ἀφάτῳ, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν επονείδιστον θάνατον ἐκουσίως υπενεγκόντα, ταύ την αναφέρομεν καὶ ἀνιερούμεν. Οὕτω δὴ καὶ ναοὺς ἁγίων, καὶ τάφους, καὶ λείψανα, πιστοῖς βρύοντα ἱάσεις, πιστῶς προσκυνοῦμεν, τὸν αὐτοὺς ὁ δοξά σκατα Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν μεγαλύνοντες καὶ ἀνευφημοῦντες· καὶ δὴ καὶ εἴ τι τούτοις, κατὰ τὰς μυστικὰς καὶ ἁγίας ἡμῶν τελετάς, ἐστὶ παραπλήσιον, διὰ τῆς ἐν αὐτοῖς ἐνεργουμένης δωρεάς τε καὶ εὐεργεσίας υ, τὸ ἀρχικόν τε καὶ πρωτουργόν αἴτιον ἐπιγινώσκομέν τε καὶ δοξολογοῦμεν. Δι᾿ ὁ καὶ τῶν μακαρίων ἐκείνων καὶ ἱερῶν ἀνδρῶν ἡ θεοφόρος καὶ ἁγία πανήγυρις οὐ μόνον τὴν εἰκόνα Χριστοῦ, καθάπερ ἔφημεν, ἀλλά γε δὴ καὶ τῆς παναχράντου καὶ ἀειπαρθένου Δεσποίνης ν ἡμῶν Θεοτόκου, καὶ πάντων τῶν ἁγίων τὰς ἱερὰς εἰκνόας, κατ' αναλογίαν τῆς τῶν πρωτοτύπων ὑπεροχῆς καὶ σεβασμιότητος, τιμᾶσθαι καὶ προσκυνεῖσθαι, κοινῶν θεσπισμάτων ὅροις ἐπεσφράγισέ τε καὶ ἐπεκύρωσε. Καὶ γὰρ καὶ δι' αὐτῶν εἰς ἐνοποιόν τινα καὶ συναγωγόν ἀναγόu 20. Ad hunc modum et venerabilem crucem adoramus, in qua Domini corpus extendebatur, unde sanguis ille ebulliit quo mundus mundabatur: ligni autem natura illius stillicidiis irrigata pro morte vitam haud senescentem egerminavit. Ad hunc modum crucis adoramus effigiem, per quam agmina dæmonum effugantur, morbi autem varii persanantur, nimirum illa gratia et potentia quæ prima vice operata est in exemplari, usque ad imagines et repræsentationes cum eademmet vi et operatione progrediente. Singula igitur ista, hoc est, Christi imaginem, et ipsaminet crucem, et figu ram crucis, pari modo reverentia et adoratione consecrantes,non tamen ita cultum circumscribimus, et ad eadem terminamus, sed ad illum referimus, et illo sacrate statuimus, qui per et propter humani generis amorem abundantissimum et inexplicabilem incarnatus fuit, el sponte sua et voluntate maledictam illam mortem nostra causa subiit. Ad eumdem morem sanctorum basilicas, sepulcra, reliquias, fidelibus curationes exuberantia, fideliter veneramur; Christum nimirum Deum nostrum,qui sic eos glorificavit, honorantes et laudibus prosequentes. Quod si solemnes nostræ et sacræ festivitates et sacrificia mystica aliquid hisce simile in se complectuntur, per virtutem illius gratiæ quæ inibi operatur, in eo ipso originalem et principalem be neficii causam tum recognoscimus tum glorificamus. Atque hanc ob causam sacer ille et Deo plenus sanctcrum Patrum et beatorum consessus, non modo (quod diximus) Christi, verum etiam intemeratæ, semper, virginis Dominæ nostræ Deiparæ, et sanctorum omnes imagines, juxta gradum et proportionem excellentiæ et venerationis prototyporum, coli et adorari,communi suo suffragio et dictamine ratum 5 γρ. ἰάσεσι. 4 γρ. αὐτά· η γρ. χάριτος. γρ. ν Μαρίας καὶ δεσπο NOTÆ. Τέλη. Verti, fines; fortassis auctor intellexit ordines, turmas, ut sint στρατιωτικὰ τά γματα, veritatem, quasi prælio conserto, oppu gnantia. Erudite usum imaginum docet, et mentem illius septimi concilii aperit contra Iconoclastas, quas extra invitationem non processit.

ὀρεκτῶν δι' αὐτῆς ἀξιούμεθα θείας καὶ ὑπερφυούς συναφείας. Αλλά ταύτα μεν σοφῶς τε καὶ θεαρέ στις τελεσαμένη διώρισεν· πᾶσαν δε αἱρετικής νόσον καὶ πᾶσαν ἀκοσμίαν τῆς λογικῆς ἀγέλης από ελάσασα, τὸν οἰκεῖον κόσμον καὶ τὸ κάλλος τὴν Ἐχε κλησίαν ἐπαναλαβοῦσαν ὑπέδειξε y, καὶ οἷα δὴ νύμφην, οὐκ ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς, ἀλλ᾽ ἐν ἱεροῖς δ ἐξωραϊσθεῖσαν εἰκονίσμασιν, ἐκ δεξιων του νυμφίου Χριστού παραστήσασα, ἱλαροῖς καὶ χαίρουσιν ὀφθαλ μοῖς καθορᾶσθαι καὶ ἐναγλαΐζεσθαι παντὶ τῷ τῶν πιστών πληρώματι παρεσκεύασεν. et firmum veluti futurum consignarunt.Etenim per μεθα θεωρίαν, καὶ τῆς πρὸς κ τὸ ἀκρότατον τῶν ipsas ad contemplationem quamdam unientem et compaginantem sursum ducimur, et per easdem digni fimus qui cum summo desideratorum omnium per divinam et supernaturalem copulationem aduniamur.Hæc autem sapienter admodum et secundum Dei beneplacitum decernens synodus determinavit atque ita depulsis hæreseos morbis et immunditia a grege ratione prædito, nobis Ecclesiam repræsentavit in recuperato suo ornatu et pulchritudine conspicuam, et tanquam sponsam, non quidem bullis aut clavis ornatam aureis, sed sacris et redimitam et resplendescentem imagunculis,a Christi sponsi dextris constitutam, universæ fidelium multitudini lætis et jucundis oculis aspiciendam et lustrandam exhibuit. κα'. Αὕτη τῆς πίστεως ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ἡ καθαρὰ καὶ ἀμώμητος ὁμολογία· αὕτη τῆς ἀχράντου καὶ ελικρινούς & ἐλατρείας ἡμῶν, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν σεπτῶν μυστηρίων, ἡ θεόσοφος μυσταγωγία· κατά ταύτην, μέχρι βίου δυσμῶν, καὶ φρονοῦντες καὶ πιστεύοντες καὶ πολιτευόμενοι, πρὸς τὴν ἀνατολὴν τοῦ νοητοῦ ἡλίου ἐπειγόμεθα, τῆς ἐκεῖθεν ἀνεσπέρου αὐγῆς καὶ λαμπρότητος τρανότερόν τε καὶ τελειό τερου ἀπολαύσοντες. Ταύτην προσήκει καὶ ខ ὑμετέραν θεοφρούρητον σύνεσιν ἤδη, πρὸς τὸν ἀμέσ τερον κλῆρον τῆς εὐσεβείας ἀφορῶσαν, ειλικρινεί διαθέσει, καὶ γνώμης εὐθύτητι, καὶ ἀδιστάκτῳ πίστε ἀποδέχεσθαι καὶ στέργειν, καὶ μήτε δεξιᾶ μήτε ἀρι στερά, μηδὲ ἐπὶ βραχύ, ταύτης ἀποκλίνειν. Τοῦτο γὰρ τῶν ἀποστόλων τὸ κήρυγμα, τοῦτο τῶν οἰκου21. Est hæc nostra Christianorum pura, defæcata et inculpabilis fidei confessio: est hæc a divina sapientia profecta mystagogica institutio immaculati et sinceri nostri cultus, et venerandorum quæ eo tendunt mysteriorum: secundum istam ad occasum usque et exitum vitæ nostræ sentientes, credentes, conversantes, ad usque orientem solem intelligibilem incedimus: quo pervenientes, multo evidentius et perfectius radiorum splendore et claritudine, sine ullo occasu, perfruemur. Hanc porro fidei confessionem, et vestram, par est, a Deo custoditam prudentiam, dum nostram pietatis sortem intuetur, sincero affectu, recto judicio, fide inconcussa nec vacillante, susceptam semel adamare, nec ab ea vellatum unguem, ad dextram vel sinistram, declinare. Hanc siquidem prædicarunt apostoli, μενικών συνόδων τὸ φρόνημα. Διὸ οὐ μόνον σεαυτόν hanc universales synodicensuerunt observandam. Atque ideo non te tantum oportet in hac versari sententia, ad hunc modum Deum magnificare, sed et illos qui tibi parentes subsunt, ad eamdem veritatem amplectendam quasi manuducere, in eadem fide perfectos consummare oportet, nec quidquam hac cura et cogitatione prius vel antiquius habere. Spectat enim revera ad officium principis, non sui ipsius tantum salutis habere rationem, verum et pari cura et providentia populo sibi concredito prospicere, ut ad ejusdem Dei eamdem cognitionem et perfectionem manu perducta devocetur. Noli igitur committere, ut nos spe nostra excidamus, adquam tuanos inclinatio in virtutem et obedientia facile invitavit. Noli, quæso, labores illos et certa. mina, frustra nobis suscepta redarguere, et inanes reddere, quos summo cum gaudio in tua salute procuranda exantlavimus. Noliincipere cum alacritate summa divini præconii voces suscipere, et cum te φρονεῖν οὕτω δεῖ καὶ [το] δοξάζειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὑπὸ σὲ τεταγμένους εἰς τὸ αὐτὸ τῆς ἀληθείας πρό νημα χειραγωγεῖν, καὶ πρὸς τὴν αὐτὴν καταρτίζειν πίστιν, καὶ μηδὲν τῆς τοιαύτης σπουδῆς καὶ ἐπιμε λείας ἡγεῖσθαι τιμιώτερον. "Αρχοντος γὰρ ὡς ἀλη θῶς, μὴ τῆς ἰδίας μόνον σωτηρίας ποιεῖσθαι φρον τίδα, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐμπιστευθέντα λαὸν τῆς ἴσης ἀξιοῦν προνοίας, καὶ εἰς τὴν αὐτὴν τῆς θεογνωσίας χειραγωγεῖν τι και προσκαλεῖσθαι τελειότητα. Μὴ τοίνυν τῶν ἐλπίδων ἡμᾶς διαψευσθῆναι ποιήσῃς, ἂς ἡ σὴ περὶ τὰ καλὰ ῥοπή τε καὶ εὐηκοία παρέσχε προβάλλεσθαι· μηδὲ τοὺς πόνους καὶ τοὺς ἀγῶνας, οὓς ὑπὲρ τῆς ὑμετέρας σωτηρίας ἀνεδεξάμεθα χαίροντες, ματαίους ἐλέγξης· μηδ' ἄρχεσθαι μὲν προθυμίᾳ τοῦ θείου κηρύγματος ὑποδέχεσθαι τοὺς λόγους, αὐτὸν ἐπιδείξῃς, εἰς ῥᾳθυμίαν δὲ τὴν προθυμίαν καταλύ σεις b. ἀλλ' ὅμοιον μὲν τῇ ἀπαρχῇ τὸ τέλος, σύμ φωνον δὲ τὴν πολιτείαν τῇ πίστει, κοινὸν δὲ ἀγαθὸν καὶ γένους καὶ πατρίδος τὴν σὴν διδοὺς ἐξουσίαν * γρ. καὶ πρός. 5 γρ. απέδειξε. 8 γρ. νοεροῖς, a Leg. ειλικρινούς. b Leg. καταλύσης. ΝΟΤΑ. Post τελεσαμένη, ἀπὸ τοῦ κοινοῦ subintelligenda synodus, quæ vox rectius adderetur σαφηνείας gratia. Κροσσωτοῖς χρυσέοις. Αlludit ad Psal. xLv, 15: Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρός βασιλέως ἔσωθεν ἐν κροσσωτοῖς χρυσέοις περιβεβλημένη. Quæ postrema vox hic deesse videtur.

EPISTOLARUM LIBER I. καθορᾶσθαι καὶ ὀνομάζεσθαι, τὴν ἐμὴν ἐπὶ σοὶ χα. talem præbueris aliquantisper, illud tuum studium ρὰν καὶ εὐφροσύνην διατήρει ἀνεξάλειπτον. convertere in ignaviam: verum finis initio correspondeat; vitæ conversatio fidem exprimat, et dum tuam potestatem omnium oculis et linguis usurpandam exhibes, in communem et generis et patriæ utilitatem, meum de te gaudium et animi solatium semper indeletum custodito. 22. Sed vide demum, quæso te, o tu mihi dilecte in Christo et spiritualis fili, et si quid aliud eximium usurpari potest et excellens nomen dignum paterno illo quo te amplector affectu; vide, inquam, et adverte quot adversus acies malus ille dæmon contra pium, solum verum Christianismi cultum instruxerit: hæreses nimirum plurimas, tumultus, pugnas, contentiones, prælia concitavit. Vide autem quemadmodum Christiana pietas ista omnia fudit fugavitque, et clarissimum inde triumphum reportavit. Nec te subeat admiratio, dum mente revolvas contra illam susceptas machinationes et insidias. Imprimis enim nequaquam victo riam tam illustrem, potenter partam et gloriosam reportasset Christiana pietas, si cum nullo congres deretur adversario. Deinde et illud facile intelligitur, quod ubi validius malus ille bello petitur, ibi et ipse sua iniquitatis tela fortius emittit, et machinas adaptat suas. Et certe inter alias gentes, eo quod nequaquam serio contra ipsum bellatur, nec ipse in adversum armatus adeo tendit. At populus qui a Christo sortitur nomen, natio illa sancta, regale sacerdotium, eo quod per fidem prævalentes, quoti diecontra improbos ipsius actus et instituta decertant, et ipse quoque sexcentas insidias, diversas vias excogitat et machinatur, ut vel saltem nonnullos supplantare atque ita Christi κβ'. 'Αλλ' ὅρα δή μοι λοιπόν, φιλόχριστε καὶ πνευματικέ ἡμῶν υἱε, καὶ εἴ τι ἄλλο κλεινὸν καὶ καλὸν καὶ στοργῆς ἄξιον ὄνομα, όρα τοιγαροῦν ὅσας παρα τάξεις ὁ πονηρὸς κατὰ τῆς εὐσεβοῦς καὶ μόνης άληθινῆς τῶν Χριστιανῶν θρησκείας ἐπαλαμήσατο, αίρέσεις διαφόρους, καὶ στάσεις, καὶ μάχας, καὶ πολέμους ἐπινοῶν. Ορα δὲ καὶ τοῦτο, ὅπως ἁπάσας αύτη κατεστρέψατο, καὶ λαμπρὰ τὰ κατὰ πάντων ἀνέστησε τρόπαια. Καὶ μηδέν θαυμάσης τὰς κατ' αὐτῆς λογιζόμενος ἐπινοίας καὶ ἐπιβουλας. Πρώτον μὲν γάρ, οὐκ ἂν οὕτω περιφανὴς καὶ κραταιά καὶ ἐπίσημος διὰ τῆς νίκης ἐγίνετο, εἰ μηδέν αὐτῇ πολέ μιον συνεπλέκετο. Έπειτα δὲ καὶ συνορᾷν ῥᾴθιον, ὡς ἔνθαπερ ὁ πονηρός σφοδρότερον πολεμεῖται, ἐκεῖ καὶ αὐτὸς σπουδαιότερον τὰ τῆς κακίας αὐτοῦ βέλη πέμπει, καὶ τὰ μηχανήματα ίστησιν. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἄλλοις ἔθνεσιν, ἐπεὶ μηδείς ἐστιν αὐτῷ σφοδρός πόλεμος, διὰ τοῦτο οὐδὲ αὐτὸς κατ᾿ ἐκείνων οπλί ζεται ὁ δὲ Χριστώνυμος τοῦ Θεοῦ λαὸς, τὸ ἅγιον, τὸ βασίλειον ιεράτευμα, ἐπεὶ καθ᾿ ἑκάστην κραταιούμενοι τῇ πίστει, κατὰ τῶν πονηρῶν αὐτοῦ πράξεων καὶ ἐπιτηδευμάτων ἀνδρίζονται, διὰ τοῦτο κἀκεῖνος μυρίαις ἐπιβολαῖς c καὶ πάσαις μεθόδοις τινὰς ἐξ αὐτῶν ὑποσκελίζειν τεχνάζεται, καὶ ἀντιλυπεῖν τὴν Εκκλησίαν Χριστοῦ ἀγωνίζεται, εἰ καὶ εἰς αἰσχύνην αὐτῷ οἱ ἀγῶνες καὶ τὰ πονηρεύματα καταστρέφου σιν ἀλλ᾿ ὥστε ὁ δὲ τὰ μὲν ἄλλα τῶν ἐθνῶν ἀδιάκριτα καὶ συγκεχυμένα τὰ ἐν δόγμασιν έχει φρονήματα, G Ecclesiam morore affcere et tristitia posset: utcunque tandem incepta omnia et impia illa machinamenta in ipsius dedecus conversa desinent. Sed et aliæ nationes dogmata sua et doctrinam indistinctam et confusam habent, nec quidquam apud illos defæcatum reperitur aut cum cura exasciatum. Hinc est quod nihil videatur inter illas distortum. Verum in illa mundissima, sacratissima et accuratissima Christianorum fide, propter summam ipsius puritatem et impermistam simplicitatem, propter rectitudinem et delectum quo præfertur cæteris, si quis vel tantillum in ea a rectitudine declinans, innovatum aliquid subintroduxerit, continuo quod obliquum est et adulteratum, si ad rectam veritatis rationem exigatur, et apparet et convincitur. Neque καὶ οὐδὲν καθαρὸν οὐδ᾽ εἰς ἀκρίβειαν δεδοκιμασμένον, διὰ τοῦτο ἐν ἐκείνοις οὔτε τὸ διεστραμμένον φαίνεται. Ἐν δὲ τῇ καθαρωτάτη, καὶ ἁγιωτάτῃ, καὶ πολὺ τὸ ἀκριβές ἐχούσῃ πίστει τῶν Χριστιανών, δια τὸ λίαν αὐτῆς εἰλικρινὲς καὶ εὐθὲς καὶ ἐξῃρημένου καὶ ἀκήρατον, ἐπειδάν τις καὶ μικρόν τι διαστροφῆς Η καινοτομίας παρεισενεγκεῖν ἐπιχειρήσῃ, αὐτίκα τη διεστραμμένον καὶ κίβδηλον τῇ παραθέτει τῆς ἀληθ θείας καὶ τοῦ ὀρθού λόγου καταφαίνεταί τε καὶ δι· ελέγχεται, καὶ οὐδ' ἐπὶ βραχὺ τὸ νόθου γέννημα οὐδ᾽ ὑπὸ τὴν αὐτὴν ὀνομασίαν εἶναι, τῶν εὐσεβῶν δογμάτων οὐδαμῶς ἀνέχεται ἡ εὐγένεια. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τῶν κάλλει διαφερόντων σωμάτων καὶ μικρά τις ἐπιγενομένη κηλὶς θάττον συνορᾶται καὶ πεφώραται τῇ παραθέσει τῆς λοιπῆς ἐν τῷ σώματι ὡραιότητος, certe pati potest generosa illa indoles doctrinæ τοῖς δ' αἰσχροῖς τὴν ὄψιν οὐκ ἂν ἐξελεγχθείη ῥᾳδίως τὰ τῆς ἀσχημοσύνης πάθη ἐπισυνιστάμενα (ὑπολανθάνει γὰρ τῆς ἀμορφίας τῷ συγγενεῖ καὶ τῇ ὁμοιότητε)· οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν ὡραιοτάτης ὡς ἀληθῶς καὶ ὑπερλάμπρου θρησκείας καὶ πίστεως, κἂν τὸ βραχύτατον τις αὐτῆς παρατρέψη, μεγάλην ασχημοσύνην ἐργάζεται· τὰ δ᾽ ἄλλα των ἐθνῶν δόγματα, πολλῆς ἀκοσμίας καὶ ἀσχημοσύνης γέμοντα, οὐδεμίαν ἔχειν τοῖς οἰκείοις ἐρασταὶς συν VARIE · ἐπιβουλαῖς. άγρ. ἄλλως τε. τα sanæ, ut spuria dogmata vel tantillum temporis sub uno secum nomine delitescerent.Quemadmodum enim in corpore pulchro vel minima labecula aut macula quæ adhæserit, cerni potest et citius animadverti, eo quod a reliqua discrepet pulchritudine, si ad eam componatur: ast in deformibus et visu turpibus, quæ turpicula sunt, non tam cito et facile deprehenduntur; nam per deformnitatis similitudinem et congenerem formam latent: ita quoque et LECTIONES.

μόνον δέ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων πασῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν τὸ αὐτὸ κατιδεῖν ἔστιν. Ἐν μὲν γὰρ ταῖς ἀκριβεστάταις καὶ τὸ βραχύτατον τῶν ἁμαρτημάτων ῥᾷστα κατάφωρον γίνεται· ἐν δὲ ταῖς τυχούσαις πολλά παρορᾶται, καὶ οὐδ' εἰς ἁμάρτημα κρίνεται. Εἰ βού λει δέ, καὶ ἐν μὲν τοῖς ἄρχουσι, καὶ τῶν ἄλλων τη ἐξουσίᾳ προέχουσι, μάλιστα δε οἷς κατὰ πλειόνων το κράτος, καὶ τὸ μικρὸν τῶν πταισμάτων εἰς μέγεθος αἱρεται, καὶ πᾶσι γίνεται περιβόητον· ἐν δὲ τοῖς ἀρ χομένοις καὶ ταπεινοτέροις πολλὰ τῶν παραπλησίωςδιαμαρτηθέντων οὐδ᾽ ὅτι ἐπράχθη συνεγνώσθησαν, ἀλλ' ἐναπεκρύβη καὶ ἔλαβε, τῇ σμικρότητι καὶ εύνο τελεία συναποσβεσθέντα τοῦ ἁμαρτήσαντος. in Christianæ religionis et fidei splendore ac pul- αίσθησιν δίδωσι τῆς ἐπιγιγνομένης αἰσχρότητος. Οὐ chritudine accidit: si quis vel tantillum in illa immutatum perverterit, magnam operatur deformitatem, quæ ipsa et statim deprehenditur; cum cæterarum gentium doctrina, utpote dedecore multiplici referta et turpitudine, nullum plane sensum ipsius sequacibus admissæ turpitudinis vel notitiam suggerat. Quod ipsum eodem modo animadvertere licetin cæteris omnibus, etiam artibus et scientiis: nam in iis quæ constant exactissime vel minima aberratio facile discernitur; cum in vulgaribus multa negligantur, et nec in errorum censu reputentur. Ita se res quoque habet et in principibus, et in dignitatis gradu super alios constitutis, eoque magis quo pluribus imperitaverint: illi enim si vel leviter cespitaverint, exaggeratur, et magnum flagitium admisisse omnium judicio denotantur: cum tamen subditi et inferioris ordinis, si multoties similia plane admiserint, nulla notitia notantur, neque id egisse animadvertuntur, sed quidquid fecerint, una cum parvitate et contemptu admittentis, et ipsum celatum atque occultatum penitus evanescit. 23. In quantum igitur magnitudine, potentia, pulchritudine, accuratione, puritate, et omnimoda alia perfectione Christianorum fides et religio paganorum superat et transcendit pietatem, in tantum malus ille bellum contra illam furiosius concitatum gerit; in tantum etiam stolidorum et insipientium hominum delicta, ad id quod rectum est apposita, discernuntur; nec fieri potest ut vel tantillo temporis spatio obvelentur, autmodum clam et secreto ingrediendi sortiantur. Verum, quod in antedictis positum est a nobis, catholica et apostolica Dei Ecclesia omnia diaboli machinamenta nulli usui neo actioni esse et inservire declarat, quin et in ipsum machinatorem eadem convertit; ita hæreticorum blasphemias facile refutat, impudentiam pudore afficit, contra omnes et omnia potestatem inex. superabilem et invictam habens, triumphis in salutem mundi ductis, gloriosissime exaltatur. κγ'. Ὅσον οὖν μεγέθει, καὶ κράτει, καὶ κάλλει, καὶ ἀκριβείᾳ, καὶ καθαρότητι, καὶ τῇ ἄλλῃ πάση τελειότητι, τῶν ἐν τοῖς ἔθνεσι δοξασμάτων ή των Χρι στιανῶν πίστις καὶ λατρεία ὑπερανίστηκε καὶ ἐξήρηται, τοσοῦτον ὅ τε πονηρὸς εἰς τὸν κατ' αὐτῆς άνω ερεθίζεται πόλεμον· καὶ τοσοῦτον πάλιν τὰ ἐξ ἀφρο νων καὶ κακοβούλων ἀνδρῶν ἁμαρτήματα ἐκ τοῦ εὐθέος καταφαίνεται, μηδ' ἐπὶ βραχὺ χώραν τοῦ λαθεῖν ἔχοντα, μηδέ τινα παρείσδυσιν ἐφευρίσκοντα. ᾿Αλλ' ὅμως ἡ τοῦ Θεοῦ καθολικὴ καὶ ἀποστολική Εκκλησία, ὡς καὶ φθάσαντες ἔφημεν, καὶ τοῦ που νηροῦ πάντα τὰ μηχανήματα, σαθρὰ καὶ ἄπριατα διελέγχουσα, μάλλον δε κατ' αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ μηχανουργοῦντος ἐπαναστρέφουσα, καὶ τῶν αἱρετιζόν των ῥᾳδίως αποσκευαζομένη τὸ βλάσφημον, καὶ κατά G αισχύνουσα τὸ ἀναίσχυντον, κατά πάντων άμαχον τὸ κράτος καὶ ἀήττητον ἀναδέχεται, καὶ καλοῖς καὶ σωσικόσμοις διαπαντός θριάμβοις ἐγκαλλωπίζεται. κδ'. Σὺ τοίνυν (ὦ τί σε προσειπὼν ἀξίως είπω τοῦ πόθου; ) τῇ αἴγλῃ τοῦ θείου Πνεύματος τὴν ψυ χὴν αὐγασθείς, καὶ πρὸς τὸ τῆς εὐσεβείας φέγγος ἀναχθεὶς, καὶ ἔργον ἐργασάμενος, δι' οὗ πρὸς τὴν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου πράξιν ἀνυψώθης, κατά μίμησιν ἔχου τῆς ἀπ᾿ ἀρχῆς σου γνώμης καὶ βουλῆς καὶ συνέσεως· στῆθι στεῤῥῶς ἐν τῇ πέτρᾳ τῆς πίσ στεως, ἐν ᾗ καλῶς ὑπὸ Κυρίου τεθεμελίωσαι· ἐποικοδόμει τῇ ὀρθῇ σου πίστει πράξεις ἀγαθὰς καὶ βίου σεμνότητα, μὴ ξύλα καὶ χόρτον, μηδὲ καλάμην, εξφλεκτον τῆς ἁμαρτίας ύλην, καὶ πρὸς καῦσιν μόνην, πρὸς οὐδὲν δὲ χρησιμεύουσαν ἕτερον· ἀλλὰ χρυσόν 24. Tuideo (o quote nomine designem, ut meum explicem in te animi affectum et desiderium?) divini Spiritus splendore mentem habens irradiatam, et adlucem sublatus recte pietatis; et opus ejusmodi operatus quo ad Constantini illius Magni actiones subveharis, imitare adhuc primitias illas mentis, consilii, sapientiæ tuæ: consiste validius super petram fidei, in qua pulchre per Dominum fundatus fuisti: superædificato actiones bonas, emendatæ vitæ gravitatem, super fidem orthodoxam: noli superstruere ligna, fenum, stipulas, materiem peccati combustibilem ac conflagrationi tantum, nulli autem usui praeterea,inservientem; sed aurum, καὶ ἄργυρον, τῶν κατορθωμάτων τὰ τίμια. Ταῦτα argentum ædifices, et pretiosas recte factorum res. Hæc siquidem per tribulationes explorata puriora redduntur, et pretiosiora apparent. 25. In mandatis Christus communis Dominus noster et magister hoc dedit, fructus nimirum virtutis proferre, nec fidem per opera pudefacere. Ad γὰρ καὶ περὶ ο πειρασμῶν δοξαζόμενα, καθαρώτερα και τιμιώτερα διαδείκνυται. κι΄. Οὕτω Χριστὸς ὁ κοινὸς Δεσπότης ἐγκελεύεται καρποὺς προβάλλειν, καὶ μὴ καταισχύνειν τὴν πίστιν διὰ τῶν πράξεων. Οὕτω Παύλος ὁ μέγας τῆς Ἐχο ο ίσ. παρά.

EPISTOLARUM LIBER I. κλησίας συμβουλεύει διδάσκαλος. Οὕτω Πέτρος ὁ κo. hunc modum Paulus magnus ille magister Ecclesia ρυφαῖος τῶν ἀποστόλων, καὶ τῶν οὐρανίων πυλῶν τὰς κλεῖς ἐμπεπιστευμένος καὶ τὴν εἴσοδον οὕτω τῶν λοιπῶν ἀποστόλων ὁ θεῖος χορὸς τὴν οἰκουμένην ἐμαθήτευσεν· οὕτως ἡμῶν οἱ Πατέρες παρειλήφασιν, οὕτως ἡμῖν, τοῖς μετ᾿ ἐκείνους, παραδεδώκασιν· οὕτω καὶ ἡμεῖς σοι παραινοῦμεν καὶ συμβουλεύομεν, ἀρε ταῖς κοσμεῖν τὴν πίστιν, καὶ τῇ πίστει τὰς ἀρετὰς λαμπροτέρας απεργάζεσθαι. Ἐβουλόμην αὐτὸς ἐγώ σοι παρεῖναι, καὶ ταῖς πράξεσιν εφιστάναι, ἵνα τῶν μὲν καλῶν ἔργων αυτεπάγγελτου διὰ τῆς ὄψεως λαμβάνων τὴν γνῶσιν, ἔτι μᾶλλον ἐν εὐθυμίᾳ καὶ χαρά διακείμενος εἴην· εἰ δέ τι καὶ παράλογου συν έξη, μεθέλκειν ἔχοιμι ῥᾳδίως καὶ μεθαρμόζειν, ἐκ του παραχρήμα, πρὸς διόρθωσιν. Ἐπεὶ δὲ ἡ βούλησις τῆς δυνάμεως χηρεύει, καὶ πολλὰ τὴν ὁρμὴν ἀνακόπτοντα κωλύει, ὅ μοι λοιπόν ἐστι δυνατόν, γραφῇ τυπῶσαι τὰς παραινέσεις, ὡς καὶ καταρχὰς ὑπεσχόμην, ἤδη πειράσομαι. κζ'. Ὅτι μὲν οὖν χρὴ τὸ Θεῖον εἰλικρινῶς ἀγαπᾶν καὶ θεραπεύειν, καὶ τὸ ὁμόφυλον ὡς ἑαυτὸν στέργειν καὶ φιλεῖν, ἔμφυτος πως τοῖς ἀνθρώποις ἡ γνῶσις καθέστηκεν· ἡ βούλησις δὲ μὴ συντρέχουσα τῇ γνώ σει, εἰς θέσπισμα καὶ νόμου ἀναγραφῆναι τὴν κοινὴν ἐξεβιάσατο γνώμην. Οτι δὲ ὁ τοῦ Θείου ειλικρινής ἔρως, καὶ ἡ τοῦ πλησίον στοργὴ καὶ τελεία ἀγάπη, τῶν ἄλλων ἐντολῶν ἐν ἑαυταῖς περιέχουσι τὰς πράξεις, οὐ χαλεπὸν μὲν καὶ αὐτόθεν κατανοῆσαι. Παρίστησι δὲ τοῦτο καὶ ὁ Δεσποτικός λόγος, ἐν οἷς φησι περὶ αὐτῶν, Ἐν ταύταις ταῖς δυσὶν ἐντολαῖς όλος ο νόμος κρέμαται, καὶ οἱ προφῆται. Καὶ γὰρ ὁ τὸν θεῖον ἔρωτα ἐνστερνισμένος, καὶ τὸν πλη σίον ὡς ἑαυτὸν στέργων καὶ φιλῶν, πατέρα μὲν καὶ μητέρα διαφερόντως ἀγαπήσει, καὶ τιμῆς τῆς πρώτης, μετά γε Θεόν, ἀξιώσει· αἱμάτων δὲ ἐμφυλίων και φόνων οὐ μόνον τὰς χεῖρας καθαράς φυλάξει, ἀλλὰ καὶ τὴν γλῶσσαν καὶ τοὺς λογισμούς μελέτης τοιαύτης· οὐ μὴν οὐδὲ κλέψειεν οὗτος· οὐδεὶς γὰρ ἄν ὡς ἑαυτὸν φιλεῖ καὶ φυλάττει, τούτου κλέπτης ἐφωράθη. Αλλ' οὐδὲ ἀλλοτρίους γάμους διορύξει. Οὐδ᾽ ὅρκον ἐπίορκον ὁμήσει, οὐ μὲν οὖν οὐδὲ μαρτυρίαν ψευδή κατά του πλησίον μαρτυρήσει. Καὶ ὅλως, οὐ χειρῶν ἀδίκων ἄρξει, τύπτειν ἡ προπηλακίζειν ἐπιχειρῶν, ἡ τύραννος εραστής τῶν, ὅσα τῷ πλησίον ὑπάρχει, γινόμενος. Ο γάρ τι τούτων κατα τολμῶν, αὐτόθεν λυμαίνεται άμφω, καὶ τὸν ἔρωτα τὸν θεῖον καὶ Δεσποτικὸν, καὶ τοῦ ὁμοφυοὺς τὴν στοργήν. Τῷ μὲν ἐπιβουλεύων καὶ περιβάλλων κακοῖς, τὴν δὲ παρὰ φαύλον ποιούμενος καὶ ὑπερορῶν. Εξ ὧν εἰς οἷας ἀπαραιτήτους καὶ πικρὰς τιμωρίας ἐμconsilium dat; ita suadet Petrus apostolorum coryphæus,cui claves et ingressus portarum coelestium concreduntur; sic et reliquus apostolorum chorus orbem terrarum informavit: hoc Patres nostri traditum susceperunt; ad hunc modum nobis posteris tradiderunt: hoc tibi nos suademus, et consilium damus,nempe ut fidem illustres per actiones, et fide reddas actiones speciosiores. Vellem ego quidem iu rem præsentem esse tibi, et tuarum actionum regimen in me suscipere, eo fine ut per oculos bonorum tuorum operum cognitionem actu ipso usurpans, majori gaudio repletus sim et juounditate; et si præter rectam agendi rationem aliquid tibi excideret, retrahere continuo et reformare possem, nullo negotio correctionem adhibens: verum cum voluntati non respondeat possibilitas aut facultas, et impetum multa sint quæ interceptent atque reprimant, quod unicum mihi relictumn est ut praestare possim, scripto, quod pollicitus sum ab initio, admonitiones conabor delineare. 27. Deum esse sincero affectu adamandum atque colendum, diligendum nobis congenerem hominem et amplectendum, quasi insita quædam hominibus cognitio suggerit: dum autem voluntas cum cognitione non conspirat, necessario factum est ut notitia illa communistanquam legis dictamen scripta traderetur. Porro, quod in Deum sincerus amor, et dilectio proximi, et illa quidem perfecta, casterorum mandatorum in se contineant actiones, haud certe difficulter e re ipsa intelligi potest. Sed et docet hoc insuper verbum illud Domini, quo censebat: In duobus hisce præceptis tota lex suspenditur et prophetas. Qui enim divinum sibi amorem impectoravit et vicinum diligit sicut ipse se, patrem quidem et matrem excellentiori quodam modo complectetur, et post Deum præcipuo honore prosequetur; a sanguine porro et cædibus consanguineorum puras sibi manus conservabit, sed et linguam porro et cogitationes ab ejusmodi omni dispositione mundas: adhuc, neo furabitur qui talis est, neque enim unquam illum spoliasse invenitur aliquis quem diligit, cui custos apponitur; sed nec alienum irrumpet thalamum; nec falsum jurabit juramentum, nullum dicet falsum testimonium contra vicinumn suum, neque dabit initium injuriarum; non pugnis cædere, non conspurcare maledictis aggredietur; non tyrannice concupiscet ea quæ pertinent ad vicinum suum.Qui enim quid istiusmodi attentaverit, uno actu utrumque violat, amorem nempe in Deum et Dominum, et erga cognatum sibi affectum: huno enim adoritur ex in- • Matth. xxı, 40. ΝΟΤΑ. Η τύραννος. Aut delendum ή, aut legendum τυραννεῖν, et non τύραννος· ubique τύραννος έραστης, non sunt ασυνδέτως copulandi.

ἀνθρωπίνων προσταγμάτων καὶ τῆς ἐπιστατούσης ἀρχῆς ὑπερόπτης οὐ διαφεύγει τὴν δίκην, ἀλλὰ καὶ εἰς αὐτὸ τὸ ζῆν πολλάκις τον κίνδυνον ἔχει, ὁ τὸν Δεσπότην τῶν ὅλων καὶ Βασιλέα και Δημιουργός διὰ τῆς εἰς τὸν ὁμόδουλον παροινίας καὶ ἐπιβουλή; ἀτιμάζων καὶ ἐξουθενῶν, καὶ τοὺς αὐτοῦ νόμους διαπαίζων, καὶ χλεύην δεικνύς, ἡλίκην τινὰ τὴν τι μωρίαν δώσει; Διὸ προσήκει παντὶ τρόπῳ καὶ πάση σπουδῇ, μετὰ τῆς καθαρᾶς καὶ ἀμωμήτου ἡμῶν θρη σκείας, καὶ ταύτας διαφυλάττειν τὰς ἐντολάς. Ο γὰρ ἔστιν, οὐκ ἐστι, χωρὶς αὐτῶν, οὔτε τῆς τῶν πιστῶν καὶ φιλοθέων μερίδος γενέσθαι, οὔτε τῆς τῶν οὐρανῶν ἀξιωθῆναι βασιλείας. sidiis, et malis circumscribit; illum vero despectum βάλλει ἑαυτὸν πᾶσιν ἐστι φανερόν. Εἰ γὰρ ὁ τῶν et contemptum habet. Patet autem omnibus,quibus se poenis, quam gravibus subjicit et ineluctabilibus. Si enim qui mandata transgreditur humana, et imperium despicit sibi præsidentis, condemnationem non effugiet, sed et capite quandoque peccatum luit; is profecto qui per vim oblatam et insidias structas in conservum suum, omnium rerum Dominum, regem et opificem inhonorat et nihili facit, verum leges ab eo latas ludibrio habet et lubentiæ exponit,qualem, par est, ut subeat ponam? Oportet igitur omni modo, omni cura et diligentia, hæc mandata una cum inculpata pietate et sincera religione conservare. Neque enim aliter partem habere possimus cum fidelibus et Deo charis, nec regni coelorum digni judicabimur. 28. Enimvero cuilibet mortalium hoc incumbit, ut omnem exhibeat suam et quidem extremam potentiam in his conservandis. Spectat hoc ad principem æque ac ad subditos, juvenes et ætate provectiores, divites et pauperes: nam communis est natura omnibus, communia hæc mandata dantur, communi cura et sollicitudine custodienda. At quæ spectant ante alia ad informandos principes, quæ magis par est ut tua observet potestas, unde tibi major accrescet experientia, illa tibi in procinctu sum suggesturus.Principem enim oportet multiplici præditum esse probitate, cum alia tum imprimis illa quæ morum spectat pulchritudinem, unde illud adagium dicitur: Magistratus virum indicat. Et: Quemadmodum aurum probat acies lapidea, ita et humanam mentem actiones cum imperiales, tum subditorum dispositiones discernunt. 29. At tu mihi sedulus auditor adsis, nec auditor tantum. sed et operator actionum bonarum et admiratione dignarum. Principium porro a Deo et divinis arcessemus. Oratio igitur connectit Deo hominem, eiqae familiarem reddit. Est autem illa cum Deo collocutio et congressus quidam intellectualis, qui est omnium rerum pulcherrimus et pretiosissimus. Ab illo emanat substantia omnis et consistentia; ab illo providentia et bonorum exhibitio; perfectio omnis, et affectuum omnis emundatio. Quocirca si ab oratione nulla alia utilitas egrederetur, istud tamen unicum apud homines Deum diligentes et videndi curiosos instar omnis alterius oblectamenti, omnis quæ in vita contingere potest beatitudinis etfelicitatis, esset abunde suffecturum. Astcum per eamdem peccatorum obtinemus remissionem, et quidquid nobis conducibile sit recipimus, donis donati optimis, et perfectos facientibus recipientes, necnon in se speciosissimis; ad operandum ea advocamur quæ inexplicabilia omnia nobis conferre solent: per gratiarum porro actionem, quam in precibus expedimus, benefactorem quasi remuneramus, et tanquam quasdam illi primitias offerimus, præsentes animi nostri affectiones κη'. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἀνθρώπῳ παντὶ πάση δυνάμει παραφυλακτέον, ἄρχοντι καὶ ἀρχομένῳ, νέω καὶ πρεσβύτη, πλουσίῳ καὶ πένητι. Κοινὴ γὰρ ὁ φύσις, καὶ κοινὰ τὰ προστάγματα, καὶ κοινῆς τῆς παραφυλακῆς καὶ ἐπιμελείας δεόμενα. "Α δὲ μᾶλ λον πρὸς τὴν τῶν ἀρχόντων ὁρᾷ παιδαγωγίας, καὶ τῇ σῇ φυλάττειν ἐπιτηδειότερα ἐξουσίᾳ, καὶ ἐξ ὧν ἔσται σοι καὶ περὶ τῶν ἄλλων πλείστη εμπειρία, ἐκεῖνά σοι νῦν εἰρήσεται. Καὶ γὰρ πολλῆς τῷ 20χοντι δεῖ καλοκαγαθίας, τῆς τε ἄλλης, καὶ τῆς ἐν ἤθεσιν ευκοσμίας. Δι' ὁ καὶ φασιν «᾿Αρχὴ ἄνδρα δεικνύει ο καί, ότι «"Ωσπερ ὁ χρυσὸς ἐν ταῖς λιθίναις ἀκόναις δοκιμάζεται, οὕτως ἢ ἀνθρώπινος νοῦς ἐν ταῖς ἀρχικαῖς ἐργασίαις καὶ ταῖς τῶν ἀρχομένων διανοίαις ἐξετάζεται.» κθ'. Σὺ δέ μοι μάλιστα πρόσεχε, ἵνα μὴ μόνον ἀκροατής, ἀλλὰ καὶ ποιητής γένη καλῶν καὶ άξι αγάστων πράξεων. ᾿Αρχὴ δὲ ἡμῖν, καν τούτοις, ἀπὸ τῶν θείων. Εὐχὴ μὲν οὖν Θεῷ συνάπτει καὶ οἰκειοῦ, ὁμιλία τις ἔνθεος οὖσα, καὶ συνουσία νοερά τοῦ πάντων καλλίστου καὶ τιμιωτάτου· ἐξ οὗ πᾶτα μὲν οὐσίωσις καὶ συνοχή, πᾶσα δὲ πρόνοια καὶ χοραγία τῶν ἀγαθῶν, πᾶσα δὲ τελειότης καὶ διακύθαρσις τῶν παθῶν. "Ωστε εἰ καὶ μή τι άλλο κέρδος ἐκ τῆς εὐχῆς ἀνεφύετο, αὐτὸ δὴ τοῦτο μάλιστα τοῖς φιλοθέοις καὶ τοῦ ἀγαθοῦ φιλοθεάμοσιν ἀντὶ πάσης εὐφροσύνης ἤρκει, καὶ πάσης τῆς κατὰ τὸν βίον μακαριότητας καὶ εὐδαιμονίας. Ὅτε καὶ τῶν ἡμαρ η τημένων ἄφεσιν λαμβάνομεν δι' αὐτῆς, καὶ τῶν ἄλλων αιτημάτων ὅσα συμφέρουσι τὰς ἀγαθοειδεῖς καὶ τελεσιουργούς δωρεάς, προκαλούμεθα, ἀξιούμεθα τε τῶν ἀφάτων περὶ ἡμᾶς ἔργων καὶ δώρων διὰ τῆς ἐν αὐτῇ εὐχαριστίας τὸν εὐεργέτην ἀμείβεσθαι, καὶ δὴ καὶ οἴας απαρχάς τινας αὐτῷ προσφέρειν, τὰς κατ' ἐκείνην τοῦ νοῦ κινήσεις καὶ δοξολογίας, τῆς νοερᾶς ἡμῶν καὶ λογικῆς οὐσιώσεως· ὅτε τοίνυν, τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα τῇ εὐχῇ περιείληπται, πώς οὐ χρὴ πρὸς ταύτην προθύμως ἐπεκτείνεσθαι, καὶ ταύτης ἐρᾶν σφόδρα καὶ ἀντιλαμβάνεσθαι. et motus, doxologias quoque ab intelligibili nostra et rationali natura resultantes. Cum igitur tot et tanta per orationem procurentur, quomodo non æquum sit ut nos alacriter in illa extendamus, cam vehementius depereamus et omni modo amplectamur. ג

EPISTOLARUM LIBER I. λ'. Σὺ τοίνυν προσεύχον μὲν εὐχὰς ἰδίας διαπαντὸς καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν τῷ Θεῷ. Προσεύχου δὲ καὶ ἅμα τῷ πλήθει, καὶ ἐν τῷ φανερῷ· δι' εκατέρου μὲν γὰρ θεοφιλώς πραττομένου, τὸ ὅσιον ἔστιν ἀποδιδόναι. Ὅσον δὲ τὸ πρότερον εἰς καθαρότητα διανοίας πλεονεκτεί, τοσοῦτον τὸ δεύτερον εἰς μίμησιν τοὺς ὁρῶντας παρακαλεῖ. Καὶ τὸ μὲν εἰς οἰκεῖον κέρδος συντελεῖ· τὸ δὲ καὶ τοὺς ἄλλους οἶδεν ὠφελεῖν· ὧν ἡ σωτηρία καὶ ἡ προκοπή, μεγάλη πάλιν τῆς ἀρετῆς ἐστι τοῦ ἄρχοντος μαρτυρία. 30. Orato igitur indesinenter privatim et apud te Deum sedet palam et una cum multitudine orato. Certe per utrumque orandi modum, ut Deum amantem decet, observatum sanctificatio habetur. In quantum vero prius illud ad mentis tuæ conducit puritatem, in tantum id quod ponitur secundo loco, intuentes in imitationem vocat. Et alterum quidem privatis commodis inservit, alterum insuper conducit et alienis. Illorum porro salus et in virtute progressus illustre admodum testimonium virtuti imperantis perhibet. 31. Templa Deo et sanctis ejus secundum leges ædifica ecclesiasticas: eo populus convenire in cœtus assuescat, in eum finem ut communibus votis Deum propitium facientes, et communiter doxoλα'. Ναοὺς ἐπ' ὀνόματι Θεοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ ἁγίων κατὰ τοὺς ἐκκλησιαστικούς θεσμούς οἰκοδόμει, καὶ τούτοις τὸν λαὸν ἐκκλησιάζεσθαι ἔθιζε· ἵνα κοινῇ τὸ Θεῖον ἐξιλεούμενοι, καὶ κοινὴν τὴν δοξολογίαν προσο άγοντες, εἰς κοινήν τε μᾶλλον ὁμόνοιαν συνελαύ- logiam ei offerentes, ita magis cum in communem νωνται, καὶ ὠφέλειαν. κοινὴν καρπῶνται τὴν σωτηρίαν καὶ λβ΄. Αἱ θυσίαι μὲν τῆς ἱερᾶς ἡμῶν λατρείας τοῖς ἱερεῦσιν ἀνάκεινται οἷς ὑπηρετών προθύμως και προσφέρων, πολλῆς τῆς διὰ τούτων ἀπολαύσεις καὶ εὐεργεσίας καὶ χάριτος. Δύναιο δ' ἂν καὶ σὺ, βουλη. θεὶς, κάλλιστον αὐτουργῆσαι Θεῷ θύμα καὶ ἐρασμιώ τατον, βίον αὐτῷ καλλιερούμενος καθαρὸν, καὶ διανοίας ὀρθότητα. λγ'. Εἰδὼς δὲ ὡς μεγάλη ροπὴ πρὸς τὴν τῶν ἄλλων διοίκησιν, ρώμη καὶ τάχος διανοίας, μηδὲ ταύτης ἀφίστατο τῆς ἐπιμελείας. Αγχίνουν μὲν γὰρ οὐκ ἔστι γενέσθαι τὸν μὴ φύσει τοῦτο πεφυκότα· μελέτη δὲ καὶ πραγμάτων πεῖρα, πρόχειρον ἐμποιοῦσαι τὴν γνῶσιν, πολλάκις ἐν αὐτοῖς τοῖς ἔργοις οξύτερου ἔδειξαν τὸν ἔγγεγυμνασμένον, ἢ τοὺς ταύτης τῆς δυνάμεως κατά φύσιν μετεσχηκότας. Δι᾿ ὃ φρόνη σιν ἀσκεῖν προσήκει διὰ βίου· αὕτη δὲ παραγίνεται μελέτη μὲν καὶ μνήμῃ πράξεων πρεσβυτέρων, όμιλίᾳ δὲ καὶ συνουσίᾳ τῶν περιόντων ανδρων φρονίμων, καὶ ἐμπειρίᾳ δὲ τῶν κατὰ τὸν βίον πρακτέων. Πράξις γάρ μιμήσει και βουλή και διαχειρίσει κράτος συλλαβοῦσα, τῆς ἄνωθεν ῥοπῆς οὐκ ἀντιπρατο τούσης, εἰς συμφέρον τέλος ἀποβαίνει. λδ'. Μηδε τῶν περὶ τὸ σῶμα δὲ ἡμῶν καὶ σχημά των καὶ κινήσεων, ὡς εὐτελῶν, ὑπερόρα. Καὶ γὰρ καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς ἀρίστη τάξις καὶ κατάστασις οὐκ ἐλάχιστον μέρος φρονήσεως ἔδοξεν εἶναι· καὶ τῶν ἀνθρώπων, ὅσοι μὴ συνιδεῖν εἰσιν ἐκ τοῦ ῥᾴστου δεινοὶ τῆς ἐν τῇ ψυχῇ δύναμιν καὶ τὸ κάλλος, οὗτοι τοῖς ἔξωθεν θεάματι ξεναγούμενοι, καὶ τῶν ἀδής λων ἐρασταὶ καὶ ἐπαινέται καθίστανται. Διὰ τοῦτο δεῖ καὶ προσώπου διαθέσει, καὶ κόμης ἀσκήσει, καὶ περιβολῇ ἐσθῆτος κόσμιου ὁρᾶσθαι καὶ σεμνόν, μήτε εἰς τὸ βλακώδες και περίεργον ἐκφερόμενον, μάτι πάλιν πέρα τοῦ μετρίου πρὸς τὸ ἐμελημένου καθ. ελκόμενον. Εκάτερον γάρ άπρεπές καὶ εὐκαταφρόνητον, καὶ ἀρχικῆς πολιτείας ἀλλότριον. Καὶ βαδίσματος δε πρέπει τῷ ἄρχοντι αὐταξία, μήτε concordiam coalescant, et communem referant cum salutem tum etiam alias utilitates. 32. Sacrificia sacrata nostræ religionis spectant ad sacerdotes: quibus si libenter te accommodabis, et oblationes tuas dederis, et benevolentiam ex eo facto, et simul gratiam inde non vulgarem reportabis. Poteris autem, modo animus adsit, et tute per te pulcherrimum Deo offerre sacrificium et delectabile, si vitam ipsi puram et animum rectum pulchre obtuleris. 33. Ad rei vero totius publicæ administrationem cum intelligas plurimum conferre mentis valentiam et agilem dexteritatem, noli curam hanc obire negligentius. Et certe prudentiam in procinctu non habebit ille qui non est a natura ad illam comparatus. Meditatio sedula, experientiaque rerum, quæ cognitionem ad manum suppeditant, non raro virum usu exercitatuın faciunt multo acutius in procinctu videre quam alios quibus a natura hæc facultas concessa est. Quocirca providentiam decet exercere per totum totius vitæ cursum. Acquiritur illa autem dum recolimus et meditamur res olim gestas, dum congressum affectamur et familiarem sermonem prudentium in vita exsistentium, dum rerum quotidianam experientiam colligimus. Actio enim acquirit vires perimitationem, consilium etoperationem, atque ita divino non adversante auxilio in finem commodum conducit. 34. Habitum, figuram, motum corporis noli tanquam vilia contemnere. Ordo enim in illis qui est optimus observatus, et dispositio præclara, non minima videtur esse prudentiæ portio. Illi autem quibus non est positum in proclivi vim, facultatem, pulchritudinem in animo delitescentem intueri, facile ducuntur externis spectaculis, et rerum oculis non subjectarum exinde amatores exsistunt et præcones. Ideo decet vultu bene disposito, coma exornata, vestitu et amictu gravitatem præ se ferre et decorem: non ad mollitiem vel curiositatem deviare nec ultra quam parest ad neglectum transferri. Dedecet enim utrumque et contemptum parit, et abhorret a principis viri ratione et statu. Sed et principem decet incessus bene compositus: nam nec

moveri debet dissoluto et muliebri motu, neque εἰς τὸ θηλυπρεπὲς καὶ ἔκλυτον ἀσχημονούντι τὴν rursus novitatem affectare per confertum, perturbatum, disparem ingressum, omnis autem corporis motio ordine omnino disponatur. κίνησιν, μήτε μὴν εἰς τὸ ἀθρόον καὶ τεταραγμένον καὶ ἀνώμαλον ταύτην ἐκνεωτερίζοντι καὶ ὅλως, πᾶσα κίνησις τάξει κοσμείσθω. λε. Δεῖ δὲ καὶ τὸ ἐν λόγοις τάχος εὐλαβεῖσθαι. Ταχυλογία γάρ, ἐν μὲν ἀγωνιστικαῖς διαλέξεσι καὶ ἀμέλλαις, οὐκ εὐκαταφρόνητον ἴσως, οὐδὲ ἀγενές· ἐν δημηγορίᾳ δε, ἀνόητον καὶ ἐπισφαλές. Ενδε προστά γματι, καὶ μάλιστα τοῖς πολιτικοῖς, καὶ κοινοῖς εὐτε λὲς καὶ ταπεινόν. Εντελέστερον δ' εἰπεῖν, ταχύτης ἐν πράξει καὶ λόγοις καὶ κινήματι, σὺν εὐταξίᾳ, θεῖον μέν τινα καὶ ὑπερφυῆ ἀποφαίνει τὸν ἔχοντα. Σπάγιον δε, καὶ συνελθεῖν ἅμα πάντα χαλεπώτατον. Το δὲ ἐν τούτοις σύμμετρον σὺν εὐταξία, σεμνόν τε καὶ αξιάγαστον, και μεστόν όγκου καὶ σὺν εὐλαβεία, 35. Cavenda est et in sermone velocitas. Est autem illa forsitan alicujus usus in contentiosis et cristicis congressibus, nec virum dedecet generosum: sed stulta est et periculosa, adhibita si sit in colloquiis familiaribus: in mandatis dandis, politicis præsertim et rem spectantibus communem, humilis est et nullius pretii. Exaccurate dicere, celeriter perficere actibus, sermonibus, motibus, cum decore versari, divinæ sortis illum esse et ultra communem arguit qui ita comparatus est. Verum raro admodum et difficulter contingit ut simul om. pia in unum conspirent: moderatio ornata, gravi- ποθεινόν ὁρᾶσθαι παρασκευάζει, καὶ ἄρχειν ἐπιτη tas visu digna, cum pondere quodam et cautione conjuncta, ea possidentem conspicuum cum jucunditate quadam, et ornatum reddit ad imperandum, et, si quid vulgus quod optimum censetur adamare queat, placitum. Volubilitas vero sine ulla dispositione vel ordine furiosum quiddam etinsanum videtur: sepius aberrata recto, etiamsi aliquando prodesse poterit vehementer. Tarditas cum confusione stultum quid, imbelle: aberrare videtur plerumque, et quidem in magnis, licet interdum aliquid perficiat boni: sed illud tenue et nullius pretii, quodque non aliter habeatur bonum, quam collatum ab cæteras ejus actiones. 36. Risu disrumpi, cum deformitate vultus et morum dedecore, constantiam et gravitatem contumelia afficit. 37. Immunis sit cum auditus tum etiam lingua a turpiloquio. Quæcunque cum voluptate quis audire gestit, illa eadem effari non pudefit; et quæ quis dicere non erubescit, certe nec erubescet perpetrare, cujus rei ita edidit demonstrationem. Omnino caveas ne lingua prolabaris, sæpe enim vel levissimo sermone lapsa, ingens intulit detrimentum, et certo de capite periclitata est, jecitque aleam. 38. Aures præbe patulas injuria affectis, clausas contra ad afficientium injuria lenocinia et probabiles inductiones. 39.Labia accusatoria etsycophantica aspernere: δειότερον, εἴπερ καὶ ἐν τοῖς ἀρίστοις ἔστι τι τῷ πλήθει ἐρασμιώτερον. Ταχύτης δε σὺν ἀταξίᾳ, ὅμ πληκτον καὶ μανικόν, καὶ παραδιορθοῦν ἐνίοτε μεγάλα, καὶ σφάλλον ὡς τὰ πολλὰ παραπλήσια. Ἡ δὲ σὺν ἀταξία βραδύτης, νωθρὸν καὶ ηλίθιον, καὶ σφάλλον μὲν ἐνίοτε καὶ μεγάλα, κατορθούν δὲ ἐλάχιστα, καὶ ταῦτα λίαν ταπεινὰ, καὶ πρὸς τὰς λοιπὰς ἐκείνου πράξεις μόνον παραμετρούμενα, κατορθώματα. λς'. Τὸ πρὸς γέλωτας διαθρύπτεσθαι, μετὰ τοῦ ἀσχημονεῖν τὴν μορφὴν, καὶ τοῦ ἤθους ἐστὶν ἐξε υβριζεὶν τὴν εὐστάθειαν. λη· Αισχρορρημοσύνης δὲ πάσης καὶ ἀκοὴ καὶ γλώσσα καθαρευέτω. μὲν γάρ τις ἀκούων ἡδέ ται, ταῦτα καὶ λέγειν οὐκ αἰσχύνεται, ὅτι καὶ πράτ τειν οὐκ αἰσχυνθήσεται, μεγάλην παρέσχεν ἀπόδειξιν. Δι' όλου δε, γλώσσης φυλάσσου παρολισθῆσαι. Ψήματι γάρ βραχυτάτῳ πολλάκις ὑποσφαλεῖσα, μεγάλην ἤνεγκε ζημίαν, αὐτοὺς τοὺς περὶ τοῦ ζῆν ἐσχάτους ἀναρρίψασα κύβους. λη'. Ἔχε τὰ ὦτα τοῖς μὲν ἀδικουμένοις Ἠνοιγμένα, πρὸς δὲ τὰς τῶν ἀδικούντων ἐπαγωγὰς καὶ πιθανολογίας ἀποκεκλεισμένα. Αθ. Χείλη δε κατήγορα, καὶ συκοφαντίας ἀπὸ πατέρας ἐξέμενε κατὰ παίδων, καὶ βίου ἔσχισε τυο ζυγίας και συγγενεῖς ἐπανέστησε κατ' ἀλλήλων. Καὶ εἰ λέγω; πόλεις ὅλας καὶ οἰκίας ἀνέτρεψε μία φωνή συκοφάντου. nam non raro et liberos furere in parentes, et pa- στρέφου· πολλάκις γὰρ παῖδας κατὰ πατέρων, και rentes in liberos, adegerunt, vitæ vincula et connexiones disruperunt, et in se invicem consanguineos excitarunt. Quid autem illa minora commemoro? vel unica sycophantæ vox civitates et domos integras subvertit sæpe. 40. Ne sis in amicitia ineunda velox; initam vero omni modo nexu conserva indissolubili, totum in te proximi derivans onus, nisi forte cum periculo tuæ animæ jungatur. Certamina et discordiæ inter amicos in contemptum adducunt universum hominum propositum et dispositionem: nec culpa tantum obnoxii, sed et sine culpa qui sunt, in eamdem suspicionem trahuntur. Illorum fruere amicitia qui cum aliis sine fuco sinceram semper amicitiam custodierunt; qui nec oculo invido intuiti sunt florentes, nec positos in adversis neglexerunt. Exstiμ΄. Μὴ ταχὺς ἦσθα ζευγνύειν εἰς φιλίαν· συζεύξας δε, παντὶ τρόπῳ τὸν δεσμὸν άλυτον συντήρει, ἅπαν τοῦ πλησίον ἀνέχων τὸ βάρος, πλὴν εἰ μήπω ψυ χῆς κίνδυνον ἐπάγει· αἱ γὰρ πρὸς τοὺς φίλους διαστάσεις τὴν ὅλην προαίρεσιν ἐκφαυλίζουσι τῶν ἀνθρώπων, καὶ οὐ τὸν ὑπαίτιον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀναίτιον εἰς τὴν αὐτὴν ὑπόνοιαν κατασπῶσιν. Ἐκείν νοις δε κέχρησα φίλοις οἱ πρὸς ἑτέρους κατὰ πάντα καιρὸν ἄδολον διεσώσαντο την φιλίαν, καὶ μήτε εύ πραγούσι βασκανίας ἐπέβαλον ὀφθαλμόν, μήτε ἡμέλησαν δυσπραγούντων. Πολλοὶ γὰρ κακῶς μὲν πράττου

EPISTOLARUM LIBER 1. σιν ἐπικούρησάν τε καὶ συνήργησαν τοῖς φίλοις, εὖ δὲ tere multi qui tulerunt opem afflictis et auxiliati φερομένων, ὁρᾶν οὐκ ἤνεγκαν τὴν εὐημερίαν· καὶ οὕς οὐκ ήλεγξε καιρός συμπαθείας, τούτους ἐφώρασε τὸ πάθος τοῦ φθόνου. Κτῷ τοίνυν φίλους, μὴ τοὺς φαύ λους, ἀλλὰ τοὺς ἀρίστους. Ἐκ γὰρ τῶν φιλουμένων ὡς τὰ πολλὰ κρίνεται τὰ ἤθη τῶν φίλων· καὶ διὰ μὲν τῶν σπουδαίων ῥᾷστον ἄν τις, καὶ παρασφα λεὶς 1, ἐπαναχθείη· οἱ φαῦλοι δὲ καὶ τὴν προσοῦσαν λυμαίνονται καλοκαγαθίαν· καὶ οἱ μὲν καὶ τὸ λεί που εἰς ἀρετὴν, δι' ἑαυτῶν ἐπιτειχίζοντες, ἀνελλιπές φαίνεσθαι ποιούσιν· ἡ δὲ πρὸς τοὺς φαύλους ἐπιμιξία, καὶ ὅπερ ἐστὶν ὑπόλοιπον ἀρετῆς, νόθον ἀποφαίνει. Μὴ ζήτει δὲ παρὰ φίλων ἀκούειν τὰ ἡδέα, ἀλλὰ τὰ ἀληθῆ μᾶλλον· εἰ γὰρ ἐχθροῖς μὲν, οὐδ᾽ ἀληθεύουσι, πιστευτέον, φίλοις δε διέφθορα τὰ τῆς ἀληθείας, καὶ τὸ ἡδὺ λέγειν ζητοῦσι κἀκεῖνοι, πόθεν ἡμῖν ἀλλαχόθεν ἡ τῆς ἀληθείας ἔσοιτο ο γνῶσις, καὶ ἡ ἐπιστροφὴ τῶν ἡ οὐκ εὐαγῶς ἐνίοτε παρ' ἡμῶν λεγομένων ή πραττομένων "; Διὸ μέγιστον ἡγοῦ φίλους κολάκων διαφέρειν. Οἱ μὲν γὰρ κατὰ πρόσωπον ἐπαινοῦντες, σέ τε τῶν, ὡς εἰκὸς, ἁμαρτανομένων συναίσθησιν λαβεῖν οὐκ ἐῶσι, καὶ μείζω ταῦτα πρὸς τοὺς ἄλλους ταῖς διαβολαῖς ἀποτελούσιν· οἱ δὲ καὶ σέ, τῷ διὰ φιλίας ἐλέγχω, συνιδεῖν τὸ παρανομηθέν μᾶλλον δυναμούσι, κἄν τι δέῃ πρὸς τοὺς ἔξω λέγειν, ἀντὶ κατηγορίας ἀπολογίαν τοῦ πραχθέντος ἐκμηχανώνται. Ὅσον οὖν τοῦ ἐπὶ και κία, προκόπτειν τὸ ἀρετὴν ἀσκεῖν δεινήνοχε, καὶ τοῦ διαβάλλεσθαι ἐν τοῖς ἀρχομένοις τό τὰς διαβολὰς διαλύειν, τοσοῦτον δεῖ παρὰ σοὶ τοὺς εἶνους πλέον ἔχειν τῶν κολάκων. μα΄. Τῶν ἀποῤῥήτων, ἃ μὲν τὴν σὴν ἀρετὴν αὐτ ξάνει, κοινώνει τοῖς φίλοις· ἃ δὲ τὴν γνώμην φαυλίζει, μήτ' αὐτὸς μετέρχου, μήτε τοῖς φίλοις ἀνατίθει. ἄριστον μὲν γὰρ τοῦτο καὶ χωρὶς αἰτίας ἑτέρας· Πλήν γε δή, καὶ εἰς κόρον, οἷα πολλὰ τὰ ἀνθρώπινα, του φίλτρου τραπέντος, μᾶλλον τῆς παραινέσεως τὸ χρήσιμον καθορᾶται· τὸ μὲν γὰρ φαύλον τῶν κρυ φίων, τότε μάλιστα τοὺς λογισμούς του συνεγνωκότος ὑποτρέχον καὶ διακυμαῖνον, θάττον τε, καὶ σὺν οὐ δενὶ ἔκνῳ, τῆς ἀγάπης ἀποστήσει, καὶ πρὸς ἐπιστροφὴν ἰδεῖν οὐκ ἐκσαι· σοί τε διαβολὴν βαρείαν, ἔκφορον γεγονός, ἐποίσει, καὶ πρὸς τὸν ἐξειπόντα χαλεπώτερον διαθήσει. Τὸ δε χρηστόν τόν τε συνεγνωκότα ραγήναι τῆς φιλίας επικατασχέσει, δεσμῷ κρατίστῳ, τῇ ἀρετῇ, βιαζόμενον, καὶ εἰς ἔπαινον τῆς σῆς σπουδαίας γνώμης ἐπὶ νοῦν ἐρχόμενον, δι αναστήσει, καὶ τε δηλονότι ταύτα συνορῶντα, οὐκ sunt amicis, at felicitatem in prosperis eorum førre nequivere:quos neutiquam redarguit oblata commiserandi occasio, illos affectus invidiæ palam fecit. Habe ergo tibi amicos non malos sed optimos. Certe qui in amicos eliguntur, mores et dispositiones propalant ipsos eligentium. Per probos et honestos, si quis in aliquo lapsus sit, tacite in amissum locum reducetur: improbi bonitatem qua quis præditus est depopulantur. Probi, si quid desit de virtutis mensura, e suo penu supplendo, defectum tollunt et resarciunt: sed cum improbis conversatio, quidquid boni sit reliquum, declarat esse adulterum. Noli ab amicis libenter ea quæ delectent audire, potius autem cum veritate juncta: si enim inimicis ne verum quidem dicentibus ades adhibenda, et id quod verum est ab amicis deperiit, eo quod id quod dulciter arridet tantum proloqui voluerint unde erit ut in veritatis cognitionem, ad illam conversi, deducamur? unde ut ab iis discedamus quæ nos parum pie interdum dicimus vel facimus? Existima idcirco plurifariam differre assentatores ab amicis. Illi coram laudantes et in os, nullo sensu te affici permittent eorum quæ sunt a te minus recte gesta; apud alios autem calumniando, majora esse quam sunt revera clamabunt: amici vero, reprehensione sua amica, peccatum ut videre possis melius, efficient; quod si opus sit apud alienos de eo verba facere, non illi accusationem sed apologiam meditantur. In quantum igitur virtutis exercitium progressum in malis antecedit, et satius est apud subjectos criminibus absolvi quam accusari, in tantum te oportet benevolos omnibus adulatoribus anteferre. 41. De secretis, illa quibus in te virtutis studium augeatur amicis imperti. Sed quæ judicium depravant, illa nec aclites, neo apud amicos deponas. Est hoc quidem optimum factu sine ullo alio respectu. Quod si, ut fit in humanis rebus, amicorum satietas te ceperit, hic scio id quod utile est admonitioni præferes. Malum enim si quid in seoretis fuerit, tunc imprimis mentem et cogitationem hominis conscii alicujus subiens, tumultu implet, quantocius certe nec gravate recedit ab amicitia, ita ut nec admittat revertendi aut respiciendi animum. Propalam vero idem factum magno tibi futu - rum est dedecorl, et in eum qui palam fecit, implacabiliorem faciet. Bonum vero quidvis illum qui est conscius non patitur ab amicitia divelli, cum virtutis fortissimo vinculo constringatur: et ad laudem optimie tuæ et præclaræ voluntatis, animo 1 και παρασφαλῇ. • ἴσεται, ἡ ἡ τῶν Τῖσ....νων ἀποστροφή; Η επιτροφή. Puto legendum, ἡ τῶν οὐκ εὐαγῶς, εις, ἡ ἐπιστροφή. Id enim requirit veritas ΝΟΤΑ. cognita, ut ad ipsam revertamur, quæ mirabiles sui amores solet excitare.

τὸν ὁμιλίαν καὶ τὴν ἐν τῷ πόθῳ σχέσιν ἀναπείσει. Αεὶ μὲν οὖν φίλους εὐλόγει, μάλιστα δὲ τοὺς ἀπόντας ἐπὶ τῶν παρόντων. Ούτω τε γὰρ καὶ τὸ τῆς κοι λακείας διαφύγοις, οὐδ᾽ ίχνος αὐτῆς ἐν σοὶ φαίνεσθαι παρασκευάζων, καὶ τοῖς φίλοις ἔση, πράττων κεχα ρισμένα, τοιοῦτον σεαυτὸν εἶναι τοῖς παροῦσι πιστών σας, οἷος αὐτοῖς περὶ τῶν ἀπόντων ἐγνώσθης. cum sit repraesentatum, excitabit adhuc magis, άηδῶς ἀναλαβεῖν, εἴ τι παρηνέθης, τήν τε πρὸς αὐτ neque tu qui tibi scilicet eorum conscius es, ægre persuadeberis illum, si quid perperam commissum est, ad familiarem iterum congressum et fruitionis desiderium admittere. De amicis igitur semper optime loquaris et persuasus sis, absentibus præsertim, idque coram aliis: ita et suspicionem adulandi evitabis, cum nec vel leviter impressum apud te vestigium illius vitii residere persuasum dabis, et amicis quæ grata et accepta sunt facies. Præsentes enim opinabuntur te eumdem erga ipsos futurum alias, quem agnoverint ipsi erga absentes te fuisse. 42. Ad hunc modum ubi te amicis communiveris, eris in illos qui contra alios tum etiam in rempublicam deliquerint, implacabilis: sed commisericors in eos qui te offenderint. Ita enim fiet, ut recte in republica procedant leges, et bene cognita et perspecta erit illa cura et sollicitudo quam erga subditos geris. Ita quoque fiet, ut intelligatur quam humanus sis, et bene animatus, qui mores regem cum deceant, in te erunt prædicabiles. Tyranni plerumque negligunt et insuper habent injurias communitati hominum atque aliis irrogatas, sed suas ipsorum proprias rigidissime solent vindicare: regem vero, qui secundum justitiam imperium administrat, decet suas injurias humaniter condonare, sed communes et aliis irrogatas cum justitia reformare et disponere. 43. Ut magnam is meretur laudem, qui cum summam habeatlædendi potestatem,justum tamen se exhibet; ita multo vituperio dignus, qui cum nulla re indigeat necessaria, manus tamen rebus alienis injicit. Indigenti siquidem excusatio est paupertas, licet non admittenda, si deliquerit contra justitiam: sed qui, cum potestatem habeat, nec ulla re indigeat, injuriam facit, prorsus est sine omni excusatione. 41. Quanto quis majorem potestatem obtinet, tanto majori virtuti debet is præcellere. Qui contra facit, tria simul admittit improbissima: se perdit ipsum; intuentes ad peccandum allicit; Deum facit blasphemari, qui tam improbo tradidit potestatem. Quocirca decet unumquemque malum declinare; sed ante alios, eos qui sint cum imperio. 45. Ita ergo subditis tuis impera, ut nequaquam tyrannidi, sed eorum confidas benevolentiæ. Est enim benevolentia et longe excellentius et multo tutius firmamentum quam metus. Illud autem acquiritur virtutem possidendo, et labores curamque erga subditos impendendo. Ita fiet ut vitam vere vitalem et regiam agas ipse, atque illos dum tutos et incolumes præstas ab insidiis et calamitatibus præter jus illatis, gloriam tibi paratam immortalem conservabis. 46. Leges exactissime latas laudato et amplectere. Illas porro intuendo, vitam tuam dirige: noli autem juxta illarum legum calculos pœnas inexorabiles subditis tuis irrogare; potius autem clementioribus institutis illos eruditos rege. Ita fiet ut, dum exactam in teipso rationem inis, metuendus videbeμβ'. Οὕτω δε σεαυτόν φιλία περιφράξας ἔσῃ τοῖς μὲν εἰς ἑτέρους καὶ εἰς τὰ κοινὰ πλημμελοῦσιν ἀπα· ραίτητος, τοῖς δὲ εἰς σὲ ἁμαρτάνουσι συμπαθέστατος. Διὰ μὲν γὰρ ἐκείνου εὐνομία ἔσται τῇ πολιτείᾳ, καὶ ἡ σὴ περὶ τοὺς ἀρχομένους επίδηλος σπουδὴ καὶ κηδεμονία· διὰ δὲ τούτου τὸ φιλάνθρωπον τῆς γνώ μης καὶ ὁ βασίλειος ὡς ἀληθῶς ἀνακηρύττεται τρό πος. Οἱ μὲν γὰρ τύραννοι τὰ κοινὰ τῶν ἀδικημάτων καὶ τὰ εἰς ἀλλήλους πολλάκις ὑπερορώσι, πικρώς δὲ τὰ εἰς ἑαυτοὺς ἐξετάζουσι· βασιλέως δέ ἐστι καὶ ἀρχῆς ἐννομωτάτης ἔργον, τὰ μὲν εἰς ἑαυτὸν φιλαν θρώπως φέρειν, τὰ δὲ εἰς κοινὰ καὶ εἰς ἀλλήλους διο καίως εὐθετεῖν καὶ διεξάγειν. μγ'. Ώσπερ πολλῶν ἐπαίνων άζιος, ο μεγάλων ἐξουσίαν τοῦ ἀδικεῖν λαβὼν, καὶ τὰ δίκαια πράττων οὕτω πολλῶν ὑπεύθυνος ψόγων, ο μηδενὸς ἐνδεὴς τῶν ἀναγκαίων, καὶ εἰς τὰ ἀλλότρια τὰς χεῖρας ἐκτείνων. Ανδρὶ μὲν γὰρ πενομένω πρόφασις, εἰ καὶ παράλο γος, τοῦ ἀδικεῖν, ἡ πενία· ἀνὴρ δὲ δυναστείαν ἔχων, καὶ ἀπορίαν οὐκ ἔχων, ἀναπολόγητον ἔχει τὴν ἀπὸ τοῦ ἀδικεῖν ἁμαρτίαν. μδ'. Οσῳ δέ τις προέχει τῇ ἀρχῇ, τοσούτω χρεω στεῖ πρωτεύειν καὶ τῇ ἀρετῇ. Ὁ δὲ τοὐναντίον ποιῶν, τρία ἅμα, καὶ κάκιστα, ἐπιτελεῖ· ἀπόλλυσιν ἑαυτόν τοὺς ὁρῶντας εἰς κακίαν παρακαλεῖ· βλασφημείσθαι παρασκευάζει τὸν Θεόν, ὅτι τοιούτῳ τηλικαύτην ενεχείρισεν ἀρχήν. Διὰ τοῦτο παντὶ μὲν ἀνθρώπω φευκτέον ἡ κακία, μάλιστα δὲ τοῖς ἐν τῇ ἀρχῇ. με. Αρχε τοίνυν τῶν ὑπηκόων, μὴ πεποιθὼς το ραννίδι, ἀλλὰ τῇ τῶν ἀρχομένων εὐνοίᾳ. Εὔνοια γὰρ μεῖζον ἀρχῆς βάθρου καὶ ἀσφαλέστερον, ἡ φόβος. Τοῦτο δὲ ἀρετῶν τε κτῆσις ποιεῖ, καὶ οἱ περὶ τὸ ὑπο ήκοον πόνοι καὶ φροντίδες. Οὕτω δὲ αὐτός τε ὡς ἀληθῶς βασιλικώς καὶ ἡδέως βιώσεις, κακείνοις ελευ θέραν ἐπιβουλῆς καὶ συμφορῶν ἀλογίστων τὴν πολι. τείαν συντηρήτας, ἀείμνηστον σαυτού κλέος τὴν ἅπαντα χρόνον καταλείψεις. μς'. Νόμων τοὺς ἀκριβεστάτους ἐπαίνει καὶ ἀπο δέχου· καὶ πρὸς ἐκείνους βλέπων, τόν σεαυτοῦ ρύθμιζε βίον μὴ μέντοι κατὰ τὰς ἐκείνων ψήφου, τὸ ὑπήκοον απαραιτήτους εἰσπράττου τάς τιμωρίας, ἀλλὰ διὰ τῶν φιλανθρωποτέρων μᾶλλον παιδαγώγει οὕτω τε γὰρ φοβερός, δι' ὧν σεαυτὸν ἀκριβολογεῖς,

EPISTOLARUM LIBER I. τοῖς ἁμαρτάνουσιν εἶναι δόξεις, καὶ ἀνεπαχθής τοῖς ris delinquentibus, neque tamen subditis intole ὑπηκόοις. μζ'. Δεῖ δὲ ἐγκρατῶς ἄρχειν, οὐ τῷ κολάζειν, ἀλλὰ τῷ δοκεῖν κολαστικὸν εἶναι. Τοῦτο δὲ ἦθος εὐσταθές ποιεῖ, καὶ ἡ τῶν οἰκείων τρόπων σεμνότης καὶ ἐπιμέλεια. Οργίλων δὲ μᾶλλον ἀνθρώπων ή φρονίμων, αἱ κολάσεις· οἵτινες ἀπορίᾳ τοῦ δημαγωγείν σωφρονως, ἐπὶ τὸ κολάζειν τρέπονται ῥᾳδίως. Καὶ τὸ μὲν καὶ ὁ τυραννικώτατος πράξειεν ἄν· τὸ δέ, μόνος ὁ ἀρχικώτατος· είπερ άρχοντος ἀρετὴ μὴ φθείρειν, ἀλλὰ πλείους καὶ βελτίονας ποιεῖν τοὺς ἀρχομένους. μη'. Αρχοντος μέν τινες έφησαν ἀρετὴν, ἐκ με κρᾶς μεγάλην πόλιν ποιῆσαι· ἐγὼ δὲ μᾶλλον ἄν φαίην, τὸ ἐκ φαύλης σπουδαίαν παρασκευάσαι. Τοῦ μὲν γὰρ καὶ καιρῶν πολλάκις φορὰ γέγονε παραιτία. Τὸ δὲ οὐκ ἔστι μὴ οὐχὶ παρὰ τοῦ ἁριστα διοικοῦντος γενέσθαι. Ὃν σὺ παραζηλῶν, δι' ὧν κατορθοῖς, ἀρετῇ τὴν τῶν ἀρχομένων αὔξεις πολιτείαν. μθ'. Ωσπερ τεῖχος σαθρὸν, κἂν οἰκίας ἔνδον ἔχῃ λαμπράς, καὶ ἀέρων εὐκρασίαν, καὶ ὠνείων άφθονίαν, ὅμως τὴν πόλιν ἐξευτελίζει· οὕτως οἱ περὶ τὸν ἄρχοντα φαύλοι, καὶ τὸν ἐκείνου συνδιαβάλλουσι τρόπου. Οἱ γὰρ ἐκείνων τῆς πονηρίας λαμβάνοντες πεῖραν, καὶ τὸν ὑπ' αὐτῶν δορυφορούμενον παραπλήστον υπολαμβάνουσιν εἶναι. randus. 47. Vim imperii obtinere oportet non puniendo, sed opinionem fovendo severitatis. Hanc morum procurat stabilitas, gravitas et sedula observantia. Poenas infligere frequentiores iracundi potius quam prudentis est. Illi enim facile ad puniendum descendunt, cum per defectum moderationis mulcere homines nesciunt. Quorum alterum tyrannus, alterum is solus qui imperio dignus faciet: cujus virtus est præcipua, non perdere, sed meliores reddere suos subditos. 48. Sunt qui pronuntiant ad officium regis imprimis pertinere, rempublicam e parva magnam facere mihi potius videtur, ex improba probam constituere. Illud enim interdum occasionis cursus præstat hoc nullo modo contingere potest nisi per optime imperantem. Hunc tu si imitatus fueris, tuis præclaris factis rem subditorum communem virtute promovebis. ν. Μηδενός παρανομίαν, καν δοκῇ δι' αὐτῆς εὐημε ρεῖν, ἐπαινέσῃς. Ἐκεῖνον τε γὰρ μᾶλλον εἰς κακίαν ὑπαλείψεις, καὶ σεαυτὸν εἰς παραπλησίαν πράξιν καιρὸν ἐπιζητεῖν ἀπελέγξεις. Ὁ γὰρ πρὸ καιροῦ ταῦτα, δι' ὧν ἐπαινεῖ, προθυμούμενος καὶ τιμῶν, τί ἂν οὐ ποιήσαι τοιούτου παραπεπτωκότος; Ο να'. Ὁ τῶν ἀρχόντων τρόπος, νόμος γίνεται τοῖς ὑπὸ χεῖρα. Εἴ τι οὖν τὸ πλῆθος ἐξαμαρτάνει, εἰς τὸν ἄρχοντα τὴν αἰτίαν αναπέμπει, πόσον οἴει σαυτόν ἀρετῆς ἐπιμελεῖσθαι, καὶ χρεωστεῖν ἀεὶ ἐπὶ τοῖς καλοῖς ἐγρηγορέναι; νβ'. Πάσης πράξεως βουλή προηγείσθω. Αἱ γὰρ ἀνεπίσκεπτοι πράξεις, ὡς τὰ πολλὰ σφαλεραί· καὶ τὸ κατορθούμενον, δικαίως ἂν αἰτίας άλλης ἔργον νο μισθείη μᾶλλον, ἢ τῆς τοῦ πολλάκις παρασφαλέντος ὁρμῆς καὶ περιπετείας. ν. Απερ χείρες πολλῶν, καὶ πολλάκις, οὐκ εἰρ γάσαντο, ταῦτα βουλὴ μία καὶ ἐφάπαξ κατεπράξατο. Δι' ὁ εὐβουλίαν προτίμα πολυχειρίας. υδ'. Προνοίας ἐπίκουρος ἡ μετάνοια, ἃ τοίνυν ἐκείνην διέλαθε καὶ ἐκπίπτει, αὕτη ταῦτα ἐπανελομένη διορθούσθω καὶ διασωζέτω. νε΄. Ο φθόνος, πάσῃ μὲν ψυχῇ μεγάλη νόσος· με γίστη δι, μάλιστα τοῖς ἐν ἐξουσίᾳ. Ανάγκη γάρ, οἷς συνεργοῖς μέλλει χρῆσθαι καὶ βίου καὶ πόλεως πρὸς εὐδαιμονίαν, τούτους ὁρᾶν ὡς ἐχθροὺς, διὰ τὴν ἐνοῦ 49. Mania sicut ruinam minitantia, urbem in contemptum ducunt, licet alias pulchre ædificatam interius, aeris salubritate, et rerum venalium ubertate præstet ita quoque et impii apud principem, una cum ipsorum, et ejus etiam vitam vituperari faciunt: nam quisquis illorum nequitiam experitur, eum in cujus sunt satellitio, ipsis omnino similem arbitrabitur. 50. Nullius improbitatem commendes, licet inle videatur felix esse: nam hoc modo ad majorem improbitatem provocabis, et suspicionem creabis probabilem te tantum opperiri occasionem ut illi similis fias. Certe qui nondum datajusta occasione affectum se ostendit erga illa quæ commendat, nihil ille non effectum dabit ut primum occasio justa inciderit. 51. Mores principum legis vice sunt apud subditos, quocirca cum delinquant homines, causam rejiciunt in imperantem. Quo te ergo nexu obstrictum teneri putas, ut omni ope operaque virtutem colas, et bonis factis agendis invigiles? 52. Astionem quamcunque consilium præcedat. Sunt enim lubricæ et periculosæ, quæ sine consilio peraguntur. Quod si quid forte successerit bene, nec quidem injuria aliunde censebitur evenisse potius quam ab impetu et fortuita ejus operatione qui plerumque solet aberrare. 53. Quæ multorum manibus, et continuo operantibus, haud perficiuntur, illa unico consilio unius et semel actu eventum sortiuntur. Itaque rectum consilium multorum manibus prætuleris. 54. Adjurassit poenitentia providentiam. Si quæ igitur illum latuerint et effugerint, hæc resumpta et recollecta resarciat et conservet. 55. Est invidia cujuscunque animæ morbus ingens, sed præ aliis viri cum principatu exsistentis. Necesse enim habet illos tanquam hostes intueri, propter innatam ipsis virtutem, et ex insidiis velut

hostes adoriri, quos vult et debet adhibere coope- σαν ἀρετὴν, καὶ ἐπιβουλεύειν ὡς πολεμίοις. Οὗ τι rantes ad suam ipsius et reipublicæ felicitatem ἂν εἴη ἐλεθριώτερον ἡ ἀφρονέστερον; constituendam. Quo quidem nihil vel perniciosius vel stultius esse queat. 56. In quantum vitanda est invidia, in tantum annitendum ut invideamur. Et hoc imprimis principi convenit, quem non est proclive malevolis ut lædant. Quod si autem comprimenda sit invidia (est enim bellua audax imprimis et versipellis),im. pressiones ejus eludere oportet, non virtutem minuendo, sed moderatione animorum, et per quamdam diminutionem subtractionemque ostentandi potestatem, et declarandi superioritatem in rebus non nimis necessariis. νς'. Ὅσον δε δεῖ ψυγεῖν τὸ φθονεῖν, τοσοῦτον δια ώκειν τὸ φθονεῖσθαι "Αρχοντι δε μάλιστα πρέπει, ᾧ μηδ' ἐξ ἑτοίμου ἡ ἀπὸ τῶν φθονούντων φέρεται βλάβη. Εἰ δεῖ δὲ ὅμως τὸν φθόνον περιστέλλειν (που λυμήχανον γὰρ καὶ πάντολμον τὸ θηρίον), οὐκ ἄρθ τῆς ἐλαττώσει, μετριότητι δε φρονήματος, καὶ ἀφαι· ρέσει καὶ περικοπῇ τῆς ἐν τοῖς οὐκ ἀναγκαίοις ἐπιδείξεως καὶ πλεονεξίας, τὰς αὐτοῦ βολίδας διαχρον στέον. νζ'. Όταν τις ἄρχῃ ἑαυτοῦ, τότε νομιζέτω καὶ 57. Cum sibimet ipsi quis imperaverit, tum se suis subditis imperare putet cum effectu. Ubi enim illi τῶν ὑπηκόων ἄρχειν ἀληθῶς. Όταν γὰρ ἔδωσι τὸν viderint eum qui ipsis præest, affectibus suis imperantem, voluptatibus dominantem, libenter se et cum desiderio subjicient imperio ejus quod si voluptatibus et affectibus suis servire viderint, servo subesse non patientur. 58. Judicem illum optimum arbitrare, qui justitiæ naturam et conditionem celerrime valet animo apprehendere, et intellectam ordine producit in apertum; qui celer ad opitulandum accedit injuria affectis, delinquentes tardius punit; qui non corrumpitur auro, nec inflatur potestate; qui vincit iracundiam, nec clementia vincitur; qui affinitatem solam, amicitiam, popularem auram non aliter agnoscit quam cum justitia judicando, solum injustitiam a se alienam, inimicam sibi et ignominiosam arbitratur. 59. Erga cognatos et affines noli esse abalienato animo, levi de causa et incerta. Nam utcunque subesse possunt latentes causæ quæ jure excusent abalienatum, illi tamen quibus sunt incognitæ, non in illos conjicient culpam abalienationis, sed tuam accusabunt omnino levitatem et mentis infirmitatem. 60. Principem non tam excolit virtus bellica et salvum præstat, quam benignitas et pius in compatriotas affectus. Multi, rebus bellicis praclare administratis, domi propter truculentiam per suos interierunt, multi per suos servati redierunt, quos bene captivos fecerunt hostiles copiæ, neque eninı vitam illi suam principis saluti prætulerunt. 61. Illos oportet cum magistratu constituere qui virtutum omnium copia instruuntur: quod si non omni virtute, justitia saltem instruantur. QuidNOTÆ. Το φθονεῖσθαι. Hoc est, ea agere, quæ nec odium, nec miserationem, sed invidiam procurant, nimirum res preclare et illustres. Καὶ γάρ τοι ὅστις τούτοις φθονεῖ, inquit Lysias, οὓς οἱ ἄλλοι ἔλεοῦσι, τίνος ἂν ὑμῖν οἱ τοιοῦτοι ἀποσχέσθαι δοκεῖ πονη ρίας; Apposite Statius Papinius, ἐφεστηκότα ἄρχοντα παθῶν καὶ κρατοῦντα ἡδονῶν, τότε πόθῳ καὶ ἐκόντες καὶ αὐτοὶ ὑποταγήσονται δὲ ἀνδράποδον ἴδωσιν ἡδονῆς καὶ παθῶν, ἀφόρητον ἡγήσονται ἀνδραπόδῳ δουλεύειν αὐτοί, νη'. Αριστον νόμιζε δικαστὴν, ὃς τάχει μὲν λα γισμῶν τὴν τοῦ δικαίου φύσιν θηρεύει, θηρεύσας δε σὺν ὀρθότητι προάγει· καὶ πρᾶξαι μὲν ἄνεσιν τοῖς ἀδικουμένοις ὀξὺς, βραδὺς δὲ κολάσαι τοὺς ἁμαρτά νοντας· καὶ κρείττων μεν χρυσίου, οὐκ ἐλάττων δε δυναστείας· καὶ κρατῶν μὲν ὀργῆς, οὐχ ἡττώμενος δε συμπαθείᾳ· καὶ μόνην μὲν συγγένειαν καὶ φιλίαν καὶ δόξαν οἶδεν, ἐν τῷ δικάζειν, τὴν δικαιοσύνην μόνην δὲ ἀλλοτρίωσιν καὶ ἔχθραν καὶ ἀδοξίαν, τὴν ἀδικίαν. νθ'. Μηδέν τῆς πρὸς τὸ ὁμόφυλον διαθέσεως είχε ρῶς καὶ χωρὶς ἐμφανούς αἰτίας μεταβάλλοις. Εἰ γὰρ καὶ ὑπολανθάνουσαι παρ' αὐτῶν αἰτίαι τὴν πρὸς αὐτ τοὺς μεταβολὴν δικαίαν ποιοῦσιν, ἀλλ᾽ οὖν οἱ ταύτας μὴ συνορῶντες, οὐκ ἐκείνους αἰτιάσονται τῆς σῆς περὶ αὐτοὺς ἀλλοιώσεως, σοῦ δ᾽ ἀρρωστίαν καὶ εὐν χέρειαν κατηγορήσουσι γνώμης. ξ΄. Οὐχ οὕτως ἡ ἐν πολέμῳ ἀνδρεία τὸν ἄρχοντα κοσμεῖ καὶ σώζει, ὡς ἡ προὺς τοὺς ὁμοφύλους δύο μένεια καὶ φιλανθρωπία. Πολλοὶ γὰρ πολεμίων κρατ τήσαντες, ὑπὸ τῶν οἰκείων δι' ωμότητα διεφθάρη σαν καὶ πολλοὶ παρὰ μικρὸν ἀγῶναι πολεμίοις κιν δυνεύσαντες, ὑπὸ τῶν ὁμοφύλων διεσώθησαν, οὐδ' αὐτὸ τὸ ζῆν ὑπὲρ τῆς σωτηρίας προτιμησάντων του ἄρχοντος. ξα΄. "Αρχοντας δεῖ καθιστάναι, μάλιστα μεν πάν σαις πλουτούντας ταῖς ἀρεταῖς· εἰ δὲ μὴ, πάντως γε δικαιοτάτους. Καὶ γὰρ ἂ τοῖς ἄρχουσι παραμονεῖται, Quisnam impacata consanguinitate locavit Fortunam invidiamque? Deus qui jussit iniquus Eternum bellare Deas? nullamne notaviť Illa domum, torvo quam non hæc lumine figal Protinus, et sæva perturbet gaudia dextra.

EPISTOLARUM LIBER I. ταῦτα τὸ μῖσος καὶ τὴν ὀργὴν τοῦ πλήθους εἰς τὸν quid enim deliquerint magistratus, odium et ira προχειρισάμενον ἀναφέρει. a populo concepta, eapropter in illos redundat per quos erant constituti. ξβ΄. Πολλαχόθεν δεῖ τὸν ἄρχοντα θηρεύειν τῶν ὑπηκόων τάς γνώμας, καὶ οὕτω κοινωνοῖς χρῆσθαι φιλίας καὶ ἀρχῆς καὶ βουλευμάτων· πρῶτον, ἐξ ὧν αὐτὸς τὰ κατὰ τὴν αὐτοῦ οἰκίαν οἰκονομεῖν δεύτερον, ἐξ ὧν γυναικί τε καὶ παισὶ καὶ δούλοις συνδιατίθε ται· τρίτον, ἐξ ὧν κέχρηται τοῖς φίλοις· τέταρτον, ἐξ ὧν πρὸς τοὺς ἐκ γειτόνων διάκειται· καὶ πέμπτον, ἐξ ὧν ἔχθραν τε ἀναδέχεται καὶ ἀμύνεται, καὶ πάλιν, οἷς κατατίθεται καὶ διαλύεται. ἱκανὰ γὰρ ταῦτα φύσιν ἀνδρὸς τεκμηριώσαι, καὶ δεῖξαι γυμνόν προσωπείου, καὶ τοῖς ἐπὶ σκηνῆς ὑποκρίσεως τὸν ἄνθρωπον θεωροῦσι. ξγ'. Τότε κριτὴς ἄριστος ἔσῃ τῶν ἄλλων, ὅτι τὰς αὐτοῦ; ἐπισκοπῶν, λόγον ἑκάστης πράξεως ὑπὸ συνειδότι κριτῇ δίδως, καὶ διόρθωσιν ἐπινοεῖς τῶν ἡμαρτημένων. Ἐπεὶ πῶς τοὺς ἄλλους ἐπιτιμῶν οὐκ ἐρυθριάσεις, ἐφ᾽ οἷς αὐτὸς τὰ ὅμοια ἐξαμαρτάνεις; πῶς δὲ ἐκείνους οἴει σοι διατεθῆναι, ἡνίκα ἐν οἷς ὑπεύθυνον σε καθορῶσιν, αὐτοὶ δίκας εἰσπράτο τεσθαι δικαιούνται; ξδ. Ἐπαίνει τὰς ἀρίστους πράξεις ἐπαίνει δε, μὴ λόγῳ μόνον, ἀλλὰ δι' ὧν αὐτός τε μάλιστα τὰ όμοια πράττοις, καὶ δι᾽ ὧν τοὺς μιμητὰς τῶν λοι πῶν προκρίνων, ἐντίμους ἀποδεικνύοις. Τὸ μὲν γὰρ καὶ τῶν τυχόντῶν, τὸ δὲ τῶν ἄρχειν ἀξίων. ξε΄. Προνόει πάντων, τῶν μὲν ἐπιεικῶν, ὡς ἂν ἄριστοι γένωνται, καὶ τῆς ὀφειλομένης αὐτοῖς ἀπο λαύσωσι τιμῆς καὶ τοῦ προνομίου· τῶν δὲ μὴ τοιούτων, ὡς ἂν βελτιωθῶσι τὰς γνώμας, καὶ τῆς ἀπὸ τῶν νόμων ῥυσθῶσιν ἀτιμίας. Τοῦτο γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀρχῆς ἐννόμου καὶ ἐπιστασίας ἔργον. 62. Multis modis principem oportet subditorum mentes explorare, ut participes eos ita adhibeat cum amicitiæ, tum imperii, ac etiam consiliorum suorum: eorum scilicet imprimis quibus in sua ipsius privata familia ordinanda utitur; secundo, quibus ipse cum uxore, liberis et servis tmpertit; tertio, quibus utitur erga amicos, quarto, quibus cum vicinis agit; quinto, quibus inimici. tias exercet, et vim illatam depellit, vel pacem stabilit et reconciliationem. Sufficiunt autem ista ad naturam hominis cujuscunque patefaciendam, ad demonstrandum, nihil in illo prætextus, nihil hypocriseos esse, cujusmodi in scena solent observari. 63. Tum judicium optime in alios exercebis, cum tuas ipsius actiones contemplatus, sub judice propria conscientia uniuscujusque actus rationem exegeris, et peccatorum institueris correctionem. Siquidem enim alios si redargueris, cum iisdem ipse criminibus tenearis, necesse est ut erubescas. Quomodo rursus illos affectos iri putas, cum te qui nulli rationem reddere teneris obstrictus, severe tamen exercentem judicium intuebuntur? 64. Praeclare gestas res collaudato, nec verbis tantum collaudato, sed ipse res pariles operando, et illos aliis anteferendo honorandosque declarando qui talia imitantur: quorum alterum cuicunque O homini, alterum competit ei qui digne imperat. 65. Omnium omnino curam adhibeto moderatorum hominum, ita ut commendatissimi sint, et digno ipsis honore præmiisque fruantur; minime autem talium, in eum finem ut ad bonam frugem deveniant, et immunes sint a penis per leges infigendis, nec infamia notentur. Hoc enim revera spectat ad officium ejus qui secundum leges cupiat imperare. 66. Subditorum lites in hostes diverte, atque ad certamina pro patria subeunda transfer; tyrannicum est populum ad seditiones concitare, cum securitatem suam tyranni statuant in discordia et interitu populari: regium est autem, subditorum concordiam immotam conservare, cum in salute ξς. Τὰς πρὸς ἀλλήλους τῶν ἀρχομένων ἔρεις εἰς τοὺς πολεμίους τρέπων, ἐν τοῖς ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀγῶσι μετατίθει· τυράννων μὲν γὰρ, στασιάζειν τὰ πλήθη· ἐν γὰρ τῇ κοινῇ φθορᾷ καὶ διχοστασίᾳ ἡ τυραννὶς τὴν ἀσφάλειαν ἔχει· ἀρχοντος δὲ καὶ βασι λέως, ἀστασίαστον συντηρεῖν τὴν ὁμόνοιαν τῶν ὑπηκόων· ἐν γὰρ τῇ τῶν ἀρχομένων σωτηρία το subjectorum potestatis eorum fulcrum statuatur. βάθρον αὐτοῖς πέπηγε τῆς ἐξουσίας. ξζ'. Ωσπερ δεῖ τὸν ἄρχοντα φοβερὸν εἶναι τοῖς ἀδικοῦσιν, οὕτω φυλακὴν καὶ ἀσφάλειαν τῶν μηδὲν ἀδικούντων, ἀλλὰ κατὰ τοὺς νόμους πολιτευομένων. ξη. Τρία ἐστὶν ἐν ἀνθρώποις, τιμωρία, ψόγος, j1. τὰ σαυτοῦ. 67. Princeps ut adversus injustos terribilis esse debet, ita custodiam suscipere innocentum oportet, et eos qui secundum leges vivunt sartos tectos præstare. 68. Tria sunt quæ tangunt homines, pera, Καὶ τοῖς ἐπὶ σκηνῆς. Inepta lectio. Le gendum et distinguendum, καὶ τῆς ἀπὸ σκηνῆς ἀποκρίσεως τὸν ἄνθ., etc. Sequenti sect. restituendum, NOTÆ. Οτι τὰς ἑαυτοῦ ἐπισκοπῶν πράξεις λόγον ἑκάστης ὑπὸ συνειδότι, etc.

vituperium, laus, sed et insuper, si placet, bene- ἔπαινος, εἰ βούλει δέ, καὶ εὐεργεσία· ἀλλὰ τῆς μὲν ficentia. Pena digni sunt inimici; vituperio, cives qui exorbitant in quibusdam; laudandi et beneficiis cumulandi, qui rebus bene gestis inclaruere. Quod si quis eo progreditur, ut quæ hostes facerent, et ipse audeat, eosque imitetur, hostium ille pœnam in se transfert. Quod si quis mutaverit ordinem suum et locum in quo constituitur, ultra etiam hostes inimicus habendus reipublicæ. Proditor est, qui beneficiis hostem afficit. Civitatem perdit, qui laudibus improbos attollit; nam cives ad male agendum stimulat. In quam ipsam deformitatem civitatem et is adducit qui recte incedentes inhonorat. 69. Difficile quidem metum amori immiscere. Amantes enim omnino sunt absque metu: qui timore percelluntur, amare nolunt. At tu tamen divide: teque ita compara ut ames optimos; neque enim hic opus est ullo metu. Reliquos necesse est metu terreas, ut a male agendo se abstineant. Metuent porro, si te videant semota iracundia punientem, et tanquam parentem informantem; si te animadvertant minime libenti animo punientem, rebus autem adversis et infortuniis sine aliquo prætextu, sincere, opem ferentem. 70. Qui naturæ dona in improbitatem convertunt, et non ad auxilium vicinorum, cum naturam spernunt, tum creatoris erga ipsos munificentiam in contumeliam ingrati pervertunt. 71. Quemadmodum turpe est et sordidum, plane c plebeculis ad voluntatem obsecundari, et nimis familiariter se gerere: ita lubricum est et periculosum, superciliosum semper et tumidum apparere. Extremitatem ergo utramque fugere oportet, et medium tanquam virtutem consectari, suas partes cuique tempori congruas tribuendo. 72. Juramentum proclive, perjurium est stans in procinctu. Certe nec mores bene constitutos nec animum decet generosum, jurare. Vir elenim gravis et magnanimus pudefiet, si verba sua fidem non mereantur absque juramento, et conversationi suæ injuriam inuri: ita ut conjunctum sit cum utilitate et nostra cura, quod lege divina prohibeamur omnino jurare. 73. Beneficiorum semper memor esto; quæ benefeceris statim oblivioni trade.Illud enim bonitatem et probitatem animi indicat, hoc autem magnitudinem et puritatem; dum purum etiam præstat beneficium. 74. Beneficia exprobrari vel infortunium alicui, et levitatem indicat et inhumanitatem. 75. Fraus semper profitetur imbecillitatem: sed eadem erga amicos adhibita extremam indicat nequitiam et summam improbitatem: adhibita in hostes et inimicos, etiam improvidos, non longe abit a stratagemate. Tractatu autem habito de * Leg. ἀπέχωνται f. ἠπείρωνται. οἱ πολέμιοι ἄξιοι· ψόγου δε, οι μέτρια τῶν πολιτών ἁμαρτάνοντες ἐπαίνου δὲ καὶ εὐεργεσίας, οἱ δια φέροντες κατορθώμασι. Εἰ δέ τις εἰς τὴν τῶν πολε μίων τόλμαν καὶ μίμησιν ἐξαχθείη, αὐτὸς καὶ τὴν ἐκείνων ποινὴν εἰς ἑαυτὸν ἐπιστρέφει. Ὁ δέ τι τού των ἀμείβων, καὶ τὴν διάταξιν ἐπαλλάσσων, οὗτος ἐχθρὸς τῆς πολιτείας πλέον ἢ οἱ πολέμιοι. Ο τε γὰρ τοὺς πολεμίους εὐεργετών, προδότης· ὅ τε τους φαύλους ἐπαινῶν, τὴν πόλιν ἀνατρέπει ἐπὶ κακία γὰρ παρακαλεῖ τοὺς πολίτας· καὶ ὁ τοὺς κατορθούν τας μὴ τιμῶν, εἰς τὴν αὐτὴν ἀκοσμίαν τὴν πολι τείαν καταστρέφει. ⋅ ξθ'. Χαλεπὸν μὲν φόβον ἀγάπῃ κεράσαι. Οἱ γὰρ φιλοῦντες ὡς ἐπίπαν τὸ δέος οὐκ ἔχουσι, καὶ οἱ δε διότες φιλεῖν οὐκ ἐθέλουσι. Σὺ δὲ δίελε καὶ τοὺς μὲν ἀρίστους φιλεῖν παρασκεύασον· οὐδὲν γὰρ δεῖ δέους ἐπὶ τοῖς τοιούτοις. Τοὺς δ' άλλους ανάγκη φα βεῖν, ἵνα τῶν φαύλων ἀπέχονται κ. Φοβήσονται δε χωρὶς μίσους ἂν μὴ μετ' ὀργῆς ὁρῶσι κολάζοντα, ἀλλ' ὡς πατέρα παιδεύοντα, καὶ ἐν μὲν τοῖς ἁμαρ τήμασιν οὐχ ἡδέως τιμωρούμενον, ἐν δὲ ταῖς συμφοραῖς καὶ τοῖς δυστυχήμασιν ἀπροφασίστως ἐπι κουρεῖν προθυμούμενον. ο. Οἱ χρώμενοι τοῖς ἐκ φύσεως πλεονεκτήμασιν εἰς πονηρίας ύπηρεσίαν, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὴν τῶν πλησίον εὐεργεσίαν, οὗτοι καὶ τὴν φύσιν φαυλίζουσι, καὶ τῷ Δημιουργῷ τὴν περὶ αὐτοὺς φιλοτιμίαν εἰς ὕβριν καὶ ἀχαριστία, περιτρέπουσιν. οα. Ωσπερ αἰσχρὸν καὶ ταπεινόν, πρὸς ἡδονὲν ὁμιλεῖν τῷ πλήθει, οὕτως ἐπικίνδυνον καὶ σφαλερόν, ἀεὶ σοβαρεύεσθαι καὶ ὑπέρογκον ὁρᾶσθαι. Δεῖ το γαροῦν ἑκάτερον ἄκριν φυγόντα, ὡς ἀρετὴν, τὴν μεσότητα διώκειν, καὶ καιροῖς ἰδίοις τὸ πρόσφορον ἀπονέμειν, οβ'. Προπετὴς ὅρκος, πρόχειρος επιορκία. Αλλως τε δὲ καὶ τὸ ὀμνύειν ὅλως, ἤθους οὐκ εὖ βεβηκότος, οὐδὲ φρονήματος εὐγενοῦς· ὁ δὲ εὐσταθὴς καὶ μεγα λόψυχος ἀνὴρ αἰσχυνθήσεται τοὺς λόγους ὅρκῳ πιο στοὺς ἀποφαίνειν, καὶ τὴν διὰ τῶν οἰκείων τρόπων πίστιν ἀτιμάζειν. Λίαν ἄρα συμφερόντως καὶ κα δεμονικῶς [καὶ] ὁ Δεσποτικός νόμος τὸν ὅρκον και λύει. ογ. μὲν εὖ πάθοις, ἀεὶ μέμνητο· ὧν δι᾽ ἂν εἶ ποιήσαις, θάττον ἐπιλανθάνου. Τὸ μὲν γὰρ χρηστό τητος καὶ εὐγνωμοσύνης, τὸ δὲ καθαρᾶς μεγαλού χίας, καὶ καθαρὰν φυλάττει τὴν εὐεργεσίαν. οδ'. Εὐεργεσίας καὶ συμφορὰς ὀνειδίζειν, τῆς αὐτ τῆς εἶναι νόμιζε κουφότητος καὶ ἀπανθρωπίας· οι. ᾿Απάτη μεν πανταχοῦ ἀσθενείας ομολογία. Αλλ' εἰ μὲν ἐν φίλοις, κακόν τε ἔσχατον, καὶ ὑπερβαλλούσης μοχθηρίας εἰ δὲ πρὸς ἐχθροὺς καὶ που λεμίους, μηδὲν μὲν προειδότας, οὐ πόῤῥω στρατο ηγίας. Κοινολογίας δε γενομένης, καὶ ταύτην οὐκ

EPISTOLARUM LIBER I. ἀθετοῦντας, πόῤῥω ἀριστείας καὶ ἀνδραγαθίας· δι' fœderatione, si ab illa non abhorreant adversarii, ὁ μηδὲ τοὺς πιστεύοντας σοι πολεμίους ἀπάτη μετο έρχου. Εἰ γὰρ καὶ πολέμιοι, ἀλλ᾽ ὅμως οὐδὲν ἔλαττον ἀπατεῶν καὶ πλάνος, ὁ τοὺς πεπιστευκότας ἐξαπα τήσας. ος΄. Προδότην ὡς τὰ πολλὰ οἱ ἄνθρωποι προδιδόντα μὲν φιλούσι, προδεδωκότα δε μισοῦσι. Σὺ δὲ ἐπισκόπει, κἂν μὲν ἐπιβουλευθεὶς ὑπὸ τῶν οἰκείων καὶ χαλεπῶν παθῶν προὔδωκεν, οὐκ ἀνέλπιστόν ἐστι φιλόν καὶ καλὸν γενέσθαι· ἂν δὲ μηδέν, καὶ σαυτοῦ μηδὲν ἔλαττον νόμιζε προδότην. Τὸ μὲν γὰρ ἀμείψασθαι κακοῖς τοὺς λελυπηκότας, ἀνθρώπινον πάθος τὸ δὲ τηλικαύτης ἄρξαι κακουργίας, ανιάτου μοχθη ρίας. οζ'. Χρυσὸς ἀπαντα τὰ ἀνθρώπινα στρέφει, φύ λαττε τοιγαροῦν τὸ τῆς πατρίδος ἀνύβριστον ἔθος· ἄχρηστον καὶ νομίζων καὶ πᾶσιν ἐπιδεικνὺς, τὸν τοῖς φιλοῦσιν ἰσχυρὸν ἐπίβουλον, χρυσόν. απ΄. Δεῖ τὰ μὲν ἴδια συμπίμτοντα εὐχαρίστως καὶ γενναίως φέρειν· τὰ δὲ τῶν ὑπηκόων, συμπαθὼς καὶ οὐκ ἀναλγήτως. Τὸ μὲν γὰρ καρτερίας καὶ φρονήματος ἀνδρείου· τὸ δὲ ὀλιγωρίας καὶ ἀνάξιον ἀρχικῆς προνοίας καὶ ἐπιστασίας. οθ'. Εχθροὺς ὁμοφύλους μὴ ἀμύνασθαι, ἔστι μὲν θεῖος καὶ φιλάνθρωπος νόμος, ἔστι δὲ καὶ πολὺ τὸ χρήσιμον ἐν αὐτοῖς τοῖς πράγμασι παρέχων· ὁ μὲν γὰρ ἀμυνόμενος ἔχει πάλιν χαλεπώτερον ἐχθρὸν, ὁ δὲ εὐεργετῶν ἡ φίλον παρεσκεύασεν ἀντὶ ἐχθροῦ, 4 πάντως πραότερον ἐχθρόν. π' Μηδέν ὧν ἄλλοις ἔγνως ἐπαγγέλλειν, φαίνου παραβαίνων. Ἡ γὰρ ἔν τισι ψευδολογία τὸν ὅλον τρόπου ἄπιστον δεικνύει. Καὶ τοῖς διαψνεσθεῖσιν οὐκ ἔστιν αἰσχύνη μὴ ἀμείβεσθαι τοῖς ὁμοίοις. Παντὶ μὲν οὖν ἀνθρώπῳ διὰ τοῦτο φευκτέον τὸ ψεῦδος, μάλιστα δὲ τοῖς ἐν δυναστεία. Τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις ἔσθ' ὅτε γίνεται ἀπολογία, ἡ ἀδυναμία· τοῖς δὲ οὐκ ἔστι καταφυγὴ μὴ οὐχὶ παντὶ τρόπῳ μοχθηροὺς τὰς γνώμας ἐλεγχθῆναι. a fortitudine et probitate alienum est, fraudem adhibere. Quocirca qui fidem tibi adhibeant, ne si sint hostes, noli circumvenire: utcunque enim hostes sunt, is tamen qui fidem sibi adhibentem fallit, deceptor est et planus plane. 76. Proditorem dum prodit plerumque amant mortales: ubi autem prodiderit, odio habent. Tu autem inquire, an insidiis is petitus et circumventus a suis intrinsecis et urgentibus passionibus, proditor exstiterit. Si enim ita sit, non est desperandum quin vir probus et honestus exsistere possit: quod si nihil tale sit, eum et tui proditorem futurum arbitrare. Est enim humanum, eos qui nobis injuriosi exstiterint velle ulcisci; sed sine causa rem tam impiam exordiri, insanabilis cujusdam est improbitatis. 77. Aurum quaqua versum res humanas ducit. Quocirca mores patrios inculpatos observa: necnon id age, ut omnes videant et intelligant aurum, præpotentem illum insidiatorem, nihil apud te posse, contra amicos. 78. Quæ tibi ipsi acciderint, forti et grato erga Deum animo tolerare decet: subditos autem si quid male habuerit, noli esse sine sensu, sed cum compassione una cum illis tolerato. Illud enim tolerantiæ et animi fortis est: hoc incuriam arguit, nec dignum est imperatoria cura et providentia. 76. Lex divina et erga homines charitas jubet, ut congeneres nobis tanquam hostes ne ulciscamur: sed et magna exinde rebus nostris utilitas accessura est. Nam si vindictam sumpseris, plus in te hostem irritaveris; cum qui beneficio afficiet, vel pro hoste amicum reddiderit, aut saltem modestiorem hostem. πα'. Τὰς μετὰ σφοδρότητος υποσχέσεις εὐλαβεῖσθαι χρή. Είτε γὰρ παράσχοις, τὴν πλείστην προ αφεῖλες χάριν τῇ σφοδρότητι τῆς ἐπαγγελίας, ταύτην 80. Si quid aliis promiseris, ne videaris velle non implere. Quod si enim infidus vel in qnibusdam reperiaris, in universum tuis moribus diffidere facies alios et quos sic fuco facto illuseris, ad par pari referendum armabis. Quocirca decet omnes mendacium vitare, præsertim vero qui cum potestate sunt. Alii enim se ab impossibili, vel alio quovis modo, excusabunt: principes autem natura mala præditi esse existimabuntur, nec remanebit alia ipsis excusatio. 81. Vehementiori cum asseveratione noli aliquid polliceri. Si enim steteris promissis, plurimum decessit de gratitudine per illam vehementem polΝΟΤΕ. Χαλεπῶν παθῶν. In margine annotatum erat, nescio an e libris aut conjectura, χαλεπά, hoc modo, ἐπιβουλευθεὶς ὑπὸ τῶν οἰκείων, καὶ χαι λεπὰ παθὼν προΰδωκεν, sed omnino male. Legendum est ut edidimus et vertimus. Ibid. Πατρίδος ίδος. Nam Bulgari, ut barbari plerique omnes, et nostris temporibus nuper inventi occidentales Indi, aurum non curabant, τὸ ἀρχαῖον ἔθος aurem illius et antiquæ, ac fabulosæ ætatis, ut in plerisque illibatum custodientes. Itaque in pace plerumque erant. Χρυσός enim άπαντα τὰ ἀνθρώπινα στρέφει. Tibull. Lib. 1. Eleg. 10. PATROL. GR. CII. Divitis hoc vitium est auri; nec bella fuerunt Faginus astabat cum scyphus ante dape: Non acies, non vallus erat, somnumque petebat Securus varias dux gregis inter oves. Τὸ δὲ ὀλιγωρίας. Imo non est συμπαθῶς φέρειν, sed αναλγήτως. Ad illud ergo, non ad prius referenda ἀπόδοσις. Εχθρούς ομοφύλους. Hoc verum est. Nam ἐχθροὶ sunt homines; ergo ομόφυλοι. Legerem tamen libenter, ὡς ὁμοφύλους, hoc est tanquam domesticos, nam id divina lex precipit.

σμικρύνας· εἶτε μὴ παράσχοις, διπλῆν ἀπήνεγκας τὴν αἰσχύνην, ὅτι τε σφοδρῶς ὑπέσχου, καὶ ὅτι μηδεν ὧν ὑπέσχου παρέσχες· καὶ δυσμενής ὤφθης ἀντὶ φίλου· ἀφείλες γὰρ ὁ παρέσχον αἱ ἐλπίδες. Αλλως τε δὲ καὶ αἱ σφοδραὶ ὑποσχέσεις ἁρμόζουσι τοῖς οὐ λίαν πιστευομένοις· ἐλέγχουσι δὲ καὶ ὡς οὐ κηδεμο νίας μᾶλλον ἢ χρείας υποτεινόμεναι χάριν. licitationem tuam; nam dispertitam ab initio atque προκαταμερίσας καὶ εἰς δύο τὴν μίαν δωρεάν καταita deminutam illam gratiam reddidisti: quod si non steteris, dupliciter inde verecundaberis: eo nimirum nomine quod tam attestanter promiseris, et eo quod nihil præstiteris eorum quæ pollicebare: atque ita pro amico videberis inimicus, eo quod de spe dejectos eluseris. Alioqui certum est promissa tam violenta et asseverantia illos decere quibus fides haud bene adhibetur; et certe non tam indigentiam quam curam et patrocinium susceptum redarguunt, et eo nomine referendas gratias. πβ΄. Αξιος χαρίτων ὁ εὐλαβούμενος αὐτῆς καὶ τὴν φύσιν καὶ προσηγορίαν, καὶ μὴ παυόμενος μελετών ἕως ἂν [αὐτὴν] ἀνταποδώση. Ωσπερ δὲ ἀνάξιος χα ρίτων, ὁ ἀχαριστίᾳ γνώμης αμείβων τὸν εὐεργέτην, 82. Gratia dignus est qui naturam gratiæ et nomen veneratur, quique omnem cogitationem suam contendit conferre ut remuneret: beneficio autem veluti indignus est, qui bene merentem ingratiis remunerat; ita et dignus est cui excellenter bene- οὕτως ἄξιος τοῦ τῆς εὐεργσίας ἀξιώματος, ὁ χαριζό ficiat, qui bene illis fecerit a quibus retributionem non exspectaverit. 83. Ne quidem amicis contra æquum aliquid elargitor. Nam si homines bene morati sint, odio te habebunt potius quod leges violaveris, quam ob beneficium collatum exosculabuntur: si vero mali sint, duplici dispendio afficieris: nam et improbis benefecisti, et odium apud probos incurristi. Sed utcunque his carueris, gaudio privato et temporali æternum opprobrium permutasti, quod stultum plane esset. 84. Gratis per procrastinationes, temporum extensiones, velut ad senectutem quamdam devergentes, propria deflorescunt pulchritudine: excusso etenim promptitudinis flore, qui cum adesset splendidam quamdam et immensam pulchritudinem repræsentabat, nullo modo ne ad horam possunt oblectare. 85. Gratiæ dimidiatæ nequaquam gratia sunt: erunt autem consummatæ ubi fuerint. Qui per partes tantummodo gratiam facit, ipsummet se damno afficit, nec accipienti gratiam facit: nam plus lle de eo quod desideratur dolebit, quam lætabitur de accepta dimidiata portione. 86. Qui gratiam alicui factam exprobrat, similis est colono qui libenter seminat, sed porcos et feras in sementem immittit. Perdit ille semen, et fructum e semine; perdit iste ea quæ contulit, et gratitudinem sibi ex iis efflorescentem. 87. Si ab initio beneficio affeceris, quos deinceps neglectu habes, noli putare eos sic beneficio affectos velle benevolentiam priorem conservare. Multos egomet expertus cognovi, qui multis et magnis suis collatis beneficiis confisi, nullam prorsus curam eadem deinceps continuare habuerunt: persuaserant enim sibi exhibitam ab initio liberaliter benevolentiam sufficere debere ad obstringendum perpetuo beneficiis affectos, nec temporis diuturc μενος ἐφ᾽ ᾧ μὴ ἀνταπολαβεῖν τὴν χάριν. πγ. Μηδεν παράνομον μηδε φίλοις χαρίζου. Αν μὲν γὰρ ἐπιεικεῖς ὦσι, μισήσουσι μάλλον παρανο μοῦντα, ἡ φιλήσουσι χαριζόμενον· ἂν δὲ φαύλοι, δι πλῆν ζημίαν ὑπέμεινες, κακοὺς εὐεργετῶν, καὶ ἀγα θοῖς ἀπεχθανόμενος. Καὶ χωρὶς δὲ τούτων, τέρψει προσκαίρῳ καὶ ἰδιωτικῇ ἀίδιον ὄνειδος ἀλλάξασθαι καὶ κοινὸν, μεγάλης ανοίας. πδ'. Αί χάριτες ταῖς ἀναβολαῖς καὶ παρατάσεσι τοῦ χρόνου, ὥσπερ εἰς γῆρας ἐλθοῦσαι, τὸ οἰκεῖον μαραί νονται κάλλος· τὸ γὰρ ἄνθος ἀποβαλοῦσαι τῆς προ θυμίας, μεθ' ἧς ἀμήχανόν τινα καὶ λαμπρὰν ἐποιοῦντο τὴν τέρψιν, οὐ καθωρὰν 1 φέρουσι τὴν εὐφροσύνην πέ. Αἱ χάριτες ἡμιτελεῖς, οὖσαι οὐκ ἐθέλουσι χά ριτες εἶναι· ἔσονται δέ, ἐπειδὰν τετελειωμέναι ὦσιν· ὁ δὲ ταύτας ἐξ ἡμισείας κατατιθεὶς, ἑαυτὸν ἐζημίω σε, καὶ τὸν λαβόντα οὐκ εὔφρανεν. Ὁ γὰρ ἡμίτομον τὴν χάριν ἀπειληφώς, οὐχ οὕτω τῷ ἡμίσει εὐφραν θήσεται, ὡς ὑπὲρ τοῦ ἀφαιρέματος ἀνιώσεται. πϛ΄. Ὁ τὰς χάριτας ὀνειδίζων, ὅμοιός ἐστι τῷ γεωργῷ, σπείροντι μὲν προθύμως ἐπαφέντι δε χοίρους καὶ θηρία τῷ σπόρῳ. Ὡς γὰρ ἐκεῖνος καὶ τὸ σπέρμα καὶ τὸν ἐξ αὐτοῦ λυμαίνεται καρπόν, οὕτω καὶ οὗτος καὶ τὰ καταβληθέντα καὶ τὴν βλαστάνου σαν αὐτῷ προσαπόλλυσιν εὐχαριστίαν. πζ'. Μηδε κατὰ πρώτας εὐεργετῶν, ἔπειτα δὲ ἀμε λῶν, νόμιζε τὴν ἐξ ἀρχῆς σοι εὔνοιαν τοὺς εὐεργετη θέντας διαφυλάττειν. Πολλοὺς γὰρ αὐτὸς ἐγὼ πείρα διέγνων, ὅτι θαῤῥήσαντες τῷ πλήθει καὶ μεγέθει τῆς καταρχὰς εὐεργεσίας, οὐδὲν ἐν τοῖς ἐφεξῆς ἐφρόντι· σαν ἐπιδείξασθαι τοιοῦτον· ἀρκέσειν γὰρ τοῖς εὐερο γετηθεῖσι πρὸς τὴν διὰ βίου εὐχαριστίαν τὴν καταρ χὰς ἤλπισαν φιλοτιμίαν, καὶ χρόνον οὐδένα ἂν ἔγγε· νέσθαι λήθης τοῖς εὖ πεπονθόσι τῆς ἀγαθουργίας, τὸ 1 ἴσ. καθαράν, vel, καθ' ώραν.

EPISTOLARUM LIBER I. δὲ οὐ μόνον οὐ κατὰ τὰς αὐτῶν ἐλπίδας ἀπέβη, ἀλλὰ nitatem debere oblivionem collatorum beneficioκαὶ εἰς τοὐναντίον ἐτράπη. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν φαύ rum a semel bene de se meritis procurare. Qua λων τὴν προαίρεσιν οὐδὲν θαυμαστόν· οἱ γὰρ τοιοῦ in re spe delusi exciderunt, re in contrariam τοι, οὐδὲ ῥεούσης αὐτοῖς εἰς χεῖρας ίσως τῆς εὐεργε- partem procedente. Neque mirum sane malos sic σίας, οὐδὲ τότε γλώσσαις ἀνοθεύτοις ἠμείβοντο τὰς affectos esse animo: tales enim, ne quidem dum εὐεργεσίας, πλὴν καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, τοὺς μὲν καλο in manus ipsorum beneficia depluerent, linguis καγαθίας ἐπιμελουμένους ἦν ἰδεῖν, ὡς εἶχον μὲν sincerioribus bene merentes de se remunerari voμνήμον ὧν ἔτυχον ἀπολελαυκότες, καὶ εὐλογεῖν οὐκ lebant. Sed et alioquin apud eos quibus etiam proἐξίσταντο τὸν εὐεργέτην· ὅμως δὲ μὴ τῶν ὁμοίων bitas curæ est, videre possumus memoriam eorum τυγχάνοντες, οὐδ᾽ αὐτοὶ καθαρὰν καὶ ἀκήρατον τὴν quibus fruebantur, haud retinere: et utcunque ἀρχαίαν διέσωζον εὐγνωμοσύνην, ἀλλὰ τῷ χρόνῳ benemeritis dum afficiuntur, benefactoribus grati τὴν χάριν (οὐ γὰρ εἶχον ἐπιῤῥοὴν ὑπομαραινόμενοι, exsistant, verumtamen si deinceps non pari modo τὸ σφοδρὸν καὶ ὡραῖον ἀπηνθίζοντο του φίλτρου· οἱ afficiantur, priorem illam suam animi promptitudiδε μέσης νομιζόμενοι διαθέσεως, εὐεργετούμενοι nem nequaquam retinent sinceram et illibatam; μὲν εὐχαρίστως διέκειντο· ἀμεληθέντες δε, οὐδ' αύ verum temporis decursu (cum influxu de novo non τοὶ τὴν προτέραν διάθεσιν εἰς τοὐναντίον μεταβαλείν Η supplerentur) gratiam emarcidam habentes, quod ἐνησχύνθησαν· μάλιστα, βλέποντες ἑτέρους φιλοτι- in amore vehementius et splendidius habebatur, μιῶν ἀπολαύοντας. Οὐ γὰρ ἂ προπεπόνθασιν αὐτοὶ, avulsum et deflorescens admittunt. At qui medio καίτοι δέον, ἐλογσαντο· οἷς δ' εὖ πάθοιεν οἱ πλησίον, quodam more tenebantur, beneficiis affecti ad gra. ἐπητένιζον· καὶ τούτοις παρακνιζόμενοι τὴν εὐφη titudinem disponebantur; neglecti autem, ne quiμίαν εἰς ἀχαριστίαν ἔτρεπον. Πολλῷ ἄρα λυσιτελέ- dem ipsi pudore deterrentur quo minus priorem στερον ἄρχοντι, καὶ ἐν πολιτείᾳ, κατὰ μέρος, καὶ διὰ animi affectum convertant in contrarium; eoque βίου, ταῖς δωρεαῖς ἢ ἀθρόον καὶ ἐφάπαξ οἰκειοῦσθαι magis si alios viderint sibi dignitate prælatos. Nam τὸ ὑπήκοον. Τὸ δὲ πλῆθος καὶ βάρος τῶν χαρίτων nequaquam solent recordari eorum quibus ipsi ἁρμόζει μᾶλλον τοῖς ὑπέρογκον τι καὶ παράδοξον prius bene erant affecti beneficiis, quanquam reἐπὶ κοινῇ σωτηρίᾳ κατωρθωκόσιν, ἡ τοῖς εἰς τὸ σπα damare eos par fuerat; sed quibus fruuntur viciγιώτατον τῆς ἡμῶν ἐπικουρίας δεῖσθαι νομισθεῖσι, ni, solent ea contueri, quibus irritati gratias in ingratias solent commutare. Conducibilius quocirca cuicunque principi est, cum in republica administranda tum in privata vita, subditos sibi suos demereri donis collatis particulatim, sed quandiu sint in vivis, potius quam semel, neque id profusiori modo. Sed par est ut gratiarum multitudo magnitudoque iis potius irrogetur, qui pro salute communi ingens aliquod et excellens facinus perpetraverint, quam ut in eos impendatur qui rarissime nostra ope et auxilio indigere videntur. πη'. Θυμός ἐστιν ἔκστασις ἐκούσιος, καὶ τῶν ἰδίων φρενῶν ἀλλοτρίωσις· ὰ γὰρ οἱ διαπαντός μελαγχολώντες κατεργάζονται, παραπλήσια τούτοις καὶ οἱ τῷ θυμῷ πληγέντες κατ' ἐκεῖνο καιροῦ διαπράττονται. πθ'. ° Ωσπερ τὸ πῦρ τὴν τρέφουσαν ὕλην ἀφανίζει, οὕτω καὶ ὁ θυμὸς τὴν ἔχουσαν ψυχὴν κατεσθίει, πολλάκις δε καὶ φθορὰν ὁλόκληρον ειργάσατο τοῦ ζώου. ς'. Μηδαμώς μηδένα μηδε δικαίως θυμῷ κολάσης. Ὡς γὰρ ἂν ὁ πάσχων τὴν δίκην ὑφέξη, αὐτὸς ὅμως οὐδὲν ἔλαττον ἐξελεγχθήση, σφαλερῶς τῇ πράξει και χρημένος. Διὸ καὶ καλλιστά τις τῶν ἀρχαίων ἀπεθέσπισε πρὸς ἡμαρτηκότα, Εκόλασα ἂν σε, εἰ μὴ ἐθυμούμην. ςα'. Τυφλόν ἐστι πάθος ὁ θυμὸς, καὶ κρίνειν οὐκ ἔχων ἀπὸ τοῦ χείρονος τὸ κρεῖττον. Διὸ οὐδεμία ὄνησις, παραίνεσις ὀργιζομένῳ. Πεπαυμένῳ δε, τὴν διά τῶν ἐλέγχων θεραπείαν προσενεκτέον κεράσαντι ἐπιεικείᾳ. Οὔτε γὰρ τὰ δριμύτερα τῶν φαρμάκων ἄνευ μέλιτος τοῖ; κάμνουσι προσάγειν ἐγνώκασιν οἱ ἰατροὶ, οὔτε τοὺς ἀκράτους ἐλέγχους ἡ τῶν ἀπαιδεύτων δέχεται ψυχή. ςβ'. Ωσπερ ταχὺν ἐν ταῖς ἀξίων εὐεργεσίαις εἶναι προσήκεν, οὕτω βραδὺν ἐν ταῖς τῶν αἰτίων τιμω88. Ira est voluntaria quædam ecstasis, et mentis a statu suo abalienatio: quæ enim furiosi quotidie peragunt, similia plane perpetrant per illud tempus illi qui percelluntur iracundia. 89. Ignis veluti nutrientem se materiam annihilat, ita et iracundia animam exedit quam obsedit, quin et non raro consummatam totius animalis perditionem operatur. 90. Iratus neminem, ne quidem justo licet, suppliciis afficito. Utcunque enim tulerit ille qui punitur, tu nihilominus vituperium incurres, quod improvide negotium illud obiveris. Quocirca perbelle dictum ad antiquorum aliquo fuit erga delinquentem: Certe te punirem, si non irascerer. 91. Cæca quædam passio furor est, nec discernere potest utile ab inutili. Irato nihil proderit admonitio: postquam vero deferbuit ira, adhibeatur medicina per correctionem, ita ut comitate condiatur. Nam nisi melle illita pocula medicantia agris exhibere paulo amariora non solent medici; ita nec insipientium animæ redargutiones admittunt meraciores. 92.Quemadmodum celeritatem adhibere par est in remunerandis iis qui digni sunt, ita tardum esse

decet in delictorum penis indigendis. Gaudentem ρίαις, καὶ χαίρειν μὲν τιμῶνται να τους σπουδαίους, oportet bonos honorare, condolentem vero supplicio afficere obnoxios. 93. Illi qui tibi fidem adhibet diffidere noli. Si enim credentibus infidi erimus, qualesnam aliis videbimur esse, aut cum quibusnam suaviter et sine metu versabimur? 94. Esse et opinione usurpari non coincidunt. Quocirca apud quos opinionem sui obtinere vide. ris, exsulare ibidem actionem reputa et essentiam realem abesse. ἀνιᾶσθαι δὲ κολάζοντα τοὺς ὑπευθύνους. ςγ. Μηδενὶ μηδέποτε πιστεύσαντί σοι άπιστος ὀφθείης. Αν γὰρ ἄπιστοι γενώμεθα τοῖς πεπιστευ κόσι, τίνες τοῖς ἄλλοις δόξομεν; καὶ μετὰ τίνων δι λοιπὸν ἀδεῶς καὶ ἡδέως βιώσομεν; ςδ'. Οὐκ ἐθέλει τὸ εἶναι μετὰ τοῦ οἴεσθαι συνεῖναι. Δι' ὁ ἐν οἷς ἂν τὴν οἴησιν ὁρᾷς, τὴν πράξιν ὑπερόριον νόμιζε, καὶ διαπεφευγέναι τὸ εἶναι. ςε'. Αἰςχρόν ἐστιν ἀνδρῶν ἄρχοντα καὶ δεσπόζοντα, γυναικῶν ἡττηθῆναι, καὶ δούλον ἡδονῶν ὀφθῆναι. *Ην δέ τις νόμῳ βοηθὸν ἐκτήσατο βίου, ταύτη συνοι κῶν οὐχ ἁμαρτάνει. ᾿Αγαμία μὲν θεῖον πρᾶγμα, 65. Turpe est illum qui viris imperat succumbere mulieribus, et voluptatibus subditum inveniri. In illa femina tantummodo non delinquit aliquis, quam vitæ, secundum leges, adjutricem sortitur. Celibatus quidem divina quædam res est, καὶ ὑπερφυές, καὶ μεῖζον πολιτικῆς ἀρετῆς καὶ εὐ naturam superans, majus quiddam virtute politica et recta legum observantia. Univiratus humanæ naturæ opus est, cum ad successionem generis continuandam, tum ad societatem civilis et humanæ vitæ, et conversationis recte institutæ. Polygamia res turpissima et detestabilis, quæ belluarum convenit et impuritati et lasciviæ. 96. Alexander Macedo dominatum Asim bello acquirens, Persicas mulieres oculorum jacula dicebat esse: vir autem vere temperans et divinorum mandatorum sedulus observator non modo Persicarum, sed et omnium omnino feminarum intuitum, tanquam letiferum animæ telum et nimis velox, fugiet et aversabitur. Vocis quidem sonus aures ferit, et per aures passio animæ insculpitur: attrahit oculum corporis pulchritudo, et per eum modum captivum vinculis constrictum tenens rationem, sui prius juris et imperii, in servitutem simul redegit. 97. Quemadmodum impossibile est ut is qui mare navigat sit sine tempestate et turbato salo, ita fieri nequit ut is extra pericula et fluctus consistat qui corporalem sectatur paulo curiosius pulchritudinem. Oportet igitur initia passionum et causas declinare: quod et utilitatem afferet, neque sane difficulter præstabitur. Cum vero semel rationalem partem hoc malum invaserit, ita ut imaginem desideratæ rei eidem impresserit, difficulter hæc passio abjicitur, et vix est ut ab illa se expediat aliquis. νομίας. Μονογαμία δε, φύσεως ἀνθρωπίνης ἔργον, εἰς τε γένους διαδοχὴν, καὶ εἰς κοινωνίαν ἡμέρου καὶ φιλανθρώπου βίου, καὶ πολιτείας εὐνομουμένης. Πολυγαμία δε, ὑπέραισχρον καὶ μιαρόν, καὶ τῆς τῶν ἀλόγων ἀκολασίας καὶ ἀκαθαρσίας. και 55'. 'Αλέξανδρος ὁ Μακεδών, Ασίας κύριος δόρατι γεγονώς, τὰς Περσίδας έλεγεν βολίδας ὀμμάτων εἶν ὁ δὲ σώφρων ὡς ἀληθῶς ἀνὴρ, καὶ Δεσποτικῶν φύλαξ ἐντολῶν οὐ τὰς Περσίδας μόνον, ἀλλὰ καὶ πάσης γυναικὸς ὄψιν, ὡς ὀξὺ ψυχῆς βέλος καὶ θανατηφόρον, φεύξεται καὶ ἀποστραφεῖται. 'Ηχος μὲν φωνῆς ἔπληξεν ἀκοὴν, καὶ δι' αὐτῆς ἐνετυπώθη τὸ πάθος τῇ ψυχῇ· κάλλος δε σωμάτων είλκυσαν ὀφθαλμόν, καὶ δι' αὐτοῦ δέσμιον λαβῶν, κατεδουλώσατο τὸν αὐτοδέσποτον λογισμόν. 55'. "Ωσπερ ἀδύνατον ἐν θαλάσσῃ πλέοντα, ταρα χῆς καὶ ζάλης ἀπείρατον διαμείναι, οὕτως ἀμήχανου τὸν κάλλη σωμάτων ἐπισκοποῦντα καὶ περιεργαζόμενον, τῶν ἐκεῖθεν κυμάτων καὶ κινδύνων ἐκτὸς καθεστάναι. Δι' ὁ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς αἰτίας εκτρέ πεσθαι χρή τῶν παθημάτων. Τοῦτο γὰρ καὶ συμφέ ρον, καὶ οὐ χαλεπόν. Επειδὰν δὲ τοῖς λογισμοῖς τὸ κακὸν ἐνσκήψῃ, καὶ τὸ εἴδωλον αὐτοῖς τῆς ἐπιθυμίας εντυπωση, δυσαπόβλητον γίνεται τὸ πάθος, καὶ χαλι πὸν ἀπαλλαγῆναι. 98. Sunt qui amatores pronuntiant in alienis ςη'. Τινὲς τοὺς ἐρῶντας ἔφησαν ἐν ἀλλοτρίοις σώcorporibus suas animas habere: conjunctius opinor μασι τὴν ψυχὴν τὴν ἰδίαν ἔχειν· εὐλογώτερον δ᾽ οἶμαι cum ratione dicitur, eos in corporibus alienis et " λέγειν, αὐτοὺς ἐν ἀλλοτρίοις σώμασι τὸν νοῦν τῇ mentem et animam perdidisse. m Leg. τιμῶντα. ψυχή συναπολωλεναι. NOTÆ. Πολυγαμία. Retinui vocem, quia est ambigua. Sed hoc in loco putem, non significare pluribus simul uxoribus uti, ut Jacob, David, Herodes, alii olim utebantur, sed ad tertias quartasve nuptias progredi. Rem mali ominis et nominis in Ecclesia; sed, prob pudor, ab iis usurpatam, qui καθαρότητα affectant hodie. Δεσποτικῶν ἐντολῶν. Intelligit illud Domini de intuitu mulieris ad illam concupiscendam, quod alibi in epistolis explicat. 'Ex yap rou op, γίνεται τὸ ἐρᾷν. Ut vidi, ut perii / ut me malus ab stulit error / hic oculi dicuntur δαδούχοι έρωτος, amoris lampadiferi. Hine illud Philemonis, Ορῶσι πάντες πρῶτον, εἶτ᾽ ἐθαύμασαν, εἶτ᾽ εἰς ἐλπίδα ἐν έπεσαν, αὕτω γίνεται ἐκ τούτων ἔρως.

EPISTOLARUM LIBER I. ςθ'· Μέθην καὶ τρυφὴν τῶν ἀρχόντων, ναυάγιον νόμιζε τῶν ἀρχομένων. Οτε γὰρ ὁ κυβερνήτης και ταποντίζεται τῇ πλησμονῇ καὶ τῷ οἴνῳ, πῶς οὐχὶ μυρίοις κύμασι καὶ κλυδῶσιν ἐσχάτοις ἡ κυβερνωμέ να προσαῤῥάξει πολιτεία, καὶ τῇ τοῦ κυβερνήτου συγκαταποθήσεται ἀπωλεία; ρ'. Μηδένα μηδέποτε ἀνθρώπων, μηδὲ τῶν τυχόν των, εἰς ἀπόγνωσιν συνελάσης. Ισχυρὸν γὰρ καὶ ἄμαχον ἀπόγνωσιν ὅπλον, καὶ πολλάκις ἀνάγκη στρατηγήσασα πράξεων παραβόλων, ἀνελπίστους μεταβολὰς ἐξειργάσατο, καὶ πρὶν ἢ γενέσθαι, μύθους νομιζομένας. ρα. Αριστον μὲν ἀνθρώπῳ μὴ διαμαρτείν, μηδέ τῆς ὀρθῆς κρίσεως ἀποσφαλῆναι· συνετοῦ δέ, καὶ πεσόντα θᾶττον ἀναστῆναι, καὶ χρῆσθαι τῷ πταίσματι, πρὸς τὸ μὴ πάλιν πεσεῖν παραγγέλματι. ρβ'· Τὸ περὶ τοὺς πόνους ἐκούσιον, τῶν ἀκουσίων ἀφαιρεῖται τὸ ἀφόρητον καὶ χαλεπόν· δι' ὁ χρήσιμος ἡ ἐν τοῖς ἀκουσίοις τριβὴ καὶ μελέτη. βγ'. Αρχικῆς ἀρετῆς καὶ τελείας, μὴ μόνον τὸ πλῆθος αἰσχύνεσθαι πρὸς τὸ μὴ ἁμαρτάνειν, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν πρὸ τοῦ πλήθους. ρδ΄. Ἡ διὰ λόγων ὕβρις τοῖς ἐλευθέροις οὐ πολὺ παραλλάσσει τῆς διὰ πληγῶν καὶ μαστίγων. Χρὴ οὖν παραφυλάττεσθαι τὸ προπετὲς τὸ ἐν τούτοις. Οὐ μέγα γὰρ δοκοῦν, μεγάλας φέρει ζημίας. ρέ. Πολλοὺς ἔβλαψεν εὐτραπελία· ἀπὸ γὰρ γνώμης διεκπεσοῦσα παιζούσης, καιρία πληγή γέγονε τοῖς διαπαιχθεῖσι· καὶ βραχείᾳ τέρψει τῶν ἐπιτυχόντων, μεγάλας ἔτεκεν ἔχθρας τῶν σπουδαίων. Ην παντὶ μὲν ἔμφρονι παραφυλακτέον, ἄρχοντι δε μάλι στα τῶν ἄλλων· ὅτι καὶ χυδαῖον, καὶ καταφρονεῖσθαι μᾶλλον, ἡ χαριεντίζεσθαι, παρασκευάζει. ρϛ΄, Εὐεργετων τὸ ὑπήκοον περιφρούρει, ὡς τῆς ἀρχῆς νεύρα καὶ οἰκεῖα μέλη. Εκείνων γὰρ διασπα σθέντων, κίνδυνος καὶ τὴν σὴν συγκαταλύεσθαι ἐξουσίαν. ρί. Τὰς μελετωμένας - στάσεις, ὅσαι μὴ σβέσαι ῥᾷον, ἄμεινον ἀγνοίας ὑποκρίσει δοῦναι, καὶ λήθη καλύψαι, η θριαμβεύσαντα ἐπεξιέναι. Τὸ μὲν γὰρ ἔσθ' ὅτε καὶ πλέον ἀνῆψε τὴν φλόγα, καὶ χαλεπούς p ἤνεγκε κινδύνους, καὶ πολλῇ καὶ τόν διασωθέντα περιέβαλε ζημίᾳ· τὸ δέ, πραέως κοιμίζειν, καὶ μετὰ τοῦ ἀκινδύνου, τὸ φιλάνθρωπον καὶ συνετὸν καὶ ἀζήμιον περιέχει. ρη· Δεῖ τὸν ἄρχοντα, φερομένων μὲν αὐτῷ κατὰ ροῦν τῶν πραγμάτων καὶ εὖ συνεστώτων, ὡς σαλευομένων ἀσφαλίζεσθαι καὶ ἐπιμελεῖσθαι. ᾿Ανατρεπο 99. Ebrietatem principum atque luxum naufra gium esse existima subditorum. Quando enim vino atque crapula gubernator, tanquam mari, demergi tur, necesse est ut respublica ejus gubernationi credita, sexcentis fluctibus et alluvionibus allisa agitetur, imo et una cum gubernatore demerso, pari quoque interitu male pereat. 100. Neminem mortalium, ne quidem obscurissimorum, ad desperationem adigas. Est enim desperatio robustum quoddam et inevitabile telum. Quin sæpe accidit, ut progressa in aciem necessitas, rerum præter exspectationem mutationes una induxeritinexspectatas, quas loco fabularum habere volueris, antequam actu compleantur. 101. Optimum est ut homo nec omnino aberraret, nec a sani judicii norma excederet; sed prudentis est, quantocius ut collapsus resurgat, et lapsum sic suum instituat ne deinceps labatur. 102. Voluntas in laboribus suscipiendis prompta, involuntariorum illud durum telum et intolerandum frangit. Optimum estigitur de voluntariis meditari, et in iisdem inhærere. 103. Ad virtutem et perfectionem principis spectat, tum turbam promiscuam, tum imprimis seipsum pudore a peccatis abstinere. 104. Contumelia verbis ingesta apud homines liberos parum differt a plagis acceptis et verberibus. Cavendum est ergo ne proclivis feraris ad conviciandum, siquidem id quod haud creditur magnum, magna damna procurat. 105. Multos urbanitas læsit: ab animo siquidem ludenti profecta, aliquando vulnus lethale illusis infligit:quæ per admodum brevem oblectationem cuicunque obvio impensam, inimicitias etiam graves inter prudentes excitavit. Hanc ideo quisque prudens evitabit, princeps imprimis; cum res sit, quæ contemptum potius parit, quam gratiam vel acceptationem aliquam. 106. Beneficiis subditos circumvallato, tanquam nervos imperii, et tua ipsius membra. Nam si illa discerpantur, periculum tibi interitus incumbet, et imperii ruina. 107. Seditiones conspirationesque quas facile non licet exstinguere, conduceret per dissimulationem et prætensam ignorantiam oblivioni tradere, quam publico quasi triumpho propalare. Ita enim fieri solet ut flamma magis ex eo accendatur et pericula non levia creentur; quin et nonnisi male multatus salutem sibi quis comparaverit. contrario vero, moderatione sopitur malum, et præterquam quod sine periculo sit, misericordis, prudentiæ, utilitatisque rationem subit. 108. Principem oportet, cum statu secundo res ipsi succedant et in tuto sitæ esse videantur, non secus tamen quam in tempestate procurare, et saluVARIE LECTIONES. - Leg. μεμελετημένας.

καὶ ἑδρασθεῖεν, βουλεύεσθαι καὶ φροντίζειν· οὐδέτε ρον γὰρ τῶν ἐπὶ τἀναντία φερόντων ἡ πεῖρα δείκννσιν ἀνέλπιστον. ᾿Αλλὰ πολλάκις μικρὰ ῥαστώνη μετ γάλας ἀρχὰς καὶ ὑπερόγκους κατήνεγκεν, καὶ πάλιν σπουδὴ σὺν εὐβουλίᾳ, εἰς μέγα δυνάμεως ύψος τους κατενεχθέντας ἐπανήγαγεν. lis habenda rationem gerere; conturbatis autem μένων δε, καὶ συῤῥηγνυμένων, ὡς ἂν ἐπαναχθείησαν rebus, et in se collisis, omni consilio et cogitation incumbere, ut in statum redigantur, et bene stabiliantur. Nam quæ ita comparata sunt, utin partem utramlibet ferantur, ipsa experientia docente, desperari non debent. Sed interdum factum fuit ut secura negligentia,quamvis tantilla,principatus magnos et excellentes pessumdederit, quos ita deturbatos diligens cum recto consilio industria, in magnitudinem eximiam reductos, restauravit. ρθ'. Οἱ ἔμφρονες καὶ εὐσταθεῖς τῶν ἀνθρώπων, κατορθούντες μέν, οὐ φυσιοῦνται, ἀλλὰ μετρίῳ φρο νήματι τῆς εὐπραγίας κοσμοῦσι τὸν ὄγκον, καὶ τῶν φθονούντων διαπραΰνουσι τὸ φλεγμαῖνον. Περιπταίον τες δε, φέρουσι γεναίως, καὶ τὸ συνε[εν]χθεν, ἀρετῆς 109. Prudentes et moribus compositi viri rebus prosperis non inflantur, sed moderata quadam de se opinione felicitatis suæ mensuram exornant, qua et invidorum quique malevolentiam asperatam lenire solent. Quod si ces pitaverint, fortiter illud ferunt, in argumentum virtutis sum, id, quod conti- ὑπόθεσιν ποιούμενοι, τῷ κράτει ταύτης δυναμοῦσι git, trahentes, cujus potestate mentem sibi suam roborant, et desperationem omnem ab animo procul amoliuntur. Intelligunt enim esse res humanas omnes versatiles, instabiles et minime firmas: levitatis porro et insipientis esse, imo et pusillanimitatis, rebus secundis attolli et inflari, adversis autem valde dejici, et mærore turpiter macerari. τὴν γνώμην, καὶ τὸ ἀθυμοῦν ἐξορίζουσι τῆς διανοίας. Ἴσασι γὰρ τὸ ἐφ' ἑκάτερα τρεπτὸν, καὶ ἄστατον, καὶ ἀβέβαιον τῶν ἀνθρωπίνων. Αφροσύνης δὲ καὶ κου φότητος καὶ ἀπειροκαλίας, τό τε ἐν ταῖς εὐπραγίαις ἐπαίρεσθαι καὶ τὸ ἐν ταῖς δυσπραγίαις σφόδρα κατα τίπτειν καὶ ἐνασχημονεῖν τῇ ἀθυμίᾳ. ρί. ᾿Ανδρῶν μὲν συνετῶν, προνοῆσαι τὰ δυσχερή καὶ ἀπώσασθαι δι᾽ εὐβουλίας· οὐκ ἐλαττόνων ο δε, καὶ τὰ συμβεβηκότα καλῶς διαθέσθαι καὶ οἰκονο μῆσαι. 110. Prudentibus convenit adversa prævidere, eademque per consilium sanum opportune semovere. Nec minus convenit, quæcunque acciderint, optime composita ferre, et in rem suam vertere. 111. Novi ego confertim incurrentes rerum mo les, inexspectato adventu, homines terrefactos et consternatos reddere, etiam spectatores, et qui tranquillius aliquanto ferrent ea, adeo ut, nec adversus futura stantes in procinctu, onus illud possint a se excutere; atque ita etiam cum damnum inde dimanans non adaugetur, verum potius remittatur, per mores alioqui modestiores. Vidi, inquam, vidi quasdam res ita compositas, ut per consuetam familiaritatem, paulatim progrediendo, alleviatæ, in omnis molestiæ carentiam evanuerint; alias vero interdum e contrario, eos etiam qui ita vivebant, ut auderent, curarent nihil, tanquam stimulis e somno punctos, excitasse. Quisque enim inexspectato et subitaneo rerum adventu excitatus, et quasi prurigine impulsus ad agendum accedit, ita ut ne quidem ad unius diei spatium potuerit resistere novitas: cum sint aliæ res, nec ipsæ assuetæ, quæ paulatim se subinferunt, et illapsæ quieto nec tumultuoso sensum omnem innovationis efugiunt, ν ἔδωκαν, οὐδὲ τοῖς πεπειρασμένοις. Τινές δὲ, τὸν quæ sine labore illabuntur, nec novitatis alicujus accessoriæ vel memoriam relinquunt, ne quidem apud experientiam edoctos. Quædam vero cum ad ο έλαττον. Ρ γρ. ἡ καινοτομία. ρια. Οίδα πράξεις ἀθρόον ἐπιστάσας, καὶ τῷ ἀδοκήτῳ τοῦ συμβεβηκότος ἐκπλαγέντας, τούς τε θεαμένους, καὶ ἡσύχως ἐνεγκόντας τὰ συνενεχθέντα, καὶ οὐδ᾽ εἰς τὸ ἔπειτα διαναστάντας, αποσείσασθαι τὸ βάρος· μάλιστα δὲ τῆς ἐξ αὐτῶν οὐ συναυξομένης βλάβης, ἀλλὰ καὶ τρόποις ἄλλοις πραοτέροις ύπου χαλωμένης. Ἰδὼν γὰρ ἴδον ἐνίας οὕτως οἰκονομη θείσας, καὶ τῷ συνήθει, κατ' ὀλίγον, ἐπὶ πλέον συν επικουφιζομένας, εἰς τὸ ἀλυπώτατον ἀποκριθείσας· ἄλλας δε τουναντίον, καὶ τοὺς πρὸς ἀμέλειαν καὶ ἀτολμίαν ζῶντας, κέντρου δίκην, ὡς ἐξ ὕπνου, δι εγηγερκυίας. Τῷ γὰρ παραλόγῳ καὶ ἐξαιφνιδίῳ τῶν προστυχόντων, ἕκαστος ανηρεθισμένος, πᾶς ἀνὴρ τοῖς πράγμασιν ἐγεγόνει· καὶ οὐδὲ ἐπὶ μιᾶς ἡμέρας αντέσχεν ἐπισχεῖν τῇ καινοτομίᾳ· ἄλλαι δε, καὶ αὗται τῶν οὐκ ἐξ ἔθους, κατὰ μικρὸν ὑπεισιοῦσαι, καὶ τῷ ἡρεμεῖ καὶ ἀταράχῳ συνδιακλέπτουσαι τὴν συναίσθησιν τῆς καινοτομίας, παρεισέδυσάν τε οὐ σὺν πόνῳ, καὶ οὐδ᾽, εἰ καινότερόν τι συνέβη, μνήμην όμοιον τρόπον ἐπιχειρήσασαι παρεισδύνειν, καὶ τῷ μὴ τυραννίδι μηδ' αὐτοδεσπότῳ κράτει, καὶ ἐκ τοῦ ἐμφανοῦς, ὥσπερ ἐπισκήπτειν, δειλίαν καταγνωVARIE LECTIONES. ΝΟΤΕ. 36 Confusa est hæc et hians, ut alias quoque oratio, per totam hanc sectionem. Hoc autem vult se scire ubi πράξεις ἀθρόον incubuere eos qui inexspectato terrefacti sunt, non tantum quibus incubuerant, sed et etiam spectatores, cum quiete ferrent, excussisse onus.Illa porro, ἀλλὰ δὲ τούναν τίον, vel corrupta sunt, vel certe. σόλοικα, ut ixeστος εἰ πᾶς ἀνήρ. Mihi sine libris melioribus hac sunt conclamata: sensum et εὐρυθμίαν extundat qui potest,

EPISTOLARUM LIBER I. σθεῖσαι, θάττον ἀνετράπησαν ὑπὸ τῶν ἐπιτυχόντων. eumdem modum subinferre se attentaverint, nec per Τῷ γὰρ καθ᾿ ἑαυτὰς εὐλαβεστέρῳ, εἰς θράσος άσχετον καὶ παράβολον τόλμαν ἐξοπλίσασαι, καὶ τοὺς πρὸ τούτου δόξαντας ἐπιεικεστάτους, αὐτῇ συνεφθά ρησαν τῇ ἐπιχειρήσει. Πῶς οὖν ἔστι τυχεῖν τοῦ σκο ποῦ; τἀναντία γὰρ διὰ τῶν αὐτῶν ὁρᾶται συντετελεσμένα. " Αμεινον μὲν μηδ' ἀπάρχεσθαι τῶν τοιούτων. δειναὶ γὰρ αἱ καινότητες, καὶ χωρὶς ἑτέρου λυπηροῦ, θορυβεῖν καὶ πλήττειν διανοίας, καὶ εἰς διαβολὴν καὶ ὕβριν ἐκκαλεῖσθαι τὸ πλῆθος. tyrannicam quamdam vel arrogatam potestatem, et vim manifestariam, impressionem fulminis in modum facere, tamen sub prætextu timiditatis facillime, etiam ab obviis, subvertuntur. Dum enim naturaliter sibi insitam timiditatem ad audaciam intolerabilem, et præter omnem exspectationem exarmant,etiam eos qui multo moderati prius habebantur, ad primum inceptum perdiderunt. Adeo quæri potest qua ratione finem quis propositam assequatur, cum per easdem causas effectus progignuntur contrarii. Præstitisset certe, ne quidem ab istis incepisse: sunt enim novitates, non accedente aliunde molestia aliqua, ita quodammodo a se compositæ, ad mentem turbandam et de statu suo movendam,ad vulgus hominum inducendum ad calumnias et convicia ingerenda. ριβ'. Ἐπεὶ δ᾽ ἔσθ' ὅτε χρεία κατεπείγει, καὶ δεῖται 112. Cum interdum necesse sit ut is, qui rebus πράξεως ο προεστηκώς καινοτέρας, ἂν μὲν μέγα administrandis præest, aliquid innovet, non est ὄφελος καὶ εὐφροσύνην ἐξ αὐτῆς τὸ κοινὸν εὑρίσκῃ, οὐδὲν δεῖ σκέψεως καὶ μελέτης· ἄν δ᾽ ἄλλως, καὶ λυπηρὰ εἴη, λόγῳ μὲν διελθεῖν, ὅπως ἄν ὡς ἄριστα διανυσθείη, οὐ ῥᾴδιον οἶμαι. Τὰ γὰρ κατά τινας ἰδικωτάτας ἐπακολουθοῦντα περιστάσεις, οὐκ ἔνεστιν ἀκριβῶς κοινοτέρῳ λόγῳ, καὶ τῶν ἔργων πόρρωθεν, θηρᾶσαι. Πλὴν ὅ γε καλῶς, ἐν τοῖς προειρημένοις ἐγγεγυμνασμένος, καὶ πρὸς τὰ τοιαῦτα τὴν ἄνωθεν ῥοπὴν ἐπίκουρον ἔχων, μεγάλην εἴσεται δύναμιν συνειλεγμένος. ριγ΄. Οπλων καὶ ἀνδρείας καὶ στρατηγίας κρατ ταιότερον καὶ ἀσφαλέστερον νόμιζε τὴν εὔνοιαν τῶν ἀρχομένων. Ταύτης μὲν γὰρ παρούσης καὶ στρατο ηγούσης, κἀκεῖνα χρήσιμα, καὶ μεγάλην ῥοπὴν πρὸς c πάντα παρέχει. ᾿Ανηρημένης δὲ τῆς εὐνοίας, ἄμεινον συνανηρῆσθαι κἀκεῖνα. Θάττον γὰρ ἐπὶ τὴν μισοιμένην ἀρχὴν, ἢ κατὰ τῶν πολεμίων ἐθέλει ταῦτα κινεῖσθαι. ριδ'. Λόγους μὲν ἤλεγξαν δόρατα πολλάκις. " Ημ. βλυνε δε πολλαχοῦ καὶ λόγων ἰσχὺς, ὀξύτατα πολέ μου, καὶ μεγάλων ὁρμὴν διέλυσε στρατευμάτων. Χεῖρες ἄρα μετὰ λόγου, διπλούν τρόπαιον. Πόνους ἐλπίδες νευροῦσι, καὶ πόνοι τίκτουσιν ἐλπίδας. Σὺ δὲ ἐξιλεούμενος τὸ Θεῖον, μηδενὸς ἀμέλει τῶν πρακτέων, καὶ καλὰς καὶ μεγάλας ἐλπίδας θερίσεις. ρι. Επικουρεῖν ἐν οἷς ἕκαστος ἔχει χρείαν, ἀρχικῆς καὶ ἐχέφρονος διανοίας· μάλιστα δὲ τοῖς ἐν συμφοραῖς περιπεσοῦσι Μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων, καὶ ἀείμνηστον συντηρεῖν εἰώθασι τὴν εὐεργεσίαν. ρις΄. Η εὐδαιμονία τῶν ὑπεξουσίων, ἄκραν ἀνακηρύττει σύνεσιν καὶ δικαιοσύνην τῆς ἐξουσίας. ριζ. Περὶ ὧν ἂν εὖ πράξης, εἴτε ἐν τῷ οἰκείῳ βίῳ, εἴτε ἐν τῷ κοινῷ τῆς πολιτείας, τῷ Θεῷ ἀνατιθέναι δικαίου τὴν αἰτίαν. Οὕτω γὰρ μᾶλλον τε αὐτὸν ἐπί· κουρον ἕξεις, καὶ θεοφιλής εἶναι δόξεις, καὶ κούφον σεαυτὸν καὶ ἀλαζονικὸν οὐκ ἐλέγξεις, καὶ τοῦ φθόνου δείξεις περιτεθραυσμένας τὰς ἀκίδας. ριή. Ταῦτά σοι ἐκ πολλῶν ὀλίγα (ὦ τῶν ἐμῶν πνευματικῶν ὠδίνων εὐγενὲς καὶ γνήσιον γέννημα τῆς περὶ σὲ φιλίας καὶ υἱοθεσίας, οιονεί τινα θεία συμβόλαια καὶ ἀρετῆς ἀρχετύπους ἀνατίθημι πίο sollicitius exquirendum, utrum inde aliquid vel utilitatis, vel jucunditatis communitati hominum acquiretur. Quod si per molestum id fuerit, non est, opinor, proclive rationem explicare, ut quam optime transigatur. Quæ enim specialiores consectantur rerum instantias, non possunt accurate communi quodam sermone explicari, nec indagari eo qui recesserit longius ab operibus. Verumtamen qui cum laude versatus est in antedictis, et divinum in rem præsentem auxilium præsto habet, magnam facultatem afferet ad illud peragendum. 113. Armis, fortitudine, exercitu quovis preevalentiorem et tutiorem subditorum benevolentiam arbitrare. Hæc si adfuerit, et agmen duxerit, illa erunt utilia: ista autem sublata, præstaret et illa quoque una tolli. Nam multo citius contra principem invisum, quam contra hostes movebuntur. 114. Plurifariam consilium hastis cedit, sape numero etiam et rationis vis belli procinctus exercitusque hostiles magnos elusit: sint ergo manus cum consilio juncta, duplex tropmum. Laborem spes roborat, et spem labores ´progignunt. Tu autem rite Deum veneratus, noli aliquid omittere quod agendum est; ita spem tibi metes et magnam et amplam. 115. Subvenire cujuslibet necessitatibus, animum regium decet et prudentem, ante alios iis qui in calamitates inciderunt. Solent enim illi, ad cætera, æternam beneficii collati memoriam conservare. 116. Subditorum felicitas summam principis deprædicat cum prudentiam, tum justitiam. 117. Deo causam ascribere æquum est eorum quæ prospere gesseris, seu in privata, sive in publica vita. Fiet enim ita ut illum habeas libentiorem, auxiliatorem, et ut Deo dilectus videaris: nec redarguere te quisquam possit, vel levitatis vel superbiæ; sed et invidiæ quasvis acies retusas et anfractas reddes. 118. Hæc e multis pauca, apud te (o tu parțus mei spiritualis verum et genuinum gennema) amicitiæ et filiationis tanquam a Deo quædam symbola et virtutis tabulas archetypas, depono, ut dum ad