Mensis October

Symeon Metaphrastes

Diplomatic text · vision-corrected (sonnet, OCR-anchored) · Migne scan — scholarios OCR + scan in the Page/Facsimile views — PG column chips mark the printed columns.

Day 5Die 5

col. 999–1000page 1 of 165

PG 115:999Τούτων ἡ μάρτυς ἀκούσασα πρὸς οὐρανὸν μὲν αἴρει τὰ ὄμματα τὴν ἐκεῖθεν ἐκκαλουμένην βοήθειαν, τῷ δὲ τοῦ σταυροῦ φραξαμένη σημείῳ, Ποικίλος μὲν εἴ τὸν τρόπον, ὑπατικέ, καὶ τὸ ἦθος ὕπουλός τε καὶ ἀπατηλός, ἔφη· ἀλλ᾽ εἰς ἀνόνητόν σοι τὸ σκολιόν τοῦτο σαφῶς ἀποβήσεται. Ούτε γάρ με κολακεύων αἱρήσεις, οὔτε ἀπειλῶν καταπλήξεις, οὐ συμβουλεύων μεταπεῖσαι δυνήσῃ, οὐδὲ μαλαξαι τὸ ἐν ἐμοὶ τοῦ διὰ Χριστὸν παθεῖν πρόθυμον· ἐπὶ τῷ μόνῳ γὰρ καὶ ἀληθεῖ Θεῷ πέποιθα, καὶ ταύτῳ τὸ πᾶν τῆς ἐμῆς ζωῆς ἀνατέθεικα. Εἰ τι οὖν ἐμοὶ πείθῃ, σπιτὸν μᾶλλον οἴκτειρον τῆς ἀπάτης. Σαυτῷ συμβούλευσον τὰ χρηστότερα· ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ξοάνοις χωροῖς προσανέχειν περὶ ὧν εἶπέ που ἡ ἡμέτερος προφήτης ἐν πνεύματι· « Θεοί, οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέσθωσαν. » καὶ « Ο θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια. » καὶ πάλιν· « Τὰ εἴδωλα τῶν ἐθνῶν ἀργύριον καὶ χρυσίον, ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων. » Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες αὐτά. Γ΄. Ἐπειδὴ τούτων ἤκουσεν ὁ δικάζων, θυμῷ πάλιν ὑποπλησθεὶς, αὐτὸς μὲν ἐκέλευεν ἐν χρῷ τὰς τῆς κεφαλῆς τρίχας ἐκτεμεῖν· τὸ δὲ ἐγίνετο, καὶ τούτῳ θαῦμα μέγιστον ἠκολούθει· αὖθις γὰρ ἡ κεφαλὴ κατάκομος ἦν· καὶ ὁ δικαστὴς πλείονι τῷ θυμῷ κινηθεὶς ἀνθρακιὰν ἐπιτεθῆναι τῇ κεφαλῇ προστάττει· εἶτα καὶ ὄξος αὐτῆς καταχέεσθαι, τὰ τῶν ἀλγηδόνων οὕτω δριμύτερα παρεχόμενος. Εφ᾽ οἷς ἡ γενναία, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, εἶπε, τῶν ἐπὶ σοὶ πεποιθότων ἡ ἀσφαλῆς βοήθεια, ὁ τοὺς ἁγίους τρεῖς παῖδας ἐν μέσῳ καιομένης φλογὸς ἀφλέκτους διατηρήσας, αὐτὸς μοι καὶ νῦν παραστὰς πρὸς τὰς διὰ σὲ κολάσεις ἐνίσχυσον, μήποτε τοῖς τῆς ἀληθείας ἐχθροῖς εἰπεῖν ἐπ' ἐμοὶ γένοιτο· « Ποῦ ἐστιν ὁ Θεὸς αὐτῶν ; » Καὶ μετὰ τὴν εὐχὴν τῶν ὀδυνῶν ἡ μάρτυς ἀνίεται, καὶ ἦν οὕτω ρήμασιν εὐχαριστηρίοις δοξάζουσα τὸν Θεόν. Πρὸς ἄπερ αὖθις ὁ ὑπατικὸς χαλεπήνας σιδηροῦς ὀβελίσκους ἐκπυρωθέντας κατὰ τῶν μαστῶν τῆς μάρτυρος ἐμπαγῆναι προστάττει. Τῆς οὖν χαλεπῆς αὐτῇ προσενεχθείσης βασάνου, αἱ μὲν σάρκες τοῖς σιδηροῖς ἐκεῖνοις ὀβελίσκοις ἐδαπανώντο· τὸ δὲ τῆς καρδίας τοῦ πρὸς Χριστὸν διάπυρον ἔρωτος ἐπὶ πλέον ἀνήπτετο· εἶτα καὶ λαμπάδας πυρὸς κελεύει

Β. Τούτων ή μαρτυς ἀκούσασα πρὸς οὐρανὸν μὲν αἴρει τὰ ὄμματα τὴν ἐκεῖθεν ἐκκαλουμένην βοήθειαν, τῷ δὲ τοῦ σταυροῦ φραξαμένη σημείῳ, Ποικίλος μὲν εἴ τὸν τρόπον, ὑπατικέ, καὶ τὸ ἦθος ὕπουλός τε καὶ ἀπατηλός, ἔφη· ἀλλ᾽ εἰς ἀνόνητόν σοι τὸ σκολιόν τοῦτο σαφῶς ἀποβήσεται. Ούτε γάρ με κολακεύων αἱρήσεις, οὔτε ἀπειλῶν καταπλήξεις, οὐ συμβου λεύων μεταπεῖσαι δυνήσῃ, οὐδὲ μαλαξαι τὸ ἐν ἐμοὶ τοῦ διὰ Χριστὸν παθεῖν πρόθυμον· ἐπὶ τῷ μόνῳ γὰρ καὶ ἀληθεῖ Θεῷ πέποιθα, καὶ ταύτῳ τὸ πᾶν τῆς ἐμῆς ζωῆς ἀνατέθεικα. Εἰ τι οὖν ἐμοὶ πείθῃ, σπι τὸν μᾶλλον οἴκτειρον τῆς ἀπάτης. Σαυτῷ συμβού λευσον τὰ χρηστότερα· ὅπερ ἐστὶ τὸ μὴ ξοάνοις χωροῖς προσανέχειν περὶ ὧν εἶπέ που ἡ ἡμέτερος προφήτης ἐν πνεύματι· «Θεοί, οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέσθωσαν.» καὶ «Ο It. Hæc cum audiisset martyr, ad colum quidem tollit oculos, quod illinc proficiscitur, evocans auxilium; signo autem Christi munita Es moribus quidem, ait, varius, o consularis, vaferque et callidus; sed ad nullam utilitatem aperte tibi redibit hæc perversitas; neque enim me capies adulans, neo me minans perterrefacies, nec consulens me poteris in aliam traducere sententiam, nec mollire id, quod est in me promptum propter Christum patiendi studium. Confido enim in solo et vero Deo, et in eo omnem vitam meam reposui. Si mihi ergo credas, miserere polius tui erroris. Consule tibi ea, quæ sunt utiliora, nempe surda non colere simulacra; de quibus alicubi dixit noster propheta in spiritu: «Dii, qui cœlum et terram «non fecerunt, pereant:» et: «Dii gentium «dæmonia, Dominus autem calos fecit ".» Bt rur. θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια.» καὶ πάλιν· «Τὰ εἴδωλα sus: «Simulacra gentium argentum et aurum, «opera manuum hominum. Similes eis fiant, qui «colunt eas» III. Postquam bæc audivit judex, ira rursus repletus, jussit quidem ejus capillos radi in superſicie Illud autem factum est, et maximum conBecutum est miraculum. Caput enim rursus fuit comatum. Ex quo judex majore ira motus, jubet prunas ardentes imponi ejus capiti, deinde etiam acetum ei infundi, dolores sic præbens acriores. Propter quæ generosa virgo, Domine Jesu Christe, dixit, eorum, qui in te fiduciam posuerunt, certum et firmum auxilium, qui tuos sanctos tres pueros in medio flammæ ardentis incombustos conservasti tu quoque nunc mibi adsis, et ad ea, quæ propter le suscipiuntur, confirma supplicia, ne quando de me liceat dicere inimicis veritatis: «Ubi est Deus eorum 4?» Post preces autem relaxata fuit martyr a doloribus, et Deum laudabat ei agens gratias. Quæ quidem statim ægre ferens consularie, ferreos candentes obeliscos jubet infgi uberibus martyris. Hoc ergo gravi ei illato tormento, carnes quidem ferreis illis-obeliscis consumebantur; cordis autem ejus amor in Christum magis accendebatur; deinde etiam jubet lampades ignis ejus admoveri lateribus. Illa vero, etiam dum lampades τῶν ἐθνῶν ἀργύριον καὶ χρυσίον, ἔργα χειρῶν ἄνο θρώπων.» Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες αὐτά. Γ΄. Ἐπειδὴ τούτων ἤκουσεν ὁ δικάζων, θυμῷ πάλιν ὑποπλησθεὶς, αὐτὸς μὲν ἐκέλευεν ἐν χρῷ τὰς τῆς κει φαλῆς τρίχας ἐκτεμεῖν· τὸ δὲ ἐγίνετο, καὶ τούτῳ θαῦμα μέγιστον ἠκολούθει· αὖθις γὰρ ἡ κεφαλὴ και τάκομος ἦν· καὶ ὁ δικαστὴς πλείονι τῷ θυμῷ κινή θεὶς ἀνθρακιὰν ἐπιτεθῆναι τῇ κεφαλῇ προστάττει· εἶτα καὶ ὄξος αὐτῆς καταχέεσθαι, τὰ τῶν ἀλγηδό νων οὕτω δριμύτερα παρεχόμενος. Εφ᾽ οἷς ἡ γενναία, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, εἶπε, τῶν ἐπὶ σοὶ πεποιθότων ἡ ἀσφαλῆς βοήθεια, ὁ τοὺς τοὺς ἁγίους τρεῖ, παῖδας ἐν μέσῳ καιομένης φλογὸς ἀφλέκτους διατηρήσας, αὐτὸς μοι καὶ νῦν παραστὰς πρὸς τὰς διὰ σὲ κυλά σεις ἐνίσχυσον, μήποτε τοῖς τῆς ἀληθείας ἐχθροῖς εἰπεῖν ἐπ' ἐμοὶ γένοιτο· «Ποῦ ἐστιν ὁ Θεὸς αὐτῶν;» Καὶ μετὰ τὴν εὐχὴν τῶν ὀδυνῶν ἡ μάρτυς ἀνίεται, καὶ ἦν οὕτω ρήμασιν εὐχαριστηρίοις δοξάζουσα τὸν Θεόν. Πρὸς ἄπερ αὖθις ὁ ὑπατικὸς χαλεπήνας σιδηροῦς οβελίσκους ἐκπυρωθέντας κατὰ τῶν μαστῶν τῆς μάρτυρος ἐμπαγῆναι προστάττει. Τῆς οὖν χαλεπῆς αὐτῇ προσενεχθείσης βασάνου, αἱ μὲν σάρκες τοῖς σιδηροῖς ἐκεῖνοις οβελίσκοις ἐδαπανώντο. τὸ δὲ τῆς καρδίας τοῦ πρὸς Χριστὸν διάπυρον ἔρωτος ἐπὶ πλέον ἀνήπτετο· εἶτα καὶ λαμπάδας πυρὸς κελεύει 1 Jerem. Χ, 11. ' Psal. xcv, 5. 3 Peal. cxIII, 8. 4 Psal. cxur, 2. Christi martyre congesta fuerint, ostendi in Commentario num. 15. Summæ ignominiæ nota mulieribus inuri tum temporis credebatur, si eis summa capitis superflcies decalvaretur. Vide Galonium tractatu De instrumentis martyrum eorumque cruciatibus, pag. 140 et 142. Quam fuerit ab omni retro tempore Christia- num, quod duriora hæc in tyrannum verba a nis usitatum ac solemne, præsertim, dum quid grande inceptarent, se crucis signo munire, seu ut Lactantius De mortibus persecutorum cap. x, ait, suis frontibus immortale crucis signum imponere, patet tum ex hoc S. Charitinæ exemplo, tum etiam ex Tertulliano libro De corona militis cap. 111, ubi is ita loquitur: «Ad omnem progressum atque promotum, ad omnem aditum et exitum, ad vestitum et calceatum; ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia, quacunque nos conversatio exercet, frontem crucis signaculo terimus.» Voces, quæ respondeant his Latinis: Dominus autem coelos fecit, a Græco textu absunt. Prior textus reperitur apud Jeremiam cap. x, 11; posteriores Psalmo xcv, 5 et Psalmo CX111, secundo 4 et 8. Porro non esse a veri specie alieLegesis Danielis caput ut. Obelieci illi ferres erant instrumenta, ex crassiore sui parte in acutam cuspidem desinentia, cerdonum subulis non absimilia, quæ et acumine suo et igneo ardore non poterant non in tam teneris virginei corporis membris vehementissimos cruciatus excitare, dum carnes ita lente torrebant.

col. 1001–1002page 2 of 165

PG 115:1001ταῖς πλευραῖς αὐτῆς ἐπικαίεσθαι· ἡ δὲ, καὶ τῶν λαμπάδων ὑφαπτομένων, τῶν εὐχῶν ἐκτενέστερον εἴχετο, καὶ τῆς τιμωρίας ἀνεθεῖσα πρὸς τὸ θῦσαι τοῖς θεοῖς ἠναγκάζετο. Δ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ καρδίᾳ καὶ χείλεσιν ἀμετάθετος ἦν τὴν ὁμολογίαν, ἐπίσης αὐτῇ καὶ ὁ δικάζων, τὴν ἐπὶ τῷ κακῷ ἔνστασιν ἀνένδοτος ὤν, κελεύει ταύτην λίθον τοῦ τραχήλου ἐκδεθῆναι, καὶ οὕτως αὐτὴν κατὰ βυθοῦ θαλάσσης ἀποῤῥιφῆναι· οὔπερ δὴ γενομένου, Εὐχαριστῶ σοι, Κύριε, ἡ μάρτυς ἐβόα, ὅτι με διελθεῖν δι᾽ ὕδατος θαλαττίου διὰ τὸ σὸν εὐλογητὸν ὄνομα, ὥστε καὶ καθαρὴν εὑρεθῆναι κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἀναστάσεως· ἀλλά σου δεῖξον, ὡς ἀεὶ καὶ νῦν ἐπ' ἐμοὶ τὰ θαυμάσια, δι' ὧν ἐπὶ πλέον δοξασθήσεται τὸ μέγα σου ὄνομα εἰς τοὺς αἰῶνας. ᾿Αμήν. Ταῦτα οὕτως ἐκείνη τε προσηύχετο, καὶ τὰ δεσμὰ διελύετο, μόνος τε ὁ λίθος τῷ βυθῷ κατεδύετο. Ἡ δὲ (ὢ τοῦ θαύματος !) ἀτρόμῳ ποδὶ τοῖς τῆς θαλάσσης νώτοις ἐφίστατο καὶ τῶν ὑδάτων οἷα στερεᾶς ἐπιβαίνουσα πρὸς τὸν αἰγιαλὸν ἐπορεύετο. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ τὸν ὑπατικὸν ἰδοῦσα προσμένοντά τε καὶ τὸ τοῦ πράγματος πέρας ἰδεῖν, ὅπερ ἂν γένοιτο, ἐκδεχόμενον, Χαίροις, ὑπατικέ, λέγει· οὐδὲ μέχρι καὶ νῦν συνῆκας τὴν εἰς ἐμὲ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν ἐμοὶ Χριστοῦ δύναμιν; Ἤ τυφλώττειν ἔτι φιλονεικεῖς, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀπομάχεσθαι; Εἰ μὲν οὖν, τοῦ σκότους ἀφέμενος τῷ ἀληθινῷ προσδράμῃς φωτί, σεαυτῷ πραγματεύσῃ τὴν σωτηρίαν· εἰ δὲ καὶ ἔτι τοῖς προτέροις ἐμμεῖναι θελήσεις, ἐμοὶ μὲν πολλῶν αἴτιος ἀγαθῶν, τῇ δὲ σῇ ψυχῇ ἀπωλείας πρόξενος ἔσῃ. Ταύτην ὁ κατάρατος τὴν παῤῥησίαν οὐκ ἐνεγκών, ἔτι δὲ καὶ τὸ περὶ αὐτὴν θαῦμα καταπλαγεὶς ἐξίστατό τε ἑαυτοῦ, καὶ ἀφωνίᾳ κατείληπτο. Ὀψὲ δέ ποτε καὶ μόλις ἀνενεγκὼν συνιέναι μὲν οὐκ ἐβούλετο· φησὶ δέ· Μεγάλην οἴεσθαί με τοῦ Γαλιλαίου τὴν δύναμιν πειθούσι τὰ γεγενημένα, ἀλλ' ἔγωγε γοητείᾳ μᾶλλον ἐξειργασμένα διαλέξαι ταῦτα πειράσομαι. Οὕτως ἔφη, καὶ τοῖς παρεστῶσιν αὐτίκα τὰς ὄψεις ἐπιβαλὼν γυμνῶσαί τε τὴν μακαρίαν εὐθὺς καὶ περιαγκωνῆσαι προστάττει τροχῷ τε

MARTYRIUM S. CHARITINÆ. ταῖς πλευραῖς αὐτῆς ἐπικαίεσθαι· ἡ δὲ, καὶ τῶν accendebantur intensius perseverabat in oraλαμπάδων ὑφαπτομένων, τῶν εὐχῶν ἐκτενέστερον tionibus. Sed a cruciatu relaxatæ vis fiebat, ut diis εἴχετο, καὶ τῆς τιμωρίας ἀνεθεῖσα πρὸς τὸ θῆσαι sacrificaret. τοῖς θεοῖς ἠναγκάζετο. IV. Cum autem et corde et labris in confessione esset immutabilis, judex, qui æque atque ipsa in tormentis constans, ad malum erat obstinatus, jubet lapidem collo ejus alligari et sic eam dejici in profundum maris Quod quidem cum factum esset, Ago tibi gratias, Domine, clamabat martyr, quod ut per aquam marinam transirem, propter ɛanctum tuum nomen, tibi visum sit, quo inveniar munda in die resurrectionis; sed tua ostende, ut semper, nunc quoque in me miracula, per quæ magnum tuum nomen magis glorificetur in sæcula Δ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ καρδίᾳ καὶ χείλεσιν ἀμετάθετος ἦν τὴν ὁμολογίαν, ἐπίσης αὐτῇ καὶ ὁ δικάζων, τὴν ἐπὶ τῷ κακῷ ἔνστασιν ἀνένδοτος ὤν, κελεύει ταύτην λίγον τοῦ τραχήλου ἐκδεθῆναι, καὶ οὕτως αὐτὴν κατὰ βυθοῦ θαλάσσης ἀποῤῥιφῆναι· οὔπερ δὴ γενο μένου, Εὐχαριστῶ σοι, Κύριε, ἡ μάρτυς ἐβόα, ὅτι με διελθεῖν δι᾽ ὕδατος θαλαττίου διὰ τὸ σὸν εὐλογητὸν ὄνομα, ὥστε καὶ καθαρὴν εὐρεθῆναι κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἀναστάσεως. ἀλλά σου δεῖξον, ὡς ἀεὶ καὶ νῦν ἐπ' ἐμοὶ τὰ θαυμάσια, δι' ὧν ἐπὶ πλέον δου ξασθήσεται τὸ μέγα σου ὄνομα εἰς τοὺς αἰῶνας. ᾿Αμήν. Ταῦτα οὕτως ἐκείνη τε προσηύχετο, καὶ τὰ sæculorum. Amen. Hæc illa sic oravit, et dissoluta δεσμὰ διελύετο, μόνος τε ὁ λίθος τῷ βυθῶ κατεδύετο. Ἡ δὲ (ὢ τοῦ θαύματος!) ἀτρόμῳ ποδὶ τοῖς τῆς θα λάσσης νώτοις ἐφίστατο καὶ τῶν ὑδάτων οἷα στερεᾶς ἐπιβαίνουσα πρὸς τὸν αἰγιαλὸν ἐπορεύετο. Ἐν τούτῳ δὲ καὶ τὸν ὑπατικὸν ἰδοῦσα προσμένοντά τε καὶ τὸ του πράγματος πέρας ἰδεῖν, ὅπερ ἂν γένοιτο, ἐκδε χόμενον, Χαίροις, ὑπατικέ, λέγει· οὐδὲ μέχρι καὶ νῦν συνῆκας τὴν εἰς ἐμὲ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν ἐμοὶ Χριστοῦ δύναμιν; "Η τυφλώττειν ἔτι φιλονεικεῖς, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀπομάχεσθαι; Εἰ μὲν οὖν, τοῦ σκότους ἀφέμενος τῷ ἀληθινῶ προσδράμης τῷ ἀληθινῶ προσδράμης φωτί, σεαυτῶ πραγματεύσῃ τὴν σωτηρίαν· εἰ δὲ καὶ ἔτι τοῖς προτέροις ἐμμεῖναι θελήσεις, ἐμοὶ μὲν πολλῶν αἴτιος ἀγαθῶν, τῇ δὲ σῇ ψυχῇ ἀπωλείας πρόξενος ἔσῃ. Ταύτην ὁ κατάρατος τὴν παῤῥησίαν οὐκ ἐνεγκών, ἔτι δὲ καὶ τὸ περὶ αὐτὴν θαῦμα καταπλαγεὶς ἐξίστατό τε ἑαυτοῦ, καὶ ἀφωνίᾳ κατείληπτο. Οψὲ δέ ποτε καὶ μόλις ἀνενεγκών συνιέναι μὲν οὐκ ἐβούλετο· φησὶ δὲ· Μεγάλην οἴεσθαί με τοῦ Γαλι λαίου τὴν δύναμιν πειθούσι τὰ γεγενημένα, ἀλλ' ἔγωγε γοητεία μᾶλλον ἐξειργασμένα διαλέξαι ταῦτα πειράσομαι. Οὕτως ἔφη, καὶ τοῖς παρεστῶσιν αὐτ τίκα τας ὄψεις επιβαλών γυμνῶσαί τε τὴν μακαρίαν εὐθὺς καὶ περιαγκωνῆσαι προστάττει τροχῷ τε Incensas faces, non tantum lateribus martyrum, sed et singulis eorum membris admotas quandoque fuisse, testatur Lactantius De Mort. persecut. cap. xxi. Lampades autem illæ, ut ex Galonio et Laurentio de Rebus publicis docet Pitiscus in suo Lexico Antiquitatum, fiebant hoc modo: «Desumebantur, inquit laudatus Pitiscus, vasa quædam lata unius palmi longitudinis, vel aliquantulum majoris, quæ deinde a summo ad arctiorem formam paululum præposteræ perversæque pyramidis instar contrahebantur atque adstringebantur. Erant autem vasa, vel terrea, sicuti indicant illa, quæ ex ruinis hujusce Urbis (Roma) nonnunquam eruuntur; vel ferrea, ut innuit Colum. x1, 18,... Postea vero vasa hæc hastulis quibusdam quadratis et simul colligatis septa, quæ ad vasorum similitudinem et ipsæ a summo paulatim astringebantur, igne flammam emittente repleri solebant. Porro has hastulas, si ad ea, ad quæ lampades usui erant, anim mum referamus, intelligemus, quinque aut sex palmis plus minusve exstitisse oblongas.» Harum effigiem exhibet Galonius citato Tractatu pag. 75. Cæterum, ut Lactantius, supra laudatus, innuit PATROL. GR. CXV. sunt vincula, et solus lapis fuit in profundo demersus. Illa autem (ο miraculum!) firmo ac stabili pede stabat super dorsum maris, et per aquas, tanquam per terram solidam ingrediens, proficiscebatur ad littus Interim vero cum vidisset manentem consularem et exspectantem, quisnam futurus esset rei exitus, dicit: Salve, consularis. No nunc quidem intellexisti virtutem Christi, qui in me operatur? An adhuc contendis cæcutire et repugnare veritati? Si ergo relictis tenebris ad veram lucem accesseris, tibi procurabis salutem. Quod si persistere velis in prioribus, mihi quidem eris causa multorum bonorum, tuæ autem animæ interitum conciliabis. Hanc dicendi libertatem cum non ferret vir exsecrandus, eo autem, quod in eam acciderat, miraculo esset obstupefactus, a se discessit, eumque vox et sermo defecit. Cum autem vix tandem ad se rediisset, nolebat quidem intelligere. Dixit autem: Ut magnam Galilæi putem esse potentiam, persuadent ea, quæ facta sunt; sed ego conabor ostendere, en potius facta esse præstigiis Sic dixit, et in eos, qui astabant, statim oculos conjiciens, jubet eos statim nudare sanctam et manibus post tergum vinctis eam rotæ allicap. 21, nonnunquam tortores lampades illas quantum ad flammantia lumina, haut vero quantum ad calorem, paulo ante exstinguebant, quam martyrum corporibus eas admoverent, ut sic lentiori igne cremandis martyrum membris aptiores essent. Mare istud fuisse Pontum Euxinum, Amiso urbi proximum, ex conjectura docui num. Ita S. Petrus, ut testantur evangelistæ, divina virtute ambulavit super aquam, quod et aliis sanctis contigisse, perhibent Ecclesiastica Historiæ. Hoc nomine impius judex per blasphemiam Christum Dominum vocat, sceleris sui imitatorem pessimum postea nactus Julianum Apostatam, quiet victricem Dei ultoris manum agnoscere coaclus fuit. Nempe cum prodigia illa, tota quandoque civitate inspectante patrata, negare non possent iniquissimi judices, ne Christianos veri Dei cultores esse, fateri cogerentur, per summam insaniam miracula illa dæmonum præstigiis ascribebant. Hujusmodi fere rotam exhibet Gallonius pag. 27 littera B, nisi quod ardentium carbonum

col. 1003–1004page 3 of 165

PG 115:1003προσδῆσαι καὶ σωρείαν ἀνθράκων κάτωθεν ὑποστρῶσαι καὶ δὴ καὶ τὸν τροχὸν ἐλίττειν συχνότερον, ὅπως τῇ κατὰ βραχὺ μελῶν ἐκτριβῇ κατωδύνως ἡ μάρτυς ἀπαλλαγῇ τῆς ζωῆς. Τὰ μὲν δὴ τοῦ μηχανήματος κατὰ τάχος ἀπήρτιστο· ἡ ἄνωθεν δὲ πάλιν ἐπικουρία τὰ συνήθη καὶ νῦν ἐπεδείκνυτο καὶ ἄγγελος καταπτὰς τήν τε τῶν ἀνθράκων φλόγα ἐσθέννυε, καὶ δὴ καὶ τὴν τῶν δημίων ἰσχὺν ἐξέλυεν, ὦ μηδὲ τὸν τροχὸν ἐλίττειν μηδαμῶς δύνασθαι. Ε΄. Κἀνταῦθα τοίνυν ὁ ἄρχων διαπορούμενος, ὅμως ἐν ταῖς βασάνοις ἄλλας ἐπινοεῖν οὐκ ἠπόρει. Τοὺς τῶν χειρῶν οὖν ὄνυχας αὐτῆς καὶ ποδῶν ἐκσπασθῆναι προστάττει. Καὶ οἱ μὲν εὐθὺς ἐξεκόπτοντο· τῇ δὲ, ὡς ἑτέρου πάσχοντος, ἡ βάσανος ἐνομίζετο. Καὶ πάλιν αὐτὸς τοῖς προτέροις ἕτερα προστιθεὶς, ἐκκοπῆναι ταύτης καὶ τοὺς ὀδόντας διεκελεύετο· ἀλλ' ὥσπερ ἐκείνη τὰ δεινὰ φέρειν, οὕτω μὴν οὐδὲ αὐτὸς πάλιν τὰ δεινὰ ἐξευρίσκειν οὐδαμῶς ἀπηγόρευκεν. Ὑβρίσαι τοίνυν τὸ καθαρὸν αὐτῆς σῶμα ὁ μικρὸς ἐπενόει καὶ πρὸς τοὺς ὑπηρέτας ἐπιστραφείς, Λάβετε, φησί, ταύτην, καὶ ἐπί τινα τῶν ὑψηλῶν καὶ μεσαιτάτων τόπων ἁγάγετε κήρυκές τε κατὰ πάσης τῆς πλησιοχώρου φοιτῶντες ἐφ᾽ ὕβρει τῇ ταύτης ἀκολάστων χορὸν συγκαλείτωσαν. Μετὰ γοῦν τὸ ἱκανῶς ὑβρισθῆναι πρός με πάλιν ἐπαναγάγετε, ὥστε προστεθῆναι ταύτῃ καὶ τὰ λειπόμενα. Ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς πρὸς αὐτόν· Ἔστι μόι Χριστός, ἀπεκρίνατο, πάντα μετασκευάζων θελήσει μόνῃ καὶ ῥοπῇ νεύματος· ὃς καὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἄσπιλον προσδέξεται σήμερον, τὰ σὰ βέβηλε, διασκεδάσας βουλεύματα. Ταῦτα εἰποῦσα χείράς τε ἄμα καὶ φρένας καὶ ὅμματα πρὸς οὐρανὸν ἄρασα τῷ ποθουμένῳ Θεῷ προσηύχετο. Ἐπεὶ δὲ καὶ ηὔξατο μετ' εἰρήνης αὐτῷ τὸ πνεῦμα παρέθετο, καθαρὸν θύσασα καὶ σῶμα καὶ πνεῦμα τῷ, δι᾿ ὃν πάντα παρ' οὐδὲν ἐλογίζετο, βέλτιον ἀπαθανεῖν μᾶλλον, ἢ καὶ παρὰ γνώμην ἀμαρτεῖν κρίνασα. Ϛ΄. Ὁ δὲ καὶ κατὰ τὸν αὐτῆς θάνατον ἀθάνατον παρ' ἑαυτῷ τὴν μανίαν τρέφειν ἐθέλων ὑπατικὸς τί μηχανᾶται; Ἐν σάκκῳ τὸ ταύτης σῶμα μετά γε ψάμμου πολλῆς βληθῆναι κελεύει, καὶ τῷ τῆς θαλάσσης ἐναποῤῥιφῆναι βυθῷ, οὐ μᾶλλον ἐκείνην ἢ Χριστιανοὺς τὸ λοιπὸν τιμωρούμενος, καὶ πλούτου καὶ δόξης ὅσης ἀποστερεῖν αὐτοὺς τῶν λειψάνων βουλόμενος. Εἶχε μὲν οὖν οὕτως τῷ ὑπατικῷ πέρας τὸ κέλευσμα, καὶ κατὰ κυμάτων ὁ νεκρὸς τῆς μάρτυρος ἔῤῥιπτο· ἀλλ' οὐδὲν τούτῳ σου, Χαριτίνη, ὁ τοὺς αὐτὸν δοξάζοντας ἀντιδοξάζων Θεὸς ἐπελάθετο· ἀλλὰ καὶ νῦν, ὡς ἔθος, μεγαλεῖα ποιῶν ἐπεδείκνυτο, καὶ

gare et carbonum cumulum cum ferreis quibusdam προσδησαι καὶ σωρείαν ἀνθράκων κάτωθεν ὑποστρῶsecantibus instrumentis substernere et rotam frequentius circumagere, ut, contritis paulatim membris, cum gravi dolore martyr e vita excederet. Atque machina quidem statim fuit perfecta. Supernum autem rursus auxilium solita quoque nunc ostendit; nam descendens angelus et flammam carbonum exstinxit, et robur carnificum dissolvit, ut nec rotam quidem possent omnino circumagere. V. Hinc animo perplexus, et plane ignarus, quid ageret, præses non dubitavit alia excogitare supplicia. Jubet ergo manuum et pedum ungues ei evelli. Et illi quidem protinus fuerunt amputati. Tormentum autem ab illa reputabatur, perinde ac si alius pateretur Ipse autem rursus prioribus p alia adjiciens, ei quoque jubet dentes extrahi: sed quomodo præses in gravibus inveniendis, ita nec illa in gravibus ferendis suppliciis fuit defatigata. Itaque purum ejus corpus probro afficere cogitavit sceleratus. Et ad ministros conversus, Eam, inquit, accipite et in excelsum et medium aliquem locum ducite et præcones euntes per universam regionem finitimam, ad probrum ei afferendum convocent chorum impudicorum. Postquam autem probro et contumelia satis fuerit affecta, eam ad me reducite, ut ea, quæ desunt, ei adjiciam. Martyr autem Christi ei respondit: Est mibi Christus, qui omnia sola voluntate transmutat, et solo nutu, qui etiam meam animam hodie suscipiet immaculatam, tuis, o profane, dispersis et dissipatis consiliis. Hæc cum dixisset, manus simul, mentem et oculos in cœlum tollens, oravit Deum, quem desiderabat. Postquam autem oravit, cum pace apud eum deposuit animam sacrificans purum corpus et spiritum ei, propter quem omnia pro nihilo reputabat, melius judicans mori, quam peccare etiam præter sententiam σαι καὶ δὴ καὶ τὸν τροχὸν ἐλίττειν συχνότερον, ὅπως τῇ κατὰ βραχὺ μελῶν ἐκτριβῇ κατωδύνως ἡ μάρτυς ἀπαλλαγῇ τῆς ζωῆς. Τὰ μὲν δὴ τοῦ μηχανήματος κατὰ τάχος ἀπήρτιστο· ἡ ἄνωθεν δὲ πάλιν ἐπικουρία τὰ συνήθη καὶ νῦν ἐπεδείκνυτο καὶ ἄγο γελος καταπτὰς τήν τε τῶν ἀνθράκων φλόγα ἐσθέν νυε, καὶ δὴ καὶ τὴν τῶν δημίων ἰσχὺν ἐξέλυεν, ὦ μηδὲ τὸν τροχὸν ἐλίττειν μηδαμῶς δύνασθαι. Ε΄. Κἀνταῦθα τοίνυν ὁ ἄρχων διαπορούμενος, ὅμως ἐν ταῖς βασάνοις ἄλλας ἐπινοεῖν οὐκ ἠπόρει. Τοὺς τῶν χειρῶν οὖν ὄνυχας αὐτῆς καὶ ποδῶν ἐκσπασθῆς και προστάττει. Καὶ οἱ μὲν εὐθὺς ἑξεκόπτοντο· τῇ δὲ, ὡς ἑτέρου πάσχοντος, ἡ βάσανος ἐνομίζετο. Κα! πάλιν αὐτὸς τοῖς προτέροις ἕτερα προστιθεὶς, ἐκκοσ πῆναι ταύτης καὶ τοὺς ὀδόντας διεκελεύετο· ἀλλ' ὥσπερ ἐκείνη τὰ δεινὰ φέρειν, οὕτω μὴν οὐδὲ αὐτὸς πάλιν τὰ δεινὰ ἐξευρίσκειν οὐδαμῶς ἀπηγόρευκεν. Υβρίσαι τοίνυν τὸ καθαρὸν αὐτῆς σῶμα ὁ μικρὸς ἐπενόει καὶ πρὸς τοὺς ὑπηρέτας ἐπιστραφείς, Λά βετε, φησί, ταύτην, καὶ ἐπί τινα τῶν ὑψηλῶν καὶ μεσαιτάτων τόπων ἁγάγετε κήρυκές τε κατὰ πάσης τῆς πλησιοχώρου φοιτῶντες ἐφ᾽ ὕβρει τῇ ταύτης ἀκολάστων χορὸν συγκαλείτωσαν. Μετὰ γοῦν τὸ ἱκα νῶς ὑβρισθῆναι πρός με πάλιν ἐπαναγάγετε, ὥστε προστεθῆναι ταύτῃ καὶ τὰ λειπόμενα. Ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς πρὸς αὐτὸν. Ἔστι μόι Χριστός, ἀπεκρίνατο, πάντα μετασκευάζων θελήσει μόνῃ καὶ βοπῇ νεύματος· ὃς καὶ τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἄσπιλον προσ δέξεται σήμερον, τὰ σὰ βέβηλε, διασκεδάσας βουλεύματα. Ταῦτα εἰποῦσα χείράς τε ἄμα καὶ φρένας καὶ ὅμματα πρὸς οὐρανὸν ἄρασα τῷ ποθουμένῳ Θε προσηύχετο. Ἐπεὶ δὲ καὶ ηὔξατο μετ' εἰρήνης αὐτῷ τὸ πνεῦμα παρέθετο, καθαρὸν θύσασα καὶ σῶμα καὶ πνεῦμα τῷ, δι᾿ ὃν πάντα παρ' οὐδὲν ἐλογίζετο, βέλτιον ἀπαθανεῖν μᾶλλον, ἢ καὶ παρὰ γνῶα [απ γνώμην?] ἀμαρτεῖν κρίνασα. VI. Qui autem, etiam post ejus mortem, apud se immortalem volebat alere insaniam, consularis quid machinatur? Jubet ejus corpus cum multa arena in saccum injici et projici in profundum maris, non magis illam deinceps cruciens, quam Christianos, et volens eos privare divitiis et gloria reliquiarum Atque sic quidem ad affectum est deductus consularis jussus; et in undas projectum fuit corpus martyris. Sed ne tunc quidem tui oblitus est, ο Charitine, Deus, qui vicissim glorificat eos, qui ipsum glorificant; nam tunc quoque, ut solet, ostensus est faciens magnalia; et tres quidem cumulus inter aculeos ferreos hic expressus non sit. Hoc autem rotæ supplicium sæpenumero non esse sine igne illatum, ex Apuleio et Euripide docet Pitiscus in suo Lexico verbo Rota. Nempe vel præ consolationis divinæ, qua perfundebatur, abundantia; vel Deo concursum suum subtrahente, ne suppliciorum instrumenta vires suas in sanctam martyrem exercerent. Id est, quam libidinosam virginei corporis contagionem etiam invite pati; ut enim, cum 8. Ambrosio quilibet pudici censent, periculum pudoς΄. Ὁ δὲ καὶ κατὰ τὸν αὐτῆς θάνατον ἀθάνατον παρ' ἑαυτῷ τὴν μανίαν στρέφει [an τρέφειν?] ἐθέλων ὑπατικὸς τίμηχανᾶται; Εν σάκκῳ τὸ ταύτης σῶμα μετά γε ψάμμου πολλῆς βληθῆναι κελεύει, σαὶ τῷ τῆς θαλάσσης ἐναποῤῥίφῆναι βυθῷ, οἱ μᾶλλον ἐκείνην ἢ Χριστιανοὺς τὸ λοιπὸν τιμωρούμενος, καὶ πλούτου καὶ δόξης ὅσης ἀποστερεῖν αὐτοὺς τῶν λειψάνων βουλόμενος. Εἶχε μὲν οὖν οὕτως τῷ ὑπατικῷ πέρας τὸ κέλευσμα, καὶ κατὰ κυμάτων ὁ νεκρὸς τῆς μάρτυρος ἔῤῥιπτο· ἀλλ' οὐδὲν τούτῳ σου, Χαριτίνη, ὁ τοὺς αὐτ τὸν δοξάζοντας ἀντιδοξάζων Θεὸς ἐπελάθετο· ἀλλὰ καὶ νῦν, ὡς ἔθος, μεγαλεῖα ποιῶν ἐπεδείκνυτο, καὶ ris bonis feminis est morte gravius. Huc spectant Eusebii verba lib. vii Ecclesiasticæ Historiæ cap. 6: «Sed et corpora regiorum cubiculariorum (u Diocletiano et Maximiano Galerio pro Christiana fide interfectorum)... ipsi eorum legitimi domini erui ex sepulcro et in mare projici oportere censuerunt, ne quis illos sepulcris conditos, pro diis, ut ipsi quidem opinabantur, repulans, inposterum adoraret,» seu eorum reliquias debito duliæ cultu afficeret.

col. 1005–1006page 4 of 165

PG 115:1005τρεῖς μὲν ὅλας ἡμέρας τόν νεκρὸν εἶχεν ἡ θάλασσα, καλῶς ἐκείνῃ φυλάξασα καὶ μηδὲν ὅλως λυμηναμένη, ἀλλὰ τὸ τὸν κοινὸν Δεσπότην θεραπεῦσαν σῶμα καὶ αὐτὴ πάντως καταιδεσθεῖσα, εἶτα τῇ γείτονι χέρσω προσφιλώς παραδίδωσι, καὶ τις ἀνὴρ, ὁ Κλαύδιος ὄνομα ἐπιεικῆς τὸν τρόπον καὶ μέτριος, ὃς καὶ τὴν μάρτυρα ἐκ πρώτης τριχὸς ἀνεθρέψατο, πιστώς ἀνελόμενος, λαμπρῶς τε μυρίσας καὶ περιστείλας λαμπρότερον ἔν τινι τιμίῳ τόπῳ κατέθετο, τάφον αὐτῇ σχεδιάσας, οὐχ ὡς ἐκείνῃ πρέπων, ἀλλ᾽ ὡς ὁ καιρὸς ἐδίδου, καὶ ὁ τῶν τότε κρατούντων φόβος ἤπειγε. Τοιοῦτον τῇ Χριστοῦ μάρτυρι Χαριτίνῃ τὸ τέλος, πέμπτην τὸ τηνικαῦτα τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Ἀμήν. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΣΕΡΓΙΟΥ ΚΑΙ ΒΑΚΧΟΥ. Α΄. Μαξιμιανοῦ βασιλεύοντος τοῦ τυράννου, καὶ τῆς οἰκουμένης σχεδὸν ἀπάσης ὑπὸ βαθεῖ σκότῳ τῆς ἀσεβείας κειμένης, λίθους τε καὶ ξύλα τῶν ἀνθρώπων τιμᾷν οἷα θεοὺς ἀναγκαζομένων, καὶ μιαρωτάτων (φεῦ) ἀπογεύεσθαι θυσιῶν. Σέργιος καὶ Βάκχος, Ῥωμαῖοι τὸ γένος ἄμφω, τῇ περὶ τὸν Χριστὸν ὁμολογίᾳ καὶ πίστει κατὰ τοὺς διαφανεῖς ἀστέρας ἐν τοῖς βασιλείοις, τὸ τηνικαῦτα διέλαμπον, οὐ τῶν πολλῶν ὄντες καὶ ἀσήμων, ἀλλὰ μὲν πριμικήριος τῆς τῶν Κεντηλίων σχολῆς ὁ Σέργιος, σεκουνδουκήριος δὲ ταύτης ὁ Βάκχος ἦν· μεγάλα μὲν παρὰ Βασιλεῖ Μαξιμιανῷ δυνάμενοι, μείζονα δὲ τὴν παρὰ τῷ

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. τρεῖς μὲν ὅλας ἡμέρας τόν νεκρὸν εἶχεν ἡ θάλασσα, totos dies corpus tenuit mare, pulchre servatum, et καλῶς ἐκείνῃ [an ἐκείνην?] φυλάξασα καὶ μηδὲν ὅλως λυμηναμένη, ἀλλὰ τὸ τὸν κοινὸν Δεσπότην θε ραπεῦσαν σῶμα καὶ αὐτὴ πάντως καταιδεσθεῖσα, εἶτα τῇ γείτονι χέρσω προσφιλώς παραδίδωσι, καὶ τις ἀνὴρ, ὁ Κλαύδιος ὄνομα ἐπιεικῆς τὸν τρόπον καὶ μέτριος, ὃς καὶ τὴν μάρτυρα ἐκ πρώτης τριχὸς ἀνεθρέψατο, πιστώς ἀνελόμενος, λαμπρῶς τε μυρίσας καὶ περιστείλας λαμπρότερον ἔν τινι τιμίῳ τόπῳ κατέθετο, τάφον αὐτῇ σχεδιάσας, οὐχ ὡς ἐκείνῃ πρέπων, ἀλλ᾽ ὡς ὁ καιρὸς ἐδίδου, καὶ ὁ τῶν τότε κρατούντων φόβος ἤπειγε. Τοιοῦτον τῇ Χριστοῦ μάρ τυρι Χαριτίνῃ τὸ τέλος, πέμπτην τὸ τηνικαῦτα τοῦ Οκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων, Αμήν. Synaxarium Sirmondianum Claudium hunc a domino seu hero S. Charitinæ, quem Claudianum vocat diversum facit. Ego Metaphrastem aliosque secutus, Charitinæ herum Claudium vocavi, quem nihil vetat inter domesticos suos habuisse virum sibi cognominem, cui Charitinæ a teneris unguiculis enutriendæ et instruendæ ac demum ejus corporis, ut rerum augustiæ patiebantur, sepeliendi cunullo penitus detrimento affectum. Deinde corpus idem, quod communem coluit Dominum, ipsum quoque omnino reveritum, amice tradit propinqua cuidam terræ. Vir autem quidam, cui nomen Claudius moribus mitis ac moderatus, qui martyrem aluerat ab ineunte ætate, cum id fideliter sustulisset, et præclare condiisset, in quodam vene rando loco id deposuit, ei raptim constructo sepulcro, non ut illam decebat, sed ut tempus dabat, et eorum, qui tunc rerum potiebantur prescribe bat metus. Hic fuit finis Christi martyris Charitines, quinto mensis Oclobris, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria et potentia in sacula sæculorum. Amen. ram demandarit. Hi nobis videntur fuisse Diocletianus, Maximianus Herculius et Galerius Maximianus, quos Lactantius cap. 16, tres acerbissimas bestias vocitat, quosque, ne martyrum corpora rite sepelirentur, omni modo præcavisse, innuit Eusebius supra cilatus. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΣΕΡΓΙΟΥ ΚΑΙ ΒΑΚΧΟΥ. MARTYRIUM SS. MARTYRUM SERGII ET BACCHI. (Acta SS. Bolland, ad diem 7 Octobris.) Δ. Μαξιμιανοῦ βασιλεύοντος τοῦ τυράννου, και G I. Cum Maximianus tyrannus imperaret, et uniτῆς οἰκουμένης σχεδὸν ἀπάσης ὑπὸ βαθεῖ σκότῳ τῆς ἀσεβείας κειμένης, λίθους τε καὶ ξυλα τῶν ἀνθρώ πων τιμᾷν οἷα θεοὺς ἀναγκαζομένων, καὶ μιαρωτά των (φεῦ) ἀπογεύεσθαι θυσιῶν. Σέργιος και Βάκχος, Ῥωμαῖοι τὸ γένος ἄμφω, τῇ περὶ τὸν Χριστὸν ὁμος λογίᾳ καὶ πίστει κατὰ τοὺς διαφανείς αστέρας ἐν τοῖς βασιλείοις, τὸ τηνικαῦτα διέλαμπον, οὐ τῶν πολλῶν ὄντες καὶ ἀσήμῶν, ἀλλὰ μὲν πριμικήριος τῆς τῶν Κεντηλίων σχολῆς ὁ Σέργιος, σεκουνδουκήριος δὲ ταύτης ὁ Βάκχος ἦν· μεγάλα μὲν παρὰ Βασιλεῖ Μαξιμιανῷ δυνάμενοι, μείζονα δὲ τὴν παρὰ τῷ versus fere orbis terræ jaceret in profundis tenebris ignorantiæ, lapidesque et ligna cogerentur homines adorare tanquam deos, et maxime exsecranda (proh dolori), gustare sacrificia, Sergius et Bacchus, ambo Romani genere, in Christum confessione et fide, non secus ac lucidæ stellæ, tunc refulgebant in regia. Non erant autem plebeii, nec obscuri: sed Sergius quidem erat primicerius scholæ Gentiliorum, secundicerius autem hujus, Bacchus: qui multum quidem poterant apud imperatorem Maximianum, majorem autem sibi paraverant fiduciam

Day 7Die 7

col. 1007–1008page 5 of 165

PG 115:1007ἀθανάτῳ βασιλεῖ καὶ Θεῷ παῤῥησίαν κτησάμενοι, ἅτε σκηνὴν μὲν τὸν τῇδε βίον καὶ παροικίαν καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν εὐτελῶν ἡγούμενοι, ἔμποροί δὲ ἀγαθοὶ τῆς ἑαυτῶν γινόμενοι σωτηρίας, καὶ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι ζωὴν διὰ τῶν παρόντων πραγματευόμενοι, καὶ ὥσπερ τινὰ πρὸς τὴν ἐκείνης κτήσεως διδασκαλίαν καὶ τέχνην τὰς θείας μετιόντες Γραφὰς καὶ ταύτας διὰ χειρὸς ἔχοντες. Ὅθεν οὐδὲ ἀνεκτὰ ταῦτα τῷ φθόνῳ κατέστη, ἀλλὰ τινες τοῖς γενναίοις τῆς τε ἄλλης ἀρετῆς καὶ δὴ καὶ τῆς εἰς αὐτὸν βασιλέα παῤῥησίας ζήλου πρὸς ἐκεῖνον τὸν τῆς παῤῥησίας αἴτιον βασιλέα, τοὺς ἄνδρας ἐνδιαβάλλουσιν· ὡς ὠλιγωρήκασι μέν ἐκείνου φιλίας, ὠλιγώρησαν δὲ καὶ τῆς πρὸς θεοὺς θεραπείας, καὶ πρὸς ἑτέραν ἤδη θρησκείαν ἀπέκλιναν, Χριστιανοὺς ἑαυτοὺς καὶ Χριστοῦ δούλους ἐπιφημίζοντες. Β΄. Μαξιμιανὸς μέντοι καὶ αὐτὸς εἰδὼς ὅτι πολλοῖς πολλάκις αἱ διαβολαί φθόνου αἰτίαν ἔχουσιν οὐκ ἀληθείαν, ἄλλως τε δὲ καὶ τὴν τῶν ἀνδρῶν εὔνοιαν ὁπόση μὴ ἀγνοῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν οἰκείαν ἀπήνειάν τε καὶ αὐστηρίαν ἐπὶ νοῦν ἔχων· ταύτῃ τοῦ γὰρ καὶ μάλιστα διαφέρειν τῶν ἄλλων αὐτοῖς ἐφιλοτιμεῖτο, καὶ ὡς εἰ τάχα καὶ τῆς εὐνοίας ἐκεῖνοι ταύτης καὶ τῆς φιλίας ὑπεριδεῖν ἔκριναν, ἀλλὰ τὸν κίνδυνον ἂν ἐφοβήθησαν· ἀπίθανά τε ἡγεῖτο καὶ ψευδῆ τὰ λεγόμενα, καὶ ὅτι μὴ ἀβασανίστως ταῦτα προσδέχεσθαι δεῖ, κατὰ λόγον ἐσκόπει. Τί οὖν ποιεῖ; θυσίαν φιλότιμον καὶ πολυτελή παρασκευασάμενος, καὶ συνελθεῖν εἰς τὸ ἱερὸν ὅσον περὶ αὐτὸν ἐπιφανὲς ἦν κοινωνῆσαί τε αὐτῷ τῆς θυσίας πρότερον παραγγείλας, ἐντεῦθεν δοκιμάσαι τὸ πρᾶγμα καὶ τὴν διαβολὴν διεσκέψατο. Εἰσῄει μὲν οὖν αὐτὸς πρῶτος, συνεισῄει δὲ αὐτῷ καὶ πολύ τι πλῆθος, καὶ ὅσον κατὰ τὸ ἱερὸν ἤθροιστο. Καὶ οἱ μὲν τὴν θυσίαν ἐπιμελῶς διετέλουν, καὶ παρόντα τὸν Μαξιμιανὸν ἐθεράπευον. Σέργιος δὲ καὶ Βάκχος οἱ γενναιότατοι, μηδὲ τῇ θύρᾳ τοῦ ἱεροῦ προσβαλόντες, ἔξω που παρειστήκεσαν, αὐτοὶ μᾶλλον Θεῷ τὴν καθαράν τε καὶ ἀληθῆ τελοῦντες θυσίαν, καὶ ὑπὲρ ἐκείνων δεόμενοι, Κύριε, Κύριε λέγοντες, ὁ βασιλεὺς τῶν αἰώνων, ἐνώτισαι τὴν φωνὴν τῆς δεήσεως ἡμῶν, ἱλάσθητι τῇ κληρονομίᾳ σου. Φεῖσαι, Κύριε, καὶ μὴ δῷς αὐτοὺς εἰς καύχημα τῷ ἀντικειμένῳ, ἀλλὰ φώτισον, Κύριε, φώτισον τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν καρδιῶν αὐτῶν, καὶ εἰς τὴν σὴν ἐπίγνωσιν αὐτοὺς καθοδήγησον, οἱ ἐν σκότει νῦν τῆς ἀγνοίας πορεύονται, καὶ ἠλλάξαντο τὴν δόξαν σου τοῦ μονογενοῦς καὶ ἀφθάρτου Θεοῦ, ἐν ὁμοιώματι θηρίων, καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν ἀπέστησάν τε ἀπὸ σοῦ, καὶ ἔθυσαν τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν, καὶ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιόν σου ἠθέτησαν. Ἐπίστρεψον αὐτοὺς, Κύριε, καὶ γνώτωσαν τὰ θαυμάσιά σου, καὶ τὸν μονογενῆ σου Υἱὸν καὶ Σωτῆρα ἡμέτερον· ὃς ἐκουσίῳ σταυρῷ καὶ θανάτῳ τὴν ἡμῶν ἐπραγματεύσατο σωτηρίαν. Καὶ ἡμᾶς δὲ ἀμώμους ἐν τῇ ὁδῷ τῶν μαρτυρίων σου καὶ τῇ τῶν ἐντολῶν σου φυλακῇ διατήρησον. Οἱ μὲν οὖν ἔξω πρὸ τῶν πυλῶν τοῦ ἱεροῦ ἑστῶτες τοιαῦτα προσηύχοντο.

apυd Regem et Deum immortalem, ut qui taberna- ἀθανάτῳ βασιλεῖ καὶ Θεῷ παῤῥησίαν κτησάμενοι, culum quidem et incolatum, et exsilium, et si quid aliud est his vilius, hanc vitam existimarent. Cum essent autem boni mercatores suæ salutis, et, quæ est in futuro, vitam compararent per presentia, velutiquamdam artem ad illam acquirendam, divinas exercebant Scripturas, et eas semper habebant præ manibus. Quocirca hæc non potuit tolerare invidia: et cum quidam alii, tum alias quoque virtutes, tum apud ipsum imperatorem fiduciam, viris præclaris inviderent, apud illum ipsum eorum fiducia auctorem, nempe imperatorem, eos accusant: quod illius quidem contempserunt amicitiam, deorumque cultum quoque neglexerunt: jam autem ad aliam declinarunt religionem, se Christianos et Dei servos vocantes. ἅτε σκηνὴν μὲν τὸν τῇδε βίον καὶ παροικίαν καὶ εἶ τι ἄλλο τῶν εὐτελῶν ἡγούμενοι, ἔμποροί δὲ ἀγαθο τῆς ἑαυτῶν γινόμενοι σωτηρίας, καὶ τὴν ἐν τῷ μέλο λοντι ζωὴν διὰ τῶν παρόντων πραγματευόμενοι, καὶ ὥσπερ τινὰ πρὸς τὴν ἐκείνης κτήσεως διδασκαλίαν καὶ τέχνην τας θείας μετιόντες Γραφὰς καὶ ταύτας διὰ χειρὸς ἔχοντες. Ὅθεν οὐδὲ ἀνεκτὰ ταῦτα τῷ φθόνῳ κατέστη, ἀλλὰ τινες τοῖς γενναίοις τῆς τε ἄλλης ἀρετῆς καὶ δὴ καὶ τῆς εἰς αὐτὸν βασιλέα παῤῥησιας χήναντες πρὸς ἐκεῖνον τὸν τῆς παῤῥησίας αἴτιον βασιλέα, τοὺς ἄνδρας ἐνδιαβάλλουσιν· ὡς ὠλιγωρήκασι μέν ἐκείνου φιλίας, ἐλόγησαν δὲ καὶ τῆς πρὸς θεοὺς θεραπείας, καὶ πρὸς ἑτέραν ἤδη θρη σκείαν ἀπέκλιναν, Χριστιανοὺς ἑαυτοὺς καὶ Χριστοῦ δούλους ἐπιφημέζοντες. Β΄, Μαξιμιανὸς μέντοι καὶ αὐτὸς εἰδὼς ὅτι πολλοῖς πολλάκις αἱ διαβολαί φθόνου αἰτίαν ἔχουσιν οὐκ ἀληθείαν, ἄλλως τε δὲ καὶ τὴν τῶν ἀνδρῶν εὔνοιαν ὁπόση μὴ ἀγνοῶν, ἀλλὰ καὶ τὴν οἰκείαν ἀπήνειάν τε καὶ αὐστηρίαν ἐπὶ νοῦν ἔχων· ταύτῃ τοῦ γὰρ καὶ μάλιστα διαφέρειν τῶν ἄλλων αὐτοῖς ἐφιλοτιμεῖτο, καὶ ὡς εἰ τάχα καὶ τῆς εὐνοιας ἐκεῖνοι ταύτης καὶ τῆς φιλίας υπεριδεῖν ἔκριναν, ἀλλὰ τὸν κίνδυνον ἂν ἐφοβήθησαν· ἀπίθανά τε ἡγεῖτο καὶ ψευδῆ τὰ λεγόμενα, καὶ ὅτι μὴ ἀβασανίστως ταῦτα προσδέχεσθαι δεῖ, κατὰ λόγον ἐσκόπει. Τί οὖν ποιεῖ; θυσίαν φι λότιμον καὶ πολυτελή παρασκευασάμενος, καὶ συνελθεῖν εἰς τὸ ἱερὸν ὅσον περὶ αὐτὸν ἐπιφανὲς ἦν κοινωνῆσαί τε αὐτῷ τῆς θυσίας πρότερον παραγ γείλας, ἐντεῦθεν δοκιμάσαι τὸ πρᾶγμα καὶ τὴν διαβολὴν διεσκέψατο. Εἰσῄει μὲν οὖν αὐτὸς πρῶτος, συνεισῄει δὲ αὐτῷ καὶ πολὺ τι πλῆθος. καὶ ὅσον κατὰ τὸ ἱερὸν ἤθροιστο. Καὶ οἱ μὲν τὴν θυσίαν ἐπιμελῶς διετέλουν, καὶ παρόντα τὸν Μαξιμιανὸν ἐθεράπευον. Σέργιος δὲ καὶ Βακχος οἱ γενναιότατοι, μηδὲ τῇ θύρα τοῦ ἱεροῦ προσβαλόντες, ἔξω που παρειστήκεσαν, αὐτοὶ μᾶλλον Θεῷ τὴν καθαράν τε καὶ ἀληθῆ τελοῦντες θυσίαν, καὶ ὑπὲρ ἐκείνων δεόμενοι, Κύριε, Κύριε λέγοντες, ὁ βασιλεὺς τῶν αἰώνων, ἐνώτισαι τὴν φω νὴν τῆς δεήσεως ἡμῶν, ἱλάσθητι τῇ κληρονομία σου. Φεῖσαι, Κύριε, καὶ μή όως αὐτοὺς εἰς καύχημα τῷ ἀντικειμένῳ, ἀλλὰ φώτισον, Κύριε, φώτισον τους ἀφθαλμοὺς τῶν καρδιῶν αὐτῶν, καὶ εἰς τὴν σὴν ἐπίγνωσιν αὐτοὺς καθοδήγησον, οἱ ἐν σκότει νῦν τῆς ἀγνοίας πορεύονται, καὶ ἡλλάξαντο τὴν δόξαν σου τοῦ μονογενοῦς καὶ ἀφθάρτου Θεοῦ, ἐν ὁμοιώματι θηρίων, καὶ τετραπόδων καὶ ἑρπετῶν ἀπέστησάν τε ἀπὸ σοῦ, καὶ ἔθυσαν τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν, καὶ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιόν σου ἡθέτησαν. Επίστρεψον αὐτοὺς, Κύριε, καὶ γνώτωσαν τὰ θαυμάσιά σου, καὶ τὸν μου νογενῆ σου Νϊόν καὶ Σωτῆρα ἡμέτερον· ὃς ἐκουσίῳ σταυρῷ καὶ θανάτῳ τὴν ἡμῶν ἐπραγματεύσατο σωτηρίαν. Καὶ ἡμᾶς δὲ ἀμώμους ἐν τῇ ὁδῷ τῶν μπρο τυρίων σου καὶ τῇ τῶν ἐντολῶν σου φυλακῇ διατή ρησον. Οἱ μὲν οὖν ἔξω πρὸ τῶν πυλῶν τοῦ ἱεροῦ ἑστ τῶτες τοιαῦτα προσηύχοντο. II. Maximianus autem, etiamsi sciret, quod supe multi calumniæ invidiam causam habent, non veritalem, maxime autem eum non ignoraret, quanta esset eorum in ipsum benevolentia: quinetiain animo versaret suam sævitiam et acerbitatem (ea enim vel maxime aliis contendebat antecellere) et quod si forte deorum benevolentiam, et illius amicitiam statuissent despicere, periculum quidem certe timuissent: existimaretque esse non probabilia, sed falsa, quæ dicebantur: ea tamen adunittenda non esse citra examinationem, ut consentaneum erat, considerabat. Quid ergo facit? Cum splendidum et magnificum parasset sacrificium, et quicunque erant clari et illustres, in templum convenire, et sacrificii cum eo esse participes prius jussisset, rem deinceps examinare constituit. Atque ipse quidem primus ingreditur: simul autem curu eo ingreditur etiam magna multitudo, et erat universa in templo congregata. Et alii quidem diligenter peragebant sacrificium, et præsentem observabant Maximianum. Sergius vero et Bacchus viri generosissimi, ne templi quidem portam ingressi, foris stabant alicubi, ipsi Deo potius purum et verum peragentes sacrificium, et pro aliis rogantes: Dumine, Domine, dicebant, Deus Rex singulorum, exaudi vocem nostræ orationis, et propitius esto hæreditati tuæ. Parce, Domine, et ne eos dederis ad gloriandum adversario. Sed illumina, Domine, illumina oculos cordium eorum, et eos deduc ad tui sgnitionem, qui nunc in tenebris ambulant ignorantim, et «mulaverunt gloriam tuam, qui es solus Deus, et alienus ab interitu, in similitudinem bestiarum, quadrupedum, et serpentium 1,» et a te defecerunt, et sacrificarunt eorum sculptilibus et nemen sanctum tuum contemptui habuerunt. Con. verte eos, Domine, et cognoscant mirabilia tua, et unigenitum tuum Filium, et Salvatorem nostrum, qui voluntaria cruce et morte nostram procuravit salutem. Porro autem nos quoque conserva alienos a reprehensione in via testimoniorum tuorum, et in custodia tuorum mandatorum. Atque quidem foris stantes extra portas templi, hæc precabantur, et sic Deum placabant. 1 Rom. I, 23.

col. 1009–1010page 6 of 165

PG 115:1009Γ΄. Μαξιμιανὸς δὲ εἰσελθὼν, καὶ τῇδε κἀκεῖσε περιβλεψάμενος, ὡς μόνους ἐκείνους Σέργιον οὐκ ἴδοι καὶ Βάκχον εἴσω τοῦ ἱεροῦ μετὰ τῶν ἄλλων παρόντας τότε δὴ πίστιν ἀκριβῆ τὸ γενόμενον τῆς κατ' αὐτῶν διαβολῆς ἐποιεῖτο. Καὶ εὐθὺς ἡ συνήθης ἀπήνειά τε καὶ ἀγριότης καὶ ἡ ὀργή· καὶ τί μέλλετε, πρὸς τοὺς παρεστῶτας· καὶ πολὺ ἐχθήτωσαν οἱ κατάρατοι μετὰ φοβεροῦ τοῦ κλεύσματος. Ἄγονται τοίνυν οἱ μακάριοι στολαῖς αὐταῖς καὶ χλανίσι καὶ ζώναις, ὑπὸ μια γλώττῃ τὴν γλυκεῖαν ἐκείνην εὐχὴν ἐπιστρέφοντες. Εἶτα τὴν ἀρχικὴν ἄρας ἀφρὺν ὁ βασιλεύς, καὶ σοβαρὸν αὐτοῖς καὶ ἄγριον ἐνιδών, Ἐδίκατε, ἔφη, παρρησίας οὐ κατὰ καιρὸν ἀπολαύσαντες τῆς ἐμῆς, ἄλλως τε δὲ καὶ τῇ πολλῇ ταύτῃ ᾗ περὶ ὑμᾶς ἐκέχρήμεθα, εὐμενείᾳ, πολλὴν εὐήθειαν καταγνόντες ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο κατεπαρθῆναι τε τοῦ ἡμετέρου κράτους, καὶ ἀνόσιοι μὲν τὰ περὶ τοὺς θεοὺς αὐτοὺς, ἀγάριστοι δὲ περὶ ἡμᾶς ὀφθῆναι καὶ ἄδικοι. Ἀλλ' εἰ μὴ θύσετε καὶ θεοὺς ἄμα καὶ ἡμᾶς ἐξιλάσεσθε, ἐγὼ τὴν ἐμὴν ἱκανῶς ἰάσομαι μέμψιν· καὶ ὑμεῖς αὐτίκα φανερῶς εἴσεσθε, οἵας ἡμερότητας καὶ προσηνείας οὐκ ἐθέλοντες ἀπολαύειν, οἷόν μου τὸν θυμὸν ἄρτι καθ᾽ ὑμῶν κεκινήκατε. Τούτων ἀκούσαντες οἱ γενναῖοι, καὶ γνόντες ὅτι δῆλοι πάντως ἤδη τῷ βασιλεῖ γεγόνασι, καὶ ὅτι κρύπτειν ἔτι τὴν εὐσέβειαν ἥκιστα χρὴ καὶ τὸν καιρὸν παριέναι, ἀλλὰ δημοσιεύειν μᾶλλον ὡς οἷόν τε, καὶ πολλὴν ὑπὲρ αὐτῆς εἰσφέρειν τὴν παῤῥησίαν ἐλευθέρᾳ καὶ ψυχῇ καὶ γλώττῃ. Θεὸν μὲν ἀληθῆ τὸν Χριστὸν ὡμολόγησαν. Εἴδωλα δὲ τοὺς αὐτῶν θεοὺς καὶ χειρῶν ἀνθρωπίνων ἔργα πνοῆς ἔρημα καὶ κωφὰ καθαρῶς ἀνεῖπον. « Οἱ δὲ ὑμῶν, λέγοντες, ἀργύριον καὶ χρυσίον ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων, » καὶ ὅσα ἑξῆς ἐπιλέγοντες, καὶ ὅτιπερ Ἡμεῖς, ὦ βασιλεῦ, τοῦτο μόνον ὀφείλομεν, τό τε εἰς τὴν ἐπίγειον ταύτην στρατείαν εὐγνωμόνως ὑπηρετεῖν, καὶ τὴν ἀνήκουσαν ἑκατέρῳ τάξιν ἀποπληροῦν. Οὔτε δὲ τοῖς κωφοῖς τούτοις καὶ ἀψύχοις θεοῖς θύσομεν, οὔτε τοῦ ἡμετέρου καὶ ἀληθῶς Θεοῦ μόνου ἀποστησόμεθα, κἂν εἰ καὶ χαλεπώτερον ἀγριάνης, κἂν εἰ μηδὲν εἰς ἡμᾶς φιλάνθρωπον ἐπιδείξης, ἀλλὰ καὶ σιδήρῳ καὶ πυρὶ καὶ ταῖς ἄλλαις παραδῴης κολάσεσι. Τί γὰρ ἰσχυρότερον εὐσεβείας ἢ τοῦ ὑπὲρ αὐτῆς πάσχειν μακαριώτερον; Δ΄. Πρὸς ταῦτα ὀξύτερον καὶ Μαξιμιανός κινηθείς, ἀφαιρεθῆναι μὲν αὐτοὺς τὰ παράσημα τῆς ἀρχῆς οὐτίκα κελεύει· ἐσθήματα δὲ γυναικεία μεταμφιασαμένους, καὶ σιδηροῖς κλοιοῖς ἅμα περιαυχενισθέντας, διὰ μέσης τῆς ἀγορᾶς μέχρι τῶν βασιλείων αὐτῶν ἄγεσθαι. Ἤγοντο μὲν οὖν εὐθὺς οἱ μακάριοι τὴν μακαρίαν ὄντως ἐκείνην ὁδὸν καὶ εἰς Χριστὸν αὐτὸν φέρουσαν, οὐκ αἰσχύνην εἶναι τὸ πρᾶγμα νομίζοντες, ἀλλ' ὡς τὴν εὐσέβειαν μᾶλλον ἐν ἑαυτοῖς καταισχύνοντες, περιφανῶς βαρυνόμενοι. Καὶ τοὺς μὲν πόδας ἡ πορεία, τὰ χείλη δὲ εὐχαριστία εἶχε καὶ ἡ πρὸς Θεὸν ὁμιλία καὶ δέησις. Ἔλεγον γὰρ, «Ἐὰν καὶ πορευθῶμεν ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβηθησόμεθα κακά, ὅτι σὺ μεθ᾿ ἡμῶν εἶ, Κύριε.»

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. Γ΄. Μαξιμιανὸς δὲ εἰσελθὼν, καὶ τῇδε κἀκεῖσε περιβλεψάμενος, ὡς μόνους ἐκείνους Σέργιον οὐκ ἴδοι καὶ Βάκχον εἴσω τοῦ ἱεροῦ μετὰ τῶν ἄλλων παρόντας τότε δὴ πίστιν ἀκριβῆ τὸ γενόμενον τῆς κατ' αὐτῶν διαβολῆς ἐποιεῖτο. Καὶ εὐθὺς ἡ συνήθης ἀπή νειά τε καὶ ἀγριότης καὶ ἡ ὀργή· καὶ τί μέλλετε, πρὸς τοὺς παρεστῶτας· καὶ πολὺ ἐχθήτωσαν οἱ κα· τάρατοι μετὰ φοβεροῦ τοῦ κλεύσματος. Ἄγονται τοίνυν οἱ μακάριοι στολαῖς αὐταῖς καὶ χλανίσι καὶ ζώναις, ὑπὸ μια γλώττῃ τὴν γλυκεῖαν ἐκείνην εὐχὴν ἐπιστρέφοντες. Εἶτα τὴν ἀρχικὴν ἄρας ἀφρὺν ὁ βασιλεύς, καὶ σοβαρὸν αὐτοῖς καὶ ἄγριον ἐνιδών, Ἐδίκατε, ἔφη, παρρησίας οὐ κατὰ καιρὸν ἀπολαύ σαντες τῆς ἐμῆς, ἄλλως τε δὲ καὶ τῇ πολλῇ ταύτῃ ῇ περὶ ὑμᾶς ἐκέχρήμεθα, εὐμενείς, πολλὴν εὐήθειαν καταγνόντες ἡμῶν, καὶ διὰ τοῦτο κατεπαρθῆναι τε τοῦ ἡμετέρου κράτους, καὶ ἀνόσιοι μὲν τὰ περὶ τοὺς θεοὺς αὐτοὺς, ἀγάριστοι δὲ περὶ ἡμᾶς ὀφθῆναι καὶ ἄδικοι. 'Αλλ' εἰ μὴ θύσετε καὶ θεοὺς ἄμα καὶ ἡμᾶς ἐξιλάσεσθε, ἐγὼ τὴν ἐμὴν ἱκανῶς Ιάσομαι μέμψιν· καὶ ὑμεῖς αὐτίκα χανερῶς εἴσεσθε, οἵας ἡμερότητας καὶ προσηνείας οὐκ ἐθέλοντες ἀπολαύειν, οἷόν μου τὸν θυμὸν ἄρτι καθ᾽ ὑμῶν κεκινήκατε. Τούτων ἀκούσαντες οἱ γενναῖοι, καὶ γνόντες ὅτι δῆλοι πάνω τως ἤδη τῷ βασιλεῖ γεγόνασι, καὶ ὅτι κρύπτειν ἔτι τὴν εὐσέβειαν ἥκιστα χρὴ καὶ τὸν καιρὸν παριέναι, ἀλλὰ δημοσιεύειν μᾶλλον ὡς οἷόν τε, καὶ πολλὴν ὑπὲρ αὐτῆς εἰσφέρειν τὴν παῤῥησίαν ἐλευθέρᾳ καὶ ψυχῇ καὶ γλώντῃ. Θεὸν μὲν ἀληθῆ τὸν Χριστὸν ὡμου λόγησαν. Εἴδωλα δὲ τοὺς αὐτῶν θεοὺς καὶ χειρῶν ἀν θρωπίνων ἔργα πνοῆς ἔρημα καὶ κωρὰ καθαρῶς ἀνεῖπον. «Οἱ δὲ ὑμῶν, λέγοντες, ἀργύριον καὶ χρυσίον ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων,» καὶ ὅσα ἑξῆς ἐπιλέγοντες, καὶ ὅτιπερ 'Πμεῖς, ὦ βασιλεῦ, τοῦ τόσοι μόνον ὀφείλομεν, τό τε εἰς τὴν ἐπίγειον ταύτην στρατείαν εύγνωμονως ὑπηρετεῖν, καὶ τὴν ἀνήκουσαν ἑκατέρῳ τάξιν ἀπὸ ληροῦν. Οὔτε δὲ τοῖς κωφοῖς τούτοις καὶ ἀψύχοις θεοῖς θύσομεν, οὔτε τοῦ ἡμετέρου καὶ ἀληθῶς Θεοῦ μόνου ἀποστησόμεθα, κἂν εἰ καὶ χαλεπώτερον ἀγριάνης, κἂν εἰ μηδὲν εἰς ἡμᾶς φιλάνθρωπον ἐπιδείξης. ἀλλὰ καὶ σιδήρῳ καὶ πυρὶ καὶ ταῖς ἄλλαις παραδῴης κολάσεσι. Τί γὰρ ἰσχυρότερον εὐσεβείας ἢ τοῦ ὑπὲρ αὐτῆς πάσχειν μακαριώτερον; Δ΄. Πρὸς ταῦτα ὀξύτερον καὶ Μαξιμιανός κινηθείς, ἀφαιρεθῆναι μὲν αὐτοὺς τὰ παράσημα τῆς ἀρχῆς οὐτίκα κελεύει· ἐσθήματα δὲ γυναικεία μεταμφιασαμένους, καὶ σιδηροῖς κλοιοῖς ἅμα περιαυχενι σθέντας, διὰ μέσης τῆς ἀγοιᾶς μέχρι τῶν βασιλείων αὐτῶν ἄγεσθαι. Ἤγοντο μὲν οὖν εὐθὺς οἱ μακάριοι τὴν μακαρίαν ὄντως ἐκείνην ὁδὸν καὶ εἰς Χριστὸν αὐτὸν φέρουσαν, οὐκ αἰσχύνην εἶναι τὸ πρᾶγμα νου μίζοντες, ἀλλ' ὡς τὴν εὐσέβειαν μᾶλλον ἐν ἑαυτοῖς καταισχύνοντες, περιφανῶς βαρυνόμενοι. Καὶ τοὺς μὲν πόδας ἡ πορεία, τὰ χείλη δὲ εὐχαριστία εἶχε καὶ ἡ πρὸς Θεὸν ὁμιλία καὶ δέησις. Ἔλεγον γὰρ, «Ἐὰν καὶ πορευθῶμεν ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβηθησόμεθα κακά, ὅτι σὺ μεθ᾿ ἡμῶν εἶ, Κύριε.» 3 Psal. Gxi11, 4. “ III. Maximianus interea templum ingressus, cum huc et illuc circumspexisset, solos vero illos, Sergium et Bacchum, non vidisset templo adesse cum aliis, tunc id, quod fiebat, statuit aperte probare eam, quæ in ipsos intendebatur, accusationem: protinusque exarsit consueta illius sævitia, feritas et ira: et, Quid cunctamini? dixit iis qui aetabant: et frequenter repetiit illud. Ducantur exsecrandi, cum jussu terribili. Ducuntur ergo martyres cum iisdem vestibus, tunicis, et zonis, una lingua versantes illam dulcem precationem. Deinde imperator principis extollens supercilium, superbeque et lorve eos intuens: Videmini, inquit, non in tempore mea esse abusi fiducia, et propter hanc, qua in vos usi sumus, benevolentiam nos magnæ damnasse stultitiæ, et contra nostram insurrexisse po tentiam, et impii quidem esse in deos ipsos, ingrati autem in nos et injusti. Sed nisi sacrificaveritis, et deos, et nos simul placaveritis, ego meæ satis medebor querelæ; et vos statim aperte scietis, summa benignitate et mansuetudine frui nolentes, qualem meam in vos iram nuper movistis. Hæc cum viri illi præclari audiissent et cognovissent se jam omnino manifestos, evasisse imperatori, et non oportere amplius celare pietatem, et occasionem præterire, sed potius quam possunt maxime publicare et pro ipsa magnam afferre fiduciam et dicendi libertatem, libera anima et lingua Christum Deum verum sunt confessi: simulacra autem eorum deos, et humanarum manuum opera, spiritu carentia et surda, manifesto ostenderunt: «Dii vestri, dicentes, argentum et aurum, opera nanuum hominum 2:» et subjungentes ea, quæ deinceps sequuntur: et, Nos, o imperator, hoc solum tibi debemus, ut in hac terrena militia tibi grato animo inserviamus, et quod utrique mandatum fuit munus, impleamus. Neque vero his surdis et inanimis dlis sacrificabimus, neque a nostro et vero Deo solo deficiemus, etiamsi supra modum effereris, etiamsi in nos nullam ostendas humanitatem; sed et ferro, et igni, et aliis tradideris suppliciis. Quid est enim pietate fortius, aut quam pro ipsa pati beatius? IV. His vehementius motus, Maximianus jubet eis quidem statim auferri insignia magistratus: mulieribus autem vestibus indutos, et collaribus ferreis simul in collo circumdatos, per mediam duci civitatem usque ad ipsam regiam. Atque statim quidem ducebantur sancti ad beatam illam, quæ vere est, viam, et quæ ducit ad ipsum Christum, non eam rem existimantes esse dedecus; sed tanquam impietatem dedecore magis afficerent, aperte gloriantes, et sibi placentes. Et ingrediebantur quidem pedes, labra autem versabantur in gratiarum actione, et cum Deo consuetudine et precatione. Dicebant enim: «Etiamsi ambulaverimus in medio umbræ mortis, non timebimus mala,

col. 1011–1012page 7 of 165

PG 115:1011Διὰ τοῦτο ἀγαλλιάσεται ἡ ψυχὴ ἡμῶν ἐπὶ σοί, ὅτι ἐνέδυσας ἡμᾶς ἱμάτιον σωτηρίου καὶ χιτῶνα εὐφροσύνης περιέβαλες ἡμᾶς. Ἀλλ᾿ ἀνάστηθι, Κύριε, εἰς τὴν βοήθειαν ἡμῶν, καὶ λύτρωσαι ἡμᾶς ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου. Οὔπω πέρας εἶχεν αὐτοῖς ἡ εὐχὴ, καὶ τῷ βασιλεῖ παρέστησαν αὖθις ἀνασωθέντι πρὸς τὰ βασίλεια. Θωπείαν οὖν ἐκεῖνος τῇ συνήθει ἀπονοίᾳ συγκερασάμενος, καὶ οἷα καὶ φοβεῖν ἅμα καὶ λεπί νειν τὴν ἐπενεχθεῖσαν αὐτοῖς, τῷ δοκεῖν, αἰσχύνην ἐκ τῆς ἀτιμίας ταύτης βουλόμενος, Δεινόν, ἔλεγεν, ὦ παρόντες, καὶ σφόδρα δεινὸν, τὸ τὰς μεγίστας τιμάς ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀλογίστως προίεσθαι. Εἰώθατε γὰρ αἱ παρ' ἀξίαν εὐπραγίαι τοὺς ἀνοήτους οὐ πρὸς εὔνοιαν ἐρεθίζειν μᾶλλον, ἀλλ᾽ εἰς θράσος κατὰ τῶν εὐσεβούντων ἐπαίρειν. Οὗτοι γὰρ ὡς ὁρᾶτε μεγάλης παρ' ἡμῖν δόξης ἐπιτυχόντες, φιλίας τε ἡμετέρας καὶ παῤῥησίας οὐδ᾽ ὅσης εἰπεῖν ἀπολαύσαντες, ὡς μὴ μόνον αὐτοὶ τὰ πρῶτα φέρειν εἰς οἰκειότητα, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους ἐξοικειοῦν ἡμῖν δύνασθαι, καὶ ζη λωτοὺς ἐν βραχεῖ καὶ περιβλέπτους ἐργάζεσθαι τού τοις ἅπασι μικρὰν ἐπιθέντες λήθην, τέλος δὲ καὶ τῶν μεγίστων θεῶν καὶ αὐτοῦ Διὸς κατολιγωρήσαντες, ὃς πάντων μὲν δημιουργός, πάντων δὲ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων πατὴρ εἶναι πιστεύεται, τὸν λεγόμενον προ τετιμήκασιν Ἰησοῦν, γυναικὸς υἱὸν ὄντα καὶ τέκτονος, καὶ σταυρὸν ἅμα δυσὶ κακούργοις ἀπὸ Ἰου δαίων κατακριθέντα καὶ πικρότατον ὄντως ὑπομεμενηκότα θάνατον. Ἀλλ᾽ ἐγώ πάντως τούτων αἴτιος, ὃς γε καὶ πέρα τοῦ μετρίου φιλάνθρωπος εἶναι βουλόμενος, φίλους αὐτοὺς καὶ κοινωνοὺς τῆς εὐδαιμονίας ἐποιησάμην. Ε΄. Οὕτω σφοδρὸν κατατείνας τὸν λόγον, ἔπειτα πά λιν ὑποκλέπτειν αὐτοὺς τῷ μειλιχίῳ πειρώμενος, ἡμερόν τι βλέψας καὶ φιλικόν, Ἀλλ' εἴπερ οἱ αὐτοὶ καὶ νῦν ἐστε, ἔφη, Σέργιος τε καὶ Βάκχος· καὶ μή τις ὑμῶν τὴν διάνοιαν φθονερός ἐπήρωσε δαίμων, αἰδέσθητε μὲν τὸ μέγα τοῦ ἀξιώματος, αἰδέσθητε δὲ τὸ καθαρὸν καὶ ἄψευστον τῆς φιλίας, καὶ μὴ τὰ εἰς τοὺς θεοὺς οὕτως ἀσεβοῦντες ὀφθείητε, ἀσυνήθη καὶ ξένην θρησκείαν εἰσάγοντες καὶ ἡμῖν περὶ τὸ σέβας διαφερόμενοι, οὓς ἐχρῆν ἄχρι καὶ αὐτοῦ θανάτου τὸν τῆς φιλίας ἡμῖν συμπνεῖν ἔρωτα. Ὡς ἔγωγε καὶ βαρυτάταις κολάσεσι χρῆσθαι δυνά μενος, καὶ τυραννικῶς ὑμᾶς, ὦ φίλοι, βιάζεσθαι χρή σομαι γὰρ ἔτι τῷ συνήθει προσρήματι)· ἀλλὰ τὴν φιλίαν, ὦ θεοί, δυσωποῦμαι καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὰς τιμωρίας ὀκνῶ, καὶ τὴν βίαν ἑκὼν ἀναβάλλομαι. Ϛ΄. Τούτων ἀκούσαντες οἱ γενναῖοι, χαριέντως ἡρέμα καὶ ὁμαλῶς, Ὅτι μὲν οὐκ ἐπελαθόμεθά σου τῆς φιλίας, εἶπον, οὐδὲ ἀχάριστοι περὶ τὰς εὐεργεσίας καὶ τιμὰς γεγενήμεθα· ἀλλὰ καὶ φιλοῦμεν, εἰ καί τινα ἕτερον, καὶ δεσπότην ἡγούμεθα, καὶ πάντα ἡμῖν εἶ σύ, τεκμήριον ὑπάρχει σαφὲς τὸ καὶ πιστῶς εἰς δεῦρο ὑπηρετεῖσθαι, καὶ συνδιαφέρειν σοι τὰ κοινῇ σπουδαίως, καὶ μηδὲν μήτε μικρόν μήτε μεῖζον, ἀγνωμονοῦντες φανῆναι, μηδέ τι προδιδόντας ἢ ἀμελοῦντας τῶν καθηκόντων. Οὔκουν ἡμεῖς,

quoniam tu nobiscum es, Domine s.» Propterea Διὰ τοῦτο ἀγαλλιάσεται ἡ ψυχὴ ἡμῶν ἐπὶ σοι, ὅτι exsultabit anima nostra in te, quoniam induisti nos vestimento salutaris, et tunica lætitiæ circumdedisti nos. Sed exsurge. Domine, in adjutorium nostrum, et redime nos propter nomen tuum. Nondum finitæ erant preces, et producti fuerunt coram imperatore, qui e templo redierat in regiam. Ille ergo cum assentationem cum consueta contemperasset sævitia, et vellet simul lenire pudorem, quo affecti erant, ut videbatur, ex hac eis illata ignominia: Grave est, et valde grave, o vos qui adestis, dicebat, maximos honores tam leviter et inconsiderate prodere. Solent enim ea, quæ immeritis feliciter succedunt, stultos non tam incitare ad benevolentiam, quam erigere ad temeritatem adversus benefactores. Isti ἐνέδυσας ἡμᾶς ἱμάτιον σωτηρίου καὶ χιτῶνα εὐφρο σύνης περιέβαλες ἡμᾶς. Ἀλλ᾿ ἀνάστηθι, Κύριε, εἰς τὴν βοήθειαν ἡμῶν, καὶ λύτρωσαι ἡμᾶς ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου. Οὔπω πέρας εἶχεν αὐτοῖς ἡ εὐχὴ, καὶ τῷ βασιλεῖ παρέστησαν αὖθις ἀνασωθέντι πρὸς τὰ βασίλεια, Θωπείαν οὖν ἐκεῖνος τῇ συνήθει ἀπονοία συγκερασάμενος, καὶ οἷα καὶ φοβεῖν ἅμα καὶ λεπί νειν τὴν ἐπενεχθεῖσαν αὐτοῖς, τῷ δοκεῖν, αἰσχύνην ἐκ τῆς ἀτιμίας ταύτης βουλόμενος, Δεινόν, ἔλεγεν, ὦ παρόντες, καὶ σφόδρα δεινὸν, τὸ τὰς μεγίστας τιμάς ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀλογίστως προίεσθαι. Ειώθατε γὰρ αἱ παρ' ἀξίαν εὐπραγίαι τοὺς ἀνοήτους οὐ πρὸς εὔνοιαν ἐρεθίζειν μᾶλλον, ἀλλ᾽ εἰς θράσος κατὰ τῶν εὐσεβούντων ἐπαίρειν. Οὗται γὰρ ὡς ὁρᾶτε μεγάλης enim, ut videtis, magnam apud nos gloriam conse- Η παρ' ἡμῖν δόξης ἐπιτυχόντες, φιλίας τε ἡμετέρας cuti, nostramque adepti amicitiam, et maximam fiduciam, et nobiscum loquendi potestatem, adeo ut non solum ipsi primas partes ferrent in familiaritate, sed alios quoque nobis possent facere familiares, beatosque brevi reddere, et suspidendos, horum omnium obliti, postremo maximis quoque diis, et ipso Jove contempto, qui omnium quidem opifex, omnium autem deorum et hominum pater esse dicitur, Jesum prætulerunt, qui dicitur fuisse filius mulieris et fabri, et ad crucem cum duobus maleficis fuit damnatus a Judæis, et subiit mortem revera acerbissimam. Sed ego sum omnino causa omnium, qui cum vellem esse supra modum benignus, eos feci amicos et socios felicitatis. V. Cum hanc tam vehementem intendisset orationem, eos rursus blandis verbis conans illicere, eosque benigne ac amice intuens: Sed si iidem, inquit, nunc quoque estis Sergius et Bacchus, neque vestram mentem invidus occæcavit dæmon, revereamini magnam auctoritatem, revereamini puram et non falsam amicitiam, neque conspiciamini vos in deos tam impie gerere, novam et insolitam inducentes religionem, et in eorum cultu a nobis dissidentes, quos oportet etiam usque ad ipsam mortem in amicitia nobiscum conspirare. Nam ego quidem cum gravioribus uti possem suppliciis, et tyrannice vobis, o amici, vim inferre: (adhuc enim consueta utar appellatione) attamen, o dii, revereor amicitiam, et propterea retardo cruciatus, et vim lubens differo. Vl. Hæc cum audiissent viri egregii, scite, placite et plane dixerunt: Quod tuæ quidem non simus obliti amicitiæ, nec fuerimus ingrati in tua beneficia et honores: sed te et amemus, si ullum alium, et dominum existimemus, et tu sis nobis omnia, signum est manifestum, quod et fideliter hucusque servivimus, et tecum diligenter rempublicam sustinuimus, neque ulla in re, nec parva, nec magna, conspecti sumus ingrati, neque aliquid prodidimus, aut negleximus, eorum, quæ oportet. 8 Psal. XX11, 4. καὶ παῤῥησίας οὐδ᾽ ὅσης εἰπεῖν ἀπολαύσαντες, ὡς μὴ μόνον αὐτοὶ τὰ πρῶτα φέρειν εἰς οἰκειότητα, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους ἐξοικειοῦν ἡμῖν δύνασθαι, καὶ ζηλωτοὺς ἐν βραχεῖ καὶ περιβλέπτους ἐργάζεσθαι τού τοις ἅπασι μεκρὰν ἐπιθέντες λήθην, τέλος δὲ καὶ τῶν μεγίστων θεῶν καὶ αὐτοῦ Διὸς κατολιγωρήσαντες, ὃς πάντων μὲν δημιουργός, πάντων δὲ θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων πατὴρ εἶναι πιστεύεται, τὸν λεγόμενον προτετιμήκασιν Ἰησοῦν, γυναικὸς υἱὸν ὄντα καὶ τέκτο νος, καὶ σταυρὸν ἅμα δυσὶ κακούργοις ἀπὸ Ἰου δαίων κατακριθέντα καὶ πικρότατον ὄντως ὑπομεμενηκότα θάνατον. ᾿Αλλ᾽ ἐγώ πάντως τούτων αἴτιος, ὃς γε καὶ πέρα τοῦ μετρίου φιλάνθρωπος εἶναι βουλόμενος, φίλους οὐτοὺς καὶ κοινωνοὺς τῆς εὐδαιμονίας Ο ἐποιησάμην. Ε΄. Οὕτω σφοδρὸν κατατείνας τὸν λύγον, ἔπειτα πάλιν ὑποκλέπτειν αὐτοὺς τῷ μειλιχίῳ πειρώμενος, ἡμερόν τι βλέψας καὶ φιλικόν, Αλλ' εἴπερ οἱ αὐτοὶ καὶ νῦν ἐστε, ἔφη. Σέργιος τε καὶ Βάκχος· καὶ μή τις ὑμῶν τὴν διάνοιαν φθονερός ἐπήρωσε δαίμων, αἰδέσθητε μὲν τὸ μέγα τοῦ ἀξιώματος, αἰδέσθητε δὲ τὸ καθαρὸν καὶ ἄψευστον τῆς φιψίας, καὶ μὴ τὰ εἰς τοὺς θεοὺς οὕτως εὐσεβοῦντες ὀφθείητε, ἀσυνήθη καὶ ξένην θρησκείαν εἰσάγοντες καὶ ἡμῖν περὶ τὸ σέβας διαφερόμενοι, οὓς ἐχρῆν ἄχρι καὶ αὐτοῦ θανάτου τὸν τῆς φιλίας ἡμῖν συμπνεῖν ἔρωτα. Ως ἔγωγε και βαρυτάταις κολάσεσι χρῆσθαι δυνάμενος, καὶ τυραννικῶς ὑμᾶς, ὦ φίλοι, βιαζεσθαι χρήσομαι γὰρ ἔτι τῷ συνήθει προσρήματι)· ἀλλὰ τὴν φιλίαν, ὦ θεοί, δυσωποῦμαι καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὰς τιμωρίας ὀκνῶ, καὶ τὴν βίαν ἑκὼν ἀναβάλλομαι. ς. Τούτων ἀκούσαντες οἱ γενναῖοι, χαριέντως ἡρέμα καὶ ὁμαλῶς, Ὅτι μὲν οὐκ ἐπελαθόμεθά σου τῆς φιλίας, εἶπον, οὐδὲ ἀχάριστοι περὶ τὰς εὐεργε σίας καὶ τιμὰς γεγενήμεθα· ἀλλὰ καὶ φιλοῦμεν, εἰ καί τινα ἕτερον, καὶ δοσπότην ηγούμεθα, καὶ πάντα ἡμῖν εἰ σύ, τεκμήριον ὑπάρχει σαφὲς τὸ καὶ πιστῶς εἰς δεῦρο ὑπηρετεῖσθαι, καὶ συνδιαφέρειν σοι τα κοινη σπουδαίως, καὶ μηδὲν μήτε μικρόν μήτε μεῖζον, ἀγνωμονοῦντες φανῆναι, μηδέ τι προδιδόν τας ἢ ἀμελοῦντας τῶν καθηκόντων. Οὔκουν ἡμεῖς,

col. 1013–1014page 8 of 165

PG 115:1013οὐδεμίαν ἀγνωμοσύνην ἢ φιλίας ὀλιγωρίαν ἐγκαλεῖσθαι ἄξιοι, οὐδ᾽ ὅτι σοι κατὰ μίσος διαφερόμεθα, φιλανθρωπότατε βασιλεῦ. Ἀλλὰ διέστησεν ἡμᾶς ἡ κενὴ αὕτη περὶ τὰ εἴδωλα πλάνη καὶ τὸ εἰς σαφή σὲ τε καὶ ὁμολογουμένης καταπίπτειν ἀπώλειαν, καὶ πρὸς τὸν ἴσον κατενεχθῆναι κίνδυνον ἀναγκάζειν. Ἕως μὲν γὰρ περὶ μόνην τὴν κοσμικὴν στρατείαν ἐξηταζόμεθα, οὐδὲν τῶν δεόντων ἡμεῖς ἐνελίπομεν. Μαρτυρήσεις ἡμῖν καὶ αὐτὸς ὅτιπερ οὐ ῥαθυμίαν τινὰ οὐδὲ ἀμέλειαν τῶν ἐν χερσὶ κατεγνώσθημεν, ἀλλὰ θερμὸν περὶ ταῦτα τὸν ζῆλον εἴχομεν, καὶ ὅσα πάλιν ἐν νόμῳ Χριστιανοῖς ἐτελοῦμεν ἑκάστοτε, καὶ τὸν Θεὸν τὰ δυνατὰ ὑπὲρ ὑμῶν ἱλεούμεθα. Ἐπειδή καὶ αὐτὸ τῶν καλῶν τὸ κεφάλαιον ἀφελέσθαι φιλονεικεῖς ἡμᾶς, τὴν ἀσέβειαν, καὶ Θεὸν ζημιῶσαι τὴν ἐσχάτην ταύτην ζημίαν καὶ ἣν οὐδὲ ὑπενεγκεῖν ἂν εὐσεβῆς ψυχὴ δύναιτο, τιμῶν τε διὰ τοῦτο καὶ φιλοτιμίας ἀναμιμνήσκεις, πῶς οὐκ ἀμαθῶς ἔχειν σε τοῦ καλοῦ δικαίως ἂν εἴποιμεν· ὅτι καὶ παραβάλλεις ὅλως αὐτὰ πρὸς ἄλληλα καὶ οἱονεὶ τοῦ κρείττονος ἡμῖν τὴν αἵρεσιν ἐπιτρέπεις, ἀσεβείας φαμὲν, τῆς πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ φιλίας ἀνθρωπίνης καὶ δόξης τῆς ἴσα παραῤῥεούσης ὕδατι; Πῶς δὲ σοι καὶ κοινωνήσομεν ἐπὶ τούτῳ, καὶ οὐχὶ τοὐναντίον καὶ τὴν φιλίαν καὶ τὴν τιμὴν καὶ εἴ τι ἄλλο μεῖζον ἦν, ἀρνησόμεθα; Πῶς δὲ οὐ σὺ μᾶλλον ἀγνωμονῶν γε πρὸς Θεὸν ἀλίσκῃ τὸν καὶ αὐτό σοι τὸ εἶναι καὶ τὸ ἀναπνεῖν παρασχόμενον, ὃς ἔναρχος ὢν καὶ συναΐδιος τῷ γεγεννηκότι, καὶ τοὺς οὐρανοὺς τῷ λόγῳ καὶ τὴν γῆν ὑποστήσας, τὸν ἄνθρωπόν τε χερσὶν οἰκείαις ἐδημιούργησε, καὶ ἀθανασίᾳ τοῦτον ἐτίμησε, καὶ βασιλέα τῶν ἐπὶ γῆς κατεστήσατο, καθάπερ τινὰ βασιλείᾳ τὸ κάλλιστον ἁπάντων ἀποτάξας αὐτῷ τὸν παράδεισον. Ζ΄. Πλήν ἀλλά μηδὲν ἡμῖν ἀχθεσθῇς, ὦ βασιλεῦ, εἰ καὶ μακροτέραν ὁ λόγος ποιήσεται τὴν διήγησιν. Καὶ ὁ Θεὸς μὲν οὕτω φιλότιμος, τὰς εὐεργεσίας φημὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον· ὁ δὲ φθόνῳ κλαπεὶς καὶ ἡδονῇ (φεῦ μοι), δελεασθεὶς ἀθλίως τούτων ἐξέπεσε πάντων· καὶ ὁ πρὶν ζηλωτὸς ἐλεεινὸς ἑωρᾶτο καὶ δακρύων διὰ τὴν συμφορὰν ἄξιος. Ὁ πλάσας τοίνυν καὶ δημιουργήσας ἡμᾶς Θεός, φιλανθρώποις πάλιν ἰδὼν ὀφθαλμοῖς τὸ τῶν οἰκείων χειρῶν ἔργον τὸ Θεὸς εἶναι μὴ μεταβαλὼν ὅπερ ἦν, ἐγένετο δι᾽ ἡμᾶς ἀναμαρτήτως ὅπερ ἡμεῖς. Καὶ σταυρὸν ἐκουσίως καὶ θάνατον ὑπελθὼν τὸν ἄνωθέν τε τῷ ἡμετέρῳ γένει καταβεβλήκει πολέμιον, καὶ ἡμᾶς τῆς πικρᾶς ἐκείνης αἰχμαλωσίας ἀνασωσάμενος, τὴν προτέραν ἀπέδωκε φιλαγάθως ἐλευθερίαν, καὶ ὅθεν διὰ τὴν παρακοὴν ἐκπεπτώκαμεν ἐκεῖ πάλιν διὰ φιλανθρωπίας ἡμᾶς ἐπανήγαγε. Τὸν δὴ τοιαῦτα διά σε παθόντα καὶ τοιούτων σε πάλιν καταξιώσαντα, (κοινὴ γὰρ ἀνθρώποις ὥσπερ ἡ ἀπώλεια πρότερον, οὕτω καὶ ἡ ἐλευθερία), τοῦτον αὐτὸς ἀθετῶν καὶ εἰς τὸν ἐκείνου σταυρὸν ἀποσκώπτων ποίαν ἀγνωμοσύνης ὑπερβολὴν καταλείπεις; ἴσθι τοίνυν ὡς οὐ κοινωνήσομέν σοι τῆς τοιαύτης ἀχαριστίας, οὐδὲ τὸν ἡμέ

MARTYRIUM SS. SEGRII ET BACCHI. temptionis amicitiæ jure possumus accusari; neque quod a te propter odium dissideamus, o benignissime imperator. Sed nos disjunxit ipse vanus error, cultus simulacrorum, et quod tu in certum ac manifestum incidas interitum, et nos quoque cogas in idem deturbari periculum. Nam quandiu quidem agebatur de sola mundana militia, nos nihil prætermisimus eorum, quæ oportet. Tu ipse nobis feres testimonium, nos in nulla re, quæ esset expedienda, ullius socordiæ aut negligentiæ unquam fuisse damnatos, sed in iis rebus nobis fuisse acrem zelum. Et rursus quæcunque de more Chrisstianorum peregimus, iis Deum quoque pro viribus vobis reddidimus propitium. Quoniam autem ipsum οὐδεμίαν ἀγνωμοσύνην ἢ φιλίας ὀλιγωρίαν ἐγκαλεῖ- Nos ergo nec ingrati animi criminis, aut conσθαι ἄξιοι, οὐδ᾽ ὅτι σοι κατὰ μίσος διαφερόμεθα, φιλανθρωπότατε βασιλεῦ. Ἀλλὰ διέστησεν ἡμᾶς ἡ κενὴ αὕτη περὶ τὰ εἴδωλα πλάνη καὶ τὸ εἰς σαφή σὲ τε καὶ ὁμολογουμένης καταπίπτειν ἀπώλειαν, και πρὸς τὸν ἴσον κατενεχθῆναι κίνδυνον ἀναγκάζειν. Ἕως μὲν γὰρ περὶ μόνην τὴν κοσμικὴν στρατείαν ἐξηταζόμεθα, οὐδὲν τῶν δεόντων ἡμεῖς ἐνελίπομεν. Μαρτυρήσεις ἡμῖν καὶ αὐτὸς ὅτιπερ οὐ ῥαθυμίαν τινὰ οὐδὲ ἀμέλειαν τῶν ἐν χερσὶ κατεγνώσθημεν, ἀλλὰ θερμὸν περὶ ταῦτα τὸν ζῆλον εἴχομεν, καὶ ὅσα πάλιν ἐν νόμῳ Χριστιανοῖς ἐτελοῦμεν ἑκάστοτε, καὶ τὸν Θεὸν τὰ δυνατὰ ὑπὲρ ὑμῶν ἱλεούμεθα. Ἐπειδή καὶ οὐτὸ τῶν καλῶν τὸ κεφάλαιον ἀφελέσθαι φιλονεικεῖς ἡμᾶς, τὴν ἀσέβειαν, καὶ Θεὸν ζημιῶσαι τὴν ἐσχάτην ταύτην ζημίαν καὶ ἢν οὐδὲ ὑπενεγκεῖν ἂν ᾖ quoque bonorum caput, nempe pietatem, nobis εὐσεβῆς ψυχὴ δύναιτο, τιμῶν τε διὰ τοῦτο καὶ φιλο- contendis adimere, et Deo nos privare, quod est τιμίας ἀναμιμνήσκεις, πῶς οὐκ ἀμαθῶς ἔχειν σε τοῦ damnum extremum, et quod pia non possit førre καλοῦ δικαίως ἂν εἴποιμεν· ὅτι καὶ παραβάλλεις anima, et propterea honores et laudes nobis revoὅλως αὐτὰ προσάλληλα καὶ οἱονεὶ τοῦ κρείττονος cas in memoriam, quomodo te boni et honesti ἡμῖν τὴν αἵρεσιν ἐπιτρέπεις, ἀσεβείας φαμὲν, τῆς ignarum non jure dixerimus, quod et ea, ut quoπρὸς τὸν Θεὸν, καὶ φιλίας ἀνθρωπίνης καὶ δόξης τῆς dammodo præstantioris nobis facias optionem, inίσα παραῤῥεούσης ὕδατι; Πῶς δὲ σοι καὶ κοινωνή- ter se invicem omnino confers, pietatem, inquam, σομεν ἐπὶ τούτῳ, καὶ οὐχὶ τοὐναντίον καὶ τὴν φιλίαν in Deum, et humanam amicitiam et gloriam, quæ καὶ τὴν τιμὴν καὶ εἴ τι ἄλλο μεῖζον ἦν, ἀρνησό æque ac aqua præterfluit? Quomodo autem hac in re μεθα: Πῶς δὲ οὐ σὺ μᾶλλον ἀγνωμονῶν νὰ γε πρὸς tecum conveniemus, et non contra, amicitiam et Θεὸν ἀλίσκῃ τὸν καὶ αὐτό σοι τὸ εἶναι καὶ τὸ ἀνα- honorem, et si quid sit aliud majus, negabimus? πνεῖν παρασχόμενον, ὃς ἔναρχος ὢν καὶ συναΐδιος Quomodo autem non tu magis ingrati in Deum τῷ γεγεννηκότι, καὶ τοὺς οὐρανοὺς τῷ λόγῳ καὶ animi criminis convinceris, qui idipsum tibi, quod τὴν γῆν ὑποστήσας, τὸν ἄνθρωπόν τε χερσὶν οἰκείαις et sis, et respires, præbuit? Qui cum careat prinἐδημιούργησε, καὶ ἀθανασίᾳ τοῦτον ἐτίμησε, καὶ, (cipio, verbo effecit ut calum et terra consisteβασιλέα τῶν ἐπὶ γῆς κατεστήσατο, καθάτερ τινὰ βασιλεια τὸ κάλλιστον ἁπάντων ἀποτάξας αὐτῷ τὸν παράδεισον. Ζ΄. Πλήν ἀλλά μηδὲν ἡμῖν ἀχθεσθῇς, ὦ βασιλεῦ, εἰ καὶ μακροτέραν ὁ λόγος ποιήσεται τὴν διήγησιν. Καὶ ὁ Θεὸς μὲν οὕτω φιλότιμος, τὰς εὐεργεσίας φημὶ πρὸς τὸν ἄνθρωπον· ὁ δὲ φθόνῳ κλαπεὶς καὶ ἡδονῇ (φεῦ μοι), δελεασθεὶς ἀθλίως τούτων ἐξέπεσε πάντων· καὶ ὁ πρὶν ζηλωτὸς ἐλεεινὸς ἑωρᾶτο καὶ δακρύων διὰ τὴν συμφορὰν ἄξιος. Ὁ πλάσας τοίνυν καὶ δημιουργήσας ἡμᾶς Θεός, φιλανθρώποις πάλιν ἰδὼν ἀφθαλμοῖς τὸ τῶν οἰκείων χειρῶν ἔργον τὸ Θεὸς εἶναι μὴ μεταβαλὼν ὅπερ ἦν, ἐγένετο δι' ἡμᾶς ἀναμαρτήτως ὅπερ ἡμεῖς. Καὶ σταυρὸν ἐκουσίως καὶ θάνατον ὑπελθὼν τὸν ἄνωθέν τε τῷ ἡμετέρῳ γένει καταβεβλήκει πολέμιον, καὶ ἡμᾶς τῆς πικρᾶς ἐκεί νης αἰχμαλωσίας ἀνασωσάμενος, τὴν προτέραν ἀπέδωκε φιλαγάθως ἐλευθερίαν, καὶ ὅθεν διὰ τὴν παρακοὴν ἐκπεπτώκαμεν ἐκεῖν πάλιν διὰ φιλανθρωπίας ἡμᾶς ἐπανήγαγε. Τὸν δὴ τοιαῦτα διά σε πα θόντα καὶ τοιούτων σε πάλιν καταξιώσαντα, (κοινὴ γὰρ ἀνθρώποις ὥσπερ ἡ ἀπώλεια πρότερον, οὕτω καὶ ἡ ἐλευθερία), τοῦτον αὐτὸς ἀθετῶν καὶ εἰς τὸν ἐκείνου σταυρὸν ἀποσκώπτων ποίαν ἄγνωμοσύνης υπερβολὴν καταλείπεις; ἴσθι τοίνυν ὡς οὐ κοινωνήσομέν σοι τῆς τοιαύτης ἀχαριστίας, οὐδὲ τὸν ἡμέ- rent: et hominem propriis manibus est fabricatus, et honoravit cum immortalitate, et eorum, quæ sunt in terra, veluti quemdam regem constituit, id quod est omnium pulcherrimum, nempe paradisum, ei attribuens. VII. Cæterum ne nobis succensess, o imperator, si oratio longiorem factura sit narrationem. Et Deus quidem fuit, ut dixi, tam munificus in benefi ciis in hominem conferendis. Ille autem invidia seductus, et voluptate (bei mihi l) inescatus, misere omnino ab iis excidit: et qui prius censebatur beatus, conspectus est miserabilis, et lacrymis dignus propter calamitatem. Qui itaque nos finxit et fabricatus est Deus, cum benignis rursus oculis vidisset opus suarum manuum, Deum esse non mutans, quod quidem erat, factus est propter nos citra peccatum id, quod nos. Cumque crucem et mortem sua sponte subiisset, et superiorem inimicum nostro genere prostravit, et nobis ab illa acerba servatis calamitate, benigne priorem reddidit libertatem; et unde excidimus propter inobe dientiam, illuc nos reduxit propter suam clementiam. Eum autem, qui propter te talia passus fuerat, idque cum esset Deus, et te tantis rebus dignum censuerat [communis est enim hominibus, sicut prius interitus, ita nunc libertas], tu ipsum contomnens, et crucem illius ridens, quomodo non es longe ingratissimus? Scias ergo nos non futuros tibi

col. 1015–1016page 9 of 165

PG 115:1015τερον εὐεργέτην καὶ ἀληθῆ Θεὸν ἀρνησόμεθα. Τὰ δὲ παρά σου προτεινόμενα, βασιλεῦ, εἴτε ἀγαθὰ εἶεν, εἴτε καὶ δυσχερῆ, καὶ αὐτὸν ἐπάγοντα θάνατον, ἐπίσης ἡμῖν ἅπαντα παροπτέα διὰ Χριστὸν καὶ φροντίδος οὐδεμιᾶς ἄξια. Π΄. Τούτων εὐκαίρως οὕτω καὶ ἡδέως τοῖς μάρτυσιν ὑπαγορευθέντων, ὁ Μαξιμιανὸς ἐκινεῖτο μὲν ὑπὸ τοῦ θυμοῦ, καὶ πικρῶς αἰκίζειν τοὺς ἁγίους ἠβούλετο· ᾤκνει δὲ πάλιν καὶ ἀνεβάλλετο τὴν ἐγχείρησιν, τὸ περιφανὲς αὐτῶν εὐλαβούμενος, καὶ οὐκ ἐθέλων ἀνδρῶν τοιούτων ὑποστῆναι ζημίαν. Ἐδεδίει γὰρ μὴ καὶ τιμωρηθέντες τὴν ἀρχὴν καὶ παῤῥησιασάμενοι εὐσεβῶν ἐν μέσῳ πολλῶν, εἶτα τὸ παράπαν ἀμετάθετοι διαμείνωσιν. Ἀμέλει καὶ Ἀντιόχῳ τῷ τῆς Ἀνατολῆς δουκὶ παραπέμπειν αὐτοὺς ἔγνω, ὡς ἂν ὠμοτάτῳ πάντων τῶν ὑπ' αὐτοῦ ὄντι, καὶ ἀπὸ ψιλοῦ τάχα καὶ τοῦ ὀνόματος, καταπλήξειν αὐτοὺς δυναμένῳ· καὶ ὅτι διὰ μείζονος τιμῆς ἔφεσιν τὴν Μαξιμιανοῦ θεραπείαν ἐκεῖνος σπουδάζων, οὐδεμιᾶς ἀφέξεται μηχανῆς, ὅπως αὐτὸς ἕλῃ καὶ μεταπείσειε. Πρὸς τούτοις, ἵνα καὶ ἡ μακρὰ ὁδοιπορία καὶ ἄτιμος τῆς ἐνστάσεως αὐτοῖς ὑποχαλάσῃ τὴν εὐτονίαν, καὶ ἠρέμα μεταστήσῃ τῆς εὐσεβείας, καὶ μάλιστα ὅτι καὶ ὑπὸ χεῖρα πρότερον αὐτοῖς ἦν ὁ Ἀντίοχος· ᾧ καὶ παραστῆναι τε καὶ ὑφ' οὗ κριθήσεσθαι ἔμελλον. Ὃ δὴ καὶ πλέον τῆς τῶν εὖ γεγονότων ψυχῆς ἅπτεται, τὸ τοὺς πρότερον ἀρχομένους ἄρχειν τε αὐτῶν ὕστερον καὶ ὑπηκόοις χρῆσθαι τοῖς οὐ πρὸ πολλοῦ δεσπόταις αὐτῶν καὶ εὐεργέταις γεγενημένοις. Ἐτύγχανε γὰρ τὴν τοιαύτην τοῦ δουκὸς ἀρχὴν ὁ Ἀντίοχος μεσιτείᾳ πρότερον τοῦ θαυμαστοῦ Σεργίου παρειληφώς. Ἀλλ' ἔοικεν ἀληθῶς οὐδὲν οὕτως εὐμάραντον εἶναι, ὡς ἀνθρωπίνη χάρις ἐν ἀχαρίστῳ ψυχῇ φυτευθεῖσα. Οὗτος γὰρ οὐδὲν ἀπομνημονεύσας μόνον αὐτοῖς τῆς εὐεργεσίας ἐφάνη, ὡς τὰ τοῦ λόγου προϊόντα δηλώσει, ἀλλὰ καθάπερ τὰ ἔσχατα ὑπ' ἐκείνων ἀδικηθεὶς, οὕτως αὐτοῖς ἐχρήσατο· καὶ οὕτω χαλεπὰς ἐπήγαγε τιμωρίας. Ἐπέμποντο μὲν οὖν οἱ ἅγιοι πρὸς αὐτόν, ἁλύσει βαρείᾳ δεδεμένοι. Ἐγέγραπτο δὲ αὐτῷ καὶ ἐπιστολὴ παρὰ βασιλέως ἔχουσα οὕτως. Ἡ τῶν θεῶν μεγίστη πρόνοια, καὶ πάντας μὲν ἀνθρώπους, μάλιστα δέ τοὺς τῆς ἐμῆς βασιλείας ὑπασπιστάς τε καὶ δορυφόρους, εὐσεβεῖς τε τὰ εἰς ἐκείνους καὶ τοῖς ὑπ' ἐκείνων πάλιν ἄρχειν ἠξιωμένοις, ἡμῖν πειθηνίους εἶναι βούλεται, καὶ εὐγνώμονας. Διὰ ταῦτά τοι καὶ Σέργιον τοῦτον καὶ τὸν σὺν αὐτῷ Βάκχον ἀσεβεῖς μὲν τὰ περὶ τοὺς θεοὺς ἀναφανέντας, καὶ τῇ τῶν Χριστιανῶν προσθεμένους θρησκείᾳ, περὶ ἡμᾶς δὲ ἀγνώμονάς τε καὶ ἀχαρίστους ἐληλεγμένους, καὶ παρὰ τοῦτο πολλαῖς τιμωρίαις ὑποβληθῆναι ὀφείλοντας, ἀναξίους ἤδη τοῦ ἡμετέρου βήματος καὶ τῆς παρ' ἡμῶν αὐτῶν ἐξετάσεως νομισθέντας, ὑπὸ ἀσφαλεστάτη φρουρᾷ καὶ δεσμοῖς τῇ σῇ στερρότητι παρεπέμψαμεν. Εἰ μὲν οὖν μεταμεληθέντες θύσειαν τοῖς θεοῖς, τῶν δεσμῶν τε τῶν ἐπικειμένων αὐτοῖς λυθήτωσαν, καὶ τιμῆς ἀξιωθήτωσαν μᾶλλον καὶ εὐμενείας· ἀνακληθήσονται γὰρ αὖθις καὶ παρὰ τοῦ

socios ingrati animi crimine, neque nostrum bene- τερον εὐργέτην καὶ ἀληθῆ Θεὸν ἀρνησόμεθα. Τὰ δὲ factorem et verum Deum esse negaturos. Quæ autem a te proferuntur, o imperator, sive sint bona, sive difficilia, et vel ipsam mortem inferentia, sunt æque a nobis propter Christum despicienda, et a nobis non curanda. VIII. His adeo opportune et jucunde dictis a martyribus. Maximianus quidem fuit ita motus et volebat acerbe punire sanctos. Rursus autem cunctabatur, et differebat aggredi, respiciens eorum splendorem, et non volens talium virorum facere jacturam. Verebatur enim, ne cruciati, cum veritatem in medio multorum libere essent elocuti, deinde permanerent omnino immobiles. Eos itaque statuit transmittere ad Antiochum ducem Orientis, ut qui omnium, qui erant in ejus potestate, esset crudelissimus, et vel solo nomine posset eos perterrere: et quod propter majoris honoris desiderium, ille Maximianum observandi curam gerens, a nullis abstinebit machinis, quo cos oppugnet, et ad suam traducat sententiam. Præterea ut et longum iter et ignominiosum tam intensam relaxaret constantiam, et eos sensim a pietate dimoveret, et maxime quod ipse quoque Antiochus erat eis prius subjectus, apud quem erant sistendi, et a quo judicandi. Id enim maxime tangit animum eorum, qui sunt honesto loco nati, quod qui prius parebant, eis postea imperent, et eis utantur, tanquam subjectis, non multo ante fuerant eorum do. mini et benefactores. Consecutus namque fuerat bunc ducatus magistratum Antiochus ipsius admirabilis Sergii intercessione. Sed revera nihil videtur tam facile marcescere, atque beneficium in animo ingrato plantatum. Is enim non solum apparuit minime esse recordatus beneficii, ut procedens ostendet oratio; sed perinde ac ab illis summa affectus injuria, eos tractavit, et eis gravia intulit supplicia. Atque mittebantur quidem ad eum sancti, vincti gravi catena. Ad eum autem scripta erat etiam epistola ab imperatore, quæ sic habebat: Deorum maxima providentia omnes quidem homines, maxime autem mei imperii satellites et stipatores, in illos esse pios, et iis rursus, quos illi dignos censuerunt imperio, vult obedire, et in eos esse grato animo. Propterea hunc Sergium et Bacchum, qui in deos quidem apparuerunt impii, et se Christianorum adjunxisse religioni, convicti sunt autem criminis ingrati in me animi, et jam nostro tribunali, et nostra examinatione judicati sunt indigni, sub tutissima custodia et vinculis ad tuam transmisimus constantiam. Si ergo panitentia ducti diis sacrificaverint, solvantur ab eis impositis vinculis, et digni censeantur honore et benevolentia. Revocabuntur enim rursus a nostra potentia, recipientque priores honores, aut etiam majores, eruntque deinceps in loco et ordine eis convenienti. Sin autem immobiliter priori hæreant sententiam, legum subjecti sint austeritati, ipsaque essentia et vita ense priventur cum aliis. Vale. oαρά σου προτεινόμενα, βασιλεῦ, εἴ το ἀγαθὰ εἶεν, εἴτε καὶ δυσχερῆ, καὶ αὐτὸν ἐπάγοντα θάνατον, ἐπίσης ἡμῖν ἅπαντα παροπτέα διὰ Χριστὸν καὶ φρον τίδος οὐδεμιᾶς ἄξια. Π΄. Τούτων εὐκαίρως οὕτω καὶ ἡδέως τοῖς μάρτυ σιν ὑπαγορευθέντων, ὁ Μαξιμιανὸς ἐκινεῖτο μὲν ὑπὸ τοῦ θυμοῦ, καὶ πικρῶς αἰκίζειν τοὺς ἁγίους ἠβούλετο· ᾤκνει δὲ πάλιν καὶ ἀνεβάλλετο τὴν ἐγ χείρησιν, τὸ περιφανὲς αὐτῶν εὐλαβούμενος, καὶ οὐκ ἐθέλων ἀνδρῶν τοιούτων ὑποστῆναι ζημίαν. Ἐδεδίει γὰρ μὴ καὶ τιμωρηθέντες τὴν ἀρχὴν καὶ παῤῥησιασάμενοι εὐσεβῶν ἐν μέσῳ πολλῶν, εἶτα τὸ παράπαν ἀμετάθετοι διαμείνωσιν. Αμέλει καὶ ᾿Αν τιόχῳ τῷ τῆς Ανατολῆς δουκὶ παραπέμπειν αὐτοὺς ἔγνω, ὡς ἂν ὠμοτάτῳ πάντων τῶν ὑπ' αὐτοῦ ὄντι, καὶ ἀπὸ ψιλοῦ τάχα καὶ τοῦ ὀνόματος, καταπλήξειν αὐτοὺς δυναμένῳ· καὶ ὅτι διὰ μείζονος τιμῆς ἔφει σιν τὴν Μαξιμιανοῦ θεραπείαν ἐκεῖνος σπουδάζων, οὐδεμιᾶς ἀφέξεται μηχανῆς, ὅπως αὐτὸς ἔλῃ καὶ μεταπείσειε. Πρὸς τούτοις, ἵνα καὶ ἡ μακρὰ ὁδοιπορία καὶ ἄτιμος τῆς ἐνστάσεως αὐτοῖς ὑποχαλάσῃ τὴν εὐτονίαν, καὶ ἠρέμα μεταστήσῃ τῆς εὐσεβείας, καὶ μάλιστα ὅτι καὶ ὑπὸ χεῖρα πρότερον αὐτοῖς ἦν ὁ Αντίοχος· ᾧ καὶ παραστῆναι τε καὶ ὑφ' οὗ κριθή σεσθαι ἔμελλον. Ο δὴ καὶ πλέον τῆς τῶν εὖ γεγονότων ψυχῆς ἄπτεται, τὸ τοὺς πρότερον ἀρχομένους ἄρχειν τε αὐτῶν ὕστερον καὶ ὑπηκόοις χρῆσθαι τοῖς οὐ πρὸ πολλοῦ δεσπόταις αὐτῶν καὶ εὐεργέταις γεγενημένοις. Ετύγχανε γὰρ τὴν τοιαύτην τοῦ δουκὸς ἀρχήν ὁ ᾿Αντίοχος μεσιτεία πρότερον τοῦ θαυμαστοῦ Σεργίου παρειληφώς. Αλλ' ἔοικεν ἀληθῶς οὐδὲν οὕτως εὐμάραντον εἶναι, ὡς ἀνθρωπίνη χάρις ἐν αχαρίστῳ ψυχῇ φυτευθεῖσα, Οὗτος γὰρ οὐδὲν ἀπομνημονεύσας μόνον αὐτοῖς τῆς εὐεργεσίας ἐφάνη, ὡς τὰ τοῦ λόγου προϊόντα δηλώσει, ἀλλὰ καθάπερ τὰ ἔσχατα ὑπ' ἐκείνων ἀδικηθεὶς, οὕτως αὐτοῖς ἐχρήσατο· καὶ οὕτω χαλεπὰς ἐπήγαγε τιμωρίας. Επέμ ποντο μὲν οὖν οἱ ἅγιοι πρὸς αὐτόν, ἀλύσει βαρεία δεδεμένοι. Ἐγέγραπτο δὲ αὐτῷ καὶ ἐπιστολὴ παρὰ βασιλέως ἔχουσα οὕτως. Ἡ τῶν θεῶν μεγίστη πρόνοια, καὶ πάντας μὲν ἀνθρώπους, μάλιστα δέ τοὺς τῆς ἐμῆς βασιλείας υπασπιστάς τε καὶ δορυ φόρους, εὐσεβεῖς τε τὰ εἰς ἐκείνους καὶ τοῖς ὑπ᾽ ἐκείνων πάλιν ἄρχειν ἠξιωμένοις, ἡμῖν πειθηνίους είναι βούλεται, καὶ εὐγνώμονας. Διὰ ταῦτά τοι καὶ Σέργιον τοῦτον καὶ τὸν σὺν αὐτῷ Βάκχον ἀσεβεῖς μὲν τὰ περὶ τοὺς θεοὺς ἀναφανέντας, καὶ τῇ τῶν Χρι στιανῶν προσθεμένους θρησκεία, περὶ ἡμᾶς δὲ ἀγ νώμονάς τε καὶ ἀχαρίστους ἐληλεγμένους, καὶ παρὰ τοῦτο πολλαῖς τιμωρίαις ὑποβληθῆναι ὀφείλοντας, αναξίους ἤδη τοῦ ἡμετέρου βήματος καὶ τῆς παρ' ἡμῶν αὐτῶν ἐξετάσεως νομισθέντας, ὑπὸ ἀσφαλε στάτη φρουρᾷ καὶ δεσμοῖς τῇ σῇ στεῤῥότητι παρεπέμψαμεν. Εἰ μὲν οὖν μεταμεληθέντες θύσειαν τοῖς θεοῖς, τῶν δεσμῶν τε τῶν ἐπικειμένων αὐτοῖς λυθή τωσαν, καὶ τιμῆς ἀξιωθήτωσαν μᾶλλον καὶ εὐμε νείας· ἀνακληθήσονται γὰρ αὖθις καὶ παρὰ τοῦ

col. 1017–1018page 10 of 165

PG 115:1017ἡμετέρου κράτους· καὶ τάς τε προτέρας ἀπολήψονται τιμὰς ἢ καὶ μείζους, καὶ ἐν τάξει τῇ προσηκούσῃ τὸ λοιπὸν ἔσονται· εἰ δὲ τῆς προλαβούσης ἀμεταθέτως ἔχονται γνώμης τῇ αὐστηρότητι τῶν νόμων ὑποβληθέντες, καὶ αὐτὸ μετὰ τῶν ἄλλων τὸ εἶναι καὶ τὸ ζῆν διὰ ξίφους ἀφαιρεθήτωσαν. Ἐῤῥωτο. Θ'. Τὰ τοιαῦτα γράμματα λαβόντες οἱ στρατιῶται, εἶτα καὶ τοὺς ἁγίους παραλαβόντες ὁδοῦ εἴχοντο. Τῶν οἰκετῶν δὲ τινες, τῷ τε ὁμοίῳ περὶ τὴν εὐσέβειαν ζήλῳ καὶ δὴ καὶ πρὸς τοὺς δεσπότας εὐνοίᾳ νενικημένοι, συνείποντο καὶ αὐτοί, καθάπερ οὐ μένῳ τὰ σώματα δεδουλῶσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ πόθῳ τὰς ψυχὰς βουλόμενοι. Οἱ καὶ τῶν ἁγίων ἤκουον πρὸς ἀλλήλους μεταξὺ κοινολογουμένων· ὡς ἄρα τῆς νυκτὸς καθ᾽ ἣν τῆς πόλεως Ῥωμαίων ἐξῄεσαν, θειοτέρα τις ὄψις ἐπιφανεῖσα, θαῤῥεῖν αὐτοῖς ἐκέλευε τὸν ἀγῶνα, καὶ προθυμότερον τῆς καλῆς ἐκείνης διὰ Χριστὸν ἔχεσθαι πορείας. Διὸ καὶ ὑπὸ τῇ ἀλύσει τῇ σιδηρᾷ βαίνοντες ἐκεῖνοι καὶ τοῖς δεσμοῖς, ἀλύπως μεθ᾿ ἡδονῆς ἔψαλλον. Ἐν τῇ ὁδῷ τῶν μαρτυρίων σου ἐτέρφθημεν, Κύριε, ὡς ἐπὶ παντὶ πλούτῳ· Ἐν τοῖς δικαιώματί σου μελετήσομεν καὶ τοῦ νόμου σου οὐκ ἐπιλησθησόμεθα. Ἐν ταῖς ἐντολαῖς σου ἀδολεσχήσομεν, καὶ ἐκζητήσομεν τὰς ὁδούς σου. Ζησόμεθα καὶ φυλάξομεν τοὺς λόγους σου. Πᾶσαν οὖν τὴν ὁδὸν ἐκείνην ἀπόνως ἀνύσαντες, ἔν τινι Βαρβαλησὼ πόλει τῆς Αἰμητανέων ἐγγὺς κατάγονται. Ἔνθα διατρίβοντι τῷ δουκὶ παρέστησαν Ἀντιόχῳ, χαρίεντες μὲν καὶ φαιδροὶ τὴν ὄψιν, τὴν δὲ τῆς ψυχῆς εὐγένειαν τῷ τοῦ ἤθους ἐν μάλα διαδεικνύντες ἐλευθερίῳ. Ἀμέλει καὶ οἱ τῶν περιεστώτων ὀφθαλμοὶ τῆς ἐκείνων θέας ὅλως ἐξήρτηντο· καὶ οὐδὲ ῥᾳδίως ἀπ' αὐτῶν ἀφίστασθαι ἤθελον, ἀλλ᾽ ἐκτενῶς εἰς αὐτοὺς ἑώρων, καὶ γλυκεῖά τις ἦσαν θεάτρῳ πανήγυρις. Ι΄. Θεασάμενος τοίνυν αὐτοὺς ὅπως εἶχον ὁ δούξ, εἶτα καὶ τὰ βασιλέως ἀναγνοὺς γράμματα, σιγῇ καθ᾽ ἑαυτὸν ἀπεθαύμαζε· καὶ πάλιν αὐτοὺς ἐπανεθεᾶτο, μέγα τι καὶ καινὸν εἶναι οἰόμενος, ὅπως εἰς τοῦτο γενναιότητός τε καὶ τόλμης ἦλθον, ὡς καὶ κολάσεων καὶ ἀπειλῶν καὶ δόξης καὶ αὐτοῦ δὴ καταφρονῆσαι τοῦ βασιλέως καὶ περὶ ἐλαχίστου θέσθαι τὸν θάνατον. Τὸν τῆς τάξεως δὲ ὅμως κομενταρήσιον καλέσας, Τοὺς δεσμίους τούτους, ἔφη, παραλαβών, ὑπὸ φρουρᾷ μὲν τήρει μοι τῇ ἀσφαλεστάτῃ· πλὴν μηδ᾽ ὁτιοῦν λυπηρὸν ἢ ἀβούλητον ὑπομένοντας· ὄψομαι γὰρ καὶ εἰς δευτέραν αὐτοὺς ἐξέτασιν. Οὗτοι μὲν οὖν, κατὰ τὸ δουκὸς πρόσταγμα ἐν τῷ ἀσφαλεῖ κλεισθέντες τῆς φυλακῆς ἑσπέρας καταλαβούσης, εἰς προσευχὴν ἑαυτοὺς ἀνῆκαν· Ἐπίβλεψον ἐφ' ἡμᾶς, λέγοντες, ἐξ ἁγίου σου, Δέσποτα, κατοικητηρίου· ὅτι ὁ ἐχθρὸς ὠνείδισεν ἡμᾶς διὰ τὸ σὸν ὄνομα, καὶ λαὸς ἄφρων παρώξυνε τὸ ὄνομά σου τὸ ἅγιον· καὶ μὴ παραδῷς ἀνθρώποις θηρίων ἀγριωτέροις ψυχὰς ἐξομολογουμένας σοι· ἀλλ᾽ ἐπίβλεψον εἰς τὴν διαθήκην σου, καὶ ἀντιλαβοῦ ἡμῶν, Κύριε, καὶ λύτρωσαι ἡμᾶς ἔνεκεν τοῦ ὀνόματός σου· ὅτι ἡ ὑπερηφανεία τῶν μισούντων σε, γέγονεν ἐφ' ἡμᾶς ἰσχυρά. Καὶ τῆς εὐχῆς ἤδη τελεσθείσης, βραχύ πρὸς ὕπνον διατραπεῖσιν ἄγγελος αὐτοῖς ἐπιστάς, ἡλίῳ μὲν τὴν μορφὴν ἐοικώς, φαιδρὸν δὲ καὶ τῆς ἐσθῆτος αὐτῆς ἀπολάμπον, Θαρσεῖτε, φησὶ πρὸς αὐτοὺς, οἱ τοῦ Χριστοῦ δοῦλοι, καὶ μὴ φοβεῖσθε· ἑδραῖοι δὲ μᾶλλον

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. ἡμετέρου κράτους· καὶ τάς τε προτέρας απολήψονται τιμὰς ἢ καὶ μείζους, καὶ ἐν τάξει τῇ προσηκούσῃ τὸ λοιπὸν ἔσονται εἰ δὲ τῆς προλαβούσης ἀμεταθέτως ἔχονται γνώμης τῇ αὐστηρότητι τῶν νόμων υπο βληθέντες, καὶ αὐτὸ μετὰ τῶν ἄλλων τὸ εἶναι καὶ τὸ ζῆν δια ξίφους ἀφαιρεθήτωσαν. Εῤῥωτο. Θ'. Τὰ τοιαῦτα γράμματα λαβόντες οἱ στρατιῶται, Λ εἶτα καὶ τοὺς ἁγίους παραλαβόντες ὁδοῦ εἶχοντο. Τῶν οἰκετῶν δὲ τινες, τῷ τέ ὁμοίῳ περὶ τὴν εὐσέ βειαν ζήλῳ καὶ δὴ καὶ πρὸς τοὺς δεσπότας εὐνοία νενικημένοι, συνείποντο καὶ αὐτοί, καθάπερ οὐ μένῳ τὰ σώματα δεδουλῶσθαι μένον, ἀλλὰ καὶ πόθῳ τὰς ψυχὰς βουλόμενοι. Οι καὶ τῶν ἁγίων ἤκουον πρὸς ἀλλήλους μεταξύ κοινολογουμένων· ὡς ἄρα τῆς νυκτὸς καθ᾽ ἤν τῆς πόλεως Ῥωμαίων ἐξῄεσαν, θειοτέρα τις ὄψις ἐπιφανεῖσα, θαῤῥεῖν αὐτοῖς ἐκέ λενε τὸν ἀγῶνα, καὶ προθυμότερον τῆς καλῆς ἐκείνης διὰ Χριστὸν ἔχεσθαι πορείας. Διὸ καὶ ὑπὸ τῇ ἀλύσει τῇ σιδηρᾷ βαίνοντες ἐκεῖνοι καὶ τοῖς δεσμοῖς, ἀλύπως μεθ᾿ ἡδονῆς ἔψαλλον. Ἐν τῇ ὁδῷ τῶν μαρτυρίων σου ἐτέρφθημεν, Κύριε, ὡς ἐπὶ παντὶ πλούτῳ· Ἐν τοῖς δικαιώματί σου μελετήσομεν καὶ τοῦ νόμου σου οὐκ ἐπιλησθησόμεθα. Ἐν ταῖς ἐντολαῖς σου ἀδολεσχήσομεν, καὶ ἐκζητήσομεν τὰς ὁδούς σου. Ζησό μεθα καὶ φυλάξομεν τοὺς λόγους σου. Πᾶσαν οὖν τὴν ὁδὸν ἐκείνην ἀπόνως ανύσαντες, ἔν τινι Βαρβαλησὼ πόλει τῆς Αιμητανέων ἐγγὺς κατάγονται. Ενθά διατρίβοντι τῷ δουκὶ παρέστησαν ᾿Αντιόχω, χαρίεντες μὲν καὶ φαιδροὶ τὴν ὄψιν, τὴν δὲ τῆς ψυχῆς εὐγέ νειαν τῷ τοῦ ἤθους εν μάλα διαδεικνύντες ἐλευθερίῳ ᾿Αμέλει καὶ οἱ τῶν περιεστώτων ὀφθαλμοὶ τῆς ἐκεί νων θέας ὅλως ἐξήρτηντο· καὶ οὐδὲ ῥᾳδίως ἀπ' αὐτῶν ἀφίστασθαι ἤθελον, ἀλλ᾽ ἐκτενῶς εἰς αὐτοὺς ἑώρων, καὶ γλυκεῖα τις ἦσαν θεάτρῳ πανήγυρις. ΙΧ. Cum has litteras et sanctos viros accepissent milites, viam sunt ingressi. Quidam autem ex famulis, et simili zelo in pietatem, et in dominos victi benevolentia, eos quoque sunt secuti, quasi non corpora solum legi, sed etiam animas volentes Deo servire. Qui etiam audierunt sanctos inter se colloquentes, et dicentes, quod nocte, qua egressi sunt e civitate Romanorum, divina quædam apparens visio jussit eos confidere, et bono esse animo ad certamen, et alacriter ingredi bonum iter propter Christum. Quamobrem etsi essent ferrea illa vincti catena, citra molestiam et cum voluptate psallebant: In via testimoniorum tuorum delectati sumus, Domine, tanquam in omnibus divitiis. In justificationibus tuis meditati sumus, et legis tum non sumus obliti. In mandatis tuis meditabimur, et exquiremus vias tuas. Vivemus, et custodiemus sermones tuos. Cum ergo totum illud iter citra laborem confecissent, diversantur in quadam civitate, nomine Barbaleso, prope regionem Limitaneorum. Quo in loco cum dux versaretur Antiochus, ante eum sunt producti, leti quidem et vullu alacri, animi autem nobilitatem liberalibus ostendentes moribus. Eorum itaque, qui ipsos circumsistebant, oculi erant omnes in eos conjecti: et nec facile desistebant, sed firmo et intento obtutu eos aspiciebant; erantque ipsi theatro jucundum quoddam spectaculum. Ι΄. Θεασάμενος τοίνυν αὐτοὺς ὅπως εἶχον ὁ δούξ. X. Cum eos ergo vidisset dux quomodo se εἶτα καὶ τὰ βασιλέως ἀναγνούς γράμματα, σιγῇ καθ' haberent, et deinde etiam legisset litteras imperaἑαυτὸν ἀπεθαύμαζε και πάλιν αὐτοὺς ἐπανεθεᾶτο toris, tacitus apud se admirabatur, et eos rursus μέγα τι καὶ καινὸν εἶναι οἰόμενος, ὅπως εἰς τοῦτο contemplabatur, magnum quid esse et novum exisγενναιότητός τε καὶ τόλμης ἦλθον, ὡς καὶ κολάσεων timane, quod ad lantam processissent animi maκαὶ ἀπειλῶν καὶ δόξης καὶ αὐτοῦ δὴ καταφρονήσαι gnitudinem, ut et supplicia, et minas, et gloriam, τοῦ βασιλέως καὶ περὶ ἐλαχίστου θέσθαι τὸν θάνα- et ipsum etiam despicerent imperatorem, imo τον. Τὸν τῆς τάξεως δὲ ὅμως κομενταρήσιον καλέ- mortem quoque minimi facerent. Accersito autem σας, Τοὺς δεσμίους τούτους, ἔφη, παραλαβών, ὑπὸ commentariensi: Accipe, inquit, hos vinctos, et in φρουρᾷ μὲν τήρει μοι τῇ ἀσφαλεστάτῃ· πλὴν μηδ' custodia quidem serva tutissima, nihil autem grave ὁτιοῦν λυπηρὸν ἢ ἀβούλητον ὑπομένοντας· ὄψομαι aut molestum sustinentes: eos enim reservo γὰρ καὶ εἰς δευτέραν αὐτοὺς ἐξέτασιν. Ούτοι μὲν examinationi. Atque ii quidem jussu ducis in tuta οὖν, κατὰ τὸ δουκὸς πρόσταγμα ἐν τῷ ἀσφαλεῖ κλει inclusi custodia, cum venisset vespera, seipsos σθέντες τῆς φυλακῆς ἑσπέρας καταλαβούσης, εἰς dederunt orationi: Adspice ad nos, dicentes, Doπροσευχὴν ἑαυτοὺς ἀνῆκαν· Ἐπίβλεψον ἐφ' ἡμᾶς, mine, e sancto tuo habitaculo: quoniam inimicus λέγοντες. ἐξ ἁγίου σου, Δέσποτα, κατοικητηρίου nos probris affecit, et populus insipiens irritavit ὅτι ὁ ἐχθρὸς ώνείδισεν ἡμᾶς διὰ τὸ σὸν ὄνομα, καὶ nomen sanctum tuum. Et ne tradas hominibus λαὸς ἄφρων παρώξυνε τὸ ὄνομά σου τὸ ἅγιον· καὶ feris immanioribus animas tibi confitentes: sed μὴ παραδῷς ἀνθρώποις θηρίων ἀγριωτέροις ψυχάς aspice ad testamentum tuum, et suscipe nos, ἐξομολογουμένα. σοι· ἀλλ᾽ ἐπίβλεψον εἰς τὴν διαθή- η Domine, et redime nos propter nomen κιν σου, καὶ ἀντιλαβοῦ ἡμῶν, Κύριε, καὶ λύτρωσαι Quoniam superbia eorum, qui te oderunt, in nos ἡμᾶς ἔνεκεν τοῦ ὀνόματός σου· ὅτι ἡ ὑπερήφανεια evasit vehemens ac potens. Peractis autem preciτῶν μισούντων σε, γέγονεν ἐφ' ἡμᾶς ἰσχυρά. Και bus, cum ad somnum essent conversi, eis apparens τῆς εὐλῆς ἤδη τελεσθείσης, βραχύ πρὸς ὕπνον δια- angelus, soli quidem forma similis, et ex ipsa quoτραπεῖσιν ἄγγελος αὐτοῖς ἐπιστάς, ἡλίῳ μὲν τὴν que veste lætum splendorem emittens: Confidite, μορφὴν ἐοικώς, φαιδρὸν δὲ καὶ τῆς ἐσθῆτος αὐτῆς eis dixit, servi Christi, et nolite timere; sed state ἀπολάμπον, Θαρσεῖτε, φησὶ πρὸς αὐτοὺς, οἱ τοῦ firmi et stabiles in Domini nostri Jesu Christi Χριστοῦ δοῦλοι, καὶ μὴ φοβεῖσθε· ἑδραῖοι δὲ μᾶλλον confessione. Ipse enim est vobiscum, defensor vester. tuum.

col. 1019–1020page 11 of 165

PG 115:1019ἐν τῇ πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμολογία στῆτε· αὐτὸς γὰρ ἐστι μεθ᾽ ὑμῶν ἀντιλήπτωρ ὑμῶν. Ὁ μὲν δὴ ταῦτα εἶπε· τοῦ ὕπνου δὲ διαναστάντες ἐκεῖνοι, ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς συνοῦσιν οἰκέταις τὴν ἀγγελικὴν ἐκείνην διηγήσαντο ὀπτασίαν. Καὶ τὰς ψυχὰς θάρσους ὑποπλησθέντες, μεθ᾽ ἡδονῆς πάλιν ἔψαλλον· Πρὸς Κύριον ἐν τῷ θλίβεσθαί με ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐκοιμήθην, καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου· οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ σωτηρία καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. ΙΑ΄. Εὐθὺς δὲ ἅμα πρωί, ὁ δοὺξ μὲν ἐπὶ μετεώρου καθῆστο τοῦ βήματος, παρειστήκει δὲ αὐτῷ καὶ ἅπαν τὸ στρατιωτικὸν σύνταγμα. Μεταπεμψάμενος οὖν ἀπὸ τῆς φυλακῆς τοὺς ἁγίους, εἰς ἐπήκοον αὐτῶν ἀναγνωσθῆναι κελεύει τὰ γράμματα. Οὗ γενομένου, ὑπολαβὼν αὐτὸς, ἔδει μὲν ἀπ᾽ ἀρχῆς, ἔφη, τῷ τοῦ καλλινίκου βασιλέως προστάγματι πεισθέντας ὑμᾶς, θῦσαί τε τοῖς θεοῖς, καὶ τὴν ἐκείνου μὴ παροργίσαι φιλανθρωπίαν· ἐπεὶ δέ, τί παθόντες οὐκ οἶδα, ἐκεῖνόν τε παρωξύνατε, καὶ τοσαύτης ἐκπεπτώκατε δόξης, καὶ τὸν βαθὺν ἐκεῖνον πλοῦτον ἀποβεβλήκατε· ἀλλὰ νῦν οὖν ὑπακοῦσαί τε ἡμῖν προθυμήθητε τὰ λυσιτελῆ συμβουλεύουσι, καὶ τοῖς θεοῖς θῦσαι θελήσατε. Οὕτω γὰρ ἂν δόξης τε μείζονος παραπολὺ τῆς προτέρας καὶ πλούτου καὶ τῶν ἄλλων τῶν παρὰ βασιλεῖ καλῶν ἀπολαύσετε. Καὶ τί γὰρ τοῦτο δεινόν, τὸ μὴ δυνηθέντας τὸ δέον συνιδεῖν πρότερον, εἴθ᾽ ὑπὸ τύχης καὶ τινος ἄλλης περιπετείας, νῦν μὲν γοῦν σκεψαμένους τὸ προσῆκον ἑλέσθαι σὺν ἀκριβείᾳ; Πολλῷ γὰρ κουφότερον δι᾽ ἄγνοιαν τοῦ καλοῦ καὶ συμφέροντος ἁμαρτεῖν, ἢ ἐπιγνόντα τοῖς χείροσιν ἐπιμεῖναι καὶ μὴ μεταπεσεῖν πρὸς τὸ βέλτιον. Τὸ μὲν γὰρ ἀγνοίας ἐστὶν ἁμάρτημα, τὸ δὲ γνώμης ἐθελοκάκου καὶ μοχθηρᾶς προαιρέσεως. Ὡς ἔγωγε πάνυ σφόδρα ὑμῶν περικαίομαι, τήν τε ἄλλην ἀναλογιζόμενος φιλανθρωπίαν, καὶ δὴ καὶ διαμνημονεύων ὑμῶν τοῦ καλοῦ καὶ τῆς εὐεργεσίας, καὶ μάλιστα σοὶ τῷ κυρίῳ μοι Σεργίῳ, δι᾽ οὗ καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐκτησάμην. Ἀλλ᾽ οὐκ οἶδα ὅ τι καὶ δράσω, τῆς τύχης οὕτω τὰ πράγματα διαθείσης, ὥστε κριτὴν καὶ ἐμὲ καθῆσθαι τήμερον· ὑμᾶς δὲ ἴσα καὶ καταδίκοις τῷ ἐμῷ παρίστασθαι βήματι, λόγον ὑφέξοντας ὧν εἴς τε τοὺς ἀηττήτους θεοὺς αὐτούς, καὶ τὸν εὐσεβῆ βασιλέα παρενομήσατε. ΙΒ΄. Οὕτω μὲν οὖν καὶ τοιούτοις ἐπαγωγοῖς ῥήμασιν ὁ Ἀντίοχος τοῖς ἁγίοις ὡμίλει, καὶ ὡσανεὶ φιλίως αὐτοῖς διελέγετο, συμβουλεύων οὐδὲ τὰ χρηστὰ ἐκείνοις ὑποτιθείς· ἀλλ᾽ ἑαυτῷ μᾶλλον τὴν βασιλικὴν μνηστευόμενος θεραπείαν. Ἤδει γὰρ οἷος ἔρως ἐκείνῳ τῷ βασιλεῖ, καὶ ὅπως αὐτῷ περὶ πλείστου, τὸ μὴ τοιούτους ἄνδρας ἀποβαλεῖν, ἐκ πολλῶν καὶ ἄλλων τοῦτο δὴ τεκμαιρόμενος, καὶ τῷ μηδεμιᾷ τούτους ἐθελῆσαι βασάνῳ περιβαλεῖν· ἀλλὰ διὰ μόνης τῆς ἀτίμου ταύτης πρὸς ἐκεῖνον ἀποστολῆς, μετα

llie quidem hac dixit. Illi autem cum e somno ἐν τῆ πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμολοfuissent excitati, et inter se, et famulis, qui cum eis versabantur, angelicam illam narrarunt visionem. Et cum essent illorum auimi rursus repleti fiducia, lati psallebant singuli. «Ad Dominum, cum tribularer, clamavi: et exaudivit me de monte sancto suo. Ego dormivi, et soporatus sum. Exsurrexi, quoniam Dominus me suscipiet: non timebo a millibus populi, qui me in orbem invadunt. Surge, Domine, serva me. Quoniam tua est salus, et super populum tuum benedictio tua ‘.» XI. Statim ergo sumno mane, dux quidem sedebat in excelso tribunali: ei autem assistebat universa quoque caterva militaris. Cum ergo accersivisset sanctos e custodia, jubet legi litteras eis audientibus. Quod cum factum esset: oportebat quidem, inquit, vos, parentes jussui gloriosi imperatoris, diis sacrificare, et non illius humanitatem ai iram provocare. Quoniam autem nescio qui factum sit, ut et illum ad illam provocaveritis, et s tanta gloria excideritis, et illas profundas amiseritis divitias: at nunc saltem nobis velitis obedire, vobis consulentibus ea quæ sunt conducibilia. Sic enim priore longe majorem gloriam, et majores opes, et alia bona apud imperatorem consequemini. Quid enim est grave, si quod non potuistis prius intelligere, sive forte fortuna, seu aliquo alio casu, nunc cum diligentius consideraveritis, id, quod oportet, accurate eligatis? Est enim multo levius peccare propter ignorantiam ejus quod est bonum et conducibile, quam ubi agnoveris perseverare in deterioribus, et non transire ad id quod est melius. Nam illud quidem est peccatum ignorantiæ, hoc autem malæ mentis, et quæ sunt mala, sua sponte eligentis. Nam ego quidem valde accendor, et aliam vestram repulans amicitiam, et recordans ejus, quod a vobis accepi, beneficii, et maxime a te, domine mi Sergi, per quem hunc mihi paravi magistratum. Sed nescio quid agam, cum fortuna res sic administraverit, ut ego quidem hodie sedeam judex; vos autem, tan. quam rei, stetis ante meum tribunal, reddituri rationem vestræ in deos ipsos invictos impietatis, et pium imperatorem inobedientiæ. XII. Sic ergo et his allicientibus verbis Antiochus conveniebat sanctos, et amice quodammodo eos alloquebatur consulens, et bona, ut videbatur eis suggerens, quo sibi imperatoris benevolentiam compararet. Sciebat enim, quantus esset illius amor in eos, et quod plurimi faceret tales viros non amittere: hoc cum ex multis aliis conjectans, tum ex hoc, quod eos nullo voluerit tormento sabjicere, sed per hanc solam ignominiosam ad illum missionem studeret eos in contrariam traducere * Psal. cxix, 4; ш, 6 sqq. γία στῆτε· αὐτὸς γὰρ ἐστι μεθ᾽ ὑμῶν ἀντιλήπτωρ ὑμῶν. Ὁ μὲν δὴ ταῦτα εἶπε· τοῦ ὕπνου δὲ διαναστάντες ἐκεῖνοι, ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς συνοῦσιν οἰκέταις τὴν ἀγγελικήν ἐκείνην διηγήσαντο οπτασίαν, Καὶ τὰς ψυχὰς θάρσους ὑποπλησθέντες, μεθ᾽ ἡδονῆς πάλιν ἔψαλλον· Πρὸς Κύριον ἐν τῷ θλίβεσθαί με ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐκοιμήθην, καὶ ὕπνωσα· ἐξηγέρθην, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου· οὐ σοβθθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. ᾿Ανάστα, Κύριε, τῶσόν με, ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ σωτηρία καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. ΙΔ΄. Εὐθὺς δὲ ἅμα πρωί, ὁ δοὺξ μὲν ἐπὶ μετεώρου καθῆστο τοῦ βήματος, παρειστήκει δὲ αὐτῷ καὶ ἅπαν τὸ στρατιωτικόν σύνταγμα. Μεταπεμψάμενος οὖν ἀπὸ τῆς φυλακας τοὺς ἁγίους, εἰς ἐπήκοον αὐ τῶν ἀναγνωσθῆναι κελεύει τὰ γράμματα. Οὗ γενομένου, ὑπολαβὼν αὐτὸς, ἔδει μὲν ἀπ᾿ ἀρχῇς, ἔφη, Τῷ τοῦ καλλινίκου βασιλέως πρόσταγμα πεισθέντας ὑμᾶς, θῦσαί τε τοῖς θεοῖς, καὶ τὴν ἐκείνου μὴ πα ροργίσαι φιλανθρωπίαν· ἐπεὶ δὲ, τί παθόντες οὐκ οἶδα, ἐκεῖνόν τε παρωξύνατε, καὶ τοσαύτης ἐκπεπτώκατε δόξης, καὶ τὸν βαθὺν ἐκεῖνον πλοῦτον ἀποβεβλήκατε. ἀλλὰ νῦν οὖν ὑπακοῦσαί τε ἡμῖν προθυ μύθητε τὰ λυσιτελῇ συμβουλεύουσι, καὶ τοῖς θεοῖς θῦσαι θελήσατε. Οὕτω γὰρ ἂν δόξης τε μείζονος παι ραπολὺ τῆς προτέρας καὶ πλούτου καὶ τῶν ἄλλων τῶν παρὰ βασιλεῖ καλῶν ἀπολαύσετε. Καὶ τί γὰρ τοῦτο δεινὸν, τὸ μὴ δυνηθέντας τὸ δέον συνιδεῖν πρότερον, εἴθ᾽ ὑπὸ τύχης καὶ τινος ἄλλης περιπετείας, νῦν μὲν γοῦν σκεψαμένους τὸ προσῆκον ελέσθαι σὺν ἀκριβείᾳ; Πολλῷ γὰρ κουφότερον δι' ἄγνοιαν τοῦ καλοῦ καὶ συμφέροντος ἁμαρτεῖν, ἢ ἐπιγνόντα τοῖς χείροσιν ἐπιμεῖναι καὶ μὴ μεταπεσεῖν πρὸς τὸ βέλο τιον. Τὸ μὲν γὰρ ἄγνοίας ἐστὶν ἁμάρτημα, τὸ δὲ γνώμης ἐθελοκάκου καὶ μοχθηρᾶς προαιρέσεως. Ως ἔγωγε πάνυ σφόδρα ὑμῶν περικαίομαι, τήν τε ἄλλη ἀναλογιζόμενος φιλανθρωπίαν, καὶ δὴ καὶ διαμνη μονεύων ὑμῖν τοῦ καλοῦ καὶ τῆς εὐεργεσίας, καὶ μάλιστα σοὶ τῷ κυρίῳ μοι Σεργίῳ, δι' οὗ καὶ τὴν ἀρχὴν ταύτην ἐκτησάμην. Ἀλλ᾿ οὐκ οἶδα ὅ τι καὶ δράσω, τῆς τύχης οὕτω τὰ πραγματα διαθείσης, ὥστε κριτὴν καὶ ἐμὲ καθῆσθαι τήμερον· ὑμᾶς δέ ἴσα καὶ καταδίκοις τῷ ἐμῷ παρίστασθαι βήματι, λόγον ὑφέξοντας ὧν εἰς τε τοὺς ἀηττήτους θεοὺς αὐ ῃ τοὺς, καὶ τὸν εὐσεβῆ βαςιλέα παρονομήσατε. G ΙΒ΄. Οὕτω μὲν οὖν καὶ τοιούτοις ἐπαγωγοῖς ῥήματ σιν ὁ ᾿Αντίοχος τοῖς ἁγίοις ὡμίλει, καὶ ὡσανεὶ φι λίως αὐτοῖς διελέγετο, συμβουλεύων οὐδὲ τὰ χρηστὰ ἐκείνοις ὑποτιθείς· ἀλλ᾽ ἑαυτῷ μᾶλλον τὴν βασιλικὴν μνηστευόμενος θεραπείαν. Ηδει γὰρ οἷος ἔρως ἐκείνῳ τῷ βασιλεῖ, καὶ ὅπως αὐτῷ περὶ πλείστου, τὸ μὴ τοιούτους ἄνδρας ἀποβαλεῖν, ἐκ πολλῶν καὶ ἄλλων τοῦτο δὴ τεκμαιρόμενος, καὶ τῷ μηδεμιᾷ τούτους ἐθελῆσαι βασάνῳ περιβαλεῖν· ἀλλὰ διὰ μόνης τῆς ἀτίμου ταύτης πρὸς ἐκεῖνον ἀποστολῆς, μετα

col. 1021–1022page 12 of 165

PG 115:1021πείσεν αὐτοὺς βουληθῆναι, ὁποῖος δὴ Μαξιμιανός τεχνᾶσθαι ταῦτα βαρύτατός τε καὶ ποικιλώτατος. ᾿Αλλὰ τοιούτοις μὲν ὁ ᾿Αντίοχος, ὥσπερ ἔφημεν, θελκτηρίοις ὑποκλέπτειν τὰ πρῶτα λόγοῖς αὐτοὺς ἐπειρᾶτο· Εἶτα προσετίθει τὸ καὶ τοῖς φοβερωτέροις τοῦ σκοποῦ μετακινῆσαι, καὶ τῆς ἐργάσεως. Εἰ γὰρ μὴ πεισθείητέ μου, λέγων, ταῖς παραινέσεσιν, ἀνάγκη μοι πάντως ἔσται καὶ τὰ προστεταγμένα ποιεῖν· καὶ ὡς ἐχθρὸν μᾶλλον τῇ ὑμετέρᾳ προσφέρεσθαι μεγαλοπρεπείᾳ. Καὶ πολὺς ἦν ἐφεξῆς τοῖς τῶν κολαστηρίων ὀνόμασι καὶ ταῖς ἀπειλαῖς. ᾿Αλλ' οἱ ἅγιοι μάρτυρες οὔτε θωπείαις μαλαττόμενοι, οὔτε ἀπειλαῖς ταπεινούμενοι, Τοῖς τὸν Χριστὸν μόνον, εἶπον, ὦ δικαστά, καὶ τὴν παρ' αὐτῷ κρυπτομένην ζωὴν κερδάναι προελομένοις, οὐδενὸς μέλει τῶν ῥεόντων τούτων καὶ φθειρομένων, οὐ τιμῆς, οὐ δόξης, οὐ δυναμένων. Ἴδε γὰρ, ἡμεῖς, καὶ ἀπειλῶν τῶν παρὰ σοῦ καὶ κολακειῶν ἐπίσης καταφρονοῦμεν, καὶ οὐδενὸς ὅλως τῶν ὑμετέρων φροντίζομεν. Παῦσαι τοιγαροῦν πονηρὰ κατὰ τὸν ὄφιν ἡμῖν καὶ αὐτὸς συμβουλεύων. Ὁρῶμεν γὰρ ὑπὸ τὰ χείλη σου τὸν ἰὸν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν συμβουλὴν ὡς χαλεπὴν οὖσαν ἐπιβουλὴν ἐκτρεπόμεθα. Μὴ τοίνυν ἐξαπατῶν τὸν καιρὸν εἰς μάτην ἀναλίσκων καὶ κενῶν ἐλπίδων ἐχόμενος. Οὔτε γὰρ κολάζων αἱρήσεις, οὔτε ἀπειλῶν πείσεις καταλιπεῖν τὸν ζώντα Θεόν, δαίμοσι δὲ κωφοῖς καὶ ἀναισθήτοις θυσίαν προσενεγκεῖν. Ἡμῖν γὰρ καὶ τὸ διὰ Χριστὸν ἀγαθὸν, καὶ τὸ δι' αὐτὸν πάλιν ἀποθανεῖν κέρδος. Σὺ δὲ ἀλλ᾽ οὐκ ἂν ἔχοις τι καὶ αὐτὸς τοιοῦτον περὶ τῶν οἰκείων εἰδώλων εἰπεῖν. ᾿Αληθῶς γὰρ ἀργύριόν εἰσι καὶ χρυσίον ἔργα χειρῶν ἀνθρώπων, οὐδὲν τοὺς εἰς αὐτὰ πεποιθότας ὠνῆσαι δυνάμενα. Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτοῖς. ΙΓ΄. Ὁ δοὺξ τοίνυν τοιαῦτα φανερῶς φθεγξαμένους, καὶ οὕτως ἐλευθερίως ἔχοντας τοὺς γενναίους ἰδὼν, καὶ γνοὺς ὡς οὐκ ἄν ποτε λόγοις αὐτοὺς μεταπεῖσαι δονηθείη πρὸς τὴν διὰ βασάνων πεῖραν ἐχώρει· καὶ τὸν μὲν μακάριον Σέργιον ἀσφαλεστάτη φρουρᾷ παρεδίδου τούτῳ δῆθεν ἀμειβόμενος αὐτὸν τῆς εὐεργεσίας· τὸν Βάκχον δὲ διὰ τεσσάρων ἰσχυρῶς ἐκταθέντα, βουνεύροις ὠμῶς ἐκέλευε καταξαίνεσθαι. ᾿Αλλ᾽ ἦν ἰδεῖν γνώμην πολλῷ φύσεως ἰσχυροτέραν, καὶ προαίρεσιν σωματικῆς πάσης βίας ὑψηλοτέραν. Μέρη μὲν γὰρ τοῦ παναγίου σώματος ἐκείνου ταῖς μάστιξιν ἀποσπώμενα, πρὸς αὐτὸν ἀέρα διεῤῥιπτοῦντο· αἱμάτων δὲ κατὰ γῆς ἐφέροντο ῥύακες, καὶ σπλάγχνα μὲν τῶν σαρκῶν ἐγυμνοῦντο τὴν τῆς φύσεως αὐτῆς διάπλασιν τοῖς παροῦσιν ἀνακαλύπτοντα. Ψυχὴ δὲ καὶ αὐτὴ ἀπολιπεῖν τὸν ἀθλητὴν ὅλως ἐπειγομένη, ὅμως ἐπέμενε καὶ πλείους ἐπιζητοῦσα κολάσεις, ἵνα φιλοτιμοτέρων πάντως ἐπιτύχῃ τῶν βραβείων. Ἔχαιρον ἄγγελοι τὴν ὑπερφυᾶ τοῦ μάρτυρος καρτερίαν ὁρῶντες. Ἠνιῶντο δαίμονές τε ἑαυτῶν ἧτταν ὑπὸ ταῖς πάντων ὄψεσι θριαμβεύοντες. ᾿Απαγορεύοντες οἱ δήμιοι τῇ γῇ κατεκλίνοντο· καὶ ὁ μάρτυς, εἶπες ἂν αὐτὸν ὄντως

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. πείσεν αὐτοὺς βουληθῆναι, ὁποῖος δὴ Μαξιμιανός sententiam, utpote quod ad hac excogitanda τεχνᾶσθαι ταῦτα βαρύτατός τε καὶ ποικιλώτατος. Maximianus esset vaferrimus et ingeniosissimus. ᾿Αλλὰ τοιούτοις μὲν ὁ ᾿Αντίοχος, ὥσπερ ἔφημεν, θελκτηρίοις ὑποκλέπτειν τὰ πρῶτα λόγοῖς αὐτοὺς ἐπειρᾶτο; Εἶτα προσετίθει τὸ καὶ τοῖς φοβερωτέροις τοῦ σκοποῦ μετακινῆσαι, καὶ τῆς ἐργάσεως. Εἰ γὰρ μὴ πεισθείητέ μου, λέγων, ταῖς παραινέσεσιν, ἀνάγκη μοι πάντως ἔσται καὶ τὰ προστεταγμένα ποιεῖν· καὶ ὡς ἐχθρὸν μᾶλλον τῇ ὑμετέρᾳ προσφέ ρεσθαι μεγαλοπρεπείᾳ. Καὶ πολὺς ἦν ἐφεξῆς τοῖς τῶν κολαστηρίων ὀνόμασι καὶ ταῖς ἀπειλαῖς. ᾿Αλλ' ο ἅγιοι μάρτυρες ούτε θωπείαις μαλαττόμενοι, οὔτε ἀπειλαῖς ταπεινούμενοι, Τοῖς τὸν Χριστὸν μόνον, εἶπον, ὦ δικαστά, καὶ τὴν παρ' αὐτῷ κρυπτομένην ζωὴν κερδάναι προελομένοις, οὐδενὸς μέλει τῶν ῥεόν των τούτων και φθειρομένων, οὐ τιμῆς, οὐ δόξης, οὐ δυναμένων. Ιδε γὰρ, ἡμεῖς, καὶ ἀπειλῶν τῶν παρὰ σοῦ καὶ καλακειῶν ἐπίσης καταφρονοῦμεν, καὶ οὐδενὸς ὅλως τῶν ὑμετέρων φροντίζομεν. Μαῦσαι τοιγαροῦν πονηρὰ κατὰ τὸν ὄριν ἡμῖν καὶ αὐτὸς συμβουλεύων. Ὁρῶμεν γὰρ ὑπὸ τὰ χείλη σου τὸν Ιὸν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν συμβουλὴν ὡς χαλεπὴν οὖσον ἐπιβουλὴν ἐκτρεπόμεθα. Μὴ τοίνυν ἐξαπατῶ τὸν καιρὸν εἰς μάτην ἀναλίσκων καὶ κενῶν ἐλπίδων ἐχόμενος, Οὔτε γὰρ κολάζων αἱρήσεις, οὔτε ἀπειλῶν πείσεις καταλιπεῖν τὸν ζώντα Θεόν, δαίμοσι δε κωφοῖς καὶ ἀναισθήτοις θυσίαν προσενεγκεῖν. Ἡμῖν γὰρ καὶ το διὰ Χριστὸν ἀγαθὸν, καὶ τὸ δι' αὐτὸν πάλιν ἀποθανεῖν κέρδος. Σὺ δὲ ἀλλ᾽ οὐκ ἂν έχοις τι καὶ αὐτὸς τοιοῦτον περὶ τῶν οἰκείων εἰδώλων εἰπεῖν. Αληθῶς γὰρ ἀργύριόν εἰσι καὶ χρυσίον ἔργα, χειρῶν ἀνθρώπων, οὐδὲν τοὺς εἰς αὐτὰ πεποιθότας ὠνῆσαι δυνάμενα. Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτοῖς. Sed his quidem blandis et pellicientibus verbis prius conabatur eos illicere Antiochus. Deinde conatus est etiam terrore eos a scopo traducere et constantia: Si enim meis, dicens, non parueritis adhortationibus, erit mihi omnino necesse facere quæ sunt imperata: et me, tanquam inimicum, gerere in vestram magnificentiam. Et post hæo multus fuit in enumerandis nominibus tormentorum, et minis intentandis. Sed sancti martyres, neque blanditiis emolliti, neque minis dejecti: lis, dixerunt, qui Christum solum, o judex, et qua apud ipsum absconsa est, vitam lucrati statuerint, nihil est curæ ex iis quæ fluunt et intereunt, non honor, non gloria, non potentia, non aliquid aliud eorum, quæ aut demulcere possunt, aut molestia afficere. Nos enim et tuas minas, et blanditias ex æquo contemnimus. Cessa ergo tu quoque, sicut serpens nobis mala consulere. Videmus enim virus sub tuis labris: et ideo consilium tuum tanquam graves aversamur insidias. Ne ergo fallaris, tempus frustra consumens, et a vana spe pendens: neque enim puniens expugnabis, neque minans persuadebis, ut viventem quidem Deum relinquamus, dæmonibus autem surdis et pullo sensu præditis offeramus sacrificium. Nobis enim et propter Christum vivere, est bonum: et propter ipsum rursus mori, lucrum. Tu autem nihil tale potueris dicere de tuis simulacris. Vere enim sunt «argentum et aurum, opera manuum hominum 5, «quæ nibil possunt prodesse iis, qui in ipsis suam collocarunt fiduciam. Similes ergo eis fiant ii, qui ipsa colunt, et omnes qui confidunt in eis. XIII. Cum ergo dux vidisset eos tam aperte locutos, tantaque esse præditos libertate et animi magnitudine; et intellexisset fieri non posse ut verbis eis persuaderet, processit ad periculum per tormenta faciendum: et beatum quidem Sergium in tutissimam tradidit custodiam, pro accepto beneficio eum sic remunerans: Bacchum autem a quatuor fortiter extensum, boum nervis jussit cædi crudeliter. Sed licebat videre mentem longe natura fortiorem, et animi institutum vi quavis corporis excelsius. Nam sanctissimi quidem illius corporis partes avulse flagellis, disjiciebantur in ipsum ΙΓ΄. Ὁ δοὺξ τοίνυν τοιαῦτα φανερῶς φθεγξαμένους, καὶ οὕτως ἐλευθερίως ἔχοντας τοὺς γενναίους ἰδὼν, καὶ γνοὺς ὡς οὐκ ἄν ποτε λόγοις αὐτοὺς μεταπεῖσαι δονηθείη πρὸς τὴν διὰ βασάνων πεῖραι ἐχώρει· καὶ τὸν μὲν μεκάριον Σέργιον ἀσφαλεστάτη φρουρά παρεδίδου τούτῳ δῆθεν ἀμειβόμενος αὐτὸν τῆς εὐεργεσίας· τὸν Βάκχον δὲ διὰ τεσσάρων ἰσχυρῶς ἐκταθέντα, βουνεύροις ὠμῶς ἐκέλευε καταξαίνεσθαι. ᾿Αλλ᾽ ἦν ἰδεῖν γνώμην πολλῷ φύσεως ἰσχυροτέραν, καὶ προαίρεσιν σωματικῆς πάσης βίας ὑψηλοτέραν. Μέρη μὲν γὰρ τοῦ παναγίου σώματος ἐκείνου ταῖς μάστιξιν ἀποσπώμενα, πρὸς αὐτὸν ἀέρα διεῤῥιπτοῦντο· αἱμάτων δὲ κατὰ γῆς ἐφέροντο ῥύακες, aerem, per terram autem ferebantur rivi sanguiκαὶ σπλάγχνα μὲν τῶν σαρκῶν ἐγυμνοῦντο τὴν τῆς φύσεως αὐτῆς διάπλασιν τοῖς παροῦσιν ἀνακαλύ πτοντα. Ψυχὴ δὲ καὶ αὐτὴ ἀπολιπεῖν τὸν ἀθλητὴν ὅλως ἐπειγομένη, ὅμως ἐπέμενε καὶ πλείους ἐπι ζητοῦσα κολάσεις, ἵνα φιλοτιμοτέρων πάντως ἐπιτύχῃ ταὶ τῶν βραβείων. Εχαιρον ἄγγελοι τὴν ὑπερφυᾶ τοῦ μάρτυρος καρτερίαν ὁρῶντες. Ηνιῶντο δαίμονές τε ἑαυτῶν ἦταν ὑπὸ ταῖς πάντων ὄψεσι θριαμβεύοντες. Απαγορεύοντες οἱ δήμιοι τῇ γῇ κατεκλίνοντο· καὶ ὁ μάρτυς, εἶπες ἂν αὐτὸν ὄντως 8 Psal. cx, 4. nis et viscera quidem nudabantur carnibus, ipsius naturæ formationem aperientia iis qui aderant: anima autem, quæ ipsa quoque athletam festinabat relinquere, sustinebat tamen, etiam plura requirens supplicia, ut omnino munificentiora asscqueretur bravia. Lætabantur angeli, videntes admirabilem martyris constantiam. Cruciabantur dæmones, quod parta de eis victoria, in conspectu omnium quodammodo duceretur in triumphum. Lictores fessi humi accumbebant. Martyrem autem

col. 1023–1024page 13 of 165

PG 115:1023ἐαρινοῖς καταχέσθαι. Ἕως ἐπὶ τὸν μακαριστὸν τῆς ἀναπαύσεως δι' ἐπουρανίου φωνῆς ἐκλήθη τόπον, ταῖς τοῦ δημιουργοῦ χερσὶ τὴν ψυχὴν παραθέμενος. ἰδὼν διακείμενον οὐ μάστιξι μᾶλλον, ἢ ἄνθεσιν ΙΔ΄. Τὸ μέντοι μαρτυρικὸν ἐκείνου σῶμα βρώμε μὲν θηρσὶν ὁ παράνομος δικαστὴς ἐτίθει. Ἠγνόει δὲ πάντως ὁποῖος ἦν κήδεσθαι τῶν φιλούντων ὁ ἐκείνου Θεός, ὃς καὶ θηρίων οἶδε φύσιν μεταβάλλειν εἰς ἡμερότητα, καὶ μείζονα ἔτι δι᾽ ἐκείνων θαυματουργεῖν. Τοὺς γὰρ ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀδούμενοι τοῦ ἀνδρὸς ἄθλους οἱ θήρες, οὐ μόνον οὐδὲ ψαῦσαί τινος τῶν αὐτοῦ μελῶν ὅλως ἠνέσχοντο, ἀλλὰ καὶ πρὸς ταφὴν ὑπὸ Χριστιανῶν φερομένῳ παρείποντο, δορυφόρων τάξιν ἀποπληροῦντες, καὶ τὴν τῶν θεομάχων ἄνοιαν φανερῶς διελέγχοντες. Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἀοίδιμος Βάκχος ὧν ἐπεθύμει τυχών, πρὸς τὰς ἐν οὐρανοῖς σκηνὰς διαβαίνει. ΙΕ΄. Ὁ σύναθλος δὲ Σέργιος ἀπολειφθεὶς λύπῃ τε διὰ τὸν χωρισμὸν καὶ ἡδονῇ πάλιν διὰ τὰ προσδοκώμενα ἐμερίζετο. Ἀλλ' οὐ περιεῖδεν αὐτὸν τῷ χωρισμῷ κάμνοντα ὁ γλυκὺς ἑταῖρος καὶ ἐραστής· ἀλλὰ φαιδρῇ τῇ ὄψει ὁ θεῖος Βάκχος καὶ συνήθει τῷ τῆς στρατείας σχήματι νυκτὸς ἐπιφανεὶς καὶ διαλεχθεὶς τῷ φίλῳ καὶ θάρσους ἐπιπλήσας, τὸ σκυθρωπόν τε τῆς ἀθυμίας διέλυσε, καὶ ἀσφαλέστερον ἅμα καὶ γενναιότερον πρὸς τὰς μελλούσας τιμωρίας διέθηκεν. Εἰς δὲ τὴν ἑξῆς καθίσας ὁ δοὺξ ἐπὶ βήματος, καὶ τὸν μακάριον παραγαγὼν Σέργιον τὴν λεοντῆν ἀποβαλὼν ὁ ποικίλος, τὴν ἀλωπεκῆν ἐνδύεται καί τινα πλασάμενος εἰς αὑτὸν εὔνοιαν, καὶ πιστὸν δῆθεν ἐπιδεικνὺς, ὅτι τὴν ἀρχὴν ἐκείνην ὑπ' αὐτοῦ κτῆσαιτο, κολακείαις αὐτὸν εἰς τὸ θύειν ἐξεκαλεῖτο, τὴν παντελῆ Χριστοῦ ἀλλοτρίωσιν ἐν τάξει χαρίτων ἀποδοῦναι βουλόμενος, ὁ θεομισὴς καὶ ἀνόητος, ἠρέμα δὲ καὶ ταῦτα ὑποφωνῶν· Αἰσχύνομαι τὴν παλαιὰν ἐκείνην εὐδαιμονίαν καὶ τὰς εἰς ἐμὲ χάριτας, φίλτατε Σέργιε, αἰσχύνομαι μνητοὺς θεοὺς καὶ οὐδὲ ὁρᾶν ἔτι σε φέρω κατάδικον οὕτω τῷ ἡμετέρῳ βήματι παριστάμενον, ὁ πολλοστὸς ἐγὼ πρὸς τὴν σὴν ἐπιφάνειαν, καὶ τῆς σῆς φιλίας καὶ δυναστείας ἔργον τὴν παροῦσαν ἀρχὴν περικείμενος. Ὁ μὲν οὖν πανούργως ἔλεγε τὰ τοιαῦτα, τοῦτο μόνον τεχνώμενος, ὅπως αὐτὸν ἐξ ἅπαντος ὑποκλέψῃ καὶ πρὸς τὴν ἴσην αὐτῷ θρησκείαν δολερῶς ὑπαγάγηται. Ὁ δέ, Ἀλλ' εἰ βούλει, φησὶ, καὶ νῦν ἐν τοῖς μεγίστοις τῶν ἀγαθῶν εὐεργέτην λαβεῖν με πρόθυμος ἔσομαί γε. Ἐλευθερώσας γάρ σε τῆς βαθείας ταύτης ἀπάτης, τῷ τῆς ἀληθείας προσάξω φωτὶ καὶ βασιλεῖ τῷ ἀθανάτῳ προσοικειώσομαι. ΙΣ΄. Οὐκ ἤκουσεν ἡδέως τῶν λεγομένων ὁ τῇ ἀπωλείᾳ συνεθισθεὶς ἄνθρωπος· ἀλλ' ἐμβριθέστερον αὐτίκα Σεργίῳ τὸ βλέμμα ἐπιβαλών· Μὴ βλασφήμει τοὺς ἀθανάτους, ἔφη, θεούς. Καὶ ὁ μάρτυς δέ, θερμότερον πάλιν τῇ παρρησίᾳ χρησάμενος, τοὐναντίον ἅπαν ἐποίει· καὶ τοὺς ἐκείνου θεοὺς ἐξύβριζε τε καὶ ὀνόματα μόνον αὐτοὺς ἐκάλει πραγμάτων ἔρημα· καὶ τοὺς προσκυνοῦντας δὲ καὶ σεβομένους αὐτοὺς ἀναισθητοτέρους πολλῷ τῶν κωφῶν ἐκείνων ἐδείκνυ

ἐαρινοῖς καταχέσθαι. Ἕως ἐπὶ τὸν μακαριστὸν τῆς ἀναπαύσεως δι' ἐπουρανίου φωνῆς ἐκλήθη τόπον, ταῖς τοῦ δημιουργοῦ χερσὶ τὴν ψυχὴν παραθέμενος. videns dixisses cum ita esse affectum, et non tam ἰδὼν διακείμενον οὐ μάστιξι μᾶλλον, ἢ ἄνθεσιν flagris cæsus, quam vernis floribus conspersus videretur. Tandem per voces cœlestes vocatus est ad beatum locum quietis, anima deposita in manus Opificis. XIV. Martyricum autem illius corpus a bestiis quidem devorandum exposuit ille judex iniquus. Ignorabat autem, qualem curam gerat eorum, qui ipsum diligunt, illius Deus, qui etiam ferarum naturam scit traducere ad mansuetudinem, et per illas adhuc majora facere miracula. Feræ enim reveritæ certamina, quæ pro pietate ab eo erant suscepta, non solum nullum ex ejus membris omnino tangere sustinuerunt; sed eliam, dum ad sepulcrum ferretur a Christianis, eum sequebantur fungentes munere satellitum, et Dei hostes aperte arguentes amentiæ. Sic ergo inclytus Bacchus ea quæ cupiebat assecutus, ad coelestia transiit habitacula. XV. Sergius autem socius ejus relictus et molestia distrahebatur propter separationem, et rursus lstitia propter exspectationem. Sed non despexit cum egre ferentem separationem dulcis ejus amicus et familiaris: sed læto vultu divinus Bacchus, et consueto habitu militari noctu ei apparens, cum amicum convenisset, et eum implevisset audacia, et ejus discussit tristitiam, animique ægriludinem, et firmiorem fortioremque reddidit ad supplicia. Die autem sequenti dux rursus sedens in tribunali cum beatum curasset produci Sergium, leoninam pellem exuens versipellis, induit pellem vulpis. Et cum in eum quamdam finxisset benevolentiam, ad fidem faciendam aliquid accommodatum ostendens, quod scilicet illum magistratum ex eo nactus esset, eum blanditiis evocabat ad sacrificandum, perfectam et absolutam a Christo separationem ei volens reddere pro beneficio, stultus, sic quoque sensim eum alloquens: Pudet me veteris illius felicitatis, et beneficiorum, quæ in me contulisti, amicissime Sergi, nec te quidem amplius fero intueri sic reum stantem pro nostro. Tribunali, qui sum minimus, si cum tuo conferar splendore, tumque amicitiæ, et potentiæ opera sum præsentem assecutus magistratum. Ille quidem hæccallide dicebat, hoc solum machinans, ut eum omnino blandis verbis illiceret, et fraudulenter ad eamdem deduceret religionem. Ille autem: Sed si me, inquit, velis nunc quoque in maximis bonis accipere benefactorem, prompto et alacri animo tibi hac in re inserviam. Nam cum te liberavero ab hac profunda deceptione, adducam ad lucem veritatis, et Regi immortali reddam familiarem. XVI. Non lubenter audiit ca, quæ dicebantur, homo qui assuefactus erat interitui; sed statim Sergium gravius et severius aspiciens: Ne deos, inquit, blasphemes immortales. Martyr autem acrius utens dicendi libertate, totum faciebat contrarium: et illius deos afficiebat probris ac contumeliis, et eos solum nomina vocabat re carentia: eos vero, qui illos adorabant et colebant, ostendebat multo minore sensu esse præditos quam surdos ΙΔ΄. Το μέντοι μαρτυρικὸν ἐκείνου σῶμα βρώμε μὲν θηρσὶν ὁ παράνομος δικαστὴς ἐτίθει. Ηγνύει δὲ πάντως ὁποῖος ἦν κήδεσθαι τῶν φιλούντων ὁ ἐκείνου Θεός, ὃς καὶ θηρίων οἶδε φύσιν μεταβάλλειν εἰς ἡμερότητα, καὶ μείζονα ἔτι δι᾽ ἐκείνων θαυματουργεῖν. Τοὺς γὰρ ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας α δούμενοι τοῦ ἀνδρὸς ἄθλους οἱ θήρες, οὐ μόνον οὐδὲ ψαῦσαί τινος τῶν αὐτοῦ μελῶν ὅλως ἠνέσχοντο, ἀλλὰ καὶ πρὸς ταφὴν ὑπὸ Χριστιανῶν φερομένῳ παρείποντο, δορυφόρων τάξιν ἀποπληροῦντες, καὶ τὴν τῷ θεομάχων ἄνοιαν φανερῶς διελέγχοντες. Οὕτω μὲν οὖν ὁ ἀοίδιμος Βάκχος ὧν ἐπεθύμει το χών, πρὸς τὰς ἐν οὐρανοῖς σκηνὰς διαβαίνει. ται ΙΕ΄. Ο σύναθλος δὲ Σέργιος ἀπολειφθεὶς λύπῃ τε διὰ τὸν χωρισμὸν καὶ ἡδονῇ πάλιν διὰ τὰ προσδοκώμενα ἐμερίζετο. Αλλ' οὐ περιεῖδεν αὐτὸν τῷ χωρισμῷ κάμνοντα ὁ γλυκὺς ἑταῖρος καὶ ἐραστής· ἀλλὰ φαιδρῇ τῇ ὄψει ὁ θεῖος Βάκχος καὶ συνήθει τῷ τῆς στρατείας σχήματι νυκτὸς ἐπιφανεὶς καὶ διαλε χθεὶς τῷ φίλῳ καὶ θάρσους ἐπὶπλήσας, τὸ σκυθρω πόν τε τῆς ἀθυμίας διέλυσε, καὶ ἀσφαλέστερον ἄμε καὶ γενναιότερον πρὸς τὰς μελλούσας τιμωρίας διέθηκεν. Εἰς δὲ τὴν ἑξῆς καθίσας ὁ δοὺς ἐπὶ βήμα. τος, καὶ τὸν μακάριον παραγαγών Σέργιον τὴν λεοντήν ἀποβαλὼν ὁ ποικίλος, τὴν ἀλωπεκῖν ἐνδύε καί τινα πλασάμενος εἰς αὑτὸν εὔνοιαν, καὶ πιστὸν δῆθεν ἐπιδεικνὺς, ὅτι τὴν ἀρχὴν ἐκείνην ὑπ' αὐτοῦ κτῆσαιτο, κολακείαις αὐτὸν εἰς τὸ θεῖον ἐξεκαλεῖτο, τὴν παντελῆ Χριστοῦ ἀλλοτρίωσιν ἐν τάξει χαρίτων ἀποδοῦναι βουλόμενος, ὁ θεομισὴς καὶ ἀνόητος, ηρέμα δὲ καὶ ταῦτα υποφωνῶν· σχύνομαι τὴν παλαιὰν ἐκείνην εὐδαιμονίαν καὶ τὰς εἰς ἐμὲ χάριτας, φίλτατε Σέργιε, αἰσχύνομαι μνή τοὺς θεοὺς καὶ οὐδὲ ὁρᾶν ἔτι σε φέρω κατάδικον οὕτω τῷ ἡμετέρῳ βήματι παριστάμενον, ὁ πολλο στὸς ἐγὼ πρὸς τὴν σὴν ἐπιφάνειαν, καὶ τῆς σῆς φιλίας καὶ δυναστείας ἔργον τὴν παροῦσαν ἀρχὴν περικείμενος. Ο μὲν οὖν πανούργως ἔλεγε τὰ τοιαῦτα, τοῦτο μόνον τε χρώμενος, ὅπως αὐτὸν ἐξ ἅπαντος ὑποκλέψῃ καὶ πρὸς τὴν ἴσην αὐτῷ θρη σκείαν δολερῶς ὑπαγάγηται. Ὁ δὲ, Αλλ' εἰ βούλει, φησὶ, καὶ νῦν ἐν τοῖς μεγίστοις τῶν ἀγαθῶν εὐερ γέτην λαβεῖν με πρόθυμος ἔσομαί γε. Ελευθερώσες γάρ σε τῆς βαθείας ταύτης ἀπάτης, τῷ τῆς ἀληθείας προσάξω φωτὶ καὶ βασιλεῖ τῷ ἀθανάτῳ προσοικειώσομαι. Ις΄. Οὐκ ἤκουσεν ἡδέως τῶν λεγομένων ὁ τῇ ἀπωλείᾳ συνεθισθεὶς ἄνθρωπος· ἀλλ' ἐμβριθέστερον αὐτίκα Σεργίῳ τὸ βλέμμα ἐπιβαλών· Μὴ βλασφήμει τοὺς ἀθανάτους, ἔφη, θεούς. Καὶ ὁ μάρτυς δὲ, θερ μότερον πάλιν τῇ παῤῥησίᾳ χρησάμενος, τοὐναντίον ἅπαν ἐποίει· καὶ τοὺς ἐκείνου θεὺς ἐξύβριζε τε καὶ ὀνόματα μόνον αὐτοὺς ἐκάλει πραγμάτων ἔρημα· καὶ τοὺς προσκυνοῦντας δὲ καὶ σεβομένους αὐτοὺς ἀναισθητοτέρους πολλῷ τῶν χωρῶν ἐκείνων ἐδείκνυ }

col. 1025–1026page 14 of 165

PG 115:1025Ὁ δοὺξ τοίνυν ὡς ἑώρα κολακειῶν τε κρείττω καὶ ἀπειλῶν τὸν Σέργιον, καὶ οὐδ᾽ ὁπωσοῦν ὑποδιδόντα τῆς παῤῥησίας, αὐτίκα τὴν κατεψευσμένην ἐκείνην φιλίαν καὶ τὸ προσωπεῖον ἀποδυσάμενος ὅπερ ἦν ἐναργῶς ἀπεδείκνυτο, καὶ ὡς ἔοικεν. Ἡ πολλή μου, φησιν, ἡμερότης, καὶ τὸ ἀκαίρως τοῦτο πρὸς σε φιλάνθρωπον, ταῦτά σε πρὸς ἀλαζονείαν ἐπῆρε· καὶ οὕτω καθ᾿ ἡμῶν τε αὐτῶν καὶ θεῶν ἠρέθισε τῶν μεγάλων. Ἀλλὰ καὶ τὸν τύφον ἀπομαθήσῃ, εὖ οἶδα, καὶ ἐπιμελήσῃ τῆς αὐθαδείας, καὶ γνώσῃ σεαυτὸν οὐ μεσίτην ἄρτι τῶν κοινῶν ὄντα, οὐδὲ παρὰ βασιλεῖ τὰ μεγάλα δυνάμενον, ἀλλὰ κατάκριτον καὶ δεσμώτην καὶ εἴ τι ἄλλο τοῖς οὕτω φρονοῦσι κακὸν ἕπεται. Καὶ αὐτίκα τὴν ἀπὸ τοῦ φρουρίου Σουρῶν ἐπὶ τὴν πόλιν Ῥωσαφὼν στελλόμενος ποθείαν ὁ δούξ, σιδηραῖς κρηπῖσιν ἥλοις ὀξέσι ἐμπεπαρμέναις τὸν ἀθλητὴν ὑποδεθῆναι παρασκευάζει· καὶ ὀχήματος αὐτὸς ἐπιβὰς, ἔμπροσθεν ὡς εἶχε ποδῶν τρέχειν τὸν ἅγιον ἐπὶ ἑβδομήκοντά που σταδίους ἄχρι Τετραπυργίας ἠνάγκαζεν. Ὅσοι μὲν οὖν ἀποῤῥέον τὸ ποδῶν αἷμα ἑώρων θαυμάζειν τε αὐτοῖς ἀτεχνῶς ἐπῄει, καὶ τὸν ἀθλητὴν τῆς καρτερίας ἐκπλήττεσθαι. Ἐκείνῳ δὲ ἄρα αἱ τῶν προσδοκωμένων ἐλπίδες ῥανίδες παρακλήσεως ἦσαν ἐξ οὐρανοῦ στάζουσαι καὶ τὸ βαρὺ τῶν ὀδυνῶν ὑπεκούφιζον, ἀλύπως τε εἴχετο τῆς ὁδοῦ, καὶ σὺν ἡδονῇ ταῦτα ὑπέψαλλεν· « Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον· προσέχε μοι καὶ εἰσήκουσε τῆς δεήσεώς μου· καὶ ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας, καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος, καὶ ἔστησεν ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου καὶ κατεύθυνε τὰ διαβήματά μου. » ΙΖ΄. Ὡς δὲ καὶ τὴν τετραπυργίαν ἤδη κατέλαβον, αὐτὸν μὲν ἐν φυλακῇ δεσμώτην ἐλάμβανεν· οὕτω προσταχθὲν ὑπὸ τοῦ δουκός· ἐκεῖνον δὲ φροντίδες ἐν χερσὶ δημοσίων πραγμάτων εἶχον. Ἑσπέρας δὲ ἤδη γενομένης μόνος παρὰ τῇ φυλακῇ ὁ μάρτυς ἀπολειφθεὶς « Οἱ ἐσθίοντες, » ἔψαλλεν, « ἄρτους μου ἐμεγάλυναν ἐπ᾽ ἐμὲ πτερνισμόν. » Καὶ σχοινίοις διέτειναν παγίδα τοῖς ποσί μου, καὶ διελογίσαντο τοῦ ὑποσκελίσαι τὰ διαβήματά μου. Ἀλλ᾿ αὐτὸς, Κύριε, Κύριε, πρόφθασον αὐτοὺς καὶ ὑποσκέλισον αὐτοὺς, καὶ ῥῦσαι ἀπὸ ἀσεβῶν τὴν ψυχήν μου καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Ὅθεν οὐδὲ ἀπαράκλητον αὐτοῦ τὴν ψυχὴν πάλιν ὁ τοὺς στεφάνους αὐτῷ πλέκων ἄνωθεν περιεῖδεν· ἀλλὰ κηδεμονίαν τε πολλὴν περὶ τοῦτον ἐπιδείκνυται, καὶ ἄγγελον αὐτῷ κατὰ μέσην ἐκπέμπει τὴν νύκτα· ὃς πρότερον τὴν ἐκείνου ψυχὴν ἡδέως ἀνακτησάμενος, εἶτα καὶ τοῦ σώματος ἐπιμεληθείς, καὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ πονήρως ὑπὸ τῶν πληγῶν ἔχοντας ὑγιάσας, καὶ καθάπερ ἑταίρῳ τινὶ καὶ συμπολίτῃ φιλικώτατα διαλεχθεὶς καὶ κατασπασάμενος, προθυμότερον πολλῷ πρὸς τὸν ἀγῶνα διέθηκεν. ΙΗ΄. Ἑωθεν τοίνυν καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος πάλιν ὁ δούξ, κελεύει τισὶ τῶν περιεστώτων ἀφελομένους τὸν μακάριον ἀπὸ τῆς φυλακῆς (οὐ γὰρ αὐτὸς δυνατὸν εἶναι χρήσασθαι τοῖς ποσὶν ὑπὸ τῶν πληγῶν ᾤετο) πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὸ βῆμα κομίσαι.

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. blanditiis, et minis esse superiorem, et nihil remittentem de loquendi libertate, illam statim ementitam exuens amicitiam et personam, aperte ostendit id quod erat: et, Magna mea, inquit, mansuetudo, et hæc in te importuna benignitas, ad arrogantiam te extulerunt, et sic in nos ipsos, et deos magnos provocarunt. Sed dedisces (sat scio) superbiam, et oblivisceris tum arrogantia, et com gnosces teipsum non esse rerum communium amplius intercessorem, neque posse plurimum apud imperatorem, sed esse damnatum et vinctum, et si quod aliud malum sequitur eos, qui ita sentiunt. Et statim a præsidio Surorum dux proficiscens in civitatem Rosaphorum, efficit ut calceatur athleta θεῶν. Ὁ δοὺξ τοίνυν ὡς ἑώρα κολακειῶν τε κρείτ- illos deos. Dux autem postquam vidit Sergium et τω καὶ ἀπειλῶν τὸν Σέργιον, καὶ οὐδ᾽ ὁπωσοῦν ὑποδιδόντα τῆς παῤῥησίας, αὐτίκα τὴν κατεψευσμέν νην ἐκείνην φιλίαν καὶ τὸ προσωπεῖον ἀποδυσάμε νος ὅπερ ἦν ἐναργῶς ἀπεδείκνυτο, καὶ ὡς ἔοικεν. Η πολλή μου, φησιν, ἡμερότης, καὶ τὸ ἀκαίρως τοῦτο προς σε φιλάνθρωπον, ταῦτά σε πρὸς ἀλαζονείαν ἐπῆρε· καὶ οὕτω καθ᾿ ἡμῶν τε αὐτῶν καὶ θεῶν ἠρέθισε τῶν μεγάλων. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν τύφον ἀπομα θήσῃ, εν οἶδα, καὶ ἐπιμελήσῃ τῆς αὐθαδείας, καὶ γνώσῃ σεαυτὸν οὐ μεσίτην ἄρτι τῶν κοινῶν ὄντα, οὐδὲ παρὰ βασιλεῖ τὰ μεγάλα δυνάμενον, ἀλλὰ κατάκριτον καὶ δεσμώτην καὶ εἴ τι ἄλλο τοῖς οὕτω φρονοῦσι κακὸν ἕπεται. Καὶ αὐτίκα τὴν ἀπὸ τοῦ φρουρίου Σουρῶν ἐπὶ τὴν πόλιν Ῥωσαφὼν στελ λόμενος ποθείαν ὁ δούξ, σιδηραῖς κρηπῖσιν ἥλοις η crepidis, ferreis clavis confxis: et conscendens ὀξέσι ἐμπεπαρμέναις τὸν ἀθλητὴν ὑποδεθῆναι παρ vehiculum, coegit sanctum ita pedibus affectum, ρασκευάζει· καὶ ἀχήματος αὐτὸς ἐπιβὰς, ἔμπροσ ante ipsum currere ad septuaginta stadia usquo ad θεν ὡς εἶχε ποδῶν τρέχειν τὸν ἄγεον ἐπὶ ἑβδομή- Tetrapyrgiam. Atque quicunque quidem videbant κοντά που σταδίους ἄχρι Τετραπυργίας ἠνάγκαζεν. sanguinem e pedibus defluentem, eis plane admi Ὅσοι μὲν οὖν ἀποῤῥέον τὸ ποδῶν αἷμα ἑώρων rari veniebat in mentem, et athlete stupere toleθαυμάζειν τε αὐτοῖς ἀτεχνῶς ἐπῄει, καὶ τὸν ἀθλη rantiam. Martyri aulem spes eorum, quæ exspectaτὴν τῆς καρτερίας ἐκπλήττεσθαι. Ἐκείνῳ δὲ ἄρα bantur, erant guttæ consolationis, quæ cadebant e αἱ τῶν προσδοκωμένων ἐλπίδες ρανίδες παρακλή- cœlo, et levabant dolorum gravitatem. Et citra σεως ἦσαν ἐξ οὐρανοῦ στάζουσα κτὶ τὸ βαρὺ τῶν molestiam pergebat iter ingredi, ei hæc psallebat ὀδυνῶν ὑπεκούφιζον, ἀλύπως, τε εἴχετο τῆς ὁδοῦ, cum lætitia: «Exspectans exspectavi Dominum, et καὶ σὺν ἡδονῇ ταῦτα ὑπέψαλλεν· «Ὑπομένων ὑπέμεινα intendit mihi. Et exaudivit deprecationem meam: ol τὸν Κύριον· προσέχε μοι καὶ εἰσήκουσε τῆς δεήσεώς eduxit me de lacu afflictionis,ete luto fæcis. Et statuit μου· καὶ ἀνήγαγέ με ἔκ λάκκου ταλαιπωρίας, καὶ in latitudine pedes meos, et direxit gressus meos, ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος, καὶ ἔστησεν ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου καὶ κατεύθυνε τὰ διαβήματά μου. ΙΖ΄. ὡς δὲ καὶ τὴν τετραπυργίαν ἤδη κατελαβον, αὐτὸν μὲν ἐν φυλακῇ δεσμώτην ἐλάμβανεν· οὕτω προσταχθὲν ὑπὸ τοῦ δουκός· ἐκεῖνον δὲ φροντίδες ἐν χερσὶ δημοσίων πραγμάτων εἶχον. Εσπέρας δὲ ἤδη γενομένης μόνος παρὰ τῇ φυλακῇ ὁ μάρτυς ἀπολειφθείς «Οἱ ἐσθίοντες,» ἔψαλλεν, «ἄρτους μου ἐμεγάλυναν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν.» Καὶ σχοινίοις διέτειναν παγίδα τοῖς ποσί μου, καὶ διελογίσαντο τοῦ ὑποσκελίσαι τὰ διαβήματά μου. Ἀλλ᾿ αὐτὸς, Κύριε, Κύριε, πρόφθασον αὐτοὺς καὶ ὑποσκέλισον αὐτοὺς, καὶ ῥῦσαι ἀπὸ ἀσεβῶν τὴν ψυχήν μου καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Ὅθεν οὐδὲ ἀπαράκλητον αὐτοῦ τὴν ψυχὴν πάλιν ὁ τοὺς στεφάνους αὐτῷ πλέκων ἄνωθεν περιεῖδεν· ἀλλὰ κηδεμονίαν τε πολλὴν περὶ τοῦτον ἐπιδείκνυται, καὶ ἄγγελον αὐτῷ κατὰ μέσην ἐκπέμπει τὴν νύκτα· ὃς πρύτερον τὴν ἐκείνου ψυχὴν ἡδέως ἀνακτησάμενος, εἶτα καὶ τοῦ σώματος ἐπιμεληθείς, καὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ πονήρως ὑπὸ τῶν πληγῶν ἔχοντας ὑγιάσας, καὶ η καθάπερ εταίρῳ τινὶ καὶ συμπολίτῃ φιλικώτατα διαλεχθεὶς καὶ κατασπασάμενος, προσθυμότερον πολλῷ πρὸς τὸν ἀγῶνα διέθηκεν. ΙΗ. Εωθεν τοίνυν καθίσας ἐπὶ τοῦ βήματος πάλιν ὁ δούξ, κελεύει τισὶ τῶν περιεστώτων ἀφελομένους τὸν μακάριον ἀπὸ τῆς φυλακῆς οὐ γὰρ αὐτὸς δυνατὸν εἶναι χρήσασθαι τοῖς ποσὶν ὑπὸ τῶν πληγῶν ᾤετο) πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὸ βῆμα κομίσαι. • Psal. ΧΑΣΙΣ, 1 sqq. 7 Psal. xL, 10. » XVII. Postquam autem jam pervenissent Tetrapyrgiam, ipsum quidem excepit custodia, duce ila jubente: illum autem urgentes curæ reipublicæ tenuerunt occupatum. Cum autem jam esset ve sper, martyr relictus solus in custodia, psallebat: «Qui comedebant panes meos, magnificarunt super me supplantationem '.» Et funibus extenderunt laqueum pedibus meis,et cogitaverunt supplantaro gressus meos. Sed tu, Domine, Domine, præveni, et supplanta eos: et libera ab impiis animam meum: et de manu canis unicam meam. Quare nec consolationis expertem ejus animam rursus dexpexit is, qui e superis ei nectebat coronas, sed et multam se ejus curam gerere ostendit, et angelum ei misit media nocte: qui, cum prius illius animam jucunde recreasset, et deinde etiam corpus curasset, et pedes, qui male se habebant, sanassel, et tanquam cum quodam amico et concive suo amicissime esset locutus, et eum amplexus, longe alacriorem reddidit ad certamen. XVIII. Mane ergo sedens dux in tribunali, jubet quibusdam ex iis, qui adstabant, ut sanctum tollentes e custodia (neque enim putabat fieri posse præ plagis, ut uteretur pedibus), ad suum deferant tribunal. Cum illi autem accessissent in custodiam,

col. 1027–1028page 15 of 165

PG 115:1027Τῶν δὲ πρὸς τὴν φυλακὴν παραγενομένων, ἀετὸς ἦν ἐκ καινῆς ὁ μάρτυς οὐ τὸ γῆρας, ἀλλὰ τὰς πληγὰς πάσας ἀποξυσάμενος. Οὐδὲ γὰρ ἐδεήθη χειρός ἀνεχούσης, ἢ τὸ παράπαν αὐτῷ συλλαμβανούσης πρὸς τὴν πορείαν, ἀλλὰ κούφως τε ἔβαινε καὶ σοβαρὸν ἐκινεῖτο, καὶ μάρτυς ἦν ἀληθῶς ἀξιόπιστος τῆς ἀμάχου καὶ πανσθενοῦς τοῦ Χριστοῦ δυνάμεως. Οὕτω δὲ αὐτὸν ὁ δοὺξ ἔχοντα πόρρωθεν κατιδών, ἡσυχῆ καθ᾿ ἑαυτὸν ἀπεθαύμαζεν· ὡς δὲ καὶ πλησίον γένοιτο ἤδη, μαγείαν τε τὸ πρᾶγμα ἐκάλει, καὶ θεοὺς ἐπώμνυ, καὶ μάρτυρας αὐτοὺς ἐποιεῖτο τῶν λεγομένων. Τί γάρ ἐστιν ἕτερον, ἔλεγεν, ὃ καὶ παρὰ βασιλεῖ πρότερον αὑτῷ τοσαύτην παρείχε τὴν παῤῥησίαν, καὶ νῦν πάλιν τὰς ὀξείας τῶν πληγῶν ὁδύνας ἐκοίμισέ τε καὶ ἤμβλυνεν, ὅτι μὴ μαγεία σαφὴς καὶ λόγου περιέργως ὡς τὰ πολλὰ καὶ σοφιστικῶς ἐπαδόμενοι; ἐντεῦθεν καὶ ἀπεγίνωσκεν ἤδη Σέργιον, καὶ τὸν ἄνδρα ὅτι ἐγγυτάτω παραστησάμενος, εἴ πως κἂν οὕτως ὑποκλέψῃ ταῖς οἰκειώσεσιν, ἡμέρως τε διατεθεὶς ὡς μάλιστα, καὶ τῆς προτέρας πάλιν πρὸς αὐτὸν θωπείας γενόμενος, θεῖόν τι, ἔλεγεν, ἡγοῦμαι καὶ ἄπιστον, πῶς ἐν πολλῇ θεραπείᾳ καὶ πλούτῳ καὶ ἤθεσιν ἄλλοις τραφείς, τὴν βαρυτάτην βάσανον ταύτην οὕτω γενναίως ὑπήνεγκας. Ἀλλὰ τὴν ὁμιλίαν εὐθὺς ὁ μάρτυς αὐτῷ ἐπικόψας· Οὐ βάσανός μου τὰ παρόντα, ὦ δικαστά, ἀλλ᾽ ἱερὰ διὰ Χριστὸν πομπὴ καὶ πανήγυρις πρὸς αὐτόν με τὸν οὐρανὸν ἥδιστα παραπέμπουσα. Ὁ δοὺξ τοίνυν ἐπὶ πλέον αὖθις ἀπαγορεύσας, τῇ φυλακῇ παραπέμπει τὸν ἅγιον. Αὐτὸς δὲ περὶ τραπέζας εἶχε καὶ τὸν μεταξὺ πάντα καθυπάγει καιρὸν ὥσπερ οὐ θυμοῦ μόνον καὶ ὠμότητος, ἀλλὰ καὶ ἡδονῆς εἶναι βουλόμενος. ΙΘ'. Ἐπεὶ δὲ ἅπτεσθαι καὶ πάλιν ὁδοῦ ἔμελλε, καὶ πρὸς τὸ Ῥωσαφῶν ἠπείγετο φρούριον, ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὴν ἀρχὴν ἀπορῶν ὥρμητο, ταῖς προτέραις αὖθις τὸν ἀθλητὴν ὑποδήσας κρηπῖσι, τὴν ἀπὸ Τετραπυργίας μέχρι Ῥωσαφῶν αὐτὸν ἤλαυνεν. ὡς δὲ τῇ αὐτῇ πάλιν ἀνάγκῃ παλαίοντα, τὴν αὐτὴν ἢ καὶ μείζω καρτερίαν ἐπιδεικνύμενον εἶδε τὸν μάρτυρα, καὶ τὴν ἀπὸ Σουρῶν ἄχρι Ῥωσαφῶν ὁδὸν μετὰ τῶν σιδηρῶν κρηπίδων ἐκείνων ἀπονητὶ διανύσαντα, τὴν μεταβολὴν παντάπασιν ἀπογνούς, ξίφει τὴν μακαρίαν αὐτοῦ κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι κελεύει. Ἄγεται μὲν οὖν ὑπὸ τῶν τῆς τάξεως λοιπόν, ἐπὶ τὸν τῆς τελειώσεως τόπον ὁ μάρτυς. Ἀνδρῶν δὲ πολύ τι πλῆθος καὶ γυναικῶν καὶ ἡλικίας ἁπάσης, ὥσπερ ἐν σκότῳ φωτὸς εἰς τὴν πόλιν προηγουμένου, πάντες ἐπηκολούθουν ὥστε ἀγωνιζόμενον αὐτὸν ἰδεῖν, καὶ νικῶντα καὶ στεφανούμενον. Ἀλλὰ καὶ θῆρες ἄγριοι, καθάπερ τι ἐρωτικὸν καὶ οὗτοι πρὸς τὸν ἀθλητὴν παθόντες, τῶν οἰκείων ἀπάραντες φωλεῶν, ἡμέρως αὐτὸν καὶ προσηνῶς παρέπεμπον, ἐκεῖνον μὲν τῆς μακαρίας ὥσπερ πορείας ἀποδεχόμενοι, τοὺς ἀσεβεῖς δὲ πράγματι διελέγχοντες, ὅτι ὃν καὶ θῆρες ᾐδέσθησαν αὐτοὶ λίαν τυφλώττοντες ἀναιροῦσιν. Ὁ δὲ τοὺς ἄγοντας στρατιώτας βραχύν τινα καιρὸν εἰς προσευχὴν αἰτήσας, καὶ παρ᾽ ἐκείνων λαβὼν ὅλην εὐθὺς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ δεσπότην

statim fuit martyr, ut aquila, renovatus, non Τῶν δὲ πρὸς τὴν φυλακὴν παραγενομένων, ἀετὸς ablata senectute sed omnibus vulneribus. Neque enim opus habuit manu, quæ eum sustineret, aut ei omnino opem ferret ad ingrediendum, sed et leviter ingrediebatur, et pulchre movebatur, et erat revera testis fide dignus invictæ et omnipotentis Christi virtutis. Cum enim sic affectum dux aspexisset eminus, apud se mirabatur tacitus. Cum autem jam prope esset, eam rem vocabat magiam, et deos jurabat, et eos vocabat in testimonium eorum quæ dicebat. Quid est enim aliud, aiebat, quod et apud imperatorem ei prius tantam præbuit fiduciam, et nunc statim sopiit et obtudit acres dolores vulnerum, nisi aperta magia, et verba quæ ut plurimum curiose et sophistice incantantur? Exhinc jam de Sergio spem adjiciebat: et cum eum curasset quam proxime sistendum, si forte familiaritate eum sic alliceret, placide eum alloquens, et ad priorem revertens assentationem: Rem quamdam, aiebat, arbitror divinam et incredibilem, quod in multis deliciis, et divitiis, et honestis moribus educatus, tam fortiter tuleris hoc tam grave tormentum. Sed ejus sermonem statim interrumpens martyr: Non sunt mihi, inquit, o judex, tormentum præsentia, sed sacra propter Christum pompa, et festum celebre, me ad ipsum cœlum jucundissime transmittens. Dux itaque adhuc magis desperans, sanctum transmittit in custodiam. Ipse autem interim operam dabat mensarum lautitiæ et lætitiæ, ut qui non solum iræ et crudelitalis sed etiam voluptatis vellet esse servus. ἦν ἐκ καινῆς ὁ μάρτυς οὐ τὸ γῆρας, ἀλλὰ τὰς πλη γὰς πάσας ἀποξυσάμενος. Οὐδὲ γὰρ ἐδεήθη χειρός ἀνεχούσης, ἢ τὸ παράπαν αὐτῷ συλλαμβανούσης πρὸς τὴν πορείαν, ἀλλὰ κούφως τε ἔβαινε καὶ σοβαρὸν ἐκινεῖτο, καὶ μάρτυς ἦν ἀληθῶς ἀξιόπι στος τῆς ἀμάχου καὶ πανσθενοῦς τοῦ Χριστοῦ δυνά μεως. Οὕτω δὲ αὐτὸν ὁ δοὺξ ἔχοντα πόρβωθεν κατι δών, ἡσυχῆ καθ᾿ ἑαυτὸν ἀπεθαύμαζεν· ὡς δὲ καὶ πλησίον γένοιτο ἤδη, μαγείαν τε τὸ πρᾶγμα ἐκάλε:, καὶ θεοὺς ἐπώμνυ, καὶ μάρτυρας αὐτοὺς ἐποιεῖτο τῶν λεγομένων. Τί γάρ ἐστιν ἕτερον, ἔλεγεν, ὃ καὶ παρὰ βασιλεῖ πρότερον αὑτῷ τοσαύτην παρείχε την παῤῥησίαν, καὶ νῦν πάλιν τὰς οξείας τῶν πληγών ὁδύνας ἐκοίμισέ τε καὶ ἤμβλυνεν, ὅτι μὴ μαγεία β σαφής και λόγου περιέργως ὡς τὰ πολλὰ καὶ σοφι στικῶς ἐπαδόμενοι; ἐντεῦθεν καὶ ἀπεγίνωσκεν ἤδη Σέργιον, καὶ τὸν ἄνδρα ὅτι ἐγγυτάτω παραστησάμενος, εἴ πως κἂν οὕτως ὑποκλέψῃ ταῖς οἰκειώς σεσιν, ἡμέρως τε διατεθεὶς ὡς μάλιστα, καὶ τῆς προτέρας πάλιν πρὸς αὐτὸν θωπείας γενόμενος, θεῖόν τι, ἔλεγεν, ἡγοῦμαι καὶ ἄπιστον, πῶς ἐν πολλῇ θεραπείᾳ καὶ πλούτῳ καὶ ἤθεσιν ἄλλοις τραφείς, τὴν βαρυτάτην βάσανον ταύτην οὕτω γενναίως ὑπήνεγκας. ᾿Αλλὰ τὴν ὁμιλίαν εὐθὺς ὁ μάρτυς αὐτῷ ἐπικόψας· Οὐ βάσανός μου τὰ παρόντα, ω δικαστα, ἀλλ᾽ ἱερὰ διὰ Χριστὸν πομπὴ καὶ πανήγυρις πρὸς αὐτόν με τὸν οὐρανὸν ἥδιστα παραπέμ πουσα. Ὁ δοὺξ τοίνυν ἐπὶ πλέον αὖθις ἀπαγορεύ σας, τῇ φυλακῇ παραπέμπει τὸν ἅγιον. Αὐτὸς δὲ Ο περὶ τραπέζας εἶχε καὶ τὸν μεταξύ πάντα καθυπάγει καιρὸν ὥσπερ οὐ θυμοῦ μόνον καὶ ὡμότητος, ἀλλὰ και ἡδονῆς εἶναι βουλόμενος. ΙΘ'. Ἐπεὶ δὲ ἅπτεσθαι καὶ πάλιν ὁδοῦ ἔμελλε, καὶ πρὸς τὸ Ῥωσαφῶν ἠπείγετο φρούριον, ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὴν ἀρχὴν ἀπορῶν ὥρμητο, ταῖς προτέραις αυτ θις τὸν ἀθλητὴν ὑποδήσας κρηπῖσι, τὴν ἀπὸ Τετραπυργίας μέχρι Ῥωσαφῶν αὐτὸν ἥλαυνεν. ὡς δὲ τῇ αὐτῇ πάλιν ἀνάγκῃ παλαίοντα, τὴν αὐτὴν ἢ καὶ μείζω καρτερίαν ἐπιδεικνύμενον εἶδε τὸν μάρτυρα, καὶ τὴν ἀπὸ Σουρῶν ἄχρι Ῥωσαφῶν ὁδὸν μετὰ τῶν σιδηρῶν κρηπίδων ἐκείνων ἀπονητὶ διανύσαντα, τὴν μεταβολὴν παντάπασιν απογνούς, ξίφει τὴν μακαρίαν αὐτοῦ κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι κελεύει. Αγεται μὲν οὖν ὑπὸ τῶν τῆς τάξεως λοιπόν, ἐπὶ τὸν τῆς τελειώσεως τόπον ὁ μάρτυς. ᾿Ανδρῶν δὲ XIX. Cum autem viam rursus esset ingressurus, et ad Rosaphorum contenderet præsidium, ad quod tendens, a Sutis profectus fuerat, athletam rursus prioribus calceatum crepidis, a Tetrapyrgia duxit usque ad Rosapha. Cum autem eum eadem rursus luctantem necessitate vidisset martyrem, eamdem, aut etiam majorem ostendere fortitudinem, et viam, quæ est a Suris usque ad Rosapha, cum ferreis illis crepidis citra laborem confecisse, omnino desperans fore ut mutaretur, jubet beati martyris caput amputari gladio. Ducitur itaque martyr a militibus ad locum consummationis. Magna autem multitudo virorum et mulierum et omnis alatis consequebatur, ut eum viderent el decer. πολύ τι πλῆθος καὶ γυναικῶν καὶ ἡλικίας ἀπάτης, tantem, et vincentem, et coronatum. Quinetian ipsæ quoque feræ veluti captæ quodam amore athlete, relictis propriis cavernis, eum placide et mansuete deducebant, illius quidem beatum iter quodammodo probantes, et commendantes, impios autem re ipsa arguentes, quod quem feræ sunt reveritæ, ipsi plane cæci interficiunt. Ille autem cum ab iis, qui eum ducebant, militibus breve aliquod tempus petiisset ad orationem, et ab illis impetrasset, ad suum statim Dominum totam animam extollit cum oculis. Deinde, cum ei revocasset in memoriam suam commiserationem ad eorum quo ὥσπερ ἐν σκότῳ φωτὸς εἰς τὴν πόλιν προηγουμένου, πάντες ἐπηκολούθουν ὥστε ἀγωνιζόμενον αὐτὸν ἰδεῖν, καὶ νικῶντα και στεφανούμενον. ᾿Αλλὰ καὶ θῆρες ἄγριοι; καθάπερ τι ἐρωτικὸν καὶ οὗτοι πρὸς τὸν ἀθλητὴν παθόντες, τῶν οἰκείων ἀπάραντες φωτ λεῶν, ἡμέρως αὐτὸν καὶ προσηνῶς, παρέπεμπον, ἐκεῖνον μὲν τῆς μακαρίας ὥσπερ πορείας ἀποδεχό μενοι, τοὺς ἀσεβεῖς δὲ πράγματι διελέγχοντες, ὅτι ὃν καὶ θῆρες η δέσθησαν αὐτοὶ λίαν τυφλώττοντες ἀναιροῦσιν. Ὁ δὲ τοὺς ἄγοντας στρατιώτας βραχύν τινα καιρὸν εἰς προσευχὴν αἰτήσας, καὶ παρ' ἐκείνων λαβὼν ὅλην εὐθὺς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ δεσπότην

col. 1029–1030page 16 of 165

PG 115:1029μετὰ τῶν ὀφθαλμῶν αἴρει καὶ τὴν ψυχήν. Εἶτα τῆς οἰκείας συμπαθείας αὐτὸν ἄναμνήσας, ἤδη καὶ εἰς ἔλεον τῶν φονευτῶν ἐκείνων ἐξεκαλεῖτο· Ὁ μόνῃ, λέγων, ἀγαθότητι τὰ πάντα δημιουργήσας, ὁ κατ᾽ εἰκόνα σὴν τὸν ἄνθρωπον διαπλάσας καὶ ἄρχειν τῶν ὁμοδούλων προχειρισάμενος, ὁ καὶ τὴν ἐντολὴν παραβάντας καὶ ἠθετηκότας σε τὸν δεσπότην, καὶ ἀγνώμονας περὶ τὸν εὐεργέτην ἀναφανέντας ἀπωσάμενος, ἀλλὰ καὶ δι᾽ ἡμᾶς γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ δούλου μορφὴν ἀναλαβών, καὶ πάντα ἑκὼν ὑπομείνας, καὶ μηδὲ θάνατον τὸ τελευταῖον παραιτησάμενος αὐτὸς σύγγνωθι καὶ νῦν τοῖς εἰς ἡμᾶς πλημμελήσασι· καὶ τὸ παχὺ τοῦτο τῆς ἀσεβείας νέφος διατεμών, καὶ τῆς τοῦ ἐχθροῦ τυραννίδος τοὺς ἀθλίους ἐλευθερώσας φῶς τε θεῖον αὐτοῖς τῆς σῆς ἐπίλαμψον χάριτος, καὶ ἀνακάλεσαι πεπλανημένους αὐτοὺς τῷ μεγάλῳ καὶ θαυμαστῷ ὀνόματι καὶ τῇ ἀληθείᾳ σου. Καὶ ἡμᾶς δὲ τοὺς ὑπὲρ σοῦ, Δέσποτα, σφαγιαζομένους, καὶ τὰς ψυχὰς αὐτὸς τῇ προαιρέσει καὶ τὰ σώματα καταθύοντας ὡς ἱερεῖα δεκτά, ὡς θυσίαν εὐάρεστον πρόσδεξαι, καὶ εἰς τὸ σὸν θυσιαστήριον τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν εὐφραινομένους εἰσήγαγε. Ταῦτα προσηύξατο, καὶ φωνή τοῦτον ἐκεῖθεν αὐτίκα ἐκάλει· καὶ ταύτης ἀσμένως ἐκεῖνος καὶ μεθ᾽ ἡδονῆς ἀκούσας, τὸν τράχηλον εὐθὺς ὡς ἥδιστα ὑποσχών, τὴν μαρτυρικὴν ἐκτέμνεται κεφαλήν, ἑβδόμην τότε τοῦ ἀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος, καὶ πρὸς τὸν καλοῦντα τρέχει Δεσπότην, καὶ πρὸς τοὺς στεφάνους ὁρᾷ, καὶ φιλοτίμους ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοὺς καὶ ἀποτελεῖς ὑποδέχεται. Τῶν γε μὴν κατὰ θέαν τινὲς τῆς τελειώσεως συνεληλυθότων, τὸ τίμιον ἐκεῖνο σῶμα εὐλαβέσιν ἄμα καὶ ποθούσαις ἀνελόμενοι ταῖς χερσί, καὶ ὅσα νόμοι εἰς ταφῆν τελέσαντες, λαμπρῶς καὶ φιλοτίμως παρ᾽ αὐτῷ τῷ τῆς μαρτυρίας τόπῳ κατέθεσαν. Κ΄. Χρόνου δὲ συχνοῦ διαγενομένου, τῶν θερμοτέρων τινὲς περὶ τὴν εὐσέβειαν, ἀπὸ τοῦ φρουρίου Σουρῶν ἀφικόμενοι, ὑφελέσθαι τὸ τοῦ μάρτυρος λείψανον ἐπεχείρουν. Ὁ δέ, εἴτε μὴ θέλων ἑαυτὸν ζημιῶσαι τὴν πόλιν, εἴτε μὴ ἄνασχόμενος τὸν κοινὸν θησαυρὸν ἴδιον γενέσθαι τινός, φλόγα μεγάλην ποιεῖται τῆς κλοπῆς μηνυτήν· καὶ πῦρ ἀναφθὲν ἐκεῖθεν, ἀθρόον δημοσιεύει τὸν δόλον, καὶ τὴν ζημίαν εὐθὺς παραδείκνυσιν. Οἱ ἐν τῇ Ῥωσαφῶν τοίνυν, πολεμίων ἐπιδημίαν τὸ πρᾶγμα εἶναι ὑπολαβόντες, ἔνοπλοι πάντες ἐκ τοῦ αἰφνιδίου τῷ τοῦ μάρτυρος ἐφίστανται τάφῳ. Καὶ μαθόντες ὅπερ ἦν, τὴν ὑφαίρεσίν τε διεκώλυον καὶ οὐκέτι οὐδὲ ἐπιμεῖναι τῷ τόπῳ τοὺς ἀπὸ Σουρῶν ἠνείχοντο. Εἶτα μέντοι πολλὰ δεηθέντας ὀψὲ καὶ μόλις παραμεῖναι βραχὺ συνεχώρησεν. Οἱ δὲ τὴν προσεδρίαν μὴ ἀρχὴν ἔχειν μηδὲ ἄπρακτον βουληθέντες, ναόν τινα μικρὸν ἐπὶ τῷ τάφῳ ἐδείμαντο, καὶ οὕτω μεθ᾽ ἡδονῆς ἐπανῆκον τῷ δοῦναι μᾶλλον ἢ λαβεῖν, τὸν πρὸς τὸν ἀθλητὴν πόθον ἀφοσιώσαντες. Κατὰ μικρὸν δὲ τῆς περὶ τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εὐσεβείας ἐπιδιδούσης, ἐπίσκοποι τὸν ἀριθμὸν πεντεκαίδεκα τῆς πόλεως Ῥωσαφῶν εἴσω γενόμενοι ναόν τε τοῖς ἁγίοις περιφανῆ ἀνιστῶσι, καὶ τοῦτον καθιερώσαντες, ἐν αὐτῷ τὰ θεῖα καὶ μαρ-

MARTYRIUM SS. SERGII ET BACCHI. μή dicens: Qui sola bonitate omnia es fabricatus, qui genus humanum ad tuam imaginem effinxisti, et præfecisti ominibus: qui etiam, cum tuum transgressi essent præceptum, et te Dominum contempsissent et in benefactorem ingrati apparuissent, eos non repulisti, imo propter nos homo factus es, et servi formam accepisti, et omnia voluntario sustinuisti, et nec mortem quidem postremo recusasti, ipse quoque nunc ignosce iis, qui in nos peccaverunt, et hac crassa nube impietatis discussa, et a tyrannide inimici liberatis miseris, illucesce eis divina luce tuæ gratiæ, et revoca eos errantes magno tuo et admirabili nomine et veritate. Porro autem nos quoque, qui pro te, o Domino, mactamur, ipsasque animas et corpora nostra sponte sacrificamus, suscipe tanquam acceplas hostias et gratum sacrificium, et ad aram tuam, quæ est supra cœlos, introduc lætantes. Hæc oravit; et eum statim vox illinc vocavit. Quam cum ille lubenter et cum voluptate audiisset, collum protinus alacriter porrigens, truncatur martyrico capite, septimo mensis Oclobris; et currit ad vocantem Dominum, a quo coronas, easque magnificas et præclaras suspicit. Ex iis autem nonnulli, qui ad spectandam venerant consummationem, cum pretiosum illud corpus piis et optantibus sustulissent manibus, et peregissent ea, quæ de moro fiunt in sepultura, præclare et magnifice deposuerunt apud ipsum locum martyrii. μετὰ τῶν ὀφθαλμῶν αἴρει καὶ τὴν ψυχήν. Εἶτα τῆς que, qui illum occidebant, vocabat misericordiam, οἰκείας συμπαθείας αὐτὸν ἄναμνήσας, ἤδη καὶ εἰς ἔλεον τῶν φονευτῶν ἐκείνων ἐξεκαλεῖτο, Ὁ μόνῃ, λέγων, ἀγαθότητῖ τὰ πάντα δημιουργήσας, ὁ κατ' εἰκόνα σὴν τὸν ἄνθρωπον διαπλάσας καὶ ἄρχειν τῶν ὁμοδούλων προχειρισάμενος, ὁ καὶ τὴν ἐντολὴν παραβάντας καὶ ἠθετηκότας σε τὸν δεσπότην, καὶ ἀγνώμονας περὶ τὸν εὐεργέτην ἀναφανέντας ἀπωσάμενος, ἀλλὰ καὶ δι' ἡμᾶς γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ δούλου μορφὴν ἀναλαβὼν, καὶ πάντα ἐκών ὑπομείνας, καὶ μηδὲ θάνατον τὸ τελευταῖον παραι τησάμενος αὐτὸς σύγγνωθι καὶ νῦν τοῖς εἰς ἡμᾶς πλημμελήσασι· καὶ τὸ παχὺ τοῦτο τῆς ἀσεβείας νέφος διατεμών, καὶ τῆς τοῦ ἐχθροῦ τυραννίδος τοὺς ἀθλίους ἐλευθερώσας φῶς τε θεῖον αὐτοῖς τῆς σῆς ἐπίλαμψον χάριτος, καὶ ἀνακάλεσαι πεπλανη μένους αὐτοὺς τῷ μεγάλῳ καὶ θαυμαστῷ ὀνόματι καὶ τῇ ἀληθείᾳ σου. Καὶ ἡμᾶς δὲ τοὺς ὑπὲρ σοῦ, Δέσποτα, σφαγιαζομένους, καὶ τὰς ψυχὰς αὐτὸς τῇ προαιρέσει καὶ τὰ σώματα καταθύοντας ὡς ἱερεῖα δεκτά, ὡς θυσίαν εὐάρεστον πρόσδεξαι, καὶ εἰς τὸ σὸν θυσιαστήριον τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν εὐφραινομένους εἰσήγαγε. Ταῦτα προσηύξατο, καὶ φωνή τοῦτον ἐκεῖθεν αὐτίκα ἐκάλει· και ταύτης ἀσμένως ἐκεῖνος καὶ μεθ᾽ ἡδονῆς ἀκυόσας. τὸν τράχηλον εὐθὺς ὡς ἥδιστα ὑποσχών, τὴν μαρτυρικὴν ἐκτέμνεται κε φαλὴν, ἑβδόμην τότε τοῦ ἀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος, καὶ πρὸς τὸν καλοῦντα τρέχει Δεσπύτην, καὶ πρὸς τοὺς στεφάνους ὁρᾷ, καὶ φιλοτίμους ἐπὶ τῆς κεφα λῆς αὐτοὺς καὶ ἀποτελεῖς ὑποδέχεται. Τῶν γε μὴν κατὰ θέαν τινὲς τῆς τελειώσεως συνεληλυθότων, τὸ τίμιον ἐκεῖνο σῶμα εὑλοβέσιν ἄμα καὶ ποθούσαις ἀνελόμενοι ταῖς χερσὶ, καὶ ὅσα νόμοι εἰς ταφῆν τελέσαντες, λαμπρῶς καὶ φιλοτίμως παρ᾽ αὐτῷ τῷ τῆς μαρτυρίας τόπῳ κατέθεσαν. XX. Cum autem multum intercessisset temporis, quidam ex iis, qui erant pietate ferventiores, venientes a præsidio Surorum, agressi sunt surripere reliquias martyris. Ille autem, seu non volens damno afficere civitatem, seu non sustinens communem thesaurum esse alicujus proprium, magnam flammam effecit furti indicem: et ignis illic accensus, dolum manifeste publicans, damnum repente ostendit. Qui igitur erant in civitate Rosaphorum, opinati adventum hostium eo significari, armati omnes statim adveniunt ad sepulcrum martyris. Qui cum rescivissent id quod erat, et ne auferrent prohibuerunt, et non passi sunt Surenos amplius manere in eo loco. llli autem cum nollent frustra et inutiliter advenisse, parvum quoddam Κ΄. Χρόνου δὲ συχνοῦ διαγενομένου, τῶν θερμοτέρων τινὲς περὶ τὴν εὐσέβειαν, ἀπὸ τοῦ φρουρίου Σουρῶν ἀφικόμενοι, ὑφελέσθαι τὸ τοῦ μάρτυρος λείψανον ἐπεχείρουν. Ὁ δὲ, εἴτε μὴ θέλων ἑαυτὸν ζημιῶσαι τὴν πόλιν, εἴτε μὴ ἄνασχόμενος τὸν κοινὸν θησαυρὸν ἴδιον γενέσθαι τινός, φλόγα μεγάλην ποιεῖται τῆς κλοπῆς, μηνυτήν· καὶ πῦρ ἀναφθὲν ἐκεῖθεν, ἀθρόον δημοσιεύει τὸν δόλον. καὶ τὴν ζημίαν εὐθὺς παραδείκνυσιν. Οἱ ἐν τῇ Ῥωσαφῶν τοίνυν, πολεμίων ἐπιδημίαν τὸ πρᾶγμα εἶναι ὑπολα βόντες, ἔνοπλοι πάντες ἐκ τοῦ αἰφνιδίου τῷ τοῦ μάρτυρος ἐφίστανται τάφῳ. Καὶ μαθόντες ὅπερ ἦν, τὴν ὑφαίρεσίν τε διεκώλυον καὶ οὐκέτι οὐδὲ ἐπιμεῖναι τῷ τόπῳ τοὺς ἀπὸ Σουρῶν ἠνείχοντο, Εἶτα μέντοι πολλὰ δεηθέντας ὀψὲ καὶ μόλις παραμεῖναι βραχυ συνεχώρησεν. Οἱ δὲ τὴν προσεδρίαν η templum in sepulcro extstruxerunt: et sic cum μὴ ἀρχὴν ἔχειν μηδὲ ἄπρακτον βουληθέντες, ναόν τινα μικρὸν ἐπὶ τῷ τάφω ἐδείμαντο, καὶ οὕτω μεθ' ἡδονῆς ἐπανῆκον τῷ δοῦναι μᾶλλον ἢ λαβεῖν, τὸν πρὸς τὸν ἀθλητὴν πόθον ἀφοσιώσαντες. Κατά μια κρὸν δὲ τῆς περὶ τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμων Ιησ σοῦν Χριστὸν εὐσεβείας ἐπιδιδούσης, ἐπίσκοποι τὸν ἀριθμὸν πεντεκαίδεκα τῆς πόλεως Ῥωσαφῶν εἴσω γενόμενοι ναόν δε τοῖς ἁγίοις περιφανῆ ἀνιστῶσι, καὶ τοῦτον καθιερώσαντες, ἐν αὐτῷ τὰ θεῖα καὶ μαρgaudio redierunt, dando, magis, quam accipiendo, suo in sanctum desiderio satisfacientes. Paulatim autem crescente pietate in Salvatorem et Dominum nostrum Jesum Christum, episcopi numero quindecim, ingressi civitatem Rosephorum, insigne templum sanctis exstruunt et cum id conse· crassent, in eo deposuerunt divinas martyrum reliquias; ad gloriam Dei, et Domini nostri Jesu Christi, quem decet honor, potentia, majestas οι

Day 9Die 9

col. 1031–1032page 17 of 165

PG 115:1031ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. Πάλαι μὲν ἐν τύποις ἦν τὰ τῆς πίστεως καὶ αἰνίγμασι, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος τῷ τῆς σκιᾶς νέφει συνεκαλύπτετο. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέγα τῆς ἡμῶν σωτηρίας ἐπραγματεύθη μυστήριον, καὶ ὁ πλάσας καταμόνας τὰς καρδίας ἡμῶν τῷ τῆς οἰκείας περὶ ἡμᾶς οἴκτῳ χρηστότητος ἀναμαρτήτως γέγονεν ὡς ἡμεῖς, τἄλλα τε ὑπῆλθεν, ὅσα τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶν ἀσθενείας, ἵν' ἐγὼ τὴν πρώτην ἀπολάβω εὐγένειαν· καὶ τέλος τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον κατακρίνεται· καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, (πολλὰ γὰρ τὰ ἐν μέσῳ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ μυστήρια·) πέρας τὰ τῆς σωματικῆς ἐνδημίας δέχεται· τὰ δὲ τοῦ πνεύματος ἄρχεται· καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται· καὶ πρὸς τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον· καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τὴν τῶν ἀπίστων ἐθνῶν καταπέμπει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίαν, δι' οὐ καὶ ὁ μακάριος Παῦλος ἀπὸ τῆς σκιᾶς ἐχειραγωγήθη πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τότε δὴ τότε ζήλῳ τῷ περὶ τὸν Χριστὸν οὗτος ἀλούς, ὃν ἐζωγρήθη τρόπον πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τοῦτον καὶ τὴν οἰκουμένην ἔσπευδεν ἐπισπάσασθαι, καὶ Χριστῷ διὰ τῆς πίστεως οἰκειώσασθαι. Καὶ ἵνα τῇ ἐν Ἀμφιπόλει καὶ Θεσσαλίᾳ παρῶ, καὶ ἐν οἷς ὁ τούτου λόγος, ὥσπερ τις σαγήνη, τοὺς πολλοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἤγρευε, τῶν ἐν Ἀθήναις μόνων μνησθήσομαι, δι' ὧν θήραμα τῷ Ἀποστόλῳ καὶ ὁ μέγας ὄντως καθίσταται Διονύσιος· ὃς πατρίδος μὲν ἐπιφανοῦς, ἐπιφανῶν δὲ καὶ γεννητόρων τυχών, ἐπὶ μέγα δόξης ἀφίκετο. Δίκαιοι μὲν γὰρ, εἴπερ τις Ἀθηναίων, ἵνα μὴ λέγω μόνοι· καὶ δικαιοσύνη τοῖς γονεῦσιν ἦν τὸ ἐπίσημον· φίλοις

magnificentia, nunc et semper, et in sæcula sæcu- τυρικά κατέθεντο λείψανα εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρος lorum. Amen. καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει τιμή, κράτος, μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέπεια, νῦν λαὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. CERTAMEN S. DEMETRII MARTYRIS THESSALONICE IN MACEDONIA. Tomo sequenti, in Supplemento ad Metaphrastem, extant celeberrimi martyris Acta varia a Cornelio Biæo in Octobri Bollandiano ad diem 8 collecta. Inter ea legitur opus Symeonis Metaphrastæ quod ibi videsis; commentarius enim Actis S. Demetrii præfixus pariem a loto avelli non sinit. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. SANCTI DIONYSI AREOPAGITÆ. EPISCOPI ATHENIENSIS. (Opp. Dionysii Areop., t. II, p. 589.) Olim quidem fides sita erat in Aguris, et mnigmatibus, et nube umbræ tecta erat lux veritatis. Postquam autem nostræ salutis magnum peractum fuit mysterium, et qui finxit singulatim corda nostra, suæ benignitatis in nos misericordia, citra peccatum natus est sicut nos et alia subiit, quæ sunt humanæ imbecillitatis, ut ego primam reciperem nobilitatem; et postremo condemnatus fuit morte crucis: et ne dicam singula (sunt enim) multa intermedia @conomiæ carnis susceptæ mysteria) finem accepit corporea conversatio; incipit autem spiritualis; et in cœlum ascendit meus Christus, et ad sedem paternam revertitur; et, qui ex ipso procedit, Spiritum demittit discipulis, ut essent duces gentium infidelium. Per quem beatus quoque Paulus ex umbra deductus fuit ad veritatem. Tunc is, zelo Christi percitus, quemadmodum ipse captus fuit ad pietatem, ita etiam orbem terræ ad se studebat attrahere, et Christo per fidem conjungere. Et ut ea omittam quæ ab ipso Amphipoli facta sunt, et in Thessalia, et omnibus in locis, in quibus ejus sermo, perinde ac quædam sagena, multos venatus est ad pietatem, eorum solum meminero, quæ Athenis facta sunt, per quæ etiam ab Apostolo ipso vere magnus captus fuit Dionysius"; qui, patriam quidem claram et parentes claros consecutus, ad magnam pervenit gloriam. Nam justi quidem erant, si ulli ex Atheniensibus, ne dicam soli, ita ut justitia insigne illis esset, æqui amicis, s Acl. Πάλαι μὲν ἐν τύποις ἦν τὰ τῆς πίστεως καὶ αἰνίγ μασι, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος τῷ τῆς σκιᾶς νέφει συνεκαλύπτετο. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέγα τῆς ἡμῶν σωτηρίας ἐπραγματεύθη μυστήριον, καὶ ὁ πλάσας καταμόν νας τὰς καρδίας ἡμῶν τῷ τῆς οἰκείας περὶ ἡμᾶς οἴκτῳ χρησνότητος αναμαρτήτως γέγονεν ὡς ἡμεῖς, τἄλλα τε ὑπῆλθεν, ὅσα τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶν ἀσθε νείας, ἵν' ἐγὼ τὴν πρώτην ἀπολάβω εὐγένειαν· καὶ τέλος τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον κατακρίνεται· καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, (πολλὰ γὰρ τὰ ἐν μέσῳ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ μυστήρια·) πέρας τὰ τῆς σωματικ κῆς ἐνδημίας δέχεται· τὰ δὲ τοῦ πνεύματος ἄρχεται καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται· καὶ πρὸς τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον· καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τὴν τῶν ἀπίστων ἐθνῶν καταπέμπει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίαν, δι' οὐ καὶ ὁ μακάριος Παν λος ἀπὸ τῆς σκιᾶς ἐχειραγωγήθη πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τότε δὴ τότε ζήλῳ τῷ περὶ τὸν Χριστὸν οὗτος ἀλούς, ὃν ἐζωγρήθη τρόπον πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τοῦτον καὶ τὴν οἰκουμένην ἔσπευδεν ἐπισπάσασθαι,καὶ Χριστῷ διὰ τῆς πίστεως οἰκειώσασθαι. Καὶ ἵνα τῇ ἐν ᾿Αμφιπόλει καὶ Θεσσαλίᾳ παρῶ, καὶ ἐν οἷς ὁ τούτου λόγος, ὥσπερ τις σαγήνη, τοὺς πολλοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἤγρευε, τῶν ἐν ᾿Αθήναις μόνων μνησθήσομαι, δι' ὧν θήραμα τῷ ᾿Αποστόλῳ καὶ ὁ μέγας ὄντος καθίσταται Διονύ στος· ὃς πατρίδος μὲν ἐπιφανοῦς, ἐπιφανῶν δὲ καὶ γεννητόρων τυχών, ἐπὶ μέγα δόξης ἀφίκετο. Δίκαιοι μὲν γὰρ, είπερ τις Αθηναίων, ἵνα μὴ λέγω μόνοι· καὶ δικαιοσύνη τοῖς γονεῦσιν ἦν τὸ ἐπίσημον; φίλοις

col. 1033–1034page 18 of 165

PG 115:1033ἐπιεικεῖς, ἥμεροι τοῖς ξένοις, τοῖς οἰκείοις φιλάνθρωποι, χρηστότης αὐτοῖς οὐκ ἐπίδειξις, ὑποκαθημένην ὡς τὰ πολλὰ τὴν σκαιότητα ἔχουσα, ἀλλὰ τι σαφὲς γέννημα τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἔνδον χαρακτὴρ διαθέσεως. Ἐπειδὴ δὲ Ἀθήνησι Παῦλος ἐγένετο, καὶ τοῖς Ἐπικουρείοις τὰ Πυθαγόρου κρατύνουσι συμβαλών, ἔργου εἴχετο τῷ τῆς ἀσεβείας αὐτοὺς ἀποστῆσαι δογμάτων, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τούς τε τῶν εἰδώλων καταστρέφεσθαι ναούς, καὶ πεῖσαι Ἀθηναίους ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως ἀναστήσεσθαι μέλλειν, καὶ δίκας τῶν αὐτοῖς εἰργασμένων εἰσπραχθήσεσθαι· οὗτοι δὲ τῶν ἄλλων ἅτε δεισιδαιμονέστερον διακείμενοι, καὶ εἰς πολλὰς δόξας καὶ πίστεις μεριζόμενοι, μυκτηρίζειν αὐτὸν ἐπεχείρουν, καινῶν τινῶν καὶ ξένων δαιμονίων καταγγελέα καλοῦντες· ὅπως δὲ μὴ μυκτηρισμῷ μόνον παρ' αὐτῶν βάλλοιτο, ἀλλά τι καὶ τῶν ἀνιαρῶν ὑποσταίη δίκας τῶν ὑπ' αὐτοῦ κηρυττομένων διδούς, ἐπιλαβόμενοι αὐτοῦ ἐπὶ τὸν Ἄρειον πάγον ἤγαγον· ὃς τόπος μὲν ἦν συναγωγῆς, καὶ τῶν Ἀθηνῶν ἔτι καθίστατο δικαστήριον. Εἰ γὰρ καὶ Ῥωμαῖοι πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ' Ἀθηναίους καὶ Λακεδαιμονίους αὐτονόμους ἀφῆκαν. Εἴρηται δὲ μυθινῶς οὕτω, καθάπερ ἐκεῖνοί φασιν, ἀπὸ τοῦ δίκην ἐν αὐτῷ τὸν Ποσειδῶ κατὰ τοῦ Ἄρεως ὑποσχεῖν, ὅτι τὸν τούτου υἱὸν ἀπέκτεινεν Ἁλιῤῥόθιον. Ἀγαγόντες οὖν αὐτὸν (ἐπεὶ καὶ τῷ τῶν θρόνων ὕψει, καὶ τῇ καταργουμένῃ σοφίᾳ μέγα ἐφρόνουν, καὶ ἅμα τῶν γινομένων ἀκροαταὶ καὶ κριταὶ προεκάθηντο· ὧν εἷς καὶ Διονύσιος ἦν, κἂν τοῖς λόγοις κἂν τοῖς δικαστηρίοις τὸ πλεῖον ἀποφερόμενος)· « Τίς ἡ καινὴ αὕτη καὶ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη, » πρὸς τὸν Παῦλον ἔφησαν, « διδαχὴ, καὶ τὰ σοφὰ καὶ περινενοημένα σοφίσματα; καὶ τίς ὁ θεάνθρωπος Ἰησοῦς; καὶ ὁ ἐπὶ ξύλου ζωοδότης καὶ κριτὴς εὐθυνόμενος; ξενίζοντα γάρ τινα φέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν. Βουλόμεθα οὖν γνῶναι, τί ἂν βούλοιτο ταῦτα, καὶ πρὸς ὃ φέρουσι. » Καὶ ὃς, τὸ πρῶτον ἐπαίρων τε ἅμα τὰ ἐκείνων καὶ δι' ἐπαίνου τιθέμενος οἷον εἰκὸς, ἵνα μὴ τοῖς ἀήθεσι καὶ ξένοις λόγοις τραχύνοιντο (θυμὸν γὰρ ὑποστρέφει, φησὶν, ἀπόκρισις ὑποπίπτουσα)· « Ἄνδρες, εἶπεν, Ἀθηναῖοι, περὶ ὧν πυνθάνεσθε, ὕστερον, εἰ δοκεῖ, διηγήσομαι· νῦν δὲ κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ. Διερχόμενος γὰρ καὶ τὰ σεβάσματα ὑμῶν ἀναθεωρῶν, εὗρον καὶ βωμὸν, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο Ἀγνώστῳ Θεῷ. Ὃν οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· εἰ ἄρα ψηλαφήσετε αὐτὸν, καὶ εὔροιτε, καί γε οὐ μακρὰν ἀφ' ἑκάστου ὑμῶν ὑπάρχοντα. Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν. » Τούτων ἐκεῖνοι ἀκούσαντες, καὶ ὅτι πλήρης ὁ λόγος κομψῆς ἐτύγχανεν διανοίας, οἷα βροντῆς ἤχῳ καταπλαγέντες, ἀφωνίᾳ συνείχοντο. ὕψε δὲ καὶ μόλις « Ἀκουσόμεθά σου τῇ ὑστεραίᾳ, » ἐπιφθεγξάμενοι, τοῦ δικαστηρίου τοῦτον ἀφῆκαν. Ἔξεισιν οὖν ὁ Παῦλος οὐ κεναῖς χερσί, τὸ ἀδόμενον· ἀλλ' ἐφεπόμενον τὸν πρόεδρόν τε καὶ κορυφαῖον τῆς τῶν σοφιστῶν συμμορίας παραλαβὼν, τὸν μέγαν τοῦτόν φημι Διονύσιον· καὶ ὥσπερ τις Ὀλυμπιονίκης ἢ στρατηγὸς, τῆς ἰδίας γλώττης τρόπαιον

VITA S. DIONYSII AREOPAGITÆ. vera bonitas erat eis bonitas, non ostentatio, quæ habet improbitatem magna ex parte insidiantem; imo quidam apertus animæ fœtus, et character internæ affectionis. Postquam autem fuit Paulus Athenis, et congressus cum Epicureis et Stoicis, qui Pythagoræ dogmata sectabantur, instabat operi, nempe ut eos abduceret a dogmatibus impietatis, et traduceret ad pietatem, et everteret templa simulacrorum, et persuaderet Atheniensibus, fore ut resurgerent in ultimo die judicii, et darent pœnas eorum quæ fecissent: ii, ut qui essent aliis affecti superstitiosius, et in multas divisi essent opiniones, aggrediebantur eum subsannare, vocantes eum annuntiatorem novorum quorumdam demoniorum. Ne aulem ab eis appeteretur sola subsannatione, sed molestum etiam aliquid sustineret, dans rationem eorum quæ ab ipso prædicabantur, apprehendentes eum duxerunt in Areopagum, qui tunc quidem erat locus congregationis, et Athenarum erat adhuc judicium. Nam etsi tunc Romani in omnes obtinerent imperium, Athenienses tamen et Lacedæmonios sui juris demiserant. Fabula autem, sicut ipsi dicunt, nomen accepit, quod Neptunus in eo contra Martem causam sustinuerit, quod hujus filium Halirrothium occidisset. Cum eum ergo adduxissent in illorum conspectum, qui et propter sedium altitudinem, et, quæ evacuatur, sapientiam, se magnifice circumspiciebant et simul eorum quæ fiebant, auditores et judices præsidebant, quorum unus etiam erat Dionysius, cujus et in dicendo, et judicando precipum erant partes: «Quænam est hæc nova, quæ & te dicitur, doctrina,» Paulo dixerunt, sapientiaque et ingeniosa decreta? et quis est Jesus Deus et homo, et in ligno vitæ dator et judex, a quo in jus vocatur quilibet redditurus rationem? Quædam enim nova et aliena defers ad aures nostras. Volumus ergo scire, quid hæc sibi volunt, et quo tendunt.» Ille autem res eorum primum extollens et laudans, ne insuetis et alienis verbis irritarentur (iram enim, ait ille, avertit se submittens responsio (h): «Viri inquit, Athenienses, de iis quæ interrogatis, postmodum si ita videbitur disseram: nunc autem per omnia quasi superstitiosiores vos video. Transiens enim, et aspiciens ea quæ colitis, inveni etiam ἐπιεικεῖς, ἡμεροι τοῖς ξένοις, τοῖς οἰκείοις φιλάνθρω- mansueti hospitalibus, benigni in familiares, et ποι, χρηστότης αὐτοῖς οὐκ ἐπίδειξις, ὑποκαθημένην ὡς τὰ πολλὰ τὴν σκαιότητα ἔχουσα, ἀλλὰ τι σαφές γέννημα τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἔνδον χαρακτήρ διαθέ σεως. Ἐπειδὴ δὲ ᾿Αθήνησι Ηαῦλος ἐγένετο, καὶ τοῖς Επικουρείοις τὰ Πυθαγόρου κρατύνουσι συμβαλών, ἔργου εἴχετο τῷ τῆς ἀσεβείας αὐτοὺς ἀποστῆσαι δογμάτων, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τούς τε τῶν εἰδώλων καταστρέφεσθαι ναούς. καὶ πεῖσαι. ᾿Αθηναίους ἐν τῇ ἐσχατῃ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως ἀναστήσεσθαι μέλλειν, καὶ δίκας τῶν αὐτοῖς εἰργασμένων εἰσπραχθή σεσθαι· οὗτοι δὲ τῶν ἄλλων ἅτε δεισιδαιμονέστερον διακείμενοι, καὶ εἰς πολλὰς δόξας καὶ πίστεις μερι ζόμενοι, μυκτηρίζειν αὐτὸν ἐπεχείρουν, καινῶν τινῶν καὶ ξένων δαιμονίων καταγγελέα καλοῦντες· ὅπως δὲ μὴ μυκτηρισμῷ μόνον παρ' αὐτῶν βάλλοιτο, ἀλλά τι καὶ τῶν ἀνιαρῶν ὑποσταίη δίκας τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ κη ρυττομένων διδούς, ἐπιλαβόμενοι αὐτοῦ ἐπὶ τὸν "Αρειον πάγον ἤγαγον· ὃς τόπος μὲν ἦν συναγωγῆς, καὶ τῶν ᾿Αθηνῶν ἔτι καθίστατο δικαστήριον. Εἰ γὰρ καὶ 'Ρωμαῖοι 'πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ᾿ ᾿Αθηναίους καὶ Λακεδαιμονίους αὐτονόμους ἀφῆκαν. Εἴρηται δὲ μυ θινῶς οὕτω, καθάπερ ἐκεῖνοί φασιν, ἀπὸ τοῦ δίκην ἐν αὐτῷ τὸν Ποσειδῶ κατὰ τοῦ ᾿Αρεως ὑποσχεῖν, ὅτι τὸν τούτου υἱὸν ἀπέκτεινεν ᾿Αλιῤῥόθιον. ᾿Αγαγόντες οὖν αὐτὸν (ἐπεὶ καὶ τῷ τῶν θρόνων ὕψει, καὶ τῇ και ταργουμένῃ σοφίᾳ μέγα ἐφρόνουν, καὶ ἅμα τῶν γινομένων ἀκροαταὶ καὶ κριταὶ προεκάθηντο· ὧν εἷς καὶ Διονύσιος ἦν, κάν τοῖς λόγοις κἂν τοῖς δικαστηρίοις τὸ πλεῖον ἀποφερόμενος)- α Τίς ή καινὴ αὕτη καὶ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη,» πρὸς τὸν Παῦλον ἔφησαν, «διδαχὴ, καὶ τὰ σοφὰ καὶ περινενοημένα σοφίσματα; καὶ τῆς ὁ θεάνθρωπος Ἰησοῦς; καὶ ὁ ἐπὶ ξύλου ζωοδότης καὶ κριτὴς εὐθυνόμενος; ξενίζοντα γάρ τινα φέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν. Βουλόπεθα οὖν γνῶναι, τί ἄν βού λοιτο ταῦτα, καὶ πρὸς ὅ φέρουσι.» Καὶ ὃς, τὸ πρῶτον ἐπαίρων τε ἅμα τὰ ἐκείνων καὶ δι᾿ ἐπαίνου τιθέμενος οἷον εἰκὸς, ἵνα μὴ τοῖς ἀήθεσι καὶ ξένοις λόγοις τρα χύνοιντο (θυμὸν γὰρ ὑποστρέφει, φησὶν, ἀπόκρισις ὑποπίπτουσα). «"Ανδρες, εἶπεν, Αθηναῖοι, περὶ ὧν πυνθάνεσθε, ὕστερον, εἰ δοκεῖ, διηγήσομαι· νῦν δὲ κατὰ πάντα ὡς δεισιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ. Διερ χόμενος γὰρ καὶ τὰ σεβάσματα ὑμῶν ἀναθεωρῶν, εὗρον καὶ βωμὸν, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο Αγνώστῳ Θεῷ. Ον οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· εἰ ἄρα ψηλαφήσετε αὐτὸν, καὶ εὔροιτε, καί γε οὐ μακρὰν ἀφ' ἑκάστου ὑμῶν ὑπάρχοντα. Ἐν αὐτῷ aram, in qua inscriptum erat: ignoto Deo. Quem γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν.» Τούτων ἐκεῖνοι ἀκούσαντες, καὶ ὅτι πλήρης ὁ λόγος κομψῆς ἐτύγχανεν διανοίας, οἷα βροντῆς ἤχῳ καταπλαγέντες, ἀφωνίᾳ συνείχοντο. ὑψὲ δὲ καὶ μόλις «Ακουσόμεθά σου τῇ ὑστεραίᾳ,» ἐπιφθεγξάμενοι, τοῦ δικαστηρίου τοῦτον ἀφῆκαν. Εξεισιν οὖν ὁ Παῦλος οὐ κεναῖς χερσί, τὸ ἀδόμενον· ἀλλ' ἐφεπόμενον τὸν πρόεδρόν τε καὶ κορυ φαῖον τῆς τῶν σοφιστῶν συμμορίας παραλαβὼν, τὸν μέγαν τοῦτόν φημι Διονύσιον· καὶ ὥσπερ τις Ολυμπιονίκης ἢ στρατηγὸς, τῆς ἰδίας γλώττης τρόπαιον (h) Prov. xv. PATROL. GR. CXV. « a ergo ignorantes colitis, eum annuntio vobis; si eum forte contrectaveritis, et inveneritis, etsi non sit longe ab unoquoque vestrum. In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus.» Hæc cum illi audiissent, quoniam gravibus sententiis plena erat oratio, tanquam sono tonitru essent obstupefacti, elingues et muti evaserant. Cum autem vix tandem dixissent: «Audiemus te postridie,» eum dimiserunt e judicio. Egreditur ergo Paulus, nou inanibus, ut vulgo dicitur, manibus, sed secum accepto, qui eum seque33

col. 1035–1036page 19 of 165

PG 115:1035αὐτὸν ποιησάμενος καὶ καρπὸν τοιοῦτον τοῦ πρὸς Ἀθηναίους λόγου θερίσας. Τοῖς γὰρ παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας κήρυκος περὶ τοῦ Ἰησοῦ λεγομένοις τὴν προοραθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῶν φωστήρων καινοτομίαν συμβαλὼν ἐκεῖνος, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ταύτης σοφίας ὑπεριδών, τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας γίνεται, καὶ τῷ Ἀποστόλῳ συντίθεται· τῷ τε λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας τελειωθείς, μαθητής ὁμοῦ καὶ κῆρυξ Χριστοῦ τοῦ πρώτου τῆς ἀληθείας διδασκάλου καθίσταται. Καὶ τὰ πρῶτα τῆς ἡλικίας διατριβῶν, καὶ παιδείας τῷ μακαρίτῃ κοινωνήσας Ἱεροθέῳ, βίον ὑπὸ τούτῳ καὶ λόγον παιδεύεται· καὶ τῆς αὐτῆς αὐτῷ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κοινωνίας καταξιοῦται, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνατιθέμενος, φιλοσοφεῖ τὴν ἀλήθειαν· ζητεῖ μετὰ τῆς ἀληθείας περὶ ψυχῆς, περὶ σώματος, περὶ τῆς τῶν πρακτέων ὑπάρξεως· πάντα νεκροῖ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, πολλὰ τῇ σαρκὶ νομοθετήσας, εἰς ὑποταγὴν τοῦ πνεύματος· παιδαγωγεῖ τὴν ἀκοὴν ὅσά θεῖα καὶ περὶ Θεοῦ ἐνωτίσασθαι· τοῖς δὲ τούτων ἐκτὸς τὸν θεῖον φόβον θυρωρὸν ἐφίστησιν ἀπαραίτητον· ὅλον μετάγει τὸν ὀφθαλμὸν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν. Τὰ γὰρ τῆς γλώττης, εἰ καὶ μὴ ἐν οἷς ἐχρῆν πρότερον, ἀλλ᾽ οὖν φιλοσόφως τε καὶ Ἀττικῶς καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἐνεπεπαίδευτο. Καὶ ὢ τοῦ θαύματος! ἐν βραχεῖ πάντας ὑπερβαίνει τοὺς ἔμπροσθεν, οὐ κλέψας τὴν ἐξουσίαν οὐδὲ ἁρπάσας, ἀλλὰ τοὺς κάτω βαθμοὺς διεξελθών. Καὶ τὸ ποιμαίνεσθαι καλῶς ἐκμαθών, τῶν ἄνω ταχὺ γίνεται, καὶ ποιμαίνει μετὰ τῆς πείρας ὕστερον· καὶ ἐπιεικῶς ἄρχεσθαι μαθὼν, ἄρχει ἐπιεικέστερον· καὶ μετὰ τῆς ἀληθείας διδάξας, διὰ πάσης τε ἐλθὼν εὐταξίας, τέλος τὴν τῶν Ἀθηνῶν πιστευθεὶς προεδρίαν, τῶν οἰάκων τῆς Ἐκκλησίας ὑπερκαθέζεται· τό τε τῆς γνώμης γενναῖον ἐπιδεικνύει, καὶ προπολεμεῖ τῆς ποίμνης, καὶ ἀποσοβεῖ τοὺς θῆρας, καὶ τοῦ νενοσηκότος ἐπιμελεῖται, καὶ τὸ μακρυνθὲν ἐπανάγει· καὶ συνελόντα φάναι, πᾶσι τὰ πάντα κατὰ τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον γίνεται. Οὕτω τε διδάξας, καὶ τὴν Τριάδα θεολογήσας, σαφῶς περὶ τῶν ἄλλων διαλαμβάνει δυνάμεων. Καὶ εἰς τοῦτο χάριτος ἐλθὼν, ὡς, ἡνίκα τὸ πνεῦμα τῆς Θεοτόκου σώματος ἐξεδήμει τοῖς ἀποστόλοις διὰ πνεύματος καὶ νεφέλης τῇ ἱερᾷ τούτου ἐπιστασίᾳ ταφῇ συμπαρεῖναι· οὐκ ἔτι δεῖν ᾤετο μιᾷ πόλει ταῖς Ἀθήναις τὸν τοσοῦτον περιγράψαι πλοῦτον τῆς χάριτος· ἀλλὰ τὸ τάλαντον πολυπλασιάσαι βουλόμενος, καὶ κατ᾽ ἴχνος ἔπεσθαι τῷ διδασκάλῳ, τὰς Ἀθήνας ἀπολιπών, πολλὰ μὲν κατὰ γῆν παθών, πολλὰ δὲ καὶ κατὰ θάλασσαν ὑπομείνας τὰ δυσχερῆ καὶ μηδὲ ὑπὸ τούτων κατασχεθείς, ἀλλ᾽ ὑπὲρ τὰ κάτω πάντα τῇ τῶν ἄνω θεωρίᾳ γενόμενος, τὴν βασιλίδα Ῥώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισι Κλήμεντι τὸν ἀποστολικὸν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι· ὃς Πέτρῳ τῷ μεγάλῳ ἐφοίτα, καὶ τὸν θρόνον ὑπ᾽ ἐκείνου πεπίστευτο. Τούτῳ οὖν πρόσεισι Διονύσιος, καὶ καθ᾽ ἑαυτὸν προσαναθεὶς Εὐαγγέλιον τό τε τῆς διακονίας

batur, præside, et classis sophistarum principe, hoc αὐτὸν ποιησάμενος καὶ καρπὸν τοιοῦτον τοῦ πρὸς magno, inquam, Dionysio. De quo, tanquam quis piam victor Olympicus, aut dux exercitus, sus lingue erexit trophæum, et hunc fructum collegit ex oratione quam habuit ad Athenienses. Iis enim, quæ de Jesu dicebantur a præcone veritatis, cum a se prius visam in tempore passionis innovationem sibi ipsi explicuisset luminarium, et hanc humanam despexisset sapientiam, sectatur verbum veritatis, et adjungitur Apostolo; et regenerationis lavacro consummatus, fit simul discipulus, et præco Christi, qui est primus doctor veritatis. Εt cum primas fidei exercitationes et disciplinas a beato percepisset Hierotheo, et in verbo, et in vita ab eo docetur, et sancti Spiritus communionem ab eo consequitur. Deinde ascensiones in corde suo disponens, philo- περὶ ψυχῆς, περὶ σώματος, περὶ τῆς τῶν πρακτέων sophatur veritatem; quærit cum veritate, de anima, de corpore, ac de substantia rerum gerendarum: mortificat omnia membra sua, quæ sunt super terram, carnis multas leges constituens ad obediendum spiritui; docet aures auscultare quæ divina, et quæ sunt de Deo audienda; iis autem quæ sunt extra ea, divinum metum inexorabilem adhibet janitorem: et totum oculum traducit ad veritatem contemplandam. Quod autem ad linguam pertinet, et si non in iis, in quibus oportebat, olim edocta fuerat, philosophice tamen et Attice, multaque cum diligentia erudita erat. Itaque brevi Dionysius (o miraculum) superat omnes, qui præcesserant: et cum potestatem non subfuratus esset, sed per gradus transiisset inferiores, pulchre pasci didicisset, ad superiora mox pervenit, et pascit postea cum experientia; et cum modeste parere didicisset, imperat modestius; et oum docuisset cum veritate, obiissetque omnes boni ordinis partes, tandem ei mandato Athenarum pontificatu, clavis præsidet Ecclesiæ, ostenditque suum generosum animum, et pugnal pro grege: expellitque bestias, et ejus, quod morbo laborat, curam gerit, et quod longe est remotum reducit: et, ut semel dicam, sicut ejus magister, de Trinitatis divinitate disseruisset, clare tractat de Cum vero ad tantam pervenisset gratiam, ut quando Deiparæ, quod Deum suscepit corporis emigravit spiritus, simul adesset cum apostolis, qui per spiritum et nubem ad hanc sacram accesserant sepulturam, non amplius existimavit oportere una civitate, nempe Athenis, circumscribere tales opes gratiæ; sed volens multiplicare talentum, et sequi sui magistri vestigia, relictis Athenis, et terra et mari multa passus gravia, nec tamen ab eis retardatus, sed supernarum rerum contemplatione inferis omnibus superatis, ad regiam urbem pervenit Romam; et accedit quidem ad Clementem, qui tunc sedem tenebat apostolicam, quique a magno Petro fuerat edoctus, et cui ab illo fuerat credita sedes. Ad eum ergo accedit Dionysius, et cum ei suum exposuisset Evange- 'Αθηναίους λόγου θερίσας. Τοῖς γὰρ παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας κήρυκος περὶ τοῦ Ἰησοῦ λεγομένοις τὴν προοραθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῶν φωστήρων καινοτομίαν συμβαλὼν ἐκεῖνος, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ταύτης σοφίας ὑπεριδών, του λόγου της ἀληθείας γίνεται, καὶ τῷ ᾿Αποστόλῳ συντίθεται· τῷ τε λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας τελειωθείς, μαθητής ὁμοῦ καὶ κῆρυξ Χριστοῦ τοῦ πρώτου τῆς ἀληθείας διδασκάλου καθίσταται. Καὶ τὰ πρῶτα τῆς ἡλικίας διατριβῶν, καὶ παιδείας τῷ μακαρίτη κοινωνήσας Ιεροθέῳ, βίον ὑπὸ τούτῳ καὶ λόγον παιδεύεται· καὶ τῆς αὐτῆς αὐτῷ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κοινωνίας κατα αξιοῦται, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνατιθέμενος, φιλοσοφεῖ τὴν ἀλήθειαν· ζητεῖ μετὰ τῆς ἀληθείας ὑπάρξεως· πάντα νεκροῖ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, πολλὰ τῇ σαρκὶ νομοθετήσας, εἰς ὑποταγὴν τοῦ πνεύ ματος· παιδαγωγεῖ τὴν ἀκοὴν ὅσά θεῖα καὶ περὶ Θεοῦ ἐνωτίσασθαι· τοῖς δὲ τούτων ἐκτὸς τὸν θεῖον φόβον θυρωρὸν ἐφίστησιν ἀπαραίτητον· ὅλον μετάγει τὸν ὀφθαλμὸν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν. Τὰ γὰρ τῆς γλώττης, εἰ καὶ μὴ ἐν οἷς ἐχρῆν πρότερον, ἀλλ᾽ οὖν φιλοσόφως τε καὶ ᾿Αττικῶς καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἐνεπεπαίδευτο Καὶ ὢ τοῦ θαύματος! ἐν βραχεῖ πάντας ὑπερβαίνει τοὺς ἔμπροσθεν, οὐ κλέψας τὴν ἐξουσίαν οὐδὲ ἁρπάσας, ἀλλὰ τοὺς κάτω βαθμούς διεξελθών. Καὶ τὸ ποιμαίνεσθαι καλῶς ἐκμαθών, τῶν ἄνω ταχὺ γίνεται, καὶ ποιμαίνει μετὰ τῆς πείρας ὕστερον· καὶ ἐπιεικῶς ἄρχε σθαι μαθὼν, ἄρχει ἐπιεικέστερον· καὶ μετὰ τῆς ἀλη θείας διδάξας, διὰ πάσης τε ἐλθὼν εὐταξίας, τέλος τὴν τῶν ᾿Αθηνῶν πιστετθεὶς προεδρίαν, τῶν οἰάκων τῆς Ἐκκλησίας ὑπερκαθέζεται. τό τε τῆς γνώμης γενναῖον ἐπιδεικνύει, καὶ προπολεμεῖ τῆς ποίμνης, καὶ ἀποσοβεῖ τοὺς θῆρας, καὶ τοῦ νενοσηκότος ἐπιμε λεῖται, καὶ τὸ μακρυνθὲν ἐπανάγει· καὶ συνελόντα φάναι, πᾶσι τὰ πάντα κατὰ τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον για νεται. Οὕτω τε διδάξας, καὶ τὴν Τριάδα θεολογήσας, σαφῶς περὶ τῶν ἄλλων διαλαμβάνει δυνάμεων. omnibus fit omnia (i). Cum sic autem docuisset et supernis virtutibus. (i) I Cor. ix, 22. Καὶ εἰς τοῦτο χάριτος ἐλθὼν, ὡς, ἡνίκα τὸ πνεῦ μα τῆς Θεοτόκου σώματος ἐξεδήμει τοῖς ἀποστόλοις διὰ πνεύματος καὶ νεφέλης τῇ ἱερᾷ τούτου ἐπιστασι ταφῇ συμπαρεῖναι· οὐκ ἔτι δεῖν ᾤετο μιᾷ πόλει ταῖς ᾿Αθήναις τὸν τοσοῦτον περιγράψαι πλοῦτον τῆς γι ριτος· ἀλλὰ τὸ τάλαντον πολυπλασιάσαι βουλόμενος, καὶ κατ᾽ ἴχνος ἔπεσθαι τῷ διδασκάλῳ, τὰς ᾿Αθήνας ἀπολιπών, πολλὰ μὲν κατὰ γῆν παθών, πολλὰ δὲ καὶ κατὰ θάλασσαν ὑπομείνας τὰ δυσχερῆ καὶ μη· δὲ ὑπὸ τούτων κατασχεθείς, ἀλλ' ὑπὲρ τὰ κάτω πάντα τῇ τῶν ἄνω θεωρία γενόμενος, τὴν βασιλίδα Ρώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισι Κλήμεντι τὸν ἀποστολικὸν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι· ὃς Πέτρα τῷ μεγάλῳ ἐφοίτα, καὶ τὸν θρόνον ὑπ᾽ ἐκείνου περ πίστευτο. Τούτῳ οὖν πρόσεισι Διονύσιος, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν προσαναθείς Εὐαγγέλιον τό τε τῆς διακονίας

col. 1037–1038page 20 of 165

PG 115:1037ἔργον ὡς ὀμοτρόπῳ καὶ ὁμογνώμονι κοινωσάμενος, ὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς ἑσπέρια μεταβῆναι μέρη· ἄλλους μὲν οὖν τῶν ἑπομένων αὐτῷ λειτουργῶν ἀλλαχοῦ τῶν κωμῶν τε καὶ πόλεων διανείμας, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ σωτήριον εὐαγγελίζεσθαι παρεγγυησάμενος, Ῥουστικὸν αὐτὸς καὶ Ἐλευθέριον, τὸν μὲν ἱερωσύνης χρίσματι, διακονίᾳ δὲ τετιμημένον τὸν Ἐλευθέριον, συνεργούς, καθάπερ ὁ μέγας Ἀπόστολος Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον, παραλαβὼν, καὶ τοὺς ἑσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οἱ διδαχῆς μόνον ῥήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον εἰργάζετο, μέσος τοῖς καθ᾿ ἑκάστην συνιοῦσιν ἐκφαινόμενος, τοὺς τε τῆς εὐσεβείας λόγους ἀδιαλείπτως ἀνακινῶν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπίγνωσιν τοὺς ἀκροατὰς ἐπαγόμενος. Οὕτως οὖν τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας κηρυσσομένου, καὶ τῆς μὲν θείας κρατυνομένης πίστεως, δαιμονικῆς δὲ πάσης ἀπάτης ἐκ ποδῶν γινομένης, τῶν ἐπὶ τούτῳ τινὰ συνόντων, Λουκιανόν φημι τὸν ἀοίδιμον, ὃς καὶ τῇ τοῦ πρεσβυτέρου ἀξίᾳ ἐτετίμητο, (συνήπτοντο γὰρ αὐτῷ πολλοὶ τῶν ἀρετῆς μεταποιουμένων· τῷ ὁμοίῳ, φασί, τὸ ὅμοιον.) πρὸς τὴν τῆς Βελουακένσις νήσου πόλιν ἐκπέμψας κηρύξοντα τὴν εὐσέβειαν, αὐτὸς ἅμα Ῥουστικῷ καὶ Ἐλευθερίῳ, τὴν Γαλλίαν λιπών, ἄνωθεν αὐτῷ κεχρηματισμένον, ἐν Παρισίᾳ λεγομένῃ τῇ πόλει γίνεναι, ὡς ἂν μετὰ παῤῥησίας αὐτῇ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον ἐγκατασπείραντι, καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀναδησαμένῳ στέφανον, μετὰ παῤῥησίας καὶ τῷ ἀγωνοθέτῃ παραστῆναι Θεῷ γένηται, ὅ δὴ τῶν ἐφετῶν αὐτῷ τὸ ἀκρότατον· καὶ ὅ μοὶ προϊὼν λόγος δηλώσειεν. Ἐν τοίνυν τῇ Παρισίᾳ ταύτῃ γενόμενος, καὶ πλήρη τὴν πόλιν ἀπιστίας εὑρὼν, κάλλει μὲν καὶ μεγέθει καὶ πλήθει τῶν ἐν αὐτῇ πολύ τι τῶν μεγάλων πόλεων ἀπολειπομένην τῇ δὲ ἀσεβείᾳ τοσούτῳ πασῶν κρατοῦσαν, ὅσῳ μηδὲ παραβαλεῖν δύνασθαι ἀπηνέσι τε πάντοθεν ἀπειλημμένην οἰκήτορσι, καὶ ὥσπερ τινὶ τειχίῳ περιπεφραγμένην ἰσχυρῶς τῇ ἐκείνων ὠμότητι, καὶ ταύτην ἀντ᾿ ἄλλου τινὸς φυλακτηρίου προΐσχουσαν· ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι πρὸς καρπῶν ἁπάντων φορὰν γόνιμος ἦν ἡ πόλις, καὶ τοῖς φιλοτίμοις πᾶσιν εὐθηνοῦσα καὶ περιττοῖς, ὃ καὶ μᾶλλον τους πολίτας ἤλειφεν εἰς κακίαν· ἐν αὐτῇ τοίνυν οὕτως ἐχούσῃ γενόμενος, περιῄει ἀνερευνῶν, εἴ που τινὰ πρὸς ἡσυχίαν εὕροι τόπον ἑαυτῷ ἐπιτήδειον. Καὶ δὴ τὸν ζητούμενον τυχών ναόν, εὐθὺς ὡς ἡ δύναμις εἶχε, καὶ οἷα ἐν ἀλλοτρίᾳ ξένος ὢν ἐκεῖνος καὶ ἕπηλυς, καὶ πολλοὺς ἔχων τοὺς ἀντικειμένους διὰ τὸ ἑτερόδοξον, ἀνεγείρει εὐκτήριον καὶ ναόν, αὐτόχρημα σωτηρίαν ψυχῶν. Πάμπολυ γάρ τι πλῆθος θεοσεβῶν ἐν τούτῳ συναγαγών, καὶ θύτας καθαροὺς τῷ Θεῷ παραστησάμενος, ποίμνην ἁγίαν, ὡς εἰπείν, τὸν ναὸν ἀπειργάσατο ἧς ποιμὴν οὖνος οὐ μισθωτός· πάντα τὸν ἀπιστίᾳ πλανώμενον τῇ τῆς ἀληθείας σύριγγι πρὸς πίστιν ἀνακαλούμενος, καὶ τοὺς μὲν τῇ πλάνη νοσοῦντας τοῖς σωτηριώδεσι τῶν Γραφῶν φαρμάκοις ἰώμενος, τοὺς δὲ ἤδη συντετριμμένους τῇ διδασκαλίᾳ καταδεσμῶν

VITA S. DIONYSII AREOPAGITE. ἔργον ὡς ὀμοτρόπῳ καὶ ὁμογνώμονι κοινωσάμενος, Alium, et opus sacri ministerii, ut qui esset iisὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς ἑσπέρια μεταβῆναι μέρη· ἄλλους μὲν οὖν τῶν ἑπομένων αὐτῷ λειτουργῶν ἀλλαχοῦ τῶν κωμῶν τε καὶ πόλεων διανείμας, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ σωτήριον εὐαγγελίζεσθαι παρεγγυησάμενος, Ῥουστικὸν αὐτὸς καὶ Ἐλευθέ ριον, τὸν μὲν ἱερωσύνης χρίσματι, διακονίᾳ δὲ τε τιμημένον τὸν Ἐλευθέριον, συνεργούς, καθάπερ ὁ μέγας Απόστολος Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον, παραλαβὼν, καὶ τοὺς ἑσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οἱ διδαχῆς μόνον ῥήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον εἰργάζετο, μέσος τοῖς καθ᾿ ἑκάστην συνιοῦσιν ἐκφαινόμενος, τοὺς τε τῆς εὐσε βείας λόγους ἀδιαλείπτως ἀνακινῶν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπίγνωσιν τοὺς ἀκροατὰς ἐπαγό μενος. Οὕτως οὖν τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας κηρυσ- β σομένου, καὶ τῆς μὲν θείας κρατυνομένης πίσ στεως, δαιμονικῆς δὲ πάσης ἀπάτης ἐκ ποδῶν για νομένης, τῶν ἐπὶ τούτῳ τινὰ συνόντων, Λουκιανόν φημι τὸν ἀοίδιμον, ὃς καὶ τῇ τοῦ πρεσβυτέρου ἀξία ἐτετίμητο, (συνήπτοντο γὰρ αὐτῷ πολλοὶ τῶν ἀρετῆς μεταποιουμένων· τῷ ὁμοίῳ, φασί, τὸ ὅμοιον.) πρὸς τὴν τῆς Βελουακένσις νήσου πόλιν ἐκπέμψας κηρύ ξοντα τὴν εὐσέβειαν, αὐτὸς ἅμα Ρουστικῷ καὶ Ελευθερίῳ, τὴν Γαλλίαν λιπών, ἄνωθεν αὐτῷ και χρηματισμένον, ἐν Παρισίᾳ λεγομένῃ τῇ πόλει γίνε ναι, ὡς ἂν μετὰ παῤῥησίας αὐτῇ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον ἐγκατασπείραντι, καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀναδησαμένῳ στέφανον, μετὰ παῤῥησίας καὶ τῷ ἀγωνοθέτῃ παραστῆναι Θεῷ γένηται, ὅ δὴ τῶν ἐφετῶν αὐτῷ τὸ ἀκρότατου· καὶ ὅ μοὶ προϊὼν λόγος δηλώσειεν. ὁ Ἐν τοίνυν τῇ Παρισίᾳ ταύτῃ γενόμενος, καὶ πλήρη τὴν πόλιν ἀπιστίας εὑρὼν, κάλλει μὲν καὶ μεγέθει καὶ πλήθει τῶν ἐν αὐτῇ πολύ τι τῶν μεγάλων πόλεων ἀπολειπομένην τῇ δὲ ἀσεβείᾳ τοσούτῳ πασῶν κρατοῦσαν, ὅσῳ μηδὲ παραβαλεῖν δύνασθαι ἀπηνέσι τε πάντοθεν ἀπειλημμένην οἰκήτορσι, καὶ ὥσπερ τινὶ τειχίῳ περιπεφραγμένην ἰσχυρῶς τῇ ἐκείνων ὠμότητι, καὶ ταύτην ἀντ᾿ ἄλλου τινὸς φυλακτηρίου προΐσχουσαν· ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι πρὸς καρπῶν ἁπάντων φορὰν γόνιμος ἦν ἡ πόλις, καὶ τοῖς φιλοτίμοις πᾶσιν εὐθηνοῦσα καὶ περιττοῖς, ὃ καὶ μᾶλλον τους πολίτας ἤλειφεν εἰς κακίαν· ἐν αὐτῇ τοίνυν οὕτως ἐχούσῃ γενόμενος, περιῄει ἀνε ρευνῶν, εἴ που τινὰ πρὸς ἡσυχίαν εὕροι τόπον ἑαυτῷ ἐπιτήδειον. Καὶ δὴ τὸν ζητούμενον τυχών ναόν, εὐθὺς ὡς ἡ δύναμις εἶχε, καὶ οἷα ἐν ἀλλοτρίᾳ ξένος ὢν ἐκεῖνος καὶ ἕπηλυς, καὶ πολλοὺς ἔχων τοὺς ἀντικειμένους διὰ τὸ ἑτερόδοξον, ἀνεγείρει εὐκτήριον καὶ ναόν, αὐτόχρημα σωτηρίαν ψυχῶν. Πάμπολυ γάρ τι πλῆθος θεοσεβῶν ἐν τούτῳ συναγαγών, καὶ θύτας καθαροὺς τῷ Θεῷ παραστησάμενος, ποίμνην ἁγίαν, ὡς εἰπείν, τὸν ναὸν ἀπειργάσατο ἧς ποιμὴν οὖνος οὐ μισθωτός· πάντα τὸν ἀπιστίᾳ πλανώμενον τῇ τῆς ἀληθείας σύριγγι πρὸς πίστιν ἀνακαλού μενος, καὶ τοὺς μὲν τῇ πλάνη, νοσοῦντας τοῖς σω τηριώδεσι τῶν Γραφῶν φαρμάκοις ἰώμενος, τοὺς δὲ ἤδη συντετριμμένους τῇ διδασκαλία καταδεσμῶν dem moribus et sententia communicasset, ipse eum adhortatur ut transeat ad partes occidentales. Cum ex iis ergo, qui eum sequebantur, mio nistris per vicos et civitates alios alibi distribuisset, et salutare Dei Evangelium jussisset prædicare, ipseque Rusticum et Eleutherium, illum quidem chrismate sacerdotii, hunc autem, nempe Eleutherium, honestatum diaconatu, accepisset adjutores, non secus ac magnus Apostolus Sylvanum et Timotheum et ad Gallos venisset occidentales, non solum verbis doctrinæ, sed etiam signorum operibus fungebatur munere apostolatus, medius apparens iis qui in unaquaque civitate conveniebant, et de pietate verba faciens sine intermissione, et inducens auditores ad agnitionem ejus, qui ipsos creavit. Cum sic ergo veritatis verbum prædicaretur, et divina quidem fides confirmaretur, amoveretur autem omnis fraus dæmonum, quemdam ex iis qui cum eo versabantur, inclytum, inquam, Lucianum, qui etiam presbyteri dignitate erat ornatus (eum enim sequebantur multi ex iis qui virtutem amplectebantur; simile enim, ut dicitur, simili delectatur), misit ad civitatem insula Belvacensis, prædicaturum pietatem; ipse vero simul cum Rustico et Eleutherio Gallia Cisalpina relicta, cum hoc responsum habuisset ab angelo, venit in civitatem, quæ dicitur Parisii, ut cum in ea verbum seminasset pietatis, et redimitus esset corona martyrii, cum fiducia sisteretur coram Deo agonotheta, quod equidem ei in votis erat, et hoc in sequentibus narrare satagam. Cum ergo venisset ad hanc Parisiorum civitatem, et eam invenisset plenam incredulitate; quæ eorum quidem, quæ in ipsa erant, pulchritudine et excellentia civitatibus magnis erat longe inferior, impietate autem adeo erat omnibus superior, ut ne possent quidem cum ea conferre, undique ab immanibus occupata habitatoribus, et tanquam vallo aliquo valde munita illorum crudelitate, et eam opponens, tanquam aliquod aliud præsidium. Adde quod cum omnium fructuum esset fertilissima, et abundaret maxima rerum omnium copia, cives suos magis incitabat ad vitia. Cum in hanc ergo sic affectam venisset civitatem, obibat perscrutans si quem locum aptum inveniret ad quietem. Quod autem quærebat consecutus, pro viribus statim templum habuit: et ut qui in regione aliena esset hospes et advena, et multos haberet adversos propter diversitatem opinionis, excitat oratorium et templum, quod plane erat salus animarum. Nam cum maximam piorum multitudinem in eo congregasset, et puros sacrificatores Deo exhibuisset, sanctum gregem, ut semel dicam, templum efficit; cujus ipse erat pastor non mercenarius: quemlibet, qui errabat incredulitate, veritatis fistula ad fidem revocans, et eos qui errore agrotabant, curans salutaribus medicamentis Scripturarum: eos autem, qui jam erant contriti,

col. 1039–1040page 21 of 165

PG 115:1039καὶ πρὸς τὴν ἀληθινὴν ἄγων ὑγείαν. Ἀλλ᾽ ἵναγε καθ' ὁδὸν ὁ λόγος ἡμῖν προΐῃ, καὶ τοῦτο τεράστιον τῶν αὐτοῦ, ὡς ἐκ τῶν ἐκείνου ἔνι μαθεῖν, διηγήσομαι. Διονυσίῳ θεραπευταὶ μὲν καὶ ἕτεροι, εἷς δέ τις αὐτῶν καὶ Δημόφιλος. Δημοφίλῳ δὲ πόλις ἡ τῶν Ἀθηνῶν ἐπαρχία, σχῆμά τε καὶ βίος μονήρης· τὸ δὲ μονῆρες τούτῳ αἱ καθαραὶ καὶ ἱεροτελεστικαὶ Διονυσίου χεῖρες ἐπέθεσαν. Τάξις αὕτη παρὰ Διονυσίου καὶ λειτουργία τῷ ἀνδρὶ, ταῖς τοῦ ναοῦ πύλαις ἐφεστάναι. Ὁ τοίνυν Δημόφιλος οὗτος, τὸν ἑαυτοῦ πρεσβύτερον θεασάμενος ἐπιστραφέντα τινὰ πρὸς μετάνοιαν συμπαθῶς προσδεξάμενον, πράως οὐκ ἐνεγκών, ἀλλὰ χαλεπήνας, εἴσω τε τῶν τοῦ θυσιαστηρίου ἀδύτων γενόμενος, ὧν ἐπιβαίνειν οὐκ ἀσφαλές, οὐδὲ προσψαύειν ὅσιον, ἐκπομπευθῆναι μὲν τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων ποιεῖ, τὸν δὲ ἀγαθὸν ἐκεῖνον ἱερέα καὶ ἥμερον πληγαῖς οὐ φορηταῖς ὑποβάλλει κατά τε τῆς κόῤῥης παίων ἀντωθεῖ, καὶ μετὰ πολλῆς τῆς αἰδοῦς προσιόντα θρασέως ἀπολακτίζει, ἀσεβῆ λέγων καὶ ἀλιτήριον, τὸν ἀγαθότητι παροράν ἠξιωμένον τὰ τοῦ λαοῦ ἀγνοήματα, καὶ τῷ ἀρχιερεῖ Διονυσίῳ καὶ ἀρχιποιμένι, ὡς μέγα τι πρὸς ἀρετὴν εἰργασμένος, διαχαράττει τὸ γεγονὸς, ἄνω καὶ κάτω θρυλλῶν τῆς θρασείας ἐκείνης ἐπιστολῆς, ὡς οὐχ ἑαυτὸν μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ τὸν Θεὸν ἐκδικήσεις. Τί οὖν ἐκεῖνος; ἆρ᾽ ἢ τὸ τῶν πολλῶν ἔπαθεν, ἢ καὶ μικρὸν ὅλως τῆς συντρόφου μεταβαλεῖν ἐνομίσθη χρηστότητος; οὔμενουν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν· οὐδ᾽ ἔργῳ τὸν ἡμαρτηκότα ἠμύνατο, ἀλλὰ λόγῳ θείῳ καὶ σωτηριώδει πεπαίδευκε· τὴν πρὸς ἀρετὴν ὁμοῦ καὶ πᾶσαν εὐκοσμίαν τυποῦσάν τε καὶ ῥυθμίζουσαν ἐκείνην γράψας ἐπιστολὴν, καὶ πραότητος ὑπόδειγμα τὸν Ἀαρών, τὸν Δαυίδ, καὶ ἑτέρους παραστησάμενος· ἧς ἵνα τὴν ἄλλην πρὸς τὸ ἀγαθὸν καταλίπω παράκλησιν, ἀλλὰ τῆς δράσεως, ἧς διέξεισι πρὸς αὐτὸν ὡς ὑπὸ τοῦ τῶν ἁγίων θεαθείσης, μνησθήσομαι. Εἶχε δὲ κατὰ λέξιν οὕτως. Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα νοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότητος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μυστηρίων τελεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προτελείους εὐχὰς, ἱερᾶς καὶ εὐμενοῦς ὁράσεως ἐπιφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αὐτόν ποτε τῶν ἀπίστων τινὸς, (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἔθεν ἀπεπλάνησεν,) ἔτι τῶν Ἰλυρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεξάσθαι, καὶ Θεὸν σωτῆρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντός, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ᾽ ἐν ἑαυτῷ μὴ πρότερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ᾽ ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐντήξας ἐκοι-

doctrina alligans, et ad veram ducens sanitatem. καὶ πρὸς τὴν ἀληθινὴν ἂγων ὑγείαν. Ἀλλ᾽ ἵναγε καθ' Sed ut certa nobis via procedat oratio, hoc quoque ejus admirabile, ut ex illius epistolis sciri potest, narrabo. Plures quidem erant Dionysio therapeutæ, unus autem ex iis erat etiam Demophilus, qui civis erat provinciæ Atheniensis, habituque et vita monachus; monachatum autem ei imposuerant puræ et sacris initiantes manus Dionysii, ordo hic et ministerium viro isti a Dionysio, ut præesset januis templi. Hic ergo Demophilus cum aliquando vidisset suum presbyterum, quemdam impium atque peccatorem ad pœnitentiam conversum, illique procidentem misericorditer excepisse, minime leviter ferens, at exacerbatus et intra sacrarii adyta exsistens quæ ingredi nequaquam tutum, neque attingere sanctum, Sancta sanctorum publice ludibrio haberi facit, bonum autem illum sacerdotem et mansuetum plagis intolerabilibus subjicit, alque in faciem percutiens, obnititur, et cum magna reverentia accedentem, audacter calcibus repellit, impium ac scelestum dicens eum qui ex misericordia populi ignorantias descipere statuisset, et Dionysio episcopo, atque pastorum principi, quasi magnum quid ad virtutem effecisset, describi quod acciderat, susque deque jactans in illa audaci epistola, quod non tam seipsum quam Deum ultus esset. Quid ergo ille? Num, ut vulgus solet, fuit animo perturbatus? aut reputatus est vel parum quid omnino mutavisse de ea bonitate quæ ei coaluerat? Hoc minime dici potest. Neque enim facto ultus est eum, qui peccaverat; sed facto et sermone salutari erudiit, quæ simul ad virtuten omnem moderationem informat et componit illam, scribens epistolam, et exemplum mansuetudinis, Aaron, David, et alios adducens. Cujus ut omittam aliam ad bonum exhortationem, meminero certe visionis, quam ei narrat, ut quæ sancto Carpo apparuerit. Sic autem se habet ad verbum. ὁδὸν ὁ λόγος ἡμῖν προϊῃ, καὶ τοῦτο τεράστιον τῶν αὐτοῦ, ὡς ἐκ τῶν ἐκείνου ἔνι μαθεῖν, διηγήσομαι. Διονυσίῳ θεραπευταὶ μὲν καὶ ἕτεροι, εἷς δέ τις αὐτ τῶν καὶ Δημόφιλος. Δημοφιλῳ δὲ πόλις ἡ τῶν ᾿Αθηνῶν ἐπαρχία, σχῆμά τε καὶ βίος μονήρης· τὸ δὲ μονῆρες τούτῳ αἱ καθαραὶ καὶ ἱεροτελεστικαί Διονυσίου χεῖρες ἐπέθεσαν. Τάξις αὕτη παρὰ Διονυσίου καὶ λειτουργία τῷ ἀνδρὶ, ταῖς τοῦ ναοῦ πύλαις ἐφεστάναι. Ο τοίνυν Δημόφιλος οὗτος, τὸν ἑαυτοῦ πρεσβύ τερον θεασάμενος ἐπιστραφέντα τινὰ πρὸς μετάνοιαν συμπαθῶς προσδεξάμενον, πράως οὐκ ἐνεγ κών, ἀλλὰ χαλεπήνας, εἴσω τε τῶν τοῦ θυσια στηρίου ἀδύτων γενόμενος, ὧν ἐπιβαίνειν οὐκ ἀπο φαλές, οὐδὲ προσψαύειν ὅσιον, ἐκπομπευθῆναι μὲν τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων ποιεῖ, τὸν δὲ ἀγαθὸν ἐκεῖνον ἱερέα καὶ ἡμερον πληγαῖς οὐ φορηταῖς ὑποβάλλει κατά τε τῆς κόῤῥης παίων ἀντωθεῖ, καὶ μετὰ πολύ λῆς τῆς αἰδοῦς προσιόντα θρασέως ἀπολακτίζει, ἀσεβῆ λέγων καὶ ἀλιτήριον, τὸν ἀγαθότητι παροράν ἠξιωμένον τὰ τοῦ λαοῦ ἀγνοήματα, καὶ τῷ ἀρχιερεῖ Διονυσίῳ καὶ ἀρχιποιμένι, ὡς μέγα τι πρὸς ἀρετὴν εἰργασμένος, διαχαράττει τὸ γεγονὸς, ἄνω καὶ κάτω θρυλλῶν τῆς θρασείας ἐκείνης ἐπιστολῆς, ὡς οὐχ ἑαυτὸν μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ τὸν Θεὸν ἐκδικήσεις. Τί οὖν ἐκεῖνος; ἆρ᾽ ἢ τὸ τῶν πολλῶν ἔπαθεν, ἢ καὶ μικρὸν ὅλως τῆς συντρόφου μεταβαλεῖν ἐνομίσθη χρηστότητος; οὔμενουν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, οὐδ' ἔργῳ τὸν ἡμαρτηκότα ἡμύνατο, ἀλλὰ λόγῳ θείῳ καὶ σωτηριώδει πεπαίδευκε· τὴν πρὸς ἀρετὴν ὁμοῦ καὶ πᾶσαν εὐκοσμίαν τυποῦσάν τε καὶ ῥυθμίζουσαν ἐκείνην γράψας ἐπιστολὴν, καὶ πραότητος ὑπόδε:- γμα τὸν ᾿Ααρών, τὸν Δαυίδ, καὶ ἑτέρους παραστη σάμενος· ης ἵνα τὴν ἄλλην πρὸς τὸ ἀγαθὸν καταλίπω παράκλησιν, ἀλλὰ τῆς δράσεως, ής διέξεισι πρὸς αὐτὸν ὡς ὑπὸ τοῦ τῶν ἁγίων θεαθείσης, μνη σθήσομαι. Εἶχε δὲ κατὰ λέξιν οὕτως. Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα νοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότη τος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μοστηρίων πι λεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προτελείους εὐχὰς, ἱερᾶς καὶ εὐμενοὺς ὁράσεως ἐπιφαινομένης. Ελεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αὐ Cum aliquando in Cretam venissem, me Carpus hospitio excepit, vir, si quis alius, propter magnam mentis puritatem ad cernendum Deum aptissimus. Neque enim sacros mysteriorum ritus aggrediebatur, nisi prius ipsi in iis precibus, quæ antea perfici solent, sacra et lata apparuisset visio. Is quidem narrabat, cum a quodam, qui a fde religioneque nostra abhorreret, forte offensus τόν ποτε τῶν ἀπίστῶν τινὸς, (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι esset (tristitiæ autem causa erat, quod ille ab Ecclesia quemdam ad impium cultum traduxeral), tum cum etiam, ab ipso (Christiano propter baptismum) hilaria agerentur, cum benignam proutroque ad Deum precationem fundere necesse esset, Deoque servatore adjutore adjuncto, illum quidem convertere, hunc autem vincere benignitate, nec desistere admonere per omne vitæ tempus usque ad hunc ipsum diem, atque ita demum eos ad Dei notitiam deducere, quasi jam ea, de quibus antea dubitarent, dijudicata essent, et ab iis quæ inconsiderate ausi essent, legitmie pœτῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἔθεν ἀπε· πλάνησεν.) ἔτι τῶν Ἰλυρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεξα σθαι, καὶ Θεὸν σωτῆρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντός, ἄχρις οὗ το σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ' ἐν ἑαυτῷ μὴ προτερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐντήξας ἐκοι

col. 1041–1042page 22 of 165

PG 115:1041μήθη. κατεδάρθη μὲν, οὕτω κακῶς ἔχων· ἐσπέρα γὰρ ἦν. περὶ δὲ μέσας νόκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους ἐγρηγορέναι.) διανίσταται μὲν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ ἐγνοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄνδρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας· καὶ ταῦτα λέγων, ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ πρηστῆρί τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀποπαῦσαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄφνω τὸν οἶκον ἐν ᾧπερ εἰστήκει διαδονηθέντα πρότερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην ἐδόκει γάρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος), ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων ἀνθρωποειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν δρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τοὔδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους, οἷς ἐπηράτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστηκέναι τοῦ χάσματος, ὑποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν, ἐπανειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἐπανέλκοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσιν, ἤ τοῖς οὐραίοις ὑποτύφοντας, ἢ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβαλεῖν μηχανωμένους· εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους· διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας καὶ καταπαίοντας. Ἐδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκείνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι ἅμα καὶ πειθόμενοι. Ἔλεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέποντα· τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν· δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη, καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ ἀδυνατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ καὶ πρότερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεήσαντα τὸ γιγνόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, καὶ χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν· καὶ εἰπεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης· « Παῖε κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν ὅρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι, τὴν ἐν τῷ χάσματι καὶ μετὰ τῶν ὄφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων. »

VITA S. DIONYSII AREOPAGITE. μήθη. κατεδάρθη μὲν, οὕτω κακῶς ἔχων· ἐσπέρα nas dando resipiscere cogerentur; tum tamen id γὰρ ἦν. περὶ δὲ μέσας νόκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους ἐγρηγορέναι.) διανίσταται μὲν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ ἐγνοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄν· δρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας· καὶ ταῦτα λέγων, ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ πρη στῆρί τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀποπαῦσαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄφνω τὸν οἶκον ἐν ᾧπερ εἰστήκει διαδονηθέντα πρό τερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην ἐδόκει γάρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος), ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων ἀνθρωπος ειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν δρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τοῦδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους, οἷς ἐπηράτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστηκέναι τοῦ χάσματος, ὑποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν, ἐπαν ειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἐπανέλκοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσιν, ἤ τοῖς οὐραίοις ὑποτύφοντας, ἢ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς loco ex hiatu angues sursum serpere, atque ad τὸ ἀχανὲς ἐμβαλεῖν μηχανωμένους· εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους· διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦν τας καὶ καταπαίοντας. Εδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκείνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι ἅμα καὶ πει· θόμενοι. quod nunquam sibi usuvenisset, haud scio quomodo magno quodam et acerbo animi dolore confectum, quieti se dedisse, ac quidem dormiisse ita male affectum (erat enim vespera); media autem circiter nocte (solitus enim erat hoc tempore per se ad divinos hymnos vigilare) surrexisse quidem, cum nec somnum ipsum qui altus fuisset, et semper interruptus, sine conturbatione cepisset; stantem tamen ad divina colloquia, irreligiose doluisse et acerbe tulisse, dicentem non esse æquum viros impios vivere, et qui vias Domini rectas perverterent; hæc dicentem, precatum esse a Deo, ut amborum vitam sine misericordia turbine aliquo igneo abrumperet. Quæ cum dixisset, commemorabat se visum esse videre repente domum in qua staret Dagitari primum, deinde a vertice in duas partes dimidias dividi, et ante se rogum quemdam magni luminis, eumque (sub dio enim locus ille esse videbatur) e colo usque ad seipsum deferri: cœlum vero apertum, et in convexa coeli superficie Jesum, assistentibus innumerabilibus angelis, hominum figura et specie. Atque hæc quidem a cœlo videri summa cum sua admiratione. Cum autem ipse deorsum oculos convertisset, cernere se dice bat etiam terram ipsam ita discessisse, ut obscurus quidam et tenebricosus hiatus exsistere videretur atque homines quidem illos quibus male precatus esset, ante se ad os hiatus stare trementes et miseros, et qui fere præ pedum suorum instabilitate demergerentur: ab inferiore autem eorum pedes, cum sensim moverentur, interdum quidem trahere complicatos simul et deprimentes, atque detrahentes; interdum dentibus aut caudis incendentes, vel demulcentes, omnique ratione agentes, ut eos in illam immensam voraginem præcipites darent; fuisse etiam viros quosdam in medio, qui una cum serpentibus in homines illos invaderent, exagitatione, pulsu, et percussione; visos autem esse viros illos decidere, partim invitos, partim sponte, quod a molo sensim cogerentur. Ελεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέποντα· τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν· δυσχεραίνειν δὲ και ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη, καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ ἀδυνατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ καὶ πρός τερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεήσαντα τὸ γιγνό μενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, καὶ χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν· καὶ εἰπεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης" «Παῖς κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν ὅρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι, τὴν ἐν τῷ χάσματι καὶ μετὰ τῶν ἔφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.» Narrabat porro Carpus se voluptatem capere solitum, cum inferiora aspiceret, superiora vero negligere graviter autem ferre et indignari, quod nondum decidissent; atque in hanc rem cum sæpe incubuisset, nec profecisset, et acerbe tulisse, et male precatum esse; cum vix tandem colum aspexisset, vidisse quidem illud rursum, quemadmodum etiam antea viderat; Jesum autem, quem ad misericordiam id quod gerebatur commovisset, manum benignam porrexisse, et angelos qui una auxilium ferrent, viros alium alia ex parte retinuisse, dixisseque Carpo Jesum porrecta adhuo manu: «Feri me jam; paratus sum enim rursum, salutis bominum causa, mortem perpeti: mihique hoc pergratum est, dum alii homines non pecoent. Sed vide, num tibi utile sit hanc in hiatu el cum serpentibus mansionem, mansioni cum Deo et be nignis hominumque amantibus angelis anteponere.»

col. 1043–1044page 23 of 165

PG 115:1043Ταῦτά ἐστιν ἅ ἐγὼ ἀκηκοὼς πιστεύω ἀληθῆ εἶναι. Οὕτω τὰ πάντα πρᾶος ἦν καὶ συμπαθὴς καὶ ἀόργητος, ὅσῳ τοῖς ἔργοις ὑψοῦτο, τοσούτῳ τῷ φρονήματι ταπεινούμενος· κανὼν τοῖς πᾶσι πρὸς ἀρετήν· λύχνος εἰς ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος· Δι' ὃ μηδὲ ὑπὸ τὸν μόδιον ὁ τῶν ἁπάντων αἴτιος μόνος κρύπτεσθαι συνεχώρησεν· ἀλλ᾽ ἐφ' ὑψηλοῦ δι' ἀρετῆς τίθησι καὶ ἡ φήμη, εὐθέως λαβοῦσα, διὰ πάντων ᾔδε στομάτων, ἐν πᾶσι πάντων κρατεῖν Διονύσιον. Καὶ δὴ πρὸς τοῦτον πάντες ἐπέῤῥεον· οὐ τὸ δημῶδες μόνον καὶ ἀγοραῖον, ἀλλ᾽ ὅσον καὶ τῶν ἐλλογίμων ἦν καὶ ἐπιφανῶν· οἵ τε πρότερον τῇ μανίᾳ κατειλημμένοι, καὶ θηρῶν ὠμότερον τὴν Ἐκκλησίαν σπαράττοντες, ὡς τὸν ἄνδρα γινόμενοι, καὶ τῆς θαυμαστῆς ἐκείνης καὶ θείας γλώττης ἀκούοντες, τήν τε τῶν καρδιῶν σκληρὸν ἐμπλάττοντο, καὶ τῷ ἀληθινῷ καὶ πρώτῳ φωτὶ προσήεσαν διὰ τοῦ βαπτίσματος· ὅσῳ πλέον τῶν ἄλλων πρὸς κακίαν πρώην ἐφλέγμαινον, τοσούτῳ ζέοντα τὸν Χριστιανισμὸν ἐνδεικνύμενοι· καὶ ὅλως οὐδὲν οὕτως ἀνὰ στόμα τοῖς πᾶσιν, ὅτι μὴ Διονύσιος ἦν. Ὡς οὖν οὕτω ταῦτα, καὶ ἡ φήμη διέτρεχεν, ἡ διδασκαλία τε ἐπλατύνετο, καὶ ἡ πίστις ἐβεβαιοῦτο τρανότερον, εἰς ἀκοὰς ἧκε τὸ πρᾶγμα Δομετιανῷ, Δομετιανῷ τῷ πάντα δεινῷ· Δαιμονιανῷ δὲ μᾶλλον εἰπεῖν οἰκειότερον, τῷ λαλήσαντι κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀδικίαν, ἐν ὑπερηφανίᾳ καὶ ἐξουδενώσει, καὶ χεῖρα θεομάχον κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἅραντι πίστεως. Οὗτος οὖν τί μηχανᾶται, μᾶλλον δὲ τί παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Σατανᾶ ἐκπαιδεύεται; πάντων μὲν τῶν ὅσοι τὰ Χριστιανῶν φρονοῦσιν, ὑπεριδεῖν, Διονύσιον δὲ μόνον ἑλεῖν, εἰδὼς ὡς, εἰ τούτου περιγένηται μόνον, πάντων ἔσται κρατήσας· εἰ δὲ μὴ τούτου, Δομετιανοῦ πάντες στερρότεροι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἐνενόει, ὁ θυμὸς αὐτὸν ἐγείρει κατὰ τοῦ μάρτυρος, καὶ ζητῶν τῆς μανίας ἴαμα, τοῦτο μόνον εὑρίσκει, τὸν αὐτοῦ θάνατον. Ἀμέλει καὶ πάντας τοὺς ὑπὸ χεῖρα συναγαγών, τοὺς ἀπηνεστέρους τε καὶ ἐοικότας αὐτῷ τὴν ἀπόνοιαν παραλαβών, κατὰ ζήτησιν ἐκπέμπει τοῦ μάρτυρος, καί, « Εἰ μὲν τῷ ἡμετέρῳ τοῦτον, φησί, μεταθέσθαι σεβάσματι πείσετε, τοῦτ' ἐμοὶ τὸ ποθούμενον, καὶ λαβόντες αὐτὸν μεθ᾿ ἑαυτῶν, ἀναστρέψατε· εἰ δὲ ἔτι τῇ δυσσεβεῖ ἐπιμένων εἴη θρησκείᾳ, θάνατον αὐτοῦ κατακρίνατε. » Οἱ δὲ, τοῦτο παρὰ τοῦ κρατοῦντος ἀκούσαντες, τῇ τε συνοίκῳ μανίᾳ ὑποτυφόμενοι, καὶ δραστήριοι τῷ πέμψαντι δόξαι φιλοτιμούμενοι, ἐπεὶ τὴν Γαλλίαν κατέλαβον, ὡς τινες εἰσπηδῶσι θῆρες· καὶ πᾶσαν διαταράξαντες τὴν περίχωρον, ὑποφθείρουσι τοὺς εὐκολωτέρους τὰ κατὰ τὸν μακάριον διδάξαι τε καὶ εἰπεῖν Διονύσιον. Ὡς δὲ τοῦτον ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει διατρίβειν ἐπύθοντο, οὔπω τὸ πᾶν ἐπύθοντο, καὶ τῇ πόλει ἐφίστανται. Εἶτα τὰ περὶ τῶν Χριστιανῶν ἐρευνῶσιν, εὑρίσκουσι πανταχῇ τὰ τῆς πίστεως κατεσπαρμένα διδάγματα. Περὶ τῶν τοῦ μάρτυρος τεραστίων μανθάνουσιν, ὡς τοὺς περί τι πονήρως ἔχοντας πάντας ἰάσαιτο. Κἀντεῦθεν τὸ τῶν ἀπίστων αὐτῷ στίφος ἐπιῤῥεῦσαν τῇ θεοσεβείᾳ συνέθετο· καὶ ὡς ἡ πᾶσα Γερμανία πολλοῖς τὸ πρόσθεν καὶ δεινοῖς δεδουλωμένη πάθεσί τε καὶ πράξεσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰδωλικοῖς

Hæc sunt quæ ego audita, vera e credo Ταῦτά ἐστιν ἅ ἐγὼ ἀκηκοώς πιστεύω ἀληθῆ εἶτα:. Οὕτω τὰ πάντα πρᾶος ἦν καὶ συμπαθὴς καὶ ἀόργη τος, ὅσῳ τοῖς ἔργοις ὑψοῦτο, τοσούτῳ τῷ φρονήματι τα πεινούμενος· κανὼν τοῖς πᾶς: πρὸς ἀρετήν· λύχνος εἰς ὀδηγίαν τοῦ κρείττονος· Δι' ὃ μηδὲ ὑπὸ τὸν μόδιον ὁ τῶν ἀπάντων αἴτιος μόνος κρύπτεσθαι συνε χώρησεν· ἀλλ᾽ ἐφ' ὑψηλοῦ δι' ἀρετῆς τίθησι καὶ ἡ φήμη, εὐθέως λαβοῦσα, διὰ πάντων ᾔδε στομάτων, ἐν πᾶσι πάντων κρατεῖν Διονύσιον. Καὶ δὴ πρὸς τοῦτον πάντες ἐπέῤῥεον· οὐ τὸ δημῶδες μόνον καὶ ἀγοραίον, ἀλλ᾽ ὅσον καὶ τῶν ἐλλογίμων ἦν καὶ ἐπιφανῶν· οἵ τε πρότερον τῇ μανίᾳ κατειλημμένοι, καὶ θηρῶν ὠμότερον τὴν Ἐκκκησίαν σπαράττοντες, ὡς τὸν ἄνδρα για νόμενοι, καὶ τῆς θαυμαστῆς ἐκείνης καὶ θείας γλώτ τῆς ἀκούοντες, τή τε τῶν καρδιῶν σκληρὸν ἐμπλάττοντο, καὶ τῷ ἀληθινῷ καὶ πρώτῳ φωτὶ προσήεσαν διὰ τοῦ βαπτίσματος· ὅσῳ πλέον τῶν ἄλλων πρὸς κακίαν πρώην ἐφλέγμαινον, τοσούτῳ ζέοντα τον Χριστιανισμὸν ἐνδεικνύμενοι· καὶ ὅλως οὐδὲν οὕτως ἀνα στόμα τοῖς πᾶσιν, ὅτι μὴ Διονύσιος ἦν. Ὡς οὖν οὕτω ταῦτα, καὶ ἡ φήμη διέτρεχεν, ἡ διδασκαλία τε έπλατύνετο, καὶ ἡ πίστις ἐβεβαιοῦτο τρανότερον, εἰς ἀκοὰς ἔκει τὸ πρᾶγμα Δομετιανῷ, Δομετιανῷ τῷ πάντα δεινῷ· Δαιμονιανῷ δὲ μᾶλλον εἰπεῖν οἰκειότε ρον, τῷ λαλήσαντι κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀδικίαν, ἐν ὑπερτφανίᾳ καὶ ἐξουδενώσει, καὶ χεῖρα θεομάχον κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἅραντι πίστεως. Οὗτος οὖν τί μηχανᾶται, μᾶλλον δὲ τί παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Σαταν ἐκπαιδεύεται; πάντων μὲν τῶν ὅσοι τὰ Χριστιανῶν φρονοῦσιν, ὑπεριδεῖν, Διονύσιον δὲ μόνον ἑλεῖν, εξ ἰδὼς, ὡς, εἰ τούτου περιγένηται μόνον, πάντων ἔσται κρατήσας· εἰ δὲ μὴ τούτου, Δομετιανοῦ πάντες στερρότεροι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἐνενόει, ὁ θυμὸς αὐτὸν ἐγεί. ρει κατὰ τοῦ μάρτυρος, καὶ ζητῶν τῆς μανίας ἴαμα, τοῦτο μόνον εὑρίσκει, τὸν αὐτοῦ θάνατον. ᾿Αμέλει καὶ πάντας τοὺς ὑπὸ χεῖρα συναγαγών, τοὺς ἀπηνεστέ ρους τε καὶ ἐοικότας αὐτῷ τὴν ἀπόνοιαν παραλαβών, κατὰ ζήτησιν ἐκπέμπει τοῦ μάρτυρος, και, «Εἰ μὲν τῷ ἡμετέρῳ τοῦτον, φησί, μεταθέσθαι σεβάσματι πείσετε, τοῦτ' ἐμοὶ τὸ ποθούμενον, καὶ λαβόντες αὐτὸν μεθ᾿ ἑαυτῶν, ἀναστρέψατε· εἰ δὲ ἔτι τῇ δυσσεβεῖ ἐπιμένων εἴη θρησκεία, θάνατον αὐτοῦ κατακρίνατε.» Dionysius itaque in rebus omnibus erat adeo mitis, misericors, et ab ira alienus, ut quo altior evadebat factis, eo se magis modestia demitteret, regula factus omnibus ad veritatem, et lucerna ad deducendum ad id quod est melius. Quocirca nec eam abscondi sub modio sivit is, qui est solus auctor omnium: sed in alto ponit per virtutem: et fama protinus pervadens, canebatur in ore omnium, in omnibus omnes vincere Dionysium. Porro autem omnes ad eum confluebant, non solum populares et forenses, sed qui erant eruditi et insignes: ο qui prius laborabant insania, et feris crudelius lacerabant Ecclesiam, ad illum virum venientes, et admirabilem illam et divinam linguam audientes, cordis sui molliebant duritiam, et ad veram et pri. mam lucem accedebant per baptisma; quo magis erant inflammati ad vitium, eo ferventiorem ostendentes christianismum, et ad summam, nihil tam erat in ore omnium, quam Dionysius. Cum ergo hæc fama sic pervaderet, doctrina autem dilataretur, et fides confirmaretur evidentius, res delata est ad Domitianum, ad sævissimum inquam Domitianum, vel ut magis proprie dicam, Damonianum, qui contra Deum locutus fuit iniquitatem in superbia et contemptione, et manum Deo inimicam extulit adversus fidem christianorum. Hic ergo quid machi. natur? vel potius quid docetur a patre suo Satana? Omnes quidem qui, quæ christiani sentiunt, despicere; Dionysium autem solum de medio tollere; hoc sciens, quod si eum solum vicerit, omnibus fuerit superior; sin minus, omnes fore Domitiano fortiores. Postquam autem hæc mente agitassel, eum excitat ira adversus martyrem, et furoris quærens medicamentum, nullum aliud invenit, præter ejus mortem. Cum itaque omnes, qui ejus imperio parebant, congregasset, eosque assumpsisset qui erant ei amentia similes, mittit ad quærendum martyrem. «Et, si ei quidem, inquit, persuaseritis, ul ad nostram traducatur religionem, hoc est, quod desidero: cumque eum acceperitis vobiscum, revertimini. Sin autem adhuc permanserit in impia religione, eum morte condemnate.» Illi autem cum hæc audiissent ab imperatore, et furore accenderentur, qui in eis habitabat, et ad res gerendas acres videri vellent ei qui miserat, postquam venerunt in Galliam tanquam feræ quædam irruunt et cum omnem, quæ circa sita erat, conturbassent regionem, corrumpunt simpliciores, ut docerent ubinam beatus Dionysius versaretur. Postquam autem audierunt eum versari in civitate Parisiorum, necdum rem tolam audierant cum illic adsunt. Deinde percontantes de rebus christiano. rum, inveniunt fidei doctrinam esse dispersam per totam civitatem: de miraculis martyris fiunt certiores, quod omnes scilicet, qui male se haberent, curasset: et ideo incredulorum ad eum confluxisse catervam, et se adjunxisse vero Dei cultui: et quod omnis Germania quæ multis prius gravibus vitiis Οἱ δὲ, τοῦτο παρὰ τοῦ κρατοῦντος ἀκούσαντες, τῇ τε συνοίκῳ μανία ὑποτυφόμενοι, καὶ δραστήριοι τῷ πέμψαντι δόξαι φιλοτιμούμενοι, ἐπεὶ τὴν Γαλλίαν κατ' έλαβον, ὡς τινες εἰσπηδωσι θῆρες· καὶ πᾶσαν διαπαράξαντες τὴν περίχωρον, ὑποφθείρουσι τοὺς εὐκο λωτέρους τὰ κατὰ τὸν μακάριον διδάξαι τε κπὶ εἰπεῖν Διονύσιον. ὡς δὲ τοῦτον ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει διατρί βειν ἐπύθοντο, οὔπω τὸ πᾶν ἐπύθοντο, καὶ τῇ πόλει ἐφίστανται. Εἶτα τὰ περὶ τῶν Χριστιανῶν ἐρευνῶσιν, εὐρίσκουσι πανταχῇ τὰ τῆς πίστεως κατεσπαρμένα διδάγματα. Περὶ τῶν τοῦ μάρτυρος τεραστίων μαν θάνουσιν, ὡς τοὺς περί τι πονήρως ἔχοντας πάντας ἰάσαιτο. Κάντεῦθεν τὸ τῶν ἀπίστων αὐτῷ στίφος ἐπιῤῥεῦσαν τῇ θεοσεβείς συνέθετο· καὶ ὡς ἡ πᾶσα Γερμανία πολλοῖς τὸ πρόσθεν καὶ δεινοῖς δεδουλωμένη πάθεσί τε καὶ πράξεσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰδωλικοῖς

col. 1045–1046page 24 of 165

PG 115:1045ὑποκειμένη σεβέσμασι, τὸν οἰκεῖον αὐχένα, ταῖς Διονυσίου διδαχαῖς, ἐκεῖθεν ὑπεξελοῦσα, τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑπηγάγετο. Ὡς οὖν εἰς γνῶσιν αὐτοῖς, οὕτω ταῦτα καὶ πολλὰ ἕτερα γεγονέναι ἀφίκετο, τήν τε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην αὐξανομένην, καὶ τοὺς ἑαυτῶν θεοὺς παρεωραμένους ἑώρων, τάς τε τελετὰς περιυβρισμένας, καὶ εἰς γόνυ κλίνασαν τὴν ἀσέβειαν, ἐπὶ μᾶλλον ἐκκαίονται, καὶ τὸν τούτων αἴτιον ὅπου καὶ διατρίβων εἴη, πυνθάνονται· καὶ τὸν μακάριον, ἀθρόον ἐπεισπεσόντες, σὺν ἅμα δεσμοῦσι τοῖς μετ᾿ αὐτοῦ, τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα, καὶ προκάθηνται λυσσωδές τι καὶ μανικὸν ἐπὶ τὴν ἐξέτασιν πνέοντες. Εἴσεισιν οὖν ὁ γεννάδας ἅμα Ῥουστικῷ καὶ Ἐλευθερίῳ, ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαρρησιασμένη ψυχῇ, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν, οὐκ εἰς ἀγῶνα καλούμενος. Καὶ δὴ θρασέως οὕτω καὶ αὐστηρῶς, ἵν᾿ ἐκ προοιμίου εὐθὺς καταπλήξωσι, φασὶ πρὸς αὐτόν· « Σὺ εἶ, ὦ καταράτη κεφαλή, ὁ τοὺς ἡμετέρους θεοὺς ἐν μηδενὶ τιθέμενος, καὶ τὴν ἡμῶν ἐκ μέσου ποιῆσαι θρησκείαν φιλονεικῶν; ᾿Απόκριναι οὖν, τὸ γένος, τὴν ἐνεγκαμένην, τὸ ἐπιτήδευμα. » Ὁ δὲ, θαῤῥαλεώτερος μᾶλλον τῷ πρὸς Χριστὸν γενόμενος ἔρωτι· « Ἐγώ μὲν, ὦ οὗτος, φησίν, ἵνα τὰ τοῦ γένους τό γε νῦν ἔχον καὶ τὴν πατρίδα παρῶ, Χριστοῦ δοῦλος εἶναι ὁμολογῶ, καὶ μόνῳ τούτῳ τῷ τε ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ συναϊδίῳ αὐτοῦ λατρεύω Πνεύματι· πέφευγα δὲ καὶ τῆς ὑμῶν πλάνης· τῷ γὰρ ἐμῷ Χριστῷ πέποιθα, καθαιρέτης στεῤῥότατος, ἀλείπτης Χριστιανοῖς πρὸς ἀρετὴν ἑτοιμότατος. Πρὸς ταῦτα εἴ τι προστεταγμένον ὑμῖν, πράσσετε. » Καὶ τὴν τοῦ ἁγίου γνόντες οἱ δυσμενεῖς μετὰ συνέσεως ἔνστασιν, τὸν θυμὸν εἰς θωπείαν ἀμείβουσι, καὶ, « Μὴ τὴν σὴν ἔντιμον πολιὰν ἀτιμώσης, φασὶ, Διονύσιε, μηδὲ τέλει τὴν φίλην ἐταιρίαν πικρῷ παραδῷς· πείσθητι τὰ χρηστὰ συμβουλεύουσι, καὶ τὸ τοῦ βασιλέως κράτος δι᾿ ἡμῶν ἱκετεῦόν σε δυσωπήθητι· πείσθητι, φίλε χρηστὲ Διονύσιε, τοῖς ἡμετέροις θῦσαι θεοῖς, πείσθητι· καὶ πρῶτος τῶν ὑπὸ τὴν βασιλείαν ἔσῃ μετὰ τῶν σῶν. » Ὁ δὲ, « Πεπλάνησθε, φησί, τῆς προτέρας πλάνην οὐ χείρονα, εἰ ἐμὲ συλήσειν ἤ τινα τῶν ἐμῶν ὅλως ψήθητε· ἡμᾶς γὰρ, εὖ ἴστε, οὐ τιμαί, οὐκ ἀτιμίαι, οὐ θωπεῖαι, οὐ βάσανοι, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἁπάντων οὐδὲν χωρίσει Χριστοῦ. » Ἐντεῦθεν, ἐπεὶ μὴ οἷοί τε πείθειν ἐτύγχανον, τὸ προσωπεῖον καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἀποθέμενοι, τῷ τε θυμῷ πλέον ζέσαντες, καὶ τῆς καθέδρας μανικόν τι καὶ παρακεκινημένον ἐξαναστάντες. « Παρ' ὑμῶν, ὦ ἀνόητοι, Διονυσίῳ φασὶ καὶ τοῖς μετὰ αὐτοῦ, τά τε τῶν θεῶν ἀτιμοῦται, καὶ τὰ τοῦ αὐτοκράτορος μυκτηρίζεται, καὶ μαγικαῖς ἐπινοίαις δῆθεν ὡς θαυματουργίαις ὑμεῖς τοὺς ὑπὸ τὴν τούτων ἀρχὴν ὑποσυλᾶτε καὶ σφετερίζεσθε; » Οἱ δὲ ἅγιοι, « Ὅμοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες! » μιᾷ πρὸς αὐτοὺς ἔφησαν τῇ φωνῇ· « ἡμεῖς δὲ οὐ μαγικαῖς ἐπινοίαις, ὡς αὐτοί φάτε, ἀλλὰ τῇ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐπικλήσει καὶ ἐνεργεία τυφλοῖς τὸ βλέπειν, κωφοῖς τὸ λαλεῖν, βάσιν τε χωλοῖς, καὶ δαιμο-

VITA S. DIONYSII AREOPAGITÆ. ὑποκειμένη σεβέσμασι, τὸν οἰκεῖον αὐχένα, ταῖς Δ:ο- servierat et factis, quinetiam subjecta erat cultui νυσίου διδαχαῖς, ἐκεῖθεν ὑπεξελοῦσα, τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑπηγάγετο. Ὡς οὖν εἰς γνῶσιν αὐτοῖς, οὕτω ταῦτα καὶ πολλὰ ἕτερα γεγονέναι ἀφίκετο, τήν τε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην αὐξανομένην, καὶ τοὺς ἑαυτῶν θεοὺς παρεωραμένους ἑώρων, τάς τε τελετὰς περιυβρισμένας, καὶ εἰς γόνυ κλίνασαν τὴν ἀσέβειαν, ἐπὶ μᾶλλον ἐκκαίονται, καὶ τὸν τούτων αἴτιον ὅπου καὶ διατρίβων εἴη, πυνθάνονται· καὶ τὸν μακάριον, ἀθρόον ἐπεισπεσόντες, σὺν ἅμα δεσμοῦσι τοῖς μετ᾿ αὐτοῦ, τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα, καὶ προκάθηνται λυσσωδές τι καὶ μανικὸν ἐπὶ τὴν ἐξέτασιν πνέοντες. Εἴσεισιν οὖν ὁ γεννάδας ἅμα Ῥουστική και Ἐλευθερίῳ, ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαρρησιασμένη ψυχῇ, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν, οὐκ εἰς ἀγῶνα καλούμενος. Καὶ δὴ θρασέως οὕτω καὶ αὐστηρῶς, ἵν᾿ ἐκ προοι μίου εὐθὺς καταπλήξωσι, φασὶ πρὸς αὐτόν· «Σὺ εἶ, ὦ καταράτη κεφαλή, ὁ τοὺς ἡμενέρους θεοὺς ἐν μη δενὶ τιθέμενος, καὶ τὴν ἡμῶν ἐκ μέσου ποιῆσαι θρη σκείαν φιλονεικῶν; ᾿Απόκριναι οὖν, τὸ γένος, τὴν ἐνεγκαμένην, τὸ ἐπιτήδευμα.» Ὁ δὲ, θαῤῥαλεώτερος μᾶλλον τῷ πρὸς Χριστὸν γενόμενος ἔρωτι· «Εγώ μὲν, ὦ οὗτος, φησίν, ἵνα τὰ τοῦ γένους τό γε νῦν ἔχον καὶ τὴν πατρίδα παρῶ, Χριστοῦ δοῦλος εἶναι ὁμολογῶ, καὶ μόνῳ τούτῳ τῷ τε ἀνάρχη Πατρὶ καὶ τῷ συναϊδίῳ αὐτοῦ λατρεύω Πνεύματι πέφευγα δὲ καὶ τῆς ὑμῶν πλάνης· τῷ γὰρ ἐμῷ Χριστῷ πέποιθα, καθαιρέτης στεῤῥότατος, ἀλείπτης Χριστια νοῖς πρὸς ἀρετὴν ἑτοιμότατος. Ηρὸς ταῦτα εἴ τι προστεταγμένον ὑμῖν, πράσσετε.» Καὶ τὴν τοῦ ἁγίου γνόντες οἱ δυσμενεῖς μετὰ συνέσεως ἔνστασιν, τὸν θυμὸν εἰς θωπείαν ἀμείβουσι, καὶ, «Μὴ τὴν σὴν ἔντιμον πολιὰν ἀτιμώσης, φασὶ, Διονύσιε, μηδὲ τέλει τὴν φίλην ἐταιρίαν πικρῷ παραδῷς· πείσθητι τὰ χρηστὰ συμβουλεύουσι, καὶ τὸ τοῦ βασιλέως κράτος δι᾿ ἡμῶν ἱκετεῦόν σε δυσωπήθητι· πείσθητι, φίλε χρηστὲ Διονύσιε, τοῖς ἡμετέροις θῦσαι θεοῖς, πείσθητι· καὶ πρῶτος τῶν ὑπὸ τὴν βασιλείαν ἔσῃ μετὰ τῶν σῶν.» Ὁ δὲ, «Πεπλάνησθε, φησί, τῆς προτέρας πλάνην οὐ χείρονα, εἰ ἐμὲ συλήσειν ἤ τινα τῶν ἐμῶν ὅλως ψήθητε· ἡμᾶς γὰρ, εὖ ἴστε, οὐ τιμαί, οὐκ ἀτιμίαι, οὐ θωπεῖαι, οὐ βάσανοι, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἁπάντων οὐδὲν χωρίσει Χριστοῦ.» simulacrorum, collum suum ex his subtractum, doctrina Dionysii, subjunxit jugo Christi. Cum ergo hæc, et multa alia facta esse, ad eorum venisset cognitionem, et Christi gregem augeri, et suos deos vidissent habitos despectui, et sua mysteria contemni, et inclinatam esse impietatem, magis accenduntur, et rogant ubinam habitaret, qui eorum erat auctor: et repente in beatum irruentes Dionysium, eum simul ligant cum iis qui cum ipso erant, in ore divinam adhuc habentem doctrinam; præsident, rabiem et furorem spirantes ad examinationem. Ingreditur ergo vir generosus simul cum Rustico et Eleutherio, mente firma ac stabili et libero animo, perinde ac si vocaretur ad festum, non ad certamen. Arroganter igitur et aspere, ut eum perterrefacerent statim in principio, ei dicunt: «Tu es, o exsecrandum caput, qui nostros deos nihili facis, et contendis de medio nostram tollere religionem? Responde ergo, quod sit tuum genus, quæ te tulerit patria, et quod tuum studium.» Ille autem, amore in Christum ei addente animum, et faciente eum confidentiorem: «Ego quidem, inquit, o vos, ut et genus et patriam omittam in præsentia, me Christi servum esse confiteor, et eum solum, et Patrem, qui caret principio, et comternum ejus colo Spiritum. Aufugi autem a vestro errore, validissimus (in meo enim Christo habeo fiduciam) vestrorum deorum deturbator, christianorumque ad virtutem exhortator promptissimus. Ad hæc facite, si quid est vobis imperatum.» Videntes autem molevoli, sancti constantiam cum prudentia conjunctam,iram mutantin adulationem, οι, «Ne tuam, ο Dionysi, dicunt, canitiem affeceris et, contumelia, neque charos sodales morti acerbæ tradideris; pare recte consulentibus, et imperatoris putentiam, per nos te rogantem, revereri persuadearis, o chare et bone Dionysi; diis nostris sacrificare persuadearis et eris cum tuis primus eorum qui sunt sub imperio.» Ille autem: «Vester, inquit, bio error est pejor priore, si putetis fore, ut me, aut meorum aliquem seducatis. Hoc enim sciatis, quod nos non honores, non contumelia, non blanditiæ, non tormenta, neque aliquid aliud omnino separabit a Christo.» Ἐντεῦθεν, ἐπεὶ μὴ οἷοί τε πείθειν ἐτύγχανον, τὸ προσωπεῖον καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἀποθέμενοι, τῷ τε Deinceps ergo cum non possent persuadere, deposita persona et simulatione, cum ira magis efferθυμῷ πλέον ζέσαντες, καὶ τῆς καθέδρας μανικόν τι buissent, et e calbedra furiose, et mente quodamκαὶ παρακεκινημένον ἐξαναστάντες. «Παρ' ὑμῶν, ὦ ἀνόητοι. Διονυσίῳ φασὶ καὶ τοῖς μετὰ αὐτοῦ, τά τε τῶν θεῶν ἀτιμοῦται, καὶ τὰ τοῦ αὐτοκράτορος μυκτη ρίζεται, καὶ μαγικαῖς ἐπινοίαις δῆθεν ὡς θαυματουρ γίαις ὑμεῖς τοὺς ὑπὸ τὴν τούτων ἀρχὴν ὑποσυλᾶτε καὶ σφετερίζεσθε;» Οἱ δὲ ἅγιοι, «Ὅμοιο: αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες!» μιᾷ πρὸς αὐτοὺς ἔφησαν τῇ φωνῇ· • ἡμεῖς δὲ οὐ μαγικαῖς ἐπινοίαις, ὡς αὐτοί φάτε, ἀλλὰ τῇ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐπικλήσει καὶ ἐνεργεία τυφλοῖς τὸ βλέ πειν, νωφοῖς τὸ λαλεῖν, βάσιν τε χωλοῖς, καὶ δαιμοmodo emota surrexissent: «vobis, o amentes, Dionysio dicunt, et iis qui cum ipso erant, dii conlemnuntur, et imperator irridetur: et artibus magicis, perinde ac miraculis, eos, qui ejus parent imperio, ab eo abducilis, et ad vestras partes traducitis?» Sancti autem, «Similes eis fiant, qui ipsos colunt,»eis una voce dixerunt; «nos autem non magicis artibus, ut dicitis, sed Dei nostri et vivifici ejus Spiritus invocatione et operatione, cæcis visum, mutis sermonem, claudis ingressum, et damoniacis præbemus curationem. Quorum ne sibi (*) Aut legendum χείρονα sine οὐ, cum interprete, aut scribendum οὐ κρείττονα. EDIT. PATR.

col. 1047–1048page 25 of 165

PG 115:1047νῶσι προσέχομεν ἴασιν· ὧν οὐδὲ ἑαυτοῖς οὐδὲν οἱ ὑμέτεροι θεοί, ἅτε ξύλα καὶ λίθοι, δοῦναι δεδύνηνται· Στόμα γὰρ ἔχουσι, καὶ οὐ λαλοῦσιν· ὀφθαλμούς, καὶ οὐ βλέπουσιν· ὦτα, καὶ οὐκ ἀκούουσιν. Ἕν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐνεργοῦσι, τὸ ἀτελεύτητον πῦρ ἀναφλέγουσιν. » Τούτοις ἀντειπεῖν οὐ δυνηθέντες οἱ τύραννοι, δριμύ τι καὶ παράφορον εἰς αὐτοὺς ὑπιδόντες, καὶ τὰ ξίφη σπασάμενοι, πρὸς τὸν φόνον ὁπλίζονται· καὶ δὴ ὡς ἀπὸ σημείου τούτους ἐξαγαγόντες τῆς πόλεως, ἐπί τινα κορυφὴν δεσμώτας ἀνάγουσι, καὶ τοῖς δημίοις τὰ πρὸς σφαγὴν ἐγχειρίζουσι. Μεταξὺ δὲ καιρὸν οἱ ἅγιοι αἰτοῦσι προσευχῆς, καὶ γόνυ κλίνουσιν. Ἐν τοσούτῳ δὲ ὁ ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Διονύσιος, τὸ ὄμμα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείνας· « Δέσποτα Θεὲ παντοκράτορ, Υἱέ, φησί, μονογενές, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, Τριὰς ἁγία ἄναρχε καὶ ἀμέριστε, πρόσδεξαι τὰς τῶν σῶν δούλων ἐν εἰρήνῃ ψυχάς, ὅτι ἕνεκά σου θανατούμεθα. » Καὶ τῶν ἁγίων τὸ « Ἀμὴν » ἐπιφωνησάντων, πρὸς τοὺς δημίους ἐπιστραφείς, « Τὸ κελευσθὲν ὑμῖν ἐκτελεῖτε, » φησίν. Οἱ δὲ πρῶτα μὲν τὴν τοῦ μακαρίου Διονυσίου, εἶτα Ῥουστικοῦ καὶ Ἐλευθερίου ἐκτέμνουσι κεφαλήν. Ἀλλ' οὐδὲ τούτῳ σοῦ, Διονύσιε, ὁ διὰ σὲ παθὼν τοῦ δι' αὐτὸν θνήσκοντος ἐπιλέλησται· ἀλλὰ τι καὶ περὶ τὴν ἐκτομὴν τεράστιον ἐπιδείκνυται. Καὶ γὰρ τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν, ὥσπερ τι βραβεῖον, ἐν ταῖν χεροῖν ὁ μάρτυς δεξάμενος, ἐφ' ἱκανὸν τόπον δίεισιν. Ἔφερεν οὖν τὴν κεφαλὴν, καθάπερ τι τρόπαιον, ἐπὶ τῶν χειρῶν αὐτὸς, ὑπὸ θείας πάντως φερόμενος χάριτος, καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκε, πρὶν ὅτε δὴ γυναικὶ κατὰ θείαν πάντως συνενεχθείς πρόνοιαν ἐκείνης παλάμαις, οἷα τινα θησαυρὸν, ἐναπέθετο. Ἔκειντο δὲ ἀμελούμενα τὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων τίμια σώματα θηρσὶ βορὰ καὶ ὀρνέοις προκείμενα, μηδὲ τῆς νενομισμένης λαχόντα ταφῆς. Οἱ μέντοι δήμιοι οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς ὀργῆς ἔστησαν· ἀλλὰ καὶ τοῖς λειψάνοις αὐτοῖς ἐπιμαίνονται, θαλάσσῃ δοῦναι καὶ βυθῷ προθυμούμενοι, ὡς ἂν μὴ τὰς αὐτὰς καὶ ἄψυχα ὄντα, θαυματουργίας ἐνδείξαιντο, κἀντεῦθεν ἕλξωσι τοὺς πολλοὺς πρὸς ἐπίγνωσιν. Ὃ δὴ, ὡς αὐτοῖς ἔδοξε, γέγονεν ἄν, εἰ μὴ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ πέρας ἐπενεχθῆναι βουλῇ διεκώλυσεν ὁ Θεός. Αἰσθομένη γὰρ τοῦ βουλεύματος ἡ τὴν τιμίαν τῷ Θεῷ κεφαλὴν δεξαμένη (ὄνομα Κατούλα τῇ γυναικί) κοινοῦταί τινα τοῖς πιστοῖς γνώμην ὡς ἀρεστὴν τῷ Θεῷ καὶ ἀπόδεκτον· καὶ πολυτελῆ παραθεμένη τὴν τράπεζαν, εἰς εὐωχίαν τοὺς δημίους παρέλαβεν. Ἐν ὅσῳ δὲ οὗτοι εἱστιῶντο παρὰ τῇ γυναικὶ, τῶν πιστῶν τινες τὰ τίμια τῶν μαρτύρων ὑπολαμβάνουσι λείψανα καὶ ἐν τῷ ἀφανεῖ κατατίθενται. Εἶτα, τῆς εὐωχίας διαλυθείσης, τοῖς δημίοις τὸ πρᾶγμα φωράσασιν ἐπὶ μέγα καὶ πάλιν ἀνεκινεῖτο τὰ τοῦ θυμοῦ καὶ διεθερμαίνεται· ἀλλὰ τὸ τῆς ὀργῆς ζέον τὰ δῶρα κατέψυξε, καὶ τὸ πολὺ τοῦ θυμοῦ χρήμασιν ἡ γυνὴ παραλύει. Κἀκείνων ἀπαλλαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ἡ μακαρία Κατούλα δομήματι κατατίθησι, τρίτην τοῦ

quidem possunt vestri dii quidquam præbere, ut qui νῶσι προσέχομεν ἴασιν· ὧν οὐδὲ ἑαυτοῖς οὐδὲν οἱ sint ligna et lapides. Os enim habent, et non loquuntur: oculos, et non vident: aures, et non audiunt *. Unum hoc solum vobis efficiunt: accendunt ignem, qui nunquam desinet.» Adversus hæc cum non possent tyranni contradicere, torve et insane eos aspicientes, strictis gladiis se parant ad cædem; et cum, tanquam signo dato, eos eduxissent extra civitatem, vinctos ducunt ad quoddam cacumen, et tradunt lictoribus, ut eos interficiant. Interea autem petunt sancti tempus precandi, flectunt genua. Tum sacrosanctus Christi martyr Dionysius, sublatis in cœlum oculis: «Domine Deus omnipotens, Fili, inquit, unigenite, et sancte Spiritus, sancta Trinitas principio carens, et in quam non cadit divisio, suscipe servorum tuorum in pace animas, quoniam propter le morte afficimur.» Et cum sancti, «Amen, • acclamassent, conversue ad lictores: «Facite, inquit, quod fuit vobis imperatum.» Illi autem primum quidem beati Dionysii, deinde Rustici et Eleutherii caput amputant. Sed nec in hoc quidem (ο Dionysi) is, qui propter te passus est, fuit oblitus ejus qui propter ipsum moritur; sed miraculum etiam ostendit in amputatione. Etenim cum suum caput tanquam aliquod præmium martyr suis accepisset, manibus, transit ad remotiorem locum. Ferebat ergo ipse caput in manibus, tanquam aliquod trophæum, a divina omnino portatus gratia, neque prius dimisit, quam mulieri divina quadam omnino occurrens providentia, in illius manibus deposuit, veluti quemdam thesau- ὑμέτεροι θεοί, ἅτε ξύλα καὶ λίθοι, δοῦναι δεδύνηνται· Στόμα γὰρ ἔχουσι, καὶ οὐ λαλοῦσιν ὀφθαλμούς, καὶ οὐ βλέπουσιν· ὦτα, καὶ οὐκ ἀκούουσιν. Ἔν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐνεργοῦσι, τὸ ἀτελεύτητον πῦρ ἀνα φλέγουσιν.» Τούτοις ἀντειπεῖν οὐ δυνηθέντες οἱ τύ ραννοι, δριμύ τι καὶ παράφορον εἰς αὐτοὺς ὑπιδόντες, καὶ τὰ ξίφη σπασάμενοι, πρὸς τὸν φόνον ὁπλίζονται· καὶ δὴ ὡς ἀπὸ σημείου τούτους ἐξαγαγόντες τῆς πόλεως, ἐπί τινα κορυφὴν δεσμώτας ἀνάγουσι, καὶ τοῖς δημίοις τὰ πρὸς σφαγὴν ἐγχειρίζουσι. Μεταξύ δὲ καιρὸν οἱ ἅγιοι αἰτοῦσι προσευχῆς, καὶ γόνι κλίνουσιν. Εν τοσούτῳ δὲ ὁ ἱερομάρτυς του Χριστοῦ Διονύσιος, τὸ ἅμμα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείνας· «Δέσποτα Θεὲ παντοκρατορ. Υιέ, φησί, μονογενές, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, Τριὰς ἁγία ἄναρχε καὶ ἀμέριστε, πρόσδεξαι τὰς τῶν σῶν δούλων ἐν εἰρήνῃ ψυχάς, ὅτι ἕνεκά σου θανατούμεθα.» Καὶ τῶν ἁγίων τὸ «᾿Αμὴν» ἐπιφωνησάντων, πρὸς τοὺς δημίους ἐπιστραφείς, «Τὸ κελευσθὲν ὑμῖν ἐκτελεῖτε,» φησίν. Οἱ δὲ πρῶτα μὲν τὴν τοῦ μακαρίου Διονυσίου, εἶτα Ρου στικοῦ καὶ Ἐλευθερίου ἐκτέμνουσι κεφαλήν. 'Αλλ' οὐδὲ τούτῳ σοῦ, Διονύσιε, ὁ διὰ σὲ παθὼν τοῦ δι' αὐτὸν θνήσκοντος ἐπιλέλησται· ἀλλὰ τι καὶ περὶ τὴν ἐκτομὴν τεράστιον ἐπιδείκνυται. Καὶ γὰρ τὴν ἑαυ τοῦ κεφαλὴν, ὥσπερ τι βραβεῖον, ἐν ταῖν χεροῖν ὁ μάρτυς δεξάμενος, ἐφ᾽ ἱκανὸν τόπον δίεισιν. Ἔφε ρεν οὖν τὴν κεφαλὴν, καθάπερ τι τρόπαιον, ἐπὶ τῶν χειρῶν αὐτὸς, ὑπὸ θείας πάντως φερόμενος χάριτος, καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκε, πρὶν ὅτε δὴ γυναικὶ κατὰ θείαν πάντως συνενεχθείς πρόνοιαν ἐκείνης παλά rum. Jacebant autem neglecta sanctorum martyrum c μαις, οἷα τινα θησαυρὸν, ἐναπέθετο. Ἔκειντο δὲ veneranda corpora, feris et avibus ad edendum exposita, et nec justa quidem sepulturæ consecuta. Lictores autem ne hactenus quidem irasci desierunt, sed etiam in ipsas furunt reliquias, statuentes eas in maris profundum projicere, ne vel inanimatæ efficerent miracula, et ideo attraherent multos ad agnitionem. Quod etiam, ut eis visum erat, factum esset, nisi hoc malum consilium ad effectum deduci Deus prohibuisset. Nam cum sensisset eorum consilia, ea quæ pretiosum martyris caput acceperat (mulieri nomen erat Catula), mentem suam communicabat fidelibus, ut Deo gratam et acceptam. Et cum splendidam et lautam apparasset mensam, lictores accepit convivio. Interim vero, dum ii convivium inibant apud mulierem, quidam ex fdelibus accipiunt martyrum reliquias, et eas abscondunt. Deinde, Anito convivio, cum eam rem deprehendissent lictores, ira valde erant perciti; sed fervorem iræ sedarunt munera, et vehementem furorem dissolvit mulier pecunia. Cum illi autem recessissent, io quadam domo deponit Catula martyrum reliquias tertio mensis Octobris, miraculis affatim produentibus, perinde ac aliquo fonte pulchre et suaviter manante. Non multum temporis interces- * Ρsal. cs111, 5, 6. ἀμελούμενα τὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων τίμια σώματα θηρσὶ βορὰ καὶ ὀρνέοις προκείμενα, μηδὲ τῆς νενομισμένης λαχόντα ταφῆς. Οἱ μέντοι δήμιοι οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς ἀργῆς ἔστησαν· ἀλλὰ καὶ τοῖς λειψάνοις αὐτοῖς ἐπιμαίνον ται, θαλάσσῃ δοῦναι καὶ βυθῷ προθυμούμενοι, ὡς ἂν μὴ τὰς αὐτὰς καὶ ἄψυχα ὄντα, θαυματουργίας ἐνδείξαιντο, κἀντεῦθεν ἔλξωσι τοὺς πολλοὺς πρὸς ἐπίγνωσιν. "Ο δὴ, ὡς αὐτοῖς ἔδοξε, γέγονεν ἄν, εἰ μὴ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ πέρας ἐπενεχθῆναι βουλῇ διε κώλυσεν ὁ Θεός. Αἰσθομένη γὰρ τοῦ βουλεύματος ἡ τὴν τιμίαν τῷ Θεῷ κεφαλὴν δεξαμένη (όνομα κατούλα τῇ γυναικί) κοινοῦταί τινα τοῖς πιστοῖς γνώ μην ὡς ἀρεστὴν τῷ Θεῷ καὶ ἀπόδεκτον· καὶ που λυτελή παραθεμένη τὴν τράπεζαν, εἰς εὐωχίαν τοὺς δημίους παρέλαβεν. Ἐν ὅσῳ δὲ οὗτοι εἰστιῶντο παρὰ τῇ γυναικὶ, τῶν πιστῶν τινες τὰ τίμια τῶν μαρτύρων ὑπολαμβάνουσι λείψανα καὶ ἐν τῷ ἀφανεῖ κατατίθενται. Εἶτα, τῆς εὐωχίας διαλυθείσης, τοῖς δημίοις τὸ πρᾶγμα φωράσασιν ἐπὶ μέγα καὶ πάλιν ἀνεκινεῖτο τὰ τοῦ θυμοῦ καὶ διεθερμαίνεται ἀλλὰ τὸ τῆς ὀργῆς ζέον τὰ δῶρα κατέψυξε, καὶ τὸ πολὺ τοῦ θυμοῦ χρήμασιν ἡ γυνὴ παραλύει. Κακείνων ἀπαλο λαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ἡ μακαρια Κατούλα δομήματι κατατίθησι, τρίτην τοῦ

col. 1049–1050page 26 of 165

PG 115:1049ὀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Τῶν δὲ θαυμάτων οἷά τινος πηγῆς ὁμοῦ ναούσης καὶ ἥδιστον, ἀφθόνως προχεομένων, οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ συνελθόντες Χριστιανοὶ ναὸν τοῖς καλλινίκοις ἀνεγείρουσι, καὶ τὰ τίμια τούτων ἐν αὐτῷ ἀποτιθέασι λείψανα· εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς, καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.

VITA S. ANDRONICI. excitant victoribus, et iu ipso eorum pretiosas deponunt reliquias: ad gloriam Dei Patris, et Domini nostri Jesu Christi: quem decet honor et adoratio, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. ὀκτωβαίου μηνὸς ἄγοντος. Τῶν δὲ θαυμάτων οἷά sit, et convenientes christiani templum gloriosis τινος πηγῆς ὁμοῦ ναούσης καὶ ἥδιστον, ἀφθόνως προχεομένων, οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ συνελθόντες Χριστιανοὶ ναὸν τοῖς καλλινίκοις ἀνεγείρουσι, καὶ τὰ τίμια τούτων ἐν αὐτῷ ἀποτιθέασι λείψανα· εἰς δόκαν Θεοῦ Πατρὸς, καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. VITA S. ANDROCINI ET EJUS CONJUGIS. (Apud Surium ad diem 27 Februarii; Græce non exstat in mss. Paris.; socii Bollandiani Vitam S. Andronici Græce et Latine exhibent ex Menæis ad diem 9 Octobris) tum et tumultum, qui fiebat domi suæ. Ille vero conturbatus cucurrit, et invenit omnem fere civi-* tatem domi suæ et pueros mortuos. I. In diebus Theodosii Magni imperatoris, erat usque ad horam sextam: et reversus, audit ejulain magna urbe Antiochia juvenis quidam argentarius, nomine Andronicus. Accepit autem uxorem filiam argentarii, nomine Joannis. Erat vero ejus nomen Athanasia. Erat enim revera Athanasia, id est, immortalis, et factis, et cogitatione. Erat autem Andronicus valde pius, et plenus bonis operibus. Similiter vero ejus quoque uxor: erant autem valde divites. Sic vero vitam suam agebant argentariam, et facultates suas diviserunt in tres partes: unam quidem in rationem pauperum, et aliam in rationem monachorum, et aliam in rationem facultatum et officinæ. Universa autem civitas amabat dominum Andronicum propter ejus modestiam. II. Cognovit autem suam uxorem; et cum concepisset, peperit filium, et nominaverunt eum Joannem. Cum vero adbuc in utero concepisset, peperit filiam, et nominavit eam Mariam, neque amplius appropinquavit uxori Andronicus. Conferebat autem suum studium ad diligenter et lubenter laborandum, cum aliis Christi amantibus argentariis. Dominico et die secundo et quarto et in Parasceve, a vespera usque ad matutinum ibat Andronicus ad lavandos viros suos fratres. Similiter autem ejus quoque uxor ad lavandas diligenter mulieres. Post tempus vero duodecim annorum, ingressa est quodam die mane domina Athanasia a voluntario illo labore ad videndos suos filios, et invenit eos suspirantes. Illa autem conturbata ascendit in lectum suum, et posuit ambos supra pectus suum. Beatus vero Andronicus ingressus, cœpit clamare in uxorem suam, quod multum dormiret. Illa autem dixit: Noli irasci, domine mi, pueri enim sunt infirma valetudine: et cum tetigisset, invenit eos teneri a febre, et dicit suspirans: Fiat voluntas Dei: et ivit extra civitatem, ad precandum sanctum Julianum. Illic enim jacebant ejus parentes. Fuit autem illic 1 Job 1, 21. III. Cumque vidisset infantes in lecto simul jacentes, ingressus in suum oratorium, se projecit ante Servatorem, et flens dixit': «Ipse egressus sum nudus ex utero matris meæ, nudus quoque illuc revertar. Dominus dedit, Dominus abstulit: sicut Domino visum est, ita flat. Sit nomen Domini benedictum ex hoc nunc et usque in sæculum.» Uxor autem ejus quærebat se suffocare, dicens: Moriar cum meis filiis. Convenit vero universa civitas ad efferendos pueros, adeo ut illic esset patriarcha cum toto clero suo. Eos vero deposuerunt in martyrio sancti Juliani supra avos suos. Accipiens autem beatum Andronicum episcopus ingressus est in ædes ejus. Illius autem uxor noluit abire in domum suam, sed dormiit in martyrio. Media vero nocte apparet ei martyr in habitu monachi, dicens ei: Cur non sinis eos, qui bic sunt, requiescere? Illa autem dixit: Domine mi, ne mihi irascaris, nam sum valde afflicta. Habebam autem duos solos filios, et hodie ambos simul extuli. Ille vero dicit: Quot annos nati erant tui pueri? Illa vero dicit ei: Unus erat duodecim annos natus, alter vero decem. Ille autem dicit ei Cur igitur illos defles? Utinam defleres peccata tua. Dico enim tibi, mulier, quod quomodo natura hominis exigit cibum, et fieri non potest, ut non detur ad comedendum, ita etiam pueri in illo die poscunt a Christo bona futura, dicentes: Juste Judex, privasti nos rebus terrenis, ne nos etiam prives coelestibus. Illa autem cum audivisset, est compuncta, et mutavit luctum in gaudium, dicens: Si ergo vivunt filii mei in cœlo, quid fleo? et conversa, quæsiit abbatem qui ei fuerat locutus, et cum totum locum obiisset, non invenit. Et sciscita-

Day 10Die 10

col. 1051–1052page 27 of 165

i tur a janitore, dicens: Ubi est abbas, qui est invicem salutassent et complexi fuissent, fuerunt modo buc ingressus? Dicit ei janitor: Vides omnes januas obseratas, et dicis: Ubi est abbas qui modo est huc ingressus? Eam autem erudiit paramona rius, ut qui scivisset eam vidisse visionem. Illu vero, metu correpta, rogavit ut abiret in domum suam. Eam vero accepit janitor, et introduxit in domum suam, et narravit marito suo ea quæ viderat. IV. Tunc dicit ei beata Athanasia: Revera, domine, etiam viventibus filiis volui dicere, et erubui. Ecce ergo etiam post mortem eorum dico tibi. Si me audias, conjicies me in monasterium, et deflebo peccata mea. Et dicit ei: Abi, proba tuam cogitationem una hebdomada, et si perman seris in hoc proposito, loquemur. Illa autem cum rursus venisset, idem dixit. Beatus vero Androni cus accersit socerum suum, et ei tradit omnes suas facultates, dicens: Ad sancta loca proficiscimur ad orandum. Si quid ergo nobis acciderit humani tus, babebis has facultates, ut de eis facias quod tibi videbitur. Rogo ergo te, ut recte agus cum tua anima, et ex iis, quæ hic sunt, fac nosocomium et xenodochium monachorum:etmanumissis servis suis, dedit eis legata, et accepta parva benedi ctione et duobus equis, exiit noctu ex civitate, ipse et uxor ejus soli. Beata autem Athanasia eminus vidit domum suam, et sursum aspiciens in cœlum dixit: Deus, qui dixisti Abrahæ et Saræ: Egredere e terra tua, et e cognatione tua el veni in terram, quam ostendam tibi;» ipse nunc quoque deduc nos in timorem tuum. Ecce enim relinquimus domum nostram apertam propter nomen tuum: ne ante nos claudas ostium regni tui; et flentes ambo abierunt; et cum ad sanota loca pervenissent, adorarunt: et cum multos Patres convenissent, veniunt ad sanctum Menam Alexandriæ, et fruuntur martyre. separati. Ipse autem descendit ad Scetem: et cum adorasset sanctos Patres in Laura, audivit de abbate Daniele; et cum eo accessisset, non sine magna difficultate eum potuit convenire: seni vero omnia exposuit. Dicit autem ei senex: Abi, et adduc uxorem tuam, et faciam tibi litteras, et depones eam in Thebaide in monasterio Taben nesiotarum. Andronicus autem fecit, sicut dixerat ei senex, et absens, duxit eam ad senem. Qui locutus est eis verbum salutis: et factis litteris, misit eos ad monasterium Tabennesiotarum. Re verso vero Andronico, dedit senex habitum, et docuit quæ ad statum pertinent monasticum, et mansit apud eum annos duodecim. V. Circa horam autem nonam aspicit Androni ous, et videt monachum contendentem cum laico et ei dicentem: Cur abbatem injuria afficis? Is vero ei dicebat: Domine, locavi bestiam meam ad Scetem. Ego vero ei dico: Eamus jam, ut totam noctem ambulemus; et cras usque ad sextam, ut perveniamus ante æstum diei: et non vult ut jam eamus. Dicit ei dominus Andronicus: Habesne aliquod aliud animal? Is vero dicit: Maxime. Dixit autem ipsi: Vade, duc illud ad me, et veni, et ac cipiam ego unum animal, et abbas unum, quoniam ego quoque volo ire ad Scetem. Andronicus vero dicit uxori suæ. Mane hic apud sanctum Menam, donec descendum in Scetem, et accipiam benedi otionem a Patribus, et revertar. Dicit ei uxor ejus Accipe me tecum. Ille vero dicit ei: Mulier non ingreditur in Scetem. Illa autem dicit ei cum fletu Habebis me apud sanctum Menam, si remanseris, et me non collocaris in monasterio. Cumque se * Gen. XII, 1. VI. Post duodecim autem annos rogavit senem, ut se dimitteret ad sancta loca. Ille vero bene precatus eum dimisit. Abbas autem Andronicus iter faciens per Ægyptum, sedit sub spina, ut animam recrearet ab æstu. Ecce autem ex Dei dispensatione veniens in habitu virili ejus uxor, quæ ipsa quoque ibat ad sancta loca. Cumque se invicem salutassent, cognovit columba conjugem. Ipse vero quomodo potuisset cognoscere talem, quæ emarcuerat, pulchritudinem, et quæ videbatur ut Ethiops Dicit ergo ei: Quo vadis, domine abba? Ille vero dicit ei: Ad sancta loca. Ipsa autem dicit ei: Ego quoque volo illuc ire. Ipsa ergo rursus dicit ei: Si velis, eamus ambo simul. Sed tanquam non simul simus, ingrediamur silen tio. Dicit Andronicus: Ut jubes. Deinde ipsa dicit ei: Non es revera discipulus abbatis Danielis? Ipse vero dicit ei: Maxime. Dicit ipsa: Preces senis nos comitabuntur. Dicit Andronicus: Amen. Cum autem simul ingressi essent, et adorassent sancta loca, reversi sunt Alexandriam. Dicit abbas Athanasius abbati Andronico: Vis maneamus simul in cella? Dicit Andronicus: Certe, ut jubes. Volo autem primum ire, et accipere preces senis. Dicil ei abbas Athanasius: Vade, et exspectabo te apud Octavum decimum: et si venias, sicut iter feci mus, manebimus silentio. Nam si te non ferat, ne veneris. Ego enim te exspectabo apud Decimum octavum. Ille autem profectus, salutavit senem, et de eo ipsi renuntiavit. Senex vero dicit ei: Vade, et dilige silentium, et mane oum fratre, est enim monachus, ut esse oportet. Eo autem reverso, cum invenisset abbatem Athanasium, manserunt simul, timore Dei muniti, alios duodecim annos: et non cognovit abbas Andronicus eam esse suam con jugem. VII. Sæpe ergo ascendebat senex ad eos visitan dos, ea illis disserens, quæ pertinebant ad utilita tem. Semel autem cum ascendisset senex, et eos valere jussisset, antequam iret ad sanctum Monam, venit ad eum abbas Andronicus, et dicit ei: Abbas Athanasius vadit ad Dominum. Reversus vero

col. 1053–1054page 28 of 165

PG 115:1053Α'. Ἄρτι τῆς θεογνωσίας εἰς πάντα κόσμον διατρεχούσης, καὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μόνου Θεοῦ ἡμῶν τοὺς ἑαυτοῦ μάρτυρας ἐπιρρωνύντος καὶ ἐπαλείφοντος, τοῦ δὲ πονηροῦ καὶ μιασοκάλου δαίμονος τοὺς οἰκείους θεράποντας πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐρεθίζοντος, νεανίας τις τὸ γένος περιφανής, τὴν ὄψιν περικαλλής, εὐπατρίδης τε γνω-

MARTYRIUM SS. EULAMPII ET EULAMPLE. dormiit in Domino. senex, invenit eum magnis compressum angustiis, viventem. quo cum accepissent benedictionem, et cœpit flere abbas Athanasius: et dicit ei senex: Cum te oporteret gaudere, quod migras ad Dominum, lacrymaris? Dicit ei abbas Athanasius: Non ploro, nisi propter abbatem Andronicum. Sed fac hanc charitatem, postquam me sepelieris. Inveniens schedulam sitam ad caput meum, lege eam, et da ipsi abbati Andronico. Cumque ipsi preces dixissent, communicavit et dormiit in Domino. Venerunt autem ad ei faciendas exsequias: et ecce inventa fuit sexu mulier, et auditum fuit in tota laura. Et mittens senex, excivit universam Scetem et interiorem solitudinem: et venerunt omnes lauræ Alexandriæ, et convenit universa civitas, et monachi Scets, ferentes legumina; ita enim mos est in Scete. Cum ramis ergo et palmis extulerunt venerandas reliquias Athanasia, Deum glorificantes, qui tantam tolerantiam præbuit mulieri. Exspectavit autem senex septimum diem beatæ Athanasie. Postea vero voluit senex accipere seoum abbatem Andronicum, sed non id sustinuit, dicens: Moriar cum mea domina. Cumque eum rursus jussisset valere senex, priusquam ipse iret ad sanctum Menam, venit ad eum frater, dicens: Laboral abbas Andronicus, et est redactus ad angustias. Senex vero rursus misit in Scetem, dicens: Adeste huc venientes, abbas enim Andronicus sequitur abbatem Athanasium. Illi autem cum audivissent, accesserunt et invenerunt eum VIII. Exortum est ergo bellum inter Patres Decimi octavi, et Monachos Scetiotas, dicentes: Noster est frater, et eum babebimus in Scete, ut nobis opem ferant ejus precea. Patres autem Octavi decimi, dicebant: Ponemus eum cum sua sorore. Vehementer igitur instabant Scetiotæ et dicit archimandrita Octavi decimi: Si quid senex dixerit, faciamus. Abbas vero Daniel dicebat eum oportere illic sepeliri. Illi autem non audiebant eum, dicentes: Est senex, et non timet amplius bellum corporis. Nos autem sumus juniores, et volumus fratrem, ut nobis opem ferant ejus preces. Sufficit enim vobis, quod reliquimus vobis abbatem Athanasium. Cum vero vidisset senex esse magnam perturbationem, dicit fratribus suis: Si me non audiatis, ego quoque hic manebo, et sopeliar cum meo filio, et tuno quieverunt, et exlulerunt fratrem Andronicum. Dicunt ergo seni: Eamus in Scetem. Dicit eis senex: Sinite ut faciam septimum diem fratris, et non siverunt eum manere. Ita confidit abbas Daniel suo discipulo. Oremus nos quoque ut veniamus ad mensuram abbatis Andronici, precibus omnium sanctorum Christi cui gloria et potentia simul cum Patre et sancto Spiritu, nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. MAPTYPION ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ EYAAMIIIOY KAI EYAAMIIIAΣ. MARTYRIUM SS. MARTYRUM EULAMPII ET EULAMPIÆ. (Latine apud Surium ad diem 10 Octobris, Græce ex cod. ms. Paris, n. 1480) Α'. Αρτι τῆς θεογνωσίας εἰς πάντα κόσμον διατρεχούσης, καὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ μόνου Θεοῦ ἡμῶν τοὺς ἑαυτοῦ μάρτυρας ἐπιβ ῥωνύντος καὶ ἐπαλείφοντος, τοῦ δὲ πονηροῦ καὶ μια σοκάλου δαίμονος τοὺς οἰκείους θεράποντας πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐρεθίζοντος, νεανίας τις to yivoc περιφανής, τὴν ὄψιν περικαλλής, εὐπατρίδης τε γνω I. Jam Dei cognitione totum orbem pervadente, et Salvatore quidem Christo Jesu, qui solus est Deus noster, suos martyres confirmante ac corroborante: maligno autem et bonis infesto dæmone suos ad impietatem incitante famulos: adolescens quidam, Eulampius dictus, genere insignis, eleganti specie, et qui bona ac clara noscebatur esse natus

col. 1055–1056page 29 of 165

PG 115:1055ριζόμενος, τῆς γὰρ Νικομήδους ὁρμᾶται καὶ τοῖς τῆς εὐσεβείας ἔργοις κοσμούμενος ἐν σκηνώμασιν ἁμαρτωλῶν κατοικεῖν οὐχ αἱρούμενον, καὶ ἀνέδην οὕτω τὸ τοῦ Χριστοῦ θεῖον ὄνομα ὁρᾷν διαχλευαζόμενον, ἀνεκτὸν οὐχ ἡγούμενος. ἀπάρας τῶν κατὰ τὸ ἄστυ διατριβῶν, τὴν ἐρημίαν ἀσπάζεται, καὶ τῷ ἐγκρατεῖ καὶ ἀναχωρητικῷ βίῳ τὸν ἐντὸς ἀποκαθηράμενος ἄνθρωπον, καὶ ὅλος ζήλου κατὰ τὸν μέγαν Ἠλίαν πλησθεὶς τὴν ψυχὴν, τὴν ἐρημίαν ἀπολιπὼν αὖθις, πρὸς τὰς ἐν πόλει διαγωγὰς κάτεισιν. Β΄. Ὡς δὲ πρὸς τὰς βασιλικὰς ἡτένισε διατάξεις, αἱ τῶν πυλῶν ὑπέρθεν ἀνάγραπτοι πᾶσιν ἐτύγχανον, μέγα καταγελάσας τοῦ ἐγχειρήματος, κατάφορος εὐθὺς τοῖς ἀσεβέσιν ἐγένετο, καὶ φυλακή τοῦτον εἶχεν αὐτίκα δέσμιον, οἷόν τι θήραμα παραστησόμενον τῷ δικάζοντι. Ἐπεὶ δὲ πρὸς τὰς τῶν ἐν τέλει ἀκοὰς ἀνηνέχθη τὸ γεγονὸς, ἀγώγιμον αὐτὸν ὁ δικαστὴς πρὸς τὸ βῆμα γενέσθαι διεκελεύσατο· καὶ ὃς εἰς αὐτὸν ἀχθέντα εὐθὺς ἀπιδὼν, καὶ διὰ τὸ νεάζον τῆς ἡλικίας συλήσειν ἐλπίζων τὸν γενναιότατον, Τίς, ὦ οὗτος, ἡ τοσαύτη περὶ σοῦ, ἔφη, διαλαλουμένη ἀναίδεια, ἥ τις μικροῦ με καὶ πρὸς τραχύτητα ἐξενεχθῆναι πεποίηκεν, εἰ μὴ αὐτὸ τὸ εἶδος θεαθὲν, μὴ οὕτως ἔχειν ἀνέπεισεν· ἀλλότριον γὰρ πάντη καὶ ἀνακόλουθον, αἰδῶ τοιαύτην καὶ χαρακτῆρα σαφέστατον εὐγενείας, ἔργοις θρασυτέροις ἐπιχειρεῖν. Ἰδοὺ σοὶ τοίνυν πλῆθος πρόκειται θεῶν, διαφόροις ἐνεργείαις καὶ κλήσεσι καταπλουτοῦσα τὸ τίμιον, ἀνέῳγέ σοι καὶ ναὸς αὐτός. Βωμοὶ δὲ τῷ λύθρῳ τῶν αἱμάτων περιῤῥεόμενοι τεθεώρηνται, πάνδημος ἑορτὴ συγκεκρότηται, καὶ τῶν ἀγγείων ὅσα πρὸς θυσίων κατάλληλα προσηυτρέπισται. Τὰ κάλλιστα γοῦν σεαυτῷ καὶ ἡμῖν χαρίσαιο, εἰ τοὺς θεοὺς τιμήσειας καὶ αὐτοῖς ἐπιθύσαις. Καὶ τὰ μὲν τοῦ τυράννου τοιαῦτα. Γ΄. Ὁ δὲ μάρτυς ὅλος ὅλως τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου γενόμενος, καὶ τῷ τοῦ σταυροῦ σημείῳ οἷον ὅπλῳ τινὶ περιφραξάμενος, Μάταια, ὦ ἡγεμὼν, ἀπεκρίνατο, τὰ παρὰ σοῦ προτεινόμενα, οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τῶν ἐκτὸς, καὶ ὧν οὐκ ἄν γένοιτο κύριος, τὸ εὐσεβεῖν δοκιμάζεται, προαιρέσεως ἀγαθῆς καὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν ἄντικρυς ὑπάρχον. Εἰ μὲν οὖν ἀδύνατον ἵνα μὴ λέγω ἀβούλητον πρὸς τὴν μίαν σε καὶ πάντων τριαδικὴν ἀρχὴν ἀπίδειν, κἄν ἀπὸ τῆς τῶν παρηγμένων εὐταξίας, τὸν γενεσιουργὸν τῶν ὅλων Θεὸν μαθητεύθητι. Εἰ δὲ θεῶν πλῆθύν προτιμᾷς, δι' ὧν τοὺς ἁπλουστέρους χλευάζων πρὸς τὸ τῆς ἀπωλείας κατάγεις βάραθρον, ἀλλ᾽ ἐγὼ οὔτε ἀκούειν ὧν σὺ φῇς ἀνέχομαι, οὔτε θυσίαις τοιαύταις χαίρειν προήρημαι, ἅτε ψυχῇ λογικῇ τιμηθείς, καὶ πρὸς τὸν ἄνω κόσμον σαφῶς ἐπειγόμενος· μόνῳ δὲ τῷ φύσει ἀοράτῳ Θεῷ, θυσίαν θύσω αἰνέσεως, καὶ αὐτῷ τὰς εὐχάς μου ἀποδώσω ἐναντίον παντὸς τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τούτων οὕτω λεχθέντων, τὸ τῆς ἐπιεικείας ἀποθέμενος προσωπεῖον ὁ τύραννος, περιδύεσθαι μὲν προστάττει τὸν μάρτυρα, καὶ ἐπὶ γῆς ταθέντα σφοδρότερον τύπτεσθαι.

patria, nempe Nicomedia, et erat ornatus operibus ριζόμενος, τῆς γὰρ Νικομήδους ὁρμᾶται καὶ τοῖς pietatis, cum nollet habitare in tabernaculis peccatorum, et divinum Christi nomen videre tam impudenter irrideri ac subsannari non ferendum esse censerel, relicta urbis habitatione, amplectitur 80litudinem. Εt cum vitæ abstinentia, et secessu internum hominem expurgassel, zelo sicut magnus Elias refertam omnino haberel animam, relicta pariter solitudine, descendit ad habitandum in civitate. τῆς εὐσεβείας ἔργοις κοσμούμενος ἐν σκηνώμασιν ἁμαρτωλῶν κατοικεῖν οὐχ αἱρούμενον, καὶ ἀνέδην οὕτω τὸ τοῦ Χριστοῦ θεῖον ὄνομα ὁρᾷν διαχλευαζό μενον, ἀνεκτὸν οὐχ ἡγούμενος. ἀπάρας τῶν κατὰ τὸ ἄστυ διατριβῶν. τὴν ἐρημίαν ασπάζεται, καὶ τῷ ἐγκρατεῖ καὶ ἀναχωρητικῷ βίῳ τὸν ἐντὸς ἀποκαθηράμενος ἄνθρωπον, καὶ ὅλος ζήλου κατὰ τὸν μέγαν Ηλίαν πλησθεὶς τὴν ψυχὴν, τὴν ἐρημίαν ἀπολιπῶν αὖθις, πρὸς τὰς ἐν πόλει διαγωγάς κάτω εἰσιν. II. Cum autem ad imperatorias constitutiones in- Β΄. Ὡς δὲ πρὸς τὰς βασιλικὰς ἡτένισε διατάξεις. tendisset oculos, quæ supra portas proscriptæ erant αἱ τῶν πυλῶν ὑπερθεν ἀνάγραπτοι πᾶσιν ἐτύγχανον, omnibus valde ridens talem conatum, fuit ab impiis μέγα καταγελάσας τοῦ ἔγχειρήματος, κατάφορος deprehensus protinus, et statim vinctus fuit conje- εὐθὺς τοῖς ἀσεβέσιν ἐγένετο, καὶ φυλακή τοῦτον ctus in custodiam, tanquam aliqua præda sislendus R εἶχεν αὐτίκα δέσμιον, οἷόν τι θήραμα παραστησό coram judice. Postquam autem, quod factum fuerat, delatum fuit ad aures magistratuum, jussit judex eum duci ad tribunal. Et protinus aspiciens ad eum qui ductus fuerat, cum propter teneram ætatem sperasset fore ut virum expugnaret fortissimum: Quænam est, inquit, lanta tua, quæ dicitur, amentia, quæ etiam prope effecit ut deduceret ad asperitatem, nisi ipsa quæ fuit conspecta species persuasisset rem non ita se habere: est enim omnino alienum, et non consentaneum, hanc liberalem formam, et apertum characterem nobilitatis, facta aggredi tam audacia. Ecce ergo tibi proponitur multitudo deorum, quæ diversis operationibus et invocationibus sibi affatim comparat venerationem; ipsum quoque templum est tibi apertum: sanguine autem conspersa cernuntur altaria; publicum festum celebratur et parata sunt quæcunque conveniunt sacrificio. Et tibi ergo optime consules, et nobis rem gratam facies, si deos colueris, et eis sacrificaveris. Hæc lyrannus. III. Martyr autem Spiritu sancto totus repletus, cum se signo crucis, veluti quibusdam armis, muniisset: Vana sunt, respondit, o præses, quæ a te proponuntur. Neque enim ex rebus externis et quæ minime fuerint in potestate alicujus, metienda est pietas, quæ aperte est boni instituli et in nostri liberi arbitrii sita est potestate. Atque, si quidem fieri non potest (ne te non velle dicam), ut ad unum et trinum omnium aspicias principium, ab eorum saltem, quæ producta fuerunt bono ordine, disce Deum universorum. Sin autem deorum præfers multitudinem, per quos simpliciores deducis ad barathrum interitus, at ego quidem nec ea quæ tu dicis audire sustineo, neque in animum induco, ut talibus delecter sacrificiis, ut qui sim præditus anima participe rationis, et ad supernum mundum aperte properem: soli autem natura Deo, et qui non est aspectabilis, sacrificabo sacrificium laudis, et ipsi reddam vota mea coram toto populo ejus. His sic dictis, tyrannus, deposita persona lenitatis, jubet quidem exui martyrem, et humi extensum, vehementer verberari. μενον τῷ δικάζοντι. Ἐπεὶ δὲ πρὸς τὰς τῶν ἐν τέλει ἀκοὰς ἀνηνέχθη τὸ γεγονὸς, ἀγώγιμον αὐτὸν ὁ δικαστής πρὸς τὸ βῆμα γενέσθαι διεκελεύσατο· καὶ ὃς εἰς αὐτὸν ἀχθέντα εὐθὺς ἀπιδὼν, καὶ διὰ τὸ νεάζον τῆς ἡλικίας συλήσειν ἐλπίζων τὸν γενναιότα τον, Γίς, ὦ οὗτος, ἡ τοσαύτη περὶ σοῦ, ἔφη, διαλαλουμένη ἀναίδεια, ἤ τις μικροῦ με καὶ πρὸς τραπ χύτητα ἐξενεχθῆναι πεποίηκεν, εἰ μὴ αὐτὸ τὸ εἶδος θεαθὲν, μὴ οὕτως ἔχειν ἀνέπεισεν· ἀλλότριον γὰρ πάντη καὶ ἀνακόλουθον, αἰδῶ τοιαύτην καὶ χαρακτήρα σαφέστατον εὐγενείας, ἔργοις θρασυτέροις ἐπιχειρεῖν. Ἰδοὺ σοὶ τοίνυν πληθὺς πρόκειται θεῶν, διαφόροις ἐνεργείαις καὶ κλήσεσι καταπλουτοῦσα τὸ τίμιον, ἀνέψγέ σοι καὶ ναὸς αὐτός. Βωμοὶ δὲ τῷ λύθρῳ τῶν αἱμάτων περιῤῥεόμενοι τεθεώρηνται, πάνδημος ἑορτὴ συγκεκρότηται, καὶ τῶν ἀγγείων ὅσα πρὸς θυσίων κατάλληλα προσηυτρέπισται. Τὰ κάλλιστα γοῦν σεαυτῷ καὶ ἡμῖν χαρίσαιο, εἰ τοὺς θεοὺς τιμήσειας καὶ αὐτοῖς ἐπιθύσαις. Καὶ τὰ μὲν τοῦ τυράννου τοιαῦτα. τις Γ΄. Ὁ δὲ μάρτυς όλος όλως τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου γενόμενος, καὶ τῷ τοῦ σταυροῦ ση μείῳ οἷον όπλῳ τινὶ περιφραξάμενος, Μάταια, ὦ ἡγεμὼν, ἀπεκρίνατο, τὰ παρὰ σοῦ προτεινόμενα, οὐδὲ γὰρ ἀπὸ τῶν ἐκτὸς, καὶ ὧν οὐκ ἄν γένοιτο κύριος, τὸ εὐσεβεῖν δοκιμάζεται, προαιρέσεως ἀγαθῆς καὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν ἄντικρυς ὑπάρχον. Εἰ μὲν οὖν ἀδύνατον ἵνα μὴ λέγω ἀβούλητον πρὸς τὴν μίαν σε καὶ πάντων τριαδικὴν ἀρχὴν ἀπίδειν, κἄν ἀπὸ τῆς τῶν παρηγμένων ευταξίας, τὸν γενεσιουργὸν τῶν ὅλων Θεὸν μαθητεύθητι. Εἰ δὲ θεῶν πληθὺν προτιμᾷς, δι' ὧν τοὺς ἁπλουστέρους χλευάζων πρὸς τὸ τῆς ἀπωλείας κατάγεις βάραθρον, ἀλλ᾽ ἐγὼ οὔτε ἀκούειν ὧν σὺ τῆς ἀνέχομαι, οὔτε θυσίαις τοιαύταις χαίρειν προήρημαι, ἅτε ψυχῇ λο γικῇ τιμηθείς, καὶ πρὸς τὸν ἄνω κόσμον σαφῶς ἐπειγόμενος· μόνῳ δὲ τῷ φύσει ἀοράτῳ Θεῷ, θυ σίαν θύσω αἰνέσεως, καὶ αὐτῷ τὰς εὐχάς μου ἀποδώσω ἐναντίον παντὸς τοῦ λαοῦ αὐτοῦ. Τούτων οὕτω λεχθέντων, τὸ τῆς ἐπιεικείας ἀποθέμενος προσωπεῖον ὁ τύραννος, περιδύεσθαι μὲν προστάττει τὸν μάρτυρα, καὶ ἐπὶ γῆς ταθέντα σφοδρότερον τύπτεσθαι.

col. 1057–1058page 30 of 165

PG 115:1057Δʹ. ὡς δὲ γενναίως καὶ ἀνδρικῶς ὁ μάρτυς ἀντεῖχε πρὸς τὰς βασάνους, καὶ οὐδὲ μικρὰν ἐπεπόνθει ἀλλοίωσιν, διπλασιάζει τὸ δριμὺ τῆς κολάσεως ὁ δικάζων, καὶ νεύροις λεπτοτάτοις μαστίζεσθαι τοῦτον ἀπηνέστερον διατάττεται. Ἃ δίκην νιφάδων τῷ μαρτυρικῷ ἐπιφερόμενα σώματι, πολλὴν τοῖς πεπονθόσι μέρεσι τὴν τῆς ὀδύνης αἴσθησιν ἐνειργάζετο· ἀλλὰ καὶ οὕτως ὁ μάρτυς οὐδὲν ὤφθη τοῦ φρονήματος ὑπανεὶς, ἢ τῆς πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν ἐνδεδωκὼς πίστεως. Ἐντεῦθεν ἀλλεπάλληλοι βασάνων ἰδέαι καθάπερ κύματα τῷ μάρτυρι προσεῤῥήγνυντο. Εὐθὺς γὰρ ὁ τύραννος πρὸς ἑτέραν εὕρεσιν τιμωρίας ἐτρέπετο, καὶ ξύλῳ τὸν ἀδάμαστον ἀναδριάντα προσαναρτῶν, ξεσμοῖς τὰς σάρκας κατεδαπάνα, καὶ ἦν μέχρι μυελῶν καὶ ὀστέων αὐτῶν τὸ ἄλγος ὑποδυόμενον, καὶ τῶν καιρίων μερῶν τοῦ σώματος ἐφαπτόμενον. Ὁ δὲ μάρτυς, εὐχὴν τῇ βασάνῳ συγκεραννύς, καὶ εἰς ἐπικουρίαν τὸν αὐτοῦ ἄθλοθέτην ἐπιβοώμενος, οὐ πάσχειν μᾶλλον, ἢ ἑτέρου πάσχοντος, αὐτὸς εἶναι θεατὴς ἐνομίζετο. Ἐπεὶ δὲ ἱκανῶς ἐνήθλησε τοῖς ξεσμοῖς, καὶ πᾶν διαταραχθὲν, τὸ σῶμα προΰκειτο δυσειδές, δαίμονες μὲν ὡς εἰκὸς ὑπεξανίσταντο, Θεὸς δὲ τὸν οἰκεῖον ἄνωθεν ἐνίσχυε στεφανίτην, καὶ ὁ δικαστὴς ἑαυτὸν ἡττώμενον καθορῶν, ὡς μήτε λόγοις οἷός τε ὢν πείθειν τὸν πάσχοντα, μήτε θωπείαις, μήτε τισὶν ἄλλαις ἐπινοίαις, ἐπὶ τοιαύτην χωρεῖ βάσανον, ἧς ἡ ἀκοὴ τοῖς ὠσὶ καὶ μόνον ἐμπίπτουσα, συνταράττειν δύναται, καὶ συγχεῖν καὶ νοῦν καὶ διάνοιαν. ἱμᾶσι γὰρ λεπτοῖς τοὺς τῶν ποδῶν καὶ χειρῶν περισφιγχθέντας δακτύλους, εἰς τοὀπίσω περιενεχθῆναι βιαίως διακελεύεται, καὶ δίκην πτόρθου, τὰ τοῦ μάρτυρος μέρη περιλυγίσας, ἀφόρητον οὕτω τὴν τιμωρίαν εἰργάζετο. Ἀγκώνων γὰρ συνθραυομένων, σφυρῶν συνθλωμένων, σκελῶν συντριβομένων, καὶ οἱονεὶ διατετριγότων τῇ βίᾳ τῆς στάσεως, μικροῦ θανατοῦσθαι συνέβαινε τὸν ἀθλητὴν, ἅτε τῆς ἁρμονίας τῶν ὅλων τοῦ σώματος μελῶν, τῆς οἰκείας ἐξισταμένων ἕδρας καὶ τάξεως, καὶ τῷ περιόντι τῆς ἀλγηδόνος πρὸς οἶκτον ἐφελκομένων καὶ ἄψυχα. Εʹ. Ἀλλ' ὁ μὲν τύραννος πρὸς τὴν διὰ τῶν ἔργων ἐξατονήσας πειθοῖ πρὸς τὴν διὰ τῶν λόγων αὖθις ἐχώρει τῷ τῆς διαλέξεως προσωπείῳ, τὸ οἰκεῖον περιστέλλων ἀδύνατον, καὶ πρῶτα μὲν ἅτε δεισιδαιμονέστερον περὶ τὸ ἴδιον διακείμενος σέβας, τήν τε θεοπρεπῆ τοῦ λόγου διέσυρε σάρκωσιν, καὶ τὰ τούτου πάθη καὶ σταυρὸν αὐτὸν, καὶ ὅσα τῆς ἡμετέρας σύμβολα σωτηρίας, προσκόμματα σκανδάλου ἐτίθετο, ἐπὶ τούτοις καὶ τὴν τῶν στοιχείων δημιουργίαν προσβάλλετο, ὡς μὲν ἡδεῖαν οὖσαν, ὡς δὲ ἐπέραστον, καὶ ἀνθρώποις εἰς ἀπόλαυσιν προκειμένην, καὶ ὡς μηδ' ἂν ἐθέλειν, μηδὲ τὸν ἄγαν τυφλώττοντα, τῆς ἐκ ταύτης στέρεσθαι ἡδονῆς. Ὁ δὲ μάρτυς (ἦν γὰρ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἀνάπλεως) ἀντιπαρῆγε τῶν ἐκείνου θεῶν τὸ ἀσθενὲς καὶ ἀνδρόθηλυ, τὸ πρὸς ἀλλήλους μάχιμόν τε καὶ στασιῶδες, καὶ τὸ σωματικοῖς ἐγκαλινδεῖσθαι παθήμασι, καὶ τὸ μηδ' ὁτιοῦν τῶν παρηγμένων ἀφ' ἑαυτοῦ τὴν γένεσιν ἔχειν καὶ ἄναρχον εἶναι, ἀλλ' εἰς

MARTIRYUM SS. EULAWPII ET EULAMPIE. Δ'. ὡς δὲ γενναίως καὶ ἀνδρικῶς ὁ μάρτυς ἀντεἶχε πρὸς τὰς βασάνους, καὶ οὐδὲ μικρὰν ἐπεπόν θει ἀλλοίωσιν, διπλασιάζει τὸ δριμὺ τῆς κολάσεως ὁ δικάζων, και νεύροις λεπτοτάτοις μαστίζεσθαι τοῦτον ἀπηνέστερον διατάττεται. "Α δίκην νιφάδων τῷ μαρτυρικῷ ἐπιφερόμενα σώματι, πολλὴν τοῖς πεπονθόσι μέρεσι τὴν τῆς ὀδύνης αίσθησιν ἐνειργά. ζετο· ἀλλὰ καὶ οὕτως ὁ μάρτυς οὐδὲν ὤφθη τοῦ φρονήματος ὑπανεὶς, ἤ τῆς πρὸς τὸν Κύριον ἡμῶν ἐνδεδωκώς πίστεως. Ἐντεῦθεν ἀλλεπάλληλοι βασά νων ἰδέαι καθάπερ κύματα τῷ μάρτυρι προσεῤῥήγνυντο. Εὐθὺς γὰρ ὁ τύραννος πρὸς ἑτέραν εὕρεσιν τιμωρίας ἐτρέπετο, καὶ ξύλῳ τὸν ἀδάμαστον ανα δριάντα προσαναρτῶν, ξεσμοῖς τὰς σάρκας κατεδαπάνα, καὶ ἦν μέχρι μυελῶν καὶ ὀστέων αὐτῶν τὸ ἄλγος υποδυόμενον, καὶ τῶν καιρίων μερῶν τοῦ σώματος ἐφαπτόμενον. Ὁ δὲ μάρτυς, εὐχὴν τῇ βασ σάνῳ συγκεραννύς, καὶ εἰς ἐπικουρίαν τὸν αὐτοῦ ἄθλοθέτην ἐπιβοώμένος, οὐ πάσχειν μᾶλλον, ἢ ἑτέ που πάσχοντος, αὐτὸς εἶναι θεατὴς ἐνομίζετο. Ἐπεὶ δὲ ἱκανῶς ἐνήθλησε τοῖς ξεσμοῖς, καὶ πᾶν διατα ραχθὲν, τὸ σῶμα προΰκειτο δυσειδές, δαίμονες μὲν ὡς εἰκὸς ὑπεξανίσταντο, Θεὸς δὲ τὸν οἰκεῖον ἄνωθεν ἐνίσχυε στεφανίτην, καὶ ὁ δικαστὴς ἑαυτὸν ἡττώμενον καθορῶν, ὡς μήτε λόγοις οἷός τε ὢν πείθειν τὸν πάσχοντα, μήτε θωπείαις, μήτε τισὶν ἄλλαις ἐπινοίαις, ἐπὶ τοιαύτην χωρεῖ βάσανον, ἧς ἡ ἀκοὴ τοῖς ὡσὶ καὶ μόνον ἐμπίπτουσα, συνταράττειν δύναται, καὶ συγχεῖν καὶ νοῦν καί διάνοιαν. ἱμᾶσι γὰρ λεπτοῖς τοὺς τῶν ποδῶν καὶ χειρῶν περισφιγχθέντας δακτύλους, εἰς τοὀπίσω περιενεχθῆναι βιαίως δια κελεύεται, καὶ δίκην πτόρθου, τὰ τοῦ μάρτυρος μέρη debat cruciatum. Nam cum confringerentur artiπεριλυγίσας, ἀφόρητον οὕτω την τιμωρίαν εἰργάζετο. Αγκώνων γὰρ συνθραπομένων, σφυρῶν συνθλωμένων, σκελῶν συντριβομένων, καὶ οιονεί διατετρι γότων τῇ βίᾳ τῆς στάσεως. μικροῦ θανατοῦσθαι συνέβαινε τὸν ἀθλητὴν, ἅτε τῆς ἁρμονίας τῶν ὅλων τοῦ σώματος μελῶν, τῆς οἰκείας, ἐξισταμένων ἕνδρας καὶ τάξεως, καὶ τῷ περιόντι τῆς ἀλγηδόνος πρὸς οἶκτον ἐφελκομένων καὶ ἄψυχα. 1V. Postquam autem martyr generose et fortiter restitit tormentis, et nec tantillum quidem fuit mutatus, acerbitatem supplicii judex auget, eumque nervis cædi tenuissimis imperat crudeliter. Qui cum nive spissius martyris corpori infligerentur, affectis partibus afferebant magnum sensum doloris. Sed sic quoque martyr nihil visus et remisisse de sua animi magnitudine aut de sua fide in Christum Dominum nostrum aliquid relaxasse. Hinc frequentes, et se invicem consequentes tormentorum species, tanquam ductus, erumpebant in martyrem. Statim enim conversus est tyrannus ad inveniendum aliud supplicium: et ligno appendens indomitam statuam, consumebat carnes lacerationibus, et ad medullas et ossa usque subibat dolor et principales partes corporis attingebat. Martyr autem precibus tormentum contemperans, et sui Agonothetæ auxilium invocans, non magis censebatur pati quam alio patiente ipse esse spectator. Postquam autem satis decertavit adversus dilacerationes, et universum discerptum corpus propositum fuit aspectu tetrum, dæmones quidem, ut par erat, me rebant, Deus autem e superis exsultabat propter suum corona redimitum athletam. Judex deinde cernens se esse superatum, cum nec verbis posset persuadere patienti, nec blanditiis, nec ullis aliis rationibus, procedit ad tale tormentum, quod si vel solum ad aures perveniat, potest conturbare ac confundere mentem et cogitationem. Tenuibus enim loris pedum et manuum adstrictos digitos jubet violenter circumtrahi, quod ei intolerandum redΕ΄. Αλλ' ὁ μὲν τύραννος πρὸς τὴν διὰ τῶν ἔργων ἐξατονήσας πειθοῖ πρὸς τὴν διὰ τῶν λόγων αὖθις ἐχώρει τῷ τῆς διαλέξεως προσωπείῳ, τὸ οἰκεῖον περιστέλλων ἀδύνατον, καὶ πρῶτα μὲν ἅτε δεισιδαιμονέστερον περὶ τὸ ἴδιον διακείμενος σέβας, τήν τε θεοπρεπῆ τοῦ λόγου διέσυρε σάρκωσιν, καὶ τὰ τούτου πάθη καὶ σταυρὸν αὐτὸν, καὶ ὅσα τῆς ἡμε· τέρας σύμβολα σωτηρίας, προσκόμματα σκανδάλου ἐτίθετο, ἐπὶ τούτοις καὶ τὴν τῶν στοιχείων δης μιουργίαν προσβάλλετο, ὡς μὲν ἡδεῖαν οὖσαν, ὡς δὲ ἐπέραστον, καὶ ἀνθρώποις εἰς ἀπόλαυσιν προκείμένην, καὶ ὡς μηδ' ἂν ἐθέλειν, μηδὲ τὸν ἄγαν τυφλώττοντα, τῆς ἐκ ταύτης στέρεσθαι ἡδονῆς. Ὁ δὲ μάρτυς (ἦν γὰρ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἀνάπλεως) ἀντιπαρῆγε τῶν ἐκείνου θεῶν τὸ ἀσθενὲς καὶ ἀνδρόθηλυ, τὸ πρὸς ἀλλήλους μάχιμόν τε καὶ στα σιῶδες, καὶ τὸ σωματικοῖς ἐγκαλινδεῖσθαι παθή. μασι, καὶ τὸ μηδ' ὁτιοῦν τῶν παρηγμένων ἀφ' ἑαυ τοῦ τὴν γένεσιν ἔχειν καὶ ἄναρχον εἶναι, ἀλλ᾽ εἰς η culi, et violenta extensione quodammodo striderent, contigit athletam prope morte affici, quod compages omnium membrorum corporis a sua sede et ordine dimoverentur; adeo ut propter ingentem dolorem ad misericordiam traherentur etiam inanima. V. Sed tyrannus quidem cum non potuisset factis persuadere, ad persuadendum verbis rursus se confert, persona disputationis suam tegens impotentiam. Et primum quidem, ut qui esset superstitiosius affectus in suam religionem, lacerabat divinam Verbi carnis susceptionem, ejusque perpessiones et ipsam crucem, et quæcunque sunt signa nostra salutis, ea scandali ducebat offensiones. Post hæc proferebat etiam fabricam elementorum, ut qua esset quidem dulcis et amabilis, et ad fruendum proposita hominibus, et quod nollet ne valde quidem cæcus, quæ ex ea oritur, privari voluptate. Martyr autem (erat enim vera plenus sapientia) contra afferebat illius deorum imbecillitatem et effeminationem, quæ inter se invicem fuerunt, pugnas et seditiones, et quod volutarentur in corporis affectionibus; et quod nihil eorum, quæ producta sunt, ex se ortum habeat, et sit sine principio, sed statim referatur ad primam et efficientem causam,

col. 1059–1060page 31 of 165

PG 115:1059αἰτίαν πρώτην ποιητικήν τε καὶ παντοδύναμον ἐναφέρεσθαι, καὶ ὡς ὁ ταῦτα καταλιμπάνων, πρὸς τὸν δημιουργὸν τούτων μεταφοιτᾷ, τῶν ῥεόντων καὶ μὴ ἑστώτων, τὴν διηνεκῆ καὶ μόνιμον κατοικίαν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἄφραστόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἡδονὴν, ἀλλαττόμενον. Τούτοις τοῖς ἀληθέσι λόγοις τοῦ μάρτυρος ὁ τύραννος καταβροντηθεὶς, καὶ πρὸς ὀργὴν καὶ μανίαν ἄσχετον ἐξαφθεὶς, πρὸς τὸ τῶν κολαστηρίων ὅλος ἐχώρει παντοδαπὸν, καὶ κλίνην σιδηρᾶν αὐτίκα κελεύει πυροῦσθαι, ἧς καὶ πυρακτωθείσης, ἐφαπλωθῆναι ταύτῃ προστάττει τὸν μάρτυρα. Ὁ δὲ τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ διασφραγισάμενος, ἐφηπλώθη ὅλῳ τῷ σώματι, καὶ εὐθὺς αἱ μὲν σάρκες προσψαύσασαι τῷ πυρὶ, δαπανώντό τε καὶ διελύοντο καὶ εἰς ἰχῶρας καὶ ἕλκη καὶ τραύματα μετεβάλλοντο· ἔστι δὲ ἅ τῶν μελῶν, καὶ πρὸς τέφραν μεταποιούμενα, ψιλὴν παρεῖχε τὴν τῶν ὀστέων ὁρῶν συνάψειαν· αὐτὸς δὲ ταῖς βασάνοις ἐγκαρτερῶν, ὡς ἐπί τινος ἁπαλῆς στρωμνῆς κατακείμενος εὐχαριστηρίοις τὸν ὑπὲρ οὗ ταῦτα ὑπέμενε, φωναῖς ἡμείβετο. Ἐπεὶ δὲ κόρος οὐδεὶς τῷ μάρτυρι τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθημάτων, ἀλλὰ τῷ ζήλῳ τῆς πίστεως ἐπὶ μᾶλλον διηρεθίζετο, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγησάμενος τὸν μὲν ἀληθῆ Θεὸν τοῦ παντὸς διαχλευάζεσθαι, τὸ δὲ μάταιον τῆς εἰδωλικῆς ἀσθενείας παρὰ τῶν τότε κρατούντων ἐξυμνεῖσθαι καὶ μεγαλύνεσθαι, γενναιόν τι καὶ νεανικὸν ἐννοεῖ, καὶ τῆς αὐτοῦ μεγαλονοίας ἄξιον. Λόγῳ γὰρ ὑποκρινάμενος, τὴν πρὸς τὰ εἴδωλα συγκατάθεσιν, καὶ ταύτῃ φενακίσας τὸν τύραννον, μετά τινος πομπῆς καὶ δορυφορίας εἰς τὸν ναὸν τῶν εἰδώλων ἀφίκετο, ὧν μὲν τὴν ἀθρόαν τοῦ μάρτυρος μεταβολὴν, ἐν ἡδονῇ τιθεμένων, ὅσοι σύμμαχοι τῆς ἀσεβείας ἐτύγχανον, ὧν δὲ πάντως καραδοκούντων τί τὸ ἀποβησόμενον. Ὁ δὲ μάρτυς πολλὰ τοὺς προσκυνοῦντας κατοικτείρας τῆς ἀφροσύνης, ἑνὶ τῶν ἐπιφανῶν ἀγαλμάτων τῇ δεξιᾷ προσεγγίσας εὐχῇ τε μόνῃ χρησάμενος, καὶ λόγῳ σὺν αὐθεντίᾳ προστάγματος, εἰς γῆν εὐθὺς κατηδάφισε καὶ εἰς κόνιν ἐλέπτυνεν. Ὅπερ ὁ παρεστὼς δῆμος θεασάμενοι, τὴν ἀσθένειαν τῶν προσκυνουμένων, καὶ γνόντες ἅμα καὶ καταγνόντες, τὴν ἀπάτην εὐθὺς ἀποτίθενται, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἀσπάζοντες, Θεὸν δυνατὸν καὶ μόνον ἀνακηρύσσοντες· ὃν ἀγνοοῦντες πρώην ἐξεμυκτήριζον· καὶ γίνεται παραίτιος αὐτοῖς σωτηρίας ὁ μάρτυς, οἷς πρότερον ἀνοήτως ἔχουσι, καὶ κήρυξ εἶναι μωρίας, ὡς μωροῖς ἐνομίζετο. Ταῦτα τοῦ ἡγεμόνος ὀργῇ ὕλην καὶ ἀφορμὴν ποιουμένου, ἕτερόν τι καινὸν ἐμπεσόν, ἐτάραξε τε καὶ πρὸς ὀργὴν ἐξέμηνεν ἀκατάσχετον. Νεάνις γάρ ἄρτι τῶν παρθενικῶν ὑπεξελθοῦσα θαλάμων, καὶ ἀῤῥένων καταθαρσήσασα ὄψεως, τῷ πλήθει ἑαυτὴν ἀναμίξασα, καὶ ἀδελφὸν εἶναι τὸν ἀθλητὴν ὥσπερ γνωρίσασα, μέσον τοῦ θεάτρου παρελθοῦσα, καὶ τὰ χεῖρε τοῦτον περιβαλοῦσα, εὐθὺς τὰ τοῦ γένους ἀνεδίδασκε σύμβολα, τὸ τοὺς αὐτοὺς εἰδέναι πατέρας, τὸ μιᾶς γαστρὸς προελθεῖν, τὸ τοὺς αὐτοὺς θηλάσαι μαστούς. Εἶτα γονέων φιλοστοργίας ἀνεμί-

et omnipotentem; et quod qui hæc relinquit, ad αἰτίαν πρώτην ποιητικήν τε καὶ παντοδύναμον ένα eorum transit opificem, eorum, quæ fluunt et non stant, habitationem perpetua et stabili habitatione, ineffabilique, et quæ non desinit, voluptate commutans. His veris martyris verbis tyrannus attonitus, et ad iram ac furorem accensus intolerabilem, processit omnino ad omne genus tormenta, lectumque ferreum protiuns jubet accendi. Qui cum fuisset accensus, jubet in eo extendi martyrem. Ille autem cum signo crucis se munisset, toto corpore fuit extensus. Εt statim, cum carnes quidem ignitum ferrum attigissent, consumebantur, et dissolvebantur, et in saniem, ulceraque et vulnera mutabantur. Quin etiam nonnulla membra in cinerem conversa, præbebant videndam nudam ossium conjunctionem. Ipse vero tormenta fortiter tolerans, tanquam in molli quodam strato recumbens, ei agebat gratias, pro quo hæc sustinebat. φέρεσθαι, καὶ ὡς ὁ ταῦτα καταλιμπάνων, πρὸς τὸν δημιουργὸν τούτων μεταφοιτᾷ, τῶν ῥεόντων καὶ μὴ ἑστώτων, τὴν διηνεκῆ καὶ μόνιμον κατοικίαν, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἄφραστόν τε καὶ ἀτελεύτητον ἡδονὴν, ἀλλαττόμενον. Τούτοις τοῖς ἀληθέσι λόγοις τοῦ μάρ τυρος ὁ τύραννος καταβροντηθεὶς, καὶ πρὸς ὀργὴν καὶ μανίαν άσχετον ἐξαφθεὶς, πρὸς τὸ τῶν κολα στηρίων ὅλος ἐχώρει παντοδαπὸν, καὶ κλίνην σιδη ρᾶν αὐτίκα κελεύει πυροῦσθαι, ἧς καὶ πυρακτωθεί - σης, ἐφαπλωθῆναι ταύτῃ προστάττει τὸν μάρτυρα. Ὁ δὲ τῷ σημείῳ τοῦ σταυροῦ διασφραγισάμενος, ἐφηπλώθη ὅλῳ τῷ σώματι, καὶ εὐθος αἱ μὲν σάρκες προσψαύσασαι τῷ πυρὶ, δαπανώντό τε καὶ διελύοντο καὶ εἰς ἰχῶρας καὶ ἕλκη καὶ τραύματα μετεβάλλοντο· ἔστι δὲ ἅ τῶν μελῶν, καὶ πρὸς τέφραν μεταποιούμενα, ψιλήν παρεῖχε τὴν τῶν ὀστέων δρον συνάψειαν· αὐτὸς δὲ ταῖς βασάνοις ἐγκαρτερῶν. ὡς ἐπί τινος ὁπαλῆς στρωμνῆς κατακείμενος εὐχαριστηρίοις τὸν ὑπὲρ οὗ ταῦτα ὑπέμενε, φωναῖς ἡμείβετο. VI. Cum autem martyrem nulla caperet satietas carum, quas pro Christo sustinebat perpessionum, sed zelo fidei adhuc magis incitaretur, non esse tolerandum arbitratus, verum quidem Deum universi irrideri, vanitatem autem imbecillitatis simulacrorum ab iis, qui tunc dominatum obtinebant, celebrari laudibus, et magnifieri, generosum quiddam et juvenile excogitat, dignumque ejus animi magnitudine. Nam cum verbis simulasset se assentiri simulacris, et ea ratione fucum fecisset tyranno, cum quadam pompa a multis stipatus satellitibus, venit in templum idolorum, partim quidem propter repentinam martyris mutationem iis lætantibus, qui erant socii impietatis, partim autem ommino exspectantibus id quod erateventurum. Martyr autem valde misertus insipientiæ eorum qui adorabant, ad unam insignem imaginem ad dexteram positam, prope accedens, cum esset usus solis precibus, et verbis, cum auctoritate imperii, eam humi protinus dejecit et in pulverem comminuit. Quod quidem cum vidisset populus, qui aderat, et imbecillitatem eorum, quæ adorabantur, simul cognovissent et condemnassent, deponunt protinus deceptionem, et amplectuntur pietatem, Deum potentem, et solum prædicantes, quem nuper ignorantes, habebant ludibrio. Fitque eis martyr causa salutis, a quibus, cum prius stulti essent, præco esse stultitiæ putabatur. VII. Hæc cum essent præsidi iræ materia et occasio, aliud quid novi incidens, magis conturbavit et ad iram concitavit intolerandam. Quædam enim adolescentula, quæ nuper ex virginalibus thalamis processerat et ausa erat venire in conspectum virorum, cum se admiscuisset multitudini et athletam fratrem esse agnovisset, accedens in medium theatrum, eum complexa, statim docebat sigaa generis, se eosdem videlicet nosse parentes, eodem utero esse edilos, ac eadem suxisse ubera. Deinde revocabat in mentem parentum benevolentiam, et co- ' ς. Ἐπεὶ δὲ κόρος οὐδεὶς τῷ μάρτυρι τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθημάτων, ἀλλὰ τῷ ζήλῳ τῆς πίστεως ἐπὶ μᾶλλον διηρεθίζετο, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγησάμενος τὸν μὲν ἀληθῆ Θεὸν τοῦ παντὸς διαχλευάζεσθαι, τὸ δὲ μάταιον τῆς εἰδωλικῆς ἀσθενείας παρὰ τῶν τότε κρατούντων ἐξυμνεῖσθαι καὶ μεγαλύνεσθαι, γενναιόν τι καὶ νεανικὸν ἐννοεῖ. καὶ τῆς αὐτοῦ μεγαλονοίας ἄξιον. Λόγῳ γὰρ ὑποκρινάμενος, τὴν πρὸς τὰ εἴδωλα συγκατάθεσιν, καὶ ταύτῃ φενακίσας τὸν τύραννον, μετά τινος πομπῆς καὶ δορυφορίας εἰς τον ναὸν τῶν εἰδώλων ἀφίκετο, ὧν μὲν τὴν ἀθρόαν τοῦ μάρτυρος μεταβολὴν, ἐν ἡδονῇ τιθεμένων, ὅσοι σύμμαχοι τῆς ἀσεβείας ἐτύγχανον, ὧν δὲ πάντως καραδοκούν των τί τὸ ἀποβησόμενον. Ὁ δὲ μάρτυς πολλὰ τοὺς προσκυνοῦντας κατοικτείρας τῆς ἀφροσύνης, ἑνὶ τῶν ἐπιφανῶν ἀγαλμάτων τῇ δεξιᾷ προσεγγίσας εὐχῇ τε μόνῃ χρησάμενος, καὶ λόγῳ σὺν αὐθεντία προστάγματος, εἰς γῆν εὐθὺς κατηδάφισε καὶ εἰς κόνιν ἐλέπτυνεν. Όπερ ὁ παρεστώς δῆμος θεασάμενοι, τὴν ἀσθένειαν τῶν προσκυνουμένων, καὶ γνόντες ἅμα καὶ καταγνόντες, τὴν ἀπάτην εὐθὺς ἀποτίθενται, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἀσπάζοντες, Θεὸν δυνατὸν καὶ μόνον ἀνακηρύσσοντές· ὃν ἀγνοοῦντες πρώην ἐξεμυκτήριυον καὶ γίνεται παραίτιος αὐ τοῖς σωτηρίας ὁ μάρτυς οἷς πρότερον ἀνοήτως ἔχουσι, καὶ κήρυξ εἶναι μωρίας, ὡς μωροῖς ἐνου μίζετο. Ζ΄. Ταῦτα τοῦ ἡγεμόνος ὀργῇ ὕλην καὶ ἀφορμὴν ποιουμένου, ἕτερόν τι καινὸν ἐμπεσόν, ἐτάραξε τε καὶ πρὸς ὀργὴν ἐξέμηνεν ακατάσχετον. Νεάνις γάρ ἄρτι τῶν παρθενικῶν ὑπεξελθοῦσα θαλάμων, καὶ ἀῤῥένων καταθα ήσασα ὄψεως, τῷ πλήθει ἑαυτὴν ἀναμίξασα, καὶ ἀδελφὸν εἶναι τὸν ἀθλητὴν ὥσπερ γνωρίσασα, μέσον του θεάτρου παρελθοῦσα, καὶ τὰ χεῖρε τοῦτον περιβαλοῦσα, εὐθὺς τὰ τοῦ γένους ἀνεδίδασκε σύμβολα, τὸ τοὺς αὐτοὺς εἰδέναι πανέρας, τὸ μιᾶς γαστρὸς προελθεῖν, τὸ τοὺς αὐτοὺς θεο λάσαι μαστούς. Εἶτα γονέων φιλοστοργίας ανεμί

col. 1061–1062page 32 of 165

PG 115:1061μνησκε, συνοικισμοῦ τε καὶ συναυλίας, καὶ τοιούτων ἄλλων συμβόλων· καὶ τέλος τῆς αὐτῆς ἐθέλειν καὶ πίστεως ἔλεγε καὶ τοῦ σεβάσματος μετασχεῖν, καὶ τῶν αὐτῶν κοινωνῆσαι τῷ ἀδελφῷ παθημάτων. Ταῦτα τοίνυν, τὸν μὲν κακοδαίμονα τύραννον ἀπορίας ἐπλήρου, τοὺς δὲ θεατὰς τῶν δρωμένων μετεκαλεῖτο πρὸς τὴν εὐσέβειαν, καὶ ὃς αὐτίκα μικρὸς ὢν, πρὸς μιαροὺς ἐχώρει λογισμοὺς καὶ ἀθεΐαν μᾶλλον σωματικῆς συνουσίας, οὐχὶ πόθῳ Χριστοῦ προσφύναι τῷ μάρτυρι ταύτην ᾤετο. Δριμὺ τοίνυν καὶ ἐμβριθὲς πρὸς αὐτὴν ἀτενίσας· Τί σοι, φησί, ὦ γύναι, τὸ σόφισμα βούλεται τοῦτο, καὶ πῶς ἄρα πρόφασιν ἐρωτικῆς μανίας τῆς πρὸς τὸν παρόντα τουτονὶ νεανίσκον, τὴν τῆς θρησκείας μετάθεσιν ἐποιήσω; Ἀλλὰ ἀνάνηψον τῆς περικεχυμένης σοι ταύτης τοῦ πάθους ἀχλύος, καὶ τὸ φιλάνθρωπον τῶν ἀηττήτων θεῶν ἐξιλέωσαι. Τί γὰρ τὸ οὕτως σε μετἀπεῖσαν ἀθρόως, ὥστε τοῦ ἡδίστου τούτου φωτός, καὶ τῶν ἐν βίῳ τερπνῶν ἀποστῆναι, γόητι δὲ νεανίᾳ προσκολληθῆναι, καὶ ἀναιδεῖ προσώπῳ τῷ ἡμετέρῳ βήματι παραστῆναι, τὰ συγγενῶν ὑποκρινομένην, καὶ πρὸς ἀδελφικὴν ἑνότητα τὴν σχέσιν μετατιθεῖσαν· πλὴν ἀλλ᾽ οὐ τοῦ ἡμετέρου καταγελάσεις βήματος, οὐδὲ τῶν αὐτοκρατόρων καταμωκήσῃ, μαρτύρομαι θεοὺς ἅπαντας, καὶ τὸ τοῦ βήματος ἡμῶν εὐμενὲς, καὶ φιλάνθρωπον, ὡς οὐδὲν τι πλέον ἕξεις Εὐλαμπίου, ἢ τὸ χείροσι βασάνοις ὑποβληθῆναι. Η΄. Πρὸς ἅπερ ἡ μάρτυς ἀῤῥενωπῷ τῷ φρονήματι, εὔστοχον ἐποιεῖτο, καὶ τὴν ἀπόκρισιν· Ἄκουσον, εἰποῦσα, ὦ δικαστά, καὶ τὸν ἐμὸν ὡς ἔχει γνῶθι σκοπόν. Χριστοῦ ὑπάρχω δούλη· Χριστὸς ἐμοὶ ζωὴ καὶ ψυχῆς ἀγαλλίαμα. Τούτου ἐρῶ, τούτῳ σπεύδω τυθῆναι. Ὑπὲρ τούτου καὶ πῦρ εὐτρέπιζε, καὶ θῆρας ἄγε, καὶ τροχοὺς ἑτοίμαζε, καὶ ξίφη γύμνου, καὶ πᾶσαν ἄλλην ἐπινόει βάσανον, ἵνα μάθῃς ὅτι οὐχ οὕτως ἀγεννὴς ἐγὼ καὶ μικρόψυχος· οὔ, μὰ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας τοῦτον ἀγῶνα, ὃν καὶ μέχρι τέλους ἀγωνιοῦμαί τε καὶ δραμοῦμαι, καὶ πρὸς πᾶν εἶδος κολάσεως ἑαυτὴν ἔκδοτον παραστήσω, ἵνα γνῷς ὅτι ἀδελφὴ ἐγὼ τούτου, καὶ τὰ ἀδελφὰ φρονοῦσα τοῦ τὰς σὰς βασάνους μὴ ὑποπτήξαντος, καὶ τὰ σὰ σεβάσματα καταλύσαντος· καὶ αὖθις δέ σοι φημί, μὴ πρὸς τὴν τῆς γυναικείας φύσεως ἀφορῶντι ἀσθένειαν, ἀνάξιόν τι τῆς διανοίας τῆς ἡμετέρας ἐλπίσαι, μηδὲ τὸ τῆς ἡλικίας ἁπαλὸν εὐεξαπάτητον νομίσαι ταῖς σαῖς ἐπινοίαις. Ὁ γὰρ πρὸς τὸν αὐτοῦ ἔρωτα πτερώσας ἡμᾶς, καὶ πρὸς τὸν κατὰ σοῦ, καὶ τοῦ διαβόλου πόλεμον καθοπλίσας, αὐτὸς καὶ τὴν δύναμιν ὀρέξει, καὶ τὴν νίκην περιφανεστάτην ἐργάσεται. Θ΄. Τούτοις ἡ μάρτυς πεπαῤῥησιασμένη γλώττῃ τοῦ τυράννου σαφῶς καταρητορεύσασα, ἐῤῥαπίζετο τὰς παρείας ἀπηνέστερον, καὶ ὄψιν ἰσχυρῶς συνετρίβετο, τὸ δὲ τῆς μορφῆς ἐπίχαρι καθηλλοίωτο, καὶ τὸ τῆς φωνῆς ἐσβέννυτο ὄργανον, τῇ συνεχεῖ τῶν ῥαπισμάτων ἐπιφορᾷ. Πρὸς ταῦτα εἶχε μὲν τὸν ἀδελφὸν ἐπιῤῥωννύντα καὶ παραθήγοντα, καὶ πρὸς τὰς βασάνους εὐτολμοτέραν εἶναι ποιοῦντα· ἠνδρίζετο δὲ καὶ αὐτὴ καθ' ὅσον οἷόν τε καὶ λογισμοῖς

MARTYRIUM SS. EULAMPII ET EULAMPIÆ. μνησκο, συνοικισμοῦ τε καὶ συναυλίας, καὶ τοιούτων habitationem, et hujusmodi alia signa, et postremo ἄλλων συμβόλων· καὶ τέλος τῆς αὐτῆς ἐθέλειν καὶ πίστεως ἔλεγε καὶ τοῦ σεβάσματος μετασχεῖν, καὶ τῶν αὐτῶν κοινωνῆσαι τῷ ἀδελφῷ παθημάτων. Ταῦτα τοίνυν, τὸν μὲν κακοδαίμονα τόραννον ἀπορίας ἐπλήρου, τοὺς δὲ θεατὰς τῶν δρωμένων μετεκαλεῖτο πρὸς τὴν εὐσέβειαν, καὶ ὃς αὐτίκα μικρὸς ὢν, πρός μιαρούς έχώρει λογισμοὺς καὶ άθει μᾶλλον σωματικῆς συνουσίας, οὐχὶ πόθῳ Χριστοῦ προσφύναι τῷ μάρτυρι ταύτην ᾤετο. Δριμύ τοίνυν καὶ ἐμβριθὲς πρὸς αὐτὴν ἀτενίσας. Τί σοι, φησί, ὦ γύναι, τὸ σόφισμα βούλεται τοῦτο, καὶ πῶς ἄρα πρόφασιν ἐρωτικῆς μανίας τῆς πρὸς τὸν παρόντα τουτονί νεανίσκον, τὴν τῆς θηρσκείας μετάθεσιν ἐποιήσω; ᾿Αλλὰ ἀνάνηψον τῆς περικεχυμένης σοι ταύτης τοῦ πάθους ἀχλύος, καὶ τὸ φιλάνθρωπον τῶν ἀηττήτων θεῶν ἐξιλέωσαι. Τί γὰρ τὸ οὕτως σε με τἀπεῖσαν ἀθρόως, ὥστε τοῦ ἡδίστου τούτου φωτός, καὶ τῶν ἐν βίῳ τερπνῶν ἀποστῆναι, γόητι δὲ νεανίᾳ προσκολληθῆναι, καὶ ἀναιδεῖ προσώπῳ τῷ ἡμετέρῳ βήματι παραστῆναι, τὰ συγγενῶν ὑποκρινομένην, καὶ πρὸς ἀδελφικὴν ἑνότητα τὴν σχέσιν μετατιθεῖ σαν πλὴν ἀλλ᾽ οὐ τοῦ ἡμετέρου καταγελάσεις βή ματος, οὐδὲ τῶν αὐτοκρατόρων καταμωκήσῃ, μαρτ τύρομαι θεοὺς ἅπαντας, καὶ τὸ τοῦ βήματος ἡμῶν εὐμενὲς, καὶ φιλάνθρωπον, ὡς οὐδὲν τι πλέον ἕξεις Εὐλαμπίου, ἢ τὸ χείροσι βασάνοις ὑποβληθῆναι. dicebat se velle esse participem ejusdem fidei et religionis, et communiter cum fratre easdem subire perpessiones. Hac ergo infelicem quidem tyrannum implebant dubitatione: spectatores autem eorum quæ fiebant, provocabant ad pietatem. Cæterum ille protinus, cum esset sceleratus, se ad sceleratas convertit cogitationes, et propter affectionem corporis consuetudinis, non autem propter sanguinis conjunctionem, Christique desiderium, existimabat eam adhærere martyri. Torve itaque et ferociter eam in. tuens: Quid sibi, inquit, o mulier, vult hoc tuum commentum, et quomodo propter insaniam in hunc adolescentem mutasti religionem? Sed resipisce ab hac circumfusa caligine tuæ affectionis, et placa invictorum deorum clementiam. Qui ft enim, quod tu tam repente sis mutata, ut ab hac luce suavissima, et ab iis quæ sunt in vita jucunda, discedas: præstigiatori autem juveni adbærescas, et impudenti vultu ad nostrum te sistas tribunal, simulantem cognationem, et traducentem consuetudinem ad fraternam unionem? Verum enimvero nostrum tribunal non irridebis, nec imperatores habebis ludibrio. Testor deos omnes, et nostri tribunalis benignitatem et clementiam, tibi nibil amplius futurum, quam Eulampio, nisi quod sis pejoribus tormentis subjicienda. VIII. Ad hæc martyr masculino spiritu et audacia apte respondit: Audi, dicens, o judex, et cognosce meum ut se habet scopum ac institutum. Sum Christi ancilla. Christus est mihi vita, et animæ exsultatio. Eum amo, ei studeo sacrificari. Pro 60 et ignem para, et duc bestias, et rotas expedi, et stringe enses, et excogita omne aliud tormentum, ut scias me non esse tam ignavi et pusilli animi. Hoo, quod pro pietate suscipitur certamen, ad finem usque decertabo el peragam, et meipsam tradam ad omne genus supplicii, ut scias me esse ejus 80rorem, et fraterne eadem, quæ ille sentit, sentire, qui tua tormenta non formidavit, et ea quæ colis, simulacra diruit. Porro autem rursus quoque tibi dico, ne aspiciens ad muliebris sexus imbecillitatem, speres aliquid indignum nostra mente, neque ætatis mollitiem pules tuis inventis facile posse decipi. Qui enim nos ad divinum suum erexit amorem, el nos armavit ad bellum contra te gerendum el diabolum, ipse et præbebit vires et clarissimam Η΄. Πρὸς ἅπερ ἡ μάρτυς ἀῤῥενωπῷ τῷ φρονήμα τι, εὔστοχον ἐποιεῖτο, καὶ τὴν ἀπόκρισίν· “Ακουσαν, εἰποῦσα, ὦ δικαστὰ, καὶ τὸν ἐμὸν ὡς ἔχει γνῶθι σκοπόν. Χριστοῦ ὑπάρχω δούλη Χριστὸς ἐμοὶ ζωὴ καὶ ψυχῆς ἀγαλλίαμα. Τούτου ἐρῶ, τούτῳ σπεύδω, τυθῆναι. Ὑπὲρ τούτου καὶ πῦρ εὐτρέπιζε, καὶ θῆρας ἄγε, καὶ τροχοὺς ἐτοίμαζε, καὶ ξίφη γύμνου, καὶ πᾶσαν ἄλλην ἐπινόει βάσανον, ἵνα μάθῃς ὅτι οὐχ οὕτως ἀγεννὴς ἐγὼ καὶ μικρύψυχος, οὔ, μὰ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας τοῦτον ἀγῶνα, ὃν καὶ μέχρι τέλους ἀγωνιοῦμαί τε καὶ δραμοῦμαι, καὶ πρὸς πᾶν εἶδος κολάσεως ἑαυτὴν ἔκδοτον παραστήσω, ἵνα γνως ὅτι ἀδελφὴ ἐγὼ τούτου, καὶ τὰ ἀδελφὰ φρονοῦσα τοῦ τὰς σὰς βασάνους μὴ ὑποπτήξαντος, καὶ τὰ σὰ σεβάσματα καταλύσαντος, καὶ αὖθις δέ σοι φημί, μὴ πρὸς τὴν τῆς γυναικείας φύσεως ἀφορωντι ἀσθένειαν, ἀνάξιόν τι τῆς διανοίας τῆς ἡμετέρας ἐλπίσαι, μηδὲ τὸ τῆς ἡλικίας ἁπαλὸν εὐεξαπάτητον νομίσαι ταῖς σαῖς ἐπινοίαις. Ὁ γὰρ πρὸς τὸν αὐτοῦ ἔρωτα πτερώσας ἡμᾶς, καὶ πρὸς τὸν κατὰ σοῦ, καὶ τοῦ διαβόλου πόλεμον καθοπλίσας, αὐτὸς καὶ τὴν δύναμιν ὁρέξει, καὶ τὴν νίκην περιφανεστάτην έρε γάσεται. Θ΄. Τούτοις ἡ μάρτυς πεπαῤῥησιασμένη γλώττη τοῦ τυράννου σαφῶς καταρητορεύσασα, ἐῤῥαπίζετο καταρητορεύσασα, ἐῤῥαπίζετο τὰς παρείας απηνέστερον, καὶ ὄψιν ἰσχυρῶς συν ετρίβετο, τὸ δὲ τῆς μορφῆς ἐπίχαρι καθηλλοίωτο, καὶ τὸ τῆς φωνῆς ἐσβέννυτο ὄργανον, τῇ συνεχεῖ τῶν ῥαπισμάτων ἐπιφορᾷ. Πρὸς ταῦτα εἶχε μὲν τὸν ἀδελφὸν ἐπιῤῥωννύντα καὶ παραθήγοντα, καὶ πρὸς τὰς βασάνους εὐτολμοτέραν εἶναι ποιοῦντα· ἡνδρί ζετο δὲ καὶ αὐτὴ καθ' ὅσον οἷόν τε καὶ λογισμοῖς efficiet victoriam. IX. Hæc martyr lingua libera aperte dicens ad - versus lyrannum, colaphos genis crudeliterimpactos accepit, et fuit ejus vultus vehementer contusus. Mutata est autm ejus formæ gratia, et exstinctum fuit vocis instrumentum inflictis continenter colaphis. Ad hæc habebat quidem fratrem eam confirmantem, et incitantem, et audaciorem reddentem ad certamina. Erat autem ipsa quoque virilis, quoad ejus feri poterat, et generosis cogitationibus imbe-

col. 1063–1064page 33 of 165

PG 115:1063γενναίοις τὸ ἀσθενὲς τῆς φύσεως ἀνελάμβανεν. Ἀλλ' οὐκ ἦν ὅλως φορητὰ ταῦτα τῷ ἡγεμόνι, τό τε τῆς παρρησίας ἄκρατον, καὶ τὸ τῆς ὑπομονῆς ἀνένδοτον τῶν ἁγίων ὁρῶντι, ὅθεν καὶ πάλιν καινοτέρα κολαστηρίων ἐπίνοια, καὶ πάλιν οἱ δήμιοι ἀπαραίτητοι· λέβης γὰρ καχλάζων εὐθὺς ἑτοιμάζετο, καὶ τοὺς μάρτυρας ὑπεδέχετο, πρὸς ὅν περ Εὐλάμπιος μὲν εἰσῄει θαῤῥῶν, ἡ μάρτυς δὲ ὥσπερ ἐλιγγιάσασα, ἅτε δὴ καὶ τὴν φύσιν ἁπαλωτέρα, καὶ τι καὶ τοῦ πονηροῦ τοὺς λογισμοὺς αὐτῇ πρὸς δειλίαν ὑποσαλεύοντος, ὀκλάζουσα ἦν· Ἀλλ' ὁ ἀδελφὸς ὁμοῦ καὶ συναθλητής κάτωθεν ἀναδύς οἷον ἀπό τινος εὐωχίας καὶ ἀναπαύσεως, προσεκαλεῖτο τε τὴν σύγγονον καὶ παρεθάρρυνε, καὶ εἴσω τοῦ λέβητος γενέσθαι παρήνει, Μηδὲν ὑποπτήξης, λέγων, ἁπλῶς οὕτως τῷ ὁρωμένῳ προσέχουσα, καὶ μὴ πρὸς Θεὸν τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἀτενίζουσα, ᾧ τε κοινῇ πεπιστεύκαιμεν, καὶ παρ' οὗ μεγίστην εὑρίσκομεν τὴν ἀντίληψιν. Εἰ γὰρ μόνον τοῦ ὕδατος τούτου τοῦ καχλάζοντος παραψαύσεις, πολλῆς αἰσθήσῃ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας, ἧς ἐγώ μάρτυς ὁ σὸς ἀδελφὸς, οὕτως ὁρώμενόν σοι ἀπαθὴς καὶ ἀνώδυνος. Ι΄. Τούτοις Εὐλαμπία πεισθεῖσα, καὶ ὅλη τῶν αὐτοῦ παραινέσεων γενομένη, προθύμως αὐτίκα καὶ γενναίως εἰσῄει τὸν λέβητα, εἶτα καὶ κοινῇ τῷ πνεύματι ἀγαλλιασάμενοι, τὴν τιμωρίαν μετ' εὐφροσύνης ἐδέχοντο, καὶ ψυχρός εὐθέως ὁ λέβης ἐδείκνυτο, καὶ ἀπαθεῖς κακῶν συνεῖχε τοὺς μαρτυρας. Καὶ οὐ μέχρι τούτου τὸ παράδοξον ἔστη, ἀλλὰ καὶ τῶν περιεστηκότων οὐκ ὀλίγους πρὸς εὐσέβειαν ὑπηγάγετο, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν τύραννον, εἰ καὶ μὴ καθαρῶς πρὸς θεοσέβειαν εἵλκυσεν, ἀλλὰ τοὺς λογισμοὺς ἐκείνου διέσεισε, καὶ περὶ τὸ οἰκεῖον σέβας ἐπιδοιάζειν πεποίηκεν. Ὅμως, εἰ δεῖ τ' ἀληθὲς εἰπεῖν, ὁ Αἰθίοψ οὐκ ἐλευκαίνετο καὶ ὁ καρκίνος ὀρθὰ βαδίζειν οὐκ ἐδιδάσκετο. Ὃς γὰρ ἐνίκων μὲν οἱ ἀθληταί, ἡττᾶτο δὲ ὁ δυσσεβὴς, καὶ διασπών αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων. Καὶ τῆς εἰς Χριστὸν ὁμολογίας οὐχ οἷός τε ἦν, ἐπὶ τὰ οἰκεῖα πάλιν καὶ συνήθη χωρεῖ καὶ κατὰ μόνου τοῦ μάρτυρος αὖθις ὁπλίζεται, καὶ τὰς τῶν ὀμμάτων αὐτοῦ κόρας ἐκεκοπῆναι προστάττει (φεῦ ὁ τοὺς τῆς καρδίας τυφλώττων ὀφθαλμούς), καὶ τὰ ὅμοια παθεῖν κἀκεῖνον διὰ τῆς τιμωρίας ταύτης καταναγκάζων, πρὸς δὲ καὶ τῆς ὁμαίμονος ἐντεῦθεν διαχαυνῶσαι τὴν εὐτολμίαν μηχανώμενος, ἀλλ' ἠλέγχθη κἀν τούτῳ κενὰ καὶ μάταια κατὰ τῶν τοῦ Χριστοῦ δούλων ἐπινοῶν. ΙΑ΄. Τῇ ἑξῆς οὖν τὴν μάρτυρα τῶν τριχῶν ἀπαιωρεῖσθαι κελεύει. Δεινὴ δὲ τιμωριών αὕτη καὶ δεινὰς κατά τε μηνίγγων καὶ ἰνῶν καὶ ὑμένων ἐνιεῖσα τὰς ἀλγηδόνας· ἀλλὰ τῇ τοῦ Χριστοῦ δούλη τρυφῆς ἡδίων ἡ βάσανος ἐνομίζετο, ὅθεν καὶ εὐχὴν αὐτῇ προσαναμιγνῦσα, Εὐχαριστῶ σοι, ἔλεγε, Θεέ μου καὶ δημιουργέ, ὅτι με τὴν σὴν δούλην ἠξίωσας ταῖς ὑπὲρ σοῦ τιμωρίαις ἐγκαλλωπίζεσθαι. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἔδει διὰ πάσης τιμωρητικῆς ἰδέας τοὺς ἀθλητὰς διελθεῖν, κἂν ὡς νηπίων βέλη τούτοις τὰ ἐπαγόμενα ἐλογίζετο, κάμινον ἐκκαῆναι κελεύει ὁ ἡγεμών, οὐδὲν τῆς Χαλδαϊκῆς ἐκείνης ἐνδέουσαν, καὶ ἤγετο πρὸς ταύτην ὕλη τρέφειν ἔμελλε τὴν

cillitatem natura refciebat. Sed hæc non erant om- γενναίοις τὸ ἀσθενὲς τῆς φύσεως ἀνελάμβανεν. nino præsidi tolerabilia videnti et meram sanctorum Ioquendi libertatem et minime cedentem tolerantiam. Unde etiam rursus nova excogitantur tormenta: lebesque protinus paratus fuit bulliens, ut martyres exciperet. In quem Eulampius quidem confidenter est ingressus: Eulampia autem (ita enim appellabatur et ipsa) tanquam caligans, ut quæ esset natura mollior, et a maligno impelleretur ad timiditatem, labascebat. Sed frater, qui idem erat socius certaminis, ab imo emergens, tanquam ex aliquo convivio et requie, vocabat 80rorem, et ei addebat animum, et hortabatur ut ingrederetur lebetem dicens: Nihil extimescas, solum attendens id quod videtur, et non ad Deum oculos animæ defigens, cui et communiter credidimus, et a quo maximam invenimus remunerationem. Si enim hanc bullientem aquam solum attigeris, ab ipso magnum senties auxilium, cujus ego tuus frater sum testis, qui sic tibi cernor impatibilis, et nihil doloris sentiens. ᾿Αλλ' οὐκ ἦν ὅλως φορητὰ ταῦτα τῷ ἡγεμόνι, τό τε τῆς παρξησίας ἄκρατον, καὶ τὸ τῆς ὑπομονῆς ἀνένδοτον τῶν ἁγίων ὁρῶντι, ὅθεν καὶ πάλιν καινοτέρα κολαστηρίων ἐπίνοια, καὶ πάλιν οἱ δήμιοι απαραίτητοι· λέβης γὰρ καχλάζων εὐθὺς ἑτοιμά ζετο, καὶ τοὺς μάρτυρας ὑπεδέχετο, πρὸς ὅν περ Εὐλάμπιος μὲν εἰσῄει θαῤῥῶν, ἡ μάρτυς δὲ ὥσπερ ελιγγιάσασα, ἅτε δὴ καὶ τὴν φύσιν ἁπαλωτέρα, και τι καὶ τοῦ πονηροῦ τοὺς λογισμοὺς αὐτῇ πρὸς δειλίαν ὑποσαλεύοντος, ὀκλάζουσα ἦν· 'Αλλ' ὁ ἀδελφὸς ὁμοῦ καὶ συναθλητής κάτωθεν ἀναδύς οἷον ἀπό τινος εὐωχίας καὶ ἀναπαύσεως, προσεκαλεῖτο τε τὴν σύγγονον καὶ παρεθάρρυνε, καὶ εἴσω τοῦ λέβητος γενέσθαι παρήνει, Μηδὲν ὑποπτήξης, λέγων, ἁπλῶς οὕτως τῷ ὁρωμένῳ προσέχουσα, καὶ μὴ πρὸς Θεὸν τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἀτενίζουσα, ᾧ τε κοινῇ πεπιστεύκαιμεν, καὶ παρ᾽ οὗ μεγίστην εὑρίσκομεν τὴν ἀντίληψιν. Εἰ γὰρ μόνον τοῦ ὕδατος τούτου τοῦ καχλάζοντος παραψαύσεις, πολλῆς αἰσθήσῃ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας, ἧς ἐγώ μάρτυς ὁ σὸς ἀδελφὸς, οὔ τως δρώμενόν σοι ἀπαθὴς καὶ ἀνώδυνος. X. His persuasa Eulampia, et omnino acquiescens Ι΄. Τούτοις Ευλαμπία πεισθεῖσα, καὶ ὅλη τῶν ejus suasionibus, protinus prompto et alacri animo αὐτοῦ παραινέσεων γενομένη, προθύμως αὐτίκα ingressa est lebetem. Deinde etiam communiter καὶ γενναίως εἰσῄει τὸν λέβητα, εἶτα καὶ κοινῇ τῷ spiritu exsultantes, læti susceperunt supplicium; πνεύματι ἀγαλλιασάμενοι, τὴν τιμωρίαν μετ᾿ εὐ et protinus lebes evasit frigidus, et nihil mali pas- φροσύνης ἐδέχοννο, καὶ ψυχρός εὐθέως ὁ λέβης sos continuit martyres. Neque vero eousque conἐδείκνυτο, καὶ ἀπαθεῖς κακῶν συνεῖχε τοὺς μαρτυstitit res admirabilis, sed etiam non paucos ex iis, ρας. Καὶ οὐ μέχρι τούτου τὸ παράδοξον ἔστη, ἀλλὰ qui circumstabant, induxit ad pietatem. Porro au- καὶ τῶν περιεστηκότων οὐκ ὀλίγους πρὸς εὐσέβειαν tem ipsum quoque tyrannum, et si non pure traxit ὑπηγάγετο, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν τύραννον, εἰ καὶ μὴ ad verum Dei cultum, illius tamen labefecit cogita. Ο καθαρῶς πρὸς θεοσέβειαν εἵλκυσεν, ἀλλὰ τοὺς λοtionem, et fecit dubitare de sua religione. Ethiops γισμοὺς ἐκείνου διέσεισε, καὶ περὶ τὸ οἰκεῖον σέβας lamen non fuit dealbatus, et cancer recte ingredi ἐπιδοιάζειν πεποίηκεν. Ὅμως, εἰ δεῖ τ' ἀληθὲς non didicit. Cum enim vincerent quidem athletæ, εἰπεῖν, ὁ Αἰθίοψ οὐκ ἐλευκαίνετο καὶ ὁ καρκίνος vinceretur autem impius, eos a se invicem et a fide ὀρθὰ βαδίζειν οὐκ ἐδιδάσκετο. Ὃς γὰρ ἐνίκων in Christum non valens distrahere, redit rursus ad μὲν οἱ ἀθληταί, ἡττᾶτο δὲ ὁ δυσσεβὴς, καὶ διασπών consueta, et armatur denuo adversus solum marty- αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων. Καὶ τῆς εἰς Χριστὸν ὁμολοrem, et jubet ei exscindi pupillas oculorum is qui γίας οὐχ οἷός τε ἦν, ἐπὶ τὰ οἰκεῖα πάλιν καὶ συνcordis cæcutiebat oculis, et illum magis cruciare ήθη χωρεῖ καὶ κατὰ μόνου τοῦ μάρτυρος αὖθις procurans, et machinans, ut ejus sororis per hoc ὁπλίζεται, καὶ τὰς τῶν ὀμμάτων αὐτοῦ κόρας ἐκε frangeretur audacia. Sed in hoc quoque fuit con- κοπῆναι προστάττει (φεῦ ὁ τοὺς τῆς καρδίας τυ victus vana et inania moliri adversus Christi φλώττων ὀφθαλμούς), καὶ τὰ ὅμοια παθεῖν κακεῖνον servos. διὰ τῆς τιμωρίας ταύτης καταναγκάζων, πρὸς δὲ καὶ τῆς ὁμαίμονος ἐντεῦθεν διαχαυνῶσαι τὴν εὐτολμίαν, μηχανώμενος, ἀλλ' ἠλέγχθη καν τούτῳ κενὰ καὶ μάταια κατὰ τῶν τοῦ Χριστοῦ δούλων ἐπινοῶν. XI. Postridie autem jubet martyrem Eulampiam ΙΑ'. Τῇ ἑξῆς οὖν τὴν μάρτυρα τῶν τριχῶν ἀπαι sublime suspendi capillis. Est autem hoc gravissimum supplicium, sed Christi ancillæ deliciis suavius existimabatur. Unde etiam ei preces admiscens dicebat: Ago tibi gratias, Deus meus et creator, quod me luam ancillam dignatus sis pro te susceptis ornare tormentis. Cum autem per omne genus supplicii oporteret athletas pervadere, etiamsi tanquam tela infantium reputabantur, quæ eis inferebantur, fornacem accendi jubet præses, illa Chaldaica nihilo inferiorem, et ad eam ducta est materia quæ erat alitura sic accensam, lictoribus omne studium ad hoc conferentibus. Cum autem ωρεῖσθαι κελεύει. Δεινὴ δὲ τιμωριών αὕτη και δεινὰς κατά τε μηνίγγων καὶ ἐνῶν καὶ ὐμένων ἐνιεῖσα τὰς ἀλγηδόνας· ἀλλὰ τῇ τοῦ Χριστοῦ δούλη τρυφῆς ἡδίων ἡ βάσανος ἐνομίζετο, ὅθεν καὶ εὐχὴν αὐτῇ προσαναμιγνῦσα, Εὐχαριστῶ σοι, ἔλεγε, Θεέ μου καὶ δημιεργέ, ὅτι με τὴν σὴν δούλην ἠξίωσας ταῖς ὑπὲρ σοῦ τιμωρίαις ἐγκαλλωπίζεσθαι. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἔδει διὰ πάσης τιμωρητικῆς ἰδέας τοὺς ἀθλητὰς διελθεῖν, κἂν ὡς νηπίων βέλη τούτοις τὰ ἐπαγόμενα ἐλογίζετο, κάμινον ἔκκαῆναι κελεύει ὁ ἡγεμὼν, οὐδὲν τῆς Χαλδαϊκῆς ἐκείνης ἐνδέουσαν, καὶ ἤγετο πρὸς ταύτην ὕλη τρέφειν ἔμελλε τὴν

col. 1065–1066page 34 of 165

PG 115:1065οὕτως ἐκκαιομένην, παντοίαν τῶν δημίων εἰς τοῦτο τὴν σπουδὴν καταβαλλομένων. Μετεώρου δὲ τῆς φλογὸς γενομένης ὡς μακρόθεν καταπλήττειν τοὺς βλέποντας, ἄγεσθαι τοὺς μάρτυρας ὁ δικαστής καλεύει, καὶ τῆς καμίνου μέσον ὠθεῖσθαι. Προσήγοντο οὖν οἱ μάρτυρες, ὁ μὲν θεῖος Εὐλάμπιος, διὰ τὸ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκεκόφθαι, ὑπό τινων διαβασταζόμενος· ἡ δὲ γενναία Εὐλαμπία καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ θάρσους προτρέχουσα ὡς εἰς θάλαμον, οὐκ εἰς κάμινον ἐλευσομένη, ὡς δὲ καὶ τῷ πυρὶ παρεδόθησαν, ἡ φλὸς αὐτοὺς οὐδὲν ἐλυμήνατο, ἀλλ᾽ αὐτίκα δίκην ἀψίδος κυρτωθεῖσα, καὶ πολλῇ τῇ φειδοῖ πρὸς τὸ μέσον ἀπολαβοῦσα, καθάπερ ἐν φαιδροτάτῃ παστάδι τοὺς ἀθλητὰς ἐθαλάμευε, καὶ τὸ τῆς φύσεως καυστικὸν, εἰς αὕραν δροσίζουσαν μετετίθει, καὶ οἱ μάρτυρες ὡς ἐν λειμῶνι δροσώδει τε καὶ ἡδεῖ χορεύοντες, τὴν ᾠδὴν ἐκείνην τὴν ἀνάγραπτόν τε καὶ θεοδίδακτον τῶν παίδων ᾄδον. ΙΒ΄. Πρὸς ταῦτα πάλιν ὁ τύραννος, καὶ ἔτι διηπορεῖτο, καὶ τῇ τοιαύτῃ τερατουργία, παρεῖτό τε καὶ ἐξησθένει, καὶ πρὸς ἐσχάτην ἀμηχανίαν ἐξέπιπτεν. Εἶτα τοῖς ὅλοις ἀπαγορεύσας, τὴν ἐσχάτην καὶ τελευταίαν τοῖς ἀθληταῖς ἐπιψηφίζεται τιμωρίαν, τὴν διὰ τοῦ ξίφους φημὶ τελευτήν. Εὐθὺς οὖν τὴν ἐπὶ θανάτῳ δεσμῶται ἀπάγονται, καὶ ὁ μὲν μάρτυς προθύμως τὴν διὰ τοῦ ξίφους τελείωσιν ὑποστὰς, πρὸς οὐρανοὺς στεφανίτης ἀνήγετο. Ἡ δὲ τούτου ἀδελφὴ καὶ κοινωνὸς τῶν ἀγώνων, τελειοῦται καὶ πρὸ τοῦ ξίφους καὶ μάρτυς ἀπηρτισμένη κατὰ προαίρεσιν γίνεται, οὐκ ἀπεικὸς τοῦτο τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας οἰκονομησάσης, ἀλλ᾽ ἵνα μηδὲ σώματος καθαροῦ, καὶ παθῶν ἐπιμιξίαις ἀνεπάφου, χεῖρες ἀκάθαρτοι ψαύσωσι, μᾶλλον δὴ τῆς ἑαυτῶν σφαλῶσιν ἐλπίδος, ἐκείνης ἀποτυχόντες τῆς τιμωρίας δι' ῆς αἰκίζειν τὴν μάρτυρα ᾤοντο. Ταῦτα τῶν ἀηττήτων μαρτύρων Χριστοῦ τὰ παλαίσματα· τοῦτο τῶν ἀοιδίμων τὸ πολύευκτον πέρας· τούτους ἐμακάρισαν μὲν αἱ νοεραὶ πᾶσαι δυνάμεις, ἐπευλόγησαν δὲ πατριάρχαι, ἀπόστολοι ἤνεσαν, καὶ μάρτυρες ὡς ἐφαμίλλους τῶν πόνων, καὶ τῆς αὐτῶν ἰσοῤῥόπου ὁμολογίας, ἱερὰν προσθήκην ἐδέξαντο· αὐτὸς δὲ ὁ Ἀγωνοθέτης ὑπὲρ οὗ τὸ πάσχειν προείλοντο, καὶ ὃν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων μαρτυρικῶς ὡμολόγησαν, καὶ αὐτὸς ἐνώπιον τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸ ἐπάγγελμα ἀνεκήρυξε, καὶ κοινωνοὺς τῆς δόξης καὶ τῆς βασιλείας εἰργάσατο. Ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ κράτος, μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέπεια, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

MARTYRIUM S. EULAMPII ET S. EULAMPIÆ. qui procul cernebant stupefaceret, jubet judex adduci martyres, et lrudi in medium fornacem. Adducti sunt ergo martyres: divinus quidem Eulampius, propterea quod fuerant ei eruti oculi, a quibusdam portalus; generosa autem Eulampia cum magna accurrens audacia, tanquam thalamum, non fornacem ingressura. Cum autem igni fuissent tradili, flamma eos nibil læsit, sed statim, instar absidis, incurvata et diligenter cavens ne medium interciperet, tanquam in jucundissimo thalamo athletas continebat, et naturæ suæ ardorem in auram irrorantem convertebat. Martyres vero tanquam in prato roscido et amoeno choreas agentes, illud οὕτως ἐκκαιομένην, παντοίαν τῶν δημίων εἰς τοῦτο flamma esset adeo in altum sublata, ut etiam eos τὴν σπουδὴν καταβαλλομένων. Μετεώρου δὲ τῆς φλογὸς γενομένης ὡς μακρόθεν καταπλήττειν τοὺς βλέποντας, ἄγεσθαι τοὺς μάρτυρας ὁ δικαστής και λεύει, καὶ τῆς καμίνου μέσον ὠθεῖσθαι. Ηροσήγοντο οὖν οἱ μάρτυρες, ὁ μὲν θεῖος Εὐλάμπιος, διὰ τὸ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκεκόφθαι, ὑπό τινων διαβα σταζόμενος· ἡ δὲ γενναία Εὐλαμπία καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ θάρσους προτρέχουσα ὡς εἰς θάλαμον, οὐκ εἰς κάμινον ἐλευσομένη, ὡς δὲ καὶ τῷ πυρὶ παρ εδόθησαν, ἡ φλὸς αὐτοὺς οὐδὲν ἐλυμήνατο, ἀλλ᾽ αὐτίκα δίκην ἀψίδος κυρτωθεῖσα, καὶ πολλῇ τῇ φειδοῖ πρὸς τὸ μέσον ἀπολαβοῦσα, καθάπερ ἐν φαιδροτάτῃ παστάδι τοὺς ἀθλητὰς ἐθαλάμευε, καὶ τὸ τῆς φύσεως καυστικὸν, εἰς αὕραν δροσίζουσαν descriptum et divinitus edoctum, puerorum, μετετίθει, καὶ οἱ μάρτυρες ὡς ἐν λειμῶνι δροσώδει η inquam, canebant canticum. τε καὶ ἡδεῖ χορεύοντες, τὴν ᾠδὴν ἐκείνην τὴν ἀνάγραπτόν τε καὶ θεοδίδακτον τῶν παίδων ᾄδον. ΙΒ΄. Πρὸς ταῦτα πάλιν ὁ τύραννος, καὶ ἔτι διη· πορεῖτο, καὶ τῇ τοιαύτῃ τερατουργία, παρεῖτό τε καὶ ἐξησθένει, καὶ πρὸς ἐσχάτην ἀμηχανίαν ἐξέπιπτεν. Εἶτα τοῖς ὅλοις ἀπαγορεύσας, τὴν ἐσχάτην καὶ τελευταίαν τοῖς ἀθληταῖς ἐπιψηφίζεται τιμωρίαν, τὴν διὰ τοῦ ξίφους φημὶ τελευτήν. Εὐθὺς οὖν τὴν ἐπὶ θανάτῳ δεσμῶται ἀπάγονται, καὶ ὁ μὲν μάρτυς προθύμως τὴν διὰ τοῦ ξίφους τελείωσιν ὑποστὰς, πρὸς οὐρανοὺς στεφανίτης ἀνήγετο. Ἡ δὲ τούτου ἀδελφὴ καὶ κοινωνὸς τῶν ἀγώνων, τελειοῦται καὶ πρὸ τοῦ ξίφους καὶ μάρτυς ἀπηρτισμένη κατὰ προαίρεσιν γίνεται, οὐκ ἀπεικὸς τοῦτο τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας οἰκονομησάσης, ἀλλ᾽ ἵνα μηδὲ σώματος και θαροῦ, καὶ παθῶν ἐπιμιξίαις ἀνεπάφου, χεῖρες Ο ἀκάθαρτοι ψαύσωσι, μᾶλλον δὴ τῆς ἑαυτῶν σφαλῶς σιν ἐλπίδος, ἐκείνης ἀποτυχόντες τῆς τιμωρίας δι' ῆς αἰκίζειν τὴν μάρτυρα ᾤοντο. Ταῦτα τῶν ἀηττήτων μαρτύρων Χριστοῦ τὰ παλαίσματα· τοῦτο τῶν ἀοιδίμων τὸ πολύευκτον πέρας· τούτους ἐμακάρισαν μὲν αἱ νοεραὶ πᾶσαι δυνάμεις, ἐπευλό γησαν δὲ πατριάρχαι, ἀπόστολοι ήνεσαν, καὶ μάρτυρες ὡς ἐφαμίλλους τῶν πόνων, καὶ τῆς αὐτῶν ισοῤῥόπου ὁμολογίας, ἱερὰν προσθήκην ἐδέξαντο αὐτὸς δὲ ὁ ᾿Αγωνοθέτης ὑπὲρ οὗ τὸ πάσχειν προεί λοντο, καὶ ὃν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων μαρτυρι κῶς ὡμολόγησαν, καὶ αὐτὸς ἐνώπιον τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸ ἐπάγγελμα ἀνεκήρυξε, καὶ κοινωνοὺς τῆς δόξης καὶ τῆς βασιλείας εἰργάσατο. Ὅτι αὐτῷ XII. Ad hæc rursus tyrannus et magis dubitabat, et hoc prodigio plane evaserat solutus et imbecillis, et redactus erat ad extremam consilii inopiam. Deinde cum omnem spem penitus abjecisset, in athletas ultimum statuit supplicium, nempe ut vitam finirent gladio. Protinus ergo vincti abducuntur ad mortem. Et martyr quidem cum prompto et alacri arimo subiisset gladio consummationem, in cœlos coronatus extollitur: ejus autem soror et socia certaminum, etiam ante gladium consummatur, propositoque et animi instituto fit perfecta martyr. Hoc autem non ab re providit Dei sapientia, sed ut corpus mundum et a vitiorum consuetudine intactum manus immundo non tangerent, atque ut sua spe impii frustrarentur, cum ab eo inferendo excidissent supplicio, per quod putabant se punituros martyrem. Hæc sunt invictorum Christi martyrum certamina et hic est optandus finis insignium athletarum. Illos bearunt quidem omnes virtutes intelligentes, benedixerunt patriarchæ, laudarunt apostoli et martyres, ut eis pares in laboribus et æquales in confessione sacrosanctum acceperunt additamentum. Ipse autem Agonotheta et Dominus, pro quo pati constituerunt, el quem coram hominibus martyrice confessi sunt, ipse, inquam, coram Patre eos præconio honoravit, sicut est pollicitus, gloriæque et regni calorum socios fecit: quoniam eum decet omnis gloria, honor et adoraπρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ κράτος, μεγαλωσύνη τε tio, nunc et semper, et in secula seculorum καὶ μεγαλοπρέπεια, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας Amen. τῶν αἰώνων. Αμήν. PATROL. GR. CXV.

Day 11Die 11

col. 1067–1068page 35 of 165

PG 115:1067ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΠΡΟΒΟΥ, ΤΑΡΑΧΟΥ ΚΑΙ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ. Α΄. Διοκλητιανὸς τὴν αὐτοκράτορα Ῥωμαίοις διέπων ἀρχὴν ἀνὴρ σφόδρα περὶ τὴν δεισιδαίμονα πλάνην ἐπτοημένος πάντα Χριστιανὸν ἐξόμνυσθαι τὴν εὐσέβειαν ἐβιάζετο, γράμμασι τε καὶ διατάγμασιν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην πᾶσαν, τὴν θεομισῆ ταύτην ἐξαπλοῦν ματαιότητα· ταύτητοι καὶ πολλοὶ μὲν τῶν πιστῶν τὴν διάνοιαν ἐσαλεύοντο, ἄλλοι δὲ δέει τῶν ἠπειλημένων βασάνων, ἐν ἐρημίαις καὶ ὄρεσιν ἀπεκρύπτοντο, παῤῥησιάζεσθαι μὴ δυνάμενοι τὴν εὐσέβειαν, πανταχοῦ γὰρ τοῖς εὐσεβέσι θήρατρα καὶ παγίδες περιεπήγνυντο. Τότε δὴ καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ γενναιότατοι στρατιῶται, τρεῖς μὲν τὸν ἀριθμὸν ὄντες, καὶ γένει μόνῳ καὶ πατρίδος διαφορᾷ μεριζόμενοι, τῇ δὲ πρὸς Θεὸν ἀγάπῃ καὶ πίστει, ἓν εἶναι διαφανῶς γνωριζόμενοι· Ταράχῳ γὰρ τῷ πρώτῳ τῶν μαρτύρων, ἡ Κλαυδίου Καίσαρος πόλις, πατρὶς ἐγνωρίζετο, Πρόβῳ δὲ ἡ πρὸς ἔῳ διακειμένη Παμφυλία, καὶ Ἀνδρονίκῳ τῷ τρίτῳ καθ᾽ ἡλικίαν ἡ Ἐφεσίων περιφανὴς μητρόπολις. Οὗτοι καὶ τὴν μετὰ ἀσεβῶν διαγωγὴν μόνην, εὐσεβείας ἄρνησιν λογισάμενοι, τοῦ κοινοῦ πλήθους ἑαυτοὺς ἀποῤῥήξαντες, ἡσυχῇ καὶ καθ᾽ ἑαυτοὺς τὸν πρὸς Χριστὸν πόθον ὑπέτρεφον, οἷς καὶ ὁ βίος ἀβίωτος ἐνομίζετο, εἰ μὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ παθημάτων διὰ Χριστὸν κοινωνήσουσι. Σκοπὸς δὲ τῆς πρὸς Θεὸν αὐτοῖς προσευχῆς τὸ μὴ τοῦ μαρτυρίου διαμαρτεῖν καὶ ζημιωθῆναι Χριστὸν, ὃν ἀντὶ πάντων ἔχειν προείλοντο. Β΄. Ἐν τούτοις τῶν μακαρίων ἀθλητῶν ἀναστρεφομένων στέλλεται τις παρὰ βασιλέως ἡγεμὼν ὀνόματι Μάξιμος, ἀνὴρ, εἰς ἔσχατον δεισιδαιμονίας ἐληλακώς, καὶ πολλὴν ἔχειν τὴν ὠμότητα μαρτυρούμενος. Ὃς τῇ Ταρσέων ἐπιδημήσας, ταύτης γὰρ καὶ τὴν ἡγεμονίαν κεκλήρωτο, εὐθὺς πρὸς ἐξέτασιν, ἐπὶ μετεώρου καθῆστο τοῦ βήματος, δικάζων ἢ

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΠΡΟΒΟΥ, ΤΑΡΑΧΟΥ ΚΑΙ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ. MARTYRIUM SS. MARTYRUM PROBI, TARACHI ET ANDRONICI. (Latine apud Surium ad diem 11 Octobris, Græce ex cod. ms. Paris. n. 1480.) I. Diocletianus tenens Romanorum imperium, vir qui errori cultus dæmonum erat mirum in modum addictus, volebat quemlibet Christianum abjurare pietatem veramque religionem, litteris et edictis per universum orbem terræ spargens hanc impiam vanitatem. Ea de causa multis quidem ex fidelibus labefactabatur animus: alii autem metu tormentorum, quorum minæ fuerant intentat”, in solitudinibus latebant et montibus. Piis enim ubique erant tensa retia et laquei. Tunc vero fortissimi Christi milites, qui tres quidem erant numero, et genere solo et differentia patriæ dividebantur (Taracho enim primo martyrum, patria erat urbs Claudii Cæsaris; Probo vero, quæ ad Orientem sita est, Pamphylia; Andronico autem etate tertio, insignis metropolis Ephesiorum), in Deum autem charitate et fide unum esse aperte cognoscebantur: cum vel solum versari cum impiis, reputassent sese abnegare pietatem, seipsos separantes a communi multitudine, tacite, et per se alebant suum in Christum desiderium. Cæterum vel ipsam vitam non putabant vitalem, nisi essent Christi passionum propter Christum participes. Scopus autem erat eis suæ ad Deum orationis, a martyrio minime excidere, et non facere Christi jacturam, quem pro omnibus habere delegerant. II. Cum versarentur in his beati athletæ, mittitur in partes illas quidam præses ab imperatore, nomine Maximus, vir qui ad extremam processerat in dæmonibus colendis superstitionem, et cujus crudelitas jactabatur vulgi testimonio. Is cum ad Tarsensium venisset civitatem, protinus ad examiuationem sedit in excelso tribunali judicans, aut Α΄. Διοκλητιανός τὴν αὐτοκράτορα Ρωμαίοις διέπων ἀρχὴν ἀνὴρ σφόδρα περὶ τὴν δεισιδαίμονα πλάνην ἐπτοημένος πάντα Χριστιανὸν ἐξόμνυσθαι τὴν εὐσέβειαν ἐβιάζετο, γράμμασι τε καὶ διατάγμασιν ἀνὰ τὴν οἰκουμένην πᾶσαν, τὴν θεομισῆ ταύτην ἐξαπλοῦν ματαιότητα· ταύτητοι καὶ πολλοὶ μὲν τῶν πιστῶν τὴν διάνοιαν ἐσαλεύοντο, ἄλλοι δὲ δέει τῶν ἠπειλημένων βασάνων, ἐν ἐρημίαις καὶ ὄρεσιν ἀπε κρύπτοντο, παῤῥησιάζεσθαι μὴ δυνάμενοι τὴν εὐσέ βειαν, πανταχοῦ γὰρ τοῖς εὐσεβέσι θήρατρα καὶ παγίδες περιεπήγνυντο. Τότε δὴ καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ γενναιότατοι στρατιῶται, τρεῖς μὲν τὸν ἀριθμὸν ὄντες, καὶ γένει μόνῳ καὶ πατρίδος διαφορά μεριζό μενοι, τῇ δὲ πρὸς Θεὸν ἀγάπῃ καὶ πίστει, ἔν εἶναι διαφανώς γνωριζόμενοι· Ταράχῳ γὰρ τῷ πρώτῳ τῶν μαρτύρων, ἡ Κλαυδίου Καίσαρος πόλις, πατρὶς ἐγνωρίζετο, Πρόβῳ δὲ ἡ πρὸς ἔῳ διακειμένη Παμφυ λία, καὶ ᾿Ανδρονίκῳ τῷ τρίτῳ καθ᾽ ἡλικίαν ἡ Ἐφεσίων περιφανής μητρόπολις. Οὗτοι καὶ τὴν μετὰ ἀσεβῶν διαγωγὴν μόνην, εὐσεβείας ἄρνησιν λογισάμενοι, τοῦ κοινοῦ πλήθους ἑαυτοὺς ἀποῤῥήξαντες, ἡσυχῇ καὶ καθ᾿ ἑαυτοὺς τὸν πρὸς Χριστὸν πόθον ὑπέτρεφον, οἷς καὶ ὁ βίος ἀβίωτος ἐνομίζετο, εἰ μὴ τῶν τοῦ Χριστοῦ παθημάτων διὰ Χριστὸν κοινωνήσουσι. Σκοπὸς δὲ τῆς πρὸς Θεὸν αὐτοῖς προσευχῆς τὸ μὴ τοῦ μαρτυρίου διαμαρτεῖν καὶ ζημιωθῆναι Χριστὸν, ὃν ἀντὶ πάντων ἔχειν προείλοντο. – Β. Ἐν τούτοις τῶν μακαρίων ἀθλητῶν ἀναστρεφομένων στέλλεται τις παρὰ βασιλέως ἡγεμὼν ὀνό ματι Μάξιμος, ἀνὴρ, εἰς ἔσχατον δεισιδαιμονίας ἐληλακώς, καὶ πολλὴν ἔχειν τὴν ὠμότητα μαρτυρού μενος. Ος τῇ Ταρσέων ἐπιδημήσας, ταύτης γὰρ καὶ τὴν ἡγεμονίαν κεκλήρωτο, εὐθὺς πρὸς ἐξέτασιν, ἐπὶ μετεώρου καθῆστο τοῦ βήματος, δικάζων ἢ

col. 1069–1070page 36 of 165

PG 115:1069μᾶλλον τὸν ἀγῶνα διατιθεὶς ὡς οἷόν τε χαλεπώτατα, καὶ αὐτῷ πολύ τι πλῆθος παρειστήκει δημίων, τοῖς ἐκείνου καὶ νεύμασι καὶ σχήμασι τὸ εὐπειθὲς ὑποφαίνοντες. Ἐπεὶ οὖν τοῖς τηνικάδε δεισιδαίμοσιν οἱ μάρτυρες ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ δῆλοι γεγόνασι, καὶ θεσμοῖς καὶ εἰρκταῖς ἤδη συνελαμβάνοντο, οἱ τὴν τούτων φυλακὴν ἐπιτετραμμένοι, τὰ κατ᾿ αὐτοὺς τῷ δικάζοντι διεσήμαινον, ὁ δὲ κοινῇ μὲν αὐτοὺς παραστῆναι ἀπείπατο. Καθ᾿ ἕνα δὲ μᾶλλον εἰσάγων, τὴν ἐξέτασιν ἐποιεῖτο, κακούργῳ σκέψει περὶ τοῦτο διατεθεῖς, καὶ ταύτῃ μᾶλλον ἐλεῖν τοὺς ἀηττήτους διανοούμενος. Καὶ πρῶτος μὲν ὁ καθ᾿ ἡλικίαν Τάραχος οὗτος ἦν, παρελθὼν εἰς μέσον, ἐρωτηθεὶς ὅστις καλοῖτο, Χριστιανὸν ἑαυτὸν ὡμολόγησεν, μονονουχὶ λέγων πρὸς τὸν ἄδικον δικαστήν, ὡς Ὅπερ σύ διώκεις ὡς ἔγκλημα, τοῦτο κόσμος ἐμοὶ καὶ ὄνομα κύριον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ ἐκ τῶν γονέων ἐπικληθὲν καταχρηστικὸν μαθεῖν καὶ τοῦτο φιλονεικεῖς, Τάραχος ὀνομάζομαι, στρατιώτης δὲ ὤν, ἠρνησάμην τὸ κάτω στρατεύεσθαι, ἐπείπερ τὰ ὅπλα τῶν Χριστιανῶν ἡμῶν οὐ σαρκικά, ἀλλὰ δυνατὰ τῷ Θεῷ καθὰ Παυλός φησι πρὸς καθαίρεσιν τοῦ ἀντικειμένου. Πρᾶττε οὖν ὃ βούλει· ἔσομαι γάρ σοι διὰ τὸν ἐν ἐμοὶ Θεὸν κέντρον καὶ Τάραχος, καὶ μήτε τοῦ γήρως ἐμὲ καὶ τῆς πολιᾶς ὑπομίμνησκε τῇ προθυμίᾳ νεάζοντα, μήτε τὴν ἀλογίαν τῶν σῶν βασιλέων, πατρῷον ἀποκάλει νόμον. Εἷς γὰρ ἡμῶν καὶ ἀληθὴς Πατήρ, ὁ Θεὸς, ὃς καὶ εἰς τὸ εἶναι παρήγαγεν, οἱ δὲ σοὶ θεοὶ λίθοι καὶ ξύλα ὄντες, βδελύγματά εἰσι· τοιαῦτα γὰρ τὰ τοῦ σοῦ βασιλέως σεβάσματα. Γ΄. Τούτοις τὴν ὀργὴν ἀνάψας τοῦ δικαστοῦ, ὡς ἂν εἰς τοὺς Θεούς τε καὶ τοὺς βασιλεῖς παροινῶν, εὐθὺς τὴν κατὰ τῶν σιαγόνων ὕβριν ὑφίσταται, εἶτα καὶ κατὰ τοῦ αὐχένος ἐπὶ πολλαῖς ταῖς ὥραις ἐτύπτετο, οὗ μηδὲ τὴν θέαν μόνην οἱ παρεστῶτες ἠδύναντο καρτερεῖν, διὸ καὶ νουθετεῖν ἐπεχείρουν, ἵνα τῆς μωρολογίας ὡς αὐτοῖς ἐδόκει μετάθηται, πρὸς οὓς ὁ μάρτυς καὶ σφόδρα γε εὐφυῶς, Ἐν ἑξήκοντα ὅλοις ἔτεσι τὴν μωρίαν ταύτην φιλοπόνως ἀσκήσας ἐν ὥρᾳ μιᾷ τὸ χρονίως κτηθέν, οὕτω ῥᾳδίως ἀπώσομαι, οὐ μὰ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας τοῦτον ἀγῶνα, καὶ τὴν εἰς Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεόν μου πεποίθησιν, οὐδ᾽ ἂν ἡμῖν ἄλλος Μάξιμος ἀπειλῇ, τούτου πολλῷ βαρύτερός τε καὶ χαλεπώτερος. Τῶν μαρτυρικῶν τούτων φωνῶν ὁ παράνομος δικαστὴς τὸ πεπαῤῥησιασμένον οὐκ ἐνεγκών, ῥάβδοις ὠμῶς καταικίζεσθαι τὸν ἀθλητὴν ἐπιτάττει. Ὡς δὲ μετὰ τὰς πληγὰς ἔμενε μᾶλλον τὴν ψυχὴν ἀκλινέστερος, βαρυτέροις ἢ πρότερον περισχεθεὶς τοῖς διὰ σιδήρου δεσμοῖς ἐπὶ τὴν εἰρκτὴν ἀπήγετο. Δ΄. Εἶτα καὶ ὁ καθ᾽ ἡλικίαν δεύτερος παρήχθη τῷ βήματι, ἄμελητὶ καὶ συνηγμένος πάντα εἰπὼν ἵνα μὴ καὶ βραδύνῃ παθεῖν, ἔφη γὰρ τὴν μὲν θείαν καὶ ἐξαίρετον προσηγορίαν καλοῦμαι Χριστιανός, τὴν ἀνθρωπίνην δὲ, Πρόβος. Θρᾷξ εἰμὶ τὸ γένος ἰδιώτης τὸν βίον, τὰς τῶν βασιλέων καὶ τὰς σάς, ὦ δικαστά,

MARTYRIUM S. PROBI ET SOC. μᾶλλον τὸν ἀγῶνα διατιθεὶς ὡς οἷόν τε χαλεπώτατα, certamen potius parans longe difficillimum. Illi auκαὶ αὐτῷ πολύ τι πλῆθος παρειστήκει δημίων, τοῖς ἐκείνου καὶ νεύμασι καὶ σχήμασι τὸ εὐπειθὲς ὑποφαί νοντες. Ἐπεὶ οὖν τοῖς τηνικάδε δεισιδαίμοσιν οἱ μάρτυρες ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ δῆλοι γεγόνασι, καὶ θεσμοῖς καὶ εἰρκταῖς ἤδη συνελαμβάνοντο, οἱ τὴν τούτων φυ λακὴν ἐπιτετραμμένοι, τὰ κατ᾿ αὐτοὺς τῷ δικάζοντι διεσήμαινον, ὁ δὲ κοινῇ μὲν αὐτοὺς παραστῆναι ἀπείπατο. Καθ᾿ ἕνα δὲ μᾶλλον εἰσάγων, τὴν ἐξέτασιν ἐποιεῖτο, κακούργω σκέψει περὶ τοῦτο διατε θεῖς, καὶ ταύτῃ μᾶλλον ἐλεῖν τοὺς ἀηττήτους διανοούμενος. Καὶ πρῶτος μὲν ὁ καθ᾿ ἡλικίαν Τάραχος οὗτος ἦν, παρελθὼν εἰς μέσον, ἐρωτηθείς ὅστις καλοῖτο, Χριστιανὸν ἑαυτὸν ὡμολόγησεν, μου νονουχὶ λέγων πρὸς τὸν ἄδικον δικαστήν, ὡς Ὅπερ σύ διώκεις ὡς ἔγκλημα, τοῦτο κόσμος ἐμοὶ καὶ ὄνομα κύριον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ ἐκ τῶν γονέων ἐπικληθὲν καταχρηστικὸν μαθεῖν καὶ τοῦτο φιλονεικεῖς, Τάραχος ὀνομάζομαι, στρατιώτης δὲ ὤν, ἠρνησάμην τὸ κάτω στρατεύεσθαι, ἐπείπερ τὰ ὅπλα τῶν Χριστιανῶν ἡμῶν οὐ σαρκικά, ἀλλὰ δυνατὰ τῷ Θεῷ καθὰ Παυλός φησι πρὸς καθαίρεσιν τοῦ ἀντικειμένου Πρᾶττε οὖν 8 βούλει· ἔσομαι γάρ σοι διὰ τὸν ἐν ἐμοὶ Θεὸν κέντρον καὶ Τάραχος, καὶ μήτε τοῦ γήρως ἐμὲ καὶ τῆς πολιᾶς ὑπομίμνησκε τῇ προθυμίᾳ νεάζοντα, μήτε τὴν ἀλογίαν τῶν σῶν βασιλέων, πατρῷον ἀποκάλει νόμον. Εἰς γὰρ ἡμῶν καὶ ἀληθὴς Πατὴρ, ὁ Θεὸς, ὃς καὶ εἰς το εἶναι παρήγαγεν, οἱ δὲ σοὶ θεοὶ λίθοι καὶ ξύλα ὄντες, βδελύγματά εἰσι· τοιαῦτα γὰρ τὰ τοῦ σοῦ βασιλέως σεβάσματα. Γ΄. Τούτοις τὴν ὀργὴν ἀνάψας τοῦ δικαστοῦ, ὡς ἂν εἰς τοὺς Θεούς τε καὶ τοὺς βασιλεῖς παροινῶν, εὐθὺς τὴν κατὰ τῶν σιαγόνων ὕβριν ὑφίσταται, εἶτα καὶ κατὰ τοῦ αὐχένος ἐπὶ πολλαῖς ταῖς ὥραις ἐτύ πτετο, οὗ μηδὲ τὴν θέαν μόνην οἱ παρεστώτες ἠδύναντο καρτερεῖν, διὸ καὶ νουθετεῖν ἐπεχείρουν, ἵνα τῆς μωρολογίας ὡς αὐτοῖς ἐδόκει μετάθηται, πρὸς οὓς ὁ μάρτυς καὶ σφόδρα γε εὐφυῶς, Ἐν ἐξήκοντα ὅλοις ἔτεσι τὴν μωρίαν ταύτην φιλοπόνως ἀσκήσας ἐν ὥρᾳ μιᾷ τὸ χρονίως κτηθέν, οὕτω ῥᾳδίως ἀπώσομαι, οὐ μὰ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας τοῦτον ἀγῶνα, καὶ τὴν εἰς Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεόν μου πεποίθησιν, οὐδ᾽ ἂν ἡμῖν ἄλλος Μάξιμος ἀπειλῇ, τούτου πολλῷ βαρύτερός τε και χαλεπώτερος. Τῶν μαρτυρικῶν τούτων φωνῶν ὁ παράνομος δικαστὴς τὸ πεπαῤῥησιασμένον οὐκ ἐνεγκών, ῥάβδοις ὠμῶς καταικίζεσθαι τὸν ἀθλητὴν ἐπιτάττει. Ὡς δὲ μετὰ τὰς πληγὰς ἔμενε μᾶλλον τὴν ψυχὴν ἀκλινέστερος, βαρυτέροις ἢ πρότερον περισχεθεὶς τοῖς διὰ σιδήρου δεσμοῖς ἐπὶ τὴν εἰρκτὴν ἀπήγετο. Δ'. Εἶτα καὶ ὁ καθ᾽ ἡλικίαν δεύτερος παρήχθη τῷ βήματι, ἄμελητὶ καὶ συνηγμένος πάντα εἰπὼν ἵνα μὴ καὶ βραδύνῃ παθεῖν, ἔφη γὰρ τὴν μὲν θείαν καὶ εξαίρετον προσηγορίαν καλοῦμαι Χριστιανός, τὴν ἀνθρωπίνην δὲ, Πρόβος. Θρὰξ εἰμὶ τὸ γένος ἰδιώτης τὸν βίον, τὰς τῶν βασιλέων καὶ τὰς σας, ὦ δικαστά, 3 II Cor, x, tem assistebat magna multitudo lictorum, qui illius outibus et gestibus se prompte parituros esse signifcabant. Cum ergo iis qui tunc erant cultores dæmonum martyres propter veram religionem evasissent manifesti, et jam comprehensi fuissent iis quibus hoc incumbebat officium, judici de illis significarunt. Ipse autem vetuit quidem eos sisti communiter, sed singulatim potius introducens, eos examinabat, maligno hoc agens consilio et cogitans fore ut invictos sic facilius expugnaret. Et primus quidem, videlicet ætate, Tarachus in medium accedens, cum rogatus esset quisnam vocaretur, seipsum confessus est esse Christianum, intrepide dicens injusto judici: Quod tu, tanquam crimen, persequeris, hoc est mihi ornamentum et nomen proprium. Quoniam vero id quoque quod a parentibus mibi fuit impositum vis scire, vocor Tarachus. Cum autem essem miles, inferne abnegavi militare, quoniam arma nostra, qui sumus Christiani, non sunt carnalia, sed «Deo potentia (ut dicit Paulus) ad destructionem adversariit.» Fac ergo quod velis; ero enim tibi per Deum qui est in me stimulus et perturbatio. Et nec me senectutis et canorum admoneas, qui sum juvenis animi alacritate: neque quod inconsiderate et præter rationem fit a tuis imperatoribus, id voces legem patriam. JJnus est enim noster et verus Paler, Deus, qui nos etiam produxit ad essentiam. Tui vero dii cum sint ligna et lapides, sunt abominationes. Talia sunt quæ a tuo imperatore coluntur simulacra. III. His accendens iram judicie, ut qui diis insultaret et imperatoribus, in maxillis protinus subiit injuriam: deinde etiam in collo multis horis fuit verberatus. Quod spectaculum ne poterant quidem ferre ii qui aderant: quocirca aggrediebantur etiam admonere, ut stulte loqui, sicut eis videbatur, desisteret. Quibus martyr scile admodum et apposite: Cum sexaginta, inquit, totos sex annos diligenter hanc stultam exercuerim locutionem, hora una, quod tam longo tempore est acquisitum, expellam? Nequaquam per hoc, quod pro pietate suscipio certamen, et per meam in Christum verum Deum fiduciam, neque si nobis alius minetur Maximus, hoc longe gravior et importunior. Harum martyris vocum libertatem non ferens iniquus judex, jubet ipsum virgis cedi crudeliter. Cum autem post plagas maneret animo immobilis, gravioribus quam prius ferreis adstrictus vinculis, abductus est in carcerem. IV. Deinde is quoque qui erat secundus ætate productus est ad tribunal. Ille autem citra moram et paucis dixit omnia, ne differret pati. Divina quidem, inquiens, et præcipua appellatione vocor Christianus, humana autem Probus. Sum Thrax genere, homo privatus, imperatorum et tuas adversus

col. 1071–1072page 37 of 165

PG 115:1071κατὰ τῆς εὐσεβείας διαπτύων τιμὰς, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τὴν ὑμετέραν φιλίαν, ὡς διιστῶσαν Θεοῦ, πολλοῦ γὰρ ἐπριάμην τὸ εἶναι Χριστιανὸς, πάντων τῶν ὑπαρχόντων οὐκ ὀλίγων ὄντων καταφρονήσας, διὰ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐντολήν. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, διαζωσθείς τε καὶ ἐκταθεὶς, νεύρων βοείων μάστιγας καθάπερ νιφάδας ἀθρόας καὶ πολλὰς ἐδέχετο, καὶ τῷ αἵματι καταρδομένης τῆς γῆς, καὶ τῶν περιστώτων ἐκπληττομένων καὶ βοώντων αὐτῷ, Βλέπε τὸ φοβερώτατον τοῦτο ῥεῦμα, καὶ φεῖσαι σαυτοῦ, ὁ μάρτυς ἀπιδὼν πρὸς αὐτοὺς, Γυμναστικὸν εἶπεν ἔλαιον τὸ αἷμα τουτὶ λογίζομαι· διὸ καὶ μᾶλλον πρὸς τοὺς ἀγῶνας πλέον ἀλείφομαι. Εἶτα καὶ κατὰ τῆς γαστρὸς πάλιν ὁμοίως τυφθεὶς, καὶ τῷ αἵματι δαψιλέστερον ἐπιφοινίξας τὴν γῆν· Χριστέ, βοήθει μοι, μόνον ἐφθέγγετο. Καὶ τοῦ ἡγεμόνος φήσαντος· Εἰ ἐβοηθεί σοι, πάντως ἄν σε καὶ τῶν βασάνων τούτων ἐξήρπασε, συνετῶς ἄγαν ὁ δίκαιος ἀπεκρίνατο, ὡς Οὐχὶ μὴ παθεῖν, ἀλλὰ καρτερῆσαι τὰ πάθη ζητῶ, οὐδεὶς γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων λογισμοῦ Κύριος ὤν, ἐξαιρεθῆναι τῶν ἀγώνων αἰτήσειεν ἵνα τοῦ στεφάνου καὶ τῶν ἀμοιβῶν διαμάρτοι. Λέληθεν οὖν σε ὦ δικαστὰ, ὅτι καὶ λίαν ἤκουσμαί τε καὶ βεβοήθημαι, καὶ διὰ τοῦ τοσούτων βασάνων καταφρονῶ, οὐχ ἡττηθεὶς τούτων, δι' ὧν σὺ νικήσειν ἐνόμιζες, καὶ ἀνδρειοτέραν ἐσχηκὼς τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν δριμυτέρων τοῦ σώματος ἀλγεινῶν. Τούτοις ἐνδούς τε ἅμα καὶ μεθεὶς ὁ δικάζων σιδήρων μὲν καὶ αὐτὸν δεθῆναι, καὶ πρὸς τὴν εἰρκτὴν ἀπαχθῆναι εἰς τέσσαρας δὲ ὅπας τοῦ κολαστηρίου ξύλον ἀποταθῆναι διακελεύεται. Ε'. Μεθ᾿ ὃν Ἀνδρόνικος, τρίτος εἰσήγετο, νέος μὲν τὸ σῶμα, τῶν δὲ προηγωνισμένων ἡλικιώτης ἄρα τὸν νοῦν καὶ τέλειος. Διὸ καὶ τὴν ἔνστασιν, τὴν παρρησίαν, καὶ λόγους τοὺς αὐτοὺς ἐπεδείξατο, Χριστιανὸν ἑαυτὸν καὶ Χριστοῦ δοῦλον ἀποκαλῶν. Ὡς δὲ μετὰ τὴν ἐρώτησιν, μὴ μωραίνειν, ἀλλὰ θύειν ἐπετρέπετο, καινότερον ἅμα καὶ ἀληθέστερον πρὸς τὴν δικαστὴν ἀπεκρίνατο· Καλῶς ἂν, ὦ Μάξιμε, λέγων τοὺς ἡμετέρους ἀγῶνας μωρίαν ὠνόμασας, εἰ τῆς ἐλπίδος ἐξέπιπτον· εἰ δὲ πρὸς τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν ἀντίδοσιν ἴδοι τις, ἣν ὁ σωτήριος Λόγος ὑπέσχετο, μετὰ Παύλου πάντως καὶ αὐτὸς ἐρεῖ, τὸ Οὐκ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς. Καὶ ταύτῃ τῇ φιλοσοφίᾳ δηχθεὶς ἐκεῖνος τοῦ μάρτυρος, καὶ τοὺς λόγους βουληθεὶς διελέγξαι, μηδὲν ἄλλο ἢ λόγους ὄντας εὗρεν αὐτοὺς μαρτυρουμένους ὄντως καὶ πιστουμένους τοῖς πράγμασιν. Ἐπὶ ξύλου γὰρ τοῦτον ἀναρτηθῆναι κελεύσας σιδήρῳ τὰς αὐτοῦ κνήμας ἐγχαράττειν προσέταττεν· εἶτα τὰς πλευρὰς πλήκτροις τισὶν ὀξυτάτοις κεντεῖν, ἁλσί τε ἐπιτρίβειν, καὶ ὀστράκοις ἐπιξέειν, πρὸς τὸ δριμὺ τῶν ὀδυνῶν μηχανώμενον ἀπαγορεῦσαι τὸν ἀθλητήν. Ἀλλ' ἐκεῖνος στεῤῥὸν ἔφασκε τὸ σῶμα τοὺς ἅλας ἐργάσασθαι, ὡς καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν τῶν ἀγώνων δύνασθαι διαρκεῖν· ἐφ᾽ ᾧ καὶ αὖθις ἀπειπὼν ὁ κολάζων, καὶ τοῦτον ὁμοίως ἐπὶ τοῦ δεσμωτηρίου φυλαχθῆναι παρεκελεύσατο. ς'. Καὶ ταύτην τὴν δοκιμωτάτην πεῖραν τῶν

veram religionem voces, o judex, exsecrans, et κατὰ τῆς εὐσεβείας διαπτύων τιμὰς, οὐχ ἥκιστα δὲ vestram maxime amicitiain, ut quæ a Deo disjungit; magno enim pretio emi esse Christianum, ut qui omnes, quas habebam, facultates, quæ erant non pauca, contempserim, propter mandatum Spiritus. Quæ cum dixisset, alligatus et extensus accepit bovillorum nervorum ictus, vel nive cadente crebriores. Et cum terra irrigaretur sanguine, et stuperent qui circumstabant et ad eum clamarent: Vide hunc fluxum maxime terribilem, et tibi parce: martyr ad eos intuens. Quod qui certant, inquit, unguntur, oleum aut unguentum, hunc sanguinem reputo, el ideo ad certamina evado alacrior. Deinde etiam in ventre rursus similiter verberatus, cum terram abundantiori sanguine fecisset purpuream: Christe, fer mihi opem, solum est elocutus. Et cum dixisset præses: Si tibi opem ferret, te liberaret ab omnibus his tormentis, sapienter admodum respondit vir justus: Non quæro non pati, sed fortiter ac constanter ferre perpessiones. Nemo enim ex iis qui decertanl, si fuerit sans mentis, petierit auferri a certaminibus quibus assequitur coronam et præmia. Verum te latet, o judex, me et valde fuisse exauditum, et mihi datum fuisse auxilium. Tua namque contemno tormenta, non victus ab iis per quæ putasti te me esse victurum, et ex acerbissimis corporis doloribus animum nactus robustiorem. Cum his simul cessisset, et eum dimisisset judex, eum quidem ferro vinciri, et in carcerem abduci jubet, et extendi in quatuor foraminibus ligni, ad torquendum constructi. V. Post quem tertius fuit introductus Andronicus, Ο corpore quidem juvenis, iis autem qui prius decertarunt ingenio æqualis et perfectus. Quamobrem et constantiam, et dicendi libertatem, et eamdem ostendit orationem, se Christianum vocans, et Christi servum. Cum autem post interrogationem jussus esset se non stulle gerere, sed sacrificare, alienioro simul et veriore modo respondit judici: Recte, ο Maxime, dicens, certamina nostra nominasses stultitiam, si spe frustrarentur; si quis autem adspexerit ad spem et remunerationem, quam Verbum promisit salutare, ipse quoque omnino dicel cum Paulo: Non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futuram gloriam revelandam in nobis. Ille autem morsus hac philosophia martyris, cum vellet ostendere verba nihil aliud esse quam verba, invenit res ipsas eis ferre testimonium et ea confirmare. Nam cum jussisset eum suspendi in ligno, imperat ut ferro ejus imprimerentur tibiæ; deinde, ut ejus latera pungerentur stimulis acutissimis et sale affricarentur et testis lacerarentur; hoc moliens, ut deficeret athleta dolorum acerbitate. Sed ille dicebat salem reddere corpus firmum ac solidum, ut posset sufficere reliquis certaminibus. Quamobrem rursus defessus is qui puniebat, jussit eum quoque similiter custodiri in carcere. VI. Cum igitur horum trium fortissimorum viroκαὶ τὴν ὑμετέραν φιλίαν, ὡς διιστῶσαν Θεοῦ, πολλοῦ γὰρ ἐπριάμην τὸ εἶναι Χριστιανὸς, πάντων τῶν ὑπαρχόντων οὐκ ὀλίγων ὄντων καταφρονήσας, διὰ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐντολήν. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, δια ζωσθείς τε καὶ ἐκταθεὶς, νεύρων βοείων μάστιγας καθάπερ νιφάδας ἀθρόας καὶ πολλὰς ἐδέχετο, καὶ τῷ αἵματι καταρδομένης τῆς γῆς, καὶ τῶν περισστώτων ἐκπληττομένων καὶ βοώντων αὐτῷ, Βλέπε τὸ φοβερώτατον τοῦτο ῥεῦμα, καὶ φεῖσαι σαυτοῦ, ὁ μάρτυς ἀπιδὼν πρὸς αὐτοὺς, Γυμναστικὸν εἶπεν ἔλαιον τὸ αἷμα τουτὶ λογίζομαι· διὸ καὶ μᾶλλον πρὸς τοὺς ἀγῶνας πλέον ἀλείφομαι. Εἶτα καὶ κατὰ τῆς γαστρὸς πάλιν ὁμοίως τυφθεὶς, καὶ τῷ αἵματι δα ψιλέστερον ἐπιφοινίξας τὴν γῆν· Χριστέ, βοήθει μοι, μόνον ἐφθέγγετο. Καὶ τοῦ ἡγεμόνος φήσαντος· Εἰ ἐβοηθεί σοι, πάντως ἄν σε καὶ τῶν βασάνων του των εξήρπασε, συνετῶς ἄγαν ὁ δίκαιος ἀπεκρίνατο, ὡς Οὐχὶ μὴ παθεῖν, ἀλλὰ καρτερῆσαι τὰ πάθη ζητώ, οὐδεὶς γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων λογισμοῦ Κύριος ὤν, ἐξαιρεθῆναι τῶν ἀγώνων αἰτήσειεν ἵνα τοῦ στεφάνου καὶ τῶν ἀμοιβῶν διαμάρτοι. Λέληθεν οὖν σε ὦ δικα στὰ, ὅτι καὶ λίαν ἤκουσμαί τε καὶ βεβοήθημαι, καὶ διὰ τοῦ τοσούντων, βασάνων καταφρονῶ, οὐχ ἡττηθεὶς τούτων, δι' ὧν σὺ νικήσειν ἐνόμιζες, καὶ ἀνδρειοτέραν ἐσχηκὼς τὴν ψυχὴν ἐκ τῶν δριμυτέρων τοῦ σώματος ἀλγεινῶν. Τούτοις ἐνδούς τε ἅμα καὶ μεθεὶς ὁ δικάζων σιδήρων μὲν καὶ αὐτὸν δεθῆναι, καὶ πρὸς τὴν εἰρκτὴν ἀπαχθῆναι εἰς τέσσαρας δὲ όπα, τοῦ κολαστηρίου ξύλον ἀποταθῆναι διακελεύεται. Ε'. Μεθ᾿ ὃν ᾿Ανδρόνικος, τρίτος εἰσήγετο, νέος μὲν τὸ σῶμα, τῶν δὲ προηγωνισμένων ἡλικιώτης ἄρα τὸν νοῦν καὶ τέλειος. Διὸ καὶ τὴν ἔνστασιν, τὴν παρο ῥησίαν, καὶ λόγους τοὺς αὐτοὺς ἐπεδείξατο, Χριστιανὸν ἑαυτὸν καὶ Χριστοῦ δοῦλον ἀποκαλῶν. Ὡς δὲ μετὰ τὴν ἐρώτησιν, μὴ μωραίνειν, ἀλλὰ θύειν ἐπετρέπετο, καινότερον ἅμα καὶ ἀληθέστερον πρὸς τὴν δικαστὴν ἀπεκρίνατο· Καλῶς ἂν, ὦ Μάξιμε, λέγων τοὺς ἡμετέρους ἀγῶναν μωρίαν ὠνόμασας, εἰ τῆς ἐλπίδος ἐξέπιπτον· εἰ δὲ πρὸς τὴν ἐλπίδα καὶ τὴν ἀντίδοσιν ἴδοι τις, ἣν ὁ σωτήριος Λόγος ὑπέσχετο, μετὰ Παύλου πάντως καὶ αὐτὸς ἐρεῖ, τὸ Οὐκ ἄξια τα παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς. Καὶ ταύτῃ τῇ φιλοσοφίᾳ δηχθεὶς ἐκεῖνος τοῦ μάρτυρος, καὶ τοὺς λόγους βουληθεὶς διελέγξαι, μηδὲν ἄλλο ἡλόγους ὄντας εὗρεν αὐτοὺς μαρτυρουμένους ὄντως καὶ πιστουμένους τοῖς πράγμασιν. Ἐπὶ ξύλου γὰρ τοῦτον ἄναρτηθῆναι κελεύσας σιδήρῳ τὰς αὐτοῦ κνήμας εγχαράττειν προσέταττεν· εἶτα τὰς πλευρὰς πλήκτροις τισὶν ὀξυτάτοις κεντεῖν, ἀλσί τε ἐπιτρίβειν, καὶ ὀστράκοις ἐπιξέειν, πρὸς τὸ δριμὺ τῶν ὀδυνῶν μηχανώμενον ἀπαγορεῦσαι τὸν ἀθλητήν. Αλλ' ἐκεῖνος στεῤῥὸν ἔφασκε τὸ σῶμα τοὺς ἅλας ἐργάσασθαι, ὡς καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν τῶν ἀγώνων δύνασθαι διαρκεῖν· ἐφ᾽ ᾧ καὶ αὖθις ἀπειπὼν ὁ κολάζων, καὶ τοῦτον ὁμοίως ἐπὶ τοῦ δεσμωτηρίου φυλαχθῆναι παρεκελεύσατο. ς. Καὶ ταύτην τὴν δοκιμωτάτην πεῖραν τῶν

col. 1073–1074page 38 of 165

PG 115:1073τριῶν ἀριστέων λαβὼν, πάλιν αὐτοὺς καθ᾿ ἕνα τῇ προτέρᾳ τάξει καὶ νῦν χρώμενος παρῆγε τῷ βήματι. Καὶ πάλιν ὁ Τάραχος παραστὰς μετὰ πολλῆς τῆς παῤῥησίας τὸν ἡγεμόνα, τοὺς αὐτοκράτορας, τοὺς αὐτῶν ἀσθενεστάτους θεούς, ἐξελέγχει καρτερικώτατα. Ὅθεν καὶ λίθοις τὸ στόμα συνθλάττεται, καὶ αὖθις πῦρ ταῖς χερσὶν οὐκ ἀγεννῶς δέχεται. Εἶθ᾿ οὗτος ἐφ᾿ ὑψηλοῦ κατὰ κεφαλῆς ἀναρτηθείς, μετέωρος τὴν ἐκ τοῦ καπνοῦ πικρότητα τῶν ῥινῶν διαδυομένην εἰσδέχεται βάσανον, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ προσθήκην τῷ χαλεπῷ τούτῳ ἐπιτιθέντες, ὄξους καὶ ἁλῶν, καὶ δριμυτάτων σπερμάτων μίξεσι δριμυτέρου κράματος γενομένου, τὸ ἐντεῦθεν συγκραθέν, ὠμοτάτως διὰ τῶν ἐκείνου διηθοῦσι ῥινῶν. Ὁ δὲ τῇ ἀνυποίστῳ ταύτῃ βασάνῳ ἐγκαρτερῶν, καὶ τὸν πῦρ ψυχρὸν ἐν τῇ παραθέσει τοῦ αἰωνίου πυρός, γλυκεῖαν δὲ λογιζόμενος τὴν δριμεῖαν ποιότητα, οὕτω τῷ δεσμωτηρίῳ πάλιν σιδηρόδετος παραδίδοται. Ζ΄. Καὶ δεύτερος μετ᾿ αὐτὸν ὁ Πρόβος τῷ δικαστῇ παρίσταται, κωμῳδῶν τοὺς ἐκείνου γελοίους θεούς ἐξ αὐτῶν παρ᾿ Ἕλλησι μυθολογουμένων, τῶν αὐτοκρατόρων δὲ ὡς ἐπίσης τὰ ἄθεσμα καὶ διαπραττομένων ἅμα καὶ ἐγκελευομένων. Μὴ δὲ τὸ βραχὺ φροντίζων, τυπτόμενος δὲ καὶ αὐτὸς τὸ στόμα καὶ τῇ βασάνῳ ταύτῃ καθαπερεί σκιρτῶν τε καὶ ἐναλλόμενος, τὴν ἐπὶ σιδήρου πεπυρακτωμένου στάσιν καταδικάζεται. Ἐπεὶ δὲ εὐφραίνειν ἐῴκει μᾶλλον οὐχὶ λυπεῖν ἡ βάσανος αὕτη τὸν μάρτυρα, πυρωθῆναι σφοδρότερον ὁ δικαστὴς τὸν σίδηρον ἐπιτάττει, καὶ ἐπιστῆναι τούτῳ τὸν ἀθλητὴν ὅτι τάχιστα, ἐξ ἀμελείας τῶν διακονουμένων οὐκ ἐκ θειοτέρας ἄνωθεν βοηθείας, τὴν τοῦ μάρτυρος εἶναι καρτερίαν ὑπολαβών. Ψυχρότερον τοῦτον ἀποκαλοῦντες τοῦ ἀθλητοῦ, καὶ τῶν ἐπινοιῶν ὡς ἀνοήτου καταγελώντος τοῦ δικαστοῦ τὰς κατὰ τούτου πληγὰς ὁ γελώμενος ἐμμανῶς ἀντεπάγει, καρῆναί τε τὴν κόμην αὐτῷ καὶ κατὰ τῶν κροτάφων ἄνθρακας πυρὸς ἐντεθῆναι, καὶ τὴν γλῶτταν ταθῆναι πρὸς ἐκτομὴν ἐγκελεύεται. Τοῦ δὲ μάρτυρος ἑτοίμως ταύτην προτείναντος, ἤκουε γὰρ ὁ δικαστὴς παρ᾿ αὐτοῦ, ὡς Ἔστί μοι γλῶσσα τέμνεσθαι μὴ πεφυκυῖα, καὶ ἄλλως ἀθάνατος, ἀκούει Θεὸς ὁ καὶ τῆς φωνῆς τοῦ αἵματος Ἀβελ βοώσης ἀκούειν εἰπών· ταύτην ἐκτεμὼν ἐκεῖνος, τῷ δεσμωτηρίῳ τοῦτον παρέπεμψεν. Η΄. Ἐπὶ δὲ τὸν θεσπέσιον Ἀνδρόνικον μεταβὰς καὶ τῇ πείρᾳ πεισθείς, ὡς πᾶν εἶδος βασάνου αὐτῷ ἄπρακτόν ἐστι καὶ ἀνήνυτον, ἐπὶ τὴν ἀπάτην ἐτράπη, καὶ δὴ πρὸς αὐτὸν ἔφη· Πρᾶξόν τι συνετόν, καὶ θῦσον πρίν τι τῶν ἀνηκέστων παθεῖν. Τί γὰρ καὶ οἱ σοὶ ἑταῖροι τῆς ἐνστάσεως αὐτῶν ἀπώναντο τῆς ματαίας, ὀψὲ καὶ μόγις μετὰ τὰς πολλὰς βασάνους, ὅπερ ἦν συμφέρον μεταμαθόντες, καὶ τοὺς θεοὺς θεραπεύσαντες; Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς πρὸς ταῦτα, Εἰ μὲν ἐμέ, φησί, ἔπεισας, κἀκείνους πεπεῖσθαι πιστεύω. Εἰ δὲ ἐπείσθην ἐγώ (μὴ γὰρ ἂν ποτε ἐκσταίην ἐμαυτοῦ, μηδὲ οὕτω μανείην), τὴν ἐμὴν γνώμην ἔχω τῆς ἐκείνων εὐσταθείας ἐνέχυρον. Εἷς γὰρ ἐν πᾶσιν ὁ εὐσεβὴς λογισμός, ἐπεὶ καὶ πάντες ἓν ἐσμεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Πρὸς ταῦτα πάλιν ὁ

MARTYRIUM S. PROBI ET SOC. τριῶν ἀριστέων λαβὼν, πάλιν αὐτοὺς καθ᾿ ἕνα τῇ rum hanc pulcherrimam sumpsissel experientiam, προτέρα τάξει καὶ νῦν χρώμενος παρῆγε τῷ βήματι Καὶ πάλιν ὁ Τάραχος παραστὰς μετὰ πολλῆς τῆς παῤῥησίας τὸν ἡγεμόνα, τοὺς αὐτοκράτορας, τοὺς αὐτῶν ἀσθενεστάτους θεούς, ἐξελέγχει καρτερικώτατα. Οθεν καὶ λίθοις τὸ στόμα συνθλάττεται, καὶ αὖθις πῦρ ταῖς χερσὶν οὐκ ἀγεννῶς δέχεται. Είθ' οὗτος ἐφ' ὑψηλοῦ κατὰ κεφαλῆς ἀναρτηθείς, μετέωρος τὴα ἐκ τοῦ καπνοῦ πικρότητα τῶν ῥινῶν διαδυομένην εἰσδέχεται βάσανον, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ προσθή κην τῷ χαλεπῷ τούτῳ ἐπιτιθέντες, ὄξους καὶ ἁλῶν, και δριμυτάτων σπερμάτων μίξεσι δριμυτέρου κράτ μπτος γενομένου, τὸ ἐντεῦθεν συγκραθέν, ὡμοτάτως διὰ τῶν ἐκείνου διηθοῦσι ῥινῶν. Ὁ δὲ τῇ ἀνυποίστῳ ταύτῃ βασάνῳ ἐγκαρτερῶν, καὶ τὸν πῦρ ψυχρὸν ἐν τῇ παραθέσει τοῦ αἰωνίου πυρός, γλυκεῖαν δὲ λογι· η ζόμενος τὴν δριμεῖαν ποιότητα, οὕτω τῷ δεσμωτηρίῳ πάλιν σιδηρόδετος παραδίδόται. Ζ΄. Καὶ δεύτερος μετ' αὐτὸν ὁ Πρόβος τῷ δικαστῇ παρίσταται, κωμῳδῶν τοὺς ἐκείνου γελοίους θεούς ἐξ αὐτῶν παρ' Ἕλλησι μυθολογουμένων, τῶν αὐτο κρατόρων δὲ ὡς ἐπίσης τὰ ἄθεσμα καὶ διαπραττιμένων ἅμα καὶ ἐγκελευομένων. Μὴ δὲ τὸ βραχύ φροντίζων, τυπτόμενος δὲ καὶ αὐτὸς τὸ στόμα καὶ τῇ βασάνῳ ταύτῃ καθαπερεί σκιρτῶν τε καὶ ἐναλλό μενος, τὴν ἐπὶ σιδήρου πεπυρακτωμένου στάσιν καταδικάζεται. Ἐπεὶ δὲ εὐφραίνειν ἐῴκει μᾶλλον οὐχὶ λυπεῖν ἡ βάσανος αὕτη τὸν μάρτυρα, πυρωθήκαι σφοδρότερον ὁ δικαστής τον σίδηρον ἐπιτάττει, καὶ ἐπιστῆναι τούτῳ τὸν ἀθλητὴν ὅτι τάχιστα, ἐξ ἀμελείας τῶν διακονουμένων οὐκ ἐκ θειοτέρας ἄνωθεν βοηθείας, τὴν τοῦ μάρτυρος εἶναι καρτερίαν ὑπολαβών. Ψυχρότερον τοῦτον ἀποκαλοῦντες τοῦ ἀθλητοῦ, καὶ τῶν ἐπινοιῶν ὡς ἀνοήτου καταγελώντος του δικαστοῦ τὰς κατὰ τούτου πληγὰς ὁ γελώμενος ἐμμανῶς ἀντεπάγει, καρῆναί τε τὴν κόμην αὐτῷ καὶ κατὰ τῶν κροτάφων ἄνθρακας πορὸς ἐντεθῆναι, καὶ τὴν γλῶτταν ταθῆναι πρὸς ἐκτομὴν ἐγκελεύεται. Τοῦ δὲ μάρτυρος ἑτοίμως ταύτην προτείναντας, ἤκους γὰρ ὁ δικαστὴς παρ᾽ αὐτοῦ, ὡς Ἐστί μοι γλῶσσα τέμνεσθαι μὴ πεφυκυῖα, καὶ ἄλλως ἀθάνατος, G rursus eos singulatim, priori quoque tunc utens ordine, produxit ad tribunal. Rursusque assistens Tarachus cum maxima dicendi libertate, præsidem, imperatores, ipsorumque deos esse maxime imbecillos arguit fortissime. Unde etiam corpus confringitur lapidibus, et ignem manibus accipit non pusillo et abjecto animo. Deinde sublimis præcepsque suspensus ex fumo nares acerbissime permeante excipit tormentum. Quinetiam huic rei tam gravi adjungentes accessionem, cum aceti et salis el acerrimorum seminum mistionibus facta esset acrior temperatio, quod hinc fuerat contemperatum, per illins nares crudelissime percolant. Ille autem hoc intolerandum tormentum fortiter ferens, et ignem quidem frigidum, si cum igne æterno conferatur, reputans, dulcem autem illam acerbam quali: tatem, sic rursus ferro vinctus conjicitur in carcerem. VII. Secundus post eum Probus sistitur ante judicem, ridiculos quidem illius deos ludificans ex iis quæ Græci de ipsis fabulantur, imperatores autem, ut qui ex æquo nefaria simul facerent et juberent. Verberatus vero ipse quoque in os, et hoc tormento veluti exsultans et exsiliens, condemnatur stare super ferrum candens. Cum autem hoc tormentum videretur potius lætitia quam molestia afficere martyrem, jubet judex ferrum magis candefieri, et super id quam primum imponi athletam, et ex negligentia ministrorum, non ex divino auxilio, existimans esse martyris fortitudinem. Illud autem frigidum vocabat athleta, et judicis inventa tanquam stulti irridebat. At in dorso plagas is qui irridebatur, contra furiose imponit, jubetque ei tonderi comam, et carbones ignis immitti in tempora, et linguam extrahi ut amputaretur. Martyr autem, cum prius judici dixisset: Est mihi lingua. que non potest exscindi, et alioqui immortalis, quam audit Deus, qui etiam se vocem sanguinis dixit audire clamantem eam protinus porrexit. Quam cum ille secari fecisset, eum transmisit in carcerem. ἀκούει Θεὸς ὁ καὶ τῆς φωνῆς τοῦ αἵματος ᾿Αβελ βοώσης ἀκούειν εἰπών ταύτην ἐκτεμὼν ἐκεῖνος, τῷ δεσμωτηρίῳ τοῦτον παρέπεμψεν. Η΄. Ἐπὶ δὲ τὸν θεσπέσιον ᾿Ανδρόνικον μεταβὰς καὶ τῇ πείρα πεισθεὶς, ὡς πᾶν εἶδος βασάνου αὐτῷ ἄπρακτόν ἐστι καὶ ἀνήνυτον, ἐπὶ τὴν ἀπάτην ἐτρά. πη, καὶ δὴ πρὸς αὐτὸν ἔφη. Πρᾶξόν τι συνετόν, καὶ θόσον πρίν τι τῶν ἀνηκέστων παθεῖν. Τί γὰρ καὶ οἱ σοὶ ἑταῖροι τῆς ἐνστάσεως αὐτῶν ἀπώναντο τῆς ματαίας, ὀψὲ καὶ μόγις μετὰ τὰς πολλὰς βασάνους, ὅπερ ἦν συμφέρον μεταμαθόντες, καὶ τοὺς θεοὺς θεραπεύσαντες; Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς πρὸς ταῦ τα, Εἰ μὲν ἐμὲ, φησί, ἔπειτας, κακείνους πεπεῖσθα, πιστεύω. Εἰ δὲ ἔπειθὴς ἐγὼ (μὴ γὰρ ἂν ποτε ἐκε σταίην ἐμαυτοῦ, μηδὲ οὕτω μανείην), τὴν ἐμὴν γνώμην ἔχω τῆς ἐκείνων εὐσταθείας ἐνέχυρον. Εἷς γὰρ ἐν πᾶσιν ὁ εὐσεβὴς λογισμός, ἐπεὶ καὶ πάντες ἓν ἐσμεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Πρὸς ταῦτα πάλιν δ VIII. Cum vero ad divinum transiisset Andronicum, et experientia persuasum habuisset, quod omne genus tormenti esset apud eum inefficax, conversus est ad deceptionem, et ei dixit: Gere te hac in re sapienter, et sacrifica, priusquam gravissimum, et cui nullum erit remedium, quippiam patiaris. Quid enim commodi acceperunt amici tui ex vana sua constantia, qui tandem post multa tormenta conversi didicerunt quod sibi expediebat, et deos coluerunt? Ad hæc autem Christi martyr: Si mihi quidem, inquit, persuasisti, illos quoque credo fuisse persuasos. Sin autem ego non sum persuasus (absit enim ut ego unquam ita a me discedam et adeo insaniam!) habeo meam sententiam pignus illorum constantiæ. Una est enim ip

col. 1075–1076page 39 of 165

PG 115:1075τύραννος, ὑπὸ τῆς ὀργῆς ἐκμανείς, καιναῖς τισιν ἐμβαλεῖν βασάνοις αὐτὸν ἠπείλει. Καὶ ἅμα νεύροις ἀπεσκληκόσιν ἐπὶ πολὺ σφοδρῶς μαστιζόμενος, καὶ ὁλοσώματος πληγὴ γεγονώς, γελάσας εἶπεν ὁ ἀθλητής. Ἐψεύσω τὰς σὰς ἀπειλάς, ὦ δικαστά, καινότερον ἐπινοῆσαί τι μὴ δυνηθεὶς, ἀλλὰ περὶ τὰ αὐτὰ πάλιν καὶ ἴσα περιχωρεῖς κολαστήρια. Νομίσας οὖν ὁ δικάζων πλείονι περιβαλεῖν ὀδύνῃ τὸν ἅγιον, καὶ ἄλμην πολλοῦ κράματος γενομένου, τῶν πληγῶν ἐκείνου καταχεθῆναι κελεύει. Ὁ δὲ μάρτυς φησί πρὸς αὐτόν. Ὡς εἰ καὶ τοὺς δριμεῖς ἅλας ταῖς πληγαῖς ἐπιπάττεσθαί μου κελεύεις πονηρᾷ γνώμη, ἀλλ᾽ ἴσθι μὴ δριμύττειν μᾶλλον οὕτω ποιῶν, ἀλλὰ τὸ ἄσηπτόν μου τῷ σώματι προξενῶν· ὁρᾶς γὰρ καὶ αὐτὸς ὡς ὅλος ὢν τραυματίας ἐκ τῶν προτέρων πληγῶν, ἄλλος φαίνομαι νῦν, οὐδὲ βραχύ τι στίγμα φέρων ἐν ἐμαυτῷ, τῇ τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ δυνάμει παραδόξως μεταβληθεὶς. Θ΄. Τούτοις τοῖς ῥήμασιν οἱονεὶ κέντρῳ πληγεὶς ὁ δικάζων, χαλεπὸς ἦν κατὰ τῶν ὑπηρετουμένων, καὶ ἥκιστα καθεκτός. Ἐνόμισε γὰρ ἱατρῶν παῖδας λεληθότως ὑπεισελθόντας ἐπιμελείας ἀξιῶσαι τοὺς μάρτυρας, αὐτῶν δὲ τὰς κεφαλὰς τῇ τομῇ προτεινόντων, εἴ τι τοιοῦτον γενόμενον φωραθείη, τὴν ἐκείνων ἀπολογίαν, κατηγορίαν ἑαυτοῦ νομίσας ὁ δικαστής, δεινῶς ἠνιᾶτο, τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρουμένην οὐ φέρων ὁρᾷν. Ὅθεν εἰς ἀπειλὰς καταλήξας (τὴν ὑπολελειμμένην μόνην τοῖς ἀποροῦσι βοήθειαν), τῷ δεσμωτηρίῳ κελεύει καὶ τοῦτον ἐγκαθειρχθῆναι, τῇ ὑστεραίᾳ τὰ λοιπὰ τοῦ ἀγῶνος ταμιευόμενος. Τίνα οὖν τὰ ἐντεῦθεν; Θέατρον αὖθις ἄλλο συνίσταται πολυάνθρωπον καὶ τρίτον προκαθεσθεὶς ἐφ᾽ ὑψηλοῦ τοῦ βήματος ὁ δικάζων, ἦγε τοὺς μάρτυρας ἐπὶ τὰς αὐτὰς βασάνους, καθάπερ ἐν κύκλῳ χορείαν ἐλίττοντας. Καὶ μηδὲν παραλιπὼν τῶν ὅσα θωπείας ἦν ἀγεννοῦς, ἢ πανουργίας ἀσυμφανοῦς, πρὸς θηριώδη τρόπον ἐξέβη καὶ φονικόν· καὶ ταῖς κατὰ μέρος βασάνοις οἱονεί τις θὴρ ἄγριος τὰς τῶν ἁγίων σάρκας κατεμασήσατο, τοῦ Ταράχου μὲν τὸ δέρμα τῆς κεφαλῆς ἀποδείρας, καὶ ἀνθρακιὰν αὐτῇ καιομένην ἐπιπασάμενος, ξυρῷ τε τὰ ὦτα περιελών, καὶ ἀκρωτηριάσας τὰ χείλη· τῷ Πρόβῳ δὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκόψας, τῷ τε στόματι αὐτοῦ τῶν ἐπιβωμίων λύθρων οἶνον ἐγχέας, καὶ τῇ ἀκουσίῳ ταύτῃ μεταλήψει, τυραννικωτάτην ἐξευρὼν τιμωρίαν. Τοῦ δέ γε τρίτου, κρέα φεῦ μιαραῖς θυσίαις ἡλισγημένα τῷ στόματι ἐμβαλών, καὶ οἴνου τῶν μεμολυσμένων σπονδῶν προσέσθαι καταναγκάσας, τέλος αὐτῷ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορυχθῆναι προστάττει. Πάντων δὲ ὁμοίως, τοὺς μαζοὺς, τὰς πλευράς, τὰς κνήμας, τὰ μέσα τῶν δακτύλων πεπυρωμένοις ὀβελοῖς ἐπελθών, καὶ ὀστῶν ἄχρι κατακαύσας, ὡς εἶδεν ἅπαντα ἐληλεγμένα, καὶ φροῦδα τὰ τῶν κολάσεων μηχανήματα. Πρόβῳ καὶ Ἀνδρονίκῳ μόνοις τήν τε τῶν ἐπιβωμίων κρεῶν καὶ τὴν τῶν ἀνιέρων σπονδῶν γεῦσιν. Ι΄. Ἐπιτωθάζων ὁ δείλαιος κατωνείδιζεν· οἱ δὲ γενναῖοι μακρὰ τὴν ἄνοιαν ἐκείνου γελάσαντες, ἀπὸ

omnibus pia cogitatio, quoniam omnes quoque τύραννος, ὑπὸ τῆς ὀργῆς ἐκμανείς, καιναῖς τισιν ἐμβαλεῖν βασάνοις αὐτὸν ἠπείλει. Καὶ ἅμα νεύροις ἀπεσκληκόσιν ἐπὶ πολὺ· σφοδρῶς μαστιζόμενος, καὶ ὁλοσώματος πληγὴ γεγονώς, γελάσας εἶπεν ὁ ἀθλη τής. Ἐψεύσω τὰς σὰς ἀπειλάς, ὦ δικαστά, καινότε ρον ἐπινοῆσαί τι μὴ δυνηθεὶς, ἀλλὰ περὶ τὰ αὐτὰ πάλιν καὶ ἴσα περιχωρεῖς κολαστήρια. Νομίσας οὖν ὁ δικάζων πλείονι περιβαλεῖν ὀδύνῃ τὸν ἅγιον, καὶ ἄλμην πολλοῦ κράματος γενομένου, τῶν πληγών ἐκείνου καταχεθῆναι καλεύει. Ὁ δὲ μάρτυς φησί πρὸς αὐτόν. Ὡς εἰ καὶ τοὺς δριμεῖς ἅλας ταῖς πληγαῖς ἐπιπάττεσθαί μου κελεύεις πονερᾷ γνώμη, ἀλλ᾽ ἴσθι μὴ δριμύττειν μᾶλλον οὕτω ποιῶν, ἀλλὰ τὸ ἄσηπτόν μου τῷ σώματι προξενῶν· ὁρᾶς γὰρ καὶ αὐτὸς ὡς ὅλος ὧν τραυματίας ἐκ τῶν προτέρων unum sumus in Christo Jesu. His tyrannus rursus ira percitus, minatus est se eum in intolerabilia conjecturum tormenta. Et statim duris simul ner. vis vehementer eat flagellatus, et perpetua plaga factus per totum corpus, tunc ridens, dixit athleta: Falsa fuerunt, o judex, ea quæ es minatus, cum non potueris aliquid novi excogitare ad superandum potens, sed rursus circa paria verseris supplicia. Existimans itaque judex se sanctum majori dolore affecturum, jubet plurimum muriæ effundi in plagas illius. Ei autem dicit martyr: Etiamsi acrem salem jubes meis plagis inspergi malo animo, scias tamen te non ideo acriorem mihi inferre dolorem, sed reddere meum corpus alienum a putredine. Nam ipse quoque vides quod, η πληγῶν, ἄλλος φαίνομαι νῦν, οὐδὲ βραχύ τι στίγμα cum sim totus vulneratus a prioribus plagis, alius nunc appareo, ne minimam quidem notam in me ferens, Christi mei virtute mutatus admirabiliter. IX. His verbis, veluti quodam stimulo, punctus judex, sæviebat in ministros, nec poterat contineri. Existimabat enim medicos, latenter ingressos, curam gessisse martyrum. Ipsis aulem sua capita amputanda porrigentibus, si quid tale factum fuerit deprehensum, illorum defensionem arbitratus sui accusationem, judex gravius angebatur, non ferens videre vim veritatis, cui ipsi inimici ferebant testimonium. Quamobrem in minas desinens (quod solum quid agant nescientibus relinquitur confugium), jubet eum conjici in carcerem, reliquum certamen reservans in diem sequentem. Quænam ergo sunt deinceps consecula? Congregatur rursus aliud theatrum hominibus frequentissimum, et tertio sedens judex in excelso tribunali, duxit martyres ad tormenta, veluti in orbem choream circumagentes. Et cum nullam prius prætermisisset aut illiberalem assentationem, aut obscuram calliditatem, neque proficaret, egressus est ad modum belluinum, et ejus plane qui cadem spiral; et singulis tormentis, tanquam quædam fera agrestis, sanctorum carnes mandidit; ut qui Tarachi quidem capitis pellem excoriaverit, et id ardentibus carbonibus consperserit, et aures novacula exsecuerit, et labra mutilaverit Probo autem oculos effoderit, et vinum arm cruore permistum, ori ejus infuderit, et involuntaria hac participatione hoc maxime tyrannicum invenerit supplicium. Cum autem carnes exsecrandis pollutas sacrificiis in os tertii injecisset, et vinum inquinatorum libaminum admittere coegisset, postremo oculos ei jubet effodi. Cum omnium autem similiter mamillas, latera, tibias et digitorum intermedia candentibus verubus transfixisset et ad ossa usque combussisset, vidisset autem omnia convicta, et periisse machinas suppliciorum, Probo et Andronico carnium in ara sacrificatarum, et profanorum libaminum gustum miser irridens exprobrabat. X. Tunc Andronicus valde ridens illius amentiam, respondit pro se Probogue: Post multa tua φέρων ἐν ἐμαυτῷ, τῇ τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ δυνάμει παραδόξως μεταβληθεὶς. Θ΄. Τούτοις τοῖς ῥήμασιν οἱονεὶ κέντρῳ πληγείς ὁ δικάζων, χαλεπὸς ἦν κατὰ τῶν ὑπηρετουμένων, καὶ ἥκιστα καθεκτός. Ενόμισε γὰρ ἱατρῶν παῖδας λε ληθότως ὑπεισελθόντας ἐπιμελείας ἀξιῶσαι τοὺς μάρτυρας, αὐτῶν δὲ τὰς κεφαλὰς τῇ τομῇ προτει νόντων, εἴ τι τοιοῦτον γενόμενον φωραθείη, τὴν ἐκείνων ἀπολογίαν, κατηγορίαν ἑαυτοῦ νομίσας ὁ δικαστής, δεινῶς ἡνιᾶτο, τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρουμένην οὐ φέρων ὁρᾷν. Οθεν εἰς ἀπειλὰς καταλήξας (τὴν ὑπολελειμμένην μόνην τοῖς ἀποροῦσι βοήθειαν), τῷ δεσμωτηρίῳ κελεύει καὶ τοῦτον ἐγκαθειρχθῆναι, τῇ ὑστεραίᾳ τὰ λοιπὰ τοῦ ἀγῶνος ταμιευόμενος. Τίνα οὖν τὰ ἐντεῦ θεν; Θέατρον αὖθις ἄλλο συνίσταται πολυάνθρωπον καὶ τρίτον προκαθεσθεὶς ἐφ' ὑψηλοῦ τοῦ βήματος ὁ δικάζων, ήγε τοὺς μάρτυρας ἐπὶ τὰς αὐτὰς βασά νους, καθάπερ ἐν κύκλῳ χορείαν ἐλίττοντας. Καὶ μηδὲν παραλιπὼν τῶν ὅσα θωπείας ἦν ἀγεννοῦς. ἢ πανουργίας ἀσυμφανούς, πρὸς θηριώδη τρόπον ἐξέβη καὶ φονικόν· καὶ ταῖς κατὰ μέρος βασάνοις οδονεί τις θὴρ ἄγριος τὰς τῶν ἁγίων σάρκας κατεμασήσατο, τοῦ Ταράχου μὲν τὸ δέρμα τῆς κεφαλῆς ἀποδείρας, καὶ ἀνθρακιὰν αὐτῇ καιομένην ἐπιπασέμενος, ξυρῷ τε τὰ ὦτα περιελών, καὶ ἀκρωτηριάσεις τὰ χείλη· τῷ Πρόβῳ δὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐκκόψας, τῷ τε στόματι αὐτοῦ τῶν ἐπιβωμίων λύθρων οἶνον ἐγχέας, καὶ τῇ ἀκουσίῳ ταύτῃ μεταλήψει, τυραν νικωτάτην ἐξευρών τιμωρίαν. Τοῦ δέ γε τρίτου, κρέα φεῦ μιαραῖς θυσίαις ἡλισγημένα τῷ στόματι ἐμβαλὼν, καὶ οἴνου τῶν μεμολυσμένων σπονδῶν προσέσθαι καταναγκάσας, τέλος αὐτῷ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορυχθῆναι προστάττει. Πάντων δὲ ὁμοίως, τοὺς μαζοὺς, τὰς πλευράς. τὰς κνήμας, τὰ μέσα τῶν δακτύλων πεπυρωμένοις ὀβελοῖς ἐπελθών, καὶ ὀστῶν ἄχρι κατακαύσας, ὡς εἶδεν ἅπαντα εληλεγμένα, καὶ φροῦδα τὰ τῶν κολάσεων μηχανήματα. Πρόβῳ καὶ ᾿Ανδρονίκῳ μόνοις τὴν τε τῶν ἐπινωμίων κρεών καὶ τὴν τῶν ἀνιέρων σπονδῶν γεῦσιν. Γ. Επιτωθάζων ὁ δείλαιος κατωνείδιζεν· οἱ δὲ γενναῖοι μακρὰ τὴν ἄνοιαν ἐκείνου γελάσαντες, ἀπὸ

col. 1077–1078page 40 of 165

PG 115:1077εκρίναντο, Μετὰ τὰς πολλὰς ἐπινοίας καὶ τῆς παντοδαπὰς ἐκείνας κολάσεις, τὰ ὅπλα ρίψας τὴν ἥτταν ὁμολογεῖς. Εἰ γὰρ τοῦτό σοι ἦν περὶ πλείονος, τὸ μὴ τὸ τῆς ψυχῆς ἡμῶν αὐτεξούσιον ἐλεῖν ἀγωνίζεσθαι, καὶ τοῦτο τρέψαι πρὸς τὸ σοὶ δοκοῦν, ἀλλὰ τὸ ἀκουσίως μόνον τῷ στόματι θυσίαν προσενεγκεῖν, ἐξ ἀρχῆς ἔδεισε πρᾶξαι τοῦτο, καὶ δόξαι νικᾶν καὶ ἀπηλλάχθαι πραγμάτων. Ἐπειδὴ δὲ τὸν ἡμέτερον λογισμὸν ἐζήτεις ἐλεῖν, τῇ μεταθέσει τῆς εὐσεβείας πρὸς τὴν ἀσέβειαν, καὶ διὰ τοῦτο περὶ ἡμᾶς ὁ πᾶς σοι πόνος ἄνάλωται. Ψυχῆς γὰρ ἀγών ἔστι τὸ μαρτύριον διὰ μέσων τῶν ἐπιπόνων τοῦ σώματος. Ἐδιδάχθημεν παρὰ τοῦ ἡμετέρου Θεοῦ, μὴ φοβεῖσθαι ἀπὸ τῶν ἀποκτενόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν ἀποκτεῖναι μὴ δυναμένων· πλὴν εἴ τι σοι καὶ ἡμαρτηκέναι δοκοῦμεν, διὰ τὸ ἀκουσίως τῷ στόματι ἡμῶν ἐμβληθῆναι τι τῶν ἐπιβωμίων χρεῶν, καὶ εἰδωλολατρίας ἔγκλημα ἡμῖν ἐπιγράφεις, εἴ τι τῶν χειλέων περιλέλειπται, καὶ ταῦτα περίελε ὡς τῶν σπονδῶν τῶν σῶν ἀβουλήτως ἀψάμενα. Πρὸς πάντα γάρ ἐσμεν ἕτοιμοι, πλὴν ἑνὸς τοῦ θῦσαι τοῖς δαίμοσιν, ἢ τί τῶν ἀπηγορευμένων ἐργάσασθαι, καὶ θηρία δὲ ἀπειλῶν, πτοεῖς οὐδαμῶς, οὐ γὰρ ἕξεις τι τῆς σῆς ψυχῆς ἀγριώτερον, πρὸς ἣν ἐξ ἀρχῆς ἠγωνίσμεθα. Ἤκουσε ταῦτα ὁ δικαστὴς καὶ νῦν μὲν τῷ δεσμωτηρίῳ τοὺς ἄθλητας παραπέμπει, βοράν θηρσὶ τὰ σώματα τούτων ταμιευόμενος. Εἰς δὲ τὴν αὔριον ἐπὶ τὸ θέατρον πάλιν, ὅπερ ἦν ἔξω τοῦ ἄστεος, φέρεσθαι τοὺς γενναίους, οὐ δυνατοὺς ὄντας βαδίζειν ἐκέλευε, καὶ δὴ τεθέντες ἐν μέσῳ, ἡμιθνῆτες, ἠκρωτηριασμένοι, τῶν μελῶν τῶν ἐπ᾽ ὄψεσιν ἔστερημένοι, δι' ὧν γινώσκεται ἄνθρωπος, καὶ καταδαπανηθέντες ταῖς τομαῖς καὶ ταῖς καύσεσιν, ἔδειξαν ὡς ἄρτιοί τινες εἰσι καὶ τέλειοι, τὸν λογικὸν καὶ ἔνδοθεν ἄνθρωπον, τὸν κατ' εἰκόνα γεγενημένον τοῦ Κτίσαντος, τὸν ἄρχειν ταχθέντα τῶν θηρίων καὶ ἐρπετῶν ἀπάσης τῆς γῆς ὁλόκληρόν τε καὶ ἀπαράλειπτον ἔχοντες· ἀφθέντα γὰρ τὰ θηρία, τῶν ἁγίων σωμάτων οὐδαμῶς ἥψαντο. ΙΔ΄. Καὶ δεινῶς ὁ Μάξιμος ἐχαλέπαινε, καὶ ἀπειλήσας τῷ τῶν θηρίων ἐπιμελητῇ τὸν περὶ θανάτου κίνδυνον, ἀφεθῆναι παρεσκεύασεν ἄρκτον ανδροφόνον καὶ ὠμοτάτην, ἥτις τοὺς ἄλλους παραδραμοῦσα, πρὸς τὸν ὅσιον Ἀνδρόνικον ᾤχετο, καὶ πρὸς καθεσθεῖσα, τὸν τῶν τραυμάτων ἰχῶρα περιελιχμάτο τῇ γλώσσῃ· τὴν οἰκείαν δὲ κεφαλὴν ὁ ἅγιος τοῖς ὀδοῦσιν αὐτῆς ὑποθείς, πρὸς θυμὸν ἐγείρειν ἐφιλονείκει. βρώμα γενέσθαι τῆς ἀνημέρου σπεύδων, καὶ τῆς πρὸς Χριστὸν μακαρίας ἀναλύσεως ἐφιέμενος. Ἡ δὲ συμπεριεφέρετο τῷ βιαζομένῳ, τῇδε κἀκεῖσε καὶ προσπαίζειν ἐδόκει, καὶ τῆς ἀγρίας ὥσπερ ἐπελάθετο φύσεως, ἣν ὁ τῷ ὄντι ἄλογος δικαστής, λόγῳ μᾶλλον ἢ ἀλογίᾳ χρησαμένην οὐκ ἀθεεί, ἀναιρεθῆναι καταψηφίζεται, νομίζων ἐκείνης ἔργον εἶναι τὸ γεγονὸς, καὶ οὐχὶ τοῦ θαυματουργοῦντος Θεοῦ. Μετὰ τοῦτο λέαινά τις ἀγρία καὶ δεινὴ τοῖς ἁγίοις ἀπελύετο, καὶ βρυγμῷ μεγίστῳ τὸ θέατρον ἅπαν πτοή-

MARTYRIUM S. PROBI ET SOC. mis, te fateris esse victum. Si hoc enim pluris faciebas, non decertare, ut expugnares nostrum liberum animi arbitrium, et converteres ad id quod tibi videbatur, sed solum nobis invitis ori admovere sacrifcium, et videri vincere, oportebat te hoc facere ab initio, ut cito liberareris a negotiis. Quoniam autem cupiebas nostram vincere cogitationem per traductionem a vera religione ad impietatem, propterea a te universus fuit in nos consumptus labor. Est vero animæ certamen martyrium, per labores corporis intermedios. Cæterum didicimus a nostro Deo «non timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere ': «sed si quid tibi videmur peccavisse, quod in os nostrum, nobis invitis, injectum sit aliquid carnis in era immolatæ, et cultus idolorum nos criminis insimulas, labra quoque adime, ut quæ tua libamina, licet invita, tetigerint. Sumus enim parati ad omnia, si exceperis sacrificare dæmonibus, aut aliquid aliud facere ex iis quæ sunt prohibita. Bestias vero minans, nequaquam nos terres. Nihil enim habebis tua anima agrestius, adversus quam ab initio decertavimus. Audivit hæc judex: et tunc quidem athletas transmittit in carcerem, eorum corpora bestiis exedenda recondens. Crastino autem die in theatrum, quod erat extra civitatem, jubet præclaros fortesque portari sanctos, qui amplius non poterant ingredi. Posili autem in medio semimortui, mutilati, privati membris, quæ se videnda offerunt et per que homo cognoscitur, consumptique sectionibus et exustionibus, ostenderunt se esse integros et perfectos, ut qui participem rationis et internum hominem, qui factus fuit ad sui Creatoris imaginem, quique jussus fuit præesse bestiis, et reptilibus universæ terræ, absolutum haberent, et nulla re defectum. Emissæ enim bestiæ sancta corpora nequaquam tetigerunt. εκρίναντο, Μετὰ τὰς πολλὰς ἐπινοίας καὶ τῆς παντο- inventa, et illos omne genus cruciatus, abjectis ar δαπὰς ἐκείνας κολάσεις, τὰ ὅπλα ρίψας τὴν ήτταν ὁμολογεῖς. Εἰ γὰρ τοῦτό σοι ἦν περὶ πλείονος, τὸ μὴ τὸ τῆς ψυχῆς ἡμῶν αὐτεξούσιον ἐλεῖν ἀγωνίζεσθαι, καὶ τοῦτο τρέψαι πρὸς τὸ σοὶ δοκοῦν, ἀλλὰ τὸ ἀκουσίως μόνον τῷ στόματι θυσίαν προσενεγκεῖν, ἐξ ἀρχῆς ἔδεισε πρᾶξαι τοῦτο, καὶ δόξαι νικᾶν καὶ ἀπηλλάχθαι πραγμάτων. Ἐπειδὴ δὲ τὸν ἡμέτερον λογισμὸν ἐζήτεις ἐλεῖν, τῇ μεταθέσει τῆς εὐσεβείας πρὸς τὴν ἀσέβειαν, καὶ διὰ τοῦτο περὶ ἡμᾶς ὁ πᾶς σοι πόνος ἄνάλωται. Ψυχῆς γὰρ ἀγών ἔστι τὸ μαρ τύριον διὰ μέσων τῶν ἐπιπόνων τοῦ σώματος. Εδιδάχθημεν παρὰ τοῦ ἡμετέρου Θεοῦ, μὴ φοβεῖσθαι ἀπὸ τῶν ἀποκτενόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν ἀποκτεῖναι μὴ δυναμένων· πλὴν εἴ τι σοι καὶ ἡμαρτηκέναι δοκοῦμεν, διὰ τὸ ἀκουσίως τῷ στόματι p ἡμῶν ἐμβληθῆναι τι τῶν ἐπιβωμίων χρεῶν, καὶ εἰδωλολατρίας ἔγκλημα ἡμῖν ἐπιγράφεις, εἴ τι τῶν χειλέων περιλέλειπται, καὶ ταῦτα περίελε ὡς τῶν σπονδῶν τῶν σῶν ἀβουλήτως ἀψάμενα. Πρὸς πάντα γάρ ἐσμεν ἕτοιμοι, πλὴν ἑνὸς τοῦ θῦσαι τοῖς δαίμο σιν, ἢ τί τῶν ἀπηγορευμένων ἐργάσασθαι, καὶ θηρία δὲ ἀπειλῶν, πτοεῖς οὐδαμῶς, οὐ γὰρ ἕξεις τι τῆς σῆς ψυχῆς ἀγριώτερον, πρὸς ἢν ἐξ ἀρχῆς ἠγωνίσμεθα. "Ηκουσε ταῦτα ὁ δικα στὴς καὶ νῦν μὲν τῷ δεσμωτηρίῳ τοὺς ἄθλησας παραπέμπει, βοράν θηρσὶ τὰ σώματα τούτων ταμιευόμενος. Εἰς δὲ τὴν αὔριον ἐπὶ τὸ θέατρον πάλιν, ὅπερ ἦν ἔξω τοῦ ἄστεος, φέρεσθαι τοὺς γενναίους, οὐ δυνατοὺς ὄντας βαδίζειν ἐκέλευε, καὶ δὴ τεθέντες ἐν μέσῳ, ἡ μιθνήτες, ἠκρωτηριασμένοι, τῶν μελῶν τῶν ἐπ᾽ ὄψεσιν ἔστερημένοι, δι' ὧν γινώσκεται ἄνθρωπος, καὶ καταδαπανηθέντες ταῖς τομαῖς καὶ ταῖς καύσεσιν, ἔδειξαν ὡς ἄρτιοί τινες εἰσι καὶ τέτ λειοι, τὸν λογικὸν καὶ ἔδδοθεν ἄνθρωπον, τὸν κατ' εἰκόνα γεγενημένον τοῦ Κτίσαντος, τὸν ἄρχειν ταχ θέντα τῶν θηρίων καὶ ἐρπετῶν ἀπάσης τῆς γῆς ὁλό. κληρόν τε καὶ ἀπαράλειπτον ἔχοντες· ἀφθέντα γὰρ τὰ θηρία, τῶν ἁγίων σωμάτων οὐδαμώς ἥψαντο. XI. Maximus autem valde indignabatur: qui mlnatus mortem ei qui curam gerebat bestiarum, fecit emitti ursum crudelissimum, qui, cæteris præteritis, ivit ad sanctum Andronicum, et assistens vulnerum saniem lambebat lingua. Sanctus autem suum caput subjiciens ejus dentibus, contendebat ad iram provocare, studens a fera devorari, et desiderans ΙΔ΄. Καὶ δεινῶς ὁ Μάξιμος ἐχαλέπαινε, καὶ ἀπειλήσας τῷ τῶν θηρίων ἐπιμελητῇ τὸν περὶ θανάτου κίνδυνον, ἀφεθῆναι παρεσκεύασεν ἄρκτον ανδροφό νον καὶ ὠμοτάτην, ἥτις τοὺς ἄλλους παραδραμοῦσα, πρὸς τὸν ὅσιον ᾿Ανδρόνικον ᾤχετο, καὶ πρὸς καθεσθεῖσα, τὸν τῶν τραυμάτων ἰχῶρα περιελιχμάτο τῇ γλώσσῃ· τὴν οἰκείαν δὲ κεφαλὴν ὁ ἅγιος τοῖς ὁδοῦσιν αὐτῆς ὑποθείς, πρὸς θυμὸν ἐγείρειν ἐφιλονείκει. ad Christum resolutionem. Ille autem simul cum βρώμα γενέσθαι τῆς ἀνημέρου σπεύδων, καὶ τῆς πρὸς Χριστὸν μακαρίας ἀναλύσεως ἐφιέμενος. Ἡ δὲ συμπεριεφέρετο τῷ βιαζομένῳ, τῇδε κἀκεῖσε καὶ προσπαίζειν ἐδόκει, καὶ τῆς ἀγρίας ὥσπερ ἐπελάθετο φύσεως, ἣν ὁ τῷ ὄντι ἄλογος δικαστής, λόγῳ μᾶλ λον ἢ ἀλογίαν χρησαμένην οὐκ ἀθεεὶ, ἀναιρεθῆναι καταψηφίζεται, νομίζων ἐκείνης ἔργον εἶναι τὸ γε γονὸς, καὶ οὐχὶ τοῦ θαυματουργοῦντος Θεοῦ. Μετὰ τοῦτο λέαινά τις ἀγρία καὶ δεινὴ τοῖς ἁγίοις ἀπελύετο, καὶ βρυγμῷ μεγίστῳ τὸ θέατρον ἅπαν πτοή² Matth. x, 28. eo, qui vim afferebat, huc et illuc circumagebatur, et cum eo videbatur ludere, et agrestis naturæ erat quodammodo oblitus. Quem qui erat a ratione vere alienus judex, ratione magis, quam rationis egestate, usum non sine Dei numine, condemnat ut interficiatur, illius opus esse credens id quod factum fue rat, non aulem Dei, qui facil mirabilia. Post hac agrestis quædam et immanis leæna emissa est in sanctos. Quæ cum totum theatrum maximo rugitu terrefecisset, ac pernici cursu ad martyres acces-

col. 1079–1080page 41 of 165

PG 115:1079χαλινοῖ μὲν ἑαυτὴν τῆς ὀρμῆς, ἀποκύπτει δὲ τοῖς τῶν ὁσίων ποσί. Τάραχος δὲ τὴν ἁγίαν ἐκτείνας χεῖρα, καὶ πῆ μὲν τῶν τριχῶν, πῆ δὲ τοῦ ὠτὸς ἐκείνης λαμβανόμενος, εἷλκε πρὸς ἑαυτόν, ἡ δὲ τὴν ἀφὴν ἡμέρως ὡς πρόβατον ἀποσεισαμένη, καὶ τῇ θύρᾳ προσδραμοῦσα, τοὺς ὀδόντας ταῖς σανίσι προσέπηξε. Καὶ ἐξελθεῖν ἐβιάζετο, καὶ οὐκ ἀνῆκεν ἕως ὁ δῆμος ἔξω γενέσθαι ταύτην ἐβόησε. Ταῦτα δὲ μηδεὶς ἐπιστείτω καὶ τὰ τοιούτοις ὅμοια, τὴν ἐπιστολὴν ἀναγινώσκων, ἣν ἐπέστειλε Ῥωμαίοις ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος. Ἔχει γὰρ ὧδέ πως· Ὀναίνην τῶν θηρίων τῶν ἐμοὶ ἑτοίμων, ἃ καὶ εὔχομαι σύντομα μοι εὑρεθῆναι, ἃ καὶ κολακεύω συντόμως με καταφαγεῖν. Κἂν αὐτὰ μὴ θέλῃ, ἐγὼ δὲ προσβιάσομαι. ΙΒ΄. Ἐντεῦθεν τοῖς ὅλοις ὁ Μάξιμος ἐξαπορηθείς, καὶ διὰ πάντων λάμποντας καὶ θαυμαζομένους ὁρῶν τοὺς μάρτυρας, τὸν διὰ ξίφους αὐτῶν καταψηφίζεται θάνατον. Οἱ καὶ ὥσπερ τι χρῆμα ποθούμενον, τὴν τελευταίαν ταύτην ψῆφον ὑποδεξάμενοι, καὶ τὰς κεφαλὰς ἐκτμηθέντες, στεφανηφόροι πρὸς τὴν ἀληθῆ ζωὴν μεταβαίνουσι, τῶν τῆς ἀθανασίας βραβείων καὶ τῆς ἐκεῖθεν μακαριότητος ἀπολαύσοντες. Ἀλλ' ὁ μὲν βάσκανος καὶ μιαρώτατος δικαστής, φθονῶν ἡμῖν τῶν ἁγίων λειψάνων, τὰ σώματα τῶν μαρτύρων, τοῖς παρὰ τῶν μονομάχων ἀναιρεθεῖσι βεβήλοις ἀνέμιξε, στρατιωτῶν δεκάδι φυλάττεσθαι ταῦτα διαταξάμενος. Ὁ δὲ τῶν θαυμασίων Θεός, τῶν φυλάκων εὐωχουμένων καὶ πυρὰν ἤδη καυσάντων, ὄμβρων ἐξαπίνης φορᾷ, καὶ κλόνῳ γῆς ἐξουσίῳ τὴν μὲν ἔσβεσε, τοὺς δὲ φυγάδας ἀπέδειξε, καὶ τῶν ὁσίων σωμάτων ἀναμὶξ τοῖς ἄλλοις κειμένων καὶ ἀγνοουμένων διὰ τὸ σκότος, ἀστὴρ φανότατος ἐξ οὐρανοῦ πρόσγεια λάμπων, καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τῶν σωμάτων ἱστάμενος, τὸν γνωρισμὸν διεφώτιζεν, ἐκεῖνον τάχα τὸν ἀστέρα μιμούμενος, τὸν ἐπὶ τῇ κατὰ σάρκα τοῦ Χριστοῦ γεννήσει τοὺς Μάγους ἐκ Περσίδος μετακαλέσαντά τε καὶ ὁδηγήσαντα. Ταῦτα δὲ ἐγίνετο, τινῶν ἐπὶ τοῦ ὄρους πιστῶν εἰς γόνυ κλιθέντων καὶ ἱκετευόντων τὸν Κύριον, μὴ τῆς δωρεᾶς τῶν ἁγίων ἀμοιρῆσαι μελῶν, τῶν τῆς αὐτοῦ δόξης ἕνεκεν ὑπερηθληκότων, ἃ καὶ καταβάντες ἀνείλοντο, καὶ σπουδῇ πολλῇ διὰ τὸν τοῦ ἡγεμόνος φόβον ἐπὶ τοῦ ὄρους ἐν πέτρᾳ κοίλῃ κατέκρυψαν, δοξάζοντες τὸ ὑπεράγιον ὄνομα Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

sisset, suum quidem refrenat impetum, procidit au- σασα, καὶ ἐξεῖ δρόμῳ τοῖς μάρτυσι προσπελάσασα, tem ad pedes sanctorum. Tarachus autem cum sanctam manum extendisset, et partim quidem pilis, partim vero aure apprehendisset, ad se trahebal. Illa autem cum placids ovis instar, contrectari non renuisset, ad portam postea accurrit, et infait dentes tabulis, et per vim conabatur egredi: nec prius dimisit, quam clamaɛset populus jubens eam foras exire. Hæc autem et his similia nemo putarit non credenda, legens epistolam, quam scripsit ad Romanos divinus Ignatius. Sic enim habet: Me juverint bestiæ mihi paratæ quas etiam opto in me inveniri promptas. Quibus etiam blandiar, ut me breviter devorent. Quod si etiam nolint, ego eis vim afferam. XII. Hinc Maximus animi dubius, planeque nesciens quid ageret, cum videret sanctos martyres per omnia resplendere, et haberi in admiratione, eos morte condemnat. Qui cum, tanquam rem desideratam, hanc extremam accepissent sententiam, truncatis capitibus, coronati migrant ad veram vitam, fruituri præmiis immortalitatis, et ea, quæ est illic, beatitudine. Sed invidus quidem, et sceleratus judex, nobis invidens sanctorum reliquias, jubet corpora martyrum profanis admisceri corporibus, quæ fuerant interfecta a gladiatoribus, decem militibus mandans, ut ea servarent. Deus autem rerum admirabilium, convivantibus custodibus, cum jam rogum accendissent, magna vi repente cadentium imbrium, et ingenti terræmotu, rogum quidem exstinxit, custodes autem vertit in fugam. Cumque cum aliis permista essent sanctorum corpora, et ignorarentur propter tenebras, stella lucidissima e cœlo terram illustrans, et stans super unumquodque corpus, præbuit lucem ad ea agnoscenda, illam forte stellam imitans, quæ in Christi ortu secundum carnem Magos ex Perside evocavit, et deduxit. Hæc autem facta sunt, cum quidam fideles in monte genibus flexis Dominum supplices rogarent, ne privarentur dono sanctorum membrorum, quæ propter ejus gloriam supra modum decertarunt. Ea vero descendentes sustulerunt: et summo studio, propter metum præsidis, in monte in petra concava condiderunt, glorificantes sanctissimum nomen Christi Dei nostri: quoniam eum decet omnis gloria cum Patre principii experte, et sancto Spiritu, nunc et in sæcula sæculorum. Amen. χαλινοῖ μὲν ἑαυτὴν τῆς ὀρμῆς, ἀποκύπτει δὲ τοῖς τῶν ὁσίων ποσί. Τάραχος δὲ τὴν ἁγίαν ἐκτείνας χεῖρα, καὶ πῆ μὲν τῶν τριχῶν, πῆ δὲ τοῦ ὠτὸς ἐκείνης λαμβανόμενος, εἷλκε πρὸς ἑαυτὸν, ἡ δὲ τὴν ἀφὴν ἡμέρως ὡς πρόβατον ἀποσεισαμένη, καὶ τῇ θύρα προσδραμοῦσα, τοὺς ὀδόντας ταῖς σανίσι προσέπηξει Καὶ ἐξελθεῖν ἐβιάζετο, καὶ οὐκ ἀνῆκεν ἕως ὁ δῆμος ἔξω γενέσθαι ταύτην ἐβόησε. Ταῦτα δὲ μηδεὶς ἐπι· στείτω καὶ τὰ τοιούτοις ὅμοια, τὴν ἐπιστολὴν ἀναγι νώσκων, ἣν ἐπέστειλε Ῥωμαίοις ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος. Ἔχει γὰρ ὠδέ πως· Οναίνην τῶν θηρίων τῶν ἐμοὶ ἑτοίμων, ἃ καὶ εὔχομαι. σύντομα μοι εὐρεθῆναι, ἃ καὶ κολακεύω συντόμως με καταφαγεῖν. Καν αὐτὰ μὴ θέλῃ, ἐγὼ δὲ προσβιάσομαι. ΙΒ΄. Εντεῦθεν τοῖς ὅλοις ὁ Μάξιμος ἐξαπορηθείς, καὶ διὰ πάντων λάμποντας καὶ θαυμαζομένους ὁρῶν τοὺς μάρτυρας, τὸν διὰ ξίφους αὐτῶν καταψηφίζεται θάνατον. Οἱ καὶ ὥσπερ τι χρῆμα ποθούμενον, τὴν τελευταίαν ταύτην ψῆφον ὑποδεξάμενοι, καὶ τὰς κεφαλὰς ἐκτμηθέντες, στεφανηφόροι πρὸς τὴν ἀληθῆ ζωὴν μεταβαίνουσι, τῶν τῆς ἀθανασίας βραβείων καὶ τῆς ἐκεῖθεν μακαριότητος ἀπολαύσοντες. ᾿Αλλ' ὁ μὲν βάσκανος καὶ μιαμώτατος δικαστής φθονῶν ἡμῖν τῶν ἁγίων λειψάνων, τὰ σώματα των μαρτύρων, τοῖς παρὰ τῶν μονομάχων ἀναιρεθεῖσι βεβήλοις ἀνέμιξε, στρατιωτῶν δεκάδι φυλάττεσθα: ταῦτα διαταξάμενος. Ὁ δὲ τῶν θαυμασίων Θεός, τῶν φυλάκων εὐωχουμένων καὶ πυρὰν ἤδη καυσάντων, ὄμβρων ἐξαπίνης φορᾷ, καὶ κλόνῳ γῆς ἐξουσίῳ τὴν μὲν ἔσβεσε, τοὺς δὲ φυγάδας ἀπέδειξε, καὶ τῶν ὁσίων σωμάτων ἀναμίξ τοῖς ἄλλοις κειμένων καὶ ἀγνοουμένων διὰ τὸ σκότος, ἀστὴρ φανότατος ἐξ οὐρανοῦ πρόσγεια λάμπων, καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τῶν σωμάτων ἱστάμενος, τὸν γνωρισμόν διεφώτιζεν, ἐκεῖνον τάχα τὸν ἀστεραμιμούμενος, τὸν ἐπὶ τῇ κατὰ σάρκα τοῦ Χριστοῦ γεννήσει τους Μάγους ἐκ Περσίδος μετακαλέσαντά τε καὶ ὁδηγήσαντα. Ταῦτα δὲ ἐγίνετο, τινῶν ἐπὶ τοῦ ὄρους πιστῶν εἰς γόνο κλιθέντων καὶ ἱκετευόντων τὸν Κύριον, μὴ τῆς δωρεᾶς τῶν ἁγίων ἀμοιρῆσαι μελῶν, τῶν τῆς αὐτ τοῦ δόξης ἕνεκεν ὑπερηθληκότων, ἃ καὶ καταβάντες ἀνείλοντο, καὶ σπουδῇ πολλῇ διὰ τὸν τοῦ ἡγεμόνος φό 6ον ἐπὶ τοῦ ὄρους ἐν πέτρα κοίλῃ κατέκρυψαν. δοξάζοντες τὸ ὑπεράγιον όνομα Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 1081–1082page 42 of 165

PG 115:1081Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ τοῦ ἁγίου ὁσιομάρτυρος Ανδρέου τῆς Κρίσεως;

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. DE S. ANDREA CRETENSI DICTO IN CRISI (Acta SS. Bolland. ad diem 20 Octobris, tom. VIII. Bruxellis, 1853.) § 4. Sancti memoria in fastis, Cultus et Acta. 4. Sanctus Andreas, martyr Cpolitanus, in Oriente plurimum celebratus, in omnibus pæne Græcis fastis quos vidimus, modo post ejus passionem conscripti fuerint, recolitur; nec apud eas tantum gentes, qnæ Græca lingua olim usæ sunt aut utuntur, sed etiam apud Moschos, Ruthenos et Melchitas Antiochenos, Kalendariis ecclesiasticis adsoriptus est. In antiquissimis autem Eclogadiis seu Menologiis, quæ codicibus Novi Testamenti affiguntur et nuda nomina Sanctorum exhibent cum indicatione lectionum in eorum festo instituendarum, S. Andreas in Crisi eo ipso die annuntiatur, quo in Actis nostris obiisse fertur, xx nempe Octobris. Hujusmodi sunt Menologia Hierosolymis et Calipoli sæculo decimo conscripta, judice Aug. Scholz, qui ea in lucem edi curavit dein Menologium aliud sæculi xı, quod a Mingharellio vulgatum est et Sanctum nostrum iisdem omuino verbis annuntiat sc duo præcedentia: Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ τοῦ ἁγίου ὁσιομάρτυρος Ανδρέου τῆς Κρίσεως; eadem die (xx Octobris) sancti monachi (nam dotos monachum designat) et martyris Andreæ a Crisi. Ad eumdem diem xx eum similiter referunt Menæa vetusta, quæ Mediolani in Bibliotheca Ambrosiana, in Taurinensi etiam et Parisina asservantur, et ex quibus olim Hagiographi Antverpienses multa Synaxaria, seu Vitarum compendia excerpserunt. Attamen cum eadem die xx Ootobris memoria fieret alterius apud Græcos maxime celebrati martyris nempe Artemii ducis, cœpit festum S. Andreæ transferri ad xix, quo die occurrit in omnibus antiquis exemplaribus collectionis Metaphrasticæ. Id manifestum est ex Bibliothecæ Parisinæ codicibus bene multis ex codice historico 17 et 18 Bibliothecæ Vindobonensis et permultis aliis, ex Synaxarista denique Sirmondi nostri, quem Ballandiani socii ex collegio Claromontano Parisiensi olim exscribendum acceperunt. vis memorentur, locum tamen in modo allatis codicibus apud Metaphrastem non obtinent. Qua vero ætate dies cultus ita mutatus sit non bene nobis constat; collectiones tamen Metaphrasticæ sæculi xıı et xıx diem xix retinuere, et primum dies xvII, quantum id assequi potuimus, apparet in codice sæculi xv, qui exstat in Bibliotheca Parisina et signatur n° 1558. In Menologio Sirleti, quod perperam sæculo xi aut x11 conscriptum esse Basnagios conjicit siquidem mera compilatio est a Sirleto ex Menæis excusis aut manuscriptis desumpta, quandoque opera satis levi quod Baronium latuisse videtur in hoc Menologio, inquam, dies itidem xvi 8. Andreæ assignatur. In Ephemeridibus Græco-Moschis, in Tabulis Capponianis et in Menæis excusis constanter ad diem xvu Sanctus noster refertur, unde etiam ad Martyrologium Romanum eo die devenerit. In Tabulis itaque Capponianis, ubi S. Andreas loculo tertio mensis Octobris ultimus prodit sub habitu monachi comparet, itemque in Papebrochianis; quanquam enim stolæ speciem habet e collo pendentem, non ideo cum Assemano ut presbyterum eum vestitum dicemus, cum omnes monachi et cremitæ ita prodeant, et quidem, ut S. Andreas, dextera benedicere videantur. Hæc distincte cerni possunt apud Papebrochium qui imagines diligenter æri incidi curavit et de eorum origine et usu nonnulla curiosa præfatus est; verum Capponianæ imagines tam negligenter cuse sunt ut vix quidquam in iis discerni possit. Neque tamen propterea is illas a nobis in omnibus præponi quispiam existimet, cum errores bene multos in suis Tabulis deprehenderit Papebrochius, ubi Capponianæ accurate sua proferunt Iterum prodit S. Andreas in diptycho Cpolitano quod Papebrochius Ephemeridibus suis subjecit et æri incidi item curavit; ibi autem cum Sancti tantum quadraginta Cpoli celebriores recenseantur patet quanto honore martyrem illum Græci prosequantur. Præterea in Synaxariis Mss. Ruthenicis et Moschis quæ P. David S. J. anno 1688 et Comes de Sparwenfeld anno 1712 ad Hagiographos transmi2. Sed hæc mutatio non perstitit, et iterum S. Andreas ad xvII Octobris translatus est, quo die Oseas propheta et SS. Cosmas et Damianus quamDe Menologiis duorum codicum Græc. Bonnæ 1823, p. 8. Codices Naniorum, p. 369. Catal. Codd. Mss. Bibl. Paris., t. II, Codd. 1480, 1484, 1495, etc. Lambecius, Commentar., etc., t. VIII, Cod. 556 et seqq. Lectiones antiq., t. III, part. 1, p. 480. T. III Maii, p. 69. Ibid, et t. II Martii, p. 609, etc. Kalendar. Eccles., t. V, p. 216 et 304. T. 1, Maii, p. XLVI, Lx et p. 1.

col. 1083–1084page 43 of 165

PG 115:1083Μηνὶ ὀκτωβρίῳ κ' τῶν ἁγίων νεοφανῶν μαρτύρων Στεφάνου, Παύλου, Πέτρου καὶ Ἀνδρέου, τῶν ἐπὶ Κοπρωνύμου μαρτυρησάντων. Οὗτος ἦν ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ καβαλλίνου ἐν ἀσκήσει διάγων, ἐν τῇ νήσῳ Κρήτῃ. Ἀκούων δὲ τὸν τύραννον τιμωρήσαντα τοὺς ὀρθοδόξους, ἀνέπλευσε πρὸς Κωνσταντινούπολιν ἐλέγξων αὐτόν, καὶ εὑρὼν αὐτὸν πέραν ἐν τοῦ ἁγίου Μάμαντος παλατίοις τιμωρούντα τοὺς μὴ ἀρνουμένους τὰς θείας εἰκόνας, ἔφη· Ἆρα χριστιανὸς εἶ, βασιλεῦ; Ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν μετ᾿ ὀργῆς στραφεὶς ἐκέλευσε πρὸς αὐτὸν ἄγεσθαι· οἱ δὲ τῶν τριχῶν σύροντες, ἄλλοι τὸν χιτῶνα ῥηγνύντες, καὶ ἐκ τῶν ὄπισθεν τύπτοντες, ἔσυρον τὸν ἅγιον, καί φησι πρὸς αὐτόν· Οὕτως ἐδιδάχθης ἀτιμάζειν βασιλέα; Ὁ δέ· Οὐδεὶς ἁμαρτάνει βασιλέα ἐλέγχων παρανομοῦντα· ὁ δέ· Τοὺς παρανομοῦντας μᾶλλον ὑμεῖς κολάζομεν, τοὺς ὡς θεοὺς προσερχομένους καὶ λατρεύοντας ταῖς εἰκόσιν· ὁ δέ· Ἀγνοεῖς, ὦ βασιλεῦ, τί μέν ἐστι τὸ σχετικῶς προσκυνεῖν, τί δὲ τὸ λατρευτικῶς. Ὁ δὲ τείνεσθαι τοῦτον ἐν μαστίγας ἐκέλευσε, βουνεύροις κατὰ τοῦ νώτου καὶ τοῦ στήθους φραγελλῶν· εἶτα λίθου τὸ στόμα προσέταξε τύπτεσθαι. Τῇ δὲ ἐπαύριον ἐκβαλών, ὡς οὐκ ἔπεισεν ἀρνήσασθαι τὸν Χριστὸν καὶ τὰς ἁγίας εἰκόνας, τύψας πάλιν, κατὰ κεφαλῆς σύρεσθαι τοῦτον τῶν ποδῶν τοὺς σχοίνους ἐξαψάντες, ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει θεατρίζεσθαι προστάσσει. Οἱ δὲ τάχιστα παρανιωθέντες, καὶ τὸν ἅγιον σύροντες ἔβαπτον τὴν γῆν τοῖς αἵμασιν· ὡς δὲ εἰς τὴν τοῦ Βοὸς ἀγορὰν ἀφθάκασιν, εἰδών τις ἄρτι τοὺς ἰχθύας ἀποφορτισάμενος, ἠρώτα

sere, S. Andreas similiter suam annuntiationem Cretensem nostrum ostendere conabor inferius § 11. obtinet, die itidem xvu Octobris. 3. Hic prætermitti non debet Papebrochii Tabulas earumque explicationes, in Supplemento Thesauri Goriani Diptychorum mutuatas esse modo, utlenissime dicam, valde singulari. Passerius enim, qui præclaro huic operi partem quartam se adjecisse testatur, ait se Diptychi Cpolitani ectypum consecutum at cum ex Bollandiano opere lumen quæreret, nomina multa Sanctorum omissa se advertisse asseverat, alia perturbata, Commentarios item nullo ordine conscriptos, ita ut non in lumen, sed in caliginem irruens, ipse per se omnia extricare debuerit. Atqui ex bis omnibus, ne una quidem assertio vero proxima est, nec quidquam emendavit ille scriptor aut ectypon consecutus est, sed effigies Papebrochianas conatus referre, errores non leves admisit. Testatur enim Papebrochius, cum totum Diptychon pagina capere non posset, se artificem rogasse ut icones æri inciderentur ordine leviter immutato; sed eum, postulatione non rite intellecta, plusculum a vera Diptychi dispositione aberrasse; quam tamen Papebrochius, dum Sanctorum nomina (nitidius multo in ectypo suo quam in Goriano supplemento prolata), Commentariis illustravit, ad rigorem secutus est Si igitur ectypon habuisset scriptor ille, sculptoris sphalma non exacte retulisset, neque ubi Papebrochius Triptychi Moschi capsam rescidit, quia eam iterum pagina non capiebat, ille similiter rescidisset, nec denique tam accurate Bollandianam effigiem descripsisset, ut ne vel levissima diversitas deprehendi possit. Sed Papebrochius mutatum esse ordinem indicavit, ac in iconum recensione ipsius prototypi servatus est ordo; ille vero horum neutrum fecit, et quia singulis nominibus commentariolum annectere voluit, ubi Hagiographicum nostrum ducem non habuit, errores gravissimos admisit. Ita S. Stephanum Juniorem martyrem notissimum, non sub Copronymo sed sub Leone Isauro passum affirmat, quod Papebrochius profecto nunquam scripsisset. Eodem modo procedere videtur dum Triptycha Moscha explanat, sed non vacat rem diligentius indigare Ne quisquam hic objicial in editionem Venetam Bollandiani Operis prædicta gravamina prolata fuisse. Nam primo Antverpiensem citat, dein in utraque editione iidem sunt Commentarii, quos si immerito arguere et immutare ausus est, in eo dignam arrogantiæ pœnam tulit ut tibi gravissimos errores ex calamo excidere sit passus. 4. Colitur S. Andreas non tantum prædictis diebus, verum etiam xxviit Novembris cum S. Stephano Juniore. Andream enim, qui in fastis sacris una cum hoc Stephano prodit, eumdem esse ac Gorii Thesaurus veterum diptychorum. Florentis 1759, part. iv, p. 1 et seqq. Aota SS., t. I Maii, p. Lx, n. 4. Loc. cit., p. 8. Atque hic tantum notabo hæc pauca. Passus quidem est S. Stephanus xxvııı Novembris, sed cum sit præcipuus persecutionis Copronymiana martyr, iis diebus quibus abi ejusdem persecutionis martyres annuntiantur, sape ipse simul comparet. Conjunguntur itaque frequenter S. Stephanus, S. Andreas, S. Petrus et 8. Paulus sub Copronymo passi, quanquam simul ad martyrium, ut ex singulorum Actis patet, non processerunt. In Menæis Mss. Ambrosianis seu Mediolanensibus hi quatuor SS. martyres simul colendi assignantur xx Octobris; dein S. Andrew in Crisi Synaxarium, id est brevis vitæ et passionis historia subjungitur. Idem in aliis Menæis Mss. ut in codice quodam Mazarinæo quo sæpe decessores nostri usi sunt, videre est. Synaxarium autem Mediolanense, quoniam nonnihil differt ab illo quod ad xvII Octobris in Menæis vulgaribus excusum est, et mirabiliter cum Actis nostris prioribus consonat, ita ut ex his desumptum illud merito conjicias, hic integrum ex codice Ms. proferimus. Datur vero sicuti est, sphelmatis et locutionibus Græcorum infimæ ætatis ubique retentis, de quibus, si lubet, aliqui videri possunt apud Cl. Hase in editione Leonis Diaconi 5. Μηνὶ ὀκτωβρίῳ κ' τῶν ἁγίων νεοφανῶν μαρ τύρων Στεφάνου, Παύλου. Πέτρου καὶ ᾿Ανδρέου, τῶν ἐπὶ Κοπρωδύμου μαρτυρησάντων. Οὗτος ἦν ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ καβαλλίνου ἐν ἀσκήσει διάγων, ἐν τῇ νήσῳ Κρήτῃ. Ακούων δὲ τὸν τύραννον τιμω ρήσαντα τοὺς ὀρθοδόξους, ἀνέπλευσε πρὸς Κωνσταντινούπολιν ἐλέγξων αὐτὸν, καὶ εὐρὼν αὐτὸν πέραν ἐν τοῦ ἁγίου Μάμαντος παλατίοις τιμωρούντα τοὺς μὴ ἄρνουμένους τὰς θείας εἰκόνας, ἔφη· Δρα χριστιανὸς εἶ, βασιλεῦ; Ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν μετ' όρο γῆς στραφεὶς ἐκέλευσε πρὸς αὐτὸν ἄγεσθαι· οἱ δὲ τῶν τριχῶν σύροντες. ἄλλοι τὸν χοιτῶνα ῥηγνύντες. καὶ ἐκ τῶν ὄπισθεν τύπτοντες, ἔσυρον τὸν ἅγιον, καί φησι πρὸς αὐτόν· Οὕτως ἐδιδάχθης ἀτιμάζειν βασιλέα; Ὁ δέ· Οὐδεὶς ἁμαρτάνει βασιλέα ἐλέγχων παρανομοῦντα· ὁ δέ· Τοὺς παρανομοῦντας μᾶλλον ὑμεῖς κολάζομεν, τοὺς ὡς θεοὺς προσερχομένους καὶ λατρεύοντας ταῖς εἰκόσιν ὁ δέ· Αγνοεῖς, ὦ βασιλεῦ, τί μὲν τὸ σχετικῶς προσκυνεῖν, τί δὲ τὸ λατρευτικῶς. Ὁ δὲ τείνεσθαι τοῦτον ἐν μαστίγας ἐκέλευσε, βου νεύροις κατὰ τοῦ νότου καὶ τοῦ στήθους φραγελλῶν· εἶτα λίθου τὸ στόμα προσέταξε τύπτεσθαι. Τῇ δὲ ἐπαύριον ἐκβαλών, ὡς οὐκ ἔπεισεν ἀρνήσασθαι τὸν Χριστὸν καὶ τὰς ἁγίας εἰκόνας, τύψας πάλιν, κατὰ κεφαλῆς σύρεσθαι τοῦτον τῶν ποδῶν τοὺς σχοίνους ἐξαψάντες, ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει θεατρίζεσθαι προστάσσει. Οἱ δὲ τάχιστα περανιωθέντες, καὶ τὸν ἅγιον σύροντες ἔβαπτον τὴν γῆν τοῖς αἵμασιν· ὡς δὲ εἰς τὴν τοῦ Βοὸς ἀγορὰν πεφθάκασιν, εἰδὼν αὐτ τούς τις ἄρτι τοὺς ἰχθύας ἀποφορτισάμενος, ἠρώτα Ibid., p. 10. Leonis Diaconi Historia e recens. C. B. Hase, Bonne 1828, p. χχιν et passim.

col. 1085–1086page 44 of 165

PG 115:1085τὴν αἰτίαν τῆς βασάνου καὶ μαθών, ἀξίνην μακελλικὴν ὁ ἄθλιος ἁρπάσας, χαριζόμενος τοῖς τοῦ διαβόλου ὑπηρέταις, δρομαίως ἔρχεται καὶ τὸν δεξιὸν πόδα τοῦ ἁγίου ἀπέκοψε, καὶ παρ᾽ αὐτοῦ τὴν ἁγίαν αὐτοῦ καὶ μακαρίαν ψυχήν παρέθετο τῷ Κυρίῳ. Οἱ οὖν σύροντες, νεκρὸν ἰδόντες, ὥς τι θνησιμαῖον ἐν κοπρώδει χωρίῳ ἀπέῤῥιψαν, νυκτὸς δὲ καταλαβούσης, τινὲς τῶν ὀρθοδόξων ἄραντες ἔθαψαν ἐν τόπῳ λεγομένῳ τῆς Κρίσεως. Τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, μνήμη τῶν ἁγίων νεοφανῶν μαρτύρων Ἀνδρέου, Στεφάνου, Παύλου καὶ Πέτρου. Στίχοι· Τρεῖς, ὁ Στέφανος, σὺ στεφανίτας ἔχεις Τοὺς σοὶ συναθλήσαντας ἐξ ἑνὸς ξίφους.

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. τὴν αἰτίαν τῆς βασάνου καὶ μαθών, ἀξίνην μακελ- quenter sanctos varios, qui sancto præcipuo tali λικὴν ὁ ἄθλιος ἁρπάσας, χαριζόμενος τοῖς τοῦ δια βόλου ὑπηρέταις, δρομαίως ἔρχεται καὶ τὸν δεξιὸν πόδα τοῦ ἁγίου ἀπέκοψε, καὶ παρ᾽ αὐτοῦ τὴν ἁγίαν αὐτοῦ καὶ μακαρίαν ψυχήν παρέθετο τῷ Κυρίῳ. Οἱ οὖν σύροντες, νεκρὸν ἰδόντες, ὥς τι θνησιμαῖον ἐν κοπρώδει χωρίῳ ἀπέῤῥιψαν, νυκτὸς δὲ καταλαβού σης, τινὲς τῶν ὀρθοδόξων ἄραντες; ἔθαψαν ἐν τόπῳ λεγομένῳ τῆς Κρίσεως. Hæc latine versa sic 80nant. die celebrato affines sunt, et tamen priores etiam suum proprium diem obtinere. In Menæis itaque predicti quatuor Sancti ad diem xxx Octobris, qui diei quo passus est S. Andreas in Crisi, xx scilicet proximus est, relati sunt et sequenti brevi encomio celebrantur: Τῇ αὐτῇ ἡμέρ, μνήμη τῶν ἁγίων νεοφανῶν μαρτύρων ᾿Ανδρέου, Στεφάνου, Παύλου καὶ Πέτρου. Στίχοι: Τρεῖς, ὁ Στέφανος, σὺ στεφανίτας ἔχεις Τοὺς σοὶ συναθλήσαντας ἐξ ἑνὸς ξίφους. Id est Eadem die (xx1 Octob.) memoria sanctorum recentium martyrum Andreæ, Stephani, Pauli et Petri. Versus Tres concoronatos habes, o Stephane, Tecum ense pugnantes eodem strenue. Rursum die xxx11 Octobris in altero duorum Menologiorum quæ Scholzius edidit comparent SS. martyres Stephanus, Petrus et Andreas et xxvııı Nov. iterum S. Stephanus Junior martyr so - lus; in altero vero solus S. Stephanus Junior monachus et martyr die xxvi Oct. semel commemoratur. Item in codice Laurentiano sæculi x: XXVIII Octob. S. Stephani et qui cum eo passi sunt. Conjectura ducti ut exponemus n. 23 arbitramur hic illum Stephanum olim commemoramtu fuisse qui sub eodem Copronymo plurima passus, dein in Sugdæam exsul sancte vitam finivit. Ita enim ferunt tum Menæa, tum Menologia Sirleti et Basilianum ad diem xxvIII Novembris. Huic deinde ex more Græcorum additi fuerint SS. Petrus et Andreas, ex quo etiam profuxit ut die xxviii Novembris, quo S. Stephanus Junior passus est, idem duo Sancti tum in Menæis, tum in variis Menologiis iterum recolantur (supra num. 14). 6. Die xx Octobris Memoria recentium sanctorum martyrum Stephani, Pauli, Petri et Andreæ qui sub Copronymo passi sunt. - Is (Andreas) sub Constantino Caballino, asceticæ vitæ addictus vivebat in insula Creta, cumque audisset tyrannum orthodoxos tormentis exagitare, illum redarguendi causa Constantinopolim navigavit. Invenit eum ul. tra (civitatem, i. e. ad partem occidentalem. Vide infra num. 30) in Palatio ad S. Mamantis, sævientem in eos qui sacrarum imaginum nollent cultum abjicere, eumque compellans Imperator, tune Christianus es, inquit? Hic vero cum ira ad eum conversus, adduci jussit. Tum alii capillis abripientes, alii tunicam lacerantes et a tergo cædentes, Sanctum raptabant. Cui tyrannus: Itane contumeliis imperatorem afficere edoctus es? Ille vero: Nemo delinquit, imperatorem arguens, dum leges contemnit. Tyrannus iterum: In vos potius legum corruptores animadvertimus, qui quasi diis advoluti, imagines adoratione prosequimini. Respondit ille: Nescis, imperator, quid sit cultum relativum exhibere, quid vero latreuticum. Tum cum ad flagra extendit, tergum et pectus bovinis nervis concidi, deinde os saxis contundi præcepit; postera die foris ejectum, utpote cui Christum et sacras imagines abnegare non persuasisset, rursus flagellatum, capite in terram demisso, alligatis pedibus raptari jussit et Constantinopoli publice deridendum exponi. Quem citissime pertrahentes, terram in raptando sanguine consperserunt. Ita forum Bovis assecutos conspiciens aliquis qui modo pisces exonerarat, de tormenti causa sciscitatur; re comperta, macelli cultro miser arrepto, servis diaboli placere appetens, cursu contendit et dextrum pedem Sancti abscidit, qui interea sanctam ac beatam animam Domino tradidit. Qui cum raptabant, ut mortuum aspexere, velut quid morticini in foodissimum lo- adjudicata fuisse. Testimonium autem Allatii quancum abjecerunt; nocte vero adventante, sublatum quidam orthodoxi tumulo condiderunt in loco qui dicitur Crisis. 7. In Menæis excusis sæpissime diversis diebus iidem Sancti commemorantur quia diversos Mss. codices editores adhibuere. Aliam tamen hujus rei causam assignat Papebrochius Græcos nimi. rum eodem aut sequenti die commemorare freEph. Græco-Mosch., t. I Maii, p. v111 et passim; t. II Maii. p. 110, n. 11. De Menologiis, etc., p. 8. Bandini codd, Græci, t. I, p. 130. Bandini odid, etc), t. 8. De Actis quæ subjicimus hæc accipe. Duplicia exhibemus, utraque Græce inedita, priora vero etiam Latine; id facimus tum quod posteriora ex illis non profluxerunt, sed paucis omissis, nonnulla superaddunt, tum etiam quod horum exemplar perfectissimum nacti sumus, quinque scilicet Mss. codicum collationem in margine referens. Tribuuntur hæc Metaphrastæ, ut diserte habet Allatius, qui in diatriba de Symeonibus eorum initium affert quare hunc locum non viderit Pagius qui negat Acta illa Symeoni Metaphrastæ tum in hac re valeat, nemo ignorat; attamen, si opus esset, rem argumentis pluribus, ex ipsis Actis desumptis, evincere possemus. Acta priora exscripta sunt ex vetusto codice Bibliotheca Parisinæ, quem B. Montfaucon sæculo 1x adscribit et ut perpetua comparatione cum Metaphrastæis conferri possint, utraque iisdem numeris, ubi eadem narrabantur, signavimus. Quo autem tempore conscripta Allatius, de Symeonibus, p. 128. In Critica Baronii, ad ann. 761, n. 2. Bib. Coislin., p. 185.

col. 1087–1088page 45 of 165

PG 115:1087ἐν τοῖς τότε χρόνοις) ρον ἡ βασιλεύουσα πολις ἑορτὴν ὑπέρλαμπρον τῆς φωτοφόρου σου μνήμης, ἅπασαν προσκαλουμένη πόλιν καὶ χώραν· χαίρει γὰρ ὡς κεκτημένη θησαυρὸν μέγαν, τὸ πολύαθλόν σου σῶμα, Ανδρέα μάρτυς, ὀρθοδοξίας φωστήρ.

fuerint definiri nequit; nihil enim reperimus, præ- berrimum fuisse S. martyrem jam a sæculo 18, ter minimi momenti notam chronologicam ex qua constaf scriptorem satis diu post Copronymum vixisse. Locus, qui num. 3 sub finem occurrit, is est: Iste vero erat Constantinus... quem fideles ejus temporis (oἱ ἐν τοῖς τότε χρόνοις) merito sub cognomine Copronymi infamarunt. Sed ex eo Acta illa priora commendantur, quod locum Sancti natalitium, diem passionis aliaque adjuncta plurima minute proferunt, et quanquam prolixioribus verbis interdum S. martyr loqui videtur, eadem tamen fere in aliis Actis occurrunt, sæpe vocibus iisdem aut similibus expressa. Conferri in eam rem possunt numeri potissimum 7 et 10. Ex locorum designatione, ut infra uberius disserimus, et ex iis quæ in fine Actorum scribuntur, ut itidem inferius dicetur, arbitramur ea Cpoli conscripta non fuisse. Scimus tantum maximam partem sacrorum codicum Bibliothecæ Coislinianæ, ut in præfatione testatur laudatus Montfaucon, ex monasteriis montis Atho prodiisse, et illic olim brachium S. Andreæ Cretensis, qui idem est fortasse ac Sanctus noster, asservatum fuisse. Qua de re plura vide num. 37. 9, Metaphrasten, cujus Acta secundo loco prodeunt, priora illa non vidisse satis certo nobis constat. Ipse enim nec ortus locum, nec diem obitus, quem usque diligenter inquisivisse vel ex Vita S. Theoctistes Lesbiæ constat in narrationc sua consignavit. Nec præterea dum vitam satis accurate scriptam nactus erat ordinem aut stylum multum immutare consueverat; cumque apud ambos scriptores plerumque similia obvia sint, existimamus utrumque ex Actis antiquioribus, sed nunc deperditis, suam narrationem excepisse, iis additis quæ aliunde colligere potuerant. Metaphrastes tamen ætate posterior videtur ex eo quod in ejus collectionibus S. Andrea Vita diem xix Octobris occupat, noster autem scriptor, ubi refert Sanctum die xx passum esse, nihil de immutato cultus die commemorat; sed cum levis ea ratio videri queat, id aliter adstruimus, Metaphraste nempe collectiones adeo post scriptionem illico pervulgatas fuisse ut priorem scriptorem illum fugere non potuerint. Quæ igitur apud eum de S. Andrea in Creta monasticam vitam amplexo narrantur, dein de miraculis quibus eum Metaphrastæ etiam temporibus, ipso teste, in urbe Cpoli Deus glorificabat, scriptor idem ille prior non omisisset. Quibus positis, cum notum sit Metaphrasten medio sæculo x floruisse, hinc deducere licet Acta quæ priori loco edimus, illa ætate antiquiora esse. 18. Sicuti ex Anonymi Actis Synaxarium Mediolanense, quod num. 5 retulimus, desumptum est, ita illud quod in Menæis excusis occurrit. ex Metaphrasta narratione evidenter profluxit. Ex quo, sicut ex Sancti Officio quod ibidem legitur, celeSurius ad x. Nov., p. 238, edit. 1618. T. I. Avril., p. 266. miraculis multis claruisse colligitur. Josephus enim hymnographus quem, ex Actis a Papebrochio in lucem datis eo sæculo floruisse constat, decem diversis locis in suo Canone miracula celebrat, quæ sub ipsius oculis Cpoli coram Sancti tumulo patrabantur. Merito itaque et in Actorum titulo Thaumaturgus dictus est, et in Contacio, ut vocant, Græci Officii, his verbis extollitur: 'Eoptáčet offeρον ἡ βασιλεύουσα πολις ἑορτὴν ὑπέρλαμπρον τῆς φωτοφόρου σου μνήμης, ἅπασαν προσκαλουμένη πόλιν καὶ χώραν· χαίρει γὰρ ὡς κεκτη μένη θησαυρὸν μέγαν, τὸ πολύαθλόν σου σῶμα, Ανδρέα μάρτυς, ὀρθοδοξίας φωστήρ. Id est: Hodie celebrat regina urbium (Cpolis) illustre festum tuæ memoriæ, totam convocans civitatem et regionem; jubilat enim magnum thesaurum possidens, corpus certaminibus gloriosum, sanote martyr Andrea, orthodoxiæ lumen. Hic vero obiter monemus, si quis nomina ex Græcorum Liturgia desumpta non satis sibi nota hic offenderet, eum sin - gulorum declarationem reperturum in Ryei dissertatione de Acoluthia Græcorum, quæ in Junio nostro edita est expeditius autem ea utetur, qui indicem ultimum a Ghesquiero tomo primo Octobris ad calcem subjectum adhibere voluerit. § II. Septem Martyres in plerisque fastis confuse prolati ab invicem distinguuntur et eorum Acta breviter illustrantur. Persecutionis Constantini Copronymi brevis historia et chronotaxis exhibetur. 11. Hos septem Sanctos, qui omnes sub Copronymo varia tormenta, et mortem, uno excepto, passi sunt, hic juxta seriem mensium et dierum quibus coluntur subjicimus, ex quo simul apparebit quo loco in opere nostro de iis actum sit, aut in posterum agendum: 1 Die xvII Martii. S. Paulus monachus et martyr in Creta; -xvı Maii, S. Petrus Calybita et martyr in Blachernis, prope Cpolim: – IV Junii, S. Joannes Monagriæ Hegumenus, martyr Cpoli v Julii, S. Paulus Novus martyr Cpoli; xx Octobris, S. Andreas monachus Cretensis, dictus in Crisi, martyr Cpoli; – xxv111 Octobris (?) S. Stephanus qui in Sugdæam relegatus est; - XXVIII Novembris, S. Stephanus Junior, martyr Cpoli. Placet et de his omnibus nonnulla disserere, ex quibus lumen aliquod persecutioni Copronymianæ affusum iri spero. De prima ex his septem, nempe de S. Paulo martyre in Creta, egerunt decessores ad diem Martii indicatum ibique ex Actis 8. Stephani Junioris, a Lipomanno ex Metaphraste Latine vulgatis, loco aliquo insigni de S. Paulo adducto, concludunt eum in Cypro passum esse; verum eum in ipsa Creta passum esse nobis omnino manifestum est. Sunt enim ad manum Aota ejusdem Stephani Junioris, accuratissime a quodam Stephano Diacono conscripta. Dum hunc itaque T. II Junii. p. 1 et seqq. T. II Martii, p. 609.

col. 1089–1090page 46 of 165

narrantem secuti sumus deprehendimus illico, persecutione quæ præfecti imperatoris diversis in vel Cypri nomen mendose in codicem Lipomanni ir repsisse vel ipsum interpretem oscitantiæ arguen dum esse. En quomodo ea in S. Stephani antiquiore Vita narrentur Itaque in medium prodiit An tonius ex Creta insula, qui de victima Deo immo lata his verbis locutus est: Quomodo sine lacrymis egregia abbatis (quo vocabulo non solum monaste rii moderatorem, sive yoúμetov, sed omnes mona chos Græci illius temporis plerumque nuncupant) Pauli certamina in vestrum conspectum adducam, venerandi Patres? Vir ille generosus a Theophane cognomento Lardotyro, insulæ archisatrapa, com prehensus, in prætorium Heraclii interrogandus adductus est. Etc. Antonius igitur, dum insulæ ar chisatrapam commemorat, non de Cypro loquitur, cujus nulla fit mentio in his Actis S. Stephani, sed de Creta, ex qua oriundus, Cpolim advenit. Cum vero ex iisdem Actis antiquioribus S. Stephani, et Metaphrastea, quæ Lipomannus Latine versa exhi bet, et reliqua omnia profluxerint, etiamsi alicubi Cypri nomen prodiret, ex Actis probatioribus re spuendum esset. Verum dubio locum omnino nul lum relinquit, quod libro primo de Thematibus refert Constantinus Porphyrogennela, Cyprum sci licet, ab Heraclii tempore usque ad Basilium Ma cedonem, a Saracenis fuisse occupatam, in quorum potestatem, postquam, Basilio imperante, per annos septem fuissent depulsi, iterum devenit. Ex quo manifestum est Copronymum Cypro nunquam im perasse, neque ab Antonio illo ex Creta, dum nar rationem suam absolvit, de Cypri præfecto dici po tuisse Sic sanctum virum holocaustum igne effecit nequam imperatore (Copronymo nimirum) nequior præfectus, ille nempe Theophanes Lardoty rus, de quo supra. Sed de Creta utique poterat dici, quam idem Porphyrogenneta nonnisi sub Michaele Balbo a Saracenis captam affirmat 12. Tempus martyrii ex Theophane, cum Actis S. Stephani collato sic statui potest. Narrat ille ad annum mundi 6257, sub indictione quarta Copronymum omnibus subditis juramentum præce pisse, ne imaginibus venerationem exhiberent; anno vero sequenti, indictione quinta præfe ctos in provincias seu themata misisse, qui easdem ibi in monachos, quas ipse Cpoli, ederent tragoedias. Porro monachi, qui anno 767 cum S. Stephano in carcere prætorii versabantur, de crudelitate præ fectorum in provinciis plurima memorant Cum autem quadam die una cum vinctis aliis Pa tribus sederet vir sanctus, sermo motus est de Analecta Græca. Paris, 1688, p. 504. Analecta Græca, loc. cit. Edit. Bonn., p. 40. Analecta Græca, p. 505. De admin. Imp., cap. xXII. Theophanis Chronographia, Bonnæ 1839, t. I, p. 675. Ibid., p. 681. Analecta Græca, p. 504. locis adhibuerant. Itaque in medium prodiit Anto nius ex Creta insula etc. (Cfr. supra num. 11.) Aliunde inductio illa Cpolitana quinta, qua novi præfecti ad provincias missi sunt, currebat a Se ptembri anni 766, ad Septembrem anni 767, et præ terea certum est S. Stephanum hoc anno 767, die XXVIII Novembris martyrio coronatum fuisse. Ergo sub ipsa indictione illa quinta, ante Septembrem anni 767 contigerit martyrium S. Pauli in Creta, de quo Anto nius ille Cretensis narrat. Cum vero 8. Paulus ad diem xvıı Martii in Græcorum fastis memoretur forte non immerito hoc die, indictione quinta, anno consequenter 767, eum passum esse pronuntiabimus. 13. Cum S. Paulo ad eumdem diem colitur S. Theosterictus monachus monasterii Pele cetæ, in Asia ad Hellespontem siti non quod eo die obierit (nam confessorem eum dicunt Me næa et in pace mortuum), sed quod eodem loco Actorum S. Stephani, post dictum Anto nium Cretensem, Theosterictus narrationem insti tuat, de martyrio triginta octo monachorum mo. nasterii sui. Hos igitur dicit a Lachanodraconte præfecto, feria quinta in Cœna Domini, in mona sterio suo suo Pelecetæ comprehensos esse, eoque vastato, ab eodem Lachanodraconte versus Ephe sum abductos, ibi martyrii palmam obtinuisse. Porro inter præfectos, quos num. præcedenti a Coprony mo, indictione quinta, in provincias missos esse di ximus, nominatura Theophane ipse Lachanodracon ille, cui thema Asia Minoris traditum scribit, alias dictum Thracesiorum. Perperam itaque, ut id obiter notem, Goarus hic thema Thracensium interpreta tus est nam horum thema in Europa situm erat, Thracesiorum vero complectebatur Asiam Mi norem. Apprime ea distinguit, simul vocum etyma tradens, Constantinus Porphyrogenneta in laudato opere de Thematibus Indictio autem quinta, jam indicata, incipiebat, ut diximus, a Septembri anni 766; sed cum Theosterictus monasterium Pe leceta a Lachanodraconte, feria quinta in Cona Domini, invasum narret, dicendum erit id conti isse anno 767, die xv1 Aprilis, quando Pascha die xıx. Martyrium autem triginta octo sociorum Theo stericti, quod in Ephesi partibus contigit, affigen dum est profecto eidem anno 769, siquidem ante fine Novembris illius anni, S. Stephano in carcere narratum fuit. Diem martyrii assignari forte poteri mus in hunc modum. Obtinet quidem hæc marty rum cohors in Martyrologio Romano diem XII Januarii, ad quem decessores nostri de iis ege T. II Martii, p. 609. Ibid. T. I April., p. 30. Ad diem xvii Martii, Cfr. Acta SS., t. II Mar tii, p. 609. De qua ratione, vide supra, n. 7 Commen tarii. Theophan., I. c., p. 681. Lib. 1, them. 11, et lib. u, them. 1.

col. 1091–1092page 47 of 165

PG 115:1091Ὁ ἐν Βλαχέρναις Πέτρος, βουνεύροις (βουνεύροις τυ

runt sed hi fatentur se in nullis fastis ad dictum diem consignatos eos reperisse. Postea vero eosdem obvios habuerunt in pretiosissimo Synaxarista Chiffletiano, ad diem 11 Junii; nam eosdem esse, ex narratione Theostericti cum synaxarista illo collata cuilibet manifestum fiet, quanquam Henschenium nostrum id tum fugere potuit. Porro laudatus synaxaristes non solum ad diem 11 Junii eos signat, sed præterea satis aperte insinuat iis illo die palmam martyrii obtigisse. Ex quibus verisimiliter conficimus hos monachos, mense cum dimidio postquam monasterium suum Pelecetæ vastatum et combustum viderunt, prope Ephesum suffocatos fuisse, die scilicet 11 Junii anni 757. Aлτóμеvoc) pro Christi imagine cæsus, illum Dacianum et prævaricatorem libere appellando, sublatisque ad Deum oculis dicendo, Gratias tibi ago, Domine, in mediis verberum cruciatibus exspiravit Ad hæc primum advertimus eum, qui hic Dacianus, id est persecutor sævissimus appellatur, a Metaphraste in eadem vita apud Surium ad diem xxvi Novemb. Julianum Apostatam dici, quod Theophani prorsus consonum est (supra num. 14). Deinde reliqua omnia quæ S. Stephanus narrat de Petro in Blachernis incluso, nihil diversum habent præter solum nomen, ab iis quæ de Andrea in Blachernis Calybita scribit Theophanes. Præterea si Theophanes, ubi de Petro stylita scribit (n. 14), vere Petrum in Blachernis inclusum designaret, quæ de isto narrantur, cum historia S. Stephani componi non possent. Sanctus Stephanus enim, ut suo loco probabimus, a mense Nov. 763 usque ad finem anni 766 in exsilio fuit, et circiter ab ineunte Januario 767 cum prædictis monachis in carcere Prætorii versabatur. Ex quibus probabile fit ante 763 8. martyrem Petrum, de quo narrat, occubuisse; nam alioquin, qui non melius monachi 8. Stephano, quam hic illis, martyrium istud enarrassent? Neque S. Andreas in Blacharnis prope Cpolim habitabat, ut Theophanes scribit, sed ex Creta adveniens ad Blachernas se contulit, ubi Copronymus in palatio suo Divi Mamantis in martyres sæviebat, quibuscum illico tentus est. Testantur id Acta et Synaxarium supra relatum (num. 5). Nec etiam tyrannus jussit eum usque ad mortem flagris cædi, ut iterum Theophanes scribit, et dein in fluentum projici, sed crudeliter raptari per viam publicam; nec Cpoli sorores suas habere potuit qui in Creta monasticam vitam degens, illuc advenerat ut cultum SS. imaginum coram tyranno defenderet; neque demum in emporio Leucadii ad littus Asiaticum Bospori, honesta sepulturæ mandari potuit, quem in ipsa urbe, dum raptaretur, exspirantem, in locum sordidissimum, in Pelagia scilicet, cum maleficis projecere, quemque dein viri orthodcxi in loco sancto Crisis, iterum in urbe ipsa, deposuerunt. Quæ singula cum ex Actis S. Andreæ luce clariora sint, manifestum est Theophanem non adjuncta martyrii immutasse, sed sola nomina martyrum transposuisse. Atque hæc iterum, non dicam, 14. De S. Petro de Blachernis, quem num. 11 post S. Paulum Cretensem posuimus, plurima etiam ex Actis S. Stephani innotescunt. Papebrochius ad diem xvı Maii ex laudato synaxarista Ms. a Chiffletio nostro accepto, de S. Petro sequentia depromit: Ὁ ἐν Βλαχέρναις Πέτρος, βουνεύροις TUTTĆμEVOG Tɛɛtoštai; id est: Petrus in Blachernis habitans, taureis casus, martyrium consummat. Recte Papebrochius conjicit hic agi de alterutro duorum martyrum, quos Theophanes ad annum 21 et 27 Copronymi refert; en hujus historici verba Latine versa Eodem etiam anno (mundi 6253, Constantini 21) Constantinus persecutor Andream venerabilem monachum, Calybitam dictum, ad Blachernas habitantem, in Sancti Mamantis circo flagellis interfecit, quod ejus impietatem, eo Valente juniore et Juliano vocitato, arguisset; ejus autem corpus in fluentum projici jusserat, sed Andreæ sorores ipsum efferentes, in Leucadii emporio sepulturæ mandarunt. Et anno mundi 6259, Constantini 27. Ceterum ab hoc tempore majori vesania in sanctus Dei Ecclesias ferebatur; misit enim qui Petrum venerabilem stylitam a petra exturbaret, eumque dogmatibus suis repugantem, vivum pedi. bus vinctum, ac per medias urbis vias pertractum in Pelagia projici jussit, alios vero saccis inclusos, alligatis pedibus, in mare demergi. 15. Synaxarista suo Papebrochius nimium diffidit, dum arbitratur eum duo allata martyria in unum conflasse; ipse enim Theophanes hic unum martyrem pro altero posuit, ut manifestum fit ex narratione S. Stephani Junioris, qua monachos secum in carcere Prætorii anno 767 detentos ad pa- confirmantur, sed vere demonstrantur ex iis quæ tientiam hortatur: Sanctos illos Patres, inquit, qui apud nos vitam martyrio absolverunt, imitemur. Sanctum illum monachum Petrum dico, in Blachernis inclusum (yxexeσμévov: inclusum, Gallice: reclus, quo sensu frequentissime hæc vox prodit; perperam igitur Lipomannus: Blachernis in vinculis conjectum qui ante imperatoris conspectumn intolerandis boum nervis (βουνεύροις τυ T. I Januar., p. 747. T. I Junii, p. 168. Cfr. t. I Januar., 1. c. et Analecta Græca, p. 505. T. III Maii, p. 625. habet Menologium Basilii ad xxvi Novembris postquam de S. Stephano Juniore egit. Similiter et S. Andreas (in Crisi) vinctus, raptatusque, e vita excessit. At sanctus Petrus (de Blachernis) in carcerem prius conjectus, deinde eductus, tamdiu Qlagellis cæditur, donec spiritum Deo tradidit. Num autem S. Andreas Stylita dici possit, infra inquirimus. De Calybitæ vero cognomine cum plura conTheophan., t. I, p. 667. Anal. Græca, p. 507. Cfr. t. II Junii, p. 788, n. 9.

col. 1093–1094page 48 of 165

PG 115:1093τὸν ἐν Βλαχέρναις ἐγκεκλεισμένον, ὄντα εἰς τὸν ἅγιον Αὐξέντιον

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. gesserit Bollandus ad diem xv Januarii, ubi de Phocæ, cui unus annus detractus est usque ad Joanne Calybita, satis erit hic dixisse illud a vocula Kaλúбn, quæ ast tugurium significat, deductum fuisse, ita ut Calybites ille sit qui in tugurio habitat. Quam recte vero S. Petrus hoc cognomento insigniatur quem S. Stephanus appellat Tov slov, τὸν ἐν Βλαχέρναις ἐγκεκλεισμένον, sicut ipsum S. Stephanum Theophanes dicit: Tov EyxheLOTOV ὄντα εἰς τὸν ἅγιον Αὐξέντιον (quod nomen montis est), nemo non videt annum ultimum Copronymi, ubi error præcedens novo errore tegitur vel annos mundi vel indictiones perpetuo claudicare, idemque de Theophanis emendatione specialem diatribam edidit ex qua Theophanem suum plurimum ornare doctissimi editores Bonnenses potuissent. Verum hoo loco manel altera via accurate annos modo indicatos ad æram vulgarem reducendi; Theophanes enim ad annum 6252, qui annum martyrii Petri de Blachernis immediate præcessit, eclipsim aliquam solis diligentissime consignat his verbis, ex versione Goari. Apparente solis defectu mensis Augusti die decimo quinto, feria sexta, hora diei decima, anno proinde 760, ut ex tabulis astronomicis constat Et quia annus mundi 6253 Cpoli incepit, ex more Græcorum, mense Septembri anni 760 ut usque ad Septembrem anni 761 decurreret, exinde probabile fit S. Petrum de Blachernis oocisum esse die xv1 Maii dicti anni 761. Diem illum enim assignat antiquissimus Synaxaristes Ms. quem Papebrochius a Chiffletio nostro in collegio Divionensi exscribendum accepit. 16. Sed quomodo Theophanes in hanc confusionem devenit? Nos aliam causam non novimus nisi quod tunc adolescens fuerit valde, ut ipse prodit ad A. C. 763 (ipsi annum mundi 6255) dum in mari glacie constricto cum pueris se lusisse commemorat. In monasterio versatus procul a Cpoli, diligenter quidem, ut in suo procemio testatur volumina plurima examinavit, sed de recentibus non multa, ut arbitror, congerere potuit; sequitur in his plerumque Breviarium Nicephori, qui Photio probatus scriptor dicitur, sed is historiam, non chronographiam aut annales contexuit. Causis autem erroris illius assignandis ideo diutius inhæremus, quod in martyrio S. Stephani lapsus iterum nonnullos admiserit, ut ad xxvııı Nov. uberius dicetur. Quid igitur mirum, dum in Menæis, in Menologiis cæterisque fastis Græcis Andreæ illius Calybitæ mentionem qualemcumque diligentius exquireremus, nulla nos usquam hujus cognominis vestigia obvia habuisse? Commemoratur tamen ab omnibus S. Andreas monachus sub Copronymo passus et plerumque verba in Crisi apponuntur. Deprehenderant scilicet Græci fastorum scriptores, quæ a Theophane afferebantur cum æteris testimoniis, si minus historicorum, at certe hagiographorum constare non posse, et ideo Theophane derelicto, Synaxaria sua potius ex Metaphraste aliisve Actorum scriptoribus, ut cæterum plerumque consuevere, depromere maluerunt. Latini e contrario Theophanem aut ejus interpretem Paulum Diaconum secuti, inde quæ a priore confusa fuerant retinuerunt. 17. Ut autem ad ipsum annum utriusque martyrii, Petri nempe et Andreæ, jam indagandum accedamus, sic Theophanis verba num. 14 relata consequenter ad dicta interpretamur: Anno mundi 6253, seu 21 Copronymi contigit martyrium, non ut Theophanes scribit, Andrea Calybite in Blachernis, sed Petri Calybitæ in Blachernis; et anno mundi 6259, Copronymi autem 27, martyrium in quibusdam simile, sed diversam mortem et sepulturam nactus est S. Andreas, qui a sepulturæ loco dictus est in Crisi. De annis a Theophane assignatis jamdudum Henschenius adverterat ab imperio Theoph. Chronogr. Edit. Bonn., t. I, p. 674. In ejus Vita, t. II Martii, p. 220, n. 14 et p. 217. not. k. Loc. cit., p. 3. T. III Martii, p. VIII. n. 17. Ibid., p. 1x, n. 18. Ibid., p. 1. 18. Annus martyrii S. Andreæ in Crisi dupliciter inquiri ac statui potest. Primus modus est iste Memorant Nicephorus et Teophanes varias Copronymi expeditiones plerumque felices in Bulgaros, at quam indictione quarta menso Januario suscepit, anno nimirum 763, jisdem tostibus infelicissima fuit; ex qua nempe turpiter mense Julio reversus est, ac furore quodam correptus, sævitiæ in monachos ac sanctarum imaginum cultores tragoedias edere cœpit. Eadem indictione juramentum ab omnibus subditis exegisse dicitur, quo venerationem imaginibus in posterum se non exhibituros esse sponderent. Porro hæc singula in Actis nostris utrisque reperimus. Ibi sub num. 8 ipse Copronymus dicit se decretum tulisse quo plectendi sunt, quicunque imagines venerarentur. Dein num. 10 arguitur a S. Andrea quod bellum in Barbaros ordinisque politici administrationem neglexerit, ac superbum animum in Christianos demonstrare statuerit. Præterea num. 6 et 7, dum S. Andreas primum coram imperatore apparuit, permultos invenit quæstioni subjectos, nervis bubulis cæsos, oculorum effossione cruciatos, aliaque similia passos, quæ a duobus prædictis scriptoribus ante indictionem quartam nusquam recensentur, sed ea indictione iisdem pene verbis descripta sunt, uti et deinceps pluries Ex his igitur recte statuimus ante indictionem illam id, est ante annum 766 S. Andrea martyrium non contigisse. 19. Alter modus, quo pressius annum martyrii Theophanis Chronographia ex recensione Jo. Classeni. Bonnæ 1839. Art de vérif. les dates, édit. 1783, t. I, p. 66. S. Nicephori Patr. Cpol. Breviarum, etc. Edit. Bonn., p. 77 et seqq. Loc. cit., t. I, p. 691. Theophan., t. I, p. 677 et seqq.

col. 1095–1096page 49 of 165

tem pontem fuisse duodecim fornicibus constan tem multæ enim aquæ eo defluebant. Theopha nes igitur, cum de fluento determinato loquatur, ut patet ex adjecto articulo tữ, has aquas ad Di vum Mamantem designat; nisi forte sinum Cera tinum, qui ex Bosporo versus Occidentem se por rigit, voluerit significare. Ita intellexisse Goarius videtur, qui vertit fluentum maris verum peŭµa de fluviis eorumque impetu dicitur, non de sinu maris; neque etiam, si sinui Ceratino hoc nomen apud Byzantinos scriptores obtigisset, id Gyllium, Cangium aliosque fugisset. Porro docet Gyllius, templum et circum Divi Mamantis, uti et palatium ab eo dictum, sita fuisse in Bla S. Andreæ determinamus hic est: Theophanes ad Grammaticus Suidas, tradunt ad Divum Maman annum 6259 æræ mundanæ, ut dictum est num. 14 et 17, martyrium S. Petri stylitæ cum S. Andrea commutati, commemorat: sed ad eumdem annum etiam indictionem signavit, quod satis frequenter quidem facit, non tamen ubique. Quando autem id facit, Pagius aliique gravissimi scriptores non du bitant indictionem præ æra Antiochena admittere, qua Theophanes utitur, licet profiteatur se æram Julii Africani adhibere Mihitamen compertum est æram aliquoties recte proferri, cum erronea in dictione, exempli causa ad an. 6253, ut ex adjecta eclipsis indicatione manifestum est. Patet nihilo minus recte egisse, qui indictiones universim præ tulerunt. Ad hunc igitur annum 6259 Theophanes indictionem signat his verbis: Hoc anno, mensis Octobris die sexto, indictione sexta etc. Verum hæc indictio cum anno 6259 æræ mundanæ non concordat, cum ex regula S. Maximi æræ addenda sit unitas, dein divisione instituta per 15, quod reliquum est, indictionem efficere debeat. Porro hac methodo hic non sex, sed quinque tantum obtinemus. Nihilominus indictionem hic recte ad scribi, duplici via firmatur. Primo, quia Theopha nes ad annum sequentem, indictione septima, scribit diem 1 Aprilis fuisse diem Sabbati; ex quo manifestum est, indictionem illam septimam recte adscribi; ergo et ad præcedentem recte sexta adscripta est. Præterea ad hanc indictionem sextam signat Theophanes annum primum Stephani papæ, atqui reapse Stephanus III, hæc indictione, mense Augusto electus est Sic stabilita indictione qua passus est S. Andreas in Crisi pro quo Theo phaues Petrum de Blachernis dixit, facile ipse an nus eruitur. Etenim in Actis nostris prioribus, martyrium contigisse dicitur die xx Octobris, ex quo palam fit illud anno 767 affigendum esse. 20. Annus martyrii S. Andreæ in Crisi uno te nore cum illo quo passus est S. Petrus de Bla chernis, constituendus fuit, licet nonnulla de po steriore sancto dicenda supersint. Corpus ejus, postquam in circo Divi Mamantis flagris interfe ctus est, projiciendum erat in fluentum (supra num. 14 seqq.) ¿v tŷ peúµati, ut Theophanes lo quitur, sed ejus sorores ipsum efferentes, in Leu cadia emporio sepulturæ mandarunt. Quale fuerit istud fluentum, facile colligitur ex Topographia Cpolitana Petri Gyllii, apud quem lib. 1v cap. vi hæc leguntur; Non historici modo, sed etiam Petavius, De doctrina temporum, Ad aucta rium, etc., lib. VIII, cap. I et iv., t. III, p. 153 et 15. Edit. Andwerp. (Amstelodam.). Theoph., loc. cit., p. 681. Petavius, loc. cit., cap. v, p. 161. Theoph., loc. cit., p. 686. Baronius et Pagius, ad an. 768, num. I. Gronovi Antiquit. Græc., t. VÍ, col. 3323 el chernis, extra muros civitatis Blachernæ enim audivit omnis regio, quæ inter angulum Cpo lis occidentalem et sinum Ceratinum jacet, quo sinu civitas a Septentrione clauditur; hic etiam decimam quartam Cpolis regionem fuisse idem Gyllius constituit. De locis illis plura videsis apud Papebrochium ad diem xvi Maii et in præ claro opere Cangii quod Cpolis Christiana inscri bitur 21. Emporium Leucadii, in quo sorores S. Pe tri de Blachernis ejus corpus sepelierunt, diver sum non est a loco quem Dionysius Byzantinus in Anaplo Bospori Lycadium promontorium di cit, eratque in littore orientali Bospori, non pro cul a Chrysopoli situm. Coustat id iterum ex Chro nicis Symeonis Magistri Georgii monachi et continuatoris anonymi Theophanis Empo rii autem nomine, quod locis ad mare sitis potissi mum tribui notum est, non improprie hic insigni tur. Porro locus idem omnino, siquidem ad eum dem annum similia ubique de eo memorantur, a Symeone et Joanne Scylitza Leucatium audit a cæteris vero Leucates; quamobrem manifeste de eo agi videtur, ad diem xx11 Julii, ubi de S. Anna Ev từ Aɛúxatp Pinius noster disserit Pro montorium enim Leucatas vel Leucactas prope Nicomediam in Bithynia, ut cætera mittam, longius a Cpoli dissitum ſuit, quam ut illuc S. Anna ad imperatorem Basilium Macedonem, a quo dicitur in sponsam expostulata, se conferret. Nobis autem non inutile visum est, situm Emporii illius, cujus frequenter Byzantini scriptores meminere, his ac curate assignare. Addimus solum, in quantum ex Gyllio, Cangio et erudito geographo Hammers T. III Maii, p. 625. Lib. IV, p. 83, n. 6, et p. 174, n. 3; lib. 1, cap. I n. 16. Apud Gronov., loc. cit., col. 3201 d. et 3203 d. Ed. Bonn., p. 721. Ed. Bonn., p. 877. Ed. Bonn., p. 384. Cangius in notis ad Zonar, Ed. Paris. t. II, Theoph., loc. cit., p. 667. Cfr. tamen Glossarium Græcum V• šɛõµa. L. c., col. 5322 et seqq. p. 98 T. V Julii, p. 486. Hammers. Cpolis. Pesth. 1822, p. 298.

col. 1097–1098page 50 of 165

rem assequi potuimus, collocandum illud esse in Julii, anno, ut videtur, 771. Reliqua quæ ad eum loco qui hodie Keurfus dicitur, jacetque inter Kandlische et Anatoli, et duabus fere leucis ho rariis trans Bosporum a Cpoli distat. 22. De S. Joanne præfecto monasterii Mona griæ, qui tempore persecutionis Copronymianæ in sacco inclusus, in mare demersus est, pauca ha bet ad diem iv Junii Henschenius noster ea que iterum ex Synaxariis a Chiffletio acceptis de promit. Joannem hunc ita celebrat S. Stephanus in carcere prætorii, postquam de S. Petro de Bla ohernis verba fecerat: Imitemur et qui eum (Pe trum) secutus est, Joannem divinum illum amœni monasterii Monagriæ præfectum, quem tyrannus imperator (Copronymus) tyrannice comprehensum, quod Christi ejusque Matris imaginem pedibus conculcare renuerat, sacco inclusit, eumque ad ingentem lapidem alligatum in profundo maris præfocavit. Quid hujusmodi morte acerbius? Ve rum, eo gloriosiorem coronam præbet Ex quibus, sicuti et ex chronologicis observationibus sub num. 17 allatis, recte deducere nobis vide mur, S. Joannem Ilegumenum monasterii Mona griæ die 1v. Junii, anno 761, eodem scilicet quo S. Petrus, martyrii palmam adeptum esse. Apud Henschenium quidem dicitur, non Monagriæ sed Menagriæ præfectus: verum illud ex amanuen sium lapsu factum esse conficitur, cum ex quatuor mss. codicibus quos Jac. Lopin se contulisse te statur tum ex ipso Metaphraste qui apud Su rium ad diem XXVIII Novembr. similiter scribit monasterium Monagriæ. Non igitur veritatem plane onnem Papebrochius assequitur, dum in hujus monasterii nuncupationem inquirit verisi mile tamen est illud in ista, quam dicit, regione Sigriana situm fuisse, quia, ut alibi adstruit ibi plurima monasteria exstitere nomen non valde diversum consecuta, ut erant quæ Parvi Agri et Magni Agri dicebantur. Præterea si illud prope Cpolim fuisset, non dubitamus quin Cangius, tot scriptores editos et mss. incredibili diligentia per scrutatus, ejus, in sua Constantinopoli Christiana notitiam tradidisset. 23. In indiculo martyrum de quibus hic agere nobis assumpsimus (supra num. 41), et in quo ordinem mensium sumus secuti, post Joannem Monagriæ Hegumenum, prodit S. Paulus No vus, militiæ dux, dein monachus ut ex quibusdam documentis apparet demum martyr die viıı T. I Junii, p. 402. Analecta Græca, p. 507. Ibid. in præfat. T. I Junii, p. 402. T. II Martii, p. 213, n. 2. T. II Julii, p. 636, n. 2. Cfr Menæa, et Me nologium Basilii ad xxvin Novembr. T. I. Aug. de patriarch. Cpolit., p. 113. Ibid., n. 663. T. II Julii, p. 633, n. 10. Lequien, Oriens Christ., t. III, col. 359: Cfr spectant, in Actis nostris ad dictum diem quæran tur. Nos hic solum a Paulo ex Creta, de quo supra num. 11 et seqq., eum distinguere intendimus, dein aliquid de anno martyrii emendatius proferre. Refertur in Actis ejus, 122 annis post passionem, revelatione facta Antonio Cauleæ patriarchæ Cpo litano, ejus sacrum corpus honorifica sepulturæ Cpoli in monasterio Cajuma traditum fuisse, unde illud Veneti anno 1222 acceperunt et forte usque in hodiernam diem asservant. Demonstratum est autem ab Henschenio Antonium Cauleam non anno 888, ut antea credebatur, sed 893 sedere cœpisse ex quo numero, si 122 demantur residui erunt 771. Verum Pinius correctionem Henschenii quam Pagius aliique omnes amplexi sunt non assecutus, cum Baronio annum 888 erronee retinuit Proinde annum non 771, sed 766 martyrio S. Pauli assignaverat. Nuno ex serie quam sequimur, devenimus ad S. Andream in Crisi, quem die xx Octobris anni 767 passum esse, supra num. 18 seq. adstruximus; verum re servatis, quæ de eo reliqua sunt, ad § sequentem, jam paucis diem XXVIII ejusdem mensis attingi mus. Jam dictum est supra num. 7, illo die a ve tustissimis Eclogadiis seu Menologiis colendos in dici S. Stephanum, Petrum (de Blachernis) et Andream (in Crisi). In Typico S. Sabæ aliisque fastis, prodit hoc eodem die S. Stephanus Sabaita canonum scriptor, de quo agit canon Menæorum novæ editionis, a Theodoro Grapto Nicææ metro polita conscriptus. In Synaxario Menæorum hic Stephanus dicitur episcopus fuisse et certasse contra hæreses; in Menologio Sirleti ut martyr annuntiatur Hæc autem nec Stephano Sa baitæ qui a Theodoro Grapto celebratur, nec al teri homonymo itidem Sabaitæ, cujus præclara Acta Pinius illustravit ad x11 Julii, convenire pos sunt Quapropter conjicio hic agi de Stephano illo, qui a Copronymo in Sugdæam, Mœsiæ infe rioris partem ejectus est eodem forte qui viginti fere post annis, in concilio Nicæno anni 787 subscripsit: Erépavoc ávážios įmloxomos Zovydáwy Sed de his iterum ad xxvIII Oc tobris. 24. Jam ad celebratissimum totius persecutio nis Copronymianæ martyrem Stephanum Juniorem, qui xxvi Novembris colitur, devenimus. Hic au tem satis erit chronotaxin posterioris partis ejus Chronic. Symeonis. Edit. Bonn., p. 643. Cfr t. III Julii, p. 525, n. 9. Ibid., n. 8 et seq. Cellarius, t. I, edit. 1773, p. 498. Cfr Acta SS., t. V Junii, p. 247. Menæa, Venetiis 1843, ad xxvIII Novembr., p. 211. Menologium Basilii, Urbini 1727, ad eumd. diem., p. 217. Labb. Concil. t. VII, p. 327 c. 363 b, 42 o; Coletus. Illyricum sacrum, 1. VIII, p. 126; Lequien, Oriens Christ., t. I, col. 1229.

col. 1099–1100page 51 of 165

eum sub finem anni 766 Cpolim revectum fuisse, et consequenter tres fere annos vixisse exsulem in Proconneso. Quocirca, ubi de Petro de Blachernis egimus (supra num. 15), qui anno 761 passus est, merito diximus ejus martyrium S. Stephano inno tescere potuisse et ab eo, sex annis clapsis, in car cere prætorii narrari; at non item martyrium S. An dreæ in Crisi, quod xx Octobris anni 767 contigit tum enim jamdudum S. Stephanus in dicto carcere detinebatur, mox ipse ad eamdem palmam arri piendam, inde exiturus. Rursum, ex iisdem quæ deduximus, conficitur S. Stephanum ter publice prodiisse, et crudeliter fuisse ligatum ac pertra ctum, ultimis scilicet mensibus annorum 763, 766 et 767 Atque exinde factum est, at tum Ni cephorus in Breviario tum Theophanes anticipate et confuse omnia narraverint, nec opus est cum Pagio in aliam causam inquirere. Porro hæc Theophanis narratio Baronium aliosque aliquando in errorem, de anno mortis S. Stephani constituendo induxit. vitæ, qua sæpius in hoc Commentario nixi sumus, undecim carcere prætorii mansit, inde conficimos breviter stabilire. Natus est S. Stephanus Cpoli anno 715, post ordinationem S. Germani patriar chæ quæ contigit die x1 Augusti ejusdem anni Deductus est a parentibus, valde juvenis, ad Joannem anachoretam montis S. Auxentii, e re gione Cpolis, ad sinum Nicomediæ siti, in quo cum diu vixisset, anno ætatis 42 Christi proin 756 aut 757, ad ipsum cacumen montis in angustissimam cellulam se contulit. Interea Copronymus anno 754 synodum iconoclasticam coegerat, cujus decreta ipse deinceps propugnavit, quamque a Con stantino pseudopatriarcha, antequam eum morti traderet, anno 768 iterum approbari voluit Hujus conciliabuli decreta anno 763 ad S. Auxentii montem idem imperator jussit deferri, ut a S. Ste phano subscriberentur Is vero, eum id facere renuisset, ad S. Auxentii cœmeterium arcte custo ditus, die septimo, dum Bulgaris bellum inferre imperator debuit, liberatus est Porro in Bul garos profectus est Copronymus die xv Junii, et die xxx ejusdem mensis, feria v, indictione 1, eos prælio devicit ex qua indictionis et feria in dicatione certissimum est ea contigisse anno, quem supra dicebam, 763. 26. Nunc autem quoniam inquisitio ista in hi storiam et chronologiam persecutionis iconoclasticæ secundæ, prolixior facta est, quam id primum exi stimabamus, utile duximus eam, juxta seriem an norum, hic compendio exhibere, additis numeris Commentarii, ad quos de singulis actum est Anno 761, xvi Maii, passio S. Petri de Blacher nis. Supra num. 17. Eodem anno, Iv Junii, passio S. Joannis Hegu meni monasterii Monagriæ, num. 22. Anno 763 ad finem vergente, S. Stephanus Ju nior ex tuguriolo montis Auxentii abstractus et mari Chrysopolim devectus, mox in Proconnesum exsul mittitur, num. 24 seq. 25. Dein a reditu imperatoris Cpolim, paucis eventibus interjectis, incenso S. Auxentii monaste rio S. Stephanus e tugurio suo usque ad mare pertractus est, ibique naviculæ impositus et Chry sopolim ad Philippici monasterium delatus postquam dies XVII illic transegerat, ad insulam Proconnesum in exsilium missus est Quoniam vero dicitur ibi, initio pæne exsilii sui, anno 49 æta tis domunculam in columnæ formam a se exstru ctam, ingressum esse si meminerimus eum anno 715 post x1 Augusti esse natum, constabit id accidisse anno 763 exeunte, aut currente 764. Ex quibus quæ num. 24 attulimus de anno 763 iterum confirmantur. Rursum traditur in ejus vita, secundo exsilii anno, id est 763 aut 766, matrem illius obiisse denique nonnullis rebus interjectis, Cpolim eum revocatum fuisse. In qua civitate, die bus aliquot carcere Phialæ detentus cum im peratorem publice arguisset, per undecim menses prætorio incarceratur (10%) et demum anno æla tis 53, die xxvIII Novembris anni proin 767, martyrii coronam accepit (106.) Cum enim anno in Creta, sub Theophane Lardotyro insulæ præfecto 745 sit in lucem editus, patet eum dicto anno 767, annum ætatis 53 esse ingressum. Porro, si menses Analecta græca, p. 403 et 404. Pagius ad an. 714, n. 2 et ad an. 766, n. 2; Cfr Analecta Gr., p. 403 et 406. Analecta Gr., p. 423 et seq. Theoph. loc. cit., p. 659. Pagius ad ann. 754, n. 10. Theoph., p. 683. Analecta Gr., p. 457 et 477. Ibid., p. 460. Theoph. loc. cit., p. 607 et seq. Analecta Gr., p. 475. Ibid., p. 476. Anno 766, sub finem. S. Stephanus Junior Cpo im redux, carceri traditur, primum Phiale aliquot dies, deinde prætorii, num. 23. Eodem anno Copronymus omnes subditos jura mentum præstare jubet, se imaginibus sacris vene rationem non exhibituros, num. 12. Anno 767 Copronymus præfectos crudelissimos ad provincias mittit, num. 12. Eodem anno, xv11 Martii passio S. Pauli monachi num. 12. Eodem anno, xv1 Aprilis, invaditur monaste Ibid., p. 483. Ibid., p. 486. Ibid., p. 495. Ibid., p. 495. Ibid., p. 499 et 503. Ibid., p. 521. Cfr Pagius ad an. 766, n. 2. Analecta Gr., p. 475, 499 et 518. Edit. Bonn., p. 81. Loc. cit., 674 et 684. Pagius ad an. 765, num. 1.

col. 1101–1102page 52 of 165

PG 115:1101Γέννημα καὶ θρέμμα γέγονε τῆς εὐνομωτάτης τῶν πόλεων Κρήτης. Ἤνεγκε μὴν γὰρ αὐτὸν ἡ εὐνομωτάτη ποτὲ τῶν Κρήτης Καστρῳ στυλοειδής: Στυλοειδές μικρὸν ἔγκλειστρον ἐν τῷ τόπῳ ἀνοικοδομήσας Βλαχέρναις ἐγκεκλεισμένον,

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. rium Pelecetæ in Asia ad Hellespontum, a Michaele quidem nonulli, ut Hoffmann, Balbi, etc., vicum Lachanodraconte Asiæ præfecto, num. 13. Eodem anno. 11 Junii, passio 38 monachorum ejusdem monasterii, a Lachanodraconte prope Ephesum terræ mole obrutorum, num. 13. Eodem anno xx Octobris, passio S. Andreæ in Crisi, num. 19. Anno 771, vin Julii, pàssio S. Pauli Novi, num. 23. § III. Inquiritur in vitam S. Andreæ. Actorum loca nonnulla illustrantur. 27. S. Andreas natus est in insula Creta, ut testantur ejus Acta et synaxaria omnia, tum excusa, tum mss. Assemanus asserit Menæa impressa, eum ex una urbium Cretæ oriundum facere sed doctissimus vir accurate verba Græca non expenderit: Γέννημα καὶ θρέμμα γέγονε τῆς εὐνομωτάτης τῶν πόλεων Κρήτης. Raderus noster, qui omnia Menæorum synaxaria Latine interpretatus est, et cujus opus ms., in Bibliotheca Burgundica Bruxellensi asservatur eumdem locum obscure vertere maluit: Natus et educatus est in optime morata civitate Crete. Sed dubium omne tollit Metaphrastes ex quo Menæorum Synaxarium, ut frequenter contingit, descriptum est: Ἤνεγκε μὴν γὰρ αὐτὸν ἡ εὐνομωτάτη ποτὲ τῶν rólɛwν Kpýτn (infra num. 3). Ex quibus manifestum est, Metaphrasten de legibus, quas Minos olim Cretensibus tradidit, sermonem facere. Insolitum quidem est móλi apud mediæ Græcitatis scriptores, non de urbe aliqua dici sed de oivibus, qui legibus communibus reguntur; verum in Metaphraste, quem ex scriptis patet in antiquis litteris non mediocriter versatum esse et allusiones historicas adamasse, id mirum videri non debet. Apud Hesiodum autem, Thucydidem, Isocratem, Aristotelem aliosque, móλiv cives quoscunque iisdem legibus rectos designasse, extra controversiam est Porro in Actis nostris prioribus, S. Andreas natus dicitur in loco, qui Castrum dicebatur (infra num. 6): 'Ev top εɩɛyoµéve THC Κρήτης Καστρῳ; et ita verba illa accipienda esse, manifestum videtur ex iis quæ in iisdem Actis (num. 16) de loco Crisis leguntur: 'Ev tóny Enideyouévy Kplats; hic enim de vocum significatu nemo dubius hærebit. Quanquam autem oppidum quodcunque, præsertim si munitum sit, testibus Gretsero nostro et Goaro in Codino Curopalata illustrato xáάopov dicitur, id certe de tota Creta dici nequit, et quidem interpretationem hujusmodi verba Græca aperte respuunt. Porro Castrum locus Cretæ non valde insignis fuerit, cum apud geographos nusquam prodeat. Recentes Kalendaria Ecclesiæ, t. V, p. 304. Sub n. 7883. Cfr. Cangii Glossarium Græcum. Cfr. Stephani Thesaur. Græc. P. 212, edit. Paris. Cfr. Cangium, loc. cit. Castel-priotisa commemorant, non procul a Candia situm, a rudi gente habitatum, at eumdem esse cum loco qui medio ævo Castrum dicebatur, nihil est omnino quod indicet, et hac de re vel conjecturam emittere ridiculum esset. Ex eo autem quod S. Andreas martyr in Creta natus feratur, Baronius et alii ante hunc, eum non immerito Cretensem vocarunt neo ideo certe cum Pagio dici potest, Baronium marlyrem hunc ab Andrea episcopo, similiter Cretensi dicto, non distinxisse, nam in Notationibus ad Martyrogium, die xvi Octobris, aperte inter utrumque distinguit. 28. De Vita S. Andreæ in Creta acta, pauca admodum innotuerunt. Petrus de Blachernis, quem Theophanes ad annum Christi 767 pro Andrea nostro posuit (vide supra num. 14), ab eodem Styla nuncupatur, quam appellationem ad S. Andream transferendam esse, conjicere quis posset? De bac re adverto, stylitas etiam fors dici potuisse, qui in loco excelso cellam suam habebant, vel quorum cellula in columnæ formam exstructa fuerat; nam id aliquando factum esse patet ex Actis S. Stephani Junioris, cujus exigua cella, quam ipse sibi in insula Proconneso ædificaverat, ab ejus biographo στυλοειδής vocatur: Στυλοειδές μικρὸν ἔγκλειστρον ἐν τῷ τόπῳ ἀνοικοδομήσας Dein Petrum de Blachernis, a Theophane Stylitam dictum, idem S. Stephanus nuncupat: Tòv ¿v Βλαχέρναις ἐγκεκλεισμένον, quod de veri nominis stylita dici non posset. Si igitur S. Petrus de Blachernis stylita fuit, accipiendum id est latiori sensu; sed cum Theophanes hoc loco Petrum pro Andrea posuerit, nec addat eum in Blachernis vixisse (cfr. supra num, 14 seqq.), ad annum vero 761 vicissim Andream pro Petro scribat, addatque eum ad Blachernas habitasse et calybitam fuisse dictum (supra ibid.), mihi pene certum est, Petrum de Blachernis, ex appellatione qua S. Stephanus utitur, in Blachernis vere calybitam seu inclusum fuisse, non autem stylitam. Theophanes igitur sicut calybitæ Domen a Petro ad Andream transtulit, vicissim nomen stylitæ ab Andrea ad Petrum potuit transferre. Nemo enim S. Andream calybitam dixit, præter Theophanem et qui eum explicare solent, Zonaras, Cedrenus et Paulus Diaconus in Miscella. Verum hæc est sola probatio quæ adduci queat, nisi forte ad Andræe vitam stytilicam alludat Josephus Hymnographus, in antiquissimo canone Menæorum, ode nempe tertia et septima, tropario I. Stylitarum vivendi rationem si quis noscere cupiat, plura de iis reperiet in Actis nostris, ad v Januarii, quando 8. Si- (116 Ad an. 762, n. 1. Ad an. 761, n. 2Theophan., loc. cit., p. 683. Analecta Græca, p. 486. P. 11. édit. Bonn.

col. 1103–1104page 53 of 165

PG 115:1103Μοναζόντων ἐγκαλλώπισμα.

' meon stylitarum antesignanus colitur et situm fuisse, constat ex Gyllio et Cangio quos n. 20 aliis locis plurimis. Cl. B. Hase, vir Græcæ eruditionis maximæ, in notis ad Leonem Diaconum observat stylitas usque ad sæculum x11 in Oriente perdurasse, Papehrochius vero deprehendit eorumdem institutum apud Ruthenos viguisse ad sua usque tempora 29. Porro, si styliticam vitam S. Andream amplexum esse minus evidens est, certe eum monachum vel anachoretam fuisse, nemo dubitabit. Permultis id testimoniis adstruere, facile, sed supervacaneum foret: nec aliud hic afferimus quam canonem jam laudatum, ante medium sæculum i a S. Josepho conscriptum Ibi igitur, ode prima, tropario tertio, Sanctum a juventute captum desiderio Christi, lætanter crucem suique abnegationem amplexum esse dicit; ode vero nona, tropario secundo, eum monachorum, vel anachoretarum decus appellat: Μοναζόντων ἐγκαλλώπισμα. In quodam Menologio Moscho ms., cui, uti et tabulis figuratis de quibus num. 2, fidere semper non possumus, nuncupatur S. Andreas Hieromartyr, quod de martyribus presbyteris solum dici, in comperto est; verum in omnibus aliis ut Hosiomartyr, id est, ut monachus et martyr, proponitur In Sirmondi Synaxarista ms., quein Parisiis decessores nostri olim acceperunt, dicitur in Creta por lo Exμvos, ex quibus aliisque similibus appellationibus, S. Andreas potius anachoreta vel solitarius, quam monachus seu cœnobita fuisse videtur. Hujusmodi autem anachoretas non rudes homines fuisse, sed plerumque doctrinam sacram satis bene edoctos, ex Actis S. Stephani Junioris, aliisque monumentis facile posset evinci. 30. Jam accedimus ad ea quæ S. Andreas Cpoli gessit. Acta pricra, num. 6, dum ejus adventum Cpoli enarrant, eum dicunt Byzam appulisse, non Byzantium, aut Cpolim: Try Búlav xatεháµбave. Nomen istud nec inter urbis portus, in Cangii Cpoli Christiana reperimus, nec ab ullo scriptore de Cpoli dictum fuisse vidimus. Gyllius scribit de Barbysa fluvio prope Cpolim Ortelius de Bisa, bizya, Bizo Thraciæ et Mœsiæ urbibus, sed de his omnibus hic agi non potest. Ex his autem jam pronum est judicare hæc Acta priora Cpoli non fuisse scripta, quod iterum ex infra dicendis pene manifestum fiet. Porro cum S. Andreas Cpolim advenisset, illico ad palatium quod a S. Mamante nuncupatur, se contulit, quod ibi imperator degeret, et continua martyriorum spectacula in adjacente Hippodromio ederentur. Palatium illud extra urbem, occidentem versus, in decima quarta regione T. I Januar., p. 262; cfr t. II Febr., p. 91, n. 36. Edit. Paris, p. 263; cfr t. II Feb., loc. cit., not. i. T. I Maii, p. xxvIII. T. I April., p. 269, r. 13. Ctr 1. I Maii, p. vii: et supra, § 1, passim. De Bosporo Thracio, apud Gronovii Antiqq. adduximus, et cum Cpolim ex portu advenientibus ultra urbem esset, ideo in Actis prioribus in synaxario Mediolanensi, quod § 1 excusum est, et in Sirmondiano ms., palatium divi Mamantis répav situm dicitur, id est, ultra urbem. Idem palatium Symeoni Metaphraste qui Cpoli degebat, in Actis num. 6, non ultra, sed ante urbem dicitur; demum Cangius in Chronico Pascali лépav vertit: versus fretum, siquidem ædes S. Mamantis de quo hoc loco sermo, freto Sycæno seu Ceratino proxima erat. 31. S. Andreas, cum Copronymo furorem suum in imagines sacras earumque cultores exprobrasset, varia perpessus, ut in Actis refertur, demum in arctum fœdumque carcerem conjectus est. Hunc non temere carcerem Phiala seu Fontis fuisse dixeris, cujus frequens mentio in Actis S. Stephani, quemque ex iisdem non procul ab Hippodromio, martyriorum, in hac persecutione, ordinario theatro, situm, ac valde tetricum fuisse apparet Metaphrastes hic insinual S. Andream plures dies in carcere transegisse et socios captivos confirmasse; cui Acta priora contradicere videntur, et manifeste contradicit synaxarium ex iis contractum, et num. 5 recitatum; nam ibi postera jam die, coram Copronymo iterum apparuisse fertur, quod item synaxaristes Menæorum asserit, in coteris omnibus ipsis Metaphrastæ verbis locutus. In iisdem Menæis excusis, ad xxviii Novembris ubi de S. Stephano dicitur eum in carcere prætorii fuisse detentum, additur eum ibi Petrum et Andream reperisse, verum illud evidenter erroneum est, et ex male intellecto Menolegio Basiliano profluxit. In bujus synaxario, ad eumdem diem, titulus habet: Certamen S. Stephani Junioris monachi et martyris, et qui cum eo passi sunt, Petri et Andreæ. Dein S. Andreas quidem dicitur monachus fuisse: ó öctos, sed S. Petrus vocatur simpliciter: 6 äyıoc, et enarratis breviter amborum martyriis, sicuti supra et in Actis describuntur, de S. Petro additur, eum prius carcere detentum fuisse (cfr. num. 15 circa finem). 32. Quibus non accurate discussis aut juxta Acta authentica emendatis, synaxaristes Menæorum discernit a monachis S. Petrum et S. Andream, quamvis aperte non dicat eos monachos uon fuisse; et itidem trecentos et quadraginta duos captivos, quibus S. Stephanus in prætorio adjunctus est, in monachos et alios distinguere videtur. Verum, tam distinctio ista, quam præsentia S. Andreæ in carcere prætorii cum S. Stephano, ex scriptore diligentissimo et coævo Stephano Diacono, qui 342 Græc., t. VII, col. 3128. Ortelii Thesaurus geographicus. Antverp. Theophan. loc. cit., p. 667, 676, 677, 682, etc., et in Actis intra. Edit. Bonn., p. 598. Anal. græc., p. 466, 467 et seqq. et 499. Venetiis 1843, p. 210.

col. 1105–1106page 54 of 165

mutuabatur a camino æneo in formam bovis con flatɔ, in quo ustus fertur S. Antipas martyr, ante quam Pergamo Cpolim a Theodosia magno esset advectus, quique in hoc foro eminebat. De hoc mar tyrii instrumento egregie disputat Morcellus noster in doctissimis Commentariis quibus Kalendarium suum Cpolitanum exornavit Capiebat autem forum Bovis undecima regio, non procul a freto Ceratino dissita, nec a porta Blachernarum, ubi multi habitabant piscatores De Bove plura etiam congessit olim Papebrochius Ex eo au tem quod ibi forum fuisse dicatur, facile intelligitur quod in Actis nostris scriptum est num. 15, tru culentum illum piscatorem hastam, ex macello quodam ibi arreptam, adhibuisse. Conferendus etiam Anonymus Combefisianus qui ex Bove æneo nummos cusos ab Heraclio refert, ut ita ad Copronymi usque tempora Bos non permansisse vi deatur, sed solum nomen foro inditum. Locus ille fœdissimus. in quem S. Andreas projectus fuit, Pe lagii sepulcretum est, quod etiam S. Stephanum Juniorem excepisse testatur Nicephorus in Brevia rio, et ex ejus Actis ad diem xxvIII Novemb. pluri bus declarabitur. En Nicephori verba Petavio in terprete: palatio ad Bovis usque forum attra ctum, miserrime discerpserunt. Cujus corpus in eum locum quem Pelagii sepulcra nominant, tan quam malefici cujusdam abjiciunt: illuc enim et profanorum gentilium et eorum qui capitali snppli cio damnati essent, cadavera deportabantur Metaphrastes num. 15, et synaxaristes Menæorum S. Andream in locum maleficorum projectum dicunt, et inter corporum congeriem repertum; verum Theophanes aperte Pelagia indicat (supra num. 14). Cur autem eadem sepulcra non Pelagii, sed Pela giæ, τic ȧyl× Hɛhaylaç, ab aliquibus dicta sint, diligenter inquirit Janningus in Actis. 8. Pelagia Antiochenæ nec explicationem Cangii, ad calcem Annalium Zonaræ traditam, admitti posse, recte ibidem evicisse videtur. illos captivos omnes monachos fuisse diserte asse- illustrantur. Bos scilicet seu forum Bovis, nomen rit, nec ullum Petrum aut Andream tum carcere detentum, vel socium quemvis cum S. Stephano supplicio traditum commemorat, corrigidebent Id iterum apparet ex canone S. Stephani, in Me næis ad xxvi Novembris, qui canon scriptorem præfert eumdem S. Josephum, qui Andreæ ca nonem concinnavit ac nomen in ulimæ odæ acro stichide signare consuevit, quemque nosse poterit Lector ex Actis a Papebrochio editis ad diem ter tium Aprilis In hoc canone, ode 6, etiam ce lebrantur S. Paulus quem Gretensem diximus, SS. martyres Ephesini 38 (cfr. supra num. 13), S. Petrus de Blachernis, eodem ordine omnino, eoque illis martyrii genere tributo, quo apud Ste phanum Diaconum insigniuntur. Hymnographus igitur S. Stephani Acta genuina perlustraverit, sed non item synaxaristes Menæorum; idque vel eo evincere possemus, quod ejus corpus in mare pro jectum fuisse referat, v top nɛháɣɛt, cum in Pe lagia dicendum fuisset. Atque hic etiam advertimus, quod dudum jam Papebrochius monuit Officia et canones Menæorum plerumque synaxariis esse multo antiquiora et probatiora. Porro prodit qui dem, in eodem Josephi canone de S. Stephano, etiam Andreas martyr, sed extra seriem illam quam ex S. Stephani Actis excerptam diximus, Ode nempe octava, tropario tertio; neque additur eum cum S. Stephano in carcere prætorii versatum esse, sed paucis verbis, unico Tropario isto, marty rium in hunc modum exponitur: Fortiter persecu tori resistens, divina sapientia præditus Andreas, flagellis percutitur, et immanem mortem justus pa titur, jam accinens Domino Christo in sæcula. Non potuit itaque Josephus Hymnographus, qui Cpoli degebat, patriarchæ Ignatii Sceuophylax, ubi de S. Stephano, primario lotius persecutionis Coprony mianæ martyre agebat, etiam S. Andreæ in Crisi non meminisse, licet in Actis S. Stephani quæ in canono suo secutus videtur, de eo mentio non fiat. Id iterum patebit ex laudibus quibus S. Andream cumulat in canone quem de ipso concinnavit, et ex quo inferius plurima proferimus. 33. Eductus est 8. Andreas e carcere suo, quem Phialæ fuisse verosimilius diximus, ad impe ratorem, et coram eo imaginum venerationem ite rum audacter tuitus, a palatio S. Mamantis in ur bem pertrahi jubetur (in Actis, num. 14 et 15), cumque ad forum Bovis pervenisset, terram ubique irrigans cruore, ibi a piscatore quodam pede dextero abscisso, animam Deo tradidit. Quod cum vidis sent, qui eum trahebant, in locum fœdissimum exanime corpus projecere. Hæc ex sequentibus Anal. Græc., p. 500 et 517. T. April., p. 268. T. III Mart., p. 165 et t. I Junii, p. 17, n. 6. T. II, p. 85. Gyllius Topogr. Cpol., lib. 11, cap. 11. § IV. S. Andreæ reliquiæ, miracula, locus sepulturæ. 34. Corpus S. Andreæ in Pelagiis per miraculum repertum ac a cæteris discretum, a piis viris in loco sancto Crisis depositum est; atque hoc quidem ex Actis, ut aiunt, anepigraphis num. 16, insequenti nocte factum esse videtur. Miraculum tamen præ citatum, quod Metaphrastes et Menæa excusa refe runt, in iisdem Actis non comparet, sed omittunt tantum, ac nihil dissonum addunt quod cum Meta phraste componi non possit. Et hæc est altera ratio cur Acta illa Cpoli scripta non fuisse videantur. T. VII Maji, p. 68, n. 12 et t. II April., p. 4, n. 3. Manipul. Cpolit., p. 20. P. 46 d. edit. Paris; cfr Analecta Græca, p. 519 et 520. T. II Junii, p. 159, n. 25 et seqq.

col. 1107–1108page 55 of 165

quod scilicet ex tot miraculis, quæ S. Josephus Hymnographus anno 814 jam Cpoli sacerdotio fun gens ac sæculo sequenti Metaphrastes magni fice extollunt, nullum ea commemorent, aut de illis ne verbum quidem proferant. Si enim Cpoli scriptor Actorum degisset, non eo modo patroci nium S. Andreæ sibi apprecatus foret, tale illud rogans scilicet, quale id experiuntur qui colunt tuam sacram memoriam et loculum reliquiarum tuarum venerantur. Nunc ex Canone S. Josephi ea exhibemus quæ S. Andreæ miracula commendant; sed ultimam Odam cui hymnographus, in perpetuam venerationis suæ memoriam, nomen per acrosti chidem intexere suevit, integram vertimus, eadem acrostichide servata. Advertisse etiam juverit, uti postremæ huic Odæ, ita cæteris omnibus annexum esse Theotocium seu versiculum in honorem Dei paræ, quod jam ante Josephum factitabat Theo phanes, aliique hymnographi Græci; ut ita planum fiat quanta Græci, a Romana sede necdum divulsi, quanta, inquam, in B. Virginem devotione pollue rint. Ex his Canticis excerptum est opusculum Wangnereckii nostri cui titulus: Pietas Mariana Græcorum, et Maraccius suum Mariale ex unius fere S. Josephi hymnis, etsi permulti adhuc in biblio thecis manuscripti delitescunt, concinnare potuit. 35. Sanitas ex te sive vivo adhuc, sive jam mor tuo, tanquam ex fonte in ægrotos defluit, verbo divino potens, sancto Andrea, qui spiritus impu ros depellis, et Creatori tuo inclamas: Tu solus sanctus, Domine. Ode 3, tropario 2. Suave spirans, odore virtutum, ubi nunc jaces in sepulcro. Pater sancte, vultum lætificas eorum qui confidenti corde Te adeunt. Ode 4 trop. 2. Peccati tenebras abhorruisti, Pater, et libidinis expers ut lucerna splenduisti, qui ad sanctum tumulum tuum accedentes splendore curatio num, Deo dante, illuminas. Ode. 5, tr. 1. Dei habitaculum factus es, Pater, qui sancte vixisti et pugnasti fortiter; nunc vero in monumento jaces, salvus et indissolubilis, cunctorum sol vens morbos fidelium. Ode 5, tr. 2. Ut magni pretii thesaurus absconditus, oculis fi delium, Pater, manifestus factus es, et miracu lis ditas omnes qui colunt te. Ode 6, tr. 3. Spiritus tuus divina communicatione præfulgidus, qui a Christo Deo nostro curationum gratiam cœlitus accepisti. Ode 8, tr. 3. Ode 9. Ideo, Pater sancte, cursu tuo consummato, et orthodoxa fide intemerate servata, quia cerlasti legitime, coronam duplicem desuper accepisti, ut martyr invictus, ut asceta egregius. Odoriferum ut lilium, ut rosa, Pater, in prato divinæ asceseos floruisti, ut cedrus suave redo les, martyrum splendorem adeptus, beate An drea, monachorum decus. Signis et portentis merito celebris, omnium sub oculis indissolubilis manes, beate Andrea, qui mentem illuminas fide ardenti adeuntium te et gratulantium tibi. Ecce diem festivum et sanctam suavissimamque memoriam tuam celebrantes hodie, tibi, Pater, cum fiducia clamamus: Sacris ad Deum preca tionibus tuis, ab omni vicissitudine vitæ liberare nos digneris. Theotocium. Phosphori veri, qui lumen tulit in mundum splendore Deitatis, et ignorantiæ tenebras fuga vit in ævum, viscera tua, castissima Virgo, ha bitaculum facta sunt; ideo glorificamus te. 36. Hic exscribenda forent Metaphrastæ ver ba, quibus testatur, suo etiam tempore, nemi nem morbo aut malo qualicunque correptum, Sancti tumulum adiisse quin remedium inde retu lerit; qui Cpoli degens ita fidenter non fuisset concives allocutus, nisi frequentibus miraculis S. Andreas fidelium pietatem remunerasset. Ve rum, his missis, cum in Actis ejus n. 17 legi pos sint de Crisis loco cui sacrum pignus creditum est, quædam proferenda sunt. In Actis utrisque, sed in Metaphrastais disertius, locus ille sanctus dicitur. Fuit ibi scilicet monasterium, cui anno circiter 1284, ex Possini nostri calculo Raulena Protovestiarissa peramplam et exquisiti artificii ædem adjecit. Alibi vero Pachymeres, ex ejusdem Possini interpretatione, ita fere loquitur abdidit se Gregorius patriarcha in monasteriolum Aristinæ dictum, contiguum monasterio S· Andreæ in Crisi, viciniam in talis delectu loci sequens Protovestiarissæ Raulænæ in eo S. Andrea mona mirabilis Andrea, stellam lucidam cunctis te sterio degentis a qua benigne fovebatur exhibuit, et ubique miraculis illustras fideles collaudantes te. Ode 7, tr. 3. Contra Christum in rabiem abrepti, ut feræ be stiæ te trucidari jusserunt; quare raptantes et cædentes te in barathrum projecerunt, qui ita veritatis manifestus martyr factus es. Ode 8, tr. 2. Prodigiis fideles, tanquam fluento, irrigas, et fugas, vir beate, nequitiæ spiritus, et languores tollis, T. I April., p. 269, n. 13. Pachymer, t. II, p. 53 d. et 606. Num igitur ob viciniam utriusvis istorum mona steriorum Crisis locus sanctus, jam inde octavo sæ culo dicta sit, definiri non potest; nos aliam ap pellationis causam non deteximus. Porro ex priore Pachymeris allegato loco discimus, Raulæ nam, feminam multis tertii decimi sæculi scripto ribus celebratam, S. Andreæ magnificum templum suscitasse; cui Maximus Planudes monachus, qui tum temporis vivebat et ex biographis inno Loc. cit. p. 89 e. Pachym., l. c. p. 166 c.

col. 1109–1110page 56 of 165

PG 115:1109Α΄. Πολλὴ κατὰ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων τοῦ διαβόλου ἡ κακουργία, καὶ μάλιστα ὅταν ἀπταίστως ὁρᾷ, καὶ ἀκλινῶς ὁδεύουσαν τὴν εὐσέβειαν· πολλὴ καὶ ποικίλη καὶ μεγάλης δεομένη ψυχῆς, καὶ ἀσφαλῶς τῇ πρὸς Χριστὸν ἀγάπῃ καθωπλισμένης,

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. tescere facile cuipiam poterit, inscriptionem du- Palæogrophiæ Græcæ reproducta; scimus quidem plicem destinavit. Hanc utramque Cangius, cum comperisset Raulænam ex Francis stirpem deduxisse in supplemento Cpolis Christianæ, quod Zonara Annalibus subjecit, edendam curavit. Nos illas hic recudendas esse non duximus, cum præsertim in extollendo Raulænæ genere Planudes pene totus sit: de quo etiam monuisse juvat, ne disticha quædam non rite intelligantur, eum acerrimum Græci schismatis propugnatorem fuisse. 37. Quid de venerandis S. Andreæ reliquiis post Cpolis direptionem a Turcis factum sit, ignoramus; fortasse earum aliqua pars etiamnum Cpoli asservaretur, nam secus non integra aut absque Commentario fors prodiissent quæ in Græco Officio de præsente S. Andreæ corpore toties repetuntur. Menæa enim, uti ea excusa habemus, Cpolitana Ecclesiæ officia potissimum referunt, et patrocinante patriarcha Cpolitano, sæculo XVI, primum typis mandata fuere Obvius est aliquis S. Andreas Cretensis in Descriptione montis Atho, anno 1701 in Valachia edita et a Montfauconio ad calcem In notis ad Alexiad., p. 239. T. I Aug., p. 229. Acta et Vitam S. Andreæ episcopi Cretensis minus nota fuisse, et martyrem nostrum tam in fastis quam in Actis, sæpissime Cretensem dici, sed hæc dubium non solvunt. En autem locum ex dicta Descriptione: Ibidem in monasterio Batopedii erat olim caput S. Andrea Cretensis: sed Patres a multis jam annis ipsum quasi cimelium pretiosum obtulerunt piissimo et magno totius Russiæ imperatori. In monasterio Iberorum ejusdem montis Atho reliquiæ cernebantur S. Stephani Junioris quem eodem tempore passum diximus, et Menæorum synaxarium Cpoli requiescere asseverat. Nunc Acta duplicia damus, quorum priora interpretati sumus, sed monemas ea prolixe et in formam encomii scripta esse. Quam emendate utraque proferant antiqui codices, ex quibus exscripta sunt, lectio ipsa patefaciet; vix Bulli iotacismi obvii sunt, sphalmata autem amanuensium paucissima, eaque ipsa postmodum alia manu in margine correcta sunt, aut hic, pro Actis Metaphrastais scilicet, ex quatuor codicum collatione emendantur. Videsis plura de utrisque supra n. 8 et 9. Palæogr. Gr., p. 464 et 474. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΣΙΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΤΟΥ ΕΝ ΤΩ ΚΡΙΣΕΙ. MARTYRIUM S. MONACHI ET MARTYRIS ANDREÆ IN CRISI. · (Ex Cod. Coisl. CXLV, fol. 121 verso Bibliothecæ regiæ Parisinæ cum collatione aliorum quinque integrorum codicum. A. Cod. Coisl. cxL. B. E. Cod. Reg. 1503. F. Cod. Reg. 1543.) Cod. Reg. 1484. C. Cod. 1495. D. Cod. Reg. 1503. A. Caput unicum. S. Andreæ pia in Creta vita; venil Constantinopolim ad impugnandum Constantinum Copronymum, et immania tormenta passus, exspirat. Sepulcrum miraculis claret. In Crisi depo. nitur. Α΄. Πολλὴ κατὰ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων τοῦ διαβόλου ή κακουργία, καὶ μάλιστα ὅταν ἀπταίστως ὁρᾷ, καὶ ἄκλινῶς ὁδεύουσαν τὴν εὐσέβειαν· πολλὴ καὶ ποικίλη καὶ μεγάλης δεομένη ψυχῆς, καὶ ἀσφα λῶς τῇ πρὸς Χριστὸν 1 ἀγάπῃ καθωπλισμένης, 1 πρὸς Θεὸν Γ. I. Est magna diaboli malitia adversus Christi martyres, et maxime quando eos videt pietatem constanter ingredi, et citra ullam offensionem: et cum sit etiam varia, magno contra illam opus est animo, et recte armato in Christum charitate,

Day 20Die 20

col. 1111–1112page 57 of 165

PG 115:1111ὥστε μὴ πλεονεκτηθῆναι ἐπ' αὐτοῦ, μηδὲ ταῖς χερσὶν ἐκείνου ταῖς μικραῖς ἐμπεσεῖν, πολεμίων ἁπάντων ἀναιδέστερον ἐπιπηδῶντος· καὶ τὰ μὲν δι' ἑαυτοῦ· τὰ δὲ, καὶ διὰ τῶν προσκειμένων αὐτῷ πολυτρόπως τοῖς Χριστοῦ δούλοις ἐπηρεάζοντος· τοὺς μὲν γὰρ κατὰ κρημνῶν ὤσε· τοὺς δὲ ὁδοῦσι θηρῶν περιέβαλε· κάμινον ἀνῆψεν ἑτέροις· ἄλλοις βάραθρον ἤνοιξε· τούτοις τροχὸν ἐτεχνάσατο· ξίφος ἐκείνοις ὑπέθηξε· καὶ ἄλλοις ἄλλας πληγὰς ἡτοίμασε καὶ θανάτους. Β΄. Ἀλλὰ διὰ πάντων καταγελάσθη· μικρὰ τῶν μαρτύρων πάντα ταῦτα λογισαμένων, καὶ ἄλλας καινοτέρας βασάνους ἐπιζητούντων· ὥστε τὸν πολὺν ὃν εἶχον πρὸς Χριστὸν πόθον δι' αὐτῶν ἐπιδείξασθαι. Εἰ γὰρ καὶ πολλοὺς τῶν τοῦ Χριστοῦ δούλων ὁ ἐχθρὸς ἀνεῖλε, καὶ φύσεως ἐκράτησε τῆς αὐτῶν, ἀλλ' οὐχὶ προαιρέσεως καὶ γνώμης τῆς πάντα νικώσης· καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ἥττηται, καὶ τὴν ὀφρὺν καταβέβληται· ὅτι καὶ σαρκὸς καὶ φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης καμνούσης, ὁ νοῦς ἐκείνων ἄτρεπτος ἦν καὶ ἀήττητος. Μαρτυρεῖ τοῖς λεγομένοις, καὶ τοῦ γενναίου καὶ μακαρίου μάρτυρος Ἀνδρέου παλαίσματα· οὗτος γὰρ, τοιαῦτα καὶ πολλῷ βαρύτερα τούτων καθυποστάς, οὐ μόνον τοῦ κοινοῦ πάντων ἐχθροῦ μετὰ πολλῆς ἐκράτησε τῆς περιουσίας, ἀλλὰ καὶ μεγίστη τοῖς μετ' αὐτὸν ἀθληταῖς πρὸς τὸ θαῤῥεῖν ὑπόθεσις γέγονεν· ὃν οὐ τῶν ὑπερφυῶν παλαισμάτων θαυμάζειν χρὴ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν κατορθωμάτων εἰς ζῆλον ἔρχεσθαι· οὐδ' ἀκροατὰς τῶν περὶ αὐτοῦ λόγων, ἀλλὰ καὶ μιμητὰς τῆς ἀρετῆς γίνεσθαι. Γ΄. Ἤνεγκε μὲν γὰρ αὐτὸν ἡ εὐγνωμοτάτη ποτὲ τῶν πόλεων Κρήτη· ὁ δὲ τὴν πατρικὴν ἐκ παίδων ζηλώσας εὐσέβειαν, ἐν αὐτῇ καὶ τοὺς μακαρίους ἐπεδείξατο πόνους· οὐ γὰρ δόξαν ἐπήνεσεν· οὐ πλοῦτον ἐθαύμασεν· οὐ τὸν ὑγρὸν καὶ ἀνειμένον ἐζήλωσε βίον, ἀλλὰ τὸν σκληρόν τε καὶ εὔτονον καὶ τραχύν, καὶ διὰ παντὸς ἐναγώνιον. Ἀρετῆς τοίνυν οὕτω θερμότατα ἐρασθείς, καὶ δούλης ἡδονῆς ἐλεύθερος μείνας, λαμπρῶν κατὰ τῶν νοουμένων ἐχθρῶν ἀπέλαυσε τῶν τροπαίων· καὶ πᾶσιν ὁδὸς ἀρίστη τῆς σωτηρίας ἐγένετο· πολλούς τε ὑπεριδεῖν ἔπεισε τῆς παρούσης ζωῆς, καὶ πρὸς οὐρανὸν τρέχειν· ἔνθα καὶ τὸ πολίτευμα ἡμῶν παρὰ τῶν εὖ φρονούντων καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται. Ὁ μὲν οὖν οὕτως εἶχε βίον· καὶ δογμάτων ἀποστολικῶν καὶ πατρικῶν ἀκριβῶς εἴχετο. Καὶ ἡ σύμπασα δὲ οἰκουμένη καθαρὰς καὶ αὐτὴ τῆς εὐσεβείας ἐτρύφα· καὶ οὐδὲν ὅλως τῶν τοῦ Χριστοῦ ζιζανίων ἐν αὐτῇ παρεφύετο. Χρόνον δὲ ἤδη συχνὸν ὁ πονηρὸς ἀνθοῦντα ταῦτα ὁρῶν, καὶ καθαρᾶς γαλήνης τὴν ἐκκλησίαν ἐμπιπλαμένην, ὥσπερ αὐτὸς τὰ μεγάλα ἠδικημένος, οὐδαμῶς ἤνεγκεν, ἀλλὰ πάνυ δολίως ἐπιθέσθαι τῇ εὐσεβείᾳ σπου

ut non ab eo opprimatur, neque in exsecrandas il. ὥστε μὴ πλεονεκτηθῆναι ἐπ' αὐτοῦ, μηδὲ ταῖς lius manus incidat, qui hostibus quibuslibet insultat impudentius; et partim quidem per se, partim autem per eos, qui ipsi adherent, multifariam, multisque modis Christi servos afficit injuria, Nam alios quidem deturbat per præcipitia, alios autem objicit ferarum dentibus: aliis accendit fornacem, aliis aperit barathrum: his machinatur rolam, ilo lis acuit gladium: et aliis alias plagas parat, et mortes. II. Sed nibilominus fuit irrisus, cum martyres hæc omnia parva duxissent, et alia magis nova tormenta requirerent, ut per hæc ostenderent magnum, quod in Christum habebant, desiderium. Nam etsi multos ex Christi servis de medio sustulit inimicus, et ipsorum superavit naturam: at non etiam institutum, ac voluntatem, et mentem, quæ vincit omnia. Et ideo magis fuit superatus, et demisit supercilium, quod et carne, et natura humana laborante, esset illorum animus invictus et immutabilis. His, quæ dicuntur, ferunt testimonium generosi et beati martyris Andreæ certamina. Is enim cum talia, et his multo graviora sustinuisset, non solum communem omnium inimicum abunde superavit: sed iis etiam, qui ipsum consecuti sunt, maximum fuit argumentum, ut essent bono animo. Cujus non solum sunt insignia admiranda certamina, sed sunt etiam ejus recte facta imitanda: nec solum esse oportet auditores corum, quæ de ipso dicuntur, sed etiam ejus virtutis imitatores. χερσὶν ἐκείνου ταῖς μικραῖς ἐμπεσεῖν, πολεμίων ἁπάντων ἀναιδέστερον ἐπιπηδῶντος· καὶ τὰ μὲν δι' ἑαυτοῦ· τὰ δὲ, καὶ διὰ τῶν προσκειμένων αὐτῷ πολυτρόπως τοῖς Χριστοῦ δούλοις ἐπηρεάζοντος· τοὺς μὲν γὰρ κατὰ κρημνῶν ὤσε· τοὺς δὲ ὁδοῦσι θηρῶν περιέβαλε κάμινον ἀνῆψεν ἑτέροις· ἄλλοις βάραθρον ἤνοιξε τούτοις τροχὸν ἐτεχνάσατο· ξίφος ἐκείνοις ὑπέθηξε· καὶ ἄλλοις ἄλλας πληγὰς ἡτοίμασε καὶ θανάτους. Β΄. ᾿Αλλὰ διὰ πάντων 9 καταγελάσθη· μικρὰ τῶν μαρτύρων πάντα ταῦτα λογισαμένων, καὶ ἄλλας καινοτέρας βασάνους ἐπιζητούντων· ὥστε τὸν πολὺν ὃν εἶχον πρὸς Χριστὸν πόθον δι' αὐτῶν ἐπιδείξασθαι. Εἰ γὰρ καὶ πολλοὺς τῶν τοῦ Χριστοῦ δούλων ὁ ἐχθρὸς ἀνεῖλε, καὶ φύσεως ἐκράτησε τῆς αὐτῶν, ἀλλ' οὐχὶ ο προαιρέσεως καὶ γνώμης τῆς πάντα νικώσης· καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ἢττηται, καὶ τὴν ὀφρὺν καταβέβληται· ὅτι καὶ σαρκὸς καὶ φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης καμνούσης, ὁ νοῦς ἐκείνων ἄτρε πτος ἦν καὶ ἀήττητος. Μαρτυρεῖ τοῖς λεγομένοις, καὶ τοῦ γενναίου καὶ μακαρίου μάρτυρος Ανδρέω παλαίσματα· οὗτος γὰρ, τοιαῦτα καὶ πολλῷ βαρύ τερα τούτων καθυποστὰς, οὐ μόνον τοῦ κοινοῦ πάν των ἐχθροῦ μετὰ πολλῆς ἐκράτησε τῆς περιουσίας, ἀλλὰ καὶ μεγίστη τοῖς μετ᾿ αὐτὸν ἀθληταῖς πρὸς τὸ θαῤῥεῖν ὑπόθεσις γέγονεν· ὃν οὐ τῶν ὑπερονῶν παλαισμάτων θαυμάζειν χρὴ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν κατορθωμάτων εἰς ζῆλον ἔρχεσθαι· οὐδ᾽ ἀκροατὰς τῶν περὶ αὐτοῦ λόγων, ἀλλὰ καὶ μιμητὰς τῆς ἀρε τῆς γίνεσθαι. III. Ipsum quidem tulit, quæ omnium optimis regebatur legibus, Creta. Itaque autem ab ineunte ætate patriam imitatus pietatem, beatos quoque in ipsa ostendit labores. Non enim laudavit gloriam, non divitias est admiratus, non amavit delicias, non mollem et remissam vitam est consectatus sed duram, rigidam et asperam, et quæ per omnia erat parata adire certamina. Cum ergo esset ardentissime virtutis amore captus, et mansisset liber a voluptate, preclara erexit tropæa adversus inimicos, qui mente percipiuntur, et fuit omnibus optima via salutis: et multis persuasit, ut vitam praesentem despicerent, et in cœlum currerent: quo in loco ab iis, qui sapiunt, dicitur et creditur esse nostra conversatio. Atque illius quidem vita erat hujusmodi: dogmata autem apostolica et patria accurate tenebat. Quinetiam universus orbis terræ tunc pura et sincera fruebatur religione, neque quidquam inimici zizaniorum tunc in eo naɛcebatur. Cum autem jam longo tempore malignus hæc videret florere, et pura tranquillitate impleri ecclesiam, perinde atque magna affectus esset injuria, nequaquam sustinuit: sed ut per dolum piam invaderet religionem, ma2 ταῦτα πάντα R. B. D. Ε. F. erat ἀνειμένων D. 42 βίου Β. C. D. Ε. πονηρὸς desunt in F. Γ΄. r. "Ηνεγκε μὲν γὰρ αὐτὸν ἡ εὐγνωμοτάτη ποτὲ κ τῶν πόλεων Κρήτη· ὁ δὲ τὴν πατρικὴν ἐκ παίδων ζηλώσας εὐσέβειαν, ἐν αὐτῇ καὶ τοὺς μακαρίους ἐπεδείξατο πόνους· οὐ γὰρ δόξαν ἐπήνεσεν οὐ πλοῦτον ἐθαύμασεν· οὐ τὸν ὑγρὸν καὶ ἀνει μέ νον ο ἐζήλωσε βίον, ἀλλὰ 1 τὸν σκληρόν τε καὶ εὗτο νον 8 καὶ τραχύν, καὶ διὰ παντὸς ἐναγώνιον. Αρε τῆς τοίνυν οὕτω θερμότατα ερασθεὶς, καὶ δούλης ἡδονῆς ἐλεύθερος μείνας. λαμπρῶν κατὰ τῶν νοου μένων ἐχθρῶν ἀπέλαυσε τῶν τροπαίων· καὶ πᾶσιν ὁδὸς ἀρίστη τῆς σωτηρίας ἐγένετο· πολλούς τε ὑπεριδεῖν ἔπεισε τῆς παρούσης ζωῆς, καὶ πρὸς οὐ ρανὸν τρέχειν 10· ἔνθα καὶ τὸ πολίτευμα ἡμῶν παρὰ τῶν εὖ φρονούντων 11 καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται. Ὁ μὲν οὖν οὕτως εἶχε βίον 18 καὶ δογμάτων ἀποστολικῶν καὶ πατρικῶν ἀκριβῶς εἴχετο. Καὶ ἡ σύμπασα δὲ οἰκουμένη καθαρὰς 18 καὶ αὐτὴ τῆς εὐσε βείας ἐτρύφα· καὶ οὐδὲν ὅλως τῶν τοῦ Χριστοῦ 14 ζιζανίων 15 ἐν αὐτῇ παρεφύετο. Χρόνον δὲ ἤδη συχνὸν ὁ πονηρὸς 16 ἀνθοῦντα ταῦτα ὁρῶν, καὶ και θαρᾶς γαλήνης τὴν ἐκκλησίαν ἐμπιπλαμένην 17ο ὥσπερ αὐτὸς τὰ μεγάλα ἠδικημένος, οὐδαμῶς ἤνεγ κεν, ἀλλὰ πάνυ δολίως ἐπιθέσθαι τῇ εὐσεβείᾳ σπου 3 xal B. C. E. F. 4 εὐνομωτάτη D. F. 5 ποτὲ deest F. • prius 7 xai D.· ἔντονον Γ. ο δοῦλος Ε. 10 ανατρέχειν F. 11 τῶν εὐφρονούντων D. 13 καθαρά D. 14 ἐχθροῦ pro Χριστοῦ D. Ε. F. 15 ζιζανίο! Β. C. D. Ε. F. 17 οἰκουμένην Β. 16 δ

col. 1113–1114page 58 of 165

PG 115:1113δὴν ἔθετο. Εἰδὼς γὰρ ὅτι χαλεπὸν αὐτῷ καὶ δυσεπιχείρητον πεῖσαι Χριστιανοὺς ἀρνηθῆναι τὴν θείαν τοῦ Χριστοῦ σάρκωσιν, πολλοῖς ἤδη χρόνοις ἐμπεδοθεῖσαν αὐτοῖς· καὶ ὃ φησιν ὁ θεῖος Δαβὶδ ἐκτείνασαν μὲν τὰ κλήματα ἕως θάλασσης, καὶ ἕως ποταμῶν τὰς παραφυάδας· ὄρη δὲ τῇ σκιᾷ καλύπτουσαν, καὶ ταῖς ἀναδενδράσι τὰς τοῦ Θεοῦ κέδρους· τοῦτο ἐκεῖνος εἰδὼς, ἅτε σὺς ἐκ δρυμοῦ καὶ μονιὸς ἄγριος, λυμήνασθαι ταύτην ἐπιχειρεῖ, τρόπον ἕτερον, μικροῦ πρὸς τὴν ὁμοίαν φέροντα βλάβην, καὶ διὰ τῆς ἀρνήσεως τῶν σεπτῶν εἰκόνων, ἄρνησιν μηχανᾶται καὶ τῆς οἰκονομίας· εἴγε δεῖ τὰ τῆς εἰκόνος ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνειν. Δ΄. Καὶ τὸν τότε ἄρχειν λαχόντα δεινῶς ὑποδύς, Κωνσταντῖνον φημι τὸν πονηρὸν καὶ δυσώνυμον, καὶ ἀπεναντίας τῷ ὁμωνύμῳ καὶ πρώτῳ φυτευτῇ τῆς εὐσεβείας περὶ ταύτην διατεθέντα, πείθει μὴ θεμιτόν εἶναι Χριστιανοὺς καὶ αὐτὸν οἴεσθαι· καὶ τοὺς ὑπὸ χεῖρα νομοθετεῖν, τὰς ἱερὰς ὄντως εἰκόνας τιμᾷν. Ἑλληνικῆς τοῦτο θρησκείας καὶ νομίζοντας εἶναι καὶ ὀνομάζοντας, κακῶς ἐκεῖνος εἰδώς, καὶ λίαν ἐπισφαλῶς τε καὶ ἀνοήτως. Καὶ τοῦτο ὅπερ ὑπὸ τῶν παλαιῶν λέγεται, μιγνύων τὰ ἄμικτα. ἐὰν μὲν γὰρ τὸ πρωτότυπον ἀσεβές, τούτων καὶ ὁ τύπος τοῖς εὐσεβεῖν βουλομένοις ἐπίσης βέβηλος· ὧν δὲ ἐκεῖνο προσκυνητὸν καὶ σεβάσμιον, τούτων ἄρα καὶ ἡ εἰκὼν ἀκολούθως τιμῆς πάσης ἠξιωμένη. Ε΄. Οὕτω τοίνυν αὐτὸς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ πνεύματος διδαχθείς διὰ πάσης χωρεῖν ἐκέλευε τῆς ὑπ᾽ οὐρανὸν καὶ εἰς ἔσχατα γῆς τὸ ἔκφυλον τοῦτο νομοθέτημα διαβαίνειν, πᾶν εἶδος κολάσεως κατὰ παντὸς γένους καὶ ἡλικίας πάσης ἀποτόμως διαπειλῶν, ἐάν τις μὴ τῷ καλῷ δόγματι πειθόμενος ᾖ, καὶ μάλα προθύμως ἐκεῖνο ὑποδεχόμενος, ἀλλὰ τῶν θείων τινὰ χαρακτήρων καὶ μέχρι λόγου ψιλοῦ τιμήν φαίνοιτο· βαρεῖς γὰρ καὶ ἄτοποι κολασταί, καὶ μηδεμίαν συγγνώμην ἔχοντες οἱ τὸ ἄρχειν λαχόντες, ὅταν τοῖς παρ᾽ αὐτῶν διατεταγμένοις ἀπειθοῦντά τινα λάβωσι, καὶ μάλιστα τοῦ κελεύσματος εἰς πολλῶν ὠφέλειαν εἶναι δοκοῦντος· ὀργίζονται οὗτοι, οὐ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος αὐτοὶ φροντίζοντες, ἀλλ᾽ ἰδίαν ἐκδικοῦντες ἀλαζονείαν· Διὰ ταύτας γοῦν τὰς ἀποτόμους καὶ χαλεπὰς ἀπειλάς, ἐρήμους ἦν τότε τὰς πόλεις ὁρᾷν· πόλεις δέ, τὰς ἐρήμους, τῷ πλήθει τῶν εἰς αὐτὰς φοιτώντων γινομένας. Ἐστενοχωροῦντο εἰρηταί· ἐπληροῦντο τὰ δεσμωτήρια, οὐ ληστῶν οὐ μοι, οὐ λωποδυτῶν, ἄλλως καὶ κακούργων· ἀλλὰ θεοφίλων ἀνδρῶν καὶ φοβουμένων τὸν Κύριον ὧν αἱ πάννυχοι στάσεις,

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. δὴν ἔθετο. Εἰδὼς γὰρ ὅτι χαλεπὸν αὐτῷ καὶ δυσ- Agnum studium adhibuit. Nam cum videret esse επιχείρητον πεῖσαι Χριστιανοὺς ἀρνηθῆναι 18 τὴν θείαν τοῦ Χριστοῦ σάρκωσιν, πολλοῖς ἤδη χρόνοις ἐμπεδοθεῖσαν 19 αὐτοῖς· καὶ δ φησιν ὁ θεῖος Δαβὶδ ἐκτείνασαν μὲν τὰ κλήματα 20 έως θάλασσης, καὶ ἕως ποταμῶν τὰς παραφυάδας· ὅρη δὲ τῇ σκιᾷ καλύπτουσαν, καὶ ταῖς ἀναδενδράσι τὰς τοῦ Θεοῦ κέδρους· τοῦτο ἐκεῖνος εἰδὼς, ἅτε σὺς ἐκ δρυμοῦ καὶ μονιὸς ἄγριος, λυμήνασθαι ταύτην ἐπιχειρεῖ, τρόπον ἕτερον, μικροῦ πρὸς τὴν ὁμοίαν φέροντα βλάβην, καὶ διὰ τῆς ἀρνήσεως τῶν σεπτῶν εἰκόνων, ἄρνησιν μηχανᾶται καὶ τῆς οἰκονομίας· εἴγε δεῖ 21 τὰ τῆς εἰκόνος ἐπὶ τὸ πρωτότυπον 3 διαβαίνειν 28. Δ΄, Καὶ τὸν τότε ἄρχειν λαχόντα δεινῶς ὑποδὺς, Κωνσταντῖνον φημι τὸν πονηρὸν καὶ δυσώνυμον, καὶ ἀπεναντίας τῷ ὁμωνύμῳ καὶ πρώτῳ φυτευτῇ τῆς εὐσεβείας περὶ ταύτην διατεθέντα, πείθει μὴ θεμιτόν εἶναι Χριστιανοὺς καὶ αὐτὸν οἴεσθαι· καὶ τοὺς 24 ὑπὸ χεῖρα νομοθετεῖν, τὰς ἱερὰς ὄντως εἰο κόνας τιμᾷν. Εληνικῆς τοῦτο θρησκείας καὶ νομί ζοντας εἶναι καὶ ὀνομάζοντας, κακῶς ἐκεῖνος εἰδὼς, καὶ λίαν ἐπισφαλῶς τε καὶ ἀνοήτως. Καὶ τοῦτο ὅπερ ὑπὸ τῶν παλαιῶν λέγεται, μιγνύων τὰ ἄμικτα. ἂν μὲν γὰρ τὸ πρωτότυπον ἀσεβες, τούτων καὶ ὁ τύπος τοῖς εὐσεβεῖν βουλομένοις ἐπίσης βέβηλος· ὧν δὲ ἐκεῖνο προσκυνητὸν καὶ σεβάσμιον, τούτων ἄρα καὶ ἡ εἰκὼν ἀκολούθως τιμῆς πάσης 25 ἠξιωμένη. Ε΄. Οὕτω τοίνυν αὐτὸς ὑπὸ τοῦ πονηροῦ πνεύματ τος διδαχθείς διὰ πάσης χωρεῖν ἐκέλευε τῆς ὑπ᾽ οὐ ρανὸν καὶ εἰς ἔσχατα γῆς τὸ ἔκφυλον τοῦτο νομο βέτημα διαβαίνειν, πᾶν εἶδος κολάσεως κατὰ παντὸς γένους καὶ ἡλικίας πάσης ἀποτόμως διαπειλών, Εάν 3 τις μὴ τῷ καλῷ 2 δόγματι πειθόμενος 28 ᾖ, καὶ μάλα προθύμως 29 ἐκεῖνο ὑποδεχόμενος, ἀλλὰ τῶν θείων τινὰ χαρακτήρων καὶ μέχρι λόγου ψιλοῦ τιμήν 30 φαίνοιτο· βαρεῖς γὰρ καὶ ἄτοποι κολασταί, καὶ μηδεμίαν συγγνώμην ἔχοντες οἱ τὸ ἄρχειν λαχόντες, ὅταν τοῖς παρ' αὐτῶν διατεταγμένοις ἀπει θοῦντά τινα λάβωσι, καὶ μάλιστα τοῦ κελεύσματος εἰς πολλῶν ωφέλειαν εἶναι δοκοῦντος· ὀργίζονται οὗτοι, οὐ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος αὐτοὶ φροντίζοντες, ἀλλ᾿ ἰδίαν ἐκδικοῦντες ἀλαζονείαν· Διὰ ταύτας γοῦν τὰς ἀποτόμους καὶ χαλεπὰς ἀπειλάς, ἐρήμους ἦν τότε τὰς πόλεις ὁρᾷν· πόλεις δὲ, τὰς ἐρήμους, τῷ πλήθει τῶν εἰς 31 αὐτὰς φοιτώντων για νομένας. Εστενοχωροῦντο εἰρηταί· ἐπληροῦντο τὰ δεσμωτήρια, οὐ ληστῶν οὐ μοι 88, οὐ λωποδυτῶν 13, ἄλλως καὶ κακούργων· ἀλλὰ θεωφίλων ἀνδρῶν καὶ φοβουμένων τὸν Κύριον ὧν αἱ πάννυχοι στάσεις, longe difficillimum persuadere Christianis, ut negarent divinam Christi carnis susceptionem, quæ jam longo tempore apud eos erat firma ac stabilis, et, ut dicit divinus David, extenderat quidem suos palmites usque ad mare, et usque ad flumina propagines: umbra autem sua tegebat montes, et arbustis suis cedros Dei: tanquam ferus aper e silva, eam alio modo conatur perdere, qui propemodum ferebat ad idem damnum: et per negationem venerandum imaginum molitur inducere negationem carnis susceptæ economiæ. Siquidem quæ sunt imaginis, scimus transire ad exemplar primarium. IV. Itaque sensim eum subiens, cui obligeral imperium, improbum, inquam, et infaustum Constantinum, in religionem secus affeclum, quam Constantinus ille qui fuit ejusdem nominis, et primus plantator pietatis, ei persuadet, nefas esse Christiabis, et iis, qui sunt sub ejus imperio, vere sacras honorare imagines. Quod quidem ille fieri prohibuit, existimando et dicendo hoc gentilis esse superstitionis, male profecto intelligens, et periculose admodum et insipienter (id, quod dicitur a veteribus) miscens ea, quæ misceri non possunt. Nam quorum primum quidem exemplar est impium, eorum quoque figura est æque profana iis, qui volunt esse pii. Quorum autem illud est adorandum et venerandum, eorum quoque imago consequenter digna est omni honore. V. Sic ergo ipse doctus a maligno spiritu, jussit per omnem terram, quæ est sub cœlo procedere, et ad extremos fines transire alienum hoc edictum, omne genus supplicii omni generi et ætati aspere minitans, si quis suo decreto non pareret, promploque et alacri animo illud non exciperet: imo si divinam aliquam figuram vel verbotenus videretur honorare. Graviter vero et immaniter puniunt, et nullam dant veniam ii, quibus obtigit imperium, quando iis, quæ ab ipsis sunt constituta, non obedientem aliquem acceperint, cum præsertim videatur jussus pertinere ad multorum utilitatem. Irascuntur autem, non id curantes quod publice conducit, sed suam explentes arrogantiam. Propter has ergo asperas el savas minas, licebat tunc videre civilates effectas in solitudinibus: esse autem plane desertas civitates propter multitudinem eorum, qui ad eas veniebant solitudines. Nimis arctæ reddebantur custodiæ: replebantur carceres, non latronibus, proh dolor, non expilatoribus, aut aliis ejusmodi maleficis hominibus sed viris piis ac religiosis, et Dominum δεί om. F. 28 διαβαί 18 ἀρνήσασθαι Β. 19 ἐμπεδωθεῖσαν C. D. Ε. F. ει δὴ B. C. D. E. 20 κλίματα Β. Ε. F. Σε οἴδαμεν Β. G. D. Ε. είχε - πρωτότυπον οἴδαμεν hac in margine manu recentiori F γειν eadem manu F. 34 τοῖς Β. G. D. F. 28 ἁπάσης Γ. 26 εἴ τις G. 27 τῷ καινῷ δόγματι D. τῷ κακῷ ex correctione; prius erat τῷ καλῷ C. 28 πειθόμενος, ἢ καὶ D. 10 προθύμως ἀποδεχόμενος τιμῶν Β. C. D. φαίνοιτο θανατοῦσθαι C. Ε. F. 3 οἴμοι B. C. D. E. F. omisso ἐκεῖνο G. 30 B. G. D. Ε. 33 τινῶν Γ. 34 w

col. 1115–1116page 59 of 165

PG 115:1115καὶ οἱ κατὰ Θεὸν ἱδρῶτες καὶ τὰ νυκτερινὰ δάκρυα, καὶ οὓς Ἱερουσαλὴμ ἡ ἐλευθέρα πόλις ἐκάλει, φιλοτίμως παρ᾽ αὐτῇ καταλύσοντας. Ζ΄. Μεγάλου τοίνυν οὕτω τοῦ πολέμου καὶ δεινοῦ κινηθέντος· καὶ τῶν πολλῶν εὐθὺς εἰς τὸν καιρὸν βλεψάντων, καὶ δουλικὸν ὅλως καὶ ἀγεννὲς φθεγγομένων, ὁ μακάριος οὗτος Ἀνδρέας τὴν καινὸν τοῦτον τῆς αἰχμαλωσίας τρόπον οὐκ ἐνεγκών, οὐδὲ τῆς ἄνω πατρίδος τὰς εὐσεβεῖς ψυχὰς ἀθλίως στερουμένας ὑπεριδών, ἀλλὰ καιρὸν ἐπιτήδειον εἶναι νομίσας, ὃν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐκ πολλοῦ ὤδινε ζῆλον, ἀνδρειότατα νῦν ἐπιδείξασθαι τὴν πατρῴαν καὶ τὸ θρεψάμενον ἔδαφος ἐκλιπών, εἰς τὸ Βυζάντιον εὐθὺς ἤκει, ὥσπερ τις γενναῖος ἀγωνιστὴς ἱκανῶς ἐκπονηθεὶς τὰ γυμνάσια, καὶ ἄρτι πρὸ τὸ στάδιον καταβάς· καὶ μήτε ἀρχόντων φόβος, μήτε ἄλλο τῶν χαλεπῶν ὑπολογισάμενος, παρελθὼν εἰς μέσους, τὴν αὐτοῦ τε πονηρὰν βασιλέως αἵρεσιν, καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα διήλεγχε μετὰ παῤῥησίας, καὶ τὴν ὀφειλομένην τοῖς θείοις χαρακτήρσι τιμὴν ἐδίδασκε καὶ ἐνομοθέτει· οὕτω, λέγων, ὀφείλει τιμᾶσθαι Θεός, οὕτω προσκυνεῖσθαι τὰ εἰκονίσματα· ἔνθεν τοι καὶ τὰ ἐκταῦθα καταλαβεῖν ἔφασκεν ἐφ᾽ ᾧ τὴν ἐκ τοῦ διαβόλου κακουργηθεῖσαν πανουργίαν ἀνέλῃ, καὶ τοὺς μὲν τὴν οἰκείαν προδόντας σωτηρίαν, γνωσιμαχῆσαί τε παρασκευάσει καὶ παραθαῤῥύνει ἀναμαχέσασθαι, τοὺς ἐστῶτας δὲ παραινέσεσι καὶ συμβουλαῖς ἀσφαλίσεται. Ζ΄. Ταῦτα ἐπειδὴ οὗτος ἐκήρυττε δημοσίᾳ, καὶ οὐδὲ βραχὺ τῆς παῤῥησίας ὁ γενναῖος ὑφίετο, δῆλα καὶ τῷ βασιλεῖ γίνεται. Καὶ δὴ πρὸ τῆς πόλεως ἐν τοῖς τοῦ μάρτυρος Μάμαντος λεγομένοις βασιλείοις, μετὰ τῆς συνήθους ὀφρύος αὐτοῦ προσκαθίσαντος· καὶ πολὺν μέν, τὸν ἀπὸ τῆς σκηνῆς ὄγκον· πολλὴν δὲ, τὴν ἀπὸ τῆς κόλακος ἐκείνης δορυφορίας περιβεβλημένου δόξαν, καὶ οὐδὲ βλέπειν ἁπλῶς πρὸς τοὺς παρόντας ἀνεχομένου· κατὰ μέν τοι τῶν ὀρθοδόξων καὶ λίαν ἀπηνὲς ὁρῶντος, καὶ θηρὸς ἀγρίου κατ᾽ οὐδὲν ἡμερώτερον ἐπ᾽ αὐτοὺς φερομένου· καὶ τοὺς μέν, βουνεύροις ὠμότατα διαξαίνοντος, τοὺς δὲ καὶ πυρὶ καὶ τῇ ἄλλῃ κολάσει παραδεδόντος· πολλῶν δὲ καὶ ὀφθαλμοὺς αὐτοὺς καὶ γλῶτταν ἐκκόπτοντος ἵνα οἱ μὲν μηδὲ τὴν τῶν ἄλλων ἀθλητῶν ἴσως γενναιότητα βλέπωσι· μηδὲ μεγάλην ὑπομονῆς ἐντεῦθεν παράκλησιν δέχωνται· οἱ δὲ μὴ ἔχωσι τοὺς ἄλλους διεγείρειν πρὸς τὸν ἀγῶνα, τὴν γλῶτταν ἀφῃρημένοι· μηδὲ οἱονεὶ χεῖρα τούτοις διὰ συμβουλῆς ὀρέγειν καὶ παραινέσεως· ἑτέρους δὲ καὶ χειρῶν ὁμοῦ καὶ ποδῶν ἀποστεροῦντος, διὰ θυμοῦ περιουσίαν καὶ ἀγριότητα· ὁ μακάριος οὗτος Ἀνδρέας παθὼν τὴν ψυχήν, καὶ γενναῖόν τι καὶ ἀνδρῶδες ὑπὲρ τοῦ δεσπότου πνεύσας, εὐχήν τε αὐτῷ ἐκ μέσης εὐξάμενος

tinentibus, quorum erant pernoctes stationes, et καὶ οἱ κατὰ Θεὸν ἱδρῶτες καὶ τὰ 84 qui sunt ex Deo sudores, et nocturnæ lacrymæ: et quos Hierusalem vocabat libera civitas, honorifice apud eam diversaturos. VI. Cum ergo tam magnum et tam grave bellum esset excitatum, et multi statim tempori cessissent, serviliterque et illiberaliter omnino loquerentur, beatus hic Andreas, non ferens hunc novum modum captivitatis, neque pias animas, quæ superna civitate, misere privabantur, despiciens: sed tempus aptum esse arbitratus ad zelum magno el excelso animo ostendendum, quem pro pietate jamdiu parturiebat, relicta terra, patria et solo, quod cum aluerat, venit statim Byzantium, tanquam quispiam fortis et generosus athleta, qui in exercitatione salis studii posuerat, et in stadium sepius descenderat. Itaque nec metum magistratuum, neque aliquid aliud grave reputans, in medium progressus, imperatoris, et eorum, qui erant ab ejus parte, malam sectam libere arguebat: et honorem, qui divinis debebatur figuris, docebat et statuebat: Sic, dicens, debet coli Deus' sic venerari imagines. Porro autem dicebat se eo venisse, ut tolleret, quæ a diabolo parabantur, insidias et eos quidem, qui suam salutem prodiderant, adduceret ad penitentiam, et animum eis adderet, ut rursus pugnarent: rursus vero eos, qui stabant, precibus, adhortationibus et consilio muniret, tutosque redderet. VII. Cum is hæc publice prædicaret, et ne tantillum quidem de dicendi libertate remitteret, ea significantur imperatori. Qui cum ante civitatem in martyris Mamantis, quæ dicitur, basilica, cum suo consueto præsedisset supercilio: et magnum quidem ex scenica illa specie fastum, magnam autem ex assentante illo satellitio gloriam sibi induisset: et nec eos quidem, qui oderant, solum intueri sustineret: orthodoxos vero torve et ferociter adspiceret, et nihilo mitius, quam fera agrestis, in eos ferretur: et alios quidem boum nervis crudelissime cæderet: alios autem igni et aliis suppliciis traderet: multorum vero etiam ipsos oculos et linguam erueret, ut illi quidem aliorum athletarum non adspicerent animi magnitudinem, nec hinc tolerantia magnum acciperent solatium: hac autem adempta non possent alios excitare ad certamen, neque eis veluti manum præbere per consilium et suasionem: aliis autem simul manus et pedes auferret, propter iræ vehementiam et acerbitatem: hic beatus Andreas animo sauciatus, et pro Domino spirans virtutem et animi magnitudinem, cum e medio corde sibi essel precatus, et subinde dictitasset: Domine, serva, Domine, dirige: se ipsum in media injicit νυκτερινα δά κρυα, καὶ οὓς Ιερουσαλὴμ ἡ ἐλευθέρα πόλις ἐκάλει, φιλοτίμως παρ᾽ αὐτῇ καταλύσοντας. 5. Μεγάλου 85 τοίνυν οὕτω τοῦ πολέμου καὶ δεινοῦ κινηθέντος· καὶ τῶν 36 πολλῶν εὐθὺς εἰς τὸν καιρὸν βλεψάντων, καὶ δουλικὸν ὅλως καὶ ἄγενα νὲς 87 φθεγγομένων, ὁ μακάριος οὗτος ᾿Ανδρέας τὴν καινὸν τοῦτον τῆς αἰχμαλωσίας τρόπον οὐκ ἐνεγ κών, οὐδὲ τῆς ἄνω πατρίδος τὰς εὐσεβεῖς ως ψυχὰς ἀθλίως στερουμένας υπεριδών, ἀλλὰ καιρὸν ἐπιτηδειον εἶναι νομίσας, ὃν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐκ πολλοῦ ὤδινε ζῆλον, ἀνδρειότατα νῦν ἐπιδείξασθαι την πατρῴαν καὶ τὸ θρεψάμενον ἔδαφος ἐκλιπών, εἰς τὸ Βυζάντιον εὐθὺς ἤκει, ὥσπερ τις γενναῖος ἀγωνι στὴς ἱκανῶς ἐκπονηθεὶς τὰ γυμνάσια, καὶ ἄρτι πρὸ τὸ στάδιον καταβάς· καὶ μήτε ἀρχόντων φόβος 89, μήτε ἄλλο τῶν χαλεπῶν ὑπολογισάμενος, παρελθὼν εἰς μέσους, τὴν αὐτοῦ τε πονηρὰν βασιλέως αἵρεσιν, καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα διήλεγχε μετά παῤῥησίας, καὶ τὴν ὀφειλομένην τοῖς θείοις χαρακτήρσι τιμὴν ἐδίδασκε καὶ ἐνομοθέτει· οὕτω, λέγων, ὀφείλει τιμᾶσθαι Θεός, οὕτω προσκυνεῖσθαι τὰ εἰκονίσματα· ἔνθεν τοι καὶ τὰ ἔκταῦθα καταλαβεῖν ἔφασκεν ἐφ' ᾧ τὴν ἐκ τοῦ διαβόλου κακουργηθεῖσαν πανουργίαν ἀνέλῃ, καὶ τοὺς μὲν τὴν οἰκείαν προδόντας σωτηρίαν, γνωσιμαχῆσαί τε παρασκευάσει καὶ παραθαῤῥύνει 41 αναμαχέσασθαι, τοὺς ἐστῶτας δὲ παραινέσεσι καὶ συμβουλαῖς ἀτφαλίσεται 48. Ζ΄. Ταῦτα ἐπειδὴ οὗτος 48 ἐκήρυττε δημοσίᾳ, καὶ οὐδὲ βραχὺ τῆς παῤῥησίας ὁ γενναῖος ὑφίετο, δῆλα καὶ τῷ βασιλεῖ γίνεται. Καὶ δὴ πρὸ τῆς πό λεως ἐν ταῖς δὲ τοῦ μάρτυρος Μάμαντος λεγομένοις βασιλείοις, μετὰ τῆς συνήθους ὀφρύος αὐτοῦ προς σαθίσαντος· καὶ πολὺν μέν, τὸν ἀπὸ τῆς σκηνῆς ὄγκον· πολλὴν δὲ, τῆς 45 ἀπὸ τῆς κόλακος ἐκείνης δορυφορίας περιβεβλημένου δόξαν, καὶ οὐδὲ βλέπειν ἁπλῶς πρὸς τοὺς παρόντας ἀνεχομένου το κατὰ μέν τοι τῶν ὀρθοδόξων καὶ λίαν ἀπηνὲς ὁρῶν τος, καὶ θηρὸς ἀγρίου κατ' οὐδὲν ἡμερώτερον ἐπ' αὐτοὺς φερομένου· καὶ τοὺς μὲν, βουνεύροις ὠμότατα διαξέοντος “, τοὺς δὲ καὶ πυρὶ καὶ τῇ ἄλλῃ κολάσει παραδεδόντος· πολλῶν δὲ καὶ ὀφθαλμοὺς αὐτοὺς καὶ γλῶτταν ἐκκόπτοντος ἵνα οἱ 40 μὲν μηδὲ τὴν τῶν ἄλλων ἀθλητῶν ἴσως το γενναιότητι οι βλέπωσι· μηδὲ μεγάλην ὑπομονῆς ἐντεῦθεν παράκλησιν δέ γονται 52· οἱ δὲ μὴ ἔχωσι τοὺς ἄλλως διεγείρειν πρὸς τὸν ἀγῶνα, τὴν γλῶτταν ἀφῃσημένοι· μηδὲ οἱονεὶ χεῖρα τούτοις διὰ συμβουλῆς ὀρέγειν καὶ παραινέσεως· ἑτέρους δὲ καὶ χειρῶν ὁμοῦ καὶ ποδῶν ἀποστεροῦντος, διὰ θυμοῦ περιουσίαν καὶ ἀγριότητα· ὁ μακάριος οὗτος Ανδρέας παθὼν τὴν ψυχήν, καὶ γενναῖόν τι καὶ ἀνδρῶδες ὑπὲρ τοῦ δεσ σπότου πνεύσας, εὐχήν τε αὐτῷ ἐκ μέσης εὐξάμενος 84 τα om. Β. 86 μεγάλα C. G. 8 των om. F. 37 ἀγενὲς Ο. 88 εὐσεβεῖς om. G. 39 (φόβον manus prima φόβος Β. C. D. Ε. F. 40 βασιλέως πονηρὰν G. F. 41 παρασκεύαση καὶ παραθαρρύνη Β. — ἀπαραθαρ ρύνη G. D. 48 πάλιν εὐχαῖς καὶ B. C. D. Ε. F. 48 οὕτως (. 44 ἐν τοῖς Β. G. D. Ε. F. ω τὴν Β. C. D. Ε. Γ. 46 où D. 47 ἀντεχομένου Ο. 48 διαξαίνοντος Β. C. D. E. F 49 γ' οἱ Β. G. D. Ε. F. i ἴσως om 51 γενναιότητα Β. D. B. F. - γενναιότη (sic C.) Ε. σε δέχωνται Β. G. D. Ε. F. F.

col. 1117–1118page 60 of 165

PG 115:1117τῆς καρδίας, καὶ, ὦ Κύριε, σῶσον δή, ὦ Κύριε εὐόδωσον δὴ, ἐπειπών· εἰς μέσους ἑαυτὸν ἐπιρρίπτει τοὺς κινδύνους καὶ τὸ τῶν περιεστώτων πλῆθος διατεμὼν, καὶ λαθὼν τοὺς σοβοῦντας, καὶ ὑπ' ὄψιν τῷ βασιλεῖ γενόμενος, ἵνα τί, φησίν, ὦ βασιλεῦ εἰ Χριστιανὸς εἶ, τοιαῦτα κατὰ τῆς εἰκόνος Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ δούλων τεχνάζῃ κακά; Ὁ δὲ τὴν παῤῥησίαν ταύτην οὐκ ἐνεγκών, ἀλλ᾽ ὕβριν εἶναι σαφῆ τὸ πρᾶγμα λογισάμενος, ἐγκόπτει τε αὐτίκα λέγοντι τῷ γενναίῳ, καὶ συλλαβεῖν αὐτὸν τοῖς παρεστῶσι διακελεύεται. Οὗτοι δὲ ἄρα φονώσαις χερσὶ καὶ βαρείαις εὐθὺς ἐφορμήσαντες, καὶ ὁ μὲν αὐτοῦ τῆς κεφαλῆς, ὁ δὲ τῶν χειρῶν λαμβόμενοι· ἄλλοι τῆς ἐπωμίδος· τοῦ χιτωνίσκου τε ἕτεροι μάλα ὑβριστικῶς. Καὶ ὅπως ἂν μάλιστά χαρίσωνται τῷ κελεύσαντι, πρὸς γῆν τε καταβάλλουσι τὴν διάνοιαν ὑψηλὸν καὶ οὐ πρότερον μεθίεσαν ἕλκοντες ἕως αὐτὸς ὁ βασιλεὺς μετὰ τὸ ἀμύνασθαι ἀποχρώντως τὴν παῤῥησίαν τοῦ ἀθλητοῦ, καὶ φιλάνθρωπος δῆθεν ὀφθῆναι βουλόμενος, ἀνεθῆναι τοῦτον ἐκέλευσεν. Η΄. Ἐγγύτατα δὲ ἀγαγὼν καὶ παραστησάμενος, ἵνα φοβήσας πρότερον ἀγριότητι, ἔπειτα τῇ πραότητι κλέψῃ· πόθεν σοι, φησίν, ἡ τοσαύτη θρασύτης καὶ ἀμαθία ὡς καὶ βασιλικοῖς προστάγμασιν ἀντιλέγειν, καὶ ὑπ' ὄψιν οὐ κατὰ καιρὸν οὕτως, οὐδὲ μετὰ λόγου παῤῥησιάζεσθαι· ἀλλ᾽ ὡς ἔοικε, τρόποντινὰ γνώριμος ἡμῖν γενέσθαι βουλόμενος, ἐπὶ τὴν τοιαύτην ἦλθες ὁδόν. Ἔχει οὖν σοι πέρας τὸ βούλημα, καὶ εἰς καλὸν ὁ σκοπὸς τελευτήσει. Μόνον τῇ ἡμετέρᾳ συμφρονῶν ἔσο γνώμῃ, καὶ τὸ πάνυ ὀρθῶς ἔχον τοῦτο σέβας ὁμολογῶν, καὶ τότε πάντα σοι τὰ κατὰ γνώμην ἔχει καλῶς. Πρὸς ταῦτα ὁ θαυμαστὸς Ἀνδρέας, οὐ θρασύτητι κινηθείς, οὐδὲ ἀμαθίᾳ, βασιλεῦ, ἔφη, οὐδὲ ὅπως σοι καὶ τῷ σῷ κράτει γνωσθείην εἰς τοῦτο ἦλθον ἐγώ· τί γὰρ ἐμοὶ καὶ τοῖς σοῖς; Ἐπίσης δὲ πάντως ἐστὶ καὶ τοῖς τοῦ κόσμου εἰπεῖν· ᾧ πάλαι μὲν ὡς ὄναρ τὰ τοῦ κόσμου κατεφρονήθη, φίλον δὲ μόνον ἡσυχία, καὶ τῷ κατ' ἰδίαν τῷ ποθουμένῳ συγγίνεσθαι, ἀλλ' ἐπεὶ περὶ τὴν σὴν ὀρθόδοξον πίστιν νεώτερά σε φρονεῖν ἀνέμαθον, καὶ τῆς περὶ τὰς θείας εἰκόνας τιμῆς ἀποστεροῦντα Χριστιανούς· καὶ ταύτῃ θορυβοῦντα μὲν τὸ ὑπ' ήκοον, ἐπιταράττοντα δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν, οὐχ οἷός τε ἔγενόμην τὴν ἀδικίαν ταύτην ὑπενεγκεῖν, ἀλλὰ καὶ πατρίδα καὶ οἰκείους ἀπολιπών, καὶ τοσαύτην θάλασσαν διαπλεύσας ἥκω πολλῷ ζήλῳ φλεγόμενος τὴν καρδίαν, ἢ τῆς ἀπάτης ταύτης ἀπαλλάξων ὑμᾶς, ἢ τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὑπὲρ τοῦ ἐμοῦ θήσων Χριστοῦ· ὅς τὴν οἰκείαν καὶ τοι δεσπότης ὢν ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ τῆς εἰκόνος ἔθετο τῆς ἰδίας· καὶ ὁ βασιλεὺς ἤπου μεγάλα φανταζόμενος σὺ καὶ φρονῶν ἐλήλυθας, βασιλέα τε αὐτὸν καὶ τοὺς ἐν τέλει πάντας, καὶ ὅση τῆς ἀρχιερατικῆς εὐταξίας ἐπίσημος πολιά, πρὸς τὰ σοὶ δοκοῦντα μεταβαλεῖν; Ἀλλ᾿ ἵνα τὰ πολλὰ χαίρειν ἀφῶμεν, ἐμοῦ τὰ δέοντα συμβουλεύοντος ἄκουσον· καὶ τῆς βαθείας

VITA S. ANDREE IN CRISI. τῆς καρδίας, καὶ, ὦ Κύριε, σῶσον δή, ὦ Κύριε pericula, et eorum, qui circumstabant, divisa mulεξόδωσον δὴ, ἐπειπών· εἰς μέσους ἑαυτὸν ἐπιρ- titudine, latens eos, qui abigebant, cum venisset in ρίπτει τοὺς κινδύνους καὶ τὸ τῶν περιεστώτων conspectum imperatoris: Gur, inquit, o imperator, πλῆθος διατεμὼν, καὶ λαθὼν τοὺς σοβοῦότας, καὶ si es Christianus, hæc mala machinaris adversus ὑπ' ὄψιν τῷ βασιλεῖ γενόμενος, ἵνα τί, φησίν, ὦ Christi imaginem, et ejus servorum? Ille autem non βασιλεῦ εἰ Χριστιανὸς εἶ, τοιαῦτα κατὰ τῆς εἰκόνος ferens hanc loquendi libertatem, sed apertam conΧριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ δούλων τεχνάζῃ κακά; Ὁ tumeliam rem esse existimans, loquentem Sanctum δὲ τὴν παῤῥησίαν ταύτην οὐκ ἐνεγκών, ἀλλ᾽ ὕβριν statim interrumpit, et jubet iis, qui astabant, eum εἶναι σαφῆ τὸ πρᾶγμα λογισάμενος, ἐγκόπτει το comprehendere. Ii autem cædem spirantibus maniαὐτίκα λέγοντι τῷ γενναίῳ, καὶ συλλαβεῖν αὐτὸν bus in eum irruentes, et alii quidem ejus caput, alii τοῖς παρεστῶσι διακελεύεται. Οὗτοι δὲ ἄρα φονώσαις autem manus apprehendentes, alii vero superhumeχερσὶ καὶ βαρείαις εὐθὺς ἐφορμήσαντες, καὶ ὁ rale, et alii tunicam, per summam contumeliam, et μὲν 53 αὐτοῦ τῆς κεφαλῆς, ὁ δὲ δὲ τῶν χειρῶν λαο ut ei qui jusserat, magis gratificarentur, eum humi βόμενοι· ἄλλοι τῆς ἐπωμίδος· τοῦ χιτωνίσκου τε dejiciunt, qui erat animo excelso: neque prius ἕτεροι μάλα ὑβριστικῶς. Καὶ ὅπως ἂν δε μάλιστά cessarunt eum trahere, donec ipse imperator, postχαρίσωνται τῷ κελεύσαντι, πρὸς γῆν τε καταβάλ- quam satis ultus esset dicendi libertatem athletæ, λουσι τὴν 86 διάνοιαν ὑψηλὸν καὶ οὐ πρότερον μετ volens utique videri clemens, jussit cum relaxari. θίεσαν ἕλκοντες ἕως αὐτὸς ὁ βασιλεὺς μετὰ τὸ ἀμύνασθαι ἀποχρώντως τὴν παῤῥησίαν τοῦ ἀθλητοῦ, καὶ φιλάνθρωπος δῆθεν ὀφθῆναι βουλόμενος, ἀνεθῆναι τοῦτον ἐκέλευσεν. δ Η΄. Εγγύτατα δὲ ἀγαγὼν καὶ παραστησάμενος, ἵνα φοβήσας πρότερον ἀγριότητι, ἔπειτα τῇ πραότ τητι κλέψῃ· πόθεν σοι, φησίν, ἡ τοσαύτη θρασύτης καὶ ἀμαθία ὡς καὶ βασιλικοῖς προστάγμασιν ἀντιλέγειν, καὶ ὑπ' ὄψιν οὗ κατὰ καιρὸν οὕτως, οὐδὲ μετὰ λόγου παῤῥησιάζεσθαι· ἀλλ᾽ ὡς ἔοιτε, τρόπον τινὰ γνώριμος ἡμῖν γενέσθαι βουλόμενος, ἐπὶ τὴν τοιαύτην ἦλθες ὁδὸν. Εχει οὖν σοι πέρας τὸ βούλης μα, καὶ εἰς καλὸν ὁ σκοπὸς τελευτήσει. Μόνον τῇ ἡμετέρα συμφρονῶν 57 ἔσο γνώμῃ, καὶ τὸ πάνυ 58 ὀρθῶς ἔχον τοῦτο σέβας ὁμολογῶν, καὶ τότε πάντα σοι τὰ κατὰ γνώμην ἔχει καλῶς. Πρὸς ταῦτα ὁ θαυμαστὸς 'Ανδρέας, οὐ θρασύτητι κινηθείς, οὐδὲ ἀμαθίᾳ 59, βασιλεῦ, ἔφη, οὐδὲ ὅπως σοι καὶ τῷ σῷ κράτει γνωσθείην εἰς τοῦτο ἦλθον ἐγώ· τί γὰρ ἐμοὶ καὶ τοῖς σοῖς; Επίσης δὲ πάντως ἐστὶ καὶ τοῖς τοῦ κόσμου εἰπεῖν· ᾧ πάλαι μὲν ὡς ὄναρ τὰ τοῦ κόσμου κατεφρονήθη, φίλον δὲ μόνον ἡσυχία, καὶ τῷ 60 κατ' ἰδίαν τῷ ποθουμένῳ συγγίνεσθαι, ἀλλ' ἐπεὶ περὶ τὴν σε ὀρθόδοξον πίστιν νεώτερά σε φρονεῖν ἀνέμαθον, καὶ τῆς περὶ τὰς θείας εἰκόνας τιμῆς ἀποστεροῦντα Χριστιανούς· καὶ ταύτῃ θορυβοῦντα μὲν τὸ ὑπ' ήκοον, ἐπιταράττοντα δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν, οὐχ οἷός τε ἔγενόμην τὴν ἀδικίαν ταύτην ὑπενεγκεῖν, ἀλλὰ καὶ πατρίδα καὶ οἰκείους ἀπολιπών, καὶ τοσαύτην θάλασσαν διαπλεύσας ἥκω πολλῷ ζήλῳ φλεγόμενος τὴν καρδίαν, ἢ τῆς ἀπάτης ταύτης ἀπαλ λάξων ὑμᾶς, ἢ τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὑπὲρ τοῦ ἐμοῦ θήσων Χριστοῦ· ὅς την οἰκείαν καὶ τοι δεσπό της ὧν ὑπὲρ ἐμοῦ καὶ τῆς εἰκόνος ἔθετο τῆς ἰδίας· καὶ ὁ βασιλεὺς ἤπου μεγάλα φανταζόμενος σὺ καὶ φρονῶν ἐλήλυθας, βασιλέα τε αὐτὸν καὶ τοὺς ἐν τέλει πάντας, καὶ ὅση τῆς ἀρχιερατικῆς εὐταξίας 68 ἐπίσημος πολιὰ, πρὸς τὰ σὰ 63 δοκοῦντα μετα βαλεῖν; Ἀλλ᾿ ἵνα τὰ πολλὰ χαίρειν άφωμεν, ἐμοῦ τὰ δέοντα συμβουλεύοντες ἄκουσον· καὶ τῆς βαθείας VIII. Cum autem proxime adducendum et sistendum curasset, ut, cum eum prius terruisset sævitia, deinde etiam alliceret mansuetudine. Undenam, inquit, est tanta tibi audacia et inscitia, ut jussis repugnes imperatoris, et coram eo intempestive, et citra ullam rationem libere quævis loquaris? Sed ut videtur, volens aliquo modo nobis notus evadere hanc viam ingressus es. Voluntas itaque tua deducta est ad effectum, et tuus tibi recte succedet scopus, dummodo sententiæ nostræ assentiaris, el quæ valde recte se habet, confitearis religionem. Tunc namque tibi omnia evenient ex sententia. Ad hæc Andreas ille admirabilis: Non inquit, audacia, nes inscitia motus, o imperator, nec ut tibi notus et tuæ evaderem potentiæ, huc veni. Quid enim mihi rei est cum tuis? similiter autem possum omnino etiam dicere cum iis, quæ sunt hujus mundi, a quo quidem jam olim despecta sunt, tanquam somnium: sola autem grata est quies, et seorsum versari cum Deo? Sed postquam accepi te sentire aliena a fide orthodoxa, et privare Christianos honore, qui debetur divinis imaginibus: et sic quidem perturbare e08, qui tuo parent imperio, conturbare autem eliam Ecclesiam non potui hanc ferre injustitiam: sed patria relicta et meis, tantum maris spatium emensus, venio magno cordis zelo incensus, vel vos ab hoc errore liberaturus, vel pro meo Christo meam animam positurus, qui suam, etsi esset Dominus, pro me posuit et sua imagine. Imperator autem: Venisti quidem certe, inquit, magna visione apprehendens, et animo agitans, nempe ut ipsum imperatorem, et omnes magistratus et pontificalis digni. tatis venerandam, quantacunque ea sit, canitiem traducas ad id, quod tibi videtur? Sed ut prolixis uti verbis mittamus, audi me ea, quæ oportet, consulentem, et ab hac profunda emergens caligine, οι σύμφο 88 of μty B. C. D. E. F. Και δὲ D. Ε. F. 15 ὅπως ἂν χαρισαιντο C. 5 τὸν Β. C. D. Ε. F. ρῶν Ε. 50 τὸ πᾶν Ο. 50 αμαθείᾳ F. 60 καὶ τὸ Β. G. D. E. F. 61 πίστην Β. 88 ἀξίας pro εὖ ταξίας G. 83 τὰ σοὶ δοκοῦντα D. Ε. F.

col. 1119–1120page 61 of 165

PG 115:1119ταύτης ἀνανήψας ἄχθος, πείσθητί τε οἷς τὸ ἡμέτερον νομοθετεῖ κράτος, καὶ τῇ κοινῇ γνώμῃ καὶ αὐτὸς στέρξον ἀκολουθῆσαι. εἰ δ᾽ οὖν ἀλλ᾽ ἡ πεῖρα διδάξει σε πάντως, ὅσον κακὸν ἀβουλία καὶ οἴησις, καὶ τὸ τῇ ἰδίᾳ στοιχοῦντα γνώμῃ καὶ πρὸς βασιλεῖς ἀπαυθαδιάζεσθαι. Θ΄. Ἤκουσεν ὁ μάρτυς, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀπιδών· Οὐκ ἀρνοῦμαι σε, Σῶτερ, εἶπε, Χριστέ, οὐ ψεύσομαί σε τὴν μακαρίαν ὁμολογίαν· οὐ τὴν εἰκόνα τὴν σὴν ἀτιμάσω· οὐ περιόψομαι τό γε οὖν ἐπ᾽ ἐμοὶ κακῶς πάσχουσαν· ξαινέσθω μου τὸ σῶμα βασιλεῦ, ἡ γλῶττα τεμνέσθω· οἱ πόδες, οἷς οὐ καλῶς ἤλθομεν, ἐκκοπτέσθωσαν, ὡς πάντα μᾶλλον ἐγὼ παθεῖν ἕτοιμος, ἢ τὸν ἐμὸν μέχρι καὶ σκιᾶς ἀθετῆσαι Χριστόν, ὃν ἀντὶ πάντων ἔχω· καὶ ᾧ πάλαι ἀκολουθεῖν μόνῳ προήρημαι. Πρὸς ταῦτα τὸν τύραννον· Τίς ἡ τοσαύτη, φάναι, ἄνοια καὶ παχύτης, φθαρτῇ καὶ παλαίᾳ ὕλῃ ἀφθάρτου Θεοῦ καὶ ἀΰλου περιάπτειν δόξαν; Οὐδὲ ὑπὸ τοῦ νομοθέτου γοῦν ἀπαγορευόμενον ἤκουσας Μωϋσέως, οὐ ποιήσεις πᾶν ὁμοίωμα λέγοντος· πόθεν οὖν τὸ ἀλόγιστον τοῦτο πάθος τῇ διανοίᾳ ὑμῶν ἐγκατασκήψαν, παρεσκεύασεν οὕτως οὐκ ἀμαθῶς μόνον ἀντιπίπτειν, ἀλλὰ καὶ κινδύνοις ἑαυτοὺς ἐπιδιδόναι; Ἀλλὰ γὰρ σύνες ὡς οὐχ ὑπὲρ ἀληθείας οὐδ᾽ ὑπὲρ Χριστοῦ, ἀλλ᾽ ὑπὲρ αὐτῆς μόνης τῆς ἀλόγου τόλμης τὰ ἔσχατα ὑποστήσει. Ἐνταῦθα μὴ ἀνασχόμενος ὁ γενναῖος τῆς βλασφήμου γλώττης τὸ λοίδορον, ἀλλ᾽ ὡσπερεὶ προδοσίαν τοῦ καλοῦ νομίσσας τὸ πράως τὴν ὕβριν τῆς ἱερᾶς εἰκόνος ὑπενεγκεῖν· Μιαρά, φησί, κεφαλή, οὐχ ὑπὲρ Χριστοῦ σοι πάσχειν δοκεῖ ὁ ὑπὲρ τῆς ἐκείνου πάσχων μορφῆς· οὐδ᾽ εἰς τὸ πρωτότυπον διαβαίνειν τὴν κατὰ τῆς εἰκόνος ἀτιμίαν ὑπολαμβάνεις, καὶ πῶς ὑμεῖς τοὺς εἰς βασιλικὰς πολλάκις ὑβρίσαντας στήλας, ὡς εἰς αὐτοὺς ὑμᾶς παροινήσαντας, ἐσχάταις περιεβάλλετε τιμωρίαις· οὕς ἐπὶ τῶν στηλῶν εἶδα χαλκοὺς ὄντας ἢ καὶ χρυσοῦς τὰ ἔξω· πίσσης τὰ ἔνδον ἀναπεπλησμένους· καὶ στυππίων καὶ ξύλων, καὶ ἄλλης πενιχρᾶς ὕλης καὶ ἀτίμου μεστοὺς· εἰ δὲ ὑμεῖς χοὺς ὄντες νῦν καὶ αὔριον οὐκ ἐσόμενοι, ἀνδριάσιν οὕτω καὶ ἀγάλμασι τιμᾶσθαι, καὶ ὡς θεοὶ μόνον οὐ προσκυνεῖσθαι βούλεσθε, καὶ τοὺς εἰς βασιλικὰς ἁμαρτόντας στήλας πικρότατα τιμωρεῖσθαι· τὸ κατὰ τὰς ἱερὰς εἰκόνας Χριστοῦ τολμᾶν οὐκ εἰς ὕβριν τοῦ ἀρχετύπου λογίζεσθε, οὐδὲ τοὺς ὑπὲρ τούτου τι παθεῖν ἑτοίμους, αὐτῆς προκινδυνεύειν τῆς ἀληθείας νομίζετε; Εἶτα ὑπολαβόντος αὐτίκα τοῦ μάρτυρος, καὶ περὶ τοῦ Μωσέως βουλομένου διεξιέναι, τίνος τε μὴ ποιεῖν ὁμοίωμα ἐντείλατο, καὶ ὅπως ἐκεῖνος τὰ σεραφὶμ ἐτυπώσατο· ὅπου καὶ τὸ πρωτότυπον ἀσώματον ἦν· ἐπιτεμὼν τὸν λόγον ὁ βασιλεύς, Ὥρα δὴ πρὸς

pare iis, quæ nostra decernit potentia, et ipse quo ταύτης ανανήψας ἀχύος, πείσθητί τε οἷς τὸ ἡμέτεque sis contentus sequi communem sententiam. Sin minus, te omnino docebit experientia, quantum malum sit consilii inopia, et vana de se persuasio, et suam tantum sequendo sententiam, se arroganter gerere adversus imperatores. meum ρον νομοθετεῖ κράτος, καὶ τῇ κοινῇ γνώμῃ καὶ αὐ τὸς στέρξον ἀκολουθῆσαι. εἰ δ᾽ οὖν ἀλλ' ἡ πεῖρα διδάξει σε πάντως, ὅσον κακὸν ἀβουλία καὶ οἴησις, καὶ τὸ τῇ ἰδίᾳ στοιχοῦντα γνώμῃ καὶ πρὸς βασιλεῖς ἀπαυθαδιάζεσθαι 64. Θ΄. Ηκουσεν ὁ μάρτυς, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀπι δών· Οὐκ ἀρνοῦμαι σε σε, Σῶτερ, εἶπε 66, Χριστέ, οὐ ψεύσομαί σε την μακαρίαν ὁμολογίαν· οὐ τὴν εἰκόνα τὴν σὴν ἀτιμάσω· οὐ περιόδω τό γε οὖν ἐπ' ἐμοὶ κακῶς πάσχουσαν ξαινέσθω μου τὸ σῶμα βασιλεῦ, ἡ γλῶττα 7 τεμνέσθω· οἱ πόδες, οἷς οὐ καλῶς ἤλθομεν, ἐκκοπτέσθωσαν, ὡς πάντα μᾶλλον ἐγὼ παθεῖν ἕτοιμος, ἢ τὸν ἐμὸν μέχρι καὶ σκιᾶς ἀθετῆσαι Χριστόν, ὃν ἀντὶ πάντων ἔχω· καὶ YE IX. Audivit martyr, et cœlos aspiciens: Non te negabo, inquit, Christe Salvator: non te pulchra frustrabor confessione; non tuam contemptui habebo imaginem; non despiciam, quod ad me quidem attinet, male patientem. Cædatur corpus, o imperator, lingua secetur, pedes exscindantur. Nam ego quidem paratus sum omnia pati potius quam meum Christum vel umbratenus vilipendere, quem habeo pro omnibus et quem olim solum sequi constitui. Ad hæc lyrannus: Quænam pᾧ πάλαι ἀκολουθεῖν μόνῳ προήρημαι. Πρὸς ταῦτα est, inquit, tanta amentia, et quam est crassi el hebetis ingenii, crassæ, et in quam cadit interitus, materiæ, Dei ab interitu remoti, et materiæ expertis, gloriam tribuere: et nec audire quidem, quod a Mose prohibetur legislatore, qui dicit: Non facies similitudines? Undenam ergo gravissimus hic morbus, qui menti vestræ insedit, effecit, ut non solum scienter resistatis: sed vos etiam conjiciatis in periculum? Sed enim [intellige: non pro veritate, nec pro Christo, sed pro ipsa sola quæ est a ratione aliena, audacia, extrema patieris. Hoc in loco cum ferre non potuisset vir generosus blasphemæ linguæ contumeliam, sed perinde atque honesti proditionem arbitratus, sacræ imaginis pati contumeliam: Exsecrandum, inquit, caput, non tibi videtur pati pro Christo, qui pro illius forma patitur: neque ad primum exemplar credis transire ignominiam, qua imago afficitur? Et quomodo vos eos sape, qui imperiatorias contumelia affecerunt statuas, perinde ac eos, qui vos probris sunt insectati, ultimis affecistis suppliciis? quos quidem ego novi in statuis æneos vel etiam aureos extrinsecus, pice intus esse repletos, stuppis, et lignis, et alia vili et abjecta materia. Quod si vos, qui nunc estis pulvis, et cras non estis futuri, sic honoramini statuis et imaginibus, et propemodum tanquam dii vultis adorari, et eos, qui in imperiatorias peccaverunt statuas, acerbissime punitis: adversus Christi sacram aliquid audere imaginem, non reputatis esse archetypi ipsius exemplaris ignominiam? neque eos, qui sunt parati pro eo pati omnia, existimatis periculum adire pro veritate? Deinde cum hæc jam dixisset martyr, et de Mose vellet explicare, cujusnam jussisset non facere similitudinem et quomodo ille effinxisset Seraphin cum ipsum etiam exemplar sit incorporeum: imperator abτὸν τύραννον. Τίς ή τοσαύτη, φάναι, ἄνοια καὶ παχύτης, φθαρτῇ καὶ παλεία ὕλῃ ἀφθάρτου Θεοῦ καὶ ἀύλου περιάπτειν δόξαν; Οὐδὲ ὑπὸ τοῦ νομοθέτου γοῦν ἀπαγορευόμενον ἤκουσας Μωϋσέως 60 οὐ ποιήσεις πᾶν ὁμοίωμα λέγοντος· πόθεν οὖν τὸ αλόγιστον τοῦτο πάθος τῇ διανοίᾳ ὑμῶν ἐγκατασκήψαν, παρεσκεύασεν οὕτως οὐκ ἀμαθῶς μόνον ἀντιπίπτειν, ἀλλὰ καὶ κινδύνοις ἑαυτοὺς ἐπιδιδό ναι; Αλλὰ γὰρ σύνες ὡς οὐχ ὑπὲρ ἀληθείας οὐδ᾽ ὑπὲρ Χριστοῦ, ἀλλ' ὑπὲρ αὐτῆς μόνης τῆς ἀλόγου τόλμης τὰ ἔσχατα ὑποστήσει 70. Ενταῦθα μὴ ἀνασχόμενος ὁ γενναῖος τῆς βλασφήμου γλώττης τὸ λοίδορον, ἀλλ᾽ ὡσπερεὶ προδοσίαν τοῦ καλοῦ νομίσ σας τὸ πράως τὴν ὕβριν τῆς ἱερᾶς εἰκόνος ὑπενεγ κεῖν 71. Μιαρά, φησί, κεφαλή, οὐχ ὑπὲρ Χριστοῦ σοι πάσχειν δοκεῖ ὁ ὑπὲρ τῆς ἐκείνου πάσχων μορφῆς· οὐδ᾽ εἰς τὸ πρωτότυπον διαβαίνειν τὴν κατά τῆς εἰκόνος ατιμίαν ὑπολαμβάνεις, καὶ πῶς ὑμεῖς τοὺς εἰς βασιλικός πολλάκις υβρίσαντας στήλας, ὡς εἰς αὐτοὺς ὑμᾶς παροινήσαντας, ἐσχάταις περι εβάλλετε 79 τιμωρίαις; οὕς ἐπὶ τῶν στηλών 13 εἶδα χαλκοὺς ὄντας ἢ καὶ χρυσοῦς τὰ ἔξω· πίσης * τὰ ἔνδον ἀναπεπλησμένους· καὶ et καὶ στυππίων 7 ξύλων, καὶ ἄλλης πενιχρᾶς ὕλης καὶ ἀτίμου μετ στοὺς· εἰ δὲ ὑμεῖς χοὺς ὄντες νῦν καὶ αὔριον οὐκ ἐσόμενοι, ἀνδριάσιν οὕτω καὶ ἀγάλμασι τιμᾶσθαι 7, καὶ ὡς θεοὶ μόνον οὐ η προσκυνεῖσθαι βούλεσθε 78, καὶ τοὺς εἰς βασιλικάς αμαρτόντας στήλας πικρό. τατα τιμωρεῖσθαι 70· τὸ κατὰ τὰς ἱερὰς 80 εἰκόνας Χριστοῦ τολμᾷν οὐκ εἰς ἔβριν τοῦ ἀρχετύπου λογίο ζεσθε, οὐδὲ τοὺς ὑπὲρ τούτου τι παθεῖν ἑτοίμους, αὐτῆς προκινδυνεύειν τῆς ἀληθείας νομίζετο; Εἶτα ὑπολαβόντος αὐτίκα τοῦ μάρτυρος, καὶ περὶ τοῦ Μωσέως βουλομένου διεξιέναι, τίνος τε μὴ ποιεῖν ὁμοίωμα ἐντείλατο, καὶ ὅπως ἐκεῖνος τὰ σεραφίμ ἐτυπώσατο· ὅπου καὶ τὸ πρωτότυπον ἀσώματον ἦν· ἐπιτεμὼν τὸν λόγον ὁ βασιλεὺς, Δρα 68 δὴ πρὸς 64 ἀπαυθαδίζεσθαι D. 5 ἀρνήσομαι G. C. D. Ε. F. σε om. Β. F. σε ἔση_pro εἶπε F. 67 γλώσσα G. 78 ἄννοια (sic C.) 69 Μωυσέος Ε. 10 ὑποστήσῃ Β. D. Ε. F. τι ἐπενεγκεῖν F. " περιεβάλετε G. περιβάλλετε F. 78 στόλων F. Η πίσσης Β. G. D. Ε. F. 7 στιππύων Β. στυπείων C. F. στυππείων 16 τιμᾶσθε Β. C. D. Ε. F. 7 οὐχὶ προσκυναῖσθε C. μονονού Γ. 78 ἀλλὰ suprascripsit secunda manus D. τιμωρεῖσθε Β. G. D. B. F. τῆς ἱερᾶς εἰκόνος Β. G. D. Ε. F. οι πάντα Β. G. D. E. κι ώρα Β. G. D. F.

col. 1121–1122page 62 of 165

PG 115:1121τοὺς περιεστῶτας ἔφη σωφρονεῖν τοῦτον διδάξαι· καὶ τὴν θρασείαν ἀμείψασθαι γλῶτταν. Εἰ γὰρ οἱ εἰς βασιλικοὺς ἀνδριάντας ὡς αὐτός φησιν ἐνυβρίζοντες πικρὰν καὶ ἀπαραίτητον ὑφίστανται τιμωρίαν· ὁ οὕτως ἀναιδῶς καὶ θρασέως ἡμῖν αὐτοῖς τὴν μιαρὰν ἐπαφεὶς γλῶτταν, τίνα ἂν ὑποσχών δίκην, τὴν ἀξίαν δεδωκώς εἴη; Οὕτως ἔφη, καὶ ὀργίλων εὐθὺς τῷ μάρτυρι ἐνιδών, τὴν χεῖρά τε ὡς ἔθος κινήσας, καὶ μέγα ἀνακραγών, γυμνωθῆναι κελεύει τοῦτον, εἶτα καὶ σχοινίοις διαταθέντα σφοδρῶς μαστίζεσθαι. Ι΄. Ὁ δὲ οὐδὲ οὕτως ἀγενές τι μικρόψυχον ὑπέστη πρὸς τὴν ἀπόφασιν, οὐδὲ ἐπέκοψαν αὐτῷ τὴν προθυμίαν αἱ προσδόκιμοι ἤδη πληγαὶ καὶ μάστιγες, ἀλλὰ καὶ μείζων μᾶλλον καὶ θερμοτέραν ἐποίουν, καθάπερ πνεύματι ταῖς ἀλόγοις ὁρμαῖς, καὶ τῇ ἀπειλῇ τοῦ κρατοῦντος ἀναπτομένην. Ὁ βασιλεὺς τοίνυν οὕτως ἔχοντα τὸν γενναῖον καὶ οὐδὲν ὅλως ὑποδειλιάσαντα θεασάμενος, ἀλλ᾽ ἑτοιμότερον αὐτὸν ὑπομεῖναι τὰς μάστιγας ἔχοντα, ἢ ἐκεῖνον ἀφεῖναι τὸν λόγον τῆς ἀποφάσεως, καὶ φοβηθεὶς μᾶλλον αὐτὸς, μὴ εἰς πεῖραν ἐλθὼν ὁ ἅγιος τῆς βασάνου, ἔπειτα τὴν ὁμολογίαν ἐνστατικώτερος γένηται καὶ ἀμετάθετος τὴν ὀργὴν, καθάπερ τὰ γενναιότερα τῶν ζώων μετὰ τὴν πληγὴν, προσωπεῖον χρηστότητος ὑποδύς, Πρὸ τοῦ πεῖραν, φησί, τῶν βασάνων λαβεῖν, πρὸς τὸν μάρτυρα βλέψας, τῷ ἡμετέρῳ πεισθεὶς δόγματι, τῶν μενόντων σε κακῶν ἀπαλλάτου. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀγωνοθέτην διάρας τοὺς ὀφθαλμούς, τοὺς σωματικοὺς ἅμα καὶ τοὺς τῆς ψυχῆς, καὶ ἄτρεπτον ἑαυτῷ καὶ ἀκλινὲς τὸ τῶν θείων εἰκόνων σέβασμα εὐξάμενος, εἶτα καὶ κάτω νεύσας, καὶ τῷ τυράννῳ μικρὸν τὰς ὄψεις περιβαλών· Ὦ βασιλεῦ, ἔφη, τοὺς κατὰ βαρβάρων πολέμους ἀφεὶς, καὶ τὴν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων οἰκονομίαν, ὅλην ὡς ὁρῶ τὴν σπουδὴν κατὰ Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ δούλων φανερῶς εἴλου, καὶ ταῦτα ποιῶν, οἷα δεῖ τὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς ἐξουσίας ἐν εἰρήνῃ σκήπτρα διενεγκεῖν; Ἢ τάχα, οὐδὲν τὴν τοῦ Κυρίου κρίσιν φοβῇ, οὐδὲ τῶν σῶν πράξεων ἐκεῖνον ἀναμένῃς ἐξεταστήν; ΙΑ΄. Ἐνταῦθα καὶ ἡ ἐπίπλαστος τοῦ βασιλέως ἡμερότης ἠλέγχετο, καὶ ἡ ὑπόκρισις ἐγυμνοῦτο, καὶ τῆς συνήθους ἐκκαλυφθείσης θηριωδίας, σφοδρότατα ὁ μάρτυς τοῖς βουνεύροις ἐξαίνετο· οἱ μέντοι περιεστῶτες τὸν τοῦ βασιλέως θυμὸν θεραπεύειν ἐθέλοντες, οἱ μὲν τύπτειν ἐπιτραπέντες, ὁμῶς τὰς πληγὰς ἐπῆγον, καὶ οὕτως ὠμῶς, ὥστε καὶ ῥύακας αἵματος ἐκ τοῦ τιμίου ἐκείνου κατάγεσθαι σώματος· καὶ τὸ ὑποκείμενον ἔδαφος φοινίσσεσθαι διὰ βάθους· οἱ δὲ, καὶ ἀναιρούμενοι τὰ ξίφη διαχειρίζεσθαι τὸν ἀθλητὴν ὥρμων. ΙΒ΄. Πολλοὶ καὶ λίθους ἐπὶ αὐτὸν ἔβαλλον, καὶ πάντα τρόπον ἐξύβριζον, οὐκ ἐκεῖνον, ἀλλ᾽ ἑαυτούς·

VITA S. ΑNDREAE IN CRISI. τοὺς περιεστῶτας ἔφη 83 σωφρονεῖν τοῦτον διδάξαι· rumpens orationem: Jam tempus est, dixit cirκαὶ τὴν θρασείαν ἀμείψασθαι γλῶτταν 84. Εἰ γὰρ οἱ εἰς βασιλικοὺς ἀνδριάντας ὡς αὐτός φησιν ἔνυβρίζοντες πικρὰν καὶ ἀπαραίτητον ὑφίστανται τι μωρίαν· ὁ οὕτως ἀναιδῶς καὶ θρασέως 85 ἡμῖν αὐτοῖς τὴν μιαρὰν ἐπαφεὶς γλῶτταν, τίνα ἂν ὑποσχών δίκην, τὴν ἀξίαν δεδωκώς εἴη; Οὕτως ἔφη, καὶ ὀργίλων 86 εὐθὺς τῷ μάρτυρι ἐνιδών, τὴν χεῖρά τε ὡς ἔθος κινήσας, καὶ μέγα ανακραγών, γυμνω θῆναι κελεύει τοῦτον, εἶτα καὶ σχοινίοις διαταθέντα σφοδρῶς μαστίζεσθαι. Ι΄. Ὁ δὲ οὐδὲ οὕτως ἀγενές τι 87 μικρόψυχον ὑπέστη πρὸς τὴν ἀπόφασιν, οὐδὲ ἐπέκοψαν αὐτῷ τὴν προθυμίαν αἱ προσδόκιμοι ἤδη πληγαὶ καὶ μάστιγες, ἀλλὰ καὶ μείζων 80 μᾶλλον καὶ θερμοτέ ραν ἐποίουν, καθάπερ πνεύματι ταῖς ἀλόγοις όρο μαῖς, καὶ τῇ ἀπειλῇ τοῦ κρατοῦντος ἀναπτομένην. Ὁ βασιλεὺς τοίνυν 80 οὕτως ἔχοντα τὸν γενναῖον καὶ οὐδὲν ὅλως ὑποδειλιάσαντα θεασάμενος, ἀλλ᾽ ετοιμότερον αὐτὸν ὑπομεῖναι τὰς μάστιγας ἔχοντα, ἢ ἐκεῖνον ἀφεῖναι τὸν λόγον τῆς ἀποφάσεως, καὶ φοβηθεὶς μᾶλλον αὐτὸς, μὴ εἰς πεῖραν ἐλθὼν ὁ ἅγιος τῆς βασάνου, ἔπειτα τὴν ὁμολογίαν ἐνστατικών τερος γένηται καὶ ἀμετάθετος τὴν ὀργὴν, καθάπερ τὰ γενναιότερα τῶν ζώων μετὰ τὴν πληγὴν, προσα ωπεῖον χρηστότητος ὑποδὺς, Πρὸ τοῦ πεῖραν, φησί, τῶν βασάνων λαβεῖν, πρὸς τὸν μάρτυρα βλέψας, τῷ ἡμετέρῳ πεισθεὶς δόγματι, τῶν μενόντων σε κακῶν ἀπαλλάτου. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀγωνοθέτην διάρας τοὺς ὀφθαλμούς, τοὺς σωματικοὺς ἅμα καὶ τοὺς τῆς ψυχῆς, καὶ ἄτρεπτον ἑαυτῷ καὶ ἀκλινὲς τὸ τῶν θείων εἰκόνων σέβασμα 90 εὐξάμενος, εἶτα καὶ κάτω νεύσας, καὶ τῷ τυράννῳ μικρὸν τὰς ὄψεις περιβαλών οι· Ω βασιλεῦ, ἔφη, τοὺς κατὰ βαρβάρων πολέμους ἀφεὶς, καὶ τὴν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων οἰκονομίαν, ὅλην ὡς ὁρῶ τὴν σπουδὴν κατὰ Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ δούλων φανε ρῶς εἴλου, καὶ ταῦτα ποιῶν, οἷα δε· τὰ τῆς Ῥωμαί κῆς ἐξουσίας ἐν εἰρήνῃ σκήπτρα διενεγκεῖν; Η τάχα, οὐδὲν τὴν τοῦ Κυρίου 93 κρίσιν φοβῇ, οὐδὲ τῶν σῶν πράξεων ἐκεῖνον ἀναμένῃς “8 ἐξεταστήν; cumstantibus, docere eum esse moderatum ad temperantem, et temerariæ illius linguæ referre ei gratiam. Si enim ii qui regias statuas, ut ipse dicit, injuria aficiunt, acerbum et inexorabile supplicium subeunt, qui adeo impudenter et audacter sceleratam in nos linguam immittit, quasnam luens panas, punietur pro meritis? Sic dixit, et irato vultu martyrem statim intuens, et manum de more movens, et valde exclamans, eum jubet nudari, deinde etiam extensum funibus vehementer flagellari. X. Ille autem ne sic quidem pusillo et abjecto animo se gessit adversus sententiam: neque ejus promptum animi studium retardarnnt, quæ jam exspectabantur plage et flagella: sed id majus reddebant et ardentius, ut quod spiritu irrationabilibus appetitionibus et imperatoriis minis accenderetur. Cum ergo imperator vidisset sic se habentem virum fortem, et nihil omnino formidantem sed esse omnino paratiorem sustinere flagella, quam dimittere illam rationem sententiæ: timens, ne si ipse sanctus tormenti faceret periculum, fieret inde in confessione constantior, et minime traduci posset, quomodo fortia animalia post plagam induens personam benignitatis: Priusquam, inquit, facias periculum tormentorum, ad martyrem aspiciens, nostro pareto decreto, liberare ab iis, quæ te exepectant, malis. Martyr autem Christi, ad suum agonothetam sublatis oculis tam corporis, quam animæ, cum sibi esset precatus firmam et immutabilem divinarum imaginum venerationem, et deinde etiam deorsum aspexisset, et in tyrannum parum oculos conjecisset: O imperator, inquit, missis bellis, quæ gereres contra barbaros, et civilium rerum administratione, totum, ut video, aperte tuum posuisti studium contra Christum et ejus servos: et hæc agens, existimas le posse in pace tenere sceptra Romani imperii? Numquid ne Dei quidem times judicium, neque illum tuorum factorum exspectas examinatorem? XI. Hoc in loco convicta fuit ficta mansuetudo imperatoris: et aperta fuit simulatio: nam solita detecta feritate, martyr vehementissime cædebatur boum nervis. Qui autem circumsistebant, volentes ΙΑ΄. Ενταῦθα καὶ ἡ ἐπίπλαστος τοῦ βασιλέως ἡμερότης ἡλέγχετο, καὶ ἡ ὑπόκρισις ἐγυμνοῦτο, καὶ τῆς συνήθους ἐκκαλυφθείσης θηριωδίας, σφοδρότατα ὁ μάρτυς τοῖς οὐ βουνεύμοις ἐξαίνετο· οἱ μέντοι περιστῶτες τὸν τοῦ βασιλέως θυμὸν θεραπεύειν ἐθέλοντες, οἱ μὲν τύπτειν ἐπιτραπέντες, ὁμῶς τὰς irm regis morem gerere, partim quidem jussi verπληγὰς ἐπῆγον, καὶ οὕτως ὠμῶς, ὥστε καὶ ῥύακας αἵματος ἐκ τοῦ τιμίου ἐκείνου κατάγεσθαι 25 σώμα. τος· καὶ τὸ ὑποκείμενον ἔδαφος φοινίσσεσθαι διὰ βάθους· οἱ δὲ, καὶ ἀναιρούμενοι τὰ ξίφη διαχει ρίζεσθαι τὸν ἀθλητὴν ὥρμων. ΙΒ΄. Πολλοὶ καὶ λίθους ἐπὶ αὐτὸν ἔβαλλον, καὶ πάντα τρόπον ἐξύβριζον, οὐκ ἐκεῖνον, ἀλλ' ἐαυτούς· berare, plagas crudeliter intentabant, et adeo crudeliter, ut fuerent rivi sanguinis ex pretioso illo corpore, et subjectum solum alte fieret purpureum: partim autem gladios accipientes irruebant ad interficiendum athletam. XII. Multi etiam lapides in ipsum jaciebant, et omnibus modls injuria afficiebant non illum, sed 88 εἶπε pro ἔφη D. 84 γλώσσαν F. 85 ὁ οὕτω καὶ θρασέως ἡμῖν C. 86 ὀργίλου Β. ὀργίλον C. D. Ε. F. εε εἶπε, pro ἔφη 87 αγεννές Β. Ο. D. E. 90 σέβας C. D. E. F. 9 98 αναμένεις Β. C. D. Ε. F. δὲ ὁ βασιλεὺς τοίνυν om. in. D. ἐπιβαλών Β. G. D. Ε. F. 91. oйE: tà C. D. E. F. 92 τοῦ Θεοῦ B. C. D. F. καὶ Β. C. D. F. 86 μείζω B. C. D. E. F. 9 τοῖς om. F. 85 ἐκείνου κατάγεσθαι om. D.

col. 1123–1124page 63 of 165

PG 115:1123σπεύδοντες μὲν οὕτως οἰκειοῦσθαι βασιλεῖ προσκαίρῳ ἄγνοῦντες δὲ πάντως οἱ ἄθλιοι, ὅσον ἀπὸ Θεοῦ ἐμακρύνοντο ταῦτα ποιοῦντες, καὶ οἷαν ἐν καιρῷ κρίσεως ἐκείνῳ μὲν εὐφροσύνην, ἑαυτοῖς δὲ δάκρυα καὶ ὀδύνας ἐλεεινῶς ἔθησαύρισαν· ἀλλ᾽ ὁ βασιλεὺς πάντα λίθον κινῶν ἦν, ὅπως ἂν αὐτῷ γένοιτο, τὸν ἅγιον εἰσποιήσασθαι· καὶ γὰρ οὐκ οἶδ' ὅπως ἀσύνετος ὤν, ὅμως οὐκ ἠγνόει ἐν τούτῳ νῦν ἔχοντος πράγμα ποιῶν, εἴπερ ἐκείνου ἐγκρατής γένοιτο καὶ πολλοὺς τῶν ὀρθοδόξων εὐθέως ἐλεῖν, ὥσπερ κεφαλῇ σῶμα, καὶ μέλη συνεπομένους. Τοῦτο ἐκεῖνος εἰδὼς, ἐκέλευε τῶν πληγῶν αὐτὸν αὖθις ἀνεῖναι, καὶ πειθοῖ πάλιν καὶ εὐμενείας προσχήματι τὸν ἅγιον ὑπελθεῖν. Ἐγγὺς οὖν παραστησάμενος, καὶ τὴν ὁμιλίαν ὑπὲρ ἔλαιον ἀπαλύνας, ἡ ἀληθῶς ὀξεῖα βολὶς καὶ κατὰ τῶν εὐσεβούντων ἠκονημένη μάχαιρα, ἐπεὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα κολακείας οὐδὲ βραχὺ κλεπτόμενον, μετὰ πλείονος δὲ μᾶλλον τῆς παῤῥησίας τὴν ἀπόνοιαν αὐτοῦ διελέγχοντα, τὸ κώδιον ἀποθέμενος, λύκος ἦν προφανής, καὶ λίθοις τὰς σιαγόνας τοῦ μάρτυρος συνθλάττειν ἐκέλευε· ταῦτα διδοὺς ἀντὶ τῶν λόγων, οἷς ἄρα τὴν καρδίαν ἐκεῖνος ἰσχυρῶς ἐβέβλητο. Ὁ δὲ ἄλλος αὐτόχρημα Στέφανος ἦν τοὺς ἀδικοῦντας εὐχαῖς ἀμειβόμενος. ΙΓ΄. Εἶτα τὸν μάρτυρα μὲν ὁ βασιλεὺς οἷα κατάδικον ἐπὶ τὴν φυλακὴν αὖθις ἔπεμπεν· ἐλάνθανε δὲ μᾶλλον τοῖς ταύτην οἰκοῦσι Χριστιανοῖς διδάσκαλον ἐπιπέμπων κομιδῆ πρόθυμον· ἔχαιρε γὰρ καὶ αὐτὸς κατὰ Παῦλον τοῖς διὰ Χριστὸν παθήμασι, καὶ ταῖς θλίψεσι, καὶ χάριν ᾔδει πολλὴν τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ, ὅτι καὶ πληγῶν διὰ τὸ ἐκείνου ὄνομα καὶ φυλακῆς ἠξιοῦτο· ὅθεν, καὶ οἷς ἔλεγε, τοὺς παρόντας ἱκανῶς ἤλειφε· καὶ μᾶλλον, οἷς ἐκαρτέρει τὰ ἐπίπονα μετ᾽ εὐχαριστίας. Καὶ τὸ μὲν σῶμα τῇ φυλακῇ ἐπεπέδητο, ἡ ψυχὴ δὲ αὐτῷ καὶ πρὸ τῆς ἐκεῖθεν ἀναλύσεως τὰ οὐράνια ἤδη νοερῶς ἐφαντάζετο, ὥστε καὶ ἐγκαλεῖν εἶχε μικροῦ τῷ τυράννῳ, ὅτι μὴ θᾶττον αὐτὸν τοῦ σαρκικοῦ βάρους καὶ τῶν φυσικῶν ἠφίει δεσμῶν· φυλακὴ γὰρ ἐκείνῳ τὸ σῶμα, εἶργον αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ διατειχίζον τῷ οἰκείῳ καλύμματι τῶν ἐνδεχομένων αὐτὴν σκηνῶν καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀδιηγήτου μακαριότητος. ΙΔ΄. Ἡμέραι τὸ μεταξὺ παρῆλθον οὐχὶ συχναί, καὶ μεταπέμπεται πάλιν ὁ βασιλεὺς τοῦ δεσμωτηρίου τὸν ἀθλητήν· τῷ τε φόβῳ τῶν προσδοκωμένων καὶ τῇ ὀδύνῃ τῶν ἐπελθόντων κακῶν ὀκλάσθαι τάχα τὴν ψυχὴν αὐτῷ πρὸς τὰ μέλλοντα, καὶ ῥαθυμοτέραν παρὰ πολὺ γενέσθαι οἰόμενος. Ἐπεὶ δὲ παραστάντα τὸν ἅγιον εὐτολμότερον ἐθεᾶτο, καὶ θερμὸν πνέοντα μᾶλλον τὸν διὰ Χριστὸν ἔρωτα, τῆς ἐσθῆτος ἀπογυμνώσας, δημίους καὶ πάλιν αὐτῷ περιίστησι, καὶ σφοδρῶς ταῖς μάστιξιν ἐκέλευε

seipsos, sic quidem regi, qui est ad tempus, sluden- σπεύδοντες μὲν οὕτως οἰκειοῦσθαι βασιλεῖ προσκαίρῳ tes conjungi, omnino autem ignorantes miseri, ἄγνοῦντες δὲ πάντως οἱ ἄθλιοι, ὅσον ἀπὸ Θεοῦ quantum hac agentes se procul a Deo removerent, et qualem in tempus judicii illi quidem laetitiam, sibi autem lacrymas et dolores miserabiliter reconderent. Sed imperator movebat omnem lapidem, ut posset sanctum in sua habere potestate. Nescio enim quomodo, etsi esset insipiens, non ignorabat tamen, hac in re quidem certe se sapienter gerens, fore ut si illo potiretur, multos alios ex orthodoxis statim caperet, eum tanquam caput corpus et membra consequentes. Hæc cum ille sciret, jubet ipsum rursus relaxari a plagis, et rursus persuasione et prætextu benevolentiæ eum aggredi tental. Cum eum ergo curasset prope sistendum, et suum sermonem molliisset plusquam oleum, acutum tamen jaculum adversus pios, et acutum gladium, postquam vidit virum ne tantillum quidem illici blanditiis, sed cum majore dicendi libertate ejus arguere amentiam, deposita pelle, erat lupus manifestus. Jussitque lapidibus confringi maxillas martyris, hæc reddens pro verbis, quibus cor ejus fuerat consauciatum. Ille autem erat plane alius Stephanus, iis, qui illi injuriam faciebant, preces reddens. XIII. Deinde martyrem quidem imperator, tanquam reum condemnatum misit rursus in custodiam: sed ignorabat se iis, qui in ea habitabant, Christianis valde promptum mittere doctorem. Gaudebat ipse autem quoque, sicut Paulus, propter Christum passionibus et affliction:bus, benignoque et clementi Deo magnas agebat gratias, quod dignus esset habitus plagis et carcere propter illius nomen. Quamobrem et iis, quæ dicebat, eos, qui aderant, valde instruebat, et confirmabat, et eo, quod quæ erant molesta et aspera, ferret cum gratiarum actione. Et corpus quidem erat vinctum in custodia, anima autem, etiam antequam illinc resolveretur, jam coelestia visione intelligenter apprehendebat, adeo ut tyrannum propemodum reprehenderet, quod non ipsum cilius liberaret a pondere carnis, et a vinculis naturalibus. Corpus enim erat illi carcer, qui ejus arcebat animam, et suo tegumento eam sejungebat a tabernaculis, quæ eam titudine. ἐμακρύνοντο ταῦτα ποιοῦντες, καὶ οἷαν ἐν καιρῷ κρίσεως ἐκείνῳ μὲν εὐφροσύνην, ἑαυτοῖς δὲ δάκρυα καὶ ὀδύνας ἐλεεινῶς ἔθησαύρισαν· ἀλλ᾽ ὁ βασιλεὺς πάντα λίθον κινῶν ἦν, ὅπως ἂν αὐτῷ γένοιτο, τὸν ἅγιον εἰσποιήσασθαι· καὶ γὰρ οὐκ οἶδ' ὅπως ἀσύνετος ὤν, ὅμως οὐκ ἠγνόε: ἐν τούτῳ νῦν ἔχοντος πράγμα ποιῶν, εἴπερ ἐκείνου ἐγκρατής γένοιτο καὶ πολλοὺς 10 τῶν ὀρθοδόξων εὐθέως ἐλεῖν, ὥσπερ κεφαλῇ σῶμα, καὶ μέλη συνεπομένοις ". Τοῦτο ἐκεῖνος εἰδὼς, ἐκέλευε τῶν πληγῶν αὐτὸν θα αὖθις ἀνεῖναι, καὶ πειθοῖ πάλιν καὶ εὐμενείας προσχήματι τὸν ἅγιον 80 ὑπελθεῖν. Ἐγγὺς οὖν παραστη σάμενος, καὶ τὴν ὁμιλίαν ὑπὲρ ἔλαιον ἀπαλύνας, ἡ ἀληθῶς ὀξεῖα βολὶς καὶ κατὰ τῶν εὐσεβούντων ἠκο νημένη μάχαιρα, ἐπεὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα κολακείας οὐδὲ βραχὺ κλεπτόμενον, μετὰ πλείονος δὲ μᾶλλον τῆς παῤῥησίας τὴν ἀπόνοιαν ι αὐτοῦ διελέγχοντα, τὸ κώδιον ἀποθέμενος, λύκος ἦν προφανής, κα λίθοις τὰ σιαγόνας τοῦ μάρτυρος συνθλάττειν ἐκέ λευε· ταῦτα διδοὺς ἀντὶ τῶν λόγων, οἷς ἂρα τὴν καρδίαν ἐκεῖνος ἰσχυρῶς ἐβέβλητο. Ὁ δὲ ἄλλος αὐτόχρημα Στέφανος ἦν τοὺς ἀδικοῦντας εὐχαῖς ἀμειβόμενος. ΙΓ΄. Εἶτα τὸν μάρτυρα μὲν ὁ βασιλεὺς οἷα κατά δικον ἐπὶ τὴν φυλακὴν αὖθις ἔπεμπεν· ἐλάνθανε δὲ μᾶλλον τοῖς ταύτην οἰκοῦσι Χριστιανοῖς διδασκαλον ἐπιπέμπων κομιδῆ πρόθυμον· ἔχαιρε γὰρ καὶ αὐτὸς κατὰ Παῦλον τοῖς διὰ Χριστὸν παθήμασι, καὶ ταῖς θλίψεσι, καὶ χάριν ᾔδει πολλὴν τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ, ὅτι καὶ πληγῶν διὰ τὸ ἐκείνου ὄνομα και φυλακῆς ἠξιοῦτο· ὅθεν, καὶ οἷς ἔλεγε, τοὺς παρ ὄντας ἱκανῶς ἤλειφε 2· καὶ μᾶλλον, οἷς ἐκαρτέρει τὰ ἐπίπονα μετ᾿ εὐχαριστείας. Καὶ τὸ μὲν σῶμα τῇ φυλακῇ ἐπεπέδητο, ἡ ψυχὴ δὲ αὐτῷ καὶ πρὸ τῆς ἐκεῖθεν ἀναλύσεως τὰ οὐράνια ἤδη νοερῶς ἐφαντά ζετο, ὥστε καὶ ἐγκαλεῖν εἶχε μικροῦ τῷ τυράννῳ, ὅτι μὴ θᾶττον αὐτὸν τοῦ σαρκικοῦ βάρους καὶ τῶν φυσικῶν ἠφίει δεσμῶν· φυλακὴ γὰρ ἐκείνῳ τὸ σῶμα, εἶργον αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ διατειχίζον τῷ οἰκείῳ καλύμματι τῶν ἐνδεχομένων αὐτὴν σκηνῶν καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀδιηγήτου μακαριότητος. exceptura erant, et inenarrabili, quæ illic est, beaXIV. Dies interim non multi præterierunt, et rursus accersit imperator martyrem e carcere, metu corum, quæ exspeclabantur, et dolore malorum, quæ advenerant, fractum ad futura ejus animum, et futurum multo molliorem et ignaviorem existimans. Postquam autem productum sanctum vidit audaciorem, et magis spirantem acrem propter Christum amorem, eum veste exuit, et propter eum liclores rursus jubet assistere, et flagellis vehementer cadere, adhuc priorem plagarum 50 ἄλλους C. D. 97 αὖθις Ε. 90 ἤθελεν F. κλάσα: G. D. Ε. F. συνεπομένους Β. C. D. Ε. 1 παρρησίαν C. τάχα G. om. νων, ΙΔ΄. Ἡμέραι τὸ μεταξὺ παρῆλθον οὐχὶ συχνα, καὶ μεταπέμπεται πάλιν ὁ βασιλεὺς τοῦ δεσμωτη ρίου τὸν ἀθλητήν· τῷ τε φόβῳ τῶν προσδοκωμέν καὶ τῇ ὀδύνῃ τῶν ἐπελθόντων κακῶν ὀκλάσθαι 4 τάχα δ τὴν ψυχὴν αὐτῷ πρὸς τὰ μέλλοντα, καὶ ῥα θυμοτέραν παρὰ πολὺ γενέσθαι οἰόμενος. Ἐπεὶ δὲ παραστάντα τὸν ἅγιον εὐτολικότερον ἐθεᾶτο 7, καὶ θερμὸν πνέοντα μᾶλλον τὸν διὰ Χριστὸν ἔρωτα, τῆς ἐσθῆτος ἀπογυμνώσας, δημίους καὶ πάλιν αὐτῷ περιίστησι, καὶ σφοδρῶς ταῖς μάστιξιν ἐκέλευε 98 xxl C. αὐτῶν καὶ αὖθις D. 8 ἔλειψεν ἱκανῶς, καὶ C. om. B. 7 ἐθεάσατο Β. C. αὐτὸν (prius αὐτῶν καὶ εὐχαριστίας Β. G. D. Ε. F.

col. 1125–1126page 64 of 165

PG 115:1125παίειν· ἔτι τῶν προτέρων πληγών σαφῆ κατὰ πᾶν μέλος τὰ ἴχνη φέροντα. Οἱ δὲ κατέξαινον μὲν τὰς σάρκας καὶ διώρυττον αὐτοῦ τὰς πλευράς· καὶ τὰ πλείω τῶν σαρκῶν ὑφῃροῦντο· πλὴν οὐδὲ οὕτω κλέψαι τὸν τῆς ἐκείνου πίστεως θησαυρὸν ἐδυνήθησαν. Ὡς οὖν οὕτω πάντα εἰκῆ καὶ μάτην ἑαυτῷ κακουργούμενα ὁ τύραννος εἶδε, καὶ τοῖς ὅλοις ἤδη διαπορῶν ἦν ἐπὶ τὴν ὁμολογουμένην ήτταν, τὸν θάνατον αὐτοῦ κατακρῖναι, λοιπὸν ἔρχεται. Καὶ κελεύει σχοίνους τῶν μακαρίων ἐκείνου ποδῶν ἐκδήσαντας, ἐπὶ τοῦ ἐδάφους αὐτὸν κατὰ πάσης ἕλκειν τῆς λεωφόρου· εἶτα καὶ εἰς τὸν τῶν κακούργων τόπον ἀπαγαγόντας, ρίψαι, τὸν τῆς ἐδὲμ, τὸν τῆς ἄνω σκηνῆς, τὸν τῶν οὐρανῶν αὐτὸν ἄξιον. ΙΕ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦτον ἔτρεχε τῆς ἀθλήσεως τὸν δρόμον ὁ μάρτυς, καὶ κατὰ γῆς διὰ τῆς πόλεως μέσης περὶ πληθουσαν ἀγορὰν συρόμενος ἤγετο, ἰχθύας τις ἄρτι τῆς θαλάσσης ζωγρήσας, καὶ τοὺς μὲν ὠνίους τῇ ἀγορᾷ προσθεὶς, αὐτὸς δὲ ἐπὶ καθέδραν λοιμῶν καθίσας, τοὺς ἀτίμους ἰδὼν, καὶ διερωτήσας, καὶ ἥτις ἡ αἰτία μαθὼν ἐξήλατό τε εὐθὺς ὥσπερ ὑπό τινος κινηθείς δαίμονος, καὶ κοπίδα μακελλικὴν ἐγγύθεν ἁρπάσας, θατέρου ποδός τοῦ ἱεροῦ σώματος μέσου κατενεγκών, ἴστησί τε τὸν τῆς ἀθλήσεως τῷ μάρτυρι δρόμον, καὶ πέρας αὐτῷ τῶν μακρῶς ἐκείνων διὰ Χριστὸν ἐπιτίθησι παλαισμάτων. Συγκαταλύει γὰρ εὐθὺς τῇ τοῦ ποδὸς ἐκκοπῇ καὶ τὸν βίον ὁ γενναιότατος, μᾶλλον δὲ εἰς οὐρανὸν τρέχει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἄνεισι τὸν θέμενον ἄμωμον τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καταρτισάμενόν τε τοὺς πόδας ὡσεὶ ἐλάφου, καὶ ἐπὶ τὰ ὑψηλά στήσαντα. ΙΣ΄. Οὗτος ὁ δρόμος τοῦ ἀριστέως· τοῦτο τῶν ἐπὶ γῆς ἀγώνων τὸ στάδιον· τοιαύτη τῆς ἐκείνου ψυχῆς ἡ ἀνδρεία· τοιαῦτα τὰ σκάμματα. Τὸν μέν τοι μὴ κενούμενον πλοῦτον, τὸ σῶμά φημι τοῦ μάρτυρος, οἱ διὰ μέσης αὐτὸ τῆς ἀγορᾶς ἕλκοντες, οὗτοι καὶ νεκρὸν ἤδη γεγονός, παρὰ τῷ τῶν κακούργων τόπῳ φέροντες ἔῤῥιψαν, καὶ διέμεινεν οὕτως ἐπὶ πολὺ κείμενον τὸ τίμιον ἐν ἀτίμῳ· τὸ πάσης φυλακῆς ἄξιον θηρίοις εἰς βρῶσιν καὶ πετεινοῖς ἀνειμένον, ὡς ἐπ' αὐτῷ πληρωθῆναι πάλιν τὸ τοῦ Δαβίδ, Ἔθεντο τὰ θνησιμαῖα τῶν δούλων σου βρώματα τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ, τὰς σάρκας τῶν ὁσίων σου τοῖς θηρίοις τῆς γῆς· ἐξέχεαν τὸ αἷμα αὐτῶν ὡσεὶ ὕδωρ. Καὶ τοῦτο γὰρ ἐκείνοις ἀκόλουθον· καὶ οὐκ ἦν ὁ θάπτων· ἕως ὁ δοὺς ἐκείνῳ βοήθειαν ἐπὶ τῇ τῆς σαρκὸς ἀσθενείᾳ, ὥστε καλῶς ἀθλῆσαι, καὶ τῶν στεφάνων τῆς δόξης μὴ ἐκπεσεῖν, οὗτος δὴ καὶ ταῖς φιλοθέοις παρέσχε ψυχαῖς, τὸ μὴ στερηθῆναι θησαυροῦ τοιούτου τοῦ καλοῦ ἐκείνου φημὶ καὶ ἱεροῦ σώματος. Οὔκουν ἀφῆκεν εἰς τέλος λαθεῖν, ἀλλὰ σαφῶς φανεροῖ δὲ οὕτως. Δώδεκά τινες ἄνδρες, πονηρῶν πάλαι δαιμόνων αὐτοῖς ἐπι-

VITA S. ANDREÆ IN CRISI. παίειν· ἔτι τῶν προτέρων πληγών σαφῆ κατὰ πᾶν aperta per universa membra ferentem vestigia. μέλος τὰ ἴχνη φέροντα 8. Οἱ δὲ κατέξαινον μὲν τὰς σάρκας καὶ διώρυττον αὐτοῦ τὰς πλευράς· καὶ τὰ πλείω τῶν σαρχῶν ὑφῃροῦντο· πλὴν οὐδὲ οὕτω κλέψαι τὸν τῆς ἐκείνου πίστεως θησαυρὸν ἐδυνήθη σαν. Ὡς οὖν οὕτω πάντα εἰκῆ καὶ μάτην ἑαυτῷ κακουργούμενα ὁ τύραννος εἶδε, καὶ τοῖς ὅλοις ἤδη διαπορῶν ἦν ἐπὶ τὴν ὁμολογουμένην ήτταν, τὸν θάνατον αὐτοῦ κατακρῖναι, λοιπὸν ἔρχεται. Και κελεύει σχοίνους τῶν μακαρίων ἐκείνου ποδῶν ἐκδήσαντας 4. ἐπὶ τοῦ ἐδάφους αὐτὸν 10 κατὰ πάσης ἕλκειν τῆς λεωφόρου· εἶτα καὶ εἰς τὸν τῶν και κούργων τόπον ἀπαγαγόντας, ρίψαι, τὸν τῆς ἐδὲμ 11, τὸν τῆς ἄνω σκηνῆς, τὸν τῶν οὐρανῶν αὐτὸν 19 ἄξιον. Illi autem laniabant quidem carnes, et fodiebant ejus latera, et plurimam ejus carnis partem auferebant. Sed ne sic quidem poterant suffurari thesaurum illius fidei. Postquam ergo vidit tyrannus omnia a se sic temere et frustra fieri, jamque esset plane animi dubius et perplexus, eo descendit, ut se fateretur superatum, nempe ut eum morte deinceps damnaret. Et jubet ut funibus alligatis beatis illius pedibus, in solo trahatur per totam viam publicam: deinde ut cum deductus fuisset ad locum maleficorum, ibi jaceretur, qui Eden, qui supernis tabernaculis, qui erat dignus ipsis calis. XV. Cum autem curreret martyr hunc cursum decertationis, et in terra per plenum urbis forum traheretur, vir quidam, qui e mari fuerat piscatus pisciculos, et eos in foro proponebat venales, 80debat autem super cathedram pestilentiæ, cum vidisset eum tam turpiter trahi, et quænam esset causa accepisset, exsiliit statim, tanquam a malo aliquo motus dæmone, et cum ex propinquo cultrum macelli arripuisset, eo et pedem sacri corporis amputat, et sistit martyrii cursum decertationis, eique finem imponit certaminis. Nam simul cum pedis amputatione e vita quoque excedit vir generosus, vel potius ad cœlum currit, et ad eum ascendit, qui posuit ejus viam nulli reprehensioni affinem, et perfecit pedes ejus tanquam cervi et collocavit super excelsa. ΙΕ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦτον ἔτρεχε τῆς ἀθλήσεως τὸν δρόμον ὁ μάρτυς, καὶ κατὰ γῆς διὰ τῆς πόλεως μέσης περὶ πληθουσαν ἀγορὰν συρόμενος ἤγετο, ἰχθύας τις ἄρτι τῆς θαλάσσης ζωγρήσας, καὶ τοὺς μὲν ὠνίους τῇ ἀγορᾷ προσθεὶς 18, αὐτὸς δὲ ἐπὶ και θέδραν λιμῶν 14 καθίσας, τοὺς ἀτίμους 16 ἰδὼν, καὶ διερωτήσας, καὶ ἥτις ἡ αἰτία μαθὼν ἐξήλατό τε εὐθὺς ὥσπερ ὑπό τινος κινηθείς δαίμονος, καὶ και πίδα μακελλικὴν ἐγγύθεν ἁρπάσας, θατέρου ποδός τοῦ ἱεροῦ σώματος μέσου κατενεγκών, ἴστησί τε τὸν τῆς ἀθλήσεως τῷ μάρτυρι δρόμον, καὶ πέρας αὐτῷ τῶν μακρῶς ἐκείνων διὰ Χριστὸν ἐπιτίθησι παλαισμάτων. Συγκαταλύει γὰρ εὐθὺς τῇ τοῦ ποδὺς ἐκκοπῇ καὶ τὸν βίον ὁ γενναιότατος, μᾶλλον δὲ εἰς οὐρανὸν τρέχει, καὶ πρὸς οὐτὸν ἄνεισι τὸν θέμενον ἄμωμον τὴν ὁδὸν αὐτοῦ, καταρτισάμενόν τε τοὺς πόδας ὡσεὶ ἐλάφου, καὶ ἐπὶ τὰ ὑψηλά στήσαντα. Ις΄. Οὗτος ὁ δρόμος τοῦ ἀριστέως· τοὔτε τῶν ἐπὶ γῆς ἀγώνων τὸ σταδιον· τοιαύτη τὴς ἐκείνου ψυχῆς ἡ ἀνδρεία 10 τοιαῦτα τὰ σκάμματα. Τὸν μέν τοι μὴ κενούμενον πλοῦτον, τὸ σῶμά φημι τοῦ μάρτυρος, οἱ διὰ μέσης αὐτὸ τῆς ἀγορᾶς ἕλκοντες, οὗτοι καὶ νεκρὸν ἤδη γεγονός, παρὰ τῷ τῶν 17 κακούργων τόπῳ 10 φέροντες ἔῤῥιψαν, καὶ διέμεινεν οὕτως ἐπὶ πολὺ κείμενον τὸ τίμιον ἐν ἀτίμῳ· τὸ πάσης φύσ λακῆς ἄξιον θηρίοις εἰς βρῶσιν καὶ πετεινοῖς ἀνειμένον, ὡς ἐπ' αὐτῷ πληρωθῆναι 19 πάλιν τὸ τοῦ Δαβίδ, Εθεντο τὰ θνησιμαῖα τῶν δούλων σου βρώ ματα τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ, τὰς σάρκας τῶν ὁσίων σου τοῖς θηρίοις τῆς γῆς· ἐξέχεαν τὸ αἷμα αὐτῶν ὡσεὶ ὕδωρ. Καὶ τοῦτο γὰρ ἐκείνοις ἀκόλου θον· καὶ οὐκ ἦν ὁ θάπτων· ἕως ὁ δοὺς ἐκείνῳ donec is, qui dedit illi auxilium in carnis imbecilliβοήθειαν ἐπὶ τῇ τῆς σαρκὸς ἀρθενείᾳ, ὥστε καλῶς ἀθλῆσαι, καὶ τῶν στεφάνων τῆς δόξης μὴ ἐκπεσεῖν, οὗτος δὴ καὶ ταῖς φιλοθέοις παρέσχε ψυχαῖς, τὸ μὴ στερηθῆναι θησαυροῦ τοιούτου τοῦ καλοῦ ἐκείνου φημὶ καὶ ἱεροῦ σώματος 20. Οὔκουν ἀφῆκεν εἰς τέλος λαθεῖν, ἀλλ' ἀσαφῶς 21 φανεροῖ δὲ οὕτως. Δώδεκά τινες ἄνδρες, πονηρῶν πάλαι δαιμόνων αὐτοῖς ἐπι8 φεροντων Β. XVI. Lic est cursus viri fortissimi, hoc est stadium eorum, quæ in terra fuerunt, certaminum. Talis fuit virtus illius animæ, lalis decertatio. Pretiosum autem thesaurum, corpus, inquam, martyris, qui ipsum trahebant per medium forum, ii jam mortuum ferentes abjecerunt in loco maleficorum: et sic diu mansit jacens in loco vili et probroso, quod erat diligentissime custodiendum, dimissum ut comederetur a feris et volucribus: ut in eo impleretur rursus, quod dicit David: Posuerunt more ticina servorum tuorum escas volatilibus coli, carnes sanctorum tuorum bestiis terræ. Effuderunt sanguinem ipsorum tanquam aquam. Nam hoc quoque est illis consequens: Et non erat qui sepeliret: tate, ut pulchre decertarel, et non excideret a coronis gloriæ, in piis quoque præbuit animis, ne tali thesauro privarentur, pulchro, inquam, illo et sacrosancto corpore. Non sivit ergo id latere perpetuo, sed id aperte effecit manifestum. Id autem facit hoc modo: duodecim viri, cum mali olim dæmones in eos insiliissent alius aliunde venientes, ut ejus Ὁ ἐκδήσαντος. Sic D. duabus litteris erasis. Prius erat forte ἐκδημήσαντας. 10 Prius τῆς ἐδὲμ. om. in D. 12 autŵy B. C. D. E. F. 13 ποθείς C. D. F. αὐτῶν D. 11 τὸν λιμῶν G. D. Ε. F. πον F. 19 και F. 10 καὶ ἱεροῦ φημι σώματος C. 1 ἀλλὰ σαφῶς Β. C. D. F. Η λοιμῶν pro 15 ἐλκυσμοὺς ἐκείνους B. C. D. E. F. 16 ἀνδρία Β. Ι. Ε· 17 παρὰ τὸν τῶν Γ. B.

col. 1127–1128page 65 of 165

PG 115:1127πηδησάντων, ὅλως ἀλλαχόθεν ὁρμώμενοι, ὡς ἂν ἕκαστον ἡ ῥοπὴ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτῶν πνεύματος ἔλαυνεν· εἰς ταὐτὸ καθάπαξ ἀλλήλοις συνῆλθον, καὶ τῇ κοινωνίᾳ τῆς συμφορᾶς, κοινωνίαν καὶ τῆς διατριβῆς ἐκείνης καὶ τῆς πλάνης ἐλόμενοι, πολλὴν ἀμείβοντες γῆν, ἀθρόον ὥσπερ ἀπὸ μιᾶς ἐλκόμενοι τῆς ψυχῆς, τῷ τῶν κακούργων ἐφίσταντο τόπῳ, ὅποι ἄρα καὶ ὁ τοῦ μάρτυρος νεκρὸς ἔῤῥιπτο, καὶ τὸν ἅγιον ἀσήμοις ἀπεβοῶντο φωναῖς. Καὶ δὴ καὶ ταῖς χερσὶ τὴν γῆν ἀνορύττοντες, καὶ ὅλως περὶ τὴν αὐτοῦ φανέρωσιν ἐπειγόμενοι, σωμάτων ἐντυγχάνουσι σωρείᾳ, καὶ τοὺς ἄλλους παραδραμόντες, ὦ τοῦ θαύματος, αὐτίκα τὸν καλοῦντα τούτους ἐπέγνωσαν, καὶ τὸ τοῦ μάρτυρος ἀνείλοντο σῶμα, τῇ ἐφιπταμένῃ αὐτῷ χάριτι, τάχα δὲ καὶ τῇ πολλῇ εὐωδίᾳ, πρὸς ἑαυτὸν τοὺς ἄνδρας ἀφανῶς ἐφελκόμενον· ἀλλὰ τὸ μὲν εὐθὺς τοῦ προσήκοντος ἀπέλαυσε κόσμου, καὶ χερσὶ ποθούσαις ἐν ἱερῷ τόπῳ ἱερῶς κατετίθετο. Κρίσις τῷ τόπῳ τὸ ὄνομα. Οἱ δαιμονῶντες δὲ τὴν ἴασιν ἀκολούθως ἐτρύγων, καὶ μετὰ πολλῆς οἴκαδε τῆς ἡδονῆς ἐπανήεσαν, οἱονεί μισθὸν τῆς εὐρέσεως τὴν θεραπείαν δεξάμενοι. ΙΖ΄. Καὶ νῦν ἐστιν ἡμῖν ἐξ ἐκείνου διηνεκὴς θησαυρός, καὶ τῶν ἀεὶ καταλαμβανόντων ἡμᾶς κακῶν ἀσφαλὲς παραμύθιον. Εἴτε γὰρ νόσῳ πιέζεταί τις, εἴτε ἐπηρείᾳ ταλαιπωρεῖται, εἴτε τινὶ ἄλλῃ ἔχεται περιστάσει, πάντα μετὰ πίστεως ἐκεῖ παρελθὼν ἀποθήσεται, καὶ διαψιλεστέρας τῆς χάριτος ἀπολαύσει· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ᾿ οὗ τῷ Πατρὶ δόξα ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

ἕκαστον ἡ ῥοπὴ τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτῶν 38 πνεύματος ἔλαυνεν· εἰς ταὐτὸ καθάπαξ ἀλλήλοις συνῆλθον, καὶ τῇ κοινωνίᾳ τῆς συμφορᾶς, κοινωνίαν καὶ τῆς διατριβῆς ἐκείνης καὶ τῆς πλάνης ἐλόμενοι, πολλὴν ἀμείβοντες γῆν, ἀθρόον ὥσπερ ἀπὸ μιᾶς ἐλκόμενοι τῆς ψυχῆς, τῷ τῶν κακούργων ἐφίσταντο 18 τόπῳ, ὅποι 24 ἄρα καὶ ὁ τοῦ μάρτυρος νεκρὸς ἔῤξιπτο, καὶ τὸν ἅγιον ἀσήμοις ἀπεβοῶντο φωναῖς. Καὶ δὴ καὶ ταῖς χερσὶ τὴν 28 γῆν ἀνορύττοντες, καὶ ὅλως περὶ τὴν αὐτοῦ φανέρωσιν ἐπειγόμενοι, σωμάτων ἐντυγχάνουσι σωρείᾳ, καὶ τοὺς ἄλλους παραδραμόν τες, ὦ τοῦ θαύματος, αὐτίκα τὸν καλοῦντα τούτους ἐπέγνωσαν, καὶ τὸ τοῦ μάρτυρος ἀνείλοντο σῶμα, τῇ ἐφιπταμένῃ αὐτῷ χάριτι, τάχα δὲ καὶ τῇ πολλῇ qui inhabitabat spiritus unumquemque agebat in- πηδησάντων, ὅλως ἀλλαχόθεν ὁρμώμενοι, ὡς ἂν clinatio, simul semelque inter se convenerunt: et cum propter communem calamitatem communiter quoque versari et errare statuissent, magnum terræ spatium transmittentes, repente, tanquam tracti ab una anima, veniunt in locum maleficorum, ubi projectum fuerat corpus martyris et sanctum confusis et non significantibus invocabant vocibus. Quin etiam terram fodientes manibus et eum in apertum proferre contendentes, in corporum congeriem incidunt: sed aliis præteritis, o miraculum! eum slalim agnoverunt, qui ipsos vocabat et sustulerunt corpus, quos ad ipsum, advolante gratia, forte autem etiam mira fragrantia, obscure ad se viros attraxerat. Sed id quidem ornatum convenientem statim est assecutum: et desiderantibus manibus in εὐωδίᾳ, πρὸς ἑαυτὸν τὸ τοὺς ἄνδρας ἀφανῶς ἐφελκό. sacro loco fuit sacrosancte depositum. Loco autem nomen est Crisis. Qui autem vexabantur a dæmonibus, consequenter adipiscebantur curationem, et domum redibant cum magna latitia accipientes sanitatem tanquam mercedem inventionis. XVII. Et nunc est nobis ex illo tempore perpetuus thesaurus, et malorum, quæ nos semper com - prehendunt, certum solatium. Nam seu morbo opprimitur aliquis, seu aliqua afficitur injuria, seu aliquo alio casu vexatur, omnia deponet, si illuc cum fide accesserit, et gratiam consequetur uberiorem; ex benignitate scilicet et clementia Domini nostri Jesu Christi: quem decet omnis gloria, cum Patre et sancto Spiritu nunc et semper et in sæcula saculorum. Amen. 28 avtip C. D. E. F. 83 ἐφίστανται Β. C. F. F. 37 κατέθεντο ex correctione D. 38 συνέχεται F. μενον· ἀλλὰ τὸ μὲν εὐθὺς τοῦ προσήκοντος ἀπέλαυσε κόσμου, καὶ χερσὶ ποθούσαις ἐν ἱερῷ τόπῳ ἱερῶς κατετίθετο 2. Κρίσις τῷ τόπῳ τὸ ὄνομα. Ο δαιμονῶντες δὲ τὴν ἴασιν ἀκολούθως ἐτρύγων, καὶ μετὰ πολλῆς οἴκαδε τῆς ἡδονῆς ἐπανήεσαν, οἰενεί μισθὸν τῆς εὐρέσεως τὴν θεραπείαν δεξάμενοι. ΙΖ΄. Καὶ νῦν ἐστιν ἡμῖν ἐξ ἐκείνου διηνεκής θησαυρός, καὶ τῶν ἀεὶ καταλαμβανόντων ἡμᾶς κακῶν ἀσφαλὲς παραμύθιον. Εἴτε γὰρ νόσῳ πιέζει ταί τις, εἴτε ἐπηρείᾳ ταλαιπωρεῖται, εἴτε τινὶ ἄλλη ἔχεται 28 περιστάσει, πάντα μετὰ πίστεως ἐκεῖ παρελθὼν 29 ἀποθήσεται, καὶ διαψιλεστέρας τῆς χάρ ριτος ἀπολαύσει· χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ᾿ οὗ τῷ Πατρὶ δόξα ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. 24 δπη Γ. 25 τὸν χοῦν pro τὴν γῆν F. 26 ἑαυτὸ C. D. F. 29 προσελθὼν Β. G. D. Ε. F.

col. 1129–1130page 66 of 165

PG 115:1129ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΛΟΥΚΑΝ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟΝ ΚΑΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΝ. Α΄. Εἰ καὶ δικαίου μνήμην μετ' ἐγκωμίων τελεῖσθαι θεῖός τις ἀνὴρ καὶ σοφὸς τὰ θεῖα νομοθετεῖ, πόσην ἄρα τῷ ἀποστόλῳ Χριστοῦ συνεισενεγκεῖν προσήκει τὴν εὐφημίαν; Τοῦτον γὰρ ἡ δικαιοσύνη καὶ τῆς ἀποστολῆς ἄξιον, καὶ τοῦ ἀγαπητὸν ὀρθῆναι τῷ Παύλῳ διαφερόντως, πεποίηκεν. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπειδὴ οὗτος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εὗρε τὸν ἔπαινον, μακρὰν χαίρειν τοῖς τῶν ἐγκωμίων φράσαντες νόμοις, ὅσα τῶν ἐκείνου διεξελθεῖν ἀναγκαῖον, ἐν ἱστορίας λόγῳ διαλεξόμεθα· Β΄. Τίς οὐκ οἶδε τὴν Ἀντιόχου, ὅπως μὲν θέσεως τε καὶ μεγέθους, ὅπως δὲ ὅρων ἔχει; καὶ οἵα τις αὕτη, καὶ ὁπόσην νέμεται γῆν, οἵῳ δὲ ἄρδεται ποταμῷ; Ὀρόντης οὗτός ἐστιν· ἔνθα καὶ πρῶτον ἄνθρωπος τὴν τοῦ Χριστιανοῦ κλῆσιν πεπλούτηκεν· ἐξ ἧς ὁ θεῖος Λουκᾶς προελθὼν, καὶ φύσιν μὲν ἔχων, οἵαν εὐγενῆ καὶ φιλότιμον (ὡς ἔστι δῆλον ἐξ ὧν καὶ βίον ἐφάνη σπουδαιότατος ὤν, καὶ λόγον τῷ βίῳ παρασχὼν οἰκειότατον), πᾶσι δὲ σχολάσας ἐκ παιδὸς ἔδει παιδείας, τήν τε Σύραν καὶ Ἰουδαίαν εἰς ἄκρον φωνὴν παιδευθείς, καὶ οἷα δένδρον πρὸς ταῖς πηγαῖς ἀνθήσας ἤδη καὶ αὐξηθεὶς τῇ κατ᾿ αὐτὰς μελέτῃ τῶν θείων Γραφῶν ὑπερφυῶς ἤσκητο. Ἐφήβου μὲν οὖν ἀπτόμενος, τοῖς τε καθ' Ἑλλάδα καὶ τὴν Αἴγυπτον ἐφοίτα διδασκαλείοις· καὶ τὴν καλλίστην παρ' Ἕλλησι παιδείαν συνέλεξε, γραμματικήν μὲν καὶ ποιητικὴν εἰς ἅπαν κατωρθωκώς, ῥητορικῆς δὲ, καὶ τοῦ εὖ δύνασθαι λέγειν, ἥκων εἰς τὸ ἀκρότατον, μηδὲ τῶν φιλοσοφίας πρεσβείων, ἑτέρῳ παραχωρῶν, ἀλλὰ τῇ μὲν λογικῇ πρὸς τὴν ἠθικὴν, τῇ ἠθικῇ δὲ βαθμίδι πρὸς τὴν πρακτικὴν χρώμενος. Οὕτω τε πᾶσι τοῖς ἀγαθοῖς προσκείμενος, τέλος τὴν καλλίστην ἅμα καὶ φιλανθρωποτάτην ἰατρικὴν κατορθοῖ, καὶ τοσοῦτον, ὅσον τὰ πολλὰ καὶ ἀπὸ ταύτης

VITA S. LUCE. ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΕΙΣ ΛΟΥΚΑΝ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟΝ ΚΑΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΝ. COMMENTARIUS IN DIVUM LUCAM APOSTOLUM ET EVANGELISTAM (Græce et Latine ad calcem Operum acumenii. Paris, 1631 fol.) Α΄. Εἰ καὶ δικαίου μνήμην μετ' ἐγκωμίων τελεῖσθαι θεῖός τις ἀνὴρ καὶ σοφὸς τὰ θεῖα νομοθετεῖ, πόσην ἄρα τῷ ἀποστόλῳ Χριστοῦ συνεισενεγκεῖν προσήκει τὴν εὐφημίαν; Τοῦτον γὰρ ἡ δικαιοσύνη καὶ τῆς ἀποστολῆς ἄξιον, καὶ τοῦ ἀγαπητὸν ὀρθῆναι τῷ Παύλῳ διαφερόντως, πεποίηκεν. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπειδὴ οὗτος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εὗρε τὸν ἔπαινον, μακρὰν χαίρειν τοῖς τῶν ἐγκωμίων φράσαντες νόμοις, ὅσα τῶν ἐκείνου διεξελθεῖν ἀναγκαῖον, ἐν ἱστορίας λόγῳ διαλεξόμεθα· Β'· Τίς οὐκ οἶδε την Αντιόχου, ὅπως μὲν θέσεως τε καὶ μεγέθους, ὅπως δὲ ὅρων ἔχει; καὶ οἵα τις αὕτη, καὶ ὁπόσην νέμεται γῆν, οἴῳ δὲ ἄρδεται που ταμῷ; Ορόντης οὗτός ἐστιν· ἔνθα καὶ πρῶτον ἄνε θρωπος τὴν τοῦ Χριστιανοῦ κλῆσιν πεπλούτηκεν· ἐξ ἧς ὁ θεῖος Λουκᾶς προελθὼν, καὶ φύσιν μεν ἔχων, οἵαν εὐγενῆ καὶ φιλότιμον (ὡς ἔστι δῆλον ἐξ ὧν καὶ βίον ἐφάνη σπουδαιότατος ὤν, καὶ λόγον τῷ βίῳ παρασχὼν οἰκειότατον), πανσὶ δὲ σχολάσας ἐκ παιδὸς ἔδει παιδείας, τήν τε Σύραν καὶ Ἰουδαίαν εἰς ἄκρον φωνὴν παιδευθείς, καὶ οἷα δένδρον πρὸς ταῖς πηγαῖς ἀνθήσας ἤδη καὶ αὐξηθεὶς τῇ κατ᾿ αὐτὰς μελέτῃ τῶν θείων Γραφῶν ὑπερφυῶς ἤσκητο. Εφήβου μὲν οὖν ἀπτόμενος, τοῖς τε καθ' Ελλάδα καὶ τὴν Αίγυπτον ἐφοίτα διδακαηείοις· καὶ τὴν καλλίστην παρ' Έλλησι παιδείαν συνέλεξε, γραμματικήν μέν καὶ ποιητικὴν εἰς ἅπαν κατωρθωκώς ρητορι κῆς δὲ, καὶ τοῦ εὖ δύνασθαι λέγειν, ἥκων εἰς τὸ ἀκρότατον, μηδὲ τῶν φιλοσοφίας πρεσβείων, ἑτέρῳ παραχωρῶν, ἀλλὰ τῇ μὲν λογικῇ πρὸς τὴν ἠθικὴν, τῇ ἡθικῇ δὲ βαθμίδι πρὸς τὴν πρακτικήν χρώμενος. Οὕτω τε πᾶσι τοῖς ἀγαθοῖς προσκείμενος, τέλος τὴν καλλίστην ἅμα καὶ φιλανθρωποτάτην ἰατρικὴν κατ' ορθοῖ, καὶ τοσοῦτον, ὅσον τὰ πολλὰ καὶ ἀπὸ ταύτης PATROL. GR. CXV. I. Sijusti memoriam cum encomiis celebrare divinus quidam vir ac sapiens divina lege statuit, quantam sane convenit apostolo Christi nos simul afferre laudem? Siquidem hunc justitia mirum in modum fecit et apostolatu dignum, et ut Paulo dilectus videretur. Verumenimvero quoniam hic in Evangelio laudem adeptus est, relictis omnino encomiorum legibus, quæcumque de eo narrare necesse est, per modum historiæ referemus. II. Quis Antiochenam ignorat civitatem, quem situm ac magnitudinem, quosve terminos habeat? el quænam hæc sit, et quantam occupet terram, quove irrigetur flumine. Orontes hic est, ubi primum homo Christiani appellatione ditatus Best: ex qua divus Lucas ortus est: et naturam quidem ac indolem habons, ut quæ generosa esset ac pretiosa: veluti ex hoc manifestum est quod et vita apparuit studiosissimus, et sermonem tradidit vitæ maxime conformem. Cum autem omni disciplinæ genere vacasset a puero, et Syriacam ac Hebraicam linguam exactissime edoctus est, et velut arbor juxta fontes, floridus jam et augmentalus, divinarum Scripturarum stadio mirum in modum profecit. Adolescentiam itaque attingens, gymnasia frequentabat quæ tum in Græcia erant, tum in Egypto, ac pulcherrimam apud Græcos eruditionem collegit: grammaticen quidem ac poeticen perfecte assecutus, ad rhetorices vero artisque bene dicendi cacumen pertingens, neque in philosophiæ dignitatibus alicui cedens: sed logica quidem ad ethicen, ethice vero ad practicen tanquam gradu utens, ita omnibus bonis incumbens tandem pulcherrimam simul ac huma

Day 20Die 20

col. 1131–1132page 67 of 165

PG 115:1131χαρακτηρίζεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τάχει φύσεως καὶ μεγέθει, τέχνην ἅπασαν διῆλθε ῥᾳδίως ἢ ἀέρα πτηνόν, ἅλις τε τῆς ἀνθρωπίνης εἶχε παιδείας, πρὸς τὴν ὑψηλοτέραν ἕξιν καὶ ἀμείνω μεταχωρεῖ. Γ. Τίς δὲ ὁ τρόπος τῆς μεταθέσεως; Εἶχε μὲν ἄντι τὰς ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ κόσμου διατριβὰς ὁ ἁμαρτίας ἐλεύθερος καὶ καλέσαι ἁμαρτωλοὺς ἐλθὼν εἰς μετάνοιαν, καὶ ταῦτα μετὰ τὴν κατὰ τοῦ ἀντικειμένου πάλην, καὶ τὰ κατ' αὐτοῦ τρόπαια, τήν τε τοῦ Πατρὸς ἄνωθεν μαρτυρίαν, καὶ τὴν ἐπιδημίαν τοῦ Πνεύματος. Διῄει δὲ ἀνὰ πᾶσαν Ἰουδαίαν φήμη καὶ Γαλιλαίαν, καὶ που καὶ τοῖς ὑπερορίοις τὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος εἴπετο. Ἔνθα πολλοὶ μὲν πρὸς τὴν ἀληθινὴν ταύτην διδασκαλίαν τά τε τῆς καρδίας ἔδυον ὦτα, καὶ τὰ τῆς διανοίας ἔμυον ὄμματα, ὅσοι μηδὲ ζωῆς δέξασθαι λόγον, μηδὲ φῶς ἰδεῖν τὸ ἀληθινὸν ἐτύγχανον ἄξιοι. Οἷς δὲ ἴχνος ἐντετύπωτο ἀληθείας, καὶ γῆς ἀγαθῆς λόγον ἐπεῖχον, οὗτοι καὶ ὅλῳ ἑώρων τῷ ὀφθαλμῷ, καὶ ἑστῶτα ἀπεῖχον τὰ τῆς ψυχῆς ὦτα πρὸς τὴν ἀκρόασιν, τάχιστά τε πρὸς τὴν ἀλήθειαν μετετίθεντο, καὶ οὐδὲν ὅ πρᾶξαι παρὸν κατελίμπανον, ὅπως ἂν ἐγγὺς τοῦ τοιοῦδε καλοῦ γένοιντο, καὶ αὐτῇ γυμνῇ τῇ ψυχῇ τὴν πληροφορίαν εἰσδέξαιντο. Τούτων εἷς ἦν καὶ ὁ θαυμαστὸς τῆς ἀληθείας οὗτος κῆρυξ τε καὶ διδάσκαλος. Ὅς πρὸς τὸ εὐσεβὲς κήρυγμα, τὸ ὄμμα τῆς διανοίας καταυγασθείς, ὑπεροράᾷ μὲν συγγενείας ἁπάσης, ὑπερορᾷ δὲ καὶ σπλάγχνων τῶν φυσικῶν, ἀποτίθεται χρήματα, κτήματα, πᾶσαν οὐσίαν, ὡς ποδῶν κόνιν καὶ χειρῶν ῥύπον οὐδεὶς οὕτω ῥᾳδίως, μηδ' αὐτῷ δὴ τούτῳ νείμεσθαι τὸν πλοῦτον τοῖς ἐνδεέσιν ὑπὸ τοῦ τάχους ἀσχοληθείς. Καὶ συνελόντα φάναι, τῶν κάτω πάντων ὑπεριδών, τῶν ἄνω ταχὺ περιέχεται, καὶ τῇ μὲν Ἰουδαίᾳ ἐπιδημεῖ, τῷ ποθουμένῳ δὲ προσφοιτᾷ, καὶ εἰς ὄψιν αὐτίκα καὶ λόγους τοῦ Ἰησοῦ γίγνεται τὸ περικαλλὲς δοχεῖον τῷ πολυτίμῳ τῆς χάριτος μύρῳ. Οὐ μὴν οὐδὲ συχνῶν ἐδεήθη λόγων καὶ θαυμάτων πρὸς τὴν ἐκείνου ἐπίγνωσιν· ἀλλ᾽ ὅσῳ παιδείᾳ καὶ συνέσει καὶ ψυχῆς εὐθύτητι τῶν ἄλλων ἐκράτει, τοσούτῳ θάττον αὐτὴν τε καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὸν κηρυσσόμενον λόγον ἐπιγινώσκει. Ἐντεῦθεν γνήσιος Χριστοῦ γίνεται μαθητής, τὰ πολλά τε τῷ διδασκάλῳ συνών, καὶ τοῖς τέρασιν αὐτοῦ καὶ σημείοις παρηκολουθηκώς, οὐδὲ τῶν σωτηρίων αὐτοῦ ἀπολιμπάνεται παθημάτων. Ἀλλ' ὥσπερ πᾶσι παρῆν, οὕτω δὴ καὶ τῆς ἀναστάσεως θεωρὸς ἦν. Δ΄. Πορευομένῳ γὰρ μετὰ Κλεόπα ἐξ Ἱερουσαλὴμ εἰς τὸν ἀγρὸν Ἐμμαοῦς ὁ Κύριος μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐπιστὰς (ὦ τῆς φρικτῆς ἐκείνης ἐπιστασίας!) τό τε βραδὺ καὶ δύσπιστον τῆς καρδίας αὐτῶν ὀνειδίζει, καὶ ταῖς ἐπιλύσεσι τῶν Γραφῶν τὸ κατ' αὐτὸν πάθος καὶ τὸ μέγα τῆς ἀναστάσεως μυστή

θεί, τέχνην ἔπασαν διῆλθε ῥᾳδίως ἢ ἀέρα πτηνόν, ἅλις τε τῆς ἀνθρωπίνης εἶχε παιδείας, πρὸς τὴν ὑψηλοτέραν ἕξιν καὶ ἀμείνω μεταχωρεῖ. nissimam medicinam assequitur, idque in tantum χαρακτηρίζεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τάχει φύσεως καὶ μεγέ ut ab hac ut plurimum designaretur ac appellaretur. Postquam autem ingenii dexteritate ac magnitudine omnem artem citius percurrit quam volucris aera, satisque humanæ doctrinæ adeptus est, ad sublimiorem ac meliorem transit habitum. III. Quis autem fuit modus transitus? Habebat quidem interim de mundi salute disputationes ac congressus is qui, liber a peccato, venerat ut peccatores vocaret ad pœnitentiam 4, idque post luctam contra adversarium et tropea de illo relata, post auditum superne Patris testimonium ac Spiritus descensum 2. Percurrebat autem fama universam Judæam ac Galilæam ³, et alicubi etiam extra terminos ea quæ evangelicæ prædicationis erant sequebantur. Tunc multi sane ad veram hanc doctrinam cordis aures obturabant ac mentis oculos claudebant neque vitæ suscipere sermonem, neque veram lucem intueri digni erant. Hi auten in quibus veritatis vestigium impressum erat, quique terræ bonæ rationem ac proportionem habebant, lolis (quod aiunt) oculis intuebantur, et arrectas adhibebant animæ aures ad auscultationem, ac velocissime ad veritatem transferebantur, nihilque quod facere decens erat prætermittebant, ut ad id quod honestum erat accederent, et ad ipsam nudam animam transmitterent certam veritatem. Horum unus erat admirandus hic praco veritatis ac præceptor: qui ad piam prædicationem mentis oculo illustratus, despicit cognationem omnem, despicit et naturæ viscera, abjicit pecunias, possessiones, omnemque substantiam: ita G Γ. Τίς δὲ ὁ τρόπος τῆς μεταθέσεως; Εἶχε μὲν ἄντι τὰς ἐπὶ σωτηρία του κόσμου διατριβὰς ὁ ἁμαρ τίας ἐλεύθερος καὶ καλέσαι ἁμαρτωλοὺς ἐλθὼν εἰς μετάνοιαν, καὶ ταῦτα μετὰ τὴν κατὰ τοῦ ἀντικειμένου πάλην, καὶ τὰ κατ' αὐτοῦ τρόπαια, τήν τε τοῦ Η1τρὸς ἄνωθεν μαρτυρίαν, καὶ τὴν ἐπιδημίαν τοῦ Πνεύματος. Διῄει δὲ ἀνὰ πᾶσαν Ἰουδαίαν φήμη καὶ Γαλιλαίαν, καὶ που καὶ τοῖς ὑπερορίοις τὰ τοῦ εὐαγ γελικοῦ κηρύγματος εἴπετο. Ἔνθα πολλοὶ μὲν πρὸς τὴν ἀληθινὴν ταύτην διδασκαλίαν τά τε τῆς καρδίας ἔδυον ὦτα, καὶ τὰ τῆς διανοίας ἔμυον ὄμματα, ὅσοι μηδὲ ζωῆς δέξασθαι λόγον, μηδὲ φῶς ἰδεῖν τὸ ἀλη θινὸν ἐτύγχανον άξιοι. Οἷς δὲ ἴχνος ἐντετύπωτο ἀληθείας, καὶ γῆς ἀγαθῆς λόγον ἐπεῖχον, οὗτοι καὶ ὅλῳ ἑώρων τῷ ὀφθαλμῷ, καὶ ἑστῶτα ἀπεῖχον τὰ τῆς ψυχῆς ὦτα πρὸς τὴν ἀκρόασιν, τάχιστά τε πρὸς τὴν ἀλήθειαν μετετίθεντο, καὶ οὐδὲν ὅ πρᾶξαι παρὸν κατ ελίμπανον, ὅπως ἂν ἐγγὺς τοῦ τοιοῦδε καλοῦ γένοιντο, καὶ αὐτῇ γυμνῇ τῇ ψυχῇ τὴν πληροφορίαν εἰσο ξαιντο. Τούτων εἶν ἦν καὶ ὁ θαυμαστὸς τῆς ἀληθείας οὗτος κῆρυξ τε καὶ διδάσκαλος. Ὅς πρὸς τὸ εὐσεβές κήρυγμα, τὸ ὄμμα τῆς διανοίας καταυγασθείς, ὑπερ. opᾷ μὲν συγγενείας ἁπάσης, ὑπερορᾶ δὲ καὶ σπλάγ χνων τῶν φυσικῶν, ἀποτίθεται χρήματα, κτήματα, πᾶσαν οὐσίαν, ὡς ποδῶν κόνιν καὶ χειρῶν ῥύπον οὐδεὶς οὕτω ῥᾳδίως, μηδ' αὐτῷ δὴ τούτῳ νείμε σθαι τὸν πλοῦτον τοῖς ἐνδεέοιν ὑπὸ τοῦ τάχους ασχοληθείς. Καὶ συνελόντα φάναι, τῶν κάτω πάντων ὑπεριδών, τῶν ἄνω ταχὺ περιέχεται, καὶ τῇ μὲν Ἰουδαίᾳ ἐπιδημεῖ, τῷ ποθουμένῳ δὲ προσφοιτά, καὶ εἰς ὄψιν αὐτίκα καὶ λόγους τοῦ Ἰησοῦ γίγνεται τὸ περικαλλές δοχεῖον τῷ πολυτίμῳ τῆς χάριτος, μύρῳ. Οὐ μὴν οὐδὲ συχνῶν ἐδεήθη λόγων καὶ θα μάτων πρὸς τὴν ἐκείνου ἐπίγνωσιν· ἀλλ᾽ ὅσῳ παιδείᾳ καὶ συνέσει καὶ ψυχῆς εὐθύτητα τῶν ἄλλων ἐκράτει, τοσούτῳ θάττον αὐτὴν τε καθαρῶς τὴν ἐλήθειαν, καὶ τὸν κηρυσσόμενον λόγον ἐπιγινώσκει. Ἐντεῦθεν γνήσιος Χριστοῦ γίνεται μαθητής, τα πολλά τε τῷ διδωσκάλῳ συνών, καὶ τοῖς τέρασιν αὐτοῦ καὶ σημείοις παρηκολουθηκώς, οὐδὲ τῶν σω ut nemo adeo facile pedum pulverem ac manuum sordes abjiceret: ut ne vel hoc ipso præ festinantia occupari certe potuerit, quo facultates indigentibus distribueret. Utque breviter dicam, despectis cunctis inferioribus, superna velociter amplectitur, et ad Judæam accedit, vaditque ad eum quem concupiscebat, ac statim ad conspectum ac sermones Jesu, efficitur splendidum receptaculum ad pretiosum gratiæ unguentum. Neque tamen illi frequentibus fuit opus sermonibus ac miraculis ad illius cognitionem; sed quanto doctrina ac prudentia animique dexteritate in aliis præpollebat, tanto velocius et ipsam pure veritatem et prædicatum sermonem cognoscit. Ab hoc tempore efficitur legitimus ac verus Christi discipulus: τηρίων αὐτοῦ ἀπολιμπάνεται παθημάτων. Αλλ' cumque frequenter præceptori adfuisset, et ejus signa ac prodigia assectatus esset, ne in salutaribus quidem ipsius afflictionibus deest. Et quemadmodum conspector fuit. IV. Cum Cleopa enim ad agrum Emmaus proficiscenti adstang post resurrectionem Dominus (o horrore plenum illum accessum!) tarditatem ac cordis eorum incredulitatem improperat: et Scripturarum interpretationibus suam passionem ac magnum resurrectionis mysterium confirmat. Ve3 ¹ Luc. v, 32. ' Matth. ii, 10. ³ Matth. 18, 26. ὥσπερ πᾶσι παρὴν, οὕτων δὴ καὶ τῆς ἀναστάσεως θεωρὸς ἦν. omnibus adfuerat, ita sane et resurrectionis Δ΄. Πορευομένῳ γὰρ μετὰ Κλεόπα ἐξ Ιερουσα λήμ εἰς τὸν ἀγρὸν Ἐμμαους ὁ Κύριος μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐπιστὰς (ὦ τῆς φρικτῆς ἐκείνης ἐπιστα· σίας!) τό τε βραδυ καὶ δύσπιστον τῆς καρδίας αὐτῶν ὀνειδίζει, καὶ ταῖς ἐπιλύσεσι τῶν Γραφῶν τὸ κατ' αὐτὸν πάθος καὶ τὸ μέγα τῆς ἀναστάσεως μυστή

col. 1133–1134page 68 of 165

PG 115:1133ριον βεβαιοῖ. Πλὴν ἀλλὰ τῆς θείας ὁμιλίας ταύτης, τί τὸ γεώργιον; Ἤδη θεῖον ταῖς τούτων ἀναλάμπει ψυχαῖς· καὶ τῆς ἡμέρας ἄρτι κλινάσης, μεῖναι σὺν αὐτοῖς τὸν Δεσπότην παρεβιάσαντο. Ὁ δὲ, πλείονα τὴν θεογνωσίαν αὐτοῖς ἐνθεῖναι βουλόμενος, οὐ συνέστη μόνον ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ τῇ τραπέζῃ συγκατακλίνεται· τῇ τε τοῦ ἄρτου κλάσει οὗτος, ἐκεῖνος ὁ τριήμερος εἶναι νεκρὸς ἀκριβέστερον γνωρισθείς, τέλος ᾤχετο λαθὼν αὐτῶν πᾶσαν αἴσθησιν, βεβαιοτέραν οὕτως αὐτοῖς τὴν ἐκ τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν ἐργασάμενος. Ε΄. Ἐντεῦθεν καὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος πρὸς οὐρανὸν ἀναλήψεως, καὶ τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐκεῖθεν ἐπιφοιτήσεως, οὗτος τοῖς δώδεκα κεκοινωνηκώς, τῆς αὐτῆς τε πληρωθεὶς χάριτος καὶ δυνάμεως, τῶν ἐθνῶν διδάσκαλος ἀναδείκνυται, θεολογῶν τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον, καὶ πολλοὺς εἰς ἐπίγνωσιν τοῦ πεποιηκότος ἐκ τῆς ἀπάτης χειραγωγῶν καὶ τελειῶν τῷ βαπτίσματι. Ἔτρεχε μὲν γὰρ ὁ θεῖος οὗτος Λουκᾶς πανταχοῦ διασπείρων τὸ κήρυγμα, καὶ τῇ τῶν λόγων σαγήνῃ τοὺς πλείους ἐκ τῆς τοῦ βυθοῦ ἀγνωσίας προσάγων Θεῷ, κακοπαθῶν ὑπὲρ τοῦ Εὐαγγελίου, τοῖς πονηροτάτοις Ἑλλήνων εἰς λόγους χωρῶν, πολλὰ τὰ δυσχερῆ ὑφιστάμενος κατὰ γῆν, κατὰ θάλατταν, κατὰ πόλεις. Ἔρημος αὐτῷ φίλον ἔδαφος ὠνομάζετο, μόνον εἴ τινας ἐν αὐτῇ Θεῷ προσαγαγεῖν εὕροι, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν. ς΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ Παῦλος, τῶν οὐρανίων ἐπιβήσεσθαι μέλλων, κατοπτεῦσαί τε καὶ κηρύξαι τρανῶς τὴν ἀλήθειαν, τὸ τῆς ἀπάτης σκότος ἀποβαλὼν τῇ εὐσεβείᾳ συνέθετο, καὶ τῷ χορῷ συνηριθμεῖτο τῶν μαθητῶν, συνοδοιπόρος αὐτῷ Λουκᾶς καθίσταται πανταχοῦ καὶ συνέκδημος, ἀγώνων τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐρῶν, καὶ διὰ τοῦτο τηλικῷδε συντάξας ἑαυτὸν στρατιώτῃ, μέχρι τε δεσμῶν ὡς κακοῦργος συγκακοπαθῶν αὐτῷ, καὶ τὰς τῆς θεογνωσίας ἀκτῖνας εἰς τὰ πέρατα συνεκπέμπων, οὕτω συναρμοσθεὶς καὶ οἰκειωθείς, καὶ κατὰ πάντα κεχαρισμένος αὐτῷ γενόμενος, ὥστε τὸν Παῦλον, ἐπιστέλλοντα τοῖς πιστοῖς, ἀγαπητὸν πολλαχοῦ τὸν Λουκᾶν ὀνομάζειν. Ὃς ἀπό τε Ἱερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ τὸ Εὐαγγέλιον σὺν τούτῳ πληρῶν, ἀπό τε Ἰουδαίας ἄχρι Ῥώμης αὐτῷ συνδεσμούμενος, τῶν αὐτῶν κόπων, τῶν αὐτῶν θλίψεων, τῶν αὐτῶν κεκοινώνηκε ναυαγίων, συμμέτοχος ἀναφανῆναι πάντως καὶ τῶν ἐπὶ τοιούτοις πόνοις στεφάνων βουλόμενος. Οὕτω τοιγαροῦν πολυτελῶς σὺν τῷ Παύλῳ τὸ τοῦ κηρύγματος ἐμπορευσάμενος τάλαντον, καὶ τοσαῦτα παραγαγὼν καὶ σαγηνεύσας ἔθνη τῇ εὐσεβείᾳ, τῆς ὅλης τοῦ διδασκάλου οἰκονομίας ὁ καὶ φιλῶν τῷ ὄντι καὶ φιλούμενος μαθητής, ἱερογράφος ὁμοῦ καὶ Εὐαγγελιστὴς δείκνυται, ἅτε καὶ πρότερον παρηκολουθηκώς, καὶ παρὰ τῶν ἀπαρχῆς ὑπηρετῶν ταῦτα γνωρισθείς, ἢ καὶ μυσταγωγηθεὶς ἄνωθεν. Τὸ γὰρ τοῦ νυμφοστόλου Γαβριὴλ πρὸς τὴν Παρθένον οὗτος μυστήριον ἀνετάξατο ὁ Εὐαγγελιστής, τοῦ κοινὴν εὐαγγελισαμένου τῷ κόσμῳ χαράν. Οὗτος καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν ἐναργῶς διεχάραξεν, ὥσπερ ἄρτι

VITA S. LUCÆ, ριον βεβαιοῖ. Πλὴν ἀλλὰ τῆς θείας ὁμιλίας ταύτης, rumtamen quæ fuit hujus divinæ collocutionis τί τὸ γεώργιον. Η ρ ἤδη θεῖον ταῖς τούτων ανα λάμπει ψυχαῖς· καὶ τῆς ἡμέρας ἄρτι κλινάσης, μεῖναι σὺν αὐτοῖς τὸν Δεσπότην παρεβιάσαντο. Ο δὲ, πλείονα τὴν θεογνωσίαν αὐτοῖς ἐνθεῖναι βουλόμενος, οὐ συνέστη μόνον ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ τῇ τρα πέζῃ συγκατακλίνεται· τῇ τε τοῦ ἄρτου κλάσει ού τος, ἐκεῖνος ὁ τριήμερος εἶναι νεκρὸς ἀκριβέστερον γνωρισθείς, τέλος ᾤχετο λαθὼν αὐτῶν πᾶσαν αἴσθη σιν, βεβαιοτέραν οὕτως αὐτοῖς τὴν ἐκ τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν ἐργασάμενος. Ε΄. Εντεῦθεν καὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος πρὸς οὐρανὸν ἀναλήψεως, καὶ τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐκεῖθεν ἐπιφοιτήσεως, οὗτος τοῖς δώδεκα κεκοινωνηκώς, τῆς αὐτῆς τε πληρωθείς χάριτος καὶ δυνάμεως, τῶν ἐθνῶν διδάσκαλος ἀναδείκνυται, θεολογῶν τὸ τῆς οἱ κονομίας μυστήριον, καὶ πολλοὺς εἰς ἐπίγνωσιν τοῦ πεποιηκότος ἐκ τῆς ἀπάτης χειραγωγῶν καὶ τελειῶν τῷ βαπτίσματι. Έτρεχε μὲν γὰρ ὁ θεῖος οὗτος Λουκᾶς πανταχοῦ διασπείρων τὸ κήρυγμα, καὶ τῇ τῶν λόγων σαγήνῃ τοὺς πλείους ἐκ τῆς τοῦ βυθοῦ ἀγνωσίας προσάγων Θεῷ, κακοπαθῶν ὑπὲρ τοῦ Εὐαγγελίου, τοῖς πονηροτάτοις Ελλήνων εἰς λόγους χωρῶν, πολλὰ τὰ δυσχερή ὑφιστάμενος κατὰ γῆν, κατά θάλατταν, κατὰ πόλεις. Ερημος αὐτῷ φίλον ἔδαφος ὠνομάζετο, μόνον εἴ τινας ἐν αὐτῇ Θεῷ προσαγαγεῖν εὕροι, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν. ς'. Ἐπεὶ δὲ καὶ Παῦλος, τῶν οὐρανίων ἐπιβήσεσθαι μέλλων, κατοπτεῦσαί τε καὶ κηρύξαι τρανῶς τὴν ἀλήθειαν, τὸ τῆς ἀπάτης σκότος ἀποβαλὼν τῇ εὐσε βεία συνέθετο, καὶ τῷ χορῷ συνηριθμεῖτο τῶν μαθητῶν, συνοδοιπόρος αὐτῷ Λουκᾶς καθίσταται πανταχοῦ καὶ συνέκδημος, ἀγώνων τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἐρῶν, καὶ διὰ τοῦτο τηλικῷδε συντάξας ἑαυτὸν στρατιώτη, μέχρι τε δεσμῶν ὡς κακούργος συγκα κοπαθῶν αὐτῷ, καὶ τὰς τῆς θεογνωσίας ἀκτῖνας εἰς τα πέρατα συνεκπέμπων, οὕτω συναρμοσθεὶς καὶ οἰκειωθείς, καὶ κατὰ πάντα κεχαρισμένος αὐτῷ γενόμενος, ὥστε τὸν Παῦλον, ἐπιστέλλοντα τοῖς πιο στοῖς, ἀγαπητὸν πολλαχοῦ τὸν Λουκᾶν ὀνομάζειν. "Ος ἀπό τε Ιερουσαλὴμ καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλο λυρικοῦ τὸ Εὐαγγέλιον σὺν τούτῳ πληρῶν, ἀπό τε Ἰουδαίας ἄχρι Ῥώμης αὐτῷ συνδεσμούμενος, τῶν αὐτῶν κόπων, τῶν αὐτῶν θλίψεων, τῶν αὐτῶν κεκοινώνηκε ναυαγίων, συμμέτοχος ἀναφανῆναι πάντως καὶ τῶν ἐπὶ τοιούτοις πόνοις στεφάνων βουλόμενος. Οὕτω τοιγαροῦν πολυτελῶς σὺν τῷ Παύλῳ τὸ τοῦ κηρύγματος ἐμπορευσάμενος τάλαντον, καὶ τοσαῦτα παραγαγὼν καὶ σαγηνεύσας ἔθνη τῇ εὐσεβεία,τῆς ὅλης τοῦ διδασκάλου υἰκονομίας ὁ καὶ φιλῶν τῷ ὄντι καὶ φι λούμενος μαθητής, ἱερογράφος ὁμοῦ καὶ Εὐαγγελι στὴς δείκνυται, ἅτε καὶ πρότερον παρηκολουθηκώς, καὶ παρὰ τῶν ἀπαρχῆς ὑπηρετῶν ταῦτα γνωρισθεὶς, ἤ καὶ μυσταγωγηθεὶς ἄνωθεν. Τὸ γὰρ τοῦ νυμφο στόλου Γαβριὴλ πρὸς τὴν Παρθένον οὗτος μυστή ριον ἀνετάξατο ὁ Εὐαγγελιστής, τοῦ κοινὴν εὐαγγε λισαμένου τῷ κόσμῳ χαράν. Οὗτος καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν ἐναργῶς διεχάραξεν, ὥσπερ ἄρτι agricolatio? Ignis divinus jam in horum animis relucet, jamque die declinante manere secum Dominum quodammodo coegerunt. Porro ipse, majori Dei cognitione illos aflare volens, non solum vulgari modo congressus est, verumetiam ad mensam una recumbit, panisque fractione exactius agnitus est hic idem qui triduo mortuus fuerat, tandem disparuit nullo eorum sensu id percipiente; effecta hoc modo in eis firmiori resurrectione mortuorum. V. Præterea a Salvatoris in cœlum assumptione ac sanctissimi Spiritus inde descensione, hic duodecin apostolis associatus et eadem gratia ac potestate repletus, Gentium præceptor designatur, divino modo docens dispensationis mysterium, et multos ad Creatoris cognitionem ex errore manuducens ac baptismate consecrans. Siquidem currebat divinus hic Lucas prædicationem ubique disseminans, et sermonum sagena plures ex profunda ignorantia ad Deum adducebat: afflictus pro Evangelio, cum ad pessimos Græcos ad disseminandos sermones accederet, multa aspera suɛtinebat in terra, in mari, in singulis civilatibus. Desertum dicebatur ei amicum solum, dummodo aliquos in eo inveniret quos Deo adduceret ac transferret ad pietatem. VI. Ubi autem et Paulus cœlestia conscendisset, ut intueretur veritatem et aperte eam prædicaret, ac abjectis erroris tenebris veritati adhæsisset, et choro discipulorum annumeratus esset, Lucas ipsi socius itineris ubique constituitur ac peregrinationis comes, certamina pro pietate exoptans, et ob id sc hujusmodi conjungens militi, et una cum eo usque ad vincula afflictus quasi maleficus. simulque cognitionis radios ad fines terræ emittens: adeo ipsi conformis ac domesticus, et per omnia gratus efectus, ut Paulus scribens fidelibus Lucam frequenter nominaret dilectum: qui ab Hiero. solymis et circumadjacentibus locis Illyricum usque una cum ipso implevit Evangelium: et a Judæa Romam usque una cum eo vinctus, eisdem laboribus, eisdem afflictionibus, eisdem communicavit naufragiis, volens omnino particeps declarari etiam coronarum propter hos labores recipiendarum. lla ergo ubi variis modis in talento prædicationis simul cum Paulo nogotiatus esset, atque tot gentes adduxisset ac irretiisset ad pietatem, totius dispensationis præceptoris et vere amator el amatus discipulus, sacræ scriptor historiæ simul et Evangelista ostenditur, ut qui et prius assecutus esset, et ab his qui ab initio ministri fuerant hæc cognovisset, aut etiam superne in sacris edectus esset. Siquidem hic evangelista mysterium retexuit Gabrielis paranymphi delatum ad Virginem qui communem mundo gratiam annuntiaverat. Hic etiam Christi nativitatem aperte exaravit, tanquam recons in præsepi jacentem

col. 1135–1136page 69 of 165

PG 115:1135κείμενον τῆ φάτνῃ παραδεικνύς, καὶ σπάργανα, καὶ ποιμένας, καὶ τοὺς τῆς χαρᾶς κήρυκας ἀγγέλους συνεπιγράφων. Οὗτος τὰς πάντα νοῦν ὑπερβαλλομένας παραδοξοποιίας φιλαληθῶς τε ὁμοῦ καὶ φιλοκάλως ἐδήλωσε, πραγμάτων ἀληθεία λόγων εὐγένειαν συγκεράσας, ἵνα καὶ γνώμης ἅμα καὶ γλώττης ἀρετὴν παραστήσῃ. Ἐν παραβολαῖς τε διδασκαλίας σωτηριώδεις, κάν τούτῳ τῶν ἄλλων πλεονεκτών, ἐξυφήνατο. Καὶ συνελόντα φάναι, καθάπερ την ἐπὶ γῆς κάθοδον τοῦ Λόγου τρανῶς ἐγνώρισεν, οὕτω καὶ τὴν εἰς οὐρανὸν ἄνοδον καὶ πρὸς τὸν πατρῷον θρόνον ἐπάνοδον, οἷά τις ἥκων ἐξ οὐρανοῦ διεσάφησεν. Ὁ δὲ τῶν ἄλλων ἔστὶ χαριέστατον, ὅτι καὶ αὐτὸν τὸν τοῦ προσλήμματος τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ τύπου, τόν τε τῆς αὐτὸν τεκούσης καὶ δούσης τὸ πρόσλημμα χαρακτήρα, πρῶτος οὗτος κηρῷ καὶ χρώμασι βάψας, ἐν εἰκόνι τιμᾶσθαι μέχρι καὶ νῦν παραδέδωκεν, ὥσπερ οὐκ ἀρκοῦν εἶναι νομίζων, εἰ μὴ καὶ δι' εἰκόνος καὶ τύπου ἐντυγχάνει τοῖς ποθουμένοις, ὅπερ φιλίας θερμοτάτης ἐστὶ τεκμήριον· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ πιστοῖς πᾶσι καὶ φιλοχρίστοις τὰ μέγιστα χαριζόμενος. Ζ΄. Ἀλλ' οὐκ ἐν τούτοις μόνοις Λουκᾶς τὴν ἐν αὐτῷ χάριν τοῦ Πνεύματος περιέγραψεν, οὐδὲ πρὸς μόνον ἐκεῖνος τὸ Εὐαγγέλιον ὑπουργὸν ἔσχε τὴν γλώτταν, ἀλλὰ πρὸς τῷ τέλει τῶν τοῦ Χριστοῦ θαυμάτων καὶ τὰς τῶν ἀποστόλων ἐκτίθεται πράξεις· καὶ πρῶτά γε τὴν θείαν πρὸς οὐρανὸν τοῦ Σωτῆρος ἀνάληψιν, εἶτα ἐπ᾿ αὐτοὺς ἐν πυρίναις γλώσσαις τοῦ Πνεύματος κάθοδον· εἶθ᾽ οὕτω τὴν τοῦ Στεφάνου κατάλευσιν, τὴν τοῦ Παύλου μεταβολήν, τὴν ἐξ οὐρανῶν φημι διὰ Χριστοῦ κλῆσιν, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ γράμματος ἐπὶ τὸ πνεῦμα μετάθεσιν· τὰ κατὰ τόπον τούτου δεσμά, τὰς φυλακάς, τὰς πληγάς, τοὺς ῥαβδισμοὺς, τὰς τῶν ἐθνῶν πολυτρόπους ἐπιβουλάς, τὴν ἐξ Ἱεροσολύμων ἐπὶ τὴν Ῥώμην ἄφιξιν, τοὺς κατὰ θάλατταν πόνους, τὰς θλίψεις, τοὺς κινδύνους, τὰς συμφοράς, τὰ ναυάγια. ὧν οὐ θεατὴς μόνον, ἀλλὰ καὶ κοινωνὸς ἦν· καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀκριβὴς πάντων ἐξηγητής. Ἀλλὰ Παῦλον μὲν ἐν Ῥώμῃ καταλιπών, πρὸς Ἑὼ πάλιν οὗτος ἀπαίρει, ὅλην τε Λιβύην διαδραμὼν τοῖς ἐπ' Αἰγύπτου ἐπιδημεῖ, καὶ τὴν ἄνω Θηβαΐδα τῆς αὐτοῦ διδασκαλίας εἴσω λαβών, τῷ διδασκάλῳ τε διὰ τοῦ Εὐαγγελίου προσαγαγών, τῇ κάτω Θηβαΐδι τῇ ἑπταπόλῳ ἐφίσταται· ἐφ' ᾗ καὶ ἀρχιερεὺς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος καὶ ποιμὴν προχειρίζεται. Ἱδρύματα δὲ καὶ τεμένη μιαρὰ δαιμόνων εἰς ἔδαφος κατασείσας (τοῦτο γὰρ ἡ σπουδὴ τῷ ἀνδρὶ, ἀπάτην ὅλῳ ποδὶ φεύγουσαν ἀποδείξαι), ἱεροὺς τῷ μόνῳ Θεῷ ναοὺς ἀντανίστησι, καὶ τοὺς ὑπὸ βαθεῖ σκότῳ τῆς ἀγνοίας κατεχομένους, διὰ τοῦ Εὐαγγελίου πρὸς θεογνωσίαν ἀναγεννήσας, υἱοὺς ἡμέρας γενέσθαι παρασκευάζει. Η΄. Τοιούτους τοιγαροῦν τῷ διδασκάλῳ προσενεγκών τοὺς καρποὺς, ἐκ μέσου τε θέμενος τὴν ἀσέβειαν, ναοὺς ἀνεγείρας, θυσιαστήρια πηξάμενος, καὶ ταῦτα καθιερώσας, καὶ ὑπὸ τῶν πιστευσάντων πρεσβυτέρους καὶ διακόνους ἐν τούτοις χειροτονήσας, καὶ τὸν

manifestans, et fascias ae pastores, gaudiique κείμενον τῆ φάτνῃ παραδεικνύς, καὶ σπάργανα, καὶ præcones angelos describens. Hic sententias ac doctrinas omnem mentem excedentes, veri simul ac honesti amore manifestavit, rerum veritati sermonum ingenuitatem commiscens, ut et mentis simul ac linguæ virtutem ob oculos poneret. In parabolis quoque doctrinas salutares retexuit, in hoc etiam copiosior cæteris. Utque breviter dicam, quemadmodum Verbi descensum in terram dilucide cognoscendum dedit, ita et ascensum in cœlos, et reditum ad thronum paternum, sicut quispiam e cœlo veniens, manifestavit. Hoc autem inter cætera gratissimum est quod ipsum quoque typum assumptæ humanitatis Christi mei, ac signum ejus quæ illum pepererat et assumptam humanitatem dederat, primus hic cera ac lineamentis tingens, ut ad hæc usque tempora, in imagine honorarentur, tradidit tanquam non satis esse existimans, nisi etiam per imaginem ac typum versaretur cum is quos desiderabat, qaod ferventissimi amoris signum est. Neque id solum, sed et fidelibus omnibus Christique amatoribus hæc quæ maxima erant gratiose donavit. ποιμένας, καὶ τοὺς τῆς χαρᾶς κήρυκας ἀγγέλους συνεπιγράφων. Οὗτος τὰς πάντα νοῦν ὑπερβαλλο μένας παραδοξοποιίας φιλαληθῶς τε ὁμοῦ καὶ φιλοκάλως ἐδήλωσε, πραγμάτων ἀληθεία λόγων εὐγέ νειαν συγκεράσας, ἵνα καὶ γνώμης ἅμα καὶ γλώττης ἀρετὴν παραστήσῃ. Ἐν παραβολαῖς τε διδασκαλίας σωτηριώδεις, κάν τούτῳ τῶν ἄλλων πλεονεκτών, ἐξυφήνατο. Καὶ συνελόντα φάναι, καθάπερ την ἐπὶ γῆς κάθοδον τοῦ Λόγου τρανῶς ἐγνώρισεν, οὕτω καὶ τὴν εἰς οὐρανὸν, ἄνοδον καὶ πρὸς τὸν πατρῷον θρόνον ἐπάνοδον, οἷά τις ἥκων ἐξ οὐρα νοῦ διεσάφησεν. Ο δὲ τῶν ἄλλων ἔστὶ χαριέ στατον, ὅτι καὶ αὐτὸν τὸν τοῦ προσλήμματος του ἐμοῦ Χριστοῦ τύπου, τόν τε τῆς αὐτὸν τεκούσης καὶ δούσης τὸ πρόσλημμα χαρακτήρα, πρῶτος ού τος κηρῷ καὶ χρώμασι βάψας, ἐν εἰκόν: τιμᾶσθαι μέχρι καὶ νῦν παραδέδωκεν, ὥσπερ οὐκ ἀρκοῦν εἶναι νομίζων, εἰ μὴ καὶ δι' εἰκόνος καὶ τύπου ἐντυγχά νει τοῖς ποθουμένοις, ὅπερ φιλίας θερμοτάτης ἐστὶ τεκμήριον· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ πιστοῖς πᾶσι καὶ φιλοχρίστοις τὰ μέγιστα χαριζόμενος. VII. At non in his solis Lucas gratiam Spiritus quæ in se erat coarctavit, neque ad solum Evangelium hic ministrantem habuit linguam, sed post finem miraculorum Christi, etiam apostolorum exponit actiones; et primum divinam Salvatoris in cœlum assumptionem: deinde super ipsos in ignis linguis Spiritus descensum: dehinc ita Stephani lapidationem, Pauli conversionem; nempe per Christum factam de calis vocationem, et transitum a littera ad spiritum: hujus in singulis locis vincula, car. ceres, plagas, flagellationes, varias gentium insidias; quomodo ab Hierosolymis Romam pervenerit, labores in mari, afflictiones, pericula, calamitates, naufragia: quorum non spectator tantum, sed et particeps fuerat: atque ob id diligens est horum enarrator. Sed Paulo quidem Romæ relicto, rursum hic ad Orientem discedit, totamque Libyam percurrens in Ægyptum pervenit: et cum superiorem Thebaida intra suam doctrinam recepisset, ac ad Magistrum per Evangelium adduxisset, inferiorem Thebaida septem portarum civitatem accedit, in qua etiam pontifex ac pastor a Spiritu præponitur. Statuis impurisque dæmonum delubris in terram dejectis (id enim studio sibi erat, ut erro-D rem totis quod aiunt pedibus fugientem demonstraret), sacra templa contra soli Deo erigit, eisque qui in profundis ignorantiæ tenebris tene - bantur, per Evangelium ad Dei cognitionem regeneratis, lucis filios effici curat. Ζ΄. 'Αλλ' οὐκ ἐν τούτοις μόνοις Λουκᾶς τὴν ἐν αὐτῷ χάριν τοῦ Πνεύματος περιέγραψεν, οὐδὲ πρὸς μόνον ἐκεῖνος τὸ Εὐαγγέλιον ὑπουργὸν ἔσχε τὴν γλώτταν, ἀλλὰ πρὸς τῷ τέλει τῶν τοῦ Χριστοῦ θαυμάτων καὶ τὰς τῶν ἀποστόλων ἐκτίθεται πρέ ξεις· καὶ πρῶτά γε τὴν θείαν πρὸς οὐρανὸν τοῦ Σωτῆρος ανάληψιν, εἶτα ἐπ᾿ αὐτοὺς ἐν πυρίναις γλώσσαις τοῦ Πνεύματος κάθοδον· εἶθ᾽ οὕτω τὴν του Στεφάνου κατάλευσιν, τὴν τοῦ Παύλου μεταβα λὴν, τὴν ἐξ οὐρανῶν φημι διὰ Χριστοῦ κλῆσιν, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ γράμματος ἐπὶ τὸ πνεῦμα μετάθεσιν τὰ κατὰ τόπον τούτου δεσμά, τὰς φυλακάς, τὰς πληγάς, τοὺς ῥαβδισμοὺς, τὰς τῶν ἐθνῶν πολυτρό πους ἐπιβουλάς, τὴν ἐξ Ἱεροσολύμων ἐπὶ τὴν Ῥώ μην ἄφιξιν, τοὺς κατὰ θάλατταν πόνους, τὰς θλ ψεις, τοὺς κινδύνους, τὰς συμφοράς, τα ναυάγια. των οὐ θεατής μόνον, ἀλλὰ καὶ κοινωνὸς ἦν· καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀκριβὴς πάντων ἐξηγητής. Αλλά Παῦλον μὲν ἐν Ῥώμῃ καταλιπών, πρὸς Εω πάλιν οὗτος ἀπαίρει, ὅλην τε Λιβύην διαδραμὼν τοῖς ἐπ' Αἰγύπτου ἐπιδημεῖ, καὶ τὴν ἄνω Θηβαΐδα τῆς αὐτοῦ διδασκαλίας εἴσω λαβών, τῷ διδασκάλῳ τε διὰ τοῦ Εὐαγγελίου προσαγαγών, τῇ κάτω Θηβαΐδι τῇ ἐπταπόλῳ ἐφίσταται· ἐφ' ᾗ καὶ ἀρχιερεὺς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος καὶ ποιμὴν προχειρίζεται. Ιδρύματα δὲ καὶ τεμένη μιαρὰ δαιμόνων εἰς ἔδαφος κατασείσας (τοῦτο γὰρ ἡ σπουδὴ τῷ ἀνδρὶ, ἀπάτην ὅλῳ ποδί φεύγουσαν ἀποδείξαι), ἱεροὺς τῷ μόνῳ Θεῷ ναούς ἀντανίστησι, καὶ τοὺς ὑπὸ βαθεῖ σκότῳ τῆς ἁγνοίας κατεχομένους, διὰ τοῦ Εὐαγγελίου πρὸς θεογνωσίαν ἀναγεννήσας, υἱοὺς ἡμέρας γενέσθαι παρασκευάζει. VIII. Hujusmodi igitur fructibus magistro oblatis, impietate de medio subiata, erectis templis, altaribus stabilitis ac consecratis, et in his presbyteris ac diaconis apud credentes creatis, rectæ ¡ue fidei præfinitione ipsis tradita; et nunc quidem a Η΄. Τοιούτους τοιγαροῦν τῷ διδασκάλῳ προσενεγκών τοὺς καρποὺς, ἐκ μέσου τε θέμενος τὴν ἀσέβειαν, ναοὺς ἀνεγείρας, θυσιαστήρια πηξάμενος, καὶ ταῦτα καθιερώσας, καὶ ὑπὸ τῶν πιστευσάντων πρεσβυτέ ροὺς καὶ διακόνους ἐν τούτοις χειροτονήσας, καὶ τὸν

col. 1137–1138page 70 of 165

PG 115:1137τῆς ὀρθῆς πίστεως ὅρον αὐτοῖς παραδούς, καὶ νῦν μὲν ἀπὸ τῆς Παλαιᾶς παράγων Γραφῆς, νῦν δὲ ἀφ' οὔπερ οὗτος ἀνετάξατο Εὐαγγελίου διερμηνεύων αὐτοῖς τὰ περὶ Χριστοῦ, καὶ δεικνὺς τὴν Παλαιὰν τῇ Νέᾳ μάλα συμβαίνουσαν, καὶ Θεὸν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν αὐτήν τε κἀκείνην νομοθετήσαντα, πλήρης ἡμερῶν ἤδη γενόμενος, ἐν εἰρήνῃ πρὸς τὸν τῆς εἰρήνης ἀναλύει Θεόν, τὸν χοῦν μὲν ἀπολιπὼν τῷ χοΐ, τὴν δὲ ψυχὴν ταῖς χερσὶν τοῦ δεδωκότος ἐμπαραθέμενος, ἐκεῖ μεταφοιτήσας, ἔνθα ἡ τῶν ζώντων χώρα, ἔνθα ἦχος ἑορταζόντων, ἔνθα εὐφραινομένων πάντων ἡ κατοικία. Θ΄. Τοιαῦτα τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἄθλων τοῦ ἀποστόλου τὰ διηγήματα, καὶ τοῦτο τέλος αὐτῷ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ καμάτων· ὧν καὶ νῦν ἐν ἀγαλλιάσει θερίζει τὰ δράγματα, ὡς μετὰ Παύλου καὶ αὐτὸν δύνασθαι λέγειν· «Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα, ἐφ' οἷς τὸν τῆς δικαιοσύνης στέφανον ἀποκείμενον.» Πλὴν ἀλλ' ἀκόλουθον οἶμαι τούτοις ἐπιμνησθῆναι καὶ ὅθεν δή, καὶ ὅπως, καὶ ἐφ' ὅτῳ ἄρα τῶν χρόνων, τὸ ἱερὸν αὐτοῦ λείψανον ἐξ Ἀχαΐας ἀνακομισθέν, ὡς τι θεῖον θησαύρισμα, τῇ λαμπρᾷ καὶ βασιλίδι τῶν πόλεων ἀποδίδοται. Ι΄. Λιῄει ἀπὸ τοῦ Σιρμίου ποτὲ πρὸς τὸν Ἴστρον Κωνστάντιος ὁ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου παῖς, τρίτος δὲ καθ' ἡλικίαν τῶν ἀδελφῶν. Καὶ πρὸς αὐτῇ τῇ ὄχθῃ τοῦ Ἴστρου χρόνον οὐ βραχὺν στρατοπεδευσάμενος, ἤκουε τοὺς πέραν τοῦ Ἴστρου Βαρβάρους μέλλειν ἐπιστρατεύειν τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ. Καὶ ὁ μὲν ἀποπτήξας μή τι κακὸν ἐν τῇ αὐτοῦ δράσωσι, πρὸς τὴν Θράκην εὐθὺς καὶ τὸ Βυζάντιον ἤλαυνεν. Ἐν Ὀδρυσῷ δὲ χωρίῳ καταλαβόντι, ἔνθα πόλιν Ἀδριανὸς ὁ Ῥωμαίων βασιλεὺς ἀναστήσας τὴν ἑαυτοῦ προσηγορίαν τῷ τόπῳ δέδωκε, πρόσεισί τις τῶν ἐπισκόπων ὥς τι κομίζων δῶρον αὐτῷ χαριέστατον, τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν Ἀνδρέου καὶ Λουκᾶ ἐν Ἀχαΐᾳ τετάφθαι μηνύων τὰ σώματα. Ὁ δὲ ἤσθη τε τῇ ἀγγελίᾳ, καὶ Ἀρτέμιον ᾧ μάλα ἐχρῆτο, καὶ ὃν τῆς πρὸς Χριστὸν ἀγάπης ᾔδει διάπυρον ἐραστήν (μαρτυρεῖ τὸν ἔνθεον τούτου ἔρωτα τῷ ἀνδρί, ὁ ἐπὶ τῶν καιρῶν Ἰουλιανοῦ διὰ Χριστὸν ἄθλος καὶ κίνδυνος)· τοῦτον γοῦν τὸν οὕτω θερμὸν ὑπὲρ εὐσεβείας πνέοντα φίλον Ἀρτέμιον πρὸς τὴν τῶν σεπτῶν ἀνακομιδὴν σωμάτων αὐτίκα ἐκπέμπει. Καὶ γὰρ δὴ καὶ οὗτος ἦν Κωνστάντιος τά τε ἄλλα μέτριος, τόν τε τρόπον ἐπιεικής, καὶ πολλῷ γε κομιδῇ τῷ περὶ τὴν τῶν ἐκκλησιῶν οἰκοδομὴν ἔρωτι κατωχος. Ἐντεῦθεν καὶ πρὸς τῇ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ πόλει περὶ τὸν ἐκείνου τάφον οἷα γέρας ἀποδιδοὺς τῷ πατρί, ναὸν ἐξ αὐτῶν κρηπίδων οἰκοδομεῖ μέγιστον. Οὗ δὴ καὶ Ἀρτεμίου τὰ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων ἐξ Ἀχαΐας ἀνακομίσαντος λείψανα, ἐν αὐτῷ τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ τῆς ἱερᾶς τραπέζης κατάθετο, Ἀνδρέου μὲν τῆς Πατρέων πόλεως, Λουκᾶ δὲ ἐκ Θηβῶν τῆς Βοιωτίας μετενεχθέντος. Βραχὺ τὸ ἐν μέσῳ καὶ Τι

VITA S. LUCÆ. nunc vero ab eo quod ipse contexuerat Evangelio interpretans ipsis ea quæ de Christo erant, et ostendens Vetus Instrumentum omnino consunum esse Novo, unumque et eumdem esse Deum qui et hoc et illud statuerat, plenus jam dierum effectus, redit in pace ad Deum pacis, pulvere quidem pulveri relicto, anima vero in manibus ejus qui dederat commendata: illuc transiens ubi regio est viventium, ubi sonus festa celebrantium, ubi inhabitatio est omnium lætantium. τῆς ὀρθῆς, πίστεως ὅρον αὐτοῖς παραδούς, καὶ νῦν Veteris Instrumenti scriptura adducens testimonia, μὲν ἀπὸ τῆς Παλαιᾶς παράγων Γραφῆς, νῦν δὲ ἀφ' οὔπερ οὗτος ἀνετάξατο Εὐαγγελίου διερμηνεύων αὐτοῖς τὰ περὶ Χριστοῦ, καὶ δεικνὺς τὴν Παλαιὰν τῇ Νέᾳ μάλα συμβαίνουσαν, καὶ Θεὸν ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν αὐτὴν τε κακείνην νομοθετήσαντα, πλήρης ἡμερῶν ἤδη γενόμενος, ἐν εἰρήνῃ πρὸς τὸν τῆς εἰς ρήνης ἀναλύει Θεὸν, τὸν χοῦν μέν ἀπολιπὼν τῷ χοί, τὴν δὲ ψυχὴν ταῖς χερσὶν τοῦ δεδωκότος ἐμπαραθέσ μενος, ἐκεῖ μεταφοιτήσας, ἔνθα ἡ τῶν ζώντων χώρα, ἔνθα ἦχος ἑορταζόντων, ἔνθα εὐφραινομένων πάντων ἡ κατοικία. Θ΄. Τσιαῦτα τῶν ὑπὲρ εὐσεβείας ἄθλων τοῦ ἀποστόλου τὰ διηγήματα, καὶ τοῦτο τέλος αὐτῷ τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ καμάτων· ὧν καὶ νῦν ἐν ἀγαλλιάσει θερίζει τὰ δράγματα, ὡς μετὰ Παύλου καὶ αὐτὸν δύνασθαι λέγειν· «Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνιο σμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα, ἐφ᾽ οἷς τὸν τῆς δικαιοσύνης στέφανον ἀποκείμενον.» Πλὴν ἀλλ᾽ ἀκόλουθον οἶμαι τούτοις ἐπιμνησθῆναι καὶ ὅθεν δὴ, καὶ ὅπως, καὶ ἐφ' ὅτῳ ἄρα τῶν χρόνων, τὸ ἱερὸν αὐτοῦ λείψανον ἐξ Ἀχαΐας ἀνακομισθέν; ὡς τι θεῖον θησαύρισμα, τῇ λαμπρᾷ καὶ βασιλίδι τῶν πόλεων ἀποδίδοται. IX. Hujusmodi sunt certaminum apostoli pro pietate narrationes hic fuit ipsi finis laborum pro Christo perpessorum, quorum etiam manipulos nunc metit in lætitia, ita ut possit et ipse cum Paulo dicere: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi, propter quæ reposita est mihi corona justitiæ *.» Verumtamen his nunc consequens esse opinor mentionem facere unde, et quomodo, quibusve sane temporibus sacræ hujus reliquiæ ex Achaia, veluti divinus quidam thesaurus reportatæ sint, et claræ ac regim civitati reddita. X. Transibat quondam a Sirmio ad Istrum Constantius, Constantini Magni filius, sed fratrum tertius, atque ad hanc Istri ripam non longo tempore castrametatus, audivit Barbaros qui ultra Istrum erant conflicturos cum Romanorum principatu et ipse formidans ne quid mali in suo principalu facerent, confestim ad Thraciam ac Byzantium equitavit. Cumque ad regionem Odrysiorum pervenisset, ubi Adrianus Romanorum imperator, exstructa civitate, sui appellationem loco dedit, accedit ad eum quidam episcopus, veluti donum quoddam ipsi gratissimum deferens, Andres ac Lucæ Christi discipulorum corpora indicans in Achaia esse sepulta. Porro ille et nuntio gavisus est, et Artemium quo maxime utebatur, et quem sciebat fervidum amatorem charitatis erga Christum (attestatur viro divinum hujus amorem, certamen, ac periculum temporibus Juliani propter Christum susceptum); hunc ergo tanto fervore pro pietate spirantem amicum Artemium ad pretiosorum corporum reductionem confestim emittit. Etenim erat hic Constantius et in cæteris Ι΄. Λιῄει ἀπὸ τοῦ Σιρμίου ποτὲ πρὸς τὸν Ιστρον Κωνστάντιος ὁ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου παῖς, τρίτος δὲ καθ᾽ ἡλικίαν τῶν ἀδελφῶν. Καὶ πρὸς αὐτῇ τῇ ὄχθῃ τοῦ Ἴστρου χρόνον οὐ βραχὺν στρατοπε δευσάμενος, ἤκουε τοὺς πέραν τοῦ Ἱστρου Βαρβά ρους μέλλειν ἐπιστρατεύειν τῇ Ῥωμαίων ἀρχῆ. Καὶ ὁ μὲν ἀποπτήξας μή τι κακὸν ἐν τῇ αὐτοῦ δράσωσι, πρὸς τὴν Θράκην εὐθὺς καὶ τὸ Βυζάντιον ἤλαυνεν. Εν Οδρυσῷ δὲ χωρίῳ καταλαβόντι, ἔνθα πόλιν Ἀδριανὸς ὁ Ῥωμαίων βασιλεὺς ἀναστήσας τὴν ἑαυτοῦ προσηγορίαν τῷ τόπῳ δέδωκε, πρόσεισι τις τῶν ἐπισκόπων ὥς τι κομίζων δῶρον αὐτῷ χαριέστατον, τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν ᾿Ανδρέου καὶ Λουκὰ ἐν Αχαΐᾳ τετάφθαι μηνύων τὰ σώματα. Ὁ δὲ ἤσθη τε τῇ ἀγγελίᾳ, καὶ ᾿Αρτέμιον ᾧ μάλα ἐχρήτο, καὶ ὅν τῆς πρὸς Χριστὸν ἀγάπης ᾔδει διά πυρον ἐραστὴν (μαρτυρεῖ τὸν ἔνθεον τούτου ἔρωτα τῷ ἀνδρὶ, ὁ ἐπὶ τῶν καιρῶν Ἰουλιανοῦ διὰ Χριστὸν ἄθλος καὶ κίνδυνος)· τοῦτον γοῦν τὸν οὕτω θερμόν ὑπὲρ εὐσεβείας πνέοντα φίλον Αρτέμιον πρὸς τὴν τῶν σεπτῶν ἀνακομιδὴν σωμάτων αὐτίκα ἐκπέμπει. Καὶ γὰρ δὴ καὶ οὗτος ἦν Κωνστάντιος τά τε ἄλλα μέτριος, τόν τε τρόπον ἐπιεικῆς, καὶ πολλῷ γε κομιδή τῷ περὶ τὴν τῶν ἐκκλησιῶν οἰκοδομὴν ἔρωτι κάτω οχος. Εντεῦθεν καὶ πρὸς τῇ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ πόλει περὶ τὸν ἐκείνου τάφον οἷα γέρας αποδιδοὺς τῷ πατρὶ, ναὸν ἐξ αὐτῶν κρηπίδων οἰκοδομεῖ μέγιστον. Οὗ δὴ καὶ ᾿Αρτεμίου τὰ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων ἐξ ᾿Αχαΐας ἀνακομίσαντος λείψανα, ἐν αὐτῷ τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ τῆς ἱερᾶς τραπέζης κατάθετο, ᾿Ανδρέου μὲν τῆς Πατρέων πόλεως, Λουκᾶ δὲ ἐκ Θηβῶν τῆς Βοιωτίας μετενεχθέντος. Βραχὺ τὸ ἐν μέσῳ καὶ Τι * II Tim. iv, 7, 8. moderatus, et moribus mitis ac modestus, et magno admodum circa ecclesiarum ædificationem amore occupatus. Unde etiam ad patris sui civitatem circa illius sepulcrum, veluti reddens patri honorem, templum ab ipsis fundamentis maximum ædificat, in quo eliam, ubi Artemius sacrorum apostolorum reliquias ex Achaia retulisset, in ipso divino altari sacræ mensæ reposuit: Andreæ quidem e civitate Patreorum, Lucæ autem ex Thebis Bootiæ translatis corporibus. Ac brevi tempore

col. 1139–1140page 71 of 165

PG 115:1139μόθεον, τὸν τῷ χορῷ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν οἷά τινα διαφανῆ ἀστέρα ἐκλάμψαντα, ἐξ Ἐφέσου ἀναφέρει τῆς Ἰωνίας, ὑπουργῷ καὶ αὖθις πρὸς τοῦτο τῷ Ἀρτεμίῳ χρησάμενος. Ἀλλ᾽ ἔσχε καὶ αὐτὸν ὁ τῆς ἱερᾶς τραπέζης θεῖος περίβολος, καθέπερ τι χρέος τοῖς συνεργάταις αὐτοῦ τῆς εὐσεβείας ἀποδοθέντα. Ἀλλὰ Τιμόθεος μὲν τοιαύτην ἔσχε τὴν ἀνακομιδὴν τοῦ σώματος. Ἐπὶ δὲ τῇ τοῦ θείου Δουκᾶ θαυματουργεῖται τι τοιοῦτον λόγου καὶ μνήμης ἄξιον· Ἀνατόλιος τις, εὐνοῦχος εἷς τῶν ἐκ τοῦ βασιλικοῦ κοιτώνος τηνικαῦτα ὤν, πάθει δεινοῦ σώματος κατάσχετος ἦν. Ὡς οὖν μεῖζον ᾔδει τὸ πάθος ἢ κατὰ τὴν τῶν ἱατρῶν τέχνην ἐδόκει, εὖ ἐκεῖνος εἰδὼς ὅτι τὰ παρὰ ἀνθρώποις ἀδύνατα, τῷ Θεῷ δυνατά, τῶν ἄλλων ἀφέμενος πάντων, ἐπὶ τὸν τοῦ Χριστοῦ μαθητήν Λουκᾶν καταφεύγει, καὶ τούτῳ βοηθῷ χρῆται κατὰ τῆς νόσου. Τῆς γὰρ σοροῦ, ἣ τὸν τίμιον αὐτοῦ συνεῖχε νεκρόν, ἐπὶ τὸν ἅγιον ἤδη κομιζομένης ναόν, ὃν ἐκ βάθρων αὐτῶν Κωνστάντιος ἤγειρεν, οὗτος ὁ λεχθεὶς Ἀνατόλιος προσελθών, καὶ συνδιαβαστάσας τοῖς φέρουσι ταύτην, παραχρῆμα τοῦ πιέζοντος ἀπολύεται πάθους. Καὶ ὁ ζῶν ἀπὸ τοῦ νεκροῦ τοιαύτης ἀπολαύσας εὐεργεσίας, οὐ διέλιπε παρ᾽ ὅλην αὐτοῦ τὴν ζωήν τῷ τε ἀποστόλῳ τὴν χάριν ὁμολογῶν, καὶ τῷ δι᾽ αὐτοῦ τοιαῦτα θαυματουργοῦντι θεῷ. Οὕτω μὲν οὖν ἐκ Θηβῶν ἀνακομισθὲν τὸ πρῶτον τὸ τοῦ θειοτάτου σῶμα Λουκᾶ, ἐντίμως ἄγαν καὶ μεγαλοπρεπῶς, μετὰ Ἀνδρέου, φημί, καὶ Τιμοθέου, τῷ παρὰ Κωνσταντίου οἰκοδομηθέντι ναῷ κατατίθεται, πολλὰ περὶ τὴν τῶν ἱερῶν λειψάνων κατάθεσιν πίστεως ἔργα καὶ πόθου ζέοντος τοῦ Κωνσταντίου ἐνδειξαμένου, εἰ καὶ ταῖς τοῦ πονηροῦ πάγαις οὗτος μικρὸν ὕστερον ἀλοὺς (ὢ πτώματος ὀλεθρίου! τὴν θολεράν, φεῦ! ἀνατροπήν)· τοῦ τῶν Ἀρειανῶν ἐξέπιε δόγματος. Χρόνοις δὲ ἱκανοῖς ὕστερον Ἰουστινιανὸς τὰ σκῆπτρα τῆς βασιλείας παραλαβών, φιλοτιμότερον ὅσον περὶ τὰ ἱερὰ ταυτὶ τῶν ἀποστόλων διατίθεται σώματα, καὶ ἀργυρέᾳ θήκῃ ταῦτα περιλαβὼν παρ᾽ αὐτῷ τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ, μάλα θεοφιλῶς κατατίθεται, τὰ τίμια, φημί, ἐν τιμίῳ. Καὶ τράπεζα μὲν τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου ἡ θήκη τελεῖ, κοινῷ δὲ τῶν ἀποστόλων ὀνόματι ὁ νεὼς οὗτος προσαγορεύεται. Οὐ δὴ πάντες οἱ πιστοὶ συνιόντες, ἐπαινοῦσι τοῦτον ὡς μαθητήν, ἀνευφημοῦσιν ὡς εὐαγγελιστήν, ὡς ἱερῶν ἱδρώτων καὶ πόνων τῷ θεσπεσίῳ κοινωνήσαντι Παύλῳ διαπαντὸς μακαρίζουσι· καὶ τοῦ ἐκεῖθεν μεταλαμβάνοντες ἁγιασμοῦ, χαρᾶς πληροῦνται πνευματικῆς χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

intermedio etiam Timotheum qui in choro disci- μόθεον, τὸν τῷ χορῷ τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν οἷα pulorum Christi velut perspicua quædam stella splenduerat, ex Epheso refert Ioniæ, ministro quoque rursum ad hoc usus Artemio. Sed habuit et ipsum sacræ mensæ ambitus, veluti reddentem debitum quoddam pietatis suis auxiliatoribus. Verum Timotheus quidem hujusmodi habuit corporis reductionem. τινα διαφανῆ ἀστέρα ἐκλάμψαντα, ἐξ Εφέσου ἀναφέρει τῆς Ἰωνίας, ὑπουργῷ καὶ αὖθις πρὸς τοῦτο τῷ Ἀρτεμίῳ χρησάμενος. ᾿Αλλ᾽ ἔσχε καὶ αὐτὸν ὁ τῆς ἱερᾶς τραπέζης θεῖος περίβολος, καθέπερ τι χρέος τοῖς συνεργάταις αὐτοῦ τῆς εὐσεβείας ἀποδο θέντα. ᾿Αλλὰ Τιμόθεος μὲν τοιαύτην ἔσχε τὴν ἀνα κομιδὴν τοῦ σώματος. XI. Porro in divi Lucæ reductione tale editur 14. Ἐπὶ δὲ τῇ τοῦ θείου Δουκᾶ θαυματουργεῖται miraculum sermone ac memoria dignum. Anato- τι τοιοῦτον λόγου και μνήμης ἄξιον· 'Ανατόλιος τις, lius quidam ennuchus unus eorum qui tunc εὐνοῦχος εἷς τῶν ἐκ τοῦ βασιλικοῦ κοιτώνος την: regio erant cubiculo, misero corporis morbo de- καῦτα ὤν, πάθει δεινοῦ σώματος κατάσχετος ἦν, tentus erat. Ubi ergo majorem novit esse morbum Ὡς οὖν μεῖζον ᾔδει τὸ πάθος ἢ κατὰ τὴν τῶν ἱατρῶν quam qui medicorum posset arte curari, probe υέχνην ἐδόκει, εὖ ἐκεῖνος εἰδὼς ὅτι τὰ παρὰ ἀνθρώ sciens ille quod quæ impossibilia sunt apud homi- ποις αδύνατα, τῷ Θεῷ δυνατά, τῶν αλλων ἀφέμενος nes, Deo possibilia sunt, omnibus aliis relictis, η πάντων, ἐπὶ τὸν τοῦ Χριστοῦ μαθητήν Λουκᾶν και ad Lucam Christi discipulum confugit, et hoc ταφεύγει, καὶ τούτῃ βοηθῷ χρῆται κατὰ τῆς νόσου auxiliatore utitur adversus morbum. Ubi enim Τῆς γὰρ σοροῦ, ἢ τὸν τίμιον αὐτοῦ συνεῖχε νεκρόν, urna quæ pretiosum continebat ipsius corpus ad ἐπὶ τὸν ἅγιον ἤδη κομιζομένης ναὸν, ὃν ἐκ βάθρων sacrum templum jam esset delata, quod a funda- αὐτῶν Κωνστάντιος ἤγειρεν, οὗτος ὁ λεχθεὶς ᾿Ανατό mentis Constantius erexerat, accedens hic dictus λιος προσελθών, καὶ συνδιαβαστάσας τοῖς φέρουσι - Anatolius, simulque bajulans cum his qui illam ταύτην, παραχρῆμα τοῦ πιέζοντος ἀπολύεται πάν portabant, confestim deprimente morbo absolvitur: θους. Καὶ ὁ ζῶν ἀπὸ τοῦ νεκροῦ τοιαύτης ἀπολαύσας et vivens ex mortuo tale adeptus beneficium, tota εὐεργεσίας, οὐ διέλιπε παρ' ὅλην αὐτοῦ τὴν ζωήν sua vita non intermisit gratias agere apostolo ac τῷ τε ἀποστόλῳ τὴν χάριν ὁμολογῶν, καὶ τῷ δι' Deo qui per ipsum hujusmodi edebat miracula. αὐτοῦ τοιαῦτα θαυματουργοῦντι θεῷ. ΙΒ΄. Οὕτω μὲν οὖν ἐκ Θηβῶν ἀνακομισθὲν τὸ πρῶτον τὸ τοῦ θειοτάτου σῶμα Λουκᾶ, ἐντίμως ἄγαν καὶ μεγαλοπρεπῶς, μετὰ ᾿Ανδρέου, φημ', καὶ Τιμοθέου, τῷ παρὰ Κωνσταντίου οἰκοδομηθέντι ναῷ κατατίθεται, πολλὰ περὶ τὴν τῶν ἱερῶν λειψάνων κατάθεσιν πίστεως ἔργα καὶ πόθου ζέοντος τοῦ Κωνσταντίου ἐνδειξαμένου, εἰ καὶ ταῖς τοῦ πονηροῦ πάγαις οὗτος μικρὸν ὕστερον ἀλοὺς (ὢ πτώματος όλεθρίου! τὴν θολερὰν, φεῦ! ἀνατροπὴν)· τοῦ τῶν 'Αρειανῶν ἐξέπιε δόγματος. Χρόνοις δὲ ἱκανοῖς ὕστερον Ἰουστινιανὸς τὰ σκῆπτρα τῆς βασιλείας παραλαβών, φιλοτιμότερον ὅσον περὶ τὰ ἱερὰ ταυτὶ τῶν ἀποστόλων διατίθεται σώματα, καὶ ἀργυρέῃ θήκη ταῦτα περιλαβὼν παρ' αὐτῷ τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ, μάλα θεοφιλώς κατατίθεται, τὰ τίμια, φημί, ἐν τιμίῳ. Καὶ τράπεζα μὲν τοῦ ἱεροῦ θυσιαστηρίου ἡ θήκη τελεῖ, κοινῷ δὲ τῶν ἀποστόλων ὀνόματι ὁ νεὼς οὗτος προσαγορεύεται. Οὐ δὴ πάντες οἱ πιστοὶ συνιόντες, ἐπαινοῦσι τοῦτον ὡς μαθητήν, ἀνευφη μοῦσιν ὡς εὐαγγελιστὴν, ὡς ἱερῶν ἱδρώτων καὶ XII. Ita igitur primum ex Thebis relatum divinissimi Lucæ corpus, honorifice admodum ac magnifice una cum Andrea ac Timotheo in templo reponitur, quod a Constantio ædificatum erat: cum circa sacrarum reliquiarum repositionem fidei opera ao fervidum Constantii desiderium plurimum demon. strata sunt. Quanquam hic postea maligni laqueis aliquantulum captus (o casum miserum! heu turbulentam subversionem!) Arianorum dogma ebibit. Multis autem postmodum temporibus, Justinianus, assumptis imperii sceptris, multo adhuc amplificentius circa hac sacra apostolorum corpora aficitur, et theca argentea hæc concludens, circa ipsum altare vehementi Dei amore reponit, nempe pretiosa in pretioso conditorio. Et quidem sacri altaris mensam theca constituit: porro communi apostolorum nomine templum appellatur: ad quod sane omnes qui conveniunt fideles laudant hunc tanquam discipulum, celebrant ut evangelistam, beatificant tanquam eum qui in sacris sudoribus ac laboribus divino Paulo semper fuit socius: et inde πόνων τῷ θεσπεσίῳ κοινωνήσαντι Παύλῳ διαπαντὸς sanctificationem participantes, spirituali implentur gaudio idque gratia ac benignitate Domini nostri Jesu Christi, cui est gloria in sæcula sæculorum. Amen. μακαρίζουσι· καὶ του ἐκεῖθεν μεταλαμβάνοντες ἁγιασμοῦ, χαρᾶς πληροῦνται πνευματικῆς χάριτι καὶ φιλανθρωπία τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 1141–1142page 72 of 165

PG 115:1141ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΟΥΑΡΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝ ΑΥΤΩ. Α. Μαξιμιανοῦ τοῦ τυράννου τὸ δυσσεβὲς ἀνὰ πᾶσαν σχεδὸν τὴν οἰκουμένην ἐκδόντος διάταγμα, πέμψαντο δὲ καὶ τοῖς κατ᾿ Αἴγυπτον ἄρχουσιν, ὡς ἢ πάντας τοὺς ἐν αὐτῇ Χριστιανοὺς τῶν μικρῶν ἀπογίνεσθαι θυσιῶν, καὶ τὴν ἑαυτῶν ἐξόμνυσθαι πίστιν, ἢ ποικίλαις κολάσεσι καὶ βασάνοις τοῦ ζῆν ἀπαλλάτεσθαι· καὶ πολλῶν ἐπὶ τούτῳ πιστῶν συλληφθέντων, καὶ τῶν μὲν τὸν ὑπὲρ Χριστοῦ θάνατον εὐκλεῶς ἀπενεγκαμένων, τῶν δὲ εἰρκταῖς καὶ δεσμοῖς παραπεμφθέντων, λιμῷ τε καὶ δίψει πιεζομένων, ἀνήρ τις τοῦ καταλόγου Αἰγυπτίων, πολλοῦ μὲν ἄξιος Μαξιμιανῷ, πολλοῦ δὲ καὶ τῷ αὐτοῦ στρατεύματι, φοβερὸς οὐχ ἥκιστα πολεμίοις. Οὔαρος ὄνομα, τὸ γένος ἐπίσημος, τὴν δόξαν περίβλεπτος, τὴν ἀρετὴν περιβόητος, λάθρα ὁπόσαι νύκτες τὸ δεσμωτήριον εἰσιών, τοῦτο μὲν ἐπιμελείας ἠξίου τοὺς ἄνδρας, τοῦτο δὲ καὶ ὑπὲρ ἑαυτοῦ εὔχεσθαι παρεκάλει, ὥστε τὸν ἴσον ἐκείνοις καὶ αὐτὸν ἀγῶνα τελέσαι. Ἐδεδοίκει γὰρ ἔτι κατάδηλος γενέσθαι τὸ σέβας, διὰ τὸ τοὺς ὑπασπιστὰς τῆς ἀσεβείας φόνιόν τι πνέειν κατὰ τῶν εὐσεβούντων καὶ μανικὸν, καὶ οὓς ἂν φωράσειαν Χριστιανούς, τοὺς μὲν πυρί, τοὺς δὲ θαλάσσῃ, τοὺς δὲ καὶ ἄλλαις βασάνοις καὶ θανάτῳ παραδιδόναι. Β. Ἐπεὶ οὖν ἀνηγγέλθη τῷ ἄρχοντι ὡς καί τινες τῶν τὴν ἔρημον οἰκούντων πιστῶν ὑπὸ τῶν τῆς ἀσεβείας ὑπηρετῶν συνελήφθησαν, ἡσθεὶς τῇ ἀγγελίᾳ, τούτους μὲν κατὰ τὸ παρὸν ἐν ἀσφαλεῖ τῇ φρουρᾷ κατακλεισθῆναι κελεύει, τὰ δὲ τῶν κολάσεων ὄργανα, τῇ ὑστεραίᾳ εὐτρεπισθῆναι, καὶ αὐτοὺς εἰσαχθῆναι πρὸς τὴν ἐξέτασιν. Εἰς ὦτα τοιγαροῦν τῷ μακαρίῳ Οὐάρῳ τὸ πρᾶγμα χωρῆσαν, χρήματα τοῖς προεστῶσι τῆς φυλακῆς παρασχών, νυκτὸς εἴπεισι πρὸς τοὺς ἄνδρας, καὶ λύει μὲν αὐτοὺς τῶν δεσμῶν, ἐκβάλλει δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῦ ξύλου. Θεραπείας ἀξιώσας, καὶ τροφῆς μετασχεῖν παρασκευάσας παρ᾿ ὅλας ὀκτὼ ἡμέρας ἀσίτους ἤδη διαμεμενηκότας, πεσὼν ἐλιπάρει, Δέομαι ὑμῶν, λέγων, γνήσιοι θεράποντες τοῦ Χριστοῦ, ὑπὲρ ἐμοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεῦσαι τῆς αὐτῆς ὑμῖν ἀξιῶσαι καὶ μὲ μερίδος καὶ δοῦναι μοι καρτερίαν πρὸς τὰ δεινά. Δοῦλος γάρ εἰμι καὶ

MARTYRIUM S. VARI. MAPTYPION ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΟΥΑΡΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝ ΑΥΤΩ. MARTYRIUM S. VARI ET SOCIORUM EJUS. (Laline apud Surium ad diem 19 Octobris; Greece ex cod. ms. Paris. n. 1480.) I. Cum Maximianus tyrannus per universum fere orbem terræ impium edidisset edictum, misissetque etiam ad præsides, qui erant in Ægypto, ut vel omnes in ea existentes Christiani exsecranda gustarent sacrificia et suam abjurarent fidem, vel variis tormentis et suppliciis vita eis adimeretur; et hac de causa multi fideles fuissent comprehensi, et alii quidem pro Christo mortem gloriose sustinuissent, alii autem in carceres et vincula conjecti essent, fameque et siti premerentur: vir quidam ex numero militum Ægyptiorum, qui in magno quidem erat pretio apud Maximianum, et apud ipsum exercitum, erat autem terribilis hostibus, nomine Varus, genere insignis, gloria conspicuus, ac virtute clarus. Is clam singulis noctibus carcerem Α. Μαξιμιανοῦ τοῦ τυράννου τὸ δυσσεβὲς ἀνὰ πᾶσαν σχεδὸν τὴν οἰκουμένην ἐκδόντος διάταγμα, πέμψαντο, δὲ καὶ τοῖς κατ᾿ Αἴγυπτον ἄρχουσιν, ὡς ἢ πάντας τοὺς ἐν αὐτῇ Χριστιανοὺς τῶν μικρῶν ἀπογίνεσθαι θυσιῶν, καὶ τὴν ἑαυτῶν ἐξόμνυσθαι πίστιν, ἢ ποικίλαις κολάσεσι καὶ βασάνοις τοῦ ζῆν ἀπαλλάτο τεσθαι· καὶ πολλῶν ἐπὶ τούτῳ πιστῶν συλληφθέντων, καὶ τῶν μὲν τὸν ὑπὲρ Χριστοῦ θάνατον εὐκλεῶς ἀπενεγκαμένων, τῶν δὲ εἰρκταῖς καὶ δεσμοῖς παραπεμφθέντων, λιμῷ τε καὶ δίψει πιεζομένων, ἀνήρ τις τοῦ καταλόγου Αἰγυπτίων, πολλοῦ μὲν ἄξιος Μαξιμιανῷ, πολλοῦ δὲ καὶ τῷ αὐτοῦ στρατεύματι, φοβερὸς οὐχ ἥκιστα πολεμίοις. Οὔαρος ὄνομα, τὸ γένος ἐπίσημος, τὴν δόξαν περίβλεπτος, τὴν ἀρετὴν περιβόητος, λάθρα ὁπόσαι νύκτες τὸ δεσμωτήριον εἰσιών, τοῦτο μὲν ἐπιμελείας ἠξίου τοὺς ἄνδρας, ingrediens, partim quidem eos curabat, qui erant τοῦτο δὲ καὶ ὑπὲρ ἑαυτοῦ εὔχεσθαι παρεκάλει, ὥστε τὸν ἴσον ἐκείνοις καὶ αὐτὸν ἀγῶνα τελέσαι. Εδεδοίκει γὰρ ἔτι κατάδηλος γενέσθαι τὸ σέβας, διὰ τὸ τοὺς ὑπασπιστὰς τῆς ἀσεβείας φόνιόν τι πνέειν κατὰ τῶν εὐσεβούντων καὶ μανικὸν, καὶ οὓς ἂν φωράσειαν Χριστιανούς, τοὺς μὲν πυρί, τοὺς δὲ θαλάσσῃ, τοὺς δὲ καὶ ἄλλαις βασάνοις καὶ θανάτῳ παραδιδόναι. in vinculis partim autem eos rogabat ut pro ipso orarent, quo æque, atque ipsi, certamen perageret. Timebat enim adhuc suam aperire religionem, quod satellites impietatis eædem et furorem spirarent adversus pios, et quos deprehendissent Christianos, alios quidem igni, alios autem aliis tormentis et morti traderent. II. Cum autem præsidi fuisset renuntiatum quod quidam ex fidelibus, qui habitabant in solitudine, comprehensi fuerant a ministris impietatis, nuntio lætatus, eos quidem jubet in præsentia includi in tuta custodia, die autem sequenti parari tormenta, et ipsos introduci ad habendam de eis questionem. Cum res ergo venisset ad aures beati Β. Ἐπεὶ οὖν ἀνηγγέλθη τῷ ἄρχοντι ὡς καί τινες τῶν τὴν ἔρημον οἰκούντων πιστῶν ὑπὸ τῶν τῆς ἀσεβείας ὑπηρετῶν συνελήφθησαν, ἡσθεὶς τῇ ἀγγελίᾳ, τούτους μὲν κατὰ τὸ παρὸν ἐν ἀσφαλεῖ τῇ φρουρά κατακλεισθήναι κελεύει, τὰ δὲ τῶν κολάσεων ὄργανα, τῇ ὑστεραίᾳ εὐτρεπισθῆναι, καὶ αὐτοὺς εἰσαχθῆναι πρὸς τὴν ἐξέτασιν. Εἰς ὦτα τοιγαροῦν τῷ μακαρίῳ Οὐάρῳ τὸ πρᾶγμα χωρῆσαν, χρήματα τοῖς προ- Vari, pecunia data iis qui præerant custodia, εστῶσι τῆς φυλακῆς παρασχών, νυκτὸς εἴπεισι πρὸς τοὺς ἄνδρας, καὶ λύει μὲν αὐτοὺς τῶν δεσμῶν, ἐκε βάλλει δὲ καὶ τοὺς πόδας τοῦ ξύλου. Θεραπείας ἀξιώσας, καὶ τροφῆς μετασχεῖν παρασκευάσας παρο ὅλας ὀκτὼ ἡμέρας ἀσίτους ἤδη διαμεμενηκότας, πεσὼν ἐλιπάρει, Δέομαι ὑμῶν, λέγων, γνήσιοι θερά. ποντες τοῦ Χριστοῦ, ὑπὲρ ἐμοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεῦ και τῆς αὐτῆς ὑμῖν ἀξιῶσαι καὶ μὲ μερίδος καὶ δοῦναι μοι καρτερίαν πρὸς τὰ δεινά, Δοῦλος γάρ εἰμι καὶ noctu ad eos ingreditur, et eos quidem solvit e vinculis, pedes autem e cippo amovet. Cumque eos curasset, et ut cibum sumerent effecisset, qui totos octo dies jam jejuni manserant, procidens humi, obsecrabat: Rogo vos, dicens, germani ao sinceri Christi famuli, Deo pro me supplicate, at me quoque eadem, qua vos, parte dignetur, et adversus mala et aspera det mihi fortitudinem. Nam ego quoque sum servus Christi, et ejus sancto-

Day 20Die 20

col. 1143–1144page 73 of 165

PG 115:1143αὐτὸς Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ ἁγίων· ἀλλά με τὸ ποικίλον καὶ αὐστηρὸν τῶν κολάσεων, καὶ τὸ τῶν δικαστῶν ἀπηνὲς, εἰς μέσον ἀγαγεῖν ἐμαυτὸν βουλόμενον, ἀπάγει καὶ δειλίαν ἐντίθησιν, εὔξασθε τοιγαροῦν ὑπὲρ ἐμοῦ, ἅγιοι μάρτυρες, εὔξασθε. Τὴν αὔριον γὰρ ὑμεῖς ἐν Κυρίῳ τελειοῦσθε. Πρὸς ταῦτα οἱ ἅγιοι. Οὐδεὶς, ἀδελφὲ, φασὶν, Οὔαρε, θερίζειν ἐν ἀγαλλιάσει δύναται, εἰ μὴ χειμῶνος πρότερον τὰ σπέρματα καταβάλῃ καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῖς ἀνάσχηται πόνων. Παραπλησίως δὲ καὶ ἀθλητὴς οὐ στεφανοῦται, εἰ μὴ πρότερον νομίμως ἀθλήσει. Δεῦρο δὴ οὖν, ἀδελφὲ, σύνοδος ἡμῖν γενοῦ, καὶ τέλειος στρατιώτης Χριστοῦ. Ἔχομεν γὰρ αὐτὸν ἐκεῖνον, ὑπὲρ οὗ τὰς κολάσεις ἀναδεχόμεθα, φιλανθρώπως ἡμῶν ἄνωθεν ἀντιλαμβανόμενον, καὶ πολλὴν ἀφανῶς παρέχοντα τὴν βοήθειαν. Ταῦτα τῶν ἁγίων διεσιόντων, ἐφίστανταί τινες τῶν τῆς τάξεως, ἀγαγεῖν αὐτοὺς προσταγέντες παρὰ τὸν ἄρχοντα. Οἱ καὶ, τὸν μακάριον Οὔαρον θεασάμενοι πρὸς τοῖς ποσὶ κείμενον τῶν μαρτύρων, καὶ οἷονεῖ καταπλαγέντες ἐπὶ τῷ καινῷ τοῦ θεάματος, καὶ διὰ τοῦτο φιλανθρωπίας λόγους τῷ δοκεῖν προσφέροντες, Μαίνῃ, λέγουσι πρὸς αὐτὸν, ἄνθρωπε; Οὐ δέδοικας ὅλως μὴ, γνωσθέντος τῷ ἡγεμόνι τοῦ πράγματος, τῷ στρατιωτικῷ ἀξιώματι συναπολέσῃς καὶ τὴν ζωήν; Πρὸς οὓς ὁ μακάριος, Γένοιτό μοι Χριστιανὸν ἔφη, τέλειον εὑρεθῆναι, καὶ τοῖς ἁγίοις τούτοις συναθλόν τε καὶ σύσκηνον. Πείθει γάρ με θαῤῥεῖν πρὸς ὑμᾶς ἡ φιλία, καὶ οὐδὲν τῶν ἐνταῦθα λεγομένων ἢ πραττομένων ὑποπτεύειν. Γ. Τούτων οὕτω λεχθέντων οἱ στρατιῶται τοὺς ἁγίους ἓξ ὄντας τὸν ἀριθμὸν (ἑπτὰ μὲν γὰρ οἱ πάντες ἦσαν, ἔφθασε δὲ ὁ εἷς κατὰ τὴν ἔρημον τελευτῆσαι), δεδεμένους ἀλύσει, τῷ ἡγεμόνι προσήγον. Ὁ δὲ ἐφ' ὑψηλοῦ μὲν καθῆστο τοῦ βήματος, περιειστήκει δὲ αὐτὸν πλῆθος στρατιωτῶν, τῶν ἐκείνου λόγων καὶ τοῦ νεύματος ὅλως ἐξηρτημένοι. Κελεύσας οὖν ἀποδυθέντας εἰσάγεσθαι τοὺς ἁγίους, εὐθὺς, Οἵου μὲν γένους, ἠρώτα, οἵας δὲ τύχης ἐστέ; τίνα δὲ ὑμῶν τὰ ὀνόματα; Καὶ τὴν ἀπόκρισιν ὡς τάχος ἀπῄτει. Τὴν ἔφορον γὰρ ὑμῖν ὄμνυμι, φησὶ, δίκην καὶ τὴν μεγάλην τῶν θεῶν δύναμιν, ὡς ἔτι περιόντας ὑμᾶς θηρίοις καὶ κυσὶ βορὰν παραθήσομαι. Οἱ δὲ ἅγιοι, μηδὲν μήτε πρὸς τὸ σοβαρὸν τοῦ σχήματος, μήτε πρὸς τὴν ἀπήνειαν τῶν λόγων ὑποσταλέντες, Ἡμῖν, ὦ δικαστὰ, εἶπον, πατρὶς ἐπὶ γῆς οὐδεμία· ξένοι γὰρ ἡμεῖς ὄντες καὶ παρεπίδημοι. Πατρὶς γὰρ Χριστιανοῖς ἀληθὴς καὶ πόλις ἐν οὐρανοῖς ᾠκοδόμηται. Ταῦτα πίστευε ἡμῖν οὕτως ἔχειν. Τῶν δὲ σῶν ἀπειλῶν ὀλίγη φροντίς· μᾶλλον δὲ καὶ δι' εὐχῆς τὸ πρᾶγμα ποιούμεθα μὴ μέχρι λόγων στῆναί σοι τὴν ἀπειλὴν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἔργον ἐκβῆναι. Οὕτω γὰρ καὶ ἡμῖν ὁ πόθος ὁ πρὸς Χριστὸν δῆλος ἔσται καὶ αὐτὸς εἴσῃ πάντως, ὁποίας παρ' αὐτοῦ τυγχάνομεν τῆς ἐπικουρίας. Τοιαῦτα τῶν ἁγίων διεξελθόντων, ὁ τύραννος πρὸς τοὺς συνέδρους ἐπιστραφείς, Μίαν, ἔφη, καὶ τὴν αὐτὴν ἔχοντας μελέτην τοὺς κακοδαίμονας ὥσπερ ἐκ συμφωνίας ὁρῶ. Μάστιγες οὖν αὐτοὺς καὶ πληγαὶ δαψιλῶς ἐκδεχέσθωσαν. ὡς δὲ ἐτύπτοντο μὲν σφοδρῶς, οὐδὲν δὲ ἀπεκρίνοντο, ὁ δικαστὴς ἐπῆγεν

rum: sed varia et acerba supplicia et judicum αὐτὸς Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ ἁγίων· ἀλλά με τὸ sævitia me volentem prodire in medium abducunt, et timorem incutiunt. Orate ergo pro me, sancti martyres, orate. Vos enim cras in Domino consummabimini. Ad hæc sancti: Nemo, aiunt, ο frater Vare, potest metere in exsultatione, nisi prius in lacrymis semina dejecerit, et qui in eis spargendis suscipiuntur, labores sustinuerit. Similiter autem athleta quoque non coronatur, nisi prius legitime certaverit. Agedum ergo, o frater, eis nobis comes itineris, et perfectus miles Christi. Habemus enim illum ipsum, pro quo suscipimus, nos benigne e superis defendentem, et latenter nobis magnum præbentem auxilium. Sanctis hæc dicentibus, veniunt quidam milites, quibus jussum fuerat, ut eos deducerent ad præsidem. Qui cum aspexissent beatum Varum jacentem ad pedes martyrum, et novo spectaculo essent veluti obstupefacti, ideo benignis, ut sibi videbantur, verbis cum eo agentes: Insanis, ei dicunt, o homo? Non times omnino ne, si hæc res nota fuerit præsidi, cum militari dignitate vitam quoque simul amittas? Ad quos beatus Varus: Utinam, inquit, inveniar perfectus Christianus, et liceat mihi esse horum sanctorum socium certaminis, et in eisdem habitare tabernaculis. Persuadet autem amicitia, ut ego vobis fidam, et eorum, qui hic dicuntur aut flunt, nihil habeam suspectum. ποικίλον καὶ αὐστηρὸν τῶν κολάσεων, καὶ τὸ τῶν δικαστῶν ἀπηνὲς, εἰς μέσον ἀγαγεῖν ἐμαυτὸν βουλόμενον, ἀπάγει καὶ δειλίαν ἐντίθησιν, εὔξασθε τοι γαροῦν ὑπὲρ ἐμοῦ, ἅγιοι μάρτυρες, εὔξασθε. Τὴν αὐτ ριον γὰρ ὑμεῖς ἐν Κυρίῳ τελειοῦσθε. Πρὸς ταῦτα οἱ ἅγιοι. Οὐδεὶς, ἀδελφὲ, φασὶν, Οὔαρε, θερίζειν ἐν ἀγαλλιάσει δύναται, εἰ μὴ χειμῶνος πρότερον τὰ σπέρματα καταβαλῃ καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῖς ἀνάσχηται πόνων. Παραπλησίως δὲ καὶ ἀθλητὴς οὐ στεφανοῦ ται, εἰ μὴ πρότερον νομίμως ἀθλήσει. Δεῦρο δὴ οὖν, ἀδελφὲ, σύνοδος ἡμῖν γενοῦ, καὶ τέλειος στρατιώτης Χριστοῦ. Ἔχομεν γὰρ αὐτὸν ἐκεῖνον, ὑπὲρ οὗ τὰς και λάσεις ἀναδεχόμεθα, φιλανθρώπως ἡμῶν ἄνωθεν ἀντιλαμβανόμενον, καὶ πολλὴν ἀφανῶς παρέχοντα τὴν βοήθειαν. Ταῦτα τῶν ἁγίων διεσιόντων, ἐφίσταν ταί τινες τῶν τῆς τάξεως, ἀγαγεῖν αὐτοὺς προστα γέντες παρὰ τὸν ἄρχοντα. Οἱ καὶ, τὸν μακάριον Οὔτ ρον θεασάμενοι πρὸς τοῖς ποσὶ κείμενον τῶν μαρτύ ρων, καὶ οἷονεῖ καταπλαγέντες ἐπὶ τῷ καινῷ τοῦ θεάματος, καὶ διὰ τοῦτο φιλανθρωπίας λόγους τῷ δοκεῖ, προσφέροντες, Μαίνη, λέγουσι πρὸς αὐτὸν, ἄνα θρωπε; Οὐ δέδοικας ὅλως μὴ, γνωσθέντος τῷ ἡγεμόνι τοῦ πράγματος, τῷ στρατιωτικῷ ἀξιώματι συναπο λέσῃς καὶ τὴν ζωήν; Πρὸς οὓς ὁ μακαριος, Γένοιτό μοι Χριστιανὸν ἔφη, τέλειον εὐρεθῆναι, καὶ τοῖς ἀγίοις τούτοις συναθλόν τε καὶ σύσκηνον. Πείθει γάρ με θαῤῥεῖν πρὸς ὑμᾶς ἡ φιλία, καὶ οὐδὲν τῶν ἐνταῦθα λεγομένων ἢ πραττομένων ὑποπτεύειν. III. His sic dictis, milites sanctos, qui erant sex numero (erant enim omnes quidem septem, sed unus jam mortuus fuerat in solitudine), catena vinctos adduxerunt ad præsidem. Ille autem sedebat in excelso tribunali, et eum circumsistebat multitudo militum, qui omnino pendebant a verbis illius et nutu. Cum ergo jussisset eos exutos introduci, statim quidem rogavit: Quodnam est vobis genus et quænam conditio, quænam autem vestra nomina? Et responsum mox ab eis exigebat. Praepotentem enim vobis juro, aiebat, deorum virtutem ac justitiam, quod vos adhuc superstites apponam feris edendos et canibus. Sancti autem neque fastum tantæ auctoritatis, neque verborum sævitiam extimescentes, Nobis, dicebant, o judex, nulla patria est in terra. Sumus enim revera hospites et advens. Nam Christianis vera patria et civitas in cœlis est ædificata. Crede nobis hæc ila se habere: minas autem tuas p8rum curamus: imo vero optamus ut minæ tuæ non se usque ad verba solum sistant, sed ad effectum etiam deducantur. Sic enim erit manifestum nostrum in Christum desiderium: et ipse scies omnino, quale auxilium ab ipso assequamur. Cum sancti hæc dixissent, tyrannus conversus ad assessores, Video, inquit, bos infelices unum et idem tanquam ex consensu meditari. Parentur ergo flagella, et eos plage abunde excipiant. Cum autem valde quidem verberantur, nibil autem responderent, judex intulit interrogationem, Γ. Τούτων οὕτω λεχθέντων οἱ στρατιῶται τοὺς ἁγίους ἓξ ὄντας τὸν ἀριθμὸν ἑπτὰ μὲν γὰρ οἱ πάνω τες ἦσαν, ἔφθασε δὲ ὁ εἷς κατὰ τὴν ἔρημον τελευτῆσαι), δεδεμένους ἀλύσει, τῷ ἡγεμόνι προσήγον. Ὁ δὲ ἐφ' ὑψηλοῦ μὲν καθῆστο τοῦ βήματος, περιειστήκει δὲ αὐτὸν πλῆθος στρατιωτῶν, τῶν ἐκείνου λόγων καὶ τοῦ νεύματος ὅλως εξηρτημένοι. Κελεύσας οὖν ἀποδυθέντας εἰσάγεσθαι τοὺς ἁγίους, εὐθὺς, Οἷοι μὲν γένους, ἠρώτα, οἵας δὲ τύχης ἐστέ; τίνα δὲ ὑμῶν τὰ ὀνόματα; Καὶ τὴν ἀπόκρισιν ὡς τάχος ἀπῄτει. Τὴν ἔφορον γὰρ ὑμῖν ὄμνυμι, φησὶ, δίκην καὶ τὴν μεγά λην τῶν θεῶν δύναμιν, ὡς ἔτι περιόντας ὑμᾶς θηρίοις καὶ κυσὶ βορὰν παραθήσομαι. Οἱ δὲ ἅγιοι, μηδὲν μήτε πρὸς τὸ σοβαρὸν τοῦ σχήματος, μήτε πρὸς τὴν ἀπήνειον τῶν λόγων ὑποσταλέντες, Ἡμῖν, ὦ δικαστὰ εἶπον, πατρὶς ἐπὶ γῆς οὐδε μία· ξένοι γὰρ ἡμεῖς ὄντες καὶ παρεπίδημοι. Πατρὶς γὰρ Χριστια νοῖς ἀληθὴς καὶ πόλις ἐν οὐρανοῖς ᾠκοδόμηται. Ταῦτα πίστευε ἡμῖν οὕτως ἔχειν. Τῶν δὲ σῶν ἀπειλῶν ὀλίγη φροντίς· μᾶλλον δὲ καὶ δι' εὐχῆς τὸ πρᾶ γμα ποιούμεθα μή μέχρι λόγων στῆναί σοι τὴν ἀπειλὴν, ἀλλὰ καί εἰς ἔργον ἐκβῆναι. Οὕτω γὰρ καὶ ἡμῖν ὁ πόθος ὁ πρὸς Χριστὸν δῆλος ἔσται καὶ αὐτὸς εἴσῃ πάντως, ὁποίας παρ' αὐτοῦ τυγχάνομεν τῆς ἐπικουρίας. Τοιαῦτα τῶν ἁγίων διεξελθόντων, ὁ τύ ράννους πρὸς τοὺς συνέδρους ἐπιστραφείς, Μίαν, ἔφη, καὶ τὴν αὐτὴν ἔχοντας μελέτην τοὺς κακοδαίμονας ὥσπερ ἐκ συμφωνίας ὁρῶ. Μάστιγες οὖν αὐτοὺς καὶ πληγαὶ δαψιλῶς ἐκδεχέσθωσαν. ὡς δὲ ἐτύπτοντο μὲν σφοδρῶς, οὐδὲν δὲ ἀπεκρίνοντο, ὁ δικαστὴς ἐπῆγεν

col. 1145–1146page 74 of 165

PG 115:1145ἐρώτησιν, οὕτως εἰπών· Ὁ μάλιστά γε ζητούμενος ἕβδομος ὑμῶν ποῦ ἐστι; Τούτου ῥηθέντος, αὐτίκα δρομαίως τοῦ ὄχλου ἐξορμηθεὶς ὁ γενναιότατος Οὔαρος, στὰς ἐν μέσῳ λέγει τῷ ἡγεμόνι· Ἐκεῖνος μὲν ἐκ πολλοῦ τὸν βίον μετήλλαξεν, ἐμὲ δὲ κληρονόμον τῶν αὐτοῦ ἐνεστήσατο. Εἴ τι οὖν ἐκείνῳ χρέως, ἀποδώσων αὐτὸς πάρειμι. Δ'. Ἤκουσεν ὁ ἡγεμὼν, καὶ ὅλος τοῦ θυμοῦ γέγονε· καὶ, Τίς οὗτος, καὶ τίνος τάγματος; ἡ τάξις λεγέτω, φησί. Ὁ δὲ, Τάγματος μὲν τοῦ ἐκ Τυάνων, στρατιώτης δὲ καὶ τῶν ἐπιφανῶν, ἀπεκρίνατο. Καὶ ὁ ἡγεμών, πληγεὶς ἐπὶ τούτῳ, Τίς σε πονηρὸς δαίμων εἰς κίνδυνον, εἶπεν, οὕτω σαφῆ, σεαυτὸν ὠθῆσαι πεποίηκεν, ὡς καὶ τὸ τῆς προσούσης σοι περιδόξου στρατείας ἀξίωμα, τὰ ἐκεῖθέν τε σιτηρέσια, παρ' οὐδὲν θέσθαι, καὶ τοσούτοις τὴν ἰδίαν ψυχὴν περιβαλεῖν χαλεποῖς; Καὶ ὁ μακάριος, Τὸν ἄρτον, εἶπε, τὸν ἐξ οὐρανοῦ καθιόντα, καὶ τὸ θεῖον ποτήριον τοῦ τιμίου αἵματος Χριστοῦ τοῦ Κυρίου μου, τῶν σῶν προέκρινα τιμῶν τε καὶ ὀψωνίων, δόξαν ἀεὶ μένουσαν τῆς ῥιούσης, καὶ ζωὴν ἄληκτον φθαρτῆς καὶ προσκαίρου. Εἶτα δῆλος ἐπὶ τῷ πάθει γενόμενος ὁ δικάζων, ἀποβλέψας πρὸς τοὺς ἁγίους ἐν πολλῷ σάλῳ καὶ πικρίᾳ ψυχῆς εἶπε· Μάρτυς ἡ τῶν μεγίστων θεῶν δύναμις, ὑμᾶς πρότερον ἐν κακοῖς ἀφέλωμαι τὴν ζωὴν, τοιοῦτον ἐμὲ ζημιώσαντας στρατιώτην· ὑμέτερον γὰρ ἂν εἴη τοῦτο καὶ οὐχ ἑτέρου. Οἱ δὲ μάρτυρες ἐν μηδενὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ ποιούμενοι, Μικρὸν, εἶπον, ἀνάμεινον, δικαστὰ, καὶ τὰ ὅπλα τῆς νῦν στρατείας, οἷα κατανοήσεις. Τῷ γὰρ τῶν ἀγγέλων τάγματι τὸν ἄνδρα προσενηνόχαμεν. Τούτου ῥηθέντος, ὁ μὲν πείθειν ἐπεχείρει τοὺς ἁγίους συνθέσθαι τῇ ἀσεβείᾳ, καὶ θυσίαν τοῖς ματαίοις προσενεγκεῖν ὁ μάταιος· οἱ δὲ μηδὲ τὸ οὖς ὅλως διδόντες τοῖς αὐτοῦ ῥήμασιν, ἀνθυπέφερον· «Θεοὶ οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέσθωσαν.» Μεθ' οὓς ὁ μακάριος Οὔαρος, μείζονα τὴν ὀργὴν ἐξάπτων τῷ δικαστῇ, Τί πράγματα παρέχεις, ἔλεγε, τοῖς ἁγίοις, μωρὰ λέγων καὶ εἰς οὐδὲν χρήσιμα; «Ὁ γὰρ μωρός, φησί, μωρὰ λαλήσει.» Ἡσαΐας ὁ μέγας σοι τοῦτο καὶ οὐκ ἐγὼ· καὶ ταῦτα μηδὲ ἀντοφθαλμεῖν αὐτοῖς, μηδὲ εἰς λόγους ὅλως ἰέναι δυναμένος. Ε΄. Τούτων ἀκούσας ἐκεῖνος οὐκ ἔτι καθεκτὸς ἦν, ἀλλὰ θυμοῦ πλείονος πλησθεὶς, ἐπὶ ξύλου μὲν τὸν Οὔαρον μετεωρίζειν ἐκέλευε. Πρὸς δὲ τοὺς ἁγίους, Ἐάν τῆς ὑμῶν, εἶπεν, ἐνστάσεως ἡττηθῶ, ἔξαρνος πάντως καὶ τῆς τῶν θεῶν ἔσομαι λατρείας. Οὕτως ἰσχυρόν τι καὶ αὐστηρὸν ἡ ἀλήθεια, καὶ ἀσθένειαν πολλάκις διελέγχον ψυχῆς, φέρειν αὐτῆς τὴν ἐλευθερίαν οὐ δυναμένης. Οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες, Δοκίμασόν σου τέως τὴν δυναστείαν, εἰρήκασιν, ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡμῶν ἀδελφοῦ· καὶ εἴγε τούτου κρείττων ὀρθῇς, τότε τάχα καὶ ἐφ' ἡμᾶς χρηστῶν οὐκ ἀμοιρήσεις ἐλπίδων. Πρὸς ταῦτα ὁ δικαστὴς τοῖς μὲν ἁγίοις τὰ χαλεπώτατα ἀπειλήσας, τοῦ ξύλου κατενεχθῆναι προστάττει τὸν μάρτυρα· καὶ ὥσπερ οὐχ ἱκανὴν νομίσας πρὸς τοιοῦτον εὐγενὲς φρόνημα,

MARTYRIUM S. VARI. ἔρώτησιν, οὕτως εἰπών· Ὁ μάλιστά γε ζητούμενος dicens: Qui maxime quæritur septimus ex vobis, ἕβδομος ὑμῶν ποῦ ἐστι; Τούτου ῥηθέντος, αὐτίκα δρομαίως τοῦ ὄχλου ἐξορμηθεὶς ὁ γενναιότατος Οὔαρος, στὰς ἐν μέσῳ λέγει τῷ ἡγεμόνι· Ἐκεῖνος μὲν ἐκ πολλοῦ τὸν βίον μετήλλαξεν, ἐμὲ δὲ κληρονόμον τῶν αὐτοῦ ἐνεστήσατο. Εἴ τι οὖν ἐκείνῳ χρέως, ἀποδώσων αὐτὸς πάρειμι. σῶν προέκρινα μένουσαν τῆς καὶ προσκαί Δ'. Ἤκουσεν ὁ ἡγεμὼν, καὶ ὅλος τοῦ θυμοῦ γέγονε καὶ, Τίς οὗτος, καὶ τίνος τάγματος; ἡ τάξις λεγέτω, φησί. Ὁ δὲ, Τάγματος μὲν τοῦ ἐκ Τυάνων, στρατιώ της δὲ καὶ τῶν ἔπιφανῶν, ἀπεκρίνατο. Καὶ ὁ ἡγεμών, πληγεὶς ἐπὶ τούτῳ, Τίς σε πονηρὸς δαίμων εἰς κίνδυνον. εἶπεν, οὕτω σαφῆ, σεαυτὸν ὠθῆσαι πεποίηκεν, ὡς καὶ τὸ τῆς προσούσης σοι περιδόξου στρα τείας ἀξίωμα, τὰ ἐκεῖθέν τε σιτηρέσια, παρ' οὐδὲν θέσθαι, καὶ τοσούτοις τὴν ἰδίαν ψυχὴν περιβαλεῖν χαλεποῖς; Καὶ ὁ μακάριος, Τὸν ἄρτον, εἶπε, τὸν ἐξ οὐρανοῦ καθιόντα, καὶ τὸ θεῖον ποτήριον τοῦ τιμίου αἵματος Χριστοῦ τοῦ Κυρίου μου, τῶν τιμῶν τε καὶ ὀψωνίων, δόξαν ἀεὶ ῥιούσης, καὶ ζωὴν ἄληκτον φθαρτῆς ρου. Εἶτα δῆλος ἐπὶ τῷ πάθει γενόμενος ο δικάζων, ἀποβλέψας πρὸς τοὺς ἁγίους ἔν πολλῷ σάλῳ καὶ πικρία ψυχῆς εἶπε. Μάρτυς ἡ τῶν μεγίστων θεῶν δύναμις, ὑμᾶς πρότερον ἐν κακοῖς ἀφέλωμαι τὴν ζωὴν, τοιοῦτον ἐμὲ ζημιώσαντας στρατιώτην· ὑμές τερον γὰρ ἂν εἴη τοῦτο καὶ οὐχ ἑτέρου. Οἱ δὲ μάρ τυρες ἐν μηδενὶ τοὺς λόγους αὐτοῦ ποιούμενοι, Μια κρὸν, εἶπον, ἀνάμεινον, δικαστὰ, καὶ τὰ ὅπλα τῆς νῦν στρατείας, οἷα κατανοήσεις. Τῷ γὰρ τῶν ἀγγέλων τάγματι τὸν ἄνδρα προσενηνόχαμεν. Τούτου ῥηθέν τος, ὁ μὲν πείθειν ἐπεχείρει τοὺς ἁγίους συνθέσθαι τῇ ἀσεβείᾳ, καὶ θυσίαν τοῖς ματαίοις προσενεγκεῖν ὁ μάταιος· οἱ δὲ μηδὲ τὸ οὖς ὅλως διδόντες τοῖς αὐτοῦ ῥήμασιν, ἀνθυπέφερον· «Θεοὶ οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν, ἀπολέσθωσαν.» Μεθ᾽ οὖς ὁ μακάριος Οὔαρος, μείξονα τὴν ὀργὴν ἐξάπτων τῷ δ καστῇ. Τί πράγματα παρέχεις, ἔλεγε, τοῖς ἁγίοις, μωρὰ λέγων καὶ εἰς οὐδὲν χρήσιμα; «Ο γὰρ μωρός, φησί, μωρὰ λαλήσει. «(Ησαΐας ὁ μέγας σοι τοῦτο καὶ οὐκ ἐγὼ καὶ ταῦτα μηδὲ ἀντοφθαλμεῖν αὐτοῖς, μηδὲ εἰς λόγους ὅλως ἰέναι δηνάμενος. Ε΄. Τούτων ἀκούσας ἐκεῖνος οὐκ ἔτι καθεκτὸς ἦν, ἀλλὰ θυμοῦ πλείονος πλθσθεὶς, ἐπὶ ξύλου μὲν τὸν Οὔαςον μετεωρίζειν ἐκέλευε. Πρὸς δὲ τοὺς ἁγίους, ubi est? Hoc diclo, cursim statim e turba egressus præclarissimus Varus, stans in medio dicit præsidi Ille quidem jam diu abhinc ex bac vita excessit, me autem suum hæredem instituit. Si quid ergo ab illo debebatur, adsum ipse redditurus. IV. Audivit præses, et totus ad iram est conversus: Quis hic sil, inquit, dicat, et e quanam sit legione. Ille autem: Ex legione quidem Tyanensi, miles vero clarus, respondit. Præses autem, eu de causa obstupefactus, Quis malus dæmon, inquit, effecit, ut te in manifestum impelleres periculum, ut et gloriosam tuam militiam, et quam ex ea habes tesseram frumentariam, nihili facias, et tuam animam in tanta mala injicias? Beatus aulem Varus: Panem, inquit, qui de colo descendit, et divinum calicem pretiosi sanguinis Christi Domini mei prætuli tuis honoribus et stipendiis: gloriam quæ semper manet, ei quæ fuit, et vitam quæ nunquam desinit, ei in quam cadit interitus et est ad breve tempus. Tunc judex aperte ostendens se esse animo perturbatum, aspiciens ad sanctos, concitate et acerbe dixit: Testis sit mihi virtus maximorum deorum, vobis prius adimam in malis vitam, qui me tali milite privaveritis. Hoc enim fuerit vestrum, et non alterius. Martyres autem verba ejus nihilifacientes, Exspecta parumper, dixerunt, o judex, et videbis qualia sint arma hujus militiæ Ad ordinem enim angelorum hominem adduximus. Hoc dicto, ille quidem conabatur persuadere sanctis, ut assentirentur impietati, et rebus vanis offerent sacrificium, ipse plane vanus at stolidus. Illi autem ne aurem quidem ejus verbis præbentes, coutra referebant: «Dii, qui cœlum et,terram non fecerunt, pereant '|» Post quos beatus Varus iram magis accendens, judici, Quid, dixit, sanctis exhibes molestiam, stulta dicens, et ad nihil utilia? «Stultus autem stulta loquetur 3.» (Magnus Isaias boo tibi dicit, et non ego) idque cum nec eos quidem contra intueri, nec cum eis omnino conferre sermonem velis, vel potius non possis. V. Hæc cum ille audiisset, non poterat amplius cohiberi, sed majorė ira plenus, jussit quidem Varum in ligno sublimem extolli. Sanctis autem Εάν τῆς ὑμῶν, εἶπεν, ἐνστάσεως ἡττηθῶ, ἔξαρνος dixit: Si fuero a vestra superatus constantia, cultum quoque deorum omnino abnegabo. Adeo res valida et acris est veritas, et quæ sæpe arguit animi imbecillitatem, qui non potest ejus ferre libertatem. Christi autem martyres, Experire, dixerunt, in hoc nostro fratre quid possie; et si eo fueris superior fortassis, ut speras, in nobis res quoque recte succedet. Ad hæc judex cum sanotis quidem esset minatus gravissima, jubet in cippum duci martyrem et perinde ac si existimaret non πάντως καὶ τῆς τῶν θεῶν ἔσομαι λατρείας. Οὕτως ἰσχυρόν τι καὶ αὐστηρὸν ἡ ἀλήθεια, καὶ ἀσθένειαν πολλάκις διελέγχον ψυχῆς, φέρειν αὐτῆς τὴν ἐλευ θερίαν οὐ δυναμένης. Οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες, Δοκίμασόν σου τέως τὴν δυναστείαν, εἰρήκασιν, ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡμῶν ἀδελφοῦ· καὶ εἴγε τούτου κρείτα των ὀρθῇς, τότε τάχα καὶ ἐφ' ἡμᾶς χρηστῶν οὐκ ἀμοιρήσεις ἐλπίδων. Πρὸς ταῦτα ὁ δικαστὴς τοῖς μὲν ἁγίοις τὰ χαλεπώτατα απειλήσαν, τοῦ ξύλου κατενεχθῆναι προστάττει τὸν μάρτυρα· καὶ ὥσπερ συχ᾽ ἱκανὴν νομίσας πρὸς τοιοῦτον εὐγενὲς φρόνημα, 1 Jerem. x, 11. ³ Isa. xxxii. 6.

col. 1147–1148page 75 of 165

PG 115:1147καὶ παρασκευὴν ψυχῆς τὴν κόλασιν ταύτην ἱμᾶσιν ὠμοῖς ἔφη κατὰ γῆς ταθέντα μαστίζεσθαι, εἶτα διὰ τεσσάρων ἐλκόμενον ῥοπάλοις ἁδροῖς συνθλάσθαι καὶ κατατρίβεσθαι. Γενναίως οὖν τὰ δεινὰ ταῦτα φέρων ὁ ἀθλητὴς πρὸς τοὺς ἁγίους ἐν ἐπηκόῳ πάντων ἐπιστραφείς, Εὐλογήσατε τὸν δοῦλον ὑμῶν, πατέρες ἅγιοι, φησίν, εὐλογήσατε· εὔξασθε παρὰ Κυρίου ἐνδυναμωθῆναι με καὶ ἀντιλαβέσθαι μου τὴν αὐτοῦ δεξιάν. Οἶδε γὰρ αὐτὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, ὁ καὶ φορέσαι ταύτην καταδεξάμενος, καὶ εἰπὼν ὅτι «Τὸ μὲν πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής.» Οἱ δὲ ἅγιοι, τὰ ὄμματα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείναντες, Ὁ Θεὸς, εἶπον, ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων, αὐτὸς ἐξαποστελεῖ σοι δύναμιν ἐξ ὕψους, καὶ περιθήσει ἐπὶ τὴν κεφαλήν σου περικεφαλαίαν σωτηρίου, καὶ ἱμάτιον ἐκδικήσεως περιβαλεῖ σε. Ἡ χεὶρ ἐκείνου συναντιλήψεταί σοι, καὶ ὁ βραχίων κατισχύσει, λαμπρά τε παράσχοι κατὰ τοῦ ἀντικειμένου τὰ νικητήρια. «Ἐξεγείρου τοιγαροῦν, ἐξεγείρου, ἔνδυσαι τὴν ἰσχὺν τοῦ βραχίονος σου» παρὰ τῆς θείας τοῦτο Γραφῆς διδασκόμενος, καὶ εἰδὼς, οἷος ἡμῖν ἄνωθεν παρίσταται βοηθός, καὶ οἵων ἀγαθῶν ἀπόλαυσις περιμένει τοὺς δι᾿ ἐκεῖνον ταῦτα πάσχειν προῃρημένους. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς ἐν τοσούτῳ τυπτόμενος, καὶ ὥσπερ αἰσθόμενος ἄνωθεν χειρὸς ἐπιβοηθούσης, ἐν ἀγαλλιάσει ψυχῆς ἔφη πρὸς τοὺς ἁγίους· Μηδεμία λύπη τὰς ὑμῶν ὑποτρεχέτω καρδίας, χάριν ἡμῶν· ἰδοὺ γὰρ ἡ θεοπειθὴς ὑμῶν εὐχὴ, τὸ τραχὺ τῶν βασάνων εἰς ὁμαλὸν, εἰς τὸ λυποῦν εἰς ἄνεσιν μετεσκεύασε, καὶ τοσοῦτον ὅσῳ μηδὲ πληγῶν ἡμᾶς ἐπαισθάνεσθαι. Τὸ μετὰ ταῦτα πείθειν ὁ τύραννος ἐπεχείρει πάλιν, καὶ πρὸς ἄρνησιν εἷλκε τὸν ἀθλητὴν, ἀγαθὰ ὑπισχνούμενος, καὶ αὐτῶν ὧν ἄχρι τοῦ νῦν ὑπέστη βασάνων, οὐκ ἐκεῖνον, ἀλλὰ τοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας αἰτιώμενος. Ὡς δὲ ἑώρα τὸν ἅγιον διαγελώντα μᾶλλον αὐτὸν τῆς ἐπινοίας καὶ τοῦ σοφίσματος, ἔτι πλείονα τὸν θυμὸν ἐκκαύσας, τῷ κολαστηρίῳ ξύλῳ καὶ αὖθις ἀναρτηθῆναι κελεύει τὸν Οὔαρον, καὶ ὄνυξι σιδηροῖς καταξαίνεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τῷ μάρτυρι ξαινομένου τοῦ σώματος, αἱ πλείονες τῶν σαρκῶν εἰς γῆν ἀπεῤῥίπτοντο, καὶ τῷ ἐκεῖθεν αἵματι τὸ ἔδαφος ἐφοινίσσετο, ὁ μὲν χρηστὸς Οὔαρος ὡς οὐδὲν πάσχων ἤρεμος ἦν· ἔπασχε δὲ τοῖς ἁγίοις δεινῶς ἡ ψυχὴ, καὶ τὰ σπλάγχνα τούτων ἐκόπτετο διὰ τὸν ὁμόψυχον. Ἀμέλει καὶ τὴν ὠμότητα μὴ ἐνεγκόντες τοῦ δικαστοῦ, Τί δὲ οὐ συνίης, εἶπον, καὶ θηρίων αὐτῶν ἀγριώτερε, ὅτι καὶ λίθοι καὶ σίδηρος ἔπαθον ἂν τοσαῦτα πληττόμενοι; Αὐτὸς δὲ καὶ οὕτως ἀμείλικτος ἦν, καὶ ὥσπερ εἰς χλεύην τὸ πρᾶγμα τιθεὶς, Ὁ Χριστὸς, φησίν, ὁ ὑμέτερος παρελθὼν, τῶν ἐμῶν αὐτὸν ἐξελέσθω χειρῶν, μὴ εἰδὼς ὁ ἀνόητος, ὡς τὸ ταῦτα δύνασθαι φέρειν μεγαλοψύχως δήλωσις ἦν ὅτι καὶ παρῆν ἐκεῖνος καὶ ἐξῃρεῖτο, καὶ τὴν παρ᾿ αὐτοῦ δρόσον ἴαμα ἐδίδου τῶν ὀδυνῶν. Ὁ δὲ μακάριος καὶ ξεόμενος, Μή μοι γένοιτο, ἔφη, τῶν βασάνων ἀπαλλαγῆναι τῶν προσκαίρων τούτων, ἀλλὰ τῶν

REsufficere hoc supplicium adversus tam generosum καὶ παρασκευὴν ψυχῆς τὴν κόλασιν ταύτην ἱμᾶσιν et tam bene instructum animum, jussit ut extensus loris, in terra cæderetur crudeliter, deinde per quatuor viros tractum, validis clavis conteri et confringi. Forti ergo et generoso animo hæc mala ferens athleta, ad sanctos omnibus audientibus conversus: Benedicite famulo vestro, sancti patres, inquit, benedicite. Rogate, ut mihi vires confirmentur a Domino, et me ejus dextera suscipiat. Novit enim humanam imbecillitatem, qui eam ipse quoque gestare voluit, et dixit: «Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma 3.» Sancti igitur, cum oculos in calum sustulissent, Deus, dixerunt, Deus virtutum, ipse emittet tibi virtutem ex alto, et capiti tuo imponet galeam salutis, et te induet vestimentis ullionis. Manus illius defendet te, et brachium te corroborabit, et præclaras præbebit victorias contra adversarium. «Exsurge ergo, exsurge, induere fortitudine brachii tui 4,» hoc discens a divina Scriptura, et sciens qualis ab alto adsit nobis adjutor, et qualium bonorum perceptio eos manet, qui propter illum hæc pati lubenter voluerunt. Martyr autem Christi cum interea verberaretur, et quodammodo sentiret manum opem e cœlo ferentem, in exsultatione animæ dixit sanctis Nulla propter me tristitia subeat corda vestra. Ecce enim vestræ preces, quæ Deo persuaserunt, aspera tormenta plana effecerunt et levia, et molestiam mutarunt in recreationem, adeo ut nec plagas quidem sentiam. VI. Post hæc rursus aggressus est lyrannus persuadere, et athletam attrahere ad negandum, bona ei pollicens, et horum ipsorum, quæ sustinuit, tore mentorum, non in illum, sed in alios Christi martyres culpam conferens. Postquam autem vidit sanctum callida illius inventa amplius irridentem, ira magis accensus, jubet Varum rursus suspendi in ligno comparato ad torquendum, et eum ferreis discerpi ungulis. Cum autem martyri, dum cæderetur corpus, plurimæ carnes in terram caderent, et illius sanguine solum cruentaretur, bonus quidem Varus, tanquam nibil patiens, erat quietus: sanctis autem graviter affectus erat animus, et eorum viscera laniabantur propter animi consensionem. Non ferentes itaque judicis crudelitatem: Quid vero non intelligis, inquiunt, o tu, vel feris ipsis agrestior, quod et lapides et ferrum passa essent, percussa toties? Ipse autem ne sic quidem potuit molliri, et eam rem quodammodo habuit ludibrio: Christus, inquiens, vester accedat, ipsumque a meis liberet manibus: nesciens stultus, quod hæc ferre posse magno et forti animo, significabant illum affuisse et liberasse, et suum rorem dedisse dolorum medicinam. Beatus autem ille, etiam dum discerperetur, Nolim, inquit, liberari ab his, quæ ad tempus durant, tormentis, sed ab iis quæ ma- * Matth. xxvi, 41. * Isa LI, 9. η ὠμοῖς ἔφη κατὰ γῆς ταθέντα μαστίζεσθαι, εἶτα διὰ τεσσάρων ἐλκόμενον ῥοπάλοις ἁδροῖς συνθλάσθαι καὶ κατατρίβεσθαι. Γενναίως οὖν τὰ δεινὰ ταῦτα φέρων ὁ ἀθλητὴς πρὸς τοὺς ἁγίους ἐν ἐπηκόω πάντων ἐπιστραφείς, Εὐλογήσατε τὸν δοῦλον ὑμῶν, πατέρες ἅγιοι, φησίν, εὐλυγήσατε· εὔξασθε παρὰ Κυρίου ἐνδυναμω θῆναι με καὶ ἀντιλαβέσθαι μου τὴν αὐτοῦ δεξιάν. Οιδε γὰρ αὐτὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, ὁ καὶ φορέσαι ταύτην καταδεξάμενος, καὶ εἰπὼν ὅτι «Τὸ μὲν πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής.» Οἱ δὲ ἅγιοι, τὰ ύμματα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείναντες, Ὁ Θεὸς, εἶπον, ὁ Θεὸς τῶν δυνάμεων, αὐτὸς ἐξαποστελεῖ σοι δόναμεν ἐξ ὕψους, καὶ περιθήσει ἐπὶ τὴν κεφαλήν σου ρικεφαλαίαν σωτηρίου, καὶ ἱμάτιον ἐκδικήσεως περιβαλεῖ σε, ΙΙ χεὶρ ἐκείνου συναντιλήψεταί σοι, και ὁ βραχίων κατισχύσει, λαμπρά τε παράσχοι κατά τοῦ ἀντικειμένου τὰ νικητήρια. «Εξεγείρου τοιγαροῦν, ἐξεγείρου, ἔνδυσαι τὴν ἰσχὺν τοῦ βραχίονος σου ο παρά τῆς θείας τοῦτο Γραφῆς διδασκόμενος, καὶ εἰδὼς, οἷος ἡμῖν ἄνωθεν παρίσταται βοηθος, και ο ων αγα θῶν ἀπόλαυσις περιμένει τους δι' ἐκεῖνον ταῦτα πάσχειν προῃρημένους. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς ἐν τοσούτῳ τυπτόμενος, καὶ ὥσπερ αἰσθόμενος άνωθεν χειρὸς ἐπιβοηθούσης, ἐν ἀγαλλιάσει ψυχῆς ἔφη πρὸς τοὺς ἁγίους· Μηδεμία λύπη τὰς ὑμῶν ὑποτρεχέτω καρδίας, χάριν ἡμῶν· ἰδοὺ γὰρ ἡ θεοπειθής ὑμῶν εὐχὴ, τὸ τραχὺ τῶν βασάνων εἰς ὁμαλὸν, εἰς τὸ λυποῦν εἰς ἄνεσιν μετεσκεύασε, καὶ τοσοῦτον ὅσῳ μηδὲ πληγῶν ἡμᾶς ἐπαισθάνεσθαι. 5. Τὸ μετὰ ταῦτα πείθειν ὁ τύραννος ἐπεχείρει πάλιν, καὶ πρὸς ἄρνησιν εἷλκε τὸν ἀθλητὴν, ἀγαθὰ ὑπισχνούμενος, καὶ αὐτῶν ὧν ἄχρι τοῦ νῦν ὑπέστη, βασάνων, οὐκ ἐκεῖνον, ἀλλὰ τοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρ τυρας αιτιώμενος. ὡς δὲ ἑώρα τὸν ἅγιον διαγελώντα μᾶλλον αὐτὸν τῆς ἐπινοίας καὶ τοῦ σοφίσματος. ἔτι πλείονα τὸν θυμὸν ἐκκαύσας, τῷ κολαστηρίῳ ξύλω καὶ αὖθις ἀναρτηθῆναι κελεύει τὸν Ούαρον, καὶ ὄνυξι σιδηροῖς καταξαίνεσθαι. Ἐπεὶ δὲ τῷ μάρτυρι ξαινουμένου τοῦ σώματος, αἱ πλείονες τῶν σαρκῶν εἰς γῆν ἀπεῤῥίπτοντο, καὶ τῷ ἐκεῖθεν αἵματι τὸ ἐδαφος ἐφοινίσσετο, ὁ μὲν χρηστός Οὔαρος ὡς οὐδὲν πάσχων ἤρεμος ἦν· ἔπασχε δὲ τοῖς ἁγίοις δεινῶς ἡ ψυχὴ, καὶ τὰ σπλάγχνα τούτων ἐκόπτετο διὰ τὸν ὁμόψυχον. ᾿Αμέλει καὶ τὴν ὠμότητα μὴ ἐνεγκόντες τοῦ δικαστοῦ, Τί δὲ οὐ συνίης, εἶπον, καὶ θηρίων αὐτῶν, ἄγριώτερε, ὅτι καὶ λίθοι καὶ σίδηρος ἔπαθον ἂν τοσε αῦτα πληττόμενοι; Αὐτὸς δὲ καὶ οὕτως ἀμείλικτος ἦν, καὶ ὥσπερ εἰς χλεύην τὸ πρᾶγμα τιθεὶς, Ὁ Χριστὸς, φησίν, ὁ ὑμέτερος παρελθὼν, τῶν ἐμῶν αὐτὸν ἐξελέσθω χειρῶν, μὴ εἰδὼς ὁ ἀνόητος, ὡς τὸ ταῦτα δύνασθαι φέρειν μεγαλοψύχως δήλωσις ἦν ὅτι καὶ παρῆν ἐκεῖνος καὶ ἐξῃρεῖτο, καὶ τὴν παρ αὐτοῦ δρόσον ἴαμα ἐδίδου τῶν ὀδυνῶν. Ὁ δὲ μακά ριος καὶ ξεόμενος, Μή μοι γένοιτο, ἔφη, τῶν βασάνων ἀπαλλαγῆναι τῶν προσκαίρων τούτων, ἀλλὰ τῶν

col. 1149–1150page 76 of 165

PG 115:1149μενουσῶν ὁ ἐμὸς ἐξελοιτό με Χριστὸς, σὲ δὲ καὶ τὴν σὴν ὠμότητα τοιαύταις ἀξίως κατακρινεί. Ζ΄. Τοῦτον ἀμειβόμενος ἔργῳ τὸν λόγον ὁ δικαστὴς τοὺς ξυστῆρας κατὰ τῶν τοῦ μάρτυρος ἐπέφερε σπλάγχνων, Ὁράτω, λέγων, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ὁ κατάρατος καθάπερ ὕδωρ αὐτοῦ προχεόμενα τὰ ἐνδόσθια. Ἀλλὰ τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα οὐδὲ ἡ τῆς βασάνου ταύτης πικρότης ἐνδοῦναί τι τοῦ πάσχειν διὰ Χριστὸν παρεσκεύασεν, οὐ ῥῆμα φθέγξασθαι ἀγεννές, οὐκ ἄλλο τι μικρὸν ἢ μεῖζον ὑποσταλεὶς ἔργον ἐνδείξασθαι, εἰ μὴ καὶ μείζονα μᾶλλον τὸν εἰς Χριστὸν ἀνέφλεγεν ἔρωτα, καὶ πρὸς τὰς δριμυτέρας τῶν κολάσεων δριμυτέραις τὸν δικαστὴν βάλλειν ἐποίει ταῖς ἀποκρίσεσι. Σὺ μὲν γὰρ, ἔφη, πονηρὰ πονηρῶν δαιμόνων ὑπουργὲ καὶ μεσάνθρωπε, καὶ λίαν τοῖς ἀγαθοῖς ἀντικείμενε, ἐξενεγκεῖν ἴσως δυνήσῃ μου τὰ ἐνδόσθια· ἡ δὲ τῆς ἐμῆς καρδίας εἰς Χριστὸν πίστις ἄσυλος ἔσται καὶ ἀναφαίρετος. Οἱ δὲ ἅγιοι, τὰ τοῦ μάρτυρος σπλάγχνα ρηγνύμενά τε καὶ εἰς γῆν οὕτω διασπειρόμενα θεασάμενοι, φιλάνθρωπόν τι καὶ λίαν περιπαθὲς δακρύσαντες τὸν Χριστὸν, ὑπὲρ οὗ ταῦτα ἔπασχε, βοηθὸν ἐκάλουν. Οἷς ἐπιβαλὼν τὰς ὄψεις ὁ δικαστὴς, καὶ τὸ τῆς φιλανθρωπίας ἢ φιλαδελφίας μᾶλλον ἰδὼν σύμβολον, τὰ ἐν ὀφθαλμοῖς δάκρυα, καὶ οἷά τινος πλησθεὶς ἡδονῆς, Ἥττησθε πάντως, εἶπε μετὰ βοῆς, ἥττησθε. Καὶ τούτου δεῖγμα ἡ πολλὴ αὕτη κατήφεια καὶ τὰ δάκρυα. Εἰ γὰρ ἠδύνατο, φησίν, ὁ ὑμέτερος Θεὸς τὴν μυθευομένην ταύτην ὑμῖν ἀθάνατον ζωὴν παρασχεῖν, τίνος χάριν οὕτω τὸν κακῶς ἀπολούμενον ἑταῖρον ὑμῶν ἐπενθεῖτε; Οἱ δὲ πρὸς αὐτόν· Ἡ τῶν δακρύων αὕτη σταγὼν τὴν φυσικὴν μηνύει συμπάθειαν. Ἐπεὶ οὐκ ἄν ποτε ἡμεῖς γνώμῃ τὸν ἀδελφὸν κλαύσωμεν τοιούτῳ τελευτῶντα θανάτῳ· μᾶλλον γὰρ καὶ μακάριον αὐτὸν τοῦ τέλους ἡγούμεθα καὶ ζηλοῦμεν, ὅτι τῇ προσκαίρῳ ταύτῃ βασάνῳ τὴν εἰς ἀεὶ μένουσαν βασιλείαν ἐπραγματεύσατο. Οὐ τοῦτον οὖν, ὥσπερ ἔφημεν, ἀλλὰ σὲ μᾶλλον θρηνοῦμεν τῆς ἀπωλείας, καὶ ὧν μέλλεις κληρονομεῖν χαλεπῶν ἀντιδόσεων. Χριστοῦ γὰρ νόμος καὶ ὑπὲρ ὑμῶν δακρύειν τῶν ἐχθρῶν τῷ τῆς ἀγάπης μόνῳ καὶ τῆς χρηστότητος. Η΄. Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ἐλέγετο, τοὺς μὲν ἁγίους καὶ αὖθις τὸ δεσμωτήριον ὑπεδέχετο, ἕως ὁ δικαστὴς σκέψαιτο ποίαις τῶν κολάσεων αὐτοὺς παραδόσει. Ὁ δὲ μακάριος Οὔπρος ἐπὶ τοῦ ξύλου ἦρτο καὶ ἔτι μετέωρος, οὕτω προσταχθέν, ἄχρις ἀφῇ καὶ τὴν ψυχήν. ὡς δὲ τοὺς ἁγίους ὑπὸ δεσμοῖς καὶ φρουραῖς πρὸς τὴν εἱρκτὴν ἀγομένους ἐθεάσατο, μεγάλῃ τῇ φωνῇ, Θαρσεῖτε, εἶπε, πατέρες ἐμοί, θαρσεῖτε· οὐδὲν ἐγὼ λογίζομαι τὰς ἐπαγομένας μοι τιμωρίας, ἀλλά με τῷ ἐμῷ Χριστῷ παράθεσθε καὶ Σωτῆρι, καὶ πεποιθὼς πορεύσομαι πρὸς αὐτὸν ταῖς ὑμετέραις εὐχαῖς φρουρούμενος· ἐπὶ πέντε γοῦν ὥραις τῇ βασάνῳ ἐγκαρτερήσας, ἐν εἰρήνῃ τὸ πνεῦμα τῷ δεδωκότι Θεῷ παρέθετο. Ἔτι δὲ ζῇν αὐτὸν οἱ ἐπὶ τῶν βασάνων οἰόμενοι, οὐδὲ τὸ λοιπὸν μεθίεσαν, ἀλλὰ κοράκων τρόπον καὶ μετὰ θάνατον ἤκιζον. ἐπεὶ δὲ καὶ αὐτοῖς καὶ τῷ τυράννῳ διεγνώσθη ὅτι Οὔπρος τέθνηκε, τὸν νεκρὸν καταγαγέντες, καὶ

MARTYRIUM S. VARI. μενουσῶν ὁ ἐμὸς ἐξελοιτό με Χριστὸς, σὲ δὲ καὶ τὴν nent; meus me Christus liberaverit, te autem et σὴν ὠμότητα τοιαύταις ἀξίως κατακρινεί. Ζ΄. Τοῦτον ἀμειβόμενος ἔργῳ τὸν λόγον ὁ δικασ στῆς τοὺς ξυστῆρας κατὰ τῶν τοῦ μάρτυρος ἐπέφερε σπλάγχων, Οράτω, λέγων, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ὁ κατάρατος καθάπερ ὕδωρ αὐτοῦ προχεόμενα τὰ ἐνδό σβια. ᾿Αλλὰ τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα οὐδὲ ἡ τῆς βασάνου ταύτης πικρότης ἐνδοῦναί τι τοῦ πάσχειν διὰ Χριστὸν παρεσκεύασεν, οὐ ῥῆμα φθέγξασθαι ἀγεννές, οὐκ ἄλλο τι μικρὸν ἢ μεῖζον ὑποσταλείς ἔργον ἐνδείξασθαι, εἰ μὴ καὶ μείζονα μᾶλλον τὸν εἰς Χριστὸν ἀνέφλεγεν ἔρωτα, καὶ πρὸς τὰς δριμυτέρας τῶν κολάσεων δριμυτέραις τὸν δικαστὴν βάλλειν ἐποίει ταῖς ἀποκρίσεσι. Σὺ μὲν γὰρ, ἔφη, πονηρὰ πονηρῶν δαιμόνων ὑπουργὲ καὶ μεσάνθρωπε, καὶ λίαν τοῖς ἀγαθοῖς ἀντικείμενε, ἐξενεγκεῖν ἴσως δυ· νήσῃ μου τὰ ἐνδόσθια· ἡ δὲ τῆς ἐμῆς καρδίας εἰς Χριστὸν πίστις ἄσυλος ἔσται καὶ ἀναφαίρετος. Οἱ δὲ ἅγιοι, τὰ τοῦ μάρτυρος σπλάγχνα ρηγνύμενά τε καὶ εἰς γῆν οὕτω διασπειρόμενα θεασάμενοι, φιλάνθρωπόν τι καὶ λίαν περιπαθες δακρύσαντες τὸν Χριστὸν, ὑπὲρ οὗ ταῦτα ἔπασχε, βοηθὸν ἐκάλουν. Οἷς ἐπιβαλὼν τὰς ὄψεις ὁ δικαστὴς, καὶ τὸ τῆς φιλαν θρωπίας ἢ φιλαδελφίας μᾶλλον ἰδὼν σύμβολον, τὰ ἐν ὀφθαλμοῖς δάκρυα, καὶ οἷά τινος πλησθεὶς ἡδονῆς, Ιττησθε πάντως, εἶπε μετα βοῆς, ἥττησθε. Καὶ τού του δεῖγμα ἡ πολλή αὕτη κατήφεια καὶ τὰ δάκρυα. Εἰ γὰρ ἡδύνατο, φησίν, ὁ ὑμέτερος Θεὸς τὴν μυθευομέ νην ταύτην ὑμῖν ἀθάνατον ζωὴν παρασχεῖν, τίνος χάριν οὕτω τὸν κακῶς ἀπολούμενον ἑταῖρον ὑμῶν ἐπενθεῖτε; Οἱ δὲ πρὸς αὐτόν· Ἡ τῶν δακρύων αὕτη σταγὼν τὴν φυσικήν μηνύει συμπάθειαν. Ἐπεὶ οὐκ ἄν ποτε ἡμεῖς γνώμῃ τὸν ἀδελφὸν κλαύσωμεν τοιούτῳ τελευτῶντα θανάτῳ μᾶλλον γὰρ καὶ μακάριον αὐτὸν τοῦ τέλους ἡγούμεθα καὶ ζηλοῦμεν, ὅτι τῇ προσ καίρῳ ταύτῃ βασάνῳ τὴν εἰς ἀεὶ μένουσαν βασιλείαν ἐπραγματεύσατο. Οὐ τοῦτον οὖν, ὥσπερ ἔφημεν, ἀλλὰ σὲ μᾶλλον θρηνοῦμεν τῆς ἀπωλείας, καὶ ὧν μέλλεις κληρονομεῖν χαλεπῶν ἀντιδόσεων. Χριστοῦ γὰρ νόμος καὶ ὑπὲρ ὑμῶν δακρύειν τῶν ἐχθρῶν τῷ τῆς ἀγάπης μόνῳ καὶ τῆς χρηστότητος. Η΄. Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ἐλέγετο, τοὺς μὲν ἁγίους καὶ αὖθις τὸ δεσμωτήριον ὑπεδέχετο, ἕως ὁ δικαστής σκέψαιτο ποίαις τῶν κολάσεων αὐτοὺς παραδόσει. Ο δὲ μακάριος Οὔπρος ἐπὶ τοῦ ξύλου ἦρτο καὶ ἔτι μετέωρος, οὕτω προσταχθέν, ἄχρις ἀφή σοι καὶ τὴν ψυχήν. ὡς οὗ τοὺς ἁγίους ὑπὸ δεσμοῖς καὶ φρουραῖς πρὸς τὴν εἰρκτὴν ἀγομένους ἐθεάσατο, μεγάλη τῇ φωνῇ, Θαρσείτε, εἶπε, πατέρες ἐμοί, θαρσεῖτε.... οὐδὲν ἐγὼ λογίζομαι τὰς ἐπαγομέγας μοι τιμωρίας, ἀλλά με τῷ ἐμῷ Χριστῷ παράθεσθε καὶ Σωτῆρι, καὶ πεποιθὼς πορεύσομαι πρὸς αὐτὸν ταῖς ὑμετέ ραις εὐχαῖς φρουρούμενος, ἐπὶ πέντε γοῦν ὥραις τῇ βασάνῳ ἐγκαρτερήσας, ἐν εἰρήνῃ τὸ πνεῦμα τῷ δεδωκότι Θεῷ παρέθετο. Ἔτι δὲ ζῇν αὐτὸν οἱ ἐπὶ τῶν βασάνων οἰόμενοι, οὐδὲ τὸ λοιπὸν μεθίεσαν, ἀλλὰ κοράκων τρόπον καὶ μετὰ θάνατον ἤκιζον. ἐπεὶ δὲ καὶ αὐτοῖς καὶ τῷ τυράννῳ διεγνώσθη ὅτι Οὔπρος τέθνηκε, τὸν νεκρὸν καταγαγέντες, καὶ διὰ tuam crudelitatem talibus merito condemnabit. VII. Hanc judex ipso facto ulciscens orationem, in viscera martyris intulit novaculam: Videat, dicers, exsecrandus ante oculos, tanquam aquum, sua effundi intestina. Sed ne hujus quidem tormenti acerbitas effecit, ut Christi martyr aliquid remitteret de sua in patiendo pro Christo constantis, nec ut molle aut ignavum aliquod verbum loqueretur, vel aliquod parvum aut magnum ostendoret, quo significaret se cedere: imo majorem amorem ei in Christum accendit, et adversus graves cruciatus fecit eum ferire judicem responsis gravioribus. Nam, Tu quidem, inquit, o maligne malorum dæmonum administer, et hostis hominum, et qui bonis valide adversaris, mea fortasse intestina educere poteris, mei autem cordis in Christum fides mihi eripi non poterit. Sancti autem cum vidissent intestina martyris disrumpi, et per terram dispergi, tenere et miserabiliter fentes, Christi invocabant auxilium, pro quo hæc patiebatur. In quos cum judex conjecisset oculos, et humanitatis, aut potius amoris in fratrem signum vidisset lacrymas, quæ erant in oculis, veluti quadam repletus latitia: Superati estis omnino, superati estis, inquit vociferans. Hujus autem indicium est hæc magna tristitia et lacrymæ. Si enim posset, inquit, vester Deus hanc, quam vos fingitis, immortalem vitam vobis præbere, quanam de causa lugeretis amicum, qui vobis male perit? Illi autem ei dixerunt: Hæc gutta lacrymarum naturalem significat commiserationem. Nam nos nostra sententia nunquam defleverimus fratrem, qui tali morte decedit: imo vero propter talem decessum eum beatum ducimus, et felicem vocamus, quod hoc, quod est ad tempus tormento, illud, quod semper manet, regnum conciliavit. Non hunc ergo, ut diximus, sed tuum potius deflemus interitum, et gravia mala, quæ tibi sunt eventura. Christi enim lex nos jubet flere etiam pro nostris inimicis, charitatis lege et benignitatis. VIII. Interim autem dum hæc dicebantur, sanclos quidem rursus excepit carcer, donec consideraret judex, quibusnam eos traderet suppliciis. Beatus autem Varus sublimis adhuc pendebat in ligno sic enim jussum fuerat ut maneret, donec emitteret animam. Postquam autem vidit sanctos vinctos, et cum custodibus duci in carcerem, magna voce: Bono animo, inquit, patres mei, bono animo estote: ego enim nihilifacio quæ mihi inferuntur supplicia, sed me meo Christo com mendate, et Salvatori, et confidenter ad ipsum vadam vestrarum orationum munitus præsidio. Cum ergo quinque horis se fortiter gessisset in hoc tormento, in pace spiritum Deo committit. Eum autem adhuc vivere putantes qui præerant tormentis, ne de cætero quidem ceasarunt, sed instar corvorum torquebant etiam post mortem. Postquam vero ab ipsis cognitum fuit, et a tyranno,

col. 1151–1152page 77 of 165

PG 115:1151βορὰν παρέδοσαν. Ὁ μὲν οὖν Οὔπρος τοιοῦτον εὗρε τὸ τέλος, καὶ οὕτω κομιδῇ μακάριον, τῇ δὲ ἑξῆς τοὺς μάρτυρας ὁ μιαιφόνος παραστησάμενος, ἐπεὶ μὴ πείθειν οἷός τε ἦν· ἐβούλετο γὰρ καὶ πᾶν ἐποίει νικητὴς ὀφθῆναι, τῷ μεταπεῖσαι τοὺς οὕτω βεβαίους, μετὰ πολλὰς καὶ ποικίλας τὰς τιμωρίας, τὴν διὰ ξίφους αὐτῶν θάνατον κατακρίνει, καὶ δὴ τῶν μαρτύρων ὑφ' ἡδονῇ καὶ προθυμίᾳ τελειωθέντων, τὰ ἱερὰ τούτων λείψανα νυκτὸς Χριστιανοί τινες ὑψελόμενοι, ὁσίως ἐν ἐπισήμῳ κατέθεντο τόπῳ. Θ΄. Γυνὴ δέ τις τῶν ἐπὶ μόνῳ Θεῷ τὴν ἐλπίδα θεμένων τῆς Παλαιστηνῶν ὁρμωμένη γῆς. Κλεοπάτρα ταύτῃ τὸ ὄνομα, ἀθλοῦντος τοῦ μάρτυρος Οὐάρου, ἐγγύς που παροῦσα, καὶ τὰς πικρὰς ἐκείνας βασάνους, ἃς ὑπέστη διὰ Χριστὸν βλέπουσα, βαρέως τε τὴν καρδίαν ἐτύπτετο, καὶ δεινῆς ἐπληροῦτο λύπης, ἐλιπάρει τε τὸ θεῖον, νηστείᾳ προστετηκυῖα καὶ προσευχῇ, τὸν αὐτοῦ κλῆρον ἐπ' ἀνακλήσει τῶν κακῶν ἐπισκέψασθαι. Αὕτη τὸν οἰκεῖον παῖδα, πρώτην ἄγοντα τὴν ἡλικίαν, μεθ᾿ ἑτέρων νύκτωρ παραλαβοῦσα, ὅποι τε ὁ νεκρὸς τοῦ μάρτυρος ἐρρίπτο καταλαβοῦσα, τοῦτον ἀναιρεῖται, ἀρώμασί τε πολυτελέσι μυρίσασα καὶ λαμπραῖς ἐσθῆσι περιβαλοῦσα, καὶ ἐπείπερ ὁ τῆς ἀσεβείας κλύδων ἐκράτει, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς ἤρετο τὰ δεινὰ ἐν φανερῷ δεδοικυῖα προαγαγεῖν τὴν εὐσέβειαν, ὑπὸ τὴν αὐτῆς κλίνην, γῆν ὅσον ἀρκοῦν ἦν ἐκφορήσασα, σεβασμίως αὐτὸν κατατίθησι, φῶς τε ἄσβεστον αὐτῷ ὑφάπτουσα, καὶ θυμιάμασιν, ὡς εἶχε, νέμουσα τὴν τιμήν. Χρόνῳ δὲ ὕστερον τῆς εἰδωλικῆς ἀσεβείας ἀπομαραινομένης νοῦν ἔσχε τὴν ἀλλοτρίαν ἀφεῖναι καὶ τῆς πατρίδος αὖθις γενέσθαι· ἐπεὶ δὲ οὐχ οἵα τε ἦν καὶ τὸν νεκρὸν μετακομίσαι τοῦ μάρτυρος, εἰ μὴ πρότερον γνωρίσοι τῷ ἡγεμόνι, τὰ κατ' αὐτὸν εὖ πάντα θεμένη, διά τινος τῶν ἐν τοῖς ῥήτορσι γραμμένων, τῷ ἐπὶ τοῦ τόπου ἡγεμονεύοντι προσφοιτᾷ, καὶ τὸν ἄνδρα χρήμασιν ὑπελθοῦσα, ἐδεῖτο αὐτῇ χαρίσασθαι τὴν τοῦ νεκροῦ ἐκφοράν. Τίς δὲ ὁ νεκρὸς καὶ ὅστις ὁ τρόπος τῆς τελευτῆς ἑρμηνεύουσα, τὸν οἰκεῖον ἔφασκεν ἄνδρα, τὸν ἐν τῇ στρατείᾳ τὰ πρῶτα διενεγκόντα, λαμπρά τε καὶ περιφανῆ πολλάκις, τὰ κατὰ τῶν πολεμίων στήσαντα τρόπαια, καὶ πολλοῖς τοῖς κατ' αὐτῶν ἐγκαλλωπισάμενον ἀριστεύμασι, τὸν βίον ὧδε μεταλαχεῖν, μηδὲ τῆς ταφῆς προσηκούσης ἀξιωθέντα. Τούτου, φησί, τὸν νεκρὸν ἐγὼ διὰ σπουδῆς ἄρτι τίθεμαι πρὸς τὴν οἰκείαν μετενεγκεῖν. Εἴκει τοιγαροῦν ὁ τῆς ἐπαρχίας ἡγεμὼν πρὸς τὴν αἴτησιν, καὶ πράττειν αὐτῇ τὸ παριστάμενον ἐπιτρέπει· ἡ δὲ τὸν μὲν τοῦ ἑαυτῆς ἀνδρὸς νεκρὸν τὸν βίον ἐπ' ἀλλοδαπῆς πολλῷ πρότερον καταλύσαντος μνήματι παραδεδώκει κόνιν ἐπιβαλοῦσα. Ι΄. Τὸν δὲ τοῦ μάρτυρος ἄρτι ἀνελομένη μυρίσασά τε αὖθις, λαμπρότερά τε περιβαλοῦσα, καὶ ὡς ἂν μήτινι τοῦτο μαθεῖν ὑπάρξοι Χριστιανῶν, ἐν τύλῃ ἐρέας ἐνθεμένη καὶ ὑποκρύψασα, ἐδεδίει γὰρ πρότερον μὲν τῶν ἑλληνιστῶν τὴν μανίαν, μετὰ ταῦτα

βορὰν παρέδοσαν. Ὁ μὲν οὖν Οὔπρος τοιοῦτον εὗρε τὸ τέλος, καὶ οὕτω κομιδή μακάριον, τῇ δὲ ἑξῆς τοὺς μάρτυρας ὁ μιαιφόνος παραστησάμενος, ἐπεὶ μὴ πείθειν οἷός τε ἦν· ἐβούλετο γὰρ καὶ πᾶν ἐποίει νικητὴς ὀφθῆναι, τῷ μεταπεῖσαι τοὺς οὕτω βεβαίους, μετὰ πολλὰς καὶ ποικίλας τὰς τιμωρίας, τὴν δια ξίφους αὐτῶν θάνατον κατακρίνει, καὶ δὴ τῶν μαρ τύρων ὑφ' ἡδονῇ καὶ προθυμίᾳ τελειωθέντων, τὰ ἱερὰ τούτων λείψανα νυκτός Χριστιανοί τινες ὑψ ελόμενοι, ὁσίως ἐν ἐπισήμῳ κατέθεντο τόπῳ. mortuum esse Varum, corpus deposuerunt, et cum μέσου τοῦ ἄστεος ἐφελκύσαντες, κυσὶν οἱ κύνες per mediam traxissent civitatem, canibus canes exedendum tradiderunt. Atque Varus quidem talem et tam felicem invenit exitum. Postridie autem cum sistendos martyres curasset parricida, neque posset persuadere (volebat enim, et omni ope contendebat conspici victor in persuadendo iis, qui erant tam constantes), post multa et varia supplicia eos condemnat, ut gladio mortem subeant. Martyribus autem læto et alacri animo consummatis, cum sacras eorum reliquias noctu quidam Christiani sustulissent, in insigni loco sancte deposuerunt. Θ΄. Γυνὴ δέ τις τῶν ἐπὶ μόνῳ Θεῷ τὴν ἐλπίδα θεμένων τῆς Παλαιστηνῶν ὁρμωμένη γῆς. Κλεοπάτρα ταύτῃ τὸ ὄνομα, ἀθλοῦντος τοῦ μάρτυρος Οὐάρου, ἐγγύς που παροῦσα, καὶ τὰς πικρὰς ἐκείνας βασά νους, ἃς ὑπέστη διὰ Χριστὸν βλέπουσα, βαρέως τε τὴν καρδίαν ἐτύπτετο, καὶ δεινῆς ἐπληρούτο λύπης, ἐλιπάρει τε τὸ θεῖον, νηστεία προστετηκυῖα καὶ προσευχῇ, τὸν αὐτοῦ κλῆρον ἐπ' ἀνακλήσει τῶν κακῶν ἐπισκέψασθαι. Αὕτη τὸν οἰκεῖον παῖδα, πρώ την ἄγοντα τὴν ἡλικίαν, μεθ᾿ ἑτέρων νύκτωρ παρα λαβοῦσα, ὅποι τε ὁ νεκρὸς τοῦ μάρτυρος ἔβόιπτο καταλαβοῦσα; τοῦτον ἀναιρεῖται, ἀρώμασί τε 20λυτελέσι μυρίσασα καὶ λαμπραῖς ἐσθῆσι περιβαλούσε καὶ ἐπείπερ ὁ τῆς ἀσεβείας κλύδων ἐκράτει, καὶ ὑπὲρ κεφαλῆς ἤρετο τὰ δεινὰ ἐν φανερῷ δεδοικυῖα προαγαγεῖν τὴν εὐσέβειαν, ὑπὸ τὴν αὐτῆς κλίνην, γῆν ὅσον ἀρκοῦν ἦν ἐκφορήσασα, σεβασμίως αὐτὸν κατατίθησι. φῶς τε ἄσβεστον αὐτῷ ὑφάπτουσα, καὶ θυμιάμασιν, ὡς εἶχε, νέμουσα τὴν τιμήν. Χρόνῳ δὲ ὕστερον τῆς εἰδωλικῆς ἀσεβείας ἀπομαραινομένης νοῦν ἔσχε τὴν ἀλλοτρίαν ἀφεῖναι καὶ τῆς πατρίδος αὖθις γενέσθαι· ἐπεὶ δὲ οὐχ οἷα τε ἦν καὶ τὸν νεκρὸν μετακομίσαι τοῦ μάρτυρος, εἰ μὴ πρότερον γνωρίσοι τῷ ἡγεμόνι, τὰ κατ' αὐτὸν εὖ πάντα θεμένη, διά τινος τῶν ἐν τοῖς ῥήτορσι γραμμένων, τῷ ἐπὶ τοῦ τόπου ἡγεμονεύοντι προσφοιτᾷ, καὶ τὸν ἄνδρα χρήμασιν ὑπελθοῦσα, ἐδεῖτο αὐτῇ χαρίσασθαι τὴν τοῦ νεκροῦ ἐκφοράν. Τίς δὲ ὁ νεκρὸς καὶ ὅστις ὁ τρόπος τῆς τελευτῆς ἑρμηνεύουσα, τὸν οἰκεῖον ἔφασκεν ἄνδρα, τὸν ἐν τῇ στρατείᾳ τὰ πρῶτα διενεγκόντα, λαμπρά τε καὶ περιφανῆ πολλάκις, τὰ κατὰ τῶν πολεμίων στήσαντα τρόπαια, καὶ πολλοῖς τοῖς κατ' αὐτῶν ἐγκαλλωπισάμενον ἀριστεύμασι, τὸν IX. Quædam autem mulier ex iis quæ in solo Deo spem posuerant, orta in Palæstina, nomine Cleopatra, quæ prope aderat, cum decertaret marlyr Varus, et videbat acerba illa tormenta, quæ suberat propter Christum, et in corde gravem plagam accipiebat, et magna afficiebatur molestia, Deumque obsecrabat, jejunio vacans et orationi, ut suam visitaret hæreditatem ad malorum revocationem: Ipsa, inquam, cum suum filium, qui primam agebat ætatem, noctu cum aliis assumpsisset, et venisset in locum in quo jacebat corpus martyris, id tollit, ac pretiosis unxit aromatibus, et splendidis induit vestibus. Et quoniam vehemens erat fluctus impietatis adversus Christianos, et gravia tunc capiti imminebant, timens in aperto ostendere pietatem, cum sub suum lectum tulisset quantum terræ sufficiebat, eum deponit reverenter accendens lucem, et suffitibus, ut potuit, ei honor rem tribuens. Procedente autem tempore cum idolorum marcesceret impietas, venit ei in mentem alienam dimittere regionem, et redire in patriam. Cum autem non posset corpus transferre martyris, nisi id prius significaret præsidi, rebus omnibus suis bene compositis, per quemdam ex iis, qui ascripti erant in numerum oratorum, accedit ad loci præsidem, et eum pecuniis aggrediens rogabat, ut sibi corpus mortuum efferre concederet. Quodnam autem esset corpus, et quisnam modus mortis explicans, dicebat suum maritum, qui primas obtinuerat partes in exercitu, multaque preclara et insignia tropæa adversus hostes erexerat, cum in eos multa strenue et fortiter gessisset, ex hac vita excessisse, ne sepulturam quidem quam par erat, consecutum. Hujus, inquit, βίον ὧδε μεταλαχεῖν, μηδὲ τῆς ταφῆς προσηκούσης ego corpus valde studeo in suam transferre regionem. Cedit itaque provinciæ præses petitioni, et permittit ei facere quod postulabat. Illa autem sui quidem mariti corpus, qui in aliena regione diu ante e vivis excesserat, monumento mandaverat, in id injecto pulvere. X. Cum igitur martyris corpus sustulisset, et id rursus unxisset, et splendidius composuisset, et ne hoc Christianus quispiam scire posset, in arca oleagina imposuisset, et abscondisset (nam primum quidem timebat gentium insaniam, deinde ἀξιωθέντα. Τούτου, φησί, τὸν νεκρὸν ἐγὼ διὰ σπουδῆς ἄρτι τίθεμαι πρὸς τὴν οἰκείαν μετενεγκεῖν. Εἴκει τοιγαροῦν ὁ τῆς ἐπαρχίας ἡγεμὼν πρὸς τὴν αἴτησιν, καὶ πράττειν αὐτῇ τὸ παριστάμενον ἐπιτρέπει· ἡ δὲ τὸν μὲν τοῦ ἑαυτῆς ἀνδρὸς νεκρὸν τὸν βίον ἐπάλλος δαπῆς πολλῷ πρότερον καταλύσαντος μνήματι παραδεδώκει κόνιν ἐπιβαλοῦσα. Ι΄. Τὸν δὲ τοῦ μάρτυρος ἄρτι ἀνελομένη μυρίσασ τε αὖθις, λαμπρότερά τε περιβαλοῦσα, καὶ ὡς ἂν μήτινι τοῦτο μαθεῖν ὑπάρξοι Χριστιανῶν, ἐν τύλη ἐρέας ἐνθεμένη καὶ ὑποκρύψασα, ἐδεδίει γὰρ πρόσ τερον μὲν τῶν ἐλληνίστῶν τὴν μανίαν, μετὰ ταῦτα

col. 1153–1154page 78 of 165

PG 115:1153δὲ πολλῷ πλέον τῶν εὐσεβῶν τὴν θερμότητα, πάντων ὡς τὸ εἰκὸς ἔργον τοῦτο σπουδαιότατον ποιουμένων ἀναιρεῖσθαι τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθόντων τὰ λείψανα, τούτων οὖν ὡς ἥδιστα περὶ ταῦτα διαπονουμένων, ἐκείνη τὴν Παλαιστίνην καταλαμβάνει. Αὐτοῦ δὲ γενομένη κατά τινα κώμην παρὰ τῷ θαβωρίῳ κειμένην, Ἕδρα δὲ κατωνόμαστο, τὸ θεῖον σῶμα τοῦ μάρτυρος κατατίθεται, λαμπάδας τε ὑφάπτουσα, καὶ πολλὰ τῶν εὐόσμων καίουσα, καὶ διὰ τιμῆς πάσης ἄγουσα, ὡς οὖν πολύ τι πλῆθος ἀνθρώπων ἦχον ἐπὶ τὴν σορὸν ἑώρα, πανταχῆ γὰρ ἤδη τοῦτο διαβεβόητο, καὶ πάντας ἡ ὀσμὴ τῶν αὐτοῦ χαρίτων ὀξέως ἐκάλει, καὶ οὓς χαλεπή τις ἐπιπεσοῦσα νόσος ἐπίεζε, καὶ οὓς πονηροῦ πνεύματος συνεῖχεν ἐνέργεια, πάντες γὰρ τῇ τῆς σοροῦ προσαλεύσει τῶν ἐνοχλούντων εὐθὺς ἀπηλλάττοντο, δέον ᾠήθη καὶ ναὸν ἐγεῖραι τῷ μάρτυρι σεπτὸν ἡ φιλόμαρτυς, ἐπεὶ δὲ εἴχετο τῆς οἰκοδομῆς, πολυτελῶς ἄγαν καὶ φιλοτίμως, ποίων μὲν χαρίτων, ποίας δὲ σὺν ἡδονῇ ὥρας ἐκείνῃ προσμειδώσης, χαρᾶς ἔμπλεως γενομένη, χαίρει γάρ ψυχή καλοῦ πράγματος ἐπιμελουμένη, τοῦτο μὲν, ὅτι φύσει τὸ ἀγαθὸν χαρᾶς πρόξενον τοῖς ἐργαζομένοις διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ συνειδότος πληροφορίαν, τοῦτο δὲ καὶ διὰ τὴν ἐλπιζομένην ἀντίδοσιν, χαρᾶς οὖν πληρωθεῖσα, τοῖς κρατοῦσι χρήματα πέμπει τιμῆς ἀξιῶσαι τὸν παῖδα τῆς παρ' αὐτοῖς αἰτουμένης, καὶ παραχρῆμα βασιλικαὶ παρ' αὐτῇ συλλαβαὶ, βεβαιοῦσαι τῷ παιδὶ τὸ ἀξίωμα. ΙΑ΄. Ἡ δὲ τέως μὲν ἀναβολῇ τὸ πρᾶγμα δίδωσι, περὶ τὴν οἰκοδομὴν ἐμμελέστατα διαπονουμένη, ἐπεὶ δὲ τὰ τοῦ ναοῦ πέρας εἶχε, καὶ εἰς τιμὴν οὗτος εἱστήκει τῷ μάρτυρι, συγκαλεῖ μὲν τοὺς τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, ἐπὶ τῇ τοῦ ναοῦ καθιερώσει. Συγκαλεῖ δὲ καὶ ὅσοι τῶν μοναχῶν ἐπὶ τῷ κατ' ἀρετὴν βίῳ διέλαμπον, καὶ τῆς σοροῦ τὸ ἱερὸν σῶμα τοῦ μάρτυρος ἐκκομίσασα, λαμπρῶς ἐπὶ πολυτέλους κατέθετο κλίνης, ἐπέθηκέ τε καὶ ἣν ὁ παῖς χλαμύδα καὶ ζώνην ἐνδύναι τοῦ ἀξιώματος ἔμελλεν, εὐλογηθήναί τε πρῶτον παρὰ τῶν ἐκεῖ συνελθόντων, εἶθ' οὕτως περιβαλλέσθαι τοῦτον ἑκάτερα παρεσκεύασεν, ἔπειτα πάννυχον δοξολογίαν ὁμοῦ τῷ παντὶ πλήθει ποιησαμένη, αὐτή τε καὶ ὁ παῖς ὑπελθόντες πρῶτοι τὸ σῶμα τοῦ μάρτυρος, καὶ τοῦτο διαβαστάσαντες, ἐν τῷ τοῦ ναοῦ ἱερῷ θυσιαστηρίῳ ἱερῶς κατατίθενται, τὰ δ' ἐπὶ τούτοις ἡ φιλόμαρτος Κλεοπάτρα, προσκειμένη θερμῶς καὶ δακρύουσα, τῷ παιδί τε καὶ ἑαυτῇ τὰ ἀγαθὰ πιστῶς ᾔτει παρὰ τοῦ μάρτυρος, ἐν τούτῳ δὲ ἄρα τῆς θείας λειτουργίας ἱερῶς τελεσθείσης, ποικίλῃ μὲν καὶ λαμπρῇ τῇ τραπέζῃ τοὺς ἐκεῖ συνελθόντας εἱστία, τὰ δὲ περὶ τὴν διακονίαν ταύτην τῷ τε υἱῷ καὶ ἑαυτῇ ἀνετίθει. Ἦν δὲ παρηγγελμένον τῷ παιδὶ παρὰ τῆς μητέρος μηδ' ὁποσοῦν βρωτοῦ τινος ἢ ποτοῦ πρότερον μεταλαβεῖν, πρὶν δὲ τὰ τῆς εὐωχίας εἰς πέρας ἐλθεῖν. Οὕτω τῶν περὶ τὴν εὐωχίαν πέρας ἐχόντων, τῆς ἡμέρας τε ἤδη κλινάσης, ἀλλὰ τὸ νῦν ῥηθήσεσθαι μέλλον μικροψύχων μὲν ταράξει καὶ ἀκοὰς καὶ ψυχὰς, τῶν δὲ Θεοῦ τρόπους ὅσον ἐφικτὸν

MARTYRIUM S. VARI. cito δὲ πολλῷ πλέον τῶν εὐσεβῶν τὴν θερμότητα, πάν- autem, et multo magis piorum fervorem, omniτων ὡς τὸ εἰκὸς ἔργον τοῦτο σπουδαιότατον ποιουμένων ἀναιρεῖσθαι τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθόντων τὰ λείψανα, τούτων οὖν ὡς ἥδιστα περὶ ταῦτα διαπονουμένων, ἐκείνη τὴν Παλαιστίνην καταλαμβάνει. Αὐτοῦ δὲ γενομένη κατά τινα κώμην παρὰ τῷ θα βωρίῳ κειμένην, Ἕδρα δὲ κατωνόμαστο, τὸ θεῖον σῶμα τοῦ μάρτυρος κατατίθεται, λαμπάδας τε ὑφάπτουσα, καὶ πολλὰ τῶν εὐόσμων καίουσα, καὶ διὰ τιμῆς πάσης ἄγουσα, ὡς οὖν πολύ τι πλῆθος ἀνθρώπων ἦχον ἐπὶ τὴν σορὸν ἑώρα, πανταχῆ γὰρ ἤδη τοῦτο διαβεβόητο, καὶ πάντας ἡ ὀσμὴ τῶν αὐ. τοῦ χαρίτων ὀξέως ἐκάλει, καὶ οὓς χαλεπή τις ἐπιπεσοῦσα νόσος ἐπίεζε, καὶ οὓς πονηροῦ πνεύματος συνεῖχεν ἐνέργεια, πάντες γὰρ τῇ τῆς σοροῦ προσαλεύσει τῶν ἐνοχλούντων εὐθὺς ἀπηλλάττοντο, δέον ᾠήθη καὶ ναὸν ἐγεῖραι τῷ μάρτυρι σεπτὸν ἡ φιλόμαρτυς, ἐπεὶ, δὲ εἴχετο τῆς οἰκοδομῆς, πολυτελώς ἄγαν καὶ φιλοτίμως, ποίων μὲν χαρίτων, ποίας δὲ σὺν ἡδονῇ ὥρας ἐκείνῃ προσμειδώσης, χαρᾶς ἔμπλεως γενομένη, χαίρει γάρ ψυχή καλού πράγματος ἐπιμελουμένη, τοῦτο μὲν, ὅτι φύσει τὸ ἀγα θὸν χαρᾶς πρόξενον τοῖς ἐργαζομένοις διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ συνειδότος πληροφορίαν, τοῦτο δὲ καὶ διὰ τὴν ἐλπιζομένην ἀντίδοσιν, χαρᾶς οὖν πληρωθεῖσα, τοῖς κρατοῦσι χρήματα πέμπει τιμῆς ἀξιῶσαι τὸν παῖδα τῆς παρ' αὐτοῖς αἰτουμένης, καὶ παραχρῆμα βασιλι καὶ παρ' αὐτῇ συλλαβαὶ, βεβαιοῦσαι τῷ παιδὶ τὸ ἀξίωμα. bus, ut par erat, maximo studio contendentibus, ne tollerentur reliquiæ eorum, qui passi erant pro Christo), venit in Palmstinam. Cum illic fuisset in quodam vico qui situs erat juxta Thaborium, cui nomen eral Edra, deponit divinum corpus martyris, lampadesque accendens, et urens multa odorifera, id habebat in omni honore. Postca videns magnam hominum multitudinem venientem ad loculum (erat enim is jam omnium sermone celebratus, et odor ejus gratiarum omnes vocabal, tam qui gravi aliquo morbo laborabant, quam quos maligni spiritus vexabat operatio: omnes enim per accessum ad loculum, mox liberabantur ab iis quæ eis molestiam afferebant), existimavit oportere martyri templum excitare venerandum, mulier amans martyrum. Cum autem magno sumptu, et magna contentione urgeret ædificationem (quibusnam quidem gratiis, quanam autem cum voluptate, elegantia et specie illic non arridente) ipsa referta lætitiæ lætatur enim anima, rei pulchra curam gerens, partim quidem, quod bono natura sit insitum, ut iis, qui id operantur, conciliet lætitiam; partim autem etiam propter eam, quæ speratur, remunerationem), pecuniam mittit ad eos, qui rerum potiebantur, petens ut honore suum dignarentur filium. Statim autem ad eam sunt missæ litteræ imperatoriæ, dignitatem filio tribuentes. XI. Illa vero rem quidem differt interim, ut quæ in ædificando laboraret diligentissime. Cum autem fnitum esset templum, idque staret exstructum in honorem martyris, convocat quidem provincia episcopos et presbyteros ad templi consecrationem. Convocat autem monachos etiam, qui virtute resplendebant. Et cum e loculo sacrum corpus martyris extulisset, id in magnifico lecto praclare deposuit. Imposuit etiam clamydem, et zonam dignitatis, quam flius suus erat induturus, volens ut primum benedicerentur ab iis, qui illuc convenerant, deinde utrumque indueret. Itaque cum per noctem simul cum toto populo fecisset glorificationem, ipsa et filius simul subeuntes primi corpus martyris, et id ferentes, sacrosancte deponunt in sacra ara templi. Post hæc autem amans martyrum Cleopatra, ardenter instans et lacrymans, filio suo ΙΑ΄. Ἡ δὲ τέως μὲν ἀναβολῇ τὸ πρᾶγμα δίδωσι, περὶ τὴν οἰκοδομὴν ἐμμελέστατα διαπονουμένη, ἐπεὶ δὲ τὰ τοῦ ναοῦ πέρας εἶχε, καὶ εἰς τιμὴν οὗτος εἱστήκει τῷ μάρτυρι, συγκαλεῖ μὲν τοὺς τῆς ἐπαρχίας ἐπισκόπους καὶ πρεσβυτέρους, ἐπὶ τῇ τοῦ ναοῦ καθιερώσει. Συγκαλεῖ δὲ καὶ ὅσοι τῶν μοναχῶν ἐπὶ τῷ κατ' ἀρετὴν βίῳ διέλαμπον, καὶ τῆς σοροῦ τὸ ἱερὸν σῶμα τοῦ μάρτυρος ἐκκομίσασα, λαμπρῶς ἐπὶ πολυτέλους κατέθετο κλίνης, ἐπέθηκέ τε καὶ ἣν ὁ παῖς χλαμύδα καὶ ζώνην ἐνδύναι τοῦ ἀξιώματος ἔμελλεν, εὐλογηθήναί τε πρῶτον παρὰ τῶν ἐκεῖ συνελθόντων, εἶθ' οὕτως περιβαλλέσθαι τοῦτον ἐκά. τερα παρεσκεύασεν, ἔπειτα πάννυχον δοξολογίαν ὁμοῦ τῷ παντὶ πλήθει ποιησαμένη, αὐτῆ τε καὶ ὁ παῖς ὑπελθόντες πρῶτοι τὸ σῶμα τοῦ μάρτυρος, καὶ τοῦτο διαβαστάσαντες, ἐν τῷ τοῦ ναοῦ ἱερῷ θυσιαστηρίῳ ἱερῶς κατατίθενται, τὰ δ' ἐπὶ τούτοις ἡ φιλόμαρτος Κλεοπάτρα, προσκειμένη θερμῶς καὶ et sibi bona fideliter petebat a martyre. Interim δακρύουσα, τῷ παιδί τε καὶ ἑαυτῇ τὰ ἀγαθὰ πιστῶς ᾔτει παρὰ τοῦ μάρτυρος, ἐν τούτῳ δὲ ἄρα τῆς θείας λειτουργίας ἱερῶς τελεσθείσης, ποικίλῃ μὲν καὶ λαμπρῇ τῇ τραπέζῃ τοὺς ἐκεῖ συνελθόντας εἰ στία, τὰ δὲ περὶ τὴν διακονίαν ταύτην τῷ τε υἱῷ καὶ ἑαυτῇ ἀνετίθει. Ἧν δὲ παρηγγελμένον τῷ παιδὶ παρὰ τῆς μητέρος μηδ' ὁποσοῦν βρωτοῦ τινος ἢ που τοῦ πρότερον μεταλαβεῖν, πρὶν δὲ τὰ τῆς εὐωγίας εἰς πέρας ἐλθεῖν. Οὕτω τῶν περὶ τὴν εὐωχίαν πέρας ἐχόντων, τῆς ἡμέρας τε ἤδη κλινάσης, ἀλλὰ τὸ νῦν ῥηθήσεσθαι μέλλον μικροψύχων μὲν ταράξει καὶ ἀκοὰς καὶ ψυχὰς, τῶν δὲ Θεοῦ τρόπους ὅσον ἐφικτον autem divino ministerio sacrosancte peracto, varia quidem et splendida mensa accepit eos, qui illuo convenerant. Quæ autem pertinebant ad hoc ministerium, filio et sibi imponebat. Filio vero mater jusserat, ut nec cibum, nec polum sumeret, priusquam finitum esset convivium. Deinde finito convivio, et die jam inclinante, (Sed id, quod nunc dicendum est, turbabit quidem aures et animos eorum qui sunt pusilli et abjecti animi: eorum autem, qui, quoad ejus fieri potest, Dei modum norunt, et magnæ illius sapientiæ providentiam admirabilem, magis movebit linguam ad bene-

col. 1155–1156page 79 of 165

PG 115:1155εἰδότων, καὶ τῆς μεγάλης ἐκείνου σοφίας παραδίξους οἰκονομίας, κινήσει μᾶλλον τὴν γλῶτταν εἰς εὐφημίαν, καὶ τὸ γεγονὸς ἀποδέξονται τῆς πρὸς τὸ συμφέρον ἐκβάσεως. Ἤδη γοῦν πρὸς ἐσπέραν ὤν, κατάκοπος ὁ παῖς γεγονὼς τῇ ἑαυτοῦ κοίτῃ προσανεκλίνετο· ἡ δὲ μήτηρ προσφῦσα τοῖς τοῦ παιδὸς ὀφθαλμοῖς, Ἀνίστασο, τέκνον, ἔλεγε, καὶ σὺν τῇ μητέρι κοινώνει τροφῆς· πῶς γὰρ ἂν ὕπνος ἡδὺς κεκμηκότι καὶ ἀσίτῳ γένοιτο. ὁ δὲ λάβρῳ τε καὶ ὀξεῖ πορετῷ κάτοχος ὤν, οὐδὲ λόγον ἔσχε τῇ μητέρι ἀποκρίνασθαι, καὶ αὐτὴ · Ἦ μὴν, ἔφη, οὐδὲ ἐγὼ τροφῆς οὐδέ τινος ἀπογεύσομαι, εἰ μὴ πρότερον περὶ τοῦ πράγματος, ὅπως ἂν ἀποβῇ τῷ υἱῷ μάθοιμ', καὶ δῆτα παρακαθημένη τῷ παιδὶ ἄϋπνος, καὶ τὸν ἐκ τῆς νόσου φλογμόν, ὥσπερ ἦν δυνατὸν ἀναψύχουσα, ἢ μᾶλλον ἑαυτῇ τὸ πῦρ πλέον ἀπὸ τῶν σπλάγχνων ἀνάπτουσα, περὶ μέσας νύκτας (οἷα τὰ τοῦ Θεοῦ κρίματα!), ὁρᾷ τὸν παῖδα τῇ νόσῳ κατεργασθέντα, καὶ νεκρὸν ἄφωνόν τε καὶ ἄπνουν κείμενον. ΙΒ΄. Τοῦ γοῦν πικροῦ τούτου δράματος αἰσθομένη, πρῶτα μὲν ὑπὸ ἐλίγγου πρὸς γῆν καταπίπτει, καὶ αὐτὴν πρὸ τῆς ψυχῆς ἀπέλιπεν ἡ φωνή. Τῆς ἀθρόας λύπης ἀντὶ δεσμῶν τῇ γλώττῃ γεγενημένης, εἶτα μικρὸν ἀνενεγκοῦσα, καὶ ὀλίγου τι ἀνανήψασα, τὸν τοῦ παιδὸς νεκρὸν ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνελομένη ν ἐδείματο τῷ μάρτυρι καταλαμβάνει ναὸν, τῷ ἱερῷ τε τοῦτον θυσιαστηρίῳ φέρουσα παρατίθεται, καὶ τῶν τριχῶν λαβομένη, πρὸς τὸν παῖδα ἀνώμωξεν, Ἀπώλεάς μου, λέγουσα, τὰς ἐπὶ σοὶ, τέκνον, ἐλπίδας· οἴμοι, ὦ παῖ, οἴμοι φίλον ἄνθος, πρὸ τῆς ὥρας οὕτως ἐλεεινῶς ἀπομαρανθείς! Φεῦ! ὅτι τὸ σὸν ἐγὼ τέλος ὁρῶ, ἥτις ὑπὸ σοὶ μᾶλλον καὶ ταῖς σαῖς ἐλπίσι γηροτροφηθήσεσθαι ἤλπιζον, τοιαῦτά μοι νῦν ἐκτίνεις, ὁ φίλτατος, τὰ τροφεῖα; Τοιούτους ἡ δειλαία τῶν ἐλπίδων ἐγὼ δρέπομαι τοὺς καρπούς; Ποίῳ στόματι, ποίᾳ γλώσσῃ τὰ σὰ φθέγξομαι, ποίοις ὄμμασιν ἀνακλαύσομαι; Ὄφελον τὸν ἐμὸν θάνατον ἐπεῖδον, καὶ ταῖς τοῦ παιδὸς ἐμοὶ φίλαις χερσὶ τῷ μνήματι παρεδόθην. Ὄφελον αὐτή σοι προεκείμην μᾶλλον νεκρὶ ταῖς σαῖς ἐπὶ τὸν τάφον τιμωμένη προόδοις· οὕτω γὰρ ἦν εὐδαίμων ἐγώ· οὕτως ἂν ἐπ' ἐμοὶ δήπουθεν ὁ τῶν πατέρων ἐτηρεῖτο νόμος. ΙΓ΄. Οὕτως ἔλεγε, καὶ καταπεσοῦσα πάλιν ἔστενε, καὶ ὡς ἐμψύχῳ ἔτι τῷ τοῦ μάρτυρος σώματι διελέγετο· Τί τηλικοῦτον, ὦ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, ἠδικήκαμεν λέγουσα, ὡς πικρᾷ τοιαύτῃ περιπεσεῖν συμφορᾷ, οὐκ ἐν ἀλλοτρίᾳ τὸν ἄνδρα καταλιπούσα, τὴν τοῦ σώματος ἐκφορὰν περὶ παντὸς ἐθέμην τοῦ σοῦ; Οὐκ ἐξ αὐτῶν κρηπίδων ἐδειμάμην σου τὸν ναόν; Οὐκ, εἰ μή τι ἄλλο, τὴν γοῦν ἀπὸ ψυχῆς εἰσήνεγκα πρόθεσιν; Τί δέ μοι ταῦτα ἐβούλετο, Τί τὸ ἀντ᾿ αὐτοῦ αἰτούμενον ἀγαθόν, οὐχ ἡ τοῦ παιδὸς σωτηρία; Οὐ τὸ μέχρι γήρως καὶ πρεσβείου τῇ τεκούσῃ συμπαραμείναι; Φεῦ οἵων ἐστάλην τῶν ἐλπίδων, οἷα ἀνθ' οἵων εἶδον ἐγώ. Ἀλλ', ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, ἤ μοι τὸν παῖδα κατὰ τὸν Ἐλισσαῖον ἀνάδος περιόντα τῇ Σουναμίτιδι, ἢ θανάτου μή φθονήσῃς λυσιτελοῦς, ἀλλὰ τὴν οὕτω καὶ δυστυχῶς τεκοῦσαν καὶ θρεψαμένην ἐμέ, συνοίχεσθαι τῷ παιδὶ παρασκεύασον. Ἐν τούτῳ τὸν παῖδα πικρῶς ἀνακλαιομένης τῆς Κλεοπάτρας, καὶ τοὺς παρόντας λίαν περιπαθεῖς ποιουμένης, ὡς καὶ αὐτῆς ἐλεεῖν τὸ

dicendum, et factum admittendum propter eam, quæ εἰδότων, καὶ τῆς μεγάλης ἐκείνου σοφίας παραδί ex eo evenit, utilitatem), puer defessus in suo lecto ξους οἰκονομίας, κινήσει μᾶλλον τὴν γλῶτταν εἰς recumbebat:mater autem filii osculata oculos: Surge, εὐφημίαν, καὶ τὸ γεγονὸς ἀποδέξονται τῆς πρὸς τὸ fili, dicebat, et cum matre cibum sume. Quomodo συμφέρον ἐκβάσεως. Ηδη γοῦν πρὸς ἐσπέραν ὤν, enim defesso et jejuno fuerit somnus jucundus? Ille κατάκοπος ὁ παῖς γεγονώς τῇ ἑαυτοῦ κοίτῃ προσο autem cum a vehementi et acuta febre detineretur, ανεκλίνετο· ἡ δὲ μήτηρ προσφῦσα τοῖς τοῦ παιδὸς ne matri quidem poterat respondere. Tum mater: ὀφθαλμοῖς, Ανίστασο, τέκνον, ἔλεγε,καὶ σὺν τῇ μητέρι Certe, inquit, nec ego quidem cibum, aut aliquid κοινώνει τροφῆς· πῶς γὰρ ἂν ὕπνος ἡδὺς κεκμη aliud gustabo, nisi prius intellexero, quomodo hæc κότι καὶ ἀσίτῳ γένοιτο, ὁ δὲ. λάβρῳ τε καὶ ὀξεῖ πορε res evenerit filio. Ei igitur assidens insomnis, et τῷ κάτοχος ὢν, οὐδὲ λόγον ἔσχε τῇ μητέρι ἀποκρί morbi ardorem, ut poterat, refrigerans, aut potius νασθαι, καὶ αὐτὴ· Η μὴν, ἔφη, οὐδὲ ἐγὼ τροφῆς οὐ sibi ignem accendens e visceribus, circa mediam δέ τινος ἀπογεύσομαι, εἰ μὴ πρότερον περὶ τοῦ noctem (qualia sunt Dei judicia!) vidit filium πράγματος, ὅπως ἂν ἀποβῇ τῷ υἱῷ μάθοιμ', καὶ δῆ morbo confectum, et jacentem mortuum. τα παρακαθημένη τῷ παιδὶ ἄϋπνος, καὶ τὸν ἐκ τῆς νόσου φλογμόν, ὥσπερ ἦν δυνατὸν ἀναψύχουσα, ἢ μᾶλλον ἑαυτῇ τὸ πῦρ πλέον ἀπὸ τῶν σπλάγχνων ἀνάπτουσα, περὶ μέσας νύκτας (οἷα τὰ τοῦ Θεοῦ κρίματα!), ὁρᾶ τὸν παῖδα τῇ νόσῳ κατεργασθέντα, καὶ νεκρὸν ἄφωνόν τε καὶ ἄπνουν κείμενον. XII. Cum ergo acerbum hunc vidisset eventum, primum quidem caligans humi decidit, eamque statim vox defecit, cum repentinus dolor fuisset linguæ instar vinculi. Sed cum parum ad se rediisset, et nonnihil resipuisset, humeris tollens mortuum corpus filii, et ad sacram id aram ferens, ibi deponit, et capillos vellens, luget filium: Perdidi, dicens, o fili, meam, quæ in te collocata erat, spem. Hei mihi! o fili, hei mihi! o chare flos, qui sic ante tempus marcuisti miserabiliter Hei mihi, tuum ego finem video, quæ sperabam esse a te alendam in senectute! Talem nunc, o charissime, alimentorum mihi vicem reddis! Tales ego misera spei meæ colligo fructus! Quo ore, quanam lingua, quibus deflebo oculis: Utinam meam pro lua mortern aspexissem, et filii mihi charis manibus mandata esse monimento! Utinam ipsa tibi jacerem polius mortua, et honorarer tuo processu ad sepulcrum! Sic enim ego essem felix. Sic in me utique conservata esset lex patrum. ΙΒ΄. Τοῦ γοῦν πικροῦ τούτου δράματος αἰσθομένη, πρῶτα μὲν ὑπὸ ἐλίγγου πρὸς γῆν καταπίπτει, καὶ αὐτὴν πρὸ τῆς ψυχῆς ἀπέλιπεν ἡ φωνή. Τῆς ἀθρόας λύπης ἀντὶ δεσμῶν τῇ γλώττη γεγενημένης, εἶτα μικρὸν ἀνενεγκοῦσα, καὶ ὀλίγου τι ανανήψασα, τὸν τοῦ παιδὺς νεκρόν ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνελομένη ν ἐδείματο τῷ μάρτυρι καταλαμβάνει ναὸν, τῷ ἱερῷ τε τοῦτον θυσιαστηρίῳ φέρουσα παρατίθεται, καὶ τῶν τριχῶν λαβομένη, πρὸς τὸν παῖδα ἀνώμωξεν, Απώλεάς μου, λέγουσα, τὰς ἐπὶ σοὶ, τέκνον, ἐλπίδας; οἴμοι, ὦ παῖ, οἴμοι φίλον ἄνθος, πρὸ τῆς ὥρας οὕτως ἐλεεινῶς ἀπομαρανθείς! Φεῦ! ὅτι τὸ σὸν ἐγὼ τέλος ὁρῶ, ἥτις ὑπὸ σοὶ μᾶλλον καὶ ταῖς σαῖς ἐλπίσι γης ροτροφηθήσεσθαι ἤλπιζον, τοιαῦτά μοι νῦν ἐκτίνεις, ὁ φίλτατος, τὰ τροφεῖα; Τοιούτους ἡ δειλαια τῶν ἐλπίδων ἐγὼ δρέπομαι τοὺς καρποὺς; Ποίῳ στόματι, ποία γλώσσῃ τὰ σὰ φθέγξομαι, ποίοις όμμασιν ἀνακλαύσομαι; Οφελον τὸν ἐμὸν θάνατον ἐπεῖδον, καὶ ταῖς τοῦ παιδὸς ἐμοὶ φίλαις χερσὶ τῷ μνήματι παρο εδόθην. Οφελον αὐτή σοι προεκείμην μᾶλλον νε κρὶ ταῖς σαῖς ἐπὶ τὸν τάφον τιμωμένη προόδοις· οὕτω γὰρ ἦν εὐδαίμων ἐγώ· οὕτως ἂν ἐπ' ἐμοὶ δήπουθεν ὁ τῶν πατέρων ἐτηρεῖτο νόμος. XIII. Sic dicebal, et procidens rursus lugebat, et tanquam adhuc animatum alloquebatur corpus martyris: Quodnam tantum, dicens, ο Christi martyr, sceleris admisimus, ut in hanc lam acerbam incideremus calamitatem? Non, marito in externa regione relicto, pluris quam reliqua omnia feci tuum exportare corpus? Non ab ipsis fundamentis tibi templum exstruxi? Non, si nihil aliud. tibi obtuli meum animi propositum? Quid autem hac sibi volunt? Non, quod pro iis petebatur, bonum erat, salus filii? Non, ut usque ad senectutem simul maneret cum parente? Hei mihi! a quanta spe decidi! pro qualibus qualia vidi! Sed, o martyr Christi, vel mihi filium redde superstitem, sicut Elisæus Sunamitidi, vel ne mihi mortem invideas utilem, sed quæ tam infeliciter peperi et alui, fac me etiam interire cum filio. Interim autem dum Cleopatra filium acerbe defleret, et eos, qui aderant, moveret, ut et ejus caeus misererentur, et profundam Dei judiciorum abyssum admirarenΙΓ΄. Οὕτως ἔλεγε, καὶ καταπεσοῦσα πάλιν ἔστενε, καὶ ὡς ἐμψύχῳ ἔτι τῷ τοῦ μάρτυρος σώματι διελέγετο· Τί τηλικοῦτον, ὦ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, ήδικήκα. μεν λέγουσα, ὡς πικρᾷ τοιαύτῃ περιπεσεῖν συμφορᾷ, οὐκ ἐν ἀλλοτρίᾳ τὸν ἄνδρα καταλιπούσα, τὴν τοῦ σώματος ἐκφορὰν περὶ παντὸς ἐθέμην τοῦ σοῦ; Οὐκ ἐξ αὐτῶν κρηπίδων ἐδειμάμην σου τον ναόν; Οὐκ, εἰ μή τι άλλο, τὴν γοῦν ἀπὸ ψυχῆς εἰσήνεγκα πρόθεσιν; Τί δέ μοι ταῦτα ἐβούλετο, Τί τὸ ἀντ᾿ αὐτοῦ αἰτούμενον ἀγαθὸν. οὐχ ἡ τοῦ παιδὸς σωτηρία; Οὐ τὸ μέχρι γήρως καὶ πρεσβείου τῇ τεκούση συμπαραμείναι; Φεῦ οἴων ἐστάλην τῶν ἐλπίδων, οἷα ἀνθ' οίων εἶδον ἐγώ. 'Αλλ', ὁ τοῦ Χριστοῦ μέρο τυς, ἤ μοι τὸν παῖδα κατὰ τὸν Ελισσαῖον ἀνάδος περιόντα τῇ Σουναμίτιδι, ἢ θανάτου μή φθονήσης λυσιτελοῦς, ἀλλὰ τὴν οὕτω καὶ δυστυχῶς τεκοῦσαν και θρεψαμένην ἐμὲ, συνοίχεσθαι τῷ παιδὶ παρα σκεύασον. Εν τούτῳ τὸν παῖδα πικρῶς ἀνακλαιομένης τῆς Κλεοπατρας, καὶ τοὺς παρόντας λίαν περιπαθεῖς ποιουμένης, ὡς καὶ αὐτῆς ἐλεεῖν τὸ

col. 1157–1158page 80 of 165

PG 115:1157πάθος, καὶ τὴν πολλὴν ἄβυσσον τῶν τοῦ Θεοῦ κριμάτων θαυμάζειν, μικρὸν αὐτὴν ὕπνος ὑπελθὼν ἀνέπαισε, καὶ πάντα ἦν ὁ παῖς αὐτῇ φανεὶς σὺν τῷ μάρτυρι. Παρεστηκότα τε γὰρ ἐδόκει βλέπειν τὸν ἀθλητήν, καὶ ὡς υἱὸν ἴδιον τὸν αὐτῆς υἱὸν ἐγκεκολαπωμένον, ἡ ἀναβολὴ δὲ ἀμφοτέροις ἐξ ὑπερφυοῦς ἄγαν καὶ ὑπερλάμπρου· στέφανοί τε τὰς αὐτῶν ἐκόσμουν ἥδιστα κεφαλάς. Καὶ οἱ στέφανοι, θεῖον αὐτῶν εἶπες τὸ κάλλος, καὶ ἥκιστα γλώσσῃ ῥητόν. ΙΔ΄. Καὶ ἐνατί μὴ χαίρεις, ὦ γύναι, λέγειν ὁ μάρτις ἐῴκει, ἀλλά σου λύπη δεινὴ διέσεισε τὴν καρδίαν· μὴ γὰρ οὕτως ἀγνώμων ἐγώ, καὶ μηδενὸς τῶν ὑπὸ σοῦ γενομένων ἥκων εἰς αἴσθησιν, ἢ τὰς ὑπὲρ αὐτῶν ἀμοιβὰς φιλοτίμως οὐκ ἀποδέδωκα; Οὐχ ὁρᾷς οἵας ὁ σὸς παῖς ἠξίωται δόξης; Οἵα χάρις ἀστράπτει περὶ αὐτόν; Τί οὖν οὐ τὸ στυγνὸν τοῦτο λιποῦσα, καὶ αὐτὴ μεταχωρεῖς πρὸς τὸ εὔθυμον. Ἀλλ', εἰ δοκεῖ, ἐγγισάτω καὶ ἔτι μᾶλλον ὁ παῖς, καὶ σοι κατ' ὀφθαλμοὺς ἀκριβῶς γενέσθω, ἵνα καὶ αὐτὴ καλῶς ἄρα μάθοις τὰ κατ' αὐτόν. Οὕτως ἔφη, καὶ ἐῴκει τὸν παῖδα καλεῖν, Γενοῦ, λέγων, ὦ παῖ, παρὰ τῇ μητέρι, τά τε ἄλλα καὶ ἵν᾿ ὥσπερ ἔχεις ὀφθεὶς παρηγορήσης αὐτῇ τὸ πολύδακρυ. Ὁ δὲ παῖς ἐπὶ μᾶλλον τοῦ μάρτυρος εἴχετο, μὴ ἀπολιπεῖν αὐτὸν ὅλως, μηδὲ ἀφικέσθαι πρὸς τὴν μητέρα τὸ παράπαν βουλόμενος. Ἀλλ', Ἄπιθι, μῆτερ ἐμὴ, ἄπιθι πρὸς αὐτήν, ἔλεγεν ἀντιτείνων, ἐφ' ἑαυτῆς μένουσα, καὶ τοῖς θρήνοις τούτοις οὐδὲν προσέχουσα· ἐν ἴσῳ γὰρ ἡγοῦμαι ἄτοπον εἶναι, ζωῆς ἀλλάξασθαι θάνατον καὶ λύπην, ἡδονῆς ἀλήκτου, καὶ παντὸς αἰῶνος, ζωὴν πρόσκαιρον προτιμῆσαι. Τούτων παρὰ τοῦ παιδὸς ἡ μήτηρ ἀκούσασα, καὶ τῶν θρήνων ὥσπερ ἐκλαθομένη, προσληφθῆναι καὶ αὐτὴν τῷ παιδί, καὶ παρακληθῆναι πρὸς τὰ ὁρώμενα, ἰσχυρῶς ἐδεῖτο τοῦ μάρτυρος, καὶ ὃς τῆς ἐπὶ σωτηρίαν ἀγούσης ἐπὶ πλέον αὐτῇ ἔχεσθαι παρῄνει, καὶ τέλος εἰρήνην δοὺς πρὸς τὰς οἰκείας μετὰ τοῦ παιδὸς ἐχώρουν διατριβάς, καὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἐκείνης διίσταντο. ΙΕ΄. Ἡ δὲ εὐθέως διυπνισθεῖσα καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐπανήξασα, οἵας ἐπὶ τῇ τοῦ μάρτυρός τε καὶ τοῦ παιδὸς παρουσίᾳ, τῆς εὐθυμίας ἀπέλαυσε, τοῖς παροῦσιν ὡς ἥδιστα διεξήει, καὶ θαῦμα τὰς ἁπάντων εἶχε ψυχάς, τῷ παραδόξῳ τῆς διηγήσεως. Εἶτα καὶ τὸ τοῦ παιδὸς ἡ μακαρία τὸ ποθεινὸν ἐκεῖνο σωμάτιον, λαμπρὰ ἀλειψαμένη καὶ περιβαλοῦσα, τῷ μάρτυρι παρατίθεται, πάννυχόν τε σὺν τοῖς προσήκουσι καὶ ἄλλως ἐπιτηδείοις τὴν εὐχαριστίαν ποιησαμένη, πρὸς δὲ καὶ τὴν μυστικὴν ἱερουργίαν, ἐν ᾧ τελεσθῆναι ἔδει τελέσασα, ἐπὶ δαψιλῆ παρακαλεῖ τὰ δεῖπνα, τοὺς τῶν ἱερῶν ὕμνων αὐτῇ κοινωνήσαντας. Εἶθ' οὕτως μακρὰ τῷ βίῳ χαίρειν εἰποῦσα, εἰς ἀσύλους τε θησαυρούς, τὰς τῶν πενήτων φημὶ γαστέρας τὸν πλοῦτον αὐτῆς πάντα καταθεμένη, καὶ λιτὸν ἐνδῦσα χιτῶνα, τῷ τάφῳ διηκόνει τοῦ μάρτυρος, οὕτω τε νηστείαις σχολάζουσα καὶ προσευχαῖς ἦν, καὶ τὸν ἐντὸς τοσοῦτον ἐκαθήρατο ἄνθρωπον, ὅσῳ καὶ καθ' ἑκάστην αὐτῇ κυρίαν τῶν

MARTYRIUM S. VARI. πάθος, καὶ τὴν πολλὴν ἄβυσσον τῶν τοῦ Θεοῦ κρι- tur, somnus illi parum obrepens, eam fecit quieμάτων θαυμάζειν, μικρὸν αὐτὴν ὕπνος ὑπελθὼν ἀνέπαισε, καὶ πάντα ἦν ὁ παῖς αὐτῇ φανεὶς σὺν τῷ μάρτυρι. Παρεστηκότα τε γὰρ ἐδόκει βλέπτειν τὸν ἀθλητήν, καὶ ὡς υἱὸν ἴδιον τὸν αὐτῆς υἱὸν ἐγκεκολα πωμένον, ἡ ἀναβολὴ δὲ ἀμφοτέροις ἐξ ὑπερφυούς ἄγαν καὶ ὑπερλάμπρου· στέφανεί τε τὰς αὐτῶν ἐκόσμουν ήδιστα κεφαλάς. Καὶ οἱ στέφανοι, θεῖον αὐτῶν εἶπες τὸ κάλλος, καὶ ἥκιστα γλώσσῃ ῥητόν. ΙΔ΄. Καὶ ἐνατί μὴ χαίρεις, ὦ γύναι, λέγειν ὁ μάρο τις ἐῴκυι, ἀλλά σου λύπη δεινὴ διέσεισε τὴν καρδίαν· μὴ γὰρ οὕτως ἀγνώμων εγώ, και μηδενὸς τῶν ὑπὸ σοῦ γενομένων ἥκων εἰς αἴσθησιν, ἢ τὰς ὑπὲρ αὐτῶν ἀμοιβας φιλοτίμως οὐκ ἀποδέδωκα; Οὐχ ὁρᾷς οἷας ὁσὸς παῖς ἠξίωται δόξης; Οία χάρις p ἀστράπτει περὶ αὐτόν; Τί οὖν οὐ τὸ στυγνὸν τοῦτο λιποῦσα, καὶ αὐτὴ μεταχωρεῖς πρὸς τὸ εὔθυμον. Αλλ', εἰ δοκεῖ, ἐγγισάτω καὶ ἔτι μᾶλλον ὁ παῖς, καὶ σοι κατ' ὀφθαλμοὺς ἀκριβῶς γενέσθω, ἵνα καὶ αὐτὴ καλῶς ἄρα μάθοις τὰ κατ' αὐτόν. Οὕτως ἔφη, καὶ ἐῴκει τὸν παῖδα καλεῖν, Γενοῦ, λέγων, ὦ παῖ, παρὰ τῇ μητέρι, τά τε ἄλλα καὶ ἵν᾿ ὥσπερ ἔχεις ὀφθεὶς παρηγορήσης αὐτῇ τὸ πολύδακρυ. Ὁ δὲ παῖς ἐπὶ μᾶλλον του μάρτυρος εἴχετο, μὴ ἀπολιπεῖν αὐτὸν ὅλως, μηδὲ ἀφικέσθαι πρὸς τὴν μητέρα τὸ παράπαν βουλόμενον. Αλλ', Απιθι, μῆτερ ἐμὴ, ἄπιθι πρὸς αὐτ τὴν, ἔλεγεν ἀντιτείνων, ἔφ' ἑαυτῆς μένουσα, καὶ τοῖς θρήνοις τούτοις οὐδὲν προσέχουσα· ἐν ἴσῳ γὰρ ἡγοῦμαι ἄτοπον εἶναι, ζωῆς ἀλλάξασθαι θάνατον καὶ λύπην, ἡδονῆς ἀλήκτου, καὶ παντὸς αἰῶνος, ζωὴν πρόσκαιρον προτιμῆσαι. Τούτων παρὰ τοῦ παιδὸς ἡ μήτηρ ἀκούσασα, καὶ τῶν θρήνων ὥσπερ ἐκλαθομένη, προσληφθῆναι καὶ αὐτὴν τῷ παιδὶ, καὶ παρακληθῆναι πρὸς τὰ ὁρώμενα, ἰσχυρῶς ἐδεῖτο τοῦ μάρτυρος, καὶ ὃς τῆς ἐπὶ σωτηρίαν ἀγούτης. ἐπὶ πλέον αὐτῇ ἔχεσθαι πάρῃνει, καὶ τέλος εἰρήνην δοὺς πρὸς τὰς οἰκείας μετὰ τοῦ παιδὸς ἐχώρουν διατριβας, καὶ τῶν ὀφθαλμῶν ἐκείνης διίσταντο. scere: et filius ei omnino apparuit cum martyre. Nam et astantem videbatur intueri athletam, ejus filium suo simu, tanquam proprium, complectentem. Amictus autem erat utrisque pulcherrimus, et splendidissimus, et coronæ eorum capita ornabant suavissime. Coronarum autem dixisses esse divinam quamdam, et quæ lingua non potest exprimi, pulchritudinem. XIV. Videbatur autem marlyr dicere: Cur non lætaris, o mulier, sed tuus gravis luctus cor tuum afflixit? Num sum adeo ingratus, ut qui nihil senserim eorum, quæ a te facta sunt? Num pro iis non sum te præclare remuneratus? Non vides qualem gloriam sit tuus filius consecutus? qualis eum circumfulget gratia? Cur non ergo, hac relicta tristitia, transis ad animi tranquillitatem? Sed si videtur, tuis oculis magis appropinquet filius, et eum diligenter contemplare, ut ipsa quoque recte intelligas, quomodo is se habeat. Sic dixit, et visus est vocare puerum: Accede, o puer, ad ma trem, ut cum ea viderit, quomodo te habeas, tu ejus multas consoleris lacrymas. Puer autem magis adhærebat martyri, nolens eum omnino relinquere, nec volens omnino venire ad matrem: sed, Abi, mater mea, abi, dicebat resistens: apud te mane, et minime te dedas his luctibus. Malle enim vitam vestram, quam hanc mortem, æque absurdum existimo, atque dolorem præferre voluptati, quæ non desinit, et vitam brevem, et quæ est ad tempus, avo sempiterno. Hæc cum mater audivisset a filio, et esset veluti oblita lamentationem, ut ipsa quoque assumeretur ad filium, et ex iis, quæ cernebantur, acciperet consolationem, vehementer rogabat martyrein. Ille autem suadebat, ut magis eam viam sequeretur, quæ ducit ad salutem. Tandem autem, data pace, abiit ille cum puero ad suam habitationem: et uterque discessit ab illius oculis. XV. Illa autem statim experrecta, et ad se reversa, quantam ob martyris et filii adventum assecuta esset animi tranquillitatem ac lætitiam, narravit iis qui aderant. Omnium autem animos invasit admiratio ob admirabilem, et quæ opinionem superabat, narrationem. Deinde cum filii sui desiΙΕ΄. Ἡ δὲ εὐθέως διυπνισθεῖσα καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐπανήξασα, οἷας ἐπὶ τῇ τοῦ μάρτυρός τε καὶ τοῦ παιδὸς παρουσία, τῆς εὐθυμίας ἀπέλαυσε, τοῖς παροῦσιν ὡς ἥδιστα διεξήει, καὶ θαῦμα τὰς ἁπάν των εἶχε ψυχὰς, τῷ παραδόξῳ τῆς διηγήσεως. Εἶτα καὶ τὸ τοῦ παιδὸς ἡ μακαρίγις πόθεινὸν ἐκεῖνο σωμάτιον, λαμπρὰ ἀλειψαμένη καὶ περιβαλοῦσα, derabile illud corpusculum beata illa splendide τῷ μάρτυρι παρατίθεται, πάννυχόν τε σὺν τοῖς προσήκουσι καὶ ἄλλως ἐπιτηδείοις τὴν εὐχαριστίαν ποιησαμένη, πρὸς δὲ καὶ τὴν μυστικὴν ἱερουργίαν, ἐν ᾧ τελεσθῆναι ἔδει τελέσασα, ἐπὶ δαψιλῆ παρα καλεῖ τὰ δεῖπνα, τοὺς τῶν ἱερῶν ὕμνων αὐτῇ κοι νωνήσαντας, Εθ᾽ οὕτως μακρὰ τῷ βίῳ χαίρειν εἰποῦσα, εἰς ἀσύλους τε θησαυρούς, τὰς τῶν πενήτων φημὶ γαστέρας τὸν πλοῦτον αὐτῆς πάντα καταθεσ μένη, καὶ λιτὸν ἐνδῦσα χιτῶνα, τῷ τάφῳ διηκόνει τοῦ μάρτυρος, οὕτω τε νηστείαις σχολάζουσα καὶ · προσευχαῖς ἦν, καὶ τὸν ἐντὸς τοσοῦτον ἐκαθήρατο ἄνθρωπον, ὅσῳ καὶ καθ᾿ ἑκάστην αὐτῇ κυρίαν τῶν unxisset el composuisset, id commendat martyri, tota nocte cum consanguineis, et iis qui ad eam attinebant, faciens gratiarum actionem. Deinde etiam cum mysticum curasset peragendum sacrificium, in quo eam oportebat initiari, ad lautam invitat cœnam eos, qui sacrorum bymnorum fuerant cum ea participes. Deinde cum sic mundum valere jussisset, et in thesauros, qui non possunt eripi, in pauperum, inquam, ventres, omnes suas contulisset divitias, et se tenui induisset tunica, sepulcro ministrabat martyris; et sic jejuniis vacans et orationibus, internum tantum purgabat hominem,

Day 20Die 20

col. 1159–1160page 81 of 165

PG 115:1159ἡμερῶν τὸν μάρτυρα τοῦ παιδὸς ἐν ὁμοίᾳ ᾗ καὶ πρότερον ἐπίστασθαι τῇ ἀναβολῇ, παρὰ ψυχὴν τῇ λύπῃ διδόντας, ἔτος ἕβδομον ἐξ ὅτου τὰ τῆς μεταβολῆς πρὸς τὸ βέλτιον, καὶ πλήρης ἡμερῶν τῶν τοῦ Πνεύματος γενομένη, ἐν εἰρήνῃ, τῷ μὲν τῆς εἰρήνης Θεῷ τὸ πνεῦμα, τὸ σῶμα δὲ τῷ παιδὶ παρατίθεται, ἵν᾿ οὓς μία εἶχεν οἰκία, τούτους καὶ μία σορὸς πιστευθῇ, καὶ μηδὲ αὐτὰ διαστῇ τὰ τῆς κόνεως. Μεθ' ὧν δώῃ καὶ ἡμῖν ὁ Θεὸς τῆς τῶν σωζομένων γενέσθαι μερίδος, καὶ τὴν τῶν ζώντων χώραν ἰδεῖν, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΡΤΕΜΙΟΥ. Α΄. Μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν εἰς οὐρανοὺς ἀνάληψιν, τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τε καὶ ἀποστόλων τὴν οἰκουμένην πᾶσαν τῷ Εὐαγγελίῳ περιλαβόντων, καὶ πανταχοῦ μὲν διαδοθέντος ἤδη τοῦ τῆς εὐσεβείας κηρύγματος τοῦ δὲ ἀρχῆθεν ἀντικειμένου τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, βασάνους ἀφορήτοις διὰ τῶν τότε κρατούντων ὑποβάλλοντος τοὺς πιστεύοντας ἔδει ποτὲ λύσιν γενέσθαι Χριστιανοῖς τῶν ἀνιαρῶν, καὶ μετὰ τοῦ πικροῦ νέφους τῆς ἀσεβείας λυθῆναι καὶ τὸν χειμῶνα τῆς κατ᾿ αὐτῶν τιμωρίας, καὶ στῆναι ῥάβδον ἁμαρτωλῶν κατὰ κλήρου δικαίων ἀφιεμένην. Ἐπεὶ δὲ ἀνδρὸς ἐδεῖτο πρὸς τοῦτο, περιφανῆ τὴν τῆς ψυχῆς εὐγένειαν κεκτημένου, τοιοῦτος δὲ ὁ Κώνσταντος καὶ Ἑλένης υἱὸς Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας ἐπικληθεὶς ἀφίσταται μὲν τῆς πατρίου πλάνης ἀποῤῥήτῳ τινὶ καὶ θειοτέρᾳ οἰκονομίᾳ καὶ τῇ ἀληθείᾳ προστίθεται, νικᾷ δὲ, ὡς πάντες ἴσασι, τοὺς ἐχθροὺς διὰ τῆς ἐν οὐρανῷ τοῦ σταυροῦ ἐμφανείας, καὶ Μέγας εὐθὺς τῇ τε περὶ τὴν εὐσέβειαν μεγαλειότητι καὶ τῇ κατ᾿ αὐτῶν νίκῃ προσαγορεύεται, εἶτα καὶ τῷ μεγάλῳ Βασιλεῖ καὶ κοινῷ πάντων Δεσπότῃ χάριτας τῆς νίκης ἀπο-

ut singulis Dominicis ei martyr appareret cum filio ἡμερῶν τὸν μάρτυρα τοῦ παιδὸς ἐν ὁμοίᾳ ᾗ καὶ in eodem, in quo prius, amictu, ejus dolorem consolantes. Septimo autem anno suæ in melius vitæ mutationis, cum plena esset diebus spiritus, in pace pacis quidem Dei spiritum, corpus autem commendat filio, ut quos una habebat domus, eos etiam unus conderet loculus, et ne ipse quidem amborum pulvis disjungeretur. Cum quibus det quoque nobis Deus esse partis eorum, qui servantur, et videre regionem viventium: quoniam ipsum decet omnis gloria et adoratio nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. πρότερον ἐπίστασθαι τῇ ἀναβολῇ, παρὰ ψυχὴν τῇ λύπῃ διδόντας, ἔτος ἕβδομον ἐξ ὅτου τὰ τῆς μεταβολῆς πρὸς τὸ βέλτιον, καὶ πλήρης ἡμερῶν τῶν τοῦ Πνεύματος γενομένη, ἐν εἰρήνῃ, τῷ μὲν τῆς εἰρήνης Θεῷ τὸ πνεῦμῃ, τὸ σῶμα δὲ τῷ παιδὶ παρατίθεται, ἵν᾿ οὓς μία εἶχεν οἰκία, τούτους καὶ μία σορός πιστευθῆ, καὶ μηδὲ αὐτὰ διαστῇ τὰ τῆς κόνεως. Μεθ' ὧν δώῃ καὶ ἡμῖν ὁ Θεὸς τῆς τῶν σωζομένων γενέσθαι μερίδος, καὶ τὴν τῶν ζώντως χώραν ἰδεῖν, ὅτι αὐτῷ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. MAPYPION ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΡΤΕΜΙΟΥ. MARTYRIUM SANCTI ET MAGNI MARTYRIS ARTEMII. (Græce ex cod. ms. Paris n. 1480; Latine apud Surium ad diem 20 Octobris.) I. Post Domini et Salvatoris, nostri in cœlos Α΄. Μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν εἰς ascensum, cum ejus discipuli et apostoli universum orbem terræ Evangelio comprehendissent, et in omnes quidem parles jam distributa esset prædicatio pietatis, is autem, qui ab initio generi hominum adversatur, intolerandis tormentis per eos, qui tunc rerum potiebantur, subjiceret fideles, oportebat aliquando Christianos solvi a malis et molestiis, et cum acerba nube impietatis solvi etiam tempestatem tormentorum, quibus afficiebantur, et sisti virgam peccatorum, quæ immittebatur adversus hæreditatem justorum. Cum autem ad hoc esset opus viro qui haberet insignem animi nobilitatem, talis autem erat Constantii et Delenæ filius. Constantinus Magnus cognominatus: is a patrio quidem recedit errore, arcano quodam et divino consilio, et accedit ad veritatem. Vincit enim, ut omnes sciunt, inimicos per crucis in cœlo apparitionem: et Magnus station appellatur, et propter pietatis magnitudinem, et in hostes victoriam. Deinde etiam magno Regi, et communi omnium Domino victoriæ reddens gratias, mittit per οὐρανοὺς ἀνάληψιν, τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τε και ἀποστόλων σὴν οἰκουμένην πᾶσαν τῷ Εὐαγγελία περιλαβόντων, καὶ πανταχοῦ μὲν διαδοθέντος ήδη τοῦ τῆς εὐσεβείας κηρύγματος τοῦ δὲ ἀρχῆθεν ἀνα τικειμένου τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει, βασάνους ἀφο. ρήτοις διὰ τῶν τότε κρατούντων ὑποβάλλοντος τους πιστεύοντας ἔδει ποτέ λύσιν γενέσθαι Χριστιανοῖς τῶν ἀνιαρῶν, καὶ μετὰ τοῦ πικροῦ νέφους τῆς ἀσεβείας λυθῆναι καὶ τὸν χειμῶνα τῆς κατ᾿ αὐτῶν τιμωρίας, καὶ στῆναι ῥάβδον ἁμαρτωλων κατὰ κλή ρου δικαίων ἀφιεμένην. Ἐπεὶ δὲ ἀνδρὸς ἐδεῖσο πρὸς τοῦτο, περιφανῆ τὴν τῆς ψυχῆς εὐγένειαν κεκτημένου, τοιοῦτος δὲ ὁ Κώνσταντος καὶ Ἑλένης υἱὸς Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας ἐπικληθεὶς ἀφίσταται μὲν τῆς πατρίου πλάνης ἀποῤῥήτῳ τινὶ καὶ θειοτέρα οἰκονομίᾳ καὶ τῇ ἀληθείᾳ προστίθεται, νικᾷ δὲ, ὡς πάντες ἴσασι, τοὺς ἐχθροὺς διὰ τῆς ἐν οὐρανῷ τοῦ σταυροῦ ἐμφανείας, καὶ Μέγας εὐθὺς τῇ τε περί τὴν εὐσέβειαν μεγαλειότητι καὶ τῇ κατ' αὐτῶν νίκη, προσαγορεύεται, εἶτα καὶ τῷ μεγάλῳ Βασιλεῖ καὶ κοινᾷ πάντων Δεσπότῃ χάριτας τῆς νίκης ἀπο-

col. 1161–1162page 82 of 165

PG 115:1161διδοὺς, δόγματα τοῖς πρὸ τοῦ βασιλεῦσιν ἀντιῤῥοπα τῆς οἰκουμένης πανταχοῦ διαπέμπεται, τοὺς μὲν τῶν εἰδώλων καθαιρείσθαι ναούς καὶ εἰς ἔδαφος καταστρέφεσθαι, ἀνοικοδομεῖσθαι δὲ πάλιν ἐπ' ὀνόματι Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν καὶ μαρτύρων, οίκους παριφανεῖς, καὶ ἃς πρώην ἐκκλησίας οἱ δυσσεβεῖς κατέστρεψαν, τὴν προτέραν αὖθις ἀπολαμβάνειν εὐπρέπειαν. Β΄. Τί οὖν ὁ τοῖς ἀγαθοῖς βασκαίνων διάβολος; οὐκ ἐνεγκὼν τὴν τοσαύτην μεταβολὴν, ἄλλως τε δὲ καὶ τὸν τότε κρατοῦντα εἰδὼς, οὐχ οἷόν τε εἶναι πρὸς τὴν ματαίαν πάλιν τῶν εἰδώλων θρησκείαν ἐπανελθεῖν, ἄλλοθεν ἡμῖν ἐγείρει τὸν πόλεμον, καὶ τῇ κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν Εκκλησίᾳ τὸν δυσσεβή "Αρειον παρενείρας, καὶ ὥσπερ ὀργάνῳ τινὶ τῇ αὐτοῦ γλώττη χρησάμενος, κτίσμα τὸν τοῦ Θεοῦ ἀνακηρύττειν Υἱὸν τολμᾷ, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίας δογματίζειν ἀλλότριον. Τῆς πονηρᾶς δὲ ταύτης Αρείου δόξης διαδονηθείσης τὸ τάχος καὶ ἀποσβεσθείσης, ἅτε τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως τὴν ἐν Νικαίᾳ τῶν θείων Πατέρων συγκροτήσαντος σύνοδον, καὶ αὐτὸν μὲν ᾿Αρειον τοῦ τῶν ἱερέων ἀπεληλακότος συστήματος, τὸν δὲ ἀληθῆ Θεὸν καὶ Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ συναίδιον ἀνακηρύξαντος ὡς τὸ πρότερον, αὖθις ὁ ἐχθρὸς ἐλύσσα, καὶ τὴν προτέραν αὐτοῦ θρησκείαν ἐπειρᾶτο πάλιν ἀνακινῆσαι, καὶ τὸν ἀξίως αὐτῷ πρὸς τοῦτο ὑπηρετήσοντα λίαν ἐπιμελῶς ἀνηρεύνα. Τοῦ τοίνυν μεγάλου καὶ πρώτου Χριστιανῶν βασιλέως, εὐσεβῶς τε ἅμα καὶ καλῶς κατὰ τὸ τριακοστὸν καὶ δεύτερον τῆς ἀρχῆς ἔτος ὑπὸ τὴν τῶν Βιθυνῶν ἐπαρχίαν, ἡνίκα τῆς πρὸς Πέρσας ἐκστρατείας ἀπήρχετο, τὴν βασιλείαν αποθεμένου, Κωνσταντίνου τε μετ' αὐτὸν τοῦ παιδὸς, τὴν τοῦ πατέρος ἀρχὴν διαδεξαμένου, ἐπεὶ δὲ οὗτος ἀπέτισε τὸ χρεών, ὁ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου ἀδελφιδοῦς Πουλιανός, ὃς καὶ παραβάτης, διὰ τὴν τῆς ἀληθοῦς ἀθέτησιν πίστεως καὶ πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν σέβας μετάθεσιν, δικαίως ἐκλήθη, τυραννικῶς τῶν σκήπτρων ἐπιλαμβάνεται. Αδελφιδοῦν δὲ αὐτὸν Κωνσταντίνου εἶπεν ὁ λόγος, καθ' ὃ ἐξ ἑτερογενοῦς ἀδελφοῦ τοῦ Κωνσταντίου ἐτύγχανε γεννηθεὶς καὶ γὰρ ἐξ Ελένης μὲν τῆς ἀληθῶς μακαρίας αὐτὸς μύνος ὁ Κωνσταντίνος γεγέννητο τῷ πατρὶ, ἐκ Θεοδώρας δὲ τῆς θυγατρός Μαξιμιανοῦ τοῦ καὶ Ερκουλίου, τρεῖς οὗτοι, Δαλμάτιος, ᾿Αναβαλλιανὸς καὶ Κωνστάντιος. Ἐκ Κωνσταντίου δὲ Γάλλος, καὶ ὁ παρών οὗτος αἴσχιστος Ιουλιανός. Οὗ τινος τὴν βασίλειον, ὡς ἔφημεν, ἐκ τυραννίδος εἰληφότος ἀρχὴν, αὖθις δὲ κατὰ Χριστιανῶν ἀναῤῥιπίζεται πόλεμος, καὶ βαρύτατος τῶν πώποτε μνημονευομένων ἀνεγείρεται διωγμός. Γ΄. Καθ᾽ ἂν ἤδη καιρὸν καὶ ὁ μέγας καὶ περιφανὴς τὴν εὐσέβειαν, ὁ θεῖος, φημί, Αρτέμιος τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον ἀνεδήσατο. Διδάξει δὲ προϊών ὁ λόγος σαφέστερον. "Αρτι τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου τὸν βίον ἀπολιπόντος, ὡς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσεν, εἰς τρεῖς ἀρχὰς ἡ τῶν Ῥωμαίων ἐξουσία διεμερίσθη, τῶν υἱῶν αὐτοῦ, Κωνσταντίνου, Κωνσταντίου τε καὶ Κώνσταντος, ταύτας διελομένων,

διδοὺς, δόγματα τοῖς πρὸ τοῦ βασιλεῦσιν ἀντιῤῥοπα omnes parles orbis terra decreta, quæ erant conτῆς οἰκουμένης πανταχοῦ διαπέμπεται, τοὺς μὲν τῶν εἰδώλων καθαιρείσθαι ναούς καὶ εἰς ἔδαφος καταστρέφεσθαι, ἀνοικοδομεῖσθαι δὲ πάλιν ἐπ' ὀνό ματι Χριστοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν καὶ μαρτύ ρων, οίκους παριφανεῖς, καὶ ἃς πρώην ἐκκλησίας οἱ δυσσεβεῖς κατέστρεψαν, τὴν προτέραν αὖθις ἀπολαμβάνειν εὐπρέπειαν. traria decretis priorum imperatorum: nempe, ut diruerentur templa idolorum, et funditus everterentur: in Christi autem nomine rursus ædificarentur, et ejus discipulorum et martyrum ædes insignes, et quas prius impii everterant ecclesias, ex rursus priorem decorem reciperent. Β΄. Τί οὖν ὁ τοῖς ἀγαθοῖς βασκαίνων διάβολος; II. Quid ergo, qui bonis invidet, diabolus? Non feοὐκ ἐνεγκὼν τὴν τοσαύτην μεταβολὴν, ἄλλως τε δὲ rens tantam mutationem, et alioqui sciens fieri non καὶ τὸν τότε κρατοῦντα εἰδὼς, οὐχ οἷόν τε εἶναι posse, ut qui tunc tenebat imperium, rediret ad vaπρὸς τὴν ματαίαν πάλιν τῶν εἰδώλων θρησκείαν num cultum simulacrorum, aliunde in nos bellum ἐπανελθεῖν, ἄλλοθεν ἡμῖν ἐγείρει τὸν πόλεμον, καὶ excitat: et cum in Ecclesiam Alexandrinam impium τῇ κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν Εκκλησίᾳ τὸν δυσσεβή "Αρειον Arium induxisset, et tanquam instrumento aliquo παρενείρας, καὶ ὥσπερ ὀργάνῳ τινὶ τῇ αὐτοῦ ejus lingua esset usus, audet prædicare Dei Filium γλώττη χρησάμενος, κτίσμα τὸν τοῦ Θεοῦ ἀνακη esse creatum, et dogmate statuere, eum esse alieρύττειν Υἱὸν τολμᾷ, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς num a Dei et Patris essentia. Hac autem mala Arii οὐσίας δογματίζειν ἀλλότριον. Τῆς πονηρᾶς δὲ ταύ- opinione cito exstincta, utpote quod pius imperator της Αρείου δόξης διαδονηθείσης τὸ τάχος καὶ ἀπο- Nicæ divinorum Patrum congregasset synodum, et σβεσθείσης, ἅτε τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως τὴν ἐν Νι ipsum quidem Arium movisset e coetu sacerdotum, καίᾳ τῶν θείων Πατέρων συγκροτήσαντος σύνοδον, verum autem Deum et Dominum nostrum Jesum καὶ αὐτὸν μὲν ᾿Αρειον τοῦ τῶν ἱερέων ἀπεληλακότος Christumn ejusdem esse cum Palre essentiæ, et συστήματος, τὸν δὲ ἀληθῆ Θεὸν καὶ Κύριον ἡμῶν coæternum, sicut prius prædicasset, inimicus rurs Ἰησοῦν Χριστὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ συναίδιον sus rabie agitabatur, et priorem suam religionem ἀνακηρύξαντος ὡς τὸ πρότερον, αὖθις ὁ ἐχθρὸς rursus conabatur movere, et qui pro dignitate ei ἐλύσσα, καὶ τὴν προτέραν αὐτοῦ θρησκείαν ἐπει- rei inserviret, diligenter inquirebat. Cum magnus ρᾶτο πάλιν ἀνακινῆσαι, καὶ τὸν ἀξίως αὐτῷ πρὸς ergo et primus Christianorum imperator, pie simul τοῦτο ὑπηρετήσοντα λίαν ἐπιμελῶς ἀνηρεύνα. Τοῦ et pulchre tricesimo secundo anno sui imperii, in τοίνυν μεγάλου καὶ πρώτου Χριστιανῶν βασιλέως, provincia Bithynorum, quando expeditionem inceεὐσεβῶς τε ἅμα καὶ καλῶς κατὰ τὸ τριακοστὸν καὶ pit facere contra Persas, deposuisset imperium, et δεύτερον τῆς ἀρχῆς ἔτος ὑπὸ τὴν τῶν Βιθυνῶν Constantius filius patris successisset imperio, postἐπαρχίαν, ἡνίκα τῆς πρὸς Πέρσας ἐκστρατείας – quam is quoque exsolvit debitum, ipsius patruelis ἀπήρχετο, τὴν βασιλείαν αποθεμένου, Κωνσταντίνου Julianus, qui etiam transgressor, propterea quod τε μετ' αὐτὸν τοῦ παιδὸς, τὴν τοῦ πατέρος ἀρχὴν veram fidem esset aspernatus, et se ad gentilem διαδεξαμένου, ἐπεὶ δὲ οὗτος ἀπέτισε τὸ χρεών, ὁ τοῦ traduxisset religionem, jure fuit appellatus, sceptra μεγάλου Κωνσταντίνου ἀδελφιδοῦς Πουλιανός, ὃς tyrannice apprehendit. Constantii autem patruelem καὶ παραβάτης, διὰ τὴν τῆς ἀληθοῦς ἀθέτησιν πίσ eum diximus, quoniam natus fuit ex Constantio στεως καὶ πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν σέβας μετάθεσιν, Constantini fratre, diversi tamen generis. Etenim δικαίως ἐκλήθη, τυραννικῶς τῶν σκήπτρων ἐπι ex vere beata Helena ipse Constantinus solus naλαμβάνεται. Αδελφιδοῦν δὲ αὐτὸν Κωνσταντίνου tus est patri. Ex Theodora autem filia Maximiani, εἶπεν ὁ λόγος, καθ' ὃ ἐξ ἑτερογενοῦς ἀδελφοῦ τοῦ qui etiam dictus est Herculius, hi tres nati sunt. Κωνσταντίου ἐτύγχανε γεννηθεὶς καὶ γὰρ ἐξ Ελένης Dalmalius, Anaballianus et Constantius. Porro ex μὲν τῆς ἀληθῶ, μακαρίας αὐτὸς μύνος ὁ Κωνσταν Constantio Gallus, et is, de quo in præsentia agiτίνος γεγέννητο τῷ πατρὶ, ἐκ Θεοδώρας δὲ τῆς θυσ tur, turpissimus Julianus. Qui quidem cum, ut dixiγατρός Μαξιμιανοῦ τοῦ καὶ Ερκουλίου. τρεῖς mus, ex tyrannide accepisset imperium, gravissiοὗτοι, Δαλμάτιος, ᾿Αναβαλλιανὸς καὶ Κωνστάντιος. mum rursus bellum excitatur) et gravissima earum, Ἐκ Κωνσταντίου δὲ Γάλλος, καὶ ὁ παρών οὗτος quarum unquam fat mentio, oritur persecutio. αἴσχιστος Ιουλιανός. Οὗ τινος τὴν βασίλειον, ὡς ἔφημεν, ἐκ τυραννίδος εἰληφότος ἀρχὴν, αὖθις δ κατὰ Χριστιανῶν ἀναῤῥιπίζεται πόλεμος, καὶ βαρύτατος τῶν πώποτε μνημονευομένων ἀνεγείρεται διωγμός. Γ΄. Καθ᾽ ἂν ἤδη καιρὸν καὶ ὁ μέγας καὶ περιφανὴς τὴν εὐσέβειαν, ὁ θεῖος, φημί. Αρτέμιος τὸν τοῦ μαρτυρίου στέφανον ἀνεδήσατο. Διδάξει δὲ προϊών ὁ λόγος σαφέστερον. "Αρτι τοῦ μεγάλου Κωνσταντί νου τὸν βίον ἀπολιπόντος, ὡς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσεν, εἰς τρεῖς ἀρχὰς ἡ τῶν Ῥωμαίων ἐξουσία διεμερίσθη, τῶν υἱῶν αὐτοῦ, Κωνσταντίνου, Κωνσταντίου τε καὶ Κώνσταντος, ταύτας διελομένων, PATROL. GR. CXV. III. Quo quidem tempore magnus et pietate insignis, divinus, inquam, Artemius fuit martyrii corona redimitus. Id vero apertius docebit procedens oratio. Cum magnus Constantinus jam e vita excessisset, ut est præmissum, in tres partes fuit divisum Romanum imperium, cum ejus filii Constantinus, Constantius, et Constans id divisissent. Et primo quidem, nempe Constantino, superiores

col. 1163–1164page 83 of 165

PG 115:1163καὶ τῷ μὲν πρώτῳ Κωνσταντίνῳ αἱ ἄνω Γαλλίαι καὶ τὰ ἐπέκεινα Ἄλπεων αἵ τε Βρετανικαὶ νῆσοι, καὶ ἕως τοῦ Ἑσπερίου Ὠκεανοῦ, κλῆρός ἐδόθησαν, τῷ δέ γε Κωνσταντίῳ ὑπεστάτῳ, αἱ κάτω Γαλλίαι, ἤγουν αἱ Ἰταλία· καὶ αὐτὴ ἡ Ῥώμη. Ὁ δὲ Κωνστάντιος, ὁ δεύτερος τῶν Κωνσταντίνου υἱῶν, ὃς ἦν ἐπὶ τῶν τῆς Ἕψας τό τε πραγμάτων πρὸς τοὺς Πέρσας ἀγωνιζόμενον, τὸ τῆς Ἀνατολῆς ἀσπάζεται μέρος, καὶ τὸ Βυζάντιον μετονομασθὲν εἰς Κωνσταντινούπολιν καὶ νέαν Ῥώμην, ποιεῖται βασίλειον, καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ Ἰλλυρικοῦ μέχρι τῆς Προποντίδος ὁπόσα ὑπήκοα Ῥωμαίοις, τήν τε Συρίαν καὶ Παλαιστίνην αὐτὴν, καὶ Μεσοποταμίαν, καὶ Αἴγυπτον, καὶ τὰς νήσους ἁπάσας, τῇ αὐτοῦ βασιλείᾳ καὶ πολιτείᾳ ὑποτελῆ καθίστησιν. Ὁ δὲ μέγας Ἀρτέμιος, γνώριμος ὢν ἐστὰ μάλιστα τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίῳ, συνῆν τούτῳ διαπαντὸς ἐν παντὶ καιρῷ τε καὶ πράγματι, ἅτε καὶ φίλος ὢν ἄριστος, καὶ τῶν ἐπ' ἀρετῇ καὶ παιδείᾳ λαμπρυνομένων καὶ τῆς Χριστιανῶν πίστεως διάπυρος ἐραστής. Τῷ τοι καὶ τῆς περὶ αὐτὸν ἐταιρίας εἴτ᾽ οὖν φιλίας, σπουδαστὴς ἀκριβέστατος ἐγνωρίζετο, πατρίδος τούτου μνήμην καὶ γένος οὐδεὶς ἀνάγραπτον παραδέδωκε, πλὴν ὅτι τῶν εὐπατριδῶν καὶ μεγάλων ὑπῆρχεν ὁ τρισμακάριστος, ἐξ εὐγενῶν τε τὸ γένος ἕλκων, καὶ τὴν ἀνδρείαν περίβλεπτος, ἐξ ὧν καὶ τάδε περὶ αὐτοῦ ἀναγέγραπται, ὅτι τῶν ἁγίων λειψάνων τῶν τοῦ Χριστοῦ Ἀποστόλων, Ἀνδρέου φημὶ καὶ Λουκᾶ καὶ Τιμοθέου, αὐτός ἐστιν ὁ τὴν ἀνακομιδὴν ὑπὸ Κωνσταντίου ποιήσασθαι κελευσθείς, ὡς κατὰ καιρὸν ὁ λόγος γνωρίσει. Δ΄. Ὡς οὖν εἴρηται, τῶν βασιλέων τριῶν τυγχανόντων, καὶ τῆς αὐτοῦ μοίρας ἐκάστου αὐτῶν βασιλεύοντος, ὁ πρῶτος αὐτῶν Κωνσταντῖνος τῆς οἰκείας μερίδος ἀπαναστάς, καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἐσχάτου ἀδελφοῦ κληροδοσίαν ἐπανελθών, ἐκείνου πρὸς τὴν Ῥώμην ἀποδημήσαντος, ἐπεχείρει τι τῶν ἀδίκων κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ διαπράξασθαι, καὶ αὐτὸν οὐ παρόντα διέβαλλεν, ὡς οὐ καλῶς τῶν πραγμάτων διανεμηθέντων, καὶ ὅτι πλεῖστον μέρος τῆς αὐτῷ προσηκούσης ἀρχῆς ἐσφετερίσατο. Οἱ δὲ τῆς χώρας στρατηγοί τε καὶ φύλακες, οὓς ὁ Κώνστας ἐχειροτόνησεν, οὐκ ἔφασαν χωρὶς τῆς ἐκείνου γνώμης τε καὶ βουλῆς δύνασθαί τι μικρὸν ἢ μέγα μετακινεῖν, ἀνόσιον γάρ· ὁ δὲ αὐτίκα πρὸς πόλεμον ἀποδύεται, καὶ ὅπλα κινεῖ κατὰ τοῦ μηδὲν ἀδικήσαντος. Πίπτει τοίνυν οὗτος ὁ Κωνσταντῖνος ἐκ τῷ πολέμῳ μαχόμενος, καὶ τῆς μερίδος τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμῶν κἀκεῖνα ὧν ἐδόκει βεβαίως κρατεῖν, προσαπώλεσεν. Ἔνθεν τοι καὶ ὁ τούτου λαὸς εὐθὺς ἀποκρίνει πρὸς Κώνσταντα, καὶ γίνεται ἡ τῆς Ἑσπέρας ἀρχὴ ὑπ' ἐκείνῳ, μηδὲν περὶ ταύτης σπουδάσαντι, τοῦ Θεοῦ δὲ τὸ πᾶν ἐν σταθμῷ δικαίῳ δικάσαντος, ὃς καὶ μὴ κινεῖν ὅρια πατέρων, μὴ δὲ τῆς τοῦ πλησίον αὔλακός τι παρασπᾶν ἅπαξ νενομοθέτηκεν, ἵνα μὴ τῷ πλησίον πονηρευόμενος, ἑαυτῷ λάθῃ τὴν δικαίαν

καὶ τὰ ἐπέκεινα Αλπεων αἵ τε Βρετανικαὶ νῆσοι, καὶ ἕως τοῦ Εσπερίου Ωκεανοῦ, κλῆρός ἐδόθησαν, τῷ δέ γε Κωνσταντίῳ ὑπεστάτω, αἱ κάτω Γαλλίαι, ήγουν αἱ Ἰταλία: καὶ αὐτὴ ἡ Ῥώμη. Ὁ δὲ Κωνστάντιος, ὁ δεύτερος τῶν Κωνσταντίνου υἱῶν, ὃς ἦν ἐπὶ τῶν τῆς Έψας τό τε πραγμάτων πρὸς τοὺς Πέρσας ἀγωνιζόμενον, τὸ τῆς ᾿Ανατολῆς ἀσπάζεται μέρος, καὶ τὸ Βυζάντιον μετονομασθὲν εἰς Κων σταντινούπολιν καὶ νέαν Ῥώμην, ποιεῖται βασίλειον, καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ Ἰλλυρικοῦ μέχρι τῆς Προποντίδος ὁπόσα ὑπήκοα Ῥωμαίοις, τήν τε Συρίαν καὶ Παλαιστίνην αὐτὴν, καὶ Μεσοποταμίαν, καὶ Αίγυπτον, καὶ τὰς νήσους ἁπάσας, τῇ αὐτοῦ βασιλείᾳ καὶ που λιτεία ὑποτελῆ καθίστησιν. Ὁ δὲ μέγας Αρτέμιος, Galliæ, et quæ sunt ultra Alpes, et insula Britan- καὶ τῷ μὲν πρώτῳ Κωνσταντίνῳ αἱ ἄνω Γαλλίαι nicæ usque ad Occidentis Oceanum obtigerunt. Constanti autem, ut postremo, inferior Gallia, seu Italia, et ipsa Roma. Constantius autem secundus ex filiis Constantini, qui tunc rebus præerat Orientis, decertans adversus Persas, partem Orientis accipit, et Byzantium, nomine mutato in Constantinopolim, et novam Romam, facit regiam; et ab Illyrico usque ad Propontidem omnem tractum, Asiam deinde, Syriamque, et Palæstinam, et Mesopotamiam, et Ægyptum omnesque insulas, et quæcunque Romanis parebant, vectigalia suo reddit imperio. Magnus autem Artemius, cum esset valde notus imperatori Constantio, in omni tempore, et omni negotio perpetuo cum eo versabatur, ut qui esset amicus optimus, et ex iis, qui γνώριμος ὢν ἐστὰ μάλιστα τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίῳ, erant virtute et doctrina insignes, et ardens amator fide Christianorum, quo nomine ejus amicitiæ et familiaritatis agnoscebatur longe studiosissimus. Ejus autem patriam et genus nemo scriptis mandavit, nisi quod erat magno et illustri loco natus vir beatissimus, et ex hominibus genere nobilibus genus ducebat, virtuteque et magnitudine animi erat insignis. Unde etiam hæc de eo scripto sunt, quod sanctarum reliquiarum Christi apostolorum, Andrew, inquam, et Lucæ, et Timothei, ipse est, qui a Constantio jussus fuit facere exportationem ut suo tempore significabit oratio. συνῆν τούτῳ διαπαντὸς ἐν παντὶ καιρῷ τε καὶ πράγματι, ἅτε καὶ φίλος ὢν ἄριστος, καὶ τῶν ἐπ' ἀρετῇ καὶ παιδεία λαμπρυνομένων καὶ τῆς Χρισ στιανῶν πίστεως διάπυρος εραστής. Τῷ τοι καὶ τῆς περὶ αὐτὸν ἐταιρίας εἶτ᾽ οὖν φιλίας, σπουδαστής ἀκριβέστατος έγνωρίζετο, πατρίδος τούτου μνήμην καὶ γένος οὐδεὶς ἀνάγραπτον παραδέδωκε, πλὴν ὅτι τῶν εὐπατριδῶν καὶ μεγάλων ὑπῆρχεν ὁ τρισμακάριστος, ἐξ εὐγενῶν τε τὸ γένος ἔλκων, καὶ τὴν ἀνδρείαν περίβλεπτος, ἐξ ὧν καὶ τάδε περὶ αὐτοῦ ἀναγέγραπται, ὅτι τῶν ἁγίων λειψάνων τῶν τοῦ Χριστοῦ ᾿Αποστόλων, Ανδρέου φημὶ καὶ Λουκά καὶ Τιμοθέου, αὐτός ἐστιν ὁ τὴν ἀνακομιδὴν ὑπὸ Κωνσταντίου ποιήσασθαι κελευσθεὶς, ὡς κατὰ καιρὸν ὁ λόγος γνωρίσει. IV. Cum ergo essent tres imperatores, ut dictum est, et unusquisque eorum suæ partis teneret impcriam; primus Constantinus a sua parte discedens et ultimi fratris, quæ ei obtigerat, partem invadens, cum ille Romam esset profectus, aggressus est quiddam injustum facere contra fratrem, ipsumque absentem est criminatus, quod res non fuissent recto divism, et quod imperii, quod ad ipsum pertinebat, magnam partem frater usurpasset. Regionis autem duces et custodes, quos Constans constituerat, dixerunt se citra illius sententiam et voluntatem nihil posse omnino movere: esset enim impium. Ille autem se statim parat ad bellum, et arma movel adversus eum, qui nullam fecerat injuriam. Cadit itaque Constantinus in bello pugnans, et partem alienam cupiens, eum etiam amisit, quum juste videbatur tenere. Unde etiam ejus populus deficit ad Constantem, et in illius redigitur potestatem imperium Occidentis, cum ad id nullum studium posuisset, Deus vero in justa statera universum judicasset: qui etiam non movere terminos patrum, neque de sulco propinqui aliquid detrahere lata lege semel constituit, ne, dum improbe se gerit quis in propinquum, inprudens justa Dei ira condemnetur. Obtinet ergo Constans imperium Δ΄. Ὡς οὖν εἴρηται, τῶν βασιλέων τριῶν τυγχα νόντων, καὶ τῆς αὐτοῦ μοίρας ἐκάστου αὐτῶν βασιλεύοντος, ὁ πρῶτος αὐτῶν Κωνσταντίνος τῆς οἰκείας μερίδος ἀπαναστάς, καὶ πρὸς τὴν τοῦ ἐσχάτου ἀδελφοῦ κληροδοσίαν ἐπανελθὼν, ἐκείνου πρὸς τὴν Ῥώμην ἀποδημήσαντος, ἐπεχείρει τι τῶν ἀδίκων κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ διαπράξασθαι, καὶ αὐτὸν οὐ παρόντα διέβαλλεν, ὡς οὐ καλῶς τῶν πραγμάτων διανεμηθέντων, καὶ ὅτι πλεῖστον μέρος τῆς αὐτῷ προσηκούσης ἀρχῆς ἐσφετερίσατο. Οἱ δὲ τῆς χώρας στρατηγοί τε καὶ φύλακες, οὓς ὁ Κώνστας ἐχειροτόνησεν, οὐκ ἔφασαν χωρὶς τῆς ἐκείνου γνώμης τε καὶ βουλῆς δύνασθαί τι μικρὸν ἢ μέγα μετακινεῖν, ἀνόσιον γὰρ, ὁ δὲ αὐτίκα πρὸς πόλεμον ἀποδύεται, καὶ ὅπλα κινεῖ κατὰ τοῦ μηδὲν ἀδικήσαντος. Πίπτει τοίνυν οὗτος ὁ Κωνσταντῖνος ἐκ τῷ πολέμῳ μαχόμε νος, καὶ τῆς μερίδος τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμῶν και κεῖνα ὧν ἐδοκει βεβαίως κρατεῖν, προσαπώλεσεν. Ένθεν τοι καὶ ὁ τούτου λαὸς εὐθὺς ἀποκρίνει πρὸς Κώνσταντα, καὶ γίνεται ἡ τῆς Εσπέρας ἀρχὴ ὑπ' ἐκείνῳ, μηδὲν περὶ ταύτης σπουδάσαντι, τοῦ Θεοῦ δὲ τὸ πᾶν ἐν σταθμῷ δικαίῳ δικάσαντος, ὃς καὶ μὴ κινεῖν ὅρια πατέρων, μὴ δὲ τῆς τοῦ πλησίον αὔλακός τι παρασπᾶν ἅπαξ νενομοθέτηκεν, ἵνα μὴ τῷ πλησίον πονηρευόμενος, ἑαυτῷ λάθῃ τὴν δικαίαν Vide vitam S. Lucæ ex Metaphraste ad 18 Octob., cap. 3; Niceph. lib. x Hist., cap. 11; Baron. in not. ibidem.

col. 1165–1166page 84 of 165

PG 115:1165ὀργὴν καταψηφιζόμενος. Βασιλεύει τοίνυν ὁ Κώνστας ἐφ᾽ ὅλης τῆς ἑσπερίου ἀρχῆς, τὰς δύο κληροδοσίας εἰς ἓν συνάψας, καὶ μίαν ἀρχὴν ἀμφότερα θέμενος. Ε΄. Οὐ πολὺς ἐνῆν καιρὸς, καὶ ὁ Κώνστας εἰς κώμους καὶ μέθας ἐναποκλίνας, καὶ ἀλλοκότους ἔρωτας, ῥαθύμως τὴν ὅλην ἀρχὴν διέπεττένε, τοσοῦτον βασιλείας μέγεθος ἐξορχούμενος. Ἐπιβουλεύεται τοιγαροῦν καὶ αὐτὸς παρά τινος τῶν στρατηγῶν, ὀνόματι Μαγνεντίου, καὶ μετὰ τῆς βασιλείας προσαπόλλυσιν καὶ τὸ ζῆν. Τούτου πεσόντος, κρατεῖ τῆς ἀρχῆς ὁ Μαγνέντιος, μεθ᾽ οὗ τῆς τυραννίδος συνεπελάβοντο Νεπωτιανὸς καὶ Βρεττανίων. Ταῦτα μαθὼν ὁ Κωνστάντιος ἐκ τῶν τῆς ἀδελφῆς γραμμάτων, ἀπάρας ἐκ τῆς Ἀνατολῆς, καὶ πρὸς τὴν Ἑσπέραν γενόμενος, συνάπτει πρὸς ἀμφοτέρους πόλεμον καὶ κατὰ κράτος νικᾷ, τοῦ Βρεττανίωνος πρὸς αὐτὸν ἀποκλίναντος, ὅτε καὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον μέγιστόν τε καὶ δεινῶς ἐκφανὲν ἅπαν, ὡς ὑπεραστράπτειν τῷ καταπληκτικῷ τῆς αἴγλης τὸ τῆς ἡμέρας φῶς ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων ὤφθη περὶ τρίτην ὥραν μάλιστα τῆς ἡμέρας τῆς ἑορτῆς τῆς λεγομένης Πεντηκοστῆς ἑστηκυίας, διῆκον ἀπὸ τοῦ Κρανίου καλουμένου τόπου, ἄχρι καὶ τοῦ Ἐλαιῶνος ὄρους, ὅθεν ὑπῆρχεν ὁ Σωτὴρ τὴν ἀνάληψιν ποιησάμενος. Κρατεῖ τοίνυν τῆς βασιλείας Κωνστάντιος, τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου υἱῶν μόνος ὑπολειφθείς. Ἀτενίσας οὖν πρὸς τὸ τῆς ἀρχῆς μέγεθος, καὶ ἐλιγγιάσας ἅτε δὴ ἄνθρωπος ὤν, καὶ μὴ ἔχων τὸν ἐκ τοῦ γένους αὐτῷ συνασπίζοντα· οὔτε γὰρ αὐτῷ παῖς ἐγεγόνει, οὔτε τις τῶν ἀδελφῶν κατελέλειπτο· καὶ δείσας μή τις αὐτῷ πάλιν ἐπαναστάῃ τύραννος, σκέπτεται τῶν συγγενῶν τινα λαβεῖν σύγκληρον, καὶ τῆς βασιλείας ὑπεσπιστήν, ὃ δὴ καὶ πεποίηκε. Γάλλον τὸν Ἰουλιανοῦ ἀδελφὸν Καίσαρα ποιησάμενος· ἀνεψιὸς δὲ πρὸς πατρὸς ὁ Γάλλος αὐτῷ· Κωνστάντιος γὰρ ὁ Γάλλου καὶ Ἰουλιανοῦ πατὴρ, ἀδελφὸς ἦν Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου. Τοῦτον οὖν ἐν τῷ Σιρμίῳ προχειρισάμενος, γυναῖκά τε αὐτῷ ζεύγνυσι τὴν ἑαυτοῦ ἀδελφὴν Κωνσταντίαν, πίστεως καὶ βεβαιότητος χάριν, καὶ ἄρχοντας αὐτῷ δίδωσιν αὐτὸς καταστήσας· οὐ γὰρ ἐκείνῳ γε ἐφεῖτο Καίσαρι ὄντι· Θαλάσσιον μὲν ἀποστείλας ἔπαρχον πραιτωρίων, Μόντιον δὲ ἐπὶ τῶν βασιλικῶν πραγμάτων, ὃν καὶ κοιαίστωρα καλεῖν οἶδεν ὁ λόγος, ἅμα καὶ πατρίκιον τοῦτον τιμήσας. ς΄. Ὁ δὲ Γάλλος ὡς τότε παρὰ τοῦ Κωνσταντίου πεμφθεὶς ἐπὶ τῆς Ἕψας, εἴχετο τῶν πραγμάτων, ὃν αὐτίκα μαθόντες οἱ Πέρσαι πρὸς Ἀντιόχειαν ἀφικόμενον, κατωρρώδησαν, νέον τε αὐτὸν καὶ θερμουργὸν εἰς τὰ ἔργα πυθόμενοι, καὶ οὐκ ἔτι ἐποιήσαντο τὴν ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐξέλασιν, καὶ ὁ μὲν ἐν τῇ Ἀντιοχείᾳ τῆς Συρίας ἦν ὡς δεδήλωται, Κωνστάντιος δὲ ἐν τῇ Ἑσπέρᾳ καθίστη τὰ πράγματα, καὶ τότε δὴ μάλιστα, καθαρῶς ἡσύχασεν ἡ Ῥωμαίων ἀρχὴ πρὸς ἀμφοτέρων φυλαττομένη. Καὶ ταῦτα μὲν τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον. Ὁ δὲ Γάλλος, τὴν τοῦ Καίσαρος ἀμφιασάμενος ἁλουργίδα, καὶ ἤδη τῶν πρώτων τῆς βασιλείας ἀρξάμενος ἐπιβαίνειν βαθμῶν, οὐκ ἔμενεν ἐπὶ τῆς τοιαύτης γνώμης καὶ πίστεως, ἧς πρὸς τὸν Κωνστάντιον ἐποιήσατο, βασιλικώτερον

ὀργὴν καταψηφιζόμενος. Βασιλεύει τοίνυν ὁ Κώνστας totius Occidentis, duas partes in unam conjangens, ἐφ᾽ ὅλης τῆς ἐσπερίου ἀρχῆς, τὰς δύο κληροδοσίας et ex ambobus unum faciens imperium. εἰς ἕν συνάψας, καὶ μίαν ἀρχὴν ἀμφότερα θέ μενος. Ε΄. Οὐ πολὺς ἐνῆν καιρὸς, καὶ ὁ Κώνστας εἰς κώμους καὶ μέθας ἐναποκλίνας, καὶ ἀλλοκότους ἔρωτας, ραθύμως τὴν ὅλην ἀρχὴν διέπέττένε, τοσ οὗτον βασιλείας μέγεθος ἐξορχούμενος. Επιβουλεύ εται τοιγαροῦν καὶ αὐτὸς παράτινος τῶν στρατηγών, ὀνόματι Μαγνεντίου, καὶ μετὰ τῆς βασιλείας προσ απόλλυσιν καὶ τὸ ζῆν. Τούτου πεσόντος, κρατεῖ τῆς ἀρχῆς ὁ Μαγνέντιος, μεθ' οὗ τῆς τυραννίδος συνε επελάβοντο Νεπωτιανὸς καὶ Βρεττανίων. Ταῦτα μαθὼν ὁ Κωνστάντιος ἐκ τῶν τῆς ἀδελφῆς γραμμέ των, ἀπάρας ἐκ τῆς ᾿Ανατολῆς, καὶ πρὸς τὴν Εσπέραν γενόμενος, συνάπτει πρὸς ἀμφοτέρους πόλεμον καὶ κατὰ κράτος νικᾷ, τοῦ Βρεττανίωνος πρὸς αὐτὸν ἀποκλίναντος, ὅτε καὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον μέγιστόν τε καὶ δεινῶς ἐκφανὲν ἅπαν, ὡς ὑπεραστράπτειν τῷ καταπληκτικῷ τῆς αἴγλης τὸ τῆς ἡμέρας φῶς ἐπὶ τῶν Ἱεροσολύμων ὤφθη περὶ τρίτην ώραν μάλιστα τῆς ἡμέρας τῆς ἑορτῆς τῆς λεγομένης Πεντηκοστῆς ἑστηκυίας, διῆκον ἀπὸ τοῦ Κρανίου καλουμένου τόπου, ἄχρι καὶ τοῦ Ἐλαιῶνος ὄρους, ὅθεν ὑπῆρχεν ὁ Σωτὴρ τὴν ἀνάληψιν ποιησά μενος. Κρατεῖ τοίνυν τῆς βασιλείας Κωνστάντιος, τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου υἱῶν μόνος ὑπολειφθείς. Ατενίσας οὖν πρὸς τὸ τῆς ἀρχῆς μεγεθος, καὶ ἐλιγγιάσας ἅτε δὴ ἄνθρωπος ὤν, καὶ μὴ ἔχων τὸν ἐκ τοῦ γένους αὐτῷ συνασπίζοντα· οὔτε γὰρ αὐτῷ παῖς ἐγεγόνει, οὔτε τις τῶν ἀδελφῶν κατελέλειπτο· καὶ δείσας μή τις αὐτῷ πάλιν ἐπανασταίη τύραννος, σκέπτεται τῶν συγγενών τινα λαβεῖν σύγκληρον, καὶ τῆς βασιλείας ὑπεσπιστὴν, ὃ δὴ καὶ πεποίηκε. Γάλλον τὸν Ἰουλιανοῦ ἀδελφὸν Καίσαρα ποιησάμενος· ἀνεψιός δὲ πρὸς πατρὸς ὁ Γάλλος αὐτῷ· Κωνστάντιος γὰρ ὁ Γάλλου καὶ Ἰουλιανοῦ πατὴρ, ἀδελφὸς ἦν Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου. Τοῦτον οὖν ἐν τῷ Σιρμίῳ προχειρισάμενος, γυναῖκά τε αὐτῷ ζεύγνυσι τὴν ἑαυτοῦ ἀδελφὴν Κωνσταν τίαν, πίστεως καὶ βεβαιότητος χάριν, καὶ ἄρχοντας αὐτῷ δίδωσιν αὐτὸς καταστήσας· οὐ γὰρ ἐκείνῳ γε ἐφεῖτο Καίσαρι ὄντι· θαλάσσιον μὲν ἀποστείλας ἔπαρχον πραιτωρίων, Μόντιον δὲ ἐπὶ τῶν βασιλικών πραγμάτων, ὃν καὶ κοιαίστωρα καλεῖν οἶδεν ὁ λόγος, ἅμα καὶ πατρίκιον τοῦτον τιμήσας. V. Non multum intercessit temporis, et Constans ad comessationes declinans et ebrietates, et alienos amores, segniter universum gerebat imperium, per ludum et saltationem tantam molem sustinens. Ergo ei parantur insidiæ a quodam duce exercitus, nomine Magnentio, et cum imperio simul quoque vitam amittit. Cum is cecidisset, imperium occupat Magnentius, cum quo simul invaserunt tyrannidem Nepotianus et Brettanion. Hæc cum accepisset Constantius ex litteris sororis et ab Oriente venisset ad Occidentem, bello manus conserit cum illis et vivicit, cum Brellanion ad eum defecisset. Quod quidem tempore signum crucis maximum, et mirifce apparens, adeo ut admirabili splendore superaret lucem diei, visum est Hierosolymis circa tertiam. horam diei, cum esset dies festus, qui dicitur Pentecoste, pertingens a loco, qui dicitur Calvariæ, usque ad montem Oliveti, unde fuit assumptus noster Salvator. Imperium ergo tenet Constantius, relictus solus ex magni Constantini filiis. Cum ergo ad imperii magnitudinem defixisset oculos, et caligassel, ut qui esset homo, et non haberet ex suo genere, qui eum defenderet (neque enim ei natus fuerat filius, neque remanserat aliquis ex fratribus), et timeret, ne in eum rursus aliquis insurgeret tyrannus, statuit ex cognatis aliquem accipere cohæredem, et imperii defensorem: quod eliam fecit. Nam cum Gallum Juliani fratrem Sirmi Cæsarem creasset (erat autem ei Gallus patruelis: Constantius enim, Galli et Juliani pater, frater fuerat magni Constantini), ei dat uxorem, suam sororem Constantiam, ut res esset firmior et cautior, et præbet ei magistratus, quos ipse constituerat (non enim Gallo licebat id sibi assumere, cum esset Casar), Domitianum quidem et Thalassium emittens præfectos prætorios, Montium autem imperatoriis præficiens rationibus, quem etiam solemus vocare quæstorem, et simul eum etiam ornans honore Patricii. ς΄. Ὁ δὲ Γάλλος ὡς τότε παρὰ τοῦ Κωνσταντίου VI. Gallus autem, ut qui tunc a Constantio πεμφθεὶς ἐπὶ τῆς Εψας, εἴχετο τῶν πραγμάτων, ὃν missus esset ad Orientem, erat intentus rebus geαὐτίκα μαθόντες οἱ Πέρσαι πρὸς ᾿Αντιόχειαν ἀφικό- rendis. Quem cum primum accepissent Persa veμενον, κατωρ ώδησαν, νέον τε αὐτὸν καὶ θερμουρ γὸν εἰς τὰ ἔργα πυθόμενοι, καὶ οὐκ ἔτι ἐποιήσαντο τὴν ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐξέλασιν, καὶ ὁ μὲν ἐν τῇ Αντιοχείᾳ τῆς Συρίας ἦν ὡς δεδήλωται, Κωνστάντιος δὲ ἐν τῇ Ἐσπέρα καθίστη τὰ πράγματα, καὶ τότε δὴ μάλιστα, καθαρῶς ἡσύχασεν ἡ Ρωμαίων ἀρχὴ πρὸς ἀμφοτέρων φυλαττομένη. Καὶ ταῦτα μὲν τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον. Ὁ δὲ Γάλλος, τὴν τοῦ Καίσαρος ἀμφιασάμενος ἀλουργίδα, καὶ ἤδη τῶν πρώτων της βασιλείας ἀρξάμενος ἐπιβαίνειν βαθμῶν, οὐκ ἔμενεν ἐπὶ τῆς τοιαύτης γνώμης καὶ πίστεως, ῆς πρὸς τὸν Κωνστάντιον ἐποιήσατο, βασιλικώτερον nisse Antiochiam, timore sunt affecti, cum audivissent eum esse juvenem, et ad res gerendas acrem et vehementem, nec fecerunt amplius excursionem in agros Romanorum. Et ille quidem erat Antiochiæ Syriæ, ut ostensum est; Constantius autem res constituebat in Occidente et tunc erat maxime quietum Romanorum imperium, ut quod ab utrisque custodiretur. Et hæc quidem modo modo se habebant. Gallus autem cum Cæsaris induisset purpuram, et jam cœpisset ascendere primos gradus imperii, non mansit in eadem sententia et fide, quam dederat Constantio, nimis pro imperio

col. 1167–1168page 85 of 165

PG 115:1167τῶν πραγμάτων ἁπτόμενος, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ θράσους καὶ τῆς ἀλαζονείας διατασσόμενος· τοὺς γὰρ ἄρχοντας οὕς σὺν αὐτῷ ἐπεπόμφει Κωνστάντιος, τῶν βασιλικῶν τε καὶ πολιτικῶν πραγμάτων ὄντας διαιτητὰς, τόν τε τῶν Πραιτορίων ὕπαρχον Δομετιανὸν (ὁ γὰρ Θαλάσσιος ἐτεθνήκει) καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ κοιαίστωρος Μόντιον, διὰ τὸ μὴ πειθαρχεῖν αὐτοὺς καὶ ὑπουργεῖν ταῖς παραλόγοις αὐτοῦ καὶ ἀκαθέκτοις ὁρμαῖς, σχοίνους τοῖς στρατιώταις τῶν ποδῶν αὐτῶν ἐξάψασθαι παρακελευσάμενος, ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς συρῆναι προσέταξε καὶ ἀμφοτέρους ἀπέκτεινεν, ἄνδρας ἐν ἀξιώμασι διαπρέψαντας, καὶ παντὸς κέρδους καὶ λήμματος εὑρεθέντας ὑψηλοτέρους, οὕς ὁ τῆς πόλεως περιστείλας ἐπίσκοπος, ἔθαψεν, αἰδεσθεὶς τὸ τῆς ἀρετῆς αὐτῶν ἀνυπέρβλητον. Ζ΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος, ἐπειδὴ τάχιστα ἐπύθετο τὸ συμβάν, μετάπεμπτον ὡς ἑαυτὸν ἐποιεῖτο τὸν Γάλλον. Ὁ δὲ εἰδὼς μὲν ὡς οὐκ ἐπ' ἀγαθῷ τυγχάνει καλούμενος, ἐννοῶν δὲ πάλιν ὡς εἰ μὴ βούλοιτο ὑπακούειν, πόλεμον ἀνάγκη ποιεῖν, ὅπλα πρὸς Κωνστάντιον ἐκ τοῦ εὐθέος ἀράμενον, αἱρεῖται μᾶλλον τὰ τῆς εἰρήνης, καὶ τὴν γυναῖκα προαποστείλας ὡς τὸν Κωνστάντιον ἐκμειλίξασθαι, καὶ αὐτὸς ἀπῄει αὐτόμολος ἐς τὸν κίνδυνον. Ἡ μὲν οὖν Κωνσταντία προτέρα ἐξώρμησε προεντυχεῖν τῷ ἀδελφῷ, καὶ δεηθῆναι τούτου ὑπὲρ τοῦ ἀνδρὸς προθυμουμένη, τοῦ μή τι εἰς αὐτὸν βουλεύσασθαι ἀνήκεστον· πολλῇ δὲ προθυμίᾳ περὶ τὴν ὁδοιπορίαν χρωμένη εἰς νόσον ἐνέπεσε μεταξύ πορευομένη, καὶ Βιθυνίας ἐπιβᾶσα, ἐν σταθμῷ τινι ταύτης Γαλλικάνῳ λεγομένῳ ἀπέθανεν. Ὁ δὲ Γάλλος, καὶ τοῦτο παράδοξον αὐτῷ συμβάν, μεγάλην συμφορὰν ποιησάμενος, ὅμως ᾔει τὸ πρόσω, τῶν δεδογμένων οὐκ ἐξιστάμενος. Ἐπεὶ δὲ εἰς Νορικοὺς ἀφίκετο, πόλιν αὐτῶν Παταβιώτατα καλουμένην, ἐνταῦθα δὴ ἀπὸ Μεδιολάνων καταπέμπεται στρατηγός Βαρβατίων, ἐκεῖ τοῦ Κωνσταντίου τὸ τηνικαῦτα τυγχάνοντος, ὃς τὸν Γάλλον ἀφαιρεῖται τῆς ἀλουργίδος, καὶ εἰς ἰδιώτην μετασκευάσας, ἐξόριστον αὐτὸν εἰς τινα νῆσον τῆς Δαλματίας κατέστησε. Τοῦ Γάλλου δὲ εἰς τὴν νῆσον ἀφιγμένου, Εὐσέβιος ὁ εὐνοῦχος, ὁ τὴν τοῦ πραιποσίτου τότε τιμὴν ἔχων, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ, πείθουσι Κωνστάντιον ὡς τάχιστα Γάλλον ποιήσασθαι ἐκποδών· ὁ δὲ πεισθεὶς πέμπει τοὺς ἀποκτενοῦντας αὐτὸν, καὶ ἤδη τούτων ἀφικνουμένων, πάλιν ὁ Κωνστάντιος εἰς ἔλεον μετεβλήθη, καὶ πέμπει διαταχέων γράμματα τὸν Γάλλον τοῦ πάθους ἀνακαλούμενος. Ὁ δὲ Εὐσέβιος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ πείθουσι τὸν πεμφθέντα Μαγιστριανὸν, μὴ πρότερον ἐπιστῆναι δεικνύντα τὸ γράμμα, πρὶν ἄν πύθοιτο Γάλλον ἀνῃρημένον. Ἐγένετο ταῦτα, καὶ ὁ Γάλλος ἐτεθνήκει. Η΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος περὶ τοῖς πράγμασι δείσας μὴ οὐχ οἷός τε ᾖ μόνος ἀπάσης εἶναι τῆς ἀρχῆς ἐγκρατής, ἄλλως τε δὲ καὶ τῶν Γαλατῶν, ὀξύτατά τε καὶ ὁπότε προθυμηθεῖεν εἰς τὰς τυραννίδας ἐγειρομένων, διά τε σώματος ἰσχὺν καὶ κουφότητα φρονημάτων μετεμέλετο ἤδη τὸν Γάλλον ὑπεξελών, καὶ λογισάμενος, τὸ συγγενὲς τοῦ ὀθνείου καὶ ἀλλογενοῦς ἀσφαλέστερον εἶναι μακρῷ πρὸς κοινωνίαν

res gerere aggrediens, et cum magna audacia et τῶν πραγμάτων ἁπτόμενος. καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ arrogantia constituens. Quos enim cum ipso magistratus emiserat Constantius, qui imperialium et civilium rerum erant judices, prætorii præfectum Domitianum (mortuus enim erat Thalassus) et quæstorem Montium, quod non parerent, et inservirent a ratione alienis, et quæ cohiberi non poterant, ejus appetitionibus, cum jussisset militibus alligare funes eorum pedibus, jussit trahi per forum, et utrumque occidit, cum viri fuissent gerendis magistratibus egregii, et quovis lucro et emolumento inventi essent superiores. Quos cum composuisset civitatis episcopus, sepeliit, insignem eorum virtutem reveritus. VII. Constantius autem cum audiisset id, quod acciderat, Gallum ad se accersit. Ille autem cum sciret quidem, se non vocari ad bonum aliquod, rursus autem cogitaret, quod si nollet parere, oporteret bellum facere, armis protinus correptis, elegit potius pacem. Et præmissa uxore ad mitigandum Constantium, ipse quoque sua sponte adibat periculum. Atque Constantia quidem statim profecta est, ut fratrem prior conveniret, et in animo habens rogare pro marito, ut nihil grave in eum statueret. Cum autem prompto et alacri animi studio iter iniisset, inter eundum incidit in morbum. Et cum ascendisset in Bithyniam, in quadam ejus statione, quæ Gallicana dicitur, est mortua. Gallus autem etsi hoc, quod præter opinionem acciderat, magnam reputasset calamitatem, ibat tamen ulterius, non desistens ab iis, quæ statuerat. Postquam vero venit ad Noricorum civitatem, quæ vocatur Pylaviola, huo Mediolano, cum illic tunc esset Constantius, mittitur dux exercitus Barbation, qui Gallo aufert purpuram. Et cum eum fecisset privatum, relegat in quamdam insulam Dalmatiæ. Cum Gallus autem venisset in insulam, Eusebius eunuchus, qui prapositi tunc habebat honorem, et qui cum er erant, persuadent Constantio, ut quamprimum Gallum tolleret de medio. Ille vero persuasus, mittit qui ipsum interficerent. Cum ii autem jam irent, Constantius rursus motus est misericordia, et misit ocissime litteras, quæ Gallum a morte liberabant. Eusebius autem, et qui cum eo erant, persuadent Magistrano, qui mittebatur, ne prius veniret ad ostendendas litteras, quam audivisset Gallum fuisse de medio sublatum. Hæc facta sunt, et Gallus fuit interfectus. VIII. Constantius autem veritus, quod non posset solus totum regere imperium, maxime cum Galli, quando vellent, promptissime incitarentur adversus imperium, tam propter vires corporis, quam propter levitatem animorum, jam ducebatur poenitentia, quod Gallum de medio sustulisset. Et cum repulasset eos, qui sunt genere conjuncti, csse externis et alienis longe tutiores ad regi soθράσους καὶ τῆς ἀλαζονείας διατασσόμενος· τοὺς γὰρ ἄρχοντας οὕς σὺν αὐτῷ ἐπεπόμφει Κωνστάν τιος, τῶν βασιλικῶν τε καὶ πολιτικῶν πραγμάτων ὄντας διαιτητὰς, τόν τε τῶν Πραιτορίων υπαρχον Δομετιανὸν (ὁ γὰρ Θαλάσσιος ἐτεθνήκτι) καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ κοιαίστωρος Μόντιον, διὰ τὸ μὴ πειθαρχεῖν αὐτοὺς καὶ ὑπουργεῖν ταῖς παραλόγοις αὐτοῦ καὶ ἀκαθέκτοις ὁρμαῖς, σχοίνους τοῖς στρατιώταις τῶν ποδῶν αὐτῶν ἐξάψασθαι παρακελευσάμενος, ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς συρῆναι προσέταξε καὶ ἀμφοτέρους ἀπ' έκτεινεν, ἄνδρας ἐν ἀξιώμασι διαπρέψαντας, καὶ παντὸς κέρδους καὶ λήμματος εὐρεθέντας ὑψηλοτέρους, οὕς ὁ τῆς πόλεως περιστείλας ἐπίσκοπος, ἔθαψεν, αἰδεσθεὶς τὸ τῆς ἀρετῆς αὐτῶν ἀνυπέρβλητον. Ζ΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος, ἐπειδὴ τάχιστα ἐπύθετο τὸ συμβάν. μετάπεμπτον ὡς ἑαυτὸν ἐποιεῖτο τὸν Γάλλον. Ο δὲ εἰδὼς μὲν ὡς οὐκ ἐπ' ἀγαθῷ τυγχά νει καλούμενος, ἐννοῶν δὲ πάλιν ὡς εἰ μὴ βούλοιτο ὑπακούειν, πόλεμον ἀνάγκη ποιεῖν, ὅπλα πρὸς Κωνστάντιον ἐκ τοῦ εὐθέος ἀράμενον, αἱρεῖταν μᾶλλον τὰ τῆς εἰρήνης, καὶ τὴν γυναῖκα προαπο στείλας ὡς τὸν Κωνστάντιον ἐκμειλίξασθαι, καὶ αὐτὸς ἀπῄει αὐτόμολος ἐς τὸν κίνδυνον. Η μὲν οὖν Κωνσταντία προτέρα ἐξώρμησε προεντυχεῖν τῷ ἀδελφῷ, καὶ δεηθῆναι τούτου ὑπὲρ τοῦ ἀνδρὸς προς θυμουμένη, τοῦ μή τι εἰς αὐτὸν βουλεύσασθαι ἀνήκεστον· πολλῇ δὲ προθυμίᾳ περὶ τὴν ὁδοιπορίαν χρωμένη εἰς νόσον ἐνέπεσε μεταξύ πορευομένη, καὶ Βιθυνίας ἐπιβᾶσα, ἐν σταθμῷ τινι ταύτης Γαλλι κάνῳ λεγομένῳ ἀπέθανεν. Ὁ δὲ Γάλλος, καὶ τοῦτο παραδόξαν αὐτῷ συμβάν, μεγάλην συμφορὰν ποιησάμενος, ὅμως ᾔει τὸ πρόσω, τῶν δεδογμένων οὐκ ἐξιστάμενος. Ἐπεὶ δὲ εἰς Νορικοὺς ἀφίκετο, πόλιν αὐτῶν Παταβιώτατα καλουμένην, ἐνταῦθα δὴ ἀπὸ Μεδιολάνων καταπέμπεται στρατηγός Βαρβατίων, ἐκεῖ τοῦ Κωνσταντίου τὸ τηνικαῦτα τυγχάνοντος, ὃς τὸν Γάλλον ἀφαιρεῖται τῆς ἀλουργίδος, καὶ εἰς ἰδιώτην μετασκευάσας, ἐξόριστον αὐτὸν εἷς τινα νῆσον τῆς Δαλματίας κατέστησε. Τοῦ Γάλλου δὲ εἰς τὴν νῆσον ἀφιγμένου, Εὐσέβιος ὁ εὐνοῦχος, ὁ τὴν τοῦ πραιποσίτου τότε τιμὴν ἔχων, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ, πείθουσι Κωνστάντιον ὡς τάχιστα Γάλλον ποιήσασθαι ἐκποδών· ὁ δὲ πεισθεὶς πέμπει τοὺς ἀποκτε νοῦντας αὐτὸν, καὶ ἤδη τούτων ἀφικνουμένων, πάλιν ὁ Κωνστάντιος εἰς ἔλεον μετεβλήθη, καὶ πέμπει διαταχέων γράμματα τὸν Γάλλων τοῦ πάθους ἀνακαλούμενος. Ὁ δὲ Εὐσέβιος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ πείθουσι τὸν πεμφθέντα Μαγιστριανὸν, μὴ πρότερον ἐπιστῆναι δεικνύντα τὸ γράμμα. πρὶν ἄν πύθοιτο. Γάλλον ἀνῃρημένον. Ἐγένετο ταῦτα, καὶ ὁ Γάλλος ἐτεθνήκει. Ι΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος περὶ τοῖς πράγμασι δείσας μὴ οὐχ οἷός τε ᾖ μόνος ἀπάσης εἶναι τῆς ἀρχῆς ἐγκρατής, ἄλλως τε δὲ καὶ τῶν Γαλατῶν, ὀξύτατά τε καὶ ὁπότε προθυμηθεῖεν εἰς τὰς τυραννίδας ἐγειρομένων, διά τε σώματος ἰσχὺν καὶ κουφότητα φρονημάτων μετεμέλετο ἤδη τὸν Γάλλον ὑπεξελών, καὶ λογισάμενος, τὸ συγγενὲς τοῦ ὀθνείου καὶ ἀλλο γενοῦς ἀσφαλέστερον εἶναι μακρῷ πρὸς κοινωνίαν

col. 1169–1170page 86 of 165

PG 115:1169τῆς βασιλείας, Ἰουλιανὸν τὸν ἀδελφὸν τοῦ Γάλλου ἐκ τῆς Ἰωνίας μεταπεμψάμενος ἐν τῇ Μεδιολάνων, Καίσαρα ἀναδείκνυσι, καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτῷ τὴν ἑαυτοῦ Ἑλένην εἰς γάμον ἐκδοὺς, καὶ τὰ πιστὰ πρὸς αὐτὸν ποιησάμενον τοῦτον μὲν ἐξέπεμψεν εἰς τὰς Γαλλίας, φύλακα τῆς ἐκεῖσε βασιλείας ἐσόμενον, αὐτὸς δὲ εἰς Ἰλλυριοὺς ἀφικόμενος ἐν τῷ Σιρμίῳ διήγεν. Ἀκούσας δὲ ὅτι οἱ πέραν Ἴστρου Βάρβαροι μέλλουσιν ἐπιστρατεύειν τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ, ἀπάρας ἀπὸ τοῦ Σιρμίου εἰς τὸν Ἴστρον διέβη. Καὶ πρὸς αὐτῇ τῇ ὄχθῃ χρόνον οὐκ ὀλίγον ποιήσας, ἐπεὶ τὰ τῶν βαρβάρων ἡρεμεῖν ἐμάνθανε πάλιν συνήματα, ἐπὶ τὴν Θρᾴκην ἤλαυνεν αὖθις. Ὡς δὲ ἐν Ὀδρυσοῖς ἐτύγχανε γεγονώς, ἔνθα πόλιν κτίσας, Ἀδριανὸς ὁ βασιλεὺς τὴν ἑαυτοῦ καταλέλοιπε τῷ τόπῳ προσηγορίαν, ἐπύθετο πρός τινος τῶν ἐπισκόπων, ὡς τὰ σώματα τῶν τοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων, Ἀνδρέου τε καὶ Λουκᾶ, ἐν Ἀχαΐᾳ τεθαμμένα τυγχάνουσιν, Ἀνδρέου μὲν ἐν Πάτραις, Λουκᾶ δὲ ἐν Θήβαις τῆς Βοιωτίας. Ὡς οὖν ἤκουσεν ὁ βασιλεὺς ταῦτα Κωνστάντιος, ἤσθη τε τῷ λόγῳ καὶ ἐπιμέγα ἐβόησε, καὶ πρὸς τοὺς παρόντας φησί, Καλέσατέ μοι τὸν φίλον Ἀρτέμιον· τοῦ δὲ τάχος παραγενομένου, Συγχαίρω σοι, ἔφη, ἀνδρῶν ἀπάντων θεοφιλέστατε. Ὁ δὲ πρὸς αὐτόν· Καὶ εἴης μοι χαίρων, ὦ βασιλεῦ, διαπαντὸς, καὶ μή ποτέ σε τῶν λυπηρῶν τι καταλήψοιτο. Καὶ ὁ βασιλεὺς, Ζητεῖς δέ τι χαριέστερον, ὦ φίλων ἄριστε, τῆς τῶν σωμάτων τῶν τοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων εὑρέσεως; καὶ ὁ μέγας Ἀρτέμιος· Τίς καὶ πόθεν, ὦ δέσποτα, ὁ τοῦτον ἡμῖν τὸν θησαυρὸν φανερώσας τὴν σήμερον; Καὶ ὁ Κωνστάντιος· Ὁ τῆς Ἀχαΐας, ἔφη, ἐπίσκοπος, ὁ νῦν ἐφορεύων ἐν Πάτραις. Ἀλλ᾽ ἄπιθι, ἀνδρῶν ἄριστε, καὶ τὸ τάχος ἐν Κωνσταντινουπόλει μοι τὴν τούτων ἀνακομιδὴν ποίησον. Ταῦτα ἀκούσας παρὰ τοῦ βασιλέως ὁ μέγας, τὴν ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους ὁδὸν ἐπορεύετο, τὰ τούτων ἀνακομίσων ἅγια λείψανα, ἃ δὴ καὶ μάλα θαυμασίως ἀνακομισάμενος, ἐν τῷ παρ᾽ αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίου ἐκ βάθρων οἰκοδομηθέντι ναῷ, ἐπὶ τῷ τῶν ἀποστόλων ὀνόματι, παρὰ τῷ τοῦ πατρὸς τάφῳ ταῦτα κατέθετο, καὶ γέρας γε αὐτῷ τῆς λειτουργίας ὁ βασιλεὺς, δεηθέντων τῶν ἐπισκόπων, τὴν τῆς Αἰγύπτου παρέσχεν ἀρχήν. Τοιοῦτος καὶ πρὸ τῶν τῆς μαρτυρίας ἀγώνων ὑπῆρχεν Ἀρτέμιος, καὶ οὕτω παρὰ πᾶσιν αἰδέσιμος. Θ΄. Ἐπορεύετο μὲν οὖν ὁ μέγας Ἀρτέμιος τὴν ἐπ᾽ Αἴγυπτον, ἄρτι τὴν τοῦ δουκὸς ἀξίαν περιβαλόμενος. Ὁ Κωνστάντιος δὲ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπάρας, τὴν ἐπὶ Συρίας ἐποιεῖτο ὁδὸν, καὶ φθάσας τὴν μεγαλόπολιν Ἀντιόχειαν, αὐτοῦ που κατασκηνοῖ, τὸν πρὸς τοὺς Πέρσας ἑτοιμαζόμενος πόλεμον· αὐτοῦ δὲ τῇ πόλει προσμένοντος, ἀφίκετο γράμματα πρὸς αὐτὸν, δηλοῦντα τὴν Ἰουλιανοῦ ἐπανάστασιν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, ὡς δεδήλωται μοι καὶ πρόσθεν, ἐπὶ φυλακῇ τῶν Ἑσπερίων εἰς τὰς Γαλλίας ὑπὸ τοῦ Κωνσταντίου Καῖσαρ ἀποδειχθεὶς, αὐτὸς ἐπιπλεῖον ἐν τῷ τοῦ Καίσαρος σχήματι εἶναι μὴ ἀνασχόμενος, διάδημά τε περιτίθεται, καὶ τῷ τῆς βασιλείας ἑαυτὸν ἐπιφημίζει ὀνόματι. Ἐπεὶ δὲ

τῆς βασιλείας, Ἰουλιανὸν τὸν ἀδελφὸν τοῦ Γάλλου cietatem, Julianum fratrem Galli ex lonia accersiἐκ τῆς Ἰωνίας μεταπεμψάμενος ἐν τῇ Μεδιολάνων, Καίσαρα ἀναδείκνυσι, καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτῷ τὴν ἑαυτοῦ Ἑλένην εἰς γάμον ἐκδοὺς, καὶ τὰ πιστὰ πρὸς αὐτὸν ποιησάμενον τοῦτον μὲν ἐξέπεμψεν εἰς τὰς Γαλλίας, φύλακα τῆς ἐκεῖσε βασιλείας ἐσόμε νον, αὐτὸς δὲ εἰς Ἰλλυριοὺς ἀφικόμενος ἐν τῷ Σιρμίῳ διήγεν. 'Ακούσας δὲ ὅτι οἱ πέραν Ίστρου Βάρβαροι μέλλουσιν ἐπιστρατεύειν τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ, ἀπάρας ἀπὸ τοῦ Σιρμίου εἰς τὸν Ἴστρον διέβη. Καὶ πρὸς αὐτῇ τῇ ὄχθῃ χρόνον οὐκ ὀλίγον ποιήσας, ἐπεὶ τὰ τῶν βαρβάρων ἡρεμεῖν ἐμάνθανε πάλιν συνήματα, ἐπὶ τὴν Θρακην ἤλαυνεν αὖθις. Ὡς δὲ ἐν Οδρυσοῖς ἐτύγχανε γεγονώς, ἔνθα πόλιν κτίσας. ᾿Αδριανὸς ὁ βασιλεὺς τὴν ἑαυτοῦ καταλέλοιπε τῷ τόπῳ προσηγορίαν, ἐπύθετο πρός τινος τῶν ἐπισκόπων, ὡς τὰ σώματα τῶν τοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων, ᾿Ανδρέου τε καὶ Λουκᾶ, ἐν ᾿Αχαΐᾳ τεθαμμένα τυγχάνουσιν, Ανδρέου μὲν ἐν Πάτραις, Λουκᾶ δὲ ἐν Θήβαις τῆς Βοιωτίας. Ὡς οὖν ἤκουσεν ὁ βασιλεὺς ταῦτα Κωνστάντιος, ἤσθη τε τῷ λόγῳ καὶ ἐπιμέγα ἐβόησε, καὶ πρὸς τοὺς παρόντας φησί, Καλέσατέ μοι τὸν φίλον Αρτέμιον· τοῦ δὲ τάχος παραγενομένου, Συγχαίρω σοι, ἔφη, ἀνδρῶν ἀπάντων θεοφιλέστατε. Ὁ δὲ πρὸς αὐτόν. Καὶ εἴης μοι χαίρων, ὦ βασιλεῦ, διαπαντὸς, καὶ μή ποτέ σε τῶν λυπηρῶν τι καταλήψοιτο. Καὶ ὁ βασιλεὺς, Ζητεῖς δέ τι χαριέστερον, ὦ φίλων ἄριστε, τῆς τῶν σωμάτων τῶν τοῦ Χριστοῦ ἀποστόλων εὑρέσεως; καὶ ὁ μέγας Αρτέμιος Τίς καὶ πόθεν, ὦ δέσποτα, ὁ τοῦτον ἡμῖν τὸν θησαυρὸν φανερώσας τὴν σήμερον; Καὶ ὁ Κωνστάντιος. Ὁ τῆς ᾿Αχαΐας, ἔφη, ἐπίσκοπος, ὁ νῦν ἐφορεύων ἐν Πά- Ο τραις. Αλλ᾽ ἄπιθι, ἀνδρῶν ἄριστε, καὶ τὸ τάχος ἐν Κωνσταντινουπόλει μοι την τούτων ἀνακομιδὴν ποίησον. Ταῦτα ἀκούσας παρὰ τοῦ βασιλέως ὁ μέγας, τὴν ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους ὁδὸν ἐπορεύετο, τὰ τούτων ἀνακομίσων ἅγια λείψανα, ἃ δὴ καὶ μάλα θαυμασίως ἀνακομισάμενος, ἐν τῷ παρ᾽ αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίου ἐκ βάθρων οἰκοδοληθέντι ναῷ, ἐπὶ τῷ τῶν ἀποστόλων ὀνόματι, παρὰ τῷ τοῦ πατρὸς τάφῳ ταῦτα κατέθετο, καὶ γέρας γε αὐτῷ τῆς λειτουρ γίας ὁ βασιλεὺς, δεηθέντων τῶν ἐπισκόπων, τὴν τῆς Αἰγύπτου παρέσχεν ἀρχήν. Τοιοῦτος καὶ πρὸ τῶν τῆς μαρτυρίας ἀγώνων ὑπῆρχεν Αρτέμιος, καὶ οὕτω παρὰ πᾶσιν αἰδέσιμος. tum Mediolanum, creat Cæsarem; et cum suam sororem Helenam ei dedisset in matrimonium, fideque ab eo accepta sibi cavisset, eum quidem misit in Galliam, illic futurum custodem imperii, ipse autem in Illyricum veniens degebat Sirmii. Cum autem audivisset, quod Barbari, qui agebant trans Danubium, essent ducturi exercitum contra impe rium Romanorum, Sirmio profectus transiit Danubium. Cum autem longo tempore ibi fuisset ad ipsam ripam, et rursus intellexisset Barbaros non esse se loco moturos, profectus est in Thraciam. Postquam vero fuit apud Odrysos, ubi Adrianus, constructa civitate, ei loco suam reliquit appellationem, audivit a quodam episcopo, quod corpora Christi apostolorum Andreæ et Lucæ sepulta erant in Achaia, Andreæ quidem Patris, Lucæ autem Thebis Bæotiæ. Postquam autem imperator hæc audivit Constantius, propter id est lætatus et magna voce clamavit, et iis, qui aderant, dixit: Vocate mihi charum Artemium. Cum is autem quamprimum venisset: Gratulor tibi, inquit, virorum omnium religiosissime, et una tecum lætor. ille vero illi dixit: Mibi perpetuo læteris, o imperator, nec te unquam aliquid molestum comprehendal. Imperator autem: Quærisne aliquid, ο amicorum optime, gratius ac jucundius inventione corporum Christi apostolorum? Magnus vero Artemius: Quisnam aut undenam, inquit, domine, est is, qui hunc hodie thesaurum aperuit? Constantius autem: Achaiæ, inquit, episcopus, qui nunc præsidet Patris. Sed abi, o virorum amicorum optime, et ea quamprimum exporta Constantinopolim. Hæc cum ab imperatore magnus audisset Artemius, recta ivit ad apostolos, eorum sanctas allaturus reliquias. Quas quidem cum valde admirabiliter exportasset, in templo, quod ab ipso Constantio exstructum est a fundamentis in nomine apostolorum, prope sepulcrum patris eas deposuit. Ei autem in præmium ministerii dedit imperator, rogantibus episcopis, munus rectionis Ægypti. Talis fuit Artemius etiam ante certamina martyrii, et adeo erat apud omnes venerandus. Θ΄. Ἐπορεύετο μὲν οὖν ὁ μέγας Αρτέμιος την IX. Atque proficiscebatur quidam magnus Arteἐπ᾽ Αἴγυπτον, ἄρτι τὴν τοῦ δουκὸς ἀξίαν περιβαλό- mius in Ægyptum, ducis modo suscepta dignitate. μενος. Ὁ Κωνστάντιος δὲ τῆς Κωνσταντινου πόλεως ἀπάρας, τὴν ἐπὶ Συρίας ἐποιεῖτο ὁδὸν, καὶ φθάσας τὴν μεγαλόπολιν Αντιόχειαν, αὐτοῦ που κατασκη νοῖ, τὸν πρὸς τοὺς Πέρσας ετοιμαζόμενος πόλεμον· αὐτοῦ δὲ τῇ πόλει προσμένοντος, ἀφίκετο γράμματα πρὸς αὐτὸν, δηλοῦντα τὴν Ἰουλιανοῦ ἐπανάσ στασιν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, ὡς δεδήλωται μοι καὶ πρόσθεν, ἐπὶ φυλακῇ τῶν Εσπερίων εἰς τὰς Γαλο λίας ὑπὸ τοῦ Κωνσταντίου Καῖσαρ ἀποδειχθεὶς, αὐτός ἐπιπλεῖον ἐν τῷ τοῦ Καίσαρος σχήματι εἶναι μὴ ἀνασχόμενος, διάδημα το περιτίθεται, καὶ τῷ τῆς βασιλείας ἑαυτὸν ἐπιφημίζει ὀνόματι. Ἐπεὶ δὲ Constantius autem profectus Constantinopoli tendebat in Syriam: et cum in magnam pervenisset Antiochiam, ibidem figit tabernaculum, bellum parans adversus Persas. Cum ibi autem maneret in civitale, venerunt ad eum littere, insurrectionem Juliani significantes. Julianus enim, ut a me jam ante fuit declaratum, ad custodiam Occidentis in Gallia Cæsar creatus a Constantio, non ferens amplius esse in habitu Cæsaris, induit diadema, et se appellat nomine imperatoris. Postquam autem sibi imperium usurpavit, nihil jam parvum cogitabat, neque statuebat sibi amplius esse cunctandum;

col. 1171–1172page 87 of 165

PG 115:1171ἀντελάβετο τῶν πραγμάτων, οὐκ ἔτι μικρὸν οὐδὲν ἐνενόει· οὐδὲ διαμέλλειν ἐγίνωσκε δεῖν, ἀλλὰ τὴν Εὐρώπην τέως ὑφ᾽ ἑαυτῷ ποιήσασθαι πᾶσαν ἐθέλων, ὁπόση Ῥωμαίοις ὑπακούει, τῷ στρατῷ συνταξάμενος, διὰ Γερμανῶν ἐπὶ τὸν Ίστρον ἐχώρει. Καὶ τῆς πέραν ὄχθης λαβόμενος, διὰ τῶν ἐκείνης χωρίων ἤλαυνε, τοὺς ὑπάρχους δὲ διαλαθὼν, τόν τε τῶν Ἰταλιῶν Ταῦρον οὔσω καλούμενον, καὶ τὸν τῶν Ιλλυριών Φλορέντιον, ἐπειδὴ κατὰ πλείονας ἐγένετο διατριβάς, ἐπὶ θάτερα τοῦ ποταμοῦ αὐτίκα τήν τε Ἰλλυρίδα πᾶσαν ὑφ᾽ ἑαυτῷ γῆν εἶχε καὶ τὰς Ἰταλίας, καὶ τὰ μέχρι Εσπερίου Οκεανοῦ σύμπαντα ἔθνη· ὁπόσα τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατήσεως ἦν. Ι΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος ταῦτα πυθόμενος, ἐταράχθη τε, ὥσπερ εἰκὸς ἦν, καὶ περὶ Κωνσταντινουπόλεως μάλιστα δείσας, μὴ, ὅπερ κακεῖνος διενοεῖτο, φθάσειεν αὐτὴν ὑφ᾽ ἑαυτὸν ποιησάμενος, ἐπείγετο κατὰ τὸ δυνατὸν προκαταλαβεῖν. Ἐν ὅσῳ δὲ ὁ στρατὸς αὐτῷ συνελέγετο, κατὰ τὰς πόλεις τῆς Εψας ἐσκεδασμένος, καὶ ἔμελλεν ἐξαρτύεσθαι ὡς πρὸς τοσαύτην ὁδὸν, σημαίνει τοῖς ἐπισκόποις εἰς τὴν Νίκαιαν αὐτὸν ὡς ὅτι τάχιστα ὀφθῆναι προαφικομένους· ἐμελέτα γὰρ ἐν αὐτῇ δευτέραν συγκροτῆσαι σύνοδον, παρὰ τῶν δυσσεβῶν ᾿Αρξειανῶν κατὰ τοῦ Ομοουσίου παροτρυνόμενος. Ἐπεὶ δὲ τὴν Κιλικίαν διεξελθὼν, εἰς τὰς Μόψου καλουμένας κρήνας ἀφίκετο, ἀσθένειά τις αὐτῷ ἐξαπιναίως προσέπεσε, καὶ οὐχ οἷός τε ἦν ἐπὶ τὸ πρόσω χωρεῖν, ὡς δὲ ᾔσθετο φαύλως ἔχων ἤδη καὶ οὐκ ἄν βιωσόμενος, τὴν ταχίστην τὸν ᾿Αντιοχείας ἐπίσκοπον Εὐζώϊον μεταπεμψάμενος, βαπτίσαι αὐτὸν ἐπιτρέπει, καὶ δὴ βαπτισάμενος καὶ μικρὸν ἐπιβιοὺς, αὐτόθι προλείπει τὸ ζῆν, βασιλεύσας τὰ σύμπαντα ἔτη τεσσαράκοντα, τὰ μὲν εἴκοσι μετὰ τοῦ πατέρος, μόνος δὲ τὰ ἐπίλοιπα. ΙΑ΄. Αὐτὸν δὲ ἡ στρατιά ολοφυρομένη, καὶ τὰ νομιζόμενα ἐπ' αὐτῷ τελέσασα, λάρνακι τοῦτον ἐνέθεσαν, τοῖς εἰωθόσιν εἰς τὸ διαρκέσαι σκευάσαντες τὸν νεκρὸν, καὶ εἰς ἅμαξαν ἐνθέμενοι, ἐκόμιζον ἐπὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, σὺν τοῖς οἰκείοις ἕκαστος ὅπλοις αὐτῷ ἐφεπόμενοι, καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν κόσμον ὅνπερ καὶ ζῶντος ἐν τοῖς ἡγεμόσι τεταγμένοι ἐτύγχανον. Οὗτοι μὲν δὴ τὴν Κωνσταντινούπολιν εἶχον ἄγοντες τὸν νεκρόν, καὶ ὁ Ἰουλιανὸς συνομάρτησεν ἐκ τῶν Ἰλλυριῶν ἀφικόμενος, καὶ ἤδη βεβαίως ἔχων τὴν πᾶσαν βασιλείαν, οὐδενὸς αὐτὸν μετὰ τὸν Κωνσταντίου θάνατον ἐναντιωθῆναι τολμήσαντος, κομιζομένου δὲ τοῦ νεκροῦ ἐπὶ τὸν νεὼν τῶν ᾿Αποστόλων, ἵνα περ αὐτὸν καταθήσειν πλησίον τοῦ πατρὸς ἔμελλον, αὐτὸς ἡγεῖτο τῆς κλίνης ὁ Ἰουλιανὸς, τὸ διάδημα τῆς κεφαλῆς περιελών. Ἐπεὶ δὲ ἔθαψαν αὐτὸν, ἐπὶ τὰ βασίλεια ἤδη ἀπαλλαττόμενος, τό τε διάδημα αὖθις ἐπέθετο. Καὶ τῶν πραγμάτων ἐγκρατὴς ἦν, μόνος ἤδη τὴν Ρωμαίων ὅλην βασιλείαν ὑποζωσάμενος. Ἐπεὶ οὖν ὁ Κωνστάντιος ἐκ ποδὼν ἦν, εἰς τοὺς ὑπολειπομένους καὶ μάλιστα τῷ φθόνῳ τὴν αἰτίαν παρασχομένους τῆς ἀναιρέσεως Γάλλου, ἀνεψυχε τὸ ζέον τῆς ὀργῆς Ἰουλιανὸς, καὶ αὐτίκα Εὐσέβιον μὲν τὸν Πραιπόσιτον τῆς κεφαλῆς ἀφαιρεῖται, διότι τὴν

sed volens in suam redigere potestatem totam Eu- ἀντελάβετο τῶν πραγμάτων, οὐκ ἔτι μικρὸν οὐδὲν ropam, quæ obedit Romanis, instructo exercitu, per Germanos perrexit ad Danubium. Et cum ulteriorem ripam apprehendisset, per loca illius ducebat exercitum. Latens vero præfectos, et Italia Taurum, qui vocabatur, et Illyrici Florentium, postquam venit ad Pæonas, transiens ad alteram partem fluvii, statim et universam Illyricam regionem in suam redegit potestatem, et Italiam, et usque ad Oceanum occidentalem universas gentes, quæ erant imperii Romanorum. X. Constantius autem cum hæc audivisset, fuit conturbatus, ut est consentaneum, et de Constantinopoli admodum timens, ne quod ille animo cogitabat, eam prior in suam redigeret potestatem, eam totis viribus festinabat præoccupare. Interim autem dum ab eo colligebatur exercitus, dispersus per civitates Orientis, et se parabat ad tantam viam, significat episcopis, ut eum præcedentes veniant quamprimum Nicæam. Erat enim in ea secundam synodum congregaturus, ab impiis Arianis incitatus adversus Homousion. Cum vero, transmissa Cilicia, venisset ad Mopsi, qui vocantur, fontes, quædam imbecillitas ei repente accidit, nec poterat ulterius progredi. Postquam autem sensit se jam male habere, et non victurum esse amplius, Antiochiæ episcopo celerrime accersito Enzoio, petit ut baptizetur. Et cum baptizatus, parum fuisset superstes, illic e vita excedit, cum imperassel integros quadraginta annos, viginti qui dem cum patre, solus autem reliquos. ἐνενόει· οὐδὲ διαμέλλειν ἐγίνωσκε δεῖν, ἀλλὰ τὴν Εὐρώπην τέως ὑφ᾽ ἑαυτῷ ποιήσασθαι πᾶσαν ἐθέλων, ὁπόση Ῥωμαίοις ὑπακούει, τῷ στρατῷ συνταξάμενος, διὰ Γερμανῶν ἐπὶ τὸν Ίστρον ἐχώρει. Καὶ τῆς πέραν ὄχθης λαβόμενος, διὰ τῶν ἐκείνης χωρίων ἤλαυνε, τοὺς ὑπάρχους δὲ διαλαθὼν, τόν τε τῶν Ἰταλιῶν Ταῦρον οὔσω καλούμενον, καὶ τὸν τῶν Ιλλυριών Φλορέντιον, ἐπειδὴ κατὰ πλείονας ἐγένετο διατριβάς, ἐπὶ θάτερα τοῦ ποταμοῦ αὐτίκα τήν τε Ἰλλυρίδα πᾶσαν ὑφ᾽ ἑαυτῷ γῆν εἶχε καὶ τὰς Ἰταλίας, καὶ τὰ μέχρι Εσπερίου Οκεανοῦ σύμπαντα ἔθνη· ὁπόσα τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατήσεως ἦν. Ι΄. Ὁ δὲ Κωνστάντιος ταῦτα πυθόμενος, ἐταράχθη τε, ὥσπερ εἰκὸς ἦν, καὶ περὶ Κωνσταντινουπόλεως μάλιστα δείσας, μὴ, ὅπερ κακεῖνος διενοεῖτο, φθάσειεν αὐτὴν ὑφ᾽ ἑαυτὸν ποιησάμενος, ἐπείγετο κατὰ τὸ δυνατὸν προκαταλαβεῖν. Ἐν ὅσῳ δὲ ὁ στρατὸς αὐτῷ συνελέγετο, κατὰ τὰς πόλεις τῆς Εψας ἐσκεδασμένος, καὶ ἔμελλεν ἐξαρτύεσθαι ὡς πρὸς τοσαύτην ὁδὸν, σημαίνει τοῖς ἐπισκόποις εἰς τὴν Νίκαιαν αὐτὸν ὡς ὅτι τάχιστα ὀφθῆναι προαφικομένους· ἐμε λέτα γὰρ ἐν αὐτῇ δευτέραν συγκροτῆσαι σύνοδον, παρὰ τῶν δυσσεβῶν ᾿Αρξειανῶν κατὰ τοῦ Ομοου σίου παροτρυνόμενος. Ἐπεὶ δὲ τὴν Κιλικίαν διεξ ελθὼν, εἰς τὰς Μόψου καλουμένας κρήνας ἀφίκετο, ἀσθένειά τις αὐτῷ ἐξαπιναίως προσέπεσε, καὶ οὐχ οἷός τε ἦν ἐπὶ τὸ πρόσω χωρεῖν, ὡς δὲ ᾔσθετο φαί λως ἔχων ἤδη καὶ οὐκ ἄν βιωσόμενος, τὴν ταχίστην τὸν ᾿Αντιοχείας ἐπίσκοπον Εὐζώϊον μεταπεμψάμενος, βαπτίσαι αὐτὸν ἐπιτρέπει, καὶ δὴ βαπτισάμενος και μικρὸν ἐπιβιοὺς, αὐτόθι προλείπει τὸ ζῆν, βασιλεύσας τὰ σύμπαντα ἔτη τεσσαράκοντα, τὰ μὲν εἴκοσι μετὰ τοῦ πατέρος, μόνος δὲ τὰ ἐπίλοιπα. ΙΑ΄. Αὐτὸν δὲ ἡ στρατιά ολοφυρομένη, καὶ τὰ νομιζόμενα ἐπ' αὐτῷ τελέσασα, λάρνακι τοῦτον ἐνέθεσαν, τοῖς εἰωθόσιν εἰς τὸ διαρκέσαι σκευάσαντες τὸν νεκρὸν, καὶ εἰς ἅμαξαν ἐνθέμενοι, ἐκόμιζον ἐπὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν, σὺν τοῖς οἰκείοις ἕκαστος ὅπλοις αὐτῷ ἐφεπόμενοι, καὶ κατὰ τὸν αὐτ τὸν κόσμον ὅνπερ καὶ ζῶντος ἐν τοῖς ἡγεμόσι τε ταγμένοι ἐτύγχανον. Οὗτοι μὲν δὴ τὴν Κωνσταντι νούπολιν εἶχον ἄγοντες τὸν νεκρόν, καὶ ὁ Ἰουλιανὸς συνομάρτησεν ἐκ τῶν Ἰλλυριῶν ἀφικόμενος, καὶ ἤδη βεβαίως ἔχων τὴν πᾶσαν βασιλείαν, οὐδενὸς αὐτ τὸν μετὰ τὸν Κωνσταντίου θάνατον ἐναντιωθῆναι τολμήσαντος, κομιζομένου δὲ τοῦ νεκροῦ ἐπὶ τὸν XI. Cum eum autem deflevisset exercitus, et justa ei fecisset, in arca posuerunt, cum corpus instruxissent iis, quæ solent fieri ad hoc, ut duret, et cum in currum imposuissent, tulerunt Constantinopolim, cum propriis armis unusquisque eum sequentes in eodem ornatu, quem, dum viveret, habebat inter principes. Atque ii quidem venerunt Constantinopolim, ducentes corpus. Venit autem et Julianus, proficiscens ex Illyrico, et jam firmiter tenens universum imperium, nullo post mortem Constantii auso ei repugnare. Cum autem ferretur corpus in templum SS. Apostolorum, ubi prope patrem eum erant posituri, Julianus ipse præcedebat lectum, capiti ablato diademate. Post- νεὼν τῶν ᾿Αποστόλων, ἵνα περ αὐτὸν καταθήσειν quam autem eum sepelierunt, jam veniens in regiam, tunc rursus imposuit diadema, et rerum potiebatur, solus jam Romanorum universum adeptus imperium. Cum ergo excessisset Constantius, in eos, qui restabant, et maxime qui propter invidiam præbuerant causam Galli occisionis, iræ suæ fervorem ostendit Julianus. Et statim. Eusebio quidem præposito caput adimit, quod omnino videretur suis calumniis Gallo cædem adornasse; Paulum autem Hispanum, qui erat unus ex scribis imperatoris, tradit igni, ut qui in Gallum fuerat acerbe πλησίον τοῦ πατρὸς ἔμελλον, αὐτὸς ἡγεῖτο τῆς κλίνης ὁ Ἰουλιανὸς, τὸ διάδημα τῆς κεφαλῆς περιελών. Ἐπεὶ δὲ ἔθαψαν αὐτὸν, ἐπὶ τὰ βασίλεια ἤδη ἀπαλλαττόμενος, τό τε διάδημα αὖθις επέθετο. Καὶ τῶν πραγμάτων ἐγκρατὴς ἦν, μόνος ἤδη τὴν Ρωμαίων ὅλην βασιλείαν ὑποζωσάμενος. Ἐπεὶ οὖν ὁ Κωνστάντιος ἐκ ποδὼν ἦν, εἰς τοὺς ὑπολειπομέ νους καὶ μάλιστα τῷ φρόνῳ τὴν αἰτίαν παρασχομέ νους τῆς ἀναιρέσεως Γάλλου, ἀνεψυχε τὸ ζέον τῆς ὀργῆς Ἰουλιανὸς, καὶ αὐτίκα Εὐσέβιον μὲν τὸν Πραιπόσιτον τῆς κεφαλῆς ἀφαιρεῖται, διότι τὴν

col. 1173–1174page 88 of 165

PG 115:1173ἀρχὴν ἐφαίνετο ἐκ τῶν αὐτοῦ διαβολῶν, τὸν ἅπαντα τῷ Γάλλῳ φόνον συγκειρασάμενος· Παῦλον δὲ τὸν Σπανὸν εἰς τοὺς ὑπογραφέας τοῦ βασιλέως τελοῦντα, πυρὶ παραδίδωσιν, ὡς πολλὰ δὴ μάλα τῷ Γάλλῳ ἐμπικρανάμενον. Τούτους μὲν οὖν ἀμφοτέρους εἰς τὴν Χαλκηδόνα διαπέμψας, ἐκεῖ τῇ οἰκείᾳ δίκῃ ὑπάγει ἐκάτερον, ἀνεῖλε δὲ καὶ Γαυδέντιον στρατηγὸν τῆς Ἀφρικῆς, καὶ ἄλλους τινὰς ὁπόσοι τι εἰς αὐτὸν πεπαρῳνήκεσαν· ἀλλὰ τούτους μὲν διὰ γραμμάτων ἐκόλασε, τὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα καὶ γενναῖον ἀθλητὴν Ἀρτέμιον αὐτὸς δι᾿ ἑαυτοῦ ἐν Ἀντιοχείᾳ παρὼν καὶ παρόντα διὰ τὴν εἰς Χριστὸν ὁμολογίαν, ἀπανθρώπως ἐκόλασε, καὶ τῆς παρούσης αὐτὸν ἀπεγύμνωσεν ἐξουσίας, μὴ φέρων τὴν αὐτοῦ παρρησίαν καὶ ἔνστασιν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, ὡς δεδήλωται, τὴν τῶν Ῥωμαίων περιθέμενος βασιλείαν, ἐσπούδαζε μάλιστα τὸν Ἑλληνισμὸν ἐπανορθοῦν. Πανταχοῦ τοίνυν γράμματα διαπεμπόμενος, ἐκέλευε τὰ τούτων τεμένη καὶ τοὺς βωμοὺς ἀνιστάν, μετὰ πολλῆς ὅσης τῆς σπουδῆς τε καὶ προθυμίας, καὶ ὅσας ὁ μέγας Κωνσταντῖνος ταῖς ἐκκλησίαις προσόδους ἀπένειμε, καὶ ὁ τούτου υἱὸς Κωνστάντιος, ταύτας ἀφελών, τοῖς τῶν εἰδώλων ναοῖς ἀφιέρωσεν, ἀντ᾽ ἐπισκόπων καὶ πρεσβυτέρων καὶ διακόνων καταστήσας ζακόρους, καὶ νεωκόρους, καὶ ῥάντας, καὶ θύτας, καὶ κανηφόρους, καὶ ὅσας ὁ ἑλληνικὸς ἄθλος ἐπιφημίζει προσωνυμίας. Ταῦτα μὲν καὶ ἕτερα διεπράττετο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν. ΙΒ΄. Μετὰ δὲ ταῦτα μητρὸς αὐτοῦ ἀδελφὸν ἔχων, Ἰουλιανὸν τοὔνομα, τὴν τοῦ Χριστιανισμοῦ πίστιν διὰ τὴν ἐκείνου χάριν ἐξομοσάμενον, καὶ πολλὴν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ προθυμίαν ἐπιδεικνύμενον, ἄρχοντα τῆς ἑῴας ὃν καλοῦσι κόμητα ἐξέπεμψεν, ἐντειλάμενος, τὰ μὲν τῶν ἐκκλησιῶν πράγματα κακοῦν τε καὶ διαφθείρειν, πανταχοῦ δὲ καὶ διὰ πάσης ἰδέας τὸν Ἑλληνισμὸν αὔξειν τε καὶ ἐπαίρειν. Ὁ δὲ ἀφικόμενος ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐπειρᾶτο μείζων τῶν ἐντεταλμένων τοῖς ἔργοις φαίνεσθαι, καὶ δὴ πρόσω ἀφαιρεῖται μὲν πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν ἅπαντα τὰ κειμήλια, ὅσα ἐν ἀργύρῳ τε καὶ χρυσῷ καὶ σηρικοῖς ὑφάσμασι διετέλει, ἀποκλείει δὲ καὶ τὰς ἐκκλησίας, τοῦ μὴ τινα εἰσφοιτᾶν ἐν αὐταῖς εὐχῆς ἕνεκα, κλεῖθρα καὶ μοχλοὺς τοῖς πυλῶσιν ἐπιβαλών. Καὶ ταῦτα μὲν κατὰ τὴν Ἀντιόχου πόλιν ὁ τῆς Ἀνατολῆς ἄρχων εἰργάζετο, ὁ δὲ βασιλεὺς Ἰουλιανὸς, ἔτι κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν διεῖλκέ τινα χρόνον, τὰ ἐν ταύτῃ κρατύνας, εἰς ὅπερ ἐνόμιζε μάλιστα τῇ βασιλείᾳ συμφέρειν, καὶ ὅπως ὁ Ἑλληνισμὸς αὐτῷ πρὸς τὸ μεγαλειότερον ἐξαρθῇ σκοπῶν πραγματευόμενος. Ἄρας οὖν ἐκ τῆς Κωνσταντινουπόλεως σὺν παντὶ τῷ στρατῷ τὴν ἐπὶ τῆς Συρίας ἐποιεῖτο ὁδόν. ΙΓ΄. Διελθὼν τοίνυν ἅπασαν τὴν Φρυγίαν, καὶ πρὸς τὴν ἐσχάτην αὐτῆς πόλιν τὸ καλούμενον Ἰκόνιον καταντήσας, ἐξέκλινε τὴν Ἰσαυρίαν καταλιπών. Καὶ τὸν λεγόμενον Ταῦρον ὑπεραναβὰς ἦλθεν ἐπὶ τὰς πόλεις τῆς Κιλικίας, καὶ τῷ σταθμῷ προσπελάσας τῷ ἐν Ἰσσῷ αὐτοῦ που κατασκηνοῖ, τὸν ἐκ Μακεδονίας Ἀλέξανδρον μιμησάμενος· αὐτόθι γὰρ κἀκεῖνος ἐν Ἰσσῷ τὸν πρὸς Δαρεῖον τὸν Περσῶν βασιλέα συνεκρότησε πόλεμον, καὶ τοῦτον νικήσας, ἐπίσσημον τὸν τόπον εἰργάσατο· ἐκεῖθεν τὸν Ἰσσικὸν

illic utrumque suo affecit supplicio. Interfecit etiam Gaudentium ducem exercitus Africæ, et quosdam alios, qui ei insultaverant. Sed eos quidem puniit per litteras; Christi autem martyrem et fortem athletam Artemium, ipse per se Antiochiæ præsens præsentem propter Christi confessionem inhumane puniit, et ea, quam habebat, privavit potestate, non ferens ejus dicendi libertatem et constantiam. Julianus enim, cum, ut ostensum est, Romanorum usurpasset imperium, maxime studebat gentium errorem in suum locum restituere. In omnes itaque partes mittens litteras jubebat deorum templa et altaria prompto et alacri animi studio exstrui, et quoscunque reditus magnus Constantinus attribuit ecclesiis, et ejus filius Constantius, eos ademit, et templis consecravit idolorum, pro episcopis, pregbyteris et diaconis, constituens adituos, aspersores, sacrificos et canephoros, et quæcunque nomina nugæ imponunt gentilium. Hæc quidem et alia fiebant Constantinopoli. ἀρχὴν ἐφαίνετο ἐκ τῶν αὐτοῦ διαβολῶν, τὸν ἅπαντα invectus. Ambos namque Chalcedonem misit, et τῷ Γάλλῳ φόνον συγκειρασάμενος· Παῦλον δὲ τὸν Σπανὸν εἰς τοὺς ὑπογραφέας τοῦ βασιλέως τελοῦντα, πυρὶ παραδίδωσιν, ὡς πολλὰ δὴ μάλα τῷ Γάλλῳ ἐμπικρανάμενον. Τούτους μὲν οὖν ἀμφοτέρους εἰς τὴν Χαλκηδόνα διαπέμψας, ἐκεῖ τῇ οἰκείᾳ δίκῃ ὑπάγει ἐκάτερον, ἀνεῖλε δὲ καὶ Γαυδέντιον στρατηγὸν τῆς Ἀφρικῆς, καὶ ἄλλους τινὰς οπόσοι τι εἰς αὐτὸν πεπαρῳνήκεσαν· ἀλλὰ τούτους μὲν διὰ γραμμάτων ξεκόλασε, τὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα καὶ γενναῖον ἄθλητὴν ᾿Αρτέμιαν αὐτὸς δι᾿ ἑαυτοῦ ἐν Ἀντιοχείᾳ παρὼν καὶ παρόντα διὰ τὴν εἰς Χρι στὸν ὁμολογίαν, ἀπανθρώπως ἐκολασε, καὶ τῆς παρ οὔσης αὐτὸν ἀπεγύμνωσεν ἐξουσίας, μὴ φέρων τὴν αὐτοῦ παρρησίαν καὶ ἔνστασιν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, ὡς δεδήλωται, τὴν τῶν Ῥωμαίων περιθέμενος βασιλείαν, ἐσπούδαζε μάλιστα τὸν Ἑλληνισμὸν ἐπανορθοῦν. Πανταχοῦ τοίνυν γράμματα διαπεμπόμενος, ἐκέλευε τὰ τούτων τεμένη καὶ τοὺς βωμοὺς ἀνα ιστάν, μετὰ πολλῆς ὅσης τῆς σπουδῆς τε καὶ προθυμίας, καὶ ὅσας ὁ μέγας Κωνσταντῖνος ταῖς ἐκκλησίαις προσόδους ἀπένειμε, καὶ ὁ τούτου υἱὸς ναοῖς ἀφιέρωσεν, ἀντ᾽ ἐπισκόπων καὶ πρεσβυτέρων καὶ ῥάντας, καὶ θύτας, καὶ κανηφόρους, καὶ ὅσας μὲν καὶ ἔτερα διεπράττετο κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν. Κωνστάντιος, ταύτας ἀφελών, τοῖς τῶν εἰδώλων καὶ διακόνων καταστήσας ζακόρους, καὶ νεωκόρους, ὁ ἑλληνικὸς ἄθλος επιφημίζει προσωνυμίας. Ταῦτα ΙΒ΄. Μετὰ δὲ ταῦτα μητέρος αὐτοῦ ἀδελφὸν ἔχων, Ἰουλιανὸν τοῦνομα, τὴν τοῦ Χριστιανισμοῦ πίστιν διὰ τὴν ἐκείνου χάριν ἐξομοσάμενον, καὶ πολλήν ὑπὲρ τοῦ Ἑλληνισμοῦ προθυμίαν ἐπιδεικνύμενον, ἄρχοντα τῆς ἑῴας ὃν καλοῦσι κόμητα ἐξέπεμψεν, ἐντειλάμενος, τὰ μὲν τῶν ἐκκλησιῶν πράγματα κακοῦν τε καὶ διαφθείρειν, πανταχοῦ δὲ καὶ διὰ πάσης ἰδέας τὸν Ἑλληνισμὸν αύξειν τε καὶ ἐπαίρειν. Ὁ δὲ ἀφικόμενος ἐν ᾿Αντιοχείᾳ ἐπειρᾶτο μείζων τῶν ἐντεταλμένων τοῖς ἔργοις φαίνεσθαι, καὶ δὴ προσο αφαιρεῖται μὲν πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν ἅπαντα τὰ κειμήλια, ὅσα ἐν ἀργύρῳ τε καὶ χρυσῷ καὶ σηρικοῖς ὑφάσμασι διετέλει, ἀποκλείει δὲ καὶ τὰς ἐκκλησίας, τοῦ μὴ τινα εἰσφοιτῶν ἐν αὐταῖς εὐχῆς ἕνεκα, κλεῖθρα καὶ μυχμοὺς τοῖς πολῶσιν ἐπιβαλών. Καὶ ταῦτα μὲν κατὰ τὴν ᾿Αντιόχου πόλιν· ὁ τῆς ᾿Ανατολῆς ἄρχων εἰργάζετο, ὁ δὲ βασιλεὺς Ἰουλιανὸς, ἔτι κατὰ τὴν Κωνσταντινούπολιν διεϊλκέ τινα χρόνον, τὰ ἐν ταύτῃ κρατύνας, εἰς ὅπερ ἐνόμιζε μάλιστα τῇ βασιλεία συμφέρειν, καὶ ὅπος ὁ Ἑλληνισμὸς αὐτῷ πρὸς τὸ μεγαλειότερον ἐξαρθῇ σκοπῶν πραγματευόμενος. Δρας οὖν ἐκ τῆς Κωνσταντινου- verso exercitu, iter faciebat in Syriam. πόλεως σὺν παντὶ τῷ στρατῷ τὴν ἐπὶ τῆς Συρίας ἐποιεῖτο ὁδόν. XII. Post hæc autem cum matris suæ haberet fratrem, nomine Julianum, qui ut illi gratificaretur, Christianismi fidem abjuraverat, et pro er rore gentium ostendehat promptum et alacre animi studium, emisit Orientis rectorem, quem vocant comitem, jubens ut res quidem ecclesiarum vexaret et perderet, ubique autem et omni ratione errorem gentium augeret et extolleret. Ille igitur cum venisset Antiochiam, conabatur reipsa plura præstare, quam ei fuerat imperatum. Et ecclesiis quidem aufert quæcunque habebant pretiosa, tam in argento et auro, quam in sericis vestimentis. Quin etiam claudit ecclesias, ne quis in eas ingrederetur precandi causa, claustris et vectibus januis impositis. Εt hæc quidem Antiochim faciebat Et comes Orientis. Imperator autem Julianus Conslantinopoli aliquod adhuc morabatur tempus, res confirmans et corroborans, prout ei maxime expedire videbatur imperio: et ut error gentium magnifice extolleretur, considerans et procurans. Postea vero discedens Constantinopoli cum uni. Τε καὶ Π'. Διελθὼν τοίνυν ἅπασαν τὴν Φρυγίαν, καὶ πρὸς τὴν ἐσχάτην αὑτῆς πόλιν τὸ καλούμενον Ικόνιον κατα αντήσας, ἐξέκλινε τὴν Ισαυρίαν καταλιπών. Καὶ τὸν λεγόμενον Ταῦρον ὑπεραναβὰς· ἦλθεν ἐπὶ τὰς πόλεις τῆς Κιλικίας, καὶ τῷ σταθμῷ προσπελάσας τῷ ἐν Ἰσσῷ αὐτοῦ που κατασκηνοῖ, τὸν ἐκ Μακεδονίας Αλέξανδρον μιμησάμενος· αὐτόθι γὰρ κάτ κεῖνος ἐν Ἰσσῷ τὸν πρὸς Δαρεῖον τὸν Περσών βασιλέα συνεκρότησε πόλεμον, καὶ τοῦτον νικήσας, ἐπίσ σημον τὸν τόπον σιργάσατο· ἐκεῖθεν τὸν Ἰσσικὸν XIII. Cum itaque universam pervasisset Phrygiam, et ad ejus ultimam venisset civitatem, quæ vocatur Iconium, declinavit relicta Isauria. Et cum Taurum, qui dicitur, superasset, venit ad civitates Cilicia. Cum vero accessisset ad stationem, quæ est in Isso, illic castrametatur, Macedonem Alexandrum imitatus. Nam ille quoque in Isso cum Dario rege Persarum commisit prælium. Quo victo, locum reddidit insignem. Illino sinum transmisit Issicum, et venit Antiochiam, iram spirans adver-

col. 1175–1176page 89 of 165

PG 115:1175κόλπον διαπεράσας, ἦλθεν εἰς Ἀντιόχειαν, θυμοῦ πλέον κατὰ Χριστιανῶν, καὶ αὐτοὺς ἐκτρίψαι εἰς τέλος διαπειλούμενος. Ἐλθόντι τοιγαροῦν τῷ τυ ράννῳ κατὰ τὴν Ἀντιόχειαν, καὶ πρὸς τοῖς βασι λείοις οἴκοις κατασκηνώσαντι, καὶ μὴ δὲ πρὸς ἡμέ ραν βίαν σχολάσαντι προσήχθησαν αὐτῷ ὥσπερ ἀπό τινος παραγγέλματος διαβληθέντες, Εὐγένιος καὶ Μακάριος, τοῦ πρεσβυτερίου τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ Ἐκκλησίας καὶ αὐτοὶ μέρος τυγχάνοντες, οὕς εὐθέως παραστησάμενος· Τίνες ἐστὶ, ἔφη, καὶ τίνα δή που τὴν ἀγωγὴν καὶ τὸ ἐπιτήδευμα ἔχετε; Εὐγένιος ἔφη· Χριστιανοί ἐσμεν, καὶ τῆς Χριστοῦ ποίμνης ἀγελάρχαι τυγχάνομεν, τοῦτο βίος ἡμῖν καὶ τύχη καὶ ἐπιτήδευμα. Καὶ ὁ βασιλεύς· Ποῦ τοίνυν ἐστὶν ἣν ὑμεῖς φατε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην; Καὶ ὁ Εὐγένιος· Πᾶσα ἡ οἰκουμένη, ὅσην τε ἥλιος ἐφορᾷ, καὶ ὅσοι ἐπὶ ταύτης εἰσὶν ἄνθρωποι. Καὶ ὁ Ἰουλιανός· Ἡμεῖς δὲ τίνων ἄρχομεν καὶ τίνων βασιλεύομεν σήμερον, ὦ ταλαίπωρον σὺ καὶ δυστυχὲς ἀνθρώπιον, εἰ ὅσην ἥλιος ἐφορᾷ γῆν ὁ Χριστὸς ποίμνην κέκτηται; Καὶ ὁ μάρτυς· Τῆς αὐτῆς, ὦ βασιλεῦ, ποίμνης τε καὶ ἀγέλης ἐπιστατεῖς, ἔσπερ δὴ καὶ ἡμεῖς ἀγελάρχαι τυγχάνομεν· δι' αὐτοῦ γὰρ βασιλεῖς βασιλεύουσι καὶ τύραννοι κρατοῦσι γῆς. Καὶ αὐτός σοι τὸ βασίλειον δέδωκε σήμερον, κἂν αὐτὸς ἀχάριτος περὶ τὸν εὐ εργέτην ἐφάνης· αὔριον δὲ πάλιν ἑτέρῳ δώσει. Ἐφημέρων ἄρχεις αὐτὸς, τῷ δὲ ἡ βασιλεία αἰώνιος καὶ πέρας οὐδέποτε δεχομένη. ΙΔ΄. Καὶ ὁ παραβάτης· Ἀνόσιε καὶ τῆς τῶν θεῶν εὐμενίας ἀλλότριε, χθιζὸς ὢν ὁ σὸς Χριστὸς καὶ ἐφή μερος, ἀπὸ τῶν Αὐγούστου τε Καίσαρος χρόνων ἀρξάμενος, αἰώνιος βασιλεὺς ὑπὸ σοῦ κεχειροτόνηται σήμερον; Καὶ ὁ μάρτυς· Ναί, κατὰ μὲν τὸ ἀνθρώπινον καὶ τὸ τῆς ἀφράστου καὶ ἀῤῥήτου αὐ τοῦ οἰκονομίας μυστήριον, εἴτουν σαρκώσεως οὕτως ἔχει, βασιλεῦ, ἐπεὶ κατὰ τὴν θείαν αὐτοῦ καὶ προαιώνιον γέννησιν οὐδεὶς εὑρεθήσεται χρόνος ὁ ταύτης ὑπέρτερον. Καὶ ὁ βασιλεύς, νομίσας ἄγροικον εἶναί τινα τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα καὶ παιδείας ἀμέτοχον, διαχλευάζων φησί· Οὐκ οὖν, ὦ ταλαίπωρε, ὁ Χριστός σου δὶς ἄρα γεγέννηται, καὶ ἐπὶ τούτῳ κομπάζεις; Εἰσὶ καὶ παρ' Ἕλλησιν ἄνδρες σοφώτατοι, οὐ μόνον δὶς γεννηθέντες, ἀλλὰ καὶ τρίς· ὅ τε γὰρ Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ἐπικαλούμενος, τρίτον ἦλθεν εἰς κόσμον ἑαυτὸν ἐπιδεικνύς, καθὼς αἱ ἱεραὶ αὐτοῦ καὶ θαυμάσιαι βίβλοι διαγορεύουσι, καὶ διὰ τοῦτο Τρισμέγιστος ὀνομάζεται, ὁμοίως δὲ καὶ Πυθαγόρας, ὁ τούτου Μνησάρχου υἱὸς, Σάμιος. ΙΕ΄. Καὶ ὁ μάρτυς, ποῦ τι γελάσας, τῶν κομψευμάτων τοῦ σοφοῦ βασιλέως, καὶ τῆς τῶν ἀσεβῶν Ἑλλήνων μωρολογίας, ὑπονοήσας δὲ τόν τύραννον τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν διὰ τούτων τῶν ῥημάτων χλευάζειν ἤδη πειρώμενον, ἔφη πρὸς αὐ τὸν μετὰ πολλῆς τῆς αὐστηρίας καὶ γενναιότητος· Ἔδει τὴν ἀρχὴν μὴ δὲ ἀποκρίνασθαί σοι, παρανομώτατε, μὴ δὲ τῆς οἴας οὖν ἀπολογίας καταξιώσαι,

'4176 sus Christianos, et se eos esse omnino eversurum κόλπον διαπεράσας, ἦλθεν εἰς ᾿Αντιόχειαν, θυμοῦ minitans. Cum Antiochiam ergo venisset tyrannus, et in domum divertisset imperatoriam, et nec unum quidem diem quievisset, ad eum adducti sunt, veluti signo dato accusati, Eugenius et Macarius, qui ipsi quoque erant pars presbyteratus Ecclesiæ Antiochenæ. Quos cum protinus curasset sistendos: Quinam estis, inquit, et quodnam cst vobis vitæ studium? Dixit Eugenius: Christiani sumus, et Christi gregis pastores. Hæc est nobis vita, hæc conditio, hoc studium. Dixit autem imperator: Ubi est is, quem dicitis Christi gregem? Eugenius autem: Universus, inquit, orbis terra, quem sol aspicit, et qui in eo sunt homines. Julianus autem: Nos, inquit, quibusnam præsumus, et in quosnam hodie obtinemus imperium, o tu infelix et miser homuncule, si quamcunque ter-" ram sol aspicit, Christus gregem possidet? Martyr vero: Eidem, inquit, gregi præes, o imperator, cujus nos sumus pastores. Per Christum enim reges regnant, et lyranni in terra dominantur. Ipse quoque Christus hodie quidem tibi dedit imperium, etiamsi apparueris ingratus in benefactorem; cras autem dabit alii. Es enim unius diei, et ipse imperas iis, qui sunt unius diei. Illi autem est regnum æternum, et quod nunquam finem accipit. G πλέον κατὰ Χριστιανῶν, καὶ αὐτοὺς ἐκτρίψαι εἰς τέλος διαπειλούμενος. Ελθόντι τοιγαρούν τῷ το ράννῳ κατὰ τὴν ᾿Αντιόχειαν, καὶ πρὸς τοῖς βασιλείοις οἴκοις κατασκηνώσαντι, καὶ μὴ δὲ πρὸς ἡμέ ραν βίαν σχολάσαντι προσήχθησαν αὐτῷ ὥσπερ ἀπό τινος παραγγέλματος διαβληθέντες, Εὐγένιος καὶ Μακάριος, τοῦ πρεσβυτερίου τῆς ἐν Ἀντιοχεία Ἐκκλησίας καὶ αὐτοὶ μέρος τυγχάνοντες, οὕς εὐθέως παραστησάμενος· Τίνες ἐστὶ, ἔφη, καὶ τίνα δή που τὴν ἀγωγὴν καὶ τὸ ἐπιτήδευμα ἔχετε; Εὐγένιος ἔφη· Χριστιανοί ἐσμεν, καὶ τῆς Χριστοῦ ποίμνης ἀγελάρχαι τυγχάνομεν, τοῦτο βίος ἡμῖν καὶ τύχη καὶ ἐπιτήδευμα. Καὶ ἡ βασιλεὺς· Ποῦ τοίνυν ἐστὶν ἣν ὑμεῖς φατε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην; Καὶ ὁ Εὐγένιος· Πᾶσα ἡ οἰκουμένη, όσην τε ἥλιος ἐφορᾷ, καὶ ὅσοι ἐπὶ ταύτης εἰσὶν ἄνθρωποι. Καὶ ὁ Ἰουλιανός· Πμεῖς δὲ τίνων ἄρχομεν καὶ τίνων βασιλεύομεν σήμερον, ὦ ταλαίπωρον σὺ καὶ δυστυχὲς ἀνθρώπιον, εἰ ὅτην ἥλιοι ἑφορᾷ γῆν ὁ Χριστὸς ποίμνην κέκτηται; Καὶ ὁ μάρτυς· Τῆς αὐτῆς, ὦ βασιλεῦ, ποίμνης τε καὶ ἀγέλης ἐπιστατεῖς, ἔσπερ δὴ καὶ ἡμεῖς ἀγελάρχαι τυγχάνομεν δι' αὐτοῦ γὰρ βασιλεῖς βασιλεύουσι καὶ τύραννοι κρατοῦσι γῆς. Καὶ αὐτός σοι τὸ βασίλειον δέδωκε σήμερον, κἂν αὐτὸς ἀχάριτος περὶ τὸν εἰ εργέτην ἐφάνης· αὔριον δὲ πάλιν ἑτέρῳ δώσει. Εφημέρων ἄρχεις αὐτὸς, τῷ δὲ ἡ βασιλεία αἰώνιος. καὶ πέρας οὐδέποτε δεχομένη. XIV. Apostata vero: Impie, et a deorum, ΙΔ΄. Καὶ ὁ παραβάτης" ᾿Ανόσιε καὶ τῆς τῶν θεῶν inquit, aliene benevolentia, cum hesternus εὐμενίας ἀλλότρις, χθιζὸς ὧν ὁ σὸς Χριστὸς καὶ ἐφή sit Christus tuus, et unius diei, et ab Augusti μέρος, ἀπὸ τῶν Αὐγούστου τε Καίσαρος χρόνων Cesaris tempore incmperit, a te ergo hodie rex αρξάμενος, αἰώνιος βασιλεὺς ὑπὸ σοῦ κεχειροτό alernus creatur? Martyr autem: Quod ad hu- νηται σήμερον; Καὶ ὁ μάρτυς· Ναί, κατὰ μὲν τὸ manitatem quidem attinet, ineffabilisque et inenar- ἀνθρώπινον καὶ τὸ τῆς ἀφράστου καὶ ἀῤῥήτου αὐ rabilis dispensationis, seu carnis susceptæ, myste- τοῦ οἰκονομίας μυστήριον, εἴτουν σαρώσεως οὕτως rium, ita habet, o imperator. Quoad vero ejus ἔχει, βασιλεῦ, ἐπεὶ κατὰ τὴν θείαν αὐτοῦ καὶ divinam, et qum est ante sæcula, generatio- προαιώνιον γέννησιν οὐδεὶς εὐρεθήσεται χρόνος ὁ nem, nullum invenietur tempus ea anterius. ταύτης ὑπέρτερον. Καὶ ὁ βασιλεὺς, νομίσας ἄγροικον Imperator autem, existimans martyrem esse εἶναί τινα τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα καὶ παιδίας agrestem quempiam, et nulla præditum erudi- ἀμέτοχον, διαχλευάζων φησί· Οὐκ οὖν, ὦ ταλαίπωρε, tione, irridens inquit: Tuus ergo Christus, o mi- ὁ Χριστός σου δὶς ἄρα γεγέννηται, καὶ ἐπὶ τούτῳ ser, bis fuit generatus? Si vero propterea glo- κομπάζεις; Εἰσὶ καὶ παρ' Ἕλλησιν ἄνδρες σοφώτατοι, riaris, sunt etiam apud Græcos viri sapientissimi, οὐ μόνον δὶς γεννηθέντες, ἀλλὰ καὶ τρίς· ὅ τε γὰρ non solum bis, sed etiam ter geniti. Nam et Mer- Ἑρμῆς ὁ Τρισμέγιστος ἐπικαλούμενος, τρίτον ἦλθεν curius, cognomine Trismegistus, ter venit se in εἰς κόσμον ἑαυτὸν ἐπιδεικνὺς, καθὼς αἱ ἱεραὶ αὐτοῦ mundo ostendens, quomodo narrant ejus sacri et και θαυμάσιαι βίβλοι διαγορεύουσι, καὶ διὰ τοῦτο admirandi libri; et ideo nominatur Trismegistus, η Τρισμέγιστος ονομάζεται, ὁμοίως δὲ καὶ Πυθαγόρας, id est, ter maximus. Similiter autem Pythago- ὁ τούτου Μνησάρχου υἱὸς, Σάμιος. ras, qui hoc fuit posterior, ipse quoque ter venit in vitam, ut qui primo quidem fuerit nauclerus Ægyptius, deinde Euphorbus, de quo meminit Homerus; postremo autem Pythagoras, Mnesarchi filius, Samius. XV. Martyr autem suaviter irridens nugas docti imperatoris, et impiorum gentilium stultiloquentiam, conjectans autem tyrannum per hæc verba conari irridere Christi generationem, cum magna severitate ei dixit et nobilitate: Oportebat nee tibi quidem omnino respondere, o iniquissime, nec te ulla dignari allocutione, sed propter eam, quæ adest, multitudiΙΕ΄. Καὶ ὁ μάρτυς, που τι γελάσας, τῶν κομψευμάτων τοῦ σοφοῦ βασιλέως, καὶ τῆς τῶν ἀσεβῶν Ἑλλήνων μωρολογίας, ὑπονοήσας δὲ τόν τύραννον τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν διὰ τούτων τῶν ῥημάτων χλευάζειν ἤδη πειρώμενον, ἔφη πρὸς αὐ τὸν μετὰ πολλῆς τῆς αὐστηρίας καὶ γενναιότητος. Εδει τὴν ἀρχὴν μὴ δὲ ἀποκρίνασθαί σοι, παρανομα τατε, μὴ δὲ τῆς οἴας οὖν ἀπολογίας καταξιώσαι,

col. 1177–1178page 90 of 165

PG 115:1177ἀλλὰ διὰ τὸν παρεστῶτα ὄχλον ὅτι τῆς τοῦ Χριστοῦ ποίμνης οἱ πλείους αὐτῶν τυγχάνουσιν, εἶπον ὅσα δὴ εἶπον, καὶ νῦν ἐπ' ὀλίγω ἐρῶ, τῆς αὐτῶν κηδόμενος σωτηρίας, ὅτι τὸν γῆ ἄνωθεν καὶ πρὸ πολλῶν γενεῶν οἱ προφῆται προκατήγγειλαν καὶ πολλά τῆς παρουσίας αὐτοῦ τὰ μαρτύρια, ἔκ τε τῶν παρ' ὑμῖν χρησμῶν καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν Σιβιλλείων γραμμάτων. Καὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως αὐτοῦ ἡ αἰτία, ἐπὶ σωτηρία καί ἀνακλήσει τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐκπτώσεως γέγονεν· ἐλθὼν γὰρ ἐπὶ τῆς γῆς πᾶσαν νήσον ἀπήλασε καὶ πᾶσαν μαλακίαν, καὶ παραδόξως ἑνὶ ῥήματι νεκροὺς ἤγειρεν ὀδωδότας, τὸ δὲ πάντων θαυμασιώτερον, ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας παθὼν τὸ διὰ σταυροῦ πάθος, ἀνέστη τριήμερος ἐκ τῶν νεκρῶν, ὑπὸ μάρτυσι πεντακοσίοις, καὶ στρατιωτῶν φρουρούντων αὐτοῦ τὸν τάφον, ἵνα μὴ σχῇ χώραν ἡ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ συκοφαντήσαι βουλόμενος, καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ὤφθη τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ἐφ' ὅλαις τεσσαράκοντα ἡμέραις μετ᾿ αὐτῶν συναναστρεφόμενος, καὶ ὁρώντων αὐτῶν καὶ βλεπόντων εἰς οὐρανοὺς ἀνελήφθη, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δωρεὰν καὶ δύναμιν τούτοις ἐξαποστείλας, ὥστε καὶ γλώσσαις ἀλλογενῶν ἀποφθέγγεσθαι καὶ μὴ χρείαν ἔχειν τοῦ ἐρμηνεύοντος· ἐλάλει γὰρ ἐν αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὰ πόρρω βλέπειν ἐδίδου, καὶ προφητεύειν τὰ μέλλοντα· οἵτινες ἐξελθόντες ἐκηρύξαν αὐτοῦ πανταχοῦ, μηδὲν ἐπιφερόμενοι, ἢ μόνον τὴν αὐτοῦ ἀόρατον δύναμιν, οὐκ ἀσπίδα καὶ δόρυ καὶ ξίφος κατέχοντες, ἀλλὰ γυμνοί καὶ ἄοπλοι καὶ πένητες, καὶ πάντα τὸν κόσμον ἐξώγρησαν, νεκροὺς ἐγείροντες, λεπρούς καθαρίζοντες, δαιμόνια ἐκβάλλοντες. Καὶ ταῦτα τίνες; ἁλιεῖς καὶ ἀγράμματοι, καὶ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας ἀμέτοχοι. Ις΄. Οὔς δὲ αὐτὸς παρεισήγαγες, ἐπικερτομῶν τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν, ἄνδρας σοφούς τε καὶ θεολόγους, ὡς νῦν εἴρηκας, εἰ καὶ δοίημεν ἀληθῶς γενέσθαι τοῦτο τὸ παραλήρημα, τί γεννηθέντες δὲς καὶ τρὶς καὶ τετράκις τὸν κόσμον ὠφέλησαν, ἤ μέρος τι τῶν τοῦ κόσμου μικρὸν ἢ ἐλάχιστον· τίς ἐκ τῶν βίβλων Ἑρμοῦ τε καὶ Πυθαγόρου, νεκρούς ἐξανέστησεν, ἢ λεπρούς ἐκαθάρισεν, ἢ δαίμονας ἀπήλασεν, οὓς ὑμεῖς θεραπεύετε; Ἀλλ᾽ Ἑρμῆς μὲν ὁ Τρισμέγιστος ὑφ᾽ ὑμῶν προαγορευόμενος, Αἰγύπτιος γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ τοῖς Αἰγυπτίων νόμοις τραφείς, γυναῖκά τε γήμας, παῖδας ἔτεκεν, ὧν τὸν πρεσβύτερον, Τὰτ ὀνομάζουσι πρὸς ὅν αὐτὸς διαλέγεται, καὶ τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἀφοσιοῖ, πρός τε τὸν ἐξ Ἐπιδαύρου Ἀσκληπιὸν τὸν προκατάρξαντα καθ' ὑμᾶς τῆς ἰατρικῆς ἐπιστήμης, ᾧ καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεολογίαν διασαφεῖ οὕτως ἔχουσαν· Θεὸν νοῆσαι μὲν χαλεπὸν, φρᾶσαι δὲ ἀδύνατον, ἔστι γὰρ τρισυπόστατος, ἀνερμήνευτος οὐσία καὶ φύσις, οὐκ ἔχουσα παρὰ βροτοῖς ἐξομοίωσιν. Οὔς δὲ θεοὺς ὀνομάζουσιν ἄνθρωποι, πολὺ τὸ μυθῶδες καὶ σφαλερὸν ἑαυτοῖς ἐπεσπάσαντο, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐλεύσεως καὶ αὐτὸς ἀμυδράν τινα προφητείαν διαγορεύει, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς Ἑβραίων θεολογίας ταύτην ἀπαρυσάμενος. Ἀλλὰ τί μοι τῶν

ἀλλὰ διὰ τὸν παρεστῶτα ὄχλον ὅτι τῆς τοῦ Χριστοῦ nem, quoniam complures ex iis sunt de grege ποίμνης οἱ πλείους αὐτῶν τυγχάνουσιν, εἶπον ὅσα δὴ εἶπον, καὶ νῦν ἐπ' ὀλίγω ἐρῶ, τῆς αὐτῶν κη δόμενος σωτηρίας, ὅτι τὸν γῆ ἄνωθεν καὶ πρὸ πολ. λῶν γενεῶν οἱ προφῆται προκατήγγειλαν καὶ πολλά τῆς παρουσίας αὐτοῦ τὰ μαρτύρια, ἔκ τε τῶν παρ' ὑμῖν χρησμῶν καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν Σιβιλλείων γραμ μάτων. Καὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως αὐτοῦ ἡ αἰτία, ἐπὶ σωτηρία καί ἀνακλήσει τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐκπτώσεως γέγονεν· ἐλθὼν γὰρ ἐπὶ τῆς γῆς πᾶσαν νήσον ἀπήλασε καὶ πᾶσαν μαλακίαν, καὶ παραδόξως ἑνὶ ῥήματι νεκροὺς ἤγε! ρεν ἐδωδότας, τὸ δὲ πάντων θαυμασιώτερον, ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας παθὼν τὸ διὰ σταυροῦ πάθος, ἀνέστη τριήμερος ἐκ τῶν νεκρῶν, ὑπὸ μάρτυσι πεντακοσίοις, καὶ στρα τιωτῶν φρουρούντων αὐτοῦ τὸν τάφον, ἵνα μὴ σχῇ χώραν ἡ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ συκοφαντήσαι βουλόμενος, καὶ ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν ὤφθη τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ἐφ' ὅλαις τεσσαράκοντα ἡμέραις μετ᾿ αὐτῶν συναναστρεφόμενος, καὶ ὁρώντων αὐτῶν καὶ βλε πόντων εἰς οὐρανοὺς ἀνελήφθη, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δωρεὰν καὶ δύναμιν τούτοις ἐξαποστείλας, ὥστε καὶ γλώσσαις ἀλλογενῶν ἀποφθέγγεσθαι καὶ μὴ χρείαν ἔχειν τοῦ ἐρμηνεύοντος· ἐλάλει γὰρ ἐν αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὰ πόρρω βλέπειν ἐδίδου, καὶ προφητεύειν τὰ μέλλοντα· οἵτινες ἐξελθόντες ἐκηρύξαν αὐτοῦ πανταχοῦ, μηδὲν ἐπιφερόμενοι, ἢ μόνον τὴν αὐτοῦ ἀόρατον δύναμιν, οὐκ ἀσπίδα καὶ δόρυ καὶ ξίφος κατέχοντες, ἀλλὰ γυμνοί καὶ ἄοπλοι καὶ πένητες, καὶ πάντα τὸν κόσμον ἐξώγρησαν, νεκροὺς ἐγείροντες, λεπρούς καθαρίσ ζοντες. δαιμόνια ἐκβάλλοντες. Καὶ ταῦτα τίνες; – leprosos mundantes, demonia ejicientes. Quinam ἁλιεῖς καὶ ἀγράμματοι, καὶ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας ἀμέτοχοι. Christi, dixi quæcunque dixi, et nunc etiam dicam parumper, curam gerens eorum salutis: Christum ab alto repetentes, multis ante sæculis prophetæ prius annuntiarunt, multaque sunt ejus adventus testimonia, tam ex iis, quæ sunt apud nos oraculis, quam ex ipsis scriptis Sibyllinis. Ejus autem suscepta carnis causa fuit propter salutem et reparationem lapsus hominum. Nam cum venisset in terram, omnem morbum expulit et omnem infirmitatem: et admirabiliter uno verbo excitavit mortuos, qui fetebant. Quod autem est omnium maxime admirabile, pro salute mundi passus mortem per crucem, tertio die surrexit a mortuis, testibus iis militibus, qui servabant ejus sepulcrum, et plusquam quingentis bominibus, ne locum habeat, qui vult calumniari ejus resurrectionem. Et cum surrexisset a mortuis, visus est suis discipulis, tolos quadraginta dies cum eis versans, eisque videntibus et aspicientibus, fuit assumptus in cœlos. Denique eis sancti Spiritus donum demisit et virtutem, adeo ut loquerentur linguis alienigenarum, et non opus haberent interprete. Loquebatur enim in eis sanctus Spiritus, et dabat eis, ut viderent, quæ erant procul remota, et futura prædicerent. Qui quidem egressi, ipsum ubique prædicarunt, et nihil inferentes, præter solam ejus virtutem, quæ non cadebat sub aspectum, neque clypeum, lanceam aut ensem tenentes: sed rudi, inermes, et pauperes mundum ceperunt universum, mortuos excitantes, autem hæc fecerunt? Piscatores, et ignari litterarum, et qui mundi sapientiæ non erant participes. XVI. Quos autem ipse induxisti, ludificans Christi generationem, viros doctos et theologos, ut nunc dixisti, etiamsi concesserimus vere fuisse has nugas, quid bis, et ter, et quater genili mundo profuerunt, vel mundi parvæ, atque adeo minimæ parti? Quis ex Mercurii et Pythagoræ libris mortuos suscitavit, aut leprosos mundavit, aut demones expulit, quos vos colitis? Sed Mercurius quidem, qui a vobis dicitur Trismegistus, fuit homo Ægyptius, et in legibus educatus Ægyptiis: et cum duxisset uxorem, peperit filios, quorum natu majorem Tat nominant, cum quo loquitur, ei suas deΙς΄. Οὔς δὲ αὐτὸς παρεισήγαγες, ἐπικερτομῶν τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν, ἄνδρας σοφούς τε καὶ θεολόγους, ὡς νῦν εἴρηκας, εἰ καὶ δοίημεν ἀληθῶς γενέσθαι τοῦτο τὸ παραλήρημα, τί γεννηθέντες δὲς καὶ τρὶς καὶ τετράκις τὸν κόσμον ὠφέλησαν, ἤ μέρος τι τῶν τοῦ κόσμου μικρὸν ἢ ἐλάχιστον: τίς ἐκ τῶν βίβλων Ἑρμοῦ τε καὶ Πυθαγόρου, νεκρούς ἐξανέστησεν, ἢ λεπρούς ἐκαθάρισεν, ἢ δαίμονας ἀπήλασεν, οὓς ὑμεῖς φεραπεύετε; Αλλ᾽ Ἑρμῆς μὲν ὁ Τρισμέγιστος ὑφ᾽ ὑμῶν προαγορευόμενος, Αἰγύπτιος γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ τοὶς Αἰγυπτίων νόμοις τραφείς, γυναῖκά τε γήμας, παῖδας ἔτεκεν, ὧν τὸν πρεσβύτερον, Τὰτ ὀνομάζουσι πρὸς ὅν αὐτὸς dicans orationes, et cum Asclepio ex Epidauro, διαλέγεται, καὶ τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἀφοσιοῖ, πρός τε τὸν ἐξ Επιδαύρου Ασκληπιὸν τὸν προκατάρξαντα καθ' ὑμᾶς τῆς ἰατρικῆς ἐπιστήμης, ᾧ καὶ τὴν ἑαυ τοῦ θεολογίαν διασαφεῖ οὕτως ἔχουσαν· Θεὸν νοῆσαι μὲν χαλεπὸν, φρᾶσαι δὲ ἀδύνατον, ἔστι γὰρ τρισ υπόστατος, ἀνερμήνευτος οὐσία καὶ φύσις, οὐκ ἔχουσα παρὰ βροτοῖς ἐξομοίωσιν. Οὔς δὲ θεοὺς ὀνομάζουσιν ἄνθρῶποι, πολὺ τὸ μυθῶδες καὶ σφαλερὸν ἑαυτοῖς ἐπεσπάσαντο, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐλεύσεως καὶ αὐτὸς ἀμυδράν τινα προφητείαν δια αγορεύει, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς Ἑβραίων θεο λογίας ταύτην ἀπαρυσάμενος. Ἀλλὰ τί μοι τῶν qui, ut vos vultis, fuit auctor et princeps scientis medicinæ: cui etiam suam explicat, quæ sic habet, theologiam Deum intelligere quidem est difficile, sed ut eum verbis exprimas, minime potest fieri. Est enim in terna consistens hypostasi, essentia et natura, quæ non potest explicari, non habens apud homines assimilationem. Quos autem deos nominant homines, ii multas et periculosas ad se attraxerunt fabulas. Quinetiam de Christi adventu ipse quoque obscuram quamdam refert prophetiam, ut qui non ex se, sed ex Hebræorum eam hauserit theologia. Sed quid mihi cum putridis et male olentibus Mer-

col. 1179–1180page 91 of 165

PG 115:1179σαπρῶν τε καὶ ὀδωδότων Ἑρμοῦ ῥημάτων, τῶν παρ᾽ ὑμῖν τιμωμένων, ἤδη πρὸ πολλοῦ σεσηπότων καὶ ἀπερρυηκότων; οὐδὲ γὰρ ὅσιον περὶ τῶν ζώντων ἐρωτᾷν τοὺς νεκροὺς, ἔχοντας ἐν τῶν θεοσόφων λογίων τοὺς ἀληθεῖς μάρτυρας, οἳ τὴν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν τε καὶ θεότητα προκατήγγειλαν. ΙΖ΄. Πυθαγόρας δὲ ὁ τῆς Ἰταλικῆς κατάρξας αἱρέσεως τί μέγα καὶ θαυμαστὸν ἐν τῷ βίῳ προσπαραχθεὶς ἀπειργάσατο, ἢ ὅτι ἐν Ὀλυμπίᾳ γενόμενος, ὡς ὑμεῖς φατε, χρυσοῦν τὸν ἑαυτοῦ μηρὸν τοῖς Ἑλλανοδίκαις ὑπέδειξε; καὶ βοῦν θύεσθαι μέλλοντα μυκησάμενον· Ἀνδρός, ἔφη, ψυχὴν ἐμοὶ φιλτάτου κέκτηται, καὶ διὰ τοῦ μυκήματος προσαγορεύει με ὁ ταλαίπωρος, καὶ ἀετὸν ἐν ὕψει καταπετόμενον δι᾽ ἐπῳδῆς καταπεσεῖν ἐπὶ γῆς πεποίηκε; Ταῦτα ὁ τρὶς γεννηθεὶς ἐθαυματούργει ἐν Ὀλυμπίᾳ γενόμενος, δοξομανῶν καὶ φαντασιούμενος ὁ τρισάθλιος, ὁ τὴν τετρακτὺν ὅρκον τιθέμενος καὶ ταύτην φάσκων πηγὴν ἀεννάου φύσεως, ὁ τοὺς κυάμους σεβόμενος, δι᾽ οὓς ἀπώλετο μετὰ τῶν αὐτοῦ ἑταίρων, ὑπὸ τῶν Ταραντίνων συνελαυνόμενος· μὴ βουλόμενος γὰρ τὸν τόπον πατῆσαι, ἐν ᾧ οἱ κύαμοι ἐσπαρμένοι ἐτύγχανον, αὐτοῦ μετὰ τῶν ἑταίρων καὶ μαθητῶν κατασφάττεται, καὶ τῶν ἐχθρῶν γίνεται παρανάλωμα. Θεανὼ δὲ ἡ τούτου γαμετὴ καὶ μαθήτρια, μὴ θέλουσα τὴν αἰτίαν κατειπεῖν δι᾽ ἣν τὸν κύαμον οὐκ ἐσθίουσι, τὴν γλῶτταν ἐκτμηθεῖσα πρότερον, καὶ αὐτὴ προσαπόλλυται. ΙΗ΄. Ταῦτα τῶν σοφῶν φιλοσόφων τὰ προτερήματα, τῶν δὶς καὶ τρὶς γεννηθέντων ὡς αὐτὸς ἐρητόρευσας, κἀκεῖνα τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ ἀνακλήσει τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους τὰ τερατουργήματα. Καὶ Πυθαγόρας μὲν καὶ Ἑρμῆς τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς εἰς τὸν ᾅδου πυθμένα κατάγουσι, μετεμψυχώσεις δή τινας καὶ μεταγγισμοὺς παρεισάγοντες, ποτὲ μὲν εἰς ἄλογα ζῶα καὶ θηρία ταύτας μεταβιβάζοντες, ποτὲ δὲ εἰς ἰχθὺς καὶ φυτὰ καὶ ἄλλας τινὰς ἐπανακυκλήσεις καὶ περιόδους κατασπῶντες αὐτὰς καὶ ἀποῤῥαπίζοντες. Ὁ δὲ Χριστός, καθ᾽ ὃ Θεὸς ὑπάρχων ἀληθὴς καὶ αἰώνιος, ἀθάνατον αὐτὴν καὶ ἀγήρω κατασκευάσας τῷ ἀπαρχῆς πνεύματι θείῳ καὶ ἐμφυσήματι, ἡνίκα τὸν πρῶτον ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον, ὡς αἱ θεῖαι καὶ ἀδιάβλητοι τοῦ Μωσέως βίβλοι διασαφοῦσι, πεσοῦσαν πάλιν διὰ τῆς παρακοῆς καὶ τῆς ἀπάτης τοῦ ψυχοφθόρου δράκοντος ἐλθὼν ἐπὶ γῆς καὶ πολιτευσάμενος καὶ ὑποδείξας ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας διὰ τοῦ βαπτίσματος καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ ἀναστάσεως, ἐκ τῶν τοῦ ᾅδου πυθμένων εἰς οὐρανοὺς ταύτην ἐπανήγαγε, καὶ πάλιν ἐρχόμενος κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, ἐξαναστήσει τὰ σώματα, καὶ συνάψει ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς, καὶ ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. ΙΘ΄. Ταῦτα τοῦ μάρτυρος φιλοσοφήσαντος, ὁ παράνομος Ἰουλιανός· Ὁρᾶτε, ἔφη, ἄνδρες Ῥωμαῖοι καὶ Ἕλληνες, τουτονὶ τὸν παλαμναῖον καὶ ἀλιτήριον, πόσον ἐκ τῶν ἑλληνικῶν μαθημάτων κατὰ τῆς ἡμε-

curii verbis, quæ a vobis quidem in honore haben- σαπρῶν τε καὶ ὀδωδότων Ἑρμοῦ ῥημάτων, τῶν παρ' tur, jam autem diu ante putruerunt et effluxerunt? Neque enim de vivis fas est rogare mortuos iis, qui ex divinis eloquiis habent veros martyres, qui adventum Christi et divinitatem prænuntiarunt. XVII. Pythagoras autem, qui sectæ Italicæ fuit auctor et princeps, quid magnum et admirandum fecit, ter in vitam productus? An quod cum fuisset Olympiæ, ut vos dicitis, aureum suum femur ostendit Hellanodicis? Vel quod mugientem bovem sacrificaturus: Habel, inquit, animam viri mihi amicissimi, et per mugitum me salutat infelix? Seu quod aquilam, quæ sublime volabat, per incanlationem fecit cadere in terram? Hæc miracula fecit, cum esset Olympia ter genitus Pythagoras, insano gloriæ amore captus, et visione bæc apprehendens ter infelix, qui quaternionem jusjurandum constiluebat, et eum dicebat fontem æternæ naturæ, qui fabas colebat propter quas periit, cum suis familiaribus simul expulsus a Tarentinis. Nam cum nollet calcare locum, in quo fabæ erant dispersæ, ibidem interficitur cum familiaribus et discipulis, et consumitur ab inimicis. Theano autem ejus uxor et discipula, cum nollet dicere causam, propter quam faba non vescuntur, ipsa quoque, ei lingua amputata, perimitur. ὑμῖν τιμωμένων, ἤδη πρὸ πολλοῦ σεσηπότων καὶ ἀπερρυηκότων; οὐδὲ γὰρ ὅσιον περὶ τῶν ζώντων ἐρωτᾷν τοὺς νεκροὺς, ἔχοντας· ἐν τῶν θεοσόφων λογίων τοὺς ἀληθεῖς μάρτυρας, οἳ τὴν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν τε καὶ θεότητα προκατήγγειλαν. ΙΖ΄. Πυθαγόρας δὲ ὁ τῆς Ἰταλικῆς κατάρξας αξ. ρέσεως τί μέγα καὶ θαυμαστὸν ἐν τῷ βίῳ προς παραχθεὶς ἀπειργάσατο, ἢ ὅτι ἐν Ὀλυμπία γενό μενος, ὡς ὑμεῖς φατε, χρυσοῦν τὸν ἑαυτοῦ μηρὸν τοῖς Ελλανοδίκαις ὑπέδειξε; καὶ βοῦν θύεσθαι μέλο λοντα μυκησάμενον· Ανδρός, ἔφη, ψυχὴν ἐμοὶ φιλο τάτου κέκτηται, καὶ διὰ τοῦ μυκήματος προσαγορεύει με ὁ ταλαίπωρος, καὶ ἀετὸν ἐν ὕψει καταπετόμενον δι' ἐπῳδῆς καταπεσεῖν ἐπὶ γῆς πεποίηκε; Ταῦτα ὁ τρὶς γεννηθεὶς ἐθαυματούργει ἐν Ὀλυμπία γενόμενος, δοξομανῶν καὶ φαντασιούμενος ὁ τρισο άθλιος, ὁ τὴν τετρακτὺν ὅρκον τιθέμενος καὶ ταύ την φάσκων πηγὴν ἀεννάου φύσεως, ὁ τοὺς κυά μους σεβόμενος, δι' οὓς ἀπώλετο μετα τῶν αὐτοῦ ἑταίρων, ὑπὸ τῶν Ταραντίνων συνελαυνόμενος: μὴ βουλόμενος γὰρ τὸν τόπον πατῆσαι, ἐν ᾧ οἱ κύαμοι ἐσπαρμένοι ἐτύγχανον, αὐτοῦ μετὰ τῶν ἑταίρων καὶ μαθητῶν κατασφάττεται, καὶ ἐχθρῶν γίνεται παρανάλωμα. Θεανώ δὲ ἡ τούτον γαμετὴ καὶ μαθήτρια, μὴ θέλουσα τὴν αἰτίαν κατα εἰπεῖν δι᾽ ἦν τὸν κύαμον οὐκ ἐσθίουσι, τὴν γλώτταν ἐκτμηθεῖσα πρότερον, καὶ αὐτὴ προσαπόλλυται. των ΙΗ΄. Ταῦτα τῶν σοφῶν φιλοσόφων τα προτερή ματα, τῶν δὶς καὶ τρὶς γεννηθέντων ὡς αὐτὸς ἐρητόρευσας, κἀκεῖνα τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ ἐπὶ σωτηρία καὶ ἀνακλήσει τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους τὰ τερατ. ουργήματα. Καὶ Πυθαγόρας μὲν καὶ Ἑρμῆς τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς εἰς τὸν ᾄδου πυθμένα κατά γουσι, μετεμψυχώσεις δή τινας και μεταγγισμούς παρεισάγοντες, ποτὲ μὲν εἰς ἄλογα ζῶα καὶ θηρία ταύτας μεταβιβάζοντες, ποτὲ δὲ εἰς ἰχθὺς καὶ φυτὰ καὶ ἄλλας τινὰς Επανακυκλήσεις καὶ περιόδους δὲ κατασπῶντες αὐτὰς καὶ ἀποῤῥαπίζοντες. Ο Χριστός, καθ᾿ ὃ Θεὸς ὑπάρχων ἀληθὴς καὶ αἰώνιος, ἀθάνατον αὐτὴν καὶ ἀγήρω κατασκευάσας τῷ ἀπαρχῆς πνεύματι θείῳ καὶ ἐμφυσήματι, ἡνίκα τὸν πρῶτον ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον, ὡς αἱ θεῖαι καὶ ἀδιάβλητοι τοῦ Μωσέως βίβλοι διασαφοῦσι, πεσοῦσαν πάλιν διὰ τῆς παρακοῆς καὶ τῆς ἀπάτης τοῦ ψυχοφθόρου δράκοντος ἐλθὼν ἐπὶ γῆς καὶ που XVIII. Hæc sunt sapientum philosophorum privilegia, qui bis et ter sunt geniti, ut ipse dixisti oratorie. Illa autem sunt mei Christi miracula, propter generis humani salutem et restitutionem. Et Pythagoras quidem et Mercurius hominum animas deducunt ad profundum inferorum, quasdam earum transmigrationes et traductiones introducentes, aliquando quidem in animalia rationis expertia et bestias eas traducentes: aliquando autem in pisces et plantas; et alias quasdam revocationes et ambitus fingentes. Christus autem, ut Deus verus el æternus, cum animam fecisset immortalem, et senii expertem divino, qui fuit ab initio, spiritu et insufgatione, quando fabricatus fuit primum hominem (ut divini, et quos nemo potest calumniari, referunt libri Mosis), eam rursus per inobedientiam lapsam, et deceptionem serpentis, qui affert animi, exitium, ipse veniens in terram, et in ea degens, et viam salutis nobis ostendens, per baptismum et re- λιτευσάμενος καὶ ὑποδείξας ἡμῖν ὁδὸν σωτηρίας surrectionem a mortuis ab inferis reduxit ad cœlos. Et rursus veniens ad judicandum vivos et mortuos, faciet surgere corpora, et conjunget suis animabus, et reddet unicuique secundum sua opera ¹. XIX. Hæc cum martyr fuisset philosophatus, iniquus Julianus: Videte, inquit, viri Romani et Græci, hunc sceleratum et exsecrandum hominem, quantas ex Græcis disciplinis effudit nugas in nostram ↑ I. Cor. v, 10. διὰ τοῦ βαπτίσματος καὶ τῆς ἐκ νεκρῶν αὐτοῦ ἀνα στάσεως, ἐκ τῶν τοῦ ᾅδου πυθμένων εἰς οὐρανοὺς ταύτην ταύτην ἐπανήγαγε, καὶ πάλιν ἐρχόμενος κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, ἐξαναστήσει τὰ σώματα, καὶ συνάψει ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς, καὶ ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. ΙΘ. Ταῦτα τοῦ μάρτυρος φιλοσοφήσαντος, ὁ πατ ράνομος Ἰουλιανός· Ορᾶτε, ἔφη, ἄνδρες Ῥωμαῖοι καὶ Ἕλληνες, τουτονὶ τὸν παλαμναῖον καὶ ἀλιτήριον, πόσον ἐκ τῶν ἑλληνικῶν μαθημάτων κατὰ τῆς ἡμε

col. 1181–1182page 92 of 165

PG 115:1181τέρας θρησκείας κατεσκέδασεν ὕθλον; Μὰ τὸν ἐμοὶ προσφιλέστατον ἥλιον, οὐκ ἔμασιν ἀνέξομαι τὸ Χριστιανῶν ἀθεώτατον ἐκπαιδεύεσθαι γένος. Ἰδοὺ γὰρ τῆς ἱερᾶς παιδείας καὶ οὗτος ὁ κύων μεταλαχών, κἂν οὐκ εὐθείας καὶ ὁμαλῆς, ἀλλ᾽ ὅμως πολλὴν τινα καὶ ἀτερπῆ περὶ τὴν ἱστορίαν μορολογίαν κατέχει. Ταῦτα εἰπὼν, κελεύει τὸν μάρτυρα τοῖς δημίοις παραδοθῆναι καὶ μαστιγοῦν, ἄχρι καὶ πεντακοσίων πληγών. Οἱ δὲ λαβόντες, ᾤκιζον ἀπανθρώπως ταῖς μάστιξι, καὶ ὁ κήρυξ ἐβέα· Ποίησον τὸ τοῦ βασιλέως θέλημα, παῦσαι τῶν μωρολογιῶν, καὶ ἀπαλλαγήσῃ τῶν κολαζόντων σε. Ὁ δὲ μάρτυς ἐκαρτέρει τυπτόμενος, σιωπῶν καὶ μηδὲν ὅλως φθεγγόμενος. Ατενίσας δὲ πρὸς τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα Μακάριον, φησὶ πρὸς αὐτόν· Σὺ δὲ τί λέγεις περί σεαυτοῦ, δυστυχὲς ἀνθρώπιον; Μακάριος ἔφη, Σὺ εἶ δυστυχής τῷ ὄντι καὶ πάντων ἀνθρώπων αθλιώτατος, ἐγὼ δὲ μακάριος ἀληθῶς, συμφωνοῦσαν ἔχων τοῖς πράγμασι καὶ τὴν προσωνυμίαν, ὅτι τὸν Χριστὸν ὁμολογῶν προσκυνῶ, αὐτὸς δὲ τοῦτον ἀπηρνήσω, δαίμοσι καὶ τῷ διαβόλῳ προσκολληθείς, οἳ σε καὶ οὐ θέλοντα τῷ αἰωνίῳ πυρί παραπέμψουσι. Καὶ ὁ παραβάτης· Οἶδ' ὅτι θανατᾷς, φησὶ, καὶ πρὸς ὀργὴν κινῆσαί με σπεύδεις, ἵνα θᾶττον ἐξαναλώσω σε. Ἀλλ᾽ οὐχ ὡς αὐτὸς ἤλπισας οὕτως ἔσται σοι. Κ΄. Πλὴν ἀλλὰ τοῦτο πρῶτον ἀπόκριναι, τί τὸ δόξαν ὑμῖν, ὦ κατάρατοι, ὅτι μὴ δὲ μιᾶς τινος ἐξουσία ὑμῖν ἐντειλαμένης, παντὶ καὶ πανταχοῦ διατρέχοντες, τὰς τῶν μεγάλων θεῶν σπονδάς τε καὶ θυσίας ἀνατρέπειν σπουδάζετε, διδάσκοντες τοὺς ἀνθρώπους, τούτους μὴ εἶναι θεους, μὴ δὲ σωτῆρας τῆς οἰκουμένης, καὶ τοῦ ἀνθρωπείου γένους προσνοητάς τε καὶ κηδεμόνας, οὓς ἡ ἀπ᾿ αἰῶνος καὶ ἄνωθεν πατροπαράδοτος τῶν ἀνθρώπων συνήθεια σέβειν τε καὶ προσκυνεῖν παραδέδωκε, τὸν δὲ Χριστὸν χθὲς τοῦ εἶναι ἀρξάμενον καὶ οὐ προπολλοῦ τῆς ἡμετέρας γενεῖς, Θεὸν προαιώνιον καὶ βασιλέα τῶν ὅλων ἀνακηρύττετε. Καὶ ὁ Μακάριος· Οὐκ ἦρακέσθης ταῖς Εὐγενίου σοφαῖς ἀποδείξεσιν, ἀνομώτατε; πλὴν καγώ σοι ὁμοτρόπως αὐτῷ τὰς ἀποκρίσεις ποιήσομαι, ὅτι Χριστὸς ὃν διὰ γέλωτος σὺ καὶ χλεύης ποιῇ, αὐτὸς τοῖς ἰδίοις εἴρηκε μαθηταῖς, Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν, οἳ καὶ πορευθέντες, ταῦτα ἐδίδαξαν, φεύγειν τε ἀπὸ τῶν ματαίων εἰδώλων, καὶ ἐπιστρέφειν ἐπὶ Θεὸν ζῶντα, ὃς ἔκτισε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οἱ δὲ θεοί σου οἷς αὐτὸς προσκυνεῖς, δαιμόνων εἰσὶ πλάσματα καὶ μύθων εὐρέματα, καὶ διαβολικῆς ἐνεργείας κυοφορήματα. Λέγει γὰρ περὶ αὐτῶν ἡ ἡμετέρα Γραφή, Θεοὶ οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν ἀπολέσθωσαν. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ νόμος αὐτοὺς ἕτερος βασιλικός, ὁ παρὰ Κωνσταντίνου τοῦ σοῦ συγκ

plius feram Græcis disciplinis institui maxime impium genus Christianorum. Ecce enim sacræ doctrinæ aliqua ex parte effectus particeps hic canis, licet non recte, multas tamen et injucundas ineptias effudit circa historiam. Hæc cum dixisset, jubet martyrem tradi lictoribus, et flagris cædi ad quingentas usque plagas. Illiautem eum acceptum flagris cædebant inhumane. Et præco clamabat: Fac quod vult imperator: desine stulta loqui, et liberaberis ab iis, qui le puniunt. Martyr autem fortiter lolerabat, dum verberaretur, tacens, et nihil omnino loquens. In beatum vero Macarium oculos defigens imperator, ei dicit: Tu autem quid dicis de leipso, infelix homuncule? Beatus autem dixit martyr: Tu es revera infelix, et omnium hominum miserrimus: ego autem vere beatus, habens appellationem rei convenientem, quoniam Christum confitens adoro: ipse autem eum negasti, dæmonibus adhærens et diabolo, qui te vel invitum transmittent ad ignem τέρας θρησκείας κατεσκέδασεν ὕθλον; Μὰ τὸν ἐμοὶ religionem. Per solem mihi charissimum, non amπροσφιλέστατον ἥλιον, οὐκ ἔμασιν ἀνέξομαι τὸ Χριστιανῶν ἀθεώτατον ἐκπαιδεύεσθαι γένος. Ἰδοὺ γὰρ τῆς ἱερᾶς παιδείας καὶ οὗτος ὁ κύων μεταλα χών, κἂν οὐκ εὐθείας καὶ ὁμαλῆς, ἀλλ᾽ ὅμως πολλὴν τινα καὶ ἀτερπῆ περὶ τὴν ἱστορίαν μορολογίαν κατ έχει. Ταῦτα εἰπὼν, κελεύει τὸν μάρτυρα τοῖς δη μίοις παραδοθῆναι καὶ μαστιγοῦν, ἄχρι καὶ πεν τακοσίων πληγών. Οἱ δὲ λαβόντες, ᾤκιζον ἀπαν θρώπως ταῖς μάστιξι, καὶ ὁ κήρυξ ἐβέα· Ποίησον τὸ τοῦ βασιλέως θέλημα, παῦσαι τῶν μωρολογιῶν, καὶ ἀπαλλαγήσῃ τῶν κολαζόντων σε. Ὁ δὲ μάρτυς ἐκαρτέρει τυπτόμενος, σιωπῶν καὶ μηδὲν ὅλως φθεγγόμενος. Ατενίσας δὲ πρὸς τὸν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρα Μακάριον, φησὶ πρὸς αὐτόν· Σὺ δὲ τί λέγεις περί σεαυτοῦ, δυστυχὲς ἀνθρώπιον; Μακάριος ἔφη, Σὺ εἶ δυστυχής τῷ ὄντι καὶ πάντων ἀνθρώπων αθλιώτατος, ἐγὼ δὲ μακάριος ἀληθῶς, συμφωνοῦσαν ἔχων τοῖς πράγμασι καὶ τὴν προσωνυμίαν, ὅτι τὸν Χριστὸν ὁμολογῶν προσκυνῶ, αὐτὸς δὲ τοῦτον ἀπηρνήσω, δαίμοσι καὶ τῷ διαβόλῳ προσκολληθείς, οἳ σε καὶ οὐ θέλοντα τῷ αἰωνίῳ πυρί παραπέμψουσι. Καὶ ὁ παραβάτης· Οἶδ' ὅτι θανατᾷς, φησὶ, καὶ πρὸς ὀρ γὴν κινῆσαί με σπεύδεις, ἵνα θᾶττον ἐξαναλώσω σε. Ἀλλ᾽ οὐχ ὡς αὐτὸς ἤλπισας οὕτως ἔσται σοι. Κ΄. Πλὴν ἀλλὰ τοῦτο πρῶτον ἀπόκριναι, τί τὸ δόξαν ὑμῖν, ὦ κατάρατοι, ὅτι μὴ δὲ μιᾶς τινος ἐξου σία ὑμῖν ἐντειλαμένης, παντὶ καὶ πανταχοῦ διατρέ χοντες, τὰς τῶν μεγάλων θεῶν σπονδάς τε καὶ θυ σίας ἀνατρέπειν σπουδάζετε, διδάσκοντες τοὺς ἀνα θρώπους, τούτους μὴ εἶναι θεους, μὴ δὲ σωτῆρας τῆς οἰκουμένης, καὶ τοῦ ἀνθρωπείου γένους προς νοητάς τε καὶ κηδεμόνας, οὓς ἡ ἀπ᾿ αἰῶνος καὶ ἄνωθεν πατροπαράδοτος τῶν ἀνθρώπων συνήθεια σέβειν τε καὶ προσκυνεῖν παραδέδωκε, τὸν δὲ Χριστὸν χθὲς τοῦ εἶναι ἀρξάμενον καὶ οὐ προπολλοῦ τῆς ἡμετέρας γενεῖς, Θεὸν προαιώνιον καὶ βασιλέα τῶν ὅλων ἀνακηρύττετε. Καὶ ὁ Μακάριος· Οὐκ ἦρα κέσθης ταῖς Εὐγενίου σοφαῖς ἀποδείξεσιν, ἀνομώτατε; πλὴν καγώ σοι ὁμοτρόπως αὐτῷ τὰς ἀποκρίσεις ποιήσομαι, ὅτι Χριστὸς ὃν διὰ γέλωτος σὺ καὶ χλεύης ποιῇ, αὐτὸς τοῖς ἰδίοις εἴρηκε μαθηταῖς, Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα ὅσα ἐνετειλάμην ὑμῖν, οἳ καὶ πορευθέντες, ταῦτα ἐδίδαξαν, φεύγειν τε ἀπὸ τῶν ματαίων εἰδώλων, καὶ ἐπιστρέφειν ἐπὶ Θεὸν ζῶντα, ὃς ἔκτισε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οἱ δὲ θεοί σου οἷς αὐτὸς προσκυνεῖς, δαιμόνων εἰσὶ πλάσματα καὶ μύθων εὐρέματα, καὶ διαβολικῆς ἐνεργείας κυοφορήματα. Λέγει γὰρ περὶ αὐτῶν ἡ ἡμετέρα Γραφή, Θεοὶ οἳ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν ἀπο λέσθωσαν. Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ νόμος αὐτοὺς ἕτε ρος βασιλικός, ὁ παρὰ Κωνσταντίνου τοῦ σοῦ συγκ Matth, xxvn, 19, 20. 3 Jer. x, 11. lernum. Transgressor autem Julianus: Scio, inquit, te mortem cupere, et studere me ad iram movere, ut te cito consumam. Verum non ita erit, ut sperasti. XX. Sed hoc mihi primum responde, quidnam vobis visum sit, o exsecrandi, quod, cum nulla vobis jusserit potestas, omnes partes obeuntes, magnorum deorum studetis evertere libamina atque sacrificia, docentes homines, eos non esse deos, neque servatores orbis terræ, nec humani generis curam gerere, quos ab ævo et multis retro sæculis, a patribus data hominum consuetudo, colendos tradidit et adorandos: Christum autem, qui heri capit esse, et non multum ante nostram ætatem, Deum ante sæcula, et Regem universorum prædicatis. Macarius autem: Non tibi suffecerunt, o vir iniquissime, sapientes Eugenii demonstrationes, quod eadem et de iisdem semper interrogas? Gterum ego quoque tibi eodem modo, quo ipse reddam responsa: Quod Christus, quem tu irrides ac ludificaris, ipse suis dixit discipulis: «Euntes in mundum universum, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quæcunque mandavi vobis *.» Qui eliam profecti hæc docuerunt, fugere vana simulacra, et converti ad Deum vivum, qui creavit cœlum et terram. Dii autem tui, quos ipse adoras, sunt figmenta demonum, et inventa fabularum diabolicæque fetus operationis. De iis enim dicit nostra Scriptura: «Dii, qui colum et terram non fecerunt, pereant 3.» Nec hoo solum, sed alia quoque lex imperatoria a Constantino tuo cognato lala, eos expellit ab adoratione, et dissolvit eorum cultus ³: qui cum in Christum creHujus legis, vel potius harum legum meminit Euseb. lib. u Vita Constantini cap. 43, 44 45, et lib. IV, cap. 23; Baron. 32.

col. 1183–1184page 93 of 165

PG 115:1183γενοῦς ἔκτεθείς, ἐκβάλλει τῆς προσκυνήσεως, καὶ καταλύει αὐτῶν τὰ σεβάσματα, ὃς εἰς Χριστὸν πιστεύσας, τὰ τῶν εἰδώλων τεμένη πάντα κατέστρεψε, καὶ τὰς προσαγομένας θυσίας αὐτοῖς διαρρήδην κατέπαυσε. Τί τοίνυν ἀδικοῦμεν, ὦ βασιλεῦ, ἃ Θεὸς προσέταξε, καὶ βασιλεύς μέγας νενομοθέτηκε κρατύνοντες, καὶ σέβειν τοὺς ἀνθρώπους υποτιθέμενοι, ἃ δὲ ἡ τῶν παλαιῶν, ὡς ἔφης, ἀνδρῶν ἄνοια ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐφεῦρε μηχανουργίας, ἀπαγορεύοντες τε καὶ πᾶσι τρόποις διακωλύοντες. ΚΙ'. Καὶ ὁ παραβάτης· Ἀλλὰ Κωνσταντίνος, οἴκτρότατα νεωτερίσας, διὰ τὰς φίλας αὐτῷ ἀνοσιουργίας ἀπέστη τῶν θεῶν, ὑφ᾽ ἡμῶν τῶν Γαλιλαίων ἐξαπατηθεὶς, ἅτε δὴ καὶ παιδείας ἀμέτοχος, καὶ μήτε τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐμπεδωθεὶς, μήτε τοῖς Ἑλληνικοῖς νόμοις καὶ ἔθεσιν, ἐγὼ δὲ, ὦ ἀνόσιε, τῆς Ἑλληνικῆς τε καὶ Ῥωμαϊκῆς παιδείας ἄκρας ἐπειλημμένος, καὶ τὰς τῶν παλαιῶν ἀνδρῶν θεολογίας Ἑρμοῦ τέ φημι καὶ Ὀρφέως καὶ Πλάτωνος, ἐξησκημένος, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ ταῖς Ἰουδαϊκαῖς γραφαῖς ὡμιληκώς, καὶ τὴν τούτων τερθρείαν ἐξουθενηκώς, πάλιν ἐπὶ τὸ πατροπαράδοτον καὶ ἀρχαιότατον καὶ θεοφιλὲς τοὺς ἀνθρώπους ἔθος τε καὶ σέβας ἀνατρέχειν διακελεύομαι, μακρὰ χαίρειν εἰπὼν ταῖς τῶν ἀπαιδεύτων κενολογίαις, ἀλλ᾽, ἀπογυμνούσθω καὶ οὗτος τῆς ἀμπεχόνης καὶ τῆς τῶν μαστίγων πείρας ἐγγενόμενος, τοῖς ἡμετέροις νόμοις καὶ μὴ βουλόμενος μεθέξει γινέσθω, ὡς ἂν ἐκ τούτου σωφρονέστερος ὑποκύψειε. ΚΒ΄. Τούτων τοίνυν ἀπανθρώπως τιμωρουμένων αἰκισμοῖς τε βαρυτάτοις ἀλγυνομένων, ὁ μακάριος καὶ εὐσεβὴς Ἀρτέμιος, ὡς προδεδήλωται, Δοὺξ καὶ Αὐγουστάλιος ὑπὸ Κωνσταντίου τῆς Αἰγύπτου κατασταθεὶς, καὶ διὰ τὴν ὀρθὴν αὐτοῦ καὶ ἀμώμητον πρᾶξιν, Ἐπιτροπὴν λαβὼν καὶ τῶν τῆς Συρίας ἐπιμελεῖσθαι πραγμάτων, ἀκούσας ὅτι Ἰουλιανὸς βεβασίλευκε, καὶ πρὸς τὸν Περσικόν κατεπείγεται πόλεμον, γράμματα δεξάμενος τὰ παρακελευόμενα μετὰ παντὸς τοῦ στρατεύματος εἰς Ἀντιόχειαν ἀπαντᾶν, κατὰ τὸ κελευαθὲν καὶ αὐτὸς εἰς Ἀντιόχειαν παρεγένετο, καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης αὐτῷ τιμῆς τε καὶ δορυφορίας παρειστήκει τῷ βασιλεῖ, ὅτε καὶ τὴν τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐποιεῖτο ἐξέτασιν. Καὶ δὴ ταῦτα ὁρῶν, πληγείς τε τὴν καρδίαν, καὶ ὡς συνήγορος εἶναι τῇ πλάνῃ νομίσας εἰ σιωπῶν παρέλθοι τὰ γινόμενα, παῤῥησιάζεται τὴν εὐσέβειαν, καὶ φησι πρὸς αὐτὸν, Ὦ βασιλεῦ, διατί οὕτως ἀπανθρώπως, ἄνδρας ἁγίους καὶ Θεῷ ἀφιερωμένους αἰκίζεις, καὶ ἀναγκάζεις ἐξάρνους γενέσθαι τῆς αὐτῶν πίστεως, ἴσθι τοιγαροῦν ὅτι καὶ αὐτὸς ἄνθρωπος εἶ ὁμοιοπαθὴς, καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως καὶ τῶν παθημάτων μετεσχηκώς, καὶ εἰ Θεός σε βασιλέα κατέστησεν, ἐξ ἄρα γε καὶ ἐκ Θεοῦ τὸ βασίλειον εἴληφας, καὶ μὴ πονηρὸς δαίμων, ὥσπερ τὸν Ἰὼβ πρότερον, οὕτως καὶ σὲ καθ᾿ ἡμῶν ἐξαιτησάμενος εἴληφεν, ἵνα σινιάσῃ τὸν τοῦ Χριστοῦ σῖτον, καὶ ἐπισπείρῃ ζιζάνια. Ἀλλ᾽ εἰς μάτην αὐτοῦ τὸ ἐγχείρημα. Οὐκ ἔτι γὰρ αὐτῷ ἰσχὺς ὡς καὶ πρότερον· ἀφ' οὗ γὰρ ἦλθε Χριστός, καὶ κατεπάγη σταυρὸς καὶ ὑψώθη Χριστὸς ἐν αὐτῷ πέπτωκεν ἡ τῶν δαιμόνων ὀφρύς, καὶ καταπεφρόνηται τὰ τούτων τεχνάσματα. Μὴ οὖν ἀπατῶ, βασι-

didisset, idolorum templa evertit omnia, et quæ eis γενοῦς ἔκτεθείς, ἐκβάλλει τῆς προσκυνήσεως, καὶ offeruntur, sacrificia aperte fecit cessare. Quid ergo mali facimus, o imperator, si quæ Deus jussit, et maguus statuit imperator, servamus, et homines ad ea hortamur: quæ autem veterum, ut dixisti, virorum ignorantia ex dæmonum invenit machinatione, interdicimus, et modis omnibus prohibemus? καταλύει αὐτῶν τὰ σεβάσματα, ὃς εἰς Χριστὸν πιο στεύσας, τὰ τῶν εἰδώλων τεμένη πάντα κατέστρεψε, καὶ τὰς προσαγομένας θυσίας αὐτοῖς διαρρήδην κατέπαυσε. Τί τοίνυν ἀδικοῦμεν, ὦ βασιλεῦ, ἃ Θεὸς προσέταξε, καὶ βασιλεύς μέγας νενομοθέτηκε κρα τύνοντες, καὶ σέβειν τοὺς ἀνθρώπους υποτιθέμενοι, ἃ δὲ ἡ τῶν παλαιῶν, ὡς ἔφης, ἀνδρῶν ἄνοια ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐφεῦρε μηχανουργίας, ἀπαγορεύοντες τε καὶ πᾶσι τρόποις διακωλύοντες. XXI. Transgressor autem Julianus, Sed Constantinus, inquit, cum miserrime quædam innovassel propter ei grata scelera, defecit a diis, deceptus a vobis Galilais, ut qui esset nulla doctrina præditus, et nec Romanis, nec Græcis legibus ac moribus confirmatus. Ego autem, o impie, qui perveni ad summum Græcæ et Romanæ eruditionis, et in veterum virorum theologia, Mercurii, inquam, Orphei et Platonis sum exercitatus, et in Judaicis quoque scripturis non parum versatus, vestras nihili faciens præstigias, jubeo homines redire ad morem et cultum a patribus traditum, et antiquissimum et pium, multum valere jubens inanes indoctorum opiniones. Sed hic quoque veste exuatur, et flagellorum faciat periculum, ut ex hoc effectus modestior, vel invitus nostris se submittat legibus. μεθέξει γινέσθω, ὡς ἂν ἐκ τούτου σωφρονέστερος ὑποκύψειε. ΚΙ'. Καὶ ὁ παραβάτης· ᾿Αλλὰ Κωνσταντίνος, οἶκτρότατα νεωτερίσας, διὰ τὰς φίλας αὐτῷ ἀνοσιουργίας ἀπέστη τῶν θεῶν, ὑφ᾽ ἡμῶν τῶν Γαλιλαίων ἐξαπατηθεὶς, ἅτε δὴ καὶ παιδείας ἀμέτοχος, καὶ μή τε τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐμπεδωθεὶς, μήτε τοῖς Ἑλληνι κοῖς νόμοις καὶ ἔθεσιν, ἐγὼ δὲ, ὦ ἀνόσιε, τῆς Ἑλληνι κῆς τε καὶ Ῥωμαϊκῆς παιδείας ἄκρας ἐπειλημμέν νος, καὶ τὰς τῶν παλαιῶν ἀνδρῶν θεολογίας Ἑρμοῦ τέ φημι καὶ Ὀρφέως καὶ Πλάτωνος, ἐξησκημένος, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ ταῖς Ἰουδαϊκαῖς γραφαῖς ὡμιλη κώς, καὶ τὴν τούτων τερθρείαν ἐξουθενηκώς, πάλιν ἐπὶ τὸ πατροπαράδοτον καὶ ἀρχαιότατον καὶ θεοφι λὲς τοὺς ἀνθρώπους ἔθος τε καὶ σέβας ἀνατρέχειν διακελεύομαι, μακρὰ χαίρειν εἰπὼν ταῖς τῶν ἀπαι δεύτων κενολογίαις, ἀλλ᾽, ἀπογυμνούσθω καὶ οὗτος τῆς ἀμπεχόνης καὶ τῆς τῶν μαστίγων πείρας ἐν γεγονώς, τοῖς ἡμετέροις νόμοις καὶ μη βουλόμενος ΚΒ΄. Τούτων τοίνυν ἀπανθρώπως τιμωρουμένων αἰκισμοῖς τε βαρυτάτοις άλγυνομένων, ὁ μακά ριος καὶ εὐσεβὴς Αρτέμιος, ὡς προδεδήλωται, Δοὺξ XXII. Cum hi ergo inhumane cruciarentur, et gravissimis afficerentur verberibus, beatus et pius Artemius, qui, ut prius est ostensum, dux et Augustalis Ægypti fuit a Constantio constitutus, et καὶ Αὐγουστάλιος ὑπὸ Κωνσταντίου τῆς Αἰγύπτου propterea quod se recte et integre gereret in administratione, rerum quoque Syriæ acceperat procurationem, postquam audivit imperium tenere Julianum, et ad bellum Persicum properare, et accepit litteras, quæ jubebant, ut cum toto exercitu ad imperatorem accederet, ipse quoque Antiochiam venit, ut jussus fuerat, et cum eo, cum quo par erat, honore et satellitibus adstitit imperatori, quando de martyribus habebat quæstionem. Hæc autem videns, et corde sauciatus, et se erroris esse defensorem, si tacitus ea, quæ fiebant, præteriret, arbitratus, libere de pietate loquitur ac vera religione, et dicit ei: O imperator, cur adeo inhumane torques viros sanctos et Deo consecratos, et cogis fdem suam abnegare? Scias te quoque ipsum esse hominem, obnoxium iisdem affectionibus, et participem ejusdem naturæ, etearumdem perpessionum, etiamsi te Deus creavit imperatorem, si modo a Deo accepisti imperium, et non potius malus dæmon te adversus nos petitum accepit, ut cribret Christi triticum et superseminet zizania. Sed est vanus ejus conatus. Non sunt enim ei vires, ut antea. Ex quo enim venit Christus, et fixa est crux, et in ea fuit Christus in altum sublatus, cecidit dæmonum arrogantia, et sunt contemptui habitæ eorum artes. Ne fallaris ergo, o imperator, neque dæmonibus gratificans, aggrediaris persequi genus Christianorum: sed disce Christi virtutem esse omni ex parte κατασταθεὶς, καὶ διὰ τὴν ὀρθὴν αὐτοῦ καὶ ἀμώμη τον πρᾶξιν, Επιτροπὴν λαβὼν καὶ τῶν τῆς Συρίας ἐπιμελεῖσθαι πραγμάτων, ἀκούσας ὅτι Ἰουλιανὸς βεβασίλευκε, καὶ πρὸς τὸν Περσικόν κατεπείγεται πόλεμον, γράμματα δεξάμενος τὰ παρακελευόμενα μετὰ παντὸς τοῦ στρατεύματος εἰς ᾿Αντιόχειαν ἀπαντᾶν, κατὰ τὸ κελευαθὲν καὶ αὐτὸς εἰς ᾿Αντιόχειαν παρεγένετο, καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης αὐτῷ τιμῆς τε καὶ δορυφορίας παρειστήκει τῷ βασιλεῖ, ὅτε καὶ τὴν τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐποιεῖτο ἐξέτασιν. Καὶ δὴ ταῦτα ὁρῶν, πληγείς τε τὴν καρδίαν, καὶ ὡς συνήγορος εἶναι τῇ πλάνῃ νομίσας εἰ σιωπῶν παρέλ θοι τὰ γινόμενα, παῤῥησιάζεται τὴν εὐσέβειαν, και φησι πρὸς αὐτὸν, Ω βασιλεῦ, διατί οὕτως ἀπανθρώπω, ἄνδρας ἁγίους καὶ Θεῷ ἀφιερωμένους αἰκίζεις, καὶ ἀναγκάζεις ἐξάρνους γενέσθαι τῆς αὐτῶν πίστεως, ἴσθι τοιγαροῦν ὅτι καὶ αὐτὸς ἄνθρωπος εἶ ὁμοιοπαθὴς, καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως καὶ τῶν παθημάτων μετεσχηκώς, καὶ εἰ Θεός σε βασιλέα κατέστησεν, εξ ἄρα γε καὶ ἐκ Θεοῦ τὸ βασίλειον εἴληφας, καὶ μὴ πονηρὸς δαίλων, ὥσπερ τὸν Ἰὼβ πρότερον, οὕτως καὶ σὲ καθ᾿ ἡμῶν ἐξαιτησάμενος εἴληφεν, ἵνα σινιάσῃ τὸν τοῦ Χριστοῦ, σῖτον, καὶ ἐπισπείρῃ ζιζάνια. Αλλ' εἰς μάτην αὐτοῦ τὸ ἐγχείρημα. Οὐκ ἔτι γὰρ αὐτῷ, ἰσχὺς ὡς καὶ πρότερον· ἀφ' οὗ γὰρ ἦλθε Χριστός, καὶ κατεπάγη σταυρὸς καὶ ὑψώθη Χριστὸς ἐν αὐτῷ πέπτωκεν ἡ τῶν δαιμόνων ὀφρύς, καὶ καταπεφρό. νηται τὰ τούτων τεχνάσματα. Μὴ οὖν ἀπατῶ, βασι-

col. 1185–1186page 94 of 165

PG 115:1185λεῦ, μὴ δὲ τοῖς δαίμοσι χαριζόμενος τὸ τῶν Χριστιανῶν εὐσεβὲς διώκειν ἐπιχείρει φύλον, ἀλλὰ μάνθανε ὡς ἡ τοῦ Χριστοῦ δύναμις ἀνίκητος πάντη καὶ ἀήττητος· ἔχεις τῶν τοσούτων λόγων καὶ αὐτὸς πληροφορίαν, εἴ γε καὶ ἀπατᾷν σεαυτὸν οὐ βούλει, ἐξ ὧν σοι χρησμῶν Ορειβάσιος ὁ ἱατρὸς καὶ κοιαίστωρ, παρὰ τοῦ ἐν Δελφοῖς ᾿Απόλλωνος ἄρτι κεκόμικεν. Εγώ δέ σοι καὶ τὸν χρησμὸν αὐτὸν, κἂν μὴ βούλῃ ἐπαναγνώσομαι, ἔχει γὰρ οὕτως. Εἴπατε τῷ βασιλεῖ· χαμαὶ πέσε δαίδαλος αὐλά· Οὐκ ἔτι Φοίβος ἔχει καλύβαν, οὐ μάντιδα δάφνην, Οὐ παγὰν λαλέουσαν, ἀπέσβετο, καὶ λάλον ὕδωρ. ΚΓ΄. Ταῦτα ἀκούσας ὁ βασιλεὺς, ἐκπλήξεώς τε καὶ θάμβους πληροῦται, καὶ τὸν θυμὸν ἀνεγείρας, μέγα τε καὶ διαπρύσιον ἀνεβόησε. Τις καὶ πόθεν οὗτος ὁ ἀλιτήριος, ο τοσαύτην ἡμῖν ἐπὶ τοῦ βήματος καταβομβήσας δημηγορίαν; Οὔπω γὰρ ἔφθασε τὸν ἄνδρα ἰδεῖν, διὰ τὸ καταστῆναι μὲν αὐτὸν εἰς τὴν ἀρχὴν παρὰ Κωνσταντίου, ἐκεῖνον δὲ τὸ μεταξὺ διατρίβειν ἐν ταῖς Γαλλίαις. Ὁ Δοὺξ ἐστιν Αλεξανδρείας ἡ τάξις ἔφη, ὦ δέσποτα. Καὶ ὁ βασιλεὺς ἀναγνούς αὐτὸν ἀπὸ τῶν τῆς ἀρχῆς οἷα συμβόλων. Αρτέμιος ἐστιν, εἶπεν, ὁ τῷ ἐμῷ ἀδελφῷ θάνατον πικρὸν κερασάμενος; Ναί, φησί, κράτιστε βασιλέων, αὐτός ἐστιν, ἡ τάξις αὖθις ἀντίφησε. Καὶ ὁ Ἰουλιανός Χάριν ἐποφείλω τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς καὶ τῷ Δαφναίῳ ᾿Απόλλωνι, ὅτι με τὸν ἀλάστορα τοῦτον αὐτόμολόν τε καὶ αὐτεπάγγελτον ἐφανέρωσαν, καὶ φησι. Αφαιρεθήτω τοιγαροῦν τὴν ζώνην τοῦ ἀξιώματος, ὁ ἀναξίως ταύτην περιζωσάμενος, καὶ δότω δίκην τῶν ἀρτίως αὐτῷ τολμηθέντων, ὑπέρ τε τῆς σφαγῆς τοῦ ἐμοῦ ἀδελφοῦ καὶ τοῦ αἵματος. Αὔριον αὐτὸν θεῶν βουλομένων τὰς εὐθύνας εἰσπράξομαι, οὐ γὰρ ἐνί γε αὐτὸν ἐξαναλώσω θανάτῳ, ἀλλὰ μυρίοις, καὶ ὡς ἀνδροφόνον αὐτὸν τιμωρήσομαι, μᾶλλον δὲ καὶ ἀνδροφόνου πολλῷ χαλεπώτερον, ὅτι περ οὐ κοινοῦ ἀνδρός, ἀλλὰ βασιλέως αἷμα ἐξέχεε, καὶ ταῦτα μηδὲν πρὸς αὐτοῦ πεπονθὼς ἄδικον. Ταῦτα τοῦ βασιλέως Ἰουλιανοῦ τοῦ μάρτυρος καταῤῥητορεύσαντος, ἀνάρπαστὸς εὐθὺς ὑπὸ τῶν δορυφόρων ὁ ἅγιος γίνεται, καὶ τῆς ζώνης ἀφαιρεθείς, γυμνὸς ἐπὶ τοῦ βήματος ἵσταται, καὶ τῶν δημίων ταῖς χερσὶ παραδίδοται, οἱ δὲ σχοίνους αὐτοῦ τῶν χειρῶν καὶ ποδῶν ἐφαψάμενοι, διατείνουσιν τεσσάρων, καὶ τήν τε γαστέρα καὶ τὸν νῶτον τοῦ μάρτυρος τοῖς βουνεύροις ἔτυπτον ἐπὶ τοσοῦτον ὡς τετράκις ὑπαλλαγῆναι τοὺς παίοντας, καὶ ἦν ἰδεῖν ξένην τινὰ καὶ οὐκ ἀνθρωπίνην αὐτοῦ τὴν ὑπομονήν· οὔτε γὰρ στεναγμός, οὐ φωνή, οὐκ ἄλλο τι τῶν ὅσα πάσχουσιν ἄνθρωποι βασάνοις ἐξεταζόμενοι, παρ' αὐτοῦ ἀνεπέμπετο, ἀλλὰ καὶ ἀτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος ὠρᾶτο τὴν ὄψιν, ἡ γῆ δὲ τοῦ αἵματος πεπλήρωτο ὥστε πάντας τοὺς παρεστῶτας, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν βασιλέα, διὰ θαύματος τὸ πρᾶγμα ποιείσθαι. Κελεύει τοίνυν ἀνεθέντα τὸν ἅγιον σὺν τοῖς ἄλλοις μάρτυσιν ἐπὶ τὴν φυλακὴν ἀπαχθῆναι. ΚΔ΄. Απαγόμενοι τοιγαροῦν οἱ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες, ἔψαλλον λέγοντες· « Εδοκίμασας ἡμᾶς, ὁ Θεὸς, ὑπύρωσας ἡμᾶς ὡς πυροῦται τὸ ἀργύριον, ἔθου θλίψεις ἐπὶ τῶν νώτων ἡμῶν, ἐπεβίβασας ἀνθρώ

λεῦ, μὴ δὲ τοῖς δαίμοσι χαριζόμενος τὸ τῶν Χρι- invictam et insuperabilem. Ea autem, qua dico, tibi sunt satis cognita et persuasa, si te non vis decipere, ex responsis, quæ ad te nuper attulit Oribasius tuus medicus et quæstor a Delphico Apolline. Ego autem, etsi nolis, ipsum tibi legam responsum. Sic enim habet: στιανῶν εὐσεβὲς διώκειν ἐπιχείρει φύλον, ἀλλὰ μάνθανε ὡς ἡ τοῦ Χριστοῦ δύναμις ἀνίκητος πάντη καὶ ἀήττητος· ἔχεις τῶν τοσούτων λόγων καὶ αὐτὸς πληροφορίαν, εἴ γε καὶ ἀπατᾷν σεαυτὸν οὐ βούλει, ἐξ ὧν σοι χρησμῶν Ορειβάσιος ὁ ἱατρὸς καὶ κοιαίστωρ, παρὰ τοῦ ἐν Δελφοῖς ᾿Απόλλωνος ἄρτι κεκόμικεν. Εγώ δέ σοι καὶ τὸν χρησμὸν αὐτὸν, κἂν μὴ βούλῃ ἐπαναγνώσομαι, ἔχει γὰρ οὕτως. Εἴπατε τῷ βασιλεῖ· χαμαὶ πέσε δαίδαλος αὐλά· Οὐκ ἔτι Φοίβος ἔχει καλύβαν, οὐ μάντιδα δάφνην, Οὐ παγὰν λαλέουσαν, ἀπέσβετο, καὶ λάλον ὕδωρ. Dicite vos regi: Pulcherrima corruit aula. Non tectum pulcher, nec taurum vatibus aptam, Phæbus habet fontisque exstincta est lympha lo- [quentis. ΚΓ΄. Ταῦτα ἀκούσας ὁ βασιλεὺς, ἐκπλήξεώς τε XXIII. Hæc cum audiisset imperator, repletus καὶ θάμβους πληροῦται, καὶ τὸν θυμὸν ἀνεγείρας, fuit stupore et admiratione, iraque excitatus, inμέγα τε καὶ διαπρύσιον ἀνεβόησε. Τις καὶ πόθεν ο genti voce exclamavit: Quisnam et inde est iste τος ὁ ἀλιτήριος, ο τοσαύτην ἡμῖν ἐπὶ τοῦ βήματος sceleratus, qui tantam el lam sonoram pro tribuκαταβομβήσας δημηγορίαν; Οὔπω γὰρ ἔφθασε τὸν nali edidit concionem? Nondum enim eum vidcrat, ἄνδρα ἰδεῖν, διὰ τὸ καταστῆναι μὲν αὐτὸν εἰς τὴν eo quod eum quidem præfecisset Constantius, cum ἀρχὴν παρὰ Κωνσταντίου, ἐκεῖνον δὲ τὸ μεταξὺ ipse interea versaretur in Gallia, Dux est Alexanδιατρίβειν ἐν ταῖς Γαλλίαις. Ὁ Δοὺξ ἐστιν Αλεξανδρείας driæ. ait cohors militum, o domine. Imperator auἡ τάξις ἔφη, ὦ δέσποτα. Καὶ ὁ βασιλεὺς ἀναγνούς tem cum agnoscens ex signis magistratus: Artemius αὐτὸν ἀπὸ τῶν τῆς ἀρχῆς οἷα συμβόλων. Αρτέμιος est, inquit, qui fratri meo mortem acerbam procuἐστιν, εἶπεν, ὁ τῷ ἐμῷ ἀδελφῷ θάνατον πικρὸν κεραravit? Certe, ο optime imperator, is est, respondit σάμενος; Ναί, φησί, κράτιστε βασιλέων, αὐτός ἐστιν, cohors. Julianus autem: Gratias, inquit, ago diis ἡ τάξις αὖθις ἀντίφησε. Καὶ ὁ Ἰουλιανός Χάριν immortalibus, et Apollini Daphnmo, quod hunc ἐποφείλω τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς καὶ τῷ Δαφναίῳ ᾿Απόλsceleratum virum et perniciosum, se suaque indiλωνι, ὅτι με τὸν ἀλάστορα τοῦτον αὐτό μολόν τε καὶ cantem et profitentem reddidere manifestum. Et αὐτεπάγγελτον ἐφανέρωσαν, καὶ φησι. Αφαιρεθήτω dicit Auferatur ergo ei cingulum dignitatis, quo τοιγαροῦν τὴν ζώνην τοῦ ἀξιώματος, ὁ ἀναξίως ταύ is est indigne cinctus, et det pœnas hujus nuno την περιζωσάμενος, καὶ δότω δίκην τῶν ἀρτίως audaciæ. Pro cæde autem mei fratris et sanguine, αὐτῷ τολμηθέντων, ὑπέρ τε τῆς σφαγῆς τοῦ ἐμοῦ cras, si dii velint, mihi dabit supplicium. Non enim ἀδελφοῦ καὶ τοῦ αἵματος. Αὔριον αὐτὸν θεῶν βουλο una morte consumam, sed innumerabilibus, et eum μένων τὰς εὐθύνας εἰσπράξομαι, οὐ γὰρ ἐνί γε αὐ puniam tanquam parricidam: imo vero gravius, τὸν ἐξαναλώσω θανάτῳ, ἀλλὰ μυρίοις, καὶ ὡς ἀνδρο- quam parricidam, quoniam non viri communis, sed φόνον αὐτὸν τιμωρήσομαι, μᾶλλον δὲ καὶ ἀνδροφό- imperatoris, fudit sanguinem, idque cum nibil νου πολλῷ χαλεπώτερον, ὅτι περ οὐ κοινοῦ ἀνδρός, grave ab eo esset passus. Hæc cum imperator Juἀλλὰ βασιλέως αἷμα ἐξέχεε, καὶ ταῦτα μηδὲν πρὸς lianus oratorie dixisset in martyrem, arripitur staαὐτοῦ πεπονθὼς ἄδικον. Ταῦτα τοῦ βασιλέως Ιουtim a satellitibus: et zona privatus, stat pro tribuλιανοῦ τοῦ μάρτυρος καταῤῥητορεύσαντος, ἀνάρπα- nali, et traditur lictorum manibus. Illi autem cum στὸς εὐθὺς ὑπὸ τῶν δορυφόρων ὁ ἅγιος γίνεται, καὶ manibus et pedibus ejus funes annexuissent, a quaτῆς ζώνης ἀφαιρεθείς, γυμνὸς ἐπὶ τοῦ βήματος tuor partibus extendunt, ventremque et tergum ἵσταται, καὶ τῶν δημίων ταῖς χερσὶ παραδίδοται, martyris boum nervis adeo crudeliter verberabant, οἱ δὲ σχοίνους αὐτοῦ τῶν χειρῶν καὶ ποδῶν ἐφαψά. ut quater mutati sint ii, qui percutiebant:licebatque μενοι, διατείνουσιν τεσσάρων, καὶ τήν τε γαστέρα videre ejus novam quamdam et non humanam tolcκαὶ τὸν νῶτον τοῦ μάρτυρος τοῖς βουνεύροις ἔτυπτον rantiam. Neque enim gemitus, nec vox, nec aliquid ἐπὶ τοσοῦτον ὡς τετράκις ὑπαλλαγῆναι τοὺς παίον- aliud ex iis, quæ accidunt hominibus qui torquenτας, καὶ ἦν ἰδεῖν ξένην τινὰ καὶ οὐκ ἀνθρωπίνην tur, ab ipso emittebatur: sed vultu penitus immuαὐτοῦ τὴν ὑπομονήν· οὔτε γὰρ στεναγμός, οὐ φωνή, tato cernebatur. Terra autem impleta erat sanοὐκ ἄλλο τι τῶν ὅσα πάσχουσιν ἄνθρωποι βασάνοις guine, adeo ut omnes qui aderant, quin etiam ille ἐξεταζόμενοι, παρ' αὐτοῦ ἀνεπέμπετο, ἀλλὰ καὶ ipseimperator, mirarentur. Jubet itaque sanctum reἀτρεπτός τε καὶ ἀναλλοίωτος ὠρᾶτο τὴν ὄψιν, ἡ γῆ δὲ laxatum cum aliis martyribus abduci in custodiam. τοῦ αἵματος πεπλήρωτο ὥστε πάντας τοὺς παρεστῶτας, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν βασιλέα, διὰ θαύ ματος τὸ πρᾶγμα ποιείσθαι. Κελεύει τοίνυν ἀνεθέντα τὸν ἅγιον σὺν τοῖς ἄλλοις μάρτυσιν ἐπὶ τὴν φυλακὴν ἀπαχθῆνα.. ΚΔ'. Απαγόμενοι τοιγαροῦν οἱ τοῦ Χριστοῦ μάρ τυρες, ἔψαλλον λέγοντες· «Εδοκίμασας ἡμᾶς, ὁ Θεὸς, ὑπύρωσας ἡμᾶς ὡς πυροῦται τὸ ἀργύριον, ἔθου θλίψεις ἐπὶ τῶν νώτων ἡμῶν, ἐπεβίβασας ἀνθρώ XXIV. Cum ergo abducerentur martyres Christi, psallebant: «Probasti nos, Deus, igne nos exami nasti, sicut examinatur argentum. Posuieti afflictiones super dorsa nostra. Imposuisti homines super

col. 1187–1188page 95 of 165

PG 115:1187πους ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ἡμῶν. λείψεται οὖν τὸ διελθεῖν ἡμᾶς διὰ πυρός τε καὶ ὕδατος, ὅπως εἰς ἀναψυχὴν ἐξαγάγης ἡμᾶς. Καὶ τῆς εὐχῆς πληρωθείσης, ὥσπερ διαλεγόμενος ἑαυτῷ ἔφη ὁ μέγας Ἀρτέμιος· Ἀρτίμιε, ἰδοὺ τὰ στίγματα τοῦ Χριστοῦ τῷ σώματί σου κεχάρακται, δεῖ οὖν καὶ αὐτὴν προέσθαι ὑπὲρ αὐτοῦ τὴν ψυχήν, καὶ προσθείς, Εὐχαριστῶ σοι, Κύριε, ἔλεγεν, ὅτι τοῖς ὑπὲρ τοῦ με πάθεσι δοξασθῆναι εὐδόκησας, καὶ τῷ χορῷ τῶν ἁγίων σου συνηρίθμησας, ἀλλά, φιλάνθρωπε Δέσποτα, τελείωσόν μου τὸν δρόμον ἐν τῇ ὁμολογίᾳ σου, καὶ μὴ ἀνάξιόν με κρίνης τοῦ ἐγχειρήματος. Καὶ ταῦτα πρὸς ἑαυτὸν εὐξάμενος, φθάνει τὴν φυλακὴν μετὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων Εὐγενίου καὶ Μακαρίου, καὶ τῷ δεσμοφύλακι πρὸς τήρησιν παραδίδονται. Καὶ οὕτως ἦσαν κοινῇ δοξάζοντες τὸν Θεόν. Πρωίας δὲ γενομένης τοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας ὁ παραβάτης παραστησάμενος, καὶ μηδεμιᾶς αὐτοὺς ἐρωτήσεως ἀξιώσας, ἢ μόνον τὸν μέγαν Ἀρτέμιον διαιρεθῆναι κελεύσας, ἐξορίαν ἐκείνων καταψηφίζεται, καὶ πέμπει αὐτοὺς ἐν Οάσει τῆς Ἀραβίας, νοσεροῦ τυγχάνοντος τοῦ χωρίου ἅτε δὴ καὶ ὑπὸ φθοροποιῶν ἀνέμων καταπνεομένου, ὅθεν οὐδείς ποτε τῶν ἐκεῖσε διαπεμπομένων ἄχρι καὶ εἰς ἐνιαυτὸν διήρκεσεν, ἀλλὰ χαλεποῖς νοσήμασιν ἁλισκόμενοι, ταχύτατα θνήσκουσιν· ἐκεῖ τοίνυν τοὺς ἁγίους περιορίσας ὁ τύραννος, Εὐγένιον καὶ Μακάριον, ἐν αὐτῇ καὶ τὰς κεφαλὰς ἀποτμηθῆναι διεκελεύσατο, οἳ καὶ μετὰ τεσσαράκοντα ἡμέρας κατὰ τὴν εἰκάδα τοῦ Δεκεμβρίου μηνός, τὸ μαρτυρικὸν ἐδέξαντο τέλος, ἔνθα καὶ θαῦμα μνήμης ἄξιον γέγονεν· ἀπορίαν γὰρ ὕδατος δυστυχοῦντος τοῦ τόπου πηγὴ ἀνεδόθη, νόσου πάσης καὶ μαλακίας ἰάσιμος, ἣ καὶ εἰς δεῦρο μένει, τῶν ἁγίων σώζουσα τὴν ἐπωνυμίαν. ΚΕ΄. Ὁ βασιλεὺς δὲ τὸν θεῖον μάρτυρα μετακαλεσάμενος· Ἡ προπέτειά σου, φησί, κατηνάγκασέ με καὶ μὴ βουλόμενον, ἀτιμάσαι τὸ γένος σου, εἴς τε τὴν προσοῦσάν σοι περιφάνειαν ἐξυβρίσαι, καὶ αὐτῶν ἐφάψασθαι τῶν σαρκῶν σου, ἀλλ᾽ εἴπερ πεισθῇς μοι, Ἀρτέμιε, καὶ προσελθὼν θύσεις τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς, καὶ μάλιστα τῷ Δαφναίῳ Ἀπόλλωνι, οὐ μόνον ἀθωωθῆναι τῆς τοῦ ἐμοῦ ἀδελφοῦ σφαγῆς ἐκγενήσεταί σοι, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀξίαν μείζονα καὶ τιμιωτέραν αὖθις ἀναλήψῃ, ἔπαρχόν τε πραιτωρίων καταστήσω σε, καὶ ἀρχιερέα τῶν μεγάλων θεῶν τιμήσας, πατέρα ἐμὸν ὀνομάσω, καὶ τῆς ἐμῆς βασιλείας τῶν δευτερείων καταξιώσω. Καὶ μεθ᾽ ἡμῶν ἔσῃ παρ᾽ ὅλον τὸν τῆς ζωῆς σου χρόνον, πάσης ἀπολαύων εὐημερίας· οἶδας γὰρ καὶ αὐτός, ὡς ὁ ἐμὸς ἀδελφὸς οὐ καλῶς οὐδὲ δικαίως πεφόνευται παρὰ Κωνσταντίου, ἀλλὰ φθόνος τε αὐτὸν κατειργάσατο, καὶ ὁ πάντων ἀνθρώπων ἀνοσιώτατος ὁ εὐνοῦχος Εὐσέβιος, κἂν οὐκ ἀρκοῦσαν ὑπέσχε δίκην τῆς ἀνοσιουργίας ὁ μιαρώτατος· οἶσθα δὲ καὶ τοῦτο, ὡς τῇ ἡμετέρᾳ γενεᾷ μᾶλλον ἡ βασιλεία προσήκει· ὁ γὰρ ἐμὸς πατὴρ Κωνστάντιος ἐκ τῆς Μαξιμιανοῦ θυγατρὸς Θεοδώρας γεγέννηται τῷ ἐμῷ πάππῳ Κώνσταντι, ὁ δὲ

capita nostra» Restat ergo ut transeamus per πους ἐπὶ τὰς κεφαλὰς ἡμων. λείψεται οὖν τὸ διελθεῖν ignem et aquam, ut nos educas in refrigerium. ἡμᾶς διὰ πυρός τε καὶ ὕδατος, ὅπως εἰς ἀναψυχὴν Precibus autem finitie, veluti secum loquens, ma- ἐξαγάγης ἡμᾶς. Καὶ τῆς εὐχῆς πληρωθείσης, ὥσπερ gnus dixit Arterius: Artemi, ecce Christi stigmata διαλεγόμενος ἑαυτῷ ἔφη ὁ μέγας Αρτέμιος. Αρ in tuo corpore sunt insculpta: oportet itaque te pro τίμιε, ἰδοὺ τὰ στίγματα τοῦ Χριστοῦ τῷ σωματί illo ipsam quoque profundere animam. Et adjiciens: σου κεχάρακται, δεῖ οὖν καὶ αὐτὴν προέσθαι ὑπὲρ Ago tibi gratias, Domine, dicebat, quod tibi pla- αὐτοῦ τὴν ψυχὴν, καὶ προσθεὶς, Εὐχαριστῶ σοι, cuerit, ut ego glorificarer, susceptis pro te perpes- Κύριε, ἔλεγεν, ὅτι τοῖς ὑπὲρ τοῦ μὲ πάθεσι δοξαsionibus, et me connumerari in chorum tuorum σθῆναι εὐδόκησας, καὶ τῷ χορῷ τῶν ἁγίων σου συν sanctorum. Sed, o benigne Domine, consumma ηρίθμησας, ἀλλά, φιλάνθρωπε Δέσποτα, τελείωσόν cursum meum in tua confessione, et ne me judices μου τὸν δρόμον ἐν τῇ ὁμολογίᾳ σου, καὶ μὴ ἀνάξιον hoc cœpto indignum. Ego enim me totum contuli με κρίνης τοῦ ἐγχειρήματος. Καὶ ταῦτα πρὸς ἑαυ ad tuas miserationes. Hæc cum apud se esset pre- τὸν εὐξάμενος, φθάνει τὴν φυλακὴν μετὰ τῶν ἁγίων catus, venit in custodiam cum sanctis martyribus μαρτύρων Εὐγενίου καὶ Μακαρίου, καὶ τῷ δεσμος Eugenio et Macario, et traduntur custodi carceris: φύλακι πρὸς τήρησιν παραδίδονται. Καὶ οὕτως ἦσαν et sic erant communiter Deum glorifcantes. Mane κοινῇ δοξάζοντες τὸν Θεόν. Πρωίας δε γενομένης τους autem cum Christi martyres curasset sistendos fœ- τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας ὁ παραβάτης παραστησάμε difragus Julianus, et eos nulla dignatus esset inter- νος, και μηδεμιᾶς αὐτοὺς ἐρωτήσεως ἀξιώσας, rogatione, nisi quod solum jussit magnum separari ἢ μόνον τὸν μιγαν Αρτέμιον διαιρεθῆναι κελεύσας, Artemium, fert in illos sententiam exsilii. Emittit ἐξορίαν ἐκείνων καταψηφίζεται, καὶ πέμπει αὐτοὺς eos Oasim, qui est pestilens locus in Arabia, ut in ἐν Οάσει τῆς ᾿Αραβίας, νοσερού τυγχάνοντος τοῦ quo venti spirant exitiosi. Unde etiam nullus ex iis, χωρίου ἅτε δὴ καὶ ὑπὸ φθοροποιῶν ἀνέμων κατα qui illuc mittuntur, duravit usque ad annum: sed πνεομένου, ὅθεν οὐδείς ποτε τῶν ἐκεῖσε διαπεμπο gravibus morbis correpti, omnes pereunt celerrime. μένων ἄχρι καὶ εἰς ἐνιαυτὸν διήρκεσεν, ἀλλὰ χαλεCum illuc ergo relegasset sanctos Eugenium et ποῖς νοσήμασιν ἀλισκόμενοι, ταχύτατα θνήσκουσιν· Macarium tyrannus, ibi etiam jussit eorum ampu- ἐκεῖ τοίνυν τοὺς ἁγίους περιορίσας ὁ τύραννος, Εύο tari capita. Itaque post aliquot dies vicesimo Decemγένιον καὶ Μακάριον, ἐν αὐτῇ καὶ τὰς κεφαλὰς bris acceperunt beatum finem. Quo in loco factum ἀποτμηθῆναι διεκελεύσατο, οἳ καὶ μετὰ τεσσαρά est miraculum, dignum quod mandetur memoriæ. κοντα ἡμέρας κατὰ τὴν εἰκάδα τοῦ Δεκεμβρίου μη Nam cum inopia aquæ laboraret locus, fons scatu- νός, τὸ μαρτυρικὸν ἐδέξαντο τέλος, ἔνθα καὶ θαῦμα riit, curans omnem morbum et ægritudinem. Qui μνήμης ἄξιον γέγονεν ἀπορίαν γὰρ ὕδατος δυστυ etiam manet usque in hodiernum diem. χοῦντος τοῦ τόπου πηγὴ ἀνεδόθη, νόσου πάσης καὶ μαλακίας ἰάσιμος, ἢ καὶ εἰς δεῦρο μενει, τῶν ἁγίων σώζουσα τὴν ἐπωνυμίαν. XXV. Imperator autem, divino accersito martyre: Tua, inquit, temeritas me coegit vel invitum probro afficere tuum genus, et tuo splendori inurere ignominiam, et ipsas tuas carnes attingere. Sed si mihi morem geras, o Artemi, et accedens sacrificaris diis immortalibus, et maxime Daphnæo Apollini, non solum expiaberis a cæde fratris mei, sed majorem rursus accipies dignitatem et magis honorificam: el te constituam præfectum prætorio, teque magnorum deorum creabo pontificem, et appellabo patrem, et tenebis secundum locum in meo imperio, et eris nobiscum toto vitæ tuæ tempore, fruens felici et prospero rerum statu. Nam tu quoque scis fratrem meum non recto nec juste fuisse occisum a Constantio sed ipsum confecit invidia, et omnium hominum maxime impius Eusebius, etiamsi non satis pœnarum pro impio facinore luit vir sceleratissimus. Porro autem hoc quoque scis, quod ad nostrum genus magis pertinet imperium. Meus enim pater Constantius natus fuit avo meo ex Maximiani filia Theodora: Constantinus autem ex Helena vili et abjecta femina, et obscuro loco nata, idque cum nondum creatus esset Cæsar, sed vitam * Psal Lxv, 10 seqq. ΚΕ΄. Ο βασιλεὺς δὲ τὸν θεῖον μάρτυρα μετακαλεσάμενος. Η προπέτειά σου, φησί, κατηνάγκασε με καὶ μὴ βουλόμενον, ἀτιμάσαι τὸ γένος σου, εἴς τε τὴν προσοῦσάν σοι περιφάνειαν ἐξυβρίσαι, καὶ αὐτῶν ἐφάψασθαι τῶν σαρκῶν σου, ἀλλ᾽ εἴπερ πεισθῇς μο:, 'Αρτέμιε, καὶ προσελθὼν θύσεις τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς, καὶ μάλιστα τῷ Δαφναίῳ Απόλλωνι, οὐ μόνον ἀθωωθῆναι τῆς τοῦ ἐμοῦ ἀδελφοῦ σφαγῆς ἐκγενήσεταί σοι, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀξίαν μείζονα καὶ τιμιωτέ σαν αὖθις αναλήψῃ, ἔπαρχόν τε πραιτωρίων καταστήσω σε, καὶ ἀρχιερέα τῶν μεγάλων θεῶν τιμήσας, πατέρα ἐμὸν ὀνομάσω, καὶ τῆς ἐμῆς βασιλείας τῶν δευτερείων καταξιώσω, Καὶ μεθ᾿ ἡμῶν ἔσῃ παρ' ὅλον τὸν τῆς ζωῆς σου χρόνον, πάσης ἀπολαύων εὐημερίας· οἶδας γὰρ καὶ αὐτὸς, ὡς ὁ ἐμὸς ἀδελφός οὐ καλῶς οὐδὲ δικαίως πεφόνευται παρὰ Κωνσταντίου. ἀλλὰ φθόνος τε αὐτὸν κατειργάσατο, καὶ ὁ πάντων ἀνθρώπων ανοσιώτατος ὁ εὐνοῦχος Εὐσέβιος, καν οὐκ ἀρκοῦσαν ὑπέσχε δέκην τῆς ἀνοσιουργίας ὁ μιαρώτατος, οἶσθα δὲ καὶ τοῦτο, ὡς τῇ ἡμετέρᾳ γενεᾷ μᾶλλον ἡ βασιλεία προσήκει· ὁ γὰρ ἐμὸς πατὴρ Κωνστάντιος ἐκ τῆς Μαξιμιανοῦ θυγατρὸς Θεοδώ ρας γεγέννηται τῷ ἐμῷ πάππῳ Κώνσταντι, ὁ δὲ

col. 1189–1190page 96 of 165

PG 115:1189Κωνσταντῖνος ἐξ Ἑλένης φαύλης τινὸς γυναικὸς καὶ ἀσήμου, καὶ ταῦτα μήπω γεγονότι Καίσαρι, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ ἔτι τὸν ἰδιώτην ἕλκοντι βίον. Ὁ τοίνυν Κωνσταντῖνος θρασύτητι γνώμης τὴν βασιλείαν ἁρπάσας, τόν τε πατέρα τὸν ἐμὸν, καὶ τοὺς αὐτοῦ ἀδελφοὺς ἀδίκως ἀπέκτεινε, καὶ ὁ τούτου δὲ υἱος Κωνστάντιος, τὰ ὅμοια τῷ γεγεννηκότι ποιῶν, τὸν ἐμὸν ἀδελφὸν Γάλλον πεφόνευκε, καὶ ταῦτα ὅρκους αὐτῷ φρικώδεις εἰς ἀσφάλειαν παρασχόμενος, οὐ μὴν δὲ, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς, εἰ μὴ θεῶν προνοίᾳ περιεσώθημεν, οὕτω διέθηκεν ἄν. Ἀλλ᾽ αὐτοί τε διεκώλυσαν, καὶ ἡμῖν αὐτοψεὶ τὴν σωτηρίαν προμηνύκασιν. Ἐφ᾽ οἷς ἐγὼ καὶ τεθαρρηκὼς τὸν Χριστιανισμὸν ἐξομοσάμενος, πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν ἀπέκλινα σέβας, εὖ εἰδὼς, ὡς ὁ τῶν Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων ἀρχαιότατος βίος, καλοῖς ἔθεσι καὶ νόμοις χρησάμενος, θεούς προσαγορεύει, τοὺς τὸ πιστὸν ἀπὸ τῆς τῶν πραγμάτων ἔχοντας ἀληθείας. Κϛ΄. Τίς γὰρ τὴν γνώμην ἀμφίβολος, ἥλιον βλέπων οὐρανῷ διιππεύοντα, ἐπίσης δὲ καὶ σελήνην ἐφ᾽ ἅρματος χρυσαντύγου; Ὁ μὲν γὰρ τὴν ἡμέραν φαεινὴν ἀπεργάζεται, καὶ τοὺς ἀνθρώπους εἰς ἔργα διανιστᾷ, ἡ δὲ τὴν νύκτα λαμπαδουχεῖ, ἀγρυπνοῦσί τε καὶ ὁδοποροῦσι πολύ τι παρ᾽ ἑαυτοῖς παρέσχει τὸ χρήσιμον. Ταῦτα Ἕλληνες καὶ Ῥωμαῖοι θειάζουσί τε καὶ σέβουσι, καὶ αὐτοῖς ἀνήρτησαν τὰς ἐλπίδας, τὸν μὲν Ἥλιον, Ἀπόλλωνα προσαγορεύσαντες, τὴν Σελήνην δὲ Ἄρτεμιν, καὶ τοὺς μεγίστους τῶν ἀστέρων, οὕς καὶ πλάνητας ἀποκαλοῦσι τοὺς τὰς ἑπτὰ ζώνας τὰς οὐρανίους ἐπέχοντας, ὃν μὲν Κρόνον, ὃν δὲ Δία, ὃν δὲ Ἑρμήν, ὃν δὲ Ἄρεα, ὃν δὲ Ἀφροδίτην ἐπονομάζουσιν. Οὗτοι γὰρ τόν τε κόσμον ἅπαντα διοικοῦσι, καὶ ταῖς αὐτῶν δυνάμεσιν ἡ ὑπ᾽ οὐρανὸν ἅπασα διεξάγεται. Τούτων τοίνυν εἰκόνας στήσαντες σέβουσιν ἄνθρωποι καὶ τιμῶσιν, ἅμα καὶ μύθους τινὰς πρὸς ἡδονὴν ἀναπλάσαντες, οὐχ ὡς θεοὺς δὲ τιμῶσι καὶ τὰς εἰκόνας αὐτῶν, ἅπαγε, τοῦτο γὰρ τὸ ἁπλούστερον καὶ ἀγροικικὸν τῶν ἀνθρώπων ὑπολαμβάνει, ἐπείπερ οἱ σοφίας ἐπιθυμηταὶ, καὶ τὰ τῶν θεῶν ἀκριβῶς ἐξετάζοντες, οἴδασι τίνι τὴν τιμὴν ἀπονέμουσι, καὶ πρὸς τίνα ἡ τῶν θείων ἀγαλμάτων προσκύνησις διαβαίνει. ΚΖ΄. Ἤκραινον τοίνυν τῇ σῇ γενναιότητι μεθ᾽ ἡμῶν τε εἶναι, καὶ κατὰ τὸ ἡμῖν ἀρέσκον βιοῦν, τὴν τε θρησκείαν Ἑλληνίζειν ὀρθῶς καὶ τῶν ἀρχαίων ἐθῶν καὶ πραγμάτων ἀντέχεσθαι. Ὁ γὰρ Κωνσταντῖνος ὥσπερ οὐδὲ αὐτὸς ἀγνοεῖς, εὐεξαπάτητος ἀνδρῶν ἀμαθής τε καὶ ἀνόητος ὤν, περὶ τὴν θρησκείαν ἐνεωτέρισε, καὶ τοὺς Ἑλλήνων ἀθετήσας θεοὺς ἐπὶ τὸν Χριστιανισμὸν ἐξέκλινε, τὰς ἀνοσίους αὐτοῦ πράξεις ἐπαισχυνόμενος, καὶ ὅτι οἱ θεοὶ αὐτὸν, τῆς ἱερᾶς αὐτῶν καὶ παναγεστάτης θρησκείας ὡς ἐξάγιστον καὶ πονηρόν, πόρρω που καὶ μακρὰν ἀπώσαντο, ἅτε καὶ ὁμογνίου αἵματος γενόμενον αἴτιον· τούς τε γὰρ ἀδελφοὺς ἀπέκτεινεν, οὐδὲν ἄτοπον εἰργασμένους, καὶ τὴν γυναῖκα Φαύσταν, καὶ τὸν αὐτοῦ υἱὸν Πρίσκον, χρηστόν τε καὶ ἀγαθὸν ἄνδρα τυγχάνοντα. Διὰ τοῦτο, θαυμασιώτατε ἀνδρῶν, ὁρῶν σου τῆς διανοίας τὸ ἐμβριθές τε καὶ στάσιμον, βούλομαί σε τῆς ἡμετέρας ἑταιρίας καὶ μερίδος γενέσθαι.

Κωνσταντῖνος ἐξ ᾿Ελένης φαύλης τινὸς γυναικὸς καὶ adhuc ageret privatam. Constantinus se, sicut paἀσήμου, καὶ ταῦτα μήπω γεγονότι Καίσαρι, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ ἔτι τὸν ἰδιώτην ἕλκοντι βίον. Ο τοίνυν Κωσταντίνος θρασύτητι γνώμης τὴν βασιλείαν ἀρπάσας, τόν τε πατέρα τὸν ἐμὸν, καὶ τοὺς αὐτοῦ ἀδελφοὺς ἀδίκως ἀπέκτεινε, καὶ ὁ τούτου δὲ υἱος Κωνστάντιος, τὰ ὅμοια τῷ γεγεννηκότι ποιῶν, τὸν ἐμὸν ἀδελφὸν Γάλλον πεφόνευκε, καὶ ταῦτα ὅρκους αὐτῷ φρικώδεις εἰς ἀσφάλειαν παρασχόμενος, οὐ μὴν δὲ, ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς, εἰ μὴ θεῶν προνοίᾳ περιεσώθημεν, οὕτω διέθηκεν ἄν. Αλλ᾽ αὐτοί τε διεκώλυσαν, καὶ ἡμῖν αὐτοψε! τὴν σωτηρίαν προμε ter, gerens, fratrem meum Gallum occidit: idque cum horribili jurejurando ei cavisset. Porro autem nos quoque ipsos ita affecisset, nisi servari essemus deorum providentia. Sed ipsi prohibuerunt, nobis ante oculos ostendentes salutem, quæ ab ipsis proficiscitur. Quibus ego fretus, abjurato Christianismo, declinavi ad Græcorum religionem: ut qui bene sciam, quod Græcorum et Romanorum vita antiquissima, bonis utens moribus et legibus, deos appellat, qui ex rerum ipsarum veritate sibi fidem faciunt. μηνύκασιν. Ἐφ᾽ οἷς ἐγὼ καὶ τεθαῤῥηκὼς τὸν Χριστιανισμὸν ἐξομοσάμενος, πρὸς τὸ Ἑλληνικὸν ἀπὸ έκλινα σέβας, εὖ εἰδὼς, ὡς ὁ τῶν Ἑλλήνων καὶ Ῥωμαίων ἀρχαιότατος βίος, καλοῖς ἔθεσι καὶ νόμοις χρησάμενος, θεούς προσαγορεύει, τοὺς τὸ πιστὸν ἀπὸ τῆς τῶν πραγμάτων ἔχοντας ἀληθείας. Κϛ΄. Τίς γὰρ τὴν γνώμην ἀμφίβολος, ἥλιον βλέπων οὐρανῷ διιππεύοντα, ἐπίσης δὲ καὶ σε λήνην ἐφ' ἄσματος χρυσαντύγου; Ὁ μὲν γαρ τὴν ἡμέραν φαεινὴν ἀπεργάζεται, καὶ τοὺς ἀνθρώπους εἰς ἔργα διανιστᾷ, ἡ δὲ τὴν νύκτα λαμπαδουχεί, ἀγρυπνοῦσί τε καὶ ὁδοποροῦσι πολύ τι παρ' εαυτοῖς παρέσχει τό χρήσιμον. Ταῦτα Ἕλληνες καὶ Ρωμαῖοι θειάζουσί τε καὶ σέβουσι, καὶ αὐτῷ ἀνήρ τησαν τὰς ἐλπίδας, τὸν μὲν Ἥλιον, Απόλλωνα προσαγορεύσαντες, τὴν Σελήνην δὲ "Αρτεμιν, καὶ τοὺς μεγίστους τῶν ἀστέρων, οὕς καὶ πλάνητας ἀποκα λοῦσι τοὺς τὰς ἑπτὰ ζώνας τὰς οὐρανίους ἐπέχοντας, ὃν μὲν Κρόνον, δν δὲ Δία, ἂν δὲ Ερμήν, ὃν δὲ Αρεα, δν δέ Αφροδίτην ἐαονομάζουσιν. Οὗτοι γὰρ τόν τε κόσμον ἅπαντα διοικοῦσι, καὶ ταῖς αὐτῶν δυνάμεσιν ἡ ὑπ᾽ οὐρανὸν ἅπασα διεξάγεται. Τούτων τοίνυν εἰκόνας στήσαντες σέβουσιν ἄνθρωποι καὶ τιμῶσιν, ἄμα καὶ μύθους τινὰς πρὸς ἡδονὴν ἀναπλά σαντες, οὐχ ὡς θεοὺς δὲ τιμῶσι καὶ τὰς εἰκόνας αὐτῶν, ἅπαγε, τοῦτο γὰρ τὸ ἀπλούστερον καὶ ἀγροικικὸν τῶν ἀνθρώπων ὑπολαμβάνει, ἐπείπερ οἱ σοφίας ἐπιθυμηταὶ, καὶ τὰ τῶν θεῶν ἀκριβῶς ἐξε τάζοντες, οἴδασι τίνι τὴν τιμὴν ἀπονέμουσι, καὶ πρὸς τίνα ἤ τῶν θείων ἀγαλμάτων προσκύνησις δια βαίνει. ΚΖ'. Ηκραινῶ τοίνυν τῇ σῇ γενναιότητι μεθ᾿ ἡμῶν τε εἶναι, καὶ κατὰ τὸ ἡμῖν ἀρέσκον βιοῦν, τὴν τε θρησκείαν Ελληνίζειν ὀρθῶς καὶ τῶν ἀρχαίων ἐθῶν καὶ πραγμάτων ἀντέχεσθαι. Ὁ γὰρ Κωνσταντίνος ὥσπερ οὐδὲ αὐτὸς ἀγνυεῖς, εὐεξαπάτητος ἀνδρῶν ἀμαθής τε καὶ ἀνόητος ὤν, περὶ τὴν θρησκείαν ἐνεωτέρισε, καὶ τοὺς Ελλήνων ἀθετήσας θεοὺς ἐπὶ τὸν Χριστιανισμὸν ἐξέκλινε, τὰς ἀνοσίους αὐτοῦ πράξεις ἐπαισχυνόμενος, καὶ ὅτι οἱ θεοὶ αὐτὸν, τῆς ἱερᾶς αὐτῶν καὶ παναγεστάτης θρησκείας ὡς ἐξάγιστον καὶ πονηρόν, πόρρω που καὶ μακρὰν ἀπώσαντο, ἅτε καὶ ὁμογνίου αἵματος γενόμενον αἴτιον· τούς τε γὰρ ἀδελφοὺς ἀπέκτεινεν, οὐδὲν ἄτοπον εἰρ γασμένους, καὶ τὴν γυναῖκα Φαύσταν, καὶ τὸν αὐτοῦ υἱὸν Πρίσκον, χρηστόν τε καὶ ἀγαθὸν ἄνδρα τυγχά νονται Διὰ τοῦτο, θαυμασιώτατε ἀνδρῶν, ὁρῶν σου τῆς διανοίας τὸ ὀμβριθές τε καὶ στάσιμον, βούλομαί σε τῆς ἡμετέρας ἑταιρίας καὶ μερίδος γενέσθαι. XXVI. Quis enim animi fuerit dubius, qui viderit solem in cœlo equitantem, similiter autem et lunam, quæ vehitur curru aurato? Nam ille quidem diem efficit lucidum, et homines excitat ad opera: hæc autem nocti præfert faces, vigilantibusque et iter facientibus ex se magnam præbet utilitatem. Ea Græci et Romani in deos referunt, et colunt, et spem in ipsis collocarunt, solem quidem appellantes Apollinem, lunam vero Dianam. Sed et ex stellis maximas, planetas videlicet appellatas, pro diis habent, quæ reliquas quinque zonas cœlestes tenent: et aliam quidem Saturnum, aliam Jovem, aliam Mercurium, aliam Marlem, aliam autem Venerem nominant. Eæ enim mundum universum administrant, et earum virtutibus regitur universa terra, quæ est sub colo. Horum ergo statuentes imagines, homines eas colunt et honorant, simul etiam quasdam fabulas fingentes ad voluptatem. Non tanquam deos autem colunt eorum imagines (absit), hoc enim ita accipiunt agrestiores homines et simpliciores: sed qui cupiditate tenentur sapientiæ, et res deorum accurate inquirunt, sciunt cui honorem tribuant, et ad quem transeat adoratio divinarum imaginum. XXVII. Tuam ergo hortor præstantiam, ut stel a nobis, et vivat, ut nobis placet, et recte Græcam sequatur religionem, et retineat mores et res v8teres. Constantinus enim, sicut ipse non ignoras, erat omnium hominum deceptu facillimus: et cum esset indoctus et amens, innovavit religionem, et diis Græcorum abolitis, declinavit ad Christianismum, cum impiorum suorum factorum eum puderet, et quod dii eum, tanquam impurum et sceleratum, a sacrosancta sua religione expulerant longissime, ut qui cognatum sanguinem fuderat. Nam et fratres occidit, qui nihil mali fecerant, et uxorem Faustam, et suum filium Priscum [Crispum], qui erat vir frugi et bonus. Propterea, o vir imprimis admirande, cum videam tuæ mentis gravitatem et constantiam, volo te esse nostrarum partium. Agedum ergo, ο Artemi, ad patriam et antiquissimam et maxime diuturnam Romanorum et Græcorum o

col. 1191–1192page 97 of 165

PG 115:1191Δεῦρο τοίνυν, Ἀρτέμις, πρὸς τὴν πάτριον καὶ ἀρχαιοτάτην καὶ πολυχρόνιον Ῥωμαίων τε καὶ Ἑλλήνων θρησκείαν μετάβηθι, καὶ τῶν παρὰ θεοῖς δεδιορημένων ἀγαθῶν ἡμῖν συναπόλαυε. ΚΙ'. Πρὸς ταῦτα ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς μικρὸν ἐπισχών, ἀπεκρίνατο. Ἐγὼ μὲν, ὦ βασιλεῦ, περὶ τῆς ἐμῆς θρησκείας καὶ πίστεως, οὐδὲ ἥντιναοῦν σοι ἀπολογίαν κατὰ τὸ παρόν ποιήσομαι, καίτοι οὐκ ἀνετοίμους ἔχων τὰς ὑπὲρ αὐτῆς ἀποδείξεις. Πρὸς δὲ τὸν τοῦ σοῦ ἀδελφοῦ θάνατον, ἐκεῖνό σοι ἀποκρινοῦμαι, ὡς οὐκ ἂν φανείην τὴν ἐκείνου ψυχὴν ἠδικηκώς πώποτε, οὐκ ἔργῳ, οὐ λόγῳ, οὔτε τινὶ διανοίας ἐπινοήματι, οὐδ' εἰ μυρία κάμοις περὶ τούτου ἀνερευνῶν, ἡ ἀλήθεια ἀμετάβλητος· ἠπιστάμην γὰρ αὐτόν Χριστιανὸν ὄντα, θεοφιλή τε καὶ δίκαιον, καὶ περὶ τοὺς τοῦ Χριστοῦ νόμους πρόθυμον καὶ σπουδαῖον. Ἴστω τοίνυν οὐρανός τε καὶ γῆ, καὶ πᾶς ὁ τῶν ἁγίων ἀγγέλων χορὸς, καὶ Χριστὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ᾧ ἐγὼ λατρεύω ἐν τῷ ἐμῷ πνεύματι, ὡς καθαρὸς ἐγὼ τῆς ἐκείνου σφαγής τε καὶ τελευτῆς, καὶ μηδὲν συνεισενέγκων εἰς τὸν ἐκείνου φόνον τὸν ἄδικον, τοῖς αὐτὸν κατεργασαμένοις ἀνοσίοις ἀνδράσιν· οὐδὲ γὰρ συμπαρὼν ἦν τότε τῷ Κωνσταντίῳ, ἀλλὰ τὴν Αἴγυπτον εἶχον οἴκησίν τε καὶ δίαιταν μέχρι τοῦ παρόντος ἐνιαυτοῦ. Καὶ ταύτην μὲν ἀπολογίαν ποιοῦμαι περὶ τοῦ σοῦ ἀδελφοῦ, περὶ δὲ τοῦ τὸν Χριστὸν ἐξομόσασθαι καὶ τὸν Ἑλληνικὸν ἀσπάσασθαι βίον, τοῦτό σοι ἀποκρινοῦμαι, τῶν τριῶν παίδων τῶν ἐπὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ τὴν φωνὴν δανεισάμενος, ὅτι Γνωστὸν ἔστω σοι, βασιλεῦ, ὅτι τοῖς θεοῖς σου οὐ λατρεύω, καὶ τῇ εἰκόνι τῇ χρυσῇ τοῦ σοὶ φιλτάτου Ἀπόλλωνος, οὔποτε προσκυνήσω. ΚΘ'. Ὅτι δὲ τὸν μακάριον Κωνσταντῖνον, τὸν πάντων βασιλέων ὑπέρτερον, καὶ τὸ τούτου γένος ἐκάκισας, ἐχθρὸν καὶ ἀπόπτυστον τοῖς σοῖς ἀποκαλέσας θεοῖς, προσέτι δὲ μανιώδη καὶ φονικόν, ταῦτά σοι ἀπολογήσομαι, ὅτι μᾶλλον ὁ σὸς πατὴρ Κωνστάντιος, καὶ οἱ αὐτοῦ ἀδελφοὶ προκατῆρξαν τοῦ ἀδικήματος, φάρμακον αὐτῷ δηλητήριον κερασάμενοι, μηδὲν ἄδικον ὑπ' αὐτοῦ πεπονθότες. Ἐκεῖνος δὲ τὴν γυναῖκα Φαύσταν καὶ πάνυ δικαίως ἀπέκτεινεν, ἅτε μιμησαμένην τὴν πάλαι Φαίδραν, καὶ διαβαλοῦσαν τὸν τούτου υἱὸν Πρίσκον ὡς ἐρωτικῶς αὐτῇ διακείμενον, καὶ τι πρὸς βίαν ἐπιχειροῦντα, καθάπερ κἀκείνη τὸν τοῦ Θησέως Ἱππόλυτον. Καὶ δὴ τὸν μητρὶ οὕτως ἐπιμανέντα ὡς οἱ αὐτῆς ἐβούλοντο λόγοι, πατὴρ ὢν ἐκεῖνος ἐκόλασεν· ὕστερον μέντοι γνοὺς ψευσαμένην, καὶ αὐτὴν προσαπέκτεινε, δίκην ἐπ' αὐτῇ δικάσας πασῶν δικαιοτάτην, ἀπέκλινε μέντοι πρὸς τὸν Χριστὸν ὑπ' ἐκείνου οὐρανόθεν κληθείς, ὅτε πρὸς τὴν Μαξεντίου δυσκαταμάχητον διηγωνίσατο μάχην. Ἐφάνη γὰρ αὐτῷ τότε καὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον μεσούσης τῆς ἡμέρας, ὑπὲρ τὸν ἥλιον ταῖς αὐγαῖς ἐξαστράπτον καὶ γράμμασιν ἐξ ἀστέρων διασημαῖνον τὴν τοῦ πολέμου νίκην· ἡμεῖς τε γὰρ αὐτοὶ τὸ σημεῖον ἐθεασάμεθα, τῷ πολέμῳ

transi religionem, et nobiscum fruere bonis, quæ Δεῦρο τοίνυν, Αρτέμις, πρὸς τὴν πάτριον καὶ ἀρ a diis data sunt. XXVIII. Ad hæc Christi martyr, cum se parum sustinuisset, respondit: Ego quidem, o imperator, de mea religione et fide nullam in præsentia afferam defensionem, etsi satis promptas habeam demonstrationes: de fratris autem tui morte illud tibi respondebo, me illius animam nulla unquam affecisse injuria, nec facto nec dicto, sed nec ulla quidem cogitatione. Quantumvis in eo inquirendo labores, veritas est immutabilis. Sciebam enim eum esse verum Christianum, et nulli affinem reprehensioni, piumque ac justum, et Christi leges accurate servantem. Sciat ergo cœlum et terra, et et universus chorus sanctorum angelorum, & Christus Dei Filius cui ego servio in meo spiritu, me ab illius cæde et morte esse purum: neque viris impiis, qui eædem illius fecerunt, quidquam dedisse auxilii, aut ad eam aliquid contulisse. Neque enim tunc aderam cum Constantio. Et de fratre quidem tuo hæc est mea defensio. Quod autem ad Christi attinet abjurationem, et ad vitam gentium amplectendam, hoc tibi respondebo, a tribus pueris, qui erant sub Nabuchodonosor, mutuo accipiens: «Notum tibi sit, o rex, quod deos tuos non colo, et tibi charissimi Apollinis auream non adorabo imaginem ³.» χαιοτάτην καὶ πολυχρόνιον Ῥωμαίων τε καὶ Ἑλλή των θρησκείαν μετάβηθι, καὶ τῶν παρὰ θεοῖς δεδιο. ρημένων ἀγαθῶν ἡμῖν συναπόλαυε. ΚΙ'. Πρὸς ταῦτα ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς μικρόν επισχών, ἀπεκρίνατο. Ἐγὼ μὲν, ὦ βασιλεῦ, περὶ τῆς ἐμῆς θρησκείας καὶ πίστεως, οὐδὲ ἥντιναοῦν σοι ἀπολογίαν κατὰ τὸ παρόν ποιήσομαι, και τοι οὐκ ἀνετοίμους ἔχων τὰς ὑπὲρ αὐτῆς ἀποδείξεις. Πρὸς δὲ τὸν τοῦ σοῦ ἀδελφοῦ θάνατον, ἐκεῖνό σοι ἀποκρινούμαι, ὡς οὐκ ἂν φανείην τὴν ἐκείνου ψυχὴν ἠδικηκώς πώποτε, οὐκ ἄργῳ, οὐ λόγῳ, οὔτε τινὶ διανοίας ἐπισ νοήματι, οὐδ' εἰ μυρία κάμοις περὶ τούτου ἀνεμευ νῶν, ἡ ἀλήθεια ἀμετάβλητος· ἡπιστάμην γὰρ αὐτόν Χριστιανὸν ὄντα, θεοφιλή τε καὶ δίκαιον, καὶ περὶ τοὺς τοῦ Χριστοῦ νόμους πρόθυμον καὶ σπουδαῖον. Ἴστω τοίνυν οὐρανός τε καὶ γῆ, καὶ πᾶς ὁ τῶν ἁγίων ἀγγέλων χορὸς, καὶ Χριστὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ᾧ ἐγὼ λατρεύω ἐν τῷ ἐμῷ πνεύματι, ὡς καθαρὸς ἐγὼ τῆς ἐκείνου σφαγής τε καὶ τελευτῆς, καὶ μηδὲν συνείς. ενέγκων εἰς τὸν ἐκείνου φόνον τὸν ἄδικον, τοῖς αὐτὸν κατεργασαμένοις ἀνοσίοις ἀνδράσιν· οὐδὲ γὰρ συμπαρὼν ἦν τότε τῷ Κωνσταντίῳ, ἀλλὰ τὴν Αἴγυπτον εἶχον οἴκησίν τε καὶ δίαιταν μέχρι τοῦ παρόντος ἐνιαυτοῦ. Καὶ ταύτην μὲν ἀπολογίαν ποιοῦμαι περί τοῦ σοῦ ἀδελφοῦ, περὶ δὲ τοῦ τὸν Χριστὸν ἐξομήτα· σθαι καὶ τὸν Ἑλληνικὸν ἀσπάσασθαι βίον, τοῦτή σοι ἀποκρινοῦμαι, τῶν τριῶν παίδων τῶν ἐπὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ τὴν φωνὴν δανεισάμενος, ὅτι Γνωστὸν ἔπτω σοι, βασιλεῦ, ὅτι τοῖς θεοῖς σου ου κατρεύω, καὶ τῇ εἰκόνι τῇ χρυσῇ τοῦ σοὶ φιλτάτου Απόλλωνος, οὔποτε προσκυνήσω. ΚΘ΄. Οτι δὲ τὸν μακάριον Κωνσταντίνον, τὸν πάντων βασιλέων ὑπέρτερον, καὶ τὸ τούτου γένος ἐκάκισας, ἐχθρὸν καὶ ἀπόπτυστον τοῖς στις ἀποκαλέσας θεοῖς, προσέτι δὲ μανιώδη καὶ φονικόν, ταῦτά σοι ἀπολογήσομαι, ὅτι μᾶλλον ὁ σὸς πατήρ Κωνστάντιος, καὶ οἱ αὐτοῦ ἀδελφοὶ προκατῆρξαν τοῦ ἀδικήματος. φάρμακον αὐτῷ δηλητήριον κερασάμενοι, μηδὲν ἄδικον ὑπ' αὐτοῦ πεπονθότες. Εκεί νος δὲ τὴν γυναῖκα Φαύσταν καὶ πάνυ δικαίως ἀπέκτεινεν, ἅτε μιμησαμένην τὴν πάλαι Φαίδραν, καὶ διαβαλοῦνσαν τὸν τούτου υἱὸν Πρίσκον ὡς ἐρωτικῶς αὐτῆ διακείμενον, καὶ τι πρὸς βίαν ἐπιχειροῦντα, καθαπερ κακείνη τὸν τοῦ Θησέως Ιππόλυτον. Και δὴ τὸν μητρὶ οὕτως ἐπιμανέντα ὡς οἱ αὐτῆς ἐβοςλοντο λόγοι, πατὴρ ὢν ἐκεῖνος ἐκόλασεν· ὕστερον μέντο: γνούς ψευσαμένην, καὶ αὐτὴν προσαπέκτεινε, δίκην ἐπ' αὐτῇ δικάσας πασων δικαιοτάτην, ἀπέκλινε μέντοι πρὸς τὸν Χριστὸν ὑπ' ἐκείνου οὐρανόθεν κληθείς, ὅτε πρός τὴν Μαξεντίου δυσκαταμάχητον διηγωνίσατο μάχην. Εφάνη γὰρ αὐτῷ τότε καὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον μεσούσης τῆς ἡμέρας, ὑπὲρ τὸν ἥλιον ταῖς αὐγαῖς ἐξαστράπτον καὶ γράμμασιν εξ αστέρων διασημαῖνον τὴν τοῦ πολέμου νίκην· ἡμεῖς τε γὰρ αὐτοὶ τὸ σημεῖον ἐθεασάμεθα, τῷ πολέμῳ XXIX. Quod autem beatum Constantinum, summum omnium imperatorum, et illius genus maledictis es insectatus, vocans inimicum, et diis tuis exsecrandum, præterea autem furiosum, et promptum ad cædem faciendam, hæc tibi pro illo respondebo. Pater tuus Constantius, et ejus fratres ci priores fecerunt injuriam, ut qui ei malum venenum miscuerint, nulla omnino ab eo affecti injuria. Ille autem uxorem Faustam juste admodum interfecit, ut quæ priscam Phædram esset imitata, et ejus filium Priscurn [Crispum esset calumniata, quod ejus amore captus esset, et vim ei conatus esset afferre, sicut etiam illa Hippolytum Thesei filium Atque primum quidem, qui sic in matrem insanierat, ut volebant ejus verba, ille, cum esset maritus, puniit. Postea autem cum scivisset esse mentitain, ipsam quoque occidit, in eam ferens sententiam omnium justissimam: ad Christum autem declinavit ab illo vocatus, quando difficillimum commisit prælium adversus Maxentium. Tunc enim ei in meridie apparuit signum crucis, radiis solis splendidius, et litteris aureis belli significans victoriam. Nam nos quoque ipsi signum aspeximus, cum bello interessemus, et litteras legimus. Quin Eadem de Crispo affirmat S. Hieronymus De Script. Eccles. in Lactantio. 5 Dan. III, 18.

col. 1193–1194page 98 of 165

PG 115:1193παρόντες, καὶ τὰ γράμματα ὑπανέγνωμεν, ἀλλὰ καὶ τὸ στρατόπεδον ἅπαν τεθέατο, καὶ πολλοὶ τούτου μάρτυρες ἐν τῷ στρατοπέδῳ τῷ σῷ τυγχάνουσι. Καὶ τί δὴ ταῦτα λέγω; Τὸν γὰρ Χριστὸν ἄνωθεν οἱ προφῆται προκατήγγειλαν, ὡς καὶ αὐτὸς κρεῖττον ἐπίστασαι, εἴπερ ἄρα καὶ μὴ ἐθελοχωρεῖν βούλει. Καὶ πολλαὶ τῆς αὐτοῦ παρουσίας αἱ μαρτυρίαι · καὶ, ἵνα τάλλα παρῶ, αὐταὶ αἱ τῶν παρ' ὑμῖν σεβομένων θεῶν χρησμῳδίαι καὶ προσαγορεύσεις, τά τε Σιβύλλεια γράμματα καὶ ἡ Βιργιλίου τοῦ Ῥωμαίου ποίησις, καὶ ἣν ὑμεῖς Βουκολικὴν ὀνομάζετε, ἱκανῶς τὰ περὶ αὐτοῦ δηλοῦσιν· αὐτός τε ὁ παρ' ὑμῖν θαυμαζόμενος Ἀπόλλων ὁ μαντικὸς τοιοῦτον δή τινα περὶ Χριστοῦ ἐξεφώνησε λόγον · ἐρωτηθείς, γὰρ παρὰ τῶν ἑαυτοῦ προπόλων, ἀπεκρίνατο ὧδε · Μὴ ὄφελες πύματόν με καὶ ὕστατον ἐξερέεσθαι, Δύσμορ᾽ ἐνῶν προπόλων, περὶ θεσπεσίοισι θεοίσι, Καὶ πνοῆς τῆς πάντα πέριξ βοτρυδόν ἐχούσης, Τείρεα, φῶς, ποταμούς, καὶ τάρταρον, ἠέρα, καὶ πῦρ· Ἥ με καὶ οὐκ ἐθέλοντα δόμων τῶν ὧδε διώκει. Ἡ ἐμὴ τριπόδων ἔτι λείπετο ἠριγένεια. Αἰ αἰ με τρίποδες στοναχήσατε, οἴχετ' Ἀπόλλων, Οἴχετ', ἐπεὶ βροτός με βιάζεται, οὐράνιος φῶς, Καὶ ὁ παθὼν Θεός ἐστι, καὶ οὐ θεότης πάθεν αὐτή. Λ΄. Ὑπολαβὼν δὲ ὁ παραβάτης, Δοκῶ σε, φησί, ὦ Ἀρτέμιε, οὐ στρατηγὸν ἐν Αἰγύπτῳ παραγενέσθαι, ἀλλὰ χρησμολόγον τινὰ, μᾶλλον δὲ βωμολόχον, ἢ μὴν ἀγύρτην καὶ γραῶν κωθωνιζομένων λογύδρια, καὶ μύθους παλαιοὺς καὶ γεγηρακότας ἐπισυνάγοντα. Καὶ ὁ μάρτυς· Οὐ καλῶς ὑπείληφας, ὦ βασιλεῦ, οὐδὲ τῆς σῆς σοφίας καὶ ἀρετῆς ἄξια. Ἐκ γὰρ τῶν σῶν θεῶν καὶ ἀεί σοι προσφιλῶν μαθημάτων ποιοῦμαι τὰς ἀποδείξεις, ἵν᾿ ἐκ τῶν σοι γνωρίμων τὸ τῆς ἀληθείας μάθης μυστήριον, καὶ μὴ με δόξῃς τοῖς τῶν Ἑλλήνων ἐγκαλλωπίζεσθαι ῥήμασι, μηδὲ γὰρ ἔλαιον ἁμαρτωλὸν τὴν ἐμὴν λιπάνοι κεφαλὴν, ἀλλὰ τῆς σῆς κηδόμενος ψυχῆς, κινῶ πάντα λίθον, ὥστε πεισθῆναι σε. Ὑπολαμβάνω δὲ ὅτι ὥσπερ τὸν παλαιὸν Ἀδὰμ καὶ πρωτόπλαστον ὁ Σατᾶν διὰ τῆς παρακοῆς ἀπετύφλωσεν, οὕτω δὴ καὶ σὲ, βασιλεῦ, φθονῶν σοι τῆς σωτηρίας τῆς τοῦ Χριστοῦ πίστεως ἀπεγύμνωσεν. Ὅτι δὲ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας θεοὺς ἀποκαλεῖς, αἰσχύνομαι τὸ τῆς ἀμαθίας, ἵνα μὴ καὶ τὸ τῆς κακοβουλίας εἴποιμι, ὅτι καὶ τιμᾶν αὐτοὺς προήρησαι. Καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων μᾶλλον ἀσπάσῃ τὸν ἥλιον καὶ ὅρκον αὐτὸν βασίλειον τίθεσθαι, ἄνω τε καὶ κάτω, κἀν ταῖς ἐπιστολαῖς κἀν τοῖς λόγοις, κἀν ταῖς προσαγορεύσεσι, πολὺ τὸ μὰ τὸν Ἥλιον, ἀλλὰ τί δὴ ταῦτα μακρηγορεῖν οὐκ ἐξόμνυμαι τὸν Χριστόν μου; μὴ γένοιτο, τὴν μυσαρὴν Ἑλλήνων ἀσέβειαν οὐκ ἀσπάζομαι, ἀλλ' ἐν οἷς ἐδιδάχθην μενῶ καὶ τῶν πατρικῶν ἀνθέξομαι παραδόσεων. ΛΑ΄. Πρὸς ταῦτα ὁ Ἰουλιανὸς ἐξαπορηθεὶς ἄφωνος ἦν, οὐκ ἔχων ὅ τι καὶ γένηται, σφόδρα θαυμάσας τὸ

tus et multi hujus rei testes sunt in tuo exercitu. Quid autem hæc dico? Christum enim prophetæ multis ante sæculis prænuntariunt, ut tu quoque scis optime, nisi tua sponte velis esse surdus. Sunt autem ejus adventus multa testimonia: et, ut alia omittam, eorum, qui a vobis coluntur, deorum responsa, et prædictiones, et scripta Sibyllina, et Virgilii Romani poesis, quam vos vocatis Bucolicam, hæc satis de eo significant. Cæterum ipse quoque Apollo, qui apud vos habetur in magna admiratione, cujus est propria divinatio, de Christo talem effatus est sermonem: παρόντες, καὶ τὰ γράμματα ὑπανέγνωμεν, ἀλλὰ καὶ etiam totus quoque id est contemplatus exerciτὸ στρατόπεδον ἅπαν τεθέατο, καὶ πολλοὶ τούτου μάρ τυρες ἐν τῷ στρατοπέδῳ τῷ σῷ τυγχάνουσι. Καὶ τί δὴ ταῦτα λέγω; Τὸν γὰρ Χριστὸν ἄνωθεν οἱ προφῆται προκατήγγειλαν, ὡς καὶ αὐτὸς κρεῖττον ἐπίσ στασαι, εἴπερ ἄρα καὶ μὴ ἐθελοχωρεῖν βούλει. Καὶ πολλαὶ τῆς αὐτοῦ παρουσίας αἱ μαρτυρίαι· καὶ, ἵνα τάλλα παρῶ, αὐταὶ αἱ τῶν παρ' ὑμῖν σεβομένων θεῶν χρησμῳδίαι καὶ προσαγορεύσεις, τά τε Σιβύλα λεια γράμματα καὶ ἡ Βιργιλίου τοῦ Ῥωμαίου ποίησις, καὶ ἣν ὑμεῖς Βουκολικὴν ὀνομάζετε, ἱκανῶς τὰ περὶ αὐτοῦ δηλοῦσιν· αὐτός τε ὁ παρ' ὑμῖν θαυματ ζόμενος Απόλλων ὁ μαντικὸς τοιοῦτον δή τινα περὶ Χριστοῦ ἐξεφώνησε λόγον - ἐρωτηθείς, γὰρ παρὰ τῶν ἑαυτοῦ προπόλων, ἀπεκρίνατο ὧδε· Μὴ ὄφελες πύματόν με καὶ ὕστατον ἐξερέεσθαι, Δύσμορ᾽ ἐνῶν προπόλων, περὶ θεσπεσίοισι θεοίσι, Καὶ πνοῆς τῆς πάντα πέριξ βοτρυδόν ἐχούσης, Τείρεα, φῶς, ποταμούς, καὶ τάρταρον, μέρα, Καλ [πύρο Η με καὶ οὐκ ἐθέλοντα δόμων τῶν ὧδε διώκει. Ἡ ἐμὴ τριπόδων ἔτι λείπετο ἡριγένεια. Αν αν με τρίποδες στοναχήσατε, οἴχετ' Απόλλων, Οἴχετ', ἐπεὶ βροτός με βιάζεται, οὐράνιος φῶς, Καὶ ὁ παθὼν Θεός ἐστι, καὶ οὐ θεότης πάθεν [αὐτή. Α΄. Ὑπολαβὼν δὲ ὁ παραβάτης, Δοκῶ σε, φησί, ὦ Αρτέμιε, οὐ στρατηγὸν ἐν Αἰγύπτῳ παραγενέσθαι, ἀλλὰ χρησμολόγον τινὰ, μᾶλλον δὲ βωμολόχον, ἢ μὴν ἀγύρτην καὶ γραῶν κωθωνιζομένων λογύδρια, καὶ μύθους παλαιοὺς καὶ γεγηρακότας ἐπισυνάγοντα. Καὶ ὁ μάρτυς· Οὐ καλῶς ὑπείληφας, ὦ βασιλεῦ, οὐ δὲ τῆς σῆς σοφίας καὶ ἀρετῆς ἄξια. Ἐκ γὰρ τῶν σῶν θεῶν καὶ ἀῶν σοι προσφιλῶν μαθημάτων ποιοῦμαι τὰς ἀποδείξεις, ἵν᾿ ἐκ τῶν σοι γνωρίμων τὸ τῆς ἀληθείας μάθης μυστήριον, καὶ μὴ με δόξῃς τοῖς τῶν Ἑλλήνων ἐγκαλλωπίζεσθαι ρήμασι, μηδὲ γὰρ ἔλαιον ἁμαρτωλον τὴν ἐμὴν λιπάνοι κεφαλὴν, ἀλλὰ τῆς σῆς κηδόμενος ψυχῆς, κινῶ πάντα λίθον, ὥστε πεισθῆναι σε. Ὑπολαμβάνω δὲ ὅτι ὥσπερ τὸν παλαιὸν Ἀδὰμ καὶ πρωτόπλαστον ὁ Σατῶν διὰ τῆς παρακοῆς ἀπετύφλωσεν, οὕτω δὴ καὶ σὲ, βασιλεῦ, φθονῶν σοι τῆς σωτηρίας τῆς τοῦ Χριστοῦ πίστεως ἀπεγύμνωσεν. Ὅτι δὲ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας θεοὺς ἀποκαλεῖς, αἰσχύνομαι τὸ τῆς ἀμαθίας, ἵνα μὴ καὶ τὸ τῆς κακοβουλίας εἴποιμι, ὅτι καὶ τιμᾶν αὐτοὺς προήρησαι. Καὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων μᾶλλον ἀσπάσῃ τὸν ἥλιον καὶ ὅρκον αὐτὸν βασίλειον τίθεσθαι, ἄνω τε καὶ κάτω, κἂν ταῖς ἐπισνολαῖς κἀν τοῖς λόγοις, καν ταῖς προσαγορεύσεσι, πολὺ τὸ μὲ τὸν Ἥλιον, ἀλλὰ τί δὴ ταῦτα μακρηγορεῖν οὐκ ἐξόμνυμαι τὸν Χριστόν μου; μὴ γένοιτο, τὴν μυσαρὴν Ἑλλήνων ἀσέβειαν οὐκ ἀσπάζομαι, ἀλλ' ἐν οἷς ἐδιδάχθην μενῶ καὶ τῶν πατρικῶν ἀνθέξομαι παραδόσεων. ΛΑ΄. Πρὸς ταῦτα ὁ Ἰουλιανὸς ἐξαπορηθεὶς ἄφωνος ἦν, οὐκ ἔχων ὅ τι καὶ γέγηται, σφόδρα θαυμάσας τὸ • Psal. CXL, 5; Gen. 111. PATROL. GR. CXV. Outinam non extremo miserande minister, Quæsisses, quisnam ille deus, quis spiritus ille, Instar qui botri complectitur omnia circum, Lucem, astra, et fluvios, et tartara, et aera, et ignem. Invitum qui me propellit ab ædibus istis. Sola mihi tripodum nunc ea aurora remansit. Hei hei me, tripodes, deflete. Exstinctus Apollo est, Exstinctus. Vir me cœlestis lumine perdit. Et passus Deus est: deitas non passa sed ipsa est. XXX. Rospondens autem fœdifragus Julianus: Existimo, inquit, ο Artemi, te non venisse in Ægyptum ducem exercitus, sed vatem potius quemdam, aut Menagyrtem, ac circumforaneum nebulonem, et anuum temulentarum veteres atque adeo antiquatas narratiunculas et fabulas colligentem. Martyr autem: Non recte existimasti, o imperator, nec ut tuam decet sapientiam et virtutem. Ex tuis enim diis, et iis, quæ sunt tibi grata, disciplinis, facio demonstrationes, ut ex iis, quæ sunt tibi cognita, discas mysterium veritatis. Neque putes me mihi placere ornatis Græcorum verbis, «Oleum enim peccatoris non impinguet caput meum, 6» sed tuæ animæ curam gerens, moveo omnem lapidem, ut tu persuadearis. Existimo namque quod, sicut veterem Adam et primum parentem excæcavit Satan per inobedientiam et esum fructus vetitæ arboris, ita etiam, o imperator, invidens tibi salutem, te privarit Christi Ade. Quod autem solem et lunam, et stellas, deos 70cas, pudet me tum ignorantia, ne dicam improbitatis, quod et eas honorare constitueris, et magis quam alias stellas solem amplecteris, et per eum jusjurandum concipis imperatorium, susque deque, et in epistolis, et in sermone, et collocutione sæpe usurpas illud, Per Solem. Sed quid opus est uti pluribus verbis? Non abjuro Christum meum, sit! Gentium exsecrandam non admitto impietatem, sed manebo in iis, quæ didici, et paternas retinebo traditiones. abXXXI. His Julianus in summam adductus dubitationem, plane obmutuit, nesciens quid ageret, ac valde

col. 1195–1196page 99 of 165

PG 115:1195πολυμαθὲς τοῦ μάρτυρος καὶ πρὸς ἀπόκρισιν ἕτοιμότατον. Πρὸς ὃν πάλιν ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς φησί, Ἄφες, ὦ βασιλεῦ, τὴν νεκρὴν ἤδη καὶ ἐξῳδηκυῖαν τῶν Ἑλλήνων θρησκείαν (αὕτη γὰρ καὶ πρὸ πολλοῦ σέσηπε), καὶ πρόσελθε τῷ Χριστῷ· μακρόθυμος γάρ ἐστι καὶ φιλάνθρωπος, καὶ οὐκ ἀπώσεται σε μεταμελούμενον. Ἀλλ' οὐκ ἦν ἄρα γνώμης ἐθελοκακούσης ἀντισχεῖν τὸν μάρτυρα ταῖς ὁρμαῖς, οὐδ' ἀνακαλέσεσθαι ψυχὴν αὐτομόλως χωροῦσαν πρὸς τὴν ἀπώλειαν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, πάλαι τὸν Ἑλληνισμὸν κατὰ ψυχὴν ὠδίνων, ἐκ τῶν ἐν Ἰωνίᾳ γενομένων αὐτῷ μετὰ τῶν ἀμφὶ τὸν Μάξιμον φιλοσόφων συνουσιῶν, ἐφ' ὅσον μὲν ὅτε ἀδελφὸς αὐτῷ περιῆν, καὶ μετ' αὐτὸν Κωνστάντιος, ὁ δὲ οὐδὲν παραγυμνοῦν ἐθάρρει διὰ τὸ ἐξ ἐκείνων δέος, ἐπεὶ δὲ οὗτοι ἐξ ἀνθρώπων ἦσαν, αὐτὸς δὲ τῶν πραγμάτων ἤδη κύριος ἦν, τότε δὴ εἰς τὸ φανερὸν ἀπαμφιασάμενος, πάσαις ἀθρόον εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ἐξερράγη ταῖς προθυμίαις. Ἀπεκρίνατο τοιγαροῦν πρὸς τὸν μάρτυρα, Ἐπεὶ τοὺς ἐμοὺς ἐφαύλισας λόγους, ὦ κακὴ κεφαλὴ, ἐτόλμησας δὲ καὶ καθεῖναι πεῖραν, ὥστε πρὸς τὸ αὐτόν σοι τοῦ Χριστιανισμοῦ σέβας μεταβαλεῖν, ἀντιφιλοτιμήσομαί σοι κἀγὼ τοῖς ἀξίοις ῥήμασι. Κελεύει τοίνυν ἀπογυμνοῦσθαι τὸν μάρτυρα καὶ σούβλαις σιδηραῖς πεπυρακτωμέναις τὰς πλευρὰς αὐτοῦ διαπερονᾶσθαι, καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ τριβόλοις ὀξέσι κατακεντᾶσθαι καὶ διαρρήγνυσθαι συρόμενον ὕπτιον. Τούτων δὲ πρὸς τάχος ἐπενεχθέντων τῷ μάρτυρι, ἡ αὐτὴ καρτερία ἦν αὐτῷ, καθάπερ δὴ καὶ τὸ πρότερον. Ἐπὶ πολλαῖς οὖν ταῖς ὥραις ταῖς βασάνοις ταύταις ἐγκαρτεροῦντος τοῦ μάρτυρος, καὶ μηδὲ μίαν φωνὴν ἢ στεναγμὸν ἀφιέντος, κατηφὴς ἐκεῖνος καὶ σκυθρωπὸς ὥσπερ ἡττώμενος, ἐξηνέστη τοῦ βήματος, καὶ κελεύει τὸν μάρτυρα πάλιν ἐπὶ τὴν εἱρκτὴν ἀπαχθῆναι, καὶ μήτε ἄρτον μήτε ὕδωρ αὐτῷ παρασχεθῆναι, μηδ' ὅσα πρὸς τὸ ζῆν μεταλαμβάνουσιν ἄνθρωποι. Αὐτὸς δὲ ἐπὶ τὴν Δάφνην ἐξώρμησε τῆς Ἀντιοχείας τὸ χαριέστατον. Λβ΄. Περὶ δὲ μέσας νύκτας ἐπὶ τῆς φυλακῆς εὐχομένῳ τῷ μάρτυρι, ὁ Χριστὸς ἐπιφαίνεται, θάρσος τε ἐντιθεὶς καὶ συνεῖναι αὐτῷ καθάπαξ ἐπαγγελλόμενος, Ὥσπερ αὐτὸς, λέγων, ὡμολόγησάς με ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμολογήσω κἀγώ σε ἐνώπιον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ταῦτα ὁ μάρτυς ἀκούσας παρὰ Κυρίου, ἐθάρσησε, καὶ παρ' ὅλην νύκτα δοξολογῶν ἦν, καὶ χάριτας ὁμολογῶν τῷ Θεῷ. Ἀνείθη γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν καὶ τῶν τραυμάτων αὐτοῦ παραχρῆμα, ὥστε μηδὲ μώλωπος ἴχνος ἐν τῷ ἁγίῳ αὐτοῦ ἐντετυπῶσθαι σώματι. Ἡμερῶν δὲ πεντεκαίδεκα διαγενομένων, ἄσιτος ἔμεινε τὸ παράπαν ἐν τῇ εἱρκτῇ, ἀγγέλων ἄρτῳ, εἴτ' οὖν χάριτι τοῦ ἀγαθοῦ τρεφόμενος Πνεύματος. Ὁ δὲ Ἰουλιανός, ἐπὶ τὴν Δάφνην γενόμενος, ὥσπερ ἔφημεν, θυσίας ἦν ἑτοιμαζόμενος τῷ Ἀπόλλωνι, εὔελπις ὤν, καὶ τοὺς ὑπ' αὐτοῦ χρησμοὺς ταχὺ δέξασθαι. Ἡ Δάφνη δὲ προαστεῖόν ἐστι τῆς Ἀντιοχείας, ἐπὶ τῶν ὑψηλοτέρων αὐτῆς χωρίων κείμενον, ἄλσεσι παντοίοις συνηρεφές· ἔνθα τῶν τε ἄλλων πάντων δένδρων, καὶ δὴ καὶ κυπαρίττων ἐξοχόν τι πεφύτευται

admirans martyris variam ac multiplicem doctrinam, πολυμαθὲς τοῦ μάρτυρος καὶ πρὸς ἀπόκρισιν έτοι et ad respondendum facilitatem. Cui rursus dicit Christi marlyr: Dimitte, o imperator, jam mortuam et fetidam gentium religionem (ea enim jam diu putruit), et accede ad Christum: est enim benignus et clemens, et te non repellet, si ducaris penitentia. Sed fieri non poterat, ut martyr resisteret impetui animæ, quæ mala libens ac volens sequebatur, nec ut revocaret animam, quæ sua sponte tendebat ad interitum. Julianus enim jam diu quidem animo parturiens fulsam gentium religionem, quam conceperat in Ionia ex sua congressione cum Maximo Tyrio philosopho, quandiu quidem superstes fuit ejus frater, et post ipsum Constantius, nihil ausus est aperire propter illorum metum. Postquam autem ii e vivis excesserunt, ipse vero jam rerum potiretur, tunc ipse se aperte exuens, repente toto animi studio erupit ad gentium vanitatem. Respondit itaque martyri: Quoniam mea verba contempsisti, o sceleratum caput, ausus es autem vel facere periculum, ut converterer ad eumdem, ad quem tu, Christi cultum, ego quoque te dignis rebus vicissim remunerabor. Jubet itaque exui martyrem, et subulis ferreis candentibus ejus latera configi, et acutis tribulis dorsum ejus pungi, et disrumpi, dum supinus trahitur. His autem quamprimum illatis, erat ei eadem, sicut prius, constantia. Multis itaque horis se mare tyre fortiter gerente in tormentis, et nullam emittente vocem aut gemitum, mæstus ille et tristis, tanquam victus, surrexit e tribunali, et jubet martyrem rursus abduci in carcerem, et neque panem neque aquam ei præberi, nec quæcunque ad victum sumunt homines. Ipse autem profectus est ad Daphnem, qui est Antiochiæ locus jucuadissimus. XXXII. Circa mediam autem noctem apparet Christus martyri oranti in custodia, animum ei addens, et se cum eo omnino futurum pollicens, et dicens: Quomodo ipse me confessus fuisti coram hominibus super terram, ego quoque te confitebor coram Patre meo, qui est in cœlis. Hæc cum martyr audiisset a Domino, confidit, et tota nocte Deum glorificavit, et ei egit gratiae. plagis enim suis et vulneribus repente fuit relaxatus, adeo ut ne vibicis quidem vestigium appareret in sancto ejus corpore. Spatio autem quindecim dierum mansit omnino jejunus in carcere, nutritus pane angelorum, seu gratia boni Spiritus. Julianus vero cum, sicut diximus, venisset Daphnem, sacrificia parabat Apollini, sperans fore ut ab eo cito acciperet responsa. Daphne est suburbanum Antiochiæ, situm in ejus locis altioribus, et tectum omne genus arboribus: quo in loco et aliarum arborum et præsertim cupressorum, maxima fuit plantata multitudo, pulchritudine, altitudine et magnitudine nequaquam imitabilis. Labuntur μότατον. Πρὸς ὂν πάλιν ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς φησί, Αφες, ὦ βασιλεῦ, τὴν νεκρὴν ἤδη καὶ ἐξῳδηκυῖαν τῶν Ἑλλήνων θρησκείαν (αὕτη γὰρ καὶ πρὸ πολλού σέσηπε), καὶ πρόσελθε τῷ Χριστῷ· μακρόθυμος γάρ ἐστι καὶ φιλάνθρωπος, καὶ οὐκ ἀπώσεται σε μετα μελούμενον. ᾿Αλλ' οὐκ ἦν ἄρα γνώμης ἐθελοκακούσης ἀντισχεῖν τὸν μάρτυρα ταῖς ὁρμαῖς, οὐδ᾽ ἀνακαλέσε σθαι ψυχὴν αὐτομόλως χωροῦσαν πρὸς τὴν ἀπώλειαν. Ὁ γὰρ Ἰουλιανὸς, πάλαι τὸν Ἑλληνισμὸν κατά ψυχὴν ὠδίνων, ἐκ τῶν ἐν Ἰωνία γενομένων αὐτῷ μετὰ τῶν ἀμφὶ τὸν Μάξιμον φιλοσόφων συνουσιών, ἐφ' ὅσον μὲν ὅτε ἀδελφὸς αὐτῷ περιῆν, καὶ μετ' αὐτὸν Κωνστάντιος, ὁ δὲ οὐδὲν παραγυμνοῦν ἐθάῤῥει διὰ τὸ ἐξ ἐκείνων δέος, ἐπεὶ δὲ οὗτοι ἐξ ἀνθρώπων ἦταν, αὐτὸς δὲ τῶν πραγμάτων ἤδη κύριος ἦν, τότε δὴ εἰς τὸ φανερὸν ἀπαμφιασάμενος, πάσαις ἀθρόον εἰς τὸν Ἑλληνισμὸν ἐξεῤῥάγη ταῖς προθυμίαις. ᾿Απεκρί νατο τοιγαροῦν πρὸς τὸν μάρτυρα, Ἐπεὶ τοὺς ἐμοὺς ἐφαύλισας λόγους, ὦ κακὴ κεφαλὴ, ἐτόλμησας δὲ καὶ καθεῖνα πεῖραν. ὥστε πρὸς τὸ αὐτόν σοι τοῦ Χρισ στιανισμοῦ σέβας μεταβαλεῖν, ἀντιφιλοτιμήσομαί σοι κἀγὼ τοῖς ἀξίοις ρήμασι. Κελεύει τοίνυν ἀπογυμνοῦσθαι τὸν μάρτυρα καὶ σούβλαις σιδηραῖς πε πυρακτωμέναις τὰς πλευρὰς αὐτοῦ διαπερονᾶσθαι, καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ τριβόλοις ὀξέσι κατακεντᾶσθα: καὶ διαῤῥήγνυσθαι συρόμενον ὕπτιον. Τούτων δὲ πρὸς τάχος ἐπενεχθέντων τῷ μάρτυρι, ἡ αὐτὴ καρτερία ἦν αὐτῷ, καθάπερ δὴ καὶ τὸ πρότερον. Ἐπὶ πολλαῖς οὖν ταῖς ὥραις ταῖς βασάνοις ταύταις ἐγκαρτερούν. τος τοῦ μάρτυρος, καὶ μηδὲ μίαν φωνὴν ἢ στεναγ μὸν ἀφιέντος, κατηφής ἐκεῖνος καὶ σκυθρωπός ὥσπερ ἡττώμενος, ἐξηνέστη τοῦ βήματος, καὶ κελεύει τὸν μάρτυρα πάλιν ἐπὶ τὴν εἰρκτὴν ἀπαχθῆναι, καὶ μήτε ἄρτον μήτε ὕδωρ αὐτῷ παρασχεθῆναι, μπο ὅσα πρὸς τὸ ζῆν μεταλαμβάνουσιν ἄνθρωποι. Αὐτὸς δὲ ἐπὶ τὴν Δάφνην ἐξώρμησε τῆς Ἀντιοχείας τὸ χαριέστατον. ΛΒ΄. Περὶ δὲ μέρας νύκτας ἐπὶ τῆς φυλακῆς εν χομένῳ τῷ μάρτυρι, ὁ Χριστὸς ἐπιφαίνεται, θάρτος τε ἐντιθεὶς καὶ συνεῖναι αὐτῷ καθάπαξ ἐπαγγελλόμενος, Ὥσπερ αὐτὸς, λέγων, ὡμολόγησάς με ἐνώπιον τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμολογήσω καγώ σὲ ἐνώπιον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ταῦτε ὁ μάρτυς ἀκούσας παρὰ Κυρίου, ἐθάρσησε, καὶ παρ' ὅλην νύκτα δοξολογῶν ἦν, καὶ χάριτας ὁμολογῶν τῷ Θεῷ. 'Ανείθη γὰρ ἐκ τῶν πληγῶν καὶ τῶν τραυμέν των αὐτοῦ παραχρῆμα, ὥστε μηδὲ μώλωπος ἔχνος ἐν τῷ ἁγίῳ αὐτοῦ ἐντετυπῶσθαι σώματι. Ἡμερῶν δὲ πεντεκαίδεκα διαγενομένων, ἄσιτος ἔμεινε τὸ παράπαν ἐν τῇ εἱρκτῇ, ἀγγέλων ἄρτῳ, εἴσ' οὖν χιο ριτι τοῦ ἀγαθοῦ τρεφόμενος Πνεύματος. Ὁ δὲ 193 λιανός, ἐπὶ τὴν Δάφνην γενόμενος, ὥσπερ ἔφημεν, θυσίας ἦν ἐτοιμαζόμενος τῷ ᾿Απόλλωνι, εὔελπις ὤν, καὶ τοὺς ὑπ᾽ αὐτοῦ χρησμούς ταχὺ δέξασθαι. Ἡ Δέο φνη δὲ προαστειόν ἐστι τῆς ᾿Αντιοχείας, ἐπὶ τῶν ὑψηλοτέρων αὐτῆς χωρίων κείμενον, ἄλσισι πινα τοίοις συνηρεφές· ἔνθα τῶν τε ἄλλων πάντων δέν δρων, καὶ δὴ καὶ κυπαρίττων ἐξοχόν τι πεφύτευται

col. 1197–1198page 100 of 165

PG 115:1197χρῆμα πρὸς τε κάλλος καὶ ὕψος, καὶ μέγεθος οὐ μιμητόν. Νάματά τε γὰρ πανταχῆ διαθέει ποτίμων ὑδάτων, μεγίστων αὐτόθι πηγῶν ἀναδιδομένων· ἀφ᾽ ὧν καὶ ἡ πόλις ἐν ὀλίγαις δὴ πόλεων εὐυδροτάτη τυγχάνειν δοκεῖ, καὶ μὴν οἰκοδομαῖς λαμπραῖς καταλύσεων καὶ λουτρῶν, καὶ τῶν ἄλλων κατασκευῶν εἴς τε χρείαν καὶ κόσμον εὖ μάλα πολυτελῶς ἐξήσκηται τὸ χωρίον. Ἐνταῦθα καὶ ἄλλων μὲν δαιμόνων ναοί τε καὶ ἀγάλματα ἦν, διαφερόντως γε μὴν τὸ τοῦ Ἀπόλλωνος ἀρχῆθεν ὑπῆρχε θεραπευόμενον. Αὐτόθι γὰρ καὶ τὸ περὶ τὴν Δάφνην τὴν παρθένον συμβῆναι πάθος ὁ Ἑλληνικὸς ἔπλασε μῦθος· ἧς δὴ καὶ μάλιστα φέρειν δοκεῖ τὴν ἐπωνυμίαν ὁ τόπος. ΑΙ. Τὸ δὲ ἄγαλμα τοῦ Ἀπόλλωνος, τοιόνδε τι τὴν κατασκευὴν ἦν· ἐξ ἀμπέλου μὲν αὐτῷ συνεπεπήγει τὸ σῶμα, θαυμασία τινὶ τέχνῃ, πρὸς μιᾶς συμφυΐας ἰδίαν συναρμοσθέν, χρυσῷ δὲ πᾶς ὁ περικείμενος πέπλος ἀμφιεννύμενος, τοῖς παραγεγυμνωμένοις, καὶ ἀχρύσοις τοῦ σώματος εἰς ἄφραστόν τι συνεφαίνετο κάλλος. Ἑστῶτι δὲ μετὰ χεῖρας ἦν ἡ κιθάρα, μουσηγετοῦντά τινα ἐκμιμουμένῳ, αἵ τε κόσμαι καὶ τῆς Δάφνης ὁ στέφανος, τὸν χρυσὸν ἀναμίξ ἐπήνθουν, ὡς ἔμελλε χάρις ἐξαστράπτειν πολλὴ τοῖς θεωμένοις. Ὑάκινθοί τε αὐτῷ δύο λίθοι μεγάλοι τὸν τῶν ὀφθαλμῶν ἐξεπλήρουν τύπον κατὰ μνήμην τοῦ Ἀμυκλαίου παιδὸς Ὑακίνθου. Καὶ ἀεὶ τὸ τῶν λίθων κάλλος καὶ μέγεθος τὸν μέγιστον προσετέλει τῷ ἀγάλματι κόσμον, ἵν᾿ ὅτι πλείστοις ἀπατᾶσθαι περὶ αὐτοῦ συμβαίνῃ τῷ περικαλλεῖ τῆς προφαινομένης μορφῆς, εἰς τὸ προσκυνεῖν αὐτῷ δελεαζομένοις· ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸς Ἰουλιανὸς πεπονθὼς ἦν. Πλείονα γοῦν ἢ σύμπασι τοῖς ἄλλοις ἀγάλμασι προσῆγε τὴν θεραπείαν, χιλιόμβας ὅλας ἐξ ἑκάστου γένους αὐτῷ θυόμενος, καὶ ἀντιλαμβάνων χρηστήρια. ΛΔ΄. Ἐπεὶ δὲ αὐτῷ πάντα τὰ ἀγάλματα βαθεῖα σιωπὴ κατεῖχεν, ἐνταῦθα, νομίσας τὰ ἀπὸ τῆς γοητείας ἐνδεῖν, ἣν ἱερουργίαν καλοῦσιν Ἕλληνες, Εὐσέβιον τινα μέγιστον ἐπὶ τῷ ταῦτα δύνασθαι κεκτημένον ἐν Ἕλλησι κλέος, μεταπεμψάμενος, τούτῳ προσέταττεν, ἐπίπνουν ὅτι μάλιστα τὸ ἄγαλμα, καὶ ἐνεργὸν ἀποφαίνειν, μηδενὸς ὧν εἰς τοῦτο προσδεῖν αὐτῷ νομίζοι φειδόμενον. Τῷ δὲ, ἐπειδὴ πάσας ἑαυτοῦ κεκινηκότι τὰς μηχανὰς καὶ μηδὲν ὅ τι πλέον ἂν ἐννοήσειεν ὑπολιπομένῳ, τὸν ὅμοιον ἐσεσιωπήκει καὶ κατὰ φύσιν τρόπον, οὐδέν τι μᾶλλον ἢ καὶ πρόσθεν φθεγγόμενος, ἐνταῦθα ἤδη πρὸς τοῦ Ἰουλιανοῦ ἐρωτώμενος, καὶ καθότι μάλιστα σιωπῶν, καὶ ταῦτα πάντων τελεσθέντων ἐπ᾿ αὐτῷ τῶν νομιζομένων, τὸν Βαβύλαν ἔφη τῆς σιωπῆς τούτου τε καὶ τῶν λοιπῶν ἀγαλμάτων αἰτιώτατον εἶναι, αὐτοῦ ἐν τῇ Δάφνῃ κειμένου, ὡς τῶν θεῶν τὸν νεκρὸν αὐτοῦ βδελυττομένων, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἔθεσι σφῶν ἐπιφοιτᾷν οὐκ ἀνεχομένων. Οὐ γὰρ ἐβούλετο τὴν ἀληθεστάτην αἰτίαν εἰπεῖν, ὁ παντάπασί γε αὐτῆς ἀνεπαίσθητος γεγονώς, ὅτι δὴ κρείττων δύναμις ἦν σαφῶς, ἡ τὰς τῶν δαιμόνων ἐνεργείας πεδησαμένη, ἄλλως τε καὶ τοῦ δαίμονος αὐτῷ τοῦ τὸν Ἀπόλλωνα ὑποκριναμένου σαφῶς διαῤῥήδην, ὡς λέγεται, εἰρηκότος, μὴ δύνασθαι λαλεῖν διὰ Βαβύλαν. ΑΕ΄. Ὁ γὰρ δὴ Βαβύλας οὗτος λέγεται ἐπίσκοπος μὲν γενέσθαι τῆς Ἀντιοχείας, Νουμεριανῷ δὲ τῷ βα-

tarum, scaturientibus inde maximis fontibus: quo fit, ut civitas inter cæteras aqua abundet maxime. Præclaris quoque exstructionibus habitaculorum, et lavacrorum, et aliorum ædificiorum locus est magnifice instructus et ornatus. Hic et aliorum quidem dæmonum templa erant et imagines, præcipue autem templum Apollinis colebatur ab initio. Hic enim id, quod de Daphne virgine narratur, accidisse Græcæ finxerunt fabulæ cujus etiam cognomen maxime videtur ferre locus. χρῆμα πρὸς τε κάλλος καὶ ὕψος, καὶ μέγεθος οὐ vero in omnem partem fluenta aquarum poculenμιμητόν. Νάματά τε γὰρ πανταχῆ διαθέει ποτίμων ὑδάτων, μεγίστων αὐτόθι πηγῶν ἀναδιδομένων· ἀφ᾽ ὧν καὶ ἡ πόλις ἐν ὀλίγαις δὴ πόλεων εὑυδροτατη τυγχάνειν δοκεῖ, καὶ μὴν οἰκοδομαῖς λαμπραῖς και ταλύσεων καὶ λουτρῶν, καὶ τῶν ἄλλων κατασκευών εἴς τε χρείαν καὶ κόσμον εὖ μάλα πολυτελῶς ἐξήσκηται τὸ χωρίον. Ενταῦθα καὶ ἄλλων μὲν δαιμόνων ναοί τε καὶ ἀγάλματα ἦν, διαφερόντως γε μὴν τὸ τοῦ ᾿Απόλλωνος ἀρχῆθεν ὑπῆρχε θεραπευόμενον. Αὐτόθι γὰρ καὶ τὸ περὶ τὴν Δάφνην τὴν παρθένον συμβῆναι πάθος ὁ Ἑλληνικὸς ἔπλασε μῦθος· ἧς δὴ καὶ μάλιστα φέρειν δοκεῖ τὴν ἐπωνυμίαν ὁ τόπος. ΑΙ. Τὸ δὲ ἄγαλμα τοῦ ᾿Απόλλωνος, τοιόνδε τι τὴν κατασκευὴν ἦν· ἐξ ἀμπέλου μὲν αὐτῷ συνεπεπήγει τὸ σῶμα, θαυμασία τινὶ τέχνῃ, πρὸς μιᾶς συμφυΐας ιδίαν συναρμοσθέν, χρυσῷ δὲ πᾶς ὁ περικείμενος πέπλος ἀμφιεννύμενος, τοῖς παραγεγυμνω μένοις, καὶ ἀχρύσοις τοῦ σώματος εἰς ἄφραστὸν τι συνεφαίνετο κάλλος. Ἐστῶτι δὲ μετὰ χεῖρας ἦν ἡ κιθάρα, μουσηγετοῦντά τινα ἐκμιμουμένῳ, αἵ τε κόσ μαι καὶ τῆς Δάφνης ὁ στέφανος, τὸν χρυσὸν ἀναμίξ ἐπήνθουν, ὡς ἔμελλε χάρις ἐξαστράπτειν πολλὴ τοῖς θεωμένοις. Υάκινθοὶ τε αὐτῷ δύο λίθος μεγάλοι τὸν τῶν ὀφθαλμῶν ἐξεπλήρουν τύπον κατα μνήμην τοῦ Αμυκλαίου παιδὸς Υακίνθου. Καὶ ἀεὶ τὸ τῶν λίθων κάλλος καὶ μέγεθος τὸν μέγιστον προσετέλει τῷ ἀγάλματι κόσμον, ἵν᾿ ὅτι πλείστοις ἀπατᾶσθαι περὶ αὐτοῦ συμβαίνῃ τῷ περικαλλεῖ τῆς προφαινομένης μορφῆς, εἰς τὸ προσκυνεῖν αὐτῷ δελεαζομένοις· ὅπερ οὖν καὶ αὐτὸς Ιουλιανὸς πεπονθὼς ἦν. Ηλείονα γοῦν ἢ σύμπασι τοῖς ἄλλοις ἀγάλμασι προσῆγε τὴν θεραπείαν, χιλιόμβας ὅλας ἐξ ἑκάστου γένους αὐτῷ θυόμενος, καὶ ἀντιλαμβάνων χρηστήρια. XXXIII. Imago auten Apollinis erat hoc modo constructa Ei ex vite erat corpus compositum, admirabili quadam arte ita compactum, ut præ se ferret speciem unius coalescentiæ. Auro autem illitus tolus, qui induebatur amictus, nudatis, et non auratis corporis partibus, ostendebat quamdam, quæ dici non potest, pulchritudinem. Stanti vero erat in manibus cithara, et eam videbatur pulsare. Comæ autem et lauri corona auro florebant permisto, ut magna effulgeret gratia spectatoribus. Duoque magni hyacinthi implebant ei figuram oculorum, in memoriam Hyacinthi pueri Amyclæi. Et gemmarum pulchritudo et magnitudo imagini maximum afferebat ornatum, adeo ut quam plurimis in eo decipi contingeret, ut qui propter apparentis formæ pulchritudinem, inescarentur ad eum adorandum. Quod quidem ipsi quoque Juliano evenerat. Majorem certe ei cultum exhi. bebat, quam omnibus aliis imaginibus, ex singulis generibus ei millia sacrificans, et ab eo exspe ctans responsa. XXXIV. Cum autem omnes imagines profundum teneret silentium, existimans opus esse præstigiis, quas Græci vocant hierurgiam, accersito quodam Eusebio, quem in gentibus fama erat hac in re multum posse, ei jussit ut quam maxime spirantem et efficacem redderet imaginem, nulli rei parcendo, qua ad hoc opus esse censeret. Cum autem nihil non esset machinatus, et nihil prætermisisset quod sibi in mentem venisset, ille tamen eodem modo tacuisset, neque magis quam antea loqueretur, hic jam rogatus a Juliano, cur maxime taceret, idque cum facta essent omnia, quæ de more fiunt, dixit, Babylam esse præcipuam causam silentii tam bujus, quam reliquarum imaginum, cum is situs esset in Daphne utpote quod dii ejus cadaver abhorrerent, et ideo more suo venire non sustinerent. Nolebat enim ei causam diceret verissimam, quod scilicet erat aperte major virtus, quæ alligaverat dæmonum operationes: maxime cum dæmon, qui agebat Apollinem, ei aperte respondisset, ut dicitur, se non posse loqui propter Babylam. ΛΔ΄. Ἐπεὶ δὲ αὐτῷ πάντα τὰ ἀγάλματα βαθεῖα οιωπὴ κατεῖχεν, ἐνταῦθα, νομίσας τὰ ἀπὸ τῆς γοη τείας ἐνδεῖν, ἢν ἱερουργίαν καλοῦσιν Ελληνες, Εὐσέβιον τινα μέγιστον ἐπὶ τῷ ταῦτα δύνασθαι κεκτημένον ἐν. Ἕλλησι κλέος, μεταπεμψάμενος, τούτῳ προσέταττεν, ἐπίπνουν ὅτι μάλιστα τὸ ἄγαλμα, καὶ ἐνεργὸν ἀποφαίνειν, μηδενὸς ὤν εἰς τούτο προσδεῖν αὐτῷ νομίζοι φειδόμενον. Τῷ δὲ, ἐπειδή πάσας ἑαυτοῦ κεκινηκότι τὰς μηχανὰς καὶ μηδὲν ὅ τι πλέον ἂν ἐννοήσειεν ὑπολιπομένῳ, τὸν ὁμοιον ἐσεσιωπήκει καὶ κατὰ φύσιν τρόπον, οὐδέν τι μᾶλλον ἢ καὶ πρόσθεν φθεγγόμενος, ἐνταῦθα ἤδη πρὸς τοῦ Ἰουλιανοῦ ἐρωτώμενος, καὶ καθότι μάλιστα σιωπῶν, καὶ ταῦτα πάντων τελεσθέντων ἐπ᾿ αὐτῷ τῶν νομιζομένων, τὸν Βαβύλων ἔφη τῆς σιωπῆς τοῦ του τε καὶ τῶν λοιπῶν ἀγαλμάτων αἰτιώτατον εἶναι, αὐτοῦ ἐν τῇ Δάφνῃ κειμένου, ὡς τῶν θεῶν τὸν νεκρὸν αὐτοῦ βδελυττομένων, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἔθεσι σφῶν ἐπιφοιτᾷν οὐκ ἀνεχομένων. Οὐ γὰρ ἡβούλετο τὴν ἀληθεστατην αἰτίαν εἰπεῖν, ὁ παντάπασί γε αὐτῆς ἀνεπαίσθητος γεγονώς, ὅτι δὴ κρείττων δύναμις ἦν σαφῶς, ἡ τὰς τῶν δαιμόνων ἐνεργείας πεδησαμένη, ἄλλως τε καὶ του δαίμονος αὐτῷ τοῦ τὸν ᾿Απόλλωνα ὑποκριναμένου σαφῶς διαῤῥήδην, ὡς λέγεται, εἰρηκότος, μὴ δύνασθαι λαλεῖν διὰ Βαβύλων. ΑΕ΄. Ὁ γὰρ δὴ βαβύλας οὗτος λέγεται ἐπίσκοπος μὲν γενέσθαι τῆς ᾿Αντιοχείας, Νουμεριανῷ δὲ τῷ βαXXXV. Hic enim Babylas dicitur quidem fuisse episcopus Antiochia,Numerianum autem imperatorem,

col. 1199–1200page 101 of 165

PG 115:1199σιλεῖ εἰσελθεῖν βουλομένῳ εἰς τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίαν, κατὰ δή τινα ἑορτὴν στὰς πρὸ τῶν θυρῶν διεκώλυσεν εἰσελθεῖν φάσκων εἰς δύναμιν μὴ περιόψεσθαι λύκον τῷ ποιμνίῳ ἐπεισερχόμενον. Τὸν δὲ παραυτίκα μὲν ἀποκρουσθῆναι τῆς εἰσόδου, εἴτε δὴ στάσιν τινὰ πρὸς τοῦ ὄχλου ἔσεσθαι ὑπιεδόμενον, εἴτε δὴ καὶ ἄλλως αὑτῷ βουλευθέν ἐν χαλεπῷ μέντοι τὴν ἔνστασιν τοῦ ἐπισκόπου ποιησάμενον. Ἐπεὶ δὲ ὡς ἑαυτὸν ἐπὶ τὰ βασιλεια ἀπηλλάγη, παραστήσασθαι αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βήματος ἀπολογησόμενον ἐκέλευε. Καὶ δὴ παραστάντος αὐτοῦ, πρῶτα μὲν τὴν τόλμαν τῆς κωλύσεως ἐνεκάλει, ἔπειτα μέντοι κελεύει αὐτὸν τοῖς δαίμοσι θύειν, εἰ βούλοιτό γε τὴν ἐπὶ τῷ ἐγκλήματι δίκην διαφυγεῖν. Τὸν δὲ πρὸς τὴν ἔγκλησίν τε ἀπολογήσασθαι καὶ τὴν πρόκλησιν διακρούσασθαι, τὴν μὲν, φήσαντα ποιμένι ὄντι αὐτῷ πάντα προσήκειν ἑαυτῷ ὑπὲρ τοῦ ποιμνίου προθυμεῖσθαι παθεῖν, τὴν δὲ, μή ἂν ἐλέσθαι τοῦ ὄντος ἀποστάντα Θεοῦ, ψευδωνύμοις καὶ ὀλετῆρσι δαίμοσι θύειν. Εἶτα ὁ μὲν ὡς ἑώρα μή πειθόμενον, προσέταξεν αὐτὸν ἀλύσεσι καὶ πέδαις ἐνδησαμένους, τὴν ἐπὶ θανάτῳ ἄγειν, τὴν κεφαλὴν ἀφαιρήσοντας. Ὁ δὲ ἐπειδὴ ἤγετο τεθνηξόμενος, ταύτας ἀναλαβὼν τίδε τοῦ ψαλμοῦ τὰς ῥήσεις· « Ἐπίστρεψον, ψυχή μου, εἰς τὴν ἀνάπαυσίν σου, ὅτι Κύριος εὐηργέτησέ σε. » Φασὶ δὲ καὶ τρεῖς παῖδας ἀδελφοὺς τὸ γένος κομιδή νέους ὑπ᾽ αὐτῷ ἀνατρεφομένους ἀναρπαγῆναί τε αὐτοὺς ὑπὸ τοῦ βασιλέως, καὶ ὡς οὐδὲ αὐτοὶ θύειν ἤθελον, καί τοι παντοίας ἀνάγκης αὐτοῖς προσαγομένης, καὶ τοὺς κελεῦσαι τὸν βασιλέα τῶν κεφαλῶν ἀφαιρεῖν. Οὕς, ἐπειδὴ ἦχον εἰς τὸ προκείμενον χωρίον, ὁ Βαβύλας ἑαυτοῦ προστησάμενος πρότερους προσήγε τῷ ξίφει, τοῦ μὴ τινα τρέσαντα αὐτῶν ἀναδύναι τὸν θάνατον. Καὶ ἀποτεμνομένων ταύτην ἀνειπὼν τὴν φωνήν, « Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδωκεν ὁ Θεός, » καὶ αὐτὸς μετέπειτα προὔτεινε τὸν οἰκεῖον αὐχένα τῷ ξίφει τελειωθῆναι, ἐντειλάμενος τοῖς τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀναλεξομένοις, τὰς ἀλύσεις καὶ τὰς πέδας αὐτῷ συνθάψαι, ἵν᾽ ᾖ μοι ταῦτα, φησί, καὶ κειμένῳ κόσμος. Καὶ δὴ μετ᾿ αὐτῶν ἔτι τυγχάνει κείμενος, ὥς φασι. Ας΄. Τοῦτον τὸν Βαβύλαν ὁ Ἰουλιανὸς ἐπειδὴ πρὸς τοῦ Εὐσεβίου ἤκουσε κώλυμα τοῖς ἀγάλμασιν εἶναι τοῦ μὴ χρᾷν, αὐτίκα προσέταξεν αὐτῇ θήκῃ, λίθου δ' ἔστι μεγάλου πεποιημένη, μετάγειν ἀπὸ τῆς Δάφνης. Εὐθὺς οὖν ὁ τῆς πόλεως ὄχλος, προχυθέντες ὡς ἐπὶ μεγάλῃ αἰτίᾳ περιβαλόμενοι, εἷλκον τὴν θήκην. Ἡ δὲ ὡς οὐχ ὑπὸ ἀνθρώπων ἐλκομένη μᾶλλον, ἢ κρείττονος αὐτὴν κινούσης δυνάμεως, ἔφθανε τὴν τῶν ἀγόντων προθυμίαν ἐφεπομένη, αὐθημερόν γέ τοι αὐτὴν σταδίους πλέον ἢ πεντήκοντα κομισάμενοι, ἐν τῷ καλουμένῳ κοιμητηρίῳ κατέθεσαν· ἔστι δὲ πρὸ τῆς πόλεως οἶκος σωμάτων παλαιῶν ἀνδρῶν, καὶ ἐνίων γε ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ μαρτυρουμένων πολλὰ δεδεγμένος. Τότε μὲν οὖν ἐνταῦθα τὴν θήκην εἰσεκόμισαν, ὁ δὲ Ἰουλιανὸς παρεσκευάζετο πλῆθος ἱερείων τε καὶ ἀναθημάτων, ὡς τῇ ὑστεραίᾳ σὺν αὐτ

ἐκκλησίαν, κατὰ δή τινα ἑορτὴν στὰς πρὸ τῶν θυρῶν διεκώλυσεν εἰσελθεῖν φάσκων εἰς δύναμιν μὴ περιό ψεσθαι λύκον τῷ ποιμνίῳ ἐπεισερχόμενον. Τὸν δὲ παραυτίκα μὲν ἀποκρουσθῆναι τῆς εἰσόδου, εἴτε δὴ στάσιν τινὰ πρὸς τοῦ ὄχλου ἔσεσθαι ὑπιεδόμενον, εἴτε δὴ καὶ ἄλλως αὑτῷ βουλευθέν ἐν χαλεπῷ μένα τοι τὴν ἔνστασιν τοῦ ἐπισκόπου ποιησάμενον. Ἐπεὶ δὲ ὡς ἑαυτὸν ἐπὶ τὰ βασιλεια ἀπηλλάγη, παραστή σασθαι αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βήματος ἀπολογησόμενον ἐκέ λευε. Καὶ δὴ παραστάντος αὐτοῦ, πρῶτα μὲν τὴν τόλο μαν τῆς κωλύσεως ἐνεκάλει, ἔπειτα μέντοι κελεύει αὐτὸν τοῖς δαίμοσι θύειν, εἰ βούλοιτό γε τὴν ἐπὶ τῷ ἐγκλήματι δίκην διαφυγεῖν. Τὸν δὲ πρὸς τὴν ἔγκλη σίν τε ἀπολογήσασθαι καὶ τὴν πρόκλησιν διακρούς volentem ingredi in ecclesiam Christianorum, in σιλεῖ εἰσελθεῖν βουλομένῳ εἰς τὴν τῶν Χριστιανῶν quodam festo stans pro foribus, prohibuisse ingredi, dicens se pro viribus non despecturum esse lupum gregem invadentem. Ille autem ab ingressu tunc quidem fuit dejectus, sive quod suspicaretur futuram populi seditionem, sive ipse quoque aliud consilium cepisset. Egerrime autem tulit constantiam episcopi. Postquam vero ipse dicessit in regiam, jussit eum causam suam defensurum, coram sc sisti pro tribunali. Cum ipse autem esset productus, primum quidem accusavit auda ciam, quod eum ausus esset prohibere: deinde jussit eum sacrificare dæmonitus, si effugere vellel pænas criminationis. Ipse autem respondit quidem ad criminationem, rejecit autem exhortationem: illam quidem, dicens, se, cum esset pastor, σασθαι, τὴν μὲν, φήσαντα ποιμένι ὄντι αὐτῷ πάντα oportere vel omnia libenter pati pro grege: hanc προσήκειν ἑαυτῷ ὑπὲρ τοῦ ποιμνίου προθυμεῖσθαι autem, se non admissurum, ut a vero Deo defi- παθεῖν, τὴν δὲ, μή ἂν ἐλέσθαι τοῦ ὄντος ἀποστάντα ciens sacrificaret iis, qui falso dii dicuntur, et Θεοῦ, ψευδωνύμοις καὶ ὀλετῆρσι δαίμοσι θύειν. sunt perniciosi dæmones. Deinde ille quidem cum Εἶτα ὁ μὲν ὡς ἑώρα μή πειθόμενον, προσέταξεν αὐτ videret eum non parere, jussit ut, cum eum ligas. τὸν ἀλύσεσι καὶ πέδαις ενδησαμένους, τὴν ἐπί θα sent catenis et compedibus, ad mortem ducerent, νάτῳ ἄγειν, τὴν κεφαλὴν ἀφαιρήσοντας, Ὁ δὲ ἐπειδὴ caput amputaturi. At is cum duceretur moriturus, ἤγετο τεθνηξόμενος, ταύτας ἀναλαβὼν, τίδε τοῦ ψαλ assumens cecinit hæc dicta Psalmi: «Convertere, μοῦ τὰς ῥήσεις «Επίστρεψον, ψυχή μου, εἰς τὴν anima mea, in requiem tuam, quoniam Dominus ἀνάπαυσίν σου, ὅτι Κύριος εὐηργέτησέ σε.» Φασὶ δὲ benefecit tibi 7.» Porro autem dicunt etiam treg καὶ τρεῖς παῖδας ἀδελφοὺς τὸ γένος κομιδή νέους ὑπ' pueros genere fratres, qui ab infantia ab eo nu- αὐτῷ ἀνατρεφομένους ἀναρπαγῆναί τε αὐτοὺς ὑπὸ triti fuerant, ab imperatore fuisse arreptos, et τοῦ βασιλέως, καὶ ὡς οὐδὲ αὐτοὶ θύειν ἤθελον, καὶ cum nec illi quidem voluissent sacrificare, etsi τοι παντοίας ἀνάγκης αὐτοῖς προσαγομένης. καὶ τὰ eis afferretur omnis necessitas, ipsum quoque jusτοὺς κελεῦσαι τὸν βασιλέα τῶν κεφαλών ἀφαιρεῖν. sisse imperatorem, eis adimi capita. Quos, post- Οὕς, ἐπειδὴ ἦχον εἰς τὸ προκείμενον χωρίον, ὁ Βαquam venerunt in locum propositum, Babylas & βύλας ἑαυτοῦ προστησάμενος πηοτέρους προσήγε ante se statuens priores duxit ad gladium, ne quis eorum timore affectus, mortem recusaret. Cumque eorum capita fuissent amputata, postquam hanc dixisset vocem: «Ecce ego et pueri, quos mihi dedit Deus ipse quoque deinde suum porrexit collum, ut ense consummaretur, cum prius jussisset iis, qui corpus ejus erant collecturi, catenas et compedes cum eo sepelire: Ut sint, inquit, hæc quo que mihi jacenti ornamento. Atque cum eis quidem certe adhuc jacet, ut aiunt. XXXVI. Huncautem Babylam cum ab Eusebio audiisset Julianus esse impedimento statuis, quominus respondeant, jussit statim ejus capsam (est autem e lapide maximo) a Daphne transferre. Statim ergo civitatis profusa multitudo, ut quæ magna de causa accederet, trahebat capsam. Illa autem, tanquam non magis traheretur ab hominibus, quam a potentiore, quæ eam movebat, virtute, celeriter movebatur sequens eorum qui ducebant animi alacritatem. Cum eam autem ipso die tulissent plus. quam quinquaginta stadia, posuerunt in cœmeterio, quod dicitur. Est autem ante civitatem domus, quæ suscepit corpora antiquorum virorum, et quorum fuerunt nonnulli martyres propter pietatem. Atque tunc quidem capsam portarunt in eum locum: Julianus autem parabat multitudinem 7 Psalm. cx¡v, 7.8 Isa. VIII, τῷ ξίφει, τοῦ μὴ τινα τρέσαντα αὐτῶν ἀναδύναι τὸν θάνατον. Καὶ ἀποτεμνομένων ταύτην ἀνειπὼν τὴν φωνὴν, «Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἄμοι ἔδωκεν ὁ Θεός, ο καὶ αὐτὸς μετέπειτα προὔτεινε τὸν οἰκεῖον αὐχένα τῷ ξίφει τελειωθῆναι, ἐντειλάμενος, τοῖς τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀναλεξομένοις, τὰς ἀλύσεις καὶ τὰς πέδας αὐτῷ συνθάψαι, ἵν᾽ ᾖ μοι ταῦτα, φησί, καὶ κειμένῳ κόσμος. Καὶ δὴ μετ᾿ αὐτῶν ἔτι τυγχάνει κείμενος, ὥς φασι. Ας΄. Τοῦτον τὸν Βαβύλων ὁ Ἰουλιανὸς ἐπειδὴ πρὸς τοῦ Εὐσεβίου ἤκουσε κώλυμα τοῖς ἀγάλμασιν εἶναι τοῦ μὴ χρᾷν, αὐτίκα προσέταξεν αὐτῇ θηκη, λίθου δ' ἔστι μεγάλου πεποιημένη, μετάγειν ἀπὸ τῆς Δάφνης. Εὐθὺς οὖν ὁ τῆς πόλεως ὄχλος, προχυθέντες ὡς ἐπὶ μεγαλῇ αἰτία περιβαλόμενοι, είλκον τὴν θήκην. Η δὲ ὡς οὐχ ὑπὸ ἀνθρώπων ἐλκομένη μᾶλλον, ἢ κρείττονος αὐτὴν κινούσης δυνάμεως, ἔφθανε τὴν τῶν ἀγόντων προθυμίαν ἐφεπομένη, αυθημερόν γέ τοι αὐτὴν σταδίους πλέον ἢ πεντήκοντα κομισά. μενοι, ἐν τῷ καλουμένῳ κοιμητηρίῳ κατέθεσαν· ἔστι δὲ πρὸ τῆς πόλεως οἶκος σωμάτων παλαιῶν ἀνδρῶν, καὶ ἐνίων γε ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ μαρτυρουμένων πολλὰ δεδεγμένος. Τότε μὲν οὖν ἐνταῦθα τὴν θήκην είσ εκόμισαν, ὁ δὲ Ἰουλιανὸς παρεσκευάζετο πλῆθος ἱερείων τε καὶ ἀναθημάτων, ὡς τῇ ὑστεραίᾳ σὺν αὐτ

col. 1201–1202page 102 of 165

PG 115:1201τοῖς εἰς τὴν Δάφνην ἀναβησόμενος, καὶ νῦν γε δὴ πάντως ἐλπίζων, εἰ μὴ τῶν ἄλλων, ἀλλ' αὐτοῦ γε τοῦ Ἀπόλλωνος τεύξεσθαι ἀποκριθησομένου. Ἐπὶ τούτῳ γὰρ αὐτῷ πᾶσα ἡ τῆς προθυμίας ἐλπὶς ἦν, καὶ ὅτι που αὐτῷ τι μᾶλλον ἢ ἑτέρῳ τὸ τοιοῦτον χωρίον διαφέρον ἦν κατὰ τὴν μαντικὴν τέχνην, καὶ ὅτι περ αὐτῷ μόνῳ ἀνεῖτο ἡ Δάφνη. Ὁ δὲ Εὐσέβιος καὶ οἱ προλεγόμενοι ἱερεῖς καὶ τῶν νεωκόρων τὸ πλῆθος, προσδεχόμενοι τὸν βασιλέα, ἐν ἀγῶνι μεγάλῳ καθίσταντο καὶ διηγρύπνουν περὶ τὸ ἄγαλμα, πάντα πραγματευόμενοι, ὅπως, ἐπειδὰν ἀφίκηται, τύχοι αὐτοῦ φθεγξαμένου, ὡς ἄλλης γε αὐτῶν ὅτι προφάσεως οὐδὲ μιᾶς εἰς ἀναβολὴν ὑπολειπομένης. ΛΖ'. Ἐπειδὴ δὲ πόῤῥω τῶν νυκτῶν ἦν, ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πῦρ ἀθρόως κατενεχθὲν ἐνέσκηψε τῷ νεῷ, καὶ ἅμα πανταχόθεν αὐτοῦ δραξάμενον ἐπίμπρα αὐτῷ ἀγάλματι καὶ αὐτοῖς ἀναθήμασι. Πάντων δὲ ὁμοῦ καταφλεγομένων, καὶ τοῦ πυρὸς ἐπὶ μέγα ἐξαιρουμένου, βοὴ μὲν αὐτίκα μεγάλη περὶ τὸν νεών ἦν καὶ θόρυβος οὐδενὶ ἑοικώς. Καὶ δὴ πολλῶν ἐπαμῦναι προθυμουμένων οὐδεὶς ἦν ὁ πρὸς τὸ πῦρ ἀντισχεῖν δυνησόμενος, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἔθεον, τῷ ἄρχοντι τῆς ἕψας Ἰουλιανῷ μηνύσοντες· ὁ δὲ λοιπὸς ὄχλος ὑπὸ ἐκπλήξεως ἵσταντο, θεαταί τοῦ παραδόξου τῆς καταλαβούσης αὐτοὺς συμφορᾶς γινόμενοι. Τὸ δὲ πῦρ οὐδενὸς ἦν τῶν ἄλλων ἀπτόμενον, τοσαύτης γε καὶ οὕτως ἀμφιλαφοῦς ὕλης ἐκεῖ περικυίας, ὅ τι μὴ μονώτατον ἐμπεσόν, κατέφλεγε σὺν τοῖς ἐνοῦσι τὸν νεών· ὡς τὸ μὲν ἄγαλμα καὶ πᾶν ὅ τι ἐν ἀναθήμασιν ἦν, καθάπαξ ἀφανισθῆναι, βραχέα δὲ λειφθῆναι τῶν οἰκοδομημάτων, τῇ Δάφνῃ σημεῖα τοῦ πάθους, ἅ καὶ νῦν ἔτι δείκνυσι σαφέστερον τὸ δεῖγμα τοῦ θεηλάτου πυρός. Ὁ δὲ Ἰουλιανὸς τὰ συμβάντα ἀκούσας, ὀργῆς τε πίμπλαται καὶ δεινὸν ποιησάμενος, εἰ Χριστιανοὶ τοῖς συμβεβηκόσιν ἐπιτωθάσειν αὐτῷ μέλλοιεν, αὐτίκα προστάττει τῆς μεγάλης αὐτοὺς ἐξωθεῖν ἐκκλησίας, καὶ ταύτην μὲν ἄβατον αὐτοῖς παντελῶς ἀποφαίνειν, ὡς ὅτι ἀσφαλέστατα αὐτὴν ἀποκλεισαμένους, τὰ δὲ κειμήλια πάντα δημοσιοῦν. Δίδωσι δὲ καὶ τοῖς Ἕλλησιν ἄδειαν ὥστε εἰσιέναι αὐτοὺς εἰς τὰς τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίας καὶ ποιεῖν ὅσα καὶ βούλοιντο. ΛΗ΄. Τούτων οὖν παρὰ τοῦ τυράννου καὶ ἀσεβοῦς κελευσθέντων, τί τῶν μεγίστων κακῶν οὐκ ἐπετελέσθη; Τί δὲ τῶν ἀπηχεστάτων οὐκ ἐλέχθη, πάντων ἀφέτῳ γλώσσῃ λαλούντων τὰ ἄῤῥητα κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, καὶ βλασφημούντων εἰς τὸν Κύριον καὶ Θεὸν ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν πάσαις ταῖς πόλεσιν. Ἐν μὲν γὰρ Σεβαστῇ ἐπικληθείσῃ τὰ ὀστᾶ τοῦ προφήτου Ἐλισσαίου καὶ τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐκ τῶν θηκῶν ἐξαγαγόντες, καὶ ἀλόγων ἀκαθάρτοις ὀστέοις προσμίξαντες κατέκαυσαν, καὶ τὴν κόνιν εἰς τὸν ἀέρα ἐλίκμησαν· τὸν δὲ τοῦ Σωτῆρος ἀνδριάντα, ἐν Πανεάδι τῇ πόλει πρὸς τῆς αἱμορροούσης γυναικὸς κατασκευασθέντα μεγαλοπρεπῶς, ἣν ὁ Χριστὸς ἰάσατο, καὶ ἱδρυνθέντα ἐν ἐπισήμῳ τόπῳ τῆς πόλεως, ὃν μετὰ χρόνον γνωσθέντα ἐκ τῆς αὐτόθεν φυομένης βοτάνης τοῦ θαύματος, οἱ Χριστιανοὶ ἀράμενοι ἐν τῷ τῆς ἐκκλησίας διακονικῷ ἔστησαν,

cum eis Daphnem ascensurus, tunc quidem certe sperans omnino, si non alios, at ipsum Apollinem responsurum. Eo enim spectabat spes prompti et alacris illius animi, quod locus ei magis, quam alii, videbatur præstare scientia divinandi: et quod ei soli consecrata erat Daphne. Eusebius autem, et qui prius dicti sunt sacerdotes, et multitudo ædituorum, valde laborabant et vigilabant circa imaginem, exspectantes imperatorem: et omnia agentes, ut, cum venerit, eum habeat loquentem, cum nulla excusatio esset eis relicta ad dilationem. τοῖς εἰς τὴν Δάφνην ἀναβησόμενος, καὶ νῦν γε δὴ victimarum et donariorum, ut qui esset postridie πάντως ἐλπίζων, εἰ μὴ τῶν ἄλλων, ἀλλ' αὐτοῦ γε τοῦ ᾿Απόλλωνος τεύξεσθαι αποκριθησομένου. Ἐπὶ τού τῳ γὰρ αὐτῷ πᾶσα ἡ τῆς προθυμίας ἐλπὶς ἦν, καὶ ὅτι που αὐτῷ τι μᾶλλον ἢ ἑτέρῳ τὸ τοιοῦτον χωρίον διαφέρον ἦν κατὰ τὴν μαντικὴν τέχνην, καὶ ὅτι περ αὐτῷ μόνῳ ἀνεῖτο ἡ Δάφνη. Ὁ δὲ Εὐσέβιος καὶ οἱ προλεγόμενοι ἱερεῖς καὶ τῶν νεωκόρων τὸ πλῆθος, προσδεχόμενοι τὸν βασιλέα, ἐν ἀγῶνι μεγάλῳ καθ ίσταντο καὶ διηγρύπνουν περὶ τὸ ἄγαλμα, πάντα πραγματευόμενοι, ὅπως, ἐπειδὰν ἀφίκηται, τύχοι αὐτοῦ φθεγξαμένου, ὡς ἄλλης γε αὐτῶν ὅτι προφάσεως οὐδὲ μιᾶς εἰς ἀναβολὴν ὑπολειπομένης. ΛΖ'. Ἐπειδὴ δὲ πόῤῥω τῶν νυκτῶν ἦν, ἐκ τοῦ οὐ XXXVII. Cum vero noxjam multum processisset, ρανοῦ πῦρ ἀθρόως κατενεχθὲν ἐνέσκηψε τῷ νεῷ, ignis repente e colo demissus in templum cecidit: καὶ ἅμα πανταχόθεν αὐτοῦ δραξάμενον ἐπίμπρα et cum ipsum omni ex parte apprehendisset, ipsam αὐτῷ ἀγάλματι καὶ αὐτοῖς ἀναθήμασι. Πάντων δὲ exussit imaginem cum ipsis donariis. Cumque ὁμοῦ καταφλεγομένων, καὶ τοῦ πυρὸς ἐπὶ μέγα omnia simul conflagrarent, et ignis valde extolleἐξαιρουμένου, βοὴ μὲν αὐτίκα μεγάλη περὶ τὸν νεών retur, protinus quidem fuit in templo magna vociἦν καὶ θορυβος οὐδενὶ ἑοικώς. Καὶ δὴ πολλῶν ἐπα- feratio, et nulli similis tumultus. Tunc multi quiμῦναι προθυμουμένων οὐδεὶς ἦν ὁ πρὸς τὸ πῦρ ἀνα dem parati erant opem ferre, nullus autem erat, τισχεῖν δυνησόμενος, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἔθεον, qui posset igni resistere. Sed alii quidem currebant τῷ ἄρχοντι τῆς ἕψας Ἰουλιανῷ μηνύσοντες ὁ δὲ ad civitatem, id significaturi Juliano: reliqua vero λοιπὸς ὄχλος ὑπὸ ἐκπλήξεως ἵσταντο, θεαταί τοῦ multitudo stabat obstupefacta, contemplans calaπαραδόξων τῆς καταλαβούσης αὐτοὺς συμφοράς για mitatem, quæ ipsos invaserat. Ignis autem nihil νόμενοι. Τὸ δὲ πῦρ οὐδενὸς ἦν τῶν ἄλλων ἀπτόμενον, aliud tangebat, cum tanta et tam copiosa illic es τοσαύτης γε καὶ οὕτως ἀμφιλοφους ὕλης ἐκεῖ περι set materia, nisi quod solum cum iis, quæ inerant, κυίας, ὅ τι μὴ μονώτατον ἐμπεσόν, κατέφλεγε συν templum comburebat: adeo ut imago quidem, et τοῖς ἐνοῦσι τὸν νεών· ὡς τὸ μὲν ἄγαλμα καὶ πᾶν quæcunque illic erant donaria fuerint omnino deὅ τι ἐν ἀναθήμασιν ἦν, καθάπαξ ἀφανισθῆναι, βραχέα leta pauca autem ædificia Daphne remanserint, δὲ λειφθῆναι τῶν οἰκοδομημάτων, τῇ Δάφνῃ σημεῖα, signa ejus quod acciderat: quæ etiam nunc quoτοῦ πάθους, ἅ καὶ νῦν ἔτι δείκνυσι σαφέστερον τὸ que apertius indicant ignem, qui missus fuerat diδεῖγμα τοῦ θεηθάτου πυρός. Ο δὲ Ἰουλιανὸς τὰ vinitus. Julianus autem cum audivisset ea, quæ acσυμβάντα ἀκούσας, ὀργῆς τε πίμπλαται καὶ δεινὸν ciderant, ira repletur et grave arbitratus, si proποιησάμενος, εἰ Χριστιανοὶ τοῖς συμβεβηκόσιν ἐπι- pter ea quæ acciderant Christiani essent eum τωβάσειν αὐτῷ μέλλοιεν, αὐτίκα προστάττει τῆς μετ ludificaturi, jubet statim eos e magna expelli ecγάλης αὐτοὺς ἐξωθεῖν ἐκκλησίας, καὶ ταύτην μὲν clesia, et provideri, ne illis ad ipsam omnino paἄβατον αὐτοῖς παντελῶς ἀποφαίνειν, ὡς ὅτι ἀσφαλές teat aditus, ac demum quæ ibi erant pretiosa puστατα αὐτὴν ἀποκλεισαμένους, τὰ δὲ κειμήλια πάντα blicari. Dat autem gentibus potestatem, ut ingreδημοσιοῦν. Δίδωσι δὲ καὶ τοῖς Ἕλλησιν ἄδειαν ὥστε diantur in ecclesias Christianorum, et faciant quæ εἰσιέναι αὐτοὺς εἰς τὰς τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίας velint. καὶ ποιεῖν ὅσα καὶ βούλοιντο. ΛΗ΄. Τούτων οὖν παρὰ τοῦ τυράννου καὶ ἀσεβοῦς κελευσθέντων, τί των μεγίστων κακῶν οὐκ ἐπετελέσθη; Τί δὲ τῶν ἀπηχεστάτων οὐκ ἐλέχθη, πάντων ἀφέτῳ γλώσσῃ λαλούντων τὰ ἄῤῥητα κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως, καὶ βλασφημούντων εἰς τὸν Κύριον καὶ Θεὸν ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν ἐν πάσαις ταῖς πόλεσιν. Ἐν μὲν γὰρ Σεβαστῇ ἐπικληθείσῃ τὰ ὀστᾶ τοῦ προφήτου Ελισσαίου καὶ τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐκ τῶν θηκῶν ἐξαγαγόντες, καὶ ἀλόγων ἀκαθάρτοις ὀστέοις προσμίξαντες κατέκαυσαν, καὶ τὴν κόνιν εἰς τὸν ἀέρα ἐλίκμησαν· τὸν δὲ τοῦ Σωτῆς ρος ανδριάντα, ἐν Πανεάδι τῇ πόλει πρὸς τῆς αἱμοβῥοούσης γυναικός κατασκευασθέντα μεγαλοπρεπῶς, ἣν ὁ Χριστὸς ἰάσατο, καὶ ἱδρυνθέντα ἐν ἐπισήμῳ τόπῳ τῆς πόλεως, ὃν μετὰ χρόνον γνωσθέντα ἐκ τῆς αὐτόθεν φυομένης βοτάνης τοῦ θαύματος, οἱ Χριστιανοὶ ἀράμενοι ἐν τῷ τῆς ἐκκλησίας διακονικῷ ἔστησαν, XXXVIII. Cum ergo impius hæc jussisset tyrannus, quod non maximum malum factum est? Quid non autem absurdissimum et turpissimum dictum est, omnibus lingua effrenata nefanda loquentibus adversus fidem Christianorum, nefanda loquentibus et blasphemantibus Dominum et Deum nostrum Jesum Christum in omnibus civitatibus? Nam in civitate quidem, quæ olim vocabatur Samaria, postea vero et condita fuerat ab Herode, et appellata erat Sebaste, ossa prophetæ Elisei et Baptistæ Joannis (ut putabant) e loculis educentes, et cum immundis brutorum ossibus commiscentes, exusserunt, et cinerem in aerem cribrarunt ac ventilarunt: Salvatoris autem statuam, quæ in Paneade civitate a muliere, quæ profluvio sanguinis laborabat, et a Christo curata fuerat, magnifice constructa et in insigni civitatis loco posita fuerat: quam

col. 1203–1204page 103 of 165

PG 115:1203τοῦτον οἱ Ἕλληνες κατασπάσαντες, τῶν ποδῶν τε σχοίνους ἐξάψαντες, ἔσυραν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς, ἕως οὗ κατὰ μικρὸν ἀποθραυόμενος ἠφανίσθη, μόνης τῆς κεφαλῆς καταλειφθείσης καὶ ἁρπαγείσης ὑπό τινος ἐν τῷ θορυβεῖσθαι τοὺς Ἕλληνας, λαλούντων αὐτῶν βλάσφημα καὶ ἀπηχέστατα ρήματα εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, ἃ μή τις ἀνθρώπων ἤκουσε πώποτε. ΑΘ΄. Τῷ μέντοι παρανομωτάτῳ τυράννῳ ἀκούοντι ταῦτα τρυφὴ ἦν, καὶ πολλὴν αὐτῷ ἐνεποίει τὴν ἡδονήν. Ὅθεν ἐπὶ τούτοις καὶ τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις τῶν Ἰουδαίων ναὸν ἐκέλευεν ἀνιστῶν, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς τῆς πόλεως ἐκβαλών, τοὺς Ἰουδαίους ἀνῆκεν οἰκεῖν. Ἐφ᾽ ᾧ δὴ καὶ ᾿Αλύπιόν τινα, ἄνδρα δεισιδαιμονέστατον, κόμητα τιμήσας, ἀποστέλλει, ἐντειλάμενος σπουδῇ πολλῇ τὸν ναὸν ἀνοικοδομήσασθαι, ὃν Οὐεσπασιανὸς καὶ Τίτος ὁ τούτου υἱὸς καὶ αὐτὸν ἅμα τῇ πόλει καθεῖλον καὶ ἐνεπύρισαν. Ἔδει γὰρ εἰς πέρας ἐλθεῖν τὸ τῆς ἀληθείας ῥῆμα Χριστοῦ, τὸ, « Οὐ μὴ μείνῃ λίθος ἐπὶ λίθον, ὃς οὐ μὴ καταλυθῇ.» Ὅπερ ὁ ἀνόητος οὗτος ψευδὲς ἀποδεῖξαι φιλονεικών, τὸν ναὸν ἔσπευδεν ἀνοικοδομεῖν, εἰ καὶ εἰς μάτην ἔκαμνεν, ανηνύτοις ἐπιχειρῶν. Συνδραμόντων γὰρ σπουδῇ πολλῇ τῶν θεοκτόνων Ἰουδαίων, καὶ τοῦ ἔργου χειρὶ τῇ πάσῃ καὶ προθυμίᾳ ἀντιλαμβανομένων, τήν τε τάφρον τῶν θεμελίων ἐξορυττόντων ἀργυραῖς, ὥς τινες φασὶν, ἅμαις καὶ σκάφαις, καὶ τοὺς θεμελίους μελλόντων καταβαλέσθαι, σφοδροτάτη καταιγὶς ἐπελθοῦσα, τὸ κενωθὲν μὲν ἀντεχώννυ, ἀστραπῶν δὲ καὶ βροντῶν συνεχώς καταπεμπομένων, σεισμὸς ἐγγιζούσης λοιμένοντας ἐναποψύξαι καὶ πῦρ ἐκ τῶν ὀρυσσομένων θεμελίων ἐξενεχθέν, πάντας τοὺς εὑρεθέντας ἐκεῖσε κατέφλεξεν. Ἐπράττετο μὲν οὖν ταῦτα τῇδε. Μ΄. Ὁ δὲ Ἰουλιανὸς, τοῦ βήματος προκαθίσας ἐν τόπῳ ὃν Βασιλικὴν ἔθος καλεῖν, τὸν μαρτυρά τε παραστησάμενος. Πάντως ἤκουσας, ἔφη, καὶ αὐτὸς, ἀσεβέστατε, τῶν κατὰ σὲ τολμώντων πᾶσιν ἐπιχειρεῖν, ὅπερ οἱ κακοδαίμονες ἐτόλμησαν κατὰ τοῦ ἐν τῇ Δάφνῃ ναοῦ τοῦ σωτῆρος ᾿Απόλλωνος, καὶ ὅπως ἐνέπρησαν τοῦτον αὐτοῖς ἱεροῖς καὶ ἀναθήμασιν, ὡς καὶ τὸ θαυμαστὸν ἔργον καὶ πάντιμον δαπάνῃ γενέσθαι πυρός. Ἀλλ᾿ οὐ χαιρήσουσι τούτοις ἐπιχλευάζοντες τὰ ἡμέτερα. Ἐγὼ γὰρ ἀπαιτήσω τὴν ὑπὲρ τούτου ποινὴν ἐβδομηκοντάκις ἑπτὰ, καθώς φησι τὰ ὑμέτερα λόγια. Καὶ ὁ μάρτυς, Ἤκουσα, φησί, ὡς θεήλατος ὀργὴ καὶ πῦρ οὐρανόθεν καταπεμφθέν, κατέφαγε τὸν θεόν σου, καὶ αὐτοῦ τὸν ναὸν ἀνάλωσεν ἅπαντα· εἰ οὖν θεός ἦν, τί μὴ ἑαυτὸν ἐκ τοῦ πυρὸς ἐῤῥύσατο ; Καὶ ὁ παραβάτης, Τάχα καὶ αὐτὸς ἔοικάς μοι, ἀνοσιώτατε, ἐπικερτομεῖν, τοῖς δὲ καὶ ἡδέως καταγελᾶν, ἅτε δή τινος ἐκδικίας παρὰ τοῦ Θεοῦ σου τυχών. Καὶ ὁ μάρτυς · Ἐμοὶ πάντοτε γελῶν μὲν ἔπεισι καὶ κομπάζειν ἐπὶ τῇ πτώσει τῶν σῶν

σχοίνους ἐξάψαντες, ἔσυραν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς, ἕως οὗ κατὰ μικρὸν ἀποθραυόμενος ἠφανίσθη, μόνης τῆς κεφαλῆς καταλειφθείσης καὶ ἁρπαγείσης ὑπό τινος ἐν τῷ θορυβεῖσθαι τοὺς Ἕλληνας, λαλούντων αὐτῶν βλάσφημα καὶ ἀπηχέστατα ρήματα εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, ἃ μή τις ἀνθρώπων ἤκουσε πώποτε. post tempus cognitam ex miraculo herbæ, quæ illic τοῦτον υἱ Ἕλληνες κατασπάσαντες, τῶν ποδῶν τε nascebatur, Christiani acceperunt, et posuerunt in diaconico: eam gentes detraxerunt, et funibus allio gatis pedibus traxerunt per forum, donec paulatim interiit, relicto solo capite, et rapto a quodam, dum gentes tumultuarentur, dicentibus iis verba blasphema et abominanda in Dominum nostrum Jesum Christum, quæ nemo unquam homo audivit. XXXIX. Sceleratissimo autem tyranno audienti erant hæc deliciæ, et ei magnam afferebant voluptatem. Unde etiam post hæc jussit excitari templum Judæorum, quod erat Hierosolymis: et e civitate expulsis Christianis, Judæis reliquit habitandam. Quamobrem quemdam quoque Alypium, falsæ religioni virum deditissimum, et comitis dignitate honestatum, eo mittit, jubens ut magