(*) ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ (ΑΓΙΩΤΑΤΟΥ ΦΩΤΙΟΥ ΔΙΗΓΗΣΙΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΑΝΙΧΑΙΩΝ ΑΝΑΒΛΑΣΤΗΣΕΩΣ. EJUSDEM SANCTISSIMI PHOTII NARRATIO DE MANICHÆIS RECENS REPULLULANTIBUS. SERMO PRIMUS. 1. Cum multis ignotum esse videamus, undenam exsecrandus ille nuper exortus Paulicianorum cœtus hoc nomen acceperit, ac varias ea de re nec sibi mutuo consentaneas opiniones circumqua· que sparsas esse sciamus, non abs re fore duxi, quæ narratu eorum accepi, qui hujusmodi defectionis scelus detestati fuerant, pœnitentiæque lacrymis abluerant, populari brevique sermone de hoc argumento recensere, eaque addere, quæ præter priscorum Manichæorum sententiam a posteris eorum novata et adinventa fuerunt. II. Samosata urbs est Syriæ, ubi olim ManichæoΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Δ΄. Πολλοῖς ὁρῶντες ἀγνοούμενον, ὅθεν δὴ τὴν ἐπωνυμίαν τὸ βδελυκτὸν τοῦτο καὶ νεοφανὲς τῶν Παυλικιανῶν ἐκληρώσατο σύστημα, καὶ πολλὴν ἐσκεδασμένην ἀνακόλουθόν τε καὶ διάφορον τὴν περὶ τοῦτο συρομένην εἰς πάντας ὑπόνοιαν· οὐκ ἄκαι ρον ἡγησάμην βραχέα τινὰ καὶ ἅπερ ἀνεπυθόμην παρὰ τῶν βδελυξαμένων καὶ μὲνανοίας δάκρυσι τὸ τῆς ἀποστασίας ἀποπλυναμένων ἄγος, καθωμιλη μένῳ καὶ συντόμῳ λόγῳ περὶ ταύτης διαλαβεῖν τῆς προθέσεως, καὶ εἴ τι ἄλλο παρὰ τὰ πάλαι δόξαντα τοῖς ἀπὸ Μάνεντος ἐνεωχμώθη τε καὶ συγκατεσκευάσθη τοῖς ὕστερον. Β΄. Σαμόσατα πόλις ἐστὶ τῆς Συρίας, ἐν ᾗ πάλαι continentur, collegi, partim integra posuisse, partim, ut longitudinem evitarem, compendio comprehendisse, et ex patriarchæ, quem ante commemoravi, scriptis ea prætermisisse, quæ vel profundiora vel imperfecliora paucis essent profutura, aut placitura, sententias tamen easdem, licet aliis verbis, aliisque dicendi rationibus retinui. Ορῶντες. Ὁρῶν τε Colbertinus, male. Οὐκ ἄκαιρον. Coislinianus præmittit καί, quo opus non est, unde nec in Hamburgensi legitur. Καθωμιλημένῳ. Per populari reddendum censui, cujus in versione eruditissimi interpretis non habita erat ratio. Brevem quidem narrationem hanc suam de Paulicianis appellat Photius, ex qua tamen plura discas, quam ex reliquis omnibus, qui buc curas suas retulerunt, ipso etiam Petro Siculo non excepto, cujus Historia de ortu, progressu, et occasu Manichæorum, sæculo 1x fere inclinante scripta, et Ingolstadii a Matthæo Radero Græce et Latine an. 1604, in-4, edita est. Toυ aútov, etc. Ita habet titulus apographi sciendum est me, qui capita hæc, quæ in hoc titulo Holsteniani, quamvis in eo volumine, quod in bibliotheca nostra publica exstat, nihil quidquam Photii præterea legatur, sed Serapionis et Titi Bostrensis contra Manichæos commentationes proxime antecedant. Hinc forte non præter rem colligas, in codice Vaticano, ex quo Holstenius Photiana hæc describi forte curavit, alia ejusdem lecta fuisse. Codex Coislinianus titulum nonnihil, sed vocibus tantum diversum, exhibet ita: Φωτίου τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως ἐν συνάψει διήγησις τῶν νεοφαντῶν Μανιχαίων ἀναβλαστήσεως. Ceterum ipsum hoc Photii opus edituri erant, si per fala licuisset, viri præstantissimni, de quibus in præfatione diximus. Photii genuinum esse opus, tum dictionis genus tum in primis luculentum Euthymii, sæc. XII scriptoris, testimonium in Panoplia dogmatica, tit. 20, contra Paulicianos exstans ubi is copiosa excerpta ex his Photii libris affert, eaque ipsius nomini inscribit. Afferam hic verba, prout in editione Operis Euthymiani Tergobystensi Grace leguntur: Χρὴ δὲ γινώσκειν, inquit, ὡς ὁ ἐπιλεξάμενος ἐγὼ τά τε ἤδη ῥηθέντα καὶ τὰ ἐφεξῆς ὑποτεταγμένα τῷ παρόντι τίτλῳ κεφάλαια, τὰ μὲν καθ' ὁλόκληρον τέθεικα, τὰ δὲ κατ' ἐπιτομὴν, τὸ μῆκος ἐκκλίνας. Τινὰ δὲ τῶν ἐν τοῖς συγγράμμασι τοῦ δηλωθέντος πατριάρχου καὶ πάντη παρέδραμον, ὅσα διὰ βαθύτητα νοημάτων ἢ καὶ διὰ τὸ λίαν ἐμπερίβολόν τε καὶ ἐγκατάσκευον ὀλίγοις μὲν ἦσαν προσιτὰ καὶ εὐάρεστα, τὰς αὐτὰς δὲ σχεδὸν παριστῶν ἐννοίας τοῖς ἐκλεγεῖσιν, εἰ καὶ δ' ἄλλων λέξεων καὶ ἐτεροτρόπων ἐπιχειρημάτων συνεπεραίνοντο. Quæ quidem Franc. Zinus tomo ΧΙΧ Β:- blioth. Patrum, p. 206, ita Latine convertit: Illud Τοῖς ἀπὸ Μάνεντος id est, Manetis asseclæ. Ita enim Græci passim. Sic Apollonius, epist. 16, οἱ ἀπὸ Πυθαγόρου καὶ ἀπὸ Ὀρφέως, id est, philosophi Pythagoram vel Orpheum secuti. Diversæ nonnihil notionis phrases sunt ὁ ἀπὸ φιλοσόφων, ὁ ἀπὸ νοταρίων, id est, qui philosophus vel nolarius fuerat. Non opus est, ut moneam de diversa nomen Manetis apud Græcos et Latinos flectendi ratione: apud illos enim nunc Μάνου, nunc Μάνετος, apud hos vero Manæ, Manelis et Manis formam legas, si tamen Suidam aulias, tom. II, p. 492, Μάνεντος declinandum fuerit.

CONTRA MANICHEOS LIBER I quædam nomine Callinice, quæ totum hujus hæresis cœnum in se collegerat. Hæc duos parit filios, quod utinam Deus avertisset: alium Paulum,alium Joannem appellarunt. Hi non minus infaustæ illius hæresis, quam uteri proles, defectionis virus sine ullo temperamento acceperunt. Illos vero utpote impietate alios præstantes et actuosos, maloque fovendo natos, qui tum delestandæ sectæ præfecti et mystagogi erant, in regionem Armeniacorum, ut nunc vocant, ad prædicandam impietatem miserunt: Phanarea, vicus sic ab incolis dictus, eos ante alios omnes excepit, impietatisque semina fovit; unde etiam unus ex circumpositis vicis Eptsparis nomen sortitus est. Ex prædictorum igitur altero, cui Paulo nomen, defectionis amatores, mutata ea, quæ a Christo derivatur, nomenclatura Pauliciani appellati sunt. Alii dicunt non ex altero, sed ex utroque conjunctis nominibus denominationem accepisse barbaram, et pro eo, quod Pauloioannes dici debebant, appellari ita, ut nunc vocantur (id est, Pauliciani). τὸ Μανιχαίων θεοστυγὲς ἐπεκώμασε φρόνημα. rum doctrina Deo perosa floruit. Ibi erat mulier Εν ταύτη γυνή τις ὀνόματι Καλλινίκη (7] της τοιαύτης αἱρέσεως ὅλον ἐν ἑαυτῇ συλλαβοῦσα τὸν βόρβορον, δύο τίκτει παῖδας, ὡς εἴθε μὴ ὤφειλεν, ὧν ὁ μὲν Παῦλος, τὸν δὲ Ἰωάννην ὠνόμαζον. Οὗτοι παῖδες οὐδὲν ἧττον τῆς γαστρὸς ἢ τῆς αἱρέσεως ἐκείνης γενόμενοι τῆς κακοδαίμονος, ἄκρατον τὸν τὸν τῆς ἀποστασίας εἰσεδέξαντο. Καίγε τῶν ἀλλῶν ἐπὶ τῇ δυσσεβείς διαφέροντας και δραστη ρίους ὄντας τὸ κακοποιῆσαι κήρυκας τῆς ἀνομίας τοῦ τοιούτου μίσους οἱ μύσται καὶ μυσταγωγοί εἰς τὴν τῶν ᾿Αρμενιακῶν οὕτω νυνὶ καλουμένην χώραν ἐξέπεμψαν. Φανάρια δὲ αὐτοὺς ἐπιχωρίῳ γλώσσῃ τὴν κλήσιν ἡ κώμη λαβοῦσα πρὸ τῶν ἄλλων ὑπεδέξατο, καὶ τὰ τῆς ἀσεβείας ἐνεκυμόνησε σπέρματα, ἐξ οὗ καὶ τὴν προσωνυμίαν ἔν τι τῶν περιεχομένων αὐτῇ χωρίων Επίσπαρις εκληρώσατο. Ἐκ θατέρου τοίνυν τῶν εἰρημένων, ὅτῳ Παῦλος ἦν ὄνομα, ἀντὶ τοῦ γινώσκεσθαι διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρωνυμίας τὴν τῶν Παυλικιάνων κλῆσιν οἱ τῆς ἀποστασίας ἐρασταί μετηλλάξαντο, οι δὲ οὐκ ἐκ θατέρου φασὶν, ἀλλ' ἐξ ἑκατέρου συναφθέντων ἀλληλοῖς τῶν ὀνομάτων εἰς ἐκβαρβαρωθεῖσαν ἐπίκλησιν σύνθετον, καὶ ἀντὶ τοῦ Παυλοϊωάναι καλεῖσθαι αὐτοὺς ὅπερ νῦν ὀνομάζονται. Γ΄. Χρόνου δὲ διαῤῥυέντος ἕτερον αὐτοῖς τὸ τῆς ἀποστασίας συνέδριον χειροτονοῦσι διδάσκαλον, ὃς ἐκ τῶν γεννησαμένων Κωνσταντίνος ἕλκων τὴν κλή σιν εἰς Σιλουανὸν ἑαυτὸν μετωνόμασε Και γε III. Elapso tempore defectionis senatus ille alium sibi constituit doctorem, qui a parentibus Constantinus appellatus, hoc nomen mutavit in Silvanum. Et quidem hunc multo pluris habent defectionis priVARIE LECTIONES ET NOTÆ. sed et ex rei veritate. Ex quo intelligitur, non confundendos esse utriusque factionis homines, quod usu venit Theodoro Balsamoni in Canonem Nicecum 19. (β) Επεκώμασε. Ita scribendum censui pro G θειαν. Id est, Paulus Niger non solum nomine, ἐπεκόμασε Coisliniani. Euthymius tit. 20 Panopliæ, ubi excerpta ex Photiano scripto exhibet, quæ subinde cum nostris his ex editione Græca Tergobysti an. 1710, fol. curata comparabimus, babet eodem sensu εἶτεκώμασε. De Callinice lege Cedreni Annales p. 356. 'Exelvr,c, illius, ex ms. Hamb. addidi. Ακρατον, purissimum, non mutatum: confer de vocis hujus notione erudite exponentem Thom. Catakerum in Adversariis Miscellan. cap. 5, p. 42, edit. Londinens. (10 Μύσται καὶ μυσταγωγοί. Per illos discipuli et initiati; per hos doctores et ad sacra illa sacerrima duces proprie indicantur, phrasi, nostro et aliis ecclesiasticis scriptoribus, inque his Gregorio Nazianzeno, perfamiliari. ᾿Αρμενιακών. Ita Coislin Noster 'Αρμενιάχων. Malim prius. Επισπαρις. Ab ἐπισπείρω, dissemino. Παυλικιάνων. Ita noster: Coislinianus habet Παυλικιανῶν· malim priorem declendi rationem, quam et in Euthymio observatam vidi, et res ipsa commendat, si ex duobus Pauli et Joannis nominibus eam appellationem conflatam credamus. Interim diversimode hæretici illi apud veteres vocantur, quod pridem observavit Jo. Baptiste Cotelerius ad tomum I Monumentorum Ecclesiæ Græcæ, p. 733, b, nempe Παυλικιανοι, Παυλικιάνοι et Παυλιά χιανοί, item Παυλιανισταί. Videatur idem ad tom. ΙΙΙ, p. 638. Paulus ille, a quo nomen ferunt, ne cum Samosateniano, seculi ut hæresiarcha, confunderetur, a veteribus Μελανοῦ, id est Nigri, cognomine insigniri solet, v. c. a Timotheo, presbytero CPolilano, de receptione hæreticorum, tomo Ill Monumentorum Cotelerianorum et Sophronio Hierosolymilano, act. 11 synodi νι: Παῦλος ὁ Μελανός, οὐ μόνον δὲ λεγόμενος, ἀλλὰ καὶ γενόμενος κατὰ ἀλή Ἑκατέρου. Ila statuit et Anna Comnena, p. 450 Alexiados, Paulicianos dici scribens quasi Παύλους καὶ 'Ιανούς. Sic et Zonaras, ubi de Michaele: Κατὰ τὴν Εψαν δὲ τὸ τῶν Μανιχαίων πλῆθος ἦν πολύ, οἳ καὶ ἀγροικότερον παρὰ τοῦ δημώδους ὄχλου καλοῦνται, ἐκ Παύλου καὶ Ἰωάννου τῆς κλήσεως συγκειμένης αὐτοῖς. Id est, In Oriente vero Manichæorum magna erat copia, qui et minus eleganter a vulgo nomine ex Paulo et Joanne conflato appellantur. Παυλοιωάνους vocal Blastares. Publicanos imo et Populicanos inferiori ætati dictos monuit Carol. Dufresn. ad Alexiam p. 412. Abrahamus ille, qui in Syria, revocata ex orco Paulianistarum hæresi, asseclis suis Abrahamitarum nomen paravit, non recentioris illius Pauli, sed antiquioris doctrinas defendit. Vide Barthol. Herbeloti Bibliothecam orientalem, p. 16 b. Καὶ ἀντὶ τοῦ. Ita hæc vertenda putavi, pro eo, quod vir doctus «et Paulojoannes illos etiam nunc appellari.» Photius enim id sibi vult,bæreticos hos pro eo, quod vi originis suæ vocandi erant Paulojoannes, barbare, id est, minus ad hanc originem accommodate vocari Paulicianos. Ita omnino cepit mentein Photii Euthymius, hoc loco ita scribens: ᾿Απὸ τούτων δὲ τῶν δύο, Παύλου καὶ Ἰωάνους τοῖς μαθηταῖς αὐτῶν ἡ προσωνυμία τῶν Παυλικιάνων ἐπετέθη συντεθεῖσα βαρβαρικώτερον, καὶ ἀντὶ τοῦ Παυλοϊωάννοι Παυλικιάνοι κατονομάζονται: id est, duobus vero istis, Paulo et Joanne, eorum discipulis, Paulicianorum nomen illis barbara quadam formatione, impositum est, atque sic pro Paulojoannes vocantur Pauliciani. Μετωνόμασε. Metonomasia scilicet antiquis-

mipilares quam Callinices filios. Hic itaque, hic, τοῦτον πολλῷ τῶν Καλλινίκης παίδων οἱ τῆς ἀποστα inquam, ad nefaria et non audenda perpetranda promptissimus, hæretica tamen illa dogmata scripto tradere non ausus est. Moribus autem ac frequenti doctrina impietatis Orgia discipulis suis firmiter tenenda tradit. Evangelium quidem et Apostolum quæ divinus Christianorum cœtus complectitur et honorat, descripta ipsis tradidit, nulla facta in verbis et nominibus alicujus momenti mutatione, neque adulterata verbi forma, ut Valentinus et alii fecerant; sed pio sensu penitus subverso atque corrupto,nihil non agens, ut omnia ad defectionis suæ sententiam pertraheret. Et verba quidem divini Evangelii, ut dictum est, tradebat, nullis parenthesibus vel additionibus aperte vitiata, sed iis sensa subjiciebat, cum quibus sacra eloquia nibil affinitatis habent: nulla inter hæc convenientia perspicitur, imo ille inter se pugnant, et ab his omnibus magis ostenditur apostolicorum et evangelicorum verborum consensus. His itaque constitutis decretum ponit, nihil ipsis esse legendum præter Evangelium et Apostolum: sed ille quidem, elapso quodam tempore, magis anima, quam corpore, periit. σίας ὑπασπισταὶ ἐπιπροσθεν ἄγουσιν. Οὗτος δὴ, οὐ τος ὁ δεινότατος κακουργῆσαι τὰ ἀτόλμητα τὰ μὲν αἱρετικά φρονήματα γραφῇ παραδοῦναι οὐκ ἐθάρ ῥησεν. Εθει δὲ καὶ συνεχεῖ διδασκαλια κατασφαλ σάμενος τοῖς μυσταγωγηθεῖσι κατέχειν ἀπαράτρωτα τὰ τῆς ἀσεβείας παρακατατίθησιν ὄργία Τὸ μέν τοι Εὐαγγέλιον καὶ τὸν ᾿Απόστολον καὶ τὸ θεῖον τῶν Χριστιανῶν περιπτύσσεται καὶ τιμῇ σύνταγμα, ἐγγράφως τούτοις παρέθετο, τοῖς ῥήματι μὲν καὶ ὀνόμασιν οὐδὲν μέγα παραλλάτο των, οὐδὲ κατακιβδηλεύων τοῦ λόγου τὸ σχῆμα, καθάπερ Οὐαλεντίνος καὶ ἕτεροι, ὅλον δὲ τὴν νοῦν τῆς εὐσεβείας διαστρέφων καὶ καταθραύων, καὶ πάντα ποιῶν καὶ περιέλκων πρὸς τὸ τῆς ἀποστασίας αὐτοῦ φρόνημα. Καὶ τὰ μὲν ῥητά ὡς εἴρηται δίδωσι κατέχειν (24] τοῦ τε Εὐαγγελίου μήτε παρεν θήκαις μήτε προσθήκαις ἀνέδην λυμπινόμε νος Ανάπτει δὲ τούτοις καὶ ὑποβάλλει νοήματα, οἷς ἁρμόζει μὲν οὐδὲν τῶν ἱερῶν ῥημάτων, οὐδε μία δὲ τούτοις ἀκολουθία ἐνορᾶται, μάχεται δὲ πρὸς ἄλληλα, καὶ ὑπὸ πάντων μᾶλλον δηλοῦται ἡ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ εὐαγγελικών λογίων. Ταῦτα δὴ οὖν παρακαταθέμενος, μηδὲν ἕτερον αὐτοῖς ἀναγινώσκειν παρά τε τὸ Εὐαγγέλιον καὶ τὸν ᾿Απόστολον δόγμα τίθησιν. Αλλ' ὁ μὲν μετὰ χρόνον ἀπεφθάρη τὴν ψυχὴν πλέον τοῦ σώματος. simis quoque hæreticis recepta fuit, nominatim Ebionitis, et ætate illis proxima, de quibus lege Mich. Siricii "Aoxrux De Ebionitis, p. 6, 7. Adde Cl. Jo. Molleri, Homonymoscopiam, p. 764. Manetis vero asseclæ recentiores hunc morem commendatum sibi habuerunt, exemplo Manetis ipso forte adducti. Παρακατατίθησιν. Ila recle Coislinianus, cujus lectionem confirmat Euthymius: noster men - dose habet περικατατίθησιν, errore admodum obvio, cum nihil frequentius sit, quam ut præpositiones παρὰ et περὶ secum invicem permutentur. Ville, quæ huc exempla affert diligentissimus Cotelerius ad tom. II Monumentorum Ecclesiæ Græcæ, p. 655 et ad tom. III, p. 531, 532. Όργια. Cum Orgiie, Eleusiniis aliisque gentilium sacris, quæ præ cæteris celari homines non initiatos solebant, hæreticorum disciplinam comparare consueverunt scriptores Græci veteres, Irenæus in primis et Origenes. Confer etiam auctoris twy φιλοσοφουμένων, quæ Origenis nomen falso prefe runt, prætationern, et quæ ad eam in notis dixi, p. 6 el 7. Quemadmodum enim Gregorius Nazianzenus, orat. 39, eorum sacra σιωπώμενα και σιωπής ἄξια vocat, ita Pseudo Origenes l. c. scile observat, quod hæretici διὰ τοῦ σιωπᾶν καὶ ἀποκρύπτειν τε τὰ ἄῤῥητα ἑαυτῶν μυστήρια ἐνομίσθησαν πολλοῖς Θεὸν σέβειν. 'Απόστολον. Id est scripta apostolica, præter epistolas Petrinas, quam in rem lege infra § 8. Interim Augustinus, lib. ix, Contra Faustum, hanc eorum sententiam referens: «Verumtamen si ejus est et prior illa sententia, nunc emendata est: sin fas non est, Paulum inemendatum dixisse aliquid unquam, ipsius non est;» satis innuit, quomodo dictorum Paulinorum atque adeo et cæterorum aucloritatem, ubi libuerit, subterfugere consueverint. "Α και. Ita restitui ex nostro, pro εἰ καὶ, quod habet Coislin. Certe Euthymius eamdem lectionem exhibet. De Valentinianorum aliorumque haereticorum studio Scripturas canonicas cum apocryphis permutandi, vel interpolandi, lege vel Philastrium De hæresibus, hæresi 88, et quæ ibi erudite monuit doctissimus conjunctissimus Fabricius noster. Adde ejusdem notas ad codic. pseudepigraphum N. T. tom. II, p. 922 seq. Ῥητά. Ita Coislin. et noster: malim tamen cum Euthymio ῥήματα. Είρηται. Ita noster cum Euthymio. Coislin. legit 0 sensu eodem. Κατέχειν. Supplevi ex nostro, cum quo consentit Euthymius, suffragante ipsa dictionis serie. 'Ανέδην. Ita et noster: Colbertinus, monente Cl. Montfauconio, legit ἀναίδην, quod et recepit Euthymius.Scilicet utraque scriptio, sine mutata vocis significatione, apud scriptores obtinet. De significatione diligenter agit, ut solet, Jac. Perizonius ad Æliani Varias Historias, lib. 1, c. 4. Λυμαινόμενος. Ita recte Coislinianus, nec minus Euthymius: noster mendose λυμαινομένους, quam formam nec verbi conditio nec contextus patitur. Quod ad rem ipsam attinet, mitius hic de institutis Paulicianorum exposuisse videtur Photius, negans eos Libris sacris falsarias manus intulisse. Alia fere credere jubet Titus, lib.: Contra Manichaus, p. 16 codicis ms. Hamburg. Postquam enim is observaverat Manichæos æstimationem Evangeliorum simulare polius,quam re ipsa præstare, pergit ita: Έδει γὰρ αὐτοὺς, εἶγε τὰ Εὐαγγέλια ἐτίμων, μὴ περιτέμνειν τὰ Εὐαγγέλια, μὴ μέρη τῶν Εὐαγγε λίων ἐξυφελεῖν, μὴ ἕτερα προσθῆναι μήτε λόγῳ, μήτε ίδια γνώμῃ τὰ Εὐαγγέλια προσγράφειν. Προσγεγρα φήκασι γοῦν ὅσα βεβούληνται, καὶ ἐξυφείλαντο, ὅτα κεκρίκασι. Confer similia apud eumdem lib. I, p. 19; et lib. 111, p. 2. Adde Acta Archelai, p. 99. Atque hæc quidem cum Photii illis conciliari vix possunt, nisi dicas, Titum et Archelaum de veteribus illis Manichæis loqui, Photium vero de recentioribus, Paulicianis scilicet, quos idem passim testatur in nonnullis capitibus a majorum suorum, quorum etiam nomina interdum detestati sint, furore abiisse. Παρά τε. Noster παρά· sed cum Coislinian facit Euthymius.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. Δ΄. Μετὰ δὲ τὸν Σιλουανὸν, Συμεὼν αὐτῶν τοῦ δυσσεβοῦς διδασκαλείου προΐσταται, Τίτον καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν μετονομασάμενος. Εξῆς δὲ ᾿Αρμένιος γένος, Γεγναίσιος ὄνομα, μετακληθεὶς εἰς Τιμόθεον, Καὶ τέταρτος Ἰωσὴφ ὁ εἰς Ἐπαφρόδιτον μεταβεβλημένος τὸ κύριον. Εἶτα Ζαχαρίας, ὃν οὐκ ἐλαχίστη μοῖρα αἱρέσεως μισθωθόν τε ἡγεῖται καὶ τῆς διδα σκαλικῆς αὐτῶν προεδρίας ἀνάξιον. Ἔκτος αὐτοῖς ἐπιγίνεται Βαάνης ὁ ρυπαρός, ἐφ᾽ οἷς ἕβδομον καὶ τελευταῖον κακὸν Σέργιος ἀναφύεται, εἰς Τυχικὸν δὲ καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν μετεκάλεσεν. ᾿Αλλ' οἱ μὲν τῆς ἀποστασίας αὐτῶν διδάσκαλοι, ἀφ᾿ οὗ τῆς Παύλου μετωνυμίας ἔλαχεν τὸ ἀποστατικὸν τοῦτο καὶ μισόχριστον σύνταγμα μέχρι τοῦ καθ' ἡμᾶς ἥκοντος χρόνου ἐπὶ τοσοῦτον προήχθησαν. Ἐκεῖνο δὲ δεῖ καλῶς ἐπιστῆσαι καὶ εἰδέναι, ὡς οἱ νῦν τῆς ἀποστάσεως ταύτης παῖδες, ἐπειδὰν αὐτούς τις ἀπαιτοίη τοὺς ἐξάρχου; τῆς τοιαύτης ἀποπέμπεσθαι βδελυρίας, Μάνεντα μὲν καὶ Παῦλον καὶ Ἰωάννην, καὶ τοὺς ἄλ λους προθύμως ἀναθεματίζουσιν· Κωνσταντίνον δὲ ὃν Σιλουανὸν καλοῦσι, καὶ Συμεῶνα τὸν Τίτον, καὶ Γεγναίτιον τὸν Τιμόθεον, καὶ τὸν Ἰωσὴφ Επαφρόδιτον, καὶ τὸν ῥυπαρὸν Βλάνην, καὶ Σέργιον τὸν Τυχικόν, οὐδαμῶς ἀναθεματίσαι καταδέχονται· ἀλλ᾽ οἷα δὴ Χριστοῦ ἀποστόλους καὶ τῆς εὐσεβείας διδασκάλους περιπτύσσονταί τε καὶ ἀποδέχονται, οὐ πάντες δὲ, οὐδὲ τοὺς εἰρημένους πάντας ὁμοίως περιέπουσιν, ἀλλὰ τοὺς μὲν μέχρι Βαάνους καὶ Σεργίου καταγομένους ἐξίσου θειάζουσιν· ἐκεῖθεν δὲ ῥαγέντες εἰς ἀντιπάλους δύο μερίδας, οἱ μὲν τὸν Βαάνην οἱ δὲ θεοποιοῦσι τὸν Σέργιον, ἐπὶ τοσοῦτον τὴν κατ᾽ ἀλλή. λων ἔριν καὶ στάσιν κρατύνοντες, ὡς καὶ μέχρι σφα γῆς αὐτοῖς προχωρεῖν τὸ φιλόνεικον. Ε΄. Εξ δὲ αὐτῶν ἀνομολογοῦσιν Εκκλησίας ὧν τὴν μὲν Μακεδονίαν καλοῦσιν· ᾿Αγαίαν δὲ τὴν δευτέραν, καὶ τρίτην τῶν Φιλιππησίων, ἐφ᾽ οἷς τὴν Αποδικέων, καὶ πέμπτην τῶν Ἐφεσίων, τελευταίαν δὲ τὴν τῶν Κολοσσαίων. Ἀλλὰ τὰ μὲν ὀνόματά ἐστι πόλεων, ὧν καὶ ἡ παλαιὰ τὴν γνῶσιν εἶχεν ἱστορία, καὶ ὁ θεῖος ἐμνημόνευσε Ηαῦλος. Οἱ δὲ μηδὲν ἄδολον, μηδ' ἀκαπήλευτον φιλονεικοῦντες καταλιπεῖν, μηδ' δτα ὕψει διελέγχεται, μηδὲ ταῦτα δυσωπούμενοι, Μακεδονίαν μὲν ὀνομάζουσι πολίχνιόν τι Κωλωνείας καλούμενον Κίβωσσα ἐν ᾗ Κωνσταντίνος " (V. Post Silvanum impiæ doctrinæ magisterium obtinet Simeon, qui nomen et ipse suum in Titum commutavit: deinde Armenius quidam gente, nomine Gegnæsius, qui nomen suum vertit in Timotheum. Quartus Joseph, relicto proprio nomine, 30 Epaphroditum vocari fecit. Postea Zacharias,quem pars hæreseos non minima mercenarium putat, et doctrinæ magisterio indignum.Sextus ipsis advenit Baanes, impurus ille, quem excipit septimum et postremum malum Sergius, qui mutato item nomine se Tichycum appellavit. Hi fuere, ex quo rebellis ille et Christi inimicus cœtus Pauli nomen accepit, defectionis magistri, qui usque ad nostra tempora eo provecti sint. Illud autem probe animadvertendum et sciendum est, hodiernos scilicet hujus defectionis filios, cum quispiam ab illis exegerit, ut detestandæ hujusmodi sectæ principes repudient, Manem quidem, Paulum et Joannem, et quosdam alios libenter anathemate damoare, Constantinum vero, quem Silvanum vocant, Symeonem, quem tum, Gegnæsium, quem Timotheum, et Josephum, quem Epaphroditum appellant, nec non impurum Baanem et Sergium seu Tychicum nullo anathemate ferire; sed quasi Christi apostolos et piæ religionis magistros amplecti et suscipere. Neque tamen omnes, neque singulos supra memoratos, similiter tuentur. Sed eos, qui ad Baanem quidem et Sergium usque successione devenerunt, divinos viros pariter admittunt. Exinde autem in contrarias partes duas divisi, alii Baanem,alii Sergium Deo exæquant: hinc in tantam mutuo contentionem et seditionem excitantur, et usque ad cædes jurgia foveant. ΤίV. Sex autem Ecclesias sibi esse profitentur: primam,Macedoniam vocant; secundam, Achaiam; tertiam, Philippensium; quartam,Laodicenorum; quintam, Ephesiorum; postremam, Colossensium. Sed hæc quidem nomina sunt urbium, quas velus historia præfert, et divinus Paulus memorat. Illi vero, qui nihil non delosum, nihil non adulteratum relinquere in animo habent, ac nec ex rebus quidem ipso visu exploratis et falsi notatis pudore suffunduntur, Macedoniam quidem vocant oppidulum quoddam Coloniæ quod appellatur Cibossa; ubi Constantinus, ὁ Σιλουανὸς τὴν ἀποστασίαν ἐδίδαξε. Κώμη δὲ Σα- Silvanus dictus, defectionis magister fuit. Vicus Abróc. Ita noster cum Euthymio. Coislinianus non æque bene οὗτος. ᾿Αρμένιος γένος Γεγναίσιος. Ita noster, cum quo prorsus conspirat Colbertinus. At Coislinianus vocem γένος omittit, quam nec habet Euthymius,qui prælerea Γεγνασίου nomen in Γενεσίου transfert. Videri itaque poterat vox γένος ex nomine Γενεσίου irrepsisse. De priori utram lectionem admittas, ad sensum paruin refert. Δεῖ. Ita noster et Euthymius pro δεῖται Coisliniano. Ἐπειδὴν αὐτούς τις απαιτοίη. lla Colbertinus, et noster, et Euthymius, pro quo Coislinianas ἐπειδὰν αὐτοῖς τις ἀπαιτῇ minus recte. Γεγναίσιον. Euthymius iterum Γενέσιον quam lectionem quoque ex suo codice exprimit interpres Latinus Frano. Zinus. Εκκλησίας. Adeo in omnibus apostolici avi speciem affectarunt, ut, quemadmodum virorum apostolicorum, ita et Ecclesiarum veteris memoriæ nomina adoptarent, ad exemplum factionis illius, quæ Apostolicorum nomine apud veteres memoratur. Κίβωσσα. Euthymius legit Κίβοσα pro quo Latinus interpres in Bibliotheca Patrum mendose Cimossa. Ἐν ή Κωνσταντίνος ὁ Σιλουανός τὴν ἀποστασίαν ἐδίδαξε. Hæc frustra quæris in nostro: genuina vero esse evincit consensus Euthymii.

autem Samosatensium est Mananalis nomine in μοσάτων ἐστὶν ἡ Μανάναλις ἥτις τῆς Γεγναι quo Gegnasius, qui et Timotheus, docuit: huic Achaia appellationem dederunt. Quotquot autem Josephi, qui et Epaphroditus, et Zachariæ, mercenarii pastoris, discipuli fuerunt, his Philippensium nomenclaturam ascribunt. Iis vero, qui in oppidulo Argao degunt, Laodicenorum nomen induunt. Eos, qui Mopsuestiæ versantur, in Ephesios convertunt; quemadmodum Cynochoritas in Colossen. sium appellationem transferunt. Harum porro trium Ecclesiarum tum cœlum tum doctrinam Sergio,qui et Tychicus dicitur, ascribunt. Verum tam doctores quam Ecclesiæ, ab ipsis sic nuncupatæ, non ex uno errore, sed ex multis, variis et implicatis hoc defectionis agmen et figmentum concreverunt. σίου τοῦ καὶ Τιμοθέου, διδασκαλίας ἐχρημάτ τισε. Ταύτῃ δὲ τὴν ᾿Αχαίαν ἐπιφημίζουσιν· ὅσοι δὲ τοῦ ἐξ Ἰωσὴφ Επαφροδίτου καὶ Ζαχαρίου τοῦ μ:- σθωτοῦ ποιμένος, μαθηταὶ ἐχρημάτισαν, τούτοις δὲ τὴν τῶν Φιλιππησίων ἐπιγράφουσιν. Τοῖς δὲ ἐν 'Αργαί τῇ πολίχῃ τῶν Λαοδικέων ἐπιφημίζουσι. Και τοὺς ἐν Μοψουεστίᾳ εἰς τὴν Ἐφεσίων μεταπλάττου σιν, ὥσπερ καὶ τοὺς λεγομένους Κυνοχωρίτας εἰς τὴν τῶν Κολοσσαέων ἀναφέρουσιν. Τούτων δὲ τῶν τριῶν Ἐκκλησιῶν καὶ τὸ σύστημα καὶ τὴν διδασκαλίαν εἰς Σέργιον, τὸν καὶ Τυχικόν, ανάπτουσί τε καὶ ἀνατιθέασιν. Αλλ' οἱ μὲν διδάσκαλοι καὶ αἱ λεγόμεναι αὐτῶν Ἐκκλησίαι ἐν τούτοις, οὐκ ἐκ μιᾶς δέ τινος πλάνης, ἀλλ' ἐκ πολλῶν καὶ ποικίλων τὸ πολύπλοκον τοῦτο τῆς ἀποστασίας συνέστηκε φρόνημα. VI. Nam duo quidem principia, quemadmodum et Manichæi confitentur esse, aiuntque alium esse Deum Patrem, quem ab universi hujus potestate eliminant, ac futuri tantum (sæculi) imperiumn ipsi tradunt; alium vero Creatorem mundi, cui præsentis sæculi imperium largiuntur. Illos autem, qui vere Christiani ant, Romanos sceleratissimi homines nuncupant; sibi vero Christianorum appellationem, a qua sunt alienissimi, assignant.Dicunt Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Verba quidam pia; sed extremam ipsis impietatem subjiciunt. Non enim ut catholica et Apostolica Dei Ecclesia sentiunt, dum sic loquuntur; sed diola inde excerpta, impiissimis sententiis adjuncta celebrant, et libentissime dicunt: «Anathema sint, quotquot non credunt in Patrem et Filium et Spiritum sanctum.» Palrem statim non omnipotenlem illum, ac cœli terræque opificem, visibiliumque omnium et invisibilium prædicantes; sed Patrem Γ'. Δύο μὲν ἀρχὰς ὁμολογοῦσιν, ὡς οἱ Μανι χαῖοι. Φασὶ δὲ ἕτερον μὲν εἶναι Θεὸν, τὸν ἐπουρά γιον Πατέρα, ὃν καὶ τῆς τοῦδε τοῦ παντὸς ἐξουσίας ὑπερορίζουσι, τοῦ μέλλοντος μόνον τὸ κράτος αὐτῷ έγχειρίζοντες· ἕτερον δὲ τὸν Δημιουργὸν τοῦ κόσμου, ᾧ καὶ τὸ κῦρος τοῦ παρόντος αἰῶνος χαρίζονται. Καὶ τοὺς μὲν ἀληθῶς ὄντας Χριστιανούς Ρωμαίους, οἱ τρισαλιτήριοι ὀνομάζουσιν. Ἑαυ· τοῖς δὲ τὴν κλήσιν, ἧς ἀλλότριοι παντελῶς καθεστή - κασι, τῶν Χριστιανῶν περιάπτουσιν. Λέγουσι δὲ Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, λέξεις μὲν εὐσεβεῖς, ὑποβάλλοντες δὲ ταύταις τὴν ἐσχάτην ἀσέ βειαν. Οὐ γὰρ ὡς ἡ τοῦ Θεοῦ καθολικὴ καὶ ἀποστο λική Εκκλησία, οὕτω καὶ οὗτοι φρονοῦντες λέγουσιν. ᾿Αλλὰ τὰς λέξεις ἐκεῖθεν ἀποσπαράξαντες δυσσεβεστάταις ἐννοίαις ταύτας ἐπιφημίζουσι, και φασι προθύμως, ὡς «Ανάθεμα εἴησαν, ὅσοι μὴ πιο στεύουσιν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα,» Πατέρα εὐθέως οὐ τὸν παντοκράτορα και ποιητὴν Μανάναλις. Ita et noster: Euthymius habet Μάναλις. Nostra lectio sæpius infra recurrel, et a Cedreno ac Petro Siculo confirmatur. Γεγναισίου. Euthymius iterum Γενεσίου. Αρχάς. Videbis in sequentibus sex com: memorari capita errorum, quibus Pauliciani capti fuerint. Totidem vero, et interdum vel iisdem, vel affinibus, verbis recenset Petrus Siculus, p. 16 sqq. Quod illustre est convenientiæ inter utrumque scriptorem argumentum. Δημιουργόν. Iloc scilicet nomen Deo, tanquam conditori, rectius quam ποιητού couvenire, Aristoteles credidit, si fides habenda Philopono in lib. I, De generatione, quemadmodum vicissim Justinus martyr in Protreptico ad Græcos p.21 ποιητὴν potius quam δημιουργόν Deum appellandum censuit. Vide plura apud Suicerum in Thesauro ecclesiast., p. 346. Ad creationem omnino hac voce respexisse videntur Paulíciani. Ῥωμαίους. Cur Romanos vocarunt reliquum Christianorum costum? num forte ideo, quod, quemadmodum Roma olim gentium et urbium domina ac regina dicta est (vide Ezechielem Spanhe. mium De usu et præstantia numismatum, p. 880, edit. in-4; et Ad Julianum, p. 30: nec non Joan. Dougthæum in Analectis Novi Testamenti, excurs. 106). Ita, isto Paulicianorum ævo, eadem per episcopos suos res Christianorum præ cæteris administrare crederetur? Spectat etiam huc Sozomeni Elogium, lib. 111, c. 8 Histor. eccles. Romam 'Αποστόλων φροντιστήριον καὶ εὐσεβείας μητρόπολιν ἐξ ἀρχῆς γεγενημένην appellantis. Ceterum Judeos bodie Christianos Romanorum nomine vocare, pervulgatum est. Vide Jo. Andr. Eisenmcngerum in Judaismo detecto part. I, p. 632; et Cl. Georg. Eliez. Edzardum in Notis ad Avoda Sara, cap. 1, p. 151 et seq. Χριστιανούς. Ita agebant exemplo hæreticorum antiquiorum, de quibus ita Augustinus epist. 56.«Videmus nullum jam errorem se audere extollere ad congregandas sibi turbas imperitorum, qui non Christiani nominis velamenta conquirat.» Similes aliorum Ecclesiæ doctorum querelas lege apud B. Christianum Kortholtum in Notis ad Justini Martyris Apolog. 1. p. 7 et 21. Primi veritatig testes a magistratibus interrogati, hoc uno prolato nomine, quid sentirent, professi sunt, ceu variis veterum locis commonstravit Guil. Cave in libro De primitivo Christianismo, part. 1, c. 4. Idem nomen hodie thiopes, in regno Maroccitano babitantes, admodum aversari testatur auctor Gallus libri, De statu imperii Maroccitani exponentis, quemadmodum recentiori memoria apud Italos quosdam Christiani nomen inter ignominiosa numeratum esse accipimus.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. οὐρανοῦ καὶ γῆς, ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων dicentes, coelestem adjiciunt, cui dominationem et ἀνακηρύττοντες, ἀλλὰ πατέρα φάμενοι, τὸν ἐπουρά ντον ἐπισυνάπτουσιν, ᾧ καὶ τὴν ἐξουσίαν τοῦ οὐρανοῦ τε καὶ τῶν ἐν αὐτῷ οὐδαμῆ οὐδαμῶς ἐπιτρέπουσι. Τινὲς δὲ τοῦ μὲν οὐρανοῦ τὴν ἐπιστασίαν αὐτῷ ἐγχειρίζουσι, τῶν δὲ ἐμπεριεχομένων οὐκ ἔτι. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον αὐτῶν τῆς δυσσεβείας τοιοῦτον. Ζ΄. Βλασφημοῦντες δὲ τὴν ὑπεραγίαν Δέσποιναν ἡμῶν Θεοτόκον, ο μήτε γραφῇ μήτε ἀκοῇ θεμιτόν παραδοῦναι, οὐ πεφρίκασιν οἱ τρὶς οὐχ ἅπαξ ἀπολωλέναι δίκαιοι λέγοντες· «Πιστεύομεν εἰς τὴν παναγίαν Θεοτόκον ἐν ᾗ εἰσῆλθεν καὶ ἐξῆλθεν ὁ Κύριος.» Καὶ τοῖς ῥήμασι τούτοις τὴν ἄνω υποβάλο λουσιν Ἱερουσαλήμ, καί φασὶν ἐν αὐτῇ πρόδρομον ὑπὲρ ἡμῶν εἰσελθεῖν τὸν Χριστὸν, ὡς καὶ ὁ θεῖος Απόστολος ἔφη. Εσθ᾽ ὅτε δὲ συνελαυνόμενοι διομολογεῖν ἐκ τῆς Παρθένου προελθεῖν τὸν Χριστὸν, ἐπειδὰν ὅλως συναναγκασθῶσιν, ἄνωθεν μὲν τὸ σῶμα συγκατενεγκεῖν αὐτὸ τερατολογοῦσιν, δι' αὐτῆς δὲ ὡς διὰ σωλήνος διεληλυθέναι, καὶ ταύτην τὴν ἄσπιλον καὶ καθαρὰν Παρθένον μετὰ τὸν σωτήριον τόκον ἑτέρους υἱοὺς ἐκ τοῦ Ἰωσὴφ παιδοποιή σαι Ὡσαύτως δὲ τὴν κοινωνίαν τοῦ τιμίου σώματος καὶ αἵματος Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν μυ ρία:ς ὕβρεσι πλύνοντες, ἀποδέχεσθαί φασι σῶμα καὶ αἷμα, τερατολογοῦντες τὰ Δεσποτικὰ ῥήματα, ἃ και φασι μεταδιδόντα τοῖς ἀποστόλοις εἰπεῖν· «Λάβετε, φάγετε καὶ πίετε·» ἀλλ᾽ οὐκ ἄρτον ποθὲν ἢ οἶνον προσφέροντα Καὶ τὸν ζωοποιὸν δὲ σταυρὸν δυσφημοῦντές φασιν αὐτὸν προσκυνεῖν καὶ ἀποpotestatem coli et eoruin, quæ in colo sunt, nullatenus ascribunt; quidam tamen præfecturam cœli ipsi tribuunt, eorum autem, quæ in illo continentur, non item. Et hic quidem primus est eorum impietatis articulus. VII. In sanctissimam autem Dominam nostram Deiparam blasphemantes homines illi, qui non 80mel sed ter perire merentur, non horrent ea dicere, quæ nec scripto tradere, nec auditu percipere fas est, nempe: «Credimus in sanctam Deiparam, in quam ingressus et egressus est Dominus.» His porro verbis supernam Jerusalem subindicant, aiuntque in eam præcursorem pro nobis ingressum esse Christum, quemadmodum divus Apostolus ait '. Interdum vero, cum compelluntur confiteri Christum ex Virgine prodiisse, quando penitus urgentur, ipsum desuper corpus detulisse portentose fatentur, sed per ipsam veluti per canalem transiisse, ipsumque immaculatam et puram Virginem post salutarem partum alios filios ex Joseph suscepisse. Pari modo communionem setiosi corporis et sanguinis Christi, Dei nostri, sexcentis contumeliis aspergentes suscipere se dicunt corpus et sanguinem monstrosas explicationes aptantes verbis Domini, qui, ut aiunt, protulit, cum traderet apostolis: «Accipite,comedile et bibite 3;» sed nec panem nec vinum ullatenus obtulit. Vivificæ cruci maledicentes aiunt, seipsam adorare et admittere: crucem erδέχεσθαι, σταυρὸν οἱ πλάνοι καὶ γόητες αὐτὸν ἀνα- runes et prestigiatores illi Christum ipsum esse πλάττοντες τὸν Χριστόν Καὶ γὰρ αὐτὸς, φασὶν, εἰς σταυροῦ σχήμα τὰς χεῖρας ἐξήπλωσε. Τὸν ἀληθῶς δὲ σταυρὸν, ἅτε δὴ ξύλον, φασὶ, καὶ κακούργων ὄργανον, καὶ ὑπὸ ἀρὰν κείμενον, οὐ δεῖ προσκυνεῖν καὶ ἀσπάζεσθαι. Ε΄. Ἀλλὰ γὰρ καὶ τοὺς Ἱεροὺς προφήτας καὶ πᾶσαν τὴν παλαιὰν Γραφὴν καὶ τοὺς ἄλλους ἀπο1 Hebr. III, 22. Matth. xxvi, 26. comminiscentes. Etenim ille, inquiunt, manus in crucis modum expandit. Veram autem crucem utpote lignum maleficorum instrumentum et maledicto subjacens adorare et amplecti nefas esse dicunt. VIII. Quin etiam sacros prophetas, omnemque veterem Scripturam aliosque sanctos aversantur, Επουράνιον. Forte id sibi homines hoc cognomine voluerunt, ut Deum supracælestem diceioal, ad quem scilicet cælum ipsum, et quæ in eo sunt, non putabant pertinere. Vocis hujus signifcalus diligenter evolvit Stephanus Clericus in Quæstionibus sacris, p. 300 seq. 'E.. Ita et noster; rectius forte Euthy. mius εἰς ἦν. Απόστολος. Provocarunt procul dubio ad Galat. ιν, 26, ubi ἡ ἄνω Ἱερουσαλὴμ vocatur μή τηρ πάντων ἡμῶν. Αὐτό. Ita et noster, sed Euthymius habet αὐτόν, quod et Cl. Montfauconus restituendum merito putat. Σωλήνος. Eadem phrasi et comparatione usi sunt plures, iique antiquiores hæretici. Illustris est Theodoreti locus, qui in epistola ejus ad Monachos CPolitanos, tom. III Opp. p. 1073, ita legitur: Σίμων μὲν γὰρ καὶ Μένανδρος Κέρδων και Μαρκίων, παντάπασιν ἀρνοῦνται τὴν ἐνανθρώπησιν, καὶ τὴν ἐκ Παρθένου γένεσιν μυθολογίαν ἀποκαλοῦσιν. Βαλεντίνος δὲ καὶ Βασιλείδης καὶ ῾Αρμόνιος, καὶ οἱ τῆς τούτων συμμορίας, δέχονται μὲν τῆς Παρθένου τὴν κύησιν καὶ τὸν τόκον, οὐδὲν δὲ τὸν Θεόν Λόγον ἐκ τῆς Παρθένου προσειληφέναι φασίν, ἀλλὰ πάροδον τινα δι' αὐτῆς ὥσπερ διὰ σωλήνος ποιήσασθαι, ἐπιφανῆναι δὲ τοῖς ἀνθρώποις φαντασία χρησάμενον, καὶ δόξας εἶναι ἄνθρωπος, ὃν τρόπον τῷ ᾽Αβραὰμ καί τισιν ἄλλοις τῶν παλαιῶν. Confer eumdem lib. v, c. 11. Hæreticarum fabularum. Alia ejusmodi veterum testimonia collecta leges apud Steph. Lemoyne in Notis ad Varia sacra pag. 415 seqq. et Thomam Milles in notis ad Cyrilli Hierosolymitani Catechesin IV, § 6. Παιδοποιῆσαι. De Antidicomarianitis, quos Augustinus et Facundus Antidicomaritas vocat, aliisque hujus sententiæ impiæ asseclis lege ex veteribus commentantes Dionysium Petavium in Dogmatibus theologicis, tom. IV, lib. xiv, cap. 3. Bt Cl. Jac. Basnag. in Dissert. historico theolog. p. 58. Προσφέροντα. Confer quæ scripsi in Histo ria Bogomilorum, p. 88 seq. Χριστόν. Similia de Bogomilis, recentiore Manichæismi surculo, in mea Bogomilorum Historia, p. 105 seqq.

tur, quos fures et latrones appellant, maximeque / στρέφονται ἁγίους, λῃστὰς αὐτοὺς καὶ κλέπτας ἀπο coryphæo apostolorum Petro maledicunt quia, inquiunt, fidem in magistrum et Christum abnegavit, quamvis magister eorum Manes diserte clamet, ipsisque dicat: «Non sic ego immisericors, ut Christus qui ait: Quicunque me negaverit coram hominibus, negabo et illum ego. At ego dico, eum qui me negaverit coram hominibus, et mendacio saluti suæ prospexerit, ac si non negaverit me, cum gaudio suscipiam, ac defectionem mendaciumque ejus quasi custodiam et conservationem confessionis meæ reputabo.» Altamen cum ita se habeant ac proprie dogmatis confessionem, ubi instat formido, nallo negotio abnegent, nullique se crimini ideo obnoxios esse dicant, etiamsi millies negationem repetanl, eum nihilominus, qui ad breve tempus, cum tot periculorum formido circumquaque adesset, humanum quidpiam passus, et in abnegationem delapsus fuerat, omnino abjiciendum et repudiandum esse statuunt, non ob ementitam illam, quam prætendunt, causam, sed ob aliam, quam silent, et occultant, quia nempe de defectione illorum prænuntiavit his verbis: * Satagite immaculati et inviolati ei inveniri in pace, et Domini nostri longanimitatem salutem arbitremini; sicut et charissimus frater noster Paulus secundum datam sibi sapientiam scripsit vobis, et in omnibus Epistolis loquens in eis de his in quibus sunt quædam difficilia intellectu, quæ indocti et instabiles depravant, sicut et cæteras Scripturas ad suam ipsorum perditionem.» Nam hæc coryphæi eloquia ipsorum audaciam et impietatem prænuntiant, qui ipsa Domini eloquia, nec non apostolica aliasque Scripturas, nempe Actus apostolorum et Catholicas, ut vocant, Epistolas admittunt, præter eas, quæ coryphæo (Petro) tribuuntur; illas enim ne verbo quidem recipiunt: illi, inquam, sunt, qui vere detorquent, et evertunt in propriam sibi perni ciem. Actus vero apostolorum et Catholicas non omnes aliis adjungunt,sed quidam ex illis cum cæteris annumerant. Sed circa prophetas quidem et Vetus Testamentum, et circa cæteros sanctos viros, καλοῦντες, μάλιστα δὲ τὸν κορυφαῖον τῶν ἀποστόλων Πέτρον δυσφημοῦσιν, ὅτι γέγονεν ἔξαρνος, φασί, τῆς εἰς τὸν διδάσκαλον καὶ Χριστὸν πίστεως. Καίτοιγε τοῦ διδασκάλου αὐτῶν Μάνεντος διαπρο σίως αὐτοῖς ἐμβοῶντος καὶ λέγοντος ὡς • Οὐκ εἰμὶ ἄσπλαγχνος, ὡς ὁ Χριστὸς ὁ εἰπών. Ὅστις μὲ ἀρνήσεται ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἀρνήσομαι αὐτὸν κἀγώ. ᾿Αλλ᾽ ἐγὼ λέγω τὸν ἀρνησάμενον με ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῷ ψεύδει τὴν οἰκείαν σωτηρίαν πορισάμενον, ὡς μὴ ἀρνησάμενον με μετὰ χαρᾶς προσδέξομαι, καὶ τὴν ἀνάκλασιν αὐτοῦ καὶ τὸ ψεῦδος ὡς φυλακὴν καὶ συντήρησιν τῆς ἐμῆς ὁμολογίας ἡγήσομαι.» ᾿Αλλ᾽ οὖν οὕτως ἔχοντες καὶ τὴν τοῦ οἰκείου δόγματος ομολογίαν, ἐπειδὰν φοβηθῶσιν, εὐχερῶς ἐξαρνούμενοι, καὶ μηδεμιᾶς αἰτίας ὑπευθύνους φάσκοντες ἑαυτοὺς, κἂν μυριάκις ἔξαρ νοι γένωνται, αὐτοὶ τὸν πρὸς βραχύ τι, τοσούτων φόβων περιεστηκότων, ἀνθρώπινόν τι παθόντα καὶ πρὸς ἄρνησιν ὑπολισθήσαντα, ἀπόβλητον παντελῶς καὶ ἀποτρόπαιον τίθενται, οὐ δι' ὃ προσφατί ζονται, ἀλλ᾿ ὃ σιγῶσι καὶ ἀποκρύπτονται. Διότι περὶ τῆς ἀποστασίας αὐτῶν προανεκήρυξε λέγων. • Σπουδάσατε ἄσπιλοι καὶ ἄμωμοι αὐτῷ εὐρε θῆναι ἐν εἰρήνῃ, καὶ τὴν τοῦ Κυρίου ἡμῶν μακροθυμίαν σωτηρίαν ἡγεῖσθε, καθὼς καὶ ὁ ἀγαπητός ἡμῶν Παῦλος κατὰ τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ σοφίαν ἔγρα ψεν ὑμῖν, καὶ ἐν πασαῖς ταῖς Ἐπιστολαῖς αὐτοῦ λαλῶν ἐν αὐταῖς περὶ τούτων, ἐν οἷς ἐστι δυσνόητα τινα, ἃ οἱ ἀμαθεῖς καὶ ἀστήρικτοι στρεβλοῦσιν, ὡς καὶ τὰς λοιπὰς Γραφὰς πρὸς τὴν ἰδίαν αὐτῶν Ο ἀπώλειαν.» Τὰ γὰρ τοῦ κορυφαίου ταῦτα λόγια ἀντικρὺς τὴν αὐτῶν προανακηρύττει τόλμαν τε καὶ δυσσέβειαν, οἱ αὐτά τε τὰ Κυριακὰ λόγια καὶ τὰ ἀποστολικὰ καὶ τὰς ἄλλας Γραφάς, φημὶ δὴ τάς τε Πράξεις τῶν ἀποστόλων καὶ τὰς Καθολικὰς λε γομένας, πλὴν τῶν ἀναφερομένων εἰς τὸν κορυ φαῖον ἐκείνας γὰρ οὐδὲ τοῖς ῥήμασι παραδέχονται. Οὐτοί εἰσιν οἱ ὡς ἀληθῶς στρεβλοῦντές τε καὶ διαστρέφοντες πρὸς τὴν ἰδίαν ἀπώλειαν. Καὶ τὰς Πράξεις δὲ τῶν ἀποστόλων καὶ τὰς Καθολικὰς οὐ πάντες αὐτῶν συναρμόζουσι τοῖς ἄλλοις εἰσὶ Κορυφαίον. His et similibus elopiis Petrum in veterum scriptis mactari constat. Vide loca collecta a Richardo Montacutio, II Originum, p. 172; Isaaco Barrow. in tractatu De primatu papa, et Guilielmo Forbesio, lib. xv, cap. 1 et seqq. Instructionum, qui tamen et ipsi eadem opera evincunt, eadem encomia et in Paulum a veteribus collata fuisse. Paucis multa affert Pseudo-Clemens in epistola ad Jacobum, cui Petrus est ἡ ἀπαρχὴ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν, ὁ τῶν ἀποστόλων πρῶτος, ᾧ πρώτῳ ὁ Πατὴρ τὸν Υἱὸν ἀπεκάλυψεν, ὃν ὁ Χριστὸς εὐλόγως ἐμακάρισεν, ὁ κλητὸς καὶ ἐκλεκτὸς, καὶ συνέστιος, καὶ συνοδοιπόρος, ὁ καλὸς καὶ δόκιμος μαθητής. Εμβοώντος. Ita restitui ΕΧ nostro, pro Coisliniano ἐκβοῶντος. Consentit Euthymius.Eadem voce utitur noster infra, § 24. Λέγοντος. Manetis hoc fragmentum addendum fuerit iis quæ ex Codice quodam ms. Collegii Ludovici Magni S. J. exhibet doctissimus Jo. Albertus Fabricius noster lib. v Bibliothecæ Græcæ, p. 284 seqq. Δ.' ὅ. Ita et Euthymius, recte omnino: al noster οὐδὲ ὅ. Σπουδάσατε. Lege locum Petrinum: II Petr. 1, 14-16. Quæ inler banc allegationem, cum qua et Euthymius prorsus concordat, et vulfatos codices N. T. differentia intercedit, eam ipse facile observabis et tribues veterum consuetudini ex memoria Scripturæ sacræ oracula citandi, de qua Jo. Crojus in Observatt. sacr., Jo. Millius in Prolegom. ad N. T., et in primis Daniel Whitby, in Examine variantium lectionum N. 1. Milliani legantur. Κορυφαῖον. Hi igitur forte soli ex omni Christianorum antiquitate utramque Petri epistolam aversati sunt, cum Eusebius, lib. iii, c. 3, Histor. eccles. testetur priorem ab omnibus, posteriorem ab antiquioribus non receptam fuisse. At hi quidem id fecerunt, oborta, an Petri ea sit, dubitatione; illi vero ex temerario quodam in Petrum odio. Συναρμόζουσι. ita Coislin, et Euthymius: ms. noster habet συναριθμοῦσι, id est annumerant, sensu eodem.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. δὲ οἱ καὶ συντάττουσι. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν προφητῶν qui in eo effulserunt, et circa coryphæum apostoκαὶ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, καὶ τῶν κατ' αὐτὴν λοι lorum, sic illi insaniunt. τῶν ἁγίων διαλαμψάντων καὶ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων οὕτω μεμήνασιν. Θ΄. Καθολικήν δὲ Εκκλησίαν τὰ ἑαυτῶν και λοῦσι συνέδρια, ἡνίκα μάλιστα πρὸς τοὺς εὐσεβεῖς λόγους καὶ συζητήσεις κινοῦσι. Καθ᾿ ἑαυτοὺς γὰρ προσευχὰς καλοῦσιν αὐτῶν τὰ συνέδρια· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ σωτήριον διαπτύοντες βάπτισμα, ὑποπλάττονται παραδέχεσθαι αὐτὸ, τὰ τοῦ Εὐαγγελίου ῥήματα τῇ τοῦ βαπτίσματος φωνῇ ὑποβάλ λοντες. Καὶ γάρ φασιν. «Ο Κύριος ἔφη· Ἐγώ εἰμι τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν·» πλὴν ἐπειδὰν σφοδροτέρῳ τινὶ σωματικῷ νοσήματι περιπέσωσιν, καὶ τὸν τίμιον καὶ ζωοποιὸν σταυρὸν τὸν ἐκ ξύλου πεποιημένον ἑαυτοῖς ἐπιτιθέασιν. Επειτα τυγχάνοντες τῆς ἰάσεως, διαθλῶσιν τοῦτον ἢ συμπατοῦσι, καὶ ἀποῤῥίπτουσι· ἀλλὰ καὶ τοὺς παῖδας αὐτῶν ὑπὸ τῶν τῆς Ἐκκλησίας πρεσβυτέρων αἰχμαλωσίας λόγῳ πολλάκις παρ' αὐτοῖς κατεχομένων [62]) τῷ σωτη ρίῳ ἀξιοῦσι φωτισθῆναι βαπτίσματι· λυσιτελεῖν τῷ σώματι τόν τε σταυρὸν καὶ τὸ βάπτισμα οἱ πάσης ὠφελείας λογοποιοῦντες ἀνάξιοι, μὴ μέντοιγε δια βαίνειν τὴν τούτων ἐνέργειαν εἰς ψυχῆς κάθαρσιν, ἥ τινα ἄλλην ταύτης ὠφέλειαν. Ναὶ δὴ καὶ τῆς κοι νωνίας εἰσὶν αὐτῶν οὐκ ὀλίγοι τοῦ τιμίου σώματος καὶ αἵματος Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. ᾿Αλλὰ τοῦτο πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἁπλουστέρων μεταλαμβάνουσιν (62%). Ἐπὶ δὲ τοῖς εἰρημένοις οὐδὲ τοὺς τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας πρεσβυτέρους, οὐδὲ τοὺς λοιποὺς ἱερεῖς ~ ἀποδέχονται. Διότι, φασί, τὸ κατὰ Χριστοῦ συνέδριον οἱ ἱερεῖς καὶ πρεσβύτερο: τοῦ λαοῦ συνεστή. σαντο. Τοὺς μέντοι παρ' αὐτοῖς ἱερέων τάξιν ἐπέχοντας, οὐχ ἱερεῖς, ἀλλὰ συνεκδήμους καὶ νοταρίους επονομάζουσιν. Οὗτοι δὲ οὔτε σχήματι, οὔτε διαίτῃ, οὔτε τινὶ ἄλλῳ τρόπῳ βίον σεμνότερον ἐπιδείκνυνται. 2 Joan. 1V, IX. Catholicam vero Ecclesiam suos vocant cotus, cum maxime ad pia colloquia et dissertationes deveniunt. Inter se aulem cætus suos vocant prose euchas seu oratoria. Imo etiam si salutarem baptismum respuunt, se tamen ipsum admittere simulant, Evangelii verba baptismatis voce subindicantes. Etenim, inquiunt, Dominus dixit: «Ego sum aqua vivens '.» Cæterum quando in vehementem corporis ægritudinem incidunt, venerandam et vivificam crucem ex ligno factam sibi imponunt. Deinde vero incolumitatem consecuti illam confringunt, aut conculcant, et abjiciunt. Quin etiam liberos suos (quando apud Ecclesiæ presbyteros in captivitate detinentur), ut sæpe contingit, rogant salutari baptismate illuminari, futiliter putantes, crucem et baptisma corpori prodesse, bomines sane omni commodo et opitulatione indigni, sed eorum vim et operationem, nec ad animæ mundationem, nec ad aliam quampiam ejus utilitatem conferre arbitrantur. Sane ex illis non pauci in venerandi corporis et sanguinis Christi Dei nostri, communione sunt, sed ut simpliciores circumveniant lantum, illis participant. Præter hæc vero, quæ dicta sunt, neque catholicæ Ecclesia presbyteros, neque reliquos sacerdotes admittunt, quoniam, inquiunt, concilium contra Christum initum sacerdotes et presbyteri, seu seniores populi constituebant, sed synecdemos et notarios appellant.Hi vero nec habitu nec vivendi ritu, neque alio quopiam modo, qui venerabiliorem vivendi rationem præferat, suam a plebe differentiam exhibent. ἐπιτελοῦντι τὸ διάφορον αὐτῶν πρὸς τὸ πλῆθος Καθολικήν. Catholica scilicet olim vocabatur quævis Ecclesia particularis, modo in veritate doctrinæ salutaris, quam hoc ipso nomine sibi vindicare conabantur Pauliciani, persisteret sicut et episcopus particularis Ecclesiæ orthodoxæ hoc nomen ferebat. Loca huc pertinentia in scriptoribus ecclesiasticis sæpissime exstant. Λόγους. Ita noster, et Euthymius, recte omnino, pro quo Coislinianus sensu hiulco habet λέγουσι, quod etiam in versione mutata cum altero illo permutavimus. Προσευχάς. Ad imitationem scilicet Judaica et nascentis Christi, Domini nostri, Ecclesis, in qua banc appellationem obtinuisse vel ex Actuum xvi, 13, intelligitur, ad quem locum conferantur interpretes. Adde B. Godfridum Olearium in Observatt. ad Matthæi vi, 5; Henric. Valesium ad Euseb. p. 27; Steph. le Moyne in Notis ad Varia sacra, p. 72 seqq.; Jo. Braunium in Selectis sacris lib. v, 774; Isaacum Vossium ad Catullum, p. 313; Jo. Dougtæum in Analectis sacr. N. T. Exc. 55, et Cappellum in Opp. posthumis p. 271. 'Εαυτοῖς. Ita reposui ex ms. nostro et Euthymio, pro quo Coislinianus habet αὐτοῖς. Διαθλῶσι. Confrigunt: ita ex διαθλάω reddendum censui pro oppugnant, quod in priori interpretatione forte ex διαθλίω exstat. Comma hoc parentheticum non legitur apud Euthymium in Panoplia. Μεταλαμβάνουσιν. Μs. Hamb. præmittit οἷ, forte pro αὐτοί, sed nihil ea voce opus est. Πρεσβύτεροι. Ordinem igitur hunc abrogandum censuerunt, eo quod Judaicæ esset originis.Quod quousque admitti possit,disces in primis ex Cl Campegii Vitringe Synagoga vetere,lib.us, c. 2. Συνεκδήμους. Voce scilicet, apostolicis temporibus recepta. Lege Actorum xix, 29; et II Cor. viii, 19. Νοταρίους. Ηoc nomine proprio τοὺς ταχυγράφους designari ex Glossis constat: deinde vero translata vox est ad scriptores publica auctoritate constitutos, sive illi reipublicæ sive Ecclesiæ inservirent. De prioris generis Notariis commentatur Carolus Dufresn. in Glossario mediæ Latinitatis suo loco, et Mediæ ac infimæ Græcitatis, p. 1004 seq. De posterioris classis vero Henr. Valesius ad Socratis Histor. ecclesiast. lib. v, c. 22. Ex hujus observationibus speciatim patebit episcopos ad manus habuisse eruditos adolescentes, qui et acta ecclesiastica Επιτελοῦντι. Ita et Hamburg. At Euthymius voce χαρακτηρίζοντι, perspicuitatis forte causa, hic usus est.

Ι΄. Τὸ δὲ παρ᾽ ἡμῶν Εὐαγγέλιον οὐκ ἐπιδιστά ζουσι προσκυνεῖν οὐ μὴν, ἔνθα τοῦ τιμίου σταυ ροῦ ὁ τύπος διακεχάρακται, ἀλλ᾽ ἐν τῷ λοιπῷ τοῦ βιβλίου μέρει, ἐν ᾧ τὸ ἀπεικόνισμα τοῦ σταυροῦ μὴ διασημαίνεται. Φασὶ δὲ τὸ βιβλίον προσκυνεῖν ὡς τοὺς Δεσποτικούς περιέχον λόγους. Ἀλλ' ὅσα μὲν εἰς δογμάτων ἀνήκει λόγον, οὕτως εἰσὶ δυσσεβεῖς, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν καὶ πρὸς ἑαυτοὺς παντελῶς ἀσύμφωνοι. Ἡ δὲ πολιτεία τούτων γέμει μὲν ἀκου λασίας, γέμει δὲ καὶ μιασμῶν ἀῤῥήτων καὶ ῥυπασμάτων ἀνεπινοήτων. Χρῶνται μὲν γὰρ μίξεσιν ἑκατέρας φύσεως, πρὸς ἅπασαν ἀῤῥητουργίαν ἀνα ερυθριάστως ἔχοντες. Πλὴν ἐνίους τινὰς αὐτῶν φασι τὴν πρὸς τὰς γεννησαμένας ἀποκλίνειν συνἀφειαν· μέθῃ δὲ καὶ ἀσωτίᾳ τὸν βίον ὅλον ἔκδοτον X. Evangelium, quod apud nos habetur, adorare non dubitant non quidem, ubi venerandæ crucis Agura delineatur, sed in reliquis libri partibus,ubi imago crucis non repræsentatur. Dicunt autem se librum adorare, utpote qui Dominicos sermones complectatur,sed quantum ad dogmatum rationem pertinet, ita sunt impii ac contra veritatem, contraque se invicem omnino pugnantes. Eorum vitæ genus libidine plenum item nefandis impuritatibus ac fœditatibus, quæ in mentem non cadunt. Nam utriusque naturæ commistionibus utuntur, nullam non vel inenarrabilem obscenitatem sine pudore admittentes tantummodo dicitur, nonnullos eorum a coitu cum matribus abstinere, ebrietati autem et luxui per totam vitam se dedunt, omnemque aliam morum corruptelam sectantur. Quid vero singula ἔχουσι, καὶ πᾶσαν ἄλλην ἠθῶν διαφθοράν περι persequar? at illud tamen dicendum, vitam apud έπουσι. Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἕκαστον, ἀλλὰ μὴ ἐκεῖνο eos in nullo a doctrina differre. φᾶναι; οὐδὲν τὸν βίον ἀπᾴδοντα τοῖς δόγμασι περι· φέρουσι. XI. Et illa quidem hactenus. Si qui autem velint a principio eorum impietatem, et unde prima semina jacta fuerint, conspicere, Cyrillus, cui sacra urbis gubernacula tradita fuere, ipsis in historiam dux erit, nec non miraculis magnus Epiphanius, itemque non pauci eorum, qui Historias ecclesiasticas adornarunt. Titus quoque Bostrenorum episcopus.et Sarapion Thmuitanus; Alexander etiam, ΙΑ΄. Καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον. Εἰ δέ τισι φίλον καὶ ἄνωθέν ποθεν ἰδεῖν αὐτῶν τὴν δυσσέβειαν καὶ τὰ πρῶτα σπέρματα ὅθεν κατεβλήθη, Κύριλλος τε αὐτοῖς, ὁ τὰ τῆς ἱερᾶς πόλεως ἐγκεχειρισμένος πη δάλια, τῆς ἱστορίας καθηγήσεται, καὶ ὁ πολὺς ἐν θαύμασιν Ἐπιφάνιος καὶ δὴ τῶν τὰς ἐκκλη σιαστικὰς Ἱστορίας αναταξαμένων οὐκ ὀλίγοι, Τίτος τε ὁ Βοστρηνῶν ἐπίσκοπος, καὶ Σαρα paucis, quæ de Tychico noster inferius afferet. siastica exciperent, et, prout res ferebat, instar excerpendum accedit, præmissis tamen adhuc lectorum,populo sacras Litteras prælegerent. Atque hoc nomine Pauliciani illi sacerdotes suos notarios appellasse videntur. Confer nostrum infra § 25, in fine. Εὐαγγέλιον. id est, quatuor, quæ exstant, evangelistarum narrationes, sicut supra Από στολον de scriptis sacris apostolorum omnium, excepto Petro, adhibuit. Antiqua vero admodum hæc est appellatio, qua divinæ de Christo narrationes evangelia dicuntur, et ipsi Justino martyri, in Apologia I, p. 130 ed. Oxon. recepta: Οἱ γὰρ ἀπόστολοι, inquit is, ἐν τοῖς γενομένοις ὑπ' αὐτῶν ἀπομνημονεύμασιν, ἃ καλοῦνται Εὐαγγέλια, οὕτως παρέδωκαν ἐντετάλθαι αὐτοῖς τὸν Ἰησοῦν. Προσκυνεῖν. De προσκυνήσει Evangeliis facta lege Rich. Simonis, Observationes novus in N. T. Gallice scriptas p. 171. Confer Rev. Georg. Henr. Gatzii, præsulis Lubecensis doctissimi, Disputat. de cultu Evangelii externo, et adde, quæ de jurejurando, lacto Evangeliorum codice, fieri solito, monuit Jac. Lydius, De Juramentis, c. 4, § 6; item Gullielmus Caveus, De primitivo Christianismo, part. 111, p. 216. Χρῶνται. Exciderat hæc vox ex interpretatione Latina. Γεννησαμένας. Scelus hoc non refugisse Persas, teslis est Philo, De specialibus legibus, ad vi et vi præceptum. Ab his forte didicit Manes, Persa, et ad suos transtulit etiam sequioris ætatis asseclas. De aliis gentibus, non rectius hic sentientibus, lege Alexandrum Tiraquellum, lib, vu Connubial. num. 22; Mosen Amyraldum, in Disquisit. de jure naturali connubia dirigente, p. 70; et Agid. Menagium ad Diogenis Laertii lib. r. § 95, et vit, 33. item § 181. Alque in his desinit Euthymii narratio, totidem ut plurimum verbis ex Photio descripta, qui deinceps ad librum II Photii Αποκλίνειν. Contrariam huic sententiam Franc. Zini versio Euthymii, p. 205, exprimit, his verbis: «adeo ut ipsorum quidam etiam cum matribus consuetudinem habere dicantur.» Hinc et legisse videtur: Πλὴν ἐνίους τινὰς αὐτῶν φασι εἰς τὴν πρὸς τὰς γεννησαμένας αποκλίνειν συνάφειαν. Et in ipsam hanc lectionem vehementer me rapi sentio. Neque enim verbum αποκλίνειν pro declinare aut abstinere a re aliqua adhiberi,quod sciam, solet, sed inclinationem potius et affectum in rem aliquam infert. Vel saltem, si priorem notionem hic tueri debebit, necesse erat, ut cum genitivo casu conjungeretur αποκλίνειν τῆς συναφείας. Τὸ πλὴν non semper adversativam sed ampliativam quoque notionem habet, ut idem sit, quod imo vero. Κύριλλος. Calechesi scilicet vi, § 12 seqq. p. 91, editionis Oxon. a Cl. Thoma Milles curată, ubi in compendio habes, quæ de Scythiano Manetis precursore, et Manete ipso, ab Archelao episcopo confutato, in Actis Archelai, de quibus paulo post fusius, leguntur. Επιφάνιος, Hæres. 66. Ἐκκλησιαστικὰς ἱστορίας. V. c. Eusebius, VII, 31, Histor. eccles. Socrates lib. 1, Hist. eccles. c. 22; Theodoretus, Hæretic. fabul. lib. 1, c. 26, et v, 9, alii. Τίτος τε. Hujus libri quatuor dimidiam fere partem Græce periisse visi sunt, ita ut tantum liberet 11,cum parte exigua tertii superesse crederelur, secundum codicem scilicet Holstenianum, obiter inspectum, et, prout a librario textus series turbata erat, consideratum. Nunc vero libros tres priores integros Grace et Latine ex ipso illo codice Holsteniano, in bibliotheca publica Hamburgensi obvio, et a Rev. Jo. Friderico Wincklero, conjun-

CONTRA MANICHEOS LIBER I. πίων ὁ τῆς Θμούεως, ὅ τε τῆς πόλεως Λύκων Αλεξ- qui Cyropoleor archiepiscopatum tenuit.Præter hos ανδρος τοὺς ἀρχιερατικοὺς ἐγκεχειρισμένος νόμους. Επὶ δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ ὁ τούτων πάν των κατὰ κράτος μάλιστα θριαμβεύσας τε καὶ δια ελέγξας τὴν προκειμένην ἀσέβειαν Ηρακλειανός ὁ Καλχηδόνος ἐπίσκοπος, ἐν εἴκοσι βιβλίοις τοὺς κατὰ τῆς ἀποστασίας ἀγῶνας καταβαλόμενος, καὶ πλεῖστοι ἕτεροι Πλὴν καὶ νῦν, ὁ λόγος οὐκ ἀσύμφορον τοῦτο λογιζόμενος, κατ' ἐπιδρομήν τινα σεται. autem is, qui de iis omnibus fortiter triumphavit, et hanc, de qua agitur, impietatem confutavit; Heraclianus, Chalcedonis episcopus, qui viginti libris certamina contra eorum apostasiam instituit. Cæterum non abs re neque inutile fore duxi, cursim et strictim quædam eorum recensere, quæ ad notitiam hujus argumenti exploratissimam faciunt. τῶν εἰς γνῶσιν ἐχόντων τὸ ἀπαραίτητον διελεύ XII. Scythianus quidam, patria Egyptius, genere autem Saracenus, Alexandriæ habitabat, neque cum Christianis versans neque Judæorum doctrinam amplexus. Ilic ex Aristotelicis male intellectis libris linguæ (Græcæ) usum assecutus, ΙΒ΄. Σκυθιανός τις τὴν πατρίδα Αἰγύπτιος, τὸ δὲ ἐξ ἀνθρώπων γένος Σαρακηνὸς τὴν ᾿Αλεξανδρέων ᾤκει, οὔτε Χριστιανοῖς συμφερόμενος, καὶ τὰ Ἰουδαίων οὐ προσιέμενος. Οὗτος ἐκ τῶν ᾿Αριστο τελικῶν παρακουσμάτων ἐντριβὴς τὴν γλῶσσαν γεγονώς, τέσσαρας συντάττει βίβλους ὧν τὴν quatuor composuit libros quorum unum quidem ctissimo collega meo, descripto exhibebit,vel potius jam exhibuit Cl. Jac. Basnag. in nova, quam parat, Antiqu. Canisii lectionum editione, cujus Specimen luci superiore anno expositum, et Titi et Serapionis commentationes inter cætera sistit. Is enim in præmissa animadversione observavit, codicem Holstenianum Hamburgensem passim esse mutilum,et, inverso ordine, turbatum, quem tamen ductu designationis argumentorum a Tito ipsi tractationi præmissæ, ita nunc restituit, ut libri tres integri appareant. Cæterum auctor ipse argumentis philosophicis frequenter, Scriptura vero diviniore raro utitur. Expaniwv. Ita nomen scribitur in Coisliniano et nostro codice, quod alii per Serapion efferunt rectius, cujus nominis et alii inter scriptores Græcos, in primis sophista quidam et comicus, ut cæteros taceam, exstant. Ejus tractatus, Græce apud nos cum Tito Bostrensi exstans paginis 21, in-folio continetur, et in repetita Lectionum Canisianarum editione juxta Latinam versionem Turriani exstabit. Interim in secunda et tertia codicis nostri pagina varia desiderantur, sensum hiulcum reddentia. Unum tantum Manetis errorem, quo corpus el materia in se mala venditantur, oppugnandum sibi sumpsit Serapion. Utriusque, Titi scilicet et Serapionis, commentationem Græce descriptam habuisse B. Sebast. Gottfr. Starchium, Cl. Martinus Dieterich in funebri ejus Programmate testatur. ᾿Αλέξανδρος. Liber ejus πρὸς τὰς Μανιχαίου Ca; a Franc. Combefisio editus est tomo II Auctarii novissimi, Paris. 1672 fol. Ex eo, tum inedito, cum quemdam affert Alexander Morus in Notis ad Novum Fœdus, p. 243. 'Hpzxλstavóc. Laudat hujus XX libros Photius noster in Bibliothera codice 85. Πλεῖστοι ἕτεροι. Eos consueta et familiari sibi industria et doctrina congessit Celeb. Joh. Albertus Fabricius, in Biblioth. Grac. lib. p. 289 seqq. Mireris forte, Petri Siculi, quem Photio temporum rationes fere æqualem faciunt, mentionem hic non factam esse, cujus ἱστορία περὶ τῆς κενῆς καὶ ματαίας αἱρέσεως τῶν Μανιχαίων, τῶν καὶ Παυλικιανῶν λεγομένων cura Matthæi Raderi, prodiit Ingolstadii, 1604, in 4. Cumque comparatio scripti utriusque, a Photio et Siculo profecti, ad oculum ostendat, alterum alteriue opera usum esse, non dubitem, vel hinc affirmare, Siculum post Photium sua litteris consignasse, qui alioquin illius cum cæteris mentionein facturus fuisse videtur. Σκυθιανός τις. Hæc Photius hausit ex Cyrilli Catechesi vỊ, § 13; quæ etiam in sua retulit Petrus Siculus in Historia Manichæorum, p. 20 80qq. Uterque a Cyrilli verbis passim abit, quibus tamen præ Photio insistit Petrus Siculus.Comparavit inter se utrumque Rev. Thomas Milles in sua Cyrilli editione p. 92 seq. Nostri itaque judicio Scythianus hic primus inter Christianos stultæ de duobus principiis opinionis auctor exstitit, quod ipsum tradunt Archelaus in Actis Disputat. cum Manete, p. 95, et Epiphanius, hæresi 66, aliique. Ab his discedere videntur Theoderetus, Hæretic. Fabul. lib. 1, c. 35; Cedrenus p. 259; et hinc forte, quia iisdem verbis utitur, Suidas, tom. II, p. 491. Ibi enim omnes Manetem etiam Expo appellatum scribunt, quod eo sensu multi acceperunt, ut Manes et Scythianus eumdem eos judicasse censerent. Meo judicio illi hac Scythiani appellatione erroris primam originem indicare voluerunt, in primis ideo, quod versutum Manetis ingenium et felix in negotio successus et Scythiani et Terebinthi, decessorum ejus, memoriam abolere videretur. Id_certe suspicari malim, quam cum eruditissimo Pearsonio in Adversariis Miscellaneis, c. 35, p. 355, vel auctoris σφάλμα μνημονικόν, vel librarii γραφικὸν ἁμάρ tuz hic cogitare. Scythianum hunc ad apostolorum tempora ab Archelao 1. c. referri merito mireris,cum ipsius narratio inferat, inter Scythianum et Manetem, unum tantum Terebinthum, primi illius discipulum, intercessisse, ut proinde Manes Scythianum, si forte ætate provectior fuerit, videre potuerit, id quod persuadere nobis poterat fragmentum epistolæ ad Scythianum, modo idem is cum nostro sit, a Manete scriptæ, quod habes apud CI. Fabricium in Biblioth. Græc. lib. v, p. 285. Ἐντριβὴς τὴν γλῶσσαν. Refert hæc ad peritiam linguæ Græcæ præstantissimus interpres. At videtur Photius de doctrinis potius Aristotelicis promptaque eas aliis propinandi facultate hic cogi - tasse.Id suadet Cyrilliipsius phrasis, qui pro his,que Photius habet, scribit Αριστοτελικὸν μιμησάμενος Biov, id est, ut interpretor, Aristotelicam philosophandi rationem sectatus. Bion enim etiam de réxYM seu arte et disciplina, usurpari pridem monuit Tzetzes ad Hesiodum, et Menagius ad Diogenem Laertium, p. 439 b. Tésszpas. Confer Archelai Disputat. cum Manete, p. 96. Qv tri fèv. Si hic Photii locus cum Petri Siculi verbis conferatur, patebit alterum alterius vestigiis institisse. Cum enim Cyrillus 1. c. quem uterque legit, quatuor illos libros breviter et nude tantum quoad titulos recenseat, uterque horum quædam addit sibi invicem similia. En tibi descriptionem Petri Siculi: Τέσσαρας βίβλους συνέταξεν,

δὲ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν φθοροποιοί τινες καὶ ἀποτρόπαιοι θεομάχω γνώμη διαπλάττονται· τῇ δευτέρα δε Κεφάλαιον τὴν κλήσιν ἐπέθετο, καὶ τὴν τρίτην τῷ τῶν Μυστηρίων ἐσέμνυνεν ὀνόματι, ἐν ᾗ, ὡς ἔδοξεν αὐτῷ, τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν διασκευαί τινες καὶ διαβολαί πραγματεύονται. Ἡ δὲ τετάρτη ψυχικού θανάτου πρόξενος οὖσα Θησαυρὸς ζωῆς ἐπιγέγραπται. Τούτῳ δὴ τῷ Σκυθιανῷ μαθητεύει Τερέβινθος ύνομα, καὶ πικρῷ θανάτῳ τοῦ διδασκάλου κατὰ τὴν Ἰουδαίαν (ἐκεῖσε γὰρ παρεγεγό νει) τῶν ἀνθρώπων ἀποφθαρέντος, ὁ τῆς κακίας μαθητής, τῶν τε χρημάτων αὐτοῦ καὶ τῶν βιβλίων τὸν κλῆρον ὑπέρχεται. Εν Παλαιστίνῃ δὲ καὶ Ἰου δαίᾳ διατρίβων καὶ παρὰ τῶν εὐσεβούντων ἁπάντων Evangelium appellavit, ubi acta quædam Christi, μὲν Εὐαγγέλιον ἐπωνόμασεν, ἐν ᾗ πράξεις Χριστοῦ Dei nostri, perniciosa et abominanda, impia ac Deo perosa mente configuntur; secundum, Κεφάλαιον,seu Capitulum inscripsit,tertium Mysteriorum nomine insignivit, ubi secundum mentem suam legis et prophetarum refutationes et calumniæ contra eos instituuntur; quartus,qui mortem animæ parit, Thesaurus vitæ inscribitur. Huic autem Scythiano discipulus fuit nomine Terebinthus. Ac cum acerba morte magister in Judæa, quo commigraverat, periisset, nequitiæ discipulus, et pecuniarum et librorum hereditatem adiit. In Palæstina vero et in Judæa degens ac piorum omnium judicio damnatus, opprobrium non ferens, in Persidem proficiscitur, assumpto Budo nomine. Jam enim fama ejus pervagata odium impio viro conciliave- καταγινωσκόμενος, καὶ μὴ φέρων τὸν ὄνειδον, ἀπαίrat, antequam in cujuspiam consortium veniret. Verum non cepit fructum permutati nominis.Cum enim ex operibus et ex doctrina iis, qui ipsum prius ignorabant, notus evasisset, a viris apud Persas eruditis, qui non pie quidem sentiebant, sed meliorem tamen eo circa omnia sententiam tuebantur, confutalus et expulsus est. Hinc profugus, apud viduam quamdam, hospitium quærens, dolose se insinuavil. Postea, conscenso quodam tecto, dæmonas pro more suo cum clamore invocat, quos hodieque Manichaicæ defectionis amatores, quando detestandam suam Ischada celebrant, invocare solent. Postquam hic detestandam initiationem persolvisset, divinæ ac vere justæ comminationis opus efficitur. Projectus namque de lecto, in ipsa impietate et exsecrandis mysteriis toto corpore contritus est, et vitam cum morte commutavit: sicque altera impietatis fera concisa est. Non bonum autem vidua impii hospitii fructum percepit. ρει πρὸς τὴν Περσίδα, Βούδην ἑαυτὸν μετονο μάτας. Ηδη γὰρ καὶ ἡ κλῆσις αὐτοῦ θρυλλουμένη, μισητὸν ἐποίει τὸν ἀπεῖν καὶ πρὸ τῆς ἐντεύξεως. Πλὴν οὐδὲν τῆς μετωνυμίας απώνατο. Ἐκ γὰρ τῶν ἔργων καὶ τῶν δογμάτων κατάφωρος τοῖς πριν ἀγνοοῦσι γινόμενος, ὑπὸ τῶν παρὰ Πέρσαις λογίων οὐδ᾽ αὐτῶν μὲν εὐσεβούντων, ἄμεινον δ' ἐκείνου περί πάντα διακειμένων, ελέγχετό τε καὶ ἀπηλαύνετο. Ἐξ οὗ φυγάς γεγονώς, γυναικί τινι ἀνδρὸς κεχηρωμένῃ, ξενίας λόγῳ παρεισφθείρεται Εἶτα ἐπί τινος δώματος ἀνελθών, καὶ τοὺς ἐξ ἔθους αὐτῷ καλουμένους δαίμονας ἐπιβοώμενος, οἷς καὶ μέχρι νῦν οἱ τῆς Μανιχαϊκῆς ἀποστασίας ἐρασταί, ἐπειδὰν αὐτῶν τὴν μυσαράν ἰσχάδα τελούσιν, ἐπικαλοῦνται. Ταύτην δὴ οὗτος τὴν ἐξάγιστον διαπραττόμενος τελετήν, θείας καὶ δικαίας, ὡς ἀληθῶς, ἀπειλῆς ἔργον γίνεται. Εκδισκευθείς γὰρ τοῦ σώματος αὐτῇ δυσσεβείᾳ καὶ βδελυραῖς τε λεταῖς ὅλος τε τὸ σῶμα διεθρύβη καὶ τὸν μίαν καλουμένην, τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον, οὐ Χριστοῦ πράξεις περιέχουσαν, ἀλλ' ὡς μόνην τὴν προσηγο ρίαν. Καὶ ἄλλην καλουμένην Κεφάλαιον. Καὶ τὴν τρίτην τῶν Μυστηρίων, ἥτις ἐστὶ πρὸς τὴν ἐπιτηδευθεῖσαν αὐτοῖς ἀνατροπὴν τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν· τετάρτην, ἢν περιφέρουσι Θησαυρόν ζωῆς καλοῦντες, ἤπερ ἐστὶ θησαυρός θανάτου. Videtur tamen, ne quid dissimulem, Siculus Photio ex parte adversari, cum is quidem neget de Christi rebus et actis hic quidquam legi, hic vero res Christi gestas interpolatas recenseri affirmet. Τερέβινθος. Ita et Petrus Siculus nominat, qui Cyrillo audit Τεβινθος in vulgatis editionibus, a quibus tamen honæ notæ codices manu exarati discedunt, nostri scriptionem approbantes, ceu testatur Th. Milles. Astipulatur in Actis Archelaus. Βούδην. Βουδήν apud Cyrillum in vulgatis, cujus codd. mss. habent Βουδιδαν. Βουδδάν legit Petrus Siculus. Παρεισφθείρεται. Ita hujus verbi vim exprimendam in versione putavi, pro eo quod antea legebatur: vidua quadam hospitii causa exceptus magis magisque corrumpitur. Pejor, in primis apud viduam fraudum ejus ignaram, vix fieri poterat Terebinthus. Id itaque videtur voluisse Photius, hominem perditissimum bonam feminam dolis et blanditiis suis ita fefellisse, ut eum libenter in sua reciperet. Id vult verbi Greci notio, de qua exponit egregie Lambertus Bos, vir Ελληνικώτατος, in Animadversionibus ad scriptores Gracos, p. 96. Cyrillus et Petrus Siculus hic simpliciter habent, προσφεύγει τινὶ χήρα. Μυσαράν ισχάδα. Quid sibi hac velint, non satis capio. Eadem phrasi utitur Cyrillus (ubi interpretes caricam afferunt); et Petrus Siculus, ισχάδα fructum licus esse constat, ut alios taceam, ex Polluce, tom. 1, p. 142. Videtur hic innui conventus quidam, haberi a Manichæis solitus, sive ad sacra sua exercenda, sive ad conferendas sententias. Si posterius, fortasse mos veterum philosophorum huc aliquid lucis attulerit, qui, proposita questione ἰσχάδα διδόναι id est caricam exhibere alteri cuiquam instar arrhæ exspectatæ responsionis solebant, quam qui acceperat, responsioni se obstringebat. Vide Joach. Kuhnii notas ad Diogenem Luertium, p. 524. Ούτος. lia ex nostro lego pro οὕτως. Εκδισκευθείς. Nova vox, pro qua Cyrillus et Siculus habent καταβληθείς. Nostri illa effcacior est infert enim hominem nou exspectantem instar disci cum impetu projectum in auras esse. Ὅλος. Ita ex nostro όλως. Διεθρύβη. Ιta ex nostro pro διετρίβη. Παπα enim ex verbo διαθρύπτω ad rem, de qua hic agitur, accommodatius omnino videtur, quam alterum illud ex διατρίβω petitum, quod in hoc sensu adbiberi, si quid video, non consuevit.

CONTRA MACHINEOS LIBER I. βίον κατεστρέψατο. Ἀλλ᾿ οὕτω μὲν καὶ τὸ δεύτερον Cum enim videret se et viro, et liberis, et toto τῆς δυσσεβείας ἐξεκόπη θηρίον. Οὐκ εἰς καλὸν δὲ ἄρα ἡ χήρα τῆς δυσσεβοῦς ξενίας ἀπώνατο. Ὁρῶσα γὰρ ἑαυτὴν ἀνδρός τε καὶ παίδων καὶ τοῦ λοιποῦ γένους ἔρημον, χρημάτων τε κλῆρον αὐτῇ περιγενόμενον, καὶ τῶν μυσαρῶν ἐκείνων παραμυθίαν τῆς ἐρημίας παῖδα. Κούβρικον (92-93) ὄνομα ἀργυρίου τιμῆς ὠνεῖται, ὃν υἱὸν θεμένη τοῖς Περσῶν μὲν τέως μαθήμασιν ἐστοιχείου, πικρὸν δὲ ἄρα βέλος κατὰ τῆς ἀνθρωπίνης παρώξυνε φύσεως. ᾿Αποφθαρείσης γὰρ τῆς χήρας, κληρονόμος μὲν καὶ τῶν χρημάτων γίνεται, καὶ τῶν δυσσεβῶν βιβλίων. Τὸ δὲ τῆς οἰκετικῆς ὄνομα τύχης, ἵνα μὴ αὐτῷ μῶμον ἡ δου λεία προστρίβοιτο, εἰς Μάνην μεταβάλλει. Δηλοῖ δὲ τοῦτο Περσίδι γλώσσῃ τὸν οἷον ὁμιλητι κόν καὶ πρὸς διάλεξιν δραστήριον. Καὶ τοιοῦτος γὰρ τοῖς πολλοῖς ἐδόκει, ὁ μᾶλλον Ἕλλην: γλώσσῃ ἢ τῇ Περσίδι Μάνης ἐπάξιος ὀνομάζεσθαι. Εργῳ γὰρ ὡς ἀληθῶς τῆς μανίας δοχεῖον, εἴπερ τις ἄλλος, ἐχρημάτισεν, ὅλον τὸ τῆς πλάνης πνεῦμα ἐν ἑαυτῷ χωρήσας, καὶ ὑπ' αὐτοῦ ἐνεργού μενος ὃς καὶ Παράκλητον ἑαυτὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐξεμάνη ὀνομάσαι· τὸν τοιοῦτον τρόπον τῆς μιμήσεως ἐκ τῶν καθηγησαμένων αὐτοῦ διαδεξα μενος. Καὶ γὰρ δὴ τούτων ὁ μὲν Σκυθιανός Πατέρα ἑαυτόν, ὁ δὲ Τερέβινθος Γὸν τοῦ Θεοῦ ἐκ Παρθένου τε γεννηθῆναι (ὢ τῆς ὑπερβολὴν οὐκ ἐχούσης ἀθεό genere orbatam, pecuniarum ac detestabilium librorum hæreditate auctam esse, in solitudinis suæ consolationem, puerum sibi, Cubricum nomine, argenti pretio emit adoptatumque Persarum disciplinis erudivit, atque acerbum contra humanum genus telum exacuit. Defuncta namque vidua,et pecuniarum et impiorum librorum hæres efficitur. Domestica porro fortunæ nomen ne sibi vituperii notam servitas inureret, in Manem mutavit: hoc vero nomen lingua Persica significat disertum, et in disputando strenuum. Et talis multis esse videbatur, qui tamen magis Græca lingua Manes (furiosus) quam Persica (Manes sive disertus) vocari merebatur: nam ipso opere vere insania receptaculum, si quisquam alius, erat, totum quippe erroris spiritum in se continens, ab ipso agitabatur, qui se Paracletum ac Spiritum sanctum furiosi instar nominavit,mores imitatus eorum,qui hujus instituti auctores sibi fuerunt, quorumque successor erat. Ex iis namque Scythianus se Patrem, Terebinthus vero se Filium Dei ex Virgine natum,oimpietatem nullum modum habentem! nuncupare ausus est. Exinde vero discipulos congregavit duodecim, quos etiam erroris præcones emisit. Sed furiosus ille Manes cum scelere celebris evasisset, nuntia fama ad aures usque Persarum regis pervenit. Ille (92-93) Κούβρικον. Ita constanter Cyrilli codices: at Petrus Siculus, p. 22, semel habet Βούρικον, librarii vel typographi vitio, cum in eadem pagina aliquoties Κούρος recte legatur. Corbicium in Actis Archelai, p. 97 vocatum invenies, quem Urbicum dicet Augustinus, qua de re vide, quæ scripsi olim in Manichæismo ante Manichæos, p. 213. De ipsius nominis ratione lege Thomam Gataberum in Adversariis Miscellan. c. 35; et Fullerum. II, 18, Miscellaneorum. Μῶμον ἡ δουλεία. Ita ex nostro restitui, pro eo quod ex Coisliniano legebatur: μώμον ἢ Στυλείαν. Nam cum nostro facit codex Colbertinus, et Petrus Siculus, p. 22, verbis magis perspicuis in eamdem rem usus Photium interpretatur. Ait enim: Εἶτα ἵνα μὴ τὸ τῆς δουλείας τοῦ Κουβρίκου όνομα ἐπονείδιστον ᾖ (ita lege pro ἢ quod exalat in editis) ἀντὶ Κουβρίκου Μάνην ἑαυτὸν ὠνόμασεν. Id est, Deinde ne sibi servile nomen Cubrici (vides, quomodo ipsum Cubrici nomen inter servitulis, ex qua, redemptus scilicet, emerserat, nomina numeret?) ignominiosum esset, pro Cubrico se Manem dixit. Ubi placet Gatakeri in Adversariis, p. 355, expositio: Cubrici nomen ἐπονείδιστον δι cit, vel quia probrosum aliquid sonare videretur, vel quod servus adhuc cum esset, id ei nominis fuisset, unde conditionis servilis memoriam refricare videbabur. Taceo, nomen servile homini libero dedecus quidem, non autem servitutem conciliare posse. Interim mireris hominem servile nomen cum altero non minus tali permutasse. Μάνης enim, apud Græcos saltem, δουλικόν erat ὄνομα, id quod Galakerus, 1. c. et Menagius, ad Diogenem Laertium, p. 215 b, veterum locis tam manifestum fecerunt, ut dubitare nefas sit. Interim patet nomen illud apud Persas melioris ominis fuisse, quod statim monet nosier. Ομιλητικόν. Εtyιnologiam eamdem Cyrillus et Petrus Siculus voce ὀμιλητής exprimunt, quam Persis hodie ignotam scribit Th. Hyde. De rebus veterum Persarum, p. 282. Alias omnes nominis hujus rationes venati sunt complures,in primis autem Gatakerus, l.c. c. 35. Confer, si placet, quæ ipse olim monui in Manichæismo ante Manichæos, p.205. Διάλεξιν δραστήριον, in disputando strenuum: ita malui pro in dialectica strenuum. Διάσ λεξις enim ut concionem ad populum (vide Valesium ad Eusebiumn, p. 110), ita in primis quoque disputationem et orationem cum cura factam infert. Lege Godfridi Olearii Notas ad Philostratum, p. 565 et 579. Μανίας. Ita et alii Manelis nomine luserunt, v. c. Zonaras Canone in Deiparam apud Cotelerium, tom. III Monumentorum Græc. p. 467, μανεὶς ὁ Μάνης, sicut et Euthymius in Panoplia tit. 9, Manes simpliciter μανείς vocatur. Sic Titus lib. 1, Adversus Manich. apud Cl. Basnage. p. 60: Ὁ δὲ μανεὶς ἐκ βαρβάρων καὶ τῆς μανίας αὐτῆς ἐπώνυμος, quæ ita verterim Ille vero a barbaris insanire doctus et a barbarie appellatus,etc. line p.60, de eodem βαρβα ρικὴν ἀσέβειαν ἐπινοήσας καὶ δευτέραν ἀρχὴν ταύ την μανικῶς ὁρισάμενος, et p. 63, ὁ χαλεπώτατα μανείς. Adde, p. 65. Ενεργούμενος. Ila ex nostro pro ενθειούμενος. Prior enim vox a scriptoribus ecclesiasticis proprie de bominibus a dæmone actis usurpari solet, quemadmodum posterior bonum interdum sensum babel. Παράκλητον. Huc referunt quidam vocem Μάνης, tanquam na id est, consolator: vide Gatakerum, l. c. c. 5. ♥: (f) Factum hoc ipsi puero septenni tradunt Cedrenus et Suidas loc. cit. qui numerus annorum omnino substituendus est illi twy Sexaginta, quem habes in Archelai Disputat., pag. 98.

cum filium morbo laborantem haberet,audiretque, τητος!) ὀνομάζειν ἀπετόλμησεν Ἐξ οὗ καὶ μαθη Manem pollicitum esse, se filium ejus ex morbo precibus erepturum esse, arrogantem hominem ad filii curationem adhibet: ac medicos tum præsentes tametsi ægritudinis curationem facilem fore promittebant, ejecit. Ille vixdum orationem compleverat, et vitam eripuit ei, qui id forte passus non esset, nisi ille incolumitatem promisisset. Cum itaque subito et aperte impietas et arrogantia scelesti hominis deprehensa fuisset, in maleficorum carcerem impostor ille damnatus conjicitur. Sed cum servus esset ac servilis artificii peritus, sciretque se non diu postea patratæ cædis pœnas daturum esse, utpote qui regis filium impietate sua occidisset, e domo aufugit, et custodibus carceris necis causa fuit: nam quia scelestum illum non accurate custodierant, capite omnes plexi sunt. τὰς, συνηθροίσατο δύο καὶ δέκα οἷς καὶ τῆς πλάνης διέπεμπε κήρυκας. 'Αλλ' ὁ μὲν ἐμβρόντητος Μάνης, τῷ κακῷ γεγονώς περιβόητος, ἥκει ταῖς φήμαις μέχρι καὶ τῶν ὠτῶν τοῦ Περσῶν βασιλέως. Ὁ δὲ (καὶ γὰρ αὐτοῦ ὁ παῖς νοσήματι ἐκλώκει), ἐπεὶ τὸν Μάνην ἐπαγγελλόμενον ἤκουεν εὐχῇ τὸν παῖδα ῥύσασθαι τῆς νόσου, δέχεται τὸν ἀλαζόνα τοῦ παιδὸς ἐπὶ θεραπεία. Καὶ δὴ οὗτος τοὺς παρόντας Ιατρούς καίτοι ῥᾳδίαν ἐπαγγελλομένους παιδὸς τὴν ἴασιν, ἀποπεμψάμενος, ἅμα τε εὐχὴν ἐτέλει καὶ τῆς ζωῆς ἐξήλαυνε τὸν οὐκ ἂν τοῦτο παθόντα, εἰ μὴ αὐτὸς τὴν θεραπείαν ὑπέσχετο. Οὕτω γοῦν θᾶττόν τε καὶ περιφανῶς τῆς ἀσεβείας τε καὶ ἀλαζονείας τοῦ κα κοδαίμονος στηλιτευθείσης, εἰρκτὴν κακούργων οἰκεῖν ὁ πλάνος καταδικάζεται. Αλλ' όγε δοῦλος ὢν καὶ δουλικῆς τέχνης ἔμπειρος, εἰδώς τε ἀκριβῶς ὡς φόνου δίκας ὑποσχεῖν οὐκ εἰς μακράν ἐστιν ἄξιος, ἅτε δὴ τῇ καθ' ἑαυτὸν ἀποστασίᾳ τὸν βασίλειον ἀν ελὼν παῖδα, διαφεύγει τοῦ οἰκήματος, καὶ γίνεται τῶν δεσμοφυλάκων θανάτου παραίτιος. Καὶ γὰρ ὅτι μὴ ἀσφαλῶς ἐτήρουν τὸν ἀλιτήριον, τῆς κεφαλῆς ἐζημιώθησαν ἅπαντες. XIII. At hic servus, erro, homicida carceri mancipatus, advenit profugus in Mesopotamiam, et defectionis suæ zizania rursum serere incipit. Carcharorum autem episcopus,cui nomen Archelaus,vir sacer et divinarum humanarumque rerum peritissimus, collecta Græcorum seu gentilium auditorum manu, ne Christianis judicantibus veritas per favorem triumphasse videretur, instituta adversus maniæ cognominem pia disputatione,impiissimum hominemitapudefecit et confutavit, ut inde statim aufugeret, et de. ΙΓ. 'Αλλ᾽ οὗτος ὁ δοῦλος, καὶ πλάνος, καὶ φονεὺς καὶ δέσμιος φυγάς καταλαμβάνει τὴν Μεσοποταμίαν, καὶ σπείρειν πάλιν ἀπάρχεται τὰ τῆς ἀποστασίας ζιζάνια. Ὁ δὲ τῶν Καρχάρων ἐπίσκοπος (Αρχέλαος αὐτοῦ ὄνομα, ἀνὴρ ἱερὸς, καὶ περὶ λόγους τους τε θείους καὶ τοὺς ἀνθρωπίνους περιδέξιος), Ελληνι κὸν ἀθροισάμενος ἀκροατήριον, ἵνα μὴ δόξῃ Χριστια νῶν κρινόντων φιλοτιμία λαμβάνειν τὰ νικητήρια ἡ ἀλήθεια, πρὸς τὸν τῆς μανίας ἐπώνυμον τὸν τῆς εὐσε βείας ἀνακινήσας λόγον, οὕτω κατήσχυνεν καὶ διήλεγξε τὸν τρισαλιτήριον, ὡς αὐτίκα τε φυγεῖν ἐκεῖθεν, καὶ μηδὲ φυὴν λαβεῖν τὰ τῆς ἀποστασίας αὐτοῦ σπέρματα. Αλλ' ἐκεῖθεν ἀποδράς καταλαμβάνει κώμην τινὰ τῶν εὐτελεστάτων. Κἀκεῖ πάλιν ὑπο θάλπειν ἐμηχανᾶτο καὶ παραδεικνύειν τὸ οἰκεῖον δυσσέβημα. 'Αλλ᾽ ὁ θερμὸς τῆς εὐσεβείας ὑπέρ μαχος, καὶ ὡς ἀληθῶς ποιμὴν ᾿Αρχέλαος, οὐ τὴν τυχοῦσαν τῶν προβάτων ποιούμενος πρόνοιαν, οὐκ ἐνεῤῥᾳθύμει διώκειν τὸν πικρότερον λύκου τὸ ποίμνιον διασπαράσσειν ἐπανιστάμενον. Διὸ πάλιν ἐκεῖθεν, ὁ τῆς μανίας ἐπώνυμος, οὐδ᾽ αὐτὴν τὴν παρουσίαν ἄνευ μεγάλης ἀγωνίας ὑποστὰς ἀποδιδράσκει, καὶ τόπον ἐκ τόπου διήμειβεν, ἐν οἷς fectionis ejus semina nullam ibi radicem ponere possent. Hinc profugus vicum quemdam ignobilem occupat, ibique rursum impietatem suam fovere et patefacere satagit. Sed fervens ille pietatis propugnator et vere pastor Archelaus cum non modicam ovium curam gereret, non segnis erat in persequendo eo, qui savior lupo, in gregem discerpendam insurrexerat. Quamobrem ille maniæ cognominis,qui ejusmodi viri presentiam non sine magna anxietate sustinebat, aufugit, et e loco in locum transmigrat. Dum sic vagaretur, Persarum regis satellites, qui sectas tum ubique perquirebant, comprehensum adducunt vinctum ad eum, Απετόλμησε. Ita lego cum nostro et Col- uterque in præmissis de Archelao velerum testiberlino, pro quo Cois inianus, sensu prorsus contrario,nec ob contextum ferendo habet οὐκ ἐτόλ μησε.Omnino enim id,quod refertur, audebat homo impius,et, quam vox ἀποτολμᾷν infert, effreni quadam audacia. Δύο καὶ δέκα. Nomina eorum lege apud Petrum Siculum, p. 30; et nostrum, § 14. Εξήλαυνε. Ila ex nostro pro simplici ἤλαυνε. Παρχάρων ἐπίσκοπος. Ila a pluribus vocatur Archelaus, Carrharum, quod genuinum urbis nomen est, episcopus. (β) 'Αρχέλαος. Hujus Disputatio cum Manete edita nunc exstat in laur. Alexandri Zacaenii. Collectaneis Monumentorum Veterum, Romæ 1698, editis, binc vero in volumine II Operum Hippolyti a celeb. Fabricio nostro Hamburgi, an. 1718, curato; mihique pro eo, quo in me fertur amore ac benevolentia, inscripto, p. 134 seqq. Lege quæ moniis,quæque posterior in Biblioth. Græca lib. v, p. 262, commenlali sunt, nec temere quidquam desiderabis. Inter testimonia illa exstant quoque bina Photii nostri loca, cum Holsteniani nostri leclione prorsus consentientia, nisi quod pro Καρχάρων legatur Χαρχάρων, sicut Coislinianus Mapχάρων mendosissimic exhibet. Τε φυγείν. Ita repono ex nostro pro κατ έφυγεν, quod habet Cl. Montfauconius ex Coisliniano. Nostram lectionem astruit Zacagnius l. c., imo sequentia καὶ μηδὲ φυὴν λαβεῖν omnino poetulant. Εὐσεβείας, Pietatis, pro quo impietatis vo in versionem irrepserat. Πικρότερον λύκου. Ila malui ex nostro, cum quo et conspirat Zacagnius, pro πικρότερον λύκον, quod habet Coislinianus. Sensus id omnino flagital.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. qui se miserat. Qui cum ejus mendacium,fallaciam et fugam irrisisset, eumque opprobriis insectatus esset, ultionem sumpsit pro omnibus unam, mortem infligens, quæ uni huic plano conveniebat. Licet enim id humanæ naturæ nullatenus sit, nec quempiam tale vel pati vel facere fas esse videatur; attamen horribilium Manetis impietatum non indigna mors erat. Cum enim infelix ille adhuc in vivis esset, corpus, detracta pelle, in utrem excoriantes sic ex vita detrahunt, et quasi dissecant; reliquum vero corpus in prædam feris projiciunt ipsamque pellem ulris instar vento repletam præ foribus suspenderunt. Talem apostata et scelestissimus homo vitæ terminum consecutus est. πλανώμενον οἱ τοῦ Περσῶν βασιλέως δορυφόροι, ἅτε πανταχοῦ τὸν ἀλιτήριον διερευνώμενοι, εὐρόνο τες ἄγουσι πρὸς τὸν ἀποστείλαντα δέσμιον. Καὶ ὅς τοῦ τε ψεύδους καὶ τῆς φυγῆς πολλὲ χλευάσας καὶ κατονειδίσας, δίκην ἔλαβεν ἀντὶ πάντων μίαν, τὸν τοῦ ἀπατεῶνος κἀκείνῳ μόνῳ πρέποντα θάνατον. Εἰ γὰρ καὶ μηδαμή μηδαμῶς τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἦν μήτε παθεῖν μήτε δράσαι ἄξιος, ἀλλά γε τῶν Μένεντος ἀνυπερβλήτων δυσσεβημάτων οὐκ ἀνάξιος. "Ετι γὰρ ἐν ζῶσιν ὄντος τοῦ κακοδαίμονος, εἰς ἀσκὸν τὸ σῶμα ἀποδείραντες οὕτω τῆς ζωῆς διασπῶσι καὶ διαρρηγνύουσι, τὸ λοιπὸν τοῦ σώματος βοράν θηρίοις προσρίψαντες, αὐτὸ δὲ τὸ δέρμα θυλάκου τρόπον πληρώσαντες πνεύματος πρὸ τῶν πυλῶν ἀνηρτήσαντο. ᾿Αλλὰ τὴν μεν τοῦ βίου καταστροφὴν ὁ ἀποστάτης οὗτος καὶ τρισαλιτήριος τοιαύτην ἀπείληφεν. ΙΔ΄ Ετερος δὲ τῷ χρόνῳ βραχύ τι τούτου προγενέστερος, ὁμότιμος δὲ τὴν δυσσέβειαν, Ζαράνης ὄνομα, καὶ αὐτὸς οὐκ ὀλίγα ταῖς δυσσεβείαις τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει ἐπελυμήνατο. Μαθηταὶ μέντοι τοῦ δυσωνύμου Μάνεντος γεγόνασι δώδεκα, Σισίννιος ὁ καὶ τὸ ἀξίωμα αὐτοῦ τῆς δυσσεβοῦς διδασκαλίας ἀναδεξάμενος, καὶ Θωμᾶς ὁ τὸ κατ' αὐτὸν ὀνο μαζόμενον συνταξάμενος Εὐαγγέλιον. Βούδας τε καὶ Ερμας, Αδάμαντος καὶ 'Αδείμαντος, ὃν και διαφόροις διέπεμψε κλίμασι τῆς πλάνης καὶ τῆς ἀποστασίας αὐτῶν κήρυκα. Εξηγηταὶ δὲ αὐτοῦ καὶ οἷον υπομνηματιστα γεγόνασιν Ιέραξ τε καὶ Ηρακλείδης και Αφθόνιος. Ἠριθμοῦντο δὲ τῷ χορῷ τῶν μαθητευθέντων αὐτῷ καὶ ᾿Αγάπιος, ὁ τὴν Επτάλογον καλουμένην συντάξας καὶ Ζαρούας καὶ Γαυριάβιος. Καὶ ὁ μὲν τῶν τότε συνακμασάν. των τῆς ἀσεβείας χορὸς ἐν τοσούτοις παρετείνετο, ὧν πῶς ἄν τις εἴποι τὰς πράξεις, πῶς δὲ διέλθοι τὰ δόγματα; Ἐπὶ τοσοῦτον γὰρ ἤλασαν πάσης μὲν ἀκαθαρσίας, πάσης δὲ ῥυπαρίας καὶ πάσης ἀθεω τάτου δόξης, καὶ τοσούτων αὐτῶν γέμει τὰ βιβλία ρυπασμάτων τε καὶ ἀτοπημάτων, ὡς μηδὲ τοὺς ἐξ αὐτῶν ἐκείνων προεληλυθότας, καὶ τὰ πλεῖ XIV. Alius porro tempore paulo hoc antiquior par impietate, Zaranis nomine, non pauca impietatibus suis humano generi damna importavit. Discipuli autem infausti nominis viri Manetis fuere duodecim; Sisinnius, qui principatum ejus in impia doctrina tuenda accepit; Thomas, qui Evangelium suo nomine scripsit; Budas, Adamantus, Adimantus,quem in diversa orbis climata,erroris et defectionis præconem misit. Explanatores vero et quasi commentatores ejus fuerunt Hierax, Heraclides et Aphthonius. In discipulorum item ejus choro nunerabantur Agapius, qui Heptalogum, ut vocant, conscripsit, Zaruas et Gauriabius. Chorus autem impietatis eorum, qui tunc temporis una floruerunt, hos complectebatur, quorum acla narrare, vel dogmata recensere quis valeat? Eo enim impuritatis omni modo devenerunt,eo usque immunditiæ, eo usque impia doctrinæ, totque sordibus et absurditatibus eorum libri repleti sunt, ut ne quidem successores illorum, qui maximam eorum impietatis partem retinuerunt, eos amplecti et recipere audeant; tum quod abominationum in illis contentarum exsuperantiam legere non vaVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Ζαράνης. Ita Coislinianus et Colbertinus, noster vero Ζανάρης. Αt cum et Petrus Siculus,p.30, priorem lectionem probet, nec inter Persas hoc nominis inauditum sit (vide Tollii Iter Italicum p. 135), eam omnino præferendam puto. Lege de isto Jo. Pearsonium ad Symbolum Apostolicum p. 116, edit. Lalinæ in notis, ubi is persuadere conatur, ut, inserto Manichæis Zarane, qui Manete una cum Scythiano antiquior erat, credamus Scythianum ad Apostolica tempora accessisse. Enimvero, quamvis non dubitem Zaranem Maneti ætate proximum fuisse, cum noster eum paulo antiquiorem diserte nominet, ipsa tamen illa brevis temporis intercapedo magis efficit, ut credamus Scythianum et Zaranem æquales fuisse ætate, et eo tantum nomine a se invicem distinctos, quod alius eorum aliis in locis doctrinæ suæ semina spargeret. Θωμᾶς. De hoc et sequentibus Manetis disscipulis lege Cl. Fabricium, lib. v, p. 287, Biblioth. Græc. Αδάμαντος. Adantum eum vocat Petrus Siculus p. 30. PATROL. GR. CII. "Ov. Tres Manetis discipuli in tres orbis plagas missi memorantur in Actis Archelai cum Manete, p. 22. Addas scilicet, qui idem est cum Budda, Thomas et Hermas. Eosdem nominatim recenset Cyrillus, p. 98, Buddam pro Adda appellans, et Historia hæreseos Manichæorum, quam doctiss. Christoph. Matth. Pfaffus cum Lactantii Epitome Institutionum divinarum, p. 183 seq. edidit. Ibi hæc inter cælera p. 183, lego: «Post cujus (Curbicii) mortem non solum libros, quos Terebinthus reliquerat, sed et pecuniam Curbicii sumens, Trembi discipulos acquisivit, quorum unus, Thomas, alius Abda, tertius est Hermas.» Ibi non dubito pro Trembi legendum esse tres sibi (totidem enim discipuli postea memorantur; pro Abda autem Abdas, quem cæteri scriptores omnes vocant. Sic p. 182, ut obiter hoc moneam, pro capitulorum, legere malim capitulum. Hoc enim nomine secundum librorum suorum appellavit Scythianus, ceu ex superioribus constat. Τοσούτων. Ita ex nostro Colbertino lege pro τοσοῦτον

σθαι τοῦ λοιποῦ στέργειν ἐκεῖνα καὶ ἀποδέχεσθαι, τοῦτο μὲν τὸ ἀνυπέρβλητον τῆς βδελυρίας οὐ στέ γοντας τοῦτο δὲ τῶν προσταγμάτων τὸ ἀλόγι στον λογισμοῖς ὑποβάλλειν οὐκ ἔχοντας, τοῦτο δὲ τὸν παρὰ πᾶσιν ὄνειδον καὶ τὴν χλεύην, καὶ τὸν κατά γελων καὶ τὸ μῖσος ὥσπερ διευλαβουμένους καὶ ἀποκλίνοντας. Διὰ τοῦτο καὶ αὕτη ἡ νεοφανής τῶν παλαιῶν ἐκείνων τῆς βδελυρίας σπερμάτων παραφυάς, ὥσπερ καὶ πρόσθεν ἔφημεν, τὰ παρ' ἐκείνων τῶν διδασκάλων ἐγγράφως αὐτοῖς συντεταγμένο οἱ μὲν οὖν οὐκ ἀγαπῶσιν, οὐδὲ περιέπουσιν. ᾿Αλλ' ἐκείνοις μόνοις κακούργως καὶ πονηρῶς προστ ανέχειν υποπλάττονται, ἐν οἷς τὰ τε Κυριακά ἀναγέγραπται λόγια καὶ τοῦ μεγάλου ἀποστόλου leant; tum quod irrationabilitatem præceptorum στα τῆς αὐτῶν δυσσεβίας παρακατασχόντας ἀνέχε ratiociniis subjicere non possint, tum etiam quod metuant et caveant, ne opprobrium risum atque odium apud omnes sibi concilient. Quamobrem hæc nuper exorta veterum illorum abominationis seminum fructicatio, ut supra diximus, quæ ab illis olim magistris scripto sibi tradita sunt,neque amplectuntur, neque tuentur; sed iis solum se adhærere vafre et callide simulant, in quibus Dominica oracula et magni apostoli Pauli Epistolæ descriptæ sunt; nonnullis etiam Acta apostolorum et catholicæ Bpistols, præter eas, quæ coryphæi (Petri) sunt, admittuntur. Hujusmodi sacra eloquia tueri se simulant, ut eos qui circa piam religionem hebetiores et imperitiores sunt, facilius decipere queant,quasi ab ipso Christo et a discipulis ejus ea receperint, Παύλου αἱ Ἐπιστολαί, καὶ παρ' ἐνίοις τῶν ἀποστόλων quæ defectionis suæ insania peperit. αἱ Πράξεις, καὶ τῶν Καθολικῶν ὅσαι παρὰ τὰς τοῦ κορυφαίου τυγχάνουσιν. Τούτων δὲ τῶν ἱερῶν ἀντιποιεῖσθαι σχηματίζονται λογίων, ὡς ἂν ἔχοιεν ῥᾷδίῶς ἐξαπατῶν τοὺς νωθεστέρους τε πρὸς εὐσέβειαν καὶ ἀμαθεστέρους, ὡς παρ' αὐτοῦ Χριστοῦ εἴησαν παρειληφότες καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, ἃ τῆς ἀποστασίας αὐτοῖς ἀπέτεκεν ἡ ἀπόνοια. XV.Hic itaque Manes,tants defectionis princeps, anno Valeriani et Gallieni, Romæ imperatorum, nono e custodia Persarum elapsos (nihil enim impedit,quominus ea persequamur,quæ supra historiæ series prætermisit), et in Mesopotamiam profectus, a divino Archelao, sancto viro, qui tum Carcharorum in ea regione præsul erat, multis magnisque contra impietatem suam argumentis exagitatus est. Atque inde insperato suffusus pudore, profugus Dioridem, Carcharorum vicum, subit: atque ibi oum Tryphone quodam, strenuo et sacro viro, presbyteratus gradum obtinente, congressus, parem subiit casum; imo etiam ipse Archelaus, cum seductorem eo se recepisse comperit,acer quippe vir erat, et pio studio movebatur, statim in vicum se contulit; ac postquam seductorem illum in magnas augustias et in pudorem, a quo declinabat, conjecisset, ac exsecranda ejus dogmata evertisset, confutassetque, virumque omnibus deridendum detestandumque propinasset, eum ad fugam denuo perpulit, in qua quod et diximus, & perquirentibus a ΙΕ΄. Ὁ μὲν οὖν Μάνης οὗτος ὁ τῆς τηλικαύτης ἀποστασίας Εξάρχων, ἔτει τῆς βασιλείας ἐννάτῳ Οὐαλεριανοῦ καὶ Γαλιηνοῦ, οἵ Ῥώμης εἶχον τὸ βασίλειον κράτος, τὴν ἐν Πέρσαις φυλακὴν διαφυγών (οὐδὲν γὰρ κωλύει διελθεῖν, ἢ τῆς ἱστο ρίας ὁ δρόμος παρῆλθεν ἄνωθεν), καὶ κατὰ Μεσοπο ταμίαν γεγονώς, ὑπὸ τοῦ θεσπεσίου Αρχελάου (Καρχάρων δὲ τῆς αὐτῆς χώρας οὗτος ὁ ἱερὸς ἀνὴρ ἔφορος ἦν) πολλούς μὲν καὶ μεγάλους ἐλέγχους τῆς δυσσεβείας ἀπητήθη. Ἐκεῖθεν δὲ διὰ τὴν ἀδόκητον αἰσχύνην ἀποδράς, εἰς Διωρίδα Καρχάρων κώμην ἀποδύεται. Ἐν ταύτῃ δέ Τρύφωνί τινι σπουδαίῳ, ἱερῷ μὲν ἀνδρὶ, τὸν δὲ τοῦ πρεσβυτέρου διέποντι βαθμὸν ἐντυχών, τὰ ἴσα ὑπέστη. Πλὴν ἀλλὰ καὶ αὐτός γε ὁ ᾿Αρχέλαος τὴν ἐκεῖσε παρείσδυσιν τοῦ πλάνου μαθών (ὀξὺς γὰρ ἦν καὶ θερμὸς τὸν εὐσεβῆ ζῆλον), καταλαμβάνει τὸ χωρίον, καὶ πολλῆς ἐμπλήσας, τὸν πλάνον ἀμηχανίας, καὶ ἦν ἔφευγεν αἰσχύνης, οἷς αὐτοῦ τὰ μυσαρὰ τῶν δογμάτων αν ἐτρεπέ τε καὶ ἀνεσκεύαζε, καὶ προστίθει πᾶσι γέλωτά τε καὶ βδέλυγμα, ααρασκευάζει πάλιν φαγάδα " Οὐ στέγοντας. Noster legit οὐ στέργον. uterque mendose: ractissime Zacagnius Photii τας. Malim vero illud, menti Scriptoris ut videtur, convenientius. Hæsit forte in librarii memoria τὸ στέργειν proxime antecedens. Αποστασίας ἐξάρχων. Ila malui cum nostro, quam cum Coisliniano ἀποστάσεως ἔξαρχος,, quamvis quod ad sensum nihil intersit. Zacagnius ex suo habet ἀποστασίας ἔξαρχος. Ετει. Ita cum nostro pro ἐπί, quod ad sensum opus non est, cum vicissim τῷ ἐννάτῳ prius illud ta requirat. Ita et legit Zacagnius. Οὐκλεριανοῦ. Ita recte Coislinianus, uoster habet Οὐαλεντινιανοῦ mendose: nam temporis rationes id refugiunt. Consentit cum proba lectione Petrus, p. 36, et in referendo Photii loco Zacagnius. Ὑπὸ τοῦ. Inserit hic Zacagnius δὲ, quod orationis series non requirit. Διωρίδα. Ita Coislinianus, at noster Δωρίδα· hunc locum recitans, Διοδωρίδα, quam lectionem fulcit Epiphanius, hæres. 66, n. 11; et qui ad eum provocat, Petrus Siculus, p. 36, ubi tamen utrinque in scriptione per Δισδορίδα erratur. Pagus enim hic a Diodoro quodam, quasi Diodori vicus appellatus fuit, quod Acta Archelai, p. 68, indicant his verbis: «Manes autem fugiens advenit ad quemdam vicum, longe ab urbe positum, qui appellabatur Diodori.>> Ἐν ταύτη. Ita malo cum nostro et Colbertino, pro ένθαυτα Coisliniani. Astipulatur nobis Zacagnius. Τρύφωνι. Ila et Epiphanius, l. c., et ex eo Petrus Siculus vocant, minus recte,si audimus Acta Archelai, ubi, p. 68, aliquoties Diodori nomine vocatur, et ipsa quoque Diodori episcopi ad Archelaum epistola cum hujus ad eam responsoria exhibetur.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. penas dedit. γενέσθαι, καθ᾽ ἦν, ὡς καὶ προέφημεν, πλάνην et scrutantibus captus regi Persarum acerbas illas ὑπὸ τῶν ἀνερευνώντων αὐτὸν καὶ ζητούντων ἁλους, τῷ βασιλεῖ τῶν Περσῶν ἀπέτισε τὴν πικρὰν ἐκείνην δίκην. 15. Ἐκείνου δὲ τὸν βίον οὕτως οἰκτρῶς καὶ ἀθλίως XVI. Cum autem ille vitam ita misere et infeliciκαταστρεψαμένου, χρόνῳ ὕστερόν τινες τῶν αὐτοῦ ter clausisset, elapso quodam tempore, quidam τῆς δυσσεβείας μαθητών μέχρι Σαμοσάτων τῆς ejus impietatis discipuli usque ad Samosata Arme- ᾿Αρμενίας τὰ τοῦ Πονηροῦ ζιζάνια ἐγκατέσπειραν. niæ, maligni zizania sparserant: nec mullo post Καὶ οὐ πολὺ τὸ μέσον καὶ τὸ φθοροποιὸν ἐκεῖνο intervallo, corrupta ejusdem sementis ad Phanaream γεώργιον μέχρι Φαναρείας ὤφθη νομὴν λαβὼν καὶ usque pullulare visa est. Unde improba illa Callinica φυόμενον. Ἐξ οὗ καὶ ἡ κακὴν Καλλινίκη τοῦ βορβό cano repleta, ut supra dixi, Paulum et Joannem, ρου πλησθεῖσα, ὥς μοι προείρηται, Παῦλον καὶ genimina viperarum, in generis humani perniciem Ιωάννην γεννήματα ἐχιδνῶν ἐπ' ὀλέθρῳ τοῦ ἀνθρω peperit. Inde vero et impietatis successoribus, πίνου γένους ἀπέτεχε. Κἀκεῖθεν διὰ τῶν ἐφ' ἑξῆς usque ad tempora Constantini imperatoris, qui erat διαδόχων τῆς ἀσεβείας, μέχρι τῶν χρόνων Κωνσταν Heraclii abnepos, impietas illa sine ulla innovatione τίνου τοῦ βασιλέως (ἀπόγονος δὲ ἦν οὗτος Ηρακλείου) progressa est. Ac postquam multa adhortationes τῆς τοιαύτης θεομαχίας καινοτομή του παρα- et monitiones, licet inutili exitu, facta fuerant, et τεινομένης· καὶ πολλῶν μὲν παραινέσεων καὶ διδαpostquam multi pii imperatores in apostatas gladio σκαλιῶν, εἰ καὶ πρὸς ἀνόνητον ἀπεκρίθησαν πέρας, animadverterant, neque tamen impietatis cursus deκαταβληθέντων, πολλῶν δὲ εὐσεβῶν βασιλέων ξίφει stiterat, apostatis Armenius quidam supervenit τὴν δίκην τοὺς ἀποστάτας εἰσπραττομένων, καὶ μηδ' nomine Constantinus, cujus patria erat vicus Samoοὕτω τῆς ἀσεβοῦς φορᾶς ἱσταμένης, ἐπιγίνεταί τις satensium, Mananalis nomine, quem ad hæc usque τοῖς ἀποστάταις ᾿Αρμένιος ὀνόματι Κωνσταντίνος, tempora incolunt Manichæi. Hic porro ConstantiΜανάναλις κώμη Σαμοσάτων πατρὶς αὐτῷ ἐπι nus quemdam ex Ecclesiæ diaconis, ex Syria, ubi γράφεται, ἥτις καὶ μέχρι τοῦ νῦν Μανιχαίων τροφος captivus fuerat, in patriam suam revertentem, dieὑπάρχει καὶ ἐνδιαίτημα. ᾿Αλλὰ γὰρ οὗτος Κωνσταν bus non paucis hospitio excepit. Qui captivus τῖνος, τῶν τῆς ἐκκλησίας τινὰ διάκονον ἀπὸ τῆς κατὰ libros ex Syria duos secum detulerat; unum Συρίαν αἰχμαλωσίας πρὸς τὴν οἰκείαν ὑποστρέφοντα sancti Evangelii; alterum magni apostoli Pauli, πατρίδα ἐπὶ ἡμέρας οὐκ ὀλίγας ἐξένισε, βίβλους δὲ quos in hospitii remunerationem, impiam hoἀπὸ Συρίας ὁ αἰχμάλωτος συνεπεφέρετο αὐτῷ δύο, spitis sui religionem ignorans, dono ipsi obtaμίαν μὲν τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου, ἑτέραν δὲ τοῦ μεγά- lit. Conspicatus autem Constantinus Armenius, λου ἀποστόλου Παύλου ἃς ὥσπερ ἀμειβόμε· impietatem et defectionem suam abominandam, νος τῆς ξενίας ὁ ξενισθεὶς καὶ ἀγνοῶν τοῦ ξενίσαν- omnibusque invisam ac perosam esse, diabolico τος τὸ δυσσεβὲς τῆς θρησκείας τὰς ἱερὰς ἀντεοωρεῖτο consilio hoc machinatur. Omnes quidem libros, βίβλους. Κατιδὼν δὲ ὁ ᾿Αρμένιος Κωνσταντίνος quos religio sua diligebat et amplectebatur, objicit βδελυκτὴν καὶ πᾶσι φευκτὴν καὶ ἀποτρόπαιον τὴν et repudiat; sed dogmata sua scriptis destituta αὐτοῦ δυσφημίαν καὶ ἀποστασίαν, τῇ τοῦ διαβόλου retinens, ipsis Evangelii et Apostoli dicta adaptare συμβουλῇ μηχανᾶται τοιόνδε. Πάσας μὲν, ὅσας αὐτοῦ et adjungere conatur.Quamobrem damnato quolibet Η θρησκεία ἠγάπα τε καὶ περιεπτύσσετο βίβλους, libro, impietatem suam præferente uni Evangelio ἀποβάλλεται καὶ ἀποσκορακίζει γυμνὰ δὲ τὰ δόγματα et apostolo attendendum esse statuit ac decernil, τῶν γραμμάτων παρακατασχών πειρᾶται τὰς τοῦ ut pravo hujusmodi artificio apostasiæ suæ cœnum Εὐαγγελίου λέξεις καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου τούτοις obtegens, mortiferum opinionum suarum venenum ἐναρμόζειν τε καὶ περιάπτειν. Διὸ πάσης αὐτοῦ τῶν multis miscere posset. Sed ille specie solum et δυσεβημάτων καταψηφισάμενος βίβλου, μόνῳ προ- figmento quodam, ut dictum est, Manichæorum σανέχειν τῷ Εὐαγγελίῳ καὶ τῷ Ἀποστόλῳ πρόσω libros ablegat; utpote qui cerneret, Christianorum ταγμα τε καὶ σπούδασμα ποιεῖται· ὡς ἂν δυνηθείη " leges, eos qui apostasiæ libris utantur, gladio subδιὰ τῆς τοιαύτης κακοτεχνίας ἐπικαλυψάμενος αὐτοῦ jicere, eosque ipsos libros igni absumendos traτὸν βόρβορον τῆς ἀποστασίας, πολλοῖς τὸν θάνα dere. Ex dogmatibus ergo suis ea, quæ ad impietaVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Ὡς καί. Addidi τὸ καὶ ex ms. nostro. Τὸ μέσον. Noster legit τὸ ἐν μέσῳ eodem sensu i. e. nec multum temporis interjectum erat. Cæterum inde ab hoc paragrapho narratio Petri Siculi cum Photiana nostra propius concordat, qui bacusque Cyrillum, Socratem et Epiphanium, quos diserte nominat, pressius Photio erat secutus. Τοιαύτης. Restitui ex nostro. Μανάναλις. Ita Coislinianus et Petrus Siculus, p. 40, rectius, ut puto, nostro, qui legit Μαινάλις. Confer infra, § 17 el 18, ubi eodem modo scribitur. Μεγάλου. Noster legit ἁγίου, prius rectius; librarius enim de præcedente proxime dylou Ebayγελίου adhuc cogitasse videtur. Παύλου. Omittit Noster, sicut et Siculus, Ρ. 40. ᾿Αμειβόμενος τῆς ξενίας ξενισθείς. Imitatur et supplet Siculus: 'Αμειβόμενος αὐτῷ τὴν τῆς ξενοδοχίας αντάμειψιν. Quod ideo moneo, ut convenientiæ in utroque Scriptore exempla manife. stiora sint, quæ frequentia in istius narrationis serie occurrunt. Δέ. Abest a nostro.

tem opportuniora et perfectiora erant, fovens et τηφόρον τὸν τῶν δηλητηρίων αὐτοῦ δοξασμάτων amplectens, nullam non machinam et contentionem adhibebat, ut eas Dominicis apostolocisque dictis subjiceret adaptaretque. Valentini autem portentosam de triginta æonibus et diis doctrinam, et Cubrici abominandam de pluvia fabulam, Basilidisque sordes et lascivias, nec non putidum quodque similium hominum cœnum, æque confidenter et palam amplectebatur, neque secundum sententiam et mystagogiam suam rejiciebat, sed velut quidam recens novusque legislator, ex meretrice et ex varie commista impietate dogmata gigneus, apostasiæ dux et præfectus in extremam obtemperantium perniciem declaratur. Quamobrem hodierni Manichæi, ut superius dixi, Scythianum, Budem et Manetem libenter anathemale feriunt, Constantinum vero maxime celebrant et colunt; ejusque successores pares apostolis Christi, ne quid amplius dicam prædicant. ἐγκεράσαι. Ἀλλ᾽ ἀποπέμπεται μὲν, ὥσπερ είρηται, σχήματι μόνῳ καὶ πλάσματι τὰς τῶν Μανιχαίων βίβλους, ἅτε δὴ καὶ ὁρῶν τοὺς τῶν Χριστιανῶν νόμους τους, ὅσοι κέχρηνται ταῖς τῆς ἀποστασίας βιβλοις, τῷ ξίφει παραδιδόντας καὶ αὐτὰς ἐκεί νας πυρὸς δαπάνην ποιουμένους. Τὰ μέντοι τῶν δοξασμάτων ἐπικαιρότατα καὶ τέλεια, πρὸς ἀσέβειαν περιθάλπων τε καὶ περιπτυσσόμενος, τοῖς Δεσποτικοῖς καὶ ἀποστολικοῖς ὑποβάλλειν τε καὶ ὑποτιθέναι ρήμασιν, μηχανὴν πᾶσαν καὶ ἀγῶνα ἐτίθετο. Τὰς δέ γε Οὐαλεντίνου τερατολογίας τῶν τριάκοντα αἰώ νων καὶ θεῶν καὶ τὴν τοῦ Κουβρίκου περὶ τοῦ ὑετοῦ βδελυκτὴν μυθοποιίαν, Βασιλείδου τε τὰ μιάσματα καὶ τὰς ἀσελγείας, καὶ τῶν παραπλησίων τὸν δυσώδη βόρβορον, οὔτε σὺν παῤῥησίᾳ ἡσπάζετο, οὔτε κατά γνώμην και μυσταγωγίαν ἀπεστρέφετο. Αλλ' οἷά τις πρόσφατος καὶ καινὸς νομοθέτης ἐκ πόρνης τε καὶ πολυπλόκου δυσσεβείας δόγματα τε κῶν, ἀποστασίας ὁδηγὸς καὶ προστάτης τοῖς πειθομένοις ἐσχάτης ἀπωλείας ἀναδείκνυται. Ὅθεν οἱ νῦν τῶν Μανιχαίων παῖδες, ὡς καὶ πρὶν ἔφθην εἰπὼν, Σκυθιανὸν μὲν καὶ Βούδην, καὶ Μάνεντα προθύμως τῷ ἀναθέματι πέμπουσιν, Κωνσταντῖνον δὲ εἰς τὰ μάλιστα θειάζουσί τε καὶ περιέπουσι· καὶ δὴ καὶ τοὺς μετ᾿ αὐτὸν ἀναδειχθέντας διαδόχους, ἴσα καὶ Χριστοῦ γεραίρουσιν, ἵνα μὴ πλέον εἴπω, ἀποστόλοις. XVII. Hic porro Constantinus, qui et Silvanus, mutatis sedibus, Mananali Cibossam profectus (0 impiam animam, mentemque impudentiæ atque mendacio deditam!) se Silvanum esse dicebat eum, quem divini Pauli Epistolæ memorant. Quid vero dicetur tanta insania dignum? In quantam absurditatem delapsus; quanto pudore convictus perfundetur is, qui ab ipso principio per manifestam fraudem et insaniam prorumpere non erubuit? Attamen, licet ita conspicue portenta confingeret ac mentiretur, non defuere, qui ejus dictis pellecti ipsi obtemperarent. Et ille quidem Macedonas vocabat discipulos suos, seque, ut supra dictum est, Silvanum, seque a divino Paulo missum jaclitabat, aliaque similia multa effutiebat. Sed postquam monstrum illud seducendo populo natum viginti septem annos in dictis locis manserat, incolarumque multos in eamdem traxerat perniciem, in impietate deprehensus sua, cum jactu lapidum pœnas dedisset, in infernum ingressus est. Re comΙΖ΄. Ἀλλ᾽ οὗτος ὁ ἐκ Κωνσταντίνου Σιλουανός εἰς Κίβωσσαν ἀπὸ Μανάλεως μετελθών ε ψυχῆς ἀθέου καὶ γνώμης πᾶσαν ἀναισχυντίαν καὶ ψεῦδος μηδὲν ἡγουμένης!), ἑαυτὸν ἔλεγεν εἶναι, ὃν αἱ τοῦ θεσπεσίου Παύλου Επιστολαί ἐπὶ μνήμης φέρουσι Σιλουανόν. Καὶ τί ἄν τις εἴποι πρὸς τοσαύτην ἐμβροντησίαν; εἰς ποῖον δὲ ἄτοπον ἀπὸ ενεχθέντα τις ἐπιδειξάμενος, αἰσχυνθῆναι πα ρασκευάσει τὴν ἀπ' αὐτῆς ἀρχῆς οὕτω διὰ καταφώρου κλοπῆς καὶ φρενοβλαβείας οὐκ ἐρυθριάσαντα προελθεῖν; Πλὴν ἀλλ᾽ οὕτω περιφανῶς τερατευόμε νος καὶ ψευδολογῶν, ευρεν, οὓς είλκυσε, πείθεσθαι αὐτῷ. Καὶ Μακεδόνας μὲν ἐκάλει τοὺς τῆς ἀπάτης μαθητάς, ἑαυτὸν δὲ, ὡς προείρηται, Σιλουανόν ἀπεστάλθαι τε παρὰ τοῦ θεσπεσίου Παύλου πρὸς αὐτοὺς, καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἄλλα διεῤῥαψώνει τε καὶ συνέπλαττεν. Αλλ' εἴκοσι μὲν καὶ ἑπτὰ διατρίψας ἔτη ὅλα, ἐν οἷς εἴρηται τόποις, τὸ λαοπλανὲς ἐκεῖνο καὶ κακομήχανον τέρας, πολλούς τε τῶν ἐγχωρίων τῆς αὐτῆς μετασχεῖν παρασκευάσας λύμης, καὶ Ξίφει παραδιδόντας. Ita ex edicto Constantini olim capitale erat, Arii libros asservare, teste Socrate Histor. Eccles. lib. 1, c. 9. Confer Pet. Bælii Dictionarium Historico Criticum, tomo I, p. 354. Πυρὸς δαπάνην. Sic Gregorius M. animadvertit in hæreticorum libros, teste Joanne Sarisberiensi, De nugis curialium, lib. xr, c. 26. Alia hujusmodi exempla babes apud Jo. Christoph. Wagenseilium in Præfatione ad Tela ignea Satanæ, p. 7 seqq. Sixtum Senensem in Biblioth. sancta, lib. 11, p. 63; et M. Wilhelmum Schutzium in Disputati. binis de combustione librorum hæreticorum, Lips. 1697 et 1699, editis. Τοῦ ὑετοῦ. Disertius hoc exponit Petrus Siculus, p. 42. Σιλουανός. Σαλοάνους mendose apud Pe rum Siculum p. 42, librarii vitio: nam paulo post aliquoties recte Σιλουανός vocatur. Μανάλεως. Lege Μανανάλεως, ut supra § 16. Certe Petrus Siculus, p. 44, iterum legit Maνάναλις. Εαυτόν. Forte igitur melempsychosin & Pythagora, cui et alia debent Manichæi, mutuam accepit quam et Suidas tom. II, p. 491, Maneti tribuit, nisi dicere malis eum verba sua metaphorice interpretanda voluisse, quod Petri Siculi verba, p. 44, indicare videntur, ubi discipulos Macedonas (ad quos scilicet olim missus erat Silvanus), se vero Silvanum a Paulo missum appellasse fertur, quod et Noster paulo post recitat. Παύλου. Vide li Cor. 1, 49; I Thess. 1, 1; 1 Petr. v, 12. ᾿Απενεχθέντα. Ita scribo cum Nostro, et Colbertino, pro ἐπενεχθέντα, quod habet Coisli nianus.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. quemdam misit, qui seductorem supplicio plecteret; erroris vero consortes, siquidem ab illo resilirent et toto animo pœnitentiæ locum implere vellent, ad disciplinam sanæ doctrinæ et apostasia damnationem Ecclesiis traderet erudiendos. Cum prædictus (Symeon) pervenisset ad locum, ubi erroris officina aperta fuerat. Tryphonem quemdam, ibi præfecturam gerentem, adjungens sibi, tum eos, qui seducti fuerant, tum ipsum perniciei doctorem apprehendit, atque eos, qui ad panitentiam respiciebant, vel respicere se simulabant, Ecclesiarum Dei præsulibus tradidit; iis autem, qui adhuc apostasie dediti erant, simul adductis atque, ut par erat, admonitis, ducem erroris in scopum κατάφωρος ἐφ᾽ οἷς ἐθεομάχει γεγονώς, καὶ λίθων perta enim Constantinus imperator Symeonem βολαῖς τὴν δίκην ὑποσχὼν ἔδυ εἰς ᾅδου. Κωνσταν τῖνος γὰρ ὁ βασιλεὺς τὰ κατ᾽ αὐτὸν ἀναπεπυσμένος, στέλλει τινὰ τοὔνομα Συμεῶνα, τὸν μὲν λαοπλάνον ὑπαγαγεῖν τῇ δίκῃ· ὅσοι δὲ τῆς ἐκείνου πλάνης μετα έσχον, εἶτα ταύτης ἀφίστανται, καὶ τὴν τῶν μετανοούντων χώραν ολοψύχως αναπληροῦσιν, τούτους ἄρα πρὸς μάθησιν τῶν ὀρθῶν δογμάτων καὶ κατάγνωσιν ἐπιπλέον τῆς ἀποστασίας ταῖς τοῦ Θεοῦ προσκαρτερεῖν παραδοῦναι Ἐκκλησίαις. Καταλαβὼν δὲ ὁ ἀπεσταλμένος τὴν χώραν, ἐν ᾗ τὸ τῆς πλάνης ἀνέφκτο εργαστήριον, καὶ συμπαραλαβών τινα τῶν ἐκεῖσε ἐπαρχόντων (Τρύφων ἦν τῷ ἀνδρὶ ὄνομα), συλλαμβάνει μὲν τοὺς ἠπατημένους, συλλαμβάνει δὲ καὶ τὸν τῆς ἀπωλείας διδάσκαλον· καὶ τοὺς μὲν πρὸς μετάνοιαν ὁλοψύχως ὁρῶντας, ἢ δικοῦντας ὁρᾶν, proposuit, præcepitque ut lapides in eum mitte τῶν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησιῶν τοῖς ἐφόροις ἐνεχείριζε, τοὺς δ᾽ ἔτι πνέοντας τὴν ἀποστασίαν ὑφ᾽ ἓν ποιησάμενος, καὶ εἰπὼν, ἃ τοῖς τοιούτοις ἀκούειν ἥρμοζε, σκοπὸν μὲν αὐτοῖς προστίθησι τὸν καθηγεμόνα τῆς πλάνης, αὐτοὺς δὲ βάλλειν προτάσσει τοῖς λί θοις. Ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἄλλοι ὀκνηρότερόν πως ἥπτοντο τοῦ ἔργου. Ἰοῦστος δέ τις ὄνομα, υἱὸς κατὰ θέσιν πεποιημένος τῷ Κωνσταντίνῳ, παρ' ᾧ καὶ τὴν Μα νιχαϊκὴν αἵρεσιν ἐμαθητεύθη· ὃς ἐπιγνούς, ὡς ἔοικεν, εἰς οἷον αὐτὸν βάραθρον ὁ διδάσκαλος ἐμβεβλή κει, χειροπληθῆ λίθον λαβών, καὶ πληγὴν και ρίαν τῷ κακῷ διδασκαλῷ ἐντεινάμενος, τοῦ ζῆν τὸν θος συνεπιθέμενοι τῷ ἔργῳ, σωρὸν λίθων τὸ πτῶμα σιν τὸν χῶρον λαχεῖν. ΙΙΙ. Οἱ μέντοι ταῖς τοῦ Θεοῦ παρατεθέντες Εκκλησίαις, τόγε πλεῖστον αὐτῶν ἀντὶ τῆς ἐπιστροφῆς τὸ ἀδιόρθωτον ἐπεδείξαντο· καὶ ὄγε ταλαίπωρος Συμεών, ἀμαθής τὲ ὧν σωτηρίου διδάγματος, καὶ ἄλλως τὰς φρένας κούφος καὶ εὐπαράγωγος, λογοθετῶν καὶ αναπυνθανόμενος τὰ κατὰ τοὺς ἀποστάτας, ἀντὶ τοῦ μετακαλεῖν τινας πρὸς τὸ τῆς εὐσεβείας φρόνημα, αὐτὸς εἰς τὴν ἐκείνων ὀλέθριον θρησκείαν μετέβαλεν. Πράξας δ' οὖν, ὅπερ εἴρηται, καὶ ἀναδρα μὲν πρὸς τὸν ἀπεσταλκότα βασιλέα, καὶ κρύπτων ἔνδον καὶ περιθάλπων τὸ θηρίον ἐπὶ ἔτη τρία, ἐπείπερ αὐτοῦ κατανεμηθέντα ἔνδον πάντα ῥαγῆναι ἤδη καὶ πρὸς τὰ ἔξω ἐβιάζετο, ἀπαίρει λάθρα τῆς βασιλίδος, καὶ εἰς τὴν προειρημένην Κίβωσσαν παραγεγονώς, ἀθροίζει μὲν τοὺς ὁμιλητὰς Κωνσταντίνου, ὃν αὐτ τὸς ἐκ προστάγματος ἀνεῖλεν, διδάσκαλον δὲ καὶ διάδοχον αὐτὸς ἑαυτὸν τῆς ἀποστασίας ἐξάρχων καὶ τὴν κλῆσιν εἰς Τίτον μετέθετο. Τρεῖς δὲ ἐνιαυτοὺς ἐν τῇ τοιαύτῃ διατελέσας πλάνῃ, καὶ πολλοὺς ἐπὶ τῆς εὐσεβείας συλαγωγήσας, ἔπειτα τοιαῦτα rent. Verum alii quidem rem segnius sunt aggressi. Justus autem quidam, qui adoptatus in filium fuerat a Constantino, a quo etiam Manichaicam hæresin edoclus fuerat; agnoscens, ut verisimile est, in quantum se barathrum magister ille conjecisset, arrepto grandi saxo, lethalem ictum in pravum immisit doctorem, miserumque misere vita privavit: post eum vero reliqua multitudo, manum operi admovens, acervum lapidum cadaveri imposuit: unde factum est ut ad hanc usque diem locus ille Soros seu acervus appelletur. ἄθλιον αθλίως ἀπήλασεν· μεθ᾿ ὃν καὶ τὸ λοιπὸν πλῆ εἰργάσαντο· ὡς καὶ μέχρι νῦν ἐκεῖθεν Σωρὸν ἐπίκληXVIII. Et illi quidem Dei Ecclesiis adjuncti fuere; maxima pars eorum obstinata in proposito mansit: imo miser quoque Symeon, utpote salutaris doctrinæ imperitus,et aliunde mente levis ac versatilis, percontatus ac curiose perquirens ea, quæ ad apostatas pertinebant, qui alios ad sententiam revocare debebat,ipse ad perniciosam eorum religionem accessit. Peraclis igitur iis, quæ supra dicta sunt, et reversus ad imperatorem, a quo missus fuerat, feram illam (erroris) intra se occultans annos tres, atque fovens,cum jam proximum esset, ut omnibus intra se devastatis foras erumperet, ex imperatoria urbe furtim se subducit, cumque ad memoratam Cibossam remigrasset, Constantini consortes et socios convocat, quem ille jussus interfecerat, seque apostasiæ doctorem et successorem constituit: atque exemplo eorum, qui præcesserant, defectionis præfectorum, mutato nomine se Titum appellavit. Tribus autem annis in bujusmodi errore transactis, cum multos a pia religione avertisset,in hujusmodi πράττων εάλω καὶ τὸν διὰ πυρὸς ἀπέτισεν gestis comprehensus, igne debitas poenas luit, tam "Αρα. Ita Noster: præmittit δὲ Coislinianus, præter rem, cum illud dè jam præcesserit. Προστίθησι. Ita noster: ut Coislin. προτί θησι, forte rectius, quia de scopo aliis proposito Sermo est. Λίθον. Non babet Noster. Τοῦ μετακαλεῖν. Noster μεταβαλεῖν, sed malim illud, quia hoc minus quadrat ad sequens μετέβαλε. Τρεῖς. Ms. Hamb. habet πρός, mendose. Ἔπειτα. Ita cum Nostro lego pro ἐπεὶ τὰ Coisliniani, sensu incommodo. Καὶ τὸν διὰ πυρός. Ita lego ex Nostro, cum Coislinianus και omittat, quod tamen verbum ἀπ έτισεν cum ξάλω conjungit.

ipse quam ejus discipuli, qui resipiscere noluerant. ὅλεθρον, αὐτός τε καὶ τῶν παρ' αὐτοῦ μυσταγωγη - Etenim Justus supra memoratus, qui apostatam manu sua interfecerat, post alias multas, ut fieri solet, confabulationes ac quæstiones apostolicum hoc dictum proferens: Quoniam in ipso creata sunt omnia, quæ in calis, et quæ in terra, visibilia et invisibilia; sive throni, sive principatus, sive potestates omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnia, et omnia in ipso constant *. Hoc,inquam, dictum objiciens, contra Symeonem insurrexit, dicens: Ne forte ipsi decepti essent, sequacesque suos deciperent, non eumdem factorem coli el terræ, Deumque vere et Patrem Domini nostri Christi prædicantes; sed præter hunc alium quemdam, quem apostolica eloquia non norunt. Cum ex hujusmodi commotione lis et pugna irreconciliabilis inter eos orta esset; Justus Coloniæ episcopum convenit, ut apostolici dicti sensum clarius assequeretur: cui ille omnia enarravit, quæ inter sese et 80dales suos contigerant. Ille rem Imperatori denuntiavit. Is tum erat Justinianus, qui post Heraclium imperium acceperat, quique mandavit, ut hæc negotia perquisitioni et justo judicio subjicerentur; ita ut iis, qui resipiscere nollent, aut qui penitentiam olim polliciti, nihilominus in apostasia sua perseverarent, ignis supplicium subirent. Et alia quidem multitudo una cum Symeone, qui et Titus vocabatur, acerbo mortis genere periit. θέντων, ὅσους ἀνεῖλεν τὸ ἀμεταμέλητον. Ὁ γάρτοι προειρημένος ᾿Ιοῦστος, οὗ χειρὸς ἔργον ὁ τοῦ ἀποστά του κατέστη θάνατος, μετὰ πολλὰς ἄλλας, οἷα εἰκὸς, ὁμιλίας τε καὶ συζητήσεις τὸ ἀποστολικὸν προβαλ λόμενος λόγιον τὸ φάσκον· «Ὅτι ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα τὰ ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ πάντα δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἐκτίσθη, καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συνέστηκε·» τοῦτο δή προβεβλημένος τὸ ῥητὸν ἀντανίστατο τῷ Συμεῶν, φάσκων, ὡς ἄρα μήποτε αὐτοί τε ἠπατημένοι εἶεν καὶ τοὺς ἑπομένους συναπατῶσιν, οὐ τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς Θεὸν ἀληθῶς καὶ Πατέρα τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν τοῦ Χριστοῦ ἐπιγράφοντες, ἀλλὰ παρὰ τοῦτον ἕτερόν τινα, ὃν τὰ ἀποστολικὰ οὐκ ἐπίσταται λόγια. Ἐκ ταύτης δὲ τῆς κινήσεως, ἔριδος αὐτοῖς καὶ μάχης ασπόνδου συστάσης, πρόσεισιν ὁ Ἰοῦστος τῷ Κωλωνείας ἐπισκόπῳ, ὡς ἂν τὴν διά νοιαν τοῦ ἀποστολικοῦ ῥητοῦ καταλάβοι σαφέστερον, καὶ ἀνακαλύπτει πάντα, ὅσα αὐτῷ τε καὶ τοῖς συνοῦσιν διεπράττετο. Ὁ δὲ ἀναφέρει ταῦτα τῷ βασιλεῖ (Ἰουστινιανὸς δὲ ἦν, ὁ μετὰ Ἡράκλειον τὴν βασιλείαν διαδεξάμενος)· καὶ ὃς ἐρεύνῃ καὶ κρίσει δικαίᾳ τὰ κατ᾿ αὐτοὺς ὑποβληθῆναι κελεύσας, τούς τε ἀμετα μελήτως ἔχοντας, καὶ τοὺς μετάνοιαν πάλαι μὲν ἐπαγγειλαμένους, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ἑαυτῶν ἀποστασίαν περιέποντας τὸν διὰ πυρὸς ὑποστή και προσάταξε θάνατον. Καὶ τὸ μὲν ἄλλο πλῆθος ἅμα Συμεῶνι, τῷ καὶ Τίτῳ, οὕτως τοῦ ζῆν πικρῶς ἀπο εστερήθησαν. XIX. Paulus vero quidam, Armenius genere, cui duo flii erant Gegnæsius et Theodorus, supplicio, quod toti Apostatarum cœlui destinatum fuerat, se fuga subducens, in vicum supra memoratum, Episparim nomine, receptum habuit, ubi impietatem disseminare conabatur. Ab hoc autem Paulo pars defectionis non minima, et detestanda Manichæorum putat se denominationem accepisse, potius quam ex Callinices filiis. Hic filium suum Gegnæsium impietatis magistrum constituit, ejus nomine in Timotheum commutato. Qua de causa frater ejus invidia stimulatur: invidia autem seditionem • Coloss. 1, 16-18. ΙΘ'. Παῦλος δέ τις, γένος ᾿Αρμένιος, δύο παίδων πατήρ, ὧν τῷ μὲν ἦν Γεγναίσιος τῷ δὲ Θεόδωρος ὄνομα, τοῦ θανάτου διαδιδράσκει ὃς κατὰ πάσης τῆς ἀποστάτιδος μοίρας ἐψήφιστο, καὶ παραγίνεται μὲν εἰς τὴν ἄνωθεν ἡμῖν ὀνομασθεῖσαν Ἐπίσπαριν, καὶ σπείρειν ἐσπούδαζε τὴν ἀσέβειαν. Ἐκ τούτου δὴ τοῦ Παύλου μερὶς οὐκ ἐλαχίστη τῆς ἀποστασίας καὶ τὴν ἐπωνυμίαν ἕλκειν μᾶλλον ἢ ἐκ τῶν τῆς Καλλινίκης παίδων τὸ μυσαρὸν τῶν Μανιχαίων ἔθνος νομίζουσιν Οὗτος τὸν ἑαυτοῦ υἱὸν Γεγναίσιον εἰς τὸ τῆς ἀθεότητος προκαθίζει διδασκαλεῖον, μετονομάσας Τιμόθεον. Ἐξ οὗ δὴ φθό Οὐ τόν. lta malo cum Nostro, quam αὐτὸν cum Coisliniano. Hic enim palmarius error erat Manichæorum, quod non eumdem conditorem cœli et terræ, quam Patrem Christi, crederent et profiterentur, quod tamen Justus vi dicti Pauliní fieri debere videbat. Παρά. Ita recte Coislin., at Noster περί. Αμεταμελήτως. Ita ex Nostro, pro ἀμεταμελήτους quod habet Coislinianus. Phrasis Græcis perfamiliaris. Καί. Rectius non agnoscit me. Περιέποντας. Ita optime Coislinianus, pro quo Noster mendose περιπεσόντας. Frequenter Pho tius priori voce usus est. "Ων. Ita Noster pro ὢν Coisliniano. Prius certe magis quadrat, referendum scilicet ad παίδων, quam posterius, quod pertineret ad πατήρ. Petrus Siculus astruit lectionem nostram, p. 48. Γεγναίσιος. Petrus Siculus, 1. c. Γεγνέσιος ob similem τὸ αι et e pronuntiandi rationem. Διαδιδράσκει. ita Noster pro διδράσκει. Codicis. Coisliniani Petrus Siculus habet ἀποδιδράσκει eodem sensu. Καλλινίκης. De hujus aliis vide supra ad § 2. Μανιχαίων ἔθνος.. Recentiores scilicet illi, qui Pauliciani vocantur, quique non a Paulo illo et Joanne, de quibus 1. c. sed a Paulo quodam Armenio, istis recentiore, nominis sui originem repetierunt, majorum scilicet exemplo, qui superioris ætatis doctores suos, quod ex § 3 et 4, constant, recentioribus postponere, eorumque inter se memoriam oblitterare consueverunt. Interim notare hic fas est, videri hoc loco Petrum Siculum a Photio abire, quando, p. 48, diserte Paulicianorum nomen a Paulo et Joanne, Callinicos filiis, derivat.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. νος μὲν ἐμφύεται τῷ ἀδελφῷ, καὶ ὁ φθόνος τὴν στά- peperit: it aut divisa impietas seipsam dilaceraret, σιν ἀπέτικτεν. Καὶ ἑαυτὴν διαιρεθεῖσα κατενέμετο ἡ ἀσέβεια τῶν ἀδελφῶν καὶ τὴν μήτραν καὶ τὴν ἀσέβειαν, τοῦ μὲν λέγοντος τὴν τοῦ πατρὸς ἄνωθεν ἀπεσταλμενην χάριν, ἑαυτόν τε παρα τοῦ λαβόντος (56%) εἰσδέξασθαι, καὶ τοῦ προνομίου τῆς ἀσεβείας τῷ δευτέρῳ μὴ ἐξίστασθαι· τοῦ δὲ Θεοδώ ρου ταύτην ἀντισπῶντος ἐφ' ἑαυτὸν, καὶ μὴ πατρό θεν ἐκ τοῦ λαβόντος δευτέρα δόσει μετασχεῖν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς πρώτης δωρεᾶς, καὶ ὅθεν ὁ πατὴρ ταύτην εἵλκυσεν. Εμεινεν οὖν ἡ τοιαύτη στάσις καὶ φι λονεικία μέχρι τοῦ ἐβδελυγμένου τέλους τῆς αὐτῶν δυσσεβεστάτης ζωῆς. Ὁ δὲ ἐκ Γερμανικείας τῆς κατὰ Συρίαν Λέων τηνικαῦτα τὰ σκῆπτρα τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς ἐνεχειρίζετο· ὃς τὰ περὶ τῶν ἀσεβεστάτων τούτων ἀναμαθών, μετάπεμπτον μὲν ποιεῖται τὸν Γεγναίσιον. Οὐκ ἔχων δὲ κρίσιν τὰ τοιαῦτα διερευνῶν, καὶ τοῦτο καλῶς συνειδὼς, αὐτὸς μὲν οὐκ ἐξετάζει τὸν αἰτιαθέντα· τῷ δὲ κατὰ καιροὺς τῶν ἱερατικῶν θρόνων τὴν προεδρίαν λαχόντι ἐξεται σθησόμενον ὑπὲρ τῆς θρησκείας διαπέμπει. Λόγων οὖν πολλῶν πρὸς τὸν ἀποστάτην προεληλυθότων, καὶ τὰ μὲν τῶν ἀσεβημάτων, ὡς ἔθος αὐτοῖς διὰ τῆς ἀρνήσεως ἀποδυομένου, τὰ δὲ, ρήμασιν ὀρθοδόξοις ἐπιχρωννύντος, καὶ τῷ πολυπλόκῳ τῶν μεταβολῶν ῆς ἔνοχος ἦν ἀποστασίας, διεισδύνοντός τε καὶ διολι σθαίνοντος, ἡ τῶν ἀκροατῶν ψῆφος ἀφεώρα πρὸς ἀθώωσιν· καὶ ὁ πάσης ἀσεβείας πλήρης ανεύθυνος εἶναι τῶν ἐπικλημάτων ἐνομίζετο. Οἱ δὲ λόγοι, ὡς ἂν ἡ μίμησις εἶποι, τοιούτῳ διετυποῦντο σλήματι· «Διὰ τί, φησὶν ὁ πατριάρχης, ὦ οὗτος, τὴν ὀρθόδο ξον ἀπηρνήσω πίστιν;» Ὁ δὲ ἀποστάτης τὸν ἀρνη σάμενον τὴν ὀρθόδοξον πίστιν, ἀναθεμα εἶναι ὑπ εκρίνατο, ὀρθόδοξον καλῶν τὸ οἰκεῖον ἀσέβημα, Ἐπεὶ δὲ καὶ δευτέρα προῆλθεν ἐρώτησις· «Διὰ τί οὐ προσκυνεῖς καὶ περιπτύσσεις τὸν σταυρόν τοῦ Χριστοῦ;» ὁ ἀποστάτης πάλιν τῇ ὁμοίᾳ ἀρᾷ τὸν μὴ προσκυ νοῦντα τὸν ζωοποιὸν σταυρὸν περιεπέμπετο, σταυρόν ὁ πάσης ἀρᾶς ἔνοχος, καὶ τὰ ἄνω κάτω ποιῶν, αὐτὸν ἀποκαλῶν τὸν Χριστόν Τῇ γὰρ τῶν χειρῶν ἐκτάσει αὐτὸς, φησί, διέγραψε τὸν σταυρόν. Καὶ τὰ μὲν ῥήματα ἦσαν του θεάτρου καὶ κοινὰ, τὰ δὲ διὰ τῶν ῥημάτων δηλούμενα, τῆς ἀποστασίας καὶ μυστικά. Ἐπὶ τούτοις ἐρωτᾶτο· «Τί δήποτε τὴν παναγίαν Θεοτόκον τῆς ὀφειλομένης τιμῆς καὶ προσκυνήσεως οὐκ ἀξιοῖς;» Ὁ δὲ τὸ σύνηθες αὐτοῦ καὶ οὗ μήποτε διέστη, ἀνάθεμα κατὰ τῶν μὴ προσο κυνούντων τὴν ἁγίαν Θεοτόκον, ἀπέῤῥιπτε, προστι θεὶς ἀσπάζεσθαι καὶ σιβάζεσθαι αὐτὴν, ἐν ᾗ ἐξῆλεν altercantibus illis tam natura quam impietate fratribus, alio quidem dicente, missam a Patre desuper gratiam ab eo, qui acceperat, se suscepisse: seque præfecturam impietatis secundo non cessuram esse; Theodoro autem hanc ad se trahente, ac dicente se non a Patre ex ejus, qui acceperat, manu quasi secundo dono accepisse, sed ex primo done, et inde hausisse, unde Pater traxerat. Hac porro seditio contentioque ad usque finem impiissimæ amborum vitæ perseverarit. Leo autem, Germaniciæ in Syria ortus, tunc Romani imperii sceptra moderabatur, qui compertis impiissimorum bominum gestis, Gegnæsium accersivit. Cum autem probe sciret hæc examinandi jus non sibi competere, reum ad patriarcham illius temporis remisit, qui de religione ejus quæstionem haberet. Multis itaque habitis cum apostata colloquiis, cum ille in quibusdam negando, ut mos ipsis erat, elaberetur, in aliis autem defectionis et apostasiæ suæ sententiam orthodoxis verbis multiplicique vocum mutatione obtegeret, atque ita a crimine declinaret, auditorum calculus jam ad eum innocentem declarandum paratus erat: et omnimoda impietatis homo innoxius, et ab omni crimine purus existimabatur. llujusmodi autem erat, exempli gratia, colloquii forma: «Heus tu, dicebal Patriarcha, quare orthodoxam fidem negasti?» Respondebat upostata, eum, qui orthodoxam fidem negaret, anathema esse, orthodoxam vocans impietatem suam. Hinc altera proposita quæstione: «Quare crucem Christi non adoras,et amplecteris?» Ille vero pari maledictioni eum, qui vivificam crucem non adoraret, subjiciebat. At ille omni exsecratione dignus homo, qui omnia susque deque vertebat, crucem vocabat ipsum Christum,qui manuum extensione crucem delineabat. Ac verba quidem erant theatrica et communia, sed ea, quæ verbis significabantur, apostasiæ propria et mystica. Sciscitabatur iterum: «Cur sanctissimam Deiparam debito honore et adoratione non dignaris?» Ille,consueto sibi more, anathema dixit in eos qui sanctam Deiparam non adorent; adjecitque se illam amplecti et colere, in quam ingressus, et ex qua egressus est Dominus noster Jesus Christus, eamque omnium nostrum esse matrem. Hæc subdolus ille oretenus dicens, secundum exsecrandam ejus initiationem atque sententiam, qua supernam Jerusalem Deiparam esse confingebat simulabatque, in quam præVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. Διαιρεθεῖσα, Ita scribo pro διερεθεῖσα, prout et Hamb. codex et grammaticæ rationes postulant. Περὶ τοῦ λαβόντος. Id sibi homo voluisse videtur, quod a Patre per Christum gratiæ dona acceperit, alludens forte ad Ephes. iv, 8. Εφ' ἑαυτὸν, καὶ μὴ πατρόθεν. Ita ex Nostro restitui pro eo quod legebatur: ἐφ' ἑαυτῷ οὐκ. Consentit Colbertinus, nisi quod pro ἐφ' ἑαυτὸν legit ἐφ' ἑαυτῷ. Eamdem phrasin lege intra 3 19. Sensus nostræ lectionis clarus est, scilicet, quod Theodorus eam sibi vindicarit prærogativum,quod a Patre ἀμέσως,nullo interpreta aut parario, gratis dona acceperit. Λέων. Est is Leo Isaurus, qui et diserte a Petro Siculo, p. 48, nominatur. ᾿Αρχῆς. Restitui ex Nostro. Τὸν Χριστόν. Vide supra § 8, ex quo et sequentia illustrari debent. Τοῦ θεάτρου. Id sibi procul dubio vult, iisdem verbis usuros fuisse alios omnes, qui forte ad hæc audienda admissi erant. Παναγίαν. Ita Noster: Coislinianus vero ἅγιαν.

cursorem pro nobis ingressum fuisse Christum, καὶ εἰσῆλθεν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, τὴν μητέρα πάντων ἡμῶν. Ταῦτα δὲ ὁ δόλιος τῇ γλώττῃ λέγων, κατὰ τὴν μυσαρὴν αὑτοῦ τελετὴν καὶ διάνοιαν, τὴν ἄνω. Ἱερουσαλὴμ ἐσκηνοποίει καὶ ἀνέπλαττεν Θεοτόκον· ἐν " καὶ πρόδρομον ὑπὲρ ἡμῶν εἰσελθεῖν τὸν Χριστὸν, τὰ τοῦ ᾿Αποστόλου κηρύσσει διδάγματα Τέταρτον εἰς ἐρώτησιν αὐτοῦ προὔκειτο, τί δή ποτε ἄχραντον καὶ φρικτὸν σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὑβρίζει τε καὶ διαπτύει, καὶ μετασχεῖν αὐτῶν οὐκ ἀνέχεται. Ὁ δὲ τρισαλιτήριος πάλιν τόν τε ἀτιμίαις ὑπάγοντα τὸ σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τὸν τῆς μετοχῆς αὐτῶν ἔξω διαμέ νοντα τῷ ἀναθέματι παρετίθετο· σῶμα πάλιν καὶ αἷμα ὁ κατάρατος ἐννοῶν, οὐχ ἅπερ ἡμᾶς ἐδίδαξεν ὁ κοινὸς Δεσπότης, σῶμα καὶ αἷμα καλεῖν, ἀλλ᾽ ἀντ᾽ Apostoli verba prædicant. Quarta ipsi quæstio proponebatur «Cur immaculatum ettremendum Christi, Dei nostri, corpus et sanguinem contumeliis afficeret et respueret, neque ipsi participare vellet? Ille scelestissimus iterum eum, qui corpuset sanguinem Christi, Dei nostri,contumeliis afficeret,et extra participationem ejus maneret, anathemate feriebat, corpus et sanguinem intelligens homo detestandus,non quæ Dominus noster corpus et sanguinem vocanda esse docuit, sed Dominica cloquia. De catholica Ecclesia interrogatus, dum similia responderet, per catholicam Ecclesiam confessus Manichæorum intelligebat, ipsosque hoc honore afficiebat. Hæc secula sexta de baptismo interrogatio: • Num videlicet ipsum putaret esse pur- ἐκείνων τὰ Κυριακὰ λόγια. Τὰ ὅσα δὲ καὶ ὅμοια gationem animæ et animæ sordium ac lavacrum remissionis peccatorum.» Ille vero pari artificio alacriterque responsionem dedit, qua baptismum venerabatur et admittebat: at per baptismi vocem ille, omnia miscens et confundens, Dominum nostrum Jesum Christum subindicabat; scriptum esse enim,ipsum esse aquam viventem.Sic dolosumillud el malis artibus plenum monstrum; ille, inquam, qui nihil omnino, quod catholicæ et apostolicæ Ecclesiæ esset, sentiebat, imo potius omnia ipsi contraria fovebat, sectabatur, venerabatur, quoniam ecclesiasticis verbis iis, qui tunc præsentes erant, adversari non videbatur; quarum involucris vocum ille mortiferum defectionis suæ virus occultabat scelestus ille, ut initio diximus, quasi nullius im. pietatis reus, sed Ecclesiastica doctrinæ sequax evasit. Quamobrem post examen absolvitur, qui duplici dignus erat supplicio, ob paternam scilicet impietatem, et ob fallaciam, qua justum judicium pervertit, ac sibi, impiissimus cum esset, veræ nostræ religionis gloriam conciliavit. Cæterum cum talibus artificiis in judicio absolutus fuisset, ab imperatore decretum petit et impetrat, qua sibi facultas datur domi secure versandi, negotia absque obice gerendi sua, nec calumniatorum linguas ultra metuendi. Ab imperatoria itaque urbe profectus, cum Episparim se contulisset,defectionis discipulos convocat: atque inde Mananalin,ex qua memoratus supra Constantinus prodierat, profugus cum sociis advenit. Ibique annis commoratus multis cum plurimas miser animus corrupisset,pestilentiæ morbo, qui tunc temporis grassabatur, diem clausit extremum, postquam annis circiter triginta impietatis præfectus fuerat. Hic scelestissimus homo ex occulta commistione filium suscepit, Zachariam nomine: περὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ἀπαιτηθεὶς καὶ ἀποφηνάμενος, τὰ συνέδρια τῶν Μανιχαίων καθολικὴν Εκκλησίαν ἐνενόει τε καὶ ἀπεσέμνυνεν. Ἡ δὲ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἔκτη ἐρώτησις περὶ τοῦ βαπτίσμα τος αὐτὸν ἀνεπυνθάνετο, εἰ μὴ καθάρσιον ἡγεῖται τοῦτο τῶν ψυχῶν καὶ ψυχικῶν μολυσμάτων καὶ λουτρὸν ἁμαρτημάτων ἀφέσεως· Ὁ δὲ πάλιν διὰ τῆς ὁμοίας μηχανῆς καὶ προθύμως ἀπεδίδου τιμῶ σαν τὸ βάπτισμα καὶ ἀποδεχομένην ἀπόκρισιν τῆ τοῦ βαπτίσματος φωνῇ, ὁ πάντα φύρων και συγ χέων, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὑποβάλο λων· γεγράφθαι γὰρ αὐτὸν εἶναι τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν. Οὕτως δὴ, οὕτως τὸ δόλιον ἐκεῖνο καὶ κακομήχα νον τέρας, μηδὲν μὲν τῆς ἀποστολικῆς καὶ καθολι κῆς Ἐκκλησίας τὸ παράπαν φρονοῦν, μᾶλλον δὲ τἀν αντία πάντα περιθάλπον τε καὶ περιέπον καὶ τιμῶν, ἐπεὶ πρὸς τὰς ἐκκλησιαστικὰς ἐνομίσθη τοῖς παροῦ σιν οὐκ ἀπομάχεσθαι λέξεις, ὑφ' αἷς ἐκεῖνος τὸν θά νατηφόρον τῆς ἀποστασίας ἔκρυπτεν τὸν, ἔδοξεν, ὥσπερ ἔφημεν ἀπ' ἀρχῆς, ὁ τριαλιτήριος ἐκεῖνος οὐκ ἔνοχος ἀσεβείας εἶναι, ἀλλὰ τοῦ φρονήματος ὑπάρχειν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ· ἀπολύεται δὲ διὰ τοῦτο τῆς ἐτάσεως ἠθωωμένος, ὁ διπλῆν ἄξιος ὑπο· σχεῖν τιμωρίαν τῆς τε πατρώας ἀσεβείας καὶ τῆς ἀπάτης, δι' ἧς τῶν τε κρινόντων τὴν ὀρθὴν κρίσιν διέστρεψε, καὶ δόξαν ἑαυτῷ δυσσεβέστατος, ὤν, τῆς ἡμῶν εὐσεβείας, περιέφερεν. Πλὴν ἀλλ᾽ ἐπεί γε τοιαύταις μηχαναῖς τοῦ κριτηρίου ἀπολυθεὶς αἰτεῖ τε καὶ λαμβάνει παρὰ τοῦ βασιλέω: τύπον ἔγε γραφον, πᾶσαν αὐτῷ διδόντα τὴν ἄδειαν οἴκοι τε διατρίβειν, καὶ τὰ αὐτοῦ ἀνεπηρεάστως πράττειν, καὶ μηδὲν ἔτι τῶν συκοφαντῶν δεδιέναι τὰς γλώσ σας. Απάρας οὖν τῆς βασιλίδος καὶ καταλαβὼν τὴν Επίσπαριν, συναθροίζει μὲν τοὺς τῆς ἀποστασίας μαθητάς· ἐκεῖθεν δὲ πρὸς τὴν Μανάναλιν, ἐξ ἧς ὁ Αὐτοῦ. Ita ex Nostro pro Coisliniano αὐτῷ, quod tamen itidem locum suum tueri potest. Τῶν ψυχῶν καὶ ψυχικῶν μολυσμάτων. Ita Noster, ubi Coislinianus voces τῶν ψυχῶν καί non agnoscit At veteres baptismum solent omnino animarum purgationem vocare. Eadem fere phrasi cum Nostro uti mihi videtur Theodoretus in˚ Commentario in Isaiæ cap. xxxii, ubi aquam baptismi vocat ὕδωρ λυτήριον τῶν ἁμάρτημάτων, καὶ καθαρτήριον τῶν ψυχῶν. Γεγράφθαι γάρ. Hoc reposui pro γέγραπται γάρ. Neque enim hæc Photius narrat, sed ex inter rogati sententia et mente refert. Αἰτεῖτε. Νoster legit ατεῖται, mendose.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. cenarium et pastoris titulo indignum habent, atque προειρημένος ὡρματο Κωνσταντίνος, φυγάς σὺν quem, ut jam diximus, quidam ex Manichæis merτοῖς ἐπομένοις παραγίνεται. Χρόνους δὲ ἱκανοὺς ἐν αὐτῇ κατατρίψας, καὶ πολλὰς ψυχὰς ἀνθρώπων ὁ a magistrorum choro eliminandum. δείλαιος διαφθείρας, λοιμικῷ θανάτῳ (ἐπενέμετο γὰρ κατὰ τοὺς καιροὺς ἐκείνους ἀφειδῶς τὸ ἀνθρώπινον) καὶ αὐτὸς ἁλοὺς τὸν βίον κατέστρεψεν ἐπὶ ἔτη που τριάκοντα προστάτης τῆς ἀσε βείας γενόμενος. Οὗτος οὖν ὁ τρισαλιτήριος υἱὸν ἐκ σκοτίας μίξεως τὸν Ζαχαρίαν τίκτει, ὂν, ὡς ἔφημεν, ἔνιοι τῶν τὰ Μανιχαίων τιμώντων, μισθωτὸν ἡγοῦνται, καὶ τοῦ ποιμένος ἀνάξιον, καὶ τοῦ διδασκαλικοῦ χοροῦ ὑπερόριον. Ε΄. Πλὴν ἀλλὰ καὶ τοῦ Γεγναισίου ἀποφθαρέντος τὸ τῶν μαθητῶν εἰς δύο σχίζεται οἱ δὲ τὸν Ἰωσήφ, ἂν καὶ νόθον τινὲς ἐπεφήμιζον· καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐνέργειαν τοῦ μὲν ὅλην οἰκεῖν ἐν ἑαυτῷ διαπληκτιζομένου, θατέρου δὲ ἀντισπῶντος ταύτην εἰς ἑαυτὸν, καὶ κενὸν λείπειν τὸν ἀντιστασιώ την διατεινομένου. Ποῖον δ' ἂν εἴη πνεῦμα, ὃ τού τοις ἂν ἐπιφοιτήσοιεν, εἰ μὴ τὸ πονηρὸν καὶ ἀκάθαρτον, καὶ τοιούτων δοχείων ἐπάξιον; Πλὴν τῆς ἔριδος δι' ἅπερ είρηται κατισχυούσης, καὶ χερσὶν ἤδη καὶ πληγαῖς κρινομένης· ὑπεραλγήσας ὁ Ζαχαρίας, οἷα δὴ τῆς πατρῴας ἐλαυνόμενος κληρουχίας, παίε: τὸν Ἰωσὴφ, ὡς ἐγγὺς θανάτου τὴν πληγὴν ἐλάσαι. θατέρου δὲ τῶν στρατηγῶν τῆς ἀποστασίας ἐπὶ γόνυ κλιθέντος, ἔμενεν μὲν ἑκατέρα μερίς σφοδρώτερον κατὰ τῆς ἑτέρας ἐπανισταμένη. Ἐκαιροφυλάκει δὲ τὴν συμπλοκὴν, τὸ τέλος ἀμφίβολον ἐννοουμένη τῆς μάχης· ἐκρίθη δὲ μᾶλ λον, μετ' ὀλίγον χρόνον, θατέραν ἀπὸ θατέρας διαστῆ ναι, καὶ μὴ τῷ ἀδήλῳ τῆς μάχης καταπιστεύσαντας ἑαυτοὺς πανωλεθρία διαφθαρήναι. Ἑκατέρου δὲ τμήματος μετὰ τὴν περιφανεστάτην διάστασιν οὐχ ὑπ' ἀλλήλων μόνον ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν πέριξ ἐξονειδιζομένου τε καὶ διασυρομένου καὶ εἰς ᾠδὲς καὶ γέλωτα πᾶσι προκειμένου, μελέτη γίνεται παρ' ἑκατέρα μοίρα, πάσης ἐκείνης τῆς περιχώρου δρασμῷ λαθραίῳ ἐξοικισθῆναι. Ἐν τούτῳ δὲ τῶν Σαρακηνῶν τὰ ῾Ρωμαίων ὅρια κατατρεχόντων, καὶ πολέμου νόμῳ τὴν ἔξοδον ποιουμένων, τὴν ἔφοδον πόῤῥωθεν ὁ Ζαχαρίας ἰδὼν φεύγει μὲν αὐτὸς ἀνὰ κράτος· λιο πὼν δὲ τοῖς πολεμίοις καὶ τοῖς ξίφεσι τοὺς μα θητάς, μόνος τὸν κοινὸν ἀποδιδράσκει φόνον. Τὸ γὰρ σὺν αὐτῷ πλῆθος ἅπαν τοῦ ζῆν τοῖς ξίφεσιν ἀπηλά. σθησαν ἥτις αὐτῷ πρᾶξις καὶ τὸ μισθωτὸν ἀντὶ XX. Cæterum, defuncto Gegnæsio, discipulorum turba in duas partes dividitur; alii quidem Zachariæ societali se adjungunt; alii Josephum sequuntur, quem nonnulli spurium esse dicebant. Multaque inter hos orta contentione, cum alius Spiritus sancti vim et operationem in se totam habitare affirmaret, alius vero eamdem ipsam in se pertraheret, illaque vacuum esse adversarium suum probare conaretur. Quinam autem Spiritus ille fuerit,qui in tales homines adveniat, nisi fortasse malignus et impurus hujusmodique receptaculis dignus? Caterum accrescente ea de causa contentione, cum jam manibus et plagis decerneretur, admodum indignatus Zacharias, quod paterna hæreditate pelleretur, Josephum ita feriit, ut in mortis periculum adduxerit. Altero autem ex ducibus pene prostralo, utraque factio ultro citroque urgebat, tempusque certaminis observabat secum reputans, ancipiti marte congrediendum esse. Modico elapso tempore e re fore visum est, ut altera ab altera factione separaretur, ne incerto pugnæ exitu mutua se internecione delerent. Cum autem post dissensionem ita conspicuam,non modo sese mutuo opprobriis impeterent, sed etiam vicinorum conviciis, cantibus, derisioni paterent, inter se utrinque consultant, ut occulta fuga sedes mutarent. Interea vero cum Saraceni Romanorum fines incursarent, ac belli more expeditionem agerent, eorum inversionem antevertens Zacharias fugam fecit, discipulosque relinquens inimicis et gladiis expositos, 80lus se subducit, ita ut cæsa tota suorum multitudine ipse incolumis evaserit; hinc porro factum est, ut pro pastore mercenarius a multis audierit. Joseph vero, qui pedum velocitati non tantum fideVARIE LECTIONES ET NOTÆ. cum sequentibus compares, narratio, quæ in Petro Siculo rectius sibi constat. Λοιμικῷ. Ita scribo cum Nostro pro λυμικῷ p. 50, et hiulca nec cohærens videtur Photii, si seu fero ut interpretatio habet, quod ex pronuntiatione cum altero illo facile permutari potest. Ex pestilentia scilicet obiit homo, quæ eo tempore vebementer grassata in homines a nostro dicitur. Επενέμετο. Sic restituo ex nostro et Golbertino pro έπεμαίνετο Coisliniani, quod ex vitiosa pronuntiatione ortum est, in primis si scriptum a Photio credas ἐπενείματο, quod est apud Thucydidem. Ἐπινέμεσθαι enim de morbis depopulantibus, ac speciatim de pestilentia Atheniensi: 'Eπενείματα δὲ ᾿Αθήνας μὲν μάλιστα. Accedit, quod Petrus Siculus, p. 50, scribit, eum ὑπὸ τοῦ βουβώνος obiisse. Τὸν βίον κατέστρεψε. Vides hic, quod obiter moneo, exprimi vocem βίος, quæ in ejusmodi phrasibus alias ut plurimum omittitur. Lege cl. Lambertii Bos Mysterium ellipseos Gr. Lingua. P. 18. Eadem phrasi hic utitur Petrus Siculus. Ζαχαρία». Abit hinc nonnihil Petrus Siculus Εταιρίζονται. Lege de hac voce Gottfridum Olearium, in Præfat. ad Vitam Apollonii, p. 37. ᾿Αντισπῶντος. Vide supra § 18, not. 50. Επάξιον. Non habet ms. noster, quo tamen ad sensum perficiendum opus est. Δέ. Hoc malim cum nostro pro δή Coislipiano. Μόνον. Ita lego cum Nostro pro μόνων Goisliniano. Λιπών. Sic Noster rectius pro λείπων. Dem sertis enim discipulis in fugam se dedit. ᾿Απηλάσθησαν. Noster ἀπηλάσθη, utrumque recte. Colbertinus habet ἀπηλάθησαν, quod Grammaticæ rationes itidem ferunt. Cæterum ut Græci ἀπελαύνεσθαι ἀρχῶν, ἀπελαύνεσθαι γάμου dicunt, ita Noster commode scribere potuit ἀπελαύνεσθαι τοῦ ζῆν.

δ bat, quantum Zacharias, sed versutia et artibus ποιμένος ἐπώνυμον τοῖς πολλοῖς περιεποιήσατο. plus valebat, cum in ipsa hostium invasione illius circa fidem dissensionis causa aufugeret; technis fidens, ut supra diximus, ac procul inimicorum agmen adveniens conspicatus, gradum e fuga revocat, revertique jubet jumenta et currus, ac se suosque fingens esse transfugas et deditos, in occursum hostium venit, quasi scilicet sponte cum sociis suis accederet, cumque dolis suis fidem adderet, atque juratus illorum se rebus prospicere confirmaret, cum sequacibus suis incolumis sine ullo rei familiaris damno dimissus est. Postea captato fugæ tempore ubi occasionem sibi offerri vidit, cum sequacibus sæpius memoratum vicum, Episparim nempe, se recipit, ubi splendide ab incolis exceptus est. Locus quidem ille hominum defectioni deditorum quasi officina erat, ita ut in ejus ingressu lampades accenderentur, aliaque honoris signa adjicerentur, qualia Christi discipulis debentur. Sic amice susceptus aliquo tempore ibidem versatus est, alios decipiens et deceptus ipse, asseclasque suos in perniciei barathrum deprimens. Quidam porro Cricoraches nomine, qui inter regionis magistratus numerabatur, doctrina pius, honestis moribus, religionis studio admirabilis, qui illos Dei osores detestabatur, ubi comperit seductorem in illo vico degere, et defectionem magis magisque propagari, collecta militum manu, in locum, ubi apostasiæ mysteria celebrantur, se contulit, obsessaque domo, impietatis principem, solet fieri, in repentinis hujusmodi expeditionibus, dum alii ad alia vertuntur, capere non potuit; fuga quippe se subduxerunt: discipulos autem ejus comprehendit, et grassantem tanti mali pestem coercuit et dissipavit. Ferox autem ille apostasiæ doctor Josephus, qui etiam Epaphroditus vocabatur, vi expulsus ex eo loco, ut dictum est, et fuga dilapsus in Phrygiam, brevi postea tempore Antiochiam Pisidiæ contendit; ubi advena cum esset, totusque ab ut Ἰωσὴφ δὲ ἄρα, τοῖς ποσὶ μὲν ὥσπερ ὁ Ζαχαρίας οὐ πιστεύων, πανουργίαν δὲ καὶ μηχανὴν ράψαι τα χύτερος ὤν, καὶ πίστεως διαφορὰν οὐ θέλων εἰδέναι (ἐτύγχανε γὰρ ἀποδιδράσκων κατ' αὐτὴν τὴν τῶν που λεμίων ἔφοδον), οὗτος δὴ τοῖς ἐῤῥημένοις θαῤῥήσας, καὶ μακρόθεν τὸ πολέμιον ἐπιφερόμενον θεασάμενος, ἀναστρέφει μὲν τῆς φυγῆς αὐτὸς, ἀναστρέψαι δὲ τά τε ὑποζύγια καὶ τὰς ἁμάξας τοῖς ἑπομένοις προσε τάττει. Καὶ δὴ κατασχηματίσας ἑαυτόν τε καὶ τοὺς μετ' αὐτοῦ πρὸς τὸ τῶν αὐτομόλων σχῆμα, τὴν ἀντιπρόσωπον ήλαυνε τοῖς πολεμίοις. ὡς δῆθεν αὐτοῖς ἐπιοῦσιν προσχωρῶν ἅμα τοῖς συνεπομένοις, καὶ δόξας τῷ πλάσματι πιθανὸς καὶ τὰ ἐκείνων στέργειν ἐπομοσάμενος ἀφείθη τε σὺν τοῖς ἑπομένοις τοῦ θανάτου, καὶ τῶν ἄλλων οὐδενὸς τὴν ζημίαν ὑπέστη. Καιροφυλακῶν δὲ τὸν δρασμὸν, ἐπείπερ αὐτῷ τὸν μελετώμενον καιρὸν ἐπιτήδειον εὗρεν, φεύγει μετὰ τῶν ἑπομένων, εἰς δὲ τὴν πολλά. κις ὀνομασθεῖσαν κώμην Ἐπίσπαριν παραγίνεται, καὶ λαμπρᾶς παρὰ τῶν ἐνοικούντων τῆς ὑποδοχῆς τυχών (καὶ γὰρ ἦν τῶν τῆς ἀποστασίας έραστῶν τὸ χωρίον ἐργαστήριον), ὥστε καὶ λαμπάδας αὐτῷ κατὰ τὴν εἴσοδον παρ' αὐτῷ προσανάπτεσθαι καὶ τὴν ἄλλην πᾶσαν θεραπείαν καὶ τιμὴν, ὅση Χρι στοῦ μαθηταῖς ἐποφείλεται· οὗτος δὴ οὕτω δεξίω θεὶς χρόνον τινὰ διετέλει πλανῶν τε καὶ πλανώμε νος, καὶ τοὺς πειθομένους εἰς τὸ τῆς ἀπωλείας κατασύρων βάραθρον. Ανήρ δέ τις Κρικοράχης ἔχων ἐπώνυμον, τοῖς δὲ τέλεσι τῶν ἐπιχωρίων ἀρχόν των ἐξεταζόμενος, θεοσεβὴς μὲν τὸ δόγμα, εὐστα θὴς δὲ τὸ ἦθος, τόν τε ζῆλον ἀξιάγαστος, καὶ τοὺς θεοστυγεῖς μυσαττόμενος, μαθὼν τὸν πλάνον ἐπιχω ριάσαντα, καὶ τὴν ἀποστασίαν ἔτι μᾶλλον εἰς ἐπίσ δοσιν χωροῦσαν χεῖρα λαβὼν στρατιωτικήν, και ταλαμβάνει τὸν τόπον, ἐν ᾧ τὰ τῆς ἀποστασίας ἐτελεῖτο μυστήρια· καὶ κυκλωσάμενος τὴν οἰκίαν, αὐτὸν μὲν τὸν τῆς δυσσεβείας ἔξαρχον, οἷα δὴ συμβαί νει άλλων πρὸς ἄλλα τρεπομένων, ἐν ταῖς αἰφνιVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Αντί ποιμένος. Ita recte Coislinianus: Νοster nullo sensu ἀντιποιούμενος. Pelrus Siculus, p. 52, clarius ut solet, mentem exponit his verbis: Διὸ ὠνειδίσθη ὁ Ζαχαρίας παρὰ τῶν ἄλλων, ὡς μισθωτὸς, καὶ οὐκ ὤν ποιμήν. Πανουργίαν. Ila lego cum Nostro, pro quo Coislinianus πανουργία in dandi casu. Cum vero πανουργίαν ράπτειν &que bene dici possit ac ῥά πτειν μηχανήν, nil video causæ, cur non eumdem utrinque casum admittamus, ut taceam, incongrue dici πανουργία ῥάπτειν μηχανήν, æque ac Latine vix dixeris, fraude dolos nectere. Ἄμα τοῖς. Ita cum Nostro pro ἅμα τῶν. Dandi enim casus huic particulæ convenit. Επομοσάμενος. Sic Noster recle; ἐπομε νύειν enim vel ἐπομνύεσθαι frequentissimum est apud Græcos. Coislinianus ὑπομοσάμενος minus bene: τὸ ὑπομόσασθαι enim ex genuina sua notione locum hic habere non potest. Vide Suidam tom. I, voce ἀνθυπομόσαθαι et compara ibi notas Kusteri. Αφείθη. Ita Noster, pro quo Coislinianus ἀφέθη· utrumque recte. Paulo post ms. noster mendose habet τὸν θάνατον, pro τοῦ θανάτου, quem casum verbum requirit. Παρά, recte pro περί, quod in Nostro exstat. Λαμπάδας. Illustre hoc erat et gaudii et cultus argumentum. Lege de hoc more plura apud Ciampinum, part. I. Velerum Monumentorum, cap. 22. Τοῖς δὲ τέλεσι τῶν ἀρχόντων. Ita Noster fere pleonastice: nam simpliciter τέλος de magistratu accipi solet apud Græcos. Sic οἱ ἐν τέλει ὄντες, etc. Confer notas ad Philostrati Vitas So phistarum, p. 490. Alias vox τέλος nomini addita eam rem simpliciter denotat, quæ nomine isto exprimitur. Ita τέλος πολέμου idem est, quod πόλε μος. Confer. Jac. Perizonii Notas ad Eliani Varias Historias, III, 43. Καὶ τὴν ἀποστασίαν Ε. μ. ε. ἐ. χωροῦσαν. Non agnoscit Noster, librarii oscitantis culpa, qui ex voce ἐπιχωριάσαντα in afinem sono χωροῦσαν præpropere delapsus videtur. Συμβαίνει. Ita Noster recte, pro συμβαίνειν Coisliniani.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. distaret, multos incolarum ad pestiferam suam sectam abduxit, magnamque apud eos benignitatem expertus est, qui postquam impiam illam doctrinam per annos quadraginta plenos prædicaverat, scelestam exsecrandamque vitam cum morte commutavit in suburbio prædictæ urbis, quod Chortocopium vocatur. δίοις Επιδρομαῖς τε καὶ ἐφόδοις, οὐχ εἷλεν· ἔλαβε insequentibus, utpote qui ab illis longissimo spatio γὰρ διαφυγών· τοὺς δὲ μαθητὰς συνέσχε τοῦ πλάνου, καὶ τὴν νομὴν τέως τοῦ τηλικούτου κακοῦ φερομένην ἐπέσχε καὶ ἀνεχαίτισεν. Ὁ δὲ τῆς ἀποστασίας οὗτος θερμὸς διδάσκαλος Ἰωσὴφ (ἦν δὲ αὐτῷ καὶ ὁ Ἐπαφρόδιτος ὄνομα) κραταιῶς ἐλασθεὶς ὅθεν εἴρηται καὶ τὴν φυγὴν ἐπὶ Φρυγίαν ποιούμενος, χρόνῳ ὕστερον βραχεῖ καταλαμβάνει τὴν ἐν Πισιδία Αντιό χειαν, ἐν ᾗ παροικήσας, καὶ ἀδείας τῶν δακνόντων λαβόμενος, ἅτε δὴ τούτων ὡς ποῤῥωτέρω διαστὰς, πολλοὺς μὲν τῶν ἐπιχωρίων τῆς αὐτοῦ λύμης ἔργον ἀπέδειξεν, πολλῆς δὲ τῆς παρ' ἐκείνων ἠξίωται δε ξιώσεως· καὶ τὴν ἀσέβειαν ἔτεσιν ὅλοις τριάκοντα κηρύξας, μόλις ποτὲ τὸν ἐξάγιστον καὶ ἐβδελυγμέ τον καταλύει βίον, ἐν προαστείῳ τῆς εἰρημένης πόλεως οὐ πόῤῥω διακειμένῳ, καὶ τὴν ὀνομασίαν Χορ τοκοπίου ἔχοντι. δ Κ΄. Ἔτι δὲ τοῦ τρισαλιτηρίου τῷ βίῳ παροντος καὶ ἀκμάζοντος τὴν ἀσέβειαν, μία τις τῶν συνήθων αὐτῷ ἀνδρὶ διὰ γάμον ἡρμοσμένη, ἐξυβρίζει μὲν τὴν ἀνύβριστην κοίτην, ἔκδοτος δὲ γίνεται μοιχεία. Τὸν δὲ διαῤῥήξαντα τοὺς ἀλλοτρίους γάμους ἕνα μὲν εἶναι τῶν μαθητῶν φασι τοῦ πλάνου· ἐξ Ἑβραίων δὲ πρὸς τὴν ἄθεον θρησκείαν μεταβληθῆκαι. Πλὴν ἐκ τοιαύτης ἀδίκου τε καὶ ἐβδελυγμένης μίξεως τίκτεται τῇ μοιχαλίδι τὸ ἐπ᾿ αἰσχρότητα καὶ βδελυρίᾳ περιβόητον ἄγος, ὁ ῥυπαρὸς καὶ ἀκάθαρτος Βαάνης. Οὗτος οὖν τὴν κορυφὴν τῶν κακῶν ὁ χείριστος διαδέχεται τὸν εἰρημένον Επαφρόδιτον ὁ Βαάνης· ὃς πάντα μὲν τὰ τῶν πρὸ αὐτ τοῦ, οἷς συνεκροτεῖτο ἡ ἀσέβεια, στέργων, ἀκαθαρ σίᾳ δὲ βίου καὶ σωμάτων μίξεσιν ἀῤῥήτοις καὶ ταῖς ἄλλαις ἀθεμιτουργίαις τοὺς ἔμπροσθεν φιλονεικών ἀποκρύψασθαι, διετέλει διδάσκων τοὺς πειθομένους τὴν ὀλέθριον μάθησιν. Ὑπὲ δὲ τοὺς αὐτοὺς χρόνους συναναφύεται τῷ πολυμόρφῳ τούτῳ καὶ βδελυρῷ θηρίῳ ἕτερόν τι παραπλήσιον δρακοντείου γέμον τοῦ. Κώμη δὲ ἦν αὐτῷ πατρὶς ἡ ᾿Ανία τῇ Τα βία πλησιάζουσα πόλει, καὶ Δρυΐνος ἦν τῷ δειλαίῳ τὸ ὄνομα, τῆς κλήσεως θριαμβευούσης τὸν ἰοβόλον καὶ φθοροποιὸν ὄφιν κρυπτόμενον ἐν ἀνθρωπίνῳ σκηνώματι. Τούτῳ τῷ θηρίῳ τίκτεται παῖς, ἐξ αὐτῶν, οἶμαι, τῶν ἰοβόλων μᾶλλον σπερμάτ των τοῦ ἀρχεκάκου ὄφεως, ἢ ἐκ τοῦ προσεχῶς φύντος ἕλκων τὰς ἀπαρχὰς τῆς γενέσεως. Τίθεται δ' οὖν ὁ πατὴρ τῷ γεννηθέντι κλῆσιν τὴν Σέργιον, XXI. Cum autem superstes adhuc esset, et impietate floreret, mulier quædam ipsi familiaris, quæ viro nupta erat, inviolabilem connubii torum despexit, et fornicationi se dedidit. Aiunt porro eum, qui alienas nuptias violavit, seductoris discipulum fuisse, qui ex Hebræis ad impiam illaın religionem transmigraverat. Ex indigna porro et abominanda hujusmodi commistione adultera mulier famosum illud turpissimumque scelus peperit, exsecrandum nempe Baanem. Hic igitur nequissimus Baanes memoratum Epaphroditum excipit, qui omnia prius stabilite impietatis dogmata retinens, impuritate autem vitæ et nefandis corporum mistionibus aliisque sceleribus prædecessores suos occultare studens perniciosam disciplinam sequacibus tradere perseveravit. Eodem porro tempore huic multiformi et horrendæ feræ alia similis adnascitur, draconis veneno plena. Huic patria erat Ania, vicus Tabia urbi proximus: scelestoque nomen erat Dryinus, quod vocabulum latilantem in humano corpore venenosum perniciosumque serpentem indicabat. Ferm hujusmodi nascitur flius, ex ipsis, ut puto, veteris serpentis venenosis seminibus potius ortum ducens, quam ex parente suo. Proli suæ pater no men imponit Sergius, quod vas esse totius diabolicæ nequitia capax sequentia demonstrarunt. Is erat ad pervadendam et prædicandam impietatem natus, versatus in occultanda, tempore ita suadente, sententia sua, ad simulandam virtutem composiVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. Ελαβε. Hæc Nostri lectio est, proba omnino, quod non illibenter alteri isti substituerim. Vox et cum altera Coisliniani haos omnino permutanda. Sic Demosthenes: Ἔλαθον ἡμᾶς ἀποδράντες clum nobis fugerunt. Κραταιῶς ἐλαθεὶς ὅθεν εἴρηται. Noster pro ἐλαθείς, (vel έλασθεὶς ex ἐλαύνω) legit ερασθείς, forte non parum melius, eo sensu, quod Josephus ille, qui et Epaphroditus dictus sit, valde fuerit amutus a suis, adeoque ægre dimissus, et hinc a Pisidensibus amice exceptus. Lectio ista et interprelalio confirmatur sequentibus verbis ὅθεν εἴρη ται, i. e. unde appellatus est, scilicet Epaphroditus, quod nomen hominem venusfum atque amabilem infert. Ita omnia optime sibi constant, nec hic tò ὅθεν εἴρηται verti debet, quod vis vocum non patitur, per ut dictum est. Χορτοκοπίον. Petrus Siculus, p. 52. Χορτο κοπεῖον, quod illi puto præferendum. Διαῤῥήξαντα. Noster legit διορύξαντα, enim hæc de rebus minime violandis, ubi violatæ sunt, v. c. sepulcris usurpari solet, ut proinde aptissime ad violatas conjugii sanctissimas leges transferri queat. Facile autem fieri potuit, ut librarius διαβρήξαντα cum διορύξαντα τῷ ἡ per i pronuntiato scriberet. Διαδέχεται. Non habet Noster, sine quo tamen sensus non elicitur. Πατρὶς ἡ ᾿Ανία. Noster, ordine mutato, ή Ανία πατρίς. Αννίαν appellat Petrus Siculus, p. 54. Οφιν. Δρυϊνός enim non solum quernum denotat, sed et venenatum genus serpentum a quercubus appellatum infert, teste Dioscorid., lib. vit, ᾿Ανθρωπίνῳ. Noster ἀνθρωπείῳ. Αρχεκάκου. Ita cum Nostro pro αρχαϊκάκου Coisliniani.

tus; acutus ad dolos struendos, et ad pelliciendas σκεῦος ὕστερον ἄναδειχθέντα πᾶσαν τοῦ διαβόλου in perniciem animas; atque ut compendio dicam, omnium qui ante se defectioni nomen dederunt,ad quodvis technarum genus paralissinius, et ad pervadendum aptissimus. Hic itaque maledictus homo cum alia multa deceptis sequacibus tradidit, tum, quid circa se ipsum sentiendum esset, paulatim de se sublimi modo proponens, et ad credendum inducens, non dubitavit, nec inhorruit: o linguam et animam et mentem et ora Dei inimica! et se ipsum et illos vocare Spiritum sanctum. Hæc porro tradidit impius ille, ut clam et mystice sic loquerentur, et crederent, talium mysteriorum externos auditores indignos esse jactitans. Illi autem miserrimi et ejus mystagogia revera digni tantam sceleris atrocitatem neque respuebant,neque detestabantur; sed recipiebant eam, etsi nulla major unquam impietas fuerit, suisque calamis et suffragiis illam confirmabant. Sic miserum illud animal bomo,cun. a Creatore suo recesserit, et ab ejus providentia se sequestraverit, statim præda maligni spiritus efficitur, in omnemque nequitiam demergitur. Se item nequissimus ille stellam splendidissimam dicebat, et multa alia, quæ potius silentio tegi, quam publicari debent. Improbus porro ille Sergius, etsi impiissimo patre natus esset, ut diximus, non a parente mysteriis apostasiæ initiatus est; sed cum adbuc tenera esset ætatis, a muliere quadam, quæ perniciosa Manichæorum dogmata tuebatur et prædicabat, initiatus, et diuturna mysteriorum tractatione in impietate consummatus, Antichristi prodromus efficitur. Par erat enim, par erat detestandæ hujus et Deo inimica apostasia doctores et præcones alios Agarenorum prolem esse, alios servitutis contumeliosis notis inustos, alios adulteriorum partus, alios muliebris insaniæ et furiosæ doctrinæ discipulos comprobari. Ceterum, ut paucis dicam. Sergius apostasiæ disciplinam sic accipere incipit. Prædicta Manichæa mulier, ubi primum cum illo colloquia miscuit: Cur,inquit,divina non legis Evangelia? Ille vero, qui nondum apostasiæ virus in præcordiis tam profunde positum habebat, non licere inquit ei, qui laicorum ordinem impleret, sic impudenter tremendorum eloquiorum lectionem aggredi: illud enim sacerτὴν κακίαν χωρήσαι δυνάμενον· πιθανὸν μὲν κηρύ ξαι τὴν ἀσέβειαν, δραστήριον δὲ καιροῦ κελεύοντος κρύψαι τὸ φρόνημα, καὶ δεινὸν μὲν τὴν ἀρετὴν σχηματίσασθαι, ὀξὺν δὲ δόλους ῥάψαι καὶ ψυχὰς ἀνθρώτων συνελκύσαι πρὸς ἀπώλειαν, καὶ συντόμως φάνα: τῶν ἐν τῇ ἀποστασίᾳ πώποτε γεγονότων πρὸς πᾶσαν δραματουργίαν δεινότατόν τε καὶ πιθανότατον. Οὗτος ὁ ἐπάρατος ἄλλα τε καὶ ἔκθεσμα τοὺς ἠπατημένους μυσταγωγῶν καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ δόξαν, κατὰ μικρὸν εἰς τὸ ἐξῃρημένον τούτοις παρατιθεὶς, καὶ καταπιστεύων οὐδὲ παράκλητον, οὐδὲ Πνεῦ μα ἅγιον (ὢ γλώσσης καὶ ψυχῆς καὶ νοῦ καὶ στομά των θεομάχων!) καλεῖν ἑαυτὸν, κἀνείνους ὀνομά ζειν τε καὶ νομίζειν οὐ μὲν οὖν οὔτε φρικτὸν ἦγεν, οὔτε ἀθεώτατον. Παρεδίδου δὲ ταῦτα μυστικῶς καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν πρὸς ἀλλήλους, τοὺς ἔξωθεν ἀκροατὰς ἀναξίους εἶναι τελετῆς τοιαύτης καὶ μυ στηρίων, ὁ θεομάχος διατιθέμενος. Καὶ οἶγε τρισ άθλιοι καὶ τῆς αὐτοῦ μυσταγωγίας ὡς ἀληθῶς ἄξιοι τὴν τοιαύτην τοῦ ἄγους ὑπερβολὴν οὔτε διέπτυον, οὔτε ἐμυσάττοντο, ἀλλ᾽ ἀπεδέχοντό τε τὴν μηδεμιᾷ ἀθεότητι ὑπερβολὴν λιποῦσαν ἀσέβειαν, καὶ τοῖς παρ' ἑαυτῶν ἐπεχύρουν ψηφίσμασιν. Οὕτω τὸ ἄθλιον, οἵμυι, ζῶον ὁ ἄνθρωπος, ἐπειδὰν ἀποστῇ τοῦ Πλάστου καὶ τῆς ἐκεῖθεν αὑτὸν προνοίας ἀπονέμῃ ὅλως γίνεται θήραμα τοῦ πονηροῦ καὶ πρὸς πᾶσαν κακίαν ὑποβρόχιος φέρεται. Ελεγεν δ᾽ οὖν ἑαυτὸν ὁ ἐξάγιστος ἐκεῖνος καὶ λυχνοφανῆ ἀστέρα, καὶ πολλὰ ἄλλα, σιγᾶσθαι μᾶλλον ἢ θριαμβεύεσθαι άξια ᾿Αλλὰ γὰρ οὗτος ὁ θεοβλαβής Σέργιος, πατρὸς γεγονώς δυσσεβεστάτου, ὡς μοι εἴρηται, οὐκ ἐκ τοῦ φύντος τὰ τῆς ἀποστασίας τελεῖται μυ στήρια· ἔτι δὲ τὴν ἡλικίαν νέαν ἄγων προσφθεί ρεται γυναικί τινι πρεσβευούσῃ τε καὶ κηρυτο τούσῃ τὰ Μανιχαίων ὀλέθρια δόγματα, καὶ συχνὸν χρόνον τελεσθεὶς ὑπ᾿ αὐτῆς καὶ συντελεσθεὶς τὴν ἀσέβειαν, γίνεται τοῦ ᾿Αντιχρίστου πρόδρομος. Εδει γὰρ, ἔδει τοὺς τῆς βδελυρᾶς ταύτης καὶ θεομάχου ἀποστασίας διδασκάλους καὶ κήρυκας, τοὺς μὲν ᾿Αγαρηνῶν εἶναι γεννήματα, τοὺς δὲ τοῖς τῆς δου λείας κατεστιγμένους ὁρᾶσθαι καὶ ὕβρεσι καὶ παθή μασιν, ἄλλους μοιχείας προελθεῖν βλαστήματα, ἑτέ ρους δὲ παραφροσύνης γυναικείας καὶ ἐμμανοῦς γνώμης μαθητὰς ἐπιγινώσκεσθαι. Πλὴν ἀλλ᾽ ὅγε Σέργιος, ὡς διὰ βραχέων φάναι, ὧδέ πη τὴν τῆς ἀποστασίας κατήχησιν ἄρχεται παραδέχεσθαι. Η προειρημένη Μανιχαία γυνή, ηνίκα τὸ πρῶτον εἰς όμιλίαν αὐτῷ κατέστη Ἵνα τί, φησίν, εἰπέ μοι, τὰ θεῖα οὐκ ἀναγινώσκεις Εὐαγγέλια; Ὁ δὲ οὔπω γὰρ ἦν αὐτῷ δι᾽ ἐγκάτων βαθύνας ὁ τῆς ἀποστα σίας ἰὸς), μὴ ἐξεῖναι φήσας τὴν τῶν λαϊκῶν πλη dotum officium esse. Tum a furiosa illa muliere audit, frustra se tantam reverentiam exhibere, nullam enim esse personarum acceptionem apud Deum, qui vellet omnes salvos fieri, et ad cognitionem veritatis venire. Sed, ait, quod ita reverenter vos habeatis circa Dominica eloquia, non ad honorem Καταπιστεύων. Noster simpliciter πιστεύων, sed prius bonum est. Αὐτοῦ, Noster habet ἐκείνου, sensu eodem. Τοιαύτην. Noster τοσαύτην, forte rectius. ᾿Αποτέμῃ. Hoc reposui ex Nostro pro δια τέμῃ. Prius enim requirit vox προνοίας in genitivo casu posita. Ο "Αξια. Εx Nostro, quod dictionis series re quirit pro ἄξιον. Προσφθειρεται. Vos in versione omissa infert clandestinam familiaritatem, in qua cum muliere illa versatus sit, fortasse et furtivos amores. Petrus Siculus exprimit per προσομιλεῖ.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. techna eorum, qui apud vos sacerdotes dicuntur, qui verbum Dei adulterare volentes, curantesque, ne mysteriorum,quæ in Evangeliis sunt, participes sitis; ideo vetant, ne perinde atque ipsi vos ea legatis. Siquidem ea,quæ vobis audientibus legunt a tota serie detruncantes et dilacerantes, sic vos, audilores,intercipiunt. Ita captiose illa mwnas primum de illo ad lapsum jam prono experimentum accepit, miseri mentem succutiens ac pelliciens: iterumque interrogabat: Quid significat dictum illud Domini: Mulli dicent in die illa: Domine,Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo dæmonia ejecimus,et in nomine tuo virtutes mullas fecimus? Et tunc confitebor illis, quia nunquam novi vos, discedite a me, qui operamini iniquitalem s.Quinam illi sunt,quibus Dominus ait: Non novi vos. Hæc ipsa interrogante, ille, qui ex gregalium numero adhuc erat, homo rudis et divinorum eloquiorum prorsus imperitus, dubius silebat, ab illa vero, quæ interrogaverat, quæstionis solutionem requirebat. Illa vero non statim rationem dabat.Callidum enim est mulierum genus ad captandum procrastinatione discendi cupidum: utque magis desiderium ejus, quem decipere volebat, ad quæsitorum notitiam adipiscendam incenderet,snlulionem non dabat, sed aliud proponebat evangelicum dictum, nempe, de quibusnam putaret dixisse Dominum: Multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob, in regno cœlorum: filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores. Quos esse putas filios regni, et quomodo ab hoc rejecti in tenebras exteriores abjicientur? Hæc et similia fallacia organum,muliebri forma, iniserrimo offerens, et eum paulatim præstigiis alliciens, ubi vidit illum omnino pronum et se tanquam doctorem auscultantem, priora resumens: Regni filii, inquit, qui ab illo ejecti ad tenebras exteriores damnantur, ii sunt, quos el tu, et ii, qui tuæ sectæ sunt, sanctos vocatis et existimatis, qui et dæmonas ejiciunt et morbos sanant quibus cultum exhibere soletis, uno vivente et immortali relicto Deo. Hi sunt, hi, inquam, sunt, qui a justo illo judice audiunt: Recedite a me, quia nunquam novi vos. Ex hoc itaque nequissimo et pernicioso semine jam paratum ad ροῦντι τάξιν ἀνέδην οὕτως τὴν τῶν φρικτῶν illorum ita provisum est, sed illud est artificium et λογίων ποιεῖσθαι ἀνάγνωσιν· ἀνεῖσθαι γὰρ τοῖς ἱερεῦσιν τὸ ἔργον· ἀκούει παρὰ τῆς μαινάδος ὡς μάτην αὐτῷ ἡ τοσαύτη περὶ ταῦτα τιμᾶται εὐλάβεια· μὴ γὰρ εἶναι προσωποληψίαν παρὰ τῷ Θεῷ· πάντας γὰρ βούλεσθαι αὐτὸν σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν. ᾿Αλλὰ τόγε διακεί σθαι εὐλαβῶς ὑμᾶς περὶ τὰ Κυριακά λόγια, οὐ τιμῆς ἐκείνων ἐστὶ πρόνοια, μηχανὴ δὲ καὶ σόφισμα τῶν λεγομένων ὑμῶν ἱερέων, οἱ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καπηλεύειν ἐθέλοντες, καὶ τῶν ἐν Εὐαγγελίοις μυστηρίων ἀμετόχους εἶναι σπουδάζοντες. Διὰ τοῦτο μὴ παραπλησίως ὑμᾶς ἐκείνοις ἀναγινώσκειν ταῦτα ἀπείργουσιν· ἐπεὶ καὶ ὅσα ὑμῖν εἰς ἐπήκοον ἀναγινώσκουσι, περικόπτοντες τοῦ ὅλου σώματος καὶ ἀποσπαράσσοντες, οὕτως ὑμᾶς ἀκροατὰς τῶν λεγομένων παραλαμβάνουσιν. Οὕτως μέν τὴν πρώτην πεῖραν ἡ μαχλὰς καὶ μαινὸς τῷ πεσεῖν ἑτοίμῳ προσῆκεν, ὑπορύττουσά τε τὸν νοῦν τοῦ ἀθλίου καὶ διαμοχλεύουσα. Εφεξῆς δὲ προσηρώτα, Τί δὲ βούλεται δηλοῦν τὸ Κυριακὸν λόγιον ἐκεῖνο, τὸ λέγον· Πολλοὶ ἐροῦσίν μοι ἐν τῇ ἐκείνῃ ἡμέρᾳ λέγοντες - Κύριε, Κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι προεφητεύσαμεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια ἐξεβά λομεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δυνάμεις πολλὰς ἐποιήσαμεν; Καὶ τότε ὁμολογήσω αὐτοῖς, ὅτι οὐδέ ποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ᾿ ἐμοῦ οἱ ἐργαζό. μενοι τὴν ἀνομίαν. Τίνες οὖν εἰσιν οὗτοι πρὸς οὖς ὁ Κύριος λέγει, Οὐκ οἶδα ὑμᾶς; ᾿Αλλ᾽ ἡ μὲν ταῦτα διηρώτα· ὁ δὲ τῶν ἀγελαίων εἷς ἂν ἔτι καὶ αγροίκων, καὶ τῶν θείων λογίων παντεκῶς ἀμαθὴς, ἐξαπορούμενος μὲν ἐσιώπα· ἐζήτει δὲ παρ᾽ αὐτῆς τῆς διαπυνθανομένης τὸν νοῦν τῶν ἐπηρωτημένων ἀναμαθεῖν. Ἡ δὲ τοῦτο μὲν εὐθὺς οὐκ ἐποίει. Δεινὸν γὰρ γυνή θηρεῦσαι δι' ἀναβολῆς τὸν σπουδα ζόμενον, εἰς ἐπιθυμίαν δὲ μᾶλλον τὸν ἠπατημένον τῶν ζητουμένων ἐκκαίουσα, καὶ προσαναφλέγουσα, οἱ μὲν ἐγλίχετο τυχεῖν, οὐκ ἐδίδου, προὔτεινε δὲ αὐτῷ ῥητὸν εὐαγγελικὸν ἕτερον, περὶ τίνων εἰπεῖν νομίζει τὸν Κύριον, ὅτι Πολλοὶ ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν ἥξουσι καὶ κλιθήσονται μετά Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· οἱ δὲ υἱοὶ τῆς βασιλείας ἐκβληθήσονται εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον. Τίνας δὴ τοὺς υἱοὺς τῆς βασιλείας ὑπονοεῖς καὶ πῶς ταύτης ἀποῤῥιπτούμενοι τῷ ἐξωτέρῳ σκότει παραπέμπονται; 5 Matth. VII, 22, 23. 6 Matth. vir, 11. 'Ανέδην. Vocem hanc inserui præeunte ms. nostro, quæ ex Græco forte casu excidit in edito, quia interpretatio Latina exprimit per impudenter. Τοσαύτη: Tanta; ita lego cum Nostro pro τοιαύτη Coisliniani. Βούλεσθαι. Recte, pro eo quod Noster habet βουλεύεσθαι. (β) Καπηλεύειν. Respexit procul dubio ad Il Cor. 11, 17. Παραπλησίως. Ita scripsi cum Nostro pro παραπλησίους. Επήκοον. Ηoc malui, quam ὑπήκοον Cois liniani quamvis et Petrus Siculus hic habeat ɛiç ὑπήκοον ὑμῶν. Τὸ ὑπήκοον enim obedientiam potius et obsequium, quam auditionem infert, de qua tamen hic potissimum agitur. Sic Plato, De legibus, lib. 11, ἐν ἐπηκόῳ αὐτοῦ, id est, eo audiente. Οὖν. Non habet Noster. Διαπυνθανομένη. Noster utitur verbo simplici πυνθανομένη. Υπονοείς. Noster ὑπονοεῖ, quod locum habere prorsus nequit, nisi scripsisse auctorem putes ὑπονοῇ, id est, quem censeat.

ἀπάτης ὄργανον τῷ τρισαθλίῳ προτείνουσα καὶ κατὰ μικρὸν ὑπογοητεύουσα, ἐπείπερ ὅλον αὐτῇ προσκλιθέντα εἶχε καὶ καθάπερ διδασκάλῳ προσέχοντα ἴδεν, ὑπολαβοῦσα δὴ Τῆς βασιλείας, ἔφησεν, υἱοὶ οἱ ταύτῃς μὲν ἐκβαλλόμενοι, τῷ σκότει δὲ τῷ ἐξωτέρῳ καταδικαζόμενοι, οὗτοί εἰσιν, οὓς σύ τε καὶ οἱ κατὰ σὲ ἁγίους καλοῦσι καὶ νομίζουσι, οἳ καὶ δαίμονας φυγαδεύουσιν καὶ πάθη θεραπεύουσι, οἷς καὶ προσάγειν διεγνώκατε σέβας, τὸν μόνον ζῶντα καὶ ἀθάνατον καταλιπόντες Θεόν· οὗτοι γὰρ οὗτοι καὶ παρὰ τοῦ δικαίου ἐκεῖθεν ἀκούουσι κριτοῦ, Αποχωρεῖτε ἀπ᾿ ἐμοῦ, ὅτι οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς. Ἐκ ταύτης οὖν τῆς πονηρᾶς καὶ ὀλεθρίου σπου ρᾶς τὸν ἕτοιμον εἰς γεωργίαν τῆς ζιζανίων ἑαυτῆς zizianorum agriculturam sibi concilians, reliqua im- Ταῦτα καὶ τοιαῦτα ἕτερα τὸ γυναικόμορφον ἐκεῖνο τῆς pietatis germina facile in eo pullulare fecit, ejusque animam ut agrum exitii et corruptionis fructibus omnigenis plenum exhibuit: ita ut omnes, qui ante fuerant impietate conspicui, in hac maxime hæresi, velut pueri putarentur esse comparati cum illius vafritie et captiosis moribus,aliisque ad fallaciam compositis machinamentis atque commentis. Nam ejus prædecessores, etiamsi in cœno lasci viæ, nefariis operibus, ingentibusque contra Deum blasphemiis prima tenuerint; et illi abominandi et exsecrandi apud omnes fere habebantur: nam detestandorum facinorum conspicuitas omnium ipsis odium conciliabat,paucosque vidisses illorum fallaciis circumventos, quia aperte et sine ullo artificio res infaines ignominiosæque proponebantur, ipsa- ποιησαμένη, τὴν λοιπὴν τῶν ἀσεβημάτων βλάστην que defectionis impudentia ad cautelam satis erat, ne quis facile ad eam declinaret, neve homines a maligno caperentur. εὐχερῶς εἶχεν αὐτόματον ἀναφυομένην, καὶ οὕτω πάσης λύμης καὶ διαφθορᾶς τὴν ἐκείνου ψυχὴν καρποφόρον χωρίον ἀνέδειξεν, ὡς καὶ τους ἔμπρο σθεν πάντας ἐπ᾽ ἀσεβείᾳ βεβοημένους, καὶ μάλιστα ταύτῃ παῖδας νομισθῆναι τῇ ἐκείνου παραμετρου μένους ῥᾳδιουργία τε καὶ τοῖς ἐπικλόποις ἤθεσι, καὶ τῇ ἄλλῃ τῆς ἀπάτης μηχανουργία τε καὶ περινοίᾳ. Οἱ μὲν γὰρ πρὸ αὐτοῦ εἰ καὶ τῷ βορβόρῳ τῆς ἀκολασίας καὶ τῇ ἄλλῃ τῶν ἔργων ἀῤῥητουργία καὶ ταῖς εἰς Θεὸν ἀνυπερβλήτοις βλασφημίαις τὸ πρωτεῖον εἶχον, ἀλλ᾽ οὖν βδελυκτοί τε καὶ ἀποτρόπαιοι μικροῦ πᾶσιν ἐνομίζοντο τοῖς ἀνθρώποις τῷ προδήλῳ τοῦ μύσους, ὧν ἐτόλμων πάντας ἔχοντες μια σοῦντας. Καὶ ὀλίγους ἦν ὁρᾶν, πρὸς τὴν ἐκείνων ἀπάτην μεταχωροῦντας, ἀπερικαλύπτων καὶ χωρὶς τεχνασμάτων τῶν ἀσέμνων ἔργων προκειμένων, καὶ τῆς ἀναίδην ἀποστασίας εἰς προφυ λακὴν ἀρκούσης τοῦ μὴ θάττον πρὸς αὐτὴν ὑπολισθαίνειν καὶ ἀθρόον θήραμα τοῦ Πονηροῦ τ' ἀνθρώ πινα γίνεσθαι. XXII. Hic vero, quæ turpiora erant, resecans, reliqua oblegens,si qua ob impietatem auditu intolerabilia essent, aut comprimens aut cum tolerabilioribus commiscens, et, ut summatim dicam, pelle ovis lupum abscondens, multis doctor pietatis et dux salutis esse videbatur; multos ex improviso adortus in extremæ perniciei barathrum præcipitavit. Etenim quod prædecessores sui non neglexerant, id ille majore cum diligentia observavit; nempe ut non ab ipso statim principio iis, qui ad initiationem accederent, sublimiores impietates concrederet, neque horribiliora proponeret mysteria; quorum caput est abnegatio Dei omnimoda, et diaboli gloria. ΚΑ΄. Οὗτος δὲ τὰ τῶν μιασμάτων πρόδηλα περι κόπτων, καὶ ἃ κατέλιπε τῆς ἀκολασίας ἐπικαλύ πτων, τά τε μηδ' ἀκοῇ φορητὰ τῶν ἀσεβημάτων ἢ συστέλλων ἢ καταμιγνὺς τοῖς ἀνεκτοτέροις καὶ σύμπαν εἰπεῖν κωδίῳ προβάτου τον λύκον ἐναποκρύπτων πολλοῖς μὲν ἔδοξε διδάσκαλος εὐσεβείας καὶ ὁδηγὸς σωτηρίας, πολλοὺς δ᾽ ἀπροόπτως αὐτῷ καταποθέντας τῷ βαράθρῳ τῆς ἐσχάτης ἀπωλείας κατεκρήμνισε. Καὶ γὰρ οὐδὲ τοῖς πρότε ρον ἀμελούμενον ὅμως καὶ τοῦτο αὐτῷ σπουδαιότε ρον μεμηχάνηται, ὥστε μὴ κατ᾿ ἀρχὰς εὐθὺς τοῖς αὐτῷ μυεῖσθαι προσερχομένοις τὰ τελειότερα τῶν ἀσεβημάτων, θαῤῥεῖν, μηδὲ τῶν μυστηρίων Διδασκάλῳ. Ιla recte Coisliniano pro διδα - σκαλίψ,seu, ut scribendum erat, διδασκαλείῳ Nostri. A. Ex Nostro, quod ad perficiendam orationis seriem requiri videtur. Οἳ καὶ δαίμονας. Ita edenda hæc putavi, quæ in Coisliniano misere corrupta sunt, qui sic habet: Οἱ καὶ πάθει δαίμονας θεραπεύουσι, καὶ δαίμονας πάθει φυγαδεύουσι. Rectius ex parte Noster, οἳ καὶ δαίμονας θεραπεύουσι, καὶ πάθη φυγα. δεύουσι, qui tamen in eo errat librarii lapsu, quod bina illa verba non suis locis collocavit, sed confudit. Scribi enim debebat, ut edidi. Ita res ipsa requirit, et Petrus Siculus confirmat, cujus hæc sunt verba: Οὗτοί εἰσιν οἱ ἅγιοι σου, οἱ τοὺς δαίμονας φυγαδεύοντες, καὶ τὰ πάθη θεραπεύοντες τῶν ἀνθρώπων. Scilicet ludibrio femina habuit consuetudinem, illa ætate jam receptam, qua invocatis sanctis damones expellebantur. Καταλιπόντες. Hoc malo præ καταλεί ποντες, quod est in Coisliniano. Οὖν. Non agnoscit Noster. Χωρίον. Addidi ex Nostro, quam vocem requirere videtur allegorica loquendi ratio, quæ se hic auctori probavit, de germinibus loquens,quibus ager ridere solet. Ολίγους. Noster ὀλίγοις, mendose. ᾿Απερικαλύπτων. [la Noster melius, quam Coislinianus, qui habet ἀπερικάλυπτον. ᾿Ανεκτοτέροις. Optime Coislinianus pro συνεκτοτέροις, quod Noster affert. Κωδίῳ. Εx Nostro pro κωδίου, quod perarum vitio ante legebatur. Εναποκρύπτων. Sic iterum Noster pro simplici ἀποκρύπτων Coisliniani. Τελειότερα. Ita lego pro τελεώτερα. pro quo Noster habet ταχεώτερα, vocem nihili. Per τέλειος aulem alluditur iterum,quod solemne Nostro est,ad gentilium sacra, quibus qui non tam initiati quam imbuti erant, τέλειοι dicebantur.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. προτιθέναι τὰ ἐξάγιστα, ὧν ἐστι τὸ κεφάλαιον ac imperium, vis creandi, honor et famulatus. Niἄρνησις παντελής Θεοῦ, καὶ τοῦ διαβόλου δόξα καὶ κράτος, καὶ δημιουργίας ισχύς, καὶ τιπὴ καὶ οἱ κείωσις. Οὐδὲν οὖν ἐκεῖνος τοιοῦτον κατεπίστευεν τοῖς ἄρτι μυουμένοις. ᾿Αλλὰ πρῶτα μὲν τοῖς εὐαγγελικοῖς ἐπειρᾶτο κατῤῥυθμίζειν βήμασιν αὐτῶν τὰ ἤθη, καὶ ἃ μηδὲν ἐκέλευσε περὶ δόγματος. Καὶ τούτοις τέως κατακηλεῖν τε καὶ καταγοητεύειν ἐπεχείρει, καὶ χειροήθεις απεργάζεσθαι τοὺς μυστ αγωγουμένους. Ἐπειδὴν δ᾽ εὔνους εἶχεν καὶ ὡς δι δασκάλῳ καὶ σωτηρίας ἑώρα προσανέχοντας ὁδηγῷ, τότε καὶ τὸν ὅλον τῆς ἀποστασίας τὸν χανδὸν αὐτοῖς παρεῖχεν ἐκροφεῖν, καὶ τετελεσμένους ὁμοίως ἐκείνῳ ἀνηγόρευέν τε καὶ ἀνεκήρυττεν τὴν ἀσέβειαν. Τυχικὸν δ᾽ αὑτὸν καὶ οὗτος ὁ τρισαλιτήριος ἐπωνόμαζεν, οὐ τὴν κλῆσιν ἐκκλέπτων μόνον τοῦ μακαρίου Παύλου μαθητῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν καὶ ὑπόστασιν εἰς ἑαυτὸν μεταπλάσσων καὶ παραχαράσσων, καὶ ὑποβαλλόμενος· οὐ γὰρ ἄλλον τινὰ, (μωρᾶς γλώσσης, μωροτέρας δ᾽ ἀκοῆς τῶν παραδεχομένων!) ἀλλ᾽ ἐκεῖνον εἶναι τὸν Τυχικὸν ἑαυτὸν τερατολόγει, ἐν ταῖς Ἐπιστολαῖς τοῦ ᾿Αποστόλου φερόμενόν τε καὶ πολλαχοῦ μνήμης ἐπαινουμένης ἀξιούμενον. Τοῦτο δὲ τὸ κακόπλαστόν τε καὶ ἀναιδὲς καὶ ἠλίθιον καί ἄθεον, καὶ οὗ μή ἐστι παρ᾽ οὐδεμιᾷ τῶν πώποτε γεγενημένων αἱρέσεων παραπλήσιον, τοῦτο δὴ καταβαλὼν καὶ προθε μελιώσας ταῖς τῶν ἠπατημένων ψυχαῖς ἐκεῖθεν ἐπῳκοδόμει τὰ ἄλλα· κήρυκά τε γὰρ ἀπεστάλθαι πρὸς αὐτοὺς παρ᾽ αὐτοῦ, καὶ ἃ διαγγέλλει, καὶ λέγει, μὴ τῆς αὐτοῦ σοφίας εἶναι, τοῦ δὲ διδάξαντος καὶ ἀπεσταλκότος Παύλου παραγγέλματα. Καὶ ὁ πολλάκις τοῖς ἔτι μᾶλλον μυστικωτέροις τὴν ἀσέβειαν Πνεῦμα καὶ Παράκλητον ὑμνῶν ἑαυτὸν, εἰς τὸν χορόν τῶν μαθητῶν τοῦ θεσπεσίου Παύλου πρὸς τὸ ἄλλο πλῆθος κατέλεγεν ἑαυτὸν, ἑπτακοσίων ἑτῶν ἐγγὺς μεταγενέστερος καὶ Παύλου καὶ Τυχικού γεγονώς. Καὶ γὰρ ὁ κατάρατος οὗτος καὶ τερατίας ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς ἐγνωρίζετο χρόνοις, κήρυξ τῆς ἀσεβείας ὡς οὔπω τις διάπυρος ἕτερος. Πολλὰς γὰρ ὁ πλάνος πόλεις περιῆλθεν καὶ χώρας, θηρῶν, ἀπατῶν, καὶ παγιδεύων τὰς τῶν ἁπλουστέρων, οἴμοι, ψυχὰς, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ τοῦ ψεύδους ὡς ἀληθῶς υἱὸς ἐν μιᾷ τῶν αὐτοῦ σησιν ἐπιστολῶν· «᾿Απὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν, καὶ βοῤῥᾶ καὶ νότου ἔδραμον κηρύσσων τὸ Εὐαγγέλιον Χριστοῦ τοῖς ἐμοῖς γόνασιν.» Εἰ γὰρ ὡς ἐν πᾶσιν οὕτω κάνταῦθα ἠλαζονεύετο, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ὀλίγον δρόμον ὑπὲρ τῆς ἑαυτοῦ καὶ τῶν πειθομένων ἀπωλείας κατεβάλετο Εγγύς δὲ καὶ οὗτος τριάκοντα ἔτη ἐπὶ τοῖς τέσσαρσι τῆς ἀσεβείας προέστη, καὶ τὸν ἀγῶνα τῆς πλάνης δι ήνυσεν. Εὶρὴν δὲ τηνικαῦτα τὸ φιλόθεον ἐκεῖνο καὶ hil itaque simile recens initiatis concredebat; sed primo eorum mores, nec non alia, quæ nihil ad doctrinam spectabant, evangelicis verbis aptare studebat; deinde ipsos pellicere, et præstigiis suis illaqueare initiatosque ad manum et obtemperantes sibi reddere conabatur. Postquam autem eos sibi benevolos, et tanquam salutari duci morigeros esse conspiciebat, tunc totum apostasiæ virus hiantibus ipsis sorbendum propinabat; atque initiatis eamdem quam ipse tenebat, impietatem tradebat. Tychicum autem se scelestissimus homo denominabat, neque solum sibi nomen ex discipulorum numero tribuebat, sed ipsam exsistentiam usurpabat, et ad se perlinere comminiscebatur. Non enim se alium, ο stultam linguam, stultioresque auditores! esse portentose dicebat, quam ipsum illum Tychicum,' qui in epistolis Pauli memoratur, honorabili ejus mentione sæpe facta. Hoc commentum teterrimum, impudens, insanum, impium, cui simile nunquam apud hæreses, quæ ante fuerunt, exstitit, hoc inquam, ceu fundamentum ponens in deceptorum animis, cætera deinceps mdificabat; nam se ab Apostolo ad ipsos præconem missum esse dictitabat, et ea, quæ annuntiaret ac diceret, non suæ sapientiæ,sed Pauli docentis et mittentis esse præcepta mentiebatur. Ac qui sæpe perfectioris in impietate initiationis discipulis se Spiritum et Paracletum esse jactitabat; rudiori multitudini se inter divini Pauli discipulos connumerabat, qui septingentis pene annis pust Paulum et Tychicum vixit.Etenim maledictus ille et portentosus homo nostris pene temporibus cognitus est, impietatis præco,quo nullus alter ardentior fuit. Multas enim seductor ille urbes et regiones peragravit, mullos captans,decipiens,illaqueans, o damnum! simpliciorum animas; el ipse mendacii vere filius in aliqua epistolarum suarum ait: «Ab Oriente et Occidente, ab Aquilone et Meridie annuntians Evangelium Christi, genuum meorum labore cucurri.» Etiamsi enim hic ut alibi semper jactatione utatur; verum tamen est eum non modicum cursum in suam sequaciumque suorum perniciem confecisse. Triginta autem et quatuor annis impietati præfuit, et erroris certamen consummavit. Irene porro, religiosa illa et Deo accepta mulier,imperium moderabatur, quo tempore Dei hostis et impius ille apostasiæ doctrina florebat, ex quo usque ad præsens tempus,quæ nunc in nostris regionibusgrassatur,impietas, ab ejus doctrina produxit. Fama autem cæteris ipsius æmulis impietatibus præstat, licet et hæc et illæ ipsi succenturiatæ in eamdem perniciem deducant. Tantum auVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Έστι. Lectio nostri codicis proba el genuina pro ἔστη, quod est in Coisliniano. Πολλαχοῦ. Vide Act. xx, 4, Ephes. vi, 21; Coloss. ιν, 7; Τit. III, 13, et II, Tim. iv, 12. Οι μή. Sic Noster rectissime, pro οὐ μὴ Coisliniani: prius requirit series orationis, οὐ μὴ ἐστι παραπλήσιον, quod et versio recte indicat. Καταβαλών. Νoster, καταβάλλων, rectius. Ετι. Noster ἐπὶ forte recte. Nimis enim πλεονάζειν videtur ἔτι μᾶλλον μυστικωτέρους. Ὡς. Noster non agnoscit, quod tamen recte contextu vindicatur. Καί. Ex Nostro adjeci. Κατεβάλετο. Noster κατεβάλλετο.

tem ipsi honoris exhibent ejus miseri discipuli, ut θεομακάριον γύναιον τῆς βασιλείου ἀρχῆς ἐπεστάτει, tum alia absurda, quæ ne auditu quidem tolerari possunt, de ipso narrent,tum etiam in nomine ejus orationes, seu potius latratus suos obsignent. «Oratio, inquiunt, Spiritus sancti miserebitur nostri.» Porro ille tortuosus serpens se ipsum ostiarium,pastorem et ducem vocabat. Scribit enim Coloniensibus: «Probationem fidei vestræ præscientes, vos commonefacimus quod, sicut Ecclesiæ, quæ ante fuerunt, pastores et doctores susceperunt,» dicit autem Constantinum et alios, qui supra numerati sunt: «Sic el vos lampadem lucidam et lucernam splendentem suscepistis: secundum id,quod scriptum est: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus lucidum erit 1.» Et paucis interpositis: «Nemo vos decipiat ullo modo. Has autem promissiones habentes a Deo, confidite. Nos enim persuasi in cordibus nostri scripsimus vobis. quod ostiarius et pastor bonus, et dux corporis Christi et lucerna domus Dei ego sim, et vobiscum sim omnibus diebus usque ad consummationem sæculi.» Hic igitur, o quid illo dignum dixeris! attamen mortalium nequissimus el impiissimus, qui sese supra modum jactabat et extollebat, in promeritam, ut narrabitur, ruinam dejectus est. Hic, inquam,ad Leonem quemdam Montanum scribens: «Tu autem, ait, cave tibi, ne fidem dividas indeclinabilem quam enim accusationem habes adversum nos? Num aliquem circumveni,aut superbe egi? Non potes dicere et si dicas, testimonium tuum verum non est. Mihi vero absit ut te odio habeam sed solum te oro,quemadmodum apostolos et prophetas suscepisti, qui quatuor numero sunt, ita pastores et magistros suscipias, ne ferarum præda flas.» Ita se in sexcentas formas convertebal, ut ad divereos eorum, qui decipiebantur, mores se accommodaret, modo gigas, modo simia, nunc leo, nunc vulpes, modo illum, modo alium morem simulans, et præferens. Alibi vero iterum dicit: «Prima fornicatio, qua ex Adamo circumdamur, beneficium est; secunda aulem major, de 7 Matth. v1, 22. ἡνίκα τῷ φρονήματι τῆς ἀποστασίας ὁ θεομάχος οὗτος καὶ θεοβλαβὴς ήκμαζεν, ἐξ οὗ χρόνου μέχρι τοῦ παρόντος ἡ νῦν ἐπιχωριάζουσα ἀσέβεια τῆς ἐκείνου μὲν ἤρτηται διδασκαλίας. Παρευδοκιμεί δὲ τὰς ἀντιτέχνους κἂν πρὸς τὸν αὐτὸν αὐτή τε καὶ αἱ παρασπίζουσαι ταύτῃ φέρωσιν ὄλεθρον. Ἐπὶ τοσοῦτον δ᾽ αὐτὸν οἱ τάλανες τῶν μαθητευθέν των θειάζουσιν, ὥστε ἄλλα τε ἄτοπα περὶ αὐτοῦ καὶ ἀκοῇ ἀνύποιστα φθέγγονται, καὶ δὴ καὶ ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ τᾶς ἰδίας προσευχὰς, μᾶλλον δὲ ὑλακας, ἐπισφραγίζουσιν, «Ἡ εὐχὴ, λέγοντες, τοῦ ἁγίου Ηνεύματος ἐλεήσει ἡμᾶς.» Εκάλει δ' οὗτος ὁ σκου λιὸς ὄφις ἑαυτὸν καὶ θυρωρὸν καὶ ποιμένα καὶ ὁδη ηγόν. Γράφει γὰρ τοῖς ἐν Κολωνίᾳ· «Τὸ δόκιμον ὑμῶν τῆς πίστεως προεγνωκότας ὑπόμνησιν πρὸς ὑμᾶς ποιούμεθα, ὅτι ὥσπερ αἱ παρελθοῦσαι Ἐκκλησίαι ποιμένας καὶ διδασκάλους ἐδέξαντο.» Λέγει δὲ Κωνσταντῖνον, καὶ τοὺς ἄλλους, οὓς ὁ λόγος ἀνωτέρω ἠριθμήσατο. «Οὕτως καὶ ὑμεῖς λαμπάδα φαεινὴν καὶ λύχνον φαίνοντα καὶ ὁδηγὸν σωτηρίας ἐδέξασθε κατὰ τὸ γεγραμμένον. Ἐὰν ὁ ὀφθαλμός σου ἁπλοῦς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου φωτεινὸν ἔσται.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγα. «Μηδεὶς ὑμᾶς ἐξαπατήσῃ κατά μηδένα τρόπον, ταύτας δὲ τὰς ἐπαγγελίας ἔχοντες παρὰ Θεοῦ θαρσείτε, Ημεῖς γὰρ πεπεισμένοι ὄντες ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν ἐγράψαμεν ὑμῖν, ὅτι ὁ θυρωρός καὶ ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς καὶ ὁδηγὸς τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὁ λύχνος τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἐγώ εἰμι καὶ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος.» Ουτος οὖν, ὦ τί ἄν τις αὐτὸν εἰπὼν ἀξίως εἴποι; ἀλλ᾽ οὖν ὁ κάκιστος καὶ ἀθεώτατος ἀνθρώπων ὑπεράνω φέρων ἑαυτὸν καὶ ὑψῶν, ἀξίαν μὲν ὡς ὕστερον δηλωθήσεται, πτῶσιν κατ ηνέχθη· γράφει δ' οὖν καὶ πρὸς Λέοντά τινα Μοντα νον «Σὺ δὲ τήρησον σεαυτὸν, ἔνδος τὸ τέμνειν τὴν ἀκλινῆ πίστιν· τίνα γὰρ κατηγορίαν ἔχεις καθ' ἡμῶν; μή τινα ἐπλεονέκτησα, ἢ ὑψηλοφρό νησα; οὐ δύνασαι εἰπεῖν. Εἰ δὲ καὶ εἴπῃς, ἡ μαρτυρία σου οὐκ ἔστιν ἀληθής· ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο μισῆσαί σε· ἀλλὰ παρακαλέσαι ὡς ἐδέξω ἀποVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Ἡ νῦν. Noster recle habet pro ἡμῶν. Innuere enim vult Noster, eam, quæ cum maxime obtineat, impiam doctrinam illius hominis esse fetum. Παρευδοκιμεῖ. Hoc malo cum Nostro et Col bertino pro παρευδοκιμεῖται, quod exhibet Coislinianus. Sic Aristophanes in Equitibus: Παρευδοκιμεῖ τὴν ἀκρίβειαν τῶν ἔργων ἡ τῆς ὑποθέσεως και νοτομία. ᾿Αντιτέχνους. Æmulis verti pro oppositis. Αντιτεχνος enim vi vocis et usu eum notat, qui eamdem cum altero artem facit, sed ita, ut alterum in studio vincere conetur. Res tralatitia est et pervulgata. Confirmat notionem hanc sequens παρασπίζουσαι, id est, succenturialæ.ld scilicet sibi vult Photius, alios eo tempore similibus sententiis addictos, et principatum affectantes in secundis substitisse. Φέρωσιν. Ila scripsi pro φέρουσιν, astipalante Nostro. Τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Eum scilicet appellantes. Tychicum volebant, qui seipsum Spiritum et Paracletum discipulis suis jactabat, quod Noster paulo ante monuit. 'Αξίαν μέν. Ita recte Coislinianus, Noster mendose ἄξια ὑμῖν, sensu nullo: prior lectio commode refertur ad sequentem vocem πτῶσιν. Μοντανάν. Vertere malui Montanum, ut nomen hominis sit, non sectæ Montanistarum: sic enim vocandus videbatur Μοντανιστής. Τίνα. Hoc reposui ex Nostro, pro τήν Coisliniani. Astipulatur Petrus Siculus, p. 66, qui Tychici hanc scriptionem iisdem verbis recitat. Δύναμαι. Recte Coislinianus: mendose Noster οὐ δύναμαι· neque enim de se loquitur Ty chicus,sed alterum alloquitur, quod sequens: εἰ δὲ καὶ εἴπῃς, evincit. Παρακαλέσαι. Ita recte Coislinianus, pro quo Noster παρακαλεῦσαι.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. corpus peccat.» Fornicationem autem cum hic memorat sceleratissimus homo, secessum ab abominandis ejus dogmatibus ita vocat, corpusque Christi seipsum dicit. Quamobrem eos qui a se et a Deo perosis suis præceptis abscedebant, ut fornicationis nomine reos insectabatur. Multa quoque alia perinde impia et monstri similia in fœdissimis ejus scriptis videre est, quæ in secundo, et ad hanc rem «destinato libro» persequi opera pretium erit, nec non si qua alia, ab his pendeant, vel cum his complicentur. Nam quae supra diximus, ad specimen solum multiplicis hujus et callidissimæ impietatis dicta sunt. στόλους, καὶ προφήτας, οἵτινές εἰσι τέσσαρες, δέξαι qua dicit Apostolus: Qui fornicatur, in proprium καὶ ποιμένας καὶ διδασκάλους, ἵνα μὴ θηριάλωτος για νῃ.» Οὕτως μυρίαις ἑαυτὸν μετέπλαττεν μορφαῖς πρὸς τὰ διάφορα τῶν ἀπατωμένων ἀρμοζόμενος ἤθη. Καὶ νῦν μὲν γίγας, νῦν δὲ πίθηκος, νῦν δὲ λέων, νῦν δ᾽ ἀλώπηξ, νῦν δ᾽ ἄλλο τι καὶ ἄλλο τι καὶ άλλο τυπούμενός τε καὶ διαπλαττόμενος. Αλλαχοῦ δὲ πάλιν λέγει • Η πρώτη πορνεία, ἣν ἐκ τοῦ Ἀδὰμ περικείμεθα, εὐεργεσία ἐστὶν, ἡ δὲ δευ τέρα μείζων ἐστὶ, περὶ ἧς λέγει καὶ ἡ ᾿Απόστολος, Ὁ πορνεύων εἰς τὸ ἴδιον σῶμα ἁμαρτάνει.» Πορνείαν δὲ ταύτῃ λέγων ὁ ἐξάγιστος τὴν ἐκ τῶν αὐτοῦ βδελυρῶν δογμάτων αναχώρησιν, ἐκάλει δὲ σῶμα Χριστοῦ ἑαυτόν. Διὰ τοῦτο τοὺς ἀποφοιτῶντας αὐτοῦ τε καὶ τῶν θεοστυγῶν αὐτοῦ ἐντολῶν τῷ τῆς πορνείας ἀλῶναι διελοιδορεῖτο πάθει. Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τῆς αὐτῆς ἐχόμενα θεοβλαβείας καὶ τερατολογίας ἐν πολλοῖς αὐτοῦ τῶν μικρῶν γραμμάτων ἔστιν ἐνιδεῖν ἃ δευτέρου ἂν εἴη λόγου καὶ ἰδιάζοντος καθεξῆς διελθεῖν καὶ στηλιτεῦσαι, καὶ εἴ τι ἄλλο τούτοις συνήρτηταί τε καὶ συνδιαπλέκεται. Καὶ γὰρ καὶ ἅπερ εἴρηται πρὸς ἔνδειξιν μόνον ἐῤῥέθη τῆς πολυπλόκου ταύτης καὶ πολυμηχάνου θεομαχίας. ΚΒ΄. Μηδεὶς δὲ οἰέσθω ρίζης ετέρας βλάστημα XXII. Cæterum nemo putet hunc impurissimum εἶναι, παρ᾽ ἣν ἐῤῥίζωσεν ὁ θεομάχος Μάνης τὴν surculum ab alia, quam Manetis, radice prodire, παραφυάδα ταύτην τῶν δυσσεβῶν Σεργίου δογμά una quippe eademque radix est, quæ eumdem των. Μία μὲν γάρ ἐστι καὶ ἡ αὐτὴ καὶ τὸν αὐτὸν animæ perniciosum fructum profert. Quando autem ψυχόλεθρον καρπόν φέρει. Ηνίκα δὲ Σέργιος τοῦ Sergius doctrinalem apostasiæ thronum conscendit, διδασκαλικοῦ τῆς ἀποστασίας ἐπέβη θρόνου, θέλων cum multos ab Ecclesia catholica in errorem abπολλοὺς ἀποπλανῆσαι τῆς καθολικῆς τοῦ Χρι ducere vellet, aperte scinditur ab impuro Baane, στοῦ Ἐκκλησίας, σχίζεται μὲν περιφανώς, μέχρι quia hactenus conventus celebrabat: et in conτότε καιροῦ συναγελαζομένων ἀλλήλοις, τοῦ ῥυπα- spectu discipulorum adversus illum certamen init, ροῦ Βαάνους. ᾿Αναδέχεται δὲ κατ᾽ ἐνώπιον τῶν μα contentioque ejus in publico theatro repræsentatur, θητῶν καὶ τὴν κατὰ πρόσωπον αὐτοῦ φιλονεικίαν, qua re id moliebatur, ut multos inescaret, et ad καὶ μάχην, καὶ ἡ στάσις αὐτοῦ δραματουργεῖται errorem suum pertraheret, quotquot videlicet poδημοσίῳ θεάτρῳ, δι' ἧς ἐτέχναζεν δελεάζειν, καὶ tuisset ex iis, qui Baanis sodales erant. Ipsi autem τῆς οἰκείας πλάνης ἕλκειν ὀπίσω ἄλλους τε ὅσους virtutum species et scena proposita erat, magna ἐδύνατο καὶ οἵτινες ἡταιρίζοντο τὸν Βαάνην. Ην δὲ decipula iis, qui accederent; tum modestia inerat, αὐτῷ καὶ σκηνὴ ἀρετῶν προβεβλημένη, μέγα δέλεαρ G atque ementita benignitatis et mansuetudinis speτῶν προσιόντων, καὶ ταπεινὸν ἦθος καὶ δεξιώ. cies, quæ non suos modo domesticos commoveret, σεως κατεσχηματισμένος τρόπος καὶ ἡμερότης οὐ sed etiam eos, qui asperiori essent affectu, deliniret τοὺς οἰκείους ὑποσυναίνουσα μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς et raperet. Contra vero fœditatem gestorum adverτραχύτερον διακειμένους ὑπολεαίνουσά τε καὶ συλ- sarii ipsius Baanis palam facere et traducere, maxime αγωγούσα. ᾿Αλλὰ γὰρ τὸ μὲν ῥυπαρὸν τῶν μικρῶν vero publicis in locis, toto studio curabat. Quod πράξεων τοῦ ἀντιστασιώτου Βαάνους στηλιτεύειν τε ad impia vero dogmata spectabat, nihil ab eo difκαὶ ἀποπέμπεσθαι, μάλιστά γε κατὰ τὸ ἐμφα ferre videbatur. Baanes porro cum facinorum deνὲς μέλετην εἶχεν· πρὸς δὲ τὰ δυσσεβῆ τῶν δογμά clarationem nulla posset ratione excusare, ad præτων κατ' οὐδὲν ἀντιπίπτων οὐδὲ διαφερόμενος decessores tantum suos confugiebat, et ex condiὤφθη, Ὁ μὲν οὖν Βαάνης συνηγόρητον ἔχων τὴν τῶν tione personarum turpitudinem suam, ut putabat, ἐκθέσμων ἔργων ἐπίδειξιν ἐπὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ μόνον nec non, quod in sententia sua odiosum erat, deκατάφευγεν, καὶ διὰ τῆς τῶν προσώπων ποιότητος, fendebat et cohonestabat. Se esse discipulum Epaὡς ἐνόμιζε, τὸ κίβδηλον αὐτοῦ καὶ κατεστυγημένον phroditi gloriabatur, utpote qui ejus traditionem τοῦ φρονήματος συνεκρότει τε καὶ ἀπεσέμνυνε, veneraretur, circa illa abominanda gesta nihil dubiμαθητὴν ἑαυτὸν τοῦ Επαφροδίτου είναι μεγαλαυ tationis vel pudoris habere dicebat, ac si non faχῶν, καὶ τὴν ἐκείνου τιμῶντα παράδοσιν, πρὸς τὰς cienda essent. Sergium vero quasi novitium conVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Ἡ πρώτη. Recte: noster corrupte ἦν· quod forte ex proxime sequenti formatum est. Πορνεύων. Ita legitur 1 Cor. vi, 18, et apud Petrum Biculum; at noster habet πορνεύσας. Ἐνιδείν. Νoster simpliciter ἰδεῖν. ᾿Αποπλανήσαι. Ita scripsi ex Colbertino; pro quo Coislinianus habet ἀπολανεῖσθαι, inconvenienter legibus grammaticis,noster autem ἀποπλαPATROL. GR. CII. νᾶσθαι, melius quidem eo, sed non satis recte sermo enim noster est de Tychici studio avertendi alios a veritate. Siculus expressit per ἀποσπᾶσαι. Ταπεινόν. Noster ταπεινῶν ἦθος, eodem sensu. Μάλιστά γε. Νoster μάλιστα δέ γε. Κατ' οὐδέν. Noster mendose πρὸς οὐδέν.

viciis insectabatur, qui nullum ex insignibus ma- Αποτροπαίους τῶν πράξεων καὶ βδελυρὰς οὐδὲνα gistris vel vidisset, vel audisset: ideoque cum nihil inde lucis mutuatus esset, in errore et fallacia incederet. Scelestissimus itaque Baanes his æmulum et adversarium suum impetebat, seseque jactabat. Versipellis autem illa fera Sergius, qui non aperte in luto scelerum volutaretur, neque pravum impuritatis odorem præferret, ut Baanes, sed illam multis et verborum et fictionum involucris obtegeret, ita invaluit, ut apostasiam in duas partes scinderet, et quotquot in Baanis factione manebant, respuens Baanitas appellaret. Ille vero ut ipsi contumelia vicem redderet, eos, qui ex parte Sergii stabant, aversatus, Sergiotas similiter denominavit, quotidie vero contentio et dissidium inter eos augebatur et Invalescebat, indeque odium inter detestandas illas factiones irreconciliabile factum est. δισταγμὸν ἢ ἐρύθημα φέρειν, ὡς οὐ χρὴ πράττε σθαι Νεοφανή δὲ Σέργιον ἐλοιδορεῖτο, καὶ μηδένα τῶν ἐπισήμων διδασκάλων μήτε ἰδεῖν, μήτε ἀκροατήν χρηματίσαι, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲν ἐκεῖθεν σπάσαντα φωτὸς ἐν πλάνῃ καὶ ἀπάτῃ διαπορεύεσθαι. Ὁ μὲν οὖν ἐξάγιστος Βαάνης τούτοις τε τὸν ὁμότεχνον καὶ ἀντιστασιώτην ἔβαλεν καὶ ἑαυτὸν ἐμεγάλυνεν. Τὸ δὲ ποικίλον θηρίον ὁ Σέργιος τὸ μὴ βεβυθίσθαι περιφανῶς οὕτως τῶν πράξεων τῷ βορβόρῳ, μηδ' οὕτως ἀπόζειν ὥσπερ ὁ Βαάνης τὴν ἀκαθαρσίαν, ἀλλὰ πολλοῖς ταύτην καὶ ῥημάτων καὶ φασμάτων παροκαλύμμασι περιστέλλειν ἔλαβεν ἰσχὺν εἰς δύο τὴν ἀποστασίαν σχῖσαι καὶ τοὺς μὲν ὅσοι τῆς μερίδος ὤφθησαν τοῦ Βαάνους, αὐτὸς δια πτύων Βαανίτας ἐκάλει. Ἐκεῖνος δ᾽ ἀμειβόμενος τὴν ὕβριν, αποτροπαίους τε οὓς ἡ μοῖρα εἶχε τοῦ Σερ ἦν μὲν αὐτοῖς ἡ ἔρις καὶ στάσις καθ' ἡμέραν αὐξο γίου ἐποιεῖτο, καὶ Σεργιώτας ὠνόμαζεν ὁμοίως. Καὶ μένη τε καὶ κραταιουμένη καὶ τὰς μιαρὰς μερίδας εἰς ἄσπονδον ἔχθραν καθεστῶσα. XXIII. Insequenti vero tempore vita functo Sergio in tantam discipuli ejus contra Baanitas contentionem eruperunt, ut non ultra verbis et contumeliis, sed manibus et gladiis, decerneretur, et magna cædes fieret Baanistarum. Prævalebat enim Sergii factio tum multitudine, tum, qui militum qui apud illos erat, præfectus, Sergio assentiebat, ac Baanitæ a contribulibus et consectaneis internecione deleti fuissent, nisi quidam, nomine Theodotus, cultu impius, si quis alius Sergii comperegrinus, grassantem cædem compescuisset, et sedasset, tum blanditiæ plenis verbis usus, tum etiam communi rei conferre dictitans, atque multis gestis verbisque probans, utramque factionem ejusdem esse originis, iisdemque consuetudinibus accrevisse, communem habuisse victum, concordia sibi securitatem parasse, cum in dubiis circa doctrinam nihil magni momenti esset; annisque multis ita perseverasse usque ad Sergii magistri inaugurationem: non oportere tot annorum consensum et societatem in sanguinem et cædes desinere, neque par esse eos, quin in rebus præcipuis etiam nunc conjuncti et ejusdem opinionis essent, ob quasdam recentes controversias ultro citroque subortas, quasi omnino heterodoxos et impios gladio et exitio tradi. Talibus ille dictis mutuam cædem compescuerat, quod utinam factum non fuisset: lues enim illa tot animarum perniciem non parasset. ΚΓ. Χρόνῳ δὲ ὕστερον θανάτῳ τὸν βίον καταστρέ ψαντος Σεργίου, ἐπὶ τοιοῦτων οἱ τούτου μαθηταὶ εἰς τὴν πρὸς τοὺς Βαανίτας ἀνεῤῥάγησαν μάχην, ὡς οὐκ ἔτι λόγοις καὶ λοιδορίαις, ἀλλὰ καὶ χερσὶ καὶ ξίφεσι κρίνεσθαι τὴν ἔριν, καὶ πολὺν φόνον τῶν Βαανίτων ῥυῆναι. Επεκράτει γὰρ ἡ μερὶς Σεργίου τῷ τε πλήθει, καὶ ὅτι τῆς ἐν αὐτοῖς ὁπλιτικῆς δυνάμεως ὁ ἄρχων τῇ δόξῃ προσαπέκλινε Σεργίου· καὶ ἂν εἰς τέλος, ὥσπερ ἦν ἄξιον, οἱ Βαανῖται ὑπὸ τῶν ὁμοδό ξων καὶ ὁμοφύλων χειρῶν ὠλοθρεύθησαν, εἰ μή τις Θεόδοτος ὄνομα, δυσσεβὴς εἰ καί τις ἄλλος τὴν θρη σκείαν, συνέκδημος Σεργίου λεγόμενος τον φόνον οξέως ρέοντα ἀνέσχε τε καὶ ἀνέκοψεν, ἄλλοις τε πολλοῖς αἱμυλίοις λόγοις καὶ τὸ κοινῇ συνοῖσον εἰσηγού μενος, φάμενός τε καὶ διατεινόμενος, καὶ πολλοῖς κατασκευάζων ἔργοις, καὶ λόγοις τὸ προτεινόμενον, ὡς ἑκατέρα μερὶς τῆς αὐτῆς εἰσι βλαστήματα σπορᾶς καὶ τοῖς αὐτοῖς ἔθεσι συνηυξήθησαν καὶ κοινὴν τὴν δίαιταν εἶχον, καὶ ὁμονοίᾳ περιετειχίζοντο οὐδὲν μέγα περὶ τῶν ἀμφιβαλλομένων στασιάζοντες, καὶ τοῦτο ἐκράτει χρόνοις πολλοῖς μέχρι τῆς τοῦ διδασκά. λου Σεργίου ἀναδείξεως καὶ ὡς οὐ χρὴ οὐ μὲν οὖν τὴν ἐν τοσούτοις χρόνοις σύμπνοιάν τε καὶ συνάφειαν εἰς αἵματα καὶ σφαγὰς διαλῦσαι, οὐδὲ τοὺς εἰς αὐτὰ τα καίρια καὶ νῦν συνημμένους τε καὶ ὁμοφρονοῦντας διά τινάς προσφάτως ἀναῤῥιπισθείσας διαφορὰς ὡς ετεροπίστους παντελῶς καὶ ἀθέους εἰς τὸν διὰ ξίφους ὄλεθρον ἀφειδῶς παραπέμπειν. Αλλ' ὁ μὲν τοιούτοις τισὶ ῥήμασι τὸν κατ' ἀλλήλων (ὡς εἴθε μὴ ὤφελεν· οὐ γὰρ ἂν ὁ ψυχ όλεθρος πλείους ἐπενεμήθη ψυχάς) ἔστησε φόνον. VARIÆ LECTIONES ET ΝΟΤΕ. Πράττεσθαι. Recte, pro eo quod noster babet πραττεύεσθαι. Ακροατήν. Optime; noster mendose ἀκροατάς. De uno enim Sergio sermo hic est, tanquam qui multos ex præstantioribus doctoribus audiverit. Σχίσαι. Recte pro σχίσθαι, quod in nostro legitur. Κοινήν. Ita restitui ex nostro, pro κοινῇ, quod habebat Coislinianus. Καίρια, id est, præcipuæ, palmariæ. Sic rhetoribus καίρια vocantur ea argumenta, quæ rem conficiunt. Vide Longinum Περὶ ὕψους, sect. 10, 1. Confer Claud. Salmasium, Ad Simplicium, p. 4. Συνημμένους. Optime pro συνηγμένους, quod noster legebat. Prius proprie conjunctos animo, posterius loco junctos denotat. Προσφάτως. Recte Coislinianus: noster προσφάτους, eodem quidem sensu, sed minus eleganter, cum adverbium hic magis quadret, quam participium. Ως. Recte, pro quo mendose in nostro εί. (57] "Ολεθρον. Noster θάνατον legite odem sensu.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. ΚΔ΄. Μιχαὴλ μέντοιγε τοῦ βασιλέως, τὰ Ῥωμαϊκὰ σκήπτρα διέποντος, ὃς ἐκ τῆς βασιλείου στο λῆς εἰς τὸ τῶν μοναχῶν ἠμείφθη σχῆμα, καὶ τοῦ μετ' αὐτὸν βασιλεύσαντος Λέοντος οὐκ ἐν τῷ ῥᾳθύμῳ τὴν ἀναζήτησιν καὶ ἔρευναν τῆς ἀποστασίας τιθεμέ νων, ἀλλὰ καὶ σπουδὴν τὴν πρέπουσαν ἀναδεξαμένων, στέλλονταί τινες τῶν οὐκ ἀσήμων ἀνὰ πᾶσαν τὴν Ρωμαϊκὴν ἀρχὴν, τοὺς, εἴ τινες ἂν φωραθεῖεν τῆς τοιαύτης κάτοχοι θεομαχίας, ἐπείπερ πολλάκις απο τοὺς αἱ τῶν ἀρχιερέων καὶ ἱερέων νουθεσίαι καὶ παραι νέσεις οὐδὲν οὔτε ὤνησαν, οὔτε μεταβάλλειν ἔπει σαν τὴν ἀσέβειαν, τούτους οὕτως ἀμεταθέτως ἔχοντας ὡς κοινὴν λύμην καὶ φθορὰν τοῦ γένους πρὸς τὸν διὰ ξίφους θάνατον ὑπάγειν. Ἦκεν οὖν τὰ προστάγματα καὶ εἰς τὴν καλουμένην χώραν τῶν ᾿Αρμενιακῶν. Θωμὰς δὲ ἦν τηνικαῦτα Νεοκαισαρείας ἐπίσκοπος και τις ἕτερος Παρακονδάκης ἐπώνυμος ἐξάρχων κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τῶν ὅσοι τῆς κατὰ τὸν βίον σεμνότητος εἶχοντο, καὶ τῆς ὑψηλοτέρας πολιτείας ἐποιοῦντο ἐπάγγελμα συντηρεῖν τὰ δέσμια. Τούτων τοίνυν τῶν ἀνδρῶν ἑκάτεροι ἅμα συνεδριάζειν μετὰ καὶ ἑτέρων τινῶν λογίων βασιλικόν δεξάμενοι θέσπισμα, οὓς ἂν τῶν ἀποστατῶν ἡ πολιτική χειρ εὕρισκεν τε καὶ συνελάμβανεν, καὶ πρὸς αὐτοὺς διεπέμπετο, ἐξήταζόν τε καὶ ἐλογοθέτουν λεπτομερέστερον, καὶ τοὺς ὑπαι τίους τῶν ἀναιτίων φυλοκρινοῦντες τοὺς μὲν ἀπέλυον, ἔστι δ᾽ οἷς καὶ ἐπιτιμίοις ἐκκλησιαστικοῖς καθυπο έβαλλον, τοὺς δὲ παντελῶς ἀνιάτους οἱ πολιτικοὶ νόμοι, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀρχόντων παρελάμβανεν τὸ δικαιωτήριον Οὕτω δὴ τῆς ἐρεύνης τε καὶ κρίσ σεως καὶ τοῦ λογοθεσίου καὶ τῆς πράξεως προϊούσης μερίζονται τῶν εἰρημένων κριτῶν τὴν σφαγὴν οἵ τε λεγόμενοι Κυνοχωρῖται καὶ οὓς ἐπωνόμαζον Αστάτους· Ήσαν δὲ οὗτοι τῶν τοῦ Σεργίου μαθητῶν οἱ λογάδες. Οἱ μὲν οὖν Αστατοι μηδενὸς ἑτέρου δεηθέντες αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς δύλῳ καὶ προδοσία κατασφάζουσιν τὸν εἰρημένον ἔξαρχον. Τοῖς δὲ Κυνοχωρίταις ἐπείπερ ἐνέδει στρατηγὸς τοῦ μιάσματος, εἷς τῶν εἰρημένων Αστάτων ἐφίσταται, καὶ κατασφάζουσι καὶ αὐτοὶ τὸν ἀρχιερέα τοῦ Θεοῦ Θωμᾶν. ᾿Αναίδην δὲ τούτων οὕτω παρανομηθέντων, ὡς ἔφην, ἑκατέρας μιαιφονίας ἀρχιτέκτονες, φεύ γουσι μὲν σὺν τοῖς ἑπομένοις σπουδῇ ἀπὸ πάσης γῆς, ἣν ὁ Χριστιανῶν ἐκόσμει θεσμός, παραγίνονται δὲ ἐν Μελιτινῇ πόλει τῆς δευτέρας ᾿Αρμενίας, πολι τείαν οὖσαν τότε τῶν μισοχρίστων Σαρακηνών, ἧς καὶ ᾿Αμηρᾶς ἦρχεν, ὃν ἐπεκάλουν Μονοχεράμην· καὶ οὗτος ὁ μισόχριστος τοὺς μισοχρίστους XXIV. Michael vero, qui imperatoriam vestem in monachalem commutavit, et ejus successor Leo, de hujusmodi apostasia perquisitionem fleri non indiligenter curarunt, sed qua par erat sollicitudine per omnes imperii Romani fines viros dignitate præstantes miserunt, ut quandoquidem ab episcopis et sacerdotibus frequenter moniti impii illi nec obtemperaverant, nec resipuerant, si quos deprehenderent tali impietati obnoxios, qui ad meliorem se frugem recipere nollent, quasi communem pestem et generis humani perniciem gladio plecterent. Hæc itaque jussa venerunt in regionem Armeniacorum dictam. Thomas vero tunc Neocasareæ episcopus erat, aderat et alius quidam nomine Paracondaces, qui tunc temporis eminebat inter eos, qui honestate morum præditi, sublimiorem vitæ rationem profitebantur. Ambo igitur imperatorio decreto cum aliis quibusdam eruditis viris consultare jussi, apostatas & politica manu ad hoc deputata deprehensos et oblatos examinabant, et minutatim interrogabant, sontesque ab insontibus sequestrantes, alios quidem absolvebant, nonnullos ecclesiasticis pœnis subjiciebant; penitus insanabiles politicis legibus et magistratuum tribunali tradebant. Dum examen, judicium, interrogatio et acta sic procederent, Cynochoritæ, ut vocabant, et ii qui dicebantur Astati; erant autem selecta pars discipulorum Sergii; prædictorum judicum cædem patrandam inter se dividunt. Astati igitur, nulla petita ope, memoratum præfectum dolo et proditione confodiunt, Cynochorita vero cum duce ad exsecrandum facinus egerent, assumpto ex Astatis uno, episcopum Thomam a Deo constitutum obtruncant. His audacter gestis, Astati, qui, ut supra dixi, utriusque parricidii auctores erant, cum sequacium turma festinantes fugiunt ab universis regionibus, quæ Christiana lege utebantur, et Melitinam secundæ Armeniæ urbem, se conferunt, quam tunc Christi osores Saraceni incolebant, quibus Ameras, nomine Monocherares imperabat, qui, Christi inimicus, Christi inimicis profugis benigne exceptis, et omni metu liberalis, Argaum sic dictum oppidulum dat incolendum. Confluente autem eodem impiorum multitudine, ita ut jam prædatoriis incursibus pares essent, vicini Christiani multi ab iis frequenter in captivitatem abducti sunt: et malo in dies invalescente non modo veteres impietatis cultores libere potuerunt in ea perseverare, sed etiam quosdam Μιχαήλ, Curopalates scilicet, cognomine Rhancabe,de quo ejusque successore Leone legatur Cedrenus, p. 396 seq. Μεταβάλλειν. Νoster μεταβαλεῖν. Δικαιωτήριον. Optime: noster δικαιότερον, non sine mendo. Λογοθεσίου. Medii evi vox, sicut et proxime antecedens λογοθετέω vide Dufresn. in Glossario Græc. p. 821. Κυνοχωρίται. De his vide Cedrenum, p. 433. Σπουδῇ. Ita noster diserte, et procul dubio recte: sensus enim optime respondet. Cl. Montfauconius ex Coisliniano habet σπουδῆς addito asterisco, quasi aliquid (ni conjectura me fallit) deesset. Sed omnia sibi constant, et gignendi casus natus est ex sequentibus vocibus πάσης γῆς. ᾿Αμηρᾶς. Νon ignotum historicis hujus avi nomen: vide Cedrenum, p. 350. Idem vero de re nostra exponit, p. 44. Μονοχεράρην. lta Colbertinus et noster, cum quibus Petrus Siculus, p. 70. Coislinianus itaque Μονοχεράνης scribens, in mendo cubat.

ex captivis ad eam amplectendam cogere. Contigit φυγάδας τά τε ἄλλα φιλοφρονησάμενος δεξιῶς καὶ autem, ut Sergius, cujus frequens mentio facta est, παντὸς ἐλευθερώσας ἀνθρωπίνου δέους, τὸ ᾿Αρ postquam aliquo tempore cum transfugis versatus γαοῦν πολίχνιον οὕτω καλούμενον ἐπιχωρίῳ fuerat, iisdem in impietate confirmandis intentis γλώττῃ, οἰκεῖν ἐπιτρέπει· ἀθροίσματος δὲ ἐν οὐ debitas cœlitus poenas lueret. Ligna cædendi tem- πολλῷ χρόνῳ τῶν τὴν ἀποστασίαν φρονοῦντων συνεβ pus erat, nec lignariæ artis imperitus erat Sergius, ρυηκότος, ὡς καὶ εἰς ληστρικὴν ἐξαρκεῖν ἐπιδρο solebatque illam exercere, truncosque in asseres se- μήν τε καὶ χεῖρα, πολλὴ καὶ πολλάκις τῶν πλησιοcare. Cum autem in montem Argai proximo huio χώρων Χριστιανῶν αἰχμαλωσία τοῖς ἀθέοις ἐπετηoperi vacaret, Tzanio quidam Nicopolitanus, δεύετο. Κἀκεῖθεν κραταιούμενον τὸ κακὸν οὐ μόνον religione pius, animo manibusque strenuus, τοὺς ἀπ᾿ ἀρχῆς θεραπευτὰς ἀδεῶς ἐδίδου τὴν ἀσέut vidit illum Dei hostem præstigiis suis fiden- βειαν θρησκεύειν, ἀλλὰ και τινας τῶν αἰχμαλωτιζοtem, et veneficiis vitam concredentem, ita ut μένων πολλὴν παρεῖγεν τὴν ἐξουσίαν συναναγκάζειν, solus ligna cædere auderet, magna et in- εἰς τὴν αὐτὴν αὐτοῖς καταπίπτειν ἀθεότητα. Γίνεται genti contra seductorem emissa voce, quæ terrore δὴ καὶ Σέργιος, οὗ πολλάκις ἔσχε μνήμην ὁ λόγος, stuporeque hominem replevit, inermis cum esset, ἐκεῖσε, καὶ χρόνον τινὰ τοῖς φυγάσι διατρίψας, καὶ securem e manibus ejus abstulit, scelestumque ita βαθύνας αὐτοῖς ἐπὶ πλέον τῆς ἀσεβείας τὰ δόγματα, percussit, ut mors ejus sequeretur. Sic fallaciæ ille τὴν ἄνωθεν ὅμως δίκην οὐ διδράσκει Ξυλουρ vere spiritus, pernicies humanarum animarum, γίας ἦν ὁ καιρὸς, καὶ τεκτονικῆς ὁ Σέργιος οὐκ acerba illa et profunda apostasiæ radix, extremum ἀμελέτητος ἦν, καὶ δὴ καὶ συνήθης ἦν κεχρῆσθαι et pessimum malorum omnium, quæ ante fuerunt, τῇ τέχνῃ, καὶ εἰς σανίδας ἀποξέειν τῶν πρέμνων τὰ manus et artis suæ instrumento obtruncatus impio- ἐπιτήδεια. Οὗτος κατὰ τὸ σύνηθες εἰς τὸ παρα rum, superborumque sermonum, vanarum promise κείμενον ὄρος τοῦ ᾿Αργαοῦ παραγεγονώς ἔπραττε sionum et exspectationum, ipsiusque vitæ finem ac- τὰ αὐτοῦ, καὶ εἰς σανίδας τὰ ξύλα ἀπέξειν· cepit, et in ignem inexstinguibilem æternumquc πρὸς ταύτῃ δὲ ὄντα τῇ ἐργασίᾳ Τζανίων ὄνοcum impia sua sententia amandatus est. μα, γένος ἐκ Νικοπόλεως, εὐσεβὴς τὴν θρησκείαν, τὴν γνώμην ἀνδρεῖος, καὶ τὰς χεῖρας παραπλήσιος, ὡς εἶδεν οὕτω τὸν θεομάχον ταῖς μαγγανείαις αὐτοῦ τεθαῤῥηκότα, καὶ ταῖς γοητείαις τὴν ζωὴν πεπιστευκότα, καὶ καταμόνας ξυλουργεῖν ἐπηρμές νον, μέγα τι καὶ διάτορον κατὰ τοῦ ἀπατεῶνος ἐμβοήσας καὶ τῇ φωνῇ φόβου τε καὶ ἐκπλήξεως πληρώσας, ἀφαιρεῖται μὲν αὐτός, ἄνοπλος ὢν, τὴν ἀξίνην τῶν χειρῶν, παίει δὲ τὸν πλάνον καιρίαν, καὶ αὐταῖς ταῖς πληγαῖς ὁ πικρὸς ἐπηκολούθησε τοῦ ἀλιτηρίου θάνατος. Οὕτω μὲν δὴ, οὕτω τὸ τῆς ἀπά τῆς ὡς ἀληθῶς πνεῦμα, ὁ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν ὀλετὴρ, ἡ πικρὰ καὶ βαθεῖα τῆς ἀποστασίας ρίζα τὸ ἔσχατον καὶ χεῖρον τῶν ἔμπροσθεν αὐτοῦ πάντων κακῶν τῆς οἰκείας αὐτοῦ χειρὸς καὶ τέχνης τῷ ὅπλῳ κατακοπεῖς, τῶν τε θεομάχων καὶ ὑπερηφάνων λόγων, καὶ βδελυκτῶν καὶ ἀνοσίων ἔργων καὶ τῶν ἀμηχάνων ὑποσχέσεων καὶ ἐλπίδων, καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς ἐξεκόπη, καὶ εἰς τὸ ἄσβεστον πῦρ καὶ αἰώνιον αὐτῷ τῷ θεομάχῳ φρονήματι παρεπέμφθη. XXV. Tertius et quadragesimus et trecentesimus post sexies millesimum a creatione mundi annus complebatur, cum impius ille morte scelera luit. Discipulos autem reliquit apostasiæ improbilatisque sum, qui in mysticis malefciis suis atque præstigiis primas tenebant, tres numero, Michaelem, Kanacarem et Joannem, quibuscum annumerabatur memoratus supra Theodotus; post illos autem Basilius et Zosimus, et alii complures. Sedhi illius scelestissimi hominis ter maledicti discipuli, quos decepta plebs comperegrinos appellat, populum in Argai locum congregatum, tametsi acerbam et diviΚΕ'. Τρίτον καὶ τεσσαρακοστὸν καὶ τριακοσιοστὸν πρὸς τοῖς ς' ἀπ᾿ ἀρχῆς τῆς κοσμογενείας ἠνύετο ἔτος ὅτε τον βίαιον ὁ θεομάχος οὗτος ἀπο έτισε θάνατον. Λείπει δὲ μαθητὰς τῆς αὐτοῦ μυσαρότητος καὶ ἀποστασίας, οἳ τὸ πρωτεῖον ἐν ταῖς μυστικαῖς μαγγανείαις τε καὶ γοητείαις ἔφερον, τρεῖς, ὧν ὁ μὲν Μιχαήλ, ὁ δὲ Κανακάρης ὁ δὲ τρίτος Ἰωάννης ὠνομάζετο, οἷς καὶ ὁ μνημονευθείς ἄνωθεν Θεόδοτος συνητάζετο. Οἱ δὲ μετ᾿ ἐκείνους Βασίλειός τε καὶ Ζώσιμος, καὶ ἕτεροι πλείους ἦσαν· ἀλλ᾽ οὗτοί γε οἱ τοῦ τρισαλιτηρίου ἐκείνου τρισκατά ρατοι μαθηταί, οὓς καὶ συνεκδήμους τὸ ἠπατημένον Καὶ Addidi ex nostro, quod orationis series postulat. Αργαούν. Ita Coislinianus, et Petrus Sicu- apud Græcos adhibetur. lus, p. 70, et Cedrenus, p. 444. Deserendi itaque sunt noster et Colbertinus, quorum uterque legit ᾿Αργοῦν. Διδράσκει. Noster διαδιδράσκει, quod præfe rendum puto.Photius enim amat compositis uti pro simplicibus. Τζανίων. Confer Petrum Siculum, p. 70. Μαγγανείαις. Magicas artes jam alias Noster Manichæis exprobravit. Eadem dica pluribus aliis hæreticis scripta est a veteribus: vide Spenceri Notas ad Origenem, Contra Celsum, p. 6 seqq. "Ανοπλος. Νoster ἄοπλος· utraque forma Ἔτος. Addidi ex nostro, ad sensum complendum. Τον βίαιον-θάνατον. Noster legit τὸν βίον θανάτου. Sed insueta hæc phrasis est: itaque malim acquiescere in lectione Coisliniani codicis. Ὁ δὲ Κανακάρης. Ita scripsi ex nostro, pro quo Coislinianus: τὸν δὲ κανακάρην. Illud magis respondet τῷ, ὠνομάζετο cum altera illa lectio sine ellipsi locum habere non possit.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. eorum, quæ ille portentose confinxerat, accidisset, populum, inquam,illum corrumpere, et pessumdare pergebant nec ultra impietatis magisterium ad unum vel duos referebant. Sed pari inter se honore multitudini præficiebantur: attamen quosdam inferioris, gradus constituerunt, quos appellabant notarios, quibus curam quamdam et officium in abominandis suis orgiis et initiationibus assignabant. πλῆθος ἐπονομάζουσιν, τὸν ἀθροισθέντα λαὸν ἐν τῷ nitus immissam magistri mortem viderant, et nihil 'Αργαοῦ, καίτοι τὸν πικρὸν καὶ θεήλατον τοῦ δια δασκάλου θάνατον ὄψει λαβόντες, καὶ οὐδὲν, ὧν ἐθεομάχει καὶ ἑτερατεύετο, προελθὸν, ὅμως τοῖς ὁμοίοις κακοῖς διεφθείροντό τε καὶ κατελυμαίνοντο, οὐκ ἔτι μὲν εἰς ἕνα τινὰ ἢ εἰς δύο τὸ διδασκαλικὸν τῆς θεομαχίας ἀναφέροντες ἀξίωμα, ὁμοτίμως δὲ ἀλλήλοις αὐτοὶ κατὰ πλῆθος τῆς πλάνης τῷ πλήθει καθηγούμενοι· Ὅμως δὲ καὶ ὑποβεβηκότας αὐτῶν τινας ἑτέρους ἔταττον, οὓς καὶ νοταρίους ωνόμαζον, καί τινα τῶν ἀποῤῥήτων καὶ βδελυκτῶν ὁργίων εἰς ἐποψίαν καὶ τελεστικὴν ἀφώριζον ἐπιμέλειαν. ΚϚ΄. Ὑπὸ δὲ τοὺς αὐτοὺς ἀναφαίνεται και ροὺς καὶ ὁ τρισαλιτήριος Καρβέας ανήρ δεινὸς μὲν ὑπελθεῖν ὄχλον, στεγανὸς δὲ κρύπτειν τὸ ἀνέκφορον, καὶ τοῖς χείλεσιν ἄλλα προφέρειν παρὰ τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ μελέτην πιθανώτατος, καὶ πίστιν μὲν οὐδ᾽ ἥντινα στέργων, ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν ᾿Αράβων θειάζειν ἐσχηματίσατο· πλὴν τῆς ἀποστὰ σίας ἐραστὴς καὶ λέγεσθαι καὶ νομίζεσθαι κλέος ποιούμενος, οὐδὲ τῆς κατὰ πόλεμον ἐμπειρίας ἀγύμναστος. Διὸ καὶ τῆς ἀποστατικῆς ἐκείνης πληΟύος ἤδη πρὸς χεῖρα πολεμικήν τε καὶ βαρείαν ἀδρυνομένης, ἄρχειν ὑπὸ τοῦ πλήθους ᾑρέθη, ὃς ἐπὶ μᾶλλον αὔξων τε καὶ κρατύνων τὸ θεομάχον ἄθροισμα, ἐπεὶ τῇ βαρύτητι τοῦ πολυχνίου στενοχω ρούμενος εἶδε τοὺς ὑπὸ χεῖρα, πόλιν ἄλλην εὐρυχωροτέραν ἐγείρει, ἣν ἐπωνόμαζε Τεφρικής καὶ ταύτην τοῖς ἑπομένοις πολίζει, ὁμοῦ μὲν καὶ τὴν ἐπιφερομένην τῶν Μελιτινιτών ἀποκλίνων τυ ραννίδα. Καὶ γὰρ εἰ κατ' ἀρχὰς φιλοφρόνως ὑπεδέξαντο, ἄλλ᾽ οὖν πλουτοῦντας ὁρῶντες, καὶ πλέον ὧν ἤλπιζον, ταῖς καθ' ἡμέραν λῃστρικαῖς ἐφόδοις εἰς εὐπορίαν ἐπιδιδόντας οὐκ ἔτι τὸν ὀφθαλμὸν αὐτοῖς ἐπιβάλλειν φθόνου χωρὶς καὶ πλεονεξίας ἠδύναντο. Διὸ λαφυραγωγοῦντες αὐτοὺς τέχναις πολλαῖς καὶ μεθόδοις οὐκ ἐνέλιπον. Μία τοίνυν καὶ αὐτὴ αἰτία, δι, ἣν ὡς ἀπωτέρω τῆς προτέρας οἰκήσεως πολίζειν ἔγνω τὸ ὑπήκοον. Ἔτι δὲ καὶ τῷ ἀνεπιμίκτῳ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων εἰς τὰς δαιμονιώδεις καὶ ἐκτόπους των πράξεων, ἅτε δὴ καθ᾿ ἑαυτοὺς ὄντας, ἀδεῶς χωρεῖν καὶ σὺν παῤρησίᾳ προνοούμενος. Ἐκ γει τόνων γὰρ ἔχοντες πρότερον τοὺς Σαρακηνούς, ἐσέβοντο μὲν τὰ αὐτῶν, ἐσέβοντο δὲ καὶ τὰ ἐκεί των· ἀλλὰ τα μὲν ἐκείνων θεατρίζοντες, τὰ δὲ οἰκεῖα μυστηριαζόμενοι. XXVI. Sub hoc tempus eminebat sceleratissimus Garbeas, vir ad subornandam plebem acutus, callidus ad ea occultanda, quæ efferre par non erat, et ad alia persuadenda, quam quæ in corde latebant, nullam revera tenens fidem, quippe qui Arabum religionem se admirari simularet: cæterum apostasiæ amatorem et dici et existimari honori et gloriæ sibi esse ducebat, neque bellica rei imperitus erat. Quamobrem cum apostatica illa multitudo jam eo incrementi venisset, ut militarem manum suppeditare posset, ad imperium ab illa erectus est, utpote qui impiissimum cœtum et augere et confirmare posse crederetur.Cum autem oppiduli angustia pressos cerneret subditos, aliam ampliorem urbem excitavit, quam Tephricam nominavit, ipsamque sequacibus suis incolendam dedit, ut imminentem Melitinorum tyrannidem declinaret. Nam etiamsi initio perhumaniter ab illis excepti fuissent, et tunc cum illos divites esse cernerent ac quotidianis deprædationibus rerum copia crescentes, non poterant eos sine invidia et cupiditate respicere. Quare non cessabant eis insidiari, ut spolia eriperent. Quæ quidem una ipsi causa fuit, cur procul a prima habitatione subditos suam sedem ponere decreverit. Ad hæc autem curabat, ut separati a cæteris hominibus, dæmoniacis et absurdis rebus seorsim positi liberius et cum fiducia vacarent. Cum enim antea vicinos haberent Saracenos, eorum simul ritus et suos observabant; sed eorum ritus theatrico more, suos vero mystico cultu. ΕΖ. Ἐπὶ τούτοις δὲ καὶ ἐπίκαιρος ἐδόκει πρὸς τὰς καταδρομὰς τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς ἣν ἀνέστη πόλιν. Μᾶλλον τε γὰρ ἐπλησίαζε τοῖς αὐτῆς ὁρίοις. ᾿Αλλὰ καὶ εἴ τις αὐτομολεῖν ἐκεῖθεν ἐβούλετο τῶν τὴν αὐτὴν ἀσέβειαν ἐγκόλπιον φερόντων, ἑτοιμοτέραν XXVII. Præterea urbs illa a se structa opportuna videbatur esse ad Romanum imperium incursandum, utpote illius finibus vicinior. Quin etiam si quis inde transfugere vellet ex iis, qui eidem impietati assentiebantur, paratiorem ad fugam et Καιρούς. Νoster καιριάς, mendose. Καρδίας Ita rescripsi ex nostro pro καρGala Coisliniani Codicis. Nobiscum facit Petrus Siculus, p. 72, et Cedrenus, p. 444, qui rem hanc, prout gesta est, data opera recitat. Τη Δράβων. Recte, pro quo noster Αῤῥάβων, Εμπειρίας. Addit noster ἦν, quo tamen ●pus non est. Τεφρικήν. Ita recte nosler, pro quo Coisli sinus male Τεφικόν, pejus Petrus Siculus Τιβριο χήν. Pro nostra scriptione facit et codex Colbertinus, et Cedrenus, p. 444. Μελιτινιτῶν. Recte, pro quo noster mendose Μελιπνιτῶν. Εσεβόν. Bis, pro quo utrinque noster ἐσέβοντο. Sed bene habet utraque verbi forma. ᾿Αλλὰ τὰ μέν. Sensus est, Saracenorum instituta eos publice et in conspectu aliorum, domestica vero clam et occulte sectatos 8886.

secessum ob vicinitatem locum habebant. Bella εὕρισκε διὰ τὸ γειτόνημα τὴν πρὸς αὐτὸν κατάφυvero deinde non prædationibus gessit, sed justis præliis et aciebus, sive solus cum suis sive cum Saracenis dimicaret: quandonam autem vicerit, et quandonam superatus fuerit, alterius est instituti temporisque referre. Quod vero vicinas sibi imperii Romani regiones innumeris affecerit calamitatibus, ipsa mali magnitudine plus quam verbis, posteri nostri cognituri sunt. γήν τε καὶ ἀναχώρησιν. Οὓς μὲν οὖν ἐκεῖνος δι ἤνεγκεν οὐκ ἔτι λῃστρικούς, ἀλλ' ἐκ παρατάξεώς τε καὶ τοῖς Σαρακηνοῖς συνταττόμενος. Ἐν οἷς τε τὸ πλέον ἔσχε, καὶ ἐν οἷς ἀπηνέγκατο τὸ ἧττον, ἄλλης τέ ἐστιν ὑποθέσεως, καὶ ἰδιάζοντος χρόνου. Ότι δὲ παντοδαπῶν ἐπλήρωσε συμφορῶν τὰς τῆς Ρωμαϊ κῆς ἀρχῆς πλησιαζούσας αὐτῷ χώρας, το μέγεθος ἐξαρκεῖ τοῦ πάθους ἀντὶ λόγου, τοῖς μεθ᾿ ἡμᾶς παρασχεῖν ἀνεπίλη στον τὴν γνῶσιν. ΚΗ΄. Πλὴν ἀλλ᾽ ὅγε παλαμναῖος ἐκεῖνος χρόνοις μακροῖς τὰ ἀνήκεστα δράσας, ὀψὲ καὶ μόλις νόσῳ τὸν βίον κατέστρεψε, καὶ τῆς ἐκείνου τυραννίδος καὶ τῆς ἀσεβείας διάδοχος ἀναδείκνυται ἐπὶ παιδί μὲν γαμβρός, ἐκ τοῦ γένους δὲ τὸ ἀνεψιὸν ἕλκων, XXVII. Postquam autem sanguinarius ille et exsecrabilis homo longis temporibus intolerabilia perpetrasset, sero tandem et vix ægritudine consumptus periit. Ejusque tyrannidis et impietatis successor declaratur ejus gener ex filia, et consobrinus genere, cui nomen Chrysocheres; quo tempore hanc historiam καὶ τὸ ἐπώνυμον Χρυσοχέρης Καθ' οὓς και describentes, quod futurorum notitiam nec habeamus, nec polliceamur, ultra progredi non possumus. Quod si quis eam spem dederit, quæ ex benignitate pendet, quæque humani generis amantes non fallit unquam, nec in errorem inducit, fortasse non nimis audacter scribatur, non multo abhinc tempore futurum esse, ut apostatici hujus et impii cœtus audacia, dogmata et robur dissolvantur et destruantur.. Cæterum hic liber, unde initium duxerit error, repræsentavit, nec non quomodo secundo jacto semine hæc ipsa amaritudinis radix surculos impietatis emiserit, ac etiam, quomodo usque ad tertiam vicem zizania repullulaverint: ilem quænam et quot fuerint defectionis Ecclesiæ, ut vocabant, qui magistri, et quomodo illi sacras voces adulteraverint, Ο quibusnam iterum verbis suam ipsi sententiam obumbrent, et alia multa, que, postquam cursim historia enarravit; ad secundum librum remittit tum impiorum dogmatum refutationem, eorum maxime, quæ hactenus depulsa non fuere, tum, si qua alia, quæ dici oportuit, prætermiserit: si tamen divina gratia negotiis obruto Scriptori requiem et vacationem concesserit. ρούς τήνδε τὴν συγγραφὴν ὁ λόγος ἀναταξάμενος τοῦ πρόσω χωρεῖν, ἅτε δὴ τῶν μελλόντων τὴν γνῶσιν οὔτε ἔχων, οὔτε ἐπαγγειλάμενος ἀπέστη. Εἰ δὲ καὶ τὰς ἐλπίδας δοίη τις, ὅσαι γε μάλιστα εἰς τὴν θείαν εἰσὶν εὐμένειαν ἠρτημέναι καὶ τῆς τοῦ γένους ἐρῶσι σωτηρίας μὴ σφαλερὰς μηδὲ πλάνους εἶναι, τάχα ἂν οὐ νεανιεύσαιτο ή γραφή οὐκ εἰς μακρούς προαγορεύουσα χρόνους, ῥυῆναί τε καὶ διαφθαρῆναι τοῦ ἀποστατικοῦ τού του καὶ ἀθέου πληρώματος, καὶ τὸ φρύαγμα καὶ τὰ δόγματα καὶ τὴν ἰσχύν. ᾿Αλλὰ γὰρ ὁ μὲν παρὼν λόγος ὅθεν τε τὰς πρώτας ἀρχὰς εἶχεν ἡ πλάνη, καὶ ὅπως δευτέρας ἐπισπορᾶς αὐτὴ τῆς πιο κρίας ῥίζα βλαστοὺς ἀνέδωκε τῆς θεομαχίας, καὶ ὡς καὶ μέχρι τρίτης προῆλθε προβολῆς ζιζανίων· τίνες δὲ τῆς ἀποστασίας αἱ καλούμεναι Ἐκκλησίαι καὶ πόσαι, καὶ τίνας ἔσχε διδασκάλους, ὅπως τε τὰς ἱερὰς κατακιβδηλεύσουσι φωνάς, καὶ οἷς αὐτῶν τὸ δυσσεβές ἐπισκιάζουσι φρόνημα, καὶ ὅσα ἄλλα κατ' ἐπιδρομὴν ἡ ἱστορία διαπεράνατο, ταῦτα διελθὼν εἰς τὸν δεύτερον ἀνατίθεται λόγον τάς τε κατ᾽ ἔπος τῶν δυσσεβῶν δοξασμάτων ἀνασκευάς, ὅσα μάλιστα μὴ μέχρι νῦν τὸν ἔλεγχον ὑπεσχε, και, ει τι ἄλλο ῥηθῆναι δέον, παρῆκεν, ἂν ἄρα τὸν γράφοντα τῆς πολλῆς συνοχῆς ἀνοχὴν ἡ φιλάνθρωπος ἰδεῖν παρασκευάσει καὶ θεία εὐμένεια. ᾿Ανεπίληστον. Ita scripsi ex nostro pro que hanc puto esse mentem Photii ex nostra leἀνεπίπληστον Coisliniani. Photius scilicet innuit, horum hominum fraudes tam longe lateque grassatas esse, ut eorum memoriam apud posteros nulla oblivio deletura sit; nec verbis opus esse, sed rem ipsam, et, quæ hinc consecuta sint, mala inspici debere. Χρυσοχέρης. Noster Χρυσοχάρης, Cedrenus p. 470. χρυσόχειρ, Petrus Siculus denique χρυσοχέ ρις, quod idem est cum χρυσοχέρης, nec nisi pronuntiatione unius litteræ differt. De bello contra hunc gesto legatur Cedrenus ibidem. Τοῦ πρόσω. Noster τὸν πρόσω, mendose; referendum enim est ad sequens ἀπέστη. Καὶ τῆς τοῦ γένους. Ita scripsi ex nostro, pro eo quod habet Coislinianus: Καὶ τῆς τοῦ γένους ἐρῶσι σωτηρίας μὴ σφαλερᾶς μηδὲ πλάνης εἶναι. ibi voces σφαλερᾶς et πλάνης referri debent ad σωτηρίας, quod tamen fieri non potest, sine sensus præjudicio nec in versione Latina factum est. Itactione, secundum quam σφαλεράς et πλάνους ad vocem ἐλπίδες pertinet: Spem, divina gratia innixam, non solere fallere aut in errorem seducere homines, de salute sua sincere sollicitos. Sic omnia cohærent. Caterum quod vox γένος simpliciter posita genus humanum denotet, tralatitium est, et vel Libanii exemplo tomo I Opp. p. 182, constat. Προαγορεύουσα. Ita malo cum nostro legere, quam cum Coisliniano προσαγορεύουσα. Prædicere enim hic Photius futura instituebat. Επος. Ita recte, pro quo noster habet ἔτος; id est, annus mendose, oum hio non de recensione sermo sit, Annalium more facta,sed de confutatione errorum scripto instituta. Cæterum Petrus Siculus Historiam Manichæorum æque ac noster ad Chrysocherin perduxit, et, quæ huc pertinent, a seipso, regiis auspiciis illuc misso, visa esse refert, ac cas tera secuturis libris persecuturum se pollicetur.

CONTRA MANICHAOS LIBER I. *Απορίαι καὶ λύσεις τῶν Μανιχαίων. Α΄. Εἰ ὁ ᾿Αγαθὸς μὲν τὴν ψυχὴν δημιουργεῖ, ὁ δὲ πονηρὸς τὸ σῶμα, πῶς ἠνέσχετο ὁ ᾿Αγαθὸς ἑνωθῆ ναι τὸ πλάσμα αὐτοῦ τῷ πλάσματι τοῦ Πονηροῦ; πῶς δὲ καὶ ὑπέμεινε τὴν ἕνωσιν ὁ Πονηρός; Ἡ γὰρ ἕνωσις ἢ ἀγαθοποιήσει τὸ σῶμα, ὅπερ οὐ χρὴ τὸν ᾿Αγαθὸν τοῦ Κακοῦ τὸ ἔργον ἀγαθοποιεῖν· ἢ κακοποιή σει τὴν ψυχὴν, ὅπερ πολὺ ἀτοπώτερον, ἡττᾶσθαι τὸ δημιούργημα τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τοῦ πλάσματος τοῦ Που νηροῦ. Διατί δὲ καὶ ἠνέσχετο ὁ ἀγαθὸς Θεὸς τὸ ἔργον αὐτοῦ ἑνωθῆναι τῷ ἔργῳ τοῦ Πονηροῦ, καὶ κακω· θῆναι ὑπ᾽ αὐτοῦ; ὁ Πονηρὸς δὲ πάλιν πῶς ὑπέστη ἀγαθύνεσθαι τὸ ἔργον αὐτοῦ χωρὶς δὲ τῶν εἰδ ρημένων τίς ἀπήρξατο τῆς ἑνώσεως; Εἰ μὲν γὰρ ὁ Αγαθὸς, πῶς οὐκ ἐκακώθη κατὰ τοῦτο τὸ πονηρὸν ἔργον προσλαβόμενος; εἰ δὲ ὁ Πονηρός, δῆλον ὡς καὶ αὐτὸς ἠγαθύνθη κατὰ τοῦτο, ἔρωτα λαβὼν ᾿Αγα θοῦ δημιουργήματος, τό τε Ἀγαθὸν γέγονεν ἅμα Που νηρόν τε καὶ ᾿Αγαθόν. Ἡ γὰρ ἕνωσις τὴν ἑκατέρου φύσιν τῇ κοινωνία συγχέουσα, τό τε οἰκεῖον ἐλωβήσατο καὶ τὸ ἀλλότριον ᾠκειώσατο· ὥστε καὶ ὁ ἀγαθὸς που νηρόν τε ἅμα καὶ ἀγαθὸν ἐποίει τὸ ἔργον αὐτοῦ, καὶ ὁ Πονηρὸς πονηρόν τε ἅμα καὶ ἀγαθόν. Οὗ τι ἂν εἴη ἀνοητότερον ἢ ἀτοπώτερον; Οὕτω μὲν οὖν, εἰ συμπροῆλθε τῇ τῶν ἔργων δημιουργίᾳ καὶ ἡ ἕνωσις· εἰ δ᾽ ἦν ἀλλήλων ποτὲ κεχωρισμένα ταῦτα καὶ ὑφ᾽ ἑκα τέρου πλάστου προνοίας τε καὶ ἐπιμελείας τὸ οἰκεῖον πλάσμα ἠξιοῦτο, ἀμιγὲς συντηρούμενον τοῦ ἀντικει· μένου, τίς ἦν αὐτὸς ὁ τότε τῆς διακρίσεως λογισμός; καὶ πόθεν ὕστερον εἰς τὴν τῆς ἑνώσεως ἠλλοιώθη. σαν; "Η γὰρ πρότερον πρὸς τὸ οἰκεῖον συμφέρον καὶ ἑαυτοῦ καὶ τοῦ πλάσματος συνετήρει ἑκάτερος ἀνεπίμικτον, ἢ ἀσύμφορον εὑρόντες, ἐκεῖθεν ἐσωφρονίσθησαν πρὸς τὴν ἕνωσιν. Καὶ πόσας ἄλλας δυσσε βείας τε καὶ ἀνοίας βρύει ἡ πρώτη τῆς πλάνης ὑπόθεσις οὕτω θεομάχον τε καὶ ἐμμανὲς καὶ ἀνόητον, τὸ ἄλλον μὲν τῆς ψυχῆς, ἕτερον δὲ τοῦ σώματος δημιουργὸν τερατεύεσθαι! Β΄. Τὸ δὲ φάσκειν τοὺς ἐν τῇ πλάνη κατεχομέν νους ὡς ἐνοχλεῖ ἡμᾶς πρὸς κακίαν ὁ Πονηρὸς, τῆς ἀληθείας ἐστὶν, ἀλλ᾽ οὐ τῆς πλάνης ὁδός. Καὶ γὰρ καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ παρατραπῆναι μερίζειν ἡμᾶς τὸν ἄτμητον καὶ ἀδιαίρετον τοῦ Θεοῦ ἀρχὴν καὶ ἐξουσίαν εἰς δύο, τῆς πολυμηχάνου καὶ σφοδρᾶς ὀχλήσεως ἐστι τοῦ Πονηροῦ. Πλὴν ἐκεῖνος μὲν δυνατός ἐστιν ὀχλεῖν, οὐδὲ ἡμεῖς δὲ ἀδυνατοῦμεν διακρούσασθαι τὴν ὄχλησιν αὐτοῦ. Διακρουόμεθα δὲ διά τε σώματος καὶ ψυχῆς. Ὥστε εἰ τὸ σῶμα ἡμῶν δύναται δια κρούσασθαι τὴν ὄχλησιν τοῦ πονηροῦ καὶ οὐ δια κρούσασθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ καταβαλεῖν αὐτοῦ πᾶσαν SERMO II. Dubia et solutiones Manichæorum. I. Si Bonus (Deus) animam quidem format, Malus vero corpus, quomodo Bonus ille creaturam suam cum creatura Mali istius conjungi passus est? imo qui conjunctionem eamdem Malus admisit? aut enim compositio illa bonum efficiet corpus, quod certe non convenit, quia sic Bonum Mali operi prodesset aut malam efficiet animam, id quod longe foret absurdius, quia hoc modo opificium Dei ab opere mali superaretur. Quæ vero causa fuit, cur Deus bonus opus suum jungi pateretur operi Mali, a quo malo inficeretur, et qui vicissim sustinuit Malus, ut opus suum redderetur bonum? Præterea vero quis unionis illius auctor est? Si Bonus, quomodo is non malus effectus est, malo scilicet opere recepto; sin Malus, manifestum est eum in tantum Bonum evasisse, cum amore in bonum opus ferretur, sicut vicissim Bonum simul et bonum et malum factum oportuit.Conjunctio enim illa utriusque naturam miscens et confundens id, quod altera habebat proprium, injuria affecit, alienum vero sibi vindicavit, adeo ut et Bonus opus suum eadem opera bonum ac malum, Malus vero malum et bonum efficeret, quo nihil potest esse vel absurdius vel insolentius. Atque ita res se omnino habuit, siquidem juxta cum formatione operum illorum et ipsa conjunctio locum habuit: quod si vero aliquando a se invicem sejuncta illa fuere, alterutrum alterius conditoris curam ac providentiam sibi propriam habuit, et ab oppositi labe immune permansit, quomodo in cogitationem discriminis venerunt,et quomodo postea aliam de conjunctione facienda susceperunt? Aut enim prius uterque seipsum et opus suum in proprium commodum intaminatum conservavit, aut, cum id sibi norium esse intelligerent, facti prudentiores in conjunctionem consenserunt. Taceo impia et absurda alia, quibus primum erroris hujus fundamentum abundat. Adeo Deo oppositum furoreque ac insania plenum est, alium quidem animæ, alium vero corporis fingere conditorem. II. Quod vero illi, qui ita errant, dicunt, malum nos ad militiam compellere, id omnino veritati,non autem errori patrocinatur. Quod enim incitamur, ut indivisibilem et inseparabilem Dei potestatem ac imperium in duo dividamus, id quidem a doloso et vehemente impulsu Mali proficiscitur. At ille quidem tentare nos et impetere potest, nobis vero irritamenta ejus propellere omnino licet. Propulsamus vero tum corpore, tum anima. Quod si vero corpus nostrum impulsus ejus propulsare valet, imo non propulsare solum, sed omnes quoque artes ejus frangere quomodo ejus conditor fuerit? Quod enim Πλάσμα. Cum hac voce frequenter utatur Noster, semel monuisse suffecerit, eam ipsi semper rei conditæ seu creaturæ notione usurpari. De aliis vocis significatibus lege Ezech. Spanhemium, ad Juliani Orationes, p. 18 et 19. Τὰ ἔργα αὐτοῦ. Similia his, et fortiora alia argumenta Manichæis opponit Titus Bostrensis, lib. I, apud Cl. Basnagium in Lectionibus, Canisianis p. 92 seq.

creatura Dei præceptum Domini sui negligere, et μηχανὴν, πῶς ἐστιν ἐκεῖνος πλάστης αὐτοῦ; Τὸ μὲν ab inimico opposito decipi possit, id argumentum est arbitrii in utramque partem liberi, cujus nobis copia in creatione facta est. Anima enim libera est. Et ecce proposui tibi ante oculos mortem et vitam '. Jam vero quod totum, quantum est, malum est, quomodo repugnare principio suo potest? Quomodo enim, judicio destitutum, a malo descivit? vel quomodo in bonum deflexit, et pristinum imperium vicit? Itaque fieri non potest, ut ad duo opposita principia corporis et animæ creatio referatur. γὰρ ποίημα τοῦ Θεοῦ ἐντολῆς ὀλιγωρῆσαι Δεσποτι κῆς, καὶ τῆς ἀπάτης γενέσθαι τοῦ ἐχθροῦ, γνώμης ἐστὶ τῆς ἐπ' ἄμφω ῥέπειν, ἐν τῇ πλάσει δεδομένης ἡμῖν· αὐτεξούσιον γὰρ ἡ ψυχή Καὶ ἰδοὺ τέθεικα πρὸ προσώπου σου τὸν θάνατον καὶ τὴν ζωήν τὸ δὲ ἤδη τὴν ὁλοκληρίαν ἔχον τοῦ κακοῦ, πῶς οἷόν τῇ ἐστιν καταστρατηγῆσαι τῆς ἀρχῆς; Πόθεν γὰρ κρίσιν οὐκ ἔχον ἐξέστη τοῦ χείρονος; πῶς δὲ πρὸς τὸ κρεῖττον ἔκλινε, καὶ τῆς προαγούσης ισχύος ἐκράτησεν; Ὥστε ἀδύνατον εἰς ἀντικειμένας ἀναφέ ρεσθαι ἀρχὰς τοῦ σώματος τὴν δημιουργίαν καὶ τῆς ψυχῆς. Γ΄. ᾿Αλλὰ γὰρ ἔτι φασὶ καλῶς γε φάσκοντες· οὐδὲ γὰρ, οὐδ' οὕτω κατεκράτησεν οὐδὲ τῶν ἑκόντων προIII. Præterea vero, idque recte, monent; hostem in animam eorum, qui se sponte ipsi dederent, ita non esse dominatum, ut tenebris obducti nullum δεδωκότων ἑαυτοὺς τῆς ψυχῆς ὁ ἐχθρὸς, ὡς μηδαμή prorsus veritatis radium ullo modo admittere potue- πρὸς μηδεμίαν όλως τῆς ἀληθείας αίγλην τους rint. Aiunt itaque Deum bonum fuisse ab æterno, ἐσκοτισμένους ἐπιστρέφεσθαι. Διό φασιν, ὅτι ὁ et esse et fore, eumdemque nec videri nec com- ἀγαθὸς Θεὸς ἦν ἀεὶ, καὶ ἔστι, καὶ ἔσται καὶ prehendi posse. Atque is quidem splendor est radii ὅτι ἀόρατος καὶ ἀκατάληπτος. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν δὴ veritatis; tenebræ vero cum tempore magnas acτῆς ἀκτῖνος ἐστι τῆς ἀληθείας· τῷ χρόνῳ δὲ τὸ cessiones nactæ ipsorumque intellectui offusæ ra- σκότος δύναμῖν πολλὴν λαβὸν αὐτίκα καταχεόμενον tionem ita obcæcant, ut insanientes dicant malum αὐτῶν τῆς διανοίας, τυφλοί τους λογισμοὺς καὶ prodiisse ex tenebris et igne, id quod multo risu παρανοεῖν καὶ λέγειν, ὡς ὁ Πονηρὸς γέγονεν ἐκ τοῦ vel potius lacrymis non sistendis dignum est, et pro σκότους τε καὶ τοῦ πυρὸς ὅ πολλοῦ γέλωτός ἐστιν incredibili animæ monstro habendum. Si enim de ἄξιον, μᾶλλον δὲ δακρύων αεννάων καὶ ἀδιανόητον tenebris et igne sensibili ipsis sermo est, et illud, γέννημα ψυχῆς. Τὸ γὰρ σκότος καὶ τὸ πῦρ εἰ μὲν αἰσquod inde natum est,pro sensibili habendum fuerit. θητόν λέγουσιν, πάντως καὶ τὸ ἐξ αὐτῶν προελθὸν Itaque Malum principium sensibile est. Quod si vero αἰσθητόν· ὥστε ὁ πονηρὸς αἰσθητός ἐστιν. Εἰ δὲ tenebræ illæ et ignis mente tantum percipi possunt, νοητόν ἐστι τὸ σκότος καὶ τὸ πῦρ ἐκεῖνο, μᾶλλον multo magis ejusmodi quid fuerit Malum,tanquam ἐστιν ὁ Πονηρὸς καὶ τὸ ἐξ αὐτῶν προελθόν. Καὶ quod hinc profectum est. Itaque tenebræ illæ ac τοῦτο δὲ τὸ σκότος καὶ τὸ πῦρ ἄρα συναῒδιά ἐστι τῷ ignis aut æterna erant æque ac Deus, aut postea Θεῷ ἡ ὕστερον γέγονε; Καὶ ποῦ ἦν τότε ὁ Πονηρὸς demum orta? Ubi vero erat tunc Malum, illis jam ὅτε ταῦτα ἦν; εἰ δὲ ὕστερον γέγονε, τίς ὁ προαγαexsistentibus? Si vero postea demum prodierunt, γὼν αὐτά; Τὸ γὰρ νοητὸν σκότος ἀπ᾿ ἀρχῆς ὑπάρ quis illa in lucem produxit? Tenebræ enim, quæ χεν σκότος, οὐδὲ τὸν προαγαγόντα αὐτὸν ἀθῶον ἀφίη ratione tantum intelliguntur, ab initio tales fuerunt, σιν· ὁμοίως δὲ οὐδὲ τὸ πῦρ, εἶπερ νοητὸν ἂν τοῦ neque permittunt, ut illarum conditorem culpa ἀρχηγοῦ τῆς κακίας γέγονε προβολεύς. Καὶ πῶς vacare credamus. Similiter nec ignis, qui scilicet ἀρχηγὸς ὁ ἐξ ἑτέρων τὴν ὕπαρξιν λαβών; καὶ πόσα anime tantum cerni potest, auctor fuisse potuit ἄν τις εἴποι τὴν ἄλογον ταύτην συζυγίαν λογοθετῶν; principium mali. Et quomodo principium esse potest, quod aliis originem suam debet? Et quot alia afferre possit is, qui stultam hanc conjunctionem sub rationis examen vocare voluerit? IV. Cur nempe tenebræ solæ suffecerunt illi producendo? cur nec ignis suffecit? quis utraque illa ad productionem principii mali conjunxit? quomodo non potius illa pro principio agnoscuntur? Quid vero de illis factum est? et quid nunc agunt, post- * Deut. xxx, 19. 'Δ. Πῶς οὐκ ήρκεσε τὸ σκότος μόνον προαγαγεῖν; πῶς οὐχὶ τὸ πῦρ; τίς ὁ συναγαγὼν ταῦτα μᾶλλον; καὶ τί γέγονε; τί δὲ ποιεῖ, τοῦ ἐξ αὐτοῦ προεληλυθότος ἁρπάσαντος τὴν ἀρχήν; Αλλως τε δὲ, εἰ ἐγένετο ὁ Πονηρὸς ἐκ τοῦ σκότους καὶ τοῦ πυρὸς, Αὐτεξούσιον. In Lect. Canisian. hanc arbitrii libertatem contra Manichæos diligenter astruit Titus Bostrensis, lib. 11, fere toto, apud Cl. Basnag. p. 94 seqq. gentiles quoque eam agnovisse et in abusum ejus vitiorum causam retulisse luculentis eorum locis constat, quorum amplam habes segetem apud Thomam Gataberum, in Notis ad Antonini, lib. 11, § 9; et Petr. Danielem Huetium in Alnetanis Quæstionibus lib. 11, cap. 10, p. 166 seqq. Elegans mihi semper visum est Maximi Tyrii in hac causa judicium, quod legitur in Dissertationibus ejus dissert. 25: Θεὸς ἐπέθηκε τὴν ψυχὴν γηίνῳ σώματι, ὡς ἡνίοχον ἅρματι, καὶ παραδοὺς τὰς ἡνίας τῷ ἡνιόχῳ ἀφῆκε θεῖν, ἔχουσαν μὲν παρ᾽ αὐτοῦ ῥώμην τέχνης, ἔχουσαν δὲ καὶ ἀτεχνίας ἐξουσίαν. Τὴν δημιουργίαν. Disputat hanc in rem fusius Titus lib. 11, p. 76. Καὶ ἔσται. Tres illas temporis differentias ad describendum Deum gentiles quoque adhibuerunt. Lege Julii Cæs. Bulengeri Eclogas Arnobianas, p. 28, et Theod. Janssonii Almelovenii Opuscula, p. 107 seq. Confer Philologos ad Apocalyps. 1, 4. Δεννάων. Για lego, pro eo quod in ms. est ἀνεννάων.

CONTRA MANICHEOS LIBER I. vindicavit? Præterea, si Malum ex tenebris et igne prodiit, quomodo vicissim Malum tenebrarum et ignis tradunt auctorem? Si vero Malum non est principium ignis, ignis vero sensibus subjectus est, quomodo dicunt, deum bonum nihil, quod ad sensus pertinet, condidisse? Si enim impudentissimos homines pudere posset hujus erroris, quo ignis originem in Malum referunt, caverentque adeo sibi, ne nunc quidem conditorem, nunc vero opus ipsam iisdem criminationibus impeterent; vel sic tamen rem non minus pudendam admissuros se esse sciant. Profitebitur enim factio hæc etiam invita et πῶς πάλιν τοῦ σκότους καὶ τοῦ πυρὸς ποιητὴν λέ- quam illud quod progenuerunt, principatum sibi γουσιν τὸν Πονηρόν; Εἰ δὲ οὐκ ἔστι τοῦ πυρὸς ὁ Πονηρός ποιητὴς, ἔστι δὲ τὸ πῦρ αἰσθητόν, πῶς λέγουσιν, ὅτι ὁ ἀγαθὸς Θεὸς οὐδὲν ἐποίησεν αἰσθητόν; Εἰ γὰρ αἰσχυνθείη τὸ ἀναίσχυντον αὐτῶν τῆς πλάνης, δοῦναι τῷ Πονηρῷ τὴν γένεσιν τοῦ πυρὸς, ἕνα μὲν νῦν μὲν πλάστην, νῦν δὲ πλάσμα τὸ αὐτὸ διελέγχοιτο ληροῦσα, εἰς οὐδὲν ἐλάττονα γινωσκέτω καταστρέφουσα αἰσχύνην· ὁμολογήσει γὰρ καὶ ἄκουσα καὶ σιγῶσα τοῦ ἀγαθοῦ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα, ὅπερ αὐτοῦ πάσῃ σπουδῇ καὶ μηχαναῖς ἀφπρεῖτο πάσαις. Πάντως γὰρ τὸ αἰσθητὸν πῦρ, ὅσον ἂν ἐσκοτίσθησαν, οὔτε ἄναρχον, οὔτε ἀΐδιον ἐροῦσιν. tacita, boni dei esse opus, quod antea omni studio et opere omni ipsi surripiebat. Omnino enim ignem sensibus perceptibilem, quantumcunque etiam obtenebrati sint, nec initio carere, nec æternum esse dicent. G V. Tum vero, si non omnes, aliqui certe eorum, ex tenebris emersi dicunt, bonum quidem deum cœlestia tenere, et opificem esse cœli, ac hominibus bonarum actionum auctorem exsistere; at iidem caliginem suam non magna ex parte amoliti iterum nugantur, quando nec terræ, nec eorum quæ in ipsa sunt, creationem ascribunt, sed alium potius conditorem introducunt. Quidam vero eorum (in multas enim partes error abit), et cœlum ipsum, et quæ in eo sunt omnia, hostis audent felus pronuntiare. Enimvero si pro stupore corum, cœlum Mali opus est, quomodo bonus deus in cœlestibus habitat, et si cœlum comprehendit aera et terram, et aquam (nam et subterranea eo continentur), quomodo cœlum, Dei coelestis habitaculum exsistens, Mali opera, hoc est, terram, ignem et aerem continet, nec continet solum, sed et gubernat? Ex ortu enim et occasu solis, astrorumque, quæ cœli sunt, et terra, et aqua, et aer, et ignis, divinis auspiciis, tum bona sua temperatura gaudent, tum mutua inter se permutatione in commune bonum perfruuntur, humanoque generi aliisque animantibus ad præsentes necessitates opitulantur. Quod si vero principii mali opus calum est, quomodo Servator noster venerandam illam et mirandam precandi formulam docens et præscribens Pater noster, inquit, qui in cœlis es Iterumque sanctificetur nomen tuum, sicut in calo et in terra 10. Quomodo itaque in aliena creatura omnis creaturæ opifex habitat, quæque et mala sit et mali principii opus. Alibi quoque Servator homines in se invicem indulgentes esse cupiens: Si remiseritis, inquit, hominibus lapsus eorum et vobis Pater vester calestis vestros remittel 11. Alibi idem voluntati Dei obsecundandum præcipiens, sicut et ipse primum voluntatem ejus eminenter implevit: Quicunque, inquit, voluntatem Patris mei, qui in cœlis est, perfecerit, is et frater meus, et soror et mater exsistit “. Ex misericordia scilicet hominum amantissima id donans aliis, quod 11 ibid. 14. 19 Matth. zur, 50. Ε΄. Βἶτα τοῦ σκότους πάλιν, εἰ καὶ μὴ πάντες αὐτῶν, ἔνιοι δὲ ὅμως ἀναδύντες λέγουσι, τὸν ἀγαθὸν Θεὸν ἔχειν μὲν τὰ ἐπουράνια, καὶ δημιουργὸν εἶναι τοῦ οὐρανοῦ καὶ χορηγὸν εἶναι τοῖς ἀνθρώποις πράξεων, οὐ μέχρι πολλοῦ δὲ τὴν ἀχλὺν ἀποσκευασάμεν νοι πάλιν δυσφημοῦσιν, οὔτε τῆς γῆς δημιουργίαν, οὔτε τῶν ἐν μέσῳ αὐτῷ συναρμόττοντες, ἕτερον δὲ δημιουργὸν ἐπεισάγοντες· τινὲς δὲ αὐτῶν (που λυσχιδής γὰρ ἡ πλάνη) καὶ τὸν οὐρανὸν αὐτὸν καὶ τὰ ἐν μέσῳ πάντα τετολμήκασι λέγειν ποιήματα τοῦ Ἐχθροῦ. Ἀλλ᾽ εἴπερ ἐστὶν ὁ οὐρανός κατὰ τὴν ἐκείνων ἐμβροντησίαν ἔργον τοῦ Πονηροῦ, πῶς ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἀναπαύεται; καὶ εἰ ὁ οὐρανὸς περιέχει τὸν ἀέρα καὶ τὴν γῆν καὶ τὸ ὕδωρ (καὶ γὰρ καὶ τὰ καταχθόνια περιέχεται ἐν αὐτῷ), πῶς ὁ οὐρανὸς τοῦ ἐπουρανίου Θεοῦ οἶκος ὢν τὰ τοῦ Πονηροῦ ἔργα, τουτέστι γῆν καὶ πῦρ καὶ ἀέρα περιέχει, καὶ οὐ περιέχει μόνον, ἀλλὰ καὶ διακυβερνᾷ; Ἐκ γὰρ τῆς ἀνατολῆς τοῦ ἡλίου καὶ τῆς δύσεως, καὶ τῶν ἄστρων, ἅ εἰσι τοῦ οὐρανοῦ, καὶ γῆ καὶ ὕδωρ, καὶ ἀὴρ, καὶ πῦρ, τῇ τοῦ Θεοῦ προνοίᾳ, καὶ τῆς εὐκρασίας ἀπολαύουσι, καὶ τὴν εἰς ἄλληλα μεταβολὴν ἐπὶ κοινῷ καρποῦνται συμφέροντι καὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει, καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν ἀρμόζονται. Ἀλλ᾽ εἰ τῆς που νηρᾶς ἀρχῆς ὁ οὐρανὸς, πῶς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν εὔχεσθαι τὴν θαυμασίαν ἐκείνην καὶ φρικτὴν ἐκδιδάσκων καὶ παραδιδούς. Πάτερ ἡμῶν, φησὶν, ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς; και· Αγιασθήτω τὸ ὄνομά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς; Πῶς οὖν ἐν ἀλλοτρίῳ κτίσματι ὁ πάσης δημιουργός κτίσεως ἐνοικεῖ, καὶ τῷ τε που νηρῷ καὶ ἔργον ὑπάρχοντι Πονηροῦ. ᾿Αλλαχοῦ δὲ συμπαθεῖς εἶναι πρὸς ἀλλήλους νομοθετῶν ὁ Σωτὴρ, δ Ἐὰν ἀφῆτε, φησί, τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατὴρ ὑμῶν δ οὐράνιος. Και πάλιν τῷ θελήματι τοῦ Θεοῦ κατακολουθεῖν παραινῶν, ἐπεὶ αὐτὸς πρῶτον ὑπερφυῶς ἐτελείωσε τὸ θέλημα αὐτοῦ, Ὅστις ἂν, φησί, ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς, * Matth. vi, 9. 10 ibid. v, 9, 10. Τῷ τε. Its scripsi pro τότε, quod in ms. exstat.

ipse natura possidebat: ipse enim Filius Patris non αὐτός μου ἀδελφὸς καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστί. secundum gratiam, sed secundum naturam est. Cum vero ut homo voluntatem ejus perfecisset, eos, qui imitatione idem exprimunt, in filios recipit, fratrumque nomine cohonestat. Et quid, quæso, quisquam obverterit eis, per quæ Servator Patrem suum coelestem et in cœlis exsistentem prædical? Et quid cætera commemorem? quomodo sacerrimorum hominum impudentia non frangitur, audita Domini voce: Confiteor tibi, Pater, Domine cœli et terra 18. Ubi eum non solum cœli, sed et terre Dominum aperte pronuntiat? et quid hoc testimonio clarius est, quidque magis valere potest ad efficiendum, ut Patrem Domini nostri Jesu Christi opificem et Dominum totius universi constituamus, et de defectionis ejus impietate triumphemus? VI. Cumque alibi Petrus, apostolorum coryphæus, communem nostrum Magistrum et Deum professus esset, is hujus professionis præmium ipsi quasi relaturus beatum quidem eum prædicat, revelationem vero hanc Patrem in cœlis ipsi exhibuisse docens: Beatus es, inquit, fili Jonæ, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus in cælis. Ego vero dico tibi: Tu es Petrus, et in hac petra adificabo Ecclesiam meam, el portæ inferorum ei non prævalebunt. Et dabo Tibi claves regni cælorum; el quidquid ligaveris in terra, ligatum erit in cælis, et quidquid solveris in terra, solutum erit in cœlis ¹. Millia ejusmodi in confutationem impiæ hujus sententiæ ex sacris Libris afferre liceret. Perpende vero et hoc: Jesus baptizatus confestim ex aqua ascendit ¹. En linguam impia declamantem! Boni Patris Filius optimus in creatura Dei baptizatus exscendit; et: Ecce cœli super ipsum aperiuntur 161 En tibi aliam malæ manus creaturam! cur vero aperti sunt, et cujus causa? Vidil, inquit, Spiritum Dei descendentem instar columbæ 17. Tertium hæc pauca verba dė impietate triumphandiargumentum suppeditant. Quomodo enim per rem, a malo profectam principio, Spiritus Dei adumbratur? Prodit illa ex operibus hostis atque inde progressa descendit in Christum. Accedit quartum impietatis argumentum. Vox enim e cœlo sonat: Hic est Filius meus dilectus, tn quo delectatus sum 18. Considera, quæso, singulas voces, ut cum eis invicta impietatis confutatio 13 Matth. ΧΙ, 25. 18 ibid. 14 Matth. xvi, 17, 18. φιλανθρώποις δωρούμενος σπλάγχνοις, ὅπερ αὐτὸς εἶχε κατὰ φύσιν. Αὐτὸς μὲν γὰρ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς οὐ κατὰ χάριν, ἀλλὰ κατὰ φύσιν πληρῶν δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον τὸ θέλημα αὐτῶν τοὺς κατὰ μίμησιν πληρωτὰς εἰς υἱοθεσίαν ἄγει, καὶ τὸ τῶν ἀδελφῶν χαρίζεται ὄνομα. Καὶ τί ἄν τις ἀναλέγοι, δι' ὧν οὐ ράνιον καὶ ἐν οὐρανοῖς ὁ Σωτὴρ τὸν Πατέρα ἀνυμνεῖ; δ Τί δὲ τἄλλα λέγω; πῶς τῶν παλαμναίων οὐ κατα δύεται τὸ ἀναίσχυντον τῆς Δεσποτικῆς ἐχούσης φωνῆς· «Εξομολογοῦμαι σε, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρα νοῦ καὶ τῆς γῆς;» οὐ γὰρ μόνον ἐνταῦθα τοῦ οὐρανοῦ Κύριον, ἀλλὰ καὶ τῆς γῆς τρανολογεῖ· καὶ τί ταύτης τῆς μαρτυρίας σαφέστερον; τί δὲ δυνατώτερον καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δη μιουργὸν καὶ Κύριον παραστῆσαι τοῦ παντὸς, καὶ τὸ θεομάχον τῆς ἀποστασίας θριαμβεῦσαι; Γ΄. Θεολογήσαντι δὲ πάλιν τῷ κορυφαίῳ τῶν ἀποστόλων Πέτρῳ τὸν κοινὸν ἡμῶν Διδάσκαλον καὶ Θεόν, ὥσπερ τῆς θεολογίας αὐτὸς ἀνταποδιδοὺς μια σθόν, μακαρίζει μὲν τὸν θεολόγον θεοπρεπῶς τὴν ἀποκάλυψιν δὲ ταύτην τὸν ἐν οὐρανοῖς Πατέρα ἐκδιδάσκει παρασχεῖν αὐτῷ· Μακάριος εἴ, φησί, βάρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Κἀγὼ δέ σοι λέγω· Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ἄδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς· καὶ δώσω σου τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν· καὶ δ᾽ ἐὰν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένον ἐν τοῖς οὐρα νοῖς· καὶ ὁ ἐὰν λύσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένον ἐν τοῖς οὐρανοῖς· καὶ μυρία ἄν τις εἰς ἔλεγχον τῆς ἀσεβοῦς διανοίας ἐκ τῶν ἱερῶν συν αγάγοι Λογίων. Ὅρα δὲ καὶ τοῦτο Βαπτισθεὶς ὁ Ἰησοῦς ἄνεισιν εὐθὺς ἀπὸ τοῦ ὕδατος. Ὦ γλώσ σης μελετώσης δυσσέβειαν! Ἐν τῷ πλάσματι τοῦ Πονηροῦ ὁ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἀγαθὸς Υἱὸς βαπτι σθεὶς ἐκεῖθεν ἄνεισι, καὶ Ἰδοὺ ἀνεῴχθησαν αὐτῷ οἱ οὐρανοί! Αλλο πλάσμα πάλιν πονηρᾶς χειρός· διατί δὲ ὀτεύχθησαν, καὶ τίνος χάριν; Εἶδε τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, φησί, καταβαῖνον ὡσεὶ περιστεράν. Τρίτος οὗτος τῆς ἀσεβείας ἐν ὀλίγοις ῥήματ σιν θρίαμβος. Πῶς γὰρ ἐν τῷ σχήματι τοῦ πλάσματος τοῦ Πονηροῦ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα τυποῦται, καὶ κάτεισιν ἐκ τῶν ἔργων τοῦ Ἐχθροῦ, κἀκεῖθεν κατιών ἔρχεται ἐπὶ τὸν Ἰησοῦν; Καὶ τετάρτη στήλη τῆς 15 Matth. III, 16. 16 ibid. 16. 17 ibid. 18 ibid. Εχούσης. Legerem libenter ἠχούσης, επ ἠχεῖν. Θεολογήσαντι. Θεολογεῖν idem hic 8886, quod Deum aliquem profiteri, pro Deo habere, ex Matthæi loco allegato, et Petrina confessione ibi memorata, per se patet. Atque ista vocis nolio antiqua admodum et Doctoribus Christianis perfamiliaris est. Vide Jo. Gaspar. Sviceri Thesaurum ecclesiast., p. 1355; Dionysium Petavium, in praefat. ad tomum I Dogmatum theologic., et eos, qui ad cognomen Joannis evangelista, qui Theologus vocatur, commentati sunt. Similem significatum vooi θεολογία, qui et hic paulo post occurrit, respectu Christi in primis vindicavit luculentis veterum locis Jo. Pearson in Notis ad Ignatii Epistolas, p. 7, Alias θεολογεῖν et θεολογία de laudatione et colebratione Dei adhiberi ostendit Henr. Valesius ad Eusebii Histor. eccles. x, 3, pag. 190. Στήλη. Proprie columnam, tum vero titulum ac inscriptionem, columnis inscribi solitam,et aliam quamcunque, ac hinc notam cum dedecore conjunctam denotare solet, qui postremus significatus hic quoque locum obtinere videtur, quem alias in vocibus hinc derivatis στηλιτεύω οι στηλιτευ

CONTRA MANICHEOS LIBER I. quo delectatus sum. Quis est, qui in aqua baptizatur, super quo aperti sunt cœli, in quem Spiritus meus, habitu columbæ descendens ex coelis, testatur baptizatum hunc esse Filium? Omnia mea sunt, quia omnia condidi: Filius quoque meus est, qui, voluntatem meam perficiens, mundo salutem conciliat, dum interim virtus Spiritus mei, quæ ipsi, unius et ejusdem naturæ mecum participi,præsens est, opere ipso palam facit,cum verum esse Filium. Alibi iterum eos, qui omnia ideo faciebant ut placerent hominibus, Mercedem, inquit, non habetis apud Patrem vestrum in cœlis 19. Item: Quanto magis Pater vester in calis dabit bonum petentibus ab ipso 2o. Item: Unus est Pater vester in cœlis 31. Εt quid optimi Patris optimus Filius cælum, alienam creaturam, respexit, digitisque in aures immissis, muti tetigit linguam, sputoque emisso mutum malo suo liberavit?Nova hic est creatura mala, ut Deo adversantes loquuntur.Qui vero ipso dicenti: Pater, glorifica Filium tuum, ex cœlo venit vox dicens: Et glorificavi, et iterum glorificabo ". Noverat enim et ipse, quod et glorificaverit, et glorificaturus sit. Neque propterea exorabat Patrem. Ipse enim omnia, quæ Patris sunt, habens, et solus sciens Patrem, neque hoc ignorabat. Ut vero præsens audientium turba perspectum haberet, discerelque se et passionem instar hominis declinare; et lamen expetere, omnes docet se sponte sua illam subire. Hinc et ait: Non propter me, sed propter vos vox ista facta est 18. Ego enim Patris consilia omnia noveram, neque quidquam eorum ignorabam. Neque propter me vocem ad ipsum emisi, neque propter me ille eam obsignavit, sed propter vos, ut sciatis voluntatem meam cum voluntate Patris conspirare, meque perpessionem gloriam appellare. Pro vobis enim omnibus hoc in me recipio. Hoc fine et precatio hæc, et Patris ex colo vox petita confirmavit. Atque hæc quidem de his sufficiant. ἀσεβείας· φωνὴ δίδοται ἐκ τῶν οὐρανῶν· Οὗτός offeratur: Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα. Επισκόπει μοι, ἀγαπητέ, καθεκάστην λέξιν, όπως αὐταῖς συμπρόεισιν ὁ κατὰ τῆς ἀσεβείας ἄφυκτος ἔλεγχος· Οὗτός ἐστι, φησίν, ὁ Υἱός μου ὁ ἀγα πητὸς ἐν ᾧ εὐδόκησα. Τίς οὗτος ὁ ἐν ὕδατι βαπτιζόμενος, ᾧ ἀνεψχθησαν οἱ οὐρανοὶ, ἐφ᾿ ὃν τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμὸν ἐν μορφῇ περιστερᾶς καταβαῖνον ἐκ τῶν οὐρανῶν συνεπιμαρτύρεται τοῦ βαπτιζομένου τὴν υἱότητα; Πάντα ἐμὰ διὰ τῶν ἐμῶν κτισμάτων, ὁ ἐμὸς Γιος, τὸ θέλημα πληρῶν τὸ ἐμὸν, τὴν σωτηρίαν και ταπράττει τοῦ κόσμου· μόνης δὲ τοῦ Πνεύματος ἐξου σίας, τῷ ὁμοφυεῖ συμπαρούσης καὶ ἀνακηρυττούσης τῷ πράγματι τὸ γνήσιον τῆς υἱότητος. Ετέρωθεν δὲ πάλιν τοῖς πάντα πράττουσι, πρός τό ἀρέσκειν ἀνθρώποις, ἐπιτιμῶν. Μισθόν, φησίν, οὐκ ἔχετε παρὰ τῷ Πατρὶ ὑμῶν τῷ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· Καὶ πόσῳ μᾶλλον ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς δώσει ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν; Καί· Εἷς ἐστιν ὁ Πατὴρ ὁμων ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Τί δὲ καὶ ἀνἔβλεπεν ὁ ἀγαθὸς Υἱὸς τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἀλλότριον ποίημα τὸν οὐρανὸν, καὶ τοὺς δακτύλους εἰς τὰ ὦτα ἐμβαλὼν τοῦ κωφοῦ ἥπτετο τῆς γλώσσης, πτύσας καὶ τῆς κωφώσεως ἀπέλυε τὸν κωφόν; Αλλο πάλιν πλάσμα πονηρόν, ὡς οἱ θεομαχοῦντές φασιν. Τί δέ, λέγοντος αὐτοῦ· Πάτερ, δόξασόν σου τὸν Υἱόν, ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἦκεν ἡ φωνὴ λέγουσα, Καὶ ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω; Ηδει μὲν γὰρ αὐτὸς ὅτι καὶ ἐδόξασε καὶ δοξάσει. Καὶ οὐ διὰ τοῦτο ἔτει τὸν Πατέρα· αὐτὸς γὰρ ἔχων πάντα τοῦ Πατρὸς, καὶ μόνος εἰδὼς τὸν Πατέρα, οὐδὲ τοῦτο ἡγνόει· ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸ παρὸν τῶν ἀκροωμένων πλῆθος σαφῶς ἐπιγνῷ, καὶ μάθῃ, ὅτι καὶ παραιτεῖται τὸ πάθος ὡς ἄνθρωπος, καὶ ἐπιζητεῖ τοῦτο, πάντας διδάσκων ὡς ἑκὼν αὐτό ὑπέρχεται. Διὸ καὶ ἔλεγεν. Οὐ δι' ἐμὲ γεγονεν ἡ φωνῆ, ἀλλὰ δι᾽ ὑμᾶς. Ἐγὼ μὲν γὰρ ᾔδειν τὰ τοῦ Πατρὸς πάντα, καὶ οὐδὲν ἠγνόουν· οὐδὲ δι' ἐμὲ τὴν φωνὴν πρὸς αὐτὸν ἀφῆκα, οὐδὲ δι᾿ ἐμὲ ταύτην αὐτὸς ἐβεβαίωσεν, ἀλλὰ δι᾿ ὑμᾶς· ἵνα γνῶτε ὅτι συντρέχει τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν τῷ θελήματι τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ πάθος δόξαν ὀνομάζω. Ὑπὲρ γὰρ ὑμῶν ἁπάντων προσήχθη, καὶ ἡ ἐξ οὐρανῶν πατρικὴ φωνὴ ἐβεβαίωσε τὰ Ζ', Εἰ δέ γε τὸ πῦρ ποίημα τοῦ Πονηροῦ, πῶς ὁ ἀγαθὸς Θεὸς, ὁ τοῦ ἀγαθοῦ Υἱὸς, τοὺς μυσταγωγουμένους αὐτῷ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ βαπτίζει καὶ πυρί, νὰ πλάσμα συνάπτων τοῦ Ἐχθροῦ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι καὶ δι' ἀντικειμένων ἁγιάζων τὸν βαπτιζόμενον; contraria baptizatum sanctificans? Quæ enim mens ἀνακαταδέχομαι τοῦτο· διὰ τοῦτο καὶ ἡ αἵτησις αἰτηθέντα. ᾿Αλλὰ τέως μὲν τοσαῦτα περὶ τούτων. VII. Quod si vero ignis Mali opus est, quomodo bonus Deus, boni Filius, eos, qui ad ipsum adducuntur baptizat in Spiritu sancto et igne 24, creaturam Mali Spiritui sancto jungens, atque adeo per hæc capiat? quæ ratio inepta hæc ferat? quis vero impietatis magnitudinem non abominetur?quomodo itaque Deus bonus Angelos suos facit spiritus, ministros suos ignis flammam ", alienorum operum se ipsum venditans conditorem. Propheticam enim illam vocem tanquam divinam et veritatis præco31 Matth. xxı11, 9. 22 Joan. x11, 28. 23 ibid. 30. 34 Luc. 111, 16. Ποῖος γὰρ ἄν τις τοῦτο παραδέξηται νοῦς; ποῖος οἴσει τὸ δύσφημον λογισμός; τίς δὲ οὐ καταγνοίη τῆς δυσσεβείας τὸ μέγεθος; Πῶς δὲ πάλιν ὁ ἀγαθὸς θεὸς ποιεῖ τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὑτοῦ πυρὸς φλόγα, τοῖς ἀλλοτρίοις ἔργοις ποιητὴν ἐπιγράφων ἑαυτόν. Τὴν γὰρ προς 10 Matth. νι, 19. 20 Matth. Hebr. 1, 7. τικός frequenter observes. Compare Claudium Salmasium, De cruce, p. 268. Henric. Valesium, ad Eusebium, p. 32; et Anton. Muratorium, ad Anecdota Græca, p. 14 et 15.

nium, Paulus obsignat. Quomodo vero paleam,quæ φητικὴν ταύτην φωνὴν ὡς ἐκ Θεοῦ καὶ θείαν ὁ peccatorum levitatem designat, creaturæ Mali in supplicium tradit, quandoquidem eam igne inexstinguibili comburendam esse nuntiat 25? Et quomodo domitor hostis venit, ut ignem jaceret in terram 26, hostis opus sic amplificans et augens? quomodo item diabolo paratus est ignis ", si ipse est ejus conditor? neque enim ipse sibi parabit supplicium. Vicissim vero, si hostis ignem,ut videtur, non paravit, non paravit etiam quidquam, per quod homines sine emendatione peccantes punire possit, neque ipsum illum, qui zizania sparsit, per quem justam sumat ultionem. Et quis omnia ejusmodi enumerarit? Παῦλος καὶ τῆς ἀληθείας ἐπισφραγίζεται κήρυγμα. Καὶ τὸ ἄχυρον δὲ ὅ τῶν ἁμαρτωλῶν μηνύει τὸ ἄχρηστον, πῶς πάλιν τῷ πλάσματι παραδίδωσιν εἰς κόλασιν τοῦ Ἐχθροῦ; πυρὶ γὰρ ἀσβέστῳ φησὶ κατακαίεσθαι. Καὶ πῶς ἦλθε πῦρ βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν ὁ καθαιρέτης τοῦ Ἐχθροῦ, τὸ ἔργον πλατύνων καὶ αὔξων τοῦ Ἐχθροῦ; πῶς δὲ καὶ ἡτοίμασται τῷ διαβόλῳ τὸ πῦρ, εἰ ἐκεῖνος ἐστιν ὁ τούτου δημιουρ γός; Οὐ γὰρ αὐτὸς ἑαυτῷ τὴν τιμωρὸν ὑφίστησιν δίκην "Αλλως δὲ, εἰ μὴ τὸ πῦρ, ὡς ἔοικεν. ὑπέστησεν ὁ Εχθρός, οὔτε δι᾽ οὗ τοὺς ἀνεπιστρόφως ἁμαρτάνοντας κολάσει, οὔτε αὐτὸν σπορέα τῶν ζιζανίων, δι' οὗ τὴν δικαίαν εισπράξεται δίκην. Καὶ πόσα ἄν τις ἀπαριθμήσαιτο τοιαῦτα; VIII. Quoniam vero maledica et impia lingua terrestria ad malum principium audet referre,quomodo ea sua dicit communis noster Dominus et Servator? In propria enim venit, inquit, sed sui non receperunt eum s. Quod si dixerint apostats, proprie hic dici sermones propheticos, in hos vero venisse Christum, ipsos vero eum non recepisse, vide, quæso, insignem eorum insaniam et impudenLiam. Primum enim, quomodo propheticos sermones proprios Christi esse aiunt, cum ipsos prophetas et inspirationem eorum ad malum referant? Deinde, quomodo in propheticos sermones venit Christus? Primo enim, quod et ipsi aiunt, ad alienos venit, prophetici enim sermones alieni quid sunt, tanquam ab alieno inspirati, nec ad bonum Deum pertinent. Deinde, quomodo omnino proprii esse possunt Christi sermones prophetici, qui non receperunt eum? Dicitur enim: In sua venit, sed sui eum non receperunt. Porro, quibus potestatem fecit Christus, ut filii Dei fierent? num sermonibus propheticis? Hoccine non est nugari? Sermones enim si ex Deo sunt, eo ipso proprii sunt et domestici Dei; si vero mali, quomodo filii Dei efficientur? Tum, qualis sermo propheticus ex sanguinibus et voluntate viri et ex voluntate carnis pronatus est? Addit enim Qui non ex sanguinibus, nec ex voluntate viri, nec ex voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt s. Qui igitur sunt illi sermones, ex sanguinibus prognati, et qui non? Nullus enim sermo, sive bonus, sive malus, sive verus, sive falsus sit, sive a bono, sive a malo Deo proficiscatur, certe ex sanguinibus,quamvis maximopere insaniant ejusmodi res proferentes, natus dicetur. Itaque in his Domini verbis prophetici sermones nullum locum inveniunt. Sed propria ibi appellat mundum, sicut et alibi ad discipulos suos ait: Ecce venit hora, et jam venit ut dispergantur singuli in sua³. Quæ igitur ibi sua 36 Luc. 111, 17. 26 Luc. XII, 49. 27 Matth. Η΄. Αλλ᾽ εἴπερ ὡς ἡ βλάσφημος καὶ δυσσεβής θρασύνεται γλώσσα, τὰ ἐπίγεια τοῦ Πονηροῦ, πῶς λέγει αὐτὰ ἴδια ὁ κοινὸς ἡμῶν Δεσπότης καὶ Σωτήρ; Εἰς τὰ ἴδια γὰρ ἦλθε, φησὶ, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρέλαβον. Εἰ δὲ λέγοιεν οἱ ἀποστάται, ἴδια μὲν εἶ και τους προφητικούς λόγους ἐλθεῖν δὲ εἰς αὐτοὺς τὸν Χριστὸν, ἐκείνους δὲ τοῦτον μὴ παραδέξασθαι· δρα τὴν ὑπερβάλλουσαν αὐτων ἄνοιαν καὶ ἀναισχυντίαν. Πρῶτον μὲν πῶς λέγουσι τοὺς προφητι κοὺς λόγους ἰδίους εἶναι τοῦ Χριστοῦ, αὐτοὺς τοὺς προφήτας λέγοντες πλάσμα τε εἶναι καὶ ἐπίπνοιαν δέχεσθαι τοῦ Πονηροῦ; Δεύτερον δὲ, πῶς εἰς τοὺς προφητικοὺς λόγους ἦλθεν ὁ Χριστός; Πρῶτον μὲν γὰρ εἰς ἀλλοτρίους ἦλθε, κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον. ἀλλότριον γὰρ οἱ προφητικοί λόγοι, ὡς ἐξ ἀλλο τρίου ἐμπνεόμενοι, καὶ οὐκ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ. Ἔπειτα δὲ πῶς δύνανται ὅλως ἴδιοι εἶναι οἱ προφη τικοί λόγοι τοῦ Χριστοῦ, οἵτινες οὐκ ἐδέξαντο αὐτόν; Λέγει γάρ, Εἰς τὰ ἴδια ἦλθε, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρέλαβον. Ἔτι δὲ τίνας ἔδωκεν ὁ Χριστὸς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι; ἄρα τοὺς προφητι κοὺς λόγους; Καὶ πῶς οὐ μακρὸς λῆρος τοῦτο; Οἱ λόγοι γάρ, εἰ μὲν ἐκ Θεοῦ εἰσιν, αὐτόθεν ἔχουσι τὸ εἶναι οἰκεῖοι Θεοῦ· εἰ δὲ πονηροί, πῶς ἂν τεχνωθεῖεν θεῷ; Ἔτι δὲ, ποῖος μὲν λόγος προφητικός ἐξ αἱμάτων καὶ ἐκ θελήματος ἀνδρὸς, καὶ ἐκ θελή ματος σαρκὸς ἐγεννήθη; Ἐπάγει γάρ· Οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρὸς, οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκός, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν. Τίνες οὖν οἱ ἐξ αἱμάτων γεγεννημένοι λόγοι; καὶ τίνες οἱ μή; Οὐδεὶς γὰρ λόγος, οὔτε ἀγαθὸς, οὔτε πονηρὸς, ἀλλ᾽ οὔτε ἀληθὴς, οὔτε ψευδής, κἂν ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ πρόεισιν, κἂν ἐκ τοῦ πονηροῦ, οὐ μετ νοῦν ἐξ αἱμάτων, εἰ καὶ πλέον μανῶσιν οἱ ταῦτα λέγοντες, οὐ γεγέννηται. Ωστε χώραν ἐν τούτοις τοῖς Δεσποτικοῖς ῥήμασιν οὐδεμίαν οἱ προφητικοὶ λόγοι λαμβάνουσιν. Αλλ' ίδια μὲν καλεῖ τὸν κόσ 28 Joan. 1, 11. . ibid. 30. 30 Joan. Δίκην. Ita quoque argumentatur Titus, lib. 1, apud cl. Basnag. p. 85: Ἰδοὺ τὸ πῦρ ἑαυτὸ οὐ καίει· ἕτερον γὰρ καὶ οὐχ ἑαυτὸ ἀναλώσει. Προφητικούς λόγους. Hinc recte colligas homines infrunitos τὰ ἴδια in tam alienum sensum detorquere solitos, quem vix somniando quis probarit.

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. nem et domum cujusque? Sicut igitur ibi sua (rà ίδια) prout illi quidem nugantur, non appellat sermones propheticos, sed propriam cujusque domum et facultates, ita et, quando dixit: In sua venit, et sui non receperunt eum, sua quidem mundum sensibilem vocat; possessio enim ejus et creatura ille est: sicut et isti, qui in eo sunt, et quorum alii doctrinam ejus receperunt, alii minus. Alibi quoque ipse Jesus Servator noster suam circumiens patriam, atque hujus sui instituti rationem redditurus, testatus est dicens: Propheta in patria sua honorem non habet 31. Cum itaque dictio hæc ex ipsis Evangelii verbis ita illustrata sit, ut per propria mundum, et quæ in eo est, patriam indicari σμον ὥς που καὶ ἀλλαχοῦ φησι πρὸς τοὺς μαθη- vocat? num sermones propheticos? an possessioτάς· Ἰδοὺ ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἐλήλυθεν, ἵνα σκορπισθῆτε, ἕκαστος εἰς τὰ ἴδια. Ποῖα οὖν ίδια λέγει ἐνταῦθα; ἄρα τοὺς προφητικούς λόγους: ἢ δηλονότι τὸ κτῆμα καὶ τὴν κατοικίαν εκάστου; Ὥσπερ οὖν ἐνταῦθα ἴδια οὐχὶ κατὰ τὸν μεμηνότα λῆρον τοὺς προφητικούς λόγους λέγει, ἀλλὰ τὸ ἑκάστου κτῆμα καὶ τὴν ἰδίαν οἰκίαν οὕτω· καὶ ἐπειδὰν λέγῃ· Εἰς τὰ ἴδια ἦλθε, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρέλαβον, ἴδια μὲν τὸν αἰσθητὸν κόσμον λέγει· κτῆμα γὰρ αὐτοῦ καὶ ποίημα οὗτος· ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ἐν αὐτῷ, ὧν οἱ μὲν παρέλαβον αὐτοῦ τὴν μυσταγωγίαν, οἱ δὲ οὔ. Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὴν ἰδίαν περιτρέχων πατρίδα, καὶ τὴν αἰτίαν τῆς περιδρομῆς ἀποδιδους ἐμαρτύρησε λέγων, ὅτι Προφήτης ἐν τῇ ἰδίᾳ πα- appareat; nonne manifeste insaniunt,qui tam clara oracula ad ineptias et nugas transferunt? Quoniam igitur Domini verba propria Domini mundum vocant, proprios vero ejus, qui in eo sunt, sive receperint eum, sive minus (nam qui receperunt, postquam, ut creaturæ, ejus jam fuerant, etiam filii ejus effecti sunt, quam primum eum, qui salutis ipsorum causa venerat, amplexi sunt: qui vero non receperunt, quamvis proprii sint, tanquam creatura ejus, illi, non recipientes, seipsos dignitate fliorum spiritualium privarunt), quoniam, inquam, evangelica verba propria et proprios ita interpretantur,quomodo non abominandus est eorum error, qui aliam notionem verbis subjiciunt? Quod vero propria mundum vocet, inde etiam clarissime perspici potest. Erat enim, inquit, luæ vera, quae quæ τρίδι τιμὴν οὐκ ἔχει. Φανερᾶς τοίνυν γεγενημένης τῆς φωνῆς ἐξ αὐτῶν τῶν εὐαγγελικῶν ῥημάτων τῆς σημαινούσης τὰ ἴδια, ὅτι τὸν κόσμον καὶ τὴν ἐν τῷ κόσμῳ πατρίδα ἢ τὸ κτῆμα δηλοῖ πῶς οὐ μεμήνασι φανερώτερον οἱ πρὸς μύθους καὶ λήρους τὰ οὕτω περιφανή καταστρέφοντες; Τῶν γοῦν Δεσποτικῶν λογίων ἴδια μὲν τοῦ Κυρίου τὸν κόσμον λεγόντων, ἰδίους δὲ τοὺς ἐν αὐτῷ, κἄν τε ἔλαβον αὐτὸν, κἄν τε μὴ (οἱ μὲν γὰρ λαβόντες μετὰ τοῦ εἶναι ἴδιοι ὡς ποιήματα αὐτοῦ, καὶ ἐτεχνώθησαν αὐτῷ, δεξάμενοι τὸν ἐπὶ τῇ σφῶν αὐτῶν σωτηρία παραγεγονότα· οἱ δὲ μὴ παραλαβόντες αὐτὸν, κἂν ἴδιοι ὦσιν, ὡς πλάσμα αὐτοῦ, ἀλλ᾽ οὖν οὐ παραδεξάμενοι αὐτὸν, τῆς δευτέρας καὶ πνευματικῆς υἱοθεσίας ἀπεξένωσαν ἑαυτούς)· οὕτω γοῦν – τῶν λογίων τὰ ἴδια καὶ τοὺς ἰδίους ἐρμηνευόντων, πῶς οὐ βδελυκτὸν τῆς πλάνης ἕτερόν τι τοῖς ῥήμα σιν ὑποβαλλόμενοι; Ὅτι δὲ ἴδια τὸν κόσμον φησὶ, καὶ ἐκ τούτων ἔστι σαφῶς συνορᾷν. Ην γὰρ, φησί, τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν, ὃ φωτίζει πάντα ἄν θρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον. Ποῖον κόσμον; δηλονότι τὸν αἰσθητόν. Καὶ πότε ἐφώτισεν; ὅτε παραγέγονεν ἐν αὐτῷ. Πότε δὲ παραγέγονε; Τὸ Εὐαγγέλιον βοᾷ· Ἐν τῷ κόσμῳ γὰρ ἦν, φησί πάντως γὰρ ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ ὢν τὸν ἐρχόμενον εἰς τὸν αἰσθητὸν κόσμον ἐφώτιζεν. Εἶτα τίνος ἦν ὁ κόσμος ποίημα, ἐν ᾧ τε αὐτὸς ἦν, καὶ τὸν ἐρχόμενον εἰς αὐτὸν ἐφώτιζεν, οὐκ ἄλλοθεν ἔστι μαθεῖν ἀλλ᾽ ἢ ἐξ αὐτῶν τῶν εὐαγγελικῶν ῥημάτων. Ὁ κό- veritas undiquaque sibi testimonium ferat, et lux σμος γάρ, φησί, δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω. Ο ἴσον ἐστὶ τῷ, Εἰς τὰ ἴδια ἦλθε, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρέβαλον. Ὁρᾶς πῶς πανταχόθεν αὐτὴ ἑαυτῇ μαρτυρεῖ ἡ ἀλήθεια; καὶ ³¹ Matth. xı11, 57. " Joan. 1, 9. 33 Joan. illuminat hominem omnem in mundum venientem. 38. Quem innuit mundum? omnino sensibilem. Quando vero illuminavit? cum in eum venit. Quando vero venit? Evangelium clamat: In mundo enim eral, inquiens; omnino enim in sensibili mundo exsistens hominem in mundum sensibilem venientem illuminavit.Porro cujus fuerit creatura mundus, in quo et ipse erat, et venientem in illum illuminabat, non aliunde rectius discitur, quam ex ipsis verbis evangelicis: Mundus enim, inquit, per ipsum factus est et mundus ipsum non cognovit ". Id quod simile est alteri illi: In sua venit, et sui non receperunt eum. Vides, quomodo ejus magis magis quæ affulgeat ipsum quærentibus? Quandoquidem igitur sanctissima oracula et mundum hunc visibilem propria Servatoris vocat; et per eum factum esse pronuntiat, et eos,qui in mundum Κόσμον. Εx recentioribus post Grotium plerique à tot de domo, quam nonnulli de templo interpretati sunt, accipienda putarunt. Vide Fulleri Miscellanea sacra, IV, 17; et Jo. Vorstii Dissertatt. S. lib. ut, c. 12: Lambertus Bos, De mysterio ellipseos Græcæ linguæ, in eamdem sententiam subintelligit οικήματα. Cum nostro facit Theophylactus ad locum Joannis, vel mundum vel Judæam speciatim hic signifcari scribens. Ιδια αὐτοῦ, inquit is, ἢ τὸν ὅλον κόσμον νοήσεις ἢ τὴν Ἰουδαίων. Τὸν ἐρχόμενον εἰς αὐτόν. Verba itaque hæo ad ἄνθρωπον refert Photius, consentientes sibi habens plerosque omnes.Interim sunt, qui putant hæc ad que sive Christum ipsum respicere. Lege B. Joh. Fechtii, Philocaliam sacr. thesibus biblicis, § 20.

veniunt, non alium, quam ipsum illuminare, con- τὸ φῶς αὐτῆς μᾶλλον ἀναλάμπει τοῖς ἐπιζητοῦσιν firmat, quomodo non contremiscunt homines, defectionis vera progenies, et mali principii filii, quando alium quidem mundi visibilis conditorem ferunt, alium vero eum, qui venientem in mundum illuminet, quemque substantiæ intelligibilis tantum opificem profitentur? αὐτόν; Τῶν οὖν ἱερῶν ῥημάτων καὶ ἴδια τοῦ Σωτῆ ρος τουτονὶ τὸν ὁρώμενον κόσμον καλούντων, καὶ δι' αὐτοῦ κηρυττόντων αὐτὸν γενέσθαι, καὶ τοὺς ἐρχομένους εἰς τὸν κόσμον οὐκ ἄλλον, ἀλλ᾽ αὐτὸν εἶναι τὸν φωτίζοντα· πῶς οὐ πεφρίκασι τὰ τῆς ἀποστασίας ὡς ἀληθῶς πλάσματα, καὶ τοῦ Πονηροῦ τέκνα, ἄλλον μὲν εἰσάγοντες δημιουργὸν τοῦ ὁρωμένου κόσμου, ἕτερον δὲ τὸν φωτίζοντα τὸν ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον, κόσμον, ὃν τῆς νοητῆς μόνον δημουργὸν καταλείπουσιν ὑποστάσεως; IX.Et absurditatem rei aliunde quoquemanifestam facere licet: Si enim terrestria Mali sunt, quomodo sustinuit, frugibus uti, quas creatura Mali protulit, ita ut nunc ex quinque panibus, nunc ex septem, multas myriadas saturaret? Multo enim satius Deoque convenientius erat disciplinæ suæ alumnos non ex fructibus alienis, sed de suis rebus pascere. Imo quomodo in universum cibo aut potu ipse usus est, tanquam fructibus operum principii mali? Quomodo iterum cæco oculos fabricans non ex alia materia, quam ex terra et aqua, quæ erant Mali, visum restituit, operas cum hoste partitus, atque illi quidem potiora permittens, ipse vero partem suam ex aliena materia, tanquam qui propria sit destitutus, et aliena accessione explens. Hujus certe, si nullius præterea, pudere debebat homines perditissimos, ut considerarent quod,qui oculos formavit ex luto, ipse vere est is, qui ab initio hominem ex luto condidit. Cujus enim materiæ pars est, ejusdem quoque est totum: et quem conditorem habuit universum, eum et pars habuit. Adde his: si corpus a Malo profectum est, quomodo flevit ipse, cum id in Lazaro periret, et quomodo opus Mali abolitum ipse restituere et in vitam vindicare, ac Lazarum resuscitare sustinait? ipsum quoque Patrem eo tempore implorans, ut creaturam Mali optime perditam ipse iterum reficeret et in vitam revocaret? Imo si corpus mali est principii, quomodo filium viduæ mortuuin resuscitavit? quomodo tot mille alia miracula,quibus hominum profuit corporibus, perpetravit? nonne denique centurionis puer, Petri socrus, mulier ex morbo depressa 34 femina sanguinis fluxu per multos annos debilitata, omnique salutis spe privata, leprosi, paralytici, claudi, surdi, atque mille alia calamitatum et morborum exempla, a quibus corpora immunia reddidit: nonne, inquam, ista omnia idonea sunt ad perfundendos rubore illos, qui corpora hominum Mali creaturam dicunt? Quomodo enim opus hostis perditum bonus Deus renovavit, neque solum eorum, qui ad ipsum se recipiebant, mala averruncavit, sed et ipse ad eos accessit. Jesus enim urbes omnes et vicos obiit, docens in synagogis ipsorum, et morbos omnis generis ac infirmitates sanans 35. Neque solum medelam illis attulit, factamque tacuit medicinam, sed et, ut narrarent aliis, præcepit: Euntes enim, inquit, renuntiate Joanni: Cæci vident, claudi ambulant, leprosi purgantur, muti audiunt, et mortui resur34 Luc. x111, 11. ss Matth. 1x, 35. Θ΄. Καὶ ἀλλαχόθεν ἄν τις τὸ ἄτοπον ἐπιδείξοι ἀνακαλυπτόμενον. Εἰ γὰρ τὰ ἐπίγειά ἐστι τοῦ Πονηροῦ, πῶς ἠνέσχετο διὰ τῶν καρπῶν, οὓς ἔφυσε τὸ ποίημα τοῦ Πονηροῦ, τοῦτο μὲν καὶ ἐκ πέντε ἄρτων, τοῦτο δὲ ἐξ ἑπτὰ, πολλὰς μυριάδας χορτάσαι; Πόσῳ γὰρ ἦν ἄμεινον καὶ θεοπρεπέστερον μὴ ἐξ ἀλλοτρίων καρπῶν, ἀλλ᾽ οἰκείων δημιουργημάτων τρέφειν τοὺς μυσταγωγουμένους αὐτῷ! Μᾶλλον δὲ πῶς ὅλως τρο φὴν ἢ ποτὸν αὐτὸς προσηνέγκατο, ἃ καρπὸς ἦν τῶν ἔργων τοῦ Πονηροῦ; Πῶς δὲ πάλιν ὀφθαλμοὺς δη μιουργῶν τῷ τυφλῷ οὐκ ἐξ ἄλλης ὕλης ἀλλ᾽ ἐκ γῆς καὶ ὕδατος, ἅπερ ἦν τοῦ Πονηροῦ, τὴν ὄψιν ἐκεινος ποίει, μονονουχί συμμεριζόμενος τῷ Εκθρῷ, καὶ τῷ μὲν ἀφεὶς τὸ πλέον ποιεῖν· αὐτὸς δὲ τὸ μέρος ἐξ ἀλλοτρίας ὕλης ὥσπερ ἀπορῶν ἰδίας, τοῦ ἀλλοτρίου πλάσματος αναπληρῶν; Καίτοι εἰ μή τι ἄλλο, ἀλλ᾽ αὐτό γε τοῦτο τοὺς ἀθλίους ἔδει δυσωπηθῆναι καὶ κατανοῆσαι, ὅτι ὄντως ὁ πλάσας τὸν ὀφθαλμὸν ἐκ πηλοῦ, αὐτός ἐστιν ὁ καὶ κατ᾿ ἀρχὰς πλάσας τὸν ἄνθρωπον ἐκ πηλοῦ. Οἵας γὰρ ὕλης ἐστὶ τὸ μέρος, τῆς αὐτῆς καὶ τὸ ὅλον· καὶ ὃν ἔσχε τὸ ὅλον δημιουρ γόν, τὸν αὐτὸν καὶ τὸ μέρος. Αλλως τε δὲ, εἰ τὸ σῶμά ἐστιν ἐκ τοῦ Πονηροῦ, πῶς ἔκλαυσε διαφθει ρομένου αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ Λαζάρου; λαὶ πῶς ὑπέμεινε διαλυόμενον τὸ ἔργον τοῦ Πονηροῦ αὐτὸς πάλιν συν σφίγξαι καὶ ζωοποιῆσαι, καὶ τὸν Λάζαρον ἀναστῆς σαι, καὶ τότε τὸν ἴδιον ἐπικαλούμενος Πατέρα, ἵνα τὸ πλάσμα τοῦ Πονηροῦ καλῶς διαφθειρόμενον αὐτὸς πάλιν ἀνασώσῃ καὶ ζωώσῃ; Καὶ εἰ τὸ σῶμά ἐστι τοῦ Πονηροῦ, πῶς τὸν τῆς χήρας υἱὸν τεθνεῶτα ἀνέστησε; πῶς τὰς ἄλλας μυρίας θεοσημείας, ὅσαις τὰ τῶν ἀνθρώπων εὐεργέτησε σώματα, διεπράξατο; Ὁ δὲ τοῦ ἑκατοντάρχου παῖς, ἡ δὲ τοῦ Πέτρου πενθερά, ἡ συγκύπτουσα τῷ πάθει γυνή, ἡ τῷ πολυχρονίῳ ρεύματι κατασυρομένη τοῦ αἵματος καὶ πᾶσαν ἀφο ῃρημένη σωτηρίας ἐλπίδα, οἱ λεπροί, οἱ παραλύτοι, οἱ κωφοί, τὰ μυρία τῶν παθῶν καὶ τῶν νοσημάτων γένη, ὧν ἁπάντων καθαρὸν ἀπέλυε τὸ σῶμα. Ταῦτα πάντα οὐχ ἱκανὰ καταισχύναι τοὺς λέγοντας τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα πλάσματα τοῦ Πονηροῦ; Πώς γὰρ τὸ πλάσμα τοῦ Ἐχθροῦ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς διαφθειρό μενον ἀνεκαίνιζε, καὶ οὐ προσιόντων μόνον τὰ πάθη ἀπήλαυνεν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ἐκείνοις ἐπιφοιτῶν καὶ παραγινόμενος; Περιῆγε γὰρ ὁ Ἰησοῦς τὰς πόλεις πάσας καὶ τὰς κώμας, διδάσκων ἐν ταῖς συναγω γαῖς αὐτῶν, καὶ θεραπεύων πᾶσαν νόσον καὶ πᾶ σαν μαλακίαν. Καὶ οὐκ ἐθεράπευσε μὲν τούτους, ἐσίγα δὲ τὴν θεραπείαν, ἀλλὰ καὶ προσέτασσε διαγ

CONTRA MANICHÆOS LIBER I. γέλλεσθαι. Πορευθέντες γάρ, φησὶν, ἀπαγγείλατε gunt 3. Discipulis vero signum potentiæ suæ virἸωάννῃ· Τυφλο! ἀναβλέπουσι, χωλοί περιπα τοῦσι, λεπροί καθαρίζονται, χωροὶ ἀκούουσι, καὶ νεκροὶ ἐγείρονται. Καὶ τοῖς μαθηταῖς δὲ σημεῖον τῆς αὐτοῦ δυνάμεως καὶ ἰσχύος καὶ χάριτος, τὸ ἐπὶ ἀῤῥώστους χεῖρας ἐπιθεῖναι καὶ ἰᾶσθαι διδωσιν. Οὕτως ὡς οἰκείου πλάσματος ἐποιεῖτο τὴν πρόνοιαν, ὃ καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα παραγεγονὼς σῶσαι Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ μέχρις αὐτοῦ τὴν εὐεργεσίαν αὑτοῦ περιγράφων, ἀλλὰ καὶ τοῖς μαθηταῖς τὰ ἴσα ποιεῖν διδοὺς τὴν ἐξουσίαν. Εἰ δὲ ὡς τὰ τοῦ Πονηροῦ στόματα θεομαχεῖ, τὸ σῶμά ἐστι τοῦ Πονηροῦ, πῶς δι' αὐτοῦ τὰ μέγιστα τῶν κατορθωμάτων πράττομεν, σωφροσύνην, ἐγκράτειαν, ἀγρυπνίαν, στάσιν, πρὸς τὰ δεινά καρτερίαν, μαρτυρίου πόνους, ἃ πάντα σώματος μᾶλλον ἢ ψυχῆς ὄντα, εἰς δόξαν ἀναφέρεται τοῦ πλάστου καὶ δη· μιουργοῦ; Καὶ γὰρ ἡ ψυχὴ καθ᾿ ἑαυτήν οὔτε πρᾶξαι ταῦτα πρὸς ἀγῶνας ἔλθοι οὔτε λόγον, ὅτι μὴ ἔπραξεν, εἰσπραχθήσεται πλημμελείας. Πῶς οὖν τὸ ποίημα τοῦ Πονηροῦ πράττει τὰ ἀγαθὰ, καὶ συνεργεῖ τῇ ψυχῇ κατορθῶσαι, ἃ, μὴ παρόντος, οὐμενοῦν οὐ κρίνεται κατορθώματα; Σὺ δὲ λογίζου καὶ τοῦτο· εἰ τὸ σῶμα ἦν τοῦ πονηροῦ, πῶς ὁ Παῦλος ἐλυπεῖτο, νοτοῦντος τοῦ Ἐπαφροδίτου, καὶ Ἐπαφροδίτου, καὶ ἔλεγεν, ὅτι Ελέησεν αὐτὸν ὁ Θεός, οὐκ ἐκεῖνον δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐμὲ, ἵνα μὴ λύπην ἐπὶ λύπῃ σχῶ; Τί γὰρ ἔδει λυπεῖσθαι τὸν Παῦλον, ὁρῶντα λυόμενον τὸ πλάσμα τοῦ Πονηροῦ; καὶ εἰ τὸ πλάσμα ἦν τοῦ Πο νηροῦ, πῶς ἐπέστελλε Τιμοθέῳ ὁ αὐτὸς μετάρσιος, ἄνθρωπος· Οΐνῳ ὀλίγῳ χρῶ διὰ τὸν στόμαχόν σου καὶ τὰς πυκνάς σου ἀσθενείας; Εδει γὰρ τὸν οὐράνιον ἐκεῖνον διδάσκαλον, εἴπερ ἐφρόντιζε Τιμο θέου, ἐπεὶ καθ' ὑμᾶς πλάσμα ἦν τὸ σῶμα τοῦ Μονη ροῦ, γράφειν αὐτῷ· μηδόλως κέχρησο οἴνῳ, ἵνα θᾶτο τον ῥαγῇ τὸ πλάσμα τοῦ Πονηροῦ, καὶ ἐλευθερωθῇς τοῦ βάρους αὐτοῦ. Καὶ εἰ τὰ σώματά εἰσι τοῦ Πονεροῦ, πῶς λέγει ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, δ Οὐχὶ δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται, καὶ ἓν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἄνευ τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς. Τί γὰρ μέλει τῷ ἀγαθῷ Θεῷ ὑπὲρ τῶν πλασμάτων τοῦ Πονηροῦ, οἷς οὔτε περίκειται ἆθλα, οὔτε ζωὴ αἰώνιος, οὔτε ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν; 'Αλλ' ὅτι κτίστης αὐτῶν καὶ Κύριος, καὶ ἐξουσιαστής, διὰ τοῦτο οὐδέ ταῦτα χωρὶς αὐτοῦ στερίσκεται ζωῆς, Πῶς δὲ καὶ μεγαλυνθήσεται Χριστὸς ἐν τῷ τοῦ Παύλου σώματι, εἴπερ τὸ σῶμα πλάσμα τοῦ Πονηρος; Καὶ πάλιν αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ μυστηρίων ὑπου φήτης, εἶπερ οὐκ ἦν τὸ σῶμα πλάσμα τοῦ ἐπὶ πάνω * Matth. x1, 5. 37 Philipp. 11, 27. 38 I Tim. v, 23. tutis ac gratiæ largitur; ut ægrotis manus imponant eisque medeantur. Adeo Christus, Deus noster, qui ad servandam animam et corpus venit, corporis, tanquam proprii operis, curam suscepit, neque beneficentiam suam in eo jussit acquiescere, sed et, ut eadem facerent, discipulis suis potestatem fecit. Si vero, quod mali principii ora contra Deum profitentur, corpus a malo ortum est, quomodo per illud præclarissima quæque efficimus, temperantiam, v. gr. continentiam, vigilantiam, resistentiam, patientiam in adversis, martyrii labores, qua quidem omnia ad corpus magis quam animum pertinentia in Conditoris Creatorisque gloriam tendunt. Anima enim, sibi relicta, non ingrederetur unquam studium ad ejusmodi præstanda,neque si omitteret, ad reddendam rationem vocari posset. Quomodo itaque creatura Mali perfcit bona,et succurrit animæ ad præclara illa perficienda, quæ, eo absente, perficere non judicatur. Tu vero etiam hoc velim consideres: si corpus Mali fuit principii, quomodo Paulus, ægrotante Epaphrodito, tristatus fuit, et dixit: Deus misertus est illius, nec illius solum, sed et mei, ne tristitiam super tristitia haberem 3. Quid enim necesse erat Paulum tristari, videntem, quod creatura Mali perdita sit: et, si creatura fuisset Mali, quomodo idem vir divinus scripsit Timotheo: Vini parum adhibeob stomachum tuum, et morbos frequentiores 38. Divinum enim illum doctorem, siquidem vere de Timotheo sollicitus fuit, secundum vos, quia corpus Mali erat creatura, scribere decebat: omnino non utere vino, ut eo citius id, quod Mali est, frangalur, tuque onere ejus leveris. Quod si corpora ad Malum originem suam referunt, quomodo Jesus Christus, Dominus noster, ait: Nonne duo passeres uno assario venduntur,neque tamen unus eorum sine Patre vestro, qui in calis est, cadit s. Quid enim bono Deo curæ est de creaturis Mali, quibus nec præmia, nec vita æterna, nec regnum coelorum proposita sunt? At quoniam Dominus eorum et conditor et superior est, ideo neque illa sine ipso vita privantur. Quomodo vero Christus in corpore Pauli glorificabitur, siquidem corpus a Malo est formatum? Imo quomodo mysteriorum divinorum præco, si corpus non fuit creatura Dei, qui est super omnia, corpus et spiritum et animam precatur totam conservari, idque ad Domini adventum? Ait enim: Deus vero pacis sanctificet vos inte39 Matth. x, 29. Πρὸς ἀγῶνας ἔλθοι. Phrasis gymnastica, cujus vox media variis significatibus subjecta est, quas Eustathius summalim, ad Iliados Σ, p. 1148, ita complexus est: Ὁ δὲ ἀγὼν πολυσήμαντος λέξις, κατὰ τοὺς παλαιούς. Αγών γάρ, φησὶν, ὅμιλος, κύρ κλος, μάχη, ἔρις, ἀγορά, συναγωγὴ καὶ ἐπίδειξις. Ego hic locum,in quo certamen suscipitur, indicari putem per ἀγῶνας, quam vocis notionem demonstravit Jo. Georg. Grevius, in notis ad Hesiodi Ασπίδα, ν.312.De aliis significationibus lege Ezech. Spanhemium, ad Orationes Juliani, p. 11, 12; Ludovio. Cresollium, in Theatro rhetorum et sophistarum, lib. ut, c. 17; Gottired. Olearium ad Philostrati Vitas sophistarum, l. XXII, § 1, n. 4; et Jac. Tollium ad Longinum περὶ ὕψους, sect. 9 et 11, n. 1. Pertinet huc phrasis ἀγὼν πρόκειται, de qua exponit Lamb. Bos in Notis ad N. T., p. 254.

χὴν ὁλόκληρον ἐπεύχεται διατηρηθῆναι καὶ τότε ἐν τῇ τοῦ Κυρίου παρουσία; Λέγει γάρ· Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς τῆς εἰρήνης ἁγιάσαι ὑμᾶς ὁλοτελεῖς, καὶ ὁλόκλη ρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα ἀμέμπτως ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διατηρηθείη. Χωρὶς δὲ τούτων εἰ ἄλλης μὲν ἦν ἀρχῆς ἔργον ἡ ψυχὴ, ἑτέρας δὲ τὸ σῶμα, πῶς ὁ ἀληθὴς ἡμῶν πλάστης καὶ Θεὸς ἀπερισπάστους εἶναι βουλόμενος, τοὺς αὐτοῦ νουθετῶν λατρευτὰς παραινεῖ περὶ ἑκατέρου λέγων· Μὴ μεριμνᾶτε τῇ ψυχῇ ὑμῶν, τί φάγητε, ἢ τί πίητε, μηδὲ τῷ σώματι ὁμῶν, τί ἐνδύσησθε; Εἶτα καὶ πλέον ἡμᾶς τῷ παραδείγματι πρὸς τὴν νουθεσίαν ἕλκων, Εμβλέ. ψατε, φησίν, εἰς τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι οὐ οὐδὲ θερίζουσιν οὐδὲ συνάγουσιν εἰς ἀποθήκας· καὶ πόθεν αὐτοῖς ἡ ζωή; Ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τρέφει αὐτά. Εἰ οὖν Πατέρα ἡμῶν οὐράνιον τὸν τρέφοντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρα νοῦ, καὶ οἶδε καὶ λέγει τῆς ἀληθείας ἡ πηγή, λέγει δὲ καὶ τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ τὸν εἰς τὸν κλίβανον βαλλόμενον ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ, κάλλος ἀμφιέννυτῇ δόξῃ· πῶς τὰ ἀπύλωτα τῆς ἀσεβείας στόματα, σώματος, καὶ τῶν αἰσθητῶν ἁπάντων χειροτονοῦσι gros, et totus Spiritus vesler, et anima et corpus in- των Θεοῦ, πῶς τὸ σῶμα καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ψυ culpata conserventur in adventum Domini nostri Jesu Christi 40. Præter vero ista, si anima alterius principii opus existeret, alterius vero corpus, quomodo verus nostri conditor et Deus, servos quos curis non distractos esse cupiens, de utroque præcipit dicens: Ne curale de anima vestra, quid edatis aut bibatis, neque corpori vestro, quid induatis. Postea adhuc magis exemplo quodam ad percipiendas admonitiones perducturus: Inspicite, inquit, in volucres cœli, quia non serunt, nec metunt, neque in granaria congerunt 42; et unde illis victus suppetit? Pater vester cœlestis nutrit eas *³. Si itaque Patrem nostrum cœlestem eum, qui volucres cœli nutrit, et agnoscit, et appellat veritatis fons, imo vero gramen agri, in fornacem conjici σπείρουσιν, solitum, ab eodem Deo, ea forma indui ait, qua nec Salomon in omni sua gloria conspicuus fuerit, quomodo effrenata impietatis ora alium quidem graminis, et avium et corporis et rerum sensibilium omnium conditorem renuntiant, alteri vero dimidium principitum ex gratia quasi largiuntur? σθαι, οἷον οὐδὲ Σολομὼν ἔν ὅλῃ αὐτοῦ περιεβάλετο ἄλλον μὲν τοῦ χόρτου καὶ τῶν πετεινῶν καὶ τοῦ δημιουργόν, ἑτέρῳ δὲ τὴν ἡμίτομον χαρίζονται ἀρχήν; X. Quod vero idem sit, qui et sæcularia hæc et Ι΄. Ὅτι δὲ ὁ αὐτός ἐστιν ὁ καὶ ταῦτα τὰ πρόσκαιρα cœlorum regnum largitur, paucis commonstraturus διδοὺς, καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν λεπτομερί Servator: Novit enim, inquit, Pater vester cælestis, στερον βεβαιῶν τὸ δόγμα· Οἶδε γὰρ, φησὶν, ὁ Παquod his omnibus indigetis. Quærile vero primum τὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος, ὅτι χρήζετε τούτων ἁπάν regnum Dei, et justitiam ejus, et ista omnia adji- των. Ζητεῖτε δὲ πρῶτον τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, cientur vobis 44. Cujus est, homo perditissime, re- καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ ταῦτα πάντα gnum calorum, et cujus est justitia ejus? et quis προστεθήσεται ὑμῖν. Τίνος ἐστὶν, ἄθλιε, ἡ βασι suppeditat necessitatibus corporis consultura? λεία τοῦ Θεοῦ, καὶ τίνος ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ; καὶ nonne idem Deus, qui unus est et solus? nonne τίς ὁ προστιθεὶς καὶ τὰ εἰς τὴν χρείαν τοῦ σώματος communis formator? nonne omnium Dominus? Si διαρκῆ; οὐχ ὁ αὐτὸς Θεὸς ὁ εἷς καὶ μόνος; οὐχ ὁ vero qui solem suum oriri facit super malos et κοινὸς πλάστης; Οὐχ ὁ πάντων δημιουργός; Εἰ δὲ ὁ bonos, et pluviam super justos et injustos demittit, τὸν ἥλιον αὑτοῦ ἀνατέλλων ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαidem est, qui ad perficiendas virtutes nos in filios θούς, καὶ βρέχων ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, ὁ αὐτός adoptavit; hic vero est Pater noster, qui in cœlis ἔστιν ὁ καὶ διὰ τὴν τελείωσιν τῶν ἀρετῶν υἱοθετούσ est. Nonne vehementer abominanda est apostata- μενος ἡμᾶς, οὗτος δέ ἐστιν ὁ Πατήρ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς rum impietas? Ego enim, inquit Servator, vobis οὐρανοῖς· πῶς οὐχί σφόδρα βδελυκτὸν ἡ ἀσέβεια dico: Diligile inimicos vestros, benefacite odio pro- τῶν ἀποστατῶν; Εγώ γάρ, φησὶν ὁ Σωτὴρ, ὑμῖν sequentibus vos 45. Pergit, si quæratur quænam sit λέγω· Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καλῶς ποιεῖτε obedientiæ merces? Ut fiatis filii Patris vestri cœ- τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς. Εἶτα καὶ τίς ὁ τοῖς πειθομέν lestis. Quis vero est Pater cœlestis? Qui solem νοις μισθός; Όπως γένησθε υἱοὶ τοῦ Πατρὸς suum oriri facit super malos et bonos, et pluviam " ὑμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. ᾿Αλλὰ τίς ὁ ἐν οὐρα mittil super justos et injustos. Sitis igitur perfecti vos, sicut Pater vester celestis perfectus est 46. Perfectus igitur Pater, quem imitari nos jubet, qui natura et Filius, idem ille est, non alius qui solem visibilem oriri facit, quique lucem sensibilem nobis, qui sensibus subjecti sumus, suppeditat, et pluit super justos et injustos, ut fructus ferre et coli terra possit, utque, si quid ob ariditatem ad intemperiem vergat, aer, quo ad respirationem utimur, per humorem pluviæ temporetur. Ubi igitur sunt nefandi illi imperii Dei partitores, qui terræ, * I Thess. v, 23. * Math. τι, 2. 42 ibid. 26. 46 ibid. 45, 48. δ νοῖς Πατήρ; Ὁ τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλων ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, καὶ βρέχων ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι, ὡς ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν. Ο γοῦν τέλειος Πατήρ, ὃν ἡμᾶς μιμεῖσθαι ὁ φύσει παραινεῖ Υἱὸς, αὐτὸς οὗτός ἐστιν, οὐκ ἄλλος, ὁ τὸν δρώμενον ἀνατέλλων ἥλιον· καὶ τὸ φῶς ἡμῖν τοῖς αἰσθητοῖς τὸ αἰσθητόν χορηγῶν, καὶ βρέχων ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, ἐπὶ καρποφορίᾳ καὶ γεωργία τῆς γῆς· καί ὡς ἂν, εἴ τι πρὸς ἀκρασίαν ἐπέκλινε διὰ ξηρότητα, ᾧ χρώμεθα πρὸς ἀναπνοήν, ὁ ἀὴρ, 43 ibid. 4 Matth. vi, 32. 45 Matth. v, 44.

CONTRA MANICHEOS LIBER II. διὰ τῆς ἀπὸ τῶν ὑετῶν νοτίδος πρὸς εὐκρασίαν ἐπ- aeris, pluviarum, solis, aliorumque ejusmodi alium αναχθῇ. Ποῦ τοίνυν εἰσὶν οἱ τῆς ἀμερίστου τοῦ Θεοῦ fingunt conditorem, alium vero eorum, quæ in βασιλείας ἔκθεσμοι μερισταί, οἱ τῆς γῆς μὲν καὶ τοῦ classe et ordine rerum intelligibilium locum tenent. ἀέρος, καὶ τῶν ὑετῶν, καὶ τοῦ ἡλίου, καὶ τῶν ὁμοστοίχων ἕτερον ἀναπλάττοντες δημιουργόν, ἄλλον δὲ τῶν ἔτί παρὰ ταῦτα τὴν τῶν νοητῶν ἐπέχει τάξιν; ΙΔ΄. Εὺ δέ μοι σκόπει καὶ τοῦτο. Εἰ θρόνον τοῦ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν καλεῖ ὁ μᾶλλον τῶν ἄλλων τὸν Πατέρα καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς εἰδὼς, ὑποπόδιον δὲ τὴν γῆν, καὶ πόλιν αὑτοῦ τὰ Ἱεροσόλυμα, πῶς οὐκ ἐσχάτης ἀσεβείας, ὧν μάρτυς ὁ Υἱός, ταῦτά τινας περικόπτειν αὐτοῦ, καὶ ἕτερον τῶν περικοπέντων ποιεῖν ποιητήν; Ὁ γὰρ πάντα πρὸς σωτηρίαν ἡμῶν καὶ πράττων καὶ παραινών Χριστὸς ὁ Θεὸς, τὸν ὅρκον ὡς ὄντα τῆς ἐπιορκίας πύλην τῆς ἀνθρωπίνης ἀποκλείων πολιτείας, φησίν. Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, μὴ ὀμόσαι ὅλως, μήτε ἐν τῷ οὐρανῷ, ὅτι θρόνος ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, μήτε ἐν τῇ γῇ, ὅτι ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ ἐστι· μήτε εἰς Ἱεροσόλυμα, ὅτι πόλις ἐστὶ τοῦ βασιλέως τοῦ μεγάλου. Ἀλλὰ μηδὲ ἐν τῇ κεφαλῇ σου, φησίν, ὅτι οὐ δύνασαι ποιῆσαι ἐξ αὐτῆς λευκὴν τρίχα ἢ μέλαιναν· κεφαλὴν, καὶ Ἱεροσόλυμα, καὶ γῆν, καὶ οὐρανὸν, τὰ αἰσθητά, τὰ ὄψει κρινόμενα, λέγων, ἃ τοῖς Ἰουδαίοις ἔθος ἦν ὅρκον ποιεῖσθαι (β). Μηδὲ πάλιν εἰς μύθους καὶ λήρους τὴν κεφαλὴν, καὶ τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὸν οὐρανὸν ἡ μανία παρατρέποι. Τὸν γὰρ ὁρώμενον οὐρανὸν, καὶ τὴν αἰσθητὴν γῆν, καὶ τὰ Ἱεροσόλυμα, ἃ πάλαι μὲν ᾠκοδόμητο, γενεαῖς δὲ ὕστερον ὁ Δαβὶδ ἀνοικοδομεῖ καὶ πολίζει· ταῦτα τὸν μὲν θρόνον καλεῖ, τὴν δὲ ὑποπόδιον, τὰ δὲ πόλιν τοῦ μεγάλου βασιλέως. Ποίου βασιλέως; αὐτὸς ἑτέ ρῶθι σαφέστερον ἐκδιδάσκει, Μὴ ποιεῖτε, λέγων, τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον ἐμπορίου, τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις ναὸν τοῦ Πατρὸς οἶκον ἀποσεμνύνων· δι᾽ ἂν καὶ τὰ Ἱεροσόλυμα τοῦ βασιλέως πόλιν καλεῖ. Ον γὰρ ἐν τῇ τῶν ὅρκων ἀπαγορεύσει μέσ γαν ἀνεῖπε βασιλέα, ἐνταῦθα Πατέρα ἴδιον ἐθερ λόγει. Διὸ καὶ τοὺς πωλοῦντας τὰς βόας καὶ τὰ πρόβατα, καὶ τὰς περιστερὰς, τὴν πατρικὴν οἰκίαν τῆς ἐμπορικῆς καθαίρων παροινίας απο ελαύνει· καὶ τὴν δικαίαν αὐτοῖς ὀργὴν ἀπειλεῖ· οἷα δὴ καταφρονητὰς εὑρὼν καὶ τοῦ πατρικοῦ οἴκου καὶ τῆς πατρικῆς ἐντολῆς. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ πρότερον μὲν ὑπὸ τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐμπνεόμενος ὁ Δαβίδ, ὕστερον δὲ καὶ ὁ θεῖος Παῦλος λαμπρᾷ διακέκραγε τῇ φωνῇ· ὡς ὁ κηρυττόμενος ὑπὸ Μωσέως θεὸς, πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν λέγει. Τῷ Σωτῆρι γὰρ ἡμῶν ὁ Παῦλος πρὸς Ἰουδαίους γράφων, τὴν πατρικὴν ἁρμόζει φωνὴν, τὴν διὰ τοῦ Δαβὶδ προφητευθεῖσαν. Υἱός μον εἶ σὺ, 49 Hebr. 1, 5. 67 Matth. v, 34. 48 Joan. 11, 16. XI. Tu vero et hoc mihi expende: Si thronum Dei coelum appellat is, qui præ aliis Patrem, et quæ Patris sunt, novit, terram scabellum, et Ilierosolyma civitatem ejus, nonne maxima impietatis argumentum est, ea, quorum filius teslis est, quosdam ipsi præscindere, et eorum, quæ prerepta sunt, alium venditare auctorem? Christus enim Deus, qui omnia ad salutem nostram et facit, et monet, jusjurandum, tanquam perjurii inter homines portam, in civili societate claudens, ait: Ego vero dico vobis: Ne juretis omnino, neque per cælum, quia thronus est Dei; neque per terram, quia scabellum est pedum ejus; neque per Hierosolyma, quia civitus est regis magni 47. Sed neque per caput tuum, addit, quia non potes producere ex ea capillum album aut nigrum. Caput, et Hierosolyma, et terram, et cœlum sensibus et visu dignoscenda hic memorat, per quæ Judæi jurare consueverant. Caveat vero sibi insana cohors, ne denuo in fabulas et nugas caput, et Hierosolyma, et terram et cælum convertal. Cœlum enim, quod conspicitur, et terram quæ sentitur,et Hierosolyma urbem olim quidem exstructam, aliquot autem eæculis post a Davide reædificatam, ea inquam, thronum, scabellum et urbem magni regis appellat. Cujus autem regis? sic ipse alibi clarius edocet: Ne facialis, inquit, domum Patris mei domum nundinationis, ** templum scilicet Hierosolymitanum domum Patris appellans, propter quod et Hierosolyma regis urbem vocat. Quem enim in prohibitione jurisjurandi magnum pronuntiavit regem, eum hic Patrem suum et simul Deum appellat. Ideo et vandentes boves et oves et columbas a palerna domo, castigata mercandi insolentia, arcet, justamque illis iram comminatur, quos scilicet et paternæ domus et paterni præcepti contemptores videbat. Quid præterea dicent, si primum quidem David, a Spiritu sancto actus,deinde vero etiam divinus Paulus clara voce clamavit, quod Deus & More prædicatus ad Dominum nostrum Jesum Christum inquit: ad Servatorem enim nostrum Paulus, ad Hebræos scribens, Patris accommodat vocem per Davidem prænuntiatam: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Iterumque alibi: Ego ero tibi in Patrem, et ipse erit mihi in filium ". Item: Et adorabunt VARIE LECTIONES ET ΝΟΤΑΕ. Επέχει. Legendum fuerit, vi constructionis, ἐπεχόντων, nisi τὸ, ὅτι proxime antecedens, quod hic locum non admodum tueri videtur,cum & permutandum censeas. Ορκον ποιεῖσθαι. De his aliisque jurandi formulis, apud Judæos tunc receptis, lege post, Joh. PATROL. GR. CII. a Lightfotum ad istum Matthæi locum, Buxtorfium, in Lexico Rabbinico, fol. 2314; Seldenum, De synedriis Hebr. II, 11, § 7; et inprimis Jo. Friederic. Miegium, in Notis ad Maimonidis tract. De juramentis, p. 122, seqq.

ipsum omnes Angeli Dei wo. Et: Thronus tuus, ο ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Καὶ πάλιν. Ἐγὼ ἔσομαι αὐτῷ εἰς Πατέρα, καὶ αὐτὸς ἔσται μοι εἰς Γιόν. Καὶ πάλιν. Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ. Καί. Ο θρόνος σου, δ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· ῥάβδος τῆς βα σιλείας σου. Εἶτα ἀκούσατε, οἱ κωφοί, καὶ οἱ τυφλοί, ἀναβλέψατε! ἐπάγει γάρ. Καὶ σὺ κατ᾿ ἀρχὰς, Κύριε, τὴν γῆν ἐθεμελίωσας, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν σού εἰσιν οἱ οὐρανοί. Αὐτοὶ ἀπολοῦνται, σὺ δὲ διαμένεις. Καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται, καὶ ὡσεὶ περιβόλαιον ἑλίξεις αὐτούς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. Εἰ ταῦτα προεῖπε μὲν ἐν πνεύ ματι ὁ θεοπάτωρ Δαβίδ, ἐπεσφράγισε δὲ δ ἀῤῥήτων μύστης και μυσταγωγός, ὡς ὁ τῆς παλαιᾶς Deus, est in sæculum sæculi: sceptrum regni tui ³¹. Porro (attendite, surdi, et videte, caci!), addit enim: Tu vero a principio, Domine, terram fundasti, el opera manuum tuarum sunt cæli. Illi peribunt, tu vero permanebis. Et omnes instar involucri convolves eos, et immutabuntur. Tu vero idem es, et anni tui non deficient 5. Quod si ista in Spiritu prædixit, qui Dei Pater est, David, obsignavit autem arcanis sacris initiatus et initians alios Paulus, quod scilicet Veteris Testamenti Deus idem est et Domini nostri Jesu Christi filius, idemque thronum sui natura filii in sæculum sæculi firmavit, et omnium angelorum ordines progeniei suæ adoratores et famulos constituit, imo qui idem, et non alius, terram fundavit, et cujus manuum opera coli sunt; nonne νομοθεσίας Θεὸς αὐτὸς μέν ἐστιν ὁ τοῦ Κυρίου ἡμῶν omnem impietatem in sinu reconditam habent, qui alium quidem Palrem Domini nostri Jesu Christi, alium vero cœli et terræ conditorem fingunt, conditori creaturas suas auferentes, easdemque zizaniorum satori vindicantes? Pro quo certe interitum ipsis retribuet, ut in ponam, quæ illi parata est, cum ipso ducantur. Similia dictis in Actis afferens divinus Lucas, (quamvis maxima horum apostatarum pars dicta ejus non recipiat), Isaiæ scilicet vel potius Stephani lingua usus, egregie per Judæus ora illis obturat. Is enim, cum primus coronam victricem reportasset, in sua Judæorum confutatione, inter cætera argumenta,quibus impudentiam eorum confundit, Patrem Domini nostri Jesu Christi introducit clamantem et dicentem: Cælum mihi thronus est, et terra scabellum pedum meorum.Quam domum ædificabitis mihi, uit Dominus *. Et quæ in Evangeliis Servator dixit de Patre,thronum quidem ejus cœlum, scabellum vero terram, et urbem ejus Hierosolyma vocans, eadem testatus primus martyr Isaiæ verbis Patrem introducit eadem dicentem. Alibi quoque iterum Servator, vaniloquentiam jurantium reprimens et cohibens eamdem doctrinam astruit.Slulti enim, ait, et cæci, quis major est? aurumne, an templum, quod sanctifical aurum 5*? Itaque templum veteris instrumenti non solum sanctum erat, sed et sanctificandi vi pollebat. Iterum: Utrum majus est? donumne, an altare, sanctificans donum? Ubi diserte ostendit, et altare sanctum fuisse, et quæ in eo offerebantur, sancta effecisse. Et poet pauca: Et qui jurat, inquit, per calum (aperi, homo, aurem quam ad audiendum formavit Deus,transformavit autem is qui vere malus est, ut surdus esses; audi, inquam): Qui jurat, inquit, per cœlum, jurat per thronum Dei et per eum qui sedet Ἰησοῦ Χριστοῦ Πατήρ· αὐτὸς δέ ἐστιν ὁ καὶ τὸν θρόνον τοῦ φύσει παιδός εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶν νος, ἑδρασάμενος· καὶ τῶν ἀγγέλων πάντων τὰ τάγματα προσκυνητὰ καὶ δοῦλα πεποιηκὼς τοῦ γεννήματος· ὁ αὐτὸς δὲ καὶ οὐκ ἄλλος τήν τε γῆν ἐθεμελίωσε, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ εἰσιν οἱ οὐρανοί· πῶς οὐ πᾶσαν ἀσέβειαν ἀποκρύπτουσιν, οἱ ἄλλον μὲν τὸν Πατέρα λέγοντες τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἄλλον δὲ τὸν δημιουργήσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ἀφαιροῦντες μὲν τοῦ Κυίστου τὰ κτίσματα, νέμοντες δὲ ταῦτα τῷ σπορεῖ τῶν ζιζανίων, ἐφ᾽ ᾧ τὴν ἀπώλειαν αὐτοῖς ἀνταμείψεται, καὶ τὴν ἡτοιμασμένην αὐτῷ τιμωρίαν συμμεταγον ται. Τὰ ἴσα δὲ τοῖς εἰρημένοις καν ταῖς Πράξεσιν ὁ θεῖος Λουκᾶς, εἰ καὶ τὸ πλεῖστον τῆς ἀποστασίας αὐτῶν τὰς ἐκείνου φωνὰς οὐ προσίεται· ὅμως ἐκεῖνος τῇ Ησαίου φωνῇ, μᾶλλον δὲ τῇ τοῦ Στεφάνου κεχρημένος γλώσση, λαμπρῶς αὐτων διὰ μέσου τῶν Ἰουδαίων ἐμφράττε: τὰ στόματα· οὗτος γὰρ ὁ τὸν άθλοφορικὸν πρῶτος ἀναδησάμενος στέφανον, ἐν τῷ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους ἐλέγχω, ἄλλοις τε ἐπιχειρή μασι τὸ ἀναίσχυντον αὐτῶν καταισχύνων εἰσάγει καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διακεκραγότα καὶ λέγοντα· Ὁ οὐρανός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου· ποῖον οἶκον οἰκοδομήσετέ μοι, λέγει Κύριος; Καὶ ἅπερ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ὁ Σωτὴρ ἔφη περὶ τοῦ Πατρὸς, θρόνον μὲν καλῶν τὸν οὐρανὸν, ὑποπόδιον δὲ τὴν γῆν, καὶ πόλιν αὐτοῦ τὰ Ἱεροσόλυμα· ταῦτα συμμαρτυρῶν ὁ πρωτομάρτυς τῷ Δεσπότῃ διὰ τῆς Ἡσαίου φωνῆς τὸν Πατέρα παράγει λέγοντα τὰ αὐτά. Ἐν ἄλλοις δὲ πάλιν ὁ Σωτὴρ τὴν τῶν ὀμνυόντων στηλιτεύων καὶ ἐπιστομίζων ματαιολογίαν, τὴν αὐτὴν κρατύνει δια δασκαλίαν. Μωροὶ γὰρ, φησὶ, καὶ τυφλοί, τίς μείω ζων ἐστίν; ὁ χρυσὸς ἢ ὁ ναὸς, ὁ ἁγιάζων τὸν ss Act. vi, 49. 54 Matth. xxnı, 27. 50 Hebr. 1, 7. " ibid. 8. 52 Psal. c1, 26, 27; Hebr. 1, 10, 14. Τοῦ φύσει παιδός. Id est, veri filii, non adoptivi, non putatitii. Hæc enim inter cæteras notio hujus vocis est apud scriptores ecclesiasticos. Vide inprimis Dionys. Petavii Dogmata theologi., tom. II, lib. iv, c. 2, pag. 190; Mosen Amyraldum, Diss. νι, Theolog., de peccato Originali, p. 581, seqq. et ex nostralibus Christoph. Franchii, Exercitatt. AntiLimborch. p. 246 seq. et celeb. Joan. Albert. Fabricium, ad Sextum Empiricum, p. 9. Sic noster, infra, γνήσιον υἱόν appellat.

CONTRA MANICHÆOS LIBER II. sanctum vero et altare, idemque divino beneficio sanctificans: cœlum vero est thronus veri Dei et Patris Domini nostri Jesu Christi. Cujus et creatura universa opus et effectus est. Quod si vero Deo et Patri Domini nostri Jesu Christi, ista quidem proclamanti, obloquuntur,si Christo, Deo nostro vero, eadem cum Patre dicenti, non credunt; si Paulum, a quo falso cognominantur, eadem testantem,et Davidem prophetantem supine negligunt; si ad Lu - cam, discipulum et præconem salutaris doctrinæ non attendunt; si Stephanum denique, martyrum primum et prophetam, adductum adunco naso suspendunt; consequitur eos, quod et faciunt, malo solum principio obedire, cui et animas suas et corpora tradiderunt, illas quidem impiis cogitationibus, hæc vero sordidis actionibus indulgentes. Egregie vero in illos quadrat reprehensio, a Domino in ingratos Judsos conjecta, eo quod Patremfamilias, Beelzebul vocaverant. Apostatæ enim illi Patremfamilias totius universi Beelzebul vocant, vel potius injuriam aliam super aliam accumulant; adeo omnem impietatem omnemque insolentiam factio hæc Deum oppugnans leviorem sua efficit. χρυσόν; Οὐκοῦν ὁ τῆς παλαιᾶς ναὸς οὐ μόνον ἅγιος super ipsum 5. Itaque sanctum quidem est templum ἦν, ἀλλὰ καὶ ἁγιάζειν εἶχεν ἰσχύν. Καὶ πάλιν· Τί μεῖζόν; τὸ δῶρον ἢ τὸ θυσιαστήριον τὸ ἁγιάζον τὸ δῶρον: σαφῶς κἀνταῦθα δεικνύς. ὅτι τὸ θυσια στήριον ἅγιόν τε ἦν, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἀνατιθέμενα για ἐποίει. Καὶ μετά βραχέα· Καὶ ὁ ὀμόσας, φησὶν, ἐν τῷ οὐρανῷ (διάνοιξον ἄνθρωπε, τὸ οὖς, ὅπερ ἔπλασε μὲν ὁ Θεὸς ἀκούειν, μετέπλασε δὲ ὡς ἀληθῶς ὁ Πονηρὸς εἰς κωφόν. Πλὴν ἄκουσον)· Ὁ ὁμόσας, φησίν, ἐν τῷ οὐρανῷ, ομνύει ἐν τῷ θρόνῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν τῷ καθημένῳ ἐπάνω αὐτοῦ. Ωστε ἅγιος μὲν ὁ ναός, ἅγιον δὲ τὸ θυσιαστήριον, καὶ χάριν ἔχον θείαν ἁγιοποιεῖν, καὶ θρόνος ἐστὶν ὁ οὐρανὸς τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὗ καὶ ἡ κτίσις σύμπασα ποίημα καὶ ἔργον. Εἰ δὲ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διακεγραφότι ταῦτα ἀντιφθέγγονται, Χριστῷ δὲ τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἡμῶν συνφεγγομένῳ τῷ γεγεννηκότι οὐ πείθονται. Παῦ λον δὲ μαρτυροῦντα, οὗ ψευδεπώνυμοι παραγράφονται, καὶ τὸν Δαβίδ μὲν ὑπερορῶσι προφητεύοντα, Λουκᾷ δὲ τῷ μαθητῇ καὶ εὐαγγελιστῇ τοῦ σωτηρίου λόγου οὐ προσέχουσι. Στέφανον δὲ τὸν ἐν μάρτυσι πρῶτον καὶ τὸν προφήτην συνεπαγόμενον μυκτηρίο ζουσιν, ἀκόλουθόν ἐστιν αὐτοῖς, ὅ καὶ πράττουσι, τῷ Πονηρῷ μόνῳ πειθαρχεῖν, ᾧ καὶ τὰς ψυχὰς ἐνεχεί ρισαν, καὶ τὰ σώματα, τὰς μὲν τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ φρονήματος, τὰ δὲ διὰ τοῦ βορβόρου τῶν πράξεων. Αρμόσεις δ᾽ ἂν αὐτοῖς εὖ μάλα καὶ ὁ κατὰ τῶν ἀχαρίστων Ἰουδαίων Δεσποτικὸς ὀνειδισμός, ὅτι τὸν οἰκοδεσπότην Βεελζεβούλ ἀπεκάλεσαν. Ὄντως γὰρ ἡ ἀποστασία τὸν τοῦ παντὸς οἰκοδεσπότην Βεελζεβούλ ὀνομάζουσι· μᾶλλον δὲ ἑκατέραν ὕβριν δι᾽ ἑκατέρας εἰσάγουσιν· οὕτω πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ πᾶσαν τόλμαν ἡ προκειμένη θεομαχία κουφοτέραν ἀπεργάζεται. ΙΒ. Ἐντολὰς δὲ πάλιν ὁ Σωτὴρ τὰ Μωσαϊκά δια- XII. Alibi Servator Mosaica instituta præcepta τάγματα καλῶν, καὶ πανταχοῦ τιμῶν τὴν νομοθεσίαν appellans, et legem a Patre latam undique in preτὴν πατρικὴν, Ὁ Θεός, φησίν, ἐνετείλατο Τίμα tio habens: Deus, inquit, præcipit: Honora patrem τον πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου. Καὶ· Ὁ και tuum, et matrem tuam. Ει: Maledicens patri aut κολογῶν πατέρα ή μητέρα, θανάτῳ τελευτάτω. matri, morte moriatur. Vos mandatum Dei abrogaslis Ὑμεῖς ἠκυρώσασε τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ διὰ τὴν per traditionem vestram 56. Alque hæc dicens Isaiam παράδοσιν ὑμῶν. Καὶ ταῦτα εἰπὼν μάρτυρα τὸν testem affert, Bene, inquiens, prædixit de vobis Ἡσαΐαν ἐπάγεται, Καλώς, λέγων, προεφήτευσε Isaias: Appropinquat ad me populus hic ore sun, et περὶ ὑμῶν Ησαΐας, Εγγίζει μοι ὁ λαὸς οὗτος τῷ labiis suis honorat me; cor vero eorum longe a me reστόματι αὑτῶν, καὶ τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ δὲ motum est 57. Attende quoque ad sequentia: Fruκαρδία αὐτῶν πόῤῥω ἀπέχει απ' ἐμοῦ. Καὶ πρόσω stra vero colunt me. Cur? Quia docent doctrinas, εχε λοιπόν· Μάτην δὲ σέβονται με. Διατί; Διότι præcepta hominum 58, adeo, quæ erant hominum διδάσκουσι διδασκαλίας, ἐντάλματα ἀνθρώπων· præceptas ea legislatori Deo non placebant. Imo et ὥστε ἅπερ μὲν ἦν ἐντάλματα ἀνθρώπων, οὐκ ἤρεσκε doctores eorum pœnæ obnoxios faciebat. Tradebant ταῦτα τῷ νομοθέτῃ Θεῷ· ἀλλὰ καὶ δίκῆς ἐνόχους vero hæc Seniores Scribarum et Pharisæorum, laτοὺς εἰσηγητὰς αὐτῶν ἐποίει. Εἰσῆγον δὲ ταῦτα οἱ biis quidem se Deum colere verum dicentes, corde πρεσβύτεροι τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων, σέβειν vero ab eo procul remoti. Verus igitur filius et naμὲν τοῖς χείλεσι λέγοντες τὸν ἀληθινὸν Θεὸν, τῇ δὲ καρ tus Dei ac Patris, cujus legi suas præceptiones δια πόρρω διεστηκότες αὐτοῦ. Ὁ οὖν ἀληθινὸς Παῖς imperiti Israelitæ præferebant, ille, inquam, καὶ Υἱὸς ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὗ τῆς νομοθεσίας Servator noster et vanam ingratissimorum Juτὰς οἰκείας προέκρινον διδασκαλίας οἱ ἀγνώμονες ἐν dæorum in discipulos suos animadversionem obἸσραὴλ, οὗτος ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τήν τε ματαίαν κατὰ tundit, et cibos, tanquam Patris creaturam, ab τῶν μαθητων μέμψιν τῶν ἀχαρίστων Ἰουδαίων ἐπι- omni prava suspicione liberat, sicut et testatur στομίζων, καὶ τὰ βρώματα, ὡς τοῦ Πατρὸς ποιήματα, Evangelista: Non quod ingredilur, inquiens, in os, πάσης πονημᾶς ὑπολήψεως καθαρίζων, καθὰ δὴ συν- inquinat hominem, sed quod egreditur ex ere, illud * Matth. xx11, 21. 5 Matth. xv, 46. 57 Matth. XXII. 88 ibid. 8. 59 Matth. xv, 11. Οἰκείας. Ita lego pro οικίας, quod in me. exstat.

inquinal hominem s. Alibi vero iterum paucis ver- επιμαρτύρεται καὶ ὁ εὐαγγελιστής· Οῦ τὸ εἰσερχό bis concordiam et justitiam inter homines stabiliturus,ista præcipit: Quæcunque volueritis ut faciant vobis homines, eadem et vos facite illis 60. Hanc suam admonitionem et legem ut inculpatam et utilem commendaturus, addito elogio legis et prophetarum, obsignat: Ita enim, inquiens, habet lex et prophetæ “. Sic et parabola illa, in qua regnum cœlorum Servator noster cum homine bonum in agrum semen spargente comparat, non minus impios homines pudore suffundit. Nonne enim præsens mundus, et qui in ipso sunt, ad regnum Dei referri debent, quando agrum suum iisdem verbis vocat non semel, sed bis: agrum vero ait esse mundum, mundum autem ut agrum ita et regnum suum. Parabolam enim explicans: Serens bonum semen, inquit, est Filius hominis, ager vero est mundus. Bonum vero semen sunt filii regni: zizania autem filii mali; hostis denique, illa serens, diabolus est us. Audisne, quomodo mundum quidem suum, et eos, qui in eo sunt, semen suum appellet, quos et filios regni vocat, solam zizaniorum projectionem in hostem referens? Sed inquire argumentando, num quod manuum Conditoris vestigium tecum circumferas? In sequentibus enim clarissime mundum regnum suum pronuntiat. Quomodo? in consummatione, inquiens 6, mundi hujus, non autem futuri, mittet Filius hominis angelos suos, et colligent ex regno ejus, puta præsenti mundo, offendicula. Neque enim in futuro et æterno regno vel zizania crescunt, vel serit ea Malus, vel offendicula locum habent, ut ex eo angeli Filii hominis ista colligere valeant sicut et post factam istam collectionem zizania in fornacem ignis conjicientur. Tunc vero et justi in regno Patris sui lucebunt instar solis. Quid his Domini vocibus hinc ad deprimendam defectorum impietatem, hinc ad provehendam et amplificandam pietatem illustrius aut efficacius esse potest? Eæ enim mundum, et quæ in eo sunt, Christi et Servatoris; ipsum autem Dominum et Regem universi, ut in futuro ita in præsenti regno esse prædicant. Quid vero homines magis sensu, quam ipsa inanimata, destituti esse cupiunt? quandoquidem sol et terra et petræ, in quantum cum Domino patiuntur, principatum ejus publice edicunt, η At illos ne tum quidem pudet, cum imprudentiam suam ab iis vident castigatam. sexta enim, inquit, hora usque ad nonam tenebræ factæ sunt, el terra commota est, el petræ scissz sunt 6. Quæ enim inter creaturam malam et Dominicam perpessionem communio aut commiseratio intercedit? Nam secundum impiorum illorum placita terram superbire decebat et splendido habitu indui, quandoquidem videbat eum, qui conditori suo perniciem allaturus erat, tantis cruciatibus exponi. Quomodo vero post resurrectionem, cum nondum in Patris sinum, quem nunquam deseruerat, rediisset, a Patre accepit po- • Matth. vII, 12. σε Ibid. σε Matth. μενον, φησίν, εἰς τὸ στόμα κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ στόματος, ἐκεῖνο κοινοὶ τὸν ἄνθρωπον. Ἐν ἄλλοις δὲ πάλιν βραχέσι ῥήμασι τὴν ἐν ἀνθρώποις εἰρήνην καὶ δικαιοσύνην κρατύνων καὶ νομοθετῶν δι' ὧν ἔλεγε· Πάντα ὅσα ἂν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς. Ταύτης αὐτοῦ τῆς παραινέσεως καὶ νομοθεσίας τὸ ἀνεπίληπτον καὶ λυσιτελοῦν παρο ιστῶν, τῷ ἀξιώματι τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ἐπισφραγίζει· Οὕτω γὰρ ἐστι, φησίν, ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται. Ναὶ δὴ καὶ ἡ παραβολή, καθ᾿ ἣν τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν ἀπεικάζει ὁ Σωτὴρ ἀνθρώπῳ σπείροντι καλὸν σπέρμα ἐν τῷ ἀγρῷ αὐτοῦ, οὐκ ἔλαττον καταισχύνει τὴν ἀσέβειαν. Πῶς γὰρ οὐκ ἔστιν ὁ παρὼν κόσμος τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ ἐν αὐτῷ, ὁπότε αὐτοῦ μὲν τὸν ἀγρὸν αὐταῖς λέγει φως ναῖς, οὐχ άπαξ, ἀλλὰ καὶ δὶς, εἶναι δὲ τὸν ἀγρὸν τὸν κόσμον, τὸν δὲ κόσμον ὥσπερ ἀγρὸν αὐτοῦ, οὕτω καὶ βασιλείαν αὐτοῦ; ᾿Αναπτύσσων γὰρ τὴν παραβολὴν, Ὁ σπείρων τὸ καλόν σπέρμα, φησίν, ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ δὲ ἀγρός ἐστιν ὁ κόσμος. Τὸ δὲ καλὸν σπέρμα, οὗτοί εἰσιν οἱ υἱοὶ τῆς βασιλείας· τὰ δὲ ζιζάνιά εἰσιν οἱ υἱοὶ τοῦ Πονηροῦ· ὁ δὲ ἐχθρὸς ὁ σπείρων αὐτὰ, ἐστὶν ὁ διάβολος. Ακούεις πῶς τὸν κόσμον μὲν αὐτοῦ λέγει, καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ τοὺς ἐν αὐτῷ, οὕς καὶ υἱοὺς τῆς βασι λείας λέγει, μόνην δὲ τὴν τῶν ζιζανίων ἐπισποράν εἰς τὸν Ἐχθρὸν ἀποπέμπεις: 'Αλλ' ἐπίστησον τοῖς λογισμοῖς εἴ τι λείψανον τῆς τοῦ Πλάστου χειρὸς ἐν ἑαυτῷ περιφέρεις. Εν γὰρ τοῖς ἑπομένοις περιφα νῶς αὐτοῦ βασιλείαν ἀνακηρύττει τὸν κόσμον. Πῶς; Ἐν τῇ συντελείᾳ, φησί, τοῦ αἰῶνος τούτου, ἀλλ᾽ οὐχὶ νοῦ μέλλοντος, ἀποστελεῖ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ, καὶ συλλέξουσιν ἐκ τῆς βασι λείας αὑτοῦ, δηλονότι τοῦ παρόντος κόσμου τὰ σκάνε δαλα. Οὐ γὰρ ἐν τῇ μελλούσῃ καὶ ἀτελευτήτῳ, οὐ μενοῦν οὔτε ζιζάνια φύεται, οὔτε ταῦτα σπείρει ὁ Πονηρός, οὔτε συνίσταται σκάνδαλα, ἵνα ἐκ ταύτης οἱ ἄγγελοι τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου συλλέξωσιν αὐτά ἐπεὶ καὶ μετὰ τὴν ἐκ τῶν ἐνταῦθα συλλογὴν ταῦτα μὲν εἰς τὴν κάμινον τοῦ πυρὸς βάλλονται. Τότε δὲ καὶ οἱ δίκαιοι ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς αὐτῶν ἐκλάμπουσιν ὡς ὁ ἥλιος. Τί τούτων τῶν Κυριακῶν φωνῶν λαμπρότερον ἢ δυνατώτερον, καθελεῖν μὲν τὴν ἀποστασίαν, ὑψῶσαι δὲ καὶ κρατῦναι τὴν εὐσέ βειαν; δι᾽ ὧν τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ τοῦ Χρισ στοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνακηρύττουσι Δεσπότην δὲ καὶ βασιλέα τοῦ παντὸς ὥσπερ τῆς μελλούσης οὕτω καὶ τῆς παρούσης αναγορεύουσι βασιλείας. Τί δὲ φιλονεικοῦσι τῶν ἀψύχων γενέσθαι ἀναισθητότε ροι; ὁπόταν ἥλιος μὲν, καὶ γῆ, καὶ πέτραι, δι' ὧν τῷ Δεσποτικῷ συνέπασχον πάθει, τὴν αὐτοῦ δεσποτείαν κηρύττουσι, οὗτοι δὲ κἀκείνων τὴν ἄνοιαν αὐτῶν ἐλεγχόντων οὐκ αἰσχύνονται. Ἀπὸ γὰρ τῆς ἔκτης, φησίν, ὥρας ἕως ἐννάτης σκότος ἐγένετο, καὶ ἡ γῆ ἐσείσθη, καὶ αἱ πέτραι ἐσχίσθησαν. Τίς γὰρ 63 Matth. χχιν, 31. 64 Matth. 27, 45.

CONTRA MANICHEOS LIBER II. κοινωνία ἢ συμπάθεια πονηροῦ πλάσματος καὶ Δε- testatem in colum et terram,quorum, qui dederat, σποτικοῦ πάθους; Ἐχρἦν γὰρ μᾶλλον ὅσον, ἐπὶ τῷ τῶν ἀσεβῶν δόγματι, λαμπρύνεσθαί τε καὶ κόσμον περιβάλλεσθαι μείζονά τε καὶ περιφανέστερον, ἐφ' ῷ τὸν καθελεῖν παραγεγονότα τὸν πλάστην αὐτῶν τηλικοῦτον πάθος ἔβλεπον ὑφιστάμενον. Πῶς δὲ μετὰ τὴν ἀνάστασιν μὲν, οὔπω δὲ πρὸς τοὺς πατρι κοὺς ὁ μηδέποτε τούτους λιπὼν ἀνελθὼν κόλπους, παρὰ τοῦ Πατρὸς τὴν ἐξουσίαν λαμβάνει τοῦ τε οὐ. ρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὧν οὐκ ἦν Κύριος ὁ διδοὺς; Οὕτω γὰρ ἡ θεομάχος γλῶσσα δυσφημεῖ. Ἐπεὶ τούτοις δὲ εἰ ἀγροὶ καὶ οἰκίαι τῆς χειρός εἰσι τοῦ Πονηροῦ, πῶς ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τοῖς προθύμως ἠκολουθηκόσιν αὐτῷ μετὰ τῶν αἰωνίων ἀγροὺς καὶ οἰκίας ἐπαγγέλλεται παρασχεῖν, ἃ φαῦλά τέ ἐστι καὶ φαύλου ποιητοῦ, καὶ ὧν οὔτε Κύριος αὐτός ἔχειν, οὔτε ἄλλοις παρασχεῖν; Τί δὲ καὶ εἰς μισθὸν ἔδει φέρειν τὰ τοῦ Ἐχθροῦ τοῖς πάντα λιποῦσιν καὶ ἀκολουθήσασιν αὐτῷ, καὶ συμπεριλαμβάνειν αὐτοῖς ἐν τῷ δώρῳ, καὶ τὴν αἰώνιον ζωὴν ἀγαθοῖς συνάπτειν φαυλα, καὶ διὰ τῆς προσθήκης τοῦ χείρονος ἐνυβρίζειν καὶ ὁ ἂν ἦν χωρὶς τῆς προσθήκης κάλλιστον τῶν δώρων; Πῶς δὲ πάλιν ἐρωτησάμενος ὁ Σωτὴρ περί τῶν νομικῶν ἐντολῶν πρώτην μὲν εἶναι φησιν. Ακουε, Ἰσραήλ. Κύριος ὁ Θεός σου Κύριος εἷς ἔστι. Καὶ ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου; Δευτέραν δέ, ἢν οὐδὲ ἡ ἐρώτησις ἐπήτει. ᾿Αγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς ἑαυτόν. Καὶ οὐ μέχρι τούτου ἔστη, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπερωτῶντα σύμψηφον εὑρὼν οὐ μακρὰν ἀνεῖπεν εἶναι τὴν βασι λείαν τοῦ Θεοῦ. Πῶς γὰρ αἱ Μωσαϊκαὶ νομοθεσίαι, εἴπερ ἦσαν τοῦ Ἐχθροῦ, πρῶτον μὲν ἕνα Θεὸν καὶ Κύριον νομοθετοῦσιν εἰδέναι καὶ νοεῖν. εἶτα τοῦτον μόνον ἀγαπᾶν ἐξ ὅλης καρδίας, καὶ τὸν πλησίον ὡς ἑαυτόν; Εἰ οὖν ἕνα Θεὸν καὶ Κύριον ἀνακηρύττει Μωσῆς, καὶ παρὰ τοῦτον ἄλλον μήτε λατρεύειν, μήτε προσκυνεῖν, μετὰ δὲ ταύτην τὴν πρώτην ὡς ἀληθῶς ἐντολὴν, καὶ τὸ φιλάλληλον καὶ φιλάνθρωπον κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον τοῦ σωτηρίου προστάγματος νο μοθετεῖ, ποῦ ἡ πονηρὰ τῆς ἀποστασίας ἀρχὴ, Αλλ' ὁ μὲν Γραμματεὺς συνῆκε τοῦ Δεσπότου, τὴν Μω σεἰκὴν κυροῦντος φωνήν, ὅτι εἷς ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλος πλὴν αὐτοῦ. Οἱ δὲ τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων πλέον ἔχειν προσταχέντες, οὐδὲ τὴν ἐσχάτην μοῖραν τῆς εὐσεβείας σώζουσιν ἐν ἑαυτοῖς. Λουκᾶς δὲ ὁ τῶν Δεσποτικῶν ῥημάτων συγγραφεύς, πῶς τὸν Ζαχαρίαν καὶ τὴν Ἐλισάβετ ἐν τῇ παλαιά νομοθεσία βιοῦντας, δικαίους, καὶ τότε ἐνώπιον μαρ τορεῖ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὐκ ἐνώπιον ἀνθρώπων, καὶ πορευομένους ἐν πάσαις ταῖς ἐντολαῖς τοῦ Θεοῦ καὶ δικαιώμασιν ἀμέμπτως· εἶτα καὶ τὴν ἱερατείαν τὸν Ζαχαρίαν τελεῖν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ· καὶ τὸν νομικόν νεόν, ἐν ᾧ εἰσῄει, ναὸν προσαγορεύει τοῦ Θεοῦ; Ἐν αὐτῷ τε τὸν ἄγγελον ὀρθῆναι Κυρίου, καὶ τότε είνα: Τὸν ἀρχιστράτηγον Γαβριήλ, ὃς καὶ τὴν ἐκ * Matth. x, 29. * ibid. 30. non exsistebat Dominus? Ita enim lingua Deo adversa maledicit. Insuper vero si agri et domus a manu Mali proficiscuntur, quomodo bonus Deus, Servator noster, asseclis suis præter æterna bona et agros et domos exhibiturum se pollicetur,quippe quæ et mala sunt, et mali conditoris, et in quæ ipse potestatem non habet vel possidendi ea, vel aliis exhibendi? Quomodo vero fas erat, ea, quæ hostis sunt, præmii loco dare iis qui omnia reliquerant, et ipsum secuti erant, et inter præmia illa æternam quoque vitam reponere, atque adeo mala cum bonis conjungere, et accessione mali diminuere id quod sine illa accessione donorum omnium erat præstantissimum? Quomodo verus etiam Servator noster de præceptis legalibus interrogans primum dixit esse: Audi, Israel: Dominus Deus tuus Dominus unus est. Et diliges Dominum Deum tuum ex toto corde luo et tota anima tua, et ex omnibus viribus tuis, et ex omni mente tua 05. Alterum vero, quod quæstio ne requirebat quidem; Diliges proximum tuum ut te ipsum 66. Neque in eo acquievit, sed cum interrogantem sibi consentientem nactus esset, non procul ab eo esse dixit Dei regnum. Quomodo autem leges Mosaicæ, si quidem fuissent hostis, primum quidem unum Deum et Dominum scire se et agnoscere, atque eumdem solum ex toto corde, et proximum ut hominem ipsum amandum esse profiterentur? Si igitur unum Deum et Dominum prædicat Moses, nec præter eum alium coli vel adorari vult, post illud vero primum præceptum mutuum in homines amorem præcepto Servatoris nostri convenienter urget, ubi,quæso te,malum apostatarum principium locum habet? At Scriba quidem ille intelligebat Dominum. Mosaicam legem approbantem, quod scilicet unus sit Deus, nec ullus præter eum. Qui vero Scribis et Pharisæis meliores esse jussi sunt, ne minimam quidem pietatis partem sibi servant. Lucas vero, verborum Domini scriptor, quomodo Zachariam et Elisabetham, in veteri testamento viventes, justos, eosque coram Deo, non tantum coram hominibuɛ fuisse, et in omnibus Dei præceptis et statutis inculpate versatos testatur? Quomodo ait Zachariam sacerdotio coram Deo perfunctum? quomodo templum legale, in quod introibat, lemplum Dei appellat? et in ipso angelum Dei, eumque Gabrielem copiarum ducem, qui et nativitatem Domini ex Virgine, et ipsi illi intemeratæ Virgini et cum ea mundo nuntiavit, visum, precesque sacerdotis exauditas esse in Evangeliis affirmat,puerumque ibidem memoratum magnum coram Domino futurum, Spiritu item sancto plenum, multisque magni gaudii interpretem, nec paucis Israelitarum conversionis ad Deum auctorem, Spirituque ac virtute Eliæ usurum pronuntiat? Itaque evangelista, vel potius Deus, qui hæc per archangelum loquitur, non Joannem solum, qui gratiam propullulantem videbat, sed et

ράτῳ Κόρῃ, καὶ δι' αὐτῆς τῷ κόσμῳ εὐηγγελί σατο· καὶ τήν τε προσευχὴν τοῦ ἱερέως εἰσηκοῦσθα: διὰ τῶν εὐαγγελίων ἐβεβαίωσε, καὶ τὸν ἐκ τῶν Εὐαγγελίων παῖδα μέγαν ἐνώπιον ἔσεσθαι Κυρίου, καὶ πεπληρωμένον Πνεύματος ἁγίου, καὶ πολλῆς πολλοῖς ἀγαλλιάσεως πρόξενον, καὶ τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ οὐκ ὀλίγοις ἐπιστροφῆς αἴτιον γενέσθαι τῆς ἐπὶ τὸν Θεὸν, τῷ πνεύματι καὶ τῇ δυνάμει κεχρημένον τοῦ Ἡλίου. Ὥστε ὁ εὐαγγελιστής, μᾶλλον δὲ ὁ ταῦτα διὰ τοῦ ἀρχαγγέλου λέγων Θεός, οὗτος οὐχὶ τὸν Ἰωάννην μόνον, ὅς τὴν χάριν εἶδε βλαστάνουσαν. ἀλλὰ καὶ τὸν Ηλίαν, ὃς πολλῷ προϋπῆρχε τῆς χάρι τος, τὰς πλανωμένας ψυχὰς ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ, καὶ ὀπίσω τῶν δαιμονίων ἐκπορνευούσας ἐπὶ τὸν Eliam, qui diu ante gratiam exstitit, animas a vero Παρθένου τοῦ Δεσπότου γέννησιν, αὐτῇ τε τῇ ἀκης Deo aversas, et post Satanam scortantes, ad verum Deum convertisse testimonio, omni exceptione majori, confirmat. Iterum vero Zacharias Spiritu Dei repletur, et prophetas antiquos sanctorum appellat chorum. Erexit enim, inquit prophetans et per Spiritum sanctum loquens, cornu salutis in domo Davidis, filii sui 67. Et unde hoc demonstratur? Sicut locutus est, inquit, per os sanctorum a sæculo prophetarum suorum 6. Prophetarum, inquit, suorum, non autem hostis. Quid autem vaticinati sunt illi? Deum recordaturam testamenti sui sancti ºº,non sane, homo perditissime, hostis. Adhuc vero magis impiorum ora refrenaturus juramentum, quod Abrahamo patri nostro juravit, adducit, Ut daret nobis potestatem, ex manu inimicorum nostrorum li- ἀληθινὸν ἐπιστρέψαι Θεόν, ἀπαράγραπτον τὴν μαρ beratis sine timore in sanctitate et justitia ipsi serviendi 7º. Perpende quæ dicta sunt. Spiritus sanotus implet Zachariam, plenus eo prophetas antiquos sanctos Deique sacerdotes appellat, Mosis item testamentum prædicat sanctum, nobisque libertatem prænuntiat, et eum, qui Abrahamo juraverit, hujus libertatis datorem fore, eosque, qui cultum ipsi præstent, in sanctitate et justitia ei servire asseverat. Si hæc omnia Zacharias, Spiritu sancto repletus, edisserit, nonne spiritu malo pleni judicandi sunt,qui contraria his omnia contendant? Quid vero dicent amarulenti legis Mosaicæ accusatores, vel potius principatus Dei partitores, quando vident Jesum in Evangeliis Jerosolyma perductum, ibique Mosaica instituta observantem, sacrificia secundum præceptum legis Domini offerentem, brachiisque jueti Symeonis instar doni susceptum, qui inter cætera pietatis et justitiæ argumenta per Spiritum sanctum oraculum nactus, et communem Servatorem brachiis complexus est, et benedixit ei, el prænuntiavit, eum in salutem advenisse coram facie omnium populorum, et instar lucis ad illuminationem gentium, quæ posthaec in eum sint credituræ, divinus vero evangelista non satis habuit id; quod tunc gestum erat, contra impios hos homines commemorare, sed impudentiam eorum, ut videtur, previdens, etiam Annam, cujus tribus Aserem habebat auctorem, cum sene illo præsentem, Dominumque celebrantem, et de communi Domino eadem ac similia proferentem in sacra historia sistit. Quod vero postea contigit, multum omnino valet ad reprimendos et dejiciendos eos qui supercilium adversus divinam gloriam efferunt. Cum enim Jesus una cum Virgine Matre sua, quod ad carnem, et patre suo putatitio Hierosolyma profectus esset, peractis ibi, quæ sacer Codex præscribit, sacris, ipsisque postea domum revertentibus, et ob absen - tem puerum tum Matre secundum carnem, tum Patre putatitio sollicitis, et, quem desiderabant, quærentibus, is, qui omnium quidem conditor, sed ob amorem in homines Virginis erat flius: Quid me, τυρίαν παρέχεται. Πάλιν δὲ ὁ Ζαχαρίας Πνεύματος ἁγίου γίνεται πλήρης, καὶ τοὺς ἀπ' αἰώνων προφή της χορὸν ἁγίων κηρύσσει. Ηγειρε γάρ, φησὶ προσ φητεύων καὶ διὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου φθεγγό μενος, κέρας σωτηρίας ἡμῖν ἐν οἴκῳ Δαβίδ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ. Καὶ πόθεν ἡ ἀποδειξις; Καθὼς ἐλάλησε, φησὶ, διὰ στόματος τῶν ἁγίων τῶν ἀπ' αἰῶ νος προφητῶν αὐτοῦ, ἀλλ' οὐχὶ τοῦ Ἐχθροῦ. Καὶ τί προεφήτευσαν: Μνησθῆναι τὸν Θεόν διαθήκης ἁγίας αὐτοῦ, ἀλλ' οὐχὶ, τρισάθλιε, τοῦ Ἐχθροῦ. Ἔτι δὲ μᾶλλον τῶν ἀσεβῶν χαλινῶν τὰ στόματα, ὅρκον, ὃν ὤμοσε πρὸς ᾽Αβραὰμ τὸν πατέρα ἡμῶν, ἐπάγει Τοῦ δοῦναι ἡμῖν ἀφόβως ἐκ χειρὸς τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν ῥυσθέντας λατρεύειν αὐτῷ ἐν ὁσιότητι καὶ δικαιοσύνῃ. Συλλογίζου τὰ εἰρημένα. Πνεῦμα ἅγιον πληροῖ τὸν Ζαχαρίαν, καὶ πληρωθεὶς ἐκεῖθεν ἁγίους τοὺς ἀπ᾿ αἰῶνος προφήτας καὶ Θεοῦ θυηπό λους ἀναγορεύει, καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἡμῶν προφη τεύει, καὶ τὸν ὀμόσαντα πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ, ἐκεῖνον τῆς ἐλευθερίας εἶναι δοτῆρα κηρύσσει· καὶ τοὺς προσάγοντας αὐτῷ τὴν λατρείαν ἐν ὁσιότητι καὶ δι καιοσύνῃ λατρεύειν. Εἰ ταῦτα πλησθεὶς ὁ Ζαχαρίας Πνεύματος ἁγίου διῆλθε, πῶς οὐχὶ τοῦ πονηροῦ πλησθέντες πνεύματος οἱ τἀναντία τούτοις ἀπελέγχονται φωνοῦντες; Τί δ᾽ ἂν φαῖεν οἱ πικροὶ τῆς Μω· σαϊκῆς κατήγοροι διαθήκης, μᾶλλον δὲ τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας μερισταί, ὅταν ὁρῶσι διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ἀναγόμενον μὲν εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα τὸν Ἰησοῦν, τε λοῦντα δὲ τὰ Μωσαϊκά, καὶ φέροντα θυσίαν κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν νόμῳ Κυρίου, ἀγκάλαις δὲ δωροφορού μενον τοῦ δικαίου Συμεών, ὃς μετὰ τῆς ἄλλης εὐσε βείας καὶ δικαιοσύνης, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος χρηματισμὸν λαβὼν ἅμα τε ἐνηγκαλίζετο τὸν κοινὸν λυτρωτήν, ηὐλόγει τε αὐτὸν καὶ θεολογῶν προερή τευε σωτηρίαν παραγενέσθαι κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν λαῶν, καὶ φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν τῶν μετὰ ταῦτα πεπιστευκότων εἰς αὐτόν; Ὁ δὲ θεῖος εὐαγγελιστὴς οὐκ ᾑρκέσθη τὸ τότε μόνον γεγενημένον κατὰ τῶν ἀσεβῶν εἰπεῖν, ἀλλ'. ὡς ἔοικε, τὸ ἀναίσχυντον αὐτῶν προειδώς, καὶ τὴν ᾿Ανναν, ἧς ἡ φυλὴ τὸν ᾿Ασὴρ ἀρχηγὸν εἶχε, συμπαρουσάν τε τῷ 67 Luc. 1, 69. " ibid. 70. 6 ibid. 72. το ibid. 74, 75.

CONTRA MANICHEOS LIBER II. πρεσβύτῃ, καὶ ἀνθομολογοῦσαν τῷ Κυρίῳ, καὶ περὶ inquit, quærebatis? Nonne sciebatis me in iis quæ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου τὰ ἴσα καὶ ὅμοια προφητεύου- Patris mei sunt, esse debere 71? Idem illud templum σαν παραδίδωσι διὰ τῆς ἱερᾶς ἱστορίας. Καὶ τὸ μετὰ Patris sui vocans, quod perditorum ora mali prinταῦτα δὲ γεγονὸς ὕστερον πολλὴν ἔχει τὴν ῥώμην cipii altare injuste nominant. Quomodo vero hæreἐκκόψαι καὶ ταπεινῶσαι τῶν τὴν ὀφρὺν κατὰ τῆς ticorum temulentia alium cœli et terræ conditorem θείας δόξης ἐπαιρόντων. Συνανιόντος γὰρ εἰς τὰ Ἱε- petulanter fingit, cum Servator noster ipse, spiritu ροσόλυμα τῇ κατὰ σάρκα Παρθένῳ Μητρί, καὶ τῷ exsultans, ineffabili et incomprehensibili quadam νομιζομένῳ πατρὶ τοῦ Ἱησοῦ, καὶ τελεσθέντων, ὅσα confessione clamat: Confiteor tibi, Pater, Domine τὰ ἱερὰ λόγια λέγει. Εἶτα καὶ ἐν τῷ ἀνακομίζεσθαι cæli et terræ, quod abscondisti hæc sapientibus et inοἴκαδε τοῦ παιδὸς τοῦ παρόντος, καὶ διὰ τοῦτο τῆς telligentibus, et infantibus ista revelasti 18. Pater, κατὰ σάρκα μητρὸς καὶ τοῦ νομιζομένου πατρὸς Domine cœli et terra, genuinus filius clamat, sceleἀπορουμένων τε καὶ τὸν ποθούμενον ζητούντων, ὁ rata vero hæc hominum, impietatem omnem reconπάντων μὲν ποιητής, διὰ δὲ φιλανθρωπίαν παρθένου dentium, turba Servatori obloquitur,et coli terraπαῖς, Τί ὅτι, φησίν, ἐζητεῖτέ με; Οὐκ ᾔδειτε, ὅτι que dominum Beelzebul vocat. Si vero erat a malo, ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με; ἐκεῖνο τὸ quomodo legis gratiosæ auctor legisperitum tentanἱερὸν τοῦ Πατρὸς εἶναι καλῶν, ὃ τὸ τῆς ἀπωλείας tem ipsum, et vitam æternam quærere simulantem, στόμα τῆς πονηρᾶς ἀρχῆς θυσιαστήριον δυσφη- adlegem tanquam ad eximiam medicinam amandat,et μεῖ. ᾿Αλλὰ πῶς ἡ αἱρετική μέθη οὐρανοῦ καὶ γῆς ibi utquæsitum inveniret,adhortatur?Cumque legisἄλλον παροινοῦσα λέγει δημιουργόν, αὐτοῦ τοῦ Σω peritus duo prima præcepta iisdem verbis repetiisset, τῆρος ἡμῶν ἐν ἀγαλλιάσει τε πνεύματος καὶ τῷ eum bene respondisse Veritas ipsa ait, et de vita ἀῤῥήτῳ καὶ ἀνεπινοήτῳ τῆς ἐξομολογήσεως ἀνακρά- æterna, si secundum eu viveret, certum esse jussit. ζοντος· Ἐξομολογοῦμαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ ἀπεκάλυψας αὐτὰ νηπίοις; Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὁ γνήσιος υἱὸς βοᾷ, καὶ τὸ πᾶσαν ἀσέβειαν ἀποκρύπτον μύσος ἀντιφθέγγεται τῷ Σωτῆρι, καὶ τοῦ οὐρα νοῦ καὶ τῆς γῆς κύριον τὸν Βεελζεβούλ ὀνομάζει. Εἰ δὲ ὁ νόμος ἦν τοῦ Πονηροῦ, πῶς πάλιν ὁ νομοθέτης τῆς χάριτος τὸν ἐκπειράζοντα νομικὸν, καὶ τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον ὑποκρινόμενον ζητεῖν, ὡς εἰς μέγα ἵαμα τὸν νόμον παραπέμπει, κἀκεῖθεν εὑρεῖν τὸ ζητούμενον ὑποβάλλει; Τοῦ νομικοῦ δὲ τὰς δύο πρώτας αὐτοῖς ῥήμασι διελθόντος ἐντολὰς, καλῶς τε αὐτὸν ἀποκριθῆναι ᾿Αλήθεια ἔφη, καὶ, εἰ κατὰ ταύται που λιτεύοιτο, τὴν αἰώνιον ζωὴν κληρονομεῖν. ΙΓ΄. Ορα δὲ καὶ ἐξ ἄλλων τὴν ἰσοτιμίαν τοῦ νόμου α καὶ τῆς χάριτος ἵνα γνῷς ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ τῆς παλαιᾶς καὶ τῆς νέας διαθήκης νομοθέτης. ᾿Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύ σεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσι. Τοῦτο τῆς χάριτος· ὅρα δὲ καὶ τοῦ νόμου· Εὐκοπώτερόν ἔστι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν παρελθεῖν, ἢ μίαν κεραίαν τοῦ νόμου διαπεσεῖν Εἶδες πῶς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, τῆς ἀποστασίας τὸ θράσος προειδώς, τὰ ἴσα νέμει γέρα καὶ τὸ κλέος τῇ τε Παλαιᾷ καὶ τῇ Νέα Διαθήκη; καίτοι γε ἐν πολλοῖς πολλῷ προέχει τὰ τῆς χάριτος. Παιδαγωγὸς γὰρ ἦν ἐκεῖνος τῶν ἐν τῇ χάριτ:. 'Αλλ᾽ ἵνα δείξῃ τὸν αὐτὸν ἐκεῖνά τε καὶ τὰ παρόντα κατὰ διάφορον καὶ ἀποῤῥητον οικονομίας νομοθετῆσαι τρόπον, ταῖς αὐταῖς καὶ ἴσαις φωναῖς περὶ ἑκατέρας νομοθεσίας ἐχρήσατο. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ κατὰ τῶν ἀπειθούντων αὐτοῦ τοῖς φωτηρίοις διδά71 Luc. 11, 49. 72 Matth. x1, 25. XIII. Tu vero ex aliis quoque æqualem legis et gratiæ seu Evangelii dignitatem æstima, ut scias eumdem esse et veteris et novi testamenti legislatorem. Amen, amen, dico vobis: cœlum et terra transibit, verba vero mea non transibunt 73. Hoc ad doctrinam de gratia pertinet. Vide vero simile de lege: Facilius est, cælum el terram transire, quam unum apicem legis in terram cadere ". Vides quomodo Servator noster, defectorum insolentiam prævidens, æqualem dignitatem et gloriam veteri et novo. instrumento tribuat, quamvis in multis gratia multum præstet. Lex enim pædagogus erat ad ea, quæ sunt gratiæ. Ut vero ostenderet eumdem et præterita et præsentia pro diverso et ineffabili dispensationis modo constituisse, iisdem et similibus phrasibus de utraque legislatione usus est. Ita et contra eos qui non credunt salutari doctrinæ, non 74 Luc. XVI, 73 Matth. χχιν, 35. Τό ἱερόν. Hinc patet, τὰ τοῦ Πατρὸς & nostro de templo accipienda visa esse, quam sententiam plerique omnes ex veteribus et recentioribus ado. ptant,atque ex his nominatim.J.Vorstius in Dissert. sarr. lib. III, c. 12. J. Keuchenius in notis ad h. 1. Ludov. Cappellus item ad h. 1. et Lambertus Bos., De mysterio ellipseos Græcæ ling. Atque illi quidem in locutione hac elliptica vocem Tomois intelligi volunt. Ab his abeunt pauci, qui ellipsin per vocem πράγμασι supplentes, non tam templum quam res et negotia Patris hic innui existimant. Horum causam agit Jo. Buxtorfius, in Catalectis theologicophilolog. p. 29; et post eum data opera M. Jo. Casp. Kregel in epistola propemptica ad cl. Christianum Schoetgenium. Lipsiæ 1716, in 4 edita. (10.) Χάριτος. Evangelium hic innui et scopus Photii, et opposita vox νόμος satis evincit. Cam notionem locum habere in Joan. 1, 16: χάριν ἀντὶ χάριτος existimarunt veterum doctorum permulti, quos vide apud Catakerum in Adversar. sacr. c. 27; el J. Casp. Suicerum in Thesauro ecclesiast. p. 1498.

τὸν Μωσήν εἰσάγει. Μὴ γὰρ δοκεῖτε, φησίν, ὅτι ἐγὼ κατηγορήσω ὑμῶν πρὸς τὸν Πατέρα· οὐχὶ, ἀλλὰ τίς ἐστιν ὁ κατηγορῶν ὑμῶν, Μωσῆς δηλονότι, πρὸς τὸν Πατέρα· οὗ τοὺς νόμους αὐτὸς πιστευθείς, καὶ τὴν περὶ Χριστοῦ προφητείαν, ἀξιόπιστος ἂν κατήγορος εἴη, καὶ ἀπαράγραπτος μάρτυς τῶν μεγαλαυχούντων μὲν αὐτοῦ τοὺς νόμους καὶ τιμῶν καὶ στέργειν, μηδὲν δὲ τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ περὶ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν θεσπισθέντων προσιεμένων, ὃ κεφάλαιον ἦν καὶ κρηπίς, καὶ προοίμιον τῆς ὅλης αὐτοῦ νομοθεσίας, ἀλλὰ μηδὲ συναίσθησιν ἀναστολῆς λαβόντων τῆς εἰς τὸν προφητευ θέντα παροινίας τε καὶ θεομαχίας. Διὰ πολλῶν τοίς νυν Δεσποτικῶν φωνῶν, καὶ εὐ φωνῶν μόνον, ἀλλὰ alium vel accusatorem vel victorem, quam Mosen γμασιν οὐκ ἄλλον κατήγορον και θρίαμβον, ἀλλὰ affert. Ne existimetis enim, inquit, quod ego vos apud Patrem accusaturus sum 15. Non sane, sed est, qui vos accusat, Moses scilicet, apud Patrem. Hujus enim leges ipse sibi creditas una cum prophetia de Christo nactus, accusator omnino fide dignus et testis omni exceptione major erit contra eos qui lege ejus et colere et amare multum quidem glorientur, nihil vero eorum recipiant quæ ab ipso de communi nostro Domino et Servatore prædicta sunt, quod tamen et caput, et apex et initium totius legislationis ejus erat; imo nec correptione ob temeritatem eorum et pugnam adversus eum, qui prænuntiatus ab eo est, factam afficiantur. Postquam igitur multis Domini verbis, imo non verbis solum, sed et factis apostolorum, errorem illum καὶ πράξεων, ναὶ δὴ καὶ διὰ τῶν ἀποστολικῶν ἔργων confutatum dedimus, qui principatum regni Dei in duas contrarias partes scindit, quam tandem veniam sperare possunt illi qui post tot impietatis confutationes adhuc mali principii voluntati iis, quæ sapiunt et vivunt, obsecundant, et Patremfamilias universi Beelzebul vocant, Beelzebul vero Deum occultum, et ineffabilem, et Bonum, et Patrem, ut fwdiora non dicam, renuntiant, nec victoriam Domini a calumniantibus Judæis relatam stupent ac reverentur, quam per illorum latus non minus, si non magis et illustrius, a præsenti defectione reporlavit. Impietatem enim, quam utrique communem habent, etiamsi novus ille apostata audacius se hac in parte jactat, objectans dicebat: Omne regnum in partes scissum, non consistel 7. Quoniam enim improbi et stupidi Judæi, videntes Creatorem et animas et corpora morbis liberantem, Beelzebul miracula hæc transcripserunt, ita et defectionis bujus propugnatores opera manuum ejus in eumdem transferunt. Propterea ex merito eamdem Domini voce utriusque partis pugnam Deo intentatam confuderis. Quod si enim indivisum Omnipotentis imperium dividatur, divisum nunquam consistet. Sed prima illa divisio viam sternet, ut in mille distrahi queat, nec unquam certam sedem locumque consequi possit. Quemadmodum itaque uterque deprehenditur contra Deum pugnare, Judæus scilicet et apostata, ille quidem miracula, hic vero creaturas Dei hosti adscribens, ita contra utrosque valet communis et invincibilis Domini rejectio. XIV. Sed quo devenitis, homines! cur Domino relicto, conservum vestrum, vel potius servum et apostatam, et universæ nostræ naturæ inde ab initio insidiatorem conditorem vobis constituitis? cur Creatori renuntiantes ei vos traditis, qui interitum nostrum quærit, et non animæ solum, sed et corpori perniciem afferre conatur? cur ad lucem cæculitis? cur vero tenebras cum luce permulaslis? Evigilate ex crapula, surgite ex lethali sopore, 76 Joan. V, 76 Matth., x11, 25. τε καὶ ῥημάτων τῆς πλάνης ἠλεγχμένης, ἢ τὸ κρά τος τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας εἰς ἀρχὰς ἀντικειμένας σχίζει, τίνα λοιπόν συγγνώμην ἔχουσιν οἱ μετά του σούτους τῆς ἀσεβείας ἐλέγχους ἔτι τῷ τοῦ Πονηροῦ, δι' ὧν τε φρονοῦσι καὶ δι᾿ ὧν βιοῦσι, καθυπηρετοῦντες θελήματι· καὶ τὸν μὲν Οἰκοδεσπότην τοῦ παντὸς Βεελζεβούλ καλοῦντες, τὸν δὲ Βεελζεβούλ Θεὸν κρύ φιον καὶ ἄῤῥητον, καὶ ἀγαθὸν, καὶ πατέρα, ἀλλ' οὐκ ἂν εἴποιμι τὸ ἀθειότερον, ἀποφαίνοντες· καὶ μηδὲ τὸν πρὸς τοὺς δυσφημοῦντας τῶν Ἰουδαίων Δεσποτικὸν ἐκτεθηπότες καὶ κατακτήσουνες θρίαμ βον, ὃν δι' ἐκείνων οὐδὲν ἔλαττον, εἰ καὶ μὴ μᾶλλον κατὰ τῆς νῦν ἀποστασίας. Κοινόν γὰρ αὐτοῖς τὸ θεομαχεῖν, εἰ καὶ νεανικώτερον ὁ ἀποστάτης θρα σύνεται προτείνων ἔλεγε· Πᾶσα βασιλεία ἐφ' ἑαυ τὴν μεριζομένη, οὐ συσταθήσεται. Ἐπεὶ γὰρ οἱ τῶν Ἰουδαίων ἀγνώμονες τον Πλάστην ὁρῶντες ἀπελαύνοντα καὶ ψυχῶν καὶ σωμάτων τὰ πάθη, τὸν Βεελζεβούλ ταῖς θεοσημείαις ἐπεφήμιζον, καὶ οἱ τῆς ἀποστασίας ὑπέρμαχοι τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ εἰς τὸν αὐτὸν ἀναφέρουσι. Διὰ τοῦτο δικαίως τῇ αὐτῇ Δεσποτικῇ φωνῇ καὶ τὸ θεομάχον ἀμφοῖν στηλιτεύοιτ' ἄν. Καὶ γὰρ εἴπερ ἡ μία τοῦ παντο κράτορος ἀρχὴ διατέτμηται, οὐκ ἂν συσταίη τμη θεῖσα. ᾿Αλλ' ἡ πρώτη τομὴ ὁδὸς καθέστατα: τοῦ καὶ εἰς μυρία διαιρεθῆναι, καὶ μηδεμίαν ἕδραν καὶ στάσιν μηκέτι δύνασθαι λαβεῖν. Ὥσπερ οὖν ἑκάτε ρος ἀλίσκεται θεομαχῶν, καὶ ὁ Ἰουδαῖος καὶ ὁ ἀποστάτης, ὁ μὲν τὰς θεοσημείας, ὁ δὲ τὰ δημιουρΟ γήματα τοῦ Θεοῦ διδοὺς τῷ Εχθρῷ, οὕτω κατ' ἀμοιν κοινὴ καὶ ἄφυκτος ἡ ἀπόφασις ἡ Δεσπο τική. ΙΔ΄. Ἀλλ᾽ ὦ ποῖ φέρεσθε, ἄνθρωποι! τί τὸν Δεσπότην ἀφέντες τὸν ὁμόδουλον, μᾶλλον δὲ δοῦλον καὶ ἀποστάτην, καὶ τῆς ὅλης ἡμῶν ἀπ' ἀρχῆς ἐπίβουλον φύσεως δημιουργὸν ἑαυτοῖς ἐπιγράφετε; τί τὸν Πλάστην ἀθετοῦντες τῷ τὴν φθορὰν ἡμῶν ζητοῦντι καὶ σπουδάζοντι, οὐ τὴν τῆς ψυχῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ σώματος ἑαυτοὺς ἐγχειρίζετε; τί πρὸς τὸ φῶς ἐτυφλώθητε: τί δὲ τὸ σκότος τοῦ φωτὸς ἠλλάξασθε; Ἐκνήψατε τῆς μέθης· ἀνάστητε τοῦ

CONTRA MANICHAOS LIBER III. ψυχοφθόρου χάρου· ἀναλάβετε τῆς ἀπωλείας ἑαυ· eripite vos perditioni. Quomodo vero feri hoc τούς. Καὶ πῶς ἂν γένοιτο τοῦτο; εἰ τῶν πράξεων, ἐν αἷς ἔχει τὸ κράτος ὁ Ἐχθρός, ἀποστροφὴν μελετήσοιτε, πρότερον πορνείαν, δι' ἧς φθείρεται μὲν τὸ σῶμα, φθείρεται δὲ τὴν χαλεπωτέραν φθορὰν ἡ ψυχή, τὸ αὐτοδέσποτον διδοῦσα δουλεύειν τοῖς πάθε σιν· ἀδικίαν, ἧς ἐπικρατούσης οὔτε οἰκία, οὔτε πόλις, οὔτε βίος όλως ἀνθρώπινος διασώζεται. ἐπιορκίαν, τὴν βυθίζουσαν τὴν ψυχὴν εἰς καταφρόνησιν τοῦ Θεοῦ· μισαδελφίαν, δι' ἧς ὁ κοινὸς ὑδρίζεται πλάστης· ὁ γὰρ τὸ πλάσμα μισῶν δωρεάν, τὴν εἰς τὴν Πλάστην διαβιβάζει παροινίαν. Μια σήσατε ψευδολογίαν, συνιέντες, ὡς ὁ τοῦ ψεύδους πατὴρ ὁ διάβολος ἐστι. Μυσάχθητε συκοφαν τίαν, ἥτις τῶν ἀνελπίστων κακῶν πολλὰ καὶ ὁρᾶσθαι κατεπράξατο φύγετε την μιαιφονίαν· ἀπ' homicidium: hostis enim ab initio homicida ἀρχῆς γὰρ ὁ Ἐχθρὸς ἀνθρωποκτόνος ἦν· τὴν φιλαρ γυρίαν, εἰ μήτι ἄλλο, τὸν Ἰούδαν ἐννοοῦντες· βδελύ ξασθε κλοπὴν καὶ δόλους κατὰ τοῦ πλησίον, καὶ γάμων ἀλλοτρίων διαφθοράς, καὶ τρυφὴν, καὶ ἀκολασίαν, καὶ μέθην τῆς πολιτείας ὑμῶν ἐκκαθάρατε· τούτοις γὰρ συνεισέρχεται. τούτοις ἥδεται ὁ Ἐχθρός. Ἐν τούτοις λαμβάνει τὴν ἰσχὺν καταδουλώσαι μὲν τὸ φρόνημα ὑμῶν, καὶ διαστῆσαι τοῦ δημιουργήσ σαντος Θεοῦ, πεῖσαι δὲ πλάσματα, καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι αὐτοῦ· ἂν τῶν ἔργων αὐτοῦ τῶν τε εἰρημένων καὶ τῶν παραπλησίων ἀποστῆτε, καὶ αὐτὸς ἀφίσταται ἀφ᾽ ὑμῶν, οὐκ ἔχων οἷς ἑδρασθῇ, καὶ οἷς ἐπαναπαύσηται ἐν ὑμῖν. Καὶ τότε ὑμῖν ἡ θεία χάρις ἐπιλάμψασα ἐναυγάσει πλάστην ἐπιγιγνώσκειν καὶ δημιουργόν, οὐ τὸν ἐπίβουλον ἐχθρὸν, ἀλλὰ τὸν ἀγαθὸν καὶ φιλάνθρωπον Θεόν, ἐν ᾧ ἐκτίσθη τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, ἀρχαί, καὶ θρόνοι, καὶ ἐξουσίαι καὶ δυνάμεις, καὶ ὁ παρών σύμπας καὶ ὁρώμενος κόσμος. Καὶ γὰρ δι' αὐτοῦ πάντα γέγονε, κἂν ἡ ἀποστασία, προκαταλαβοῦσα τῆς ψυχῆς τὰ ὄμματα, τὸν δημιουργὸν βλέπειν οὐ δίδωσιν. Ἕως δ᾽ ἂν τοῖς τοῦ Πονηροῦ καθυπηρετῆτε θελήμασιν, καὶ τῷ βορβόρῳ τῶν αἰσχρῶν ἡδονῶν συναναφύρησθε, καὶ ἀντὶ τῶν σωτηρίων πόνων τῇ ψυχοφθόρα ραστώνη συναναστρέφησθε, οὐμενοῦν οὐκ ἂν ὑμῖν ἡ θεία καὶ οὐράνιος ἐναστράψη αἴγλη οὐδὲ ἐκστήσηται τοῦ κράτους τῶν ψυχῶν ὑμῶν καὶ τῶν λογισμῶν ὁ Εχθρός, τοῖς ἔργοις ἔχων δεδουλωμένους. Πλὴν ἔτι ταῖς διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος μαρτυρίαις ὁδηγεῖν η ὑμᾶς πρὸς τὸ φῶς τῆς εὐσεβείας καὶ τὴν ἀποστασίαν ἐλέγχειν, οὐμενοῦν οὐκ ἂν τὸν ὄκνον τῆς ἐπιμελείας προελοίμεθα. Α΄. Καί μοι τὰς ἀκοὰς ἀδεκάστους, καὶ μηδὲν λήμμα τοῦ πονηροῦ φερούσας ἀναπετάσατε, καὶ συνδιασκοπεῖτέ μοι τῶν τὴν Παλαιὰν Νομοθεσίαν potest? si ab actionibus illis, in quibus hostis vig posita est, avertere vos laboretis: et primum quidem a scortatione, per quam perditur corpus, multoque magis anima, a qua libertatem habetis indulgendi affectibus; tum ab injustitia, qua dominante nec domus, nec civitas, nec vita hominis omnino conservatur; a perjurio, quod animam in contemptionem Dei præcipitem agit: ab odio proximi, per quod communis Creator injuria afficitur: qui enim creaturam sine causa odit, impotentiam suam in ipsum conditorem transfert. Odio porro habeatis mendacium, cogitantes mendacii patrem esse diabolum; aversemini fraudulentiam, quæ mala etiam non sperata conciliavit; fugite erat; avaritiam item, Judam, nisi aliud quidquam, recogitantes; exsecremini furtum et dolos contra proximum, itemque adulterium, et luxum et incontinentiam, et temulentiam a vitæ vestræ rationibus alienam habeatis. His enim consuescit, his delectatur hostis; in his facultatem accipit mentes vestras sibi subjiciendi, et avertendi a Deo conditore, persuadendique creaturis, ut suæ et sint et appellentur: si vero ab operibus ejus tum commemoratis tum illorum similibus abstineatis, etiam ipse abstinebit a vobis, non babens quidquam, in quo innitatur et acquiescat. Tunc vero divina gratia affulgens illuminabit vos, ut conditorem et opificem agnoscatis, non inimicum illum insidiatorem, sed bonum illum et hominum amicum Deum, per quem creata sunt omnia, visibilia et invisibilia, magistratus, et throni, et potestates, et virtutes, et præsens omnis ac visibilis mundus. Per ipsum enim omnia facta sunt, quamvis defectio illa, mentis oculos fascinans, conditorem videre non patiatur. Quoad enim Mali voluntati obsecundatis, et sordibus turpium voluptatum maculamini, et pro salutaribus laboribus delicias animæ noxias sectamini, nunquam certe divinus et cœlestis splendor vos illustraverit, neque potestatem in animas et mentes vestras amiserit hostis, quas scilicet per actiones sibi subjectas habet. Interim nequaquam, posthabita industria, testimoniis Spiritus sancti vos ad lucem pietatis ducere, et defectionem confutare pigrabimur. SERMO III. I. Aperite mihi, o mei, aures castas, et quæ nullum Mali dogma ferunt, mecumque considerate injurias in Deum sententias eorum qui Vetus TesVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Δήμμα. Vox dialecticis familiaris est, qua propositiones argumenti a conclusione distinguunt. Latini itidem per sumptionem vertunt, præeunte Cicerone, lib. 11, De divinatione: Sed demus tibi duas islas sumptiones, et quæ λήμματα appellant dialectici. Confer Diogenem Laertium De vitis philosophorum, lib. 11, § 107, et adde Ezechielis Spanhemii Notas ad Aristophanis Nubes, v. 456. Apud Stoicos idem est λήμμα quod alias dicitur πρότασις. Lege Egid. Menagium, ad Laert. vit, 3. Ego in versione voci ampliorem subjeci notionem, quam scilicet scriptoris mens subjicere ipsi videbatur.

γὰρ ἐστιν αὕτη τοῦ Πονηροῦ, πῶς ἀνέσχετο λαβεῖν τὸ βιβλίον ταὐτῆς, ὁ τὸν Πονηρόν καθελεῖν παραγε γονώς; καὶ εἰς πολλῶν ἀναγνῶναι ἀκοὰς, δι' ὧν προεκηρύττετο τα περὶ ἑαυτοῦ, καὶ οὐκ ἀναγνῶναι μό. νον, ἀλλὰ καὶ διαμαρτύρασθαι, ὅτι Ταῦτα νῦν πε πλήρωται ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν· καὶ τὸν ἐνιαυτὸν, ὅς ἐστι περίοδος χρόνων ὁ δὲ χρόνος μέτρον κινήσεως αἰσθητῆς, τοῦτον ἀνακηρύξαι δεκτὸν Κυρίῳ; Πῶς δὲ πάλιν ἐν τῇ τοῦ Λαζάρου καὶ τοῦ πλουσίου παραβολῇ ὁ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς ἡμῶν Δεσπότης Μωσέα καὶ τοὺς προφήτας τῆς σωτηρίου ἐπιστροφῆς καὶ μεταμελείας διδασκάλους ἀποκαλεῖ; Ἔχουσι γὰρ, φησί, Μωσέα καὶ τοὺς προφήτας ἀκουσάτωσαν αὐτῶν. 'Αρα γὰρ ὁ ἐπὶ κοινῇ τοῦ tamentum calumniantur. Quod si enim illud a Malo ἐνυβριζόντων τοῦ φρονήματος τὸ ἀντίθεον est, quomodo illius codicem is, qui ad destruendum Malum venit, recipere sustinuit, et multis audientibus legere ea quæ de se prænuntiata erant, neque legere solum, sed et testari, ac dicere: Hæc nunc impleta sunt in auribus vestris 17; ac præterea annum illum, qui est periodus temporum, sicut tempus est mensura motus sensibilis, ut acceplum Deo prædicare 18. Quomodo vero etiam in parabola de Lazaro et divite optimus et hominum amantissimus Dominus noster Mosen et prophetas salutaris conversionis et ponitentia magistros appellat? Habent enim, inquiens, Mosen et prophetas: audiant illos”. Nunquid enim is qui in communem hominum salutem nostram naturam suscepit, doctrinæ suæ initiatos, et ab errore liberatos, ad servos et γένους σωτηρία τὴν ἡμῶν φύσιν ἀναλαβὼν τοὺς ministros hostis amandarit, ut salutie fant compotee? Quis creatura Dei exsistens, vere et serio hunc tantæ insaniæ gradum admittat? Porro si veteris instrumenti auctor Malus est, quomodo veritatis fons præcipit: Scrutamini Scripturas, quia in illis invenietis vitam æternam 80? Ubi enim est vita lerna, in quibus aculeus peccati dominatur? Ubi vita æterna, in quibus homicida leges fert, el præcipit? Talia scilicet lingua Deo inimica proferre audet. Si præterea vetus testamentum a Malo est, quomodo Veritas ipsa ait: Si crederetis Mosi, crederetis et mihi: de me enim is scripsit ". Non gane ait: Si in nonnullis crederetis Mosi, sed simpliciter ipsum ut fide dignum renuntiat. Quomodo vero iterum adversus eos, qui circa dissolutionem G conjugii suspensos se gerebant, atque in patrocinium perturbationis suæ ad Mosen provocabant, suscepta strenue Legislatoris causa ait: Moses ob duritiem cordis vestri permisit vobis dimittere uxores. Ab initio vero non erat ila 82. Unde autem id probat? Qui enim fecit eos, inquit, marem et feminam fecit 3. Itaque ea, quæ Servator in Evangeliis de conjugio sanxit, ab illo proficisci ait qui creaturis suis et operibus leges fixerit, et Mosen testatur non contempsisse leges in creatione latas, sed ex certis circumstantiis de postulatis ejus aliquid remisisse. Legi enim creationis ab initio factæ mea, inquit, lex concordat, solutio vero conjugii a dispensatione et dispositione Mosis pendet. Ob duritiem * Luc. 1, 21. 78 ibid. 19. 7º Luc. xvi, 29. 83 ibid. 9. μυσταγωγουμένους παρ' αὐτοῦ, καὶ τῆς πλάνης ἀπαλλαττομένους, εἰς τοὺς θεράποντας καὶ ὑπηρέ τας ἀνέπεμπε τοῦ Ἐχθροῦ, καὶ τότε σωτηρίας τυχεῖν; Καὶ τίς ἂν ἀνάσχοιτο πλάσμα Θεοῦ ὑπάρχων ἀληθῶς τῆς τοσαύτης ἀπονοίας τὴν ὑπερβολήν; Πάλιν δὲ, εἰ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης νομοθέτης ὁ Πονηρός, πῶς λέγει τῆς ἀγαθότητος ἡ πηγή· Ἐρευνάτε τὰς Γραφάς, ὅτι ἐν αὐταῖς εὐρήσετε ζωὴν αἰώνιον; Ποῦ γὰρ ἡ αἰώνιος ζωὴ, ἐν οἷς τὸ κέντρον τῆς ἁμαρ τίας πολιτεύεται; ποῦ ἡ αἰώνιος ζωή, ἐν οἷς ὁ ἀνα θρωποκτόνος νομοθετεῖ, καὶ παρακελεύεται; τοῦτο γὰρ ἡ θεομάχος γλῶσσα θρασύνεται. Χωρις δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ ἡ Παλαιὰ τοῦ Πονηροῦ· πῶς ᾿Αλήθεια λέγει· Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψεν; Οὐκ εἶπεν· Εἰ ἔν τισιν ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἀλλ᾽ ἁπλῶς αὐτοῦ τὸ ἀξιό πιστον ἀνεκήρυξε. Πῶς δὲ πάλιν πρὸς τοὺς κεχηνό τας περὶ τὴν διάλυσιν τῶν γάμων καὶ τὸν Μωσήν εἰς συνηγορίαν τοῦ πάθους προβαλλομένους λαμπρῶς ὑπερμαχῶν τοῦ νομοθέτου φησὶν, ὅτι Μωσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν ὑμῖν ἀπολύσαι τὰς γυναῖκας. ᾿Απ᾿ ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως· Καὶ πόθεν τὴν ἀπόδειξιν προάγει; Ο γὰρ ποιήσας αὐτοὺς, φησίν, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς· ὥστε ἅπερ ἐνομοθέτει ὁ Σωτὴρ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις περὶ τῆς συζυγίας, ἐκ τοῦ θεμένου ἐν τοῖς αὐτοῦ πλάσμασι καὶ ποιήμασι τοὺς φύσει νόμους προελθεῖν ἐδήλου καὶ τὸν Μωσῆν οὐ καταφρονητὴν τῶν διὰ τῆς πλάσεως δεδομένων νόμων, ἀλλ' ἐκ πε80 Joan. v. 39. 81 ibid. 46. 89 Matth. xix, 8. Γένος, hominum. Ita vertendum esse supra probavi in notis ad lib. 1 Photii, p. 139 (supra col. 83, not. 86). Ex limine hoc sermonis patere videtur eum δραμόντος. pro concione habitum fuisse ad audientes, quos scilicet hic ad attentionem iis verbis excitat, quæ_ad legentes non æque bene accommodari possunt. Hujus rei vestigia et infra occurrent, quemadmodum et in Gne hujus libelli diserte mentio ft τῆς ὁμιλίας. Et parum abest, quin idem de superiori libello asse ram, cujus extrema verba, quæ étiam continuationem hujus commentationis sperare jubent, concionis sacra babitum satis luculente sistunt. Περίοδος χρόνων. Plenius et disertius annum definit Pollux, l. Liv: Ενιαυτὸς, ἔτος, δωδε κάμηνος χρόνος ηλίου περίοδος περιελθόντος ἐξ ὡρῶν εἰς ὥρας τοῦ θεοῦ, κύκλον τοῦ ἀστέρος περιΕρευνάτε. Ιmperandi itaque notione accepit verbum hoc Photius, quemadmodum et veterum Ecclesiæ Græcæ doctorum plerique omnes, quorum loca cumulate attulit Jo. Caspar Suicerus in Thesauro ecclesiastico, tom. I, p, 1210.Ex recentioribus Erasmus Schmidius in Animadversionibus ad N. T. super hunc locum indicandi notionem præferendam studiose contendit, paucos nactus approbatores. Vide quæ olim in hanc rem scripsi ad Casauboniana, p. 297. Sed de hoc loco alias.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. dissolubilem vero conjugii nexum, quem ego præcipio, et is qui hominem ab initio condidit, per diversam quod ad corpus creationem opere ipso idem mecum ante edixit, et constituit. Ideo addit: In hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhærebit propria uxori, eruntque duo illi in carnem unam 84.» Ut vero rectius intelligas, quis sit, qui ita formarit corpora, ipse et eum qui conjunxit, et qui condidit, eadem opera appellat. Ail enim: Quod itaque Deus conjunxit, homo ne separet & Testatur Servator, quod diversitas formæ viri et feminæ a Deo, qui super omnia est, profecta sit, quodque conjunctionem illam indissolubilem conservare oporteat, Mosaica vero doctrina ad duritiem cordis ριστάσεως τὸ ἐκείνων ἠρεμεῖν ὑπενδιδόντα δικαίω- enim cordis vestri, inquit, scripsit ista Moses. Inμα Τῷ γὰρ νόμῳ τῆς ἀπ' ἀρχῆς διαπλάσεως, φησίν, ὁ ἐμὸς συμφθέγγεται νόμος. Τὸ δὲ διέσιον τῆς συζυγίας, συγκαταβάσεως ἐστι καὶ οἰκονομίας Μωσαϊκῆς. Πρὸς γὰρ τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν, φησίν, ἔγραψε Μωσῆς. Τῆς δὲ συναφείας τὸ ἀδιάλυ τον, δπερ ἐγὼ νομοθετῶ καὶ ὁ πλάσας ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸν ἄνθρωπον διὰ τῆς κατὰ τὸ σῶμα διαφόρου διαπλά σεως, τὰ αὐτά μοι τοῖς ἔργοις προεῖπε καὶ προδι ωρίσατο. Διὸ ἐπάγει· Ἐν τούτῳ καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα, καὶ προσκολληθήσεται τῇ ἰδίᾳ γυναικί, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. Ινα δὲ σαφέστερον μάθης, τίς ὁ διαπλάσας οὕτω τὰ σώ ματα, αὐτὸς εἰσάγων τὸν ζεύξαντα συνεισάγει καὶ τὸν Πλάστην. Φησίν γάρ· Ο οὖν ὁ Θεὸς ἔζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. Μαρτυρῶν ὁ Σωτὴρ, ὅτι eorum, qui legi obnoxii erant, tanquam ad circumκαὶ ἡ κατὰ σχῆμα διαφορὰ τοῦ πλάσματος ἀνδρὸς τε καὶ γυναικὸς, Θεοῦ τε τοῦ ἐπὶ πάντων ἐστὶ δημιούργημα, καὶ ὅτι συντηρεῖν ὀφείλει τὸ ἀδιάλυτον εἰς συνάφειαν. Καὶ ὅτι ἡ Μωσαϊκὴ εἰσήγησις τὴν σκληροκαρδίαν τῶν νομοθετουμένων περίστασιν εἶχε καθέλκουσαν εἰς ἐλάττωσιν τοῦ κατὰ τὴν πλάσιν σεσιγημένου νόμου τὸ ἀξίωμα. Β΄. Ἑτέρῳ δὲ λόγῳ εἰ πονηρᾶς ἦν ἀρχῆς ἡ Πα λαιὰ, πῶς ὁ τὴν χάριν συνάπτων τῷ νόμῳ Χριστὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν λέγει· Πολλοὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν ἃ βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον; Πῶς γὰρ ἠθέλησαν ἰδεῖν οἱ τοῦ Πονηροῦ τὰ τοῦ Ἀγαθοῦ; ἡ γὰρ ἐπιθυμία τοῦ ᾿Αγαθοῦ ὁρμῆς ἀγαθῆς βλάστημά ἐστι. Καὶ πάλιν πῶς λέγει· ᾽Αβραὰμ εἶδε τὴν ἡμέραν τὴν ἐμὴν, καὶ ἡγαλλιάσατο; Ποῦ γὰρ ἀκόλουθον, ποῦ δὲ δυνατόν, τὸν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἄνθρωπον εἰς τοσοῦτον ὕψος ἀναχθῆναι θεωρίας καὶ δυνάμεως, ὥστε ἰδεῖν τὴν ἡμέραν τῆς ἐπιδημίας τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ, καὶ ἀγαλλιάσασθαι; μάλιστά γε τοῦ θεσπεσίου Παύλου διαμαρτυρομένου καὶ λέγοντος ὅτι τὸ κατὰ Χριστόν μυστήριον, καὶ ἡ παρουσία τοῦ Σωτῆρος ἔλαβε τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας τοῦ κόσμου, καὶ τὸν κοσμοκράτορα. Εἰ οὖν καὶ αὐτὸν τὸν κοσμοκράτορα τὸ μυστήριον ἔλαβε, πόθεν αὐτοῦ οἱ θερά ποντες τοῦτο προεῖπον καὶ προεθεάσαντο; Σὺ δὲ λυι καὶ τὸ περιφανέστερον ἔνι τὴν ἀσέβειαν ἐλέγχον stantiam seu conditionem respexerit, quæ de amplissimo legis, in creatione silentio præteritæ, postulato aliquid detraheret. II. Ut vero ad alia transeamus, si mali principii vetus testamentum fuit, quomodo, qui gratiam cum lege conjunxit, Christus, Servator noster, ail: Multi justi desiderarunt videre quæ videtis, sed non viderunt 86. Quomodo enim progenies Mali voluit videre, quæ sunt Boni? Cupiditas enim Boni ab impetu bono proficiscitur. Quomodo idem alibi dicit: Abraham vidit diem meum, et exsultavil 8. Qui enim consequi, et qui fieri potest, ut homo Veteris Testamenti ad eam visionis dignitatem perveniat, ut diem nativitatis boni Dei conspiciat et lætetur? præcipue cum divinus Paulus testetur et dicat, quod mysteriuin Christi et adventus Servatoris potestates et principatus mundi, ipsumque mundi dominum latuerit. Quod si igitur et ipsum mundi dominum mysterium illud latuit, unde servi ejus id viderunt ante et perspexerunt? Tu vero audi et aliam eamque luculentiorem impietatis confutationem.Quando enim incredula et male sedula Sadducæorum 84 Gen. 11, 24; Matth. ΣΙΣ, 5. ss Matth. xix, 6. 86 Matth. x111, 17. 87 Joan. viii, 56. Δικαίωμα, postulata. Ita vocem istam h. 1. reddendum censui, quæ alioquin in Novo Fwdere in scriptoribus ecclesiasticis, πολύσημος est. Vide eam in rem Jac. Capellum in Observationibus sacris, p. 190; Jac Altingium, tom. V. Opp., p. 363; et Jac. Guffetum in Commentario suo linguæ Hebr. p. 882. Δικαιώματα πολέμου de legibus seu juribus belli profani scriptores dicunt. Vide Valesium, ad Notas Maussaci, p. 273. Οικονομίας. Vocis hujus significatus egregio, at solet, evolvit Thomas Gatakerus, in Notis ad Marcum Antoninum, lib. x1, § 15. Vide et Jo. Casp. Suiceri Thesaurum ecclesiast. suo loco, et Observationes sacras, pag. 25 seq. Dionys. Petavium in Dogmatibus theologicis, de incarnatione, 11, n. 1,et De Trinitate, p. 112; nec non Isaacum Casaubonum, ad Epist. Gregor. Nysseni, p. 90 seq. novissime autom Georg. Hichesium, in Præfatione ad Jo. Ernesti Grabii scriptum posthumum Some instances of the defaults and omissions in M. Whistons Collection of testimonies, p. 33, seq. Διαφορὰ τοῦ πλάσματος. Ηaec igitur sexus diversitas instar symbolici præcepti fuisse videtur Photio, ex quo veteres indissolubilem conjugii nexum, quem Christus diserte ursit, tanquam creatoris institutis conformem, discere potuerint. Επιδημίας. Fa voce scriptores ecclesiastici utuntur ad Christi, Domini nostri, adventum in carnem significandum. Vide loca ejusmodi apud Suicerum in Thesauro eccles. suo loco. Videntur autem illi eam mutuam sumpsisse a profanis gentilium scriptoribus, qui adventum deorum suorum, quem in urbes, ipsis acceptas, fieri consuevisse crodebant, eadem exprimebant voce. Vide Henr. Valesii Notas ad Eusebii Histor. ecclesiast. p. 185. Λέγοντος. Alludere videtur ad locum Pauli., in Epist. ad Ephes. 111, 9, 10; etc. his similes, Rom. xvi, 25; 11, Tim. 1, 9, 18; ubi tamen diserte mali dæmonis, hoc mysterium ignorantis, non fit mentio, quamvis ratione sensus subintelligi possit.

' περίεργον ἑπτὰ μὲν ἔπλαττεν ἀδελφοὺς, μίαν δὲ ταὶ τὴν αὐτὴν παρὰ μέρος ἥρμοζον αὐτοῖς γυναῖκα, καὶ τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν ἀναιρεῖν τῷ πλάσματι διεμηχανώντο, ὁ Σωτὴρ διαπυνθανομένοις αὐ· τοῖς τὸ διὰ τοῦ πλάσματος, ὡς ἐνόμιζον, ἄπορον, καὶ τίνος ἔσται τῶν ἑπτὰ γυνὴ, ἀπαιτοῦσιν, πρῶτον μὲν ἐπετίμησεν αὐτοῖς τῆς πλάνης ὡς τὰς Γραφὰς εὐκ εἰδόσι. Καίτοι τις ἐπιτίμησις τοῖς ἀγνοοῦσι τὰ τοῦ Πονηροῦ; Θ δὲ προστίθησιν ἐκ τῆς ἀγνοίας τῶν Γραφῶν, ἕτερον αὐτοῖς ὀνειδισμόν χαλεπώτερον, μηδὲ τὴν δύναμιν αὐτοὺς εἰδέναι τοῦ Θεοῦ. Εἶτα τρανότερον τὸ τῆς ἀναστάσεως ἀναπτύσσων μυστήριον· Ἐν γὰρ τῇ ἀναστάσει, φησίν, οὔτε γαμούσιν, οὔτε ἐκγαμίζονται, ἀλλ᾿ ὡς ἄγε factio soplem finxit fratres, eorumque singulis suc- ἄκουε. Ηνίκα γὰρ τὸ Σαδδουκαίων ἄπιστόν τε καὶ cessu temporis unam eamdemque uxorem tribuit, atque hoc figmento suo corporum resurrectionem avertere conata est, Servator illis insolubile, quod in commento suo esse opinabantur, opponentibus, quærentibusque, cujusnam ex septem istis futura sit uxor, primum quidem exprobravit tanquam Scripturas ignorantibus 88. At quomodo animadversio in eos cadit qui ignorant quæ Mali sunt? At ille ex ignoratione Scripturarum aliud idque gravius ipsis impingit probrum, quod scilicet nec potentiam Dei norint. Hinc mysterium resurrectionis clarius expositurus: In resurrectione enim, inquit, neque uxores ducunt, neque elocantur, sed ut angeli Dei in cœlo sunt ". Imo imprudentiam hauc adhuc fortius efficaciusque castigaturus, et partim gratis γελοι τοῦ Θεοῦ ἐν οὐρανῷ εἰσιν. Ἔτι δὲ σφοδρό ac legis concordem harmoniam expositurus iisdem vero, ac eadem opera recentibus adversariis plagas ex lege Mosaica inflicturus: Nonne legistis, inquit, quod a Deo dictum est: Ego sum Deus Abrahami, et Deus Isaaci, et Deus Jacoli 90. Quo ipso diserte 08tendit, quod Abraham et Isaac et Jacob æternæ vitæ hæredes sint, et quod Deus æternus, ac resurreotionis auctor, et, qui hinc pendet, fructus largitor illorum sit Deus. Adjungit vero in sequentibus hæc: Non itaque Deus mortuorum Deus est, sed viventium 1. Atque hæc monuit, ut omnem impiorum hominum prætextum eluderet. Neque etiam omisit commemorare, ubi ista scripta exstent, sed per sanctum Marcum exclamat, in libro Mosis Deum hæc ad ipsum dixisse 9. Quod si igitur Deus Deus mortuorum non est, sed potius apud eum vivit Abraham, vivit Isaac, vivit Jacob, omnesque, qui eamdem vivendi rationem sectati sunt, similesque sunt angelis Dei in cœlo, quomodo a malo principio, ceu impii isti nugantur, orti dicentur illi, qui ad veteris testamenti præscripta se composuerunt? τερόν τε καὶ ἰσχυρότερον διελέγχων τὴν ἄνοιαν, καὶ ἅμα μὲν τῆς χάριτος καὶ τοῦ νόμου τὴν σύμφω νον ἀλληλουχίαν τρανολογῶν, ἅμα δὲ καὶ πληγὴν αὐτοῖς διὰ τῆς Μωσαϊκης νομοθεσίας και θιείς, καὶ δι' ἐκείνων τοῖς νῦν ἀποστάταις, Οὐκ ἀνέγνωτε, φησί, τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Ἐγώ εἰμι ὁ Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ ὁ Θεὸς Ἰσαὰκ, καὶ ὁ Θεὸς Ἰακώβ; δεικνύς τε ἐναργώς διὰ τούτων ὅτι Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ τῆς αἰωνίου ζωῆς κληρονόμοι, καὶ ὅτι Θεὸς αἰώνιος, καὶ τῆς ἀναστά σέως εἰσηγητὴς, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀπολαύσεως δου τὴρ ὁ τούτων Θεός. Συνάπτει δὲ καὶ κατὰ συνέχειαν· Οὐκ ἔστιν οὖν ὁ Θεὸς Θεὸς νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. Καὶ ταῦτα εἶπεν, ἵνα πᾶσαν τῶν δυσσεβῶν περικόψῃ πρόφασιν. Οὐδὲ, ἔνθα γέγραπται, παραλέλοιπεν, ἀλλὰ διὰ τοῦ ἱεροῦ ἀνακράζει Μάρκου, ὡς ἐν τῇ βίο βλῳ Μωσέως ὁ Θεὸς ταῦτα εἴρηκε πρὸς αὐτόν. Εἰ οὖν ὁ Θεὸς Θεὸς μὲν νεκρῶν οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ζῆ μὲν παρ' αὐτῷ ᾽Αβραὰμ, ζῇ δὲ Ἰσαάκ, ζῇ δὲ Ἰακώβ, καὶ πάντες ὅσοι τὴν αὐτῶν ἐζήλωσαν πολιτείαν, καὶ εἰσὶν ὡς ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ ἐν οὐρανῷ, πῶς πονηρᾶς ἀρχῆς, ὡς ἡ πονηρία φησίν, οἱ κατὰ τὴν παλαιὰν βεβιωκότες πολιτείαν; Γ΄. Ἔτι δὲ μᾶλλον διελέγχοιτο ἂν τῆς ἀποστασίας τὸ φρόνημα, ἐπειδὰν τοὺς βουλομένους τυχεῖν τῆς εἰσόδου τῶν οὐρανῶν παρακελευόμενος ὁ Σωτὴρ διὰ τῆς στενῆς πύλης ἀγωνίζεσθαι εἰσελθεῖν, τοὺς μὲν ἐῤῥᾳθυμηκότας περὶ τὴν ἐντολὴν, ὡς τῆς ἀκηδίας ἐργάτας, ἔνθα ὁ κλαυθμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόνω των ἀποπέμπει. Εἰσάγει δὲ, πανταχόθεν συνάγων τοὺς σπουδάσαντας περὶ τὴν ἐντολὴν, ἐν τῇ βασιλεία αὐτοῦ, καὶ τούτους ἀνακλίνων ἐν αὐτῇ (ἐπίστησον, ἄνθρωπε, τὸν νοῦν!) τὸν ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, καὶ 94 ibid. 9 Marc. III, 26. III. Adhuc vero magis refelli potest apostatarum sententia, quandoquidem Servator eos, qui cœlum ingredi cupiant, ad studium per angostain portam introeundi exhortatus, vicissim negligentes hujus mandati, tanquam operarios incuriæ illuc allegat, ubi sit fetus et stridor dentium. Cumque undiquaque colligeret, qui se studiosos præcepti in regno suo præstiterint, iisque locum in eo assignaret, (adverte, o homo, mentem!), Abrahamo, et Isaaco, et Jacobo primum vindicat. Ait enim: Si audire no98 Matth. xx11, 29. 89 ibid. 30. ** ibid. 31, 32, Τὴν σύμφονων. Ila lego pro συμφωνίαν, quod erat in ms. Atque id quidem locum tueri poterat, si particulam xal inter utramque vocem excidisse statuas. Sed placet prius. Πληγήν. Καθιέναι πληγήν, æque recte dici tur, quam καταφέρειν πληγήν, qua phrasi usus est Plutarchus, lib. ut, De fortuna Alexandri, observante Henrico Stephano in Thesauro linguæ, quemadmodum etiam καθιέναι λόχον pro submittere insidias, dixerunt alii. 'Ακηδίας. Videri poterat legendum ἀδικίας. Hæc enim Christi phrasis est Luca XIII, 27. Ac præterea ex veterum ratione pronuntiandi 7 per feri facile poterat, ut ἀδικίας pro ἀκηδίας & librario scriberetur. Sed tuendam tamen codicis lectionem existimo, quia de negligentibus et inouriosis hominibus hic sermo est.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. Ἰακὼβ καὶ τοὺς προφήτας προανακλίνει. Λέγει γάρ litis, (quid fet?) ubi videritis, et Abrahamum, et Κἂν μὴ βούλησθε ἀκούειν· ὅταν ὄψησθε Αβραάμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ καὶ πάντας τους προφήτας ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ, ὑμᾶς δὲ ἐκβαλλομένους ἔξω; Καὶ τίνες οἱ ἐκβαλλόμενοι ἔξω, ἢ δηλονότι ὅσοι κατὰ μίμησιν τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ τῶν προφητῶν οὐκ ἐπολιτεύσαντο; Εἰ δὲ ὅσοι τὸν βίον αὐτῶν καὶ τὴν εὐσέβειαν οὐκ ἐζήλωσαν, τῆς βασιλείας ἐκβάλλονται τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰς τὸν κλαυ θμὸν καὶ βρυγμὸν τῶν ὀδόντων ἀποῤῥίπτονται, τίς ἂν ἀντάξιος εὑρεθείη τιμωρία τοῖς ἐπὶ τοσοῦτον ἐξοιστρήσασι μανίας; Ω στομάτων ἀπυλώτων καὶ τῷ πατρὶ τοῦ ψεύδους ἑτοίμως ὑπηρετουμένων, ὡς καὶ λῃστὰς καὶ κλέπτας καὶ τοῦ Πονηροῦ πλά σματα, καὶ ὑπηρέτας πολμᾶν ἐνυβρίζειν! Οἱ δὲ μηδὲ μέχρι τούτου τὴν λύσσαν ἱστῶντες, ἀλλὰ καὶ τὸν χαριζόμενον ἡμῖν τὴν αἰώνιον ζωὴν, καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ὅς ἐστι Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, Θεὸς ζώντων καὶ οὐ νεκρῶν, πονηρὰν ἀρχὴν καὶ πονηρῶν ἔργων δημιουργὸν δυσφημοῦντες, τὰ ὡς ἀληθῶς τοῦ Πονηροῦ πλάσματα ἆρ᾽ οὐχὶ τὴν διὰ πυρὸς καὶ τοῦ σκότους ἡτοιμασμένην τῷ διαβόλῳ ποινὴν διαπαντὸς εἰσπραττόμενοι οὐκ ἐλάτο τονα τῆς τόλμης τίσουσι δίκην; Οὐδὲ τὸ χάσμα δὲ τὸ μεταξὺ τοῦ πλουσίου καὶ τοῦ Λαζάρου πεφρίκασιν, ὃ ὰ [πο] τειχίζει μὲν τοὺς μετὰ τοῦ ᾽Αβραὰμ εὐφραινομένους, ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς βασάνοις κολαζομένων. Αλλ' οἴμοι! κἂν μὴ νῦν τὴν αἴσθησιν τῆς τιμω ρίας οὐκ ἔχοντες τὴν ἀπειλὴν τοῦ Σωτῆρος οὐ τεθή πασι, τότε δή, τότε πείρᾳ τὸ πικρὸν τῆς βασάνου μαθόντες, κἂν οὐδὲν κέρδος εὑρήσουσιν, πολλὴν καὶ μακρὰν καὶ ἀτελεύτητον ἑαυτῶν ποιήσονται τὴν κατάγνωσιν! Μάλιστα γὰρ ἐπειδὰν τὸν ᾿Αβραάμ, κατὰ τὴν τοῦ πλουσίου παραβολήν, εἰς ἐπικουρίαν καλοῦντες, ὃν ἐχλεύαζον, ἐλεοῦντα οὐχ εὑρήσου σιν Εἰ γὰρ ὁ εἰς τὸν Λάζαρον παροινήσας τῶν Αβραμιαίων κόλπων φοβερῷ χάσματι ὑπερορίζεται, καὶ τῷ ἀκοιμήτῳ πυρὶ τὴν δίκην τῆς ἀφιλανθρώπου γνώμης ἀπαιτεῖται· καὶ τῆς μακαρίας ἐκείνης εὐ φροσύνης καὶ ἀναπαύσεως γλίχεται μὲν ἀπείργετα: δὲ, καὶ φλέγεται μὲν τὴν γλῶσσαν, ὀδυνᾶται δὲ πικρὰς ὀδύνας· καὶ τότε τῆς παροινίας οὔσης, ὅτι μὴ μετέδωκε τῷ ὁμοφυεῖ συμπαθείας, ἀλλ' οὐχ ὅτι χλεύην ἐπήνεγκεν, ἢ δυσφημῶν ὤφθη· πῶς οὐκ ἂν πολλαπλασίως καταφλεχθείη καὶ τὸ στόμα καὶ ἡ γλῶσσα, καὶ τὰ σπλάγχνα πάντα, τῶν τοιαύτην και ταχεόντων παροινίαν τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ δι᾿ αὐτοῦ πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργὸν τὴν θεομαχίαν παραπεμπόντων; Εἰ δέ μοι συνέπου τοῖς ἐφεξῆς καὶ συνεπισκόπει. Δ΄. Ὁ Σωτὴρ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τὸ μεγαλαυχοῦν τῶν Ἰουδαίων καὶ μιαιφόνον καὶ ἄπιστον στηλιτεύων, καὶ ἀναξίους κρίνων γονῆς τῆς ᾿Αβραμιαίας, κἂν ἐκεῖθεν αὐτοῖς κατῄει τὸ φῦναι, Εἰ τέκνα ἦτε, φησί, τοῦ ᾽Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἂν τὰ ἔργα τοῦ 3 Joan. VIII, 39. Isaacum, et Jacobum, et omnes prophetas in regno Dei, vos vero foras ejectos? Qui vero sunt ejecti illi, nisi isti, qui ad exemplum Abrahami et Isaaci et Jacobi vitam non composuerunt? Quod si vero e regno Dei expellendi sunt, et ad fletum atque stridorem dentium amandandi, qui vitam pietatemque eorum imitatione non expresserunt, quæ tandem pœna statuenda est digna illis, qui eo insaniæ processerunt? O effrenata hominum ora, Patri mendacii adeo inservientium, ut et latrones et fures, et Mali progeniem ac servos eos appellare audeant! Nonne vero illi, qui ne hic quidem furori suo obicem ponunt, sed et eum, qui vitam æternam regnumque caleste nobis largitur, qui idem est Deus Abrahami et Isaaci et Jacobi, Deus viventium non autem mortuorum,tanquam malum principium et malorum operum opificem calumniantur; nonne, inquam, illi, utpote Mali vere progenies, supplicium, per ignem et tenebras diabolo paratum, perpeluo provocantes, dignam facinore audacissimo poenam luent? Et ne sic quidem hiatum, qui inter divitem et Lazarum interjectus est,quique animas, cum Abrahamo convivantes, ab illis separat, qui æternis cruciatibus affliguntur, expavescunt? Vah, quam misere homines, qui nullum pœnæ sen sum nunc habentes ab ipsis Servatoris minis sibi non timent, eo, eo, inquam, tempore acerbitatem dolorum experiundo edocti, nullumque operæ suæ lucrum capientes, contra se ipsos duram, longam et non revocandam sententiam ferent! Idque in prio mis tunc, ubi secundum parabolam de divite prolatam Abrahamum in auxilium vocantes, eum, quem antea ludibrio habuerunt, nulla sui miseratione tactum invenient. Si enim homo in Lazarum injurius ab Abrahami sinu per tremendum hiatum excluditur, et igne nunquam finiendo inhumanitatis suæ pœnam luit, ac æternæ illius beatitatis et quietis desiderio capitur quidem, sed non politur; linguaque insuper uritur, et acerbissimos sentit dolores, ob eam tantum insolentiam, quod non misertus est hominis sibi similis, non autem, quod ludibrio aut conviciis affecit, quomodo non longe gravius illorum os et lingua et viscera omnia urentur, qui in Abrahamum se tam insolentes præstiterint, et per ejus latus communem Dominum et conditorem instar hostium oppugnarint? Tu vero et reliqua mecum considera ao perpende. IV. Servator arrogantiam, homicidia et incredulitatem Judæorum in Evangeliis castigans, eosque stirpe Abrahami, quamvis hinc orti essent, indignos judicans, Si filii, inquit, Abrahami essetis, Abrahami opera faceretis. Tunc nec hic subsistens, sed Μt. Ita ms. Malim legere μέν. Εὐρήσουσιν. Sic lego pro εὐρίσουσιν quod erat in ms.

ulterius progrediens in triumphante de iis confuta- 'Αβραάμ. Καὶ ὁ θρίαμβος οὐ μέχρι τούτων, ἀλλὰ tione, subjungit: Non estis filii Abrahæ, sed diaboli. Ita enim ratio statuere jubet, illius quemdam et nomen et genus referre, cujus mores et genium in vita imitando exprimit. Quod si vero vetus testamentum mali, ceu inepte tradunt, principii esset, et Abraham ad illud pertineret, dicendum fuisset, filii estis Abrahami et filii diaboli, ex utroque enim, quod ut Deus odio, ita amore hostis prosequitur, Judæi utrumque colentes reprehendi poterant. Quomodo vero alibi iterum Servator illis, qui Abrahami sint, regnum calorum hæreditatis instar adjudicat, illisque jungit eos qui se ex toto corde et sine exceptione præceptorum studiosos præstiterint, purumque cultum exhibuerint, adeo ut convictum cum illis in regno calorum tanquam præclarum aliquod et mirandum præmium polliceatur? Dico enim vobis, guod multi ab oriente et occidente venient, et recumbent cum Abrahamo et Isaaco et Jacobo in regno calorum s. loccine vero sit præmium eorum qui ipsum agnoverunt? hoccine donum pro illis qui cædes pro eo sustinuerunt? hæccine prærogativa? hæccine merces? quod cum ministris Mali et esse, et numerari et versari possint? Quomodo hæc et alia hujusmodi tulerint aures divinis sermonibus assueta? V. Si vetus testamentum a diabolo erat, quomodo Matthæus et Lucas, Servatoris genealogiam recensentes, inter majores ejus et patres numerant illos, G quos vetus inter decora sua habet? Nunquid eniın in bonum Deum cadere potest externa species et simulatio? Nam non minima pars defectionis hujus et sectæ est, ut adversus Verbi incarnati adventum vel hoc modo insaniat. At enimvero quomodo Deus optimus vel quoad speciem et simulate, vel vere et opere ipso eos, qui in testamento, quod illi ad Malum referunt, eminuerant, majores suos et patres esse jusserit,atque adeo aliquid ejusmodi assumpserit, cujus conditorem hostem esse non ignorabat? Et quomodo non ex alio populo ratus est, qui scilicet vim et potentiam diaboli non repetita vice experlus sit, sed ex illo prodiit, quem leges veteris testamenti formarunt et finxerunt, deinde vero post primam illam eamque malam creationem ad actiones moresque longe pejores perduxerunt et incitarunt? Si vetus testamentum Deum auctorem non habet, quomodo violatores legum conditoris naturalium, et lasciviæ se permittentes, voluntatique hostis penitus subjectos, igne punit, et impiorum ausorum pœnas luere jubet? Malum enim pœnas reposcere impietatis, qua ipse delectatur, et cujus ipse auctor est, qui vel cogitarit omnino vel dixerit, nonne is insanire merito credatur? Apostata vero ait hostem 94 Joan. VIII, 30. or Malth. viu, 11. καὶ σφοδρότερον αὐτῶν καθαπτόμενος ἐπάγει, λέγων. Οὐκ ἐστὲ τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ, ἀλλὰ τοῦ διαβόλου ἐστέ. Πολὺ γὰρ ἡ γνώμη κραταιὸν ἐκείνου τὴν κλῆσιν καὶ τὸ γένος ὑπελθεῖν, οὗ τὸ γνήσιον ἐν τῇ μιμήσει φέρει τῆς ζωῆς. Εἰ δ᾽ ἦν ἡ Παλαιὰ κατὰ τὰς ἀθέτους φωνὰς τοῦ Πονηροῦ, ταύτης δὲ ὁ ᾿Αβραὰμ, ἴσον ἦν εἰπεῖν· Τέκνα τοῦ ᾽Αβραὰμ, καὶ τέκνα τοῦ διαβόλου· δι' ἑκατέρου γὰρ ἅ μισεῖ μὲν ὁ Θεὸς, στέργει δὲ ὁ Ἐχθρὸς, ἐλέγχονται τιμῶντες ὁμοίως οἱ Ἰουδαῖοι. Πῶς δὲ καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν ὁ Σωτὴρ τοῖς περὶ Αβραὰμ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν εἰς κλῆρον ἀφο ορίζει, καὶ συντάττει τούτοις τοὺς ὁλοψύχῳ γνώμῃ τῶν τε προσταγμάτων φύλακας ἀπροφασίστους δε δειγμένους καὶ καθαροὺς αὐτῷ τὴν λατρείαν προς ενεγκόντας, καὶ ὥσπερ τι μέγα καὶ θαυμάσιον ἔπε αθλον διδοὺς, τὴν μετὰ τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ ἐπαγγέλλεται συναυλίαν; Λέγω γὰρ ὑμῖν, ὅτι πολλοὶ ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν έξουσι, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν. Αρὰ γὰρ τοῦτο ἔπαθλον τοῖς ἐπεγνωκόσιν αὐτόν; ἄρα τοῦτο δῶρον τοῖς, ὅσοι τὰς σφαγὰς ὑπέσχον ὑπὲρ αὐτοῦς; τοῦτο φιλοτιμία; τοῦτο ἔπαθλον, τὸ μετὰ τῶν θεραπευόντων τοῦ Πονηροῦ καὶ συνεῖναι, καὶ συναριθμεῖσθαι, καὶ συναγελάζεσθαι; Καὶ ποία ἂν ταῦτα ἀνέξεται ἀκοὴ ῥημάτων ὅλως ἔχουσα ἀκοὴν θείων; Ε΄. Καὶ εἰ ἡ Παλαιὰ τοῦ διαβόλου ἦν, πῶς ὁ Ματθαῖος καὶ Λουκᾶς τὴν τοῦ Σωτῆρος ἀναπτύσσοντες γενεαλογίαν, προγόνους αὐτοῦ καὶ πατέρας τους, οὓς ἡ Παλαιὰ κλέος είχεν, ἀναγράφουσι; Πῶς γὰρ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ᾗ ἐν σχήματι καὶ ὑποκρίσει; Ἔστι γάρ, ἔστι τις τῆς ἀποστασίας ταύτης οὐκ ὀλίγη μοῖρα, καὶ ταύτην τὴν λύσσαν κατὰ τῆς ἐνσάρκου τοῦ 18γου παρουσίας προφέρουσα. ᾿Αλλὰ πῶς ὁ ᾿Αγαθὸς ἢ κατὰ σχηματισμὸν καὶ ὑπόκρισιν, ἢ ἐν ἀληθείᾳ καὶ ὑπάρξει τοὺς ἐν τῇ πονηρᾷ διαπρέψαντα; Διαθήκη πατέρας καὶ προγόνους ἑαυτοῦ γενέσθαι κατεδέξατο, καὶ τοιούτου σπέρματος ἐπιλαβέσθαι, οὗ πλάστην οὐκ ἠγνόει τὸν Πολέμιον; Καὶ πῶς μὴ ἐξ ἀλλου ἔθνους προῆλθεν αὐτὸς, ὁ μὴ δευτέραν εἶχεν ἐνέρ γειαν τοῦ πονηροῦ, ἀλλ' ἐξ ἐκείνου πρόεισιν ὁ τῆς Παλαιᾶς οἱ νόμοι διεμόρφουν τε καὶ διετίθεντο, καὶ μετὰ τὴν ἀπ᾿ ἀρχῆς πονηρὰν πλάσιν πονηροτέροις ἄλλοις ἔργοις καὶ ἔθεσιν ἐπαιδαγώγουν τε καὶ διέπλατ τον; Καὶ εἰ μὴ ἦν ἡ Παλαιὰ τοῦ Θεοῦ, πῶς τοὺς ἀθετήσαντας τοὺς ἐν τῇ φύσει νόμους τοῦ Πλάστου, καὶ εἰς ἀσέλγειαν μὲν ἐξοκείλαντας, τῷ θελήματι δὲ παντελῶς καταδουλωθέντας τοῦ Ἐχθροῦ πυρὶ κολάζει. καὶ τὴν τῶν τε τολμημένων δίκην ἀπαιτεῖ; τὸν Πονηρὸν γὰρ δίκην ἀπαιτεῖν τῆς αὐτὸν τερπούσης καὶ ἐκ αὐτοῖ προϊούσης πονηρᾶς ἐργασίας, πῶς οὐκ ἂν εἴη ὅλως ἢ ἐννοηθῆναι [ἢ λεχθῆναι] οὐ μανικόν; Ὁ δὲ ἀποστάτης τῶν πονηρῶν ἔργων τοὺς πονηρούς πονηρῷ πλά Κραταιόν. Malim legere κραταιοί, quia alioquin hiulca videtur oratio.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. aliam malam,ignem scilicet, ad pœnam vocare, eosσματι ἄλλῳ τῷ πυρὶ τὴν τιμωρίαν εἰσπράττεσθαι homines malorum operum auctores per creatoram λέγει τὸν Ἐχθρόν ἐτῶν τοῖς σαρκὸς πάθεσι και τασυρέντας κατακλυσμῷ κολάζει Μισοπονήρου γὰρ ἐστι καὶ ἀγαθοῦ καὶ δικαίου, τό τε κακὸν ἀναστέλλειν, καὶ τοὺς πρὸς τὴν ἁμαρτίαν, ἀναιδευσαμένους τὴν ἴσην εἰσπράττεσθαι τιμωρίαν, ἀλλ' οὐχὶ πονηροῦ ποθεν, οὐδὲ φιλοῦντος καὶ νομοθετοῦτος τὴν ἁμαρτίαν. 5. Ἵνα δὲ μάθῃς ἀκριβέστερον, ὡς ὁ αὐτός ἐστιν ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος Θεός, ὅ τε τοῦ δικαίου ἔκδικος ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ ὁ ἐν τῷ χάριτι, ξηραίνει μὲν τὴν συκήν καρπὸν αὐτῷ μὴ προσενεγκοῦσαν, μυρίαις δὲ ἀπειλαῖς ὑποβάλλει τοὺς αὐτῷ μὴ πειθομένους, καὶ τὸ σφοδρότερόν τε καὶ ἀμίμητον τῆς κολάσεως, εἰς τὸ ἐξώτερον πῦρ τὸ ἡτοιμασμένον τῳ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ, τοὺς παραβεβηκότας αὐτοῦ τοὺς νόμους καταδικάζει. Καὶ κατ' ἀρχὰς μὲν προσκαίρῳ πυρὶ καὶ ὕδατι τιμωρεῖται, ἐπὶ τέλει δὲ διαιωνίζοντι καὶ ἀτελευτήτῳ. Ορᾶς πῶς τὸ μισοπόνη ρον πανταχοῦ ὥσπερ καὶ τὸ φιλάνθρωπον γνώρισμά ἐστι καὶ μαρτύριον τῆς ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ; Καὶ οὐκ αὐτὸς μὲν ταῦτα πράττει, τοὺς μαθητὰς δὲ τῆς τοιαύτης πράξεως ἀναστέλλει; ἀλλὰ Πέτρος μεν ὁ ἐν τῇ χάριτι λαμπρὸς τὸν ᾿Ανανίαν καὶ τὴν Σάπφειραν ψευδολογίας θάνατον ἔλαβε τὴν δίκην Παῦλος δὲ, ὁ θερμὸς τῆς χάριτος κήρυξ καὶ διδάσκαλος τῆς οἰκουμένης, τυφλὸν μὲν εὐθὺς ποιεῖ τὸν Ἐλύμαν, αὐτὸς μαθὼν, ἐξ ὧν πέπονθεν, ὅσον ἡ ποινὴ κέρδος φέρει. Τὸν δὲ πεπορνευκότα Κορίνθιον παραδίδωσι τῷ Σατανᾷ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκός. ᾿Αλέξανδρον δὲ εἰς τὴν ἐκεῖθεν παραπέμπει βάσανον καὶ κρίσιν. Καὶ εἰ ὀργὴ καὶ θλίψις καὶ στενοχωρία ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ἀνθρώπου τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακὸν σφόδρα διαμαρτύρεται ὁ Παῦλος, ὥσπερ δόξα καὶ τιμὴ καὶ εἰρήνη παντὶ τῷ ἐργαζομένῳ τὸ ἀγαθόν, πῶς προσωποληψία οὐκ ἔστι παρὰ τῷ θεῷ; πῶς οἱ κατακριθέντες ἐν τῇ Παλαιᾷ οὐχ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ κατεκρίθησαν ἀγαθοῦ Θεοῦ, ὅς καὶ τὴν χάριν νομο θετεῖ, καὶ τὸ ἀπροσωπόληπτον αὐτοῦ, οἷς ὑπέστησεν, ἐβεβαίωσε; Καὶ ούσοις ἄν τις ἐπιδείξαιτο τὴν μισοπόνηρον δίκην ἐν τοῖς τῆς χάριτος νόμοις τὸ κράτος ἔχουσαν ἄμαχον: Ζ΄. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ πονηρᾶς ἦν ἀρχῆς ἡ Παλαιὰ, πῶς ὁ μετάρσιος καὶ οὐράνιος ἄνθρωπος, que qui cupiditatibus carnis abrepti sint, diluvio punire. Jam autem et boni et justi et malis infensi opus est, malum prohibere, impudentesque peccatores ad dignum rapere supplicium,quæ sane malum, aut peccatum amantem, imo legibus præcipientem non decent. VI. Ut vero adhuc magis intelligas, quod idem bonus et hominum amans Deus est, qui et in veteri et in novo testamento justum tueatur, ficum exarescere jubet, quæ fructum petenti non exhibebat ", infinitisque minis sibi non audientes exponit, legumque suarum transgressores graviori nec imitabili supplicio, igni scilicet, qui diabolo et angelis ejus paratus est, subjicit. Atque ita primum quidem igne et aqua temporali,tandem vero æterno et nunquam finiendo punit. Vident, quod et odium malorum et humanitas semper argumentum et signum sit bonitatis Dei? Nec ipse solum ita agit, discipulosque forte ab ejusmodi actionibus probibet, sed et illustris in novo testamento Petrus, Ananiam et Sapphiram morte in mendacii pœnam affecit. Paulus quoque, strenuus Evangelii præco, et doctor orbis, Elymam ex vestigio cæcum fieri jubet 97, ipse scilicet ex iis, quæ perpessus erat, edoctus, quantum commodum pena afferat. Idem hominem Corinthium, scortationi deditum, Satana in perniciem carnis tradit, Alexandrum vero øidem cruciatui et judicio adjudicat. Imo cum idem Paulus testetur, quod ira, afflictio et angustia ventura sit super omnem animam hominis malum patrantis”, sicut vicissim gloria et honor et pax sit hominis bonum operantis, nec personam Deus respiciat; quomodo, qui in Veteri Testamento damnati sunt, non ab eodem condemnentur Deo bono, qui et Evangelium promulgavit, et, quam nullus apud se sit personarum delectus, factis demonstravit? Quis vero suffecerit enarrandis gratiæ seu novi testamenti legibus, quæ evincant, justitiam malis inimicam ibi perpetuo valere? VII. Præterea vero, si vetus testamentum mali est principii, quomodo divinus et cœlestis vir Paulus, Παῦλος, εὐθὺς ἀρχόμενος τῶν Ἐπιστολῶν διὰ τῶν προ- statim ab initio epistolarum suarum,profitetur Deum φητῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίαις τὸν Θεὸν προσεπαγ γέλλεσθαι λέγει, περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαβὶδ κατὰ σάρκα; Εἰ γὰρ Θεοῦ προφῆται καὶ Γραφαὶ ἅγιαι, δι' ὧν ὁ Θεὸς προεπηγγείλατο περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τοῦ ὁ Πονηρὸς εὐρήσει τὴν ἀρχὴν; Καὶ εἰ τὰ ἀόρατα αὐτοῦ, τουτέστι τοῦ * Matth. xxi, 19. 97 Act. XIII, 8. 98 Tim. 1, 20. Ετών, Lego καὶ τοὺς. Κολάζει. Lego κολάζειν. per prophetas suos in Scriptura sacra testari de Filio suo, ex semine Davidis secundum carnem orituro? Quod si enim Dei sunt prophetæ, et Scripturæ sacra, per quas Deus de Filio suo ante nuntiavit, ubi Malus principium invenerit? Et si invisibilia ejus, hoc est Dei et Patris Domini nostri 99 Rom. 11, 9. 1 Rom. 1, 2 seqq. Παραβεβηκότας. Hoc modo res ipsa legere jubet, pro περιβεβηκότες, quod habet ms. Supra vero ad tomum l, p. 8, monui, τό, παρὰ et περί sepe inter se permutari. Ἔλαβε τὴν δίκην. De phrasibus διδόναι et λαμβάνειν τὴν δίκην vide Thomam Gatakerum in Dissert. de stylo N. T. et Jo. Vorstium, De Hebraismis N. Τ. parl. I, c. 7, p. 215. Excidisse hic videtur vocula & vel similis.

Jesu Christi, a creato mundo ex operibus cognita Θεοῦ καὶ Πατρὸς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, conspiciuntur, in quibus tandem opifex malus cognoscetur? Invisibilia et mente assequenda Dei sunt: bæc vero ex creatione visui et sensibus subjecta perspiciuntur. Nisi enim ex visibilibus creaturis invisim bilia Dei intelligerentur,certe invisibilia hæc ab istis non distinxisset, neque ex istis ea perspici jussisset. Quomodo autem in creaturis sensibilibus, hoc est, in creaturis mali perspiciuntur invisibilia Dei, nempe æterna illius potentia et divinitas? Malitia sane potius et turpitudo Mali in iis conspicerentur,siquidem in universum tales ejus creaturæ exsisterent. Quod vero lex a bono Deo sit, etiam hinc facile demonstraveris.Paulus enim, os Christi, ait, quod non auscultatores, sed observatores legis justitiam consequentur. Quomodo lex a bono Deo profecta non eit, qui pro pena irroganda eos, qui legem impleverunt, justos pronuntiat? Et si transgressor legis,etiam cirsumcisus carnem. pro præputiato habetur, et divina gratia indignus,præputiatus vero, si legis jussa sectetur,circumcisionem sanctissimi Spiritus in anima circumfert, nonne lex a bono Deo repeti debebit? 3 Si vero Christus Jesus, prout Paulus exclamat ',minister fuit circumcisionis, pro veritate scilicet Dei, ad confirmandas promissiones patribus factas, quas proinde Christus stabilivit; idem vero Deus patribus has promissiones fecit, qui et calum hoc sensibus expositum et terram condidit, quemque Moses in historia creationis Deum prædicat, qui insuper a Paulo in hoc et aliis locis pluribus Servatoris nostri pater – appellatur,cujus promissiones ipse ut genuinus filius per se, non vero aliena opera usus, ratas et stabiles esse demonstraverit,qui feri potest, ut impudentis. sima apostatarum factio non confundatur? Quid vero provoco ad Paulum,virum alioquin cognitione Veteris Testamenti,et sapientia Novi tantopere illustrem, cum communem Dominum audere liceat præcipientem et dicentem: Ne existimelis me venisse ad solvendam legem aut Prophetas: non veni ut solverem legem, sed ut implerem 1. Et alibi: Amen, amen, dico vobis Non transibit cælum et terra, aut iola unum, unusve apex, donec omnia ista evenerint³. Ego utimpleturus legem veni, ait Christus, at impii oris est dicere me venisse ut Patris legem dissolverem. Ego vero nihil ejus non impletum relinquam; nihil in ca & Malo inspiratum est; nihil falsum deprea hendetur: omnia veritatis plena sunt. Ego sum praesidium sermonum propheticorum. Mei enim et Patris servi ac ministri prophetæ sunt,qui et adventum meum, et omnia, quæ huc pertinent, præviderunt et prænuntiarunt. Itaque nec parvum quidquam, nec magnum eorum, quæ illi prædixerunt, vel quæ lex continet, præterebit, quod non a veritate tandem obsignetur. Si enim ego circumcisionis minister sum ad confirmandas promissiones, quas Pater fecit patribus, quomodo vel iota unum, hoo est, minimum eorum quæ a lege vel prophetis diota 99 Rom. xv, 1 Matth. v, 17. • ibid. 18. ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα, καθώ ορᾶται, ἐν τίσιν ὁραθείη δημιουργὸς ὁ Ἐχθρός; Τὰ ἀόρατα καὶ νοούμενα τοῦ Θεοῦ ἐστι· ταῦτα δὲ καθορᾶται ἀπὸ τῆς αἰσθητῆς καὶ ὁρατῆς. Εἰ γὰρ μὴ διὰ τῆς ὁρατῆς κτίσεως τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ καθορᾶται, οὐκ ἂν μὲν διέστειλε τὰ ἀόρατα ἐξ αὐτῆς· οὐκ ἂν δὲ διὰ ταύτης ἐδίδαξεν ἐκεῖνα καθορᾶσθαι. Πῶς οὖν ἐν τοῖς ποιήμασι τοῖς αἰσθητοῖς καθορᾶται τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ, καὶ τότε ἡ ἀίδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης ἐν τοῖς ποιήμασι τοῦ Πονηροῦ; Τούναντίον γὰρ ἐν τοῖς ποιήμασι τοῦ Ἐχθροῦ, εἴπερ ἦν ὅλως τινὰ, ή πονηρία καὶ αἰσχρότης αὐτοῦ καθορᾶτο ἄν. Ὅτι δὲ ὁ νόμος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ, καντεῦθεν ἄν τις ἐπιδείξοιτο εξον. Λέγει γὰρ ὁ Παῦλος, τὸ στόμα τοῦ Χριστοῦ, ὅτιπερ οὐχ οἱ ἀκροαταὶ τοῦ νόμου δίκαιοι παρὰ τῷ Θεῷ, ἀλλ᾽ οἱ ποιηταὶ τοῦ νόμου δικαιωθή σονται. Καὶ πῶς οὐκ ἔστιν ὁ νόμος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ, ὃς ἀντὶ τοῦ κολάζειν δικαίους ἀποφαίνει τοὺς ποιοῦντας αὐτόν; Καὶ εἰ ὁ παραβάτης του νόμου, κἂν περιτετμημένος ᾖ τὴν σάρκα, ὡς ἀκρόουστος λογίζεται, καὶ ἀνάξιος κρίνεται τοῦ Θεοῦ· ὁ δὲ ἀκρόβυστος τὰ δικαιώματα φυλάσσων τοῦ νόμον τὴν πε ριτομὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος φέρει ἐν τῇ ψυχῇ, πῶς οὐχὶ ὁ νόμος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ; Εἰ δὲ, καθὰ διακέκραγεν ὁ Παῦλος, Χριστὸς Ἰησοὺς διάκονος γέγονε περιτομῆς, διατί; ὑπὲρ ἀληθείας Θεοῦ, εἰς τὸ βεβαιῶσαι τὰς ἐπαγγελίας τῶν πατέρων, καὶ ταύτας ἐβεβαίωσεν ὁ Χριστός; ἐκεῖνος δὲ τοῖς πατράσι διέθετο τὰς ἐπαγγελίας, ὁ καὶ τὸν αἰσθητὸν τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν δημιουργήσας Θεὸς, δν καὶ Μωσῆς ἐν τῇ κοσμογενείς θεολογεῖ· δείκνυται δὲ δι' ὧν ὁ Παῦλος ἐνταῦθα καὶ ἐν πολλοῖς ἄλλοις λέγει, τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν οὗτος πατήρ, οὗ τὰς ἐπαγ γελίας ὡς γνήσιος υἱὸς ἀπαραβάτους τε καὶ ἀψευ δεῖς αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ, καὶ οὐ δι᾿ ἄλλου ἐπεδείξατο, πῶς τῆς ἀποστασίας οὐ καταδύεται τὸ ἀναίσχυντον; ᾿Αλλὰ τί μοι λέγειν Παῦλον, καίτοι τηλικοῦτον ὄντα τῇ τε γνώσει τῆς Παλαιᾶς καὶ τῇ σοφίᾳ τῆς χάριτος αὐτοῦ, πάλιν ἐνῆν τοῦ κοινοῦ Δεσπότου διακούειν, διατεινομένου καὶ λέγοντος· Μὴ νομίσητε, ὅτι ἦλθον καταλύσαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶσαι; Καὶ ᾿Αμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐ μὴ παρέλθῃ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, ἢ ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία, ἕως ἂν ταῦτα πάντα γένηται. Ἐγὼ πληρωτής ἦλθον τοῦ νόμου· στομάτων ἐστὶ πονηρῶν τὸ λέγειν, ἐμὲ παραγενέσθαι τοὺς πατρικούς παραλῦσαι νόο μους. Οὐδὲν αὐτοῦ ἀτελείωτον ἐάσω, οὐδὲν ἐπιπνοίας ἐν αὐτῷ πονηρᾶς, οὐδὲν εἰς ψεῦδος λήξει· πάντα μεστὰ τῆς ἀληθείας. Ἐγὼ τῶν προφητικῶν φωνῶν ἡ βεβαίωσις. Ἐμοὶ γὰρ ὄντες καὶ τοῦ ἐμοῦ Πατρὸς ὑπηρέται καὶ διάκονοι τήν τε παρουσίαν τὴν ἐμὴν, καὶ πάντα τὰ τῆς παρουσίας σαφῶς προεί δόν τε καὶ προήγγειλαν. Διὸ ἐξ ὧν τε ἐκεῖνοι προεῖπον καὶ ὁ νόμος περιέχει, οὐ μικρόν, οὐ μέγα παρο ελεύσεται, ὅ μὴ τῆς ἀληθείας τῷ πέρατι σφραγισθῇ.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. Εἰ γὰρ ἐγώ διάκονος περιτομῆς εἰς τὸ βεβαιωθῆναι sunt, omnino præterire aut non impleri poteτὰς ἐπαγγελίας, ἂς ὁ Πατὴρ διέθετο τοῖς πατράσι, rit? πῶς ἰῶτα ἐν, τουτέστι τὸ ἐλάχιστον τῶν ἐν τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις ῥηθέντων, δύναιτ' ἂν ὅλως παρελθεῖν ἢ μὴ γενέσθαι. VIII. At converte nunc mecum mentem ad alia, ut appareat oracula legis divina esse. Paulus enim ait: «Quænam est prærogativa circumcisorum 3?» Et postea Magna per omnem modum. Prima quidem, quod ipsis credita sunt oracula Dei. Nunquid enim, quia quidam non crediderunt, incredulitas eorum fidem Dei tollit? Absit! Deus vero sit verax, omnis autem homo mendax 4. Neque patitur ille, ut Η΄, Αλλ᾽ ἐφ᾿ ἕτερόν μοι τὴν θεωρίαν συμμετα κίνει, εἰ λόγια Θεοῦ τὰ ἐν τῷ νόμῳ. Λέγει γὰρ δ Παῦλος· Τίς ἡ ὠφέλεια τῆς περιτομῆς; Εἶτα· Πολλὴ κατὰ πάντα τρόπον. Πρῶτον μὲν γὰρ ὅτι ἐπιστεύθησαν τα λόγια τοῦ Θεοῦ. Τί γὰρ εἰ ἠπίστη σάν τινες, μὴ ἡ ἀπιστία αὐτῶν τὴν πίσ στιν τοῦ Θεοῦ καταργεῖ; Μὴ γένοιτο. Γενέσθω δὲ ὁ Θεὸς ἀληθὴς, πᾶς δὲ ἄνθρωπος ψεύστης. Καὶ οὐκ ἀνέχεται μὲν τὴν πίστιν τοῦ Θεοῦ καταργηθῆναι· fides Dei aboleatur, sed vult potius hominem omπάντα δὲ ἄνθρωπον ψεύστην αἱρεῖται ἐλεγχθῆναι, ἵνα ὁ Θεὸς, ὁ τὴν περιτομὴν δούς, ἐπιγινώσκοιτο ἀληθής. Εἰ οὖν καὶ λόγια Θεοῦ εἰσιν, ἃ ἐπιστεύθη Ἰσραὴλ, καὶ ἡ ἀπιστία αὐτῶν τὴν τοῦ Θεοῦ πίστιν οὐ καταργεῖ, καὶ δεῖ μᾶλλον ψεύστας νομίζειν τοὺς ἀπιστοῦν τας Θεῷ, παναληθέστατον δὲ τὸν δεδωκότα τοὺς νόμους τῷ Ἰσραήλ πῶς οὐχὶ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐστι νομοθεσία ἡ Παλαιά; Μὴ γὰρ τὸν Πονηρὸν, ὃς ἀπ᾿ ἀρχῆς ψεύστης ἐστὶ, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἕστηκε, τοῦτον μὲν ἀληθείας λέγει ὁ Παῦλος πηγήν. Προκρίνει δὲ πάντας ανθρώπους εἰς ψεῦδος ἀπενεχθῆναι, ἕνα ὁ τοῦ ψεύδους ἀρχιτέκτων καὶ δημιουργὸς ἀλη θείας κηρυχθῇ. Καὶ εἰ ἡ δικαιοσύνη τοῦ Θεοῦ περ φανέρωται, μαρτυρουμένη ὑπὸ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν, πῶς οὐχὶ ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, οὐχὶ τῆς ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐπιπνοίας καὶ ἀληθείας πε πληρωμένοι νομίζοιντο ἄν; 'Αλλ' ὅρα τὸ φρικτὸν τῆς θεομαχίας ἐπὶ πλέον καὶ κατάπτυστον. Εἰ ὁ Θεὸς διὰ τοῦ αἵματος αὑτοῦ ἐλυτρώσατο τὸν κόσμον ἐκ τῆς δουλείας τοῦ Ἐχθροῦ, τὸ δὲ αἷμα καὶ ἡ σὰρξ (ἀλλὰ φρίττων καὶ τοὺς λογισμοὺς καὶ τὴν γλῶσσαν τοῖς θεομάχοις λέγειν ἀφίημι τὸ ἑαυτῶν), πῶς διὰ τοι ούτου πλάσματος τὸ γένος ἡμῶν ἤρπασεν ἐκ τῆς δου λείας τοῦ Ἐχθροῦ; Πολλῆς μὲν γὰρ ἂν ἅμα χάριτος καὶ δόξης καὶ τιμῆς ἄξιος ἦν ὁ ἐχθρὸς ἡμῶν, εἰ παρέσχεν ὕλην αὐτὸς, δι᾿ ἧς ἂν ἀπαλλαγείη μεν τῆς τυραννίδος αὐτοῦ. Πολλῆς δὲ ἀνοίας ἅμα καὶ γέλωτος ἔνοχος, εἰ πλάττειν ἐπήρθη, δι' ὧν ἀφῃρημένος ἔσται τὸ κράτος, καὶ τῶν σωμάτων ἡμῶν καὶ τῶν ψυχῶν. Τί δὲ ἄλλο φύεται τῆς ἀποστασίας; Οὐδὲν μέγα, οὐδὲ τὸ ὅλον κατόρθωμα τῆς σωτηρίας ἡμῶν οἴκοθεν κατα ώρθωσεν ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ τὸ πλέον δοὺς ἔχειν τῷ Εχθρῷ. Ὦ φρενὸς ὑποχειρίου τῷ Σατανᾷ! Λαβὼν δὲ παρ᾽ αὐτοῦ οὐ μὴ πλάστης ἦν αὐτὸς, αὐτό τε πα θὼν ἀπαλλάτει, ὅπερ οὐκ ἐχρῆν (ἔργον γὰρ αὐτὸ ποιεῖ ἡ ἀποστασία τοῦ Πονηροῦ), καὶ εἰς ἀφθαρσίαν μεταποιεῖν καὶ τὸ κακὸν μένειν ἀθάνατον δια πράττεται. Θ΄. Καὶ πῶς ἂν εἴη τοῦ γένους ἡμῶν ἐχθρὸς, ὁ τοσαύτην συνεισφοράν εἰς τὴν κοινὴν ἡμῶν σωτηρίαν διὰ τοῦ οἰκείου δημιουργήματος συνεισενεγκών; • Rom. III, 1. * ibid. 2-5. nem mendacii convinci, ut Deus, circumcisionis auctor, verax cognoscatur. Quod si igitur Dei sunt oracula, quæ credita sunt Israeli, et incredulitas eorum Dei fidem non tollit, præstatque homines, Deo non credentes, pro mendacibus, eum vero, qui legem Israeli dederit, pro veracissimo habere; nonne hinc etiam lex vetus ad bonum Deum referri debebit? Neque enim Paulus malum, qui ab initio mendax fuit, et in veritate non perstitit, fontem veritatis appellat. Imo vero satius judicat homines omnes mendacii insimulari, ut et mendacii faber, et veritatis auctor publice renuntietur. Et si justitia Dei manifestata est, a lege ipsa et prophetis testimonium accipiens, quomodo non lex et prophetæ ex boni Dei inspiratione profecti et veritate pleni existimabuntur? Sed vide amplius horrendam et abominandam hostium Dei impietatem. Si Deus per sanguinem suum mundum a servitute hostis redemit, sanguis vero et caro (sed horrore ex ratiociniis et vocibus Dei hostium correptus sua ipsis proferenda relinquo quomodo beneficio ejusmodi creaturæ genus nostrum ex servitute hostis retraxit? Ille enim adversarius noster multa et gratia et gloria et honore dignus erat, siquidem ipse materiam suggessisset, per quam a tyrannide ejus liberi evaderemus. Vicissim idem et imprudentia probro et risui multo se exponeret, si ea ipse finxisset, per quæ potestate in corpora et animas nostras excideret. Quid vero aliud ex hoc errore consequitur? Id omnino, quod Servator nec ma gnam nec omnem partem reparatæ salutis nostræ de suo perfecit, sed ita, ut maximam partem hosti debeat. O mentes Satanæ obnoxias! Mutuatus scilicet ab eo id, cujus non erat ipse conditor, idem perpessione sua, quod certe fieri non debebat, redimit (nam erronei homines id mali vocant opus), et ad immortalitatem transfert, et ut malum perpetuum sit, efficit. IX. Et quomodo generis nostri hostis habendus erit, qui per suam creaturam in communem salutem nostram tam multum contulit? Quomodo in Τῷ. Sic rescripsi pro τοῦ, quod est in ms. Παθών. Malim legere παθόν, ut referatur ad corpus quod Christus assumpsit, quodque passum est. Οἰκείου. Μs. mendose oἰκίου. PATROL. GR. CII.

universum malum perfecit, suscepta corporis crea- Καὶ πῶς ὅλως ἔπραξε πονηρόν, πλάσας τὸ σῶμα, ὁ μὴ μόνον σώζει, καὶ ἄφθαρτον ὕστερον ποιεῖ, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ καὶ τὰς ἑπομένας ψυχὰς εὐεργετεῖ, εἰς τὴν ὁμοίαν ἀθανασίαν τὰ ἑνωθέντα αὐταῖς σώματα καθα ιστῶν; Οὕτως ἐστὶ σκότος καὶ χάος καὶ τύφλωσις λογισμῶν, καὶ μανία καὶ μέθη βαθεῖα ἡ σπουδή τῶν εἰς δύο ἀρχὰς τὴν μίαν σχιζόντων ἀρχὴν, καὶ τὸν ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν δημιουργὸν ἁπάντων, εἰς δύο κατατεμνόντων ἀρχὰς· καὶ τὴν μὲν τοῖς νοητοῖς ἐφιστάντων, τὴν δὲ τοῖς ὁρωμένοις. ᾿Αλλὰ πῶς πρὸς τὸν Βυθὸν καὶ τὴν Σιγὴν τοῦ Πλάστου αὐτῶν τὰς ὠδῖνας οὐ καταδύονται, οἱ τ σῶμα ἡμῶν λέγοντες εἶναι τοῦ Πονηροῦ; Τρανῶς γὰρ ἐκείνοις ἀπ' ἐναντίας ὁ Παῦλος βοᾷ· Τὸ μὲν σῶμα οὐ τῇ πορνεία, ἥτις ἐστὶν ἔργον τοῦ Πονη tione, quod non solum servat, et postea a corruptione immune præstat, sed et per illud animabus insequentibus benefacit, corpora scilicet cum illis conjuncta in eamdem immortalitatem transferens? Adeo in tenebras, chaos et occæcationem rationis, furorem item et profundam temulentiam, abit omne horum hominum studium, qui solitarium imperium in duo scindunt, et unum Dominum, Jesum Christum, conditorem omnium, in duo principia dividunt, et aliud quidem intelligibilibus, aliud sensibilibus rebus præficiunt. At quomodo, per Bythum et Sigen, Conditoris sui cruciatus non verentur, qui corpus nostrum mali aiunt esse principii? Paulus enim ex adverso diserte clamat, Corpus non scortationi, qua mali opus est, sed Domino, et Do- ροῦ, ἀλλὰ τῷ Κυρίῳ, καὶ ὁ Κύριος τῷ σώματι. minus corporis. Quomodo enim creatura hostis omnino potest esse Domini? Quid vero refert monere, illud scortationi non tradendum esse, cum per se malum sit, et mali principii opus, et prorsus a voluntate ac creatione Dei alienum? Cum enim, quod apostatæ illi volunt, corpus et formatione, et natura et legibus malum sit, nunquam omnino Domini exsistet, neque quidquam referet, utrum scortationi se dedat, an minus. Sive enim illi indulserit, sive minus, utrinque non desinet case improbum, et mali principii opus. Perpende vero et hoc: Si corpus est creatura mali, quomodo is, qui malo strenue se opponit, et pro veritate dimicat, sanctum illud appellat? Non nupla eum, inquit, curat quæ sunt Domini, ut sit sancta corpore et spiritu 6. Si vero corpus sanctum est, unde est malum? et unde est opus conditoris mali? Malæ quidem actiones, quæ creaturam boni Dei adulterant, vindicant illud et obnoxium faciunt malo. Quoad vero intra leges conditoris se continet, magis id quidem valet ad averruncandum malum, quam malus ad illud sibi subjiciendum. X. Quod itaque nec dicere nec opinari fas sit, duo eaque sibi invicem opposita principia dari in iis, quorum voluntas in se libera illecebris mali non subjecta est, abunde puto disputatum. Expendamus vero nunc alterum apostaticæ doctrinæ caput, quod quidem in superioribus etiam non leviter nec perfunctorie sub examen vocatum et condemnatum est. Sed vel sic ex eadem Scriptura sacra eidem ulterius subjiciatur. Paulus, qui seipsum Deo penitus consecravit, clara voce clamat: Num * I Cor. LII, 13. 1 Cor. vi, 34. Πῶς γὰρ τοῦ Ἐχθροῦ τὸ πλάσμα δύναται όλως τοῦ Κυρίου εἶναι; Τί δὲ δεῖ λέγειν μὴ ἀνατιθέναι τοῦτο τῇ πορνεία, αὐτὸ καθ᾿ ἑαυτὸ πονηρὸν ὄν, καὶ πονηρᾶς ἀρχῆς δημιούργημα, καὶ παντελῶς ἀλλότριον, καὶ τοῦ θελήματος καὶ τῆς πλάσεως τοῦ Θεοῦ; Πλάσει γὰρ καὶ νόμοις τὸ σῶμα, ὡς ἡ ἀποστασία βούλεται, πονηρὸν ὑπάρχον οὐκ ἂν μέν ποτε γένοιτο τοῦ Κυρίου· πορνείας δὲ γενέσθαι, ἢ μὴ γενέσθαι οὐδὲν διοίσει, Εἴτε γὰρ ἐξεπόρνευσεν, εἴτε μὴ, οὐδὲν ἧττον οὐκ ἀφίσταται τοῦ πονηρὸν εἶναι, καὶ πονηρᾶς δημιούργημα ἀρχῆς. Ἐπισκόπει δὲ καὶ ὧδε. Εἰ τὸ σῶμα πλάσμα τοῦ Πονηρού, πῶς ὁ τοῦ Πονηροῦ λαμπρῶς καταστρατηγῶν, καὶ τῆς ἀληθείας υπερμα χῶν ἅγιον αὐτὸ καλεῖ; Ἡ ἄγαμος γάρ, φησίν, με ριμνα τὰ τοῦ Κυρίου, ἵνα ᾖ ἁγία καὶ σώματι καὶ πνεύματι. Εἰ δὲ ἅγιον τὸ σῶμα, πόθεν πονηρόν; καὶ πόθεν ἔργον δημιουργίας πονηρᾶς; Πράξεις μὲν γὰρ πονηραί, κιβδηλεύουσαι τὸ πλάσμα τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ, οἰκειοῦσιν αὐτὸ καὶ ὑποτάττουσι τῷ Πονηρῷ. Ἐν δὲ τοῖς νόμοις τοῦ πλάστου διατηρούμενον ἰσχύν ἔχει μᾶλλον διώκειν τὸν Πονηρὸν, ἀλλ' οὐκ αὐτὸς ἐκεῖνο δουλαγωγεῖν. Ι΄. Ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν οὐχ οἷόν τέ ἐστι οὔτε λέγειν οὔτε φρονεῖν δύο καὶ ταῦτας ἀντικειμένας αρχάς, οἷς τὸ αὐτεξούσιον αδούλωτον μένει τοῖς πάθεσι τοῦ Εχθροῦ, ἀποχρώντως οἶμαι τὸν λόγον διεξελθεῖν. Επισκεψώμεθα δὲ καὶ τὸ ἕτερον τῆς ἀποστασίας μέρος, ο δέδωκε μὲν καὶ αὐτὸ διὰ τῶν προειρημένων οὐ μεμπτὰς οἶμαι οὐδὲ βραχείας τὰς εὐθύνας. Πλὴν καὶ νῦν διὰ τῆς αὐτῆς ἱερολογίας ἀπαιτείσθω καὶ τὰς λειπομένας. Παῦλος ὁ καθ᾿ ἑκάστην ἑαυτὸν ἱερ ούργων τῷ Θεῷ διαπρυσίᾳ βοῇ τῇ φωνῇ. Μὴ κατὰ Πρὸς τὸν Βυθὸν καὶ τὴν Σιγήν. Erant bi duo ex triginta æonibus quos fingebant Valentiniani et pro diis habebant: inter eos enim primum obtinebant locum, ita ut prima συζυγία ab ipsis vocarentur, τῷ Βυθῷ, sive Profundo, Patris; Σιγῇ vero, seu Silentio, Matris nomen ferente. Vide hanc in rem Irenæum, lib. 1, c. 1 et 5; et alios ex veteribus, quos laudat Joan. Baptiste Cotelerius, in Notis ad tom. I Monumentorum Ecclesia Greece, p. 767; no GuiHelm. Spencerus ad Origenem Contra Celsum,p. 78; ex recentioribus vero Nicolaum Le Nourry, in Apparatu ad Bibliothecam maximam Patrum, tom. II, diss. 1, p. 77 seqq. Per horum vero commemorationem hoc loco factam innuit Noster, vel Paulicianos, contra quos disputat, hæc nomina a Valentinianis adoptasse, vel comparari duo ipsorum principia cum his illorum æonibus posse, quemadmodum et in aliis capitibus illos imitentur. Confer Petri Siculi Narrationem de Manichæis, p. 42. Εἴτε. Ita scripsi pro ήτε, quod per librarii mendum erat in ms. 'O. Sic lego pro τό, quod habebat ms.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. ἄνθρωπον ταῦτα λαλῶ; ἢ οὐχὶ καὶ ὁ νόμος ταῦτα secundum hominem hæc loquor? vel nonne potius et λέγει; Ο ἴσον ἐστί. Μὴ λογισμοῖς ἀνθρώπον ἀσφα λίζομεν τὸ ῥηθὲν, ἢ οὐχὶ καὶ θείας ἐστὶ καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον νομοθεσίας τὸ προτεινόμενον; Καὶ τίς ταῦτα τεθεώρηκεν, αὐτὸς σαφηνίζει· Ἐν γὰρ τῷ Μωσέως νόμῳ γέγραπται, φησί, Οὐ φιμώσεις βοῦν ἁλοῦντα. Καὶ ταῦτα εἰπὼν ἐπιφέρει· Μὴ τῶν βοῶν μέλει τῷ θεῷ; Τίνων δὲ μᾶλλον μέλει, δεικνύς ἐπάγει. Δι' ἡμᾶς γὰρ πάντως λέγει, καὶ δι' ἡμᾶς ἐγράφη. Ὥστε κοινὸν τὸ δόγμα τὸ ἐν τῇ Παλαιᾷ διαβαῖνον καὶ πολιτευόμενον καὶ ἐν τῇ χάριτι. Εἶτα τὴν φυσικὴν ὁμοιότητα πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ ἀπαράλλακτον ὑποδηλῶν ἐκ τῆς τῶν νομοθε‐ τηθέντων ὁμοιότητος, Ωσπερ, φησί, προσετάγη τοὺς τῷ θυσίαστηρίῳ προσεδρεύοντας τῷ θυ σιαστηρίῳ συμμερίζεσσαι· οὕτω καὶ ὁ Κύριος προσέταξεν τοὺς τὸ Εὐαγγέλιον καταγγέλλοντας ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου ζῇν, τοσοῦτον ἐπάρας τὸν νό μον, ἅτε δὴ τοῦ Πατρὸς ὄντα, ὡς καὶ τὸν Υἱὸν κατὰ μίμησιν ἐκείνου τὰ προστάγματα προάγειν. Τὴν συνάφειαν δὲ πάλιν καὶ συγγένειαν τοῦ νόμου καὶ τῆς χάριτος ἐπὶ πλέον τρανολογῶν, Οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, φησίν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέλην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋ τὴν ἐβαπτίσθησαν, ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θα λάσσῃ, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευματικὸν ἔφαγον, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ πόμα πνευματικὸν ἔπιον. Δός μοι λοιπὸν ἐνταῦθα τὸ οὐκ ἐλεύθερον τῆς βακχείας τοῦ Ἐχθροῦ· Επινον γάρ, φησίν, ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας. Ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός. ᾿Ακούεις, ὅπως ὁ Χριστὸς τὸν παρ τρικὸν ἐπότιζε λαὸν, καὶ πῶς ὁ Πατὴρ ὡδήγει τὸν Ἰσραὴλ᾽ εἰς τὴν τοῦ Υἱοῦ λατρείαν καὶ ἐπιστροφήν; Διὰ τίνων, ἢ δῆλον ὅτι διὰ Μωσέως καὶ τῶν προφη τῶν; Ποῦ οὖν ἐνταῦθα ὁ Πονηρός; ποῦ τῆς πονηράς ἀρχῆς τὸ ἔργον; ποῦ οἱ νόμοι τῆς ἀντικειμένης μοί ρας; τοῦ Μωσαϊκοῦ λαοῦ, καὶ πνευματικῷ βρώματι τρεφομένων καὶ πνευματικοῦ πόματος πινόντων ἐκ τῆς συνούσης τε καὶ ἑπομένης πέτρας, ἥτις ἦν ὁ Χριστός; Εἶτα πάλιν ὁ νομομαθής οὗτος ἀνὴρ καὶ τὰ κέρδη πάντα, οἷς ἐσεμνύνετο πρότερον, σκύβαλα ἡγούμενος διὰ τὸν Χριστὸν, Μηδὲ ἐκπειράζωμεν τὸν Χριστόν, φησί, καθώς και τινες αὐτῶν ἐπεί ρεσαν. Τίνες, ἢ δῆλον ὅτι ὁ Ἰσραηλιτικός λαός; Καὶ τίνα τὰ ἐπίχειρά; Ὑπὸ τῶν όφεων ἀπώλοντο. Ωστε ἀπειράζοντες τὸν ἐν τῷ νόμῳ Θεόν, διὰ τοῦ Πατρὸς ἐπείραζον καὶ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Επείραζε μὲν γὰρ ὁ Ἰσραηλίτης λαὸς τὸν νομοθέτην αὐτοῦ, ἔτμητον δὲ τὴν βασιλείαν καὶ ἄῤῥηκτον τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὁ μύστης καὶ μυσταγωγὸς τῶν ἀποῤῥήτων, εἰδὼς ἐν τῷ πει μάζεσθαι τὸν τοῦ ἀγαθοῦ Παιδὸς Πατέρα Θεόν, και τὸν Χριστὸν πειράζεσθαι διατείνεται. Ὡς ἐν πο ρίσματος δὲ μοίρᾳ ἐπισκόπει, ὅτι καὶ πληγὴν εὐθὺς ἀφῆκεν ὁ Χριστὸς κατὰ τῶν ἐκπειρασάντων αὐτὸν τὸν διὰ τῶν ὄφεων ὄλεθρον. Καὶ ταύτην ἐπάγων οὐκ lex isla profert 1? Quod idem est ac si diceret: Num ratiociniis hominum dicta confirmamus, nec polius propositum argumentum divina et plusquam humanæ legis est? Quis vero illa constituerit, ipse exponit, In Mosis enim lege, inquiens, scriptum est Non obturabis os bovi trituranti 8. Hæc vero afferens subjungit: Num boves curæ sunt Deo? Quorum vero potiorem curam agat, ostensurus addit: Propter nos omnino id dicit, et propter nos scriptum est. Itaque communis doctrina est, quæ el in Vetere valuit, et in Novo obtinuit Testamento. Postea, naturalemn, quæ inter Patrem et Filium est, similitudinem et immutabilitatem ex similitudine legum utrinque latarum subindicans. Sicut, inquit praceptum est, ut, qui allari serviunt, aliaris eliam fant participes; ita et Dominus præcepit, ut, qui Evangelium prædicant, ex Evangelio vivant; legem, tanquam a Patre profectam, adeo extollens, ut Filium ad exemplum ejus præcepta sua statuisse innuat. Idem vero connexionem et cognationem legis et gratiæ adhuc magis expositurus: Nolo vos, inquit, ignorare, fratres, quod patres nostri omnes sub nube erant, et omnes per mare transierunt, et omnes in Mosen baptizati sunt, in nube et mari, et omnes eumdem cibum spiritualem ederunt, et omnes cumdem potum spiritualem biberunt 10. Ostende mihi hic momentum vel unicum quod non immune sit a furente hostis potestate: Biberunt enim, inquit, ex spirituali, quæ sequebatur, petra: peira autem erat Christus 11. Audisne quomodo Pater Israel duxerit ad cultum Filii sui et conversionem? Per quos autem alios nisi per Mosen et prophetas? Ubi igitur hic est malus, ubi mali principii opus? ubi leges oppositæ partis? cum populus Mosaicus et spirituali cibo nutritus sit, et spiritualem potum biberit ex comitante et insequente petra, quæ erat Christus? Deinde rursus idem vir legem doctus, atque omnia illa, quibus olim efferebatur,pro rejectitiis declarans propter Christum, Ne tentemus, inquit, Christum, sicut nonnulli eorum lentarunt 18. Quinam illi? nonne Israelitæ? Quæ vero eorum erant præmia? Ex serpentibus peribant. Itaque illi, qui Deum in lege præsentem tentabant, per Patrem etiam Filium ejus Dominum nostrum tentarunt. Tentavit enim populus Israeliticus legislatorem suum; et Paulus, gnarus ipse et doctor mysteriorum, imperium Patris et Filii indivisibile et inviolabile esse persuasus, contendit, eo ipso, quo boni Filii Pater Deus tentatus sit, etiam Christum esse tentatum. Consectarii vero instar et hoc cape, quod Christus statim plage loco illis, qui se tentaverant, immiserit perniciem ex serpentibus. Ilanc vero illis irrogans amorem in homines non dimisit. Alibi (idem Apostolus) testatur, prophetas ex mandato æterni Dei locutos esse, et ex vero prænuntiasse mysterium ante sæcula constitutum, 7 I Cor. x, 8. * ibid. 9.. ibid. 13. 10 I Cor. x, 5. 11 ibid. 6. 18 ibid. 9.

ἐπιταγὴν τοῦ αἰωνίου Θεοῦ, καὶ εἰπεῖν τοὺς προφή τας διαμαρτύρεται, καὶ ἀψευδῶς προκηρύξαι τὸ πρὸ αἰώνων μυστήριον, ὃ τὰς ἐξουσίας τοῦ κόσμου καὶ αὐτὸν διέλαθε τὸν Κοσμοκράτορα. Καὶ πῶς ἂν εἴησαν οἱ προφῆται ἢ ὁ νόμος ἐπιπνοίας πονηρᾶς, ὁπόταν οὗτοι μὲν προεκήρυττον τὸ μυστήριον, τῆς δὲ πονη ρίας πάσης τὴν μηχανουργίαν διελάνθανε; Πάλιν δὲ καὶ ἐν ἄλλοις αὐτὸν Θεὸν καὶ οὐκ ἄλλον καὶ ἄλλον, πάλαι μὲν ἐν τοῖς προφήταις διαμαρτύρεται λαλῆσαι, ὕστερον δὲ ἐν τῷ Υἱῷ. Πολυμερῶς γὰρ, φησὶ, καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατρασιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ· ὁ αὐτὸς, ἀλλ᾽ οὐκ ἄλλος καὶ ἄλλος. Ὁ οὖν τὴν Καινὴν Διαθήκην ἐν τῷ γιῷ χαρισάμενος τῷ κόσμῳ, ὁ αὐτὸς κατὰ τὸν τὰ θεῖα, εἴπερ τις ἄλλος, σοφὸν, καὶ ἐν τοῖς προφήταις διέθετο τὴν Παλαιάν. Καὶ πῶς ἡ πλάνη ἄλλον μὲν ἐκείνης, ἕτερον δὲ τῆς Καινῆς, ἀναπλάττει νομοθέτην καὶ Θεόν; Εἰ δὲ καὶ κατ' ἀρχὰς μὲν τὴν γῆν ὁ Κύ ριος ἐθεμελίωσεν, ὡς ὁ αὐτὸς μύστης τῶν ἀποῤῥήτων καὶ μυσταγωγός ταύτην τὴν ἱερὰν ἐπισφραγίζεται Γραφὴν, καὶ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ εἰσιν οἱ οὐρα νοὶ (καὶ γὰρ τὴν τοῦ Θεοπάτορος μελωδίαν λα βὼν, καὶ τοῖς οἰκείοις ἐνυφαίνων νοήμασι τὸ θεόπνευ στον ἐκείνης βεβαιοί), πῶς οὐκ αἰσχύνονται τῆς ἀποστασίας τὸ σύνταγμα, καίτοι ψευδῶς μὲν, δια δάσκαλον δὲ ὅμως, τὸν ταῦτα κηρύσσοντα ὑποκρι νόμενοι καλεῖν; Καὶ γὰρ ἐπιγράφονται τοῦτον πράττοντες μὲν καὶ τοῦτο παρὰ τὸν νόμον αὐτοῦ. Μὴ γὰρ Παῦλος ἐσταυρώθη ὑπὲρ ἡμῶν, ἢ εἰς τὸ ὄνομα Παύλου ἐβαπτίσθημεν; καὶ, Ἐγὼ μέν εἶμι Παύλου, ἐγὼ δὲ Κηφᾶ· μεμέρισται ὁ Χριστός; Πλὴν ἀλλὰ καὶ ἐν ᾧ σεμνολογοῦνται διὰ τῆς παραβάσεως αὐτῶν ὑβρίζοντες τὸ σεμνολόγημα, καταφεύγουσι πρὸς τὴν κλήσιν, ἵνα φύγωσι τὴν αἰσχύνην, εἰς ἢν αὐτοὺς ἐμ· βάλλει, καὶ μόνον ῥηθεὶς ὁ τῆς ἀποστασίας διδάσκα λος. ᾿Αλλὰ γὰρ πῶς οὐ καταδύονται; τοῦ μὲν Παύλου διὰ τῆς Δαυϊδικῆς φωνῆς, οὐρανοῦ καὶ γῆς ποιητὴν τὸν ἀληθινὸν καὶ ἀγαθὸν Θεὸν ἐκδιδάσκοντος, αὐτοὶ λέγοντες ἄλλον μὲν εἶναι τὸν οὐρανοῦ ποιητὴν, δημιουργὸν δὲ τῆς γῆς ἕτερον, οὐδὲ τοῦτο δὲ ἀναβοῶντος ἤκουσαν, ὅτι Επρεπεν αὐτῷ, τουτέστι τῷ Πατρὶ, δι' ἂν τὰ πάντα, καὶ δι᾽ οὗ τὰ πάντα, ὅπως οὐ τις νῶν μὲν, τινῶν δὲ οὔ, ἀλλὰ πάντων ὁμοίως Δημιουρ γὸν καταγγέλλη. Καὶ πόθεν δῆλον, ὅτι περὶ τοῦ Πα τρὸς τοῦτό φησιν; Ἡ τῶν ῥημάτων συνέχεια παριστᾷ, πολλοὺς υἱοὺς εἰς δόξαν ἀγαγόντα τὸν ἀρχηγὸν τῆς σωτηρίας αὐτῶν αὐτῶν διὰ παθημάτων τελειῶσαι. Τίς γὰρ παρὰ τὸν ἀληθινὸν Θεὸν καὶ Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἢ πολλοὺς εἰσήγαγεν υἱοὺς, ἢ τὸν ἀρχηγὸν αὐτῶν ἐτελείωσε διὰ quod principatus et potestates mundi, ipsumque ἀφῄρηται τὸ φιλάνθρωπον. 'Αλλαχοῦ δὲ πάλιν κατ' adeo mundi Dominum latuerit. Quomodo itaque prophetæ aut lex a malo inspirati esse possunt, quandoquidem illi prænuntiarunt mysterium, quod artificibus omnis impietatis fuit absconditum? Rursus aliis in locis eumdem Deum, non vero alium atque alium, olim per prophetas, tandem vero per Filium testatur locutum: Multifariam enim, ait, et multis modis olim Deus patribus nostris per prophetas locutus, ultimis diebus his per Filium locutus est nobis 13. Idem, inquam, non alius atque alius. Qui igitur Novum Testamentum per Filium mundo largitus est, idem, juxta Paulum, qui, si quis alius, divina callebat, et Vetus per prophetas sanxit.Quomodo itaque errantium factio alium quidem illius, alium vero Novi, legislatorem et Deum Angit? Si vero etiam ab initio terram fundavit Deus, sicut idem mysteriorum gnarus et doctor scriptionem hanc sacram obsignat, et cœli opera manuum ejus sunt (nam Davidis, qui Dei pater est, canticum adhibens suisque cogitatis attexens illud a Deo inspiratum esse innuit); quomodo defectorum colluvies falso quidem, sed tamen externa specie, hæc prædicantem doctorem suum appellare non veretur? Namque ab eo vocari se volunt, qui et eo ipso a lege ejus recedunt. Num enim Paulus crucifixus est pro nobis, aut num in Pauli nomen baptizati sumus? Aul, (num dicere licet?) Ego quidem sum Pauli, ego Apollo, ego vero Cephæ; divisusne est Christus 149 At enimvero homines, qui etiam tum, abi speciose loquuntur, sermones suos, ad gravitatem compositos, actionibus deturpant, ad nomen confugiunt, ut dedecus evitent, in quod eos conjicit vel solum illius nomen, quem erroris habent auctorem. At quomodo non confunduntur homines, qui, Paulo voce Davidica cœli et terræ Conditorem verum et bonum Deum esse prædicante, alium quidem cæli, alium terræ conditorem esse tradunt, neque audiunt hæc clamantem: Deruit eum, id est, Patrem, propter quem omnia, et per quem omnia, alque hoc ipso non quidem quorumdam, aliquorum vero non item, sed omnium simul Conditorem renuntiantem? Unde vero apparet, quod de Patre hæc loquatur? Certe verborum series exhibet eum, qui flios multos in gloriam duxerit ducem salutis eorum, per passiones consummasse 1. Quis enim præter verum Deum et Patrem Domini nostri Jesu Christi, vel multos filios introduxit, vel ducem eorum per passiones perfecit? Idem vero vir divinue et sanctus, cum Dominum nostrum Jesum Christum nosset habere potestatem et imperium a Patre indivisum, alibi de eo ait: Quod ex ipso, et per ipsum, 13 Hebr. 1, 1. 14 I Cor. 1, 12, 13. 15 Hebr. 11, 10. Θεοπάτορος. Ita appellatur David respectu Christi,qui ex semine ejus, ut homo, natus est. Eodem nomine is venit Dionysio Areopagitæ epist. VIII, et aliis. Similiter Maria Θεομήτωρ audit Gregorio Nysseno in Orat. de occursu Domini. Επιγράφονται τοῦτον. Hinc forte non præter rem colligas, Paulicianos nomen suum a Paulo apostolo repetiisse, qui vere, ut supra traditum est, a Paulo longe recentiore ita appellabantur.

CONTRA MANICHEOS LIBER HII. παθημάτων; Ὁ αὐτὸς δὲ μετάρσιος καὶ ἱερὸς ἄν- et in ipso omnia sunt: ei sit gloria in æternum. θρωπος καὶ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἀδιαίρετον εἰδὼς ἔχοντα τὸ κράτος καὶ τὴν βασιλείαν πρὸς τὸν Πατέρα, ἐν ἑτέροις περὶ αὐτοῦ λέγει, "Οτι ἐξ αὐτοῦ καὶ δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν τὰ πάντα· αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. Τὰ πάντα, φησίν, οὐχὶ τὰ νοητὰ μόνον, ὡς οἱ μεμηνότες, ἀλλὰ καὶ τὰ ἀόρατα πάντα τῆς δημιουργικῆς αὐτοῦ παλάμης ἔργον εἰσί. Καὶ ἡ τούτων πάντων βασιλεία, καὶ ἡ ἐξουσία καὶ τὸ κράτος καὶ ἡ πρόνοια τοῦ Πατρὸς ἐστι καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Σὺ δέ μοι τὴν θεωρίαν παράπεμπε καὶ ἐφ᾽ ἑτέρας αποστο λικὰς φωνὰς, αἳ τοὺς πεπιστευκότας ἀδελφοὺς τε ὀνομάζουσιν, ἁγίους καὶ μετόχους τῆς οὐρανίου κλή σεως, όπως παρατιθέασι Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν ἡμῶν Θεὸν τῷ θεράποντί σου τῷ Μωσεῖ· πιστὸν μὲν γὰρ ἑκάτερον εἰσάγουσιν τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. Λέγει γὰρ ὁ Παῦλος αὐτοῖς ῥήμασι· Κατανοήσατε τὸν ἀπόστολον καὶ ἀρχιερέα τῆς ὁμολογίας ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, πιστὸν ὄντα τῷ ποιήσαντι αὐτὸν, δηλονότι ἀρχιερέα Εἶτα πῶς ἦν πιστός. ἐπεξηγούμενος, διὰ τοῦ Μωσέως δεικνύει, ὡς καὶ Μωσής, φησὶν, ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ. Τίνος οἴκῳ; ἢ δηλονότι τοῦ ποιήσαντος ἀρχιερέα τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν; Εἶτα καὶ τὴν ἀσύγκριτον διαφορὰν τοῦ Δεσπότου πρὸς τὸν δοῦλον δι δάσκων, τὸν μὲν θεράποντα καλεῖ καὶ πιστὸν ἐν ὅλῳ τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ, τὸν δὲ κατασκευάσαι τὸν οἶκον. Διότι ὁ πάντα κατασκευάζων Θεὸς, ἐκεῖνος καὶ τὴν κατασκευὴν διετάξατο τοῦ ἐπιγείου αὐτοῦ οἴκου Ο γὰρ τὰ πάντα, φησί, κατασκευάσας Θεός, οὗ γνήσιος ὢν Υἱὸς Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, διὰ τοῦτο καὶ Κύριος τοῦ οἴκου, ἀλλ᾽ οὐχὶ θεράπων, ὥσπερ ὁ Μα σῆς. Μετ' ὀλίγον δὲ, Τὸ καύχημα τῆς ἐλπίδος καὶ τὴν παρρησίαν μέχρι τέλους, ἐὰν βεβαίαν οἱ πεπιστευκότες κατάσχωμεν, οἶκον ἡμᾶς εὐαγγε λιζόμενος χρηματίσαι τοῦ Θεοῦ, τὰς Δαυϊδικας φωνὰς εἰς πίστιν τῶν εἰρημένων προβάλλεται, ἐν οἷς πρῶτον μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λαλῆσαι βοᾷ δι' αὐτοῦ, ἔπειτα δὲ τὴν ἴσην ἀπαιτεῖσθαι δίκην τούς τε νῦν ἀνήκοον ὑπέχοντας ταῖς Δεσποτικαῖς ἐντολαῖς τὸ οἷς, καὶ τοὺς ἐν τῷ παραπικρασμῷ παλαι στληρύ ναντας τὴν καρδίαν αὐτῶν. ἂν δὲ ἡ τιμωρία ἴση, οὐδὲ τὸ ἁμάρτημα διαφέρει· ὧν δὲ παραπλήσιον τὸ ἁμάρτημα, τούτων ἑκατέρα μερὶς εἰς 16 Rom. x1, 36. 17 Hebr. III, 2. ⋅ Amen 18. Omnia, inquit, non intelligibilia tantum, ut illi insaniunt, sed et visibilia et invisibilia, omnia a manu ejus creante profecta sunt. Atque imperium in hæc omnia, et potestas, et vis, et cura provida Patris sunt, et Filii, et Spiritus sancti. Tu vero animum etiam ad alia Apostoli dicta converte, quibus credentes fratres appellat, et sanctos et participes vocationis cœlestis, quæ et ipsa Christum verum Deum nostrum Mosi, Dei servo, ad latus collocant; fidelem enim repræsentant utrumque Deo et Patri. Paulus enim iisdem verbis dicit: Considerate apostolum et sacerdotem principem confessionis nostræ, Jesum Christum, qui fidelis fuit ei qui ipsum constituit 17, scilicet sacerdotem. Postea idem, quomodo fidelis fuerit, explicaturus per Mosen id facit: Sicut, inquiens, Moses in tota domo ejus. Cujus vero domo, nisi ejus, qui Dominum nostrum Jesum Christum sacerdotem principem constituit? Deinde idem incomparabilem, quæ intercedat, differentiam ostensurus, alterum quidem servum et filium in tota domo Dei vocat, alterum vero ait domum illam struxisse. Itaque Deus omnia perficiens, structuram quoque terrestris domus suæ præcepit. Omnia enim, inquit, efficiens Deus est, cujus genuinus Filius cum Jesus Christus sit, idem vel ideo Dominus domus esl, non vero servus, ut Moses. Post pauca vero: Siquidem credentes præsidium spei et fiduciam usque ad finem firmam conservaverimus 18. Pollicetur nos domum Dei vocatum iri, et in fidem dictorum Davidis affert verba, in quibus primum quidem Spiritum sanctum per illum loqui ait, deinde vero confirmat, eamdem ab illis exigi pœnam, qui et nunc præceptis Domini immorigeras aures præbeant, et qui olim tempore exacerbationis cor suum obfirmarint. Quorum vero pena est eadem, eorum nec delicta differunt; quorum vero simile est peccatum, eorum utraque pars in eumdem Deum peccasse convincitur. At strenuus ille et fervidus veritatis amator ne in his quidem acquiescit, ut gratiæ legem jungat, atque hæc communia Patris et Filii esse ostendat, sed monet, exacerbanles olim Mosen, et per eum Deum ipsum, non alium tentasse, quam illum quem Spiritus sanctus τὸν αὐτὸν Θεὸν annuntiet: In die enim, inquit, tentationis, in deser18 Hebr. III, 6. Ita ms.; sed forte legendum est Θεοῦ, quod ex compendio scriptionis in mss. usitato bo facile nasci potuit. Neque enim to coυ locum habere hic per sermonis seriem potest. Δηλονότι ἀρχιερέα. Recte ita elulit Photius calumnias omnes quæ nasci alioquin poterant, si τὸ ποιεῖν αὐτὸν ad Christum ipsum re:erretur. Scilicet verbum ποιεῖν hic idem est, quod constituere, inaugurare. Hoc sensu Joannis xix, 12, dicitur ποιεῖν ἑαυτὸν βασιλέα, et de Christo Marcus ait c. s, 14, quod εποίησε δώδεκα, id est, elegit seu constituit duodecim. Lege quæ ad hunc posteriorem locum adnotavit cl. Jac. Elsnerus, in Notis suis in N. T.; ac confer præterea Erasmi Schmidii exquisilas Animadversiones ad Ν. Τ. super Hebr. 111, 2 Κατασκευάσαι. Ita lego pro κατεσκευάσθαι, quod erat in ms. Τέλους. Ita restiluo ex ipso loco Paulino: m. enim mendose exhibebat τοῦτον. Χρηματίσαι. Eadem notione verbum hoc usurpatur in Actibus apostol.x1, 26, ubi Joan.Gregorius, vir doctissimus, in notis ad quædam Scripturæ loca, p. 162, observat, ejusmodi nominis impositionem proprie indicari, quæ solemniter fiat. Confer et Lamberti Bos Observationes ad Novum Testam., p. 107, qui facta imprimis, quibus nomen paretur, innui contendit.

to, ubi tentarunt me patres vestri, me, non autem ἐξελέγχεται διαμαρτοῦσα. Ο δὲ θερμὸς ἐκεῖνος καὶ alium et probarunt me, et opera mea viderunt 19. Propterea seducti, quia vias meas cognoscere noluerunt, in requiem meam non introiverunt. Itaque ne, ut illi exacerbarunt Deum, et non crediderunt,et recesserunt ab eo, vos quoque recedatis a Deo, neque induretis corda vestra, ut illi, neque imitemini eos, quibus infensus fuit Deus per quadraginta annos in deserto, quorum et membra in eo collapsa sunt. Nam per incredulitatem illi non potuerunt ingredi in quietem Dei. Vereamur ilaque, ne in ullo eorum, quæ præcepta sunt, deficiamus, aut incredulitate laboremus. Qui enim crediderint ex nobis ipsis, ingredientur in quietem ejus. Utque intelligatur, quis ista statuerit, dicta hæc sua amplius acuens, et docens eumdem Deum in Veteri et Novo Testamento et condere, et servare, et punire, et implere promissa, cum singulari fiducia addit: Ita ut juraverim in ira mea, si ingredientur in requiem meam 20. Idem igitur, qui tunc quidem illos incredulos non introduxit, etiam nunc similiter non credentes a requie excludit. Et infinita alia ejusmodi in sacris oraculis, nobis ob oculos positis, expendens invenerit eumdem Deum, per Mosen, populum Israeliticum, et per Jesum Christum homines in Novo Testamento gubernare. Idem ille alios quidem introducit el olim et nunc in locum quietis, alios vero repellit. Vir enim contemplationis studiosissimus ejusdem videt esse el veterem illam requiem, quæ terra promissa erat, et alteram illam novam, quæ est regnum cœleste: videt eumdem et supplicio promerito afficere, et salutem præmii instar distribuere, et alia multa. Si vero, quod apostalarum mens vult, vetera illa a malo essent, oportebat eos, qui ad ipsum accederent, et præmiis et coronis affici, atque in quietem introire, adeoque nec membra in deserto relinquere, nec pœnas dare tales quales paratæ sunt illis, qui in verum Deum peccant. διάπυρος τῆς ἀληθείας ἐραστὴς οὐδὲ τοῖς εἰρημένοις ἀρκεσθεὶς εἰς τὸ συνάψαι τὸν νόμον τῇ χάριτι, καὶ δεῖξαι ταῦτα κοινὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἄλ λον πειράσαι τοὺς παραπικράναντας Μωσέα, καὶ δι' αὐτοῦ τὸν Θεὸν, ἀλλ᾽ ἐκεῖνον, ὃν καταγγέλλει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· Κατὰ τὴν ἡμέραν γὰρ, φησὶν, τοῦ πειρασμοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ οὗ ἐπείρασάν με οἱ πα τέρες ὑμῶν, ἐμὲ καὶ οὐκ ἄλλον, καὶ ἐδοκίμα σάν με, καὶ εἶδον τὰ ἔργα μου. Διὰ τοῦτο καὶ πλανηθέντες, ἐπεὶ μὴ γῆναι τὰς ὁδούς μου ᾑρετέ σαντο. οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὴν κατάπαυσίν μου. Εἶτα μὴ οὖν, καθὼς ἐκεῖνοι παρεπίκραναν τὸν Θεὸν, καὶ ἠπίστησαν καὶ ἀπέστησαν αὐτοῦ, μὴ καὶ ὑμεῖς τοῦ ζῶντος ἀποστῆσε Θεοῦ, μηδὲ σκληρύνητε τὰς καρδίας ὑμῶν ὡς ἐκεῖνοι, μηδὲ ζηλοῦτε, οἷς προσώχθι σεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τεσσαράκοντα ἔτη ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὧν καὶ τὰ κώλα ἔπεσον ἐν αὐτῇ. Καὶ γὰρ δι᾿ ἀπιστίαν ἐκεῖνοι οὐκ ἠδυνήθησαν εἰσελθεῖν εἰς τὴν κατάπαυ σιν τοῦ Θεοῦ. Φοβηθῶμεν οὖν ἐν μηδενὶ τῶν προστε ταγμένων ὑστερῆσαι, ἢ ἀπιστίαν νοσῆσαι. Οἱ μὲν γὰρ πιστεύσαντες ἐξ ἡμῶν αὐτῶν, εἰσελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσιν αὐτοῦ. Καὶ τίς ὁ ψηφισάμενος τοῦτο, ἐπισφίγγων πλέον τὰ εἰρημένα, καὶ δεικνὺς τὸν αὐτὸν Θεὸν καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ ἐν τῇ χάριτι, καὶ δημιουργεῖν καὶ σώζειν καὶ κολάζειν καὶ πλη ροῦν τὰ ἐπηγγελμένα, μετὰ λαμπρᾶς ἐπιφέρει τῆς παῤῥησίας, Ὡς ὤμοσα ἐν τῇ ὀργῇ μου, εἰ εἰσ ελεύσονται εἰς τὴν κατάπαυσίν μου. Ὁ αὐτὸς οὖν, ὃς τότε μὲν ἐκείνους ἀπιστήσαντας οὐκ εἰσήνεγκε, καὶ Ο νῦν ὁμοίως τοὺς ἀπιστοῦντας ὑπερορίζει τῆς καταπαύσεως. Καὶ μυρία ἄλλα ἐν ταῖς προκειμέναις ταύταις ἱεραῖς φωναῖς ὁ διασκοπων ἐπιθεωρήσει τὸν αὐτὸν Θεὸν εὑρήσει, καὶ διὰ Μωσέως τὸν Ἰσε ραηλίτην λαὸν διακυβερνῶντα, καὶ διὰ Ἰησοῦ Χρι στοῦ τὸν τῆς χάριτος. Ὁ αὐτὸς ἐκεῖνος τοὺς μὲν εἰσάγει καὶ πάλαι καὶ νῦν εἰς τὸν τῆς καταπαύσεως τόπον, τοὺς δὲ ἀποκηρύττει. Τοῦ αὐτοῦ θεωρεῖ ὁ φιλοθεάμων καὶ τὴν παλαιὰν κατάπαυσιν εἶναι, ἥτις ἦν ἡ ἐπηγγελμένη γῆ, καὶ τὴν ὕστερον κατάπαυσιν, ἥτις ἐστὶν ἡ οὐράνιος βασιλεία, τὸν αὐτὸν καὶ τὴν τιμωρὸν ἐπάγειν δίκην, καὶ τὴν σωτηρίαν βραβεύειν, καὶ πολλὰ ἄλλα Εἰ δὲ ἦν, ὡς ὁ ἀποστάτης βούλεται λογισμός, τὰ παλαιὰ τοῦ Πονηροῦ, ἔδει τοὺς μὲν προσκεκρουκότας αὐτῷ καὶ γερῶν καὶ στεφάνων ἀξιωθῆναι, καὶ εἰς τὴν κατάπαυσιν εἰσελθεῖν· καὶ μήτε τὰ κώλα λιπεῖν ἐν ἐρήμῳ, μήτε δοῦναι δίκας τοιαύτας, οἷα τοῖς ἁμαρτάνουσιν εἰς τὸν ἀληθινὸν ἀπόκεινται Θεόν. XII. At quomodo alibi idem ille orbis doctor Aaronem ait a Deo vocatum esse summum sacerdotem, sicut et Christum? Non enim sibi ipsi, ait quisquam sumit honorem, sed qui vocatus est a Deo, sicut et Aaron: ita el Christus non se ipsum honoravit, ut fieret summus sacerdos, sed qui locutus est ad ipsum: Filius meus es tu, ego hodie genui te 21. Si vero, qui Christum vocavit sacerdotem summum, idem est, qui et Aaronem per Mosen unxit, et neu19 Hebr. 111, 9. 20 Psal. xciv, 11. at llebr. v, 4, ΙΒ΄. ᾿Αλλὰ πῶς πάλιν τὸν ᾿Ααρών, ὁ αὐτὸς τῆς οἰκουμένης λέγει διδάσκαλος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κληθῆναι ἀρχιερέα, ὥσπερ καὶ τὸν Χριστόν; Οὐχ ἑαυτῷ γάρ, φησί, τις λαμβάνει τὴν τιμὴν, ἀλλ᾽ ὁ καλούμε νος ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καὶ ᾿Ααρών, οὕτω καὶ ὁ Χριστός, οὐχ ἑαυτὸν ἐδέξασε γενέσθαι ἀρχιερέα, ἀλλ' ὁ λαλήσας πρὸς αὐτὸν, Υἱός μου εἰ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Εἰ δὲ ὁ τὸν Χριστὸν καλέσας ἀρχιερέα, οὗτός ἐστιν ὁ καὶ τὸν Επιθεωρήσει. Forte post hoc verbum excidit particula xai, quæ sequens verbum cum isto conjungat, nisi pro antecedente & legere malis ɛl. Αλλα. Post hæc verba spalium aliquod lineolis aliquot impletum, relictum erat. Non putein eo indicari debuisse lacunam, cum orationis series sic satis belle procedat,

CONTRA MANICHÆOS LIBER III. sed is qui eos vocavit, quomodo non res Novi et Veteris Testamenti ejusdem boni Dei et opera sunt et leges? Num vero defectionis turba, facta impudentior, Christum, veritatem ipsam, mendacii nola insimulare audeat? Ille enim ait: Veniet princeps mundi, et in me inveniet nihil 2. Ipsa vero corpus, quod circumferebat, creaturam mali venditans, Veritatem virulente mendacii arguit. Atque ille quidem, ut Dominus omnium et superior, et Conditor, quando ad passionem, mundo profuturam, sponte sua veniebat, se et asinæ et pulli dominum adversus discipulos declarabat. Nam creaturas dominio suo et imperio æque vindicat, ac mundum, et quæ in eo sunt. Ideo ait: Si quis quidquam vobis dixerit dicite: Dominus illis opus habet. Statim vero dimitlet illa 23. Et Christus quidem, ut conditor, Dominum se et asinæ et pulli vocat: at apostatarum factio hoc non fert, sed potestati ejus surripiens potestati hostis subjicit. Athomines omni pudore vacuos pudere debebat vel ob divini Pauli oracula. Illa enim affirmant, majorem eo, qui juraverit Abrahamo, non esse alium Deum, eumque in promissionibus suis immutabilem, et qui mentiri non possit (quo ipso veritas tanquam ad essentiam ejus pertinens declaratur) nostræque Christianorum spei auctor exsistat. Ait enim: Abrahamo vero pollicitus Deus, quia per majorem jurare non potuit, per seipsum juravit, dicens 24; etc.; item quod Abrahamus, patientia probata promissionem nactus est; nec non, quod idem Deus, adhuc magis, hæredibus promissionis, qui Ααρών διὰ Μωσέως χρίσας, καὶ οὐδέτερος ἑαυτὸν ter eorum sacerdotis summi honore se mactavit: ἐδόξασεν ἀρχιερέα, ἀλλ᾽ ὁ καλέσας αὐτοὺς· πῶς οὐχὶ καὶ τὰ τῆς Νέας καὶ τὰ τῆς Παλαιᾶς τοῦ αὐτοῦ εἰσιν ᾿Αγαθοῦ καὶ ἔργα καὶ νύμοι; Αρα δὲ ἡ ἀποστασία ἐπὶ πλέον ἀναισχυντοῦσα καὶ τὴν ἀλήθειαν τὸν Χρι στον ψευδολογίας γράφοιτο γραφήν; Ὁ μὲν γὰρ λέγει· Ἐλεύσεται ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρήσει οὐδέν. Ἡ δὲ λέγουσα τὸ σῶμα, ὃ ἐφόρει, πλάσμα εἶναι τοῦ Πονηροῦ, τῆς ᾿Αληθείας τὸ ψεῦδος καταχέει πικρῶς. Καὶ ὁ μὲν ὡς Δεσπό της πάντων καὶ Κύριος καὶ δημιουργός, ὅτε πρὸς ἑκούσιον καὶ σωτήριον τοῦ κόσμου πάθος παρεγέ νετο, Κύριον ἑαυτὸν καὶ τῆς ὄνου καὶ τοῦ πόλου ἀπέφηνε πρὸς τοὺς μαθητάς. Καὶ γὰρ δημιουργή ματα καὶ τῆς ἑαυτοῦ κυριότητος καὶ δεσποτείας, ὥσπερ ὁ κόσμος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, οὕτω καὶ ταῦτα. Διό φησιν· Ἐάν τις εἴπῃ ὑμῖν τι, ἐρεῖτε, ὅτι Ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει. Εὐθέως δὲ ἀποστε λεῖ αὐτά. Καὶ ὁ μὲν Χριστὸς Κύριον ἑαυτὸν ὡς κτίστης τῆς τε ὄνου καὶ τοῦ πώλου λέγει· ἡ δὲ ἀποστασία οὐκ ἀνέχεται τοῦτο, ἀλλὰ τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας ἁρπάζουσα ὑπὸ τὴν δημιουργίαν τάττει τοῦ Εχθροῦ. Εδει δὲ, εἰ μήτι ἄλλο, δυσωπηθῆναι τοὺς ἀδυσωπήσους καὶ τὰς ἄλλας τοῦ θεσπεσίου Παύλου φωνάς. Λέγουσι γὰρ αὗται, μείζονα μὲν τοῦ ὀμως μοκότος τῷ ᾽Αβραὰμ μὴ εἶναι ἕτερον Θεὸν, καὶ ἀμετάθετον ἐν ταῖς ἐπαγγελίαις, καὶ ἀδύνατον αὐτ τὸν ψεύσασθαι (οὕτως αὐτῷ τὸ τῆς ἀληθείας ἀξίωμα συνουσίωται) καὶ τῆς ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ἐλπίδος παροχέα. Καὶ γάρ φησι· Τῷ δὲ ᾽Αβραὰμ ἐπαγγειλάμενος ὁ Θεὸς, ἐπεὶ κατ᾿ οὐδενὸς εἶχε μεί. G ζονος ομόσαι. ὤμοσε καθ᾿ ἑαυτοῦ λέγων, κ. το λο καὶ ὡς μακροθυμήσας ὁ Ἀβραὰμ ἐπέτυχε τῆς ἐπαγγελίας· καὶ ὅτι, βουλόμενος ὁ αὐτὸς Θεὸς περισσότερον ἐπιδεῖξαι τοῖς κληρονόμοις τῆς ἐπαγγελίας, οἵτινές ἐσμεν ἡμεῖς, τὸ ἀμετάθετον τῆς βουλῆς αὐτοῦ ἐμεσίτευσεν ὅρκῳ· ἵνα διὰ δύο πραγμάτων ἀμεταθέτων, ἐν οἷς ἀδύνατον ψεύσασθαι Θεόν, ἰσχυρὰν παράκλησιν ἔχωμεν. Τίνες; Ἡμεῖς οἱ καταφυγόντες κρατῆσαι τῆς πρός κειμένης ἐλπίδος. Προσέσχες ὅπως μείζονα Θεὸν οὐδένα λέγει ἕτερον τοῦ παρασχόντος τὸν ὅρκον τῷ ᾽Αβραὰμ; πῶς δὲ πάσης αὐτὸν ἀληθείας ἀνακη ρόττει πηγήν; ὅπως δὲ ἡμεῖς οἱ πεπιστευκότες εἰς Χριστὸν ἐκεῖθεν ἔχομεν παράκλησιν καὶ ἰσχὺν τῆς προκειμένῃς ἐλπίδος κρατῆσαι; Ποῦ τοίνυν δ Αγαθὸς καὶ ὁ Πονηρὸς, καὶ ἡ τῆς Παλαιᾶς κατα τομή; Τίς δὲ πάλιν ἐστὶν ὁ τὴν καινὴν διαθήκην συντελέσας, καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα; Εἰ μὴ βούλει λέγειν αὐτὸς, ἄκουσον τοῦ μυσταγωγού λέγοντος Παύλου· λέγει γὰρ τὰς προφητικὰς οἰκειούμενος 12 Joan. XIV, 30. 28 Matth. x1, 3. nos sumus, consilium suum ut non mutabile demonstraturus jusjurandum interposuit, ut per duo non mutabilia, in quibus fallere Deus non potest, firmum solatium habeamus 20. Quinam? Nos omnino, qui confugimus ad tenendam spem propositam? Observastine quod Deum dicit non aliam ab eo qui jusjurandum Abrahamo præstitit; quod eumdem veritatis fontem prædicat; quod et nos, qui credimus in Christum, inde habemus solatium et vires spem propositam consequendi? Ubi igitur Bonus ille et Malus est, ubi est illa veteris et novi testamenti divisio? Quis vero est, qui novum testamentum etiam super domum Juda perfecit? Nisi ipsi tibi respondere placet, audi Paulum doctorem respondentem; respondet enim prophetica vaticinia adhibens: Ecce dies veniunt, ait Dominus, et perficiam super domum Juda testamentum novum. Adhibe, o homo, mentem! Non secundum testamentum quod feci patribus eorum, in die illo, quo manus eorum apprehendi, cum reducerem eos ex Ægypto: quod ss ibid. 15. 20 ibid. 17. ** Hebr. vi, 13. ᾿Αποστελεῖ. Ita scripsi ex textu sancti evangelista pro αποστέλλει, quod ms. habebat. Quamvis enim et in reliquis aliquid mutet Noster, hæc tamen in verbo isto diversitas ab ejus consilio non profecta videtur. Τίνες; Ita interpungendam censeo orationem hanc pro eo, quod ms. notam interrogationis refert ad sequentem vocem ἐλπίδος. Προσέσχες. Fortasse legendum imperative, πρόσχες, id est attende, qua voce smpe utitur Noster.

Ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει Κύριος, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινὴν (ἐπίστρεψον, ἄνθρωπε, τὸν νοῦν), οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἣν ἐποίημα τοῖς πατράσιν αὐτῶν ἐν ἡμέρᾳ, ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς, αὐτ τῶν, ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐξ Αἰγύπτου, ἣν ἐποίησα, φησὶν, ἀλλ᾽ οὐχὶ, ὡς σὺ λέγεις, ὁ πονηρός, ἣν ἐποίησα τοῖς πατράσιν αὐτῶν. Εἶτα· Αὐτοὶ οὐκ ἐνέμειναν ἐν τῇ διαθήκη μου, κἀγὼ ἡμέληκα αὐτῶν. Τίς ὁ λέγων; Ὁ Κύριός φησιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὁ Πονηρός. Επάγει γάρ, Αὕτη ἡ διαθήκη, ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέ ρας ἐκείνας, λέγει Κύριος διαθήσομαι ἐγώ, οὐκ ἄλλος· διαθήσομαι ἐγὼ τὴν καινὴν, ὡς διεθέμην feci ego, inquit, non vero, ceu tu ais, malus, quod προαγορεύσεις feci patribus eorum 3. Et paulo post: illi non perstiterunt in testamento mer, el egoneglexi eos ". Quis illa loquitur? Dominus inquit, at non Malus. Subjungit enim: Hoc est testamentum, quod disponam ego domui Israelis post dies hos, inquit Dominus 29; disponam ego, non alius: disponam ego novum, ut disposui et vetus. Videsne, quomodo iterum item rumque Paulus eumdem et veteris et novi testamenti auctorem celebret? Quomodo vero sancta sunt et Sancta sanctorum illa, quæ ad vetus pertinent, si a Malo orta sunt? Ait enim: Tabernaculum prius habebat præcepta cultus, et sanctum mundanum, et tabernaculum structum est primus, in quo candelabrum, mensa et propositio panum erat, quæ dicitur sancta: et quod post secundum velum erut καὶ τὴν παλαίαν. Ὁρᾶς πῶς ἄνω καὶ κάτω τὸν Sancta sunctorum 30. Quomodo itaque Sancta sanclorum fuerunt, ubi arca aurea habuit manna, et virga Aaronis reposita ſuit, et tabulæ testamenti? et quomodo Cherubim gloriæ obumbrarunt illa 31, siquidem hæc præcepta erat principii mali et adversantis? Quomodo vero idem gratiæ præco clamat, verbo quidem Dei parata esse sæcula, et ab eodem Deo ex non apparentibus visibilia facta ³? Si enim visibilia verbo fecit Deus, sicut et sæcula, quomodo apostatæ alium quidem fingunt visibilium, alium intelligibilium conditorem? Et quam multa alia afferri possent, per quæ sententia apostatarum Deo adversa et sibi ipsi non constans, confutetur! Quomodo enim bonus Deus justum esse testatur Abelem, si mali fuisset conditoris, et quomodo sacrificium ejus recepit, donumque ejus fide oblatum Paulus nuntiat? Fide enim, inquit, Abel sacrificium præ Cain obtulit Deo, per quam justus declaratus est, teslante super donis ejus Deo 33. Quomodo vero fidei opus est translatio Enochi, et quomodo placuit Deo? et quomodo credere oportet eum, qui accedere vult ad Deum, horum beneficiorum aucto - rem, quod primum quidem ipse est, qui vere existil, et mercedis auctor est; si Malus, malorumque operum actor exsisteret, Sed quid attinet, sigillatim recensere illos, qui in veteri testamento eminue. runt, quorumque omnium in Deum fidem celebrat, Noachi, puta, et Abrahami, et Isaaci, et Jacobi, testatus, eos non solum per totam vitam fideles fuisse, sed et secundum fidem præsentem vitam de27 Jerem. xxxı, 31-33. 8 Hebr. VIII, 8-9. 29 ibid. 10. 3s ibid. 4. αὐτὸν καὶ τῆς Παλαιᾶς καὶ τῆς Νέας Διαθήκης νομοθέτην ὁ Παῦλος ἀνυμνεῖ; Πῶς δ᾽ ἂν ἅγια καὶ ἁγίων Αγια τὰ τῆς προτέρας Διαθήκης, εἰ που νηρᾶς νομοθεσίας ἦν; Λέγει γὰρ· Εἶχε ἡ πρώτη σκηνὴ δικαιώματα λατρείας τό τε ἅγιον κοσμι κὸν, καὶ σκηνὴ κατεσκευάσθη ἡ πρώτη. Ἐν ᾖ ἥ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρτων, ἥτις λέγεται "Αγια. Καὶ ἡ μετὰ τὴν πρώτὴν σκηνήν, ἅγια καὶ ἁγίων "Αγια, ἐν ᾗ στάμνος μὲν εἶχε τὸ μάννα χρυσῆ, καὶ ῥάβδος δὲ ἀπέκειτο τοῦ ᾿Ααρών, καὶ αἱ πλάκες τῆς διαθήκης. Καὶ πῶς Χερουβὶμ δόξης κατεσκίαζεν αὐτὰ, εἰ τῆς ἐπιβούλου καὶ πονηρᾶς ἀρχῆς ταῦτα προστάγματα ἦν; Πῶς δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς τῆς χάριτος κήρυξ βοᾷ, ῥήματι μὲν Θεοῦ κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας, παρὰ τοῦ αὐτοῦ δὲ Θεοῦ ἐκ μὴ φαινομένων τὰ βλεπόμενα γενέσθαι; Εἰ γὰρ τὰ βλεπόμενα βήματι πεποίηκεν ὁ Θεὸς, ὥσπερ καὶ τοὺς αἰῶνας, ἕτερον μὲν πλάττει τῶν βλεπομένων ἡ ἀποστασία δημιουργόν, ἕτερον δὲ τῶν νοουμένων; Πόσα ἄν τις εἴπῃ, καὶ διὰ πόσων τῆς ἀποστασίας τὸ θεομάχον καὶ ἀσύστατον διελέγχῃ Πῶς γὰρ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς δίκαιον μαρτυρεῖ τὸν ᾿Αβελ, εἰ πονηρᾶς πλάσεως ἦν, καὶ τὴν αὐτοῦ θυσίαν προσεδέξα το, καὶ τὸ δῶρον αὐτοῦ Παῦλος πίστει κηρύσσει; Πίστει γάρ, φησίν, "Αβελ Ουσίαν παρὰ Κάϊν προσήνεγκε τῷ Θεῷ, δι' ἧς ἐμαρτυρήθη δίκαιος εἶναι μαρτυροῦντος ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Πῶς δὲ πίστεως καὶ ἡ μετάθεσις τοῦ ᾿Ενώχ, καὶ πῶς εὐηρέστησε τῷ Θεῷ; καὶ πῶς δεῖ πιστεῦ 30 Hebr. 13, 2. 81 ibid. 4. ss Hebr. II, Μετὰ τὴν πρώτην σκηνὴν ἅγια. Aliter hæc leguntur in textu Apostoli Græco l. c., v. 3: Μετὰ δὲ τὸ δεύτερον καταπέτασμα σκηνὴν ἡ λεγομένη "Αγια ἁγίων. Atque hic sensus clarus est, qui in verbis, prout hic afferuntur, frustra quæritur. Hinc et in versione secutus sum scriptoris sacri textum. Varietatem autem librario negligentiori puto tribuendam, quia Euthymius in Panoplia sua, ubi Photi hanc dissertationem contra Manichæos excerpit, locum Apostoli affert, prout in textu sacro legitur. Ἐκ μὴ φαινομένων. Ita Noster pro μὴ ἐκ φαινομένων, quod codices omnes et scriptores ecclesiastici, si Gregorium Nyssenum, observante Millio, excipias, exhibent. Quæ autem hinc nascatur sensus differentia, ostendere conatur Melchior Leydeckerus, in Archæologia sacra, diss. 1, § 53, pag. 17. Ceterum quod Hebræi vocant Nyas N id dici potest Græce μὴ φαινόμενον, recte moneute doctissimo Gustavo Georgio Zeltnero in Dissert. de Bircal Hamminim, p. 76. Διελέγχη. Ita scribo pro διελέγχει, quod ms. exhibebat. Hoc enim jubel antecedens tim cum πῶς recte ila junctum.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. σαι τὸν προσερχόμενον τῷ Θεῷ, τῷ ταῦτα ἐνεργη· posuisse, seque peregrinos et advenas fragilis hujus κότι, πρῶτον μὲν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ κυρίως ὢν, καὶ commorationis credidisse, neque vereri Deum,ipsos ὅτι μισθαποδότης γίνεται, εἰ πονηρὸς ἦν καὶ πονη- domesticos suos vocare, aut ut ipsorum Deum inρῶν ἔργων αὐτουργός; Καὶ τί δεῖ καθ᾽ ἔκαστον λέ vocari; quem autem? eum, qui ipsis cœlestem ciγειν τῶν ἐν τῇ Παλαιᾷ διαπρεψάντων, ων ἁπάντων vitatem paraverat. Quomodo vero illis cœleste reπίστιν ἐπιμαρτύρεται τὴν εἰς τὸν Θεὸν, τοῦ τε Νῶε gnum parasset, nisi in vita ut servi ejus præceptoφημί, καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ, καὶ Ισαάκ, καὶ οὐ μόνον rumque ejus observatores agniti fuissent, fidemque πιστοὺς ἐν ὅλῳ τῷ βίῳ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν πίστιν, ipsi, quorum omnino cœlestis civitas præmium αὐτοὺς ἀπολιπεῖν τὴν παροῦσαν ζωὴν, καὶ ξένους est, cum pura et intemerata confessione servasἑαυτοὺς καὶ παροίκους τῆς ἐπικήρου νομίζειν πολι sent? τείας, καὶ μὴ ἔπαισχύνεσθαι τὸν Θεὸν, οἰκείους τε αὐτοῦ νομίζειν, καὶ Θεὸν αὐτὸν ἐπικαλεῖσθαι· ποῖον; τὸν ἡτοιμακότα τὴν ἐπουράνιον πόλιν αὐτοῖς. Πῶς γὰρ αὐτοῖς τὴν οὐράνιον ἡτοιμά σατο βασιλείαν, εἰ μὴ τούτου καὶ θεράποντες καὶ τῶν προσταγμάτων φύλακες ἐγνωρίζοντο δια βίου, καὶ τὴν πίστιν αὐτῷ διεσώσαντο, οἷς ἔπαθλον ἡ οὐράνιος πόλις, καθαρὰν τε καὶ ἄμικτον ἀμφιβο λίαν; ΙΓ΄. Σὺ δὲ μηδὲ τὴν ἄθυτον καὶ θαυμασίαν ᾿Αβραάμ θυσίαν παραδράμης, Θεοῦ μὲν ἐκζητήσαντος ταύ την, καὶ τὴν γνώμην ἀποδεξαμένου τοῦ δὲ προθύμως πεισθέντος, καὶ οὐ πεισθέντος μόνον, ἀλλὰ καὶ πιστεύσαντος, ὅτι δυνατός ἐστιν ὁ Θεὸς καὶ νεκρούς ἐγεῖραι. Διὰ τοῦτο λογίζεται μὲν αὐτῷ εἰς δικαιοσύ νην, τὸ πατρικὸν δὲ ἀξίωμα οὐ κατὰ τῆς τότε μόνον γενεᾶς, ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα, λαμβάνει, καθὼς γέγραπται, ὅτι Πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε, κατέναντι οὗ ἐπίστευσε Θεῷ. Καὶ πρόσχες ἀκρι βῶς, τίνος λέγει Θεοῦ. Ἐπάγει γὰρ διδάσκων ὁ Παῦλος, τοῦ ζωοποιοῦντος τοὺς νεκροὺς, καὶ και λοῦντος τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα· καὶ πάλιν· Εἰς δὲ τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ οὐ διεκρίθη τῇ ἀπιστία, ἀλλ' ἐνεδυναμώθη τῇ πίστει, δοὺς δόξαν τῷ Θεῷ. Ορᾷς, τίς ἦν ὁ ἐν νόμῳ καὶ προφήταις λαλή ( σας, ὅτι οὐκ ἄλλος παρὰ τὸν χαρισάμενον ἡμῖν τὴν χάριν, ἀλλ᾽ αὐτός. Ἐπάγει γάρ. «Οὐκ ἐγράφη δὲ δι' αὐτὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ δι᾿ ἡμᾶς, οἷς μέλλει λογίζε σθαι τοῖς πιστεύσουσιν ἐπὶ τὸν ἐγείραντα τὸν Κύ ριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐκ νεκρῶν.» Οὐκοῦν ὁ πατέρα πολλῶν ἐθνῶν θέμενος τὸν ᾿Αβραάμ. ὅρκον ὑποσχὼν αὐτῷ, ὁ ἐν ταῖς ἐπαγγελίαις ἀδιάψευστος, ὁ τὰ μὴ ὄντα καλῶν ὡς ὄντα, ἡ ζωοποιῶν τοὺς νεκρούς, αὐτός ἐστιν ὁ ἐγείρας τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐκ νεκρῶν· κἂν τὸ τῆς ἀποστασίας ὀλέθριον φρόνημα εἰς δύο δεσποτείας καὶ θεοὺς και ταμερίζῃ αὐτούς. Σὺ δέ μοι καὶ τοὺς λοιπούς, οἳ περιφανῶς ἐδείχθησαν ἐν τῇ Παλαιά βεβιωκότες, ἐπιλογίζου, τὸν ᾿Αβραὰμ, τὸν Ἰακώβ, τὸν Ἰωσήφ, αὐτὸν τὸν Μωσέα, οὓς ἐν ἐπαίνῳ ποιούμενος ὁ Παῦ λος καὶ τὴν πίστιν αὐτῶν ἐξυμνῶν, περὶ τοῦ Μωσέως προστίθησιν. Ὅτι καὶ τὸν ὀνειδισμὸν ὑπέστη τοῦ Χριστοῦ. Λέγει γάρ ρήμασιν αὐτοῖς μείζονα τῶν Αἰγύπτου θησαυρῶν ἡγησάμενος τὸν ὀνειδι σμὸν τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν αἰτίαν· ἀπέβλεπε γὰρ εἰς τὴν μισθαποδοσίαν, ἢν δηλονότι δυνατὸς ἦν XIII. Tu vero nec mirabile illud et non mactatum Abrahami sacrificium præterito, quod Deus requirebat, propositumque ejus probabat; sicut vicissim is (Abrahamus) non invitus parebat, nec parebat solum, sed et credebat, Deum et mortuos excitare posse. Propterea imputatur hoc ei in justitiam, ipseque præterea patris titulum non in illam tantum sed et secuturas generationes accipit, sicut scriplum est: Multarum gentium patrem te constitui. Pro quo credidit Deo 34. Tu vero probe observa, quem hic loquatur Deum. Subjungit enim docens Paulus Vivificanti mortucs, el vocanti ea quæ non sunt, tanquam sint s. Et iterum: De promissione vero Dei non dubitavit per incredulitatem, sed potius confirmatus est fide, dans Deo gloriam ". Videsne, quis fuerit is, qui in lege et prophetis locutus est, scilicet non diversus ab eo, qui nobis largitus est gratiam, sed idem. Addit enim: «Non vero scripta hæc sunt propter ipsum solum, sed et propter nos, quibus imputari debet, credituris nempe in eum, qui Dominum nostrum Jesum Christum ex mortuis excitavit 36*.» ltaque is, qui Abrahamum multarum gentium patrem constituit, qui jusjurandum ipsi præstitit, qui in promissionibus non fallit, qui non exsistentia vocat ut exsistentia, qui vivificat mortuos,idem est, qui suscitavit Dominum nostrum Jesum Christum ex mortuis: etiamsi perniciosa hæc apostatarum doctrina in duo imperia et deos distinguat. Tu vero et reliquos, qui in veteri testamento prae ceteris commonstrantur, perpende, Abrahamum, Jacobum, Josephum, ipsum etiamn Mosen, quos dignis laudibus excipiens Paulus, eorumque fidem celebrans,de Mose addit: Quod et ignominiam Christi pertulerit 37. Dicit enim, quod ignominiam Christi thesauris Ægypti potiorem habuerit, ea de causa, quia respexerit mercedem, quam scilicet Deus ipsi præstare potuerit. Sed nihil attinet, viros * Rom. 18, 17. 35 ibid. 19. 36 * ibid. 20. 36° ibid. 23. 37 Hebr. x1, 26 Οἰκείους τε. Subindicat locum Paulinum Ephes. II, 19. Αὐτόν. Malim legere αὐτῶν. Id enim sibi, ni fallor, Photius vult, Deum credentes domesticos suos appellare, se vero eorum Deum vocari velle. 'Αμφιβολίαν. Nescio quid sibi hoc loco ista vox velit. Malim legere ὁμολογίαν, aut simile quid, per quod confessio, scilicet fidei, de qua ante sermo, indicetur.

Ἰδοὺ ἡμέραι ἔρχονται, λέγει Κύριος, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν (ἐπίστρεψον, ἄνθρωπε, τὸν νοῦν), οὐ κατὰ τὴν διαθήκην ἣν ἐποίημα τοῖς διαθήκην ἣν ἐποίημα τοῖς πατράσιν αὐτῶν ἐν ἡμέρᾳ, ἐπιλαβομένου μου τῆς χειρὸς αὐτ τῶν, ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐξ Αἰγύπτου, ἣν ἐποίησα, φησὶν, ἀλλ᾽ οὐχὶ, ὡς σὺ λέγεις, ὁ πονηρὸς, ἣν ἐποίησα τοῖς πατράσιν αὐτῶν. Εἶτα Αὐτοὶ οὐκ ἐνέμειναν ἐν τῇ διαθήκη μου, κἀγὼ ἡμέληκα αὐτῶν. Τίς ὁ λέγων; Ὁ Κύριός φησιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὁ Πονηρός. Επάγει γάρ, Αὕτη ἡ διαθήκη, ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέ ρας ἐκείνας, λέγει Κύριος διαθήσομαι ἐγώ, οὐκ ἄλλος· διαθήσομαι ἐγὼ τὴν καινὴν, ὡς διεθέμην καὶ τὴν παλαίαν. Ορᾶς πῶς ἄνω καὶ κάτω τὸν αὐτὸν καὶ τῆς Παλαιᾶς καὶ τῆς Νέας Διαθήκης νομοθέτην ὁ Παῦλος ἀνυμνεῖ; Πῶς δ᾽ ἂν ἅγια καὶ ἁγίων "Α για τὰ τῆς προτέρας Διαθήκης, εἰ που νηρᾶς νομοθεσίας ἦν; Λέγει γὰρ· Εἶχε ἡ πρώτη σκηνὴ δικαιώματα λατρείας τό τε ἅγιον κοσμι κόν, καὶ σκηνὴ κατεσκευάσθη ἡ πρώτη. Ἐν ἥ τε λυχνία καὶ ἡ τράπεζα καὶ ἡ πρόθεσις τῶν ἄρτων, ἥτις λέγεται "Αγια. Καὶ ἡ μετὰ τὴν πρώτ τὴν σκηνήν, ἅγια τὴν σκηνὴν, ἅγια καὶ ἁγίων "Αγια, ἐν ᾗ στάμνος μὲν εἶχε τὸ μάννα χρυσῆ, καὶ ῥάβδος δὲ ἀπέκειτο τοῦ ᾿Ααρών, καὶ αἱ πλάκες τῆς διαθήκης. Καὶ πῶς Χερουβὶμ δόξης κατεσκίαζεν αὐτὰ, εἰ τῆς ἐπιβούλου καὶ πονηρᾶς ἀρχῆς ταῦτα προστάγματα ἦν; Πῶς δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς τῆς χάρι τος κήρυξ βοᾷ, ῥήματι μὲν Θεοῦ κατηρτίσθαι τοὺς αἰῶνας, παρὰ τοῦ αὐτοῦ δὲ Θεοῦ ἐκ μὴ φαινομένων τὰ βλεπόμενα γενέσθαι; Εἰ γὰρ τὰ βλεπόμενα βήματι πεποίηκεν ὁ Θεός, ὥσπερ καὶ τοὺς αἰῶνας, ἕτερον μὲν πλάττει τῶν βλεπομένων ἡ ἀποστασία δημιουργόν, ἕτερον δὲ τῶν νοουμένων; Πόσα ἄν τις εἴπῃ, καὶ διὰ πόσων τῆς ἀποστασίας τὸ θεομάχον καὶ ἀσύστατον διελέγχῃ Πῶς γὰρ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς δίκαιον μαρτυρεῖ τὸν ᾿Αβελ, εἰ πονηρᾶς πλάσεως ἦν, καὶ τὴν αὐτοῦ θυσίαν προσεδέξα το, καὶ τὸ δῶρον αὐτοῦ Παῦλος πίστει κηρύσσει; Πίστει γάρ, φησίν, "Αβελ θυσίαν παρὰ Καϊν προσήνεγκε τῷ Θεῷ, δι' ἧς ἐμαρτυρήθη δίκαιος εἶναι μαρτυροῦντος ἐπὶ τοῖς δώροις αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Πῶς δὲ πίστεως καὶ ἡ μετάθεσις τοῦ ᾿Ενώχ, καὶ πῶς εὐηρέστησε τῷ Θεῷ; καὶ πῶς δεῖ πιστεύ feci ego, inquit, non vero, ceu tu ais, malus, quod προαγορεύσεις feci patribus eorum ". Et paulo post: illi non perstiterunt in testamento mer, el egoneglexi eos 28. Quis illa loquitur? Dominus inquit, at non Malus. Subjungit enim: Hoc est testamentum, quod disponam ego domui Israelis post dies hos, inquit Dominus 29; disponam ego, non alius: disponam ego novum, ut disposui et vetus. Videsne, quomodo iterum iterumque Paulus eumdem et veteris et novi testamenti auctorem celebret? Quomodo vero sancta sunt et Sancta sanctorum illa, quæ ad vetus pertinent, si a Malo orta sunt? Ait enim: Tabernaculum prius habebat præcepta cultus, et sanctum mundanum, et tabernaculum structum est primus, in quo candelabrum, mensa et propositio panum erat, quæ dicitur sancta: et quod post secundum velum erut Sancta sanctorum 30. Quomodo itaque Sancta sanclorum fuerunt, ubi arca aurea habuit manna, et virga Aaronis reposita fuit, et tabulæ testamenti? et quomodo Cherubim gloriæ obumbrarunt illa ³¹, siquidem hæc præcepta erat principii mali et adversantis? Quomodo vero idem gratiæ præco clamat, verbo quidem Dei parata esse sæcula, et ab eodem Deo ex non apparentibus visibilia factu ³2? Si enim visibilis verbo fecit Deus, sicut et sæcula, quomodo apostatæ alium quidem fingunt visibilium, alium intelligibilium conditorem? Et quam multa alia afferri possent, per quæ sententia apostatarum Deo adversa et sibi ipsi non constans, confutetur! Quomodo enim bonus Deus justum esse testatur Abelem, si mali fuisset conditoris, et quomodo sacrificium ejus recepit, donumque ejus fide oblatum Paulus nuntiat? Fide enim, inquit, Abel sacrificium præ Cain obtulit Deɔ, per quam justus declaratus est, testante super donis ejus Deo 33. Quomodo vero fidei opus est translatio Enochi, et quomodo placuit Deo? et quomodo credere oportet eum, qui accedere vult ad Deum, horum beneficiorum auctorem, quod primum quidem ipse est, qui vere existil, et mercedis auctor est; si Malus, malorumque operum actor exsisteret, Sed quid attinet, sigillatim recensere illos, qui in veteri testamento eminuerunt, quorumque omnium in Deum fidem celebrat, Noachi, puta, et Abrahami, et Isaaci, et Jacobi, testatus, eos non solum per totam vitam fideles fuisse, sed et secundum fidem præsentem vitam de27 Jerem. xxx1, 31-33. 33 ibid. 4. 18 Hebr. VIII, 8-9. 29 ibid. 10. 30 Hebr. 18, 2. s1 ibid. 4. 33 Hebr. 21, Μετὰ τὴν πρώτην σκηνὴν ἅγια. Aliter hæc leguntur in textu Apostoli Græco 1. c., v. 3: Mɛtà δὲ τὸ δεύτερον καταπέτασμα σκηνὴν ἡ λεγομένη Αγια ἁγίων. Atque hic sensus clarus est, qui in verbis, prout hic afferuntur, frustra quæritur. Hinc et in versione secutus sum scriptoris sacri textum. Varietatem autem librario negligentiori puto tribuendam, quia Euthymius in Panoplia sua, ubi Photi hanc dissertationem contra Manichæos excerpit, locum Apostoli affert, prout in textu sacro legitur. Ἐκ μὴ φαινομένων. Ita Noster pro μὴ ἐκ φαινομένων, quod codices omnes et scriptores ecclesiastici, si Gregorium Nyssenum, observante Millio, excipias, exhibent. Quæ aulem hinc nascatur sensus differentia, ostendere conatur Melchior Leydeckerus, in Archæologia sacra, diss. 1, § 53, pag. 17. Ceterum quod Hebræi vocant Nya N id dici potest Græce μὴ φαινόμενον, recte moneute doctissimo Gustavo Georgio Zeltnero in Dissert. de Bircal Hamminim, p. 76. Διελέγχῃ. Ita scribo pro διελέγχει, quod ms. exhibebat. Hoc enim jubet antecedens siπg cum πῶς recte ita junctum.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. ἁγία, ἄλλη δὲ δικαία, ἄλλη δὲ ἀγαθὴ, ἀλλ' ἡ αὐτοῦ aliara justam, aliam bonam, quam ipsum legis preτοῦ νόμου ἐντολὴ καὶ τοῦ αὑτοῦ Θεοῦ καὶ δικαίου, καὶ ἁγίου, καὶ ἀγαθοῦ. Ἐξ οὗ γὰρ βρύει τὸ ἅγιον καὶ δίκαιον καὶ ἀγαθόν, χορηγός μέν ἐστι τούτων αὐτὸς καὶ δοτήρ. Κατὰ τὸ αἴτιον δὲ πρὸ πάντων, ὧν ἄλλοις μετασχεῖν παρέσχεν, αὐτὸς ὑπάρχει ταῦτα, οὐ μετ τασχών, οὗ δι᾽ ὑπερβλύζουσαν ἀγαθότητα μετέχει, καὶ ἃ μετέσχε, μετουσίας ἀγαθοειδοῦς Καὶ ἀλ λαχοῦ δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς τῆς ἀληθείας κήρυξ βοᾷ, Τὸ δικαίωμα πληροῦσθαι τοῦ νόμου ἐν τοῖς μὴ κατὰ σάρκα περιπατοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα, τους ἐστιν, ἐν οἷς αἱ πονηραὶ πράξεις καὶ ὑποσποραὶ τοῦ Εχθροῦ, καὶ τὰ ἁμαρτήματα ἰσχὺν οὐκ ἔχει, ἀλλ' ἡ κατὰ πνεῦμα, τουτέστιν ἡ κατ' ἀρετὴν καὶ θείαν συνέργειαν κατορθοῦται πολιτεία. Ε' δὲ τὸ δικαίωμα τοῦ νόμου οὐκ ἐν τοῖς ἐμπαθέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς τελεῖται, ἀλλ' ἐν τοῖς πνευματικοῖς καὶ θεοσυνεργή. τοις, πῶς οὐ φρίττουσι λέγειν αὐτὸ πονηρᾶς νομοθεσίας; Πάλιν δὲ ἐν ἄλλοις τὸ διάπυρον τῆς πίστεως αὐτοῦ καὶ τοῦ πάντας σπεύδειν σωθῆναι, καὶ εἰς ὅπερ αὐτὸν ὁ σφοδρὸς ἔρως ἐκίνει, κατέχειν οὐκ ἔχων, τουτέστιν εἰς τὸ πάντας τῷ Χριστῷ προσαγαγεῖν. Ηὐχόμην ἐγὼ αὐτὸς ἀνάθεμα εἶναι ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα, μεγάλη κράζει τῇ φωνῇ· ὧν ἀδ διαθῆκαι καὶ αἱ νομοθεσίαι καὶ αἱ ἐπαγγελίαι καὶ αἱ λατρείαι, καὶ περιφανέστατα δεικνύς, πόθεν ταῦτα καὶ τίνος ήρτηται προνοίας· Ὁ ὧν ἐπὶ πάνω των Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. Ὥστε τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ καὶ αἱ νομοθεσίαι καὶ αἱ λατρείαι καὶ αἱ ἐπαγγελίαι, ἐν αἷς οἱ πατέρες εὐ. ηρέστησαν Θεῷ, καὶ ἐξ ὧν κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἀνεβλάστησεν ὁ Χριστός. Καὶ ἐν ἄλλοις δὲ λόγον μὲν δ ἀδιάπτωτον τοῦ Θεοῦ τὸν Μωσαϊκὸν νόμον ὑμνεῖ· Οὐ γὰρ ἐκπέπτωκε, φησίν, ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ. Περὶ δέ γε τοῦ Ἰακὼβ καὶ τοῦ Ἡσαῦ διαλαμβάνων ὡς ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάττονι, μονονουχὶ καὶ τοὺς πάλαι τῆς πλάνης ὑπηρέτας ἐπιστομίζει. Φησὶ γάρ· Μὴ ἀδικία πυρὰ τῷ Θεῷ; μὴ γένοιτο. Τῷ γὰρ Μωσεῖ λέγει· Ἐλεήσω, ὃν ἂν ἐλεῶ, καὶ οἰκτειρήσω, ὃν ἂν οἰκτείρω. Καὶ ἵνα μὴ δόξῃ τις ἐξ οἰκείων πόνων καὶ ἰδρώτων χωρὶς τῆς ἄνωθεν συν εργείας τὸ πᾶν ἐκτελεῖν τῶν κατορθωμάτων, συνεί ρει· Δρα οὖν, ὃν θέλει, ἐλεεῖ, ὃν θέλει, σκληρύνει, Τὸν αὐτὸν Θεὸν καὶ τοῦ ἐλέους τοῖς πρὸς αὐτὸν ὁρῶν σιν ὑπάρχοντα πηγὴν, καὶ τῶν εἰς ὄφρὺν ἐπηρμένων διελέγχοντα, καὶ καταβάλλοντα, τὸ ἀλαζονικὸν καὶ σκληρόν· τὸν αὐτὸν δὲ θεὸν, ὃς ἐστι Πατὴρ τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φιλάνθρωπον καὶ ἀγαθὸν ἀνυμνῶν, καὶ πειθαρχεῖν μὲν αὐτῷ πάντας, μηδένα δὲ κατεξανίστασθαι διὰ τῶν οἴκοθεν λογισμῶν τῆς ἀποῤῥήτου κυβερνήσεως αὐτοῦ ἐπιφέρει Μενοῦν γε, ὦ ἄνθρωπε, σὺ τίς εἶ ὁ ἀνταποκρινόμενος τῷ 67 Rom. VII, ceptum, et ejusdem Dei tum justi, tum sancti, tum boni. Ex quo enim scaturit sanctum, et justum,et bonum,idem est illorum auctor et largitor. In quantum vero causa est,idem præ omnibus ex omnia est, quorum alios participes fecit, etiamsi non eodem modo possideat; ex cujus etiam bonitate superabundante fit ut, quidquid ejus particeps est, in communione Boniformi exsistat. Et alibi idem veritatis præco clamat, præcepta legis impleri in iis, qui non secundum carnem ambulant, sed secundum spiritum*7, hoc est,in quibusactiones malæ et semina hostis, et peccata vim non habent, sed ratio vitæ secundum spiritum, id est virtutem et Dei auxilium ordinatur.Quod si vero præcepta legis non a peccatoribus et genio indulgentibus implentur, sed a spiritualibus et divino auxilio nixis, quomodo non horrent illa ad Malum referre? Alibi idem fervorem fidei suæ, studiumque omnium salutem promovendi, continere non valens, aut reprimere id, ad quod ipsum vehemens amor permovebat, studium scilicet omnes ad Christum perducendi, elata voce clamat: Optarim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, mihi quod ad carnem cognatis, quorum sunt testamenta, et legislatio el promissiones et cultus 48. Quæ omnia unde profecta sint et a cujus cura pendeant, clarissime docet, inquiens: Qui est super omnia Deus benedictus in sæcula. Amen 49. Itaque Dei, super omnia exsistentis, sunt et leges, et cultus et promissiones, in quibus patres placuerunt Deo, et ex quibus, quod ad humanitatem, ortus est Christus. Alibi Mosaicam legem ut verbum Dei non irritum celebrat.Neque enim, inquit, cecidit verbum Dei. Idem aliquid de Jacobo et Esauo occupans, quod scilicet major serviret minori, erroris administros tam veteres, quam recens exortos, confutat. Ait enim: Num injustitia est apud Deum? Absit! Mosi enim inquit: Miserebor, cujus miserebor, et clemens ero, cui clemens eros. Et ne quis opinetur se suo labore et sudore sine divino auxilio præcepta omnia perficere posse, subjungit: Itaque, cujus vult, miseretur, et quem vult, indurats. Eumdem itaque Deum celebrans, tanquam qui misericordiæ in illos qui ipsum respiciant, fons exsistat, superborum vero et elatorum fastum ac superci lium deprimat at coerceat; eumdem, inquam, Deum, qui est Pater Domini nostri Jesu Christi, ” amantem hominum et bonum celebrans, omnesque, ut ipsi obediant, nullus vero resistat, argumentis domesticis et ex abscondita rerum gubernatione ductis exhortaturus, subjungit: Enimvero, ο homo, qui tu es respondens Deo 52? Cumque postea eumdem clare Conditorem renuntiasset, nec Conditorem solum, sed et judicem absolutum, et qui unicuique 4. 48 Rom. 18, 3. 49 ibid. 5. 50 ibid. 15. 54 ibid. 18. ss ibid. 20. ᾿Αγαθοειδοῦς. Ita lego pro ἀγαθοειδώς, quod est in Ms. Διαλαμβάνων, occupans. Scilicet exceptionem, quæ fieri poterat. Hanc enim verbi istius hoc loco notionem esse censeo. Confer. Lamberti Bos Animadversiones ad Scriptores Græcos, p. 86.

id, quod judicium affert, irrogare possit, eumdem Θεῷ; Εἶτα τοῦτον πλάστην λαμπρῶς ἀνακράζων, ait ira ferri in vasa, in exitium parata, divitias au- καὶ οὐ πλάστην μόνον, ἀλλὰ καὶ κριτὴν αὐτεξούσιον, tem gloriæ suæ largiter impertire illis qui miseri- καὶ τοῦ διανέμειν ἐκάστῳ ἂν ἡ κρίσις ἤνεγκε, cordia sua digni sint. Atque hujus etiam non parti- δεσπότην, τὴν μὲν ὀργὴν φέρειν ἐκδιδάσκει, ἐπὶ τὰ cipes factos esse nuntiat, præparatos scilicet et ante σκεύη τὰ κατηρτισμένα εἰς ἀπώλειαν· τὸν δὲ πλούvocatos ad fruitionem bonorum,tanquam qui credide- τον τῆς δόξης αὐτοῦ τοῖς τοῦ ἐλέους ἐπιδαψιλεύεσθαι rint in Dominum nostrum Jesum Christum. Alibi vero ἀξίοις. Οὗ καὶ ἡμᾶς μετόχους εὐαγγελίζεται εἶναι iterum scribens,quod verum Deum gratiæ suæ pœni- ἅτε δὴ προητοιμασμένους και προκεκλημένους εἰς tere non possit,et quod ejus fuerit populus israeliti- τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἀγαθῶν, τοὺς πεπιστευκότας εἰς cus, et lex, et præcepta, et quod non omnes propter τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν. Ἐν ἄλλοις δὲ transgressionem a filiorum jure removerit,ait: Num πάλιν ἀμεταμέλητον χάριν ἀναγράφων τοῦ ἀληθινοῦ repulit Deus populum suum, quem præcognovit ss •? Θεοῦ, καὶ ὅτι ἐκείνου ἦν ὁ Ἰσραηλίτης λαὸς, καὶ ἡ Perspicuumque faciens, quem Deum dicat, et unde νομοθεσία, καὶ τὰ προστάγματα, καὶ ὅτι μὴ πάν fides fiat quod populum suum non repulerit, addit: τες διὰ τὴν ἐνίων παράβασιν τῆς υἱοθεσίας ἐξNam et ipse ego Israelita sum, ex semine Abraami, et εκήρυξε, φησίν· Μὴ ἀπώσατο ὁ Θεὸς τὸν λαὸν αὐ tribu Benjaminis 58. Itaque qui non repulit Paulum, τοῦ, ὃν προέγνω; Καὶ δεικνὺς ἐναργῶς τίνα Θεὸν sed eum vocavit in electionem, idem est, qui et λέγει, καὶ πόθεν ἡ πίστις, ὅτι τὸν λαὸν αὐτοῦ μὴ ἀπIsraelem, populum suum, in idem posuit, eumque ώσατο. Καὶ γὰρ ἐγώ, φησίν, Ἰσραηλίτης εἰμὶ ἐκ non repulit, sed per fidem in Christum perfecit. σπέρματος ᾿Αβραάμ, φυλῆς Βενιαμίν. Ὥστε ὁ μὴ ἀποσάμενος Παῦλον, ἀλλὰ καλέσας αὐτὸν εἰς ἐκλογὴν, οὗτός ἐστιν ὁ καὶ τὸν Ἰσραὴλ λαὸν αὐτοῦ θέμε νος, καὶ μὴ ἀπωσάμενος τοῦτον, ἀλλὰ διὰ τῆς πίστεως τῆς εἰς Χριστὸν τελειώσας αὐτούς. XV. Alibi ejusdem Dei et vetus et novum testamentum esse proclamans, ita ut hoc tanquam ex illius radice progerminarit, utrumque vero sanctitatis sit particeps, ait: Si vero primitiæ sanctæ,etiam massa erit: et si radix sancta, etiam rami 54. Et: Non tu radicem fers, sed radix te 55; item: Si Deus ramis, natura talibus, non pepercit (ceciderunt enim membra Deum tentantium in deserto, et reos criminis multæ oppresserunt pœnæ), cave ne idem nec tibi parcal, seque non alium tibi, alium illis, sed eumdem prorsus, exhibeat. Et iterum: Vide itaque benignitatem et severitatem! Cujus autem? Christi, severitatem quidem in lapsos, in te vero benignitatem *. Quid vero sibi volunt primitiæ, et massa, et radix, et rami, et sponte nati, et per insitionem tales, nisi quod convenientiam et affinitatem, et originem ab eodem legislatore derivandam, clarissima voce inculcant? Ait vero iterum de illis Israelitis, qui ad Christi fidem nondum accesserint: Secundum Evangelium quidem inimici sunt propter nos, secundum electionem vero dilecti propter patres³7. Ibi sane eos dilectos declaraturus vocationem Dei memorat, quem donorum suorum pœnitere non possit.Donorum enim suorum el vocationis Deum pœnitere non potest s. Et: Quæ ante scripta sunt, in vestram doctrinam scripta sunt. Cur? ut per potentiam et consolationem Scripturarum, sub quibus vetus intelligitur testamentum, spem habeamus 59. Deinde verum Deum patientiæ et consolationis Deum esse confirmaturus (absit enim, ut servi Mali adeo insaniant, ut hostem Deum consolationis et patientiæ appellent), addit: Deus vero patientiæ el consolationis det vobis, ut idem inter vos sentiatis, secundum Christum Jesum, ut uno animo et uno ore laudetis ΙΕ΄. Πάλιν δὲ τοῦ ἑνὸς Θεοῦ τήν τε Παλαιὰν καὶ τὴν Καινὴν ἀνακηρύττων, καὶ ὡς ἐκ ῥίζης ἐκείνης ταύτην προελθεῖν καὶ ἁγιότητος ἑκατέραν μετασχεῖν, οὕτω φησίν· Εἰ δὲ ἡ ἀπαρχὴ ἁγία, καὶ τὸ φύραμα καὶ εἰ ἡ ῥίζα ἀγία, καὶ οἱ κλάδοι· καί· Οὐ σὺ τὴν ῥίζαν βαστάζεις, ἀλλ᾽ ἡ ῥίζα σέ· καί Εἰ ὁ Θεὸς τῶν κατὰ φύσιν κλάδων οὐκ ἐφείσατο (ἔπεσε γὰρ τῶν ἐκπειρασάντων τὰ κῶλα ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ πολλὰ ἄλλα μετῆλθε πάθη τοὺς ὑπαιτίους), μήπως ὁ αὐτὸς οὐδὲ σοῦ φείσηται, οὐκ ἄλλος μὲν ἐκείνων, ἄλλος δὲ σοῦ, ἀλλ᾽ ὁ αὐτός. Καὶ πάλιν· Ιδε οὖν χρηστότητα καὶ ἀποτομίαν. Τίνος; Χριστοῦ, ἐπὶ μὲν τοὺς πεσόντας ἀποτομίαν, ἐπὶ δὲ σὲ χρηστότητα. Τί δ' ἂν βούλοιντο ἡ ἀπαρχή, καὶ τὸ φύ ραμα, καὶ ἡ ρίξα, καὶ οἱ κλάδοι, καὶ οἱ αὐτοφυεῖς, καὶ οἱ δι' ἐγκεντρίσεως, εἰ μὴ τὴν ἀλληλουχίαν καὶ συγγένειαν, καὶ ὅτι τοῦ αὐτοῦ νομοθέτου, φωναῖς δηλοῦσιν ἐναργεστάταις; Φησὶ δὲ πάλιν περὶ τῶν οὔπω τῇ πίστει Χριστοῦ προσδεδραμηκότων Ισραη λιτῶν· Κατὰ μὲν τὸ Εὐαγγέλιον ἐχθροὶ δι' ἡμᾶς, κατὰ δὲ ἐκλογὴν ἀγαπητοὶ διὰ τοὺς πατέρας· Ὅθεν δηλῶν ὅτι ἀγαπητοί, τὸ ἀμεταμέλητον τῶν χαρισμάτων καὶ τὴν κλῆσιν παράγει τοῦ Θεοῦ. Αμεταμέλητα γάρ, φησὶ, τα χαρίσματα καὶ ἡ κλῆσις τοῦ Θεοῦ. Καὶ· Όσα προεγράφη, εἰς τὴν ἡμετέραν διδασκαλίαν προεγράφη· διατί; ἵνα διὰ τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως τῶν Γραφῶν, ἃ ἐστιν ἡ Παλαιὰ, τὴν ἐλπίδα ἔχωμεν. Εἶτα τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως Θεὸν ἀνακηρύτ των τὸν ἀληθινὸν οὐ γὰρ ἂν εἴη Θεὸς παρακλήσεως καὶ ὑπομονῆς, οὐδ᾽ ἂν πλέον ἐκμανοῖεν οἱ τοῦ Πονηροῦ θεράποντες, ὁ Εχθρός), Ὁ δὲ Θεός, φησί, τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως δῴη ὑμῖν, τὸ αὐτὸ φρονεῖν ἐν ἐν ἀλλήλοις, κατὰ Χριστὸν s9" Rom. XI, 1, 53 ibid. 54 ibid. 16. 55 ibid. 18. 56 ibid. 22. 57 ibid. 28. 58 ibid. 29. s Rom. ΣΥ, Εκάστῳ. Forte hic excidit &, quod ad sensum implendum requiri videtur.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. Ἰησοῦν, ἵνα ομοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στόματι δοξάζητε Patrem Domini nostri Jesu Christi ". Non alium atque τις τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οὐκ ἄλλον καὶ ἄλλον, ἀλλὰ τὸν προκαταγγείλαντα μὲν τὴν ἔλευσιν τοῦ Υἱοῦ, παρασχόντα δὲ τὰς Γρα φὰς, καλέσαντα δὲ εἰς τὴν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ πίστιν, τὸν τῆς παρακλήσεως καὶ ὑπομονῆς Θεὸν, τὸν τῆς ὁμο φροσύνης δοτήρα, οὗ εἰς δόξαν προσέλαβεν ἡμᾶς ὁ Χριστὸς, διάκονος γεγενημένος τῆς περιτομῆς. Ἐν ἄλλοις δὲ πάλιν φησίν· Περιτετμημένος τις ἐκλήθη; μὴ ἐπισπάσθω· ἐν ἀκροβυστία ἐκλήθη; μὴ περιτεμνέσθω. ἡ περιτομὴ οὐδέν ἐστι καὶ ἡ ἀκροβυστία οὐδέν ἐστιν εἶτα προσχες! ἀλλὰ τήρησις ἐντολῶν Θεοῦ. Οὐ θεῶν. Τῶν δὲ ἐντολῶν ἡ μὲν ἐκέλευσε περιτέμνεσθαι, ἡ δὲ μή· ὧν ἑκάτερον ἀνεῖπε τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὐχὶ θεῶν. Ὥστε εἷς Θεὸς ὁ ἀληθινὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ καὶ τὴν περιτομὴν διὰ τοῦ ᾽Αβραὰμ εἰς μυστηρίου τελείωσιν χρόνοις ὡρισμένοις δούς, καὶ τοὺς ἐν ἀκροβυστία διὰ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ προσειληφώς. ΙΒ΄. Ετέρωθι δὲ λέγει· Δεῖ τὸ φθαρτὸν τοῦτο (ποῖον ἢ τὸ ἡμέτερον σῶμα;) ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, φησὶ (63], καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν. Καὶ πῶς ἐστιν ἀγαθοῦ Θεοῦ, εἰ πλάσμα ἦν τὸ σῶμα τοῦ Πονηροῦ, ἐκ φθαρτοῦ μὲν ἄφθαρ τον, ἐκ δὲ θνητοῦ ἀθάνατον αὐτὸ μετασκευάσαι; Οτε γὰρ τὸ πονηρὸν σῶμα καὶ πλάσμα τοῦ Πονηροῦ ἐκ θνητοῦ μὲν εἰς ἀθανασίαν, εἰς ἀφθαρσίαν δὲ ἐκ φθαρτοῦ παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ μεταποιηθῇ Θεοῦ, οὐ μόνον οὐκ ἀληθεύσει ὁ λόγος ὁ γεγραμμένος, ὅτι Κατεπόθη ὁ θάνατος εἰς νίκος, καὶ ὅτι ἐπὶ τέλει τῶν αἰώνων πάντων ἐκπεσεῖται, καὶ ὧν ὅπως δήποτε ἦρχει ὁ Ἐχθρὸς, οἷα προσκειμένων αὐτοῦ τοῖς ἔργοις τοῦ Πονηροῦ· ἀλλὰ καὶ τὸ ἀνάπαλιν τηνικαῦτα τὸ κράτος ἀναμφήριστόν τε καὶ ἀδιάδοχον σχήσει, τοῦ θνητοῦ καὶ φθαρτοῦ πλάσματος αὐτοῦ εἰς ἀθανα σίαν καὶ ἀφθαρσίαν ἀνηγμένου. Ὅρα δέ μοι κάν τεῦθεν τὸν πλοῦτον τῆς σοφίας Παύλου, ην, ὡς ἔοικεν, ἀρθεὶς τὸν τρίτον οὐρανοῦ, ἐμυήθη, ὅπως διαφορὰν μὲν τῆς Καινῆς καὶ τῆς Παλαιᾶς εἰσάγει. Προβλέπων δὲ τὴν ἀποστασίαν καὶ πᾶσαν αὐτῆς ἐκκόπτων ματαιολογίαν, εὐθὺς πάλιν ταῦτα συνεπιφέρει. Λέγει μὲν γὰρ ὥστε Εἴ τις ἐν Χριστῷ καινή κτίσις, ἀνακαινίζεσθε· τὰ ἀρχαῖα παρῆλθεν, ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καινά. Αλλ' δρα τὸ δραστήριον καὶ σοφὸν καὶ περιδέξιον τοῦ ἀν δρός. Τὰ δὲ πάντα, φησὶ, καὶ ἡ Νέα δηλονότι καὶ ἡ Παλαιὰ, ἐκ τοῦ Θεοῦ, τοῦ καταλλάξαντος ἡμᾶς ἑαυτῷ, διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οὐκοῦν καὶ τῶν παρελθόντων καὶ τῶν παρόντων δ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀγαθὸς Πατήρ, 60 Rom. xv, 5. "I Cor. VII, 13. alium, sed eum, qui ante nuntiavit adventum Pilii sui, qui Scripturas tradidit, quique ad fidem in Filium suum vocavit, Deum consolationis et patientiæ, concordiæ datorem, in cujus gloriam nos assumpsit Christus, minister circumcisionis factus. Alibi vero iterum ait: Circumcisus aliquis vocatus est, ne attrahat; (præputium) in præputio aliquis vocatus est, ne circumcidatur: circumcisio nihil est, el præputium nihil est 61: attende vero ad sequentia: sed observatio mandatorum Dei 62, non deorum. Mandatum vero aliud jussit circumcidi, aliud non item et utrumque tamen ejusdem ait esse Dei, non aulem deorum. Itaque unus Deus verus est, et Pas ter Domini nostri Jesu Christi, qui et circumcisionem per Abrahamum in mysterii consummationem tempore definito sanxit, eosque, qui in præputio erant, per Filium suum ad se recepit. XV. Alibi vero: Oportet corruptibile hoc (quodnam vero aliud quam corpus nostrum?) induere incorruptibilitatem, et mortale hoc immortalitatem 63. Quomodo vero decet Deum bonum, si corpus creatura Mali esset,ex corruptibili quidemincorruptibile, ex mortali vero facere immortale? Si enim corpus malum et creatura mali ex mortali in immortalitatem, ex corruptibili vero in incorruptibilitatem a Deo bono transferretur, non solum non verum foret, quod scriptum est: Mors absorpta est in victoriam **, quodque in fine sæculorum excidet iis omnibus, in quæ olim potestatem habuit hostis, tanquam talia, qua operibus ejus malis accommodata sint; sed et contraria illis omnia certissime firmissimeque locum habebunt, si mortalis et corruptibilis ejus creatura immortalis et a corruptione libera reddita fuerit. Tu vero vide mihi et hic divitias sapientiæ Pauli (quam in tertium cœlum sublatus didicisse videtur), quomodo differentiam novi et veteris testamenti exponat. Prævidens vero apostasiam hanc, ejusque vaniloquia omnia eversurus, statim ista subjungit. Ait enim: Si quis in Christo, natura nova, removemini, vetera transierunt, ecce omnia facta sunt nova 6. Tu vero vide prudentiam, sapientiam et dexteritalem viri. Omnia vero, inquit, id est et vetus et novum testamentum, ex Deo sunt, qui reconciliavit nos sibi ipsi per Dominum nostrum Jesum Christum “, Itaque bonus Pater Servatoris nostri Jesu Christi idem erat et dator et procurator et auctor rerum præteritarum et præsentium. Quomodo vero corpus creatura hostis fuerit, cum idem a Spiritu 62 ibid. 63 I Cor. xv. 53. 64 ibid. 54. 65 II Cor. v, 17. σε ibid. 18. Εκάτερον. Ila scribendum est pro εκατέρω, quod ms. habet. Φησί. Verbum hoc locum hic librarii culpa mutasse, et ad owua referendum esse credo. Antecedens enim λέγει regit phrasin ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν. Τὸν τρίτον. Ila ms. Et grammatics rationes et sensus legi jubent, quod II Cor. x11, 2, legitur, ἕως τοῦ τρίτου οὐρανοῦ. Ανακαινίζεσθε. Verbum hoc explicationis loco a Photio additum esse puto, ut intelligeretur, sanctum Apostolum novæ creaturæ studium urgere.

actus orator Isaiæ vaticinium adhibeat, et dicat: Vos αὐτὸς ἦν καὶ δοτήρ, καὶ προνοητὴς καὶ δημιουργός· enim templum Dei vivi estis; sicut dixit Deus. Quia habitabo in illis, et ambulabo, el ero illorum Deus, ipsi vero erunt mihi populus 67. Si igitur Christi nos sumus templum, prout Paulus clamat, testem afferens Isaiam, neque alius fuit Deus, qui per Isaiam locutus est, quam ipse Dei Filius,cujus templum divinus Paulus non esse novit, et tales vocat, ubi tandem est creatura Mali? ubi duo et opposita sibi invicem principia? Πῶς δ᾽ ἂν εἴη πλάσμα τὸ σῶμα τοῦ Εχθροῦ, τοῦ αὐτοῦ πνευματοφόρου ρήτορος, τὴν Ἡσαΐου προφητείαν οἰκειουμένου καὶ λέγοντος· Ὑμεῖς ναὸς γὰρ Θεοῦ ἐστε ζῶντος· καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς, Ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω· καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός; Εἰ οὖν Χρι στοῦ μὲν ἡμεῖς ναός, ὡς Παῦλος βοᾷ, μάρτυρα τὸν Ησαίαν προϊστὰς, καὶ οὐκ ἄλλος ἦν Θεός, ὁ ἐν Ἡσαΐα λαλήσας, ἀλλ᾽ αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, οὗ ναὸν ἡμᾶς ὁ θεσπέσιος Παῦλος οἶδε καὶ ἀποκαλεῖ, ποῦ τὸ πλάσμα τοῦ Πονηροῦ; ποῦ δὲ ἡ διπλῆ καὶ ἀν τικειμένη ἀρχή; XVI. Porro idem retegens veritatis lucem, nosque ad puritatem et secessionem ab impuris faciendam cohortatus, ut in filios et filias Dei referamur, ait: Vos enim eritis mihi in filios et filias 68. Commemorat vero etiam eum, qui hæc sit pollicitus, quod scilicet Dominus sit omnipotens. Simul etiam innuit, ad quos pertineant he promissiones, nempe ad nos per patres. Subjungit enim: Hæc igitur promissa habentes, dilecti, purificemus nos ipsos ab omnibus sordibus carnis el spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei 69. Itaque nobis hæc promissa facta sunt, initio faoto a patribus. Et cujus Dei ille est populus, ejusdem sumus et nos: et sicut homines puri castique veteris testamenti templum sunt Dei, ita quoque puri in novo testamento templum ejusdem Dei sunt. Dum autem eum conditorem omnium idem veritatis præco sæpissime appellat, non minus Patrem Domini nostri Jesu Christi, quam verum ejus Filium prædicat, in iis quoque locis, in quibus gratiam sibi dalam, et vim mysterii sibi crediti celebral. Monens enim, sibi, minimo omnium, datam esse gratiam annuntiandi gentilibus divitias imperscrutabiles Christi, et docendi omnes, quæ sit economia mysterii a sæculis in Deo absconditi; statim addit: Qui omnia creavit per Jesum Christum. Itaque omnium conditor Pater est, omnium vero conditor etiam Filius. Sicut enim natura, ita et potestas, et imperium, et potentia, et creatio visibilium omnium et invisibilium, ac rerum ex non exsistentibus ad existentiam productio communia utrique et indivisa sunt. Et post pauca Propterea flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in culo et in terra nominatur o Omnis paternitas inquit, non autem: aliqua, alia vero non item. Neque de omni cœlesti solum loquitur, sed de omni, sive coelestem dicas, sive terrestrem, sive om - nem, sive partem: omnium illorum conditor est Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi: ex eo enim omnis paternitas in colo et in terra, sicut clare Paulus, spectator idem et doctor rerum absconditorum, pronuntiat, nominatur. Alibi vero eodem modo de Deo disserens ait: Una fides, unus baptismus, unus Deus et Pater omnium, qui est super omnia et per omnia, et in nobis omnibus”. 67 II Cor. vi, 16. 68 ibid. 18. 69 II Cor. VII, 1. ΙΓ΄. Ἔτι δὲ ἀνακαλύπτων τὸ τῆς ἀληθείας φέγ γος, καὶ καθαροὺς ἡμᾶς καὶ ἀφωρισμένους παραγ γέλλων εἶναι τῶν ἀκαθάρτων, ὡς ἂν εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, ἐπάγει καὶ τὸν ἐπαγγειλάμενον ταῦτα, ὅτι Κύριος ἐστι παντοκράτωρ· συνδιαπλέκει δὲ καὶ πρὸς τίνας αἱ ἐπαγγελίαι, ὅτι διὰ τῶν πατέρων πρὸς ἡμᾶς· ἐπιφέρει γάρ· Ταύτας οὖν ἔχοντες τὰς ἐπαγγελίας, ἀγαπητοί, καθαρίσωμεν ἑαυτοὺς ἀπὸ παντὸς μολυσμοῦ σαρκὸς καὶ πνεύματος, ἐπιτελοῦντες ἁγιωσύνην ἐν φόβῳ Θεοῦ. Ὥστε ἡμεῖς μὲν ἐπηγγέλμεθα ταῦτα. ἀρξαμένης τῆς ἐπαγγελίας ἀπὸ τῶν πατέρων. Καὶ οὗπερ ἐκεῖνος ὁ λαὸς Θεοῦ, τοῦ αὐτοῦ καὶ ἡμεῖς· καὶ ὡς τῶν ἐν τῆ Παλαιά οἱ καθαροὶ ναὸς τοῦ Θεοῦ, οὕτω καὶ οἱ ἐν τῇ Νέᾳ κα θαροὶ ναὸς τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ. Κτίστην δὲ πάντων πάλιν πολλάκις ὁ αὐτὸς τῆς ἀληθείας διαγγέλλων κήρυξ, τόν τε Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ αὐτὸν τὸν ἀληθινὸν αὐτοῦ Υἱὸν οὐδὲν ἧττον καταγ γέλλει, καὶ ἐν οἷς ὑμνεῖ τὴν χάριν τὴν δοθεῖσαν αὐτῷ, καὶ τοῦ καταπιστευθέντος μυστηρίου τὴν δύναμιν. Εἰπὼν γάρ, ὡς «Ἐμοὶ τῷ ἐλαχιστοτέρῳ πάντων ἐδόθη ἡ χάρις αὕτη ἐν τοῖς ἔθνεσιν εὐαγγελίσασθαι τὸν ἀνεξιχνίαστον πλοῦτον τοῦ Χριστοῦ καὶ φωτίσαι πάντας, τίς ἡ οἰκονομία τοῦ μυστηρίου τοῦ ἀποκεκρυμμένου ἀπὸ τῶν αἰώνων ἐν τῷ Θεῷ,» αὐτίκα συν άπτει· τῷ τὰ πάντα κτίσαντι διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· ὥστε πάντων μέν κτίστης ὁ Πατήρ, πάντων δὲ κτίσ στης ὁ Γιός. Κοινὸν γὰρ καὶ ἀδιάφορον ὥσπερ ἡ φύσις, καὶ ἡ ἐξουσία καὶ ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δημιουργία τῶν ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων, καὶ ἡ ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι προαγωγὴ καὶ οὐσίωσις. Καὶ μετ᾿ ὀλί γον· Τούτου χάριν κάμπτω τα γόνατά μου πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐξ οὗ πᾶσα πατρὶα ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζε ται. — Πᾶσα πατρία, φησὶν, οὐχί· τὶς μὲν, τίς δ' οὔ, οὐδὲ πᾶσα ἡ οὐράνιος μόνη, ἀλλὰ κἂν οὐράνιον εἴπῃς, κἂν ἐπίγειον, κἂν μέρος, τούτων απάντων ἐστὶ δημιουργὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἐξ αὐτοῦ γὰρ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐ ρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς, ὡς ἀνακηρύττει λαμπρῶς ὁ τῶν ἀποῤῥήτων καὶ θεατὴς καὶ διδάσκαλος, ὀνομάζεται. Καὶ ἐν ἄλλοις δὲ τὰ αὐτὰ θεολογῶν, Εἰς Κύριος, φησί, μία πίστις, εν βάπτισμα, εἷς Θεὸς καὶ Πατὴρ πάντων, ὁ ἐπὶ πάντων, καὶ διὰ πάντων, καὶ ἐν πᾶσιν ἡμῖν. Αδιάστατον δὲ καὶ ἀμέριστον, ὥσπερ 70 Ephes. III, 14. 71 Ephes. IV,

CONTRA MANICHÆOS LIBER III. τὴν φύσιν καὶ τὸ θέλημα, οὕτω καὶ τὴν δημιουργίαν καὶ τὸ κράτος εἰδώς τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὰ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ Σωτῆρος πεπαῤῥησιασμένη κράζει φωνῇ. Εν αὐτῷ γάρ, φησὶ, ἐκτίσθη τὰ πάντα. Πρόσεχε· Τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἵνα μὴ ἡ μανία λήρους ἄλλους ταῖς ἱεραῖς φωναῖς ὑποβάλῃ, ἔτι κατὰ συνέχειαν ἐπεξ ἡγεῖται, τίνα εἰσὶ τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ὅτι τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, καὶ ταῦτα πάντα ἐν αὐτῷ φησι ἐκτίσθαι, καὶ δι᾿ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτόν. Πῶς οὖν ἡ ἀποστατικὴ λύσσα τῶν μὲν ὁρατῶν ἄλλον πράττει ποιητὴν, ἄλλον δὲ τῶν ἀοράτων; Εἰ γὰρ πάντα διὰ Χριστοῦ καὶ εἰς Χριστὸν ἔκτισται, καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα ἐν αὐτῷ συν έστηκε, ποῦ ἡ δημιουργία τοῦ ἐχθροῦ; Καὶ αὐτὸς μὲν ὁ ᾿Αγαθὸς προάγει· προάγων δὲ συνέχει, συνέχων δὲ καὶ τῆς διαμονῆς προνοεῖται. Εκ ποίας ἄλλης ἐνεργείας δώσουσι τῶν τοῦ Θεοῦ δημιουργημάτων τὴν ἐξουσίαν τῷ Εχθρῷ, εἰ μὴ ἄρα δι' αύτων, ἐν ᾧ τε πληρωταὶ τῶν θελημάτων εἰσὶ τοῦ Εχθροῦ, καὶ ἐν ᾧ μὴ πεφρίκασι θεομαχεῖν; Οὗτοι γὰρ κατὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου καὶ πλάστου στόμα πλατύναντες δύσφη μον, καὶ κατὰ τῆς δημιουργικῆς αὐτοῦ ἐπανιστάμενοί κυριότητος, καὶ τοῖς ἐκτόποις πάθεσιν ὑποκατακλίναντες ἑαυτούς, ἐξ ὧν τε θεομαχοῦσι, καὶ ἐξ ὧν ὁρῶσι τὰ ἄθεσμα, ἑαυτοὺς ὑπέφηναν ὡς ἀληθῶς δημιουργήματα καὶ δούλους τοῦ Ἐχθροῦ. Ο γάρ τις ἥττηται, τούτῳ καὶ δεδούλωται. 'Αλλ' ὥσπερ ἑκόντες πρὸς τὰ πάθη κατασυρόμενοι καὶ κατὰ τοῦτο τῆς δημιουργικῆς Προνοίας καὶ τῆς πρὸς τὸν ἀληθι νὸν πλάστην οἰκειώσεως διαπίπτομεν, τὸν Πονηρὸν δὲ δεσπότην ἑαυτοῖς ἐπεισάγομεν, καὶ τὴν γλῶσσαν ὀξύνειν κατὰ τοῦ εὐεργέτου καὶ πλάστου ὑπὸ τοῦ Πολεμίου ἀναπεισθόμεθα· οὕτως ἂν τῶν παθῶν τὸ σκότος ἐκφύγωμεν, καὶ τήν τε ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα Θεοῦ δημιουργήματα ἐπιγνῶναι θελήσωμεν, αὐτίκα μὲν ἐλαύνομεν τῆς καθ' ἡμῶν τυραννίδος τὸν Εχθρὸν, καὶ ὀφθαλμοῖς ὁρῶμεν κεκαθαρμένοις μηδεμίαν ἔχοντα καθ' ἡμῶν μήτε ἰσχύν, μήτε κυριότητα, ἀλλὰ συμπατούμενον καὶ διαγελώμενον ὑφ᾽ ἡμῶν, αὐτόν τε καὶ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν δύναμιν. Ἐπὶ ἀσπίδα γάρ, φησί, καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα. Ἕως δ᾽ ἂν ταῖς ψυχοφθόροις ἡδοναῖς ἱλυσπώμεθα καὶ ὀπίσω τῶν ἐπιθυμιῶν, πρὸς ἃς ἡμᾶς ὁ Ἐχθρὸς συνωθεῖ, πορευώμεθα, καὶ τέμνωμεν τῇ γλώσσῃ καὶ τῷ βίῳ, καὶ διχάζωμεν εἰς μαχομένας μοίρας τοῦ ἀγαθοῦ καὶ ἑνὸς Θεοῦ ἡμῶν τὴν φύσιν καὶ τὴν βασιλείαν, καὶ τὸ τῆς δημιουρ γίας ἀξίωμα, οὐμενοῦν οὐκ ἂν ἡμῶν οὐδενὶ γένοιτο τῆς ὑπεξουσιότητος καὶ τυραννίδος ἐλευθερωθῆναι τοῦ Ἐχθροῦ, καὶ πρὸς τὸν ἀληθινὸν ἡμῶν Θεὸν καὶ πλάστην, καὶ τὸ φῶς τῆς εἰς αὐτὸν εὐσεβείας ἐναυ· γασθῆναι. Διὰ γὰρ τοῦ σχίσαι τὴν μίαν ἀρχὴν καὶ 7 Ephes. IV, 6. " Psal. xc, 13. Cumque idem nosset Patrem et Filium, sicut quod ad naturam et voluntatem, ita et quod ad creationem et potentiam, inseparabiles esse et indivisos, eadem etiam de Servatore libera voce proloquitur. In ipso enim, inquiens, creata sunt omnia 72. Attende. Omnia, quæ in cœlis et in terra sunt. Et ne insana cohors nugas suas verbis sacris affricaret, in serie orationis edisserit, quænam sint ea in cœlis et in terra; docet enim visibilia et invisibilia, et omnia in eo creata esse, et per eum, et in ipsum. Quomodo itaque apostatarum rabies alium visibilium, alium invisibilium rerum conditorem facit? Si enim omnia per Christum et in Christum creata sunt, et idem est ante omnia, et omnia in ipso consistunt, ubi tandem est creatio hostis? Sane ipse ille bonus Deus producit; producens vero continet; continens vero prospicit ut perseverent. Quo vero alio argumento hosti potestatem in creaturas Dei vindicabunt, quam ex eo, quod ipsi perficiunt voluntatem hostis, et non verentur Deum ipsum oppugnare? Ipsi enim, dum contra communem Dominum et conditorem infame os aperiunt, dominiumque ejus, quod Creatori competit, oppugnant, insolentibusque affectibus seipsos subjiciunt, tum pugna sua in Deum, tum illicitis actionibus probant, se ipsos vere creaturas et servos hostis esse. quo enim aliquis victus est, ab eodem in servitutem est redactus. Sicut autem sponte nostra in affectus nostros abrepti providentia Creatoris ejusque ut veri conditoris possessione excidimus, vicissim vero malum dominum nobis asciscimus, et ad acuendam in benefactorem linguam ab hoste adduci nos patimur; ita,si affectuum caliginem fugiamus, facile et animam et corpus pro creaturis Dei agnoscere velimus, tum statim hostem a tyrannico in nos imperio repellimus, et puris oculis cum nulla adversus nos vi aut potestate instructum, sed concultatum potius a nobis et cum omni sua potentia ludibrio habitum conspicimus. Super aspide enim, inquit, et basilisco gradieris, leonemque et draconem conculcabis 73. Quando vero in voluptatibus, animæ pestibus, volutamur, et cupiditates, in quas hostis nos impellit, sectamur, ac tum lingua tum vita minus et boni Dei nostri naturam et imperium, et creandi dignitatem secamus et in oppositas partes dividimus, nemini nostrum tam beato esse licebit, ut ab hostis suprema potestate et tyrannide liberetur, et ad verum Deum nostrum ac conditorem lucemque pietatis, ipsi probandæ, perducatur. Deum enim secamus unum et idem principium, et nos ab ipso abstrahimus, atque adeo verum creatorem et Dominum abrogamus, hostis, hoc ipso magnam in nos poVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Κατασυρόμενοι. Ita lege pro κατασυρόμενα, quod codex exhibet, ac si ad den vox referenda sit, cum potius ad εκόντες pertinere nexus orationis ostendat. Ιλυσπώμεθα. De hoc verbo lege Samuelem Bochartum in Hierozoico, part. 11, p. 798.

νὸν ποιητὴν καὶ Δεσπότην ἀθετῆσαι, μεγάλην καθ᾿ ἡμῶν λαμβάνων τὴν ἀρχὴν ὁ Ἐχθρὸς, πείθει τότε μετὰ πολλῆς τῆς ἐξουσίας, οὓς ἤδη ἔλαβεν ὑποκύψαντὰς αὐτοῦ ταῖς ὁρμαῖς, καὶ ποιητὴν καὶ Δεσπότην αὐτὸν ἀνομολογεῖν. Καὶ τί ἂν εἴη τούτου αθλιώτερον; Καταλιπόντες τὸν Δημιουργὸν προέλθωμεν τῷ Εχθρῷ, καὶ τὸν Σωτῆρα φυγόντας τῷ φθοροποιῷ προσδραμεῖν, καὶ τὸν παρέχοντα μὲν τὴν τῶν οὐρα νῶν βασιλείαν ὑπεριδεῖν, τῷ δὲ πρὸς τὴν ἡτοιμα lestatem nactus, cum magna efficacia nos impellit, ταύτης ἡμᾶς αὐτοὺς ἀποῤῥῆξαι, καὶ τὸν μὲν ἀληθι quos scilicet sibi ita jam obnoxios reddidit, ut creator et Dominus appelletur. Quo quid vel miserum magis vel impium cogitari potest? Accedimus scilicet, relicto Creatore, ad hostem, et deserentes Servatorem ad perditorem currimus: despicimus eum, qui regnum cœlorum nobis affert, qui vero ad pœnam sibi paratam nos pertrahit, eum cum studio sectamur, et cum deceptore decepti ipsi in gehennam ignis æterni condemnari volumus. σμένην αὐτῷ κόλασιν ἕλκοντι σπουδαίως κατακολουθεῖν, καὶ εἰς τὴν γέενναν τοῦ ἀτελευτήτου πυρὸς τῷ ἀπατεῶνι τοὺς ἀπατηθέντας συγκαταδικάζεσθαι. ο ΙΖ΄. Ἀλλ᾽, ὦ κοινωνοί τῆς ἡμῶν φύσεως καὶ δη μιουργίας, κἂν ἐξίστητε τῆς δωρεᾶς, ὀψὲ γοῦν ἀνανήψαντες ἐπιστρέψατε τας καρδίας ὑμῶν πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργόν, πρὸς τὸν εὐεργέτην καὶ προνοητὴν, πρὸς τὸν διαπλάσαντα τὸ σῶμα, καὶ ἐμπνεύσαντα τὴν ψυχὴν, πρὸς τὸν δι' ἡμᾶς σαρχωθέντα, καὶ ἐνανθρωπήσαντα, καὶ σταυρωθέντα, καὶ τὴν ἀνάστασιν διὰ τοῦ οἰκείου σώματος ἐγκαινίσαντα. Ἐπίγνωτε τὸν ἀγαθὸν Πατέρα αὐτοῦ, ὃς διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος αὐτοῦ πάντα ὑπο έστησεν ἐκ μὴ ὄντων, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, τὰς δυνάμεις, τὰς ἐξουσίας, καὶ αὐτὸν τὸν ἐχθρὸν, οὗ που νηρίας μεταδούς, μήτι γένηται! πόθεν γὰρ ἐν τῷ ἀγαθῷ ἡ μετάδοσις τοῦ κακοῦ; ἀλλ' ἀγαθότητος από λαυσιν παρασχών, ἣν ἐκεῖνος μετέβαλεν εἰς κακίαν, ὥσπερ καὶ οἱ νῦν πειθαρχοῦντες αὐτῷ. Καὶ γὰρ καὶ οὗτοι λαβόντες μέγα ἀγαθὸν τὸ αὐτοδέσποτον τῶν λογισμῶν, δι' οὗ καὶ πλάστης εἰκονίζεται, μετέστρε ψαν τοῦτο, τὴν χρήσιν αὐτοῦ διαφθείραντες πρὸς ἔσχατον κακόν· δι' οὐ γὰρ ὑμνεῖν ἔλαβον τὸν δημιουργόν, τούτῳ πρὸς ὕμνους ἐχρήσαντο τοῦ Ἐχθροῦ. Καὶ ὅτι ᾧ χρωμένους ἐνῆν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας κληρονόμους γενέσθαι, τούτῳ παραχρώμενοι σπου δάζουσι τὴν γέενναν τοῦ πυρὸς, ὃ ἡτοίμασται τῷ δια βόλῳ, ὑπελθεῖν. ᾿Αλλ᾽ ἀνανήψατε, διανάστητε, γρηγο ρήσατε, ὥστε τοῦ Ἐχθροῦ τὴν ἐξουσίαν ἀποσκευασθῆς ναι ἀφ᾽ ὑμῶν, μηδὲ ἐφ᾽ ὑμᾶς παραστήσατε τὰς ἀποστολικὰς προφητείας, μᾶλλον δὲ τὰς τοῦ Πνεύματος, πληρουμένας. Καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα ῥητῶς λέγει· Ἐν ὑστέροις καιροῖς ἀποστήσονταί τινες τῆς πίσ στεῶς προσέχοντες πνεύμασι πλάνης καὶ δια δασκαλίαις δαιμόνων, ὑποκρίσει ψευδολόγων XVII. At, o vos naturæ nostræ et creationis, quo tamen dono et jure excidistis, participes, evigilate tandem aliquando, et animas vestras ad communem Dominum et conditorem nostrum, benefactorem item et provisorem, convertite, ad eum, inquam, qui corpus formavit, qui animam inspiravit, qui propter vos carnem assumpsit, qui homo factus est, et crucifixus, et resurrectionem proprio suo corpore restituit. Agnoscite bonum ejus Patrem, qui per Filium et Spiritum suum sanctum omnia ex non exsistentibus produxit, visibilia et invisibilia, potestates, et principatus, et ipsum quoque hostem; non quidem malitiæ quidquam illi tribuens absit! quomodo enim a bono malum proficisci posset? sed bonitatis participem reddens, quam ipse in malitiam convertit, non minus ac illi, qui ipsi nunc obsequuntur. Nam et illi, postquam imperium in rationem suam, magnum sane bonum, nacti sunt, per quod ipse etiam Creator repræsentatur, id quidem, usum ejus pervertentes, in maximum malum transformarunt. Quod enim ad Creatorem laudandum acceperant, eo ad celebrandum hostem usi sunt: et quo recte usi fieri poterant hæredes regni cœlestis, eo abusi gehennam ignis, diabolo parati, ingredi allaborant. Sed evigilate tandem, surgite, vigilate, ut potestas hostis repellatur a vobis; neque ad vos rapite Apostoli vel potius Spiritus sancti prædictiones implendas. Spiritus enim diserte ait: Ulimis temporibus quidam a fide recedent, attendentes spiritui erroris et doctrinis dæmoniorum, per hypocrisin falsiloquorum quorum conscientia cauterio inusta est: prohibentium nubere, iubentium abstinere a cibis quos Deus in κεκαυτηριασμένων τὴν ἰδίαν συνείδησιν, χω usum condidit 14; quæ, inquit, Deus, non autem hostis condidit. Quibus autem? Fidelibus, et iis, qui veritatem agnoverunt, quod ne ullus tibi errandi pretextus relinquatur, statim subjungit. 74 I Tim. iv, 1-3. ö λυόντων γαμεῖν, ἀπέχεσθαι βρωμάτων ἃ ὁ Θεὸς ἔκτισεν εἰς μετάληψιν. "Α, φησὶν, ὁ Θεὸς, οὐχ ὁ Εχθρὸς ἔκτισε. Καὶ τίσιν; ἵνα μηδεμία σοι πλάνης πρόφασις ὑπολειφθῇ τοῖς πιστοῖς εὐθὺς συναρμόττει Προέλθωμεν. Series orationis legere jubet προελθεῖν μὲν, sicut in sequentibus occurrit προσ δραμεῖν, θίο. Πλάνης. Ita in hoc Pauli loco legunt nonnulli ex veteribus doctoribus pro πλάνοις, quod in hodiernis codicibus exstat. Sic et pauci quidam manu exarati eamdem lectionem sequuntur, sive ex facili utriusque vocis, ex eadem pronuntiatione orta, permutatione, sive per glossema ex I Joan. Iv, 6, petitum, quæ Millii est sententia. Ibi enim πνεῦμα πλάνης memoratur. Nolim sane cum Jos. Medo, τὸ, πλάνης, pro genuina lectione habere et de idololatria explicare, quod utrumque is facit in Fragmentis sacris. Non tam enim de idololatria speciatim, quam de variis erroribus sermonem hic esse, sequentia commata evincunt.

CONTRA MANICHEOS LIBER III. καὶ ἐπεγνωκόσι τὴν ἀλήθειαν. Ὥστε πᾶς μὲν ὁ πι- itaque fdelis omnis, et qui veritatem agnovit, soit στὸς καὶ ἐπεγνωκὼς τὴν ἀλήθειαν οἶδε πάντα καὶ omnia et cum omnibus etiam cibos creaturas boni Dei esse. Qui vero quædam ex illis ad alium refert, is est, de quo Spiritus sanctus ail: Bst, qui attendit spiritibus erroris et doctrinis dæmonum, et a vera Christianorum fide defector? De talibus etiam alibi Spiritus sanctus præco vaticinatur: In ultimis diebus, inquiens, lempora difficilia imminent. Erunt enim homines sui amantes, avari, arrogantes. blasphemi, parentibus immorigeri. Recensitis deinde aliis similibus flagitiis, vaticinii hunc facit finem: Qui habent formam pietatis, vim vero ejus abnegant 15Et quemadmodum Jannes et Jumbres restiterunt Mosi, ita et illi resistunt ". Ibi conjungit veritatem cum Mose, eos autem qui, veritati resistant, cum μετὰ πάντων, καὶ τὰ βρώματα κτίσματα εἶναι τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ. Ὁ δὲ εἰς ἕτερον ἀναφέρων ἐξ αὐτῶν τινα, οὗτος ἐστι περὶ οὗ τὸ ἅγιον εἶπε Πνεῦμα· Εστιν ὁ προσεσχηκώς πνεύμασι πλάνης καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων, καὶ τῆς ἀληθοῦς ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πίστεως ἀποστάτης· περὶ ὧν καὶ ἑτέρωθι ὁ τοῦ Πνεύματος ὑποφήτης προφητεύει Ἐν ἐσχάταις ἡμέραις, λέγων, ἐνστήσονται καιροὶ χαλεποί· ἔσονται γὰρ οἱ ἄνθρωποι φίλαυτοι, φι λάργυροι, αλαζόνες, βλάσφημοι, γονεῦσιν ἀπει θεῖς. Καὶ τὰ ἄλλα ἀκόλουθα καταλέγων πάθη, τῆς προφητείας πέρας ποιεῖται· Μόρφωσιν ἔχοντες ἔχοντες εὐσεβείας, τὴν δὲ δύναμιν αὐτῆς ἠρνημένοι. Καὶ ὃν τρόπον Ιαννῆς καὶ Ἰαμβρῆς ἀνθέστηκεν Janne et Jambre. Si vero Moses et veritas in eadem Μωσεῖ, οὕτω καὶ οὗτοι ἀνθίστανται τῇ ἀληθείᾳ. classe sunt, Jannes autem et Jambres respondent Καὶ γὰρ συντάττει τὴν μὲν ἀλήθειαν τῷ Μωϋσῇ, iis qui resistunt veritati, quomodo non etiam de τοὺς δὲ ἀνθεστηκότας τῇ ἀληθείᾳ τῷ Ἰαννῇ καὶ τῷ illis prophetla hæc accipienda est? Illi enim dum Ἰαμβρῇ. Εἰ δὲ Μωϋσῆς μὲν καὶ ἡ ἀλήθεια ἐν τῇ in Mosen insaniunt, resistunt quidem veritati, αὐτῇ τάξει, Ἰαννῆς δὲ καὶ Ἰαμβρῆς σύστοιχοι conjuncti vero sunt cum Janne et Jambre, cumque τοῖς ἀνθισταμένοις τῇ ἀληθείᾳ, πῶς οὐ κατ᾿ αὐτῶν iis calumniantur. Imo cujus mendavil vi veteres ἡ προφητεία ταῦτα προεἶπεν; Οἱ γὰρ Μωσέως illi apostatæ ad rebellionem contra Mosen excitanλυττῶντες ἀνθίστανται μὲν τῇ ἀληθείᾳ, συνίστανται dam permuti sunt, eadem et recentiores se extuδὲ καὶ συνδυσφημοῦσι τῷ Ἰαννῇ καὶ τῷ Ἰαμβρῇ. lerunt ad oppugnanda Mosis scripta ejusque, qui Καὶ ἐξ οὗ ψεύδους ἐπήρθησαν οἱ παλαιοὶ ἀποστάται illa instar legum tradidit, dominium. Attamen στάσιν κατὰ Μωσέως ἀναστῆσαι, διὰ τοῦ αὐτοῦ καὶ inter eos ea est differentia, quæ recentiores hos οἱ νέοι ἠλαζονεύσαντο κατά τε τῶν Μωσαϊκῶν γραμ pejores reddit. Apud priores enim malitia in conμάτων, καὶ τοῦ ταῦτα νομοθετήσαντος τυραννίδι κι silio subsistebat, quia supplicium ante consecutam νεῖν. Πλὴν ἐπὶ τὸ χεῖρον τούτοις ἡ διαφορά. Τοῖς actionem eos, qui aliquid perpetraturi malum erant, μὲν γὰρ ἐν μελέτῃ τὸ κακὸν ἔστη· τῆς πληγῆς nisi a conatu retraxit, omnino sustulit. At hi et πρὸ τῆς πράξεως τοὺς πράξαντας ἂν, εἰ μὴ μετῆλθε, meditati sunt malum, et oum divina benignitas pro τῆς ἐγχειρήσεως ἀπαγούσης. Οἱ δὲ μεμελετήκασι poena irroganda poenitentiam ipsorum exspectaret, δυσσεβῶς, τῆς φιλανθρωπίας ἀντὶ τοῦ τιμωρίαν λα tanquam contemptores, malumque geminantes faβεῖν τὴν μετάνοιαν ἀναμενούσης, οἷα δὴ καταφρο- cinus destinatum perpetrant, linguamque suam νηταὶ καὶ δευτέρῳ κακῷ τὸ προλαβὸν χεῖρον ποιοῦν contra Conditorem omnium acuere non desinunt, τες, καὶ τὴν γλῶσσαν ὁπλίζειν κατὰ τοῦ Δημιουργοῦ iisdem conviciis, quæ in divinum ministrum effunτῶν ὅλων οὐ διαλιμπάνουσι, διὰ μὲν τῶν ὕβρεων, dunt etiam leges Domini, quas receperunt, pro ἃς καταχέουσι τοῦ θείου θεράποντος, συνεξυβρίζον scindentes, suaque in leges insolentia ipsum quoque τες, καὶ ἃς ἐδέξαντο νομοθεσίας Δεσποτικὰς, διὰ δὲ legislatorem omniumque Dominum vocibus petuτῶν εἰς τὰς νομοθεσίας παροινιῶν κατ' αὐτοῦ τοῦ lantibus et impiis petentes. Atque ita quidem comνομοθέτου καὶ πάντων δημιουργοῦ τὰς ἀσελγείς parata est nova illa et recens apostatarum contra ἐκείνας καὶ ἀθέτους ἀποῤῥίπτοντες φωνάς. Τοιαύτη Creatorem omnium insolentia, vel potius varia τῆς ἀποστασίας ἡ νέα καὶ πρόσφατος κατὰ τοῦ Δημ monstrosaque ex serpente progenita vipera, quæ μιουργοῦ τῶν ὅλων τυραννίς, μᾶλλον δὲ τὸ διὰ τῆς ventrem matris conficit, et copiosius blasphemiæ Παλαιᾶς ἐκείνης, ὥσπερ ἐξ ἐχίδνης πολύμορφόν τι venenum in Creatorem effudit. Sed de his postea. καὶ ἀλλόκοτον ἀποτεχθὲν θηρίον καταφαγὸν μὲν σὴν γαστέρα τῆς τεκούσης, πλέον δὲ τὸν ἰὸν τῆς βλασφημίας αποπτύεν κατὰ τοῦ Δημιουργοῦ. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν καὶ ὕστερον. ” [I Tim. 111, 5. 76 ibid. 8. Σύστοιχοι. Vox ista eamdem hic habet notionem, quam verbum συστοιχεῖν, a quo derivatur, tuetur Galat. IV, 25, ad quem locum vide interpretes, et in primis Erasmum Schmidium, nostratem. Ἐν μελέτη. Mente scilicet quasi adhuc volvebatur facinus, et in primis versabatur initiis. Ita Libanius voce hac utitur loco mox citando p. 168, abi is ita: Δείσαντα τὴν τοῦ πράγματος μελέτην, μὴ καὶ πρὸς τὸ μέγιστον ἀπὸ τῶν ἐλαττόνων βαδίσῃ. Solet alias hæc vox usurpari a rhetoribus de declamationibus quibus juventus ad masculam eloquenPATROL. GR. CII. tiam erudiri solet: vide omnino, Ezech. Spanhemium, ad Juliani orat. 1, p. 14 seqq., et Godfrid. Olearium ad Philostratum, De vitis sophistarum, p. 481. θηρίον. De venenatis bestiis usurpari solet. Vide Sam. Bochartum, parte 11, Hierozoíci, p. 371; et Lambertum Bos, in Notis ad Novum Foedus; 90. Transfertur deinde ad homines in Deum hominesve maxime injurios. Lege Joannem Pearsonium ad Ignatii Epistolas, p. 14; et Godfridum Olearium et Örationem Libanií pro ulciscenda cæde

XVIII. Quia vero sermo meus tanquam in transcursu persecutus est oracula sacra, qnæ bonum Patrem Domini nostri Jesu Christi, et ipsum dilectum Filium conditorem hujus universi, et creatorem omnium, quæ inter sensibilia et intelligibilia numerantur, clare pronuntiant el celebrant, consultum mihi videtur adhuc manifestius ostendere, quisnam primus et mente et verbis hujus in Deum insolentiæ auctor illis exsistat, qui omnino pœnam luent, quod regem hujus universi super se regnare nolunt, sed cum aliis rebus sensibilibus etiam corpora sua Conditori subtrahunt, et hosti mancipant. Non vero aliunde hæc commentatio repetitur quam ex illis ipsis sacris et a Deo inspiratis Oraculis. Audi itaque evangelistam Lucam: nihil enim prohibet ipsum audire. Is enim tentationem, qua noster inde ab origine rerum supplantator communem omnium Conditorem in assumpto habitu nostro despectum aggressus est,in sacra historia enarraturus, et post recensitam primam illam, alteram expositurus: Εt adducens ipsum, inquit, diabolus in montem excelsum, ostendit ei omnia regna orbis, Et dixit ei diabolus ". Adverte mentem, homo, ut scias, unde primum vox hæc Deo adversa profecta sit, et quodnam sit abominandum apostasiæ initium. Quis primus terrestria opus et regnum hostis dicere ausus est? nempe sator zizaniorum, qui homicida fuit ab initio, qui primus in Deum cervicem extulit, qui per fastum et arrogantiam instar fulguris ex cœlo prolapsus est. Dixit enim illi diabolus: Tibi dabo hanc polestatem 18. Vide, quemnam doctorem hic malorum constituat, quem ducem, quem præceptorem! O miseram meam naturam, quantam hosti potestatem in me feci! Cum Evangelia tam clare prodant, unde provenerit tantum apostasiæ malum, et quis ejus sit auctor; erronei tamen homines, tanquam obturatis auribus, aut earum usu penitus privati nolunt videre, cujus se faciant discipulos, et cujus voces suas faciant ac recipiant. Et dixit ei diabolus: Tibi dabo potestatem hanc omnem, et gloriam eorum, quia mihi tradita sunt, et cuicunque voluero, ipse trado”. Percellit vos, auditores Dei amantissimi, audacia mendacii, et insolentiæ magnitudo in horrorem inopinatum conjicit: me vero multo magis percellit pessimorum pessimi magistri discipulorum,præce- τοῦ ψεύδους, ὦ φιλόθεον θέατρον καὶ εἰς θάμβος ptorem suum superandi studium. Ille enim,alioquin ἐξαίσιον ἀπάγει τῆς ἐξαίσιον απάγει τῆς ἀλαζονείας τὸ μέγεθος· ἐμὲ per omnia audax, et impudens, et mendax, et te- δὲ μᾶλλον τοῦ κακοῦ διδασκάλου τῶν κακῶν μαθη merarius, prædicat tamen se ab alio dante regnum τῶν ἡ σπουδὴ, καὶ οἷς τὸν διδάσκαλον ἐφιλονείκησαν in terra nactum esse. Mihi enim, inquit, illa data ὑπερβάλλεσθαι. Ὁ μὲν γὰρ, καίτοι πάντα τολμηρός sunt; non vero: ego hæc ex non exsistentibus con- καὶ ἀναίσχυντος καὶ ψεύστης καὶ θρασὺς ὤν. ὅμως ἀλdidi. At genuini illi et præceptore suo pejores λου δόντος λαβεῖν τὴν βασιλείαν τὴν ἐπὶ γῆς τερατεύε III. Ἐπεὶ δὲ τὰς ἱερολογίας ὁ λόγος ὡς ἐν ἐπισ δρομῇ διῆλθεν, αἱ τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ αὐτὸν τὸν ἠγαπημένον Υἱὸν δημιουργὸν τοῦ παντὸς καὶ κτίστην, ὅσα τε ἐν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ ὅσα ἐν τοῖς νοητοῖς ἐξετάζεται, περιφανῶς ἀνεῖπόν τε καὶ ἀνεκήρυξαν, ἔτι μοι δοκεῖ διελθεῖν, καὶ ἐμφανέστερον ἐπιδεῖξαι, τις τε ἐστὶν ὁ πρῶτος γνώμῃ μὲν τολμηρᾷ, ρήμασι δὲ τοῖς αὐτοῖς τῆς θεομαχίας διδάσκαλος, ταύτης ῥητῶς τὴν δίκην τίσουσιν, οἱ τὸν τοῦ παντὸς Βασιλέα μὴ θελήσαντες βασιλεύειν ἐφ' ἑαυτῶν, ἀλλὰ μετὰ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν καὶ τὰ σώματα αὐτῶν τοῦ Πλάστου μὲν διασπῶντες, συνάπτοντες δὲ τῷ Εχθρῷ. Οὐκ ἄλλοθεν δὲ οὐδ᾽ ἡ περὶ τούτων πρόεισιν ἀπόδειξις, ἀλλὰ διὰ τῶν αὐ τῶν θεοπνεύστων καὶ ἱερῶν Λογίων. Ακουε τοίνυν τοῦ εὐαγγελιστοῦ Λουκᾶ· οὐδὲν γὰρ οἷον αὐτοῦ ἀκούειν. Τὴν πεῖραν οὗτος, δι᾿ ἧς ὁ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἡμῶν πτερνιστὴς ἐπεχείρησεν ἐν ἡμετέρα μορφῇ κατιδών, καὶ τὸν κοινὸν πειράσαι Πλάστην, ταύτην διὰ τῆς ἱερᾶς ἱστορίας περιδιδούς καὶ μετὰ τὴν πρώτ την τὴν δευτέραν ἐπεξιών· Καὶ ἀναγαγὼν αὐτὸν, φησὶν, ὁ διάβολος εἰς ὄρος ὑψηλὸν, ἔδειξεν αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τῆς οἰκουμένης. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ διάβολος. Πρόσεχε τὸν νοῦν, ἄνθρωπε, πόθεν πρῶτον ἐξῆλθεν ἡ θεομάχος αὕτη φωνή, τίς ἡ μυσαρὰ τῆς ἀποστασίας ἀπαρχή. Τίς ετόλμησε πρῶτ τος τὰ περίγεια, ἔργον καὶ βασιλείαν εἰπεῖν τοῦ Εχθροῦ; ὅτι τῶν ζιζανίων ὁ ἀνθρωποκτόνος γεγονώς ἀπ' ἀρχῆς, ὁ πρῶτος τραχηλιάσας κατὰ Θεοῦ, ὁ διὰ τὸ μεγάλαυχον καὶ τὸν ἀλαζόνα νοῦν δίκην άστρα. πῆς πεσὼν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ διά βολος, Σοι δώσω τὴν ἐξουσίαν ταύτην. "Ορα, τίνα διδάσκαλον τὸ τῆς πονηρίας καθίζει συνέδριον, τίνα μυσταγωγὸν καὶ εἰσηγητήν! Ω ταλαιπώρου τῆς ἐμῆς φύσεως, ἣν παρέσχον ἐξουσίαν κατ᾿ ἐμοῦ τῷ Εχθρῷ! Οὕτως λαμπρῶς τῶν Εὐαγγελίων, ὅθεν ἐῤῥάγη καὶ προῆλθε, κηρυττόντων, τὸ τηλικοῦτον τῆς ἀποστασίας κακὸν, καὶ τίς ὁ ἀρξάμενος ὥσπερ βύσαντες οἱ πλανηθέντες τὰ ὦτα, ἢ παντελῶς αὐτῶν ἀφηρημένοι τὴν χρῆσιν, οὐκ ἐθέλουσι συνιδεῖν, τίνος ἑαυτοὺς ποιοῦσι μαθητὰς, καὶ τίνος οἰκειοῦνται καὶ ὑποβάλλονται φωνάς. Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ διάβολος Σοὶ δώσῳ τὴν ἐξουσίαν ταύτην ἅπασαν, καὶ τὴν δόξαν αὐτῶν, ὅτι ἐμοὶ παραδέδοται, καὶ ᾧ ἐὰν η θέλω, δίδωμι αὐτήν. Καταπλήττει σε τὸ θράσος 7 Matth. 1V, 8. 7 ibid. 79 ibid. 9. Juliani, quæ exstat in celeb. Jo. Alberti Fabricii Bibliotheca Græca, vol. VII, p. 166. Περιδιδούς. Legendum puto παραδιδούς, quæ vox huic argumento accommodata est. Solent autem præpositiones παρὰ et περὶ inter se permutari in mss. Θέατρον. Habes hic novum argumentum, quo constare possit sermonem hic legi, publice olim ad audientes habitum. Vide quæ in limine hujus libelli a me observata sunt.

CONTRA MANICHÆOS LIBER III. ται. Ἐμοὶ γὰρ, φησί, παραδέδοται, ἀλλ᾽ οὐκ ἐγὼ ταῦτα discipuli, quod cum horrore dico, ex eo, quod accepit, eidem imperium in terrena vindicant creatorem ipsum et conditorem terrestrium in mercedem scilicet acceptæ ab eo disciplins, renuntiantes. Atque ila sentire et loqui audentes nec horrent, nec videre cupiunt, in quantum exitii barathrum præcipites agantur. Tu vero nec sequentia prætereas. Ait enim: Tu igitur si me adoraveris, erit tua om. nis. Qui igitur credit terrena esse diaboli, seque, quæ in illis sunt, ab ipso accipere opinatur, is diabolum adorat. Neque enim, qui ab eo se accipere profitetur ea, quæ adorationis præmium erant, adorationem ipsam denegare possit. Quinam vero illi fuerint alii, quam isti, qui ab ea se habere fatentur corpus, atque hoc ad creationem et regnum ejus pertinere dicunt? Imo nec corpus solum, sed et panem et vinum, et aquam, et reliqua omnia, per quæ hominum substantia continetur et conservatur, vitamque hanc sensibilem producit. Nam sensibilis creatura eorum alia profundit, alia ex terra profert. Atque ita illi, qui sensibilia diaboli creaturas dicunt et ad imperium ejus, pro doctrina ab ipso hausta, constituunt, atque hæc ab ipso se habere, et in his vivere opere ipso ostendunt, manifeste et indubie, etiamsi videntium oculos et aures fallere conentur, cultum ipsi præstant. At facile inveneris aliud amentiæ eorum, qua magistrum ipsum superant, exemplum. Ille enim brevi tempore terna tentatione Dominum adortus, et ter objurgatus, tandem se a tentatione illa, fastuosaque illa et impia insolentia, abstinuit. Illi vero non triplici tantum vice iisdem Domini vocibus castigati (quibus enim verbis reprehensus diabolus tacuit, iisdem et discipuli ad silentium damnati sunt), sed mille, imo polius infinitis vicibus, annisque totidem, ex quo præceptoris insolentes et impiæ artes in ipsos ceciderunt, divinis oraculis reprehensi, adhuc impudentes et arrogantes se Conditori obvertunt, ejusque regnum vita et verbis dividentes, hosti per mittunt, nolentes vere, ut communis Conditor super se regnet. ἐκ μὴ ὄντων ὑφέστηκα. Οἱ δὲ γενναῖοι καὶ δυσσε βέστεροι τοῦ διδασκάλου μαθηταί, τὸ φρυαξάμενον εἰπεῖν, ἐκ τοῦ παραλαβεῖν ἔχειν τὴν βασιλείαν τῶν ἐπὶ γῆς τῆς διδασκαλίας, ὡς ἔοικεν, οἳ πλέον ἀσεβοῦσιν, ἀμειβόμενοι δημιουργὸν καὶ πλάστην τῶν ἐπιγείων καταγγέλλουσιν. Καὶ ταῦτα φρονεῖν καὶ λέγειν τολ μῶντες, οὔτε πεφρίκασιν, οὔτε συνορᾷν ἐβουλήθησαν, εἰς οἷον ἀπωλείας βυθὸν καταδύουσι. Σὺ δὲ μηδὲ τὸ ἑξῆς παραδράμης. Λέγει γάρ, Σὺ οὖν ἐὰν προσκυνήσῃς ἐνώπιόν μου, ἔσται σου πᾶσα. Ὥστε ὁ πιστεύων τοῦ διαβόλου εἶναι τὰ ἐπίγεια, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνειν νομίζων τὰ ἐν αὐτοῖς, οὗτός ἐστιν ὁ τὸν διάβολον προσκυνῶν. Οὐ γὰρ ἂν, παρ' αὐτοῦ λαβεῖν ὁμολογῶν ἃ τῆς προσκυνήσεως ἦν ὁ μισθός, δύναιτ᾽ ἂν τὴν προσκύνησιν ἀπαρνεῖσθαι. Τίνες δ᾽ ἂν εἶεν οὗτοι, ἢ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ μὲν ἔχειν ὁμολογοῦντες τὸ σῶμα, τῆς αὐτοῦ δὲ δημιουργίας καὶ βασιλείας ἔργον εἶναι τοῦτο; καὶ οὐ τὸ σῶμα μου νον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἄρτον καὶ τὸν οἶνον, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὰ ἄλλα πάντα, δι᾽ ὅσων τὸ ἀνθρώπινον διακρα τεῖται καὶ συνέχεται σύγκριμα, καὶ τὸν αἰσθητὸν τοῦτον διαπορεύονται βίον. Καὶ γὰρ καὶ τούτων ἡ αἰσθητή κτίσις, τὰ μὲν προχέει, τὰ δὲ γεωργεί. Ὥστε οἱ δημιουργήματα μὲν τοῦ διαβόλου καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ, τὰ αἰσθητά, ἐξ ὧν ἔμαθον παρ' αὐτοῦ, δόγμα ποιοῦντες, ταῦτα δὲ ἔχειν παρ' αὐτοῦ, καὶ τούτοις διαζῇν τοῖς ἔργοις ἐπιδεικνύντες, οὗτοι φανερῶς καὶ ἀναμφιβόλως εἰσὶ, κἂν τὴν τῶν ὁρώντων ὄψιν καὶ ἀκοὴν κλέπτειν διαμηχανῶνται, τὴν προσκύνησιν αὐτῷ προσενηνοχότες. Ευρήσει δ' ἄν τις τούτων καὶ ἑτέραν ἀπόνοιαν τὴν τοῦ διδασκάλου νικώσαν. Ὁ μὲν γὰρ ἐν βραχεῖ τε χρόνῳ καὶ τρισὶ προσβαλὼν τῷ Δεσπότῃ πείραις, καὶ τοσαυτάκις ἐπιτιμηθεὶς ἀπέστη τοῦτε πειράζειν τοιαῦτα, καὶ τῆς ἀλαζόνος ἐκείνης καὶ ἀθέου μεγαλαυχίας. Οἱ δὲ οὐ τρὶς μόνον διὰ τῶν αὐτῶν ἐπιτιμηθέντες Δε σποτικῶν φωνῶν (οἷς γὰρ ὁ διδάσκαλος ἐπιτιμηθεὶς ἐπίγησε, διὰ τῶν αὐτῶν οἱ μαθηταὶ κατεδικάσθησαν τὴν σιγήν)· ἀλλὰ μυριάκις, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ ἀριθμὸν, καὶ τοσούτοις ἔτεσιν, ἐξ οὗ διαπέπτωκεν αὐτοῖς ἡ τοῦ διδασκάλου ἀλαζών τε καὶ θεομάχος μηχανὴ ἐπιτιμώμενοι ταῖς θεϊκαῖς φωναῖς ἔτι προσαναισχυν τοῦσι καὶ καθαυταδίζονται τοῦ Δημιουργοῦ, καὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ βίῳ καὶ λόγῳ διχάζοντες ἐγχειρί ζουσι τῷ Εχθρῷ, μὴ θέλοντες ὡς ἀληθῶς τὸν κοινὸν Δεσπότην βασιλεύειν ἐφ' ἑαυτῶν. 18· Ἀλλ᾽ ἴδωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ τίς αὐτοῖς ἡ ἀνταπόδοσις τῆς συνηγορίας καὶ προσκυνήσεως καὶ εἰς βασιλέα ἀναῤῥήσεως τοῦ Ἐχθροῦ· καὶ τί τὸ ἴπαθλον οἷς οὐκ ἠθέλησαν βασιλεύειν ἐφ' ἑαυτῶν τὸν βασιλέα τοῦ παντός. ᾿Απεικάζουσι μὲν οὖν αἱ ἱεραὶ παραβολαὶ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, μᾶλο λον δὲ αὐτὸς ἑαυτὸν, ἀνθρώπῳ εὐγενεῖ, τί γὰρ θεότης της εὐγενέστερον; τὸ δὲ ἀνθρώπινον σύστημα, ἵνα τὰ ἄλλα ἐάσω, τοῖς πολίταις αὐτοῦ, ἅτε πλάσματα αὐτ τοῦ, καὶ ὅτι αὐτὸς αὐτοῦ ἐπόλισεν ἐν τῇ γῇ· καὶ ὅτι σάρκα τὴν ἡμετέραν λαβὼν, καὶ σύνοικος ἡμῶν καὶ συμπολίτης ἠξίωσε γενέσθαι καὶ κληθῆναι. Πλὴν ἀλλ' ὁ τῆς θεότητος τὴν εὐγένειαν φέρων ἐν ἑαυτῷ, καὶ τὴν βασιλείαν λαβὼν ἴσην καὶ ἀναφαίρετον παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐπείπερ ἅπαντα εἰδὼς, οὐδὲ τὴν ἐπG XIX. Sed videamus, si placet, quam ferant ex eo mercedem, quod hostem juvent, adorent, et ut regem renuntient, et quod præmium accipiant, qui regem universi sibi dominari noluerunt. Sacræ itaque parabolæ Dominum nostrum Jesum Christum, vel potius ipse se comparat cum homine nobili. Quodnam enim divinitate est nobilius? hominum vero cohortem, ut cætera omittam, cum civibus suis, tanquam qui creatura sua sint, et quibus terram suam incolendam dederit, imo quorum carne assumpla domesticus et concivis eorum fieri et vocari voluerit. At is divinitatis nobilitatem circumferens, regnumque equale et inseparabile & Patre nactus, cum omnia scivit, tum non ignoravit rebellionem, quam quidam civium in ipsum molie-

bantur. Et illi quidem negarunt regnum ejus, nec ανάστασιν ἠγνόησεν, ἥν τινες τῶν πολιτῶν ἐμελέτηvoluerunt eum super se regnare. Hic hominum amantissimus, bonus Patris Filius, fons commiserationis, Deus misericordiæ, hæc misericordiæ nunquam vacuanda viscera, non potuit férre tantam civium ingratorum insolentiam. Neque enim peccatorum humanorum aliquod ausi erant illi, sed contra Creatorem, contra auctorem, contra benefactorem, contra providum amentia insurgebat: imo pro hoste ab origine malo, pro homicida primævo, pro adversario studium ab iis probatur: eo fine, ut alteri quidem imperium demant, alteri largiantur. Quid igitur facit, et quam ponam justus judex ab apostatis illis repetit? Præstat enim audire ipsam illam sententiam: Inimicos meos, inquit, qui noluerunt me super se regnare adducile, et oridite coram me 80. Quoniam enim oculis suis Crealorem despiciunt, ad supplantatorem respicientes, merito in oculis justitiæ omnia videntis et contemplantis ad dignam vocantur pœnam. Et occidite eos coram me, ut quem non voluerunt agnoscere regem, eum vel inviti ex iis, quibus plectuntur, pœnis et Regem et justum judicem agnoscant. Et quoniam corpus a me formatum et datum illis alienm manus opus venditarunt, occidite illos, ut per quod injurii in me fuerunt, quodque meo imperio subreptum hosti manciparunt, ab eo sejuncti debilam apostasiæ pœnam solvant: Occidite cos coram mel Considerate pœnam, quam sit inevitabilis et acerba. Quis fert sententiam? Cujus et illud judicium? Ab hoste occidi quamvis lugubre sit, multum tamen solatii materiam suppeditat. Relinquit enim Dominum futurum ultorem, et spes resurrectionis, ac cum ea conjuncti gaudii, tanquam initium latitia, cogilare eum facit de imminente hostium cæde. Quando vero Dominus ipse jubet occidi, a quo ultio, a quo misericordia, a quo post resurrectionem exsultatio et lætitia, a quo vita et salus proficiscitur: quæ oratio acerbas et intolerabiles repræsentabit ponas? quæ dolores acutissi. mos, et nullo levandos solatio? ad quem confugietur? quodnam erit refrigerium sub cruciatu fine carente, et sub pena interminabili? Hæc cogitate, hæc cogitantes timete vobis a pœna, quam in aliis videtis et ab horrendis tremendisque cruciatibus, antequam eos σαν κατ' αὐτοῦ. Καὶ ἠρνήσαντο μὲν τὴν βασι λείαν αὐτοῦ, οὐκ ἠθέλησαν δὲ βασιλεύειν αὐτὸν ἐφ' ἑαυτῶν. Οὗτος ὁ φιλάνθρωπος, ὁ ἀγαθὸς Πα τρὸς Παῖς, ἡ πηγὴ τῆς συμπαθείας, ὁ τοῦ ἐλέους Θεὸς, τὰ τῶν οἰκτιρμῶν μὴ κενούμενα σπλάγχνα οὐκ ἠνέσχετο τὴν τοσαύτην παροινίαν τῶν ἄχαρί στων αὐτοῦ πολιτῶν. Οὐδὲ γὰρ ἕν τι τῶν ἀνθρωπίνων ἁμαρτημάτων ἦν τολμηθὲν, ἀλλὰ κατὰ τοῦ Πλάστου, κατὰ τοῦ Δημιουργοῦ, κατὰ τοῦ Εὐεργέτου, κατὰ τοῦ προνοητοῦ ἡ ἀπόνοια, ἀλλ᾽ ὑπὲρ τοῦ ἀρχεκάκου έχε θροῦ, ὑπὲρ τοῦ ἀπ' ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνου; ὑπὲρ τοῦ ἀντικειμένου ἡ σπουδή - ἵνα τοῦ μὲν ἀφέλωνται τὴν βασιλείαν, τῷ δὲ χαρίσωνται. Διὸ τί ποιεῖ; καὶ τίνα δίκην τοὺς ἀποστάτας ὁ δίκαιος ἀπαιτεῖ κριτής; ᾿Αλλὰ γὰρ ἄμεινον αὐτῆς ἐκείνης ἀπούειν τῆς ψήφου· Τοὺς ἐχθρούς μου, φησί, τοὺς μὴ θεο λήσαντάς με βασιλεύειν ἐφ' ἑαυτῶν, ἀγάγετε καὶ κατασφάξατε ἔμπροσθέν μου. Επειδὴ γὰρ τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτῶν παρεῖδον μὲν τὸν Ποιητὴν, ἀπέβλεψαν δὲ πρὸς τὸν πτερνιστήν, διὰ τοῦτο ἐνα ώπιον τοῦ παντοφόρου καὶ παντεπισκόπου τῆς δίκης ὀφθαλμοῦ τὴν ἀξίαν ἀπαιτοῦνται ποινήν. Καὶ και τασφάξατε αὐτοὺς ἔμπροσθέν μου, ἵνα, ὃν οὐκ ἠθέ λησαν ἐπιγνῶναι βασιλέα, ἐπιγνῶσι καὶ ἄκοντες, οἷς ἀπαιτοῦνται τὰς εὐθύνας, βασιλέα καὶ δίκαιον. Καὶ ἐπεὶ τὸ παρ' ἐμοῦ σῶμα πλασθὲν αὐτοῖς ἀλλοτρίας χειρὸς ἔργον ἔθεντο, κατασφάξατε αὐτοὺς, ὡς ἂν δι' οὗ παρώνησαν εἰς ἐμὲ καὶ τῆς ἐμῆς διελόντες αὐτοβασιλείας προσέῤῥιψαν τῷ Εχθρῷ, τούτου διχασ σθέντες τὴν ὀφειλομένην ὦσι δίκην τῆς ἀποστασίας ἐκτετικότες. Κατασφάξατε αὐτοὺς ἔμπροσθέν μου! Εννοήσατε τῆς τιμωρίας τὸ ἄφυκτον καὶ πιο κρόν. Τίς ὁ δοὺς τὴν ψῆρον; Τίνος ἡ ἀπόφασις; Σφαγῆναι μὲν ὑπὸ τοῦ Ἐχθροῦ, κἂν φέρῃ τι λυπη ρόν, ἀλλ᾽ οὖν πολλὴν παρέχει παραμυθίας ἀφορο μήν. Υπολείπει γὰρ τὸν Δεσπότην ἐκδικητὴν, καὶ τῆς ἀναστάσεως καὶ τῆς ἐν αὐτῇ χαρᾶς ἡ ἐλπὶς προοίμιον αὐτῷ τῆς εὐφροσύνης ἐννοεῖν ὑποτίθησι τὴν σφαγήν. Ὅταν δὲ ὁ Δεσπότης αὐτὸς προστάσσῃ κατασφαγῆναι, παρ᾽ οὗ ἡ ἐκδίκησις, παρ' οὗ τὸ ἔλεος, παρ᾽ οὗ ἡ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἀγαλλίασις καὶ εὐ φροσύνη, παρ' οὗ ἡ ζωὴ καὶ ἡ σωτηρία, τίς ἂν παραστήσῃ λόγος τὸ πικρὸν καὶ ἀφόρητον τῆς πληγῆς; τὸ ἀπαράκλητον καὶ ὀξὺ τῶν ἀλγεινῶν; πρὸς τίνα experiendo discatis. Recedite a simili amentis, ante- ἔσται ἡ καταφυγή; τίς ἀνάψυξις τοῦ πάθους οὐ δεν quam similem sustineatis pœnam. Qui enim sub afflictione nascitur timor et poenitentia, nulium affert lucrum. Quoad poenitentiæ tempus est, eam admittamus: quoad veniæ janua aperta est, ne pigremur per eam introire. Quoad minæ immipent, conversionem testemur. Dalo enim signo, et vita soluta, nulla amplius salutis superest via, nec 80 Luc. xix, 27. χομένου τέλος ἀτελευτήτου τῆς τιμωρίας διαμενούσης; ᾿Αλλ' ἐννοήσατε ταῦτα, καὶ ἐννοήσαντες φοβή θητε τὴν πληγὴν ὁρῶντες ἐν ἑτέροις, πρὸ τοῦ ἐμπε· σεῖν εἰς πεῖραν, τὸ φρικτὸν τῆς ὀδύνης καὶ φοβερόν, καὶ ἀπόστητε τῆς ἴσης ἀπονοίας πρὸ τῆς ἴσης τιμω ρίας. Ὁ γὰρ ἐν τῷ πάθει φόβος καὶ ἡ μεταμέλεια οὐδὲν οἴδασι κέρδος φέρειν. Ἕως καιρός μετανοίας, Ηρνήσαντο. Videtur hic excidisse particula negandi οὐκ, quod alias feri consuevit. Eam enim postulat adversativa sequens &i, ut taceam rem ipsam id velle. Acceperant enim incuriosi illi in parabola homines sua a rerum Domino, adeoque ut talem agnoscebant, non autem reverebantur. Αφυκτον. Ita scripsi pro ἄφικτον, quod est in ms.

CONTRA MANICHÆOS LIBER IV. circuitione ab evangelicis verbis confutatus est, et ab iisdem prænuntiatum, quam gravem illustremque pœnam justus judex a discipulis ejus, qui noluerint ipsum super se regnare, repetiturus sit; quam tandem illi, qui, neglectis his omnibus, apostasiam amant, defensionem invenient. Quam veniæ speculam sibi reliquam fecerunt? quis oculus miserationis lacrymas super ipsos fundet? Magistrum suum diabolum esse didicerunt ex Evangeliis, nec minus id, quod discipuli ejus, se priores, coram Domino mactati sint, ideo quod noluerint ipsum super se regnare. Atque hoc etiam veneranda servatoris nostri Evangelia clare docent, quod adoraτὴν μετάνοιαν ἐπιδεξώμεθα. Ἕως ἡ τῆς συγγνώμης spes poetas, minis præceptas, elabendi relinquitur. ἀνέφκται θύρα, εἰσελθεῖν δι᾿ αὐτῆς μὴ βραδύνωμεν. Postquam enim magister apostasiæ diserte et sine Εως αἱ ἀπειλαὶ μετέωροι, τὴν ἐπιστροφὴν ἐπιδείξωμεν Δοθέντος γὰρ τοῦ συνθήματος, καὶ τοῦ βίου λυθέντος, οὐδεὶς οὐκέτι τρόπος σωτηρίας, οὐδὲ τοῦ μὴ παθεῖν ἐλπὶς, ἃ παθεῖν ἠπειλήθη, καναλείπεται. ᾿Αλλὰ γὰρ τοῦ διδασκάλου τῆς ἀποστασίας τρα νῶς τε καὶ χωρίς τινος περινοίας παρὰ τῶν εὐαγγελικῶν φωνῶν στηλιτευθέντος, καὶ οἷαν ὁ δίκαιος κριτὴς τοὺς ἐκείνου μαθητὰς καὶ μὴ θέλοντας αὐτὸν ἐφ' ἑαυτῶν βασιλεῦσαι, τὴν ποινὴν εἰσπράττεται, κατάδηλόν τε καὶ περιφανεστάτην ἐπιδειξαμένων, τίνα λοιπόν οἱ μετὰ ταῦτα πάντα τὴν ἀποστασίαν ἔτι στέργοντες εὑρήσουσιν ἀπολογίαν; Ποῖον λείψανον ἑαυτοῖς ὑπελίποντο συγγνώμης; τίς αὐτοῖς ὀφθαλμὸς ἐπιστάξει δάκρυον ἐλέους; Τὸν διδάσκαλον αὐτῶν, tores sint diaboli, quodque injuria afficiant Crea δτιπερ ὁ διάβολός ἐστιν, ἔμαθον παρὰ τῶν Εὐαγγελίων, τοὺς πρὸ αὐτῶν μαθητάς, ὅτι κατεσφάγησαν ἔμπροσθεν τοῦ Δεσπότου, μὴ θελήσαντες αὐτὸν βασι λεύειν ἐφ' ἑαυτῶν. Καὶ τοῦτο τὰ σεπτὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Εὐαγγέλια διδάσκουσι διαπρυσίως, ὅτι προσκυνηταὶ τοῦ διαβόλου, καὶ ὅτι τοῦ Δημιουργοῦ ὑβρι σταὶ οἱ σχίζοντες τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, καὶ τοῦτο τὰ αὐτὰ διακεκράγασιν ἱερὰ Λόγια. Οὐκοῦν εἰ μηδὲν τούτων αὐτοὺς ἀποστρέψει τῆς ἀποστασίας, ὑπόλοιπόν ἐστι τὸ ἀτελεύτητον πῦρ, καὶ τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ὃ ἡτοίμασται αὐτῶν τῷ διδασκάλῳ. Ἐκεῖνο καὶ ἄκοντας αὐτούς, και χωρίς τινος ὠφελείας, ἀποστήσει τῆς θεομαχίας. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὅσον ἐπὶ τῷ προχείρῳ τῆς διαλέξεως καὶ τῆς ὁμιλίας. ΛΟΓΟΣ Δ'. Τοῦ αὐτοῦ κατὰ τῆς τῶν Μανιχαίων ἀρτιφυοῦς πλάνης, Αρσενίῳ τῷ ὁσιωτάτῳ μοναχῷ πρεσβυτέρῳ καὶ ἡγουμένῳ τῶν ἱερῶν. Α΄. Επειδήπερ, ἱερῶν ἀνδρῶν ἐρασμιώτατε, τὰς διαλέξεις ἔχειν ἠξίωσαν αἱ τοῦ Μάνεντος μὲν παραφυάδες, τὸ φρόνημα καταισχύνουσι. Πάλαι δὴ Νι κηφόρῳ προσωμιλήθησαν, οὔπω μὲν ἀπὸ τῆς κλήσεως ταύτης γινωσκομένῳ. Καὶ γάρ οὐδὲ τὴν · πίστιν ήσπάζετο, ἥτις τὸν κόσμον ἐνίκησεν· ἔτι δὲ τοῖς τῆς ἀποστασίας λειψάνοις ἐγκαλινδούμενος, καὶ τὴν ἐκεῖθεν εἷλκε προσηγορίαν· Βέρζελις γὰρ ὠνομάζετο. Ἐπεὶ οὖν τοὺς λόγους ἐκείνους εἰς torem, qui Dei regnum dividunt, id eadem sacra Eloquia clamant. Quod si igitur nullum horum eos ab apostasia sua avertit, reliquus est ignis interminabilis, et tenebræ exteriores, quæ paratæ sunt ipsorum doctori. Illæ eos etiam invitos et sine ullo fructu ab impietate sua avertent. Sed hæc quidem pro præsenti commentatione et sermone sufficiant. SERMO IV. Ejusdem dissertatio contra repullulantem Manichæorum errorem, ad Arsenium, monachum sanctissimum, presbyterum et præfectum sacrorum. 1. Postquam, vir inter sanctos dilectissime, homines a Manete instar surculorum recens orti, disputationes ingressi sunt, sententias suas ut pudendas prodiderunt. Olim illi versati frequenter sunt cum Nicephoro, hactenus quidem a nomine illo re ipsa nondum cognito. Nam ne fidem quidem amplexus is est, quæ mundum vicit: sed potius in apostasiæ reliquiis occupatus, nomen inde saum nactus est: Berzelis enim appellabatur. Quoniam Επιδείξωμεν. Sic scribere jubet orationis series. Ms. habet ἐπιδείξομεν. ᾿Αποστρέψει. Sic rescribendum putavi pro επιστρέψει, quod ms. exhibet. Ratio in promptu est. Αποστήσει. Ita lego pro ἀποστῆσαι, quod codex habet. Posterius hoc non invenit in orationis serie verbum, a quo regatur. ᾿Αρσενίῳ. Arsenii hujus alibi mentionem fieri non memini. Nomen hoc alioquin pluribus viris, in vetere Ecclesia celebratis, commune fuit. Inter cæteros eminet Arsenius abbas, cujus dicta et res memorantur in Apophthegmatibus Patrum, apud Cotelerium, tom. I Monumentorum Ecclesiæ Græcæ, p. 367. Hujus quanta fuerit existimatio ex ejnsdem Cotelerii Notis, p. 799, harum rerum cupidus intelliget. Is autem vixit Theodosii imperatoris temporibus, Arcadii et Honorii, principum, præceptor, atque adeo Nostrum hunc aliquot sæculis antevertit. Νικηφόρῳ. Lio itaque Photii tempore inter Paulioianos eminuit, et, more his hominibus recepto, nomen suum cum altero illo Berzelidis permutavit. Metonomasias hujusmodi exempla in libro 1 lector inveniet. Subinnuit vero hic Photius, recte nomen illud abjectum fuisse, cujus scilicet mensuram non impleverit, vincendo mundo minime omnium accommodatus. Λόγους ἐκείνους. Respicit Photius binos sermones superiores, quos, contra Manichæos publice babitos, litteris consignaverat, sed temporum calamitate ipse amiserat. Eos ipsum velle res ipsa evincit. Qui enim hanc scriptionem cum superioribus illis comparaverit, intelliget eam istorum compendium sistere, quemadmodum et ipsa illa capita, quæ statim commemorat Photius, in istis duobus sermonibus pertractantur. Hinc inde tamen novum argumentum reliquis accedit, et ut plurimum etiam eadem argumenta nova quadam ratione tractantur et ornantur. Euthymio hic postremus libellus vel cognitus non fuit, vel talis habitus, cujus excerptis carere posset. Neque enim in Panoplia ejus, ubi tres priores libelli excerpuntur, postremi hujus vestigia inveneris. Ceterum, quoniam horum libellorum mentionem commemorationi Nicephori istius jungit, vero simile fit, cum istis scribendis occasionem suppeditasse.

ligitur sermones illos, scripto comprehensos, desi- γραφὴν ἀναληφθέντας ἐπεζήτησας, ἡ δ᾽ ἁρπαγὴ τῶν derasti, rapina vero librorum, etiam illorum irreparabilem jacturam attulit, neque ad manus nunc est ista commentatio; tibi vero illis, quæ ista continentur, cum maxime opus est; scias ea omnia, quæ ex evangelicis et apostolicis oraculis germina novi illius Manichæorum surculi cum radicibus evellunt (nam illa sane præ cæteris omnibus inevitabilem, qua exscindantur, falcem immittunt), bac, ut summatim dicam, evincere, quod gratia Mosaicæ de creato mundo narrationi consonet, nec minus ea omnia, quibus nunc ratio et instituta Deum cognoscendi continentur et diriguntur: imo et quod idem corpoream et visibilem creaturam ex non exsistentibus verbo creaverit, qui intelligibilem et invisibilem pro simili sapientiæ copia produxit. Praeterea vero, quod corpus humanum æque ac anima ab eadem providentia benefica et hominum amante profectum sit; quodque insuper illi, qui in veteri œconomia inclaruerunt, Deum verum et bonum coluerunt, et malitia se opposuerunt. Atque ista quidem, quoad per vires licuerit, difficultasque temporum permiserit, commentationi nostræ destinantes, quibus ipsis eliam, puto, desiderium tuum absolvitur, sanctitati tuæ nunc mittimus. Quod si sperata inveneris, id quidem precibus tuis et orationi in fide fact tribuendum fuerit. Si vero inveneris, quod non exspectasses, id perpetuæ invaletudini, qua cum corpusculum meum conflictatur, et temporum difficultati acceptum feres. Si quando fortasse divina providentia ad peccata nostra conniveat, rebusque nostris benignius consulat, hominumque iram non promeritam in mansuetudinem converlat, alque sic id, quod initio petiisti, ad manus tuas perveniat; non miraberis, ista relegens, si pleraque eorum, quæ ibi exstant, hic comprehensa inveneris. Sed nec miraberis vicissim, si illa non adsint. Nam oblivio sæpe in ea dominatur, quæ et præstabat et necesse erat scire, in primis ubi conflictum cum rebus præsentibus infert. Simul vero nec illud, velim, prætermittas; quod non aliam novamque commentationem in medium afferre constitutum sit, sed tantum in hac rerum inopia aliquid in solatium jacturæ prioris et oblivionis medelam nobis et amicis hoc qualecunque suggerere. βιβλίων κἀκείνοις ὑπερόριον ζημίαν ἐπέβαλε, καὶ οὐ πάρεστι τὸ συνταγματιον· τῶν δὲ ἐν αὐτῷ κατατεταγμένων προηγουμένη σε χρεία κατέχει όσα διὰ τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν ῥημάτων τῆς Μανιχαϊκῆς ἀποσπάδος πρόῤῥιζον τὴν βλάστην ἐκτέμνει (καὶ γὰρ καὶ ταῦτα κατ᾿ αὐτῶν ἐστι μᾶλλον τῶν ἄλλων ἄφυκτον τὸ τῆς ἐκτομῆς ἐπαφιέντα δρέπανον), τάδε, ὡς ἐν κεφαλαίῳ φάναι, ἐπιδείκνυσι, ὡς ἡ χάρις τῇ Μωσαϊκῇ κοσμογενεία συμφθέγγεται, καὶ ὅσοις ἄλλοις ἄρτι πολιτεία Θεὸν γινώσκειν καθώ ισταμένη παιδαγωγεῖται καὶ κατευθύνεται. Ναὶ δὴ καὶ ὅτι τὴν σωματικὴν καὶ ὁρατὴν κτίσιν ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἐκ μὴ ὄντων λόγῳ ὑποστησάμενος, ὃς καὶ τὴν νοεράν τε καὶ ἀόρατον παραπλησίῳ σοφίας πλούτῳ παρήγαγεν. Ἀλλ᾿ ὅτι καὶ τὸ ἀνθρώπινον σῶμα τῆς αὐτῆς ἐστι φιλανθρώπου καὶ ἀγαθουργοῦ προνοίας, ὥσπερ καὶ ἡ ψυχή φιλοτέχνημα, καὶ ὡς οἱ τῇ νο μικῇ πολιτεία διαπρέψαντες Θεόν τε τὸν ἀληθῆ καὶ ἀγαθὸν ἐθεράπευον, καὶ κατὰ τῆς πονηρίας παρετάτο τοντο. Ταῦτα δὴ, ταῦτα, καθόσον οἷόν τέ ἐστιν ἡμῖν, καὶ ἡ τοῦ καιροῦ συγχωρεί βαρύτης, καθυποβάλλοντες ἐκδοσει (ἐν τοῦτοις γὰρ, οἶμαι, περιγράφεται σου καὶ τὸ αἴτημα), τῇ σῇ διεπεμψάμεθα οσιότητι. Καὶ εἰ μὲν εὕροις, ὡς ἤλπισας, τῆς σῆς ἂν εὐχῆς εἴη, καὶ τῆς κατὰ τὴν πίστιν αἰτήσεως ἡ ἐνέργεια. Εἰ δὲ τὰς ἐλπίδας ἐκνικήσει τὸ ἀδόκητον, τοῦτο δὴ ταῖς τε συνεχέσιν ἀῤῥωστίαις, αἷς οὐ λήγει παρενοχλοῦν ἡμῶν τὸ σως μάτιον, καὶ τῇ τοῦ καιροῦ λογίζου χαλεπότητι. Αν δήποτε τῆς θείας ἐπισκοπῆς παρορώσης μὲν οἷς ἁμαρτάνομεν, εὐμενέστερον δὲ διατιθεμένης τὰ ἡμέ τερα, καὶ τὴν ἀνθρωπίνην καὶ ἀναίτιον ὀργὴν διαλυούσης εἰς πραότητα, τὸ κατ' ἀρχὰς αἰτηθὲν ταῖς σαῖς χερσὶ περιενεχθείη, μηδὲν θαυμάτῃς ἀναλεγόμενος, εἰ τὰ πλείω τῶν ἐν αὐτῷ κἀνταῦθα συμπεριείληπται, ἀλλὰ τοὐναντίον εἰ μὴ παρεῖται. Λήθη γὰρ πολλάκις καὶ τῶν ἄμεινον εἰδέναι καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐπεκράτησε, μάλιστά γε συμμαχίαν τὴν ἐκ τῶν παρόντων εἰ συνεπάγοιτο. ᾿Αμα δὲ μηδὲ ἐκεῖνο δίδου παρορᾷν, ὅτι μὴ προάγειν ἄλλην πραγματείαν, ἀλλ', ὡς ἐν ἀπόροις, τῆς ἐστερουμένης παραμύθιον καὶ λήθης φάρμακον ἑαυτοῖς καὶ φίλοις ἀντεισάγοντες. II. Initium aciei nostræ, contra adversarios instruende, ipsa Domini opera et verba sunt. Neque enim nos aliunde possumus pugnare felicius, neque hostibus quidquam, quam inde nos oppugnare, magis obvium est, neque iisdem ulla alia, quam Β΄. Ἀρχὴ δὲ ἡμῖν τῆς κατὰ τῶν ἀντιπάλων πα ρατάξεως, αὐτὰ τὰ Δεσποτικὰ ἔργα καὶ ῥήματα. Οὔτε γὰρ ἡμῖν ἀλλαχόθεν στρατηγεῖσθαι βέλτιον, οὔτε τοῖς πολεμίοις βάλλειν εὐστοχώτερον, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐκεί νους πίπτειν φοβερώτερον ἢ ἀθλιώτερον. Ὅρα γοῦν ᾿Αρπαγὴ τῶν βιβλίων. Quando illa Photio acciderit, difficulter forte conjectura assequaris. Constat quidem Photium sede sua patriarchali his pulsum esse, ceu diligenter exponit Martinus Hanckius, De Byzantinarum rerum Scriptoribus, part. 1, c.18.Cum alterutra hac calamitate librorum jacturam conjunctam fuisse crediderim, et fortasse cum posteriore, in qua, nunquam pristinæ sorti restitutus, obiit, in quadam urbe Armeniorum, quam regionem Paulicianis abundasse liber 1 docet. Αιτηθέν. Petierat scilicet Arsenius priorem illam Photii commentationem, duobus libris comprehensam. El. Ita scripsi pro εἰς.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. potest. Vide igitur, quomodo sub ipsam congressionem rex universi, et Servator noster, et dux belli vallum hostium ab ipsis fundamentis convellat et evertat, eorum molitiones confundat, et audaciam apostatarum dissipet. Quid meditetur, quidve moliatur, non longa arte quæritur, nec a contentione aut labore procedit, sed vix vocem emittit, et omnes hostium molitiones difflantur. Omne enim, inquit, regnum, contra se ipsum divisum desolatur, et omnis urbs aut domus contra se divisa non consistet 81. Videsne, quomodo sonus buccinæ Dominicæ vix auditus vallum hostium everterit et destruxerit? Et quid dico vallum? imo et urbem, et regiam, quam apostatæ impiis suis ὅπως ἐξ αὐτῆς συμβολῆς ὁ βασιλεὺς τῶν ὅλων, καὶ ἡ hinc accepta clades, luctuosior aut gravior esse Σωτὴρ ἡμῶν καὶ στρατηγὸς τὸν χάρακα τῶν ἐχθρῶν ἐξ αὐτῶν κρηπίδων ἀνασπᾷ καὶ καταστρέφει, καὶ συγχεῖ τὸ φρόνημα, καὶ διασκεδάζει τὸ θράσος τῶν ἀποστατῶν. Τί βουλεύων καὶ τίνα τέχνην κινῶν, οὐσ δὲν μεμηχανημένον, οὐδὲ δι' ἀγώνων καὶ καμάτων προϊόν, ἀλλ᾽ ἅμα τε φωνὴν ἀφίησι μόνον, καὶ πάντα τὰ τῶν πολεμίων ἠφάνισται. Πᾶσα γάρ, φησί, βασιλεία μερισθεῖσα καθ᾿ ἑαυτῆς ἐρημοῦται, καὶ πᾶσα πόλις ἡ οἰκία μερισθεῖσα καθ᾿ ἑαυτῆς οὐ σταθήσεται. Ορᾷς, ὅπως ὁ φθόγγος ήχήσας μόνον τῆς σάλπιγγος τῆς βασιλικῆς, τὸ χαράκωμα τῶν ἐχθρῶν διέφθειρέ τε καὶ ἐξερήμωσε. Καὶ τί λέγω χαράκωμα; ἀλλὰ καὶ τὴν πόλιν, καὶ αὐτὸ τῆς ἀποστασίας, ὅπερ ταῖς αὐτῶν δυσσεβεστάταις καὶ πε πλανημέναις ἐπινοίαις ἀνεπλάσαντο τε καὶ ὠχύρουν et errorum plenissimis ratiociniis exstruxerunt et βασίλειον. Εἰ γὰρ βασιλεία μεριζομένη ἐφ' ἑαυτῆς οὐχ ὑφίσταται, ἀλλ᾽ αὐτὴ περὶ αὐτὴν θᾶττόν τε και ταῤῥεῖ καὶ ἀφανίζεται, ἡ δὲ δημιουργὸς τῶν ὅλων ἀρχὴ καὶ βασιλεία δι' αἰῶνος μένει, ὡς ἄν οὐδ᾽ αὐτὸ τὸ τῆς ἀποστασίας ἀποθρασυνθείη ἐξαρνήσασθαι. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ μέχρι νῦν ὁ πάντα νεωτερίζων χρόνος οὐδένα παρέδειξεν εἰς τοιαύτην λύσσαν ἐκλυστή· σαντα. Βἰ οὖν ἡ τοῦ ᾿Αγαθοῦ ἀρχὴ, ὡς πᾶσιν ἐπίδηλον, κρείττων πάσης διαλύσεως, πῶς οὐ μᾶλλον ἐπιδηλότερον, ὡς αἷς αὐτοὶ τὸ ὁλόκληρον αὐτῆς ταῖς τόλμαις διασπαράσσοντες πονηρὰν ἀρχὴν σκηνοποιοὖσιν καὶ παραπηγνύουσι, τὴν μὲν τοῦ κοινοῦ καὶ ἀγαθοῦ Δεσπότου βασιλείαν προπηλακίζειν μανίαν εἵλοντο, ἣν δὲ ἀντανιστῶσιν, ἅμα τε πλάττουσι καὶ ἄμα λύουσιν; Αμερίστου γὰρ τῆς τοῦ ᾿Αγαθοῦ βασι. Ο λείας συντηρουμένης (ὁδὸς γὰρ ὁ μερισμὸς εἰς διάλυσιν), ὅτι τε τὸ ἄλυτον τὸν μερισμὸν ἀποπέμπεται, καὶ πρό γε τῆς ἐπιβολῆς ταύτης ὁ Δεσπό τῆς ἀνεῖπε τὸ μεριζόμενον διαλύσεσθαι. Καὶ ἡ κτίσις τοσούτοις αἰῶσιν ἐξ αὐτῆς παραγωγής κατά γε την ὁλοκληρίαν κρατεῖν τῆς λύσεως ἐκληρώσατο. Οραται δὲ περιφανῶς καὶ τοῖς οὐρανίοις ἀλληλουχούμενα τε καὶ συνεχόμενα τὰ ἐπίγεια, τά τε νοερὰ καὶ νοητὰ τῶν σωματικῶν καὶ ταῖς αἰσθήσεσι κρινομένων διὰ τῆς ἀδιαδόχου προνοίας οὐ διιστάμενα, ἀλλὰ καὶ περιφανεστάτην φέροντα τὴν συνάφειαν. Οὐ μὴν ἀλλά γε καὶ αὐτὸ λογικὸν ζῶον ὁ ἄνθρωπος ἐξ ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων μερῶν ἡρμοσμένος συνέστηκεν. Εἰ οὖν ἡ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ δημιουργία τε καὶ βασιλεία του μὴν καὶ μερισμὸν οὐκ ἐπιδέχεται, ἦν δὲ αὐτοὶ ἀνα. πλάττουσι, μερίδα τινὰ τῆς ὅλης δημιουργίας τῇ γλώσσῃ ἀποσπαράξαντες, τοῖς τῆς ἀποστασίας προς άγουσι βήμασι καὶ Ἐχθρὸν ἐν αὐτῇ βασιλεύειν καθώ ιδρύουσι· πῶς αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτὴν δέξοιτο στάσιν αὐτῇ; πῶς δ' ἄν ὑποσταίη, αὐτὴν τὴν γένεσιν ἐκ μερισμού καὶ λύσεως λαβοῦσα, καὶ τομῆς καὶ διαιρέσεως, ἃ καὶ τὸ ὁλόκληρον εἰς φθορὰν καταστρέφει, προελθοῦσα καὶ ἀποῤῥνεῖσα, εἰ καὶ μὴ δυσφημούσης γλώσσης ὑπῆρχεν ἀνάπλασμα; Πῶς δ᾽ οὐχ ὥσπερ ἡ τοῦ ᾿Αγα1 Matth., xır, 25. muniverunt. Si enim regnum, in se ipsum divisum, non consistit, sed ipsum per se citius dife fluit et disturbatur, imperium certe Creatoris et regnum in æternum manet, quod nec apostatæ ipsi negare ausint. Neque enim hucdum tempus, omnia innovans, quemquam exhibuit, eo insanis provectum. Si igitur boni Dei imperium, ceu omnibus constat, omni dissolutione superius est, nonne multo magis manifestum est, quod, quibus illi institutis, integritatem ejus turbantes, malum principium effabricant, et a latere exstruunt, iisdem regnum quidem communis et boni Domini averruncandi insanum consilium ceperunt, simul vero id, quod ex adverso erigunt, et struunt, et solvunt. Dum enim boni principii regnum indivisum manet (namque divisio viam ad dissolutionem pandit), quia indissolubile divisionem omnem aversatur, Dominus noster etiam ante hanc incursionem prædixit fore ut divisum dissolvatur. Imo et creaturæ ipsi, tam multis sæculis, inde ab ipsa productione, pro integritate sua, solutione ejusmodi superiori esse licuit. Manifestum vero eat terrestria cœlestibus arctissime juncta esse, et in eadem compage contineri, nec ea, quæ mente ac cogitatione investigantur, a corporeis sensuique subjectis rebus per continuam providentiam sejungi, sed eximiam connexionem præ se ferre. Et quod magis valet, ipsum illud animal rationale, homo, ex visibilibus et invisibilibus rebus compactus, consistit. Si igitur boni Dei imperium et regnum divisionem et separationem non admittit, id vero, quod ipsi inferunt, partem scilicet quamdam totius administrationis lingua sua subtrahentes, verbis apostaticis producunt, et hostem ejus regem constituunt; quomodo illa pars per se discordiam sibi conciliabit? quomodo vero consistet, quæ ortum suum ex divisione et dissolutione habeat, quæque separatione et sejunctione, per quas substantia integra perditur, provenit primum et defluxit? Sane Τό. Ita lego pro τoν, quod est in manuscripto.

λόν τε διαμένει καὶ μεταβάλλει προκόπτουσα πρὸς τὸ ἄμεινον· οὕτως καὶ ἦν καινίζει τῶν θεοβλαβῶν ἡ ἀπόνοια, οὐχὶ τὴν ὕπαρξιν ἐν αὐτοῖς μόνοις τοῖς βλασφήμοις ὀνειροπολήσασα χείλεσι, θᾶττόν τε ἢ προῆλθεν εἰς ἀφανισμὸν καταδύσεται, καὶ γέλωτα καὶ χλεύην τοὺς ἐραστὰς καταλιποῦσα οἰχήσεται, δίκην ὥσπερ ταύτην αὐτοὺς ἀντεισπράττουσα τῆς συμπεπλασμένης καὶ ἀνυποστάτου ἀναῤῥήσεως. δι' ἧς μάτην αὐτῇ, μᾶλλον δὲ δυσσεβῶς καὶ ἀθέως, τὸ τῆς βασιλείας ὄνομα, οὐδὲ θεραπαινίδος ἐχούσῃ χώραν, περιέθεντο. Οὕτω καταστρέφειν στρατόπεδον τῶν ἐχθρῶν ἡ παντοκρατορικὴ καὶ στρατηγὸς οἶδε καὶ τῶν ἄλλων κατεξουσιάζουσα αρχή· οὕτως σκυλεύειν τοὺς ὑπασπιστὰς καὶ δορυφόρους, καὶ ὧν ἐκείνη ἀγώνισμα, στηλιτεύειν τε καὶ παραδειγματί ζειν, καὶ ταῦτα διὰ μιᾶς φωνῆς τὸ κράτος ἄμαχον ἐπιδείκνυσιν. Ἔδει μὲν οὖν τοὺς ἀποστάτας αὐτοβοεὶ καθορῶντας αὐτὰ ἀνατραπέντα, καὶ μηδὲ πρὸς τὸν ἦχον ἀντισχόντα τῆς σάλπιγγος τῆς βασιλικῆς, μήτε αὐτὰ μήτε τὴν βασιλείαν, ἣν πρὸς νεωτερισμὸν ἰδόντες ἑαυτοῖς ἀνετυπώσαντο, ἀλλὰ πάντων αὐτοῖς εἰς ἐρήμωσιν περιεστηκότων, μηκέτι προσφιλονει κεῖν, μηδὲ τῆς τυραννίδος ἀφανισθείσης πρὸς τὸν τύραννον ἐπιστρέφεσθαι, ἀλλὰ τὸν κοινὸν Δεσπότην ἐπιγνόντας προσδραμεῖν αὐτοῦ τῇ βασιλείᾳ καὶ δι' ἐπιστροφῆς γνησίας καὶ θερμῆς μετανοίας ανομολο γῆσαι μὲν ἑαυτοὺς τῆς αὐτοῦ χειρὸς εἶναι, καὶ πλά σμα καὶ δημιούργημα, διακυβερνᾶσθαι δὲ καὶ διεξάγεσθαι τῇ αὐτοῦ προνοίᾳ, καὶ φιλανθρωπία· μισῆσαι δὲ καὶ ἀποστραφῆναι τέλεον τὸν Ἐχθρόν, ὡς μηδὲν οἷς πράττουσι κατὰ τὸν βίον μηδεμίαν αὐτῷ καταλι πεῖν ἐξουσίαν, ἀλλὰ μηδὲ πάροδον. vel hoc evincit totum linguæ infamis Agmentum θοῦ ἀρχὴ τῷ ἀδιαλύτῳ συνέχεται, καὶ προϊοῦσα μᾶλ esse. Quomodo vero non eodem modo, quo Boni principium tanquam indissolubile consistit, et, quo longius progreditur, tum constans est, tum in melius proficit: quomodo non, inquam, eodem modo principium illud quod, amentia hominum, in Deum injuriorum, invehit, siquidem non in nudis hominum calumniantum labiis exsistit, citius, quam ortum est, corrumpetur, et amasios suos risui ac ludibrio exponens peribit? Ita enim poenam quasi repetit ab eis commentitiæ inaugurationis, per quam ipsi illi vano vel potius impio et improbissimo conatu reginæ nomen, quod nec ancillæ locum tuebatur, vindicarunt. Adeo omnipotens et militaris cæterisque omnibus dominus potestas copias hostium evertere, 5 adeo spoliare hostes valet. Adeo ostendit ipsa illa tyrannide præliatores et satellites ejus ac quoscumque habet propugnatores vel uno verbo debellandi et ludibrio omnium exponendi potestate insuperabili pollere. Itaque defectores illos, propugnacula sua confestim diruta, et nec sonum regiæ buccinæ sustinentia videntes, neque imperio, quod novitatis cupidi sibi ipsis finxerunt, omnibus jam ad interitum spectantibus, militare amplius decebat, neque, sublata tyrannide, ad tyrannum se convertere, sed potius, cognito communi omnium Domino, imperio ejus se submittere, factaque vera conversione pænitentiam seriam testantes confiteri, se manuum ejus opus esse et creaturam, ac ab ejusdem providentia et benignitate regi et gubernari: vicissim vero fas erat, odisse eosdem et aversari hostem maximum, eidemque nullis suis in vita actionibus potestatem imo nec excursum in se permittere. III. Quod si vero profundæ defectionis tenebræ ipsorum sensus adeo hebetaverunt, ut, ne destruoto quidem ac debellato hoc imperio, evigilantes ex sopore detrectare valeant, sed sub eo magis, quam optimi Dei regno, contineri malint, age, ostendamus regem universalem non in eo vindictam suam ab illis qui regnum suum inficiantur, sumendam sistere, ut principem eorum evertat, deleat, et spoliet; sed iisdem, post probatam multam longanimitatem et patientiam, emendari nesciis interitum immittere. Fortasse istum sibi imminere videntes, sensu quodam facinoris sui capientur, nec amplius cogitabunt, vel dicent, nolle se ut sibi dominetur, aut corporibus suis reliquisque visibilibus creaturis Dominus et Rex universi imperet. Vide enim, quam graviter et severe is, qui natura sua hominum amans est, contra illos sententiam ferat. Hostes meos, inquit ille, qui noluerunt me super se regnare, adducite huc, et maclate coram me 82. Quid ais? stupesne hanc sententiam? fugisne cædem illam? 89 Luc. 215, Γ΄. Εἰ δ᾽ ὁ βαθὺς αὐτῶν ἐπικρατήσας τῆς ἀποστασίας σκότος οὕτως αὐτῶν ἡμαύρωσε τλ νοήματα, ὡς καὶ τῆς τυραννίδος ἤδη λελυμένης τε καὶ ἠρανισμένης μηδ' οὕτως αὐτὴν ἀνανήφουσιν ἐξομός σασθαι, ἀλλ᾽ ὑπ' ἐκείνην μᾶλλον ἢ τὴν τοῦ ᾿Αγαθοῦ βασιλείαν νεανιεύονται τάττεσθαι, φέρε, δείξωμεν, τὸν Βασιλέα τῶν ὅλων ὅπως ἀρνουμένους αὐτοῦ τὴν βασιλείαν οὐ μέχρι τοῦ καταστρέψαι τὴν ἀρχὴν αὐτῶν καὶ ἐξαφανίσαι καὶ σκυλεῦσαι τούτους τὴν δίκην ἵστησιν, ἀλλὰ μετὰ τὴν πολλὴν μακροθυμίαν καὶ ἀνοχὴν ἀνιάτως ἔχουσι, τὴν σφαγὴν ἐπαφίησιν. Ἴσως κἂν γοῦν ταύτην αὐτοῖς ὁρῶντες ἐπιφερομέν νην, συναισθησίν τινα τοῦ τολμήματος λάβωσι καὶ μηκέτι μήτε διανοηθεῖεν, μήτε λέγοιεν, μὴ θέλειν ἐπ' αὐτοὺς βασιλεύειν, μηδ' ἄρχειν αὐτῶν τῶν σωμάτων, μηδὲ τῆς ἄλλης ὁρατῆς κτίσεως τὸν Δημιουργὸν καὶ Βασιλέα τοῦ παντός. "Ορα γάρ μεθ᾽ ὅσης τῆς ἀποτομίας καὶ σφοδρότητος τὴν τιμωρὸν ἐπάγει ψῆφον κατ᾿ αὐτῶν ὁ φύσει φιλάνθρωπος· Τοὺς ἐχθρούς μου, φησὶν ἐκεῖνος, τοὺς μὴ θελήσαντάς με Τῆς βασιλείας. Legendum puto βασιλίδος, que vos magis convenit sequenti θεραπαινίδος.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. βασιλεῦσαι ἐπ' αὐτούς, ἀγάγετε ὧδε, καὶ κατα- desistisne a dividendo imperio Dei Optimi? Converσφάξατε ἔμπροσθέν μου. Τί λέγεις; φρίττεις τὴν ψήφον, καὶ φεύγεις τὴν σφαγήν; καὶ τοῦ διχάζειν ἀφίστασαι τὴν βασιλείαν τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ; καὶ πρὸς ἐπιστροφὴν ὁρᾷς, ἐφ᾽ ᾧ τὴν Δεσποτικὴν ἀρχὴν ὁλόκληρον μὲν ὁμολογεῖν, καὶ τῶν σωμάτων δὲ καὶ τῆς ψυχῆς ἀναφέρεσθαι τὴν κυριότητα εἰς αὐτήν; ἢ μέχρι τοῦ παθεῖν, ἃ παθεῖν ἀθλιώτατον, καὶ οὐ μὴ ἔστι μηδὲ ῥήματι δηλῶσαι χαλεπώτερον, φιλονεικεῖς; Καὶ γὰρ οὐδ᾽ ἀποκτείνει μόνον, οὐδὲ τῆς παρούσης απάγει ζωῆς, ἀλλὰ μετὰ τὸ ἀποκτιννύναι ἐν ἀτελευτήτῳ καὶ ἀδιαδόχῳ γεέννῃ πυρὸς, καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα τιμωρεῖσθαι παραπέμπει. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐγώ σοι καὶ ἕτερα πλείονα, εἴτε βέλη βούλει τιτρώσκοντα καὶ ἐξαφανίζοντα πολυτρόπως τε καὶ πολυμερῶς ἔτι τόσον ἀσεβὲς φρόνημα, είτε σωτήρια φάρμακα τῆς νόσου καὶ ἰάματα ἐκ τῆς αὐτῆς φιλανθρώπου καὶ παντοκρατορικῆς γλώσσης λαβών, ἂν ἄρα σοι τῆς ὑγείας ἔρως, ἀντὶ τοῦ κατακεῖσθαι ἀπαλλαγὴν συναγωνίσομαι τοῦ νοσήματος. Δ'. Ἐκήρυσσε τὸν Χριστὸν ὁ Ἰωάννης μήπω τῆς χάριτος μετασχών, ἀλλ᾽ ἔτι τῷ νόμῳ παιδαγωγούμενος. Ἐκήρυσσε δὲ θεολογῶν μὲν αὐτὸν, οἷς τοῦ κόσμου τὴν ἁμαρτίαν αἴρειν ἅπασι διεμαρτύρατο, καὶ οἷς αὐτὸν Υἱὸν Θεοῦ καὶ ἐν πυρὶ καὶ ἐν ἁγίῳ βαπτίζοντα Πνεύματι, τουτέστι τῇ ἐμπύρῳ καὶ πρηστηρίῳ τοῦ Πνεύματος δυνάμει τὴν καταπεσοῦσαν ἡμῶν φύσιν ἀναχωνεύοντά τε καὶ ἀνακαινίζοντα ἐλευθέρᾳ φωνῇ ἀνεδίδασκεν. Εκήρυσσε δὲ καὶ τὸν Πατέρα, θεολογών τε αὐτὸν, καὶ ἐκ τῶν λίθων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾽Αβραὰμ τὴν ἰσχὺν ἀκώλυτον ἔχοντα. Καὶ τὸ Ημεῦμα δὲ, οἷς τε ἐξ οὐρανοῦ προελθεῖν ἐθεάσατο, καὶ οἷς ἐπὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ ἐπεφοίτησέ τε, καὶ ὡς ὁμοουσίῳ προσο έμενε, καὶ τό γε θεολογικώτερον, οἷς κοινωνὸν αὐτὸ τῆς ἐργασίας ἀνομολογεῖ δι' ἧς ἡ σωτηρία τοῦ κόσμου ἐπαρρησιάζετο. Καὶ γὰρ κοινὴν αὐτοῖς τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίαν ἀνατίθησιν· εἴπερ ὁ μὲν αἴρει τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, αὕτη δὲ τῷ παν αγίῳ Πνεύματι καθαίρεταί τε καὶ ἀποσμήχεται. Καὶ γὰρ λαμπρῶς ἀνακέκραγεν, ὡς ὁ κόσμος, τῆς ἁμαρτίας τὴν ἐλευθερίαν δεχόμενος, καὶ τῆς σώτης ρίας ἀξιούμενος, τῷ παναγίῳ Πνεύματι εἶτα καὶ πυρὶ βαπτιζόμενος, δι᾿ οὗ τὴν πυρφόρον καὶ δραστικὴν καὶ καθάρσιον τοῦ Πνεύματος ἰσχὺν ἔστιν ἐκμανθάνειν, τῆς τηλικαύτης εὐεργεσίας ἀπολαύου· σιν. ἂν δὲ τὸ ἔργον κοινὸν καὶ ἀμέριστον, καὶ τότε κόσμου ἀνακαινισμὸς καὶ ἀνάπλασις, πῶς οὐχ ἡ αὐτὴ μὲν τούτοις φύσις, ἡ αὐτὴ δὲ ἰσχὺς, ἡ· αὐτὴ δὲ φιλανθρωπία καὶ πρόνοια; Οὕτω γοῦν ἐξ αὐτῆς tisne te ad pœnitentiam, ut imperium Domini plenarium confitearis, et ad idem tum corporum tum animæ dominium transferas? an potius pugnare contra illud amas, usque dum ea perpetiaris, quæ perpeti tristissimum est, et quibus graviora verbis exprimi non possunt? Namque non occidit solum, et ex præsenti vita tollit, sed postquam interemerit, te in perpetuam nec finiendam unquam gehennam ignis, anima et corpore puniendum, ablegal. Enimvero et alia tibi plura, sive tela mavis, impiam hanc sententiam variis modis confcientia et confodientia, sive salutaria contra morbum medicamina ex verbo oris omnipotentis et homnium amantis desumpta afferam, et ad propulsandum morbum studium conferam, si forte sanitati restitui potius, quam ex vulneribus perpetuo decumbere cupias. τετραυματισμένῳ, περιγέγονε, προοίσω, καὶ πρὸς τὴν IV. Prædicavit Christum Joannes, fœderis gratiæ nondum particeps, sed secundum legem adhuc ductus. Prædicavit autem eum, et Deum professus est iis locis omnibus, quibus testatus est eum peccata mundi tollere, et quibus ipsum Dei Filium igne et Spiritu sancto baptizantem, id est, ignea et fulminea Spiritus virtute naturam nostram depressam excitantem et renovantem libera voce demonstrat. Prædicavit vero et Patrem, eumque, ut Deum, indubiam potestatem etiam ex lapidibus Abrahamo alios procreandi habere professus est. Prædicavit vero etiam Spiritum sanctum, quando eum ex cœlis prodiisse, et in Filium Dei unigenitum descendisse, et super eo tanquam ejusdem essentiæ consedisse videt, imo, quod magis Deum infert, quando eum ut participem operis celebrat, in quo salus mundise conspiciendam præbuit. Namque utrique causam salutis hominum acceptam fort. Alter enim tollit peccatum mundi, hoc autem per Spiritum sanctissimum mundatur et abstergitur. Clare enim clamavit, quod mundus, a peccato liberatus, et salute dignus habitus, tum vero Spiritu sancto ac poseta igne baptizatus, per quem vim Spiritus sancti igneam, efficacem et expiatoriam intelligere licet, tanto beneficio fruatur. Quorum vero opus commune est et indivisum, quod mundi renovatione et reparatione continetur, quomodo illis non eadem natura, eadem vero etiam potestas, eadem denique humanitas et providentia fuerit? Qui igitur in ipso limine Deum trinum prædicavit, et tremendum ac Καὶ πρηστηρίῳ. Varias phraseos, ἐν Πνεύ ματι καὶ πυρί, quæ Matth. 1, 11, exstal, explicationes apud Patres inveneris, quarum partem exhibet Jo. Casp. Svicerus, in Thesauro Ecclesiast. tom. I, p. 629 seq. Ad nostri Photii illam proxime accedit Cyrillus Alexandrinus lib. 111, Glaphyror. in Exodum, p. 322, ita scribens: Πυρὶ τῷ νοητῷ τὸν ἐν ἡμῖν δαπανώντι συρφετόν, καὶ τὸν ἐξ ἁμαρτίας ἐκτήκοντι ρύπον, καὶ ἀποψύχεσθαι πρὸς ἐκτόπους ἡδονὰς οὐκ ἀφιέντι τὸν νοῦν, ἀποτετελέσμεθα δὲ ταύτῃ τοι τῷ πνεύματι ζέοντες· hoc est: Igne spirituali consumente fæces nostras, et peccati sordes absumente, nec permittente, ut mens inordinatis voluptatibus frigescat, hac autem ratione perfecti sumus facti spiritu ferventes. Vide quæ paulo post Noster affert plura. Ανομολογεῖ. Ita rescripsi pro άνομο λογεῖν.

venerandum dogma hoc in introitu concionis sus Εστίας θεολογῶν τὴν Τριάδα, καὶ τὸ τῆς θεολογίας proposuit, quod Servator post resurrectionem disci. pulis suis clarius explicavit, num is aliunde hæc hausisse, et dixisse ac prædicasse tibi videtur, ut vel legem gratiæ contrariam dixerit, vel negarit, eum, qui ex lapidibus Abrahamo semen excitare possit, Servatorem mundi filium suum et dilectum esse, omnibus demonstrasse? Si vero, qui sub lege gratiæ præcones fuerunt, et ipse quoque legislator Deus, qui totum vetus testamentum instituit, Filium proprium Deum Bonum et mundi Servatorem renuntiavit, eumque aqua baptizatum, quomodo non omnia, quæ in lege et gratia sunt, ejusdem providentiæ, curæ et bonitatis opera ac præcepta habenda erunt? V. Considera vero simul, quibus encomiis Jonnnem mactet Servator, quando eum divitiis omnibus superiorem, et supra omnem mundi fastum collocatum, in fide præterea firmum, ac in sententiis bonis rectisque tuendis immotum pronuntiat ". Ab his ipsum celebrans, vide, quam longe altius virum efferat, neminemque inter genitos ex mulieribus cum eo comparandum, sed palmam omnibus præripientem, sistat. Postea a virtute ita laudatum etiam prophetam et propheta majorem appellat, prophetam quidem, ut ostenderet, prophetarum nomem ejusque usum ejusmodi operibus et prærogativis, quæ bonitatis dona sunt, accommodatum esse. Propheta autem majorem vocat, quod qui aqualem eum illis gratiam nactus est, ut futura prævideret, idem adhuc plus habuit ut scilicet videret eum de quo illi valicinati sunt et dignus haberetur, qui baptizaret aqua illum, qui mundum igne et Spiritu baptizaturus erat, et a peccatis mundaturus. Num igitur gratia cum lege pugnat? nonne potius magna est inter utramque consensio et affinitas? Quomodo vero, siquidem Joannes ab alio erat principio, gratiæ auctor hæc de eo testatus est, quæ paucis eisque selectis tempore novi testamenti patrata esse constat? Quomodo item, cum boni Patris bonus sit Filius, idemque bonitatis fons, legali et manui et voci, quas apostate oppositi principii opus et præceptum dicere audent, immaculatum caput suum submittere, et baptismum per aquam recipere sustineat, o linguam venenum serpentis effundentem! si aqua non sit a bono creatore profecta? V. Quod vero amplius valet, non commemoro. Id vero tale est, quod nemo sine horrore dicere suscipiat, illis vero, in quibus error hic exsultat, conficiendis maxime aptum sit, atque adeo cum maximo fructu et studio a nobis exponendum. Natus enim est boni Patris bonus Filius ex Virginis utero, in mundi salutem, ita ut carnem nostram sibi ex immaculato sanguine formaret, et homo vocaretur. Atque id quidem veteres impietatis pa8ª Matth. x1, 7. φρικτὸν καὶ σεπτὸν μάθημα ἐν προθύροις τοῦ κτ ρύγματος ἀπαγγέλλων, ὃ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ τηλαυγέστερον παρεδίδου, ἆρά σοι ἄλλοθεν ἐπιπνεῖσθαι ταῦτα καὶ λέγειν καὶ κηρύσσειν δόξειεν, ἢ ὡς νόμος ἀσύμφωνος ὑπάρχει τῇ χάριτι, ἢ ὡς ὁ ἐκ λίθων ἐγείρων τέκνα τῷ ᾽Αβραὰμ Θεὸς, οὐχ ὁ αὐτὸς Υἱὸν ἑαυτοῦ εἶναι καὶ ἀγαπητόν, τὸν Σωτῆρα τοῦ κόσμου πᾶσιν ἐτράνωσεν; Εἰ δὲ οἱ ἐν τῷ νόμῳ τῆς χάριτος κήρυκες καὶ ὁ νομοθέτης Θεὸς, ὁ πᾶσαν τὴν Παλαιὰν διαθέμενος, τὸν ἀγαθὸν Θεὸν καὶ Λυτρω τὴν τοῦ κόσμου Υἱὸν ἴδιον ἀνεκήρυξε, καὶ τότε βαπτιζόμενον ἐν τῷ ὕδατι, πῶς εὐχὶ καὶ τὰ ἐν τῷ νόμῳ πάντα καὶ τὰ ἐν τῇ χάριτι τῆς αὐτῆς εἰσι προνοίας καὶ δημιουργίας καὶ ἀγαθότητος ἔργα καὶ διατάγματα; Ε΄. Συνεπισκόπει δὲ καὶ ὅσοις τὸν Ἰωάννην ἔγκω· μίοις ὁ Σωτὴρ στέφει, κρείττω μὲν ἐπιψηφιζόμενος χρημάτων, πάσης δὲ περιγείου δόξης υπεριδρυμέ νον, στεῤῥὸν δὲ τὴν ἐπὶ τῇ πίστει κρίσιν, καὶ ἁπλῶς τὴν ἐπ' ἀγαθοῖς πᾶσι γνώμην ἀκλόνητον. Τούτοις δὲ αὐτὸν ἀνακηρύξας, δρα πῶς ἐπὶ μείζω τὸν ἄνδρα ἐπαίρει, καὶ τῶν ἐν γέννητοῖς γυναικῶν οὐδένα τίθησιν ἐξισούμενον, ἀλλὰ κατὰ πάντων τὸ πρεσβεῦον φέροντα. Εἶτα πρὸς ἀρετὴν αὐτὸν οὕτως ἀνυψώσας καὶ προφήτην ἀποκαλεῖ, καὶ προφήτου περισσότερον προφήτην μὲν, ἵνα δείξῃ τὸ τῶν προφητῶν ὄνομα καὶ τὴν χρείαν τοιούτοις ἔργοις καὶ ἀξιώμασιν, ἃ τῆς ἀγαθότητός ἐστι δῶρα, προσαρμοζόμενον. Προφήτου δὲ περισσότερον, ὅτι τὴν ἴσην ἐκείνοις χάριν λαβὼν τοῦ προορᾷν τὰ ἐσόμενα, πλέον εἵλκυσε τὸ καὶ τὸν προφητευόμενον ἰδεῖν, καὶ τὸ καταξιωθῆναι ὕδατι βαπτίσαι τὸν πυρὶ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ τὸν κόσμον βαπτίζοντα, καὶ τῶν ἁμαρτημάτων καθαίροντα. Αρα οὖν ἡ χάρις τῷ νόμῳ διαμάχεται; ἢ οὐ πολλή τίς ἐστιν ἐν αὐτοῖς συμφωνία καὶ συνάφεια; Πῶς δ᾽ εἴπερ ἦν ὁ Ἰωάννης ἄλλης ἀρχῆς, ὁ τῆς χάριτος νομοθέτης ταῦτα προσεμαρτύρησεν αὐτῷ, ἃ ολίγοις ἔστιν εὑρεῖν, καὶ ταῦτα τοῖς ἐκλεκτοῖς τῶν ἐν τῇ χάριτι κατορθούμενα; Πῶς δ᾽ ἂν ἠνέσχετο, Παῖς ὢν ἀγαθὸς ἀγαθοῦ Πατρὸς, καὶ πηγὴ ἀγαθότητος, τῇ νομικῇ καὶ χειρὶ καὶ φωνῇ, ἃ οἱ ἀποστάται τῆς ἀντικειμένης ἔργον τολμῶσι λέγειν καὶ πρόσταγμα, τὴν ἄχραντον αὐτοῦ κεφαλὴν ὑποκλῖναι, καὶ τὸ ἐξ ὕδατος ὑποστήναι βάπτισμα (ὢ γλώσσης τὸν ἀσπίδος προχεούσης 1), οὐκ ὄντος τοῦ ὕδατος τῆς τοῦ ᾿Αγαθοῦ δημιουργίας; Γ'. Ἀλλὰ γὰρ τί τὸ μεῖζον, οὐ λέγω. Ἔστι δὲ τὸ αὐτὸ τῷ τε λέγοντι χωρὶς φρίκης εἰπεῖν ἀπορώτατον, καὶ καθ᾽ ὧν ἡ πλάνη χορεύει, σφοδρότατόν τε καὶ τμητικώτατον, καὶ ὅσον ῥηθῆναι χρειωδέστατόν τε καὶ σεβασμιώτερον. Γεγέννηται μὲν γὰρ ὁ τοῦ ἀγα θοῦ Πατρὸς ἀγαθὸς Υἱὸς ἐκ παρθενικῶν λαγόνων διὰ τὴν τοῦ κόσμου σωτηρίαν, καὶ σάρκα τὴν ἡμε τέραν ἐκ τῶν ἀχράντων ἑαυτῷ διαπλάσας αἱμάτων ἐχρημάτισεν ἄνθρωπος. Καὶ τοῦτο τοῖς μὲν πάλαι

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. τῶν ἀσεβῶν παρεγράφετο τοῖς δὲ ἐκεῖθεν φυσῖ- troni refugerunt; illi autem, qui hine orti sunt, et qui nescio quomodo, opere ipso negare id malunt, in sermonibus commemorare non refugiunt. Videas enim eos speciose loqui, quando et evangelica scripta se colere affirmant, et Paulum divinitus actum sententiæ suæ auctorem et doctorem mentiuntur. Cum itaque carnem assumpserit Dominus noster Jesus Christus: namque ille tonitru filius exclamavit: Et Sermo caro factus et, et habitavit in nobis *. Et Jesu Christi nativitatem alius iterum evangelistarum ex Spiritu sancto factam scribit, traditque Virginem peperisse Filium suum primogenitum, et vocasse nomen ejus Jesum 84. Horum vero collega et sodalis, non solum incomprehensibilem partum, sed et absconditum ac ex parte antegressum conceptionis modum signifcat. Quomodo vero Filium suum promogenitum Virgo fasciis involverit, et in præsepi reposuerit &; quomodo item Servator Jesus Christus mundo natus sit in civitate David, angelorum turba cecinit. Præterea vero idem (id quod homines mysterium boc specie tenus tenentes, et gratiam in nugas convertentes, nec minus illorum asseclas, contra quos his disputatur, adhuc magis compescit et confundit) penitus eosdem debellans et dejiciens, docet Servatorem nobis natum etiam circumcisionem carnis lege præceptam recepisse, ac præterea eumdem, etiam hac in parte Mosaica præcepta implentem, Jesu appellationem recepisse proftetur. Cum itaque incarnatio Verbi, seu carnis assumptio et nativitas tam manifesta sit (huous que enim prono cursu sermo nos cum voluptate detulit: jam vero vertigo me fere et pavor occupat: sed dicendum tamen omnino est, quamvis non sine trepidatione, quod confutatio prætermittere non sinit), nunquid tu, qui non audents audes, Dominicum hoc corpus ad malum principium referre mavis, an gravitatem flagitii hujus agnoscere? Si enim horror te capit, et timor occupat, subtrahes illud omnino malo conditori et principio, vel, ut rectius loquar, omni studio efhcies, ut facinus hoc, blasphemim tum fœtum, amoliaris. Quod si vero, non habita ratione iræ divinæ, neglectoque rectæ rationis judicio, imo ipso erga homines pudore, sententiam tuam mordicus tueri pertinaciter constituisti, quoσιν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἔργῳ τὴν ἄρνησιν ἀγαπῶσι, τῆς ἐν λόγοις τιμῆς οὐκ ἐκβάλλεται. Καὶ γὰρ σεμνολογουμένους ἔνεστιν αὐτοὺς ὁρᾷν, οἷς τε τὰς εὐαγγε λικές Γραφάς τιμῶν ἰσχυρίζονται, καὶ οἷς τὸν ᾿Απόστολον καὶ θεοφόρον Παῦλον τοῦ οἰκείου φρονήματος δογματιστὴν καὶ διδάσκαλον καταψεύδονται. Σάρκα τοίνυν προσλαβόντος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· (καὶ γὰρ ὁ τῆς βροντῆς ἀνακέκραγεν Υἱός" Καὶ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν. Καὶ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν γέννησιν ἄλλος πάλιν τῶν εὐαγγελιστῶν ἀναγράφει ἐκ Πνεύματος ἁγίου γεγονέναι, καὶ τεκεῖν τὴν Παρθένον, τὸν Υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον, καὶ καλέσαι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· ὁ δὲ τούτοις ὢν ὁμόχορος καὶ συνθιασώ τῆς, οὐ τὸν ἄληπτον τόκον μόνον ἀπαγγέλλει, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀπόῤῥητον καὶ προηγησάμενον ἐπὶ μέρους τρόπον καθ᾿ ὃν ἐκυοφορήθη, καὶ ὡς τεχθέντα τὸν Υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον ἐσπαργάνωσεν ἡ Παρθένος καὶ ἐν τῇ φάτνῃ ἀνέκλινε· καὶ ὡς Σωτὴρ ἐτέχθη τῷ κόσμῳ Χριστός Κύριος ἐν πόλει Δαβίδ, τῶν ἀγγέλων ὁ δῆμος ἀνύμνησε. Καὶ πρός γε τούς τοις· (ὅ τοὺς φαντασιαστὰς τοῦ μυστηρίου, τὴν χάριν εἰς λῆρον ἀπάγοντας, ἔτι μᾶλλον ἐπιστομίζει και καταισχύνει, μεθ᾽ οἷς καὶ τὴν ἐκείνων ἀποσπάδα, καθ᾿ ἧς ὁ λόγος κεκίνηται) τούτους οὖν ὑφὲν ἀπορ ῥαπίζων καὶ καταστρεφόμενος, καὶ τὴν κατὰ τὸν νόμον περιτομὴν τῆς σαρκὸς ὑποστῆναι τὸν τεχθέντα Σωτῆρα ἡμῶν ἐκδιδάσκει, ἡνίκα καὶ τὴν Ἰησοῦ προσηγορίαν καν τῷ παρόντι μέρει τὰς Μωσαϊκὰς ἐντολὰς πληροῦντα συμπαραδίδωσι δέξασθαι. Τῆς δὲ τοῦ Λόγου ἔνσωματώσεως ἢ σαρκώσεως καὶ ἐναν θρωπήσεως οὕτω περιφανεστάτης οὔσης (ἀλλὰ μέχρι τούτων κατὰ ῥοῦν τε ὁ λόγος ἡμῖν καὶ δι᾿ ἡδονῆς καὶ χαρίτων ἐφέρετο, τὸ δὲ ἐντεῦθεν ἔλιγγός τε καὶ δέος προσίσταται. Πλὴν εἰπεῖν ἀνάγκη καὶ ἀγωνίας πληρούμενον, ἃ παρελθεῖν ὁ τῆς πλάνης ἔλεγχος οὐκ ἐξ), πότερον, ὦ τολμῶν σὺ τὰ ἀτόλμητα, τοῦτο δὴ τὸ Κυριακὸν σῶμα τῆς φαύλης ἂν θείης ἀρχῆς, ἢ τὸν ὄγκον εὐλαβηθήσῃ τοῦ δυσσεβήματος; Εἰ μὲν γὰρ καὶ σὲ τρόμος ἔχει καὶ φόβος κατάλαβε, ἀφαιρήσεις αὐτὸ πάντως τῆς πονηρᾶς καὶ πλάσεως καὶ ἀρχῆς, μᾶλλον δὲ τῆς σῆς βλασφημίας, καὶ σαυτοῦ τὴν τόλο μαν ταύτην συναποσκευάσασθαι πολλὴν ἐπιδείξεις τὴν σπουδήν. Εἰ δὲ καὶ πρὸς τὴν θείαν ὀργὴν καὶ τῶν λογισμῶν τὴν κρίσιν καὶ κατάγνωσιν καὶ τὴν modo, quæso, Malum Bono junctum est, et quoεἰς ἀνθρώπους αἰδὼ τὴν σὴν ἀντανασχεῖν ἐπωρώθης γνώμην, πῶς, εἰπὲ, τὸ πονηρὸν συνήφθη τῷ ᾿Αγαθῷ, καὶ πῶς ὑπέστη ὁ ἀγαθὸς Θεὸς διὰ τοῦ Πονηροῦ τὴν τοῦ κόσμου σωτηρίαν καταπράζασθαι, καὶ τὸ θαυ μασιώτερόν τε καὶ φρικωδέστερον, τῷ θρόνῳ συνεδριάζει τῷ πατρικῷ; τοῦτο γὰρ ὁ τῶν ἀποῤῥήτων 830 Joan. 1, 14. Η Matth. 1, 25. 85 Luc. 11, 7. modo bonus Deus salutem mundi per Malum reparare sustinuit, et, quod magis admiratione ao horrore dignum est, in thronum patrium collocat? id enim absconditarum rerum sciens et doctor tradit. Aut igitur has res omnes negare te oportebit, quod scilicet Verbum carnem assumpserit, in munVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. Παρεγράφετο. Eos innuit ex veteribus hareticos, tum Valentinianos, tum Manichæos, alios que hujus generis, qui Christum verum hominem fuisse negarunt. Lege eos, in suas classes distinctos, apud Forbesium, lib. 11 Instruction, historicotheolog. c. 1, p. 77 seqq. Τρόπον. Vult Photius id, quod sanctus Lucas 1, 36, memorat de Elisabetha, quæ ex parte præter naturam filium conceperat ante Mariam.

dum per nativitatem in partu venerit, humanum μύστης καὶ μυσταγωγὸς ἐδιδάξατο. Η γοῦν τούτων genus redemerit, assumptumque corpus throno patrio vindicarit; aut relinquitur, si ea non negaris, negare te bonitatem Dei, quem, ipsa hac conjunctione astructa, malitiæ suspicione oneres et injuria afficias; quippe qui et malitiam, cum nec tum retinere possis, in bonum converterit. Et sane, si omnino contra Deum pugnare constitulum habeas, magis in promptu erat prius impietatis caput, quam posterius eligere. Fuit enim lempus, quo in flagitii hujus ponam non vocabantur, qui priora illa nesciebant, eaque tanquam nondum exsistentia, non reverebantur. Qui vero Dei bonitatem in malum transtulerunt, aut hoc, tanquam Boni particeps factum, illustre reddiderunt, eos nulla non las inevitabili pona dignos judicavit. ἁπάντων οἰκειώσῃ τὴν ἐξάρνησιν, ὡς ὁ Λόγος οὐ σεσάρκωται, οὐ προῆλθε τῷ κόσμῳ διὰ γεννήσεως ἐν τῷ τόκῳ, οὐ γένος διέσωσεν, οὐ τὸ προσληφθέν σῶμα τῷ πατρικῷ θρόνῳ συγκαθιδρύσατο· ἢ ταῦτα λείπεται μὴ ἐξαρνούμενον, ἀρνεῖσθαί τε τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ, εἰς κακίαν τῇ συναφῇ καθυβρίζοντα. Καὶ δὴ κἀκείνην, ὅτε μηδὲ τὸ σὸν ἔχειν σοι καταλείπεται, εἰς ἀγαθότητα μεταβάλλου σαν· καὶ ἦν ἄν σοι, θεομαχεῖν πάντως ᾑρημένῳ, κουφοτέρα μᾶλλον τῶν προτέρων ἢ τῶν δευτέρων δυσσεβημάτων ἡ αἵρεσις. Καὶ γὰρ ἦν ποτε τοῖς μὲν οὐκ εἰδόσι τὰ πρότερα οὐδὲ διὰ τὸ μήπω παρεῖναι τιμῶσιν, οὐδὲ μιᾶς ἐπαφιεμένη δυσσεβείας εἴσπραξις. ᾿Απάγειν δὲ τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγαθότητα πρὸς κακίαν, ή ταύτην σεμνύνειν τῇ μετουσίᾳ τῆς ἀγαθότητος, οὐδεὶς οὐκ ἔστιν αἰὼν ὃς μὴ τὴν τιμωρίαν ἀπαραί τητον τοὺς ἑλομένους οὐκ εἰσπράττεται. VII. Cum vero audacia hæc et impietas Ζ. Τηλικούτοις δὲ κακοῖς τῆς τόλμης καὶ τῆς amasios suos tot malis circumdet, illi tamen ἀσεβείας πανταχόθεν τοὺς ἐραστὰς περιστοιχιζούσης, adeo ab errore suo se non avertunt, ut potius, οἱ δὲ πρὸς τῷ μὴ τῆς πλάνης ἀναφέρειν, ἀλλά γε καὶ veriti quasi, ne satietate quadam Deum oppuκόρον ὥσπερ τοῦ θεομαχεῖν λαβεῖν τινα δεδιότες, καὶ gnandi corripiantur, nova cuidam profanationi δευτέρα βεβηλώσει τὴν τοῦ ᾿Αγαθοῦ καθυποβάλλουσι Boni naturam exponant. Cum enim vetus ejus testaφύσιν· Τῆς γὰρ αὐτοῦ διαθήκης τὴν ἀρχαιοτέραν καὶ mentum, atque eos, qui in eodem præ cæteris emi- τοὺς ἐν αὐτῇ διαπρεπῶς πολιτευσαμένους εἰς τὴν nuerunt, ad mali principii potestatem ejusque cul- τῆς πονηρᾶς ἀναρτῶντες ἐξουσίαν τε καὶ θεραπείαν, tum referant, cum tamen ad David et Abraham, ex ἐπείπερ καὶ Δαβὶδ καὶ ᾿Αβραὰμ, ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ quibus Christus quod ad carnem, ejusdem ordinis κατὰ σάρκα, τῆς αὐτῆς χοροστασίας ὑπῆρχον, δῆλον exstiterint, manifestum est quod Dominum univer- ὡς διπλῇ βεβηλώσει τὸν τῶν ὁλῶν καταστίζουσι sitatis rerum duplici injuria afficiunt, semel quidem, Δεσπότην· μιᾷ μὲν ὅτι πονηρᾶς ἀποφαίνουσιν, ὃ quod corpus, quod assumpsit, a Malo esse conten- προσείληφε σῶμα, δημιουργίας· δευτέρᾳ δὲ, ὅτι μὴ dunt; deinde vero, quod illud non ab alio populo ἐξ ἄλλου γένους, ἀλλ᾽ οἷς ὁ βίος ἡ παρ' αὐτῶν προdeducunt, quam eo, qui secundum legem, ab ipsis πηλακιζομένη κατά νόμου λατρεία. Καίτοιγε εἰ contemptam, vixit. Quod si enim Bonum Mali inest κακίας ἔργον τῷ ᾿Αγαθῷ, πῶς ἂν εἴη τοῦτο ἀπαραίτη opus, quomodo, quæso, ab aliis illud evitari pote- τον προσλαβεῖν; τίς ἀτοπίας καταλείπεται ὑπερβολὴ rit? Nunquam vero ad insolentiam hominis accessio τῷ καὶ διπλαῖς ἐνεχομένῳ αἰτίαις; Τὸ μὲν γὰρ τὸ fieri potest, qui duplici crimine se obstringat? Et- οἰκεῖον πλάσμα, πρὸς ἁμαρτίαν ἀποῤῥυὲν, διὰ τῆς enim propriam creaturam ad peccatum aversam, προσλήψεως ἀνασώσασθαι, τῆς ἄκρας ἦν προνοίας per ejus assumptionem servare, maximæ curæ et καὶ ἀγαθότητος. Τὸ δὲ τὸ ἀλλότριον ὑπελθεῖν καὶ bonitatis argumentum est: vicissim si alieni quid ταῦτα φύσει καὶ διχόθεν ἀντανιστάμενον πρὸς ἀλλο clanculum obrepat, quod natura alteri sit adversum, τριότητα, πῶς οὐχὶ καὶ τῆς προνοίας καὶ τῆς ἀγαθό et contrarietate sua cum eo pugnet, nonne illam et τητος οὐκ εἰς τὸ ἐναντίον περιτρέπει τὸ ἀξίωμα; curæ et bonitatis eminentiam in partem oppositam Οὕτως οὐκ ἔστιν ὅλως, οὐκ ἔστιν οὔτε τῶν τὸ σῶμα convertere judicandum est? Itaque non est ulla opi- λεγόντων, οὔτε τὴν Μωσαϊκὴν νομοθεσίαν τοῦ Πονη nio vel insana magis, vel impura, vel impia, quam η ροῦ, οὔτ᾽ ἐμμανέστερον οὐδὲν, ἀλλ᾽ οὔτε μιαρώτερον, eorum, qui vel corpus vel legem Mosaicam a Malo οὔτ᾽ ἀθεώτερον. Αλλως τε δὲ, εἰ τὰ σώματα πλάrepetunt. Præter hæc, si corpora a Creatore malo sunt, non vero a Patre et Filio et Spiritu sancto, . una divinitate et potentia, quomodo ab alienis et malis corporibus, quæ sane Mali sunt opera, morbos propellit Deus optimus, et mirabilem iis affert medicinam? Hoc enim nihil foret aliud, quam ornare opus, ad cujus potestatem destruendam venerat, atque adeo augere vires ejus, qui ab initio defectionem procuraverat. Imo si fruges terræ non σεώς ἐστιν ἐναντίας, ἀλλ' οὐχὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, τῆς μιᾶς θεότητος καὶ ἐξουσίας, πῶς τῶν ἀλλοτρίων καὶ φαύλων σωμάτων, ὅτι Φαύλου ποιήματα, τὰς νόσους ἐλαύνων ὁ ἀγαθὸς Θεὸς τὰς παραδόξους ἀντεισῆγε θεραπείας; Οὐδὲν γὰρ τοῦτο ἀλλ᾽ ἢ συγκροτεῖν τὸ ἔργον, οὐ καθελεῖν παρεγένετο τὴν τυραννίδα, καὶ αὔξειν τὸ κράτος τοῦ τὴν ἐξ ἀρχῆς ἀποστασίαν ἐπανῃρημένου. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰ τὰ βλαστήματα τῆς γῆς, οὐ τῆς ἀγαθότητος ἀρχῆς, 03. Particulam hanc, in ms. desideratam, sensus addere me coegit. Te. Malim legere ot.

CONTRA MANICHÆOS LIBER IV. seminibus fermentatos, ipse, o profundum stuporem! obtulit, qui sibi ipsi ex rebus non exsistentibus cibum parare poterat? Imo vero idem ille eos multiplicans, aliquot millia, assumpta in miraculi productionem Mali creatura,hosteque suo in beneficentiæ supernaturalis societatem cooptato, cibavit, lanquam cui non liceret ex alia materia et se, et il1os, qui verbis ejus altendebant et auscultabant, nutrire. Quod si custodes et principes eorum, qui in veteri testamento vixerunt, non fuerunt ministri Dei benignissimi, quomodo discipulos, præter causam a pharisæis culices percolantibus, et camelos deglutientibus reprehensos, ideo, quod esurientes spicas in Sabbato, quibus corporis famen solarentur, πῶς τοὺς ἄρτους, ὅ ἐκ τῶν ἀλλοτρίων σπερμάτων a bono sunt principio, quomodo panes, ex alienis ἐζυμώθη, αὐτός τε (ὦ βαθείας μέθης!) προσεφέρετο, δυνάμενος μάλιστα ἐκ μὴ ὄντων ἑαυτῷ τροφὴν παρασκευάσαι; Ὁ δὲ καὶ τούτους πληθύνων έτρεφε χιο λιάδας, ὕλην τῆς θαυματουργίας τὴν τοῦ Πονηροῦ παραλαμβάνων κτίσιν, καὶ κοινωνὸν ποιῶν τῆς ὑπερφυοῦς εὐεργεσίας τὸν ᾿Αντικείμενον, ὥσπερ οὐκ ἐξὸν αὐτῷ ἐξ ἑτέρας ἐνεργουμένης τρέφειν ὕλης ἑαυτόν τε, καὶ τοὺς, ὅσοι τοῖς αὐτοῦ προσανεῖχον καὶ κατηρτίζοντο ρήμασιν. Καὶ τῶν ἐν τῷ νόμῳ δὲ βεβιωκότων οἱ φύλακες, εἰ μὴ τῆς ἀγαθουργοῦ Θεότητος ὑπῆρχον θεράποντες, πῶς τοὺς μαθητάς μάτην ἐγκαλουμένους ὑπὸ τῶν διυλιζόντων μὲν φαρισαίων τοὺς κώνωπας, καταπινόντων δὲ τὰς καμήλους, ὅτι πεινῶντες τοὺς στάχυς ἐν τῷ Σαββάτῳ ἔτιλλόν τε καὶ ἤσθιον, τὴν τοῦ σώματος παραμυθούμενοι ἔνδειαν δι' ἐκεί- evellebant et edebant, accusationi huic non obnoνων, κρείττους τε τῆς αἰτίας ἀπέφαινε, καὶ ἀπέλυε τοῦ ἐγκλήματος, τὸν Δαβὶδ εἰς συνηγορίαν καὶ βοή θειὰν προτείνων, καὶ τοὺς ἱερεῖς τοὺς κρεανομούν τάς τε καὶ ξυλοκοποῦντας ἐν τῷ Σαββάτῳ, καὶ τότε διὰ τῆς ἱερᾶς ὑπηρεσίας, ἐφ' ᾗ μᾶλλον ἔδει σώζεσθαι τὸν νόμον, νῆς ἐργασίας προϊούσης; Η΄. Τίς δ᾽ ἂν σαφέστερος ἔλεγχος ἢ δυνατώτερος, ὅτι μηδενὸς τῶν ἐπιγείων ὁ Πονηρὸς δεσπόζει, τῶν αὐτοῦ ῥημάτων ἐκείνου, δι᾿ ὧν ἑαυτῷ τὴν κτίσιν ὑποβαλλόμενος, ὅτε κρυπτομένῳ καὶ λανθάνοντι τῷ δημιουργῷ τῶν ὅλων καὶ δεσπότῃ ἐπιπειράσαι προσιῶν, καὶ τὰς ἐπιγείους βασιλείας πάσας, καὶ τὴν δόξαν αὐτῶν ἐπιδεικνύς, ἔλεγε· Ταῦτα πάντα σοὶ δώσω, ἐὰν πεσὼν προσκυνήσῃς μοι; Ει γάρ ἐστι ψεύσης, καὶ οὐδέποτε ἐν τῇ ἀληθείᾳ ἕστηκε· (τοῦτο γὰρ ἡ ἐνυπόστατος ἡμᾶς ἐδίδαξεν ἀλήθεια), καὶ οὐκ ἔστιν οὐδεὶς ὅλως τῶν ὁμολογούντων Χριστὸν, ὃς ἂν τολμήσειε τὴν τοιαύτην φωνὴν παραγρά ψασθαι· πῶς οὐ πάντων ἐστὶ φανερώτερον, ὡς οὐ δενὸς τῶν ἐπιγείων κτισμάτων ὁ τοῦ ψεύδους δη μιουργὸς ἄρχει, οὐδ᾽ ἐστὶν αὐτῶν ποιητής, πλήν γε τῶν θελημάτων ἐκείνων καὶ πράξεων, ὧν αὐτός ἐστιν ὑποσπορεὺς καὶ ὧν τους λογισμούς μετεπλάσατο αὐτὸν ἐπιγράφειν κτίστην καὶ δημιουργόν, οὐχ ὅτι αὐτῶν τὴν ψυχὴν ἐκ μὴ ὄντων, ἢ τὸ σῶμα παρήγα γεν, ἀλλ᾽ ὅτι αὐτὸν ἑαυτοῖς οὗτοι παρηνέχθησαν κύριον ἐπιγράψασθαι; Ὥστε ὅπερ τινὲς τῶν ἀπὸ τῆς πλάνης εἰς παράστασιν τοῦ οἰκείου προβάλλονται δυσσεβήματος, ὅτιπερ ἄρχει τῶν ἐπιγείων ὁ Πονηρὸς, τοῦτο αὐτοῖς εἰς τὸ μηδενὸς αὐτῶν περιέστραπται μετέχειν τῆς ἀρχῆς. Ψεύστης γὰρ ὢν καὶ ψεύδους ἀρχηγὸς αὐτὸς ἀνεῖπεν ἑαυτῷ τῶν ἐπιγείων ἔχειν τὴν ἀρχήν. ᾿Αλλὰ γὰρ εἰ τὰ σώματά ἐστι τοῦ Πονη ροῦ, πῶς οἱ μαθηταὶ τὸ ἅλας ἔσονται τῆς γῆς; Πῶς δὲ τὸ φῶς τοῦ κόσμου; ἐξ ἡμισείας γὰρ καὶ ἁλίσουσι καὶ φωτίσουσι, μᾶλλον δὲ οὐκ ἐξ ἡμισείας. Καὶ γὰρ καὶ τὰ ἡμίση πάλιν τοῦ ἄνθρωπίνου συγκρίματος, ἀλλ᾽ οὐχ ὅλον ποθὲν τὸν ἄνθρωπον. ᾿Ανεπίδεκτον γάρ ἐστι τὸ κλάσμα τοῦ πονηροῦ ἁλισθήναι, ὥστε μὴ πρὸς * Matth. xII, i seqq. " Matth. iv, 9. xios judicabat, sed a crimine pronuntiabat immunes, Davidem et sacerdotes, carnes scindentes et ligna fadentes in Sabbato, in subsidium et patroci nium causæ afferens, atque id quidem eo tempore, quo sacrum ejus munus, quod ad salutem mundi referebatur, cum maxime urgeretur "? VIII. Quodnam vero illustrius aut efficacius argumentum afferri potest, quo constet nulli rei terrestri dominari Malum, quam ipsa hujus verba, quibus creaturam sibi ipsi subjiciens, cum ad Creatorem omnium occultatum et latentem tentaturus accederet, regnis terrenis omnibus, et gloria illorum demonstratis, dicebat: Hæc omnia tibi dabo, si procidens me adoraveris 87. Si enim mendax est, neque unquam in veritate perstitit 88 (ita enim nos docuit ipsissima veritas,neque quisquam est eorum, qui Christum proftentur, qui hanc assertionem admittere nolit), nonne omnium manifestissimum est, quod mendacii auctor nulli rerum terrestrium dominetur, neque ipse earum conditor exsistat, sed tantum auctor voluntatis et actionum illorum hominum sit, quos ipse occulte seminavit, et quorum rationem ita transformavit, ut ipsum conditorem et auctorem rerum inscriberent, non quasi is animam aut corpus eorum ex non exsistentibus produxisset, sed quod adeo in transversum acti sunt, ut eum ipsi sibi Dominum constituerint? Itaque id, quod nonnulli errantium in defensionem impietalis sum afferunt, quod scilicet terrestribus dominetur Malus, id, inquam, eo adhiberi potest, ut sub nullo imperio esse dicantur. Qui enim mendax est, et auctor mendacii, ipse sibi imperium rerum terrestrium vindicavit. Si porro corpora sunt a Malo, quomodo discipuli sal erant terra? quomodo lux mundi 80? ex dimidia enim tantum parte salient, et illuminabunt, imo vero ne ex dimidia quidem parte. Nam vicissim dimidiam tantum humanæ substantiæ partem, non vero toti homini id præstabunt, Creatura enim Mali salituram non admittit, ne maJoan. VIII, 39 Matth. v, 13.

' litia ad putredinem inclinare possit, cum tota pu- σαπρίαν τινὰ κακίαν ἀποκλῖναι, ὅλον αὐτὸ τοιαύτη tredo exsistat. Neque idem idoneum est ad recipiendas lucis stricturas, præcipue cum erronea eorum doctrina id quoque tradat eos, qui ad ejusmodi quid perpetrandum destinati sint, facultatem illam non habere, sed a delictis suis retineri. Quando vero ipse Servator diserte clamat: Non veni legem solvere, aut prophetas, sed implere 90, quomodo impudentissima impiorum mens non veretur dicere, legem et prophetas a malo principio profectas esse, atque huic in vita cultum exhibuisse? Si enim Servator noster implet legem et prophetas, consequeretur ex duobus abominandis, et in ipsorum perniciem vergentibus, alterutrum, vel quod Malum in Bonum convertant, vel si illud malitiæ terminis circumscriptum maneat, quod Christum spontaneum, illius ministrum constituant, qui per infinitam suam bonitatem ideo venit, ut Malum deturbaret de imperio quod inter homines exercet. Illa vero verba: Amen dico vobis, donec transierit cœlum et terra, iota unum aut unus apex non transibit a Lege, donec omnia fiant 01, quam probationis accessionem admittunt. Nonne potius erroris eversionem ebuccinant, aut indomita impiorum ora obturant, etiamsi mordicus adhuo tueri conentur, quod lex et prophetæ a Malo sint? πεφυκός σαπρία. Καὶ μὴν καὶ ἀνεπιτήδειον ὑποδέ ξασθαι τὰς τοῦ φωτὸς μαρμαρυγάς, μάλιστά γε τῆς πλάνης συνυποβαλλούσης, καὶ τοὺς ταῦτα καταπράττεσθαι κεχειροτονουμένους τὴν ἰσχὺν οὐκ ἔχειν, ἅτε δὴ τοῖς ἴσοις αἰτιάμασιν ἐνεχομένους. Ὅτε δὲ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ λαμπρῶς ἀνακράζει· Οὐκ ἦλθον καταλύ σαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας, ἀλλὰ πληρῶσαι· πῶς οὐ δέδοικε τὸ ἀναίσχυντον τῶν ἀσεβῶν φρόνημα τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας πονηρᾶς λέγειν προελθεῖν ἀρχῆς, καὶ ταύτην διὰ βίου τεθεραπευκέ ναι; Εἰ γὰρ πληρωτής ἐστιν ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν, εἴη δὲ αὐτοῖς τὸ ἑπόμενον βλάσφημον περιτρεπόμενον εἰς τὰς κεφαλὰς, δυοῖν θάτερον, ἢ τὴν πονηρὰν μεταπλάττουσιν εἰς τὴν φύσιν τοῦ ἀγαθοῦ, ἢ τὸ ἀνάπαλιν, μένουσαν ἐν τῇ ἰδίᾳ τῆς κακίας περιγραφῇ, ἑκούσιον ὑπηρέτην ταύτης γενέσθαι, καταδικάζουσι τὸν διὰ πολλὴν ἀγαθό τητα, καὶ τῆς ἐν ἀνθρώποις τῶν παθῶν τυραννίδος παραγεγονότα καθελεῖν αὐτήν. Τὸ δὲ, ᾿Αμὴν λέγω ὑμῖν, ἕως ἂν παρέλθῃ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία οὐ μὴ παρέλθῃ ἀπὸ τοῦ νόμου, ἕως ἂν πάντα γένηται, τίνα μὲν βεβαιώσεως υπερβολὴν ἀπολείπει τινί; πῶς δ᾽ οὐ τὴν τῆς πλάνης σαλπίξει καταστροφὴν, ἢ τὰ τῶν ἀσεβῶν οὐκ ἐμφράττει ἀπύλωτα στόματα, κἂν ὑπ᾽ ὀδόντα φιλονεικῶσιν ἔτι παραφθέλγεσθαι τὸν νόμον καὶ τοὺς προφήτας εἶναι τοῦ Πονηροῦ; IX. Quando vero audiveris evangelistam adven- Θ'. Ὅταν δὲ τὸν εὐαγγελιστὴν ἀκούσῃς τὴν τοῦ lum Jesu Christi, Filii Dei, inonarrabilem, ejusque ~ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἄφραστον ἐπιatliones omnem sermonem excedentes inde a prin- 4 δημίαν, καὶ τὰς ὑπὲρ λόγον πράξεις ἀπ᾿ αὐτῆς ἀρε cipio ad prophetas (lanquam prænuntios) referen- χῆς εἰς τοὺς προφήτας ἀναφέροντα, πῶς οὐκ αἰδώς tem, nonne pudore et pœnitentia duceris, quod σε λαμβάνει καὶ μετάνοια, ἀνθ' ὧν ἐνυβρίσαι παρ eos injuria afficere audeas, quos sacra oracula tanti ηνέχθης, οὓς ἀναγράφει τὰ ἱερὰ Λόγια, τηλικούτου mysterii, amorem in homines testantis, præcones φιλανθρώπου μυστηρίου κήρυκας τε καὶ ἐκφάντο et doctores constituunt, et quorum vaticinia Evan- ράς, καὶ ὧν αἱ προφητεῖπι τοῦ Εὐαγγελίου θεμέν gelii sunt fundamentum? Initium enim Evangelii λιος; ᾿Αρχὴ γάρ, φασὶν, τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Jesu Christi, Filii Dei, inquit, sicut scriptum est in Χριστοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς γέγραπται ἐν τοῖς προprophetis: Ecce ego milto angelum meum ante faciem φήταις Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν tuam, qui parabit viam tuam ante te 93. Quis vero μου προ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν misit, ut pararetur via boni Filii et Dei, nisi bonus ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου. Τίς δ' ἀπέστελλε καταPater, qui per suos in lege ministros multis sæculis σκευάζειν τὴν ὁδὸν τοῦ ἀγαθοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ, εἰ μὴ ante nuntiavit, Filium suum usque ad assumptio- ὁ ἀγαθὸς Πατήρ, δς τιὰ τῶν ἐν τῷ νόμῳ θεραπόν nem carnis et sanguinis exinanitum iri? In fine των αὐτοῦ τὴν μέχρι σαρκὸς καὶ αἵματος τοῦ Μου vero temporum illorum angelum suum, Joannem, κένωσιν ἔσεσθαι πολλοῖς χρόνοις προεθέσπιζεν; misit dicentem: Parate viam Domini, rectas facite Ἐπὶ τέλει δὲ τῶν αἰώνων καὶ τὸν ἄγγελον αὐτοῦ τὸν semitas ejus. Aquam vero, in qua submersus Jesus hominum amantissimus, omnem justitiam implevit, quomodo vel tetigerit, ne dicam, ea omnino tingi sustinuerit, eamque purificandi et mundandi facultate instruxerit, nisi suæ potius, quam 9º Matth. v, 17. 91 ibid. 18. se Marc. 1, 1, Τοίαυτη. Μs. in dandi casu legit, sicut et sequens σαπρίᾳ. At rectius utraque vox pro nominativo habetur. Ea enim est Photii mens, salituram non cadere in corpus, tanquam rem penitus malam et putridam, quæ proinde a putredine præservari non possit. η Ἰωάννην ἀπέστελλε λέγοντα· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ευθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Τοῦ δὲ ὕδατος, ἐν ᾧ καταδεδυκώς ὁ φιλάνθρωπος Ἰησοῦς πᾶσαν δικαιοσύνην ἐπλήρωσε, πῶς ὅλως ψαῦσαι, μὴ ὅτι γε καθόλου ἐν αὐτῷ βαπτισθῆναι, ibid. 3. Ἐν τοῖς πθοφήταις. Ita Photius communem, quæ hodie recte obtinet, lectionem astruit, quemadmodum Irenæus lib. m³, c. 11; et Titus Bostrensis lib. 1, Contra Manichæos. Codices quidam manu exarati habent ἐν τῷ προφήτη. Lege Jo. Millium, et Jo. Ernestum Grabium ad Irenæi l. c.

CONTRA MANICHÆOS LIBER IV. ἠνέσχετο, καὶ καθαρσίου δυνάμεως καὶ ἁγιαστικῆς μεταδοῦναι χάριτος, εἰ μὴ τῆς αὐτοῦ δημιουργίας, ἀλλὰ τῆς ἀντικειμένης ἐτύγχανε δημιούργημα; Καὶ ταύτην τὴν χάριν οὐ παρὼν μόνον τῷ σώματι πηγάζειν ἐδωρεῖτο, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἐφεξῆς ἅπαντας αἰῶνας δι' αὐτοῦ τὴν ἀνάπλασιν καὶ ἀναγέννησιν εὑρίσκειν τοὺς σωζομένους ἐνεργείᾳ τοῦ Παναγίου Πνεύματος ἐχαρίτωσεν, ὡς ἀθάνατον αὐτῷ παρακολουθεῖν τὴν δωρεὰν τοῦ χαρίσματος. Αξιος δὲ πάλιν τῆς ἐπιφανείας τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ γεγονώς δ Ιωάννης, καὶ προφήτου περισσότερος, καὶ μείζων τῶν ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ὑπ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας ἀναγορευθεὶς, πῶς ὑπέστη νομικῆς ἐντολῆς ὑπερμαχεῖν, καὶ τότε πρόδρομος τῆς χάριτος ἀποσταλείς; Ὁ δὲ οὐ μόνον ὑπὲρ τῆς ἤδη παυομένης, οὕτως ᾔδει ταύτην Θεοῦ δῶρον, τὸν ἀγῶνα προθύμως μετἤρχετο, ἀλλὰ καὶ μέχρι τοσούτου, ὥστε καὶ τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν δευτέραν ἄγειν τῆς περὶ αὐτὴν φυλακῆς. Τὸ γὰρ ἐλέγχειν τὸν Ἡρώδην, ὡς Οὐκ ἔξεστί σοι ἔχειν τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ σου, πόθεν λαβὼν ἐπετίμα, ἢ τίνος ὑπερασπίζων νομοθεσίας τὸν ἔλεγχον προσῆγεν τῷ βασιλεῖ; Οὐχ ὁρᾷς, πόσον ἀπεῖχεν ὑβρίζειν τὰς νομικὰς ἐντολὰς ὁ τῆς χάριτος πρόδρομος, καὶ τὸν τῆς χάριτος νομοθέτην βαπτίσαι καταξιωθείς; Εἰ δὲ μὴ τῆς αὐτῆς ἦσαν θείας καὶ ἀγαθουργοῦ ἐπιπνοίας τὰ Μωσαϊκά παραγγέλματα, πῶς ὁ αὐτὸς τῆς χάριτος ὑπηρέτης οὐδ᾽ ἐκείνων τὴν ὀλιγωρίαν ὑπέμενεν, ἀλλ᾽ ἦν αὐτῶν σφοδρὸς ζηλωτὴς καὶ διάπυρος εκδικητής; μάλιστά γε τοῦ Σωτῆ ρος διακεκραγότος· Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν ἢ γὰρ τὸν ἕνα μισήσει, καὶ τὸν ἕτερον ἀγαπήσει· ἢ τοῦ ἑνὸς ἀνθέξεται, καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει. Οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ Μαμμωνά. Καὶ μὴν εἰ δύο κυρίων ἀντικειμένων ὁ νόμο; καὶ ἡ χάρις, ἀλλὰ μὴ τῆς μιᾶς ἀγαθότητός τε καὶ μοναρχίας, πῶς οὐ μηδεὶς ἐν ἀνθρώποις μείζων, δυσὶ δουλεύων ὤφθη κυρίοις κατὰ τὴν ἄθεον γλωσσαλγίαν; Ωσαύτως δὲ καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ προφητῶν ἡ ὁμήγυρις. Τὸ γὰρ ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ τὸ πατρικὸν ἐπλήρου ἐνανθρωπήσας θέλημα, καὶ ὡς οὐκ ἦλθε καταλύσαι τὸν νόμον, ἢ τοὺς προφήτας, ἀλλὰ πληρῶσαι, διὰ τὴν τῆς ἀθεότητος ὑπερβολὴν, οὐκ ἂν ὑποσταίην σαφέστερον ἀναπτύξασθαι. 1. Πλὴν τόγε ἄῤῥητον, ὡς οἷόν τέ ἐστι, καὶ ἐφ' ὅσον μὴ παντελῶς χαρίσασθαι τοῖς ἐχθροῖς ἐκφυγών, η τὸ μετ᾿ ἐκεῖνο δεύτερον ἐρῶ. Ὡς ὁ Ἰωάννης τῇ τε τοῦ νόμου διαγνώσει καὶ τῆς χάριτος ὑπηρετούμενος, καὶ δὴ καὶ τὸ σύνταγμα τῶν πρὸ αὐτοῦ προφητῶν ἀφύκτοις ἐλέγχοις τοὺς ἀσεβεῖς στηλιτεύουσι τὴν ἐνυπόστατον ἀλήθειαν εἰς ψεῦδος διασύρειν, καὶ μαχομέ νοις νομοθέταις τὰς ἐντολὰς διασχίζοντας τῇ τῶν προτέρων διαβολῇ, κἂν οὔπω γυμνῇ τῇ κεφαλῇ τεθαρῥήκασιν, οὐδὲν ἔλαττον ἑαλωκότας (τί γὰρ ἂν ἔκ ψεύδους οὐ φαῦλον προέλθοι;) συνεξορχεῖσθαι καὶ τὰ τῆς χάριτος. Εἰ γὰρ τῆς χάριτος μὲν ὁ ἀγαθὸς Δεσπότης νομοθέτης, ἔν δὲ αὐτοῦ τῶν δογμάτων καὶ τὸ, μηδένα δύνασθαι δυσὶ κυρίοις δουλεύειν, ἐν * Marc. vi, 18. Matth. vi, 24. opposite potestatis opus exsisteret? Atque hanc gratiam ex baptismo tanquam fonte scaturire jussit non solum tunc, cum corpore præsens esset, sed gratiose effecit, ut in futura secula omnia ealvandi hic per Spiritum sanctum regenerationem novamque creationem invenirent, atque adeo hoc gratiæ donum nunquam intercideret. Quomodo porro Joannes, dignus habitus, qui videret bonum Deum adventantem, idemque propheta, præstantior et major omnibus, qui ex uxoribus nati sunt, ab ipsa veritate renuntiat, pro præceptis legis pugnare ingressus est, is scilicet, qui missus erat, ut gratis esset prænuntius? Neque is tantum pro ea jam do. situra (adeo illam norat Dei donum esse) certamen ingressus est, sed eo quoque est provectus, ut vitam suam postponeret serio illam observandi studio. Unde enim animadversionem illam suam in Herodem, dicens: Non licet tibi habere uxorem fratris tui ", unde, inquam, eam nactus est, aut pro qua lege propugnans ita objurgavit regem? Nonne vides, quam longe prodromus gratiæ a contumelia, præceptis legis inferenda, abfuerit, is omnino, qui ut auctorem gratiæ baptizaret, dignus habitus est? Si vero mosaica præcepta non ab eadem divina et benefica inspiratione profecta fuissent, quomodo idem gratis minister illa adeo non contemptim habuit, ut ea potius omni studio seclaretur et fervide urgeret? Servatore nostro imprimis clamante: Nemo potest duobus dominis servire: aut enim unum odio habebit, et alterum diliget: aut uni adhærebit, et alterum contemnet. Non potestis Deo servire et Mammonæ 95, Quod si lex et gratia a duobus dcminis oppositis non autem ab eadem bonitate et potestate profectæ sunt, quomodo is, quo nullus inter homines major est, duobus dominis, prout impia hominum lingua tradit, servire visus est? Alque eodem modo comparatus fuit omnium, qui ante ipsum fuerunt, prophetarum cœtus. Jam vero id, quod Servator ipse, homo factus, Patris voluntalem perfecit, quodque non venit ad solvendam legem aut prophetas, sed potius ad implendum, nolim amplius, ob maximam contrariæ sententiæ impietatem, evolvere. X. At infandum illud, quoad fieri potest, et in quantum non omni ex parte gratificari hostibus simul licebit, tanquam priori isto secundum enarrabo. Joannes scilicet, in confinio legis et gratiæ ministerio fungens, iino et omnis prophetarum, co priorum, cœtus argumentis non solvendis convincunt homines istos impios, quod veritatem substantialem tanquam mendacium insectentur, et, dum, invectis legislatoribus contrariis, præcepta distrahunt, eadem opera, qua priora calumniantur, quamvis id palam facere non audeant, non minus et ea, quæ gratiæ sunt (quid enim mali ex mendacio non proficiscatur?) prodant et simul explodant. Si enim bonus Dominus gratiæ auctor est, hujus

vero inter reliqua hoc dogma est, quod nemo pos- ἑκατέρᾳ δὲ μερίδι δεδουλεύκασιν οἱ προειρημένοι sit duobus dominis servire, utrique vero parti prædicti illi servierunt, nunc autem illa apostatarum colluvies alium Mosaicis præceptis Dominum constituit; nonne inter medios prætextus ipsam gratiam probris insectantur, dum calumniantur legem? Ita enim (quæ, utut etiam in confulatione impietatis commemorare vix fas sit, magis tamen integrum fuerit) ipsum Testamentum mendacii insimulare judicabantur. Sed quid si quis exceperit: Si lex bona est, num, qui sub gratia sumus, secundam eam vivimus? At tua quidem causa nihil attinet quemquam in subsidium vocare. Quodnam enim tibi impio amplius dubium erit, cujus solutionem non aggrediar? Nunquid forte levius. peccabis, et dum bonitatem, nulli injuria obnoxiam injuria afficis, vel impune eam feres vel facilius dimittes? Imo vero ipsa illa difficultatis oppositio non minus defectionem hanc confutat: adeo undequaque etiam ex rebus ipsi contrariis veritatis robur resplendet. Si enim ex eo, quod lex ab illis, qui sunt sub Bono, non observatur, in suspicionem eoden) admittitur, ao si cum gratia non concordet; quantæ bonitatis particeps eadem renuntiatur eo ipso, quod Deus bonus venit, non, ut solveret legem et prophetas, sed ut impleret? Et apostatis quidem plura respondere non opus est. At piorum causa, qui digni sunt, ut gratis mysteriis amplius initientur, facile edisseri potest, quod propterea secundum antiquas leges non vivimus, quia Christus, ubi advenerat, omni implevit, gratiam scilicet pro gratia per Mosen tradita, proque sanctis, quæ in sancto erant, typicis Sancta sanctorum, quæ per illa præfigurata erant, exhibens, quorum alterum Paulus 95, allerum Joannes 9, in divina sua doctrina tradit. ltaque nunc quidem, qui secundum eas vivere instituat, reprehendendus foret, tanquam qui auderet negare Christum, qui legem implevit, omnia ejus implevisse. Sed regrediendum eo est, unde sermonis impetus, ad affinia deflectens, non avertit. Auctor gratiæ et cœlum et terram et Hierosolyma, imo et capillos adeo revereri non jubet, ut nec ad jusjurandum adhiberi velit: et cœlum quidem, Thronum Dei, terram vero scabellum pedum ejus, Hierosolyma aulem civitatem ejusdem Dei et magni Regis ", appellat. Si igitur ista ad creaturas boni Patris pertinent, sicut Filius, qui omnia quæ Patris sunt, novit, confirmat, quomodo non pro eo, quod in creaturas debacchantur, ἄλλον δὲ Κύριον τοῖς Μωσαϊκοῖς ἐφίστησιν ἡ ἀποστασία· πῶς οὐκ ἐν τῷ προπηλακισμῷ τοῦ νόμου, εἰ καὶ διὰ μέσων παραπετασμάτων, οὐ συμπροπηλακία ζουσι καὶ τὴν χάριν; Οὕτω γὰρ (καίπερ οὐ φορητὸν οὐδ᾽ ἐπ᾽ ἐλέγχῳ λέγειν τῆς ἀσεβείας, ὅμως ἀνεκτότε ρον), ψεύδους αὐτὴν διαθήκην ἀποφαίνοντες εἶεν ᾿Αλλὰ τί κἄν τις ὑπέκρουσεν· Εἴπερ ἀγαθός, μὴ κατὰ νόμον νῦν οἱ τῆς χάριτος βιοῦμεν; ᾿Αλλὰ σοῦ μὲν χάριν οὐδὲν ἀπαιτεῖ προσειπεῖν. Τί γὰρ ἔτι σο: δυσσεβοῦντι διηπόρηται, ἐγὼ δὲ μὴ λύειν ἑλοίμην; Δρα κουφότερον ἀσεβήσεις, ἢ τὴν ἀνύβριστον ἀγαθότητα καθυβρίζων κερδανεῖς τὴν ὕβριν, ἢ μετριώτες ρον ἀπαλλάξεις; Καίτοιγε αὐτὸ τῆς ἀπορίας τὸ πρόβλημα οὐδὲν ἔλαττον τὴν ἀποστασίαν διελέγχει· οὕτω πανταχόθεν καὶ διὰ τῶν ἐναντίων τῆς ἀληθείας ἀσε τράπτει τὸ κράτος. Εἰ γὰρ, ὅτι μὴ τοῖς ὑπὸ τὴν χάριν πράττεται, εἰς ὑπόνοιαν ὁ νόμος, ὅτι μὴ συμφωνεῖ τῇ ἀγαθότητι, περιάγεται· πόσης ἀγαθότητος οὐκ ἀνακηρύττεται μέτοχος τῷ τὸν ἀγαθὸν Θεὸν ἐλθεῖν, οὐ καταλῦσαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας, ἀλλὰ πληρῶσαι; Καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀποστάσ τας οὐδὲν ἐπενεγκεῖν δεῖ πλέον. Τῶν δὲ εὐσεβῶν ἕνεκα, καὶ μυεῖσθαι καὶ μυσταγωγεῖν τὰ τῆς χάρι τος οὐκ ἀναξίων, ῥᾷον καὶ σαφὲς εἰπεῖν, ὅτι διὰ τοῦτο μὴ κατὰ τοὺς πάλαι νόμους πολιτευόμεθα, διότι παραγεγονώς πάντα πεπλήρωκεν ὁ Χριστὸς, χάριν μὲν ἀντὶ τῆς διὰ Μωσέως χάριτος παρασχών, ἀντὶ δὲ τῶν ἐν τοῖς ἁγίοις ἀντιτύπων ἁγίων, αὐτὰ τὰ προδιατυπούμενα ἁγίων Αγια, ὧν τὸ μὲν Παῦλος, τὸ δὲ Ἰωάννης θεολογῶν ἑκάτερος ἀνακέκραγεν. Ὥστε μᾶλλον νῦν, εἴτις ἐβίου κατ' ἐκείνους, ἠλέγχετε ἂν ἀπαρνεῖσθαι τολμῶν, μὴ πάντα πεπληρωκέναι τὸν πληρωτὴν τοῦ νόμου Χριστόν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπαν ιτέον, ὅθεν ἡ τοῦ λόγου φορὰ πρὸς τὸ ἀκόλουθον ἁρμοζομένη παρήνεγκε φέρουσα. Εὐλαβεῖσθαι τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὰ Ἱεροσόλυμα, ἀλλὰ καὶ αὐτὰς τὰς τρίχας, ὁ τῆς χάριτος παρακελεύεται νομοθέτης, καὶ τοσοῦτον, ὥστε μηδ' ὅρκῳ ταῦτα καθυποβάλλειν, καὶ τὸν μὲν οὐρανὸν θρόνον ἀνακηρύττει τοῦ Θεοῦ, ὑποπόδιον δὲ τὴν γῆν. Πάλιν δὲ, τὰ Ἱεροσόλυμα πόλιν τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ καὶ μετ γάλου Βασιλέως. Εἰ οὖν τῆς κτίσεως ἐστι ταῦτα τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς, ὡς ὁ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς εἰδὼς Υἱὸς ἐβεβαίωσε· πῶς οὐχὶ πρὸ τῆς κατὰ τῶν κτι σμάτων ὕβρεως κατ᾿ αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ κατὰ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ, ἐν ᾧ πονηρᾶς ἀρχῆς οἱ ἀποστάται τὴν αὐτῶν κτίσιν ἀναρτῶσι, μεμηνότες οὐχ ἁλίσκονται; in ipsum potius Dominum nostrum Jesum Christum et Patrem ejus, eo ipso, quod apostate illorum -creationem a malo principio repetunt, furere existimandi sunt. 95* Hebr. x1, 3. " Joan. 1, 16. " Malth. v, 35. ᾿Αποφαίνοντες εἶεν. Ms. ita interpungebat: αὐτὴν διαθήκην ἀποφαίνοντες. Είεν. Sed nexus orationis, puto, satis ostendit postremum illud verbum cum antecedente participio conjungendum esse. Hoc loco monere fas sit me sæpissime interpunctionem apographi nostri Holsteniani mutasse, etiam ubi illius rei in notis indicium non feci, cum id nimis crebro fieri debuisset, et mutationis causæ essent manifestæ. Si quod vero dubium suboriri poterat, id nunquam tacui. Δυσσεβοῦντι. Ms. dividit hanc vocem in duas, legens δυσσεβοῦν τι. Emendationis nostre causa in promptu est.

CONTRA MANICHAOS LIBER IV. ΙΑ΄. Σὺ δὲ καὶ βαθύτερον αὐτῶν τῆς δυσσεβείας δρα τὴν τόλμαν καὶ τὴν ἀπόνοιαν. Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον, τὴν μυστικὴν τελῶν ἡμῖν καὶ παραδιδοὺς ὁ Σωτὴρ, αὐτὸς μὲν παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ προσέταξε ταύτην αἰτεῖν. Οἱ δὲ τὸν ἄρτον εἰς τὴν ὀλέθριον, ὅτι καὶ πάντα τὰ ἐπὶ γῆς μετα ἄγουσιν ἀρχὴν, καὶ τρέφειν τά ἐξ αὐτῆς τερατολογοῦσι προαχθέντα σώματα. Οὕτω κατ᾿ αὐτῆς ἀναιδῶς τῆς Δεσποτικῆς ἐπανίστανται ἐντολῆς, φαῦλά τε λέγοντες τὰ σώματα καὶ φαῦλον τὴν τροφὴν, καίτοι διαῤῥήδην τοῦ Δεσπότου διατάττοντος, ταύτην ἡμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς αἰτεῖσθαι τοῦ ἀγαθοῦ. Καὶ πῶς ἂν εἴη τούτοις, μὴ ὅτι γε τῆς ἀληθοῦς ἐντολὴν ὁμολογεῖν, ἀλλὰ κἂν γοῦν σχήματι μύθου ταῦτα δυνατὸν ὑποβαλεῖν; Ίσον γάρ ἐστι ῥυσθῆναί τε τοῦ Πονηροῦ δυσωπεῖν, καὶ ἔνοικον αὐτὸν λαβεῖν παρὰ τοῦ ᾿Αγαθοῦ ἐπιζητεῖν. Εἴπερ τοῦ Πονηροῦ γεώργιον τροφή, καὶ μὴν ἐπὶ τέλει τῆς εὐχῆς ὥσπερ αὐτὸ τοῦτο προαναιρῶν τὴν ἀσέβειαν, ὁ ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ γένους παραγεγονώς, εἰς ὃν τὴν αἴτησιν ἀναφέρειν τῆς τροφῆς εἰς τὸν αὐτὸν ἀναφέρειν καὶ τὴν ἱκεσίαν ἐθέσπισε, δι' ἧς ῥυσθείημεν ἂν τοῦ Πονηροῦ, δηλών ὡς ὁ ρυόμενος ἡμᾶς τοῦ Πονηροῦ, αὐτός ἐστιν ὁ παρ. ἔχων ἡμῖν καὶ τὴν σωματικὴν τροφὴν, ἐφ᾽ οἷς καὶ τὴν βασιλείαν καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν δόξαν εἰς τοὺς αἰωνας εἶναι καὶ διαμένειν ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ ταῦτα χαριζομένου Πατρὸς ἀνεδίδαξεν. Ορᾷς, εἰς οἷον βάθος ἡ ἀποστασία καταδύεται, καὶ ὡς ὁ κατ' αὐτῆς τῆς ἀληθείας λόγος ἐνεργῆς ὤν, καὶ διστ τόμου μαχαίρας ἁπάσης τομώτερος ἔπαφίεται; Εἰ δὲ τὸν ἐπιούσιον ἄρτον οὐχ ἁπλῶς ἐρεῖ τις τὸν εἰς τροφὴν τῷ σώματι χορηγούμενον, ἀλλ᾿ ὃς εἰς σῶμα Χριστοῦ μεταβάλλει καὶ τὴν ψυχὴν συναγιάζει τῷ σώματι, οὐδὲν ἔλαττον διὰ τῆς τοιαύτης θεωρίας, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἡ ἀσέβεια στηλιτεύεται καὶ τὴν ἐκτομὴν ὁ λόγος κατ' αὐτοῦ ἐπιφέρει ἀδυσώπητον. ΙΒ΄. Εἰ δὲ καὶ δυσὶ κυρίοις οὐκ ἔστι δουλεύειν, τὸ δὲ τοῦ ἀνθρωπίνου συγκρίματος ἡμῶν ἅτε δὴ κτίσμα ὑπάρχον, ὡς ἡ ἀσέβεια βούλεται, τοῦ Πονηροῦ, ὑπό κειται αὐτῷ καὶ ἄκουσα καὶ δουλεύει ὡς πλάσμα τῷ πλάσαντι, οὐδεῖς ἄρα δουλεύσεις καθαρῶς καὶ ὁλοκλήρως Θεῷ. Καὶ εἰς λῆρον αὐτοῖς τὰ θεῖα καὶ ταστρέφει κηρύγματα, καὶ ὢ τῆς ἀτόπου φρενός! ἡ φρικτὴ παρουσία καὶ, ἐνανθρώπησις, καὶ πάντα, ὅσα ὑπὲρ τῆς ἡμῶν σωτηρίας ὁ δεσπότης ἑκὼν ὑπέστη καὶ κατεδέξατο. ᾿Αλλὰ σύ μὲν τῶν ἀνθρω XI. Tu vero crassiorem adhuc impiorum illorum audaciam et dementiam perspice. Panem nostrum quotidianum, mysticam nobis orationem exhibens et tradens Servator, a Patre suo expetere jussit. At illi panem, sicut et omnia terrestria, ad perniciosum referunt principium, eoque corpora ab eodem producta nutriri nugantur. Adeo impudenter Dominico se illi præcepto opponunt, dum et corpora et cibum mala esse contendunt, quamvis Dominus diserte præcipiat, ut eum a bono Patre expetamus. At quomodo fieri potest, ut illi quidem hoc, non dicam, pro veritatis præcepto habeant, sed vel sub fabulæ specie ista animo repræsentent? Idem enim hoc est, ac si vereantur, nea malo liberentur, adeoque a Bono expetant, ut illud tanquam dome sticum recipiant. Si enim cibus Mali est opus, certe is, qui ad salvandos homines venit, dum in fine orationis idem illud e medio tollit, ad eumdem, ad quem preces pro cibo deferri vult, orationem quoque præstari jubet, per quam a Malo liberemur: indicans scilicet, quod, qui nos a malo liberavit, idem nobis et corporeum cibum suppeditat, super quibus et regnum, et potentiam, et gloriam in perpetuum esse et mansuram quoque unigenitus Patris, qui isla largitus est, Filius docuit. Videsne in quod barathrum apostasia se præcipitet, et quomodo verbum veritatis, efficax scilicet et ancipiti gladio quovis penetrantius, in eum grassetur? Si quis vero panem quotidianum dixerit non simpliciter eum esse qui corpori in escam suppeditatur, sed eum qui in corpus Christi mutatur, et animam cum corpore sanctificat, non minus, nisi adhuc magis, hac commentatione impietas confoditur, et sermo hic immedicabilem ipsi cladem infert. XII. Quod si vero duobus dominis servire non licet,substantiæ vero humanæ dimidia pars, quippe quæ ex impiorum hominum mente creatura Mali exsistit, ipsi Malo etiam invita servit et subjecta est tanquam creatura conditori, nemo sane pure et integre Deo unquam serviverit. Adeo in nugas ipeis abeunt divina præconia, et, o hominum insolentiam ipse quoque tremendus Christi adventus et incarnatio, atque adeo omnia, quæ pro salute nostra Dominus ultro sustinuit et recepit. Scilicet tu Μυστικήν. Subintellige εὐχήν, id est orationem Dominicam, quæ alias simpliciter ex aut εὐχή Δεσποτική & Græcis doctoribus vocari solet. Constat alioquin εὐχὴν μυστικὴν vocari illam precandi formulam qua sacerdotes in veteri Ecclesia ad santificanda elementa sacræ cœnæ uti solebant, et quæ cum ipsa oratione Dominica conjungi solebat. Hujus mentio frequens est in Liturgiis Græcis. Ταύτην. Legendum videri poterat τούτον, quia sermo est de prop. At Photius hæc scribens cogitavit de voce τροφή, quæ de pane etiam usur pari solet, et ad hanc, more scriptoribus Græcis solemni, pronomen ταύτην retulit. PATROL. GR. CII. Μεταβάλλει. Innuit hic eorum sententiam, qui ἄρτον ἐπιούσιον de sacrosancta Eucharistia interpretantur, quod ex veteribus et recentioribus Ecclesiæ doctoribus non uni persuasum fuisse per vulgatum est. Vide Balthas.Stolbergii Dissertationes, p. 220 segg. Στηλιτεύται. Refellitur scilicet hic eorum error ex co quod, si panis a Malo esset, optimus Servator aliquid mali ad rem tam sanctam adhibendum censuisset, quod dicere nefas est. Καθαρώς. Ita lego pro καθαρός, quod est in ms. Idque vel a sequente ολοκλήρως asirnitur.

quidem, malus et ingratus in benefactorem futurus, πίνων σωμάτων τὴν τροφὴν πονηρὸς καὶ ἀχάριστος cibum corporum humanorum malitiæ regetem esse tradis Servator vero omnium et auctor Patrem suum cœlestem ac Deum, cujus regnum nos præ rebus corporeis omnibus quærere jubet, non illius solum cibi quo homines, sed et illorum, quibus volucres nutriuntur, auctorem et procuratorem pronuntiat. Et quomodo sana ratio quævis illis extremæ insaniæ pœnas non merito irroget, qui clamores suos cum oraculis Dominicis et salutaribus permutant? Hæc enim docent, Patrem nostrum in coelis nosse, quibus opus habeamus, ad quem et preces deferre jussi sumus clamantes: Pater noster, qui es in cælis 7"; eumque, si regnum ejus ejusque justitiam quæramus, nuntiant, non solum cibum nobis præbere, sed et omnia reliqua, per quæ corpus curatur, necea solum, quæ ad necessarium usum hominum conferunt, sed et quæ secundum imo ultimum locum occupant, habitu suo naturali instruxisse et aluisse. Considerate enim, inquit, lilia agri, quomodo crescant: non laborant, neque nent 98. Neque hæc solum, sed et ipsum adeo agri gramen, quod hodie exsistit, et cras in fornacem mittitur. Ait enim: Si vero gramen agri hodie exsistens, et cras in fornacem conjici solitum Deus vestit, quomodo non multo magis vos, o exiguæ fidei homines "? Et naturalium quidem illorum indumentorum, quibus bonus Dominus gramen vestit, quæ et quanta est magnificentia! Ea certe vestem regiam et purpura splendentem, quam humana solertia inter primas collocat, post se tanquam secundam relin quit. Dico enim vobis, quod neque Salomon in omni sua gloria vestitus ita fuit, ut unum ex illis 1. Quomodo igitur graminis quidem vestitum bonus parat Deus, tu vero illius vestimenti, quo hominis anima circumdatur, corporis, inquam, alium, non vero eumdem, requires conditorem? Et quomodo non simul te ipsum longe graviori pœnæ obnoxium fateris, quam gramen illud, quod in fornacem conjieitur? Et Servator quidem illis, qui justitiam Dei et regnum per opera quærunt, eumdem, cujus regnum illud est, et cibum et vestimenta aliaque, quibus conservatur, suppeditaturum promittit. Tu vero ista gratiæ et benignitatis munera ad contraria omnia refers. Quomodo vero ipse, se eorum quorum non est auctor, sed quæ alterius sunt opera, auctorem inscribit? Quomodo, quod adhuc absurdius est, se hominibus pro virtute dimicantibus et regnum suum quærentibus, talem sistit, qui eis malas Mali creaturas præmium studii sui, divino amore pleni, et certaminum plurimorum tradat et exhibeat? XIII. Quod vero lex consonet gratia, adeo certum est, ut altera ab altera stabiliatur. Gratia quidem, tanquam quæ a lege præfigurata et prænunη περὶ τὸν εὐεργέτην γεγονώς, πονηρίας δογματίζεις γεώργιον· ὁ δὲ Σωτὴρ τῶν ὅλων καὶ Δημιουργὸς οὐ τῆς ἀνθρωπίνης τροφῆς μόνον τὸν οὐράνιον αὐτοῦ Πατέρα καὶ Θεὸν, οὗ τὴν βασιλείαν ἐγκελεύεται, πρὸ τῶν σωματικῶν ἀπάντων, ἡμᾶς ἐπιζητεῖν, ἀλλὰ καὶ δι᾽ ὧν τὰ πετεινὰ τρέφεται, αὐτὸν ἀποφαίνε χορο ηγὸν τε καὶ προνοητήν. Καὶ πῶς οὐκ ἂν τῆς ἐσχάτης μανίας δίκην ἀποτιννύναι ἅπας ὀρθὸς ἐπιψηφιεῖται λόγος τοὺς τὰς ἰδίας ὑλακᾶς τῶν Δεσποτικῶν καὶ σωτηρίων ἀνταλλασσομένους χρησμῶν, ὃν διαῤῥήδην εἰδέναι τε τὸν ἐν οὐρανοῖς Πατέρα ἡμῶν, ὧν χρείαν ἔχομεν, πρὸς ὃν καὶ τὴν εὐχὴν ἀνατείνειν ἐδιδάχθημεν, Πάτερ ἡμῶν, ἀνακράζοντες, ὁ ἐν τοῖς οὐρα νοῖς, καὶ ἐν τῷ ζητεῖν τὴν βασιλείαν αὐτοῦ καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, οὐ τὴν τροφὴν παρέχοντα μόνον διαγγέλλουσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἄλλα πάντα, δι᾿ ὧν ἡ θεραπεία τοῦ σώματος, καὶ οὐχ ὅσα μόνον τῇ ἀνα θρωπίνῃ χρείᾳ ἐξ ἀναγκαίου συντελεῖ, ἀλλὰ καὶ ὅσα δευτέραν, ἢ καὶ τελευταίαν ἐπέχει τάξιν, αὐτὸν αἴτιον εἶναι καὶ τῆς τούτων φυσικῆς περ ριβολῆς καὶ αὐξήσεως. Καταμάθετε γάρ, φησὶ, τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ πῶς αὐξάνει· οὐ κοπιᾷ, οὐδὲ νήθει. Καὶ οὐ ταῦτα μόνον, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ τὸν σήμετον ὄντα, καὶ αὔριον εἰς κλίβανον βαλλόμενον. Λέγει γάρ. Εἰ δὲ τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ σήμερον ὄντα καὶ αὔριον εἰς κλίβανον βαλλόμενον ὁ Θεὸς ἀμφιέννυσιν, οὐ πολλῷ μᾶλο λον ὑμᾶς, ὀλιγόπιστοι; Καὶ τῶν φυσικῶν ἀμφια σμάτων τούτων, οἷς ὁ ἀγαθὸς Δεσπότης ἡμφιάσατο τὸν χόρτον, τίς ἡ λαμπρότης καὶ πόση! Εἰς δευτέ ραν αὕτη, τὴν ἐξ ἀνθρωπίνης περινοίας τὰ πρῶτα λαχοῦσαν βασιλικὴν στολὴν, καὶ τῇ προφυρίδι ἐνα αστράπτουσαν, παραπέμρει. Λέγω γὰρ ὑμῖν, ὅτι οὐδὲ Σαλομὼν ἐν πάσῃ τῇ δόξῃ αὐτοῦ περιεβάλετο, ὡς Ἐν τούτων. Τί οὖν τὴν μὲν τοῦ χόρτου περιβολὴν ὁ ἀγαθὸς περιβάλλει Θεός, τῆς δέ περιβολῆς, ἦν ἡ ἀνα θρωπίνη ψυχή περιβάλλεται, τὸ σῶμα λέγω, ἄλλον καὶ οὐχὶ τὸν αὐτὸν ἐπιζητήσεις δημιουργόν; Καὶ πῶς οὐχὶ τοῦ εἰς κλίβανον ἐμβαλλομένου χόρτου που λὺ χαλεπωτέρας σεαυτὸν τιμωρίας ὑπεύθυνον ἀποφαίνεις; Καὶ ὁ μὲν Σωτὴρ τοῖς τὴν δικαιοσύνην τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν βασιλείαν δι' ἔργων ἐπιζητοῦσιν, αὐτ τὸν ἡμῖν, οὗ ἡ βασιλεία καὶ τὴν τροφὴν καὶ τὰ ἐν δύματα, καὶ οἷς ἄλλοις τὸ σῶμα συνέχεται, χορηγή σεν ἐπαγγέλλεται. Σὺ δὲ ταῦτα τῆς δωρεᾶς καὶ χρησ στότητος εἰς ἀλλοτρίωσιν ὑποβάλλεις. Καὶ πῶς, ὧν περ αὐτὸς οὐκ ἔστι προαγωγός, ἀλλ᾽ ἑτέρας ἀρχῆς πεφύκασιν ἔργα, αὑτὸν ἀναγράφει παροχέα; Καὶ τὸ ἔτι ἀτοπώτερον, τοῖς τῆς ἀρετῆς ἀγωνισταῖς καὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ποθοῦσιν οἷα δὴ μισθὸν καὶ τῆς φιλοθέου προθυμίας καὶ τῶν ἀορίστων ἀγωνισμάτων τὰ τοῦ Πονηροῦ δημιουργήματα παρέχοντά τε καὶ ἀνταποδιδόντα; δ ΙΓ΄. Ὅτι μέντοι σύμφωνος ὁ νόμος τῇ χάριτι, ικάτερον δι' ἑκατέρου δέχεται τὴν βεβαίωσιν. Ἡ μὲν ὡς ὑπ' αὐτοῦ προδιατυπουμένη τε καὶ προκαταγγελλο or Matth. vi, 9. 98 Matth. vi, 28. 99 ibid. 30. 1 ibid. 29.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. μένη καὶ οἷον προχαραττομένη, καὶ ἐμφαινομένη τε tiala et quasi expressa, imo manifestata et pro καὶ ἐνδεικνυμένη τοῖς σκιάσμασιν· ὁ δὲ ἅτε τῶν προβῥήσεων καὶ προχαραγμάτων ἐπ᾽ ἔργοις ἐκβεβηκότων διὰ τῆς χάριτος, καὶ τὴν ἐν αὐτῷ ὑπὸ τοῖς παραπετάσμασι κρυπτομένην ανακαλυπτούσης τε καὶ ἀνακηρυττούσης ἀλήθειαν. Εἰ δὲ μὴ τὸ σύμφωνον συνδιο έσωζον ἀλλήλοις ἡ χάρις καὶ τὰ πρὸ τῆς χάριτος, πῶς ἂν ἃ παρὰ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ἐχρησμᾠδήθη ταῦτα πανδήμοις ὄμμασιν ὁρᾶτο τελούμενα. Πῶς δὲ καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τοὺς λεπρούς ῥήματι καθαίρων πρὸς τοὺς ἐν νόμῳ ἱερεῖς τούτους ἀπὸ έστελλε, προστάττων ἀπιέναι καὶ ἐπιδεικνύκαι τούτοῖς ἑαυτοὺς, ὡς ὁ νόμος ἐκέλευε. Καὶ τὸ ἰσχυρότε ρον προσενεγκεῖν τὸ δῶρον, ὡς ὁ Μωσῆς διετάξατο. Καὶ εἶ τὰ πάλαιὰ τοῖς νέοις διαμάχεται, πῶς τοὺς πληρωτὰς τῶν Δεσποτικῶν ἐντολῶν καὶ πολιτευσα μένους ἐν τῇ χάριτι ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν συνάγων ὁ Σωτὴρ αὐτὸς, μετὰ τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ τοῦ Ἰακώβ, τοὺς κατὰ νόμον εὐηρεστη κότας θεῷ ἐν τῇ βασιλεία συνεισάγει τε καὶ συντάττει τῶν οὐρανῶν. Ἴσον δὲ ἐστιν εἰπεῖν τῆς αὐτοῦ συγκ κληρονόμους τε καθίστησι τοὺς ἐξ ἑκατέρας, διαθήκης καὶ συναπολαύοντας τῶν ἐπηγγελμένων και αἰωνίων ἀγαθῶν. mulgata est variis adumbrationibus: lex autem postquam prædictiones et figuræ illæ per gratiam, in rem ipsam abierunt, quæ veritatem, sub velis ejus latentem retexit et in lucem produxit. Quod si res gratiæ et res eam antegressæ mutuam hanc consensionem non servassent, quomodo, quæ a lege et prophetis prænuntiata erant, omnium oculis ut impleta apparuerunt? Quomodo vero et Servator noster, leprosos verbo mundatos, ad sacerdotes, qui sub lege erant, ablegat, abire eos, seque ipsis ex præcepto legis ostendere, imo, quod plus valet, donum a Mose postulatum offerre jubens. Si vetera novis opposita sunt, quomodo eos, qui Domini præcepta impleverunt, et in gratia versati sunt, ipse Servator ab oriente et occidente collectos cum Abrahamo et Isaaco et Jacob 2.3 qui secundum legem Deo placuerunt, in regno coelorum congregal et conjungit, vel, quod dicere fas est, regni sui ex utroque Testamento cohæredes constituit, ut simul promissis et æternis bonis frui possint? ΙΔ΄. Αρ᾽ οὖν ἔστιν εὑρεῖν τι τῆς λεγούσης φωνῆς μενικώτερον ἢ τῆς διανοίας ἀθεώτερον τῶν ἐννουμένων ὅλως εἰς ἀντιπάλους διασχίζειν μοίρας τὴν χάριν καὶ τὸν νόμον, καὶ τοὺς ἐν ἐκατέρα διαπρέψαντας πολιτείᾳ μὴ τὸν αὐτὸν ἀγαθὸν θεραπεῦσαι λέγειν Θεόν, ἀλλ᾽ ἀντικειμέναις συνδιασπασθέντας ἀρχαῖς διὰ μαχομένης λατρείας ἀλλήλοις προελθεῖν: Καὶ Μωσέως δὲ πάλιν τὰς ἐντολὰς ὁ τῆς χάριτος παράγων εἰσηγητὴς ὧν ἐστι μία καὶ ἡ, Τίμα τον πατέρα σου, νομοθετοῦσα, καὶ τὴν μητέρα σου· μᾶλλον δὲ πράττων αὐτῶν τὴν ἐκδίκησιν, ἐντολὰς μὲν ταύ τας ἀποφαίνει Θεοῦ. Διὰ δέ γε τῆς εἰρημένης καὶ τὸν ἐγκεκρυμμένον τῆς καρδίας δόλον, καὶ τὴν ὑπόκρισιν τῶν Ἰουδαίων ἀπογυμνῶν καὶ διελέγχων, ὅτι τῶν θείων προσταγμάτων ταύτης οὔσης αὐτοὶ τὰς οἰκείας ἐντολὰς ἔμπροσθεν τῆς ἐκ Θεοῦ δεδομένης ἦγον. Καίτοι πόσον ἦν κουφότερον ἀνθρωπίναις προσ ανέχειν ὑποθήκαις, ἤπερ ἃς ὁ ἀρχέκακος ἀνετείλατο; 'Αλλ᾽ οὖν γε δι' αὐτῆς κατὰ τῶν τότε τοῖς μα θηταῖς οὐκ εὐλόγως προσκεκρουκότων σφοδρὰν τὴν ἐπιτίμησιν ἐπαφίησιν, οὐδὲν τῶν εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν ἡκόντων, ὅτιπερ οὔτε κοινοί, οὔτε βεβηλοῖ τὸν ἄνθρωπον ἀποφαινόμενος. Καὶ ὅρα ὡς οὐ κατ' ἐκείνων μόνον, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἔλαττον καὶ καθ᾽ ὑμῶν αὐτ τῶν ἡ θεία ψῆφος ἐκφέρεται. Εκείνοις μὲν δ μηδεμίαν φέρει βλάβην οίκοθεν τα βρώματα καθυβρίζουσα, ὑμῶν δὲ τὴν βλασφημίαν προαναι ροῦσα καὶ προεκτέμνουσα, δι᾿ ἧς πονηρίας εἶναι ταῦτα καὶ λέγειν καὶ νομίζειν παρηνέχθητε. Εἰ γὰρ 23 Matth. vIII, 11. XIV. Num quis igitur dabitur sermo magis furiosus, aut sententia magis impia, quam eorum est qui gratiam et legem ad opposita principia referunt, eosque qui sub utraque republica vixerunt, non eumdem coluisse bonum Deum,sed contrariis.principiis divisos contrario etiam cultu usos esse dicant? Cumque doctor gratiæ Mosis iterum proferat præcepta, quorum et hoc est quod præcipit: Patrem et matrem cole; imo ultionem ejus suscipiat; ea quidem Dei præcepta esse edicit eademque opera per memoratam legem et dolum in animo latentem, et hypocrisin Judæorum deaudat ac castigat, quod cum id ex præceptis divinis sit, ipsi legi divinæ sua præferant. Nam sane et facilius erat, præceptioni bus humanis obedire, quam quas Malignus injunzerat. Interim per eam (legem) illos, qui præter rationem discipulis se infectos præbebant, graviter objurgat, ostendens, nihil eorum, quæ in cibum et polum assumuntur, vel inquinare vel polluere hominem. Et vide, quod non solum contra illos, sed et non minus contra vos ipsos divina sententia pronunciatur: contra illos quidem, quibus nota inuritur, ideo, quod cibi in se, nullam noxam afferant; vos autem, quorum calumniam occupat et præscindit, per quam ex Malo ea esse et dicere et existimare sustinetis. Quod si enim a malo conditore sunt semina et germina ex terra orta, et quæ ad rerum, ratione carentium, classem pertinent, nonne illa eos, qui his fruuntur et nutriuntur, polluunt et inVARI LECTIONES ET NOTÆ. Πληρωτάς. Ita quidem lego pro πληρωθέντας, quod erat in ms.; sermo est enim de hominibus legem servantibus. Ὑμῶν. Με. legit ἡμῶν, quemadmodum et paulo post iterum in hac periodo. Utrinque per errorem librarii. Sequens enim παρηνέχθητε ostendit Photium hic alloqui Paulicianos, eosque a Servatore confutatos dicere. Itaque utrinque legendum est ὑμῶν.

quinant, ac duplici, imo vero multipici ac continue τῆς ἀρχεκάκου δημιουργίας τὰ ἀπὸ γῆς φυόμενα pravitate implent dum, hinc malitiam humanis corporibus ab ortu insitam augent, conservant et continent; hinc pravitatem innatam maturant et protrudunt. Sed si leges Mosaicæ non essent a benefica providentia profectæ, quomodo Dominus regni calorum scribam, illas approbantem, primamque el secundam earum recipientem, dilexit, et laudibus ornavit, quippe qui et principatum illis tribuerit cum ratione, easque cultu et studio prosecutus sit? Quod vero ab laudem plus valet, ideo, quod a Bono profecta erant Mosis præcepta, eum, qui in illis vixerit, cultumque illis exhibuerit, non procul a regno coelorum esse professus est. Sic et Zachariam et Elisabetham, vitam secundum legem instruentes, videre licet a Scriptura sacra justos pronuntiatos, non simpliciter, sed ita ut justitia ipsorum coram Deo manifesta dicatur. Quod ipsum ostendit, eos non ex humana gloria justitiam nancisci, sed ea se, tanquam divini judicii ornatu, vestire. Quid vero tandem operis præstiterunt, ut hanc gratiam, se ornantem, consequerentur? In omnibus, inquit, praeceptis et institutis Domini ambularunt inculpabiles. Quando igitur sacra oracula eos, qui Mosaicis præceptis exerciti sunt, justos et reprehensioni non obnoxios pronuntiant, tu vero eos ut malitiæ ministros calumniari audes, nonne ostendis, te non minus, quam alios, Christianum nomen mentiri? Imo nonne non minus, si non magis, contra ipsam gratiam quam contra legem insurgis, et impia labia in eam moves, quam tamen lingua adorare, et cultu prosequi te simulas? Missio vero Gabrielis a Deo facta, et sanctificatio uteri virginei ac semen non experti, nec minus renuntiatio Davidis, tanquam Patris boni universitatis rerum conditoris; traditio item throni Davidis regii a rege omnium in perpetuum facta; tum vero ipsa carnis assumptio, ac hominis appellatio, quam bonus boni Patris Filius suscepit (hæc enim quasi per reticentiam obiter commemorare fas sit, cum accurata confutatio blasphemiam secum ferat, nec ipsis auribus ferendam), quomodo, inquam, ista omnia non omnem mali principii audaciam et rabiem dejiciant? Quid enim id quod hinc consequitur, magis horrendum et silentio præteritum afferre attinet, quod et cogitatione assequi licet, et jam ante indicatum est? Cumque illi eo insaniæ mentisque pertinacia pervenerint, ut cultus legalis asseclas convicientur, et condemnent, suffecerit omnino, si pietas impietati tantæ nihil aliud opposuerit, quam tremendum illud mysterium, incarnationem scilicet Domini nostri Jesu Christi, assumptionem carnis ex semine Davidis, nec minus id, quod sanctissimi Spiritus supervenientis virtute virgineus sanguis, in carnem compactus, hominem produxerit, imo, si et hæreditatem aliquam tanquam paternam, regi hujus universi attribuendam putas, successionem in regno Davidico, et reliqua omnia quæ tanto mysterio σπέρματα καὶ βλαστήματα, καὶ ὅσα τὴν ἄλογον ἐκληρώσατο φύσιν, ἐπὶ τοὺς μετέχοντας αὐτῶν, καὶ ὑπ' αὐτῶν τρεφομένους οὐ βεβηλοῖ ταῦτα καὶ κοινοῖ· καὶ διπλῆς, μᾶλλον δὲ πολλαπλῆς καὶ διηνε κοῦς ἐμπίμπλησι πονηρίας, τοῦτο μὲν αὔξοντα τὴν ἐμφωλεύουσαν ἀπὸ γενέσεως τοῖς ἀνθρωπίνοις σώμασι πονηρίαν διακρατοῦντά σε καὶ συνέχοντα· τοῦτο δὲ καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς ἔμφυτον κακίαν ὑποφυόμενα τε καὶ συνεπάγοντα; Αλλ' εἰ μὴ τῆς ἀγαθουργοῦ προνοίας ἦσαν αἱ Μωσαϊκαὶ νομοθεσίαι, πῶς ὁ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας Κύριος τὸν συγκαταθέμενον ταύταις γραμματέα καὶ ἀποδεξάμενον τήν τε πρώτ τὴν ἐν τῷ νόμῳ καὶ τὴν δευτέραν ἐντολὴν, ἠγάπησε, καὶ δι' ἐπαίνων ἐδεξιώσατο, ὅτι τε νουνεχῶς αὐταῖς τὸ πρεσβεύον ἐπεψηφίσατο, καὶ ὅτι τιμῶν καὶ ἀσπαζό μενος ταύτας ὤφθη; Καὶ τὸ μεῖζον εἰς ἐγκώμιον, καὶ ὅτι τῆς ἀγαθότητος προῆλθον αἱ διὰ Μωσέως ἐντολαί, οὐ μακρὰν εἶναι ἀπεφήνατο τὸν ἐν ταύταις βεβιωκό. τα, καὶ τιμὴν αὐτοῖς εἰδότα, τῆς βασιλείας τῶν οὐρα νῶν. ᾿Αλλὰ γὰρ ὁ Ζαχαρίας καὶ ἡ Ἐλισάβετ νόμῳ τὸν βίον ἐθύνοντες, ὁρᾶν ἔνεστιν, ὅπως ὑπὸ ἱερολογίας δίκαιοί τε ἀνακηρύττονται, καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτῶν ἔχουσι παῤῥησιαζομένην, ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Ὅπερ οὐκ ἐξ ἀνθρωπίνης δόξης τὸ δίκαιον διδάσκει λαβεῖν, ἀλλὰ θείας κρίσεως κόσμον ἑαυτοῖς τὴν δικαιοσύνην περιβαλεῖν. Καὶ τί δὲ πράττοντες ταύτην εἶχον τὴν χάριν κοσμοῦσαν αὐτοὺς; Ἐν πάσαις, φησί, ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι τοῦ Κυ ρίου πορευόμενοι ἄμεμπτοι. Οταν οὖν τὰ ἱερὰ λόγια δικαίους καὶ ἀμέμπτους θείᾳ κρίσει τοὺς ἀνασκουμένους ταῖς Μωσαϊκαῖς ἀναγράφει ἐντολαῖς, σὺ δὲ πονηρίας ὑπηρέτας τούτους ἐξυβρίζειν τολμᾶς, πῶς οὐ καταψεύδῃ μὲν μετὰ τῶν ἄλλων σαυτοῦ καὶ αὐτὴν τὴν ἐπωνυμίαν Χριστοῦ; Πῶς δὲ οὐδὲν ἔλαττον εἰ μὴ καὶ μᾶλλον κατ' αὐτῆς τῆς χάριτος ἤπερ τοῦ νόμου κατεξανίστασαι, καὶ τὰ βλάσφημα χείλη κινεῖς; καὶ ταῦτα τῇ γλώσσῃ προσποιούμενος προσκυνεῖν καὶ διὰ σεβάσματος ἄγειν αὐτήν; Ἡ δὲ τοῦ Γαβριὴλ θεόθεν ἀποστολὴ, καὶ ὁ τῆς ἀσπόρου καὶ παρθενικῆς γαστρὸς ἁγιασμὸς, καὶ τὸ ἀναῤῥηθῆναι Πατέρα τὸν Δαβὶδ τοῦ ἀγαθοῦ Δημιουργοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ· ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκείνου βασιλικὸν θρόνον δι' αἰῶνος ἐγχειρίζεσθαι τὸν τῶν ὅλων βασιλέα· καὶ ἁπλῶς τὸ σάρκα λαβεῖν, καὶ ἄνθρωπον χρηματίσαι τὸν ἀγαθὸν Υἱὸν τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς (δεῖ γὰρ ἐν ἀποσιωπήσεως νόμῳ κἀνταῦθα διελθεῖν· ὁ γὰρ διὰ τῆς ἀκριβείας ἔλεγχος καὶ αὐταῖς ἀκοαῖς τὸ βλάσφημον ἀφόρητον συνεφέλκεται)· πῶς ἅπασαν τῶν ἀποστατῶν οὐ καταβάλλει τόλμαν καὶ μανίαν τῆς χείρονος μοίρας; Τί γὰρ δεῖ τὸ φρικτότερον ἐπάγειν τὴν ἀκολούθου καὶ σιωπώμενον, αὐτὸ μάλιστα νοεῖν παρεχούσης, ἄλλως τε καὶ προειρημέ νον; Τοὺς δ' οὖν τῇ νομικῇ λατρεία προσανακειμένους διασύρειν τε καὶ καταδικάζειν πρὸς τοσαύτην μέθην καὶ διανοίαις πώρωσιν ἀπενηνεγμένων, ἤρχει μὲν, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο κατὰ τῆς ἀσεβείας προσβάλετο ἡ εὐ σέβεια, ἀλλ' αὐτό γε τὸ φρικτόν, τὴν ἐνανθρώπησιν λέγω τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὸ σάρκα λαβεῖν ἐκ σπέρματος Δαβίδ, καὶ τὸ διὰ παρθενικῶν

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. αἱμάτων, ἐπιφοιτήσει τοῦ παναγίου Πνεύματος comprehenduntur: hæc, inquam, sine omni alla συμπαγέντων, εἰς σάρκα προελθεῖν, καὶ ὅλως ἄνθρω που γενέσθαι. Εἰ βούλει δὲ καὶ ὡς πατρῷον κλῆρον ἐπιβάλλειν τῷ βασιλεῖ τῶν ὅλων, τὴν τῆς Δαυϊδικῆς βασιλείας διαδοχὴν, καὶ ὅσα ἄλλα τῷ μυστηρίῳ συμπεριέχεται· ἤρκει δὲ ταῦτα καὶ χωρίς τινος ἄλλης ἐπιφορᾶς καὶ προσθήκης, τοῖς τε μὴ παντάπασι τὴν τοῦ νοῦ προδεδωκόσι χάριν, ἢν Πλαστουργός δεν ξιὰ αὐτῇ διαπλάσει ἐχαρίσατο, ἐπιστροφήν τινα καὶ ἀνάνηψιν τῆς θεομάχου γνώμης ἀπεργάσασθαι, καὶ τῶν ταύτην καθάπαξ δι' ὧν θεομαχοῦσιν, ἀπεσόηκότων καὶ τῷ ἐχθρῷ προδεδωκότων, ἀνακόψα: τε τὸ θράσος, καὶ πρὸς σιωπὴν ἐξ ἀπορίας, εἰ καὶ μὴ ἑκόντων, συνελάσαι. Τί γὰρ τούτου λαμπρότερον εἰς ἔλεγχον τῆς τοιαύτης ἀσεβείας; Τί δὲ δυνατώτερον κημῷ καὶ χαλινῷ τὰς σιαγόνας αὐτῶν ἄγξαι καὶ τῶν μαστίγων τὸ πλῆθος ἐπιδεῖξαι, ὧν πόῤῥω τῆς ἀληθείας γεγονότες, καὶ μηκέτι Θεῷ προσεγγίζειν ἀνεχόμενοι ὑπευθύνους ἑαυτοὺς παρεσκευάσαντο πλὴν εἰ καὶ πάντα παράγειν οὐ ῥᾴδιον ὅσα στηλιτεύει τὴν ἀπό νοιαν, ἀλλ᾽ οὖν διὰ τῶν ἐπικαίρων ἔτι προϊέναι, οὐ περιττὸν ἴσως οὐδὲ ἄχρηστον. Σεμνυνεῖται γὰρ εἰ σίᾳ τῶν κατὰ τῆς ἀποστασίας ἀποδείξεων τῆς τοῦ Θεοῦ ΙΒ'. Ὁ μὲν οὖν τῶν ἀγγέλων ὕμνος ἐπὶ τῷ τόκῳ, οἷς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν εἰς μίαν ἁρμονίαν καὶ συμφωνίαν συνῆπτεν, εἰς ἕνα ποιητὴν τὴν αἰσθητι κὴν κτίσιν ἅπασαν ἀνῆγε, διὰ τῶν ἄκρων αὐτῆς καὶ τὰ ἐν μέσῳ συναναφέρων. Καὶ χαρᾶς ἀρχὴν ἀεννάου τὴν πόλιν εὑρεῖν τοῦ Δαυΐδ εὐηγγελίζετο, ἅτε δὴ τῆς ἀνεκλαλήτου εἰρήνης τε καὶ θείας εὐδοκίας διὰ πάσης γῆς ἐμπολιτεύεσθαι παῤῥησίαν λαμβανούσης. Οἷς δ' ἡ θεόθεν εἰρήνη, καὶ ἡ εὐδοκία, δι᾽ ὧν αὐτῶν τὰς ψυγὰς ἀτοπίας ἐπλήρωσαν, ἀπελήλαται, τούτοις εἰ κότως οὐδὲ τὸν αὐτῶν Ποιητήν, ὃς καὶ τοὺς ἀγγέλους ὑμνολογεῖν ἐξαπέστειλε, καὶ τὸν ὕμνον προσεδέξατο, οὐμενοῦν οὐχ ὁμολογεῖν τὸν αὐτὸν οὐρανοῦ τε καὶ γῆς ποιητὴν συνησέβηται. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ ἔξω τῶν πρώτων τοῦ μυστηρίου συμβόλων, οἶμαι, πίπτουσιν. δὲ τὴν μετ᾿ ἐκεῖνα τάξιν ἐπέχει, ὁ ὑπὸ τὸν νόμον Συμεών, καὶ τὸ ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα ἅγιον καὶ ὁ δι' αὐτ τοῦ χρηματισμὸς, καὶ ἡ ἐν τῷ νομικῷ ναῷ τοῦ πρεσούτου παρουσία, οὐδ᾽ αὐτὴ χωρὶς τοῦ παναγίου Πνεύματος τελουμένη, καὶ τῆς ἀγαθότητος ἡ πηγὴ ὑποκύπτων ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τῷ νόμῳ, καὶ οὐχ ὑποκύπτων μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀγκάλαις, αἳ τὴν νομικὴν έστεργον λατρείαν, δορυφορούμενος καὶ αὐτὸ δὴ τὸ ἱερὸν καὶ πάλιν ὁ Συμεών, ἐπεὶ τῶν ἐλπίδων εἶχε τὸ πέρας, καὶ τοῦ χρηματισμοῦ τὸ μεῖζον εἶδε, καὶ τὸ λεἶπον αὐτῶν, καὶ τυγχάνων εὐλογῶν τε τὸν Θεὸν, ὃς ἰδεῖν τε αὐτῷ ἐχρημάτισε τὸ ἀπόῤῥητον, καὶ τῆς ἐλπίδος οὐκ ἔψευσεν, ἀλλ᾽ ὀφθαλμοῖς ἠξίωσε θεάσασθαι τὸ σωτήριον πάντων τῶν ἐθνῶν, καὶ τὴν δόξαν τοῦ Ἰσραήλ, ἥτις ἐστὶν αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός. Καὶ μὴ παρέργως ταῦτα τοῖς ὠσὶ δέχου. Πνεῦμα ἅγιον ἦν ἐν τῷ πρεσβύτῃ, ἀλλ᾽ οὐχ ὁ Που νηρός, ἄνθρωπε, δι᾿ οὗ καὶ ὁ χρηματισμὸς ἀνδρὶ accessione aut additione suffecerint illis, qui non omnino illud, quod Conditoris dextra in ipsa creatione illis largila est, rationis beneficium abjecerunt, ad conversionem et excussionem sententiæ impim perducendis, non minus aulem eorum, qui rationem per pugnam adversus Deum exstinxerunt, hostique tradiderunt, audaciæ contundendæ, ipsisque etiam invitis a disputatione ad silentium compellendis. Quidnam enim luculentius ad confutationem talis impietatis afferri potest? Quid vero efficacius ad maxillas eorum quasi camo et freno compescendas, ac ostendendam eminus flagrorum copiam, quibus se ipsi tanquam a veritate alieni, neque ad Deum accedere cupientes, obnoxios reddiderunt. Enimvero quamvis non omnia ea, quæ insaniam eorum coarguunt, in medium afferri possint, præcipua tamen persequi nec supervacaneum forte, nec inutile fuerit. Plenitudo enim Ecclesiæ Dei si nulla re alia, certe copiis et abundantia argumentorum contra defectionem hanc superbit. μή τινι ἄλλῳ, ἀλλ᾽ οὖν γε τῷ πλούτῳ καὶ τῇ περιουἘκκλησίας τὸ πλήρωμα. – XV. Angelorum itaque hymnus in nativitate decantatus, per quos cœlum et terram in harmoniam et concentum conjunxit, creaturas sensibiles omnes ad unum Conditorem retulit, per suprema earum ea quoque, quæ in medio sunt, in eamdem classem collocans. Idem quoque civitatem David primas hujus gaudii æterni partes ferre nuntial, pace scilicet ineffabili et divino beneplacito per omnem terram dominandi facultatem exercente. Quibus vero rebus divina pax et benevolentia, per quas animas suas insolentes reddiderunt, ab ipsis propulsata est, iisdem eo impietatis redacti sunt, ut nec eorum Conditorem, qui et angelos hymnum cantaturos misit, hymnumque eorum recepit, non eumdem cœli et terræ creatorem profiterentur. Sed illa' quidem non prima mysteriorum elementa, puto, superant. Quæ vero secundum ab istis locum occupant, Symeon scilicet sub lege exsistens, Spiritus sanctus ipsi superveniens, vaticinium per eum editum, ejusdem senis in templum adventatio, neo ipsa sine Spiritu sancto facta; et Servator noster, ille bonitatis fons, legi se subjiciens, nec subjiciens solum, sed et ulnis, quæ cultum legalem amplectebantur, susceptus, imo ipsum quoque templum, iterumque Symeon, qui ideo, quod finem spei suæ consecutus erat, et majorem vaticinii partem viderat, Deum laudabat, qui et arcanum hoc ipsum visurum prædixerat, nec spe permiserat frustrari, sed potius dignum judicaverat, qui oculis suis videret Salutare omnium gentium, et gloriam Israelis, quæ est ipse Servator noster Jesus Christus. Tu vero hæc auribus non obiter accipe. Spiritus sanctus erat apud senem illum, o homo, non autem Malus Χρηματισμός. Ita scripsi pro χρηματισμὸν, quod textum mendose occupaverat.

' ille: per eumdem et oraculum illud factum erat διὰ νόμου βιοῦντι, καὶ κατὰ νόμον ὁ Σωτὴρ ἀνάγε homini in lege viventi, sicut et Servatorjuxta legem in templum adducitur, et juxta legem ulnis portatur. Neque vero homo injurius aut Malo obnozius, sed a Deo duplici nomine actus, quod et Spiritus Sanctus super eum erat, et manibus ferebat Christum, salutem omnium gentium imo et gloriam Israelis proclamat, non alium atque alium, sed ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, mediatorem et conditorem. Nam quæ Patris sunt, eadem sunt et ipsius omnia, sive veteris sint testamenti sive gratia. Quæ quidem,quamvis prædictis inferiora sint, non tamen in confutatione hominum contra Deum pugnantium secundum locum occupant. Ubi enim blasphemiam ullam contra legem, aut ea, quæsunt legis, aut sanctuarii legalis, inveniri ostendent? Sed quid dico blasphemiam? Nonne potius omni honore et cultu afficiunt ea, quæ communia suntet conjuncta, et affinia gratiæ. Anna autem, prophetis, cujus vita erat precatio, et commoratio in templo, et ut summatim dicam, cultus legalis, nisi et ipsa a benefica manu et providentia profecta fuisset una cum iis, quibus in vita gaudebat, nisi etiam inspirationem inde habuisset quomodo laudasset Dominum, et de bono Deo locuta fuisset, quod scilicet saluti futurus sit illis, qui Hierosolymis ipsum exspectarent? Itane illi, qui sperabant Christum in salutem suam venturum, malum principium colentes, ad bonum retulissent spem suam? Quis vero, rationis compos, non aversetur et gravissimi erroris arguat ita ratiocinantem? XVI. Sed procede mecum ulterius. Ascendit Servator in templum una cum Matre sua, veretali, et virgine: simul vero ibal pater, ex desponsatione talis habitus. Et hic iterum legem implens Servator ascendit, non semel, sed sæpius, quasi destinata opera non semel sed sæpe coercere et dejicere vellet homines in præcepta legis injurios. Cum igitur aliquando pro more eo abiisset, absolutis iis, quæ lex poscebat, ac tempore domuitionem inferente sanctissima quidem Mater cum aliis, et ipso quoque Josepho, domum revertebatur: et, qui nostri causa puer factus erat, per triduum integrum in templum commorabatur cumque inter medios doctores, uti decebat, consedisset, tum perceptione quæstionum, tum exquisitis et accuratis responsionibus ita cepit colloquentes, ut stuporem illis et admirationem Deo plenam afferret, neque illis solum, sed et omnibus, quibus doctrinam et sententiarum collationem audire licebat. Cum interea Jesus, templo addictus, in his versaretur, sanctissima Mater ejus et Josephus in via Jesum secum non esse videntes, cum cognatis autem versari opinantes, non adesse vero, instituto scruti4 Luc. II, 36. ται εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ κατὰ τὸν νόμον ἀγκαλοφορεῖται. Καὶ οὐχ ὁ θεοβλαβὴς ἢ ἀνειμένος τῷ χείρονι, ἀλλ᾽ ὁ θεοφορούμενος ἀμφοτέρωθεν, ὅτι τε Πνεῦμα ἅγιον ἦν αὐτῷ, καὶ ὅτι χερσὶν ἔφερε τὸν Χριστὸν, σωτηρίαν μὲν πάντων τῶν ἐθνῶν ἀναφωνεῖ, ἀλλὰ καὶ δόξαν τοῦ Ἰσραὴλ, οὐκ ἄλλον καὶ ἄλλον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν μεσίτην καὶ δημιουργόν. Καὶ τὰ τοῦ Πατρὸς γὰρ αὐτοῦ ἐστιν ἅπαντα τῆς παλαιᾶς καὶ τῆς χάριτος. Ταῦτα εἰ καὶ δευτερεύει τῶν προλαβόντων, ἀλλ᾽ οὖν οὐ τὴν δευτέραν χώ ραν, ὅσα γε τοῖς ἐλέγχοις βάλλειν τοὺς θεομά χους, ἔχει. Ποῦ γάρ τινα βλασφημίαν κανὰ τοῦ νόμου ἢ τῶν ἐν τῷ νόμῳ, ἢ τοῦ νομικοῦ ἱεροῦ πάροδον εὑρεῖν ὅλως ἐνδιδόασιν; ᾿Αλλὰ τί εἶπον βλασφημίαν; Πόσης τιμῆς καὶ δόξης οὐ μεταδιδόασιν, ὅσοις ἔνεστι μετασχεῖν τοῖς κοινωνοῦσι καὶ συνδιαπλεκομένοις καὶ συμφωνοῦσι τῇ χάριτι; Ἡ δὲ προφῆτις ῎Αννα, ἧς βίος ἡ προσευχὴ καὶ ἡ ἐν τῷ ναῷ σχολὴ, καὶ τὸ πᾶν εἰπεῖν, ἡ νομικὴ λατρεία, εἰ μὴ τῆς ἀγαθουργοῦ καὶ χειρὸς καὶ προνοίας ἦν καὶ αὐτὴ, καὶ οἷς ἐβίου καὶ ἐσεμνύνετο, εἰ μὴ τὴν ἐπίπνοιαν εἶκεν ἐκεῖθεν, πῶς ἀνθωμολογεῖτο τῷ Κυρίῳ, καὶ περὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐλάλει Θεοῦ, ὡς λύτρωσις οὔτ τος εἴη τοῖς ἐν Ἱερουσαλὴμ προσδεχομένοις αὐτόν; Αρα δὲ, οἳ προσεδόκων εἰς Σωτηρίαν αὐτῶν ἥκειν τὸν Χριστὸν, οὗτοι, τὴν φαύλην θεραπεύοντες ἀρχὴν, πρὸς τὴν ἀγαθὴν ἀνέφερον τὰς ἐλπίδας; Καὶ τίς ἂν λογισμοῦ κύριος οὐ βδελύξηται καὶ πλανης ἐσχάτης ἐπιψηφιεῖται τὸ διαλογίζεσθαι ταῦτα; 15. "Ιθι δή μοι καὶ προσωτέρω. Ανεισιν ὁ Σωτὴρ εἰς τὸ ἱερὸν ἅμα τῆς ὡς ἀληθῶς Μητρὸς καὶ παρθέ νου· συνανῄει δὲ καὶ ὁ τῇ δόξῃ τῆς μνηστείας πατήρ. Κἀνταῦθα πάλιν τὸν νόμον πληρῶν ὁ Σωτὴρ καὶ ἄνεισιν, οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ πολλάκις, ὥσπερ ἐξεπίτηδες, οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ καὶ πολλάκις, ἐπιστομίζειν καὶ καταβάλλειν σπουδάζων τοὺς τῶν νομικῶν ὑβριστάς ἐντολῶν. ᾿Ανελθὼν δ᾽ οὖν ποτε κατὰ τὸ εἰθισμέ νον, ἐπεὶ τὰ νενομισμένα αὐτοῖς ἐτελευτήθη, καὶ τὴν εἰς τὸν οἶκον ἐπάνοδον ἐπέβαλλεν ὁ καιρὸς, ἡ μὲν πανάγιος μήτηρ ἅμα τε ἄλλοις καὶ τῷ Ἰωσὴφ οἴκαδε ἀπῄει· ὁ δὲ δι' ἡμᾶς παῖς ἐφ᾿ ὅλας ἡμέρας τρεῖς ἐνεφιλοχώρει τε τῷ ἱερῷ καὶ τῶν διδασκάλων, ἡνίκα δέοι, καθεζόμενος ἐν μέσῳ, τῇ τε συνέσει τῶν ἐρωτήσεων καὶ τῇ εὐθύτητι καὶ ἀκριβείᾳ τῶν ἀποκρίσεων οὕτως εἷλε τοὺς προσομιλοῦντας, ὡς ἔκστασίν τε καὶ θάμβος αὐτοῖς φιλόθεον ἐμβαλεῖν. Καὶ οὐ τούτοις μόνον, ἀλλὰ καὶ ὅσοις ἀκούειν παρῆν τῆς διδασκαλίας καὶ τῶν διαλέξεων. Εἶτα ἐν ᾧ διέτριβεν ἐν τούτοις, τῷ ἱερῷ προσεδρεύων ὁ Ἰησοῦς, ἡ παν άγιος Μήτηρ αὐτοῦ καὶ ὁ Ἰωσὴφ κατὰ τὴν ὁδὸν οὐχ ὁρῶντες συνόντα αὐτοῖς τὸν παῖδα, συνεῖναι δὲ νομίζοντές τισι τῶν συγγενῶν, ἐπεὶ ἀνεδίδαξεν αὐτοὺς Εἶχεν. Legendum puto είλκεν ex Ελκω. Ita paulo post § 18, Noster: Πῶς δὲ τὴν ἐπίπνοιαν ἐκ πονηρᾶς εἴλκον ἐνεργείας; Ελε. lla non dubito legendum esse ex αἱρέω pro site quod scripserat librarius.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. templum, inveniuntque agentem ea, qua agere decebat eum, qui et salus mundi erat et gloria Israelis, quæque verbum Dei prænuntiaverat. Postea dicit ei Mater: Fili, quid fecisti nolis ita? ecce pater tuus et ego cum dolore quæsivimus te³. Attende nunc sed non opus est mentem colligere, adeo omnia clara sunt et ob oculos posita. Respondet enim illis fons veritatis et bonitatis: Quid quærebatis me? nonne sciebatis me esse debere in iis quæ Patris mei sunt? Quid hoc clarius est, aut ad ora impiorum compescenda efficacius? Pater meus verus is est, cui templum hoc sacrum est: quæ vero Patris sunt, et mea sunt omnia. Itaque non alibi decebat me quærere, quem licet in iis invenire, quæ Patris sunt. Ita quidem veritas ipsa templum legale et legis præcepta, quæ et docebantur, et disputabantur, Patris sui esse clara voce testatur, servi autem mendacii contradicere non verentur, sed eadem opera duo contraria audent, Patrem quidem Domini nostri Jesu Christi a legibus his et dominio in se repellentes, et Filii testimonium, quem extremis labiis Servatorem et veritatem vocare non defugiunt, perditissimi homines mendacii insimulare audent. Adeo aversatio legis ipsum quoque legislatorem & gratia repellit. Vel potius apostat hi jampridem ab initio blasphemiam contra utriusque testamenti auctores parturientes, deinde vero, quamvis ad omnia audaces, a partu perniciosissimo metu auditorum prohibiti, pro eo, quod ἡ ζήτησις, τούτοις μὴ παρεῖναι, ἀναστρέφουσι μὲν nio, intelligentes, revertuntur quidem statim in θᾶττον κατὰ τὴν αὐτὴν ζήτησιν εἰς τὸ ἱερὸν, εὑρίσκουσι δὲ πράττοντα, ἅπερ τε ἦν πράττειν εἰκὸς, τὴν σωτηρίαν τοῦ κόσμου καὶ δόξαν τοῦ Ἰσραήλ, καὶ ὁ λόγος προαπήγγειλεν. Εἶτα λέγει αὐτῷ ἡ Μήτης Τέκνον, τί ἐποίησας ἡμῖν οὕτως; ὁ πατήρ σου κἀγὼ ὀδυνώμενοι ἐζητοῦμέν σε. Καὶ πρόσεχε μᾶλλον δὲ οὐδὲν δεῖ συναγαγεῖν ἑαυτόν. οὕτω σαφῆ πάντα καὶ ἐνώπια. Αποκρίνεται γὰρ αὐτοῖς ἡ πηγὴ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς ἀγαθότητος· Τί ὅτι ἐζητεῖτε με; οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ Πατρός μου δεῖ εἶναί με; Τί τούτου σαφέστερον ἢ τῶν ἀσεβῶν ἐμ φράττειν τὰ στόματα δυνατώτερον; Πατὴρ ἐμὸς ἀληθῶς, περ ἀνιέρωται τὸ ἱερόν. Τὰ δὲ τοῦ Πατρὸς πάντα ἐστὶν ἐμά. Οὐκοῦν οὐκ ἔδει ζητεῖν ἀλλαχοῦ, ἐξὸν εὑρίσκειν ἐν τοῖς τοῦ Πατρός. 'Αλλ' ἡ μὲν Αλήθεια τὸ νομικὸν ἱερὸν καὶ τὰ τοῦ νόμου δόγματα, ὧν καὶ ἡ διδασκαλία καὶ ἡ διάλεξις ἐπράττετο, τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ εἶναι, λαμπρᾷ τῇ φωνῇ διαμαρτύρεται· οἱ δὲ τοῦ ψεύδους ὑπηρέται ἀντιλέγειν οὐ φρίττουσιν, ἀλλ᾽ ἅμα δύο ταῦτα τολμῶσι τὰ ἔσχατα, τόν τε Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τῆς αὐτῶν ἀπωθούμενοι νομοθεσίας καὶ κυριότητος, καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ μαρτυρίαν, ὃν εἰ καὶ χείλεσιν ἄκροις ὅμως καὶ αὐτ τοὶ σωτῆρα καλεῖν καὶ ἀλήθειαν οὐ παραιτοῦνται, παραγράφεσθαι τόλμαν οἱ τρισαλιτήριοι προσλαμβάνουν σιν. Οὕτως ὁ κατὰ τοῦ νόμου προπηλακισμός συμπροπηλακίζει μὲν καὶ αὐτὸν τὸν νομοθέτην τῆς χάριτος. Μᾶλλον δὲ κατ' αὐτῶν τῶν ἑκατέραν διαθήκην διαθεμένων τὸ βλάσφημον ἀπ' ἀρχῆς οἱ ἀποστάται ὠδινήσαντες, εἶτα πρὸς τὸν ὀλέθριον τόκον οἱ πάντα θρασεῖς ἀθρόον ἐλθεῖν τῷ δέει τῶν ἀκροατῶν ἀποδειλιάσαντες, ἀντὶ τοῦ δοῦναι φθορᾷ, ἣν ἐνεχυμός νησαν, τοῦ δράκοντος σποράν· οἱ δὲ βραχεῖ μόνῳ χρόνῳ τὸν τόκον συστέλλουσι, κύκλῳ δὲ καὶ διὰ μηχανῆς τὸν συλληφθέντα τὸν διὰ τῆς γλώττης ὁμοίως ἀποτίκτουσι. Καὶ γὰρ ἐκχέουσι μὲν τὸν ἰὸν κατὰ τῆς νομοθεσίας, ἀπὸ δὲ τῆς κατὰ τῶν νομοθεσιών παροινίας κατ᾿ αὐτῶν πάλιν τῶν θεμένων τοὺς νόμους οὐδὲν ἔλαττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἐπαναδραμόν τες ενασελγαίνουσι, καὶ δι᾽ ὧν μὲν δεδοικότες τὴν ἀθρόαν προσβολὴν ἐπέχουσιν, οὐκ ἀγνοεῖν τὸ μέγεθος τοῦ τολμήματος ἐξελέγχονται· δι᾽ ὧν δὲ ἐπιγνόντες οὐκ ἀφίστανται, ἀσύγγωστον αὐτοῖς παντελῶς και τασκευάζουοι τὸ πλημμέλημα. ΙΖ΄. Εστι δὲ τοὺς τῆς ἀληθείας μαθητὰς ἰδεῖν, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, οὐχ ὡς ἔτυχεν, οὐδ᾽ ἅπαξ, ἀλλ᾽ ἄνω καὶ κάτω περιφέροντας, τὴν Ναζαρὲτ καὶ πατρίδα καλοῦντας αὐτοῦ, καὶ οὔτ᾽ ἐκείνους οὐδὲν εὐλαβουμένους, οὔτε αὐτὴν τὴν ἐπίγειον κτίσιν. Καίτοι πόσον ἐπήτει ἀρχὴν αὐτοῦ τῆς γεννήσεως ἀνομολογεῖν; Εἰ δὲ τῆς ὀλεθρίας ἦν ἔργον αὕτη χειρὸς, ἄρα ἂν ἠνέσχετο, ἀγαθὸς ὡς ἀγαθοῦ Πατρὸς Μαῖς, πατρίδα ταύτην ἐπισ * Luc. n, 48. * ibid. 49. semen draconis, quod conceperant, perire pati debebant, brevi quidem tempore partum cohibent, deinde vero per ambages quasi et arte quæsita conceptum venenum lingua pariunt. Et effundunt illi quidem venenum contra legem, ab insolentia vero in legem non minus, nisi longe magis in ipsos legum actores abrepti petulanter agunt. Et sic in quantum crassiore insultu uti verentur, convictos omnino se præstant, quod magnitudinem facinoris sui non nesciant, in quantum vero id non ignorantes non recedunt, efficiunt, ut peccatum hoc ipsis non remittatur. XVII. Videas vero veritatis discipulos, ipsum Dominum nostrum Jesum Christum, non data occasione, aut semel, sed undiquaque circumferentes, et Nazaret patriam ejus appellantes, eosdemque nihil et ne ipsam quidem terrenam nativitatem recensere refugientes. Quantum vero requirebatur ad originem nativitatis ejus edisserendam! Jam si illa perniciosæ manus opus fuisset, nunquid putas bonum boni Patris Filium passurum, ut hæc ipsi paVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. (θ) Εκατέραν. Ita soripsi pro ἑκατέρων, quod exhibebat codex. Sermo hie est de Testamento utroque, et eodem utriusque auctore. '

PHOTII PATRIARCHIE GP. ἄλλος λέγειν ἀπεθρασύνετο, δίκαιόν τε δίκην ἐπιβάλ λειν αὐτῷ καὶ τοῦ τολμήματος κατὰ πολλῆς ἐπάγειν τῆς ἀγανακτήσεως; Αλλ' οὕτω μὲν διὰ τῆς τοῦ Κυρίου πατρίδος ἡ κατὰ τῆς κοινῆς πατρίδος, μᾶλλον δὲ ἡ κατὰ τῆς κτίσεως ὅλης ἐπανάστασις καθαιρεῖται καὶ καταστρέφεται. Εἰ δέ ἐστι μὲν ἄνθρω πος ἀγαθὸς, ἔστι δέ τις καὶ πονηρός· ὧν ὁ μὲν ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ τῆς καρδίας αὑτοῦ προφέρει τὸ ἀγαθὸν, ὁ δὲ τὸ πονηρὸν ἐκ τοῦ πονηροῦ, τίς οὐκ ἂν συνομολογήσειεν, ὡς οὐχ ἡ ἀπ' ἀρχῆς πλάσις τοῦ σώματος, ὥσπερ οὐδ᾽ ἡ δοθεῖσα συνάπτεσθαι ψυχὴ καὶ διακυβερνᾶν αὐτὸ, οὐκ εἰς ἀντίπαλον ἀνάγεται ἀρ χὴν, ἀλλά γε τὸ αὐτεξούσιον, πρὸς ἃ δὲ μὴ ἔδει το πὴν προσλαβεῖν, αὐτὸ διὰ τῆς ῥοπῆς τὴν ἀγαθότητα μεταβάλλει εἰς τὸ πονηρόν. Ἐπεὶ τίνα ἂν ἔχοι λόγον ἄλλον, τοὺς μὲν τῶν ἀνθρώπων εἶναι ἀγαθοὺς, τοὺς δὲ καθορᾷν νενευκότας εἰς τὸ πονηρὸν, ὥσπερ, είθε δὲ μὴ ὤφειλε, καὶ ὑμᾶς. Ἡ γὰρ ἐν ταῖς πράξεσι καὶ δόγμασιν ὑμῶν ἀπὸ γνώμης πονηρία, διέσχισεν ὑμᾶς τῆς ἀγέλης τῶν ἀγαθῶν, προδιασχίσασα τῆς προαιρέσεως τῆς ἀγαθοειδοῦς. Διὸ καὶ οἱ μὲν κήρυ κές εἰσι τῆς ἀγαθότητος τοῦ Δημιουργοῦ· καὶ τὸν ἑαυτῶν ἐπίστανται καὶ δοξάζουσιν πλάστην, οἱ δὲ πρὸς διαβολὴν αὐτοῦ καὶ τοῖς ἐπιτηδεύμασι καὶ τῇ γλώττη κατασύραντες ἐξιστῶσι μὲν αὐτοῦ τῆς ἀγαθότητος, καὶ πλάσεως καὶ κυριότητος ἑαυτοὺς ὑπε εξουσίους δὲ, ὢ πῶς ἂν εἴποι τις τῆς ἀναλγησίας, ἢ τῆς ἐμπληξίας! παρασκευάζουσι σφᾶς αὐτοὺς τῆς ἀντιπάλου καὶ πολεμίας χειρός. Ἐπεὶ εἴ τις γε βούλοιτο συνιέναι, ὁ ἐκ ψυχῆς προφέρων τὰ ἀγαθὰ, τοῦτο γὰρ νῦν ἡ καρδία δηλοί, πῶς ἂν ἢ τίς εἴη ἀγαθὸς, εἰ μὴ ὅλον λέγοιτο τὸ σύγκριμα ἀγαθόν; ὥσπερ πάλιν ὅλον πονηρὸν ἐκεῖνο τὸ σύγκριμα, ὃ ἐκ τῆς ἰδίας ψυχῆς τὸ τεθησαυρισμένον προφέρει πονηρόν. Οὐχ ὁρῶ δὲ τίνα συγγνώμην αὐτοῖς ὑπολείς πονται, μᾶλλον δὲ πῶς ἀπαραίτητον αὐτοῖς, δι' ὧν τοὺς προφήτας καὶ τὸν νόμον ἐνυβρίζουσιν, οὐ κατασκευάζουσι τὸ πλημμέλημα. Αὐτὸς γὰρ ἀνακέκραγεν ὁ Σωτήρ· Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι δῆλον δὲ ὡς, Οἱ ἐν τῷ νόμῳ ἐπεθύμουν ἰδεῖν καὶ ἀκοῦσαι, ἃ βλέπετε καὶ ἀκούετε, τοῖς μαθηταῖς ἅμα τε τὸν λόγον προτείνων καὶ τοῦ ἀξιώματος, καὶ τῆς δόξης εἰς ὅσον ἥκουσιν, ἐπιδεικνύς· ἅμα tria vindicaretur, aut permissurum, ut discipuli id γράφειν, ἢ καὶ τοὺς μαθητὰς εἴα τολμῶν, ὃ κἄν τις auderent, quod si quis alius dicere fuisset ausus, justum ipsi judicium immissurus et ab hac temeritate severe avocaturus fuisset? Atque ita quidem per patriam Domini eorum in communem patriam, vel potius totam creationem insultus evertitur et prosternitur. Si vero alius homo bonus est, alius vicissim malus, quorum ille ex bono thesauro cordis sui bonum profert, hic vero malum ex malo, quis non profiteatur, quod non creatio corporis primæva, nec anima, in conjunctionem et gubernationem ejus data, in hostile principium referenda sit, sed quod liberum arbitrium, in ea scilicet, in quæ non decebat, declinans, hac declinatione sua bonum in malum converterit. Quam enim aliam dederis causam, quod alii homines sint boni, alios vero in malum prospicientes videas, non minus, quod quidem nolim, quam vos? Quæ enim in actionibus et sententiis vestris spontanea est malitia, eadem separavit vos a grege bonorum, sicut et jam ante vos a bona secreveral intentione et consilio. Propterea alii quidem sunt præcones bonitatis Creatoris, suumque et norunt et celebrant Conditorem; alii vero ad eum calumniandum et factis et lingua conversi, se ipsos quidem bonitati ejus et creationi et dominio subtrahunt, obnoxios vero, oh! stultitiamne dicam, an dementiam? manui hostili et rebelli faciunt. Si quis enim rem recte æstimare voluerit, is, qui ex anima (eam enim cor hic significat) bona profert, quomodo bonus esse potest, nisi tota substantia bona dicatur? sicut vicissim tota substantia mala est, quæ ex anima sua id, quod reconditum est, malum producit. Sane non video quam sibi veniam reliqua faciant, hi homines qui mihi potius, dum prophetas et legem injuria afficiunt, ejusmodi culpam contrahere videntur, quæ a pœna immunis esse non possit. Ipse enim Servator clamavit: Multi prophetæ et justi, ubi clarum est, hos esse eos, qui sub lege erant, desiderarunt videre et audire, quæ videtis et auditis. Eadem opera discipulis quidem ostendit rationem dignitatis et gloriæ, ad quam pervenerint, defectionem vero subvertit in eo, quod gratiam quidem ejusque præcones potiores partes, secundas vero prophetas, et eos, qui sub lege vixerint, necnon δὲ τὴν ἀποστασίαν καταστρέφων, ἐν ᾧ τὴν χάριν veritatis bonitatisque studiosos, obtinere testatur. Quomodo vero Servatoris ejusque dogmatum amatores servi adversariæ partis esse possunt? quomodo iidem inspiratione a malo principio potiti sunt, cum per naturam fieri nequeat, eosdem simul et malitiæ indulgere, ne dicam, ab ea fabricatos esse, et desiderio tamen in bonum ferri? Hoc enim nihil aliud est, quam verbum Domini in contraria omnia vertere. Illud enim Bonum ex malo corde 7 Luc. vi, 45. 8 Matth. x1, 7. ων μὲν καὶ τοὺς ταύτης κήρυκας τὸ μεῖζον ἔχειν, οὐ μήν γε ἀλλὰ καὶ τοὺς προφήτας καὶ τοὺς κατὰ νόμον πολιτευσαμένους, ἐραστάς τε τῆς ἀληθείας καὶ τῆς αὐτοῦ προσεμαρτύρησεν ἀγαθότητος. Οἱ δὲ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν αὐτοῦ δογμάτων ἐρασταὶ πῶς ἂν εἴησαν ἀντιπάλου μοίρας θεραπευταί; πῶς δὲ τὴν ἐπίπνοιαν ἐκ πονηρᾶς είλκον ἐνεργείας; μὴ συμβαίνοντος ὅλως τῇ φύσει ἅμα τε τοὺς αὐτοὺς ποιηρία τελεῖσθαι, ἵνα μὴ λέγω συγκατεσκευάσθαι, καὶ Κατά. Malim legere μετὰ tanquam magis huc accommodatum. Neque raro prepositiones κατά μετά in mss. confunduntur.

CONTRA MANICHÆOS LIBER IV. Eo cum veteribus conjungat, monet simul in eamdem ea ducere salutis viam, cum alia quidem initient, alia vero perfectionem donent: Omnis Scriba, inquit, edoctus regnum cælorum, similis est patri familias, qui ex thesauro suo bono profert nova et vetera ". Εo ipso enim, quo in eodem thesauro et ex eodem novum et vetus testamentum provenire docet, confirmat omnino, ea sibi invicem consentire et convenire, non autem secum pugnare. Dum vero utriusque doctrinam ad regnum cœlorum perducere tradit, adhuc clarius consensionem 9 et nexum mutuum indissolubilem astruxit. Quod si igitur utrumque testamentum in eadem re thesauri instar reconditum est, et ex eodem iterum prodit, in idem quoqueclorum regnum eos, qui utrumque asservarunt, perducit, quomodo ea oppositæ factiones separabunt? Nonne potius utriusque testamenti auctor ea proloqui audentes ridebit et subsannabit, imo ut vasa figuli conteret, tanquam eos, qui se a via recta separaverint et perdiderint? Prænuntiat vero et propheta Isaias, ea quæ tempore Servatoris re ipsa præstita apparebant: Ipse infirmitates nostras suscepit, et morbos pertulit: et plagis ejus nos omnes sanati sumus. Ea quoque quæ dominum tenebrarum el potestates latuerunt, hæc præscire prophetam, donum propheticum et vita secundum legem acta fecit. Quomodo vero prophetia, quæ latronem latuit, ex ipius inspiratione profecta est? Quomodo is qui Dominum nostrum Jesum Christum ita prædicavit, atque salutem nostram ita instaurandam prædixit, futura nisi a Deo bono et Patre, a quo fons veritatis, ipse Servator noster, profluxit, sed ab alio malo principio inspirationem habuisset, vaticinatus est? τὴν ἐπιθυμίαν ἔχειν ἀναφερομένην εἰς τὸ ἀγαθόν. provenire contendit. Cumque alibi Servator nova Τοῦτο γὰρ ἀντικρὸς εἰς τὸ ἐναντίον ἐστὶ τὸν λόγον περιτρέπειν τὸν Δεσποτικόν. Ἐκ γὰρ πονηρᾶς καρδίας ἀγαθὸν ἐπιδεῖξας φιλονεικεί προερχόμενον Πάλιν δὲ συνάπτων ὁ Σωτὴρ τὰ κοινὰ τοῖς παλαιοῖς, καὶ παριστῶν, ὡς εἰς μίαν ἄγουσι σωτηρίας ὁδὸν, τὰ μὲν οἷον ὄντα προτέλεια, τὰ δὲ αὐτὴν χαριζόμενα τὴν τελειότητα. Διὰ τοῦτό φησι· Πᾶς Γραμματεὺς μαθητευθεὶς εἰς τὴν βασιλείαν τῶν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ὅμοιός ἐστιν ἀνθρώπῳ οἰκοδεσπότῃ, ὅστις ἐκβάλο λει ἐκ τοῦ θησαυροῦ αὐτοῦ καινὰ καὶ παλαιά· Δι' ὧν τε γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ θησαυρῷ καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὴν καινὴν προέρχεσθαι καὶ τὴν παλαιὰν ἐκδιδάσκει, τὸ συνεῖναι καὶ συμφωνεῖν ἀλλήλοις καὶ μὴ διαμά χεσθαι βεβαιοί. Δι' ὧν τε ἑκατέρας τὴν διδασκαλίαν εἰς τὴν βασιλείαν ἐπάγει τῶν οὐρανῶν, ἔτι περιφανέστερον τὸ λίαν αὐτῶν σύμφωνον καὶ ἀδιαίρετον ἐπεψηφίσατο. Εἰ οὖν ἑκατέρα μὲν ἐν τῇ αὐτῇ θησαυρίζεται διαθήκῃ, ἐκ τοῦ αὐτοῦ δὲ πάλιν πρόεισιν, εἰς τὴν αὐτὴν δὲ τοὺς, οἳ ταύτας ἐθησαύρισαν, τῶν οὐρανῶν ἀπάγει βασιλείαν, πῶς αὐτὰς ἀντίπαλοι διασχίσουσι μερίδες; Αλλ᾽ οὐχὶ τοὺς φρυαξαμένους εἰπεῖν ταῦτα, ὁ διαθήκης ἑκατέρας νομοθέτης οὐκ ἐκγελάσεται μὲν καὶ ἐκμυκτηριεῖ; ὡς σκεύη δὲ συντρίψει κεραμέως, ἅτε δὴ παντάπασιν ὁδοῦ δικαί ας ἑαυτοὺς διασχίσαντάς τε καὶ ἀπολωλεκότας; Προανακηρύττει δὲ καὶ ὁ προφήτης Ησαΐας, τοῖς ἔργοις αὐτοῖς ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ὡράθη τελούμε ΥΖ Αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε, καὶ τὰς νόσους ἐβάστασεν· καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ πάντες ἡμεῖς ἰάθημεν. Καὶ ἃ τοῦ σκότους τὸν ἄρχοντα καὶ τὰς ἐξουσίας διέλαθε, ταῦτα προειδέναι ἡ προφητική χάρις καὶ ἡ κατὰ νόμον πολιτεία τῷ προφήτῃ ἐχαρίζετο. Καὶ πῶς ἡ τὸν λῃστὴν λαν θάνουσα προφητεία ἐκ τῆς αὐτοῦ προήγετο ἐπιπνοίας; Πῶς δὲ ὁ τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν προκαταγγέλλων διαπράττεσθαι, οὐκ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ᾠδει, ἐξ οὗ τῆς ἀληθείας ἡ πηγὴ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν σης ἀρχεκάκου; ΚΗ΄. ᾿Αρ᾽ οὐ παύεσθε θεομαχοῦντες, οὐδέ τις ὑμᾶς μετάμελος τῆς μακρᾶς ἀναφέρει πλάνης; Ο μέντοιγε Σωτὴρ ἡμῶν τῷ προσελθόντι αὐτῷ καὶ ζωὴν αἰώνιον ἐπιζητοῦντι ταύτης τυχεῖν ἐπαγγέλ. λεται, οὐκ ἐὰν τὸν νόμον βλασφημήσῃ, οὐδὲ τοὺς προφήτας ἐκμυκτηρίσῃ, ἀλλ᾽ εἴ γε τὰς ἐντολὰς πληρώσῃ. Πυνθανομένου γὰρ τοῦ τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον αἰτοῦντος, Ποίας; (Ω τῆς πολλῆς τοῦ νόμου σεβασμιότητος! ) οὐ τὰς ἀπὸ τῆς χάριτος αὐτῷ, ἀλλὰ τὰς ἀπὸ τοῦ νόμου προβάλλεται, Οὐ φονεύσεις, λέγων, οὐ μοιχεύσεις, οὐ κλέψεις, οὐ ψευδομαρτυρήσεις. Τίμα τὸν πατέρα καὶ τὴν μητέρα, καὶ " Matth. ×111, 52. Luc. 11, 42. 9ª Isa. Lill, U οὕτω μὲν θεολογῶν, οὕτω δὲ τὴν σωτηρίαν ἡμῶν Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκπνεόμενος τὰ μέλλοντα ἐχρησμο προῆλθεν, ἀλλά τινος ἄλλης πονηρίας ἐνεργούσ XVIII. Nunquid igitur cessatis, contra Deum pugnare, neque vos ulla pœnitentia a longo errore revocal? At enimvero Servator noster illum, qui ad se veniens vitam æternam quærebat, hujus participem fore promittit, non certe, si legem conviclis proscinderet, aut prophetas subsannarel, sed si præcepta servaret. Cum enim homo, de vita æterna sollicitus, quæreret, quanam servanda essent (Ο eximium cultum, legi præstitum!) non ea quæ gratiæ, sed quæ legis erant, proponit, Non occides, inquiens, non machaberis, non furaberis, non falsum testimonium dices. Honora patrem tuum, et matrem, Προερχόμενον. Ita scripsi pro προσερχόμενον. Manifestum est Photium hic illud velle, quot Marcus VII, 20, dicit ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ ἀνθρώπου. Sic paulo post ait: Τὴν καινὴν προέρχεσθαι καὶ τὴν παλαιὰν ἐκδιδάσκει. Τάς. Restitui hoc pro τῆς, quod in ms, erat Αλλά τινος. Sic scripsi pro ἀλλὰ τίνος, quod codex mendose exhibebat, quem et sæpe alias in scriptione accentuum a vero aberrare deprehendi, hinc inde etiam, ubi non monui, ad rationes grammaticas a me emendatum.

et dilige proximum tuum sicut te ipsum 10. Vide vero & ἀγαπήσεις τον πλησίον σου ὡς σεαυτόν. Καὶ τω μὴ ὅτι θεραπεύεται, ἀλλά γε δὴ καὶ ὡς ποῤῥωτά μαστιγουμένων δίκην ἀπελαύνεται. Ο γὰρ φόνων καὶ κλοπῆς, καὶ μοιχείας καὶ ψευδομαρτυρίας κρείττων γεγονὼς καὶ τὸν πλησίον ἀγαπήσας ὡς ἑαυτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ καταπατῶν τοὺς ἀντικει μένους τῇ ἀγαθότητι θεσμούς, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν ἀρχέ κακον καταισχύνων ἐχθρὸν, καὶ τῶν αὐτοῦ πράξεων μακρὰν ἀποδιώκειν χάριν λαβὼν διὰ τῆς ἐργασίας τῶν Μωσαϊκῶν ἐντολῶν. Οὕτως καὶ καθ' ἑαυτὰ τῶν νομικῶν ἐντολῶν αἱ πράξεις τὴν ἀγαθότητα φέρου σιν ἐν ἑαυταῖς, καὶ τοῦ Πονηροῦ τὸ κράτος σαθρὸν ἐλέγχουσι δι' ἑαυτῶν. Εἰ δὲ καὶ τέλειον τὸν νεανίσκον ἀνεῖπεν ἔσεσθαι προσλαμβάνοντα καὶ τὰς ἰδίας, αἳ τὴν χάριν ποιοῦσιν, ἐντολὰς, οὐδὲ τοῦτο τοῖς εἰ bonum, quod in juvene illo erat, ut intelligas, quale ὥρα τοῦ νεανίσκου τὸ ἀγαθὸν, ὁποῖόν τί ἐστιν, οὗ ἡ quidem illud sit, cujus observatio vitam æternam πρᾶξις τὴν αἰώνιον ζωὴν προξενεῖ. Διερωτῶντος, δ conciliet. Cum enim is interrogaret, nihil aliud Σωτὴρ οὐδὲν μᾶλλον ἐκεῖνον διδάσκων, ἢ κατὰ τῆς ipsum edocuit, quam, apostasiæ se opponens, legis ἀποστασίας ἱστάμενος, τὰς νομικὰς προέτεινεν ἐντο præcepta proposuit, cum multa asseveratione con- λας, μετὰ πολλῆς τῆς βεβαιώσεως, ἀγαθὰς εἶναι tendens, ea bona esse et ad vitam æternam ducere. ταύτας καὶ πρὸς ζωὴν ἀπάγειν τὴν αἰώνιον ἐπιμαρ Quod si vero a bono Patre non fuissent, ipsiusque τυρῶν. Καί τοι εἰ μὴ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἦσαν, καὶ præconio consona, sed a tyrannide orta, quomodo τῷ αὐτοῦ κηρύγματι σύμφωνοι, ἀλλ' ἡ τυραννίς illa veritas ipsa tanquam veritatis plena produxis- αὐτοῖς ἐπεφύετο, πῶς μὲν αὐτὰς ἡ ἀλήθεια, ὡς set? Quomodo vero vitam æternam quærenti eam μετόχους προῆγε τῆς ἀγαθότητος; πῶς δὲ τῷ ζητοῦντι per ea quærendam suasisset? Quomodo denique, τὴν αἰώνιον ζωὴν δι᾽ αὐτῶν εὐρεῖν ἐπετίθετο; Πῶς o maximam insaniam! si quis hæc vel in se consi, δὲ, ὦ βαθείας μέθης! εἴ τις καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ ἐθέλοι derare voluerit, illius, qui ab initio homicida erat, ταῦτα σκοπεῖν, τοῦ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνου νόμος lex fuerit: Non occides, non machaberis, et cæters, τό· Οὐ φονεύσεις, οὐ μοιχεύσεις, καὶ τὰ ἄλλα, quibus malitia ejusque sator e diametro ipsis οἷς ἐκ διαμέτρου ἡ κακία καὶ ὁ ταύτης σπορεὺς, oppositus, non sane, fovetur, sed potius efficitur, ut obedientes a castigandorum pœnis procul amoveantur? Qui enim a cædibus, et furto, et adulterio et falso testimonio immunem se præstat, proximumque suum diligit ut se ipsum, hic est, qui leges Bono oppositas conculcat, et eum, qui ab initio malus fuit, tanquam hostem confundit, qui denique, præstitis præceptis Mosaicis, gratiam accepit se ab ejus actionibus abstinendi. Ita actiones, quæ a legis præceptis proficiscuntur, sua natura bonum secum ferunt, et robur Mali per se invalidum esse demonstrant. Dum vero adolescentem perfectum fore pronuntiavit Servator, si reciperet et sua, quæ gratiam parerent, præcepta, neque hoc sane quidquam, quod dictis contrarium sit, " ρημένοις οὐδὲν ὑπεναντίον μετακινεῖ. Πρῶτον μὲν infert. Primum enim non unumquodque eorum, quæ sub gratia sunt, præceptum per se perfectionem confert, quia sic sufficeret unum, et reliquorum observatio supervacanea foret. Neque enim hoc tantum ad bonæ legis rationem requiritur, ut in se perfectionem exhibeat, sed id potius, ut nihil, quantum quidem in ipsa est, reliquum faciat, quominus eum, qui circa eam versatur, bono conjungat, et ab actionibus malis avocet. Deinde et ex ipsa hac assertione non minus, quam ex prædictis, perspicere licet, præcepta legis in honore fuisse. Dum enim Servator illa non abjicit, sed potius iisdem sua superaddit, præterea vero per utraque perfectum quemdam fieri pronuntiat, manifestum sane est, quod ea quoque ipsa hac eorum, quæ sub gratia sunt, connexione et conjunctione perfectionis consortia esse pronuntial. Neque enim quisquam, qui rationis usum integrum habet, affirmarit, eas leges, quas ipsa veritas bonas esse, et ad ipsum cœlorum regnum ducere asserit, etiamsi ea quæ gratim sunt, simul adsint, nihil ad perfectionem conferre. 10 Matth. ΧΙΧ, 16-20. γὰρ οὐδὲ ἑκάστη τῶν ἐν τῇ χάριτι καθ᾿ ἑαυτὴν τὸ τέλειον προξενεῖ, ἐπεὶ ἐξήρκει ἂν ἡ μία, καὶ τῶν ἄλλων ᾗ ἡ πρᾶξις περιττή. Οὐ γὰρ τοῦτο νομοθε σίας ἀγαθῆς τὸ καθ᾿ ἑαυτὴν παρέχειν τὸ ἐντελὲς, ἀλλὰ τὸ μηδὲν καθυφεῖναι, τόγε ἐπ' αὐτῇ, πρὸς τὸ μὴ συνάπτειν μὲν τὸν μετίοντα ταύτην τῷ ἀγαθῷ, ἀπάγειν δὲ τῆς ἐργασίας τοῦ πονηροῦ. Δεύτερον δὲ καὶ δι' αὐτῆς ἐστι τῆς ἀποφάσεως οὐδὲν ἔλαττον συνιδεῖν, ἢ διὰ τῶν προτέρων τὰς νομικὰς τιμωμένας ἐντολάς. Τὸ γὰρ ἐκείνας μὲν τὸν Σωτῆρα μὴ ἐκβαλεῖν, ἐπὶ δὲ ταύταις καὶ τὰς ἰδίας ἐπαγαγεῖν, εἶτα τὸν τέλειον δι᾽ ἀμφοῖν ἀποτελεῖσθαι, δῆλον ἂν εἴη, ὡς κἀκείναις τῇ συνδρομῇ τε καὶ συνοικειώσει τῶν ἐν τῇ χάριτι τῆς τελειότητος ἀνακηρύττει μετασχεῖν. Οὐ γὰρ ἄν τις σώζων ὅλως σοῦ λογισμοῦ τὸ ἀξίωμα, ἂς ἀγαθάς τε ἀνεῖπεν ἡ ἀλήθεια καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν χειραγωγούς πάντας ἀποψηφιεῖται, εἰ καὶ προσέχουσιν αἱ τῆς χάριτος, μηδὲν πρὸς τὴν τελειότητα συντελεῖν. Τὸν τέλειον. Fortasse præstiterit legere τὸ τέλειον, sicut paulo ante noster dixerat τὸ τέ λειον προξενεῖ. 'Ανεΐπεν. Scriptum primum in codice erat ἂν εἶπεν, quod eadem manus recte correxe rat per ἀνεῖπεν.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. ΙΘ΄. Ἐμοὶ μὲν οὖν ταῦτα λογιζομένῳ, καὶ ὅσον ἔσχυσε κατὰ τοῦ γένους ὁ ἐχθρὸς, εἰς οἵαν τε κατηνέχθη πτῶσιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ πρὸς ὅσην ἀλλοτρίωσιν ἡ φύσις ἀπηνέχθη τοῦ πλάσαντος, ἀνθελομένη τοῦ Κτίστου τὸν πολέμιον ἐπιγράφεσθαι δεσπότην ἀναστρέφεται μὲν τὰ ἐντὸς, ταράσσεται δὲ τὰ σπλάγχνα, καὶ προπίπτει δάκρυα, καὶ τοὺς ἐλέγο χους οἱ θρῆνοι παρέρχονται. Ἀλλὰ τίς ἂν θρήνος ἐξαρκέσει τῷ πάθει; Οἶμαι γὰρ καὶ αὐτὸν τὸν Ἱερεμίαν, θρήνους, εἴ τις ἄλλος, εἰδότα συμπαρατείνειν παραπτώμασι, τὸ ἔλαττον ἐνταῦθα λαβόντα, καὶ τὴν συμπάθειαν ὅλην κενώσαντα ἀπελθεῖν. Τηλικού τον πρόκειται πτῶμα, καὶ τηλικαύτη κατέσχε τὸ ἀνθρώπινον πληγή. Ορα γάρ. οἴμοι, νῦν μὲν ὅπως συνηγόρους ἑαυτοὺς προχειρίζονται τοῦ ἐχθροῦ, νῦν δὲ οὐ συνηγόρους μόνον ἀλλὰ καὶ τῇ κακίᾳ ὑπερ· έχοντας καὶ παρευδοκιμοῦντας τὸν ἀρχέκακον και ὑποσπορέα τοῖς τοιούτοις. Καὶ παρελαύνοντες τοῖς ἀτόποις τὸν εἰσηγητήν, αἴσθησιν οὐκ ἐθέλουσι λαβεῖν. Τοῦ γὰρ Σωτῆρος ἡμῶν ἤδη τὴν αὐτοῦ θεότητα και ἰσχὺν παραδεικνύντος τοῖς θαύμασιν, ἐπεὶ τῶν ἄλλων νοσημάτων ἀπαλλάττων τὸ οἰκεῖον πλάσμα, οὐδὲ τὸ τῶν δαιμόνων στίφος εἴα διενοχλεῖν, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς τῆς αὐθεντίας ἀπήλαυνεν, οὐκ ἐτόλμησεν, ὅπερ πρότερον, ἀλαζονεύσασθαι ὁ ἐχθρὸς, καὶ ἑαυτοῦ εἶναι, ἐξ οὗ ἐδιώκετο, ἀντειπεῖν. Αλλ' ἔμα τε ὁ Κτίστης εὐσπλάγχνῳ τῷ κτίσματι προσέβλεψεν ὄμματι, καὶ ὁ λεγεὼν ἐδραπέτευε, καὶ οὐκ ἐξ ὧν φεύγει μόνον τοῦ ἀλλοτρίου διώκεσθαι, καὶ ἄκων ἔργοις ἐπιμαρτόρεται, ἀλλ᾽ ὅτι μηδὲ τῶν χοίρων φύσις ὑπὸ τὴν πονηράν ἐστι πλάσιν καὶ ἀρχὴν λαμ- " πρότερον ἀνομολογεῖ. Αἰτοῦσι γὰρ οἱ τῆς πονηρίας τὸν κοινὸν Κτίστην καὶ Δημιουργὸν ἄδειαν αὐτοῖς παρασχεῖν, κἂν γοῦν ἐν ἐκείνοις εἰσελθεῖν. Ὁ δὲ ἄρα πάντα ἐν σοφίᾳ ποιῶν, οὐκ ἐκείνοις, ὡς ἔοικε, χαριζόμενος, ἀλλ᾽ ἣν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἔχθραν ἔχουσι καὶ μιαιφονίαν ἐνδείξασθαι παραχωρῶν, ἀλλὰ μὴν καὶ τῆς ἀτόπου ταύτης νόσου, οἷόν τινα θεραπείαν προκατασκευαζόμενος τήν τε αἴτησιν αὐτῶν ἀφῆκε προελθεῖν, καὶ τὴν αὐτῶν ὁρμὴν και γνώμην εἰς θρίαμβον ἐξελθεῖν. Ορᾶς πῶς ὁ τῶν δαιμόνων λεγεών οὐ λόγοις ἀλλ᾽ ἀνάγκῃ πιεζόμενος τοὺς χοίρους ἀνομολογεῖ ἔργα εἶναι τοῦ ἐν τῇ σαρκὶ κρυπτομένου ἀληθινοῦ Θεοῦ; Εἶτα ὁ ἐχθρὸς πρότερον καταψευδόμενος καὶ λέγων· Ταῦτα πάντα ἐμά esse veri Dei, sub carne occultati? Deinde hostis, ἐστι, καὶ ἐὰν πεσὼν προσκυνήσης XIX. Mihi vero hac ita argumentanti, et, quantum hostis contra homines valuerit, in quantamque perniciem præcipites illi acti sint, quam item procul natura a Conditore aversa sit, postquam adversarium loco Conditoris ut dominum suum elegit, exponenti, interiora invertuntur, vieceraque commoventur, lacrymæ ex oculis cadunt, et querela argumenta superant. Sed quæ tandem lamentatio affectum satis exprimat? Ipsum enim Jeremiam, qui certe, si quis alius, threnos delictis pares concinnare valuit, hic inferiorem fore, et omni commiseratione profusa negotium relicturum esse crediderim. Tam gravis ob oculos nobis versatur lapsus, et tantum genus humanum vulnus accepit. Vide enim quomodo nunc quidem, proh dolor! se hostis administros sistant, nunc vero non administros modo, sed et ut tales, qui malitia ac factis hujus modi ipsum ab origine malum et mali satorem superant ac vincunt, et ne sic quidem quamvis magistrum insolentia sua prætervehantur, mali sensu afficiuntur. Cum enim Servator noster divinitatem suam et potentiam miraculis jam declarasset, idem non solum aliis morbis creaturam suam liberavit, sed nec permisit, ut eadem. a dæmonum caterva turbaretur, atque adeo cum auctoritate multa eam propulsavit, non sane tunc, ut antea, ausus est superbire hostis, suumque id, quo impetebatur, esse dixit. Sed simul ac Creator creaturam suam oculo miserante aspexit, legio dæmonum aufugit 10*, neque solum eo ipso, quod fugit, ab alieno se peti re ipsa, etiam invitus, testatur, sed et, quod nec porcorum natura malo conditori et principio subjecta sit, clarissime profitetur. Mali enim isti a communi Conditore et Creatore expetunt sibi facultatem vel in porcos ingrediendi. Qui vero omnia sapienter faciebat, certe non illis, ut videtur, gratifcaturus, sed potius ostensurus, quam adversus homines inimicitiam foveant, cædemque spirent, imo vero et medicinam quamdam contra insolentem hunc morbum paraturus, petitionem eorum omni ex parte ratam esse, eorumque impetum et voluntatem triumphi loco inservire jubebal. Videsne, quomodo legio damonum non verbis sed factis, neque sponte sua, sed necessitate coacta, profiteatur, porcos opera μοι, δώσω σοι αὐτὰ· οὗτος τότε ἀγνοῶν μὲν, ὅτι Θεὸς ἦν, ᾧ τὴν πεῖραν προσήγε, καταλαζονευόμενος δὲ, ὡς τὰ ἐπίγειά ἐστιν αὐτοῦ, τῆς θεϊκῆς ἤδη δόξης διά τῶν θαυμάτων ἀπαστραπτούσης, ἔδεισέ τε ὁ ἀναιδής, καὶ τῆς ἀλαζονείας ἀπέστη· καὶ ὁμολογεῖ δι᾿ ἔργων μηδὲ τὴν ἐπὶ τοῖς χοίροις ἔχειν ἐξουσίαν, μὴ ὅτι γε πλάσιν. 100 Maro. V, 9. 11 Matth. vi, 9. qui primum mentitus erat dicens: Hæc omnia mea sunt, et, si procidens adoraveris me, ea tibi dabo 11 is, inquam, quidem ignorans, Deum esse eum, in quem tentationem moliretur, atque adeo terrestria sua esse gloriatus, nunc, quando divine gloria per miracula eluxisset, timuit sibi impudens, et ab arrogantia abstinuit: atque sic opere ipso fatetur, se nec potestatem quidem in porcos habere, nedum 608 creasse. Ταράσσεται. Ita scripsi pro παράσσεται, quod est in ms.

XX. Tu vero, a homo, expergiscere: nondumne Dominum tuum agnoscere cupis, sed adhuc corpus tuum creaturam Mali appellas? Is, cujus agebas patronum, timore correptus, deponit mendacium, tu vero in patrocinio pergis? Ille opere ipso clamat, quod nec porcorum sit dominus, tu vero eum luum facis dominum? Is nondum perfecte Dominum agnoscens, neque enim crux adhucerat fixa, neque sol tenebris obduxerat lucem, neque terram, per naturam alioquin quietam, mirabilis corripuerat tremor, neque conclavia inferorum locorum evacuata adhuc erant, neque resurrectio cognita: et vel sic,cum nihil horum adesset, Jatro, a veritate substantiali sibi metuens, a potestate, quam antea sibi ipsi affinxerat, se ipsum etiam invitus revocat. Veritas enim mendacem ita coercebat, ut cum antea regna omnia sua esse gloriaretur, opere ipso ne in porcos quidem, nedum in quidquam aliud, potestatem se habere clamaret. Tu vero post crucem perlatam, post spoliatum infernum, post factam resurrectionem, post triumphalos principatus et potestates tenebrarum, post datam tibi facultatem, omnem hostis, si velis, potestatem eludendi; tu, inquam, teipsum adhuc ferre potes, quando te alius, ne dicam tu temetipsum, obnoxium et creaturam Mali appellat? Quis vero non vel hinc facile perspexerit, quod, qui sub lege prophets erant et legati, quosque Jerusalem, ceu stupidissimorum Judæorum cœtus prodit, lapidans et occidens non ferebat, illi omnino a bono principio inspirati et missi sint, atque inde originem duxerint, unde omnia ista profluxerant, nempe ab ipso Domino nostro Jesu Christo, veritatis fonte? Is enim miseram clamat esse Jerusalem ob ea, quibus facta sit obnoxia. Non vero miseram diceret Bonitas ipsa eam urbem, quæ lapidaret aut occideret pravitatis amatores aut ejusdem legatos: Jerusalem enim, inquit, Jerusalem, quæ occidis prophetas, et lapidas missos ad eam 12. Et postea: Quoties volui congregare filios tuos, quomodo gallina pullos suos, vos autem noluistis 18. Hoc est: Quoties volui ex commiseratione eos ad me recipere, et pœnæ subtrahere, quæ vos pro cæde prophetarum et pro ludibrio, in leges vobis datas probato, manebat, pretereaque ea gratia donare, ut praesenti in hac vita felicitate frui possitis? At enimvero, quam tyrannidem insipidi ipsi vobis constituistis, ea non solum non permisit ad conversionem ullo modo, quam tamen tanta et talis benevolentia offerebat, et ad eam amplectendam cohortabatur, respicere, sed et ut prioribus similia addatis, impellit. Et quid dico similia? Imo longe pejora, quibus providentiam meam ethumanitatem a vobis 18 Matth. XXIII, 37. 18 ibid. 38. η δ Κ΄. Καὶ σὺ, ἄνθρωπε, ἀνάνηψον, οὔπω θέλεις ἐπιο γνῶναι τὸν σεαυτοῦ Δεσπότην, ἀλλ' ἔτι τὸ σὸν σῶμα πλάσμα λέγεις τοῦ Πονηροῦ; Ὁ συνηγορούμενος, φόβῳ συσχεθείς, τὰ ψεῦδος ἀπέθετο, καὶ σὺ τὴν συνηγορίαν ἔτι συγκροτεῖς; Ἐκεῖνος τοῖς ἔργοις ἀναδοᾷ, ὡς οὐδὲ τῶν χοίρων κύριός ἐστι, καὶ σὺ σεαυτοῦ κύριον ποιεῖς; Ἐκεῖνος οὔπω τελείως τὸν Δεσπότην ἐπιγνούς οὔπω γὰρ ἦν ὁ σταυρός πηγείς, οὐδ᾽ ὁ ἥλιος σκότῳ καλυψάμενος τὸ φῶς, οὐδὲ τὴν γῆν ἀντὶ τῆς κατὰ φύσιν ἠρεμίας ὁ παρά δοξος είχε τρόμος, οὐδὲ τὰ τοῦ ᾅδου ἐκεκένωτο ταμεῖα, οὐδὲ ἡ ἀνάστασις ἐγινώσκετο. 'Αλλ᾽ οὖν καὶ μηδενὸς ἔτι τούτων παρόντος ὁ λῃστῆς τὴν ἐνυπόστατον δεδιὼς ἀλήθειαν, ἢν αὐτῷ προανεπλάσατο ἐξουσίαν, ταύτης ἑαυτὸν καὶ ἄκων απάγει. Ἐβιάζετο γὰρ ἡ ἀλήθεια τὸν ψεύστην· καὶ μηδὲ τῶν χοίρων, μὴ ὅτι τινὸς ἄλλου, ὁ τὰς βασιλείας πάσας ἑαυτοῦ τερατευόμενος εἶναι μηδ' αὐτῶν ἔχειν τὴν κυριότητα τοῖς πράγμασιν ἀνακράζει. Καὶ σὺ μετὰ τὸν σταυρὸν, μετὰ τὸ σκυ λευθῆναι τὸν ᾅδην, μετὰ τὴν ἀνάστασιν, μετὰ τὸ παραδειγματισθῆναι τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας τοῦ σκότους, μετὰ τὸ λαβεῖν σε τὴν ἐξουσίαν, ἂν ἄρα βούλῃ, κατὰ πάσης τῆς δυνάμεως τοῦ ἐχθροῦ, ἔτι σεαυτὸν ἀνέχῃ, εἴ τις σε ἄλλος ὑπεξούσιον καὶ πλάσμα λέγει τοῦ πονηροῦ, μὴ ὅτι γε σὺ σεαυτόν; Τίς δ᾽ οὐχὶ κἀντεῦθεν ῥᾷστα συνίδοι, ὡς οἱ διὰ τοῦ νόμου προφῆται καὶ ἀπεσταλμένοι, οὓς ἡ Ἱερουσαλήμ, ὃ νῦν δηλοῖ τῶν ἀγνωμονεστέρων Ἰουδαίων τὸ σύστημα, λιθοβολοῦσά τε καὶ ἀποκτιννῦσα οὐκ ἀνίει, οὗτοι δὴ τῆς ἀγαθῆς ὑπῆρχον ἐπιπνοίας τε καὶ ἀποστολῆς, καὶ δὴ καὶ τὴν δημιουργίαν ἕλκοντες ἐκεῖθεν: Πόθεν καί τίς ἡ παράστασις αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ἡ τῆς ἀληθείας πηγή. Ταλανίζων γὰρ τὴν Ἱερουσαλήμ, οἷς ἐν τούτοις ὑπηνέχθη, οὐκ ἂν δὲ ταλανίσειεν ἡ ἀγαθότης τὴν λιθοβολοῦσαν καὶ ἀποκτενοῦσαν τοὺς ἐραστὰς τῆς πονηρίας, ἢ τοὺς ὑπ᾽ αὐτῆς ἀπεσταλμένους. Ἱερουσαλήμ γάρ, φησίν, Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτείνασα τους προφήτας, καὶ λιθοβολοῦσα τοὺς ἀπεσταλμένους πρὸς αὐτήν. Εἶτα· Ποσάκις ἠθέλησα επισυνάξαι τὰ τέχνα σου, ὃν τρόπον ὄρνις τὰ νοσσία ἑαυτῆς, καὶ οὐκ ἡθελήσατε. 'Αντὶ τοῦ· Ποσάκις ἡθέλησα διὰ συγ γνώμης ἀναλαβεῖν ὑμᾶς, καὶ τῆς δίκης ἐξαρπάσαι, ἥτις ἀντὶ τῶν προφητικῶν αἱμάτων καὶ οἷς τῶν δε δομένων ὑμῖν κατορχεῖσθε νόμων, ἀπέκειτο, εὐδαι μονίας τε συνόντας ἀλλήλοις τῆς κατὰ τὸν βίον ἀπολαύειν, χάριν παρασχεῖν. Ἀλλ᾿ ἣν αὐτοί γε καθ᾽ ἑαυτῶν τῆς ἀπονίας τυραννίδα προεστήσασθε, οὐ μόνον οὐδὲν πρὸς ἐπιστροφὴν ἀφορῶν ὑμᾶς παρ εσκεύασε καίτοι τοσαύτης καὶ τηλικαύτης τῆς εὐμε νείας ταύτην ὑμῖν προτεινούσης, καὶ πρὸς αὐτὴν ἐπιστρέφεσθαι παρακαλούσης, ἀλλὰ καὶ καθ᾿ ἑκάστην παραθρασύνει προστιθέναι τὰ ὅμοια. Καὶ τί Ἐπιγνούς. Ita fert variorum Patrum sententia malum dæmonem Christum, ut Deum et Servatorem mundi, sub nativitatem aut initium præconii ejus non cognovisse. Vide testimonia eorum collecta a Dionysio Petavio in Dogmatibus theologicis, tomo III, lib. 1, c. 8, p. 27. Παραθρασύνει. Sic putavi scribendum pro παραθρασύνη, quod erat in m,

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. λέγω τὰ ὅμοια; ᾿Αλλὰ μὴ τὰ πολὺ χαλεπώτερα, δι' ὧν ὑμεῖς τὴν ἐμὴν πρόνοιαν καὶ φιλανθρωπίαν ἑαυτῶν ἐπεσκευάσασθε. Διὸ καὶ ὁ καιρὸς ὑμῖν ἀπαιτεῖσθαι παρέστηκε τὰ ἐπίχειρα, τὴν τε ἀπ' ἀλλή λων καταδικάζων διασποράν, καὶ οὐ τὴν διασποράν μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν πόλιν αὐτοῖς θεμελίοις καταστρέφων, καὶ ἐρημίᾳ παραδιδούς. Εἰ οὖν κατὰ τῶν προφητικῶν αἱμάτων ἡ τόλμα καὶ τῶν ἀπο εσταλμένων ὁ φόνος εἰς ταλανισμὸν μὲν ἀπάγει τοὺς Ἰουδαίους, προοίμιον δὲ γίνεται τῆς ἐσχάτης αὐτῶν ἀπωλείας, πῶς οὐχὶ τὴν ἴσην δίκην ἵνα μὴ λέγω τὴν μείζονα, οἱ θερμοῖ μὲν τῶν Ἰουδαίων μιμηταὶ καὶ ὑπερβαλέσθαι δὲ φιλονεικήσαντες αὐτοὺς, οὐκ αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτῶν ἐπάγουσί τε καὶ ἄφυκτον ταύτην και τασκευάζουσι περιφανῶς. Οἱ γὰρ πονηρᾶς δημιουρ γίας, ων ἔκδικος ἡμῖν ὁ Σωτὴρ, τούτους δυσφημοῦντες προελθεῖν, πολλῷ χαλεπώτερον τολμῶσι τῶν ἀνελόντων αὐτοὺς. Οἱ μὲν γὰρ κατὰ σωμάτῶν ἅπαξ ἀφῆκαν τὴν πληγὴν, οἱ δὲ τὴν πονηρίαν αὐτοῖς φύσει συγκατασκευάζοντες, ἀΐδιον ἐναφιεῖσι τὴν ἀνίατον καὶ ἀνυπόστατον πληγὴν, μετὰ τὸ καὶ τοὺς ἀνελόντας αὐτοὺς ἀντὶ τῆς τιμωρίας ἐπάθλοις κοσμεῖν, δι' ὧν μὲν τῆς σωματικῆς ἐκείνης σφαγῆς ἀρχηγοὺς τῇ γνώμῃ παριστῶσιν ἑαυτούς. Καὶ οὐ ταῦτα μόνον, καὶ τοι τηλικαύτα ὄντα, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τῶν σωμάτων ἀσελγείας ἐπὶ τὸν κοινὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργὸν ἀναφέρειν οὐ φρίττουσιν τὴν ἀσέλγειαν. Οἷς γὰρ, ὧν ἐστιν ἔκδικος, κακίας λέγουσιν ἔργα καὶ θεραπευτάς, τούτοις τὴν ὕβριν, ἀλκ᾽ οὐκ ἂν ὀνομάσαιμι, συνεξυβρίζουσι καὶ τὸν ἐκδικητήν. ipsis propulsatis. Propterea et tempus vos exspectare jubet pœnas promeritas, quod non solum dispersionem a vobis invicem irrogabit, sed et ipsam urbem funditus evertet, et desertam reddet. Si igitur audax in prophetarum sanguinem facinus et missorum cædes Judæos in miseriam conjicit, atque initium facit extremæ ipsorum calamitatis, quomodo non idem judicium, ne dicam gravius, strenui Judæorum imitatores, imo eosdem ut superent, adnitentes, ipsi illi in se transferunt, idque manifeste inevitabile reddunt? Qui enim eos, quorum ultorem Servator se nobis sistit, a malo principio proficisci calumniantur, illi graviora audent istis, qui eos ex vita sustulerunt. Illi enim semel corporibus manus intulerunt, at, qui malitiam natura ipsis insitam nugantur, per petuo illis plagas inferunt insanabiles ei intolerabiles, siquidem et occisores eorum pro pœnæ præmiis ornant, atque sic quoad mentem et animi sententiam cædis hujus corporeæ duces se probant. Quæ quamvis gravia sint, ne sic quidem illis sufficiunt, qui potius petulantiam suam a corporibus ad communem Dominum et Conditorem convertere non verentur. Quando enim eos, quorum ultor est, malitiæ opera et ministros esse dicunt, tum injuria, vix ausim dicere, ipsum quoque vindicem eorum afficiunt. XXI. Quod vero prophetarum chorus et Moses in sacris oraculis, quæ ediderunt, ut opus Dei et ministri Boni comparuerunt, atque ea, quorum pronuntii appellari merebantur, ab afflatu et providentia divina profecta erant, et talia omnino, quibus eo tempore in auribus hominum nihil sapientius, verius nihil, aut ad salutem parandam aptius, vel ad docendum melius fuerit, ipse iterum Veteris et Novi Testamenti Dominus demonstrat. Operibug enim prophetis eam veritatis fidem fecit, eosque in tantam gloriam et dignitatem evexit, ut ostendat, eas non solum mirabilia opera sua prædixisse, aut, crucem et mortem, quam perpessurus, genusque nostrum ita redempturus sit; aut fel et aceΚΑ΄. Ὅτι δὲ τῶν προφητῶν ὁ χορὸς, καὶ αἷς ἱερολογίαις Μωσῆς ὑπηρετήσατο, αὐτοί τε Θεοῦ πε φήνασι τοῦ ἀγαθοῦ καὶ πλάσμα καὶ λατρευταὶ καὶ ὧν ὁποφῆται χρηματίσαι χάριν ἔλαβον, ἐπιπνοίας ἦν ταῦτα καὶ προνοίας ἀγαθουργοῦ, καὶ οὐδὲν ἦν πρός γε τὴν τότε τῶν ἀνθρώπων ἀκοὴν, οὔτε σοφώτερον, οὔτε ἀσφαλέστερον, ἀλλ᾽ οὔτε σωτηρίαν παρασχεῖν ἑτοιμότερον, οὐδὲ χειραγωγῆσαι βέλτιον, αὐτὸς πάλιν ἡμῖν ὁ καὶ τῆς παλαιᾶς καὶ τῆς νέας διαθήκης Δεν σπότης, παρέχει καὶ τὴν ἀπόδειξιν. Τοιαύτην γὰρ τοῖς προφήταις τοῖς αὐτοῦ παρέσχεν ἔργοις τὴν τῆς ἀληθείας ασφάλειαν, καὶ εἰς τοσαύτην τούτους δόξαν καὶ περιφάνειαν ὕψωσεν, ὥστε οὐ τὰ παράδοξα τῶν ἔργων μόνον τούτους ἐπιδείκνυσι προκαταγγείλαι καὶ ἀνειπεῖν, οὐδ᾽ ὅτι σταυρὸν καὶ θάνατον, οἷς – tum, quibus potandus sit, aut solis, passionem ὑποστήσεται σώσει τὸ γένος ἡμῶν· οὐδὲ χολὴν καὶ ὄξος, ὡς ποτισθήσεται· οὐδ᾽ ὅτι τὸ πάθος ὁ ἥλιος οὐ φέρων σκοτισθήσεται, οὐδ' ὅσα ἄλλα μετὰ τοῦ ὑπερφυοῦς καθέκαστον ἔσχε τὴν ἔκβασιν απαράτρεπτον· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὅτι ἐπὶ πῶλον ὄνου καθεδεῖται, καὶ τῶν δυσανασχετούντων τοὺς παῖδας ὑμνολόγους ἕξει. Οὐμενοῦν οὐδὲν τούτων ἀφῆκε μὴ κατὰ τοὺς ἐκείνων λόγους καὶ τὰς προφητείας προελθεῖν, καὶ ἑαυτὸν ἐπιδεῖξαι διαπραττόμενον. Καίγε τί προσο ἦχον ἦν, τὸν ἀναιρέτην τῆς κακίας, καὶ οὗ τῆς ἐπιδη hanc non ferentis, obscurationem; aut cætera omnia, quæ quidem singula, ut supernaturalia erant, eventum indeclinabilem sortiebantur; sed et quod super pullum asinæ sessurus, et indignantium filios laudatores habiturus sit. Horum, inquam, nihil reliquum fecit, quod non secundum sermones eorum et vaticinia perficeretur, seque id efficere testaretur. Jam vero quid decebat eum, qui malum sublaturus erat e medio, et cujus adventus potissimum ad tyrannidis abolitionem speVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Υποστήσεται. Excidisse hic videtur particula καὶ. Ως. Forte rectius legeris οἷς.

ctabat, cum nosset tum prædicta, tum eos, qui ea μίας τὸ μέγιστον ἡ τῆς τυραννίδος κατάλυσις, εἰδότα prædixerant? Utrum omnia illis contraria facere, si a contrario principio essent profecta, an potius operam dare ipsum decebat, ut omnia implerentur, nihilque eorum, quæ ipsi prædixerant, irritum relinquere? Atqui Christus adeo nihil eorum, quæ ii vaticinati erant, neglexit, ut sæpe, cum aliquid faceret, innueret, se ista facere, prout illi quidem præviderint, et prædixerint, operaque sua nullatenus ab iis abire, quæ ab istis erant prædicta. Adeo operæ pretium pulavit ostendere, eos esse veraces, magnamque in eo curam posuit, ut demonstraret, illos veri Dei et Patris veros esse prophetas et ministros. Et qui cum ratione conciliari posset, prophetas veritatis fontem constituere, aut opere ipso mirabilia eorum vaticinia confirmare et perficere, ac totum orbem fidei eorum testes oculatos sistere? Idem certe hoc est, ac si veritas ipsa doceret, principii hostilis hoc esse negotium, ut veritatem suggerat. Nota vero, Servatorem, pullo veclum, alia quoque subinnuere. Hoc scilicet omnium maxime manifestum est, quod prophetiam confirmare conetur. Sanctissimum enim hoc oraculum edicit: Hoc vero omne factum est, ut impleretur, quod enuntiatum est per Prophetam dicentem: Dicite filiæ Sion: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus: et sedens super asinam, et pullum subjugalis 14. Videsne, quomodo Servator mundi pullo insideat ad implendam et confirmandam prophetiam? Quæ enim, quæso, si ab hoc testimonio dando discesseris, alia causa adesse videtur, quæ, via adeo brevi exsistente, Jesum pullo insidere suaserit, qui sæpe et varias vias pedibus confecerat? Aut quam gloriam pullus attulit, dum portabat, ei, qui verbo virtutis suæ portal omnia? Quod vero regnum subjugale prædicavit, dum sustinebat vectum regem Israelis? Humilitatem enim et mansuetudinem si non magis, certe non minus testatam fecisset, si iter pedibus fecisset. Adeo ea, qua veteris erant testamenti, cum novo conjunxit: adeo et verbis et factis edocere perrexit, ex eadem bonitate et nova illa proficisci, quamvis inter cætera dogmata hoc ipsum gratia in primis urgeret. XXIII. Quid enim, cum in templum iret, num illud ad se non pertinere edixit, ceu apostatis videtur? aut num profanari id permisit, tanquam futurum tyrannidis a se destruendæ, delubrum et domicilium? Certe si ita statuendum fuisset, quod absit dicere initium omnino destructionis faciendum erat eo in loco, ubi ita hosti cultus exhiberetur. Atenimvero ille omnia alia agebat, opere ipso ho14 Matth. xx1, 4, 8. καὶ τὰ ποφητευθέντα, καὶ οἱ ταῦτα προεφήτευσαν, πότερον ἀπεναντίας ἐκείνων ἅπαντα πράττειν, εἴπερ ἦσαν ἐξ ἀντικειμένης ἀρχῆς, ἢ ζητεῖν πάντα πληρῶσαι, καὶ μηδὲν ἐᾶσαι διαπεσεῖν, ὧν ἐκείνοις ἐπῆλθεν εἰπεῖν. Ἀλλὰ μὴ τοσοῦτον ὤφθη, μηδὲν τῶν ἐκείνοις τεθεσπισμένων ὑπεριδών, ὡς καὶ πολλάκις ἐν τῷ πράττειν ἐπισημαίνεσθαι, καθώς προεῖδον ἐκεῖνοι, καὶ προαπήγγειλον οὕτω ποιεῖν, καὶ κατὰ μηδὲν τῶν ἐκείνοις κεχρησμῳδημένων ἀπαλλοτριοῦσθαι τὰ ἔργα αὐτοῦ. Οὕτω προὔργου τὸ ἀληθεύειν ἐκείνους ἐτίθετο, καὶ ὡς τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς παναληθεῖς ὑπῆρχον ὑποφῆται καὶ διάκονοι, πολλὴν τὴν πρόνοιαν ἐπεδείκνυτο. Καὶ πῶς ἂν ἔχοι λόγον, πη γάζειν τοὺς προφήτας, παρασκευάζειν τὴν ἀλήθειαν, *, τῶν κεχρησμῳδημένων αὐτοῖς παραδόξων ὄντων, πέρας τὰ ἔργα παρέχειν, καὶ τῆς ἐκείνων ἀληθείας τὴν οἰκουμένην πᾶσαν διὰ τῶν ὀμμάτων ποιεῖν μάρτυράς; Ο ταυτόν ἐστι τῆς μισούσης ἀρχῆς τὴν ἀλήθειαν ἐπιτήδευμα διδάσκειν εἶναι τὸ χορ ηγεῖν τὴν ἀλήθειαν. Ορα δὲ, καὶ ἄλλα μὲν αἰνιτ τόμενος ὁ Σωτὴρ τῷ πώλῳ ἔποχος ἦν. Τὸ δὲ μάλιστα ἐμφανὲς τὴν προφητείαν ἔστι λαβεῖν, ὅτι βεβαιῶν. Λέγει γὰρ τὰ λόγια τὰ σεπτά. Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονεν, ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· Εἴπατε τῇ θυγατρί Σιών· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι πραὺς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὄνον καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυγίου. Ὁρᾷς ὅπως ἐπ' ἐκβάσει τε καὶ βεβαιώσει τῆς προφητείας ὁ τοῦ κόσμου Σωτὴρ ἐπὶ τὸν πῶλον καθέζεται; Ἐπεὶ καὶ χωρὶς τῆς τοιαύτης μαρτυρίας, κατὰ γε τὸ φαινόμενον, τίς ἐτέρα χρεία παρήν κατεπείγουσα, συντόμου προκει μένης οὕτω τῆς ὁδοῦ, ἐποχεῖσθαι πώλῳ τὸν Ἰησοῦν, ὅς γε πολλάκις καὶ πολυπλασίους ποσὶ τοῖς αὐτοῦ διῆλθεν ὁδούς; Η ποίαν δόξαν ἀνῆπτε φήρων ὁ πῶς λος τῷ σύμπαντα φέροντι τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ. Τίνα δὲ καὶ βασιλείαν ἐκήρυττεν ὑποζύγιον, ἀνέχον οχούμενον τὸ βασιλέα τοῦ Ἰσραήλ; Τὸ γὰρ ταπεινὸν καὶ πρᾷον, ἵνα μὴ λέγω μάλλον, εἰ τὴν ὁδοι πορίαν ποσὶ βαδίζων διήνυεν, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἔλαττον παρεῖχεν ἐννοεῖν. Οὕτω τὰ τῆς παλαιᾶς τοῖς τῆς χάρ ριτος συνεβίβαζε, καὶ οὕτω διὰ τῆς αὐτῆς ἀγαθότης τος καινὰ καὶ ταῦτα προελθεῖν, εἰ καὶ τὸ μεῖζον ἡ χάρις εἶχε μετὰ τῶν ἄλλων σωτηρίων δογμάτων καὶ τοῦτο, καὶ λόγοις καὶ ἔργοις ἐκπαιδεύων οὐκ ἀφο Ο ίστατο. ΚΓ'. Τίμ ἱερῷ προεσελθὼν ἄρα ἀλλότριον ἀπὸ έφηνεν αὑτὸ, ὃν τρόπον ἡ ἀποστασία βούλεται, ἢ βεβηλοῦσθαι παρῆκεν, ὡς τῆς μελλούσης ὑπ' αὐτοῦ καθαιρεῖσθαι τυραννίδος ἀνάκτορον καὶ κατοι κητήριον ὂν, πολλοῦ γε καὶ δεῖ, καίτοιγε ἐχρῆν· ἀλλ᾽ ἵλεως εἴη Θεὸς, ἀφ᾽ οὗ μάλιστα τὴν θεραπείαν ἤδη προσφερομένην τῷ ἐχθρῷ, αὐτόθεν αὐτοῦ τε τῆς και ταλύσεως ποιεῖσθαι τὴν ἀρχήν. Ὁ δὲ τοὐναντίον Τίμ. Lacuna vestigium, in ms. expressa10, credere me jubet, scribendum fuisse τί μέν. 'Ανάκτορον. Vos hæc proprie quidem de Dioscurorum templo, tum vero generatim de reliquis omnibus usurpari a Græcis solet. Vide Ezechielem Spanhemium, ad hymnos Callimachi in Appolinem, v. 76.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. illud injuria affecit, sed eos, qui non satis reverenter id habuerant, ejicit et cum comminatione expellit, iram quoque, qua digni erant profanatores templi Patris sui, declaraturus, flagellum ex funiculis complicatum ipsis infert 15. Nec in hoc acquiescens mensas quoque nummulariorum, id est, eas quæ argentum permutationi aptum nummosque ferebant, insuper vero etiam sellas vendentium columbas aut boves, imo et oves, evertit. Atque hæc quidem non tantum fecit, et siluit; ipsa illa parrhesia quidem, sed per parabolas quasi enuntiavit, aut et hoc fecit, sed sine loquendi libertate. Imo aut non siluit, argumento est luculentissimo, Christum noluisse, ut quisquam eorum, qui malignitatem pro sapientia habent, aliam sibi occasionem prætexens, in illam facti causam referat? Ideo et faciebat ea, Patris sui templum a negligentia Judæorum immune et illibatum redditurus; et oraculum subjiciebat, cum auctoritate et libere causam reddens et comminationis, et iræ, et subversionis mensarum ac sellarum, quæ ad nundinationem spectabant. Domus enim mea, inquit, domus precationis vocabitur: vos vero eum fecistis speluncam latronum 46; ubi domum precationis et Dei domum templum et agnoscit et appellat illud, quod sub lege exstructum erat, idemque profanatum vindicat, eo quod et boni Patris erat, et suum ipsius, cum omnia, quæ Patris sunt, et sua sint. Et quam exigua, quæso, erat ista profanatio, mensa argentaria et numulariorum tabula profecta, in qua præmium pro pecudibus irrationalibus persolvebatur. Sed adeo ipse noverat templum tanto honore et reverentia dignum, ut ne minimum quidem ferre posset eorum, quæ quisquam infra honorem ipsi debitum auderet. Nunquid putas, Servatorem nostrum Jesum Christum, qui templum adeo in pretio habuit, atque eos, qui id quodammodo profanare aggressi erant, tanta ira dignos pronuntiavit, istos homines, qui non tantum profana quadam nundinatione id profanare ausi sunt, sed totum, quantum est, infando flagitio et incredibili scelere inquinarunt, impunitos dimissurum esse? Quomodo vel somnians hæc sibi persuadere ἅπαν ἐκτελεῖ δι᾽ ἔργων αὐτῶν ἐλέγχων τοὺς ἀσεβεῖς. mines impios castigaturus. Non solum enim nulla Οὐ γὰρ μόνον οὐδὲν οὐκ ἀφῆκεν ὑβριστικὸν, ἀλλὰ καὶ τοὺς μὴ λίαν τετιμηκότας ἐκβάλλει τε καὶ ἀπο ελαύνει σὺν ἀπειλῇ, καὶ τῆς ὀργῆς, ὅσης ἦσαν ἄξιοι βεβηλοῦντες τὸν οἶκον τοῦ πατρὸς αὐτῶν παριστῶν, φραγέλλιόν τε σχοινίων διαπλέκει, καὶ τοῦτο τούτοις ἐπανατείνεται, καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς τραπέζας τῶν κολλυβιστῶν, αὗται δ᾽ ἂν εἶεν, αἱ τὸ τῆς ἀλλαγῆς ἀργύριον καὶ τὰ κέρματα ἔφερον, ἐφ᾽ οἷς καὶ τὰς καθέδρας τῶν πωλούντων τὰς περιστερὰς ἢ τοὺς βοῦς· εἰ βούλει δὲ καὶ τὰ πρόβατα, καταστρέφει Καὶ οὐκ ἔπραξε μὲν ταῦτα· ἐσί γησε δέ. Η οὐκ ἐσίγησε μὲν, διὰ παραβολῆς δὲ ἐφθέγξατο· ἢ οὐ τοῦτο μὲν, οὐ σὺν παῤῥησίᾳ δέ. Καὶ τίς ἂν ἄλλος εἴη σαφέστερος λόγος, ἢ τῇ παῤῥησία κρατῶν, ἵνα μή τις καὶ τῶν κακουργεῖν σοφίαν ποιουμένων, ἀφορμὴν ἄλλην ἑαυτῷ διαπλαττόμενος εἰς ἐκείνην τῶν πεπραγμένων ἀνάπτῃ τὴν αἰτίαν· ἀλλ᾽ ἅμα τε εἰργάζετο ταῦτα τὸ πατρικὸν ἱερὸν τῆς τῶν Ἰουδαίων ὀλιγωρίας ἀποκαθαίρων καὶ ἀφαγνι ζόμενος. Καὶ χρησμόν επέφερε, λαμπρῶς καὶ σὺν παῤῥησία διδάσκων, καὶ τῆς ἀπειλῆς καὶ τῆς κατα στροφῆς τῶν τῆς ἐμπορίας τραπεζῶν καὶ καθεδρῶν τὴν αἰτίαν. Ὁ οἶκός μου γάρ, φησίν, οἶκος προσο ευχῆς κληθήσεται, ὑμεῖς δὲ αὐτὸν ἐποιήσατε σπήλαιον λῃστῶν· οἶκον προσευχῆς καὶ Θεοῦ οἶκον τὸν νομικὸν καὶ εἰδὼς καὶ ὀνομάζων ναόν. Καὶ ἐκδιτῶν αὐτὸν βεβηλούμενον, διότι τε τοῦ ἀγαθοῦ πατρὸς ἦν, καὶ διότι καὶ αὐτοῦ, εἴπερ ἅπαντα τὰ τοῦ Πατρός ἐστι καὶ αὐτοῦ. Καί τοι πόση τις ἡ βεβήλω σις ἦν ἀργυρίου ξύλον καὶ κερμάτων πίναξ, ἐν ᾧ τὸ τῶν ἀλόγων ζώων ἀντάλλαγμα κατεβάλλετο. Ἀλλ᾿ οὕτως ᾔδει τότε τοσαύτης ὄντα τιμῆς καὶ εὐλαβείας ἄξιον τὸν ναὸν, ὡς μηδὲ τὸ βραχύτατον ἀνέχεσθαι τῶν ἔξω πιπτόντων τῆς ὀφειλομένης αὐτῷ τιμῆς παραχωρεῖν τινα τολμῶν εἰς αὐτόν. Τί λέγεις; τὸν οὕτω τιμηθέντα ναὸν ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τοὺς ἐπιχειρήσαντας τρόπον τινά βε βηλούν, τηλικαύτης ἀποφήναντα ὀργῆς, ἄρα εἴη τοὺς οὐκ ἐπ᾿ ἐργασία μόνῃ κοινῇ βεβηλοῦν ἐπαρθέντας αὐτόν, ἀλλ᾽ ὅλον διόλου μύσους ἀῤῥήτου καὶ βδελυ ρίας ἀνυπερβλήτου πληροῦντας αὐτὸν, οὕτως ἀνευθύνους ἀφήκειν αὐτούς; Καὶ ποῦ ἂν εἴη τοῦτο λογι σμοῖς νηφόντων λαβεῖν δυνατόν; Εντεῦθεν δὲ ἂν ἴδοις οὐκ ἔλαττον ἢ διὰ προειρημένων, ὅσης τότε δό- poeset? Sed et hinc non minus, quam ex predictis ξης και τιμῆς ἄξιος ὁ Μωσῆς καὶ τὸ τῶν προφητῶν – intelligas, quo honore et cultu Moses, et beatissi μακάριον σύνταγμα, καὶ ὅτι σύμφωνος ὁ νόμος τῇ χάριτι. ΚΔ΄. Πληρώσας γὰρ τὴν οἰκονομίαν ὁ φιλάνθρω πως ἡμῶν καὶ ἀγαθὸς Θεὸς, καὶ τὴν νίκην ἤδη φέ μου κατά γε τοῦ θανάτου καὶ αὐτοῦ τοῦ προξενή- & Joen. 11, 15. 16 Matth. xx1, 13. η mus prophetarum cœtus habitus fuerit, quodque lex cum gratia concordet. XXIV. Cum enim Deus noster hominum amantissimus et optimus officio suo perfunctus esset,. victoriamque illustrem a morte, et eo, qui homini Φραγγέλλιον. Ita communem scriptionem Approbat noster, pro qua unus alterve codex, teste lillio, exhibet φραγγέλιον. Lege que de utraque scriptione attulit Ludolphus Kusterus, ad Aristophanis Acharnens, v. 720. Καταστρέφει. Ita videtur noster probare lectionem unius codicis Leicestriensis, qui habet κατέστρεψε pro vulgato ἀνέστρεψε, quod Lambertus Bos in Exercisal. philologicis in Novum Fædus cum ανέτρεψε permutilum cupiebat.

τὸν θάνατον σκυλεύσας ἀνέστη, καὶ τὸ σῶμα, ὅπερ τῆς ψυχῆς διέστη, πάλιν προσείληφε, καὶ τοῖς μὲν περὶ Κλεόπαν ὁδοποιοῦσι συνεπορεύετο, οἱ δὲ τὸν Δεσπότην οὐκ ἐγίνωσκον· ἐπιτιμᾷ μὲν αὐτοὺς τῆς ἀγνοίας, μᾶλλον δὲ τῆς ἀνοίας, καὶ τῆς περὶ τὴν πίσ στην βραδύτητος. Οὐκ ἄλλοθεν δὲ ἐπιτίμησιν, ἢ τὴν ἐπὶ γνῶσιν φέρει, καίτοι ῥᾷον ὃν χεῖράς τε δεῖξαι καὶ πόδας, ἃ τῶν ἤλων καὶ τῆς λόγχης ἔφερε τοὺς τύπους, καὶ τὰ σύμβολα, καὶ τῷ πάθει σαφῶς ἀνε δίδασκε τὸν πεπονθότα, ὥσπερ ὕστερον τοῖς τῶν μα θητῶν ἀμφιβάλλουσι δι᾽ αὐτῶν τὴν ἀπιστίαν διέλυσεν. Οὐ μὲν οὐδ᾽ ἀνέμνησεν, ὅτι πρὸ τοῦ πάθους συνών αὐτοῖς ταῦτα προεῖπεν, οὐδ᾽ οἷς θαυματουργῶν τῶν λόγων αὐτοῦ τὴν ἀλήθειαν συνεῖχε· καίτοι καὶ τοῦτο προσανέμνησεν, οἷς ὤφθη μετὰ ταῦτα. 'Αλλ' οὐδὲν τούτων αὐτοῖς προθεὶς, οὐδ᾽ ἀφ' ἑνὸς τῶν σωτηρίων παθῶν, οὔτε ἐπιπλήξας, οὔτε διδάξας, ἀλλ᾿ ὥσπερ μονονουχί δεικνὺς ἐφαμίλλους εἶναι πρὸς ἀληθείας παρ ράστασιν, καὶ φωτίζειν ἀνθρώπων διάνοιαν, τούς τε οἰκείους λόγους καὶ τὰ πάθη καὶ δὴ καὶ τὰς Μωσαϊκὰς καὶ προφητικὰς φωνάς· τοῖς μὲν δι' ὧν ἔδειξέ τε τὰ ἐπὶ τοῦ σώματος τῶν παθῶν ἵχνη, καὶ αὐτὸς προεθέσπιζεν, ἐβεβαίου τὴν ἀνάστασιν· τοὺς δὲ προς λαβόντας εἰς θέαν αὐτοῦ καταστῆναι, ἀπ᾿ οὐδενὸς τῶν εἰρημένων ἑαυτὸν ἀνακαλύπτων, οὐδ᾽ ὑποβάλο λῶν εἰς ἐπιτίμησιν, ἀπό γε τῶν προφητῶν καὶ τοῦ Μωσέως τό τε ἔγκλημα τούτοις ὑφαίνει, καὶ τὴν ἄγνοιαν αὐτῶν τῆς ψυχῆς, ἅμα καὶ τῶν ὀμμάτων ἀποσκευάζεται. Καὶ τόγε ἐξαίρετον εἰς ἰσχὺν καὶ ἀξίωμα, ἐν οἷς μὲν ἐχρήσατο πρὸς διδασκαλίαν καὶ ἔλεγχον τοῖς αὐτοῦ λόγοις καὶ παθήμασι καὶ τὴν Μωσαϊκὴν καὶ προφητικὴν μαρτυρίαν συνεφήρμοσεν· ἐν οἷς δὲ διὰ τῶν προφητικῶν καὶ Μωσαϊκῶν ῥημάτων τὰ πάθη καὶ τὴν δόξαν αὑτοῦ καὶ τὴν ἀνάστασιν ἀπεκάλυπτεν, ἠρκέσθη τούτοις, οὐδὲν ἐπιδεηθεὶς τῆς ἀπὸ τῶν ἄλλων βεβαιώσεως. Τοσοῦτον ᾔδει τῶν προ φητικῶν λογίων καὶ Μωσαϊκῶν τὸ τῆς ἀληθείας κρά τος καὶ τῆς ὠφελείας τὸ μέγεθος, οὐχ ὅτι ταῦτα ἐκείνων προήγεν, ἀλλ᾿ ὅτιπερ ἐπὶ τοσοῦτον ἐμεθ όδευε τοὺς ἐν τῷ νόμῳ χρησμούς συναπολαύειν τῆς τῶν ἐκβεβηκότων σεβασμιότητός τε καὶ δυνάμεως· τοῖς μὲν γὰρ ἤρχει χάρις ἡ οἴκοθεν, τοῖς δὲ προσέδει κόσμον ἀνάγειν εἰς τὴν ἐκείνων εὐγένειαν. 'Αλλ᾽ οὐ δέν ἐστιν οἷον αὐτῶν τῶν Δεσποτικῶν ῥημάτων ἀκού bus mortem conciliaverat, retulisset, postquam & σαντος τῷ γένει τὸν θάνατον λαμπράν ἐπειδὴ morte spoliata resurrexerat, et corpus antea ab anima sejunctum receperat, atque cum Cleophæ comitibus, qui Dominum non agnoscebant, versaretur 17; ipsos quidem ignorantia, vel potius imprudentia et circa res dei negligentiæ nomine reprehendit. Non alio vero nomine, quam quod ad scientiam pertinebat, reprehendit, quamvis in promptu esset, manus ostendere, et dextram et pedes, qui et clavorum et lanceæ vestigia et signa referebant, eumque, qui passus erat, ipsa illa perpessione demonstrabat: sicut et postea per ea incredulitatem a discipulis dubitantibus amoliebatur. Neque etiam in memoriam illis revocabat. quod ante passionem adhuc cum ipsis versatus ea prædixerit, nec memorabat quibus miraculis sermonum suorum veritatem comprobasset, quamvis et hoc illis, quibus deinde apparuit, recenseret. Sed nihil horum ipsis proponebat, nec ullum salutaris sum passionis momentum ipsis objiciebat, aut exponebat, sed ostensurus quasi, et suos sermones el passionem, et Mosaica ac prophetica oracula ad demonstrandam veritatem et illustrandas hominum mentes sufficere: aliis quidem, ostensis in corpore passionis suæ vestigiis, quæ ipse prædixerat, resurrectionem suam confirmavit; aliis vero, qui visionem ejus animo præceperant, nullo eorum, quæ dicta sunt, seipsum vel revelans, vel in objurgationem eorum utens, ex prophetis et Mose objurgationem nectit, eademque opera ignorantiam et mentis et oculorum ab iis amolitur. Quod vero ad vim ao dignitatem legis ostendendam multum facit, hino quidem ad doctrinam et confutationem sermonibus suis et passione usus est, assumpto in consortium Mosaico et prophetico testimonio; hinc vero propheticis et Mosaicis verbis passionem suam et gloriam et resurrectionem revelans, in illis penitus acquievit, quippe qui confirmatione aliunde petita non egebat. Adeo is perspectam habebat vim veritatis verborum propheticorum et Mosaicorum, magnamque eorum utilitatem, non quod hæc illis prætulerit, sed quod pro prudentia sua efficere vellet, ut oracula fruerentur reverentia et virtute earum rerum, quæ ante nuntiatæ nunc evenerant. Illis enim domestica venustas sufficiebat, his autem ad nobilitatem insitam decoris aliquid addi oportebat. ειν. Λέγει γάρ. Ὦ ἀνόητοι καὶ βραδεῖς τῇ καρδίᾳ Sed nihil vetat, quominus ipsa Domini verba audiamus. Dicit enim: 0 imprudentes et pigri corde ad credendum iis, quæ locuti sunt prophetæ 18. Audisne, quomodo objurgationem per prophetas inferat? Et postea: Nonne hæc oportebat pati Christum, et sic ingredi in gloriam suam 19? Ita prophelæ gloriam Servatoris annuntiant: tu vero eos ad extremam ignominiam deturbas. Et is quidem, facto a Mose et 15. 19 ibid. 16. 47 Luc. XXIV, 18. 18 Luc. Σχιν, τοῦ πιστεύειν ἐπὶ πάσιν, οἷς ἐλάλησαν οἱ προφῆ ται. Ακούεις, πῶς τὴν ἐπιτίμησιν διὰ τῶν προφητῶν ἐπάγει; Εἶτα· Οὐχὶ ταῦτα ἔδει παθεῖν τὸν Χριστὸν, καὶ εἰσελθεῖν εἰς τὴν δόξαν αὐτοῦ; Τὴν δόξαν οἱ προφῆται τοῦ Σωτῆρος κηρύττουσι· καὶ σὺ πρὸς τὴν ἐσχάτην αὐτοὺς, μᾶλλον δὲ κἀκείνων, ἀπελαύνεις ἀτιμίαν. Καὶ ἀρξάμενος ἀπό Μωσέως καὶ πάντων τῶν προφητῶν, διερμήνευεν αὐτοῖς ἐν πάσαις ταῖς Λαμπράν. Sic lego pro λαμπρόν, quod erat in ms. Præstat enim, vocem hano referre ad νίκην quam ad θάνατον.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. quæ ad se pertineant, exposuit. Ita Servator noster prophetas profletur esse interpretes operum per quæ nos a tyrannide liberavit: tu vero eos non vereris facere ministros tyrannidis. Aut num forte tu temetipsum non hoc solum, sed et alio modo tanta amentia et stupore implevisti, ut ne quidem sentias, quod contraria et sentias et dicas. Nunc enim animum illum excelsum, Assyrium monarcham et dominum universi, contra Deum pugnans, præ aliis evehis: nunc vero vel inscius non permittis ipsi potestatem sibi ipsi dominandi et ratione utendi, sed nugas agere et incredibiliter desipere jubes. Quantæ enim, quæso,dementiæ esset, servos Γραφαῖς τὰ περὶ ἑαυτοῦ. Ὁ Λυτρωτὴς ἡμῶν ἑρμη- omnibus prophelis initio, ex omnibus Scripluris ea, νευτὰς τῶν ἔργων δι' ὧν ἡμᾶς ἐλυτρώσατο τῆς τυ ραννίδος, τοὺς προφήτας ανομολογεῖ· καὶ σὺ τῆς τυραννίδος ὑπηρέτας οὐ φρίττεις ποιεῖν; Η σύγε σεαυτὸν οὐ ταύτῃ μόνον, ἀλλ᾽ ἅμα καὶ τρόπον ἄλλον τοσαύτης ἀνοίας καὶ παραπληξίας ἐνέπλησας, ὥστε μηδ' αἴσθησιν ἔχειν, μηδ᾽ ἐν ᾧ νὰ ἐναντιώτατα καὶ φρονῶν καὶ λέγων ἁλίσκῃ. Νῦν μὲν γὰρ τὸν νοῦν τὸν μέγαν, τὸν ᾿Ασσύριον αὐτοκράτορα καὶ κύριον τοῦ παντὸς θεομαχῶν προκαθίζεις· νῦν δὲ λανθάνεις αὐτὸν, οὐδὲ ἑαυτοῦ κατεξουσιάζοντα ποθὲν οὐδὲ τῶν λογισμῶν κυριεύειν, ἀλλ᾽ εἰς λῆρον μακρὸν καὶ παραφροσύνην ἀνυπέρβλητον ἐκπέμπεις. Τὸ γὰρ τοὺς αὐτοῦ θεράποντας καὶ λατρευτὰς εὐμενεῖς δὲ ἡμῖν εἴησαν οἱ προφῆται, ὑπὲρ αὐτῶν γὰρ ἡ κατ᾽ αὐ- suos et cultores (indulgeant nobis hæc prophetæ, τών μνημονεύεται ὕβρις), τό γοῦν τούτους ἐπιπνεῖν τε καὶ χειροτονεῖν, ὥστε τῆς τυραννίδος αὐτοῦ τὴν κατάλυσιν ὑποτίθεσθαι καὶ προανακηρύττειν, ἀλλὰ καὶ τὸν τρόπον τῆς καταλύσεως οὕτω λεπτομερῶς τε καὶ περιφανῶς ἀποσαλπίζειν, καὶ οὐκ ἀποσαλπίζειν μόνον, ὧν οὐδὲν οὐδ᾽ ὁ λῃστὴς αὐτὸς ἐγνώκει, ἀλλὰ καὶ μετὰ πάσης σπουδῆς μηχανασθαί τι καὶ κατασκευάζειν· πόσης οὐκ ἂν εἴη ταῦτα παρανοίας; Τίνος δὲ διανοίας, τὴν ἔμφυτον κίνησιν, κἄν γοῦν ἐπ' ἐχάτοις ίχνεσιν, διασωζούσης; Μάλλον δὲ, εἰ βούλει, οἷς μὲν αὐτὸν τὰ ἀπόβ ῥητα καὶ ὑπερφυῆ προειδέναι λέγεις, καὶ ἃ μόνῳ ἦν τῷ ἀληθινῷ Θεῷ ἐγνωσμένα τε καὶ προσ ωρισμένα, φεῦ τῆς ἀτοπίας! σοφίαν αὐτῷ τὸν ἀνυπέρο βλητον καὶ σύνεσιν ἄφατον χαρίζῃ· οἷς δὲ τὴν αὐτοῦ κατάλυσιν συνεργάζεσθαι καὶ θριαμβεύειν οὐδὲν τῶν παραπαιόντων καὶ ἐξεστηκότων, ὃν τοῖς χείλεσιν ἔθου Θεόν, κατ' οὐδὲν ἐᾷς παραλλάττειν. ΚΕ΄. Τοιοῦτοι τῶν σῶν δογμάτων οἱ καρποί, τοιαῦτα τῶν ὑπὲρ τῆς πονηρίας σπουδασμάτων τὰ ἐπίχειρα, μᾶλλον δὲ πρὸς τὸν αὐτόθεν ὄγκον τῆς στῆς βλακφημίας καὶ τῆς ἀπαρχῆς τῶν σῶν ζιζανίων σπορᾶς. Καὶ ταῦτα μικρά. Ἐκεῖνο δὲ τῶν Σαδδουκαίων οἱ ἀναισθητότεροι οὐ γὰρ ἂν φαίην, άσεβέστεροι· μείζων γὰρ αὐτῶν ἐστιν ἡ ἀποστασία, τῆς πρὸς τὰ χείρω συγκρίσεως), ἀλλ᾽ οὖν ἐκεῖνο πῶς οὐ δυσωποῦνται οἱ πρὸς πᾶσαν θείαν καὶ ἀπειλὴν καὶ ὀργὴν καὶ χάριν καὶ εὐεργεσίας ἀπόλαυσιν ἀδυσώ πητοι, ὃ τοῖς νενοσηκόσι Σαδδουκαίοις νεκρῶν μὴ εἶ και ἀνάστασιν, πειράζειν ἐπιχειρήσασι τὸν ἀπείραστον, αὐτὸς ἀνεφθέγξατο. Περὶ δὲ τῆς ἀναστάσεως τῶν νεκρῶν οὐκ ἀνέγνωτε τὸ ῥηθὲν ὑμῖν ὑπὸ τοῦ Κυρίου λέγοντος· Ἐγὼ εἰμι ὁ Θεὸς ᾽Αβραὰμ, καὶ ὁ Θεὸς Ἰσαὰκ, καὶ ὁ Θεὸς Ἰακώβ· οὐκ ἔστιν quando in ipsorum commodum et defensionem injuriam in ipsos effusam memoramus, afflare et parare, ut tyrannidis suæ destructionem proponant et prænuntient, imo et modum destructionis tam clare et accurate ebuccinent, neque ebuccinent modo ea, quorum ipse latro ignarus erat, sed et omni studio promoveant et provehant? Quantæ hæc, inquam, essent dementiæ, cum vicissim prudentiæ sit, naturalem impetum, etiam in extremis gradibus consistentem, conservare. Vel si alia id ratione cognoscere mavis, ei, quem recondita et supernaturalia præscire dicis, atque ea, quæ soli vero Deo cognita ac prædefinita erant, infinitam ef inenarrabilem sapientiam, vah imprudentiam | tribuis, quem ipsum tamen, dum eum suam perniciem promovisse ais, nihil eorum quæ insani et deliri suscipere possint, quamvis Deum labiis facias, prætermittere pateris. XXV. Atque isti sunt dogmatum tuorum fructus, hæc sunt studii in malitiam probati; vel potius blasphemiæ tum primitiarumque zizaniorum, quæ in te sparsa sunt, præmia. Sed illa quidem exigua sunt. Nunquid vero homines Sadducæis stupidiores (neque enim dixerim, magis impios, major enim est eorum defectio, quam ut pejoribus conferri possit ), nunquid, inquam, pudore non suffunduntur homines, qui nec omnibus Dei minis, nec ira, nec gratia, nec beneficentiæ ejus fructu moventur, eo Servatoris dicto non perculsi quo, in Sadducæos, resurrectionem mortuorum negare, et eum, qui tentari non potest, tentare sustinentes, usus est. De resurrectione vero mortuorum nonne legistis, quod vobis dictum est a Domino dicente: Ego sum Deus Abrahami, et Deus Isaaci, et Deus Jacobi: non igitur Deus morVARIE LECTIONES ET NOTÆ. Τὸν νοῦν. Νον μέγαν appellat Satanam, qui fastu elatus, nil nisi excelsa cogitabat. Angeli alioquin vec appellantur tum ab aliis, tum a Dionysio Areopagita, lib. 1. De coelesti hierarchia, cap. 1, p. 4. Τον Ασσύριον αὐτοκράτορα. Alludit procul dubio Noster ad Isa. Σιν, 12, ubi secundum sensum litteralem sermo est de rege Babyloniæ, quem vero Patrum permulti mystice accomodant et interpretantur de diabolo, insolentia fastus de dignitate sua PATROL. GR. CII. deturbato. Ita inter cæteros, Tutus Bostrensis lib. 1 Adversus Manichæos. Aliorum Patrum loca habes apud Dionys. Petavium, in Dogmatibus theologicis, tom. III, lib. 1, c. 94; et Julium Bartoloccium, t. I Bibliothecæ magnæ rabbin., p. 287 seqq., qui et Judæorum in eamdem sententiam interpretationes producit. Κατ' αὐτῶν. Ita scripsi pro κατ' αὐτόν, quod erat in ms. Sermo scilicet hic est de prophetis, in quos calumniis suis injurii erunt Pauliciani

tuorum Deus, sed viventium 20. Quid enim quisquam οὖν ὁ Θεὸς νεκρῶν Θεὸς, ἀλλὰ ζώντων. Τί γὰρ hoc oraculo invenerit efficacius, aut ad audaciam hostium Dei destruendam aptius? Deus Abrahami, Isaaci et Jacobi, viventium Deus est. Et manifestum sane est, quod quorum est Deus, illi et nunc, et post resurrectionem in ipso vivant. Resurrectionem vero operatur Deus, adeoque quos resurgere facit Filius (resuscitat vero homines omnes, quibus omnnino continentur et majores patriarcharum), iis omnino dominatur et nunc et post resurrectionem Deus, quando fictus ille corporis tui conditor igne et vermi æterno traditus erit, non solum ipse, sed et illi quibus volupe fuit obedire et obtemperare voluntati ejus. Ac illi quidem cum ipso pœnas sustinebunt, Abrahamus vero et Isaacus, et Jacobus, omnesque qui Deo per legem placent, gaudio nunquam finiendo nec edisserendo fruentur. Quid ais, miser homo, tuus, quem vocas, conditor ignis fit esca,illi vero, qui circa Abrahamum sunt, a vero Deo coelestia sortiuntur tabernacula. Et tu ais imperare iis eum, quem exteriores tenebræ coercent. Servator mundi Patrem suum vocat Deum Abrahami et cæterorum patriarcharum. Tu vero eum de imperio deturbas, ejus vero loco introducis eum, qui ignetabescit, ac te ipsum, nisi cito resipiscens errorem effugias, in easdem pœnas abripit? Et Judæi quidem, Servatore hæc dicente, percellebantur: imo et Sadducæorum impudens factio coercebatur. Tu vero ne sic quidem linguam compescis, nec impias cogitationes deseris. Quomode itaque, aut unde, aut quo tempore vel gutta veniæ tibi stillabit? ἂν τις εὕροι ταύτης τῆς χρήσεως βεβαιότερον, ἢ καθε ελεῖν τὴν τῶν θεομάχων τόλμαν κραταιότερον; Ὁ τοῦ Ἀβραὰμ καὶ ὁ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ ὁ τοῦ Ἰακώβ Θεός, αὐτός ἐστιν ὁ τῶν ζώντων Θεός. Καὶ δῆλον, ὡς, ὧν ἐστι Θεός, οὗτοι ζῶσι καὶ νῦν καὶ μετὰ τὴν ἀνάστα σιν ἐν αὐτῷ. Τὴν δὲ ἀνάστασιν ενήργησεν ὁ Θεὸς, ὥστε οὓς ἀνίστησεν ὁ Υἱὸς (ἀνιστᾷ δὲ σύμπαν τὸ ποίημα ἐν οἷς καὶ οἱ πρόγονοι τῶν πατριαρχῶν), τούτων ἄρα βασιλεύει καὶ νῦν καὶ μετὰ τὴν ἀνάστα σιν ὁ Θεὸς, ὅτε καὶ τοῦ σοῦ πλάσματος ὁ πεπλασμέ νος ποιητὴς τῷ ἀτελευτήτῳ πυρὶ καὶ τῷ σκώληκι παραδέδοται, αὐτός τε καὶ οἷς ὑπακούειν καὶ ὑπηρε τεῖν αὐτοῦ γνώμη γέγονε τῷ θελήματι. 'Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν σὺν ἐκείνῳ τὴν δίκην ὑπέχουσιν, ᾽Αβραὰμ δὲ καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, καὶ πάντες οἷς ἡ διὰ νόμου Θεοῦ εὐαρέστησις, τῆς ἀτελευτήτου καὶ ἀνεκλαλήτου τρυ φῆς ἀπολαύουσι. Τί λέγεις, άθλιε, ὁ σὸς τῇ γλώττη δημιουργός πυρὸς γίνεται τροφή, οἱ δὲ περὶ τὸν ᾿Αβραὰμ παρὰ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ τὰς οὐρανίους κλη ροῦνται σκηνάς. Καὶ σὺ λέγεις ἄρχειν αὐτῶν, ὃν τὸ ἐξώτερον συνέχει σκότος; Ὁ Σωτὴρ τοῦ κόσμου τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα Θεόν λέγει τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ τῶν ἄλ λων πατριαρχῶν, Σὺ μὲν τοῦτον ἐκβάλλεις τῆς ἀρ χῆς, ἀντεισάγεις δὲ τὸν κατατηκόμενον τῷ πυρί, καὶ σὲ, ἐὰν μὴ θᾶττον ἀνανήψας φύγῃς τὴν πλάνην, ταῖς αὐτοῖς συναπάγοντα ποιναῖς. Καὶ οἱ μὲν Ἰουδαῖοι, ταῦτα λέγοντος τοῦ Σωτῆρος, ἐξεπλήτ τοντο, ναὶ δὴ καὶ τὸ τῶν Σαδδουκαίων ἀναιδὲς ἐπεφίΟ μωτο. Σὺ δ' οὐδ᾽ οὕτω χαλινοῖς τὴν γλῶτταν, οὐδὲ τῶν λογισμῶν ἀποῤῥίπτεις τὸ δυσσέβημα. Καὶ πῶς ἂν ἄλλως ἢ πόθεν συγγνώμης σοι σταγών, ἢ κατὰ ποῖον καιρὸν ἐπισταχθήσεται; XXVI. Sed nec hoc prætermittere fas est. Quidam Pharisæorum, qui aliis legis scientia præstare videbantur, tentationem Jesu aggreditur, et interrogat, dicens, Magister, quodnam præceptum in lege majus est at. Vide vero ex iis, quæ repondet Jesus, quomodo præceptis Mosaicis et dignitatem, et amorem Dei illis præceptum, vindicet. Diliges enim, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et in tota anima tua, et in tota mente tua ર Atque hæc quidem legis mens est: attende vero et ad judicium Domini. Subjungit enim: Hoc est primum et præcipuum præceplum 23; magnum præceptum et præcipuum eum, qui legi conformis est, Dei cultum vocans, Quænam autem jubebat necessitas hoc judicium ferre, et hanc prærogativam vindicare cultui divino Mosaico, nisi pro paterno instituto illum habuisset? Set ipsum quoque præceptum per se, si quis consideraverit, nonne plenum est beneficæ 20 Matth. xx11, 31. 21 Matth. ΧΧΙΙ, 36. 22 ibid. 37. ΚϚ΄. Οὐδ᾽ ἐκεῖνο δὲ δεήσει παραδραμείν. Τῶν Φαρισαίων τις, δοκῶν τῶν ἄλλων τῇ τοῦ νόμου γνώ σει προέχειν, εἰς πεῖραν αὐτὸν καθίστησι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἐπερωτᾷ, Διδάσκαλε, λέγων, ποία ἐντολὴ με γάλη ἐν τῷ νόμῳ; Καὶ ὅρα, δι' ὧν ἀμείβεται ὁ Ἰησοῦς, όπως ταῖς Μωσαϊκαῖς ἐντολαῖς καὶ τὸ με γαλεῖον ἐπιμαρτύρεται καὶ τὸ θεοφιλές. ῾Αγαπήσεις γάρ, φησί, Κύριον τόν Θεόν σου ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου, καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου, καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ σου. Καὶ τοῦτο μὲν ἡ τοῦ νόμου φωνής πρόσχες δὲ καὶ ἐπικρίσει τῇ Δεσποτικῇ. Ἐπιφέρει γάρο Αὕτη ἐστὶ πρώτη καὶ μεγάλη ἐντολὴ, μετ γάλην ἐντολὴν καὶ πρώτην τὴν κατὰ νόμον θεοσέβειαν καλῶν. Καίτοι τίς ἐπέκειτο χρεία εἰς τὴν ψῆ φον ταύτην ἐλθεῖν, καὶ τὸ μεγαλεῖον δοῦναι τῇ θεοσεβείᾳ τῇ Μωσαϊκῇ, εἰ μὴ πατρώας ταύτην ἐπεγίνωσκε νομοθεσίας. Πλὴν καὶ αὐτή γε καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ ἐντολὴ, εἴ τις ἐθέλοι θεωρεῖν, πῶς οὐ μεστὴ μὲν 23 ibid. Ποίημα. De hominibus speciatim interpretor, de quibus sane hic sermo est, non ignorans alioquin, de tota creaturarum universitate hanc vocem usurpari posse, sicut et Deus ipse ab earum productione ποιητής appellatur. Illustris Theophili est locus lib. I, Ad Autolycum: Θεὸς δημιουργὸς καὶ ποιητής λέγεται, διὰ τὸ αὐτὸν εἶναι κτίστην, καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων. Συναπάγοντα. Ita scribendum est pro συνυπάγοντα, quod est in ms. Neque enim aliud patitur pronomen of antecedens, ad quod refertur tò συναπάγειν, id est, abducere.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. ἀγαθοειδοῦς καὶ θείας ἐπιπνοίας; μεστὴ δὲ τῆς et divina inspirationis, plenum primæ philosophiæ, πρώτης φιλοσοφίας, Θεὸν εἰδέναι τὸν Πλάστην καὶ Εὐεργέτην, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀγαπᾶν. Τίνα γὰρ ἄλλον ἐχρῆν πρὸ τοῦ κηδεμόνος καὶ ἐκ μὴ ὄντων ὑποστήσαντος; πῶς δὲ οὐχ ὅλῃ μὲν ψυχή, οὐχ ὅλῃ δὲ καρδίᾳ, οὐχ ὅλῃ δὲ διανοίᾳ, μετά τινος δὲ δισταγμοῦ καὶ διαμερισμοῦ λογισμῶν καὶ οἷον ἀφ οσιούμενον τῷ ἐτάζοντι καρδίας καὶ νεφροὺς προσῆκε φέρειν τὴν τῆς ἀγάπης ὀφειλὴν ἀνθ᾿ ὡς ὑπέστησεν, ἀνθ' ὧν τρέφει καὶ συνέχει, ἀνθ' ὧν ἡμαρτηκότα μὴ ἀπώσατο, ἀλλὰ καὶ τὸν ἴδιον Υἱόν, τῶν αὐτοῦ μὴ διαστάντα κόλπων, ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ ἀνορθώσει τοῦ πεπλανημένου σαρκὶ κατέπεμψε τοῖς ἀνθρώποις ἐμπολιτεύσασθαι· ὃς ἐπὶ τοσοῦτον τὸ πατρικὴν ἠσπάσατο βούλημα, ὡς μὴ μόνον ἡμῖν παραπλη σίως κοινωνῆσαι σαρκὸς καὶ αἵματος, καὶ καθ᾿ ἡμᾶς ἄνθρωπος χωρὶς ἁμαρτίας χρηματίσαι, ἀλλὰ καὶ σταυρὸν καὶ θάνατον ἐνεγκεῖν, δι᾿ ὧν ὁ πεσὼν ἀνέστη, καὶ μείζονος ἢ τῆς προτέρας δόξης ἠξίωται; ᾿Αντί γοῦν τούτων ἄρ᾽ οὐκ ἐν ὅλῃ καρδίᾳ καὶ ψυχῇ καὶ διανοίᾳ τὸν ταῦτα χαρισάμενον οὐκ ἀγαπᾶν δεῖ; Ταύτην τὴν ἐντολὴν ὁ μὴ σωτήριόν τε καὶ τῆς Ἰησοῦ νομοθεσίας εὐταξίαν καὶ φρονῶν καὶ λέγων, ἀνάξιον ἑαυτὸν ὡς ἀληθῶς ἐπιγινώσκειν ἀποφαίνει τὸν ἀλη θινὸν Θεόν. Σὺ δὲ ὅρα καὶ τὴν ἐφεξῆς ᾿Αγαπήσεις τον πλησίον σου ὡς σεαυτόν. Καὶ τί ταύτης ἂν εἴη λυσιτελέστερον ἤ ἀγαθοειδέστερον; ἢ τὸν βίον συνέχειν ἐπιτηδειότερον; ἢ τὸ κοινωνικὸν καὶ ἥμερον συγκροτεῖν τῆς φύσεως, ὡς τὸ ἀγαπᾶν τὸν πλησίον ὡς ἑαυτόν; καὶ ἔργον μὲν τῆς αὐτῆς εἰδέναι χειρός, φύσεως δὲ μιᾶς ἡ διὰ τῆς αὐτῆς δὲ γενέσεως εἰς φῶς & προελθόντα, καὶ διὰ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ τὸν βίον ἀπολιμπάνοντα, καὶ τὴν μὲν περιμένειν τὸν αὐτὸν, καὶ τῶν βεβιωμένων ἐξεταστὴν, καὶ πρό γε τούτων μηδὲν ἀνέχεσθαι πλημμελεῖν εἰς τὸν πέλας, ὧν οὐδεὶς ἑαυτὸν (28') πλημμελῶν ἂν ὀφθείη, τὰ κάλλιστα δὲ καὶ σωτήρια καὶ συνεύχεσθαι καὶ ᾧ παροικεῖς συγκαταπράττεσθαι τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ τῆς ἀγάπης λόγος. Αρα οὐ δοκεῖ σοι τὰ μέγιστα καὶ καιριώτατα τῶν ἐν ἀνθρώποις; Προσθήτω δὲ καὶ ὅσα ἐστὶ θεῖα καὶ θεοφιλῆ διὰ ταύτης κατευθύνεσθαι τῆς ἐντολῆς. Οὐκ ἵσταται δὲ οὐδὲ μέχρι τούτων ὁ Σωτὴρ, ἀλλ᾽ ἵνα πᾶσαν τῶν ἀσεβῶν διακόψῃ πρόφασιν, μηδὲ πρός τινα κακουργίαν ἀποβλέψωσιν, ὡς αὕτη μόνη τῶν ἄλλων ἄρα ἡ δυὰς τῆς τιμώσης αὐτὴν Δεσποτικῆς ἠξιώθη ψήφου· τῶν δ᾽ ἄλλων λόγος ἐστὶν οὐδείς· ἵνα τοίνυν αὐτοῖς πανταχόθεν ἀποκλείσῃ τὴν τῆς πονηρίας μηχανήν, ὅρα πῶς ἐπάγει· Ἐν ταύταις ταῖς δυσὶν ἐντολαῖς ὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται, μονονουχί λέγων, ὡς οἷς αὗται τῆς ἐμῆς μετέσχον δικαίας ἀποδοχῆς, καὶ καθ᾿ ἑαυτὰς τὴν φύσιν εἰσὶ σωτήριοι καὶ θεοφιλεῖς, διὰ τῶν αὐτῶν 24 Matth. xx11, 38. quæ jubet Deum nosse et Conditorem et Benefactorem, eumque præ omnibus aliis amare? Quem enim alium oportebat amare præ illo, qui omnium curam habet, et omnia ex nihilo creavit? Quomodo non omni anima, omni corde, et omni mente, sed potius cum dubitatione quadam mentisque distractione et quasi perfunctorie illi, qui corda scrutator et renes debitum amorem solvere conveniat pro eo quod produxit, quod nutrit et conserval, quod delinquentem adeo non a se repulit, ut potius Filium poprium, a suo sinu non remotum, in salutem reductionemque errantium indutum carne misit, ut inter homines versaretur: qui sane paternam voluntatem ita sectatus est, ut non solum nobiscum particeps factus sit carnis et sanguinis, et sine peccato homo appellatus, sed et crucem ac mortem pertulerit, per quam qui cecidit, excitaretur, et majore, quam antea, gloria afficeretur? Pro his enim omnibus eorumque similibus nonne eum, qui talia largitus est, omni corde, anima et mente amare oportet? Qui hoc præceptum non salutare, nec Jesu institula bene ordinata vel credit, vel appellat, is omnino prodit se indignum, qui verum Deum vere agnoscat. Tu vero considera et sequens præceplum: Diliges proximum tuum sicut te ipsum 14. Eo vero quodnam utilius aut melius est? quodnam ad vitam producendam aut ad socialitatem mansuetudinem que humanæ naturæ provehendam magis idoneum, quam diligere proximum ut seipsum? et nosse se ejusdem manus opificium, ejusdem nature, ac ejusdem generationis beneficio in lucem editum, eadem quoque via ex vita hac abiturum, postquam immineat unus idemque rerum in vita gestarum arbiter et judex; et ante omnia statuere, nihil in proxinum suscipiendum esse eorum, quæ nemo in seipsum patrare unquam cernatur; optima vero quæque et salutaria tum precari, tum illi, cui vicinus es, afferre. Ea enim est amoris ratio. Nonne tibi ista quidem potiora et præcipua videntur esse in humanis rebus officia? Addam vero nunc, quæ divina divinique amoris plena, eodem præcepto observato, perfici possint. Neque enim hic subsistit Servator, sed ut omnem impiorum prætextum eludat, efficialque, ne quid maligni suspicentur, quasi duo illa tantum præcepta hoc Domini judicio bonorifico digna habita sint, reliquorum vero ratio baberi non debeat: ut, inquam, illis undiquaque malitiæ apparatum occludat, vide quæ subjicit: Ex his duobus præceptis tota lex et prophetæ pendent: quasi diceret, quod in quantum illa duo justa mea approbatione potita sunt, et natura sua salutaVARIÆ LECTIONES ET NOTÆ. (28') Οὐδείς. Μalim legere ὧν οὐδὲν εἰς ἑαυ τὸν, etc., id est, quorum nullum quisquam in se ipsum unquam admiserit. Certe præpositio εἰς excidit, quippe qua ad phrasim plenam reddendam opus est. Facile autein excidere potuit, in primis si Photium οὐδεὶς scripsisse statuas. Ὦ παροικεῖς. Μs. οὗ παροίκοις, nullo sensu. Photius loquitur de proximo, eumque a vicinitate domicilii describit. Id vero Græci exprimunt per παροικεῖν τιν:.

ria sunt ac amorem Dei urgent, in tantum et lex καὶ ὁ νόμος ὅλος καὶ οἱ προφῆται τῶν αὐτῶν εἰσιν ἐπάξιοι γερῶν. Συνήρτηται γὰρ ἀλλήλοις ταῦτα καὶ συνέχεται, καὶ τῆς αὐτῆς νομοθεσίας ἐξῆπται. Καὶ αὐτὸς ὁμότιμός ἐστιν ὁ τούτων ἁπάντων καὶ νομοθέτης καὶ εἰσηγητής. Αμέλει καὶ τὸν Δαυὶδ πάλιν εἰσάγει μάρτυρα, Κύριον αὐτὸν καὶ νικητὴν προανακηρύττοντα, καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ παρὰ Κυρίου τὴν ἐκ δεξιῶν καθέδραν. Κύριον καὶ αὐτὸν ὄντα, λαμβάνοντα, καὶ τοὺς ἐχθροὺς ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐτοῦ τιθεμένους, καὶ καταπίπτοντας. Καὶ ποῦ ταῦτα προαγορεύειν ἐκεῖνον καὶ θεολογεῖν παρῆν, εἰ τῆς ἐναντίας εἷλκε μερίδος τὴν ἐπίπνοιαν, μάλιστά γε θεολογεῖν οὕτω σαφῶς καὶ ἀπερικαλύπτως τὸν Ἰησοῦν, Κύριόν τε ἴδιον αὐτὸν ἀνομολογεῖν, καὶ τὸ πατρικὸν ἀξίωμα διὰ τῆς κυριό tota et prophetæ eodem honore digni judicandi sunt. Maluo enim nexu ea sibi invicem conjuncta sunt, et ab eodem legislatore profecta, et legislator ac doctor eorum omnium eodem indiquaque bonore prosequendus est. Sic et Davidem alibi testem affert, qui ipsum ut Dominum et victorem renuntiavit, non nude et per se, sed in Spiritu sancto, talem item qui a Domino, Dominus exsistens ipse, sessionem a dextris acceperit, videritque hostes suos scabello pedum suorum subjectos et prostratos. Qui vero pronuntiare hæc et prædicare potuisset, contrarii principii affectu actus, in primis, cum tam clare et palam Jesum Deum pronuntiet, eumque Dominum suum profiteatur, Patrisque dignitatem, commemorato dominio, ipsi vindicet, et quam illu- τητος ἐπιμαρτυρεῖν, καὶ ὡς λαμπρῶς καὶ ἀναφαί strem invincibilemque potentiam adversus hostes probaturus sit, testetur. Hæc omnia cujus fuerit et prænuntiare, et in effectum perducere, quam quidem beneficæ Dei sapientiæ, per quam et omnia consistunt, et ea, quæ ad salutem nostram pertinent, ab origine mundi definita, eventumque sortita, sunt eo, qui definiverat, non indignum? ρετον τὸ κράτος ἀναδήσεται τὸ κατὰ τῶν ἐχθρῶν. "Α τίνος ἦν ἄλλου καὶ προθεσπίζειν καὶ εἰς πέρας ἄγειν, εἰ μὴ τῆς ἀγαθοδότιδος Θεοῦ σοφίας, δι' ἧς τό τε σύμπαν ὑπέστη, καὶ τὰ τῆς σωτηρίας ἡμῶν ἀπὸ καταβολῆς προωρίσθη κόσμου, καὶ πέρας ἔλαβε τοῦ προορίσαντος οὐκ ἀνάξιον. δ ΚΗ΄. Σκοπῶμεν δὲ κἀντεῦθεν, εἰ μὴ Μωσῆς καὶ Ηλίας νόμῳ βεβιωκότες θεράποντες ἦσαν, καὶ πρὸς ἀρέσκειαν πράττοντες τοῦ ἀγαθοῦ καὶ ἀληθινοῦ Θεου. Πῶς ἐν τῷ ὄρει, ἐν ᾧ μετεμορφώθη ὁ Σωτὴρ, καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ τῆς θεότητες παρεγύμνωσε, καὶ ἐνήστραψε τοῖς προκρίταις τῶν μαθητῶν, συμπαρῆσαν οὗτοι καὶ συναπήλαυον τῆς θείας άστραπῆς, μὴ τῆς αὐτοῦ λατρείας μηδὲ θεραπείας ὄντες; Καὶ οὐ συμπαρῆσαν μόνον οἷα δὴ τυχόντες θεασαί, ἀλλὰ μαθητῶν μὲν τῶν πλειόνων οἰκειώσεώς τε προνομίοις καὶ θεοπτίαις ἐξαιρούμενοι· καὶ οἷς δὲ συνετάττοντο κακείνων τι πλέον ἔχειν παρὰ τῆς ἀγαθότητος δῶρον φέροντες. Καὶ γὰρ δόξῃ περιαυγαζόμενοι συνελάλουν τῷ Ἰησοῦ καὶ τῶν λόγων ἦν τὸ κεφά λαιον ὁ σταυρὸς καὶ ἡ κατὰ τοῦ θανάτου νίκη καὶ τὸ τρόπαιον. Ὥστε ὅπερ ἦσαν τοῖς ἄλλοις Πέτρος καὶ Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης. τοῦτο Μωσῆ καὶ Ἠλίαν τούτοις εἶναι διεκόσμει κατά γε τοῦτο καὶ ἐμεγάλυνεν ὁ Σωτήρ. Ὅτι δὲ συνωμίλουν αὐτῷ καὶ τὴν πρώτην τάξιν ἐπλήρουν, ὡδὶ τὸ τῆς ἱερολογίας φησί. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ προσεύχεσθαι αὐτὸν, τὸ εἶδος τοῦ alius, et προσώπου αὐτοῦ ἕτερον, καὶ ὁ ἱματισμὸς αὐτοῦ duo viri λευκὸς ἐξαστράπτων, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο συνελάλουν αὐτῷ, οἵτινες ἦσαν Μωσῆς καὶ Ἠλίας. Ακούεις; Μωσής, φησίν, ἦσαν καὶ Ἠλίας, οἱ ἐρο θέντες ἐν δόξῃ, ἔλεγον τὴν ἔξοδον αὐτοῦ, ἦν ἔμελλε πληροῦν ἐν Ἱερουσαλήμ. Η εἰ βούλει τὴν δόξαν, ὥσπερ ἄλλη διδάσκει Γραφὴ (31)) Μωσῆν καὶ Ἠλίαν τῆς αὐτοῦ θεότητος, ὥς ἐστιν ἀνθρώπῳ δυνατὸν ἰδεῖν, παρέστησε θεατὰς μορφωθεὶς ὁ Σωτὴρ, καὶ XXVII. Perpendamus vero etiam hoc loco, annon Moses et Elias, secundum legem viventes, ministri fuerint boni et veri Dei, ipsique placuerint? Quomodo enim in monte, in quo Servator transfiguratus est,gloriamque divinitatis suæ manifestavit, et præcipuis suis discipulis fulguris instar videndam dedit, aderant illi, divinoque splendore fruebantur, ο nisi ad cultores ejus et ministros pertinuissent ³? Imo quomodo non solum aderant, instar nudorum spectatorum, sed ut tales, qui præ reliquis discipulis primitiis his visionis Dei fruebantur, et ex gratia prærogativa quadam præ illis, in quorum alioquin societate erant, ornabantur? Splendore enim circumfusi cum Jesu loquebantur, sermonumque illorum summa erat crux, et victoria et tropæa a morte reportanda. Quod igitur respectu cæterorum discipulorum Petrus, Jacobus et Joannes erant, id respectu illorum (veterum) Mosen et Eliam esse hoc ipso Servator declarabat, eosque evehebat. Quod vero collocuti cum eo sint, primumque locum occuparint, ita Scriptura sacra effert: Cumque precaretur, habitus vultus ejus factus est vestimenta ejus alba ac refulgentia. Et ecce colloquebantur cum eo̟, qui erant Moses et Elias 25. Audisne? Moses, inquit, erant, et Elias, qui in gloria apparentes ipsi exitum prædicebant, quem sortilurus erat llierosolymis. Vel si mavis intelligere gloriam de qua alia Scriptura testatur, Mosen et Eliam divinitatis suæ, quoad illa ab homine videri potest, spectatores Servator transfiguratus esse 25 Matth. xv≤1, 2, 3. VARIE LECTIONES ET NOTE. ᾿Αγαθοδότιδος. Με. ἀγαθότιδος. Rescripsi prius, ex᾿ ἀγαθοδότης et in feminino genere ἀγαθ δότις, id est, qui vel quæ bona suppeditat. Ueus hac voce est Dionysius Areopagita. Γραφή. Alludit Noster procul dubio ad Joan. 1, 14, ubi ita: Εἴδομεν τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρός.

CONTRA MANICHÆOS LIBER IV. ceu ostensum est, iis præfert, non quod per omnia secundas partes laturi essent, sed quod hi quidem animo adhuc per vitam quasi in mari vagari et ductibus, quos humana res secum ferunt, jactari adhuc deberent, illis tranquillum portum tenentibus. Qui vero securitatem et portum nondum assecutus est, deterioris est conditionis eo, qui jam utrumque tenet; et cujus salus adhuc incerta est, illo est multo inferior, qui eam jam invenit. Quos vero tanta gloria dignatur Christus, ipsa veritas, ita ut et colloqui eos secum, et gloriam suam ac exitum prædicare faciat, eisne tu illudere, imo ad malum principium eos referre non vereris? Quis vero eum et necessario bonum et bonitatis fontem τοῖς μαθηταῖς συντάττει, μᾶλλον δὲ, ὡς δέδεικται, voluit, eosque cum discipulis conjungit, vel potius, προάγει, οὐχ ὅτι διόλου τὸ ἔλαττον ἕξουσιν, ἀλλ' ὅτι τοῖς μὲν τῷ νῷ διαπλεῖν ἔτι τὸν βίον, καὶ ταῖς τρικυ μίαις, οἷα δὴ τὰ ἀνθρώπινα, ὑπελίπετο κλυδωνί ζεσθαι· οἱ δὲ τὸν ὅρμον εἶχον ἀκύμαντον. Ὁ δὲ τῆς ἀσφαλείας καὶ τοῦ λιμένος μήπω τυχών, τοῦ καταλαβόντος ἤδη, καὶ πολὺ τιμιώτερον τὸ φορτίον φέρῃ τῇ ἀδηλίᾳ τῆς σωτηρίας, τοῦ βεβαίαν ταύτην εὐρομένου πολλῷ λείπεται Πλὴν ἀλλ᾽ οὕς τηλικαύτης δόξης ἀξιοῖ Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, ὡς καὶ συλλα λεῖν αὐτοὺς αὐτῷ καὶ ὑμνεῖν αὐτοῦ τὴν δόξαν καὶ τὴν ἔξοδον, ἄρα τούτους οὐ φρίττεις κωμῳδεῖν, ἀλλ' εἰς πονηρὰν ἐλαύνεις ἀρχήν; Τίς δ' αὐτὸν ἐκάλει καὶ χρείᾳ ἀγαθὸν ὄντα καὶ ἀγαθότητος πηγήν, τοὺς οὐκ ὄντας μὲν αὐτοῦ, κακίᾳ δὲ συμφυεῖς, τοῖς τε ἄλλοις, Η προείρηται, τιμῆν, καὶ πρὸς ἑαυτὸν μετακλή- appellabit qui non sint sui, sed potius mali natura, τους ποιεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνοι γνώμῃ παρῆσαν που θὲν, οὐδὲ γὰρ ἴσχυον, ἀλλὰ τὸν μὲν αὐτὸς ἐξ ᾅδου ἀνασπῶν, τὸν δὲ ἐκ μεταρσίων τε καὶ φθορᾶς ἐλευ θέρων μετάγων σκηνωμάτων, ἐξωκειοῦτό τε καὶ συνῆπτεν αὐτοὺς ἑαυτῷ. Καὶ οὐ ταῦτα μόνον, ἀλ λά γε καὶ ὁ Πατήρ ἄνωθεν, παρόντων τῶν ἀλλοτρίων, ὡς οἱ τοῦ ἀλλοτρίου φασί, νεφέλην φωτός διετάννυεν, ἐπισκιάζουσαν αὐτοὺς. Καὶ φωνὴν ἐκ τῆς νεφέλης ἀφίει λέγουσαν· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπης τὸς, ἐν ᾧ εὐδόκησα αὐτοῦ ἀκούετε. Τοὺς οὖν τηλικούτου θεάματος επόπτας καὶ μύστας καὶ μυς σταγωγούς ἄρα οὐ διὰ πάσης προσῆκεν ἄγειν τιμῆς, οἷς λόγος ἐστὶν ὁπωσοῦν καὶ πράξεων καὶ κρίσεων τῶν Δεσποτικῶν; Ἀλλὰ μὲρ ὁ Σωτὴρ καὶ πάντα σοφίας πλούτῳ καὶ φιλανθρωπίας καὶ πράττων καὶ προσδεχόμενος τῶν παίδων τοῖς ὕμνοις, οὓς τὰ παράδοξα τῶν ἔργων εἰς εὐφημίαν ἐκίνει δορυφορούμενος, ἐπεὶ τῶν Ἰουδαίων ἡ πώρωσις καὶ σκληροκαρδία εἰς διαγογγυσμούς ἐξεῤῥιπίζετο, οὐκ ἀλλαχόθεν αὐτοὺς ἐπιπλήττων στηλιτεύει, πάλιν δὲ τὸν Δαυϊτικὸν χρησμὸν ἄφυκτον ἐλέγχων ἀνατείνει· καὶ δι' ἐκείνου τοὺς μὲν καταισχύνει, ἑαυτῷ δὲ τοὺς ὕμνους ἐπιβάλλειν διδάσκει. Καὶ ποῦ τοῦτο καλόν; ποὺ δὲ ἀκόλουθον, δίκαιον δὲ πῶς ἂν εἴη τὸν παραγεγονότα καταλῦσαι τὸ τοῦ διαβόλου κράτος, δι' ἐκείνου τὸ τῆς δόξης πρέπον, καὶ τὴν σύστασιν ἑαυτῷ πορίζειν τοῦτο γὰρ τῆς ἀποστατικῆς σπορᾶς ὁ καρπός. Καὶ ἅμα μὲν ἐπιδημῆσαι πάσης πίστεως ἄπορον τὸν ἐχθρὸν ποιεῖν, ἅμα δὲ τὰς μετ γίστας αὐτῷ προξενεῖν καὶ λανθάνειν ἑαυτὸν ἀντισον. ιστώντα καὶ κρατύνοντα, οὗ τὸ κράτος ἧκεν ἀφελεῖν. Οἷς γὰρ τῶν δις τὰ τῶν τοῦ ψεύστου ῥημάτων τὴν ἐλήθειαν σπουδάζει δεῖξαι παροῦσαν ἑαυτῷ καὶ τὸ * Matth. XVII, 5. tum aliis, quos diximus, modis colat, tum ad se advocet? Neque enim illi sponte sua ipsi præsto fuerunt, nec esse poterant: sed alium quidem ex sepulcro retractum, alium vero ex habitaculis supernis et a corruptione immunibus deductum sibi asciscebat ipse et jungebat. Neque hoc solum, sed et Pater ipse superne, præsentibus alienis, ut illi, qui ad alienum pertinent, aiunt, lucis nubem expandit eos obumbrantem, et vocem ex nube emisit dicentem Hic est Filius meus dilectus, in quo complacui: eum audite. Hos igitur tanti spectaculi contemplatores et mystas et doctores nonne omni honoris genere prosequi decet illos, qui vel actionum vel judiciorum Domini ullam habent rationem? Imo et Servator, qui omnia pro sapientiæ sum amorisque in homines divitiis agit, et recipit, cum infantum hymnis, quos miranda sua opera ad laudem permoverant, efferretur, atque hoc ipso Judæis indurati difficilesque corde ad murmura compellerentur, non aliunde eos objurgatos compescit, sed iterum oraculum Davidicum instar argumenti non eludendi immittit, eoque illos quidem confundit, seipsum vero laudibus prosequi docet. Unde vero hoc bonum nascitur? qui item conveniens est, imo quomodo justum æquumque erat, ut is qui venit ut solveret potestatem diaboll, per ipsum illum gloriæ partem et materiam sibi pararet (hic enim apostaticæ sationis fructus est), et eadem opera efficeret, ut et hostis, omnis fidei vacuus, adveniat, et potiores ipsi partes relinquat, nesciatque, seipsum eum juvare et corroborare, cui robur adempturus venerat? Quisquis enim per verba mendacis veritatem demonstrare conatur, quam ipse habet, etid Λείπεται. Deesse hic quædam non præter rem suspicari mihi videor. Duobus, si quid video, similibus usus hic est Photius: altero a navigantibus, altero a portitoribus petito. Utraque vero comparat cum iis qui et navigatione defuncti et onera liberati sunt. At posterius simile dictio hiulca Aon satis exprimit. Interim scriptoris mentem me puto assecutum. Ἄφυκτον ἐλέγχων. Legendum puto, guod et in versione expressi, ἄφυκτον ἔλεγχον, ut scilicet χρησμός ille Davidicus pro argumento invicto ad errantes convincendos habeatur. Πορίζειν. Hoc substitui pro πορίζει codicis manu exarati. Neque enim id jungi potest antecedenti καταλῦσαι. '

quod definitum erat, inde producere, is eum, quem ὁρισθεν προελθεῖν· οὗτος, ὃν τὸ ψεῦδος ἔσχεν ἀρχη mendaciam ducem habebat, veritatis auctorem faciens a crimine omni absolvit. Neque magis, quod tamen Deus prohibeat! se ipsum immunem a criminationibus Judæorum esse ostendit, quam illum, cujus ope ista amolitur, a mendacii, cujus auctor est, culpa liberat. Itaque defectionis amor vobis certe non vergit in commodum, quando veritatis Patrem prædicatis esse mendacii auctorem, ab hoc autem veritatem substantialem verum mutuo sumpsisse, et æquali, ne dicam majori, ea, quæ mutuatus est, studio excipienda dicitis. XXVIII. Age vero, eliam per parabolas non parabolice, sed clare, dogma impiorum disjectum videamus. Quod enim Servator advenerit, ut quærat et servet id quod perditum erat 37, a nemine huc dum in dubium vocatum est. Si vero ovem vere perditam ab interitu voluit liberare, et ad se reducere, et ad salutem revocare, non difficile fuerit perspicere quod parabola docet humanam substantiam manus beneficæ opus exsistere. Omnino enim ovis deperdita primum e caula earum fuit, quæ servatæ sunt, deinde vero a grege resiliens in viam ad exitium declinavit. Quod enim ab initio in pernicie natum fuit, ne naturam quidem ad salutem revertendi habet, vel potius reverti non potest, aut servari. Imo nec usu ipsi venire potuit perire, siquidem cum ipso ortu ex malo provenit principio, nec unquam boni et salutis particeps visum est. Cujus enim aliquis nunquam fuit, quomodo inde dici potest delapsus, et qui salutis in ortu ipso non fuit particeps, quomodo ad exitium pervenire aut periisse dici potest? Sed et Dominus noster hominum amantissimus, veritatis doctor et auctor, cum deperditi mentionem sæpissime faceret, nunquam tamen pravitalem tanquam cum eodem conditam, aut perniciem vel eminus commemorat: semper vero occasionem facit cogitandi, quod illud postliminio ab ordine pristino nexuque et communione cum cæteris disjunctum in perniciem devenerit. Ait enim: Quid vobis videtur, si cui homini fuerint, centum oves 28. Ecce oves illæ centum sunt totus grex nondum errans: nulla earum tunc vel errabat, vel perdita erat. Si postea vel una ex illis a grege aberravit, a salvis illa se separat, a non errantibus aberrat, ex ovili recedit. Propterea et hominum amantissimus illam citius quærit, et repertam reliquis non deviis annumerat, et de reparata jactura gaudet, et amicos sibi angelos in societatem gaudii excitat 39, quia ovem ab ordine et gloria ipsarum ante separatam ad suam, qua ipsi gaudebant, feliγόν, ἀληθείας δεικνύς χορηγὸν τῆς ἐνούσης αἰτίας ἀπολύει. Καὶ οὐδὲν μᾶλλον, ἀλλ᾽ ἵλεως εἴη Θεός! ἀνεύθυνον ἐπιδείκνυσιν ἑαυτὸν τῶν αἰτιαμάτων τῶν Ἰουδαϊκῶν, ἢ τὸν, δι᾿ οὗ ταῦτα ἀποσκευάζεται, τῆς τοῦ ψεύδους, οὗ χορηγός ἐστιν, ἐνοχῆς. Αρα οὐκ εἰς καλὸν ὑμῖν ὁ τῆς ἀποστασίας ἔρως τελευτᾷ, ἀληθειας μὲν κηρύττειν τὸν Πατέρα τοῦ ψεύδους δημιουργόν, ἐξ αὐτοῦ δὲ κατασκευάζειν τὴν ἔνυπόστατον ἀλήθειαν δανείζεσθαι τὸ ἀληθὲς, καὶ οἷς δανείζεται, ἵνα μὴ λέγω μείζοσι, ταῖς ἴσαις ὀφείλειν ἀντιδεξιοῦσθαι τιμαῖς. ΚΘ'. Φέθε δὴ καὶ διὰ τῶν παραβολῶν οὐκ ἐν παραβολαῖς, ἀλλ' ἐμφανῶς ἴδωμεν τὸ δόγμα καταλυόμενον τῶν ἀσεβῶν. Ὅτι μὲν γὰρ καταγέγονεν ὁ Σωτὴρ ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλὸς, οὐδενὶ μέχρι νῦν εἰς δισταγμόν περιέστηκεν· εἰ δὲ τὸ ὡς ἀληθῶς ἀπολωλὸς πρόβατον τῆς ἀπωλείας ἠθέλησεν ἀνασώσασθαι, καὶ εἰς ἑαυτὸν ἐπιστρέψαι, καὶ πρὸς σωτηρίαν ἀνακαλέσασθαι, οὐδὲν ἐργῶδες συνιδεῖν, ὡς ἀρχῆς τὸ ἄνθρώπινον σύγκριμα τῆς ἀγαθουργού παλάμης ἔργον ἐκδιδάσκει ἡ παραβολή. Παντως γὰρ τὸ ἀπολωλὸς πρόβατον τῆς μάνδρας πρότερον τῶν σεσωσμένων γεγονὸς, ὕστερον δὲ τῆς ἀγέλης ἀποσκιρτῆσαν εἰς τὴν τῆς ἀπωλείας ἀπεπλανήθη ὁδόν· Τὸ μὲν γάρ ἀπ᾿ ἀρχῆς δι' ἀπωλείας φυὲν οὐδ' ἔχει φύσιν πρὸς τὴν σωτηρίαν ἐπανελθεῖν, μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ὅλως ἐστὶν αὐτῷ τὸ ἐπανελθεῖν, οὐδὲ τὸ ἀνασωθῆναι. Αλλ' οὐδ᾽ ἐπῆλθεν αὐτῷ τὸ ἀπολωλέ ναι, εἵπερ ἐκ χείρονος μὲν ἅμα τῷ φῦναι προῆλθεν ἀρχῆς, οὐδέποτε δὲ τῆς ἀγαθότητος καὶ σωτηρίας ὤφθη μετασχών. Οὐ γὰρ τις γέγονεν οὐδαμῶς, ἡ πῶς ἂν ἐκεῖθεν ῥηθείη καταπεσών, καὶ ὁ σωτηρίας ἁμέτοχος προελθὼν, πῶς ἂν εἰς ἀπώλειαν κατ ενεχθείη, ἢ λέγοιτ' ἂν ἀπολωλώς. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Δεσπότης, ὁ τῆς ἀληθείας διδάσκαλος καὶ χορηγὸς, τοῦ ἀπολωλότος μνήμην ποιού μενος πολλαχοῦ, οὐδαμοῦ συγκατεσκευασμένην αὐτῷ τὴν κακίαν ἢ τὴν ἀπώλειαν οὐμενοῦν οὐδὲ μέχρι ψιλῆς ἐπινοίας παραδηλοῖ· ἀεὶ δὲ ὡς ὕστερον τῆς τάξεως καὶ τῆς τῶν ἄλλων συναφείας τε καὶ συνε διατριβῆς ἀποῤῥαγὲν οὕτως ἀπενεχθῆναι πρὸς τὴν ἀπώλειαν παρέχει νοεῖν. Καὶ γὰρ φησιν, Τί ὑμῖν δοκεῖ, ἐὰν γένηταί τινι ἀνθρώπῳ ἑκατὸν πρότ βατα. Ἰδοὺ τὰ ἑκατὸν πρόβατα πᾶσα ἡ ἀγέλη ἀνλανής· οὐδὲν αὐτῶν τέως οὔτε πεπλανημένον, οὔτε ἀπολωλός Εἶτα κἂν πλανηθῇ ἓν ἐξ αὐτῶν, τῆς ἀγέλης τῶν σωζομένων διέστη, τῶν μὴ πεπλανημένων ἀπεπλανήθη, τῆς μάνδρας ἐξέβη. Διὸ καὶ θᾶττον αὐτὸ ὁ φιλάνθρωπος ἐπιζητεῖ, καὶ τοῖς μὴ πεπλανημένοις ἀνευρών συγκαταλέγει καὶ 27 Matth. XVIII, 11. 28 Matth. XVIII, 12. 20 Luc xv, 4. ᾿Αποσκιρτήσαν. Ila scripsi pro ἀποσκιρτήσας, quod ms. exhibebat. Antecedens enim ἀπολωλὸς εἰ γεγονὸς hanc formam requirit. Οὐδ᾽ ὅλως. Sic scribendum pro οὐ δόλως, quod erat in ms. ᾿Απολωλός. Ηoc rationes grammaticæ postalant pro ἀπολωλώς, quod in codice inveniebam. Αὐτό. Ita legendum pro αὐτῷ codicis ms. Refertur enim ad antecedens πρόβατον. Συγκαταλέγει. Hoc verbum requirit sensus pro συγκαταλήγει ms.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. de decem drachmis parabola, ex quibus una perdita erat, eamdem sine exceptione sententiam nobis commendat 30. Quod enim decem illæ drachmæ eamdem sibi notam impressam habent, et ejusdem sunt valoris, imo etiam, si placet, ex eadem materia sunt compactæ, boni insiti incolumitatisque perpetuitatem undiquaque infert. Imo, si horum nihil inde relinqueretur, id certe evincitur, quod sub eodem Domino omni potestas indivisa et indivulsa contineatur: quoniam vero etiam omnes servatæ sunt, id indicio quidem est, omnes esse potentiæ beneficæ opera. Et nonnulli quidem libero suo arbitrio recte usi in ea, qua donati erant, bonitate et incolumitate permanserunt: qui vero inde amotus est, in perniciem se ipse detrusit. Et quem admodum liberum arbitrium, illis, qui eo reote utebantur, prosperitatis bonitatisque ipsis collate conservatorium erat, et majoris perfectionis accessio (quod enim etiam sine actionibus admirationi est, id, ubi gloria ex operibus accedit, multo magis miramur et inagni facimus): ita illis qui dono hoc abutebantur, occasio exstitit a nativa bonitate in perniciem incidendi, et mutationem in pejus admittendi, qui proinde, facta hac cum melioribus permutatione, nisi quis ex transversione hac, in exitium ducente, cum cura se receperit, produnt naturam suam lapsu isto absorptam fuisse. χαίρει ἐπὶ τῇ ἄνευρέσει, καὶ τὰς φίλας δυνάμεις citatern et salutem reverti viderunt. Et illa quoque συγχαίρειν παρασκευάζει, ὅτι τὸ ἀποπλανηθὲν τῆς τάξεως καὶ δόξης αὐτῶν, πάλιν εἰς τὴν αὐτῶν, ἐθεά σαντο ἐπαναδραμὸν εὐκληρίαν τε καὶ σωτηρίαν. Καὶ τῶν δέκα δὲ δραχμῶν ἡ παραβολή, ἐξ ὧν ἡ μία ἀπώλετο, τὴν αὐτὴν ἀναμφιβόλως παρίστησιν ἔνα νοιαν. Τότε γὰρ τὰς δέκα δραχμὰς τὸν αὐτὸν ἐντε· τυπωμένον φέρειν χαρακτῆρα καὶ τὴν ἴσην ῥοπὴν ἕλε κειν, εἰ βούλει δὲ καὶ τὴν ὕλην μίαν πᾶσιν ὑποκεῖ σθαι τῆς ἐμφύτου ἀγαθότητος καὶ σωτηρίας τὸ ἀπαρ άλλακτον πάντοθεν ἐκδιδάσκει. Καὶ εἰ μηδὲν τού των παρείληπτο, ἀλλὰ τό γε ὑπὸ τὴν αὐτὴν κυριότητα πᾶσαν τελεῖν τὸ τῆς ἐξουσίας ἄτμητον καὶ ἀδιαίρετον ἀνακηρύττει, καὶ ἐξ ὧν ἐσώζοντο πᾶσαι, ὅτι τῆς ἀγαθουργοῦ μὲν δυνάμεως ἐτύγχανεν ἔργα. Τῷ δὲ τῆς αὐτεξουσιότητος ἀξιώματι οἱ μὲν ἐφ᾽ ἦτε προς ήχθησαν ἀγαθότητι καὶ σωτηρία διέμειναν· ὁ δὲ παρακινηθεὶς ἐκεῖθεν ἐξετράπη πρὸς ἀπώλειαν. Καὶ γέγονε τὸ τῆς γνώμης αὐτοδέσποτον, ὥσπερ τοῖς, καθ ὃν ἔδει τρόπον, χρησαμένοις αὐτῷ, τῆς τε ἐνούσης σωτηρίας καὶ ἀγαθότητος φυλακτήριον, καὶ προσθήκη μείζονος τελείοτητος (Τὸ γὰρ χωρὶς τῶν πράξεων θαυμαζόμενον, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν ἔργων δόξαν προσλαβόν, πολύ θαυμασιώτερόν τε καὶ τιμιώτερον), οὕτω τοῖς παραχρησαμένοις τῷ χαρίσματι εἰς ἀπώλειάν τε καταπεσεῖν· τῆς ὁμοφυούς καλλονῆς προελήλυθε, καὶ τὴν ἐπὶ τὰ χείρω λαβεῖν ἀλλοίωσιν τῶν κρειττόνων ἀλλαξάμενοι, εἰ μή τις τῆς ἐπὶ φθό ρον ἀγούσης μεταβολῆς μετά πολλῆς σπουδῆς ἀνασώσεις, προδεδώκασι τὴν φύσιν καταπεπῶσθαι τῷ παραπτώματι, ΚΘ'. Επιστράφηθι δὴ καὶ πρὸς τοὺς ἐκ τοῦ αὐτοῦ πατρὸς δύο πεφυκότας παῖδας, ὧν ὁ νεώτερος τὸν πατρικὸν οὐκ ἐλάττω τοῦ πρεσβυτέρου λαβὼν κλῆβον, εἰς χώραν μὲν ἄπεισι μακράν, καὶ τὴν τοσαύτην οὐσίαν κατασπάσας τε καὶ κατασπαταλήσας τῇ ἀποδημίᾳ, ἐπ᾿ ἐνδείᾳ τῇ ἀνυπερβλήτῳ χοίρων τρο φὴν προσεφέρετο τὰ κεράτια. Τίς οὐ τῇ πλάνῃ τῇ τοσαύτῃ σταλάξεις δάκρυον Ὁ τηλικαύτης κύσ βιος περιουσίας, μισθαρνίας ἔκδοτος, καὶ χοίρων τροφῇ τὴν ἀνάγκην κλέπτων τῆς φύσεως, εἶτα τοῖς πάθεσι καὶ τῷ λιμῷ μεταδιδαχθεὶς τὸ ὀλίσθημα, ἐπανέρχεται πρὸς τὸν πατέρα, καὶ συντριμμῷ καρδίας τὴν μετάνοιαν προχεάμενος, ὦ τῆς περὶ ἐμὲ πολλῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Δεσπότου φιλανθρωπίας! πλείονες ἢ κατὰ συγγνώμην ἀξιοῦται δεξιώσεως. Ὁ γὰρ πατὴρ τὸν νεωτερισμὸν οὐκ ὀνειδίζει, οὐδὲ τὴν πλάνην αἰσχύναι προάγει· οὐδ᾽ ὅτι τῆς λιμοῦ μᾶλο λον ἢ τῆς γνώμης ἐστὶν ἡ ἐπιστροφή. Οὐδὲν τούτων * Luc. IV, st Luc. IV, XXIX. At converte te nunc etiam ad duos filios ex eodem patre natos, quorum natu minor non minorem, quam major, sortem accipiens, in dissitas abit regiones, tantasque facultates dilapidans et profundens in itinere, tandem inopia immodica adductus, siliquis, porcorum cibo, usus est 31. Quis non errorem hunc lacrymis prosequatur? Qui tartarum opum dominus erat, is mercenaria opera functus, porcorumque escam ad sublevandas naturæ necessitates suffuratus, postea malis his ipsaque ſame meliora edoctus, revertitur ad patrem, el ex contrito corde pœnitentiam testatus, o magnam patris et domini humanitatem I majori, quam impetrata venia sperare jubebat, receptione dignus habetur. Pater enim juvenilem culpam non per stringit, nec errorem pudori exponit, neque conversionem illam fami potius quam animi proposito acceptam fert: nullum horum in delinquentem Δυνάμεις. De angelis interpretor, quos in applicatione parabolæ commemorat Servator Luc. xv, 10. Et sane scriptores ecclesiastici sæpe voci isti bune significatum subjiciunt. Chrysostomus, hom. 6. in Epist. ad Hebræos, λειτουργικάς δυνάμεις νοcat: quas Apostolus, Hebr. 1, 14, λειτουργικὰ πνεύματα appellat. Confer Suiceri Thesaurum ecclesiasticum tom. 1, p. 969; et Henric. Valesium, ad Eusebium, p. 282 b, ubi ostendit Græcos τὰ δαιμόνια appellare δυνάμεις, Latinos autem potestates. Κατασπάσας. Hoc rescripsi pro κατασπα σθήσας ms. Græci enim κατασπᾷν dicunt eos qui bona sua abliguriunt. Testem habemus scholiastem Aristophanis ad Equites. Δάκρυον. Fortasse legendum δακρύων.

γέννημα εἶναι τὸν προσελθόντα, κἂν ἀλλοτρίαις ἐπισποραῖς ἐνοθεύετο, καὶ τῆς αὐτοῦ φιλανθρώπου προαγωγῆς, ἀλλ' οὐχ ἑτέρας ποθὲν νεωτεριζούσης καταβολῆς. Μηδενὶ δὲ τῶν λυπούντων προδιαθέτ μενος, μηδ' ἐπιβαλὼν ἔλγημα τοῖς πολυχρονίοις τοῦ παιδὸς ἀλγήμασιν. Αἴθ᾿ ὥσπερ σου τῆς πλάνης, οὕτω καὶ τῆς ἐπιστροφῆς καὶ τῆς ἀποδοχῆς κοινώς νήσαιμι! ᾿Αλλ᾽ οὖν ὁ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς παν τὴρ ἔτι πόῤῥω καὶ διά μόνης τῆς μετανοίας ὁρῶν προσερχόμενον, καρπὸν δὲ οὐδ᾽ ὀντιναοῦν προβαλλό μενον, οὐκ ἀνέμεινε καὶ τοὺς ἐπὶ τῇ μετανοίᾳ πό νους, ἀλλ᾿ ἰδὼν αὐτὸν οὕτω κατηφῆ, καὶ τῇ μετανοία μόνῃ ἀποβλέποντα ἐσπλαγχνίσθη· καὶ δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ, καὶ κατεφίλησεν αὐτήν. conjicit. Noverat enim, eum qui reversus erat, εἰς τὸν ἐξημαρτηκοτα ἀποῤῥίπτει· ᾔδει γὰρ αὐτοῦ suam esse progeniem (quamvis per alienum semen adulteratus esset); noverat a se ex amore esse productum, non autem aliunde recens satum. Itaque nihil horum quo contristari is poterat, afferebat; neque diuturnis filii ærumnis adjiciebat quidquam. Utinam ut erroris tui, ita et conversionis, ac receptionis, in gratiam factæ, fructum percipiam Scilicet humanissimus et optimus pater eum eminus adhuc et sola pœnitentia ad se adventantem, nullum vero fructum huc dum ferentem, conspicatus, ne ferebat quidem istos pœnitentiæ labores, sed videns ipsum adeo squalidum, et sola pœnitentia se respicientem, misericordia permotus est, ut currens collumque ejus amplexatus eum deoscularetur. Quid vero filius? quis eos qui- Τί δὲ υἱός; τίς ἂν, ἃ τότε διεμέριζεν αὐτόν, ἀναbus distrahebatur, affectus enumeraverit? Aderant pudor, tristitia, metus, angustia animi, timiditas, spes in solo desiderio fluctuans, memoria rerum superiorum, recordatio infandorum, cogitatio futurorum. Et illis tamen omnibus per pœnitentiam superior est. Ait enim: Pater, peccavi in cœlum et coram le, neque dignus amplius sum, qui vocer filius tuus ss. Atque ista confessio verbis facta, ab anima habitu non discrepans, facit ut pater ipsum veste præcipua induat, annulo manus suæ actiones obsignet, pedesque calceamentis, ne a serpente calces lædi possent, muniat. Postea et vitulum saginatum mactat, magnoque cum splendore et sumptu convivatur cum filio, a mortuis reverso, et post longam illam jacturam iterum reperto. Vides, quomodo parobola bæcinænigmate omnium et exquisitissimo et luculentissimo tradat ista: a bono et Conditore et Creatore natum et ortum esse et prodigum illum filium, et alterum illum ejusdem ortus, ac tum ætate tum factis ipso majorem, qui et in patria domo permanserit, et pristinum decus ac facultates suas cum ætatis prærogativa retinuerit: non autem majorem illum natu ex alia, minorem vero itidem ex alia stirpe aut generatione derivat, sed utrumque ab iisdem originibus et productione et educatione deducit. Simul vero et hoc considerare fas est, quod, si quis filios in parabola illa memoratos humanam naturam indicare censeat, et per majorem natu illos, qui gratiam pristinam conservarint, nec donum illud in- υπολάβοι, καὶ διὰ μὲν τοῦ πρεσβυτέρου τους, οἳ τὴν temperantia sua corruperint; per juniorem vero eos, qui mala præ bonis elegerint, et facultates suas luxuria dissiparint; sive illum quidem angelorum, hunc vero hominum repræsentare hinc statum, hinc mutationem, censeat; sive denique placeat (licebit enim quidquid libuerit) per eos intelligere illos, quorum alii sub lege alii sub gratia sint; certe utraque hæc meditatio clare et sine exceptione de38 Luc. xv, 21. Ο ριθμήσαι πάθη; αἰσχύνη, λύπη, φόβος, δειλία, και τήφεια, ἐλπίδες, μόνῳ τῷ θέλεῖν σαλεύουσαι, ἀνά μνησις τῶν ἀρχαίων, μνήμη τῶν ὑπερορίων, λογι σμὸς τῶν μελλόντων. Ὁ δὲ κρατεῖ τῇ μετανοίᾳ πάντων. Καί φησι· Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρα νὸν καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκέτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου. Καὶ ἡ τῶν ῥημάτων ἐξομολόγησις τῆς ψυχῆς οὐ ψευδομένη την διάθεσιν, παραυτίκα μὲν αὐτὸν τὴν στολὴν ἐνδύει τὴν πρώτην. Καὶ ὃπ· κτυλίῳ τῆς χειρὸς τὰς πράξεις σφραγίζει, καὶ ὑποδήμασι τοὺς πόδας, μηκέτι δάκνειν τὸν ὄψιν τὴν πτέρναν, ἀσφαλίζεται. Εἶτα καὶ τὸν μόσχον θύει τὸν σιτευτὸν, καὶ εὐφραίνεται λαμπρῶς τε καὶ που λυτελῶς ὁ πατὴρ μετὰ τοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναλύσαντος υἱοῦ καὶ ἀνευρεθέντος μετὰ τὴν μακρὰν ἐκείνην ἀπώλειαν. Ορᾷς ὅπως αἰνιγμάτων πάντων ἀκριβέ στερόν τε καὶ σαφέστερον ἡ παραβολή παραδίδωσιν, ᾿Αγαθοῦ μὲν καὶ πλάστου καὶ πλάσματος προελθεῖν ὃς καὶ φῦναι τόν τε ἄσωτον υἱὸν καὶ τὸν ὁμοφυ καὶ πρεσβύτερον αὐτοῦ, καὶ χρόνῳ καὶ ἀνορθώμασιν, ὃς καὶ τῇ τοῦ πατρικοῦ οἴδιαίτῃ διαμεμένηκέ τε, καὶ τὴν προτέραν δόξαν, καὶ οὐσίαν μετὰ τοῦ πρισβείου συνετήρησε, καὶ οὐχὶ τὸν μὲν πρεσβύτε ρον ἐξ ἄλλης, τὸν δὲ νεώτερον ἐξ ἀντικειμένης σπο ρᾶς ἢ γενέσεως προάγει, ἀλλ᾽ ἄμφω καταβολῆς τε τῆς αὐτῆς καὶ φύσεως καὶ προαγωγῆς καὶ διαίτης ἀναγράφει. Καὶ ἐπιθεωρεῖν προσήκει, ὡς εἴ τις τοὺς τῆς παραβολῆς υἱοὺς τὴν ἀνθρωπίνην δηλοῦν φύσιν ἀπ' ἀρχῆς διεσώσαντο χάριν, καὶ τὸ δῶρον οὐχ ὑβριο σαν ἀσωτία, διὰ δὲ τοῦ νεωτέρου τοὺς ἀνθελομένους τὰ φαῦλα πρὸ τῶν ἀμεινόνων, καὶ τὴν οὐσίαν εἰς ἀσωτίαν ἀμειψαμένους, εἴτε τὸν μὲν τὴν ἀγγελικήν, τὸν δὲ τὴν ἀνθρωπίνην παραδειγματίζειν κατάστασιν καὶ λῆξιν. Εἰ βούλει δὲ (πῶς δ᾽ ἂν σὺ βουλητῆς), τοὺς ὑπὸ τὸν νόμον τε καὶ ὑπὸ τὴν χάριν οὐδὲν ἔλαττον δι' ἑκατέρας θεωρίας λαμπρῶς τε καὶ ἀναμε Μηδενί. Malim legere μηδέν. Id enim sibi velle videtur Noster, quod nihil eorum in medium attulerit, quæ animum pœnitentis tristitia majore implere poterant. Οἰδιαίτη. Ita ms. Sensus vero per se ostendit legendum esse οἴκου διαιτη. Καὶ ὑπὸ τὴν χάριν. Varias veterum hujus parabolæ expositiones memorat cl. Jo. d'Outrein. in Explicatione Belgica hujus et similium aliarum parabolarum, quæ prodiit Amstelod., 1602, 4.

CONTRA MANICHAOS LIBER IV. φιβόλως ἐπιδείκνυται, ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς ἐστι πατριᾶς monstrat, quod ab eodem Palre et bono et Ente καὶ ἀγαθότητος καὶ οὐσιώσεως, τότε τῶν ἀγγέλων καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὅ τε νόμος καὶ ἡ χάρις, καὶ ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις, κἂν ἡ μὲν τὸ ἔμφυτον συνδιασώσατο χάρισμα, ἡ δὲ τῆς δωρεᾶς τὴν ἀπο ώλειαν ἀντεσπάσατο. Καὶ τόγε τῆς παραβολῆς χρησι μώτατόν τε καὶ θαυμασιώτατον, ὡς μιᾶς τινος των τριών μοίρας κρατούσης οὐδὲν ἔλαττον, ἢ εἴπερ αἱ τρεῖς τὴν ἴσην ἐκληροῦντο νίκην, τῆς ἀποστασίας τὸ φρόνημα καταβάλλεται. Α΄. Καταβάλοιτο δ᾽ ἂν ὁμοίως, καὶ οἷς τοὺς Γραμ ματεῖς καὶ Φαρισαίους τῶν Ἰουδαίων ἐταλάνιζεν ὁ Χριστός, ὅτι τῶν μὲν δεδομένων αὐτοῖς ἡμέλουν νόμων, τὰς δὲ ἰδίας ἔμπροσθεν ἦγον. Οὐαὶ γὰρ, φησὶν, ὑμῖν, ὁδηγοὶ καὶ τυφλοὶ οἱ λέγοντες· Ος ἂν ὁμόσῃ ἐν τῷ ναῷ οὐδέν ἐστιν· ὃς δ᾿ ἂν ὁμόσῃ ἐν τῷ χρυσῷ τοῦ ναοῦ, ὀφείλει, τουτέστιν ὑπεύ θυνός ἐστι δίκης, ὡς παραβάτης ὅρκου, Εἶτά ὁρᾶτε τὸ μέγεθος ὑμῶν τῆς πλάνης, κἂν νῦν, εἰ μὴ πρότερον. Ἐπάγει γὰρ ταῖς προλαβούσαις ἐπιτιμήσεσι καὶ ταῦτα· Μωροὶ καὶ τυφλοί, τίς μείζων ἐστὶν, ὁ χρυσός, ἢ ὁ ναὸς ἁγιάζων τὸν χρυσόν; Οὐχ άγιον μόνον τὸν νομικὸν ναὸν, ἀλλὰ καὶ τὴν γῆν ἁγιότητος καὶ γινώσκων καί ἀποκαλῶν. Ἀλλ᾿ ὁ μὲν Σωτήρ τοιαύτην ἀφῆκε ψῆφον περὶ τοῦ ναοῦ.· ὑμεῖς δ᾽ αὐτὸν οὐ φρίττετε καθυβρίζειν τὴν ἐσχάτην ὕβριν, πολεμίᾳ προσανατιθέντες χειρί. Καὶ τίσιν ἂν μᾶλλον τό, μως ροὶ καὶ τυφλοί, ἐφαρμόσειε, τοῖς τετιμηκόσι μὲν ὡς ἁγίους ἄμφω, προτετιμηκόσι δὲ τὸν χρυσόν, ἢ τοῖς καὶ τὸν ναὸν αὐτὸν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ τῷ βλασφήμῳ διασπῶσι γλώττῃ, καὶ μὴ πεφρικόσι ἀῤῥήτοις ὕβρεσι καταπλύνειν, καὶ διωθουμένοις τῆς ἀγαθουργοῦ προνοίας εἰς τὴν ἀνυπόστατον τῆς τυραν γίδος ἐπίνοιαν. Εἶτα· Καὶ ὃς δ᾽ ἂν ὁμόσῃ ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ, οὐδεν ἐστιν· ὃς δ᾽ ἂν ὀμόσῃ ἐν τῷ ὃς δ᾽ ἂν ὁμόσῃ ἐν τῷ δώρῳ τῷ ἐπάνω τοῦ θυσιαστηρίου, ὀφείλει. Καὶ ταῖς ἴσαις παροινίαις ἴση πάλιν καὶ ἡ παρατίμησις, Μωροὶ καὶ τυφλοί! τί γὰρ μείζον, τὸ δῶρον, ἢ τὸ θυσιαστήριον τὸ ἁγιάζον τὸ δῶρον; Οὐ τὸν ναὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ θυσιαστήριον πηγάζειν λέγων ὁ Σωτὴρ τῆς ἁγιότητος, καὶ ἁγία μὲν ἅπαντα τὰ τοῦ ἱεροῦ· μετοχῇ δὲ καὶ μεταδόσει τὰ μὲν τῶν ἁγίων τὴν πρώτην εἰς τιμὴν ἐκληρώσατο τάξιν, τὰ δὲ δευ τερεύει. Καὶ τοὺς Ἰουδαίους οὐχ ὅτι πεπαρῳνήκαν σιν ἐν αὐτοῖς, ἀλλ᾽ ὅτι τὴν τάξιν τετολμήκασιν ἀμείψαι, τὸ τοῦ κόσμου φῶς, ἡ ἐνυπόστατος τοῦ Θεοῦ σοφία, τυφλούς και μωρούς καταδικάζει. Καὶ ὁ μὲν τὸν Πατέρα καλῶς εἰδὼς, Οὐδεὶς γὰρ οἶδε τὸν Πατέρα, εἰ μὴ ὁ Υἱὸς καὶ ᾧ ἐὰν ὁ Υἱὸς ἀποκα λύψῃ· οὗτος τὴν χάριν ἡμῖν τῷ πατρικῷ ναῷ καὶ τῷ θυσιαστηρίῳ παραγυμνῶν, αὐτὰ καὶ μεταδιδόναι τῶν ἁγιασμῶν ἐκδιδάσκει. Σὺ δὲ, ὢ! τί σε ἄν τις εἰπὼν ἀξίως προσείποι; τὸ γὰρ ἀνυπέρβλητον τῆς proficiscantur et angelorum et hominum genus, lex item et gratia, et hominum natura, sive illa insitum bonum conservarit, sive pro dono gratiæ exitium receperit. Quodque in hac parabola et utilissimum et præcipuum est, quod scilicet una potestas tribus illis dominetur, id non minus, ac si tres illæ æqualem victoriam retulissent, apostatarum sententiam prosternit. XXX. Prosternetur vero ea similiter per ista, quibus Christus Scribas et Pharisæos Judæorum miseros proclamavit, quia leges ipsis datas negligentes raliocinia sua potiora ducebant: Væ enim, inquit, vobis, duces et cæci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est; qui vero juraverit per aurum templi, debet. Hoc est, crimini est obnoxius tanquam transgressor juramenti. Deinde, videte magritudinem erroris vestri vel nunc, si minus antea. Addit enim præcedentibus objurgationibus et ista: Stulti et caci, quid majus est, aurumne an templum, quod sanctificat aurum 3? ubi non solum templum sub lege structum sanctum, sed et terram sanctitatis plenam agnoscit et appellat. Sed hanc quidem sententiam de templo Servator fert. Vos vero non veremini maxima illud ignominia afficere, hostili manui acceptum ferentes? Et ad quos magis voces illas, stulti et cæci, referat ad eosne qui utrumque ut sanctum colunt, aurum vero præferunt; an ad illos, qui et templum ipsum, et omnia quæ in 60 erant, lingua maledica proscindunt, nec infandis conviciis temerare horrent, ac a providentia benefica ad vanos tyrannidis conceptus propellunt? Pergit Dominus: Et qui juraverit per altare, nihil est:qui vero juraverit per donum quod est super allari, debet. Simili huic insolentiæ similis impingitur objurgatio. Stulti el cæci! quid enim majus est, donum an altare quod sanctificat donum 36. Ibi Servator non templum solum, sed et allare fontem esse ait sanctitalis. Et sanota quidem erant omnia quæ in templo erant: in communicanda vero et distribuenda sanctitate alia quidem primum locum sortita erant, alia secundum. Et Judæos quidem, non quod contumeliosos se in ea præstiterant, sed quod ordinem immutaro ausi erant, lux mundi, substantialis Dei sapientia, cæcos et stultos appellat. Et qui Patrem bene norat: Nemo enim Patrem novit nisi Filius, et cui Filius revelaverit 31; hic gratiam nobis Patris per templum et altare explicaturus, docet, illa alias quoque res sanctitatis participes reddere. Tu vero, at quo nomine te digne satis quisquam exceperit, cum insuperabilis audacia te longe ultra stultum et cæcum evehat! Non vereris res sanotas primo * Matth. xxnı, 16. 34 ibid. 7. ** ibid. 18. so ibid. 19. 37 Matth. x1, 27. Τῶν. Sic scripsi pro ὤν, quod erat in ms. "Ος. Reposui hoc pro &ς, quod mendose erat in ms. Πεπαρφνήκασιν. Ita scribere debebat librarius, pro eo quod mendose exaravit πεπαρ νύκασι.

πέμπει, οὐ φρίττεις τῷ ἀρχεκάκῳ βδελύγματι τὰ ἅγια ἀναφέρειν; καὶ ὁ μὲν τοσαύτῃ τιμῇ καὶ δόξῃ περιτειχίζει τὰ νομικὰ ἱερὰ, καὶ τοὺς Ἰουδαίους, ὅτι τιμῶντες μὴ κατὰ τὸ προσῆκον ἐτίμων, τηλικαύτης ἀρᾶς καὶ δίκης ἐνόχους ποιεῖ, οὐ κατ᾽ ἐκείνων μᾶλ λον ἢ κατὰ σοῦ ταύτας ἀφιείς. Σὺ δὲ τοῦ μεγέθους τῆς σῆς βλασφημίας οὐδ᾽ οὕτως αἴσθησιν βούλει λαβεῖν. Καὶ ἡ μὲν αὐθυπόστατος τοῦ Θεοῦ σοφία τοὺς Γραμ ματεῖς καὶ Φαρισαίους ἔτι καθυποβάλλει τῷ οὐαὶ, ὅτι μὴ διὰ πάντων τῷ νόμῳ τὸ σεβάσμιον ἔνεμον, ἀλλ᾽ ἐν μὲν τοῖς μικροτέροις ἐνομοφυλάκουν, ἐν δὲ τοῖς μείζοσι παρηνόμουν. Σὺ δὲ κατὰ πάντων τὴν γλῶσσαν ὀξύνων καὶ νόμων καὶ ἱερῶν, ἀλλὰ καὶ τοὺς, ὅσοι ποτὲ κατὰ τόν νόμον ἐπολιτεύοντο εἷς ἐσχάτην ἀσέβειαν Έλκων, οὐκ οἴει πολυπλασίους τὰς ποινὰς ὑφέξειν; Καὶ γὰρ ὁ Σωτὴρ, Οὐαὶ ὑμῖν, ἐπιφέρει, Γραμματ τεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι ἀποδεκατοῦτε τὸ ἡδύοσμον καὶ τὸ ἄνηθον, καὶ τὸ κύμινον, καὶ ἀφήκατε τὰ βαρύτερα τοῦ νόμου, τὴν κρίσιν καὶ τὸ ἔλεος, καὶ τὴν πίστιν. Καίτοιγε κατὰ τὸν τῆς ἀποστασίας λόγον εὐκ ἐφ᾽ οἷς παρεώρουν τὰ τοῦ νόμου, ἀλλ' ἐν οἷς ἔστεργον τὰς εἰσπράξεις, ἔδει τού τους ἀπαιτεῖσθαι. γὰρ οὐκ ἔστι τῷ ᾿Αγαθῷ ἀρε στὰ, τούτων ὥσπερ ἡ πρᾶξις ἐν εὐθύναις τοὺς ἑλομένους ἀπάγει οὕτως ἡ φυγή πάσης ἀνωτέρω τίθησιν αἰτίας. Αλλ᾽ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, ὁ τῆς Παλαιᾶς ὥσπερ καὶ τῆς Καινῆς κύριος ὑπάρχων καὶ δεσπότης, κατὰ τῆς νεωτεριζούσης ἀσεβείας μᾶλλον ἢ τῆς Ἰουδαϊκῆς ὀλιγωρίας τὴν ψῆφον ἐκφέρει· Ταῦτα γὰρ ἔδει, φησί, ποιῆσαι, κἀκεῖνα μὴ ἀφιέναι, νόμῳ τὸν νόμον τὸν παλαιὸν τῷ νέῳ σφόδρα καὶ μετὰ πολο λῆς ἀσφαλισάμενος τῆς κυριότητος. Εἰ οὖν παρ' ἐκείνων, ὅτι τὰ ἡμίση παρεώρων τῶν νομίμων, της λικαύτην δίκην ὁ δίκαιος κριτής λαμβάνει, ὑμῖν τίς ἂν ἐξαρκέσῃ δοῦναι καὶ ταῦτα οὕτως ἀνέδην οὐκ ἐξ ὀλιγωρίας, ἀλλ' ἐξ ἀπεχθείας, θεομάχον τηλικαύτην ὕβριν κατὰ πάντων ἀποῤῥίπτουσιν; Καὶ εἰ ἐκείνους τοὺς τῶν προφητῶν οἰκοδομοῦντας τάφους, καὶ τὰ τῶν δικαίων μνημεῖα κοσμοῦντας, καὶ μέρει τινὶ τὸ τῆς εὐλαβείας σχῆμα περιβαλλομένους, τῆς προφη τοκτόνου σπορᾶς ἀνευθύνους οὐκ ἀφίησιν, ἀλλ' ὅτι τὰς γνώμας πρὸς τὴν πατρῷαν μιαιφονίαν οὐδὲν ἐχούσας εὐλαβέστερον ἔφερον, καὶ τιμωρίαις ἀπα ρακλήτοις ὑποβάλλει, ὑμᾶς κατὰ τῶν προφητῶν πολὺ πλέον ἐκείνων μιαιφονοῦντας, καὶ οὐ μόνον πρὸς οἰκοδομὴν τάφων καὶ μνημείων ἐπιστροφήν τινα δεχομένους, ἀλλ᾽ ἄσπονδον τὴν κατ᾿ αὐτῶν ἔχθραν καὶ μετὰ θάνατον, καὶ τὴν ἀνυπέρβλητον κρατύνοντες ὕβριν, τίς ἂν τιμωρία τὴν δίκην εύρε θείη μὴ πολὺ ἐλάττω τοῦ τολμήματος ἀπαιτοῦσα· Καίπερ εἰ τῆς κακεργέτιδος ἦσαν οἱ θεοφόροι προφή ται θεραπευταὶ, οὐ μένον οὐκ ἐχρῆν ἀραῖς ὑποβάλο λεσθαι οὔτε τοὺς ἀνελόντας αὐτούς, οὔτε μὲν τοὺς omnis abominationis auctori acceptas ferre? Alque τόλμης ποῤῥωτέρω σε καὶ μωροῦ καὶ τυφλοῦ παραille quidem tanto honore et gloria sacra legalia cingit, et Judæos, eo quod, quamvis ea colerent, digno tamen cultu non prosequerentur, tantis comminationibus et pœnæ obnoxios facit, ita quidem, ut illæ non tam ipsis quam tibi immittantur: tu autem ne sic quidem sentire vis, quanta sit tua calumnia. Et substantialis quidem Dei sapientia Scribis et Pharisæis Væ occlamat, quod non per omnia legi debitum cultum præstiterint,sed in levioribus quidem legem observarint, in gravioribus autem neglexerint. Tu vero, qui contra omnes et leges et sacra linguam acuis, imo et eos qui secundum legem versati sunt, in extremam impietatem pertrahis, non existimas pœnas multiplices te manere? Namque Servator: Va vobis, ait, ο Scribæ et Pharisæi hy. pocritæ, quia decimatis mentham et cyminum et deseruistis graviora legis, judicium et misericordiam, et fidem 38. Al secundum apostatarum sermones non ideo, quod neglexerant præcepta legis, sed quod eorum observationem sectati erant, ad pœnas vocari debuissent. Quæ enim bono non placent, eorum ut praxis ud examen et pœnas vocat facinorosos; ita aversatio extra omne crimen collocat. Sed Servalor noster ut Veteris, ita et Novi Testamenti dominus et auctor exsistens, contra recentem illam impietatem magis, quam contra Judaicam negligentiam, sententiam dicit. Hæc enim, inquit, decebat facere, et illa non omittere 39, legem veterem hoc modo per novam graviter et summa cum auctoritate stabiliens. Si igitur ab iis ideo, quod dimidiam legum partem neglexerant, tantam pœnam justus judex exigit, quantam vos dare debebitis, tam impudenter non ex negligentia, sed ex odio injuriam tantam in omnes leges effundentes? Et si illos, qui prophetarum sepulcra ædificabant, et justorum monumenta ornabant, pietatisque speciem ex parte assumebant, ex propheticidis quippe orti, non judicavit a culpa immunes, sed quia mentem a sanguinario patrum ingenio non diversam circumferebant, inevitabilibus suppliciis subjecit, quæ tandem pœna invenietur, quæ non longe subsidat infra scelus vestrum, qui contra prophetas magis, quam illi, cædes spiratis, et non solum ad structuram sepulcrorum monumentorumque vos convertitis, sed implacabilem contra eos etiam post mortem inimicitiam et injuriam nunquam superandam exercetis? Quod si vero mali principii cultores fuissent prophetæ divini, non solum non decebat maledictioni subjicere vel occisores eorum, vel occisorum posteros, eosque ad panam rapere, sed potius eximiis mactare honoribus. At enimvero bonus hominumque amans Servator noster, suorumque ultor servorum, non solum in primos cædis 8 Matth. ΧΧΙΙΙ, 23. 39 ibid. 24. Απάγει. Ita scripsi pro υπάγει, quod ms. mendose præferebat. Hoc enim verbum cum sequente ἑλομένους conjungi nequit.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. niem eorum serpentes et serpentum fetus appellans, inevitabilem ignis gehennam eos manere præpuntiat. Adhuc vero magis nova cum veteribus conjungens, et vetera novis adaptans, atque id, quod utrinque peccatur, æqualem pœnam promereri ostensurus, quo ipso simul subinnuitur, utrisque eumdem cultum eumdemque dignitatis locum adjudicatum esse: Propterea ego, inquit, mittam ad vos prophetas et sapientes, et scribas, et ex illis nonnullos cædetis in synagogis vestris, et perseguemini ex una urbe in aliam 4º; attende nunc! Ut veniat super vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram inde a sanguine Abelis justi usque ad sanguinem Zachariæ, filii Barachiæ, quem occidislis intra templum et altare41. Videsne, quomodo eidem et cædi et pœnæ obnoxios pronuntiet, tum eos, qui impias manus intulerunt iis qui ante gratiæ tempus Deo placuerunt, tum illos qui in homines sub gratia viventes eosque omnes, quos ipse regnum suum annuntiaturos in urbes et synagogas miserat, sanguinarium furorem effuderunt. Ita et tempus gratiæ, et ea quæ illud antecesserunt, æstimans et magni faciens Jesus, utriusque auctor et conditor, et ubique utriusque consensionem stabiliens, ac eodem cultu prosequenda ostendens, omnem impietatis prætextum præscindit. ἐκ τῶν προφητοκτόνων φύντας, οὐδ᾽ εἰς ποινὰς ἄγειν, auctores homicidii ponas transfert, sed et progeἀλλὰ ταῖς πρώταις δεξιοῦσθαι τιμαῖς· Ὁ δὲ ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος ἡμῶν Σωτὴρ, καὶ τῶν αὐτοῦ θεραπόντων ἐκδικητὴς οὐκ εἰς τοὺς αὑτουργοὺς μόνον τῶν μιαιφόνων καὶ τὰς τῆς μιαιφονίας εὐθύνας περιγράφει, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκείνων παῖδας ὄφεις καὶ γεννήματα ἐχιδνῶν ἀποφαίνων άφυκτον αὐτοῖς ανα μένειν τὴν γέενναν τοῦ πυρὸς προαγγέλλει. Συνέχων δ᾽ ἔτι μᾶλλον τὰ νέα τοῖς παλαιοῖς καὶ τὰ παλαιὰ συνάπτων τοῖς νέοις, καὶ τὸ ἐν ἀμφοῖν πλημμέλημα δι᾽ ἴσου δεικνὺς εἰς καταδίκην ἄγον, δι' ἧς καὶ τὰ τῆς τιμῆς, αὐτοῖς συνεισάγεται τῆς ἴσης καὶ ὁμοίας κληρουχίας μετεσχηκότα· Διὰ τοῦτο ἐγώ, φησίν, ἀποστελῶ πρὸς ὑμᾶς προφήτας καὶ σοφοὺς καὶ γραμματεῖς, καὶ ἐξ αὐτῶν μαστιγώσετε ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὑμῶν, καὶ διώξετε ἀπὸ πόλεως εἰς πόλιν. Πρόσχες· Ὅπως ἂν ἔλθῃ ἐφ᾽ ὑμᾶς, πᾶν αἷμα δίκαιον ἐκχυνόμενον ἐπὶ τῆς γῆς, ἀπὸ τοῦ αἵματος Αβελ τοῦ δικαίου ἕως τοῦ αἵματος Ζαχα ρίου υἱοῦ Βαραχίου, ὃν ἐφονεύσασε μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ [τοῦ θυσιαστηρίου. Ορᾷς, ὅπως τῆς αὐτ τῆς ἐνόχους καὶ μιαιφονίας καὶ τιμωρίας ἀποφαί. νει, ὅσοι τε τὰς παλαμναίους χεῖρας κατὰ τῶν πρὸ τῆς χάριτος Θεῷ εὐαρεστησάντων ἐπανετείναντο, καὶ ὅσοι κατ᾽ ἐκείνων, ὧν ἡ χάρις τὸ πολίτευμα, καὶ οὕς αὐτὸς εἰς τὰς τῶν Ἰουδαίων συναγωγὰς καὶ πό λεις τὴν βασιλείαν αὐτοῦ κηρύσσειν ἀπέστειλε, τήν αἱμοβόρον λύσσαν ἐναπεχέαντο. Οὕτως τὴν χάριν καὶ τὰ πρὸ τῆς χάριτος τιμῶν τε καὶ ἀποδεχόμενος ὁ ἑκατέρας καὶ δημιουργὸς καὶ νομοθέτης καὶ διὰ πάντων τὴν αὐτῶν παριστῶν συμφωνίαν, μετέχειν τε δεικνὺς ὁμοτίμου σεβασμιότητος, πανταχόθεν τῆς ἀσεβίας ἅπασαν πρόφασιν προεκτέμνει. ΑΔ΄. Ἔδει δ' οὖν τοὺς ἀποστάτας, εἰ καὶ μὴ τὴν μίαν ἀρχὴν εἰς δύο διχάζοντας, μηδ᾽, ἐπειδὰν τὰ τοῦ νόμου διαγελώσι μυστήρια (καίτοι πῶς ἀνειμένος εἶπον μηδ' ἡνίκα τὴν κτίσιν συλᾶν ἐπιχειροῦντες τοῦ κτίστου, κακοὶ κακὸν κακίστῳ δῶρον προσφέρωσιν;) ἔδει γοῦν αὐτοὺς εἰ καὶ μὴ ἐπ᾽ οὐδενὶ τούτων, μηδ' ἐφ᾽ ᾧ τοῦ προφήτου ὑβρίζουσι, καίτοι τηλικούτων τὴν ἀτοπίαν ὄντων, ἀλλ᾽ οὖν, ἐπειδάν γε τὸ ἑαυτῶν σῶμα πονηρὸν καὶ πονηρᾶς πλάσεως λέγωσιν, αὐτίκα και ταδύεσθαι. ᾿Αλλὰ ποῦ γῆς; Ζητεῖν δὲ καὶ τῶν ὑποχθονίων εἶνι βαθύτερον, οὐχ ὅτι ἐκείνων πρὸς ἄθεότητα τοῦτο βαρύτερον, ἀλλ' ὅτι καὶ, δι' οὐ τὴν βλάστ φημον φωνὴν ἀφιεῖσιν, ἐξ ἀθέου πλάσματος ὁμολογοῦντες λαμβάνειν τὸ ὄργανον, οὐκ αὐτίκα ρίπτουσι πάντα, καὶ φεύγουσι τὴν ἀσέβειαν, ὀργάνῳ πονηρίας βοῶντες ὡς, ἐν οἷς ταῦτα φθέγγονται, κέχρηνται. ᾿Αλλ' ἔτι τολμῶσι πρὸς τὰ τῶν ἀνθρώπων βλέπειν πρόσωπα. Άνθρωπε, τί λέγεις; Δύο ἀρχαί; ἀλλὰ διὰ τοῦ πονηροῦ ταῦτα φθέγγῃ στόματος. Ο νόμος που λεμίας ἀρχῆς, καὶ μαχομένης τῇ χάριτι; ἀλλὰ καὶ τοῦτο τὸ τῆς πονηρίας απήχησεν ὄργανον· οἱ προφῆται μοίρας χείρονος; ἐκ τοῦ αὐτοῦ αὐτοῦ τῆς κακίας σκεύους καὶ τοῦτο προχεῖται. Το σώμα πονηρὸν καὶ πονηρᾶς δημιουργίας, καὶ τί μὴ σιγᾶς τὴν ἐσχάτην σιγήν; ἀλλ᾽ ἔτι φθέγγῃ καὶ χαρίζῃ τῷ οὕτω σε που νηρῶς καὶ ἐβδελυγμένως ὑποστήσαντι, ὥστε μηδὲ φθέγγεσθαι δύνασθαι μηδὲν ὅλως σωτήριον, μηδὲ 40 Matth. xxını, 34. 4 ibid. 35. XXXI. Decebat igitur apostatas, etiamsi unum principium in duo non distinguerent, hoc saltem nomine, quando legis mysteria rident (sed quomodo hæc facilior et remissior dico de hominibus, qui creaturam Conditori subripere ausi pessimi pessimo pessimum donum offerunt?); decebat, inquam, eos, si vel maxime nullo horum et ne eo quidem, quod prophetas calumniantur, crimine tenerentur, in omni ista sua insolentia, saltem hoc nomine, quod corpus suum malum et a mala manu profectum dicunt, confestim se præ pudore abscondere. At ubi terrarum? Imo vero subterranea, et si quid his profundius est, quærere loca debent, non quod hoc quod ad impietatem prioribus gravius sit, sed quod membrum illud, per quod voces blasphemas emittunt, ab impia origine se accepisse profitentes, non statim abjiciunt omnia et impietatem fugiunt, clamantes se, dum ista quidem loquerentur, malitiæ instrumento usos esse. El vel sic tamen homines isti in aliorum conspectum venire sudent? Quid ais, homo? Duone sunt principia? sed tu quidem ore impio isla profers. Lex, inquis, est a principio hostili, et gratim opposito, sed et hunc sonum malitiæ instrumentum edit; prophetæ malum agnoscunt auctorem? At ex eodem malitiæ vase et illud profluit. Corpus est malum et mali conditoris? Et qui non ad extremum te

silentium componis, sed pergis loqui et gratificari τῆς βαθείας μέθης καὶ ψευδολογίας ἐλεύθερον. Ο illi, qui adeo malum te et abominandum reddidit, γὰρ πονηρίας θησαυρὸς οὐκ οἶδεν, ἀλλ᾽ ἢ τὰ τῆς που ut nihil omnino sani proferre possis, quod a summa νηρίας καὶ πλάνης ὥσπερ θησαυρίζειν, οὕτω δὴ καὶ feritate et mendacio remotum sit? Namque malitiæ προβάλλεσθαι· ἡ τοῦ ψευστου γλῶσσα πῶς ἂν ἀλή thesaurus non potest nisi malitiam et errorem ut θειαν εἶποι; ἡ πονηρία πῶς ἐννοήσοι τὴν ἀγαθότητα; recipere, ita et proferre: quomodo enim lingua τὸ ψεῦδος λέγειν φεύγει τὴν ἀλήθειαν. Καὶ πῶς σὺ mendacis vera dixerit, aut quomodo malitia medi- σπυτῷ πιστεύεις λέγοντι, τοῦ ψεύδους ὑπάρχων tetur quidquam boni? Mendacium veritatem dicere ἐργαστήριον. Ἐγὼ δὲ σε φρονεῖν τἀναντία, ὧν λέω refugit. Et quomodo tu tibimet ipsi credis lo- γεις, ἐξιών, καὶ νομίζων, πολὺ σωφρονέστερον ἂν quenti, cum mendacii sis instrumentum? Si vero καὶ συνετώτερον εἰσάγω, ἢ εἴτις σε στέργειν, ego largiar et opiner te longe aliter sentire quam ἃ λέγεις, τίθησιν. Εἰ γὰρ ἐκ πονηρῶν ὀργάνων loqueris, multo te et sapientiorem et prudentiorem ταῦτα, καὶ διὰ τοῦτο πονηρὰ ἢ ψευδῆ, πῶς, ὡς ἐν repræsentavero, quam si quis alius iis te vere delecta- κακοῖς, οὐ πολλῷ κουφότερον τὰ ἐναντιώτατα τῶν ri dicat, quæ proponis. Si enim hæc a malis instru- ῥημάτων πρεσβεύειν, ἢ τῇ γλώττῃ καὶ τὸν νοῦν mentis proficiscuntur, ac propterea mala aut falsa συνδιαφθείρεσθαι. Διο λέγει άρχάς· μίαν προσsunt, bonne, quippe in malis, levius peccatum est, ῆκε φρόνεῖν. Πολέμιος ὁ νόμος τῇ χάριτι. τὴν συμea quæ verbis contraria sunt, amplecti, quam cum φωνίαν κηρύττειν αὐτῶν· Τῶν προφητῶν φαῦλος ὁ lingua mentem quoque ipsam corrumpere. Quod χορός· καὶ πόθεν ἄν τις γνοίη μᾶλλον, ὅτι χρηστός. si igitur ejusmodi homo de principiis loquitur, Το σῶμα πλάττει τοῦ πονηροῦ· ἀρκεῖ πρὸς τελευunum illum credere convenit; si de lege gratiæ ταίαν ἀπόδειξιν, ὅτι παλάμης ἐστὶ τῆς ἀγαθουργού. adversa, utriusque conversionem astruere censen- Ορᾶτε τὸ τῆς ἀνοίας βάθος, τὸ μέγεθος τῆς ἀθεόdus est; si chorum prophetarum malum dixerit, τητος, τῶν μὴ δυναμένων ἔχειν λογισμῶν οὐδ' ἐπὶ nemo aliunde magis convincetur eum bonum esse. φαντασίαις πλαττομέναις ὑπόστασιν. Οὐκοῦν Si corpus ad malum referat, pro evidentissima οὐδ᾽ ἐπάδειν ὅλως δεῖ ταῖς ἀκοαῖς, ὅτι τὸ αὐτὸ τῆς demonstratione habe id manus esse beneficæ. αἰτίας ἁνίατον εἶποι τις ἂν ταύτας ἐπινέμεται. Videte mihi insanis abyssum et impietatis magni- Φαίην ἂν ἔγωγε· εἰ μὲν γὰρ τις τῶν σωτηρίων tudinem, in iis hominibus qui nequidem in rebus ἐπῳδῶν παραδέξοιτο, ἀρχὴν λαμβάνει πρὸς τὴν imaginariis ratione certa uti possunt. Itaque nec προτέραν ἐπαναδραμεῖν εὐγένειαν· εἰ δέ μὴ, καθε incantando aures fascinare fas est, quia hoc ipso ἑαυτοῦ γε, κάντεῦθεν τὴν ψῆφον αὐτὸς ἀφίησαν ἄφυinsanabili culpæ subjici eas merito quis affirmarit. κτον, πονηρὰν μετάπλασιν τῆς ἀγαθῆς πλάσεως Atqui, inquam ego, si quis salutaribus incantamen- καθόλου ἑαυτὸν ἀνθελόμενος, καὶ τὴν πρὸς τὰ χείρῳ Ο tis aurem præbeal, initium faciet ad pristinam μεταβολὴν (δέον τὸ ἀγαθὸν) συντηρήσας ἀμετάβλη nobilitatem redeundi: sin minus, vel ex inde sen- τον. Οὐκοῦν οὐ τὸν ἐπᾴδοντα σιγάν, ἀλλὰ σιγής tentiam non revocandam ipse in se ipsum fert, ἑαυτὸν πάσας στηλιτεύει καὶ διὰ πάντων ὑπεύθυνον, quod pravam transformationem bonæ formationi δς τὴν οἰκείαν ἐξ ἀπονοίας πώρωσιν σιγῆς ἡμῖν omnino præfert, et mutationem in deterius, cum αἰτίαν ἐπέσειεν. Διὸ δὴ σύναψαι καὶ τὰ λείποντα. bonam decuisset, servat constanter. Non quippe incantatori potest vitio dare, quod silet, sed silentii causam sibi exprobrare omnem, culpæque omnis se reum facere debet, qui suam ipsius insaniam et cæcitatem pro silentii culpa nobis venditat. Propterea et reliqua his junge. a XXXII. Servator noster hominum amantissimus et optimus, qui venit, ut peccata mundi tolleret, tum morbis aliis et ærumnis liberavit homines, tum multis peccatorum remissionem largitus est, factæque remissionis argumentum & sanatione corporis petiit et aliis proposuit. Jam vero si mali conditoris opus esset corpus, sicut homines blasphemi audacter tradunt, fieri certe non poterat, ut illud solius bonæ divinitatis beneficium, veniam nempe peccatorum, in fidem confirmationemque per pravitatem suam reciperet. Idem enim hoc est, ac si dicas malitiæ compagem fontem esse, ex quo bonitas scaturiat, siquidem remissio peccatorum ex sanatione corporum, quæ malitiæ sunt progenies, procederet. At enimvero Servator noster non ΛΒ΄. Ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Σωτὴρ καὶ ὑπερἀγαθος, ὁ τὰς ἁμαρτίας ἐπιδημήσας ἆραι τοῦ κόσμου, τῶν ἄλλων νοσημάτων καὶ παθῶν τὸ γένος ἐλευθε ρῶν, καὶ τὴν τῶν ἁμαρτημάτων πολλοῖς ἄφεσιν ἐχα ρίζετο, καὶ τὴν ἀπόδειξιν τῆς ἀφέσεως ἀπὸ τοῦ σώματ τος θεραπείας ἐλάμβανέ τε καὶ παρείχετο. Καίπερ εἰ πονηρᾶς ἦν τὸ σῶμα διαπλάσεως, ὡς βλασφημία θρασύνεται, οὐκ ἂν εἴη δυνατὸν τὸ μόνης τῆς ἀγα θῆς θεότητος ἁγαθούργημα, τὴν τῶν πλημμελημά των συγχώρησιν, τὸ πιστῶν καὶ βέβαιον διὰ τῆς κακίας ἐπιδέχεσθαι. Οὐδὲν γὰρ ἐστιν ἄλλο λέγειν, ἢ τὴν τῆς κακίας σύστασιν πηγάζειν τῆς ἀγαθότη τος τὴν ἐνέργειαν, εἴπερ ἡ μὲν ἄφεσις τῶν ἁμαρ τημάτων ἐκ τῆς τῶν σωμάτων θεραπείας προείη, τὰ δὲ τῆς κακίας υπάρχει γεννήματα. 'Αλλ' ὁ Σω Διό. Fortasse legendum est δύο. Bina enim erant principia, quæ Pauliciani venditabant. Interim et partícula did locum tueri potest, quippe qua ad argumentationem opus esse videtur, præcipue, cum legendi constet, non plura quam duo principia istis hominibus recepta fuisse. Οὐκοῦν. Obscurior in his est Photius et subtilior. Mentem tamen ejus assecutum me esse spero.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. τὴρ οὐ μόνον λόγῳ τὰς τῶν σωμάτων θεραπείας solum verbis, sed et manu sua, sanationem crpoἐβράβευεν, ἀλλὰ καὶ χειρὶ, Πάλιν ἀλλαχοῦ κρατεῖ χειρὸς, ἧς μὴ πλάστης ἦν, καὶ τὸ κοράσιον εγείρει, καὶ τὸν υἱὸν ἀνίστα τῆς χήρας, καὶ καλῶς ἀποσκευασθὲν τῆς ψυχῆς σῶμα πάλιν ἐπαναστρέφει, καὶ συνάπτει ταύτῃ, ὅ καλὸν μὲν ἦν κατὰ τὴν θεομάχον γλῶτταν μηδ' ὅλως λαβεῖν, δεύτερον δὲ λαβοῦσαν θάττον ἀποθέσθαι, χείριστον δὲ καὶ μετὰ τὴν ἀπό θεσιν συναφθῆναι πάλιν. Καὶ ὁ τὸ κράτος ἐλθὼν καταλύσαι τοῦ ἐχθροῦ, πάσῃ δυνάμει κρατύνειν αὐτοῦ τὰ ἔργα φιλονεικεῖ. Καὶ τί λόγῳ κρατύνειν; μενοῦνγε τὴν τυραννίδα πολλάκις λυομένη, τοῦτο μὲν οἷς ὑπέκειτο τὰ ταύτης ἔργα παντοδαποῖς νοσήματι δαπανώμενα, τοῦτο δὲ οἷς διεσπάτο τῷ θανάτῳ καὶ τῷ φθορᾷ παρεδίδοτο, αὐτὸς ὁ τῆς τυραννίδος καθαιρέτης παρ' ὅλον τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ τὸν καιρὸν, ἀνακαινίζων ταύτην ὤφθη τῆς φθορᾶς ἀνιστῶν, τῶν παθῶν ἀπαλλάττων, καὶ τοσαυτάκις, ὁσάκις νεκρούς τε εἰς ἀναβίωσιν ἦγε καὶ τῶν σωμάτων τὰς νόσους ἀπήλαυνε. ΑΓ. Καὶ τὸ ὅτι μάλιστα δυσανασχετούμενον, ὅτι περ ἐξ ἐκείνου μέχρι νῦν διά τε τῶν αὐτοῦ θεοφόρων μαθητῶν, καὶ ἃ τὴν ἐκείνων μετῆλθον δια δοχήν, οὐ λήγει ταύτην διὰ τῶν ὁμοίων πράξεων συγκαταπράττων καὶ συγκατασκευαζόμενος. 'Αρα ἔστι τι τῆς τοιαύτης εμπληξίας, ἢ παρ' Ἕλλησιν ἢ παρὰ Βαρβάροις ἐμπληκτότερον ἢ ἀθεώτερόν τι λαβεῖν; Ἐγὼ μὲν οὐχ ὁρῶ, οἶμαι δὲ οὐδ᾽ ἄλλως ὁρᾷν οὐκ ἀνάξιος. Πυνθανομένοις μὲν τοι τοῖς Φαρι - σαίοις εἰ ἔξεστιν ἀνθρώπῳ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν ἀπολύειν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, ὅρα, πῶς οὐκ ἄλλαχόθεν, οὐδ᾽ ἐκ τῆς ἰδίας ἐξουσίας καὶ τῶν τῆς χάριτος δογμάτων ὁ φιλάνθρωπος ἡμῶν Δεσπότης, ἀλλὰ δι' αὐτῆς τῆς ἀρχαιογονίας καὶ τὴν λύσιν αὐτῶν τῆς ἀπορίας καὶ τὴν ἐπιτίμησιν ἐπάγει. Οὐκ ἀνέγνωτε γάρ, φησὶ ὅτι ὁ ποιήσας αὐτοὺς ἀπ' ἀρχῆς, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς; διδάσκων, μὴ δεῖν ῥᾳδίως διαλύεσθαι τὰ συνοικέσια μηδ' οὕτως προπετῶς, πρὸς ἃ συνωθεῖ τὸ τῆς ὁρμῆς ἀκόλαστον, καταφέρεσθαι. Καὶ ὅτι τὴν δημιουργίαν αὐτὴν διδάσκαλον ἔχοντες τοῦ μήτε πλείοσι μιᾶς γυναιξί συνάπτεσθαι, μήτε διασπῶν τὴν συνάφειαν, οὐκ ἠθέλησαν οὔτε τὴν ἐντολὴν ἐκ τοῦ Μωσαϊκοῦ διδασκαλείου μαθεῖν, οὔτε τὸ ἄπορον ἐπιλυόμενον συνιδεῖν; Αλλ᾿ αὐτὸς ἐκεῖθεν πρὸς ἐκάτερον παραταξάμενος " μόνον λοιπὸν ἴδιον τὸν παλαιὸν ποιεῖται, ἐαὶ δι' ἐκείνου πλέκει τὸν τῆς χάριτος. Ὁ γὰρ ἐκ μὴ ὄντων ἅπαντα παραγαγών, δι' ὧν εἰς ἀρσεν καὶ θῆλυ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν μορφώσας διήρθρωσε, καὶ εἰς ἕν ἀλλήλοις συνήρμοσεν, ἐκεῖνος ἐστι, φησίν, ὁ καὶ τὰ σπέρματα τοῦ νόμου καταβαλών, ὃς μὴ δεῖν μοχ θηρία γνώμης ἀπ᾿ ἀλλήλων τους συναφθέντας 4ª Matth. xıx, 4. rum condecoravit. Alibi enim apprehendit manum, cujus tamen non erat conditor, et puellam excitat, et filium viduæ in vitam revocat, corpusque ab anima optimo consilio separatum, reducit, et cum eadem conjungit. Atque id tamen secundum impiam hominum illorum linguam ita comparatum ets, ut præstitisset nunquam illud accepisse, vel acceptum quam citissime deponere; pessimum vero sit, depositum iterum junctum videre. Qui vero venit ad potentiam hostis frangendam, is pro viribus opera ejus stabilire annititur. Quid, inquam, stabilire? imo vero destructor tyrannidis illius per totam suam vitam visus est ipsum hoc tyrannicum dominium, sæpius nunc quidem variis morbis, quibus opera ejus subjecta erant; nunc autem morte et corruptione, cui morbis consumpta tradebantur, destructum iterum instaurare, modo ab interita excitans, modo a malis liberans, idque toties, quoties mortuos in vitam revocavit, et morbos a corporibus propulsavit. XXXIII. Et, quod adhuc minus ferri posse videtur, inde ab eo tempore usque ad præsens, non desistit tum per discipulos suos divino Spiritu actos, tum per eos qui hos in officio exceperunt, similibus actionibus idem dominium confirmare et perficere. Nunquid vero vel apud Græcos vel apud Barbaros quidquam est magis barbarum aut impium, quam quidem hoc? Ego quidem tale quid nusquam video, neque putem me, ut viderem, alioquin indignum esse. Cum Pharisei aliquando quærerent, num liceat homini quacunque de causa uxorem suam dimitterre, vide mihi, quomodo non aliunde, nec ex propria potestate, aut ex gratiæ doctrina Dominus noster, hominum amantissimus, sed ex ipsa creationis historia et objectionem eorum solvat, et reprehensionem formet. Nonne enim legistis, inquit, quod quid fecit eos ab initio, marem et feminam fecit eos 42? clare per ipsam hanc formalionem diversam docens, non tam facile solvere licere connubia, neque tam temere so abripi, quo impetus difficulter coercendus impellit. Cumque creationem ipsam magistram haberent, quod nec plures una conjuges ducere, nec conjugium dirimere liceat; illi tamen nec præceptum hoc ex disciplina Mosaica discere, neque difficultatem solutam videre volebant. At ille inde contra utrumque decertans, veterem tantum regem propriam sibi fecit, atque hinc eam, quæ gratiæ est, nectit. Qui enim ex non exsistentibus omnia produxit, ex quibus humanam naturam in masculum et feminam formando finxit, utrumque in unum conjunxit; is, inquit, idem est, qui et hujus legis semina spar Μήτε. ita scripsi pro ήτε, quod non admittit sequens μήτε. Απορον. Hanc vocem reposui pro άσπορον quo erat in ms. "Απορον enim eque ac ἀπορία paulo ante nodum vindice dignum significat.

sit; et præcepit quod non liceat ex inigua animi κελεύει διίσταθαι, μηδ' ὑπερορίους ἡδονὰς, καὶ τὴν sententia semel conjunctos a se invicem separare, τῶν ἀνθρώπων γένεσιν ὑβρίζειν πολυγαμίας μια neque immodicas sectari cupiditates, et introducto σμῷ Ορᾷς ὅπως ἀπὸ τῆς Μωσαϊκῆς x0polygamias vitio hominum generationem contami- σμογενείας τὸν ἑαυτοῦ διαπλέκει νόμον καὶ τὴν nare. Vides, quomodo inde ab originibus mundi Mo- ἀρχὴν ἐκεῖθεν ἔχειν ἐπιδείκνυσι τῆς θέσεως, εἶτα οὐ saicis legem suam repetat, atque inde initium suum τοὺς Ἰουδαίους μᾶλλον ἐπιστομίζων διὰ τοῦ πλάστου habere ostendat. Postea non Judæos magis per Crea- καὶ τῆς πλάσεως, ἀλλὰ καὶ πάντας, ὅσοι δυσφημεῖν τὸν torem et creationem ad silentium redigens, quam eos ἄνθρωπον παρηνέχθησαν, καὶ τὴν ἐξ ἀλλήλων προomnes qui eo provecti sunt, ut humanam naturam πηλακίζουσι γέννησιν, μετ' ὀλίγον ἐπάγει. Ο οὖν calumnientur, et generationem hominum ex se ὁ Θεὸς ἕζευξεν, ἄνθρωπος μή χωριζέτω. Οὐ δεῖ, invicem convicientur, post pauca subjungit: Quod φησίν, οὓς ὁ Θεὸς έπηξε νόμους ἀνθρωπίνοις παρά igitur Deus conjunxit, homo ne separet 43. Non de- κινεῖσθαι σπουδάσμασιν, οὐδ᾽ ἀντινομοθετεῖν τὸ cet, inquit, quas Deus condidit leges, humanis πλάσμα τῷ Πλάσαντι. Καὶ οὐ μέχρι τοσαύτης τιμῆς consiliis evertere, neque creaturæ convenit, con- τὴν Μωσαϊκὴν φυσιολογίαν ἀνάγει, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τῶν tra Creatorem leges ferre. Neque solum in eam Ἰουδαίων ἐπὶ συστάσε: τῆς ἰδίας γνώμης το καὶ dignitatem Mosaicam physiologiam evehit, sed et δόξης αντιπροβαλλομένων τε καὶ ἀνθυποφερόντων cum Judæi pro commendatione sententiæ suæ et τὸν Μωσέα, ὡς αὐτὸς αὐτοῖς ἐπέτρεψεν ἀπολύειν opinionis Mosen proferrent et objicerent, quippe τὰς γυναῖκας, οὐδὲν εἰς αὐτὸν οὐδαμῶς ἀπέῤῥεψε qui ipsis permiserit dimittere uxores, nihil ipsi re- μέμψεως, οὐδ᾽ ὑπαίτιον ἐποιήσατο. ᾿Αλλὰ καίτοι prehensionis impegit, neque crimini eum fecit ob- ἔχων καὶ τὴν ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐκ τῆς δημιουργίας ἀφορο noxium. Sed, quamvis ex ipsa creatione primæra μὴν παροξύνουσαν, καὶ τὴν Ἰουδαϊκὴν ἀπορίαν εἰς et ex Judæorum exceptione occasionem nactus τὸν νομοθέτην τὴν αἰτίαν ἐνεγκεῖν, τοσοῦτον ἀπέχετο esset, causam hujus rei in Mosen referendi, adeo τὸ ὑπεύθυνον ἀποφῆναι τὸν Μωσῆν, ὥστε καὶ τοῦ τῇ tamen se a Mose accusando abstinuit, ut eum po- οἰκονομοῦντος ἐπεκόσμησε σοφίᾳ. Μωσῆς γὰρ, φησί, tius sapienter tanquam dispensantem egisse profi- πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν ἀποteatur. Moses enim, inquit, ob duritiem cordis vestri λῦσαι τὰς γυναῖκας, τουτέστιν, οὐκ αὑτὸς ἐν μετα permisit vobis dimittere uxores 44. Hoc est, non μελείας, τὸν ἀρχαῖον, καὶ ὅν ἔγραψεν, ὑπεριδών νόμον ipse poenitentia ductus, veterem illam, quamque πρὸς δευτέραν ἀπόφασιν ἐπεστράφη, οὐδ᾽ ἣν χάριν ipse scripsit, legem negligens ad alterum illud se ἔλαβε λανθάνουσαν καταγγεῖλαι θείαν δημιουργίαν convertit, neque quam acceperat latentem, gratiam λογισμῶν ὀπίσω θέμενος, οὐδεὶς αὐτὸν ὁρᾷ τοῦ διεσίου divinam creationem exponendi, suis ratiociniis (sic) τὸ ὑπαίτιον, ἀλλὰ τὸ ὑμέτερον σκληροκάρδιον postposuit, atque adeo nec divisionis hujus causa exstitit, sed durities cordis vestri omnem in vos causam refert. Cum enim illa perfectam legis rationem recipere nollet, et prioris illius præcepti mutationem vobis peperit, et affectibus vestris frenum boni ordinis nonnihil laxare coegit. Neque enim vir, qui Deum vidit, neglecto creationis præcepto, ad aliud digressus est, sed vestra repugnantia a rigore ejus remittere aliquid per dispensationem suasit ne forte, cum connubium nexum juberet esse indissolubilem, durities et rigiditas mentis multo pejora efficeret, homicidio scilicet solutionem procurans, quam vi legis et doctrinæ non liceret efficere. His ratiociniis et argumentis Servator flagitium Judæorum castigat quidem, sed et simul quæstionem sophistice prolatam solvit, omnesque docet ut eum sciant nostrum esse conditorem, cujus etiam hæc lex est, ut maritus ab uxore non recedat. Quæ quidem initio ipsa creatione et conjunctione in antecessum adumbrata, deinde vero consilio et verbis ipsis promulgata et diserte proposita est. Namque Trinitatis infinitæ et omnipotentis ut bonitas et regnum et potentiam, ita 4s Matth. 6. 14 ibid. xix, 8. εἰς ὑμᾶς πᾶσαν ἀναρτᾷ τὴν αἰτίαν. Μὴ βουλόμενον γὰρ παραδέχεσθαι τὴν τελειότητα τῆς νομοθεσίας, καὶ τοῦ προτέρου νόμου τὴν μεταβολὴν ὑμῖν κατά επράξατο καὶ ταῖς ὁρμαῖς καθυφεῖναι τὸν τῆς εὐτα ξίας χαλινὸν ἐβιάσατο. Οὐ γὰρ ὑπερορῶν ποθεν ὁ θεόπτης τὸ τῆς δημιουργίας πρόσταγμα πρὸς ἔτερον ηυτομόληκεν, ἀλλὰ τὸ ὑμῶν ἀπαράδεκτον οἶκο νομίᾳ λύσαι τὴν ἀκρίβειαν συνεβούλευσεν, ὡς ἂν μή, τῆς συναφείας ἐχούσης τὸ ἀδιάλυτον, τὸ σκλη ρὸν τῆς γνώμης καὶ τὸ ἀνήμερον, τὰ πολλῷ κατεργάσοιτο χείρονα, φόνῳ τὴν λύσιν, ὅτι μὴ ἔξεστι δόγματι, ἐπιμηχανώμενον. Τοιούτοις λογισμοῖς ὁ Σωτὴρ καὶ ἐνθυμήμασιν ἀποῤῥαπίζει μὲν τῶν Ἰουδαίων τὸ κακούργημα, λύει δὲ τὸ σεσοφισμένον τῆς ἐρωτήσεως. Καὶ παιδεύει πάντας, ἐκεῖνον ἡμῶν εἰδέναι δημιουργόν, οὗ καὶ τὸν ἄνδρα τῆς γυναικὸς νόμος ἐστὶ μὴ διϊστασθαι. Καταρχάς μεν τῇ δια πλάσει καὶ συναφείᾳ οἱονεὶ τυπούμενος προβουλεύ ματι, ὕστερον δὲ καὶ ῥήμασιν αὐτοῖς ἐμφανιζόμενος τε καὶ διαῤῥήδην κηρυττόμενος. Καὶ γὰρ κοινόν ἐστι καὶ ἁμέριστον τῆς ὑπερουσίου καὶ παντοκρατ τορικῆς Τριάδος, ὥσπερ τὸ ἀγαθὸν καὶ ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις οὕτω καὶ τῆς δημιουργίας καὶ τῆς Μιασμῷ. Sic scripsi pro μίασμα, quod ms. exhibebat. Forte etiam recte legeris μιάσματι.

CONTRA MANICHEOS LIBER IV. νομοθεσίας τὸ ἀξίωμα. Διὸ καὶ τοῦ παρόντος νόμου et creationis dignitas communia sunt et indivisa. κατὰ μὲν τὴν ἀρχαιογονίαν ὁ τοῦ Πατρὸς Υἱὸς ὁμοούσιος τὰ σπέρματα καταβάλλεται, σάρκα δὲ λαβὼν τὴν ἐμὴν καὶ τοῖς ἀνθρώποις ὡς ἄνθρωπος ἐμπολιτευσάμενος καὶ ῥήμασιν αὐτοῖς ἀπαρτίζει τοῦτον καὶ ἐκτίθησι. Καὶ πῶς οὐκ ἄν τις φρίξειε τῆς ἐναντίας μοίρας ἢ τὴν πλάσιν ἡμῶν, ἢ τὸν Μω σέπ, ἢ τὴν κοσμογένειαν μὴ ὅτι φθέγξασθαι, ἀλλὰ καὶ λογισμοῖς τῆς τοιαύτης βλασφημίας, τοῦ πονη ροῦ προσβάλλοντος, κἂν ἐπίβραχυ δοῦναι τῇ δυσσε βεία κυμαίνεσθαι τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ μὴ θάττον καὶ αὐτὴν ἀποσοβεῖν τὴν πεῖραν καὶ μετὰ σφοδρότητος ἀποτρέπεσθαι. Proinde et præsentis legis semina in creatione ipsa Filius, Patri quod ad essentiam æqualis, spargit, carne vero nostra assumpta, et inter homines ut homo versatus, verbis ipsis eamdem perficit atque exponit. Et quis non exhorrescat, vel creationem nostram, vel Mosen, vel mundi productionem non solum ad contrarium principium referre, sed et blasphemis ejusmodi cogitationibus, annitente malo, indulgendo, vel brevi tempore impietatis fluctibus mentem permittere, nec potius quam citissime ipsam aggressionem evitare, et cum contentione adversari? ΛΔ΄. Χωρὶς δὲ τῶν εἰρημένων ὁ Δεσπότης ἰδὼν XXXIV. Præter ea vero quæ dicta sunt, Dominus αὐτοῦ τὸν κόσμον καὶ γινώσκει, καὶ πολλάκις ἐπι- videns mundum, agnoscit suum, et hoc nomine δείκνυται. Καὶ πῶς οἱ ἀλλοτριοῦντες αὐτὸν τῆς appellans, agnoscere se declarat. Nonne itaque illi, ἐκείνου κραταιᾶς χειρὸς οὐκ ἀλλότριοι περιφανῶς qui eum forti ipsius manui subtrahunt, ipsa quoque καὶ αὐτῆς τῆς τῶν Χριστιανῶν ἐξελέγχονται κλή- Christianorum appellatione indigni et privandi viσεως. Καὶ γὰρ τὴν παραβολὴν τοῦ σπείροντος τὸ debuntur? Parabolam enim de seminante bonum καλὸν σπέρμα ἐν τῷ ἀγρῷ αὐτοῦ, καὶ τὴν τῶν ζιζα- semen in agro suo, et zizaniorum disseminationem, νίων ἐπισποράν, ἢ καθεύδουσιν ἐπιθέμενος ἔσπειρεν quam malus, dormientibus insidialus, suscepit, ὁ ἐχθρὸς, ταύτην δὴ τοῖς μαθηταῖς ἀναπτύσσων discipulis suis, utramque discendi cupidis explicans: αὐτοῦσι μαθεῖν. Ὁ σπείρων, φησί, καλόν σπέρμα Serens, inquit, bonum semen filius hominis est, ager ἐστὶν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὁ δὲ ἀγρός ἐστιν ὁ vero est mundus 45. Quem in sumına parabolæ agrum κόσμος. Ον ἐν τῇ ἀποτυπώσει τῆς παραβολῆς ἀγρὸν suum dixerat, eum in explicatione mundum vocat, αὐτοῦ εἶπε, τοῦτον ἐν τῇ ἀναπτύξει κόσμον ὀνομά atque hoc ipso manifestat, non alterius cujusdam, ζων καὶ δηλῶν, οὐκ ἄλλου τινός, ἀλλ᾽ αὐτοῦ εἶναι sed suum esse mundum terrestrem, in quo corpoτὸν περίγειον κόσμον, ἐν ᾧ καὶ σωματικῶς παρὼν re præsens verbum salutis sparserit. Quando igitur τὸν τῆς σωτηρίας διέσπειρε λόγον. Οταν οὖν ἡ veritas mundum suum esse dicit, idem vero et ἀλήθεια τὸν κόσμον αὑτοῦ λέγῃ εἶναι, ἔλεγε δὲ καὶ malus affirmat, regna omnia sibi subjecta habere ὁ πονηρὸς, ἡνίκα τὰς βασιλείας πάσας κατηλαςο- gloriatus hi autem homines temerariis linguis eum νεύετο ὑποχειρίους ἔχειν· οἱ δὲ τῇ τόλμῃ τῆς γλώτο communi Creatori ac Conditori subripiunt, vicisτης ἀφαιροῦσι μὲν αὐτὸν τοῦ κοινοῦ Κτίστου καὶ simque diabolo vindicant, nonne iidem veritatem Δημιουργοῦ, ὑποβάλλονται δὲ τῷ διαβόλῳ, ἄρα οὐκ in mendacium convertunt, mendacii vero auctorem εἰς ψεῦδος μὲν ἀποῤῥίπτουσι τὴν ἀλήθειαν, τὸν δ' veritatis aliarumque rerum gloria ornant, ac Doἀρχηγὸν τοῦ ψεύδους ἀληθείᾳ μετὰ τῆς ἄλλης δόξης mino quidem sua auferunt, et prædoni se jungentes καλλωπίζουσι καὶ τοῦ μὲν Δεσπότου συλοῦσι τὸ apostatam, et mastigiam et refractarium conservoκτῆμα, μετὰ τοῦ λῃστοῦ δὲ γίνονται, καὶ τὸν ἀπο- rum suorum dominum constituunt? Quomodo vero σάτην καὶ μαστιγίαν καὶ ἀγνώμονα τῶν ὁμοδούλων illi verum hominumque amantissimum Deum videἀναγορεύουσι κύριον; Καὶ πῶς ἂν οὗτοι τὸν ἀληθῆ bunt, qui se ipsos tyrannidis illius socios et servos καὶ φιλάνθρωπον ὄψονται Κύριον, τῆς τυραννίδος vel potius primipilos gesserunt? Quod si vero agri συνεργοὺς καὶ ὑπηρέτας, μᾶλλον δὲ ἀρχηγοὺς ἑπύ- et mundus boni hominumque amantissimi Servaτοὺς ἀπογραψάμενοι; Αλλως τε δὲ, εἴπερ μὴ ἦσαν toris nostri non sunt, sed potius malum principium οἱ ἀγροὶ καὶ ὁ κόσμος τοῦ ἀγαθοῦ καὶ φιλανθρώπου illorum dominatum distribuit, quomodo illis, qui Σωτῆρος ἡμῶν, ἀλλ᾽ ἡ φαυλότης αὐτῶν διεκληροῦτο ob nomen ejus reliquerunt domos et agros, et cogτὴν κυριότητα, πῶς τοῖς ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ nationis naturalis præclarissima quæque præmia καταλιποῦσιν οἰκίας καὶ ἀγροὺς, καὶ τῆς σωματικῆς in hac vita distribuens, non adimit agros, nec cœσυγγενείας τὰ τιμιώτατα κατὰ τὴν ἐν τῷ παρόντι βίῳ tera quæ ad sensibiles creaturas pertinent, sed et μισθαποδοσίαν, οὐκ ἀφαιρεῖται τοὺς ἀγροὺς, οὔτε illa centuplici præmio comprehendit, ac tribuit illis, ἄλλα, ὅσα τῆς αἰσθητῆς ἐστι κτίσεως, ἀλλὰ καὶ quorum hæreditas est vita æterna“, quomodo iisαὐτὰ τῷ ἑκατονταπλασίονι περιλαμβάνει δώρῳ καὶ dem strenuos suos amatores mactat, quorum creaἀντιδίδωσιν, οἷς κληρονομία ἡ αἰώνιος ζωή, καὶ tio, si mala fuisset, ipsum quoque eorum amorem φιλοτιμεῖται τούτοις τοὺς θερμοὺς ἐραστὰς, ὧν ἡ apud eos exstinxisset? Quomodo præmii rependendi κτίσις, εἰ μὲν ἦσαν φαῦλα, καὶ αὐτὸν ἂν ἀπο partem ea facit,quæ ne quidem ab initio possidere 45 Matth. XIII, 37. “Matth. ΧΙΧ, 29. p Νόμου. Superscripta in codice ab eadem manu erat vox λόγου; sed malui retinere alteram. Εἰ μέν. Ιta scribere jussit sensus et series verborum pro εἶπεν, quod in codice scriptum erat.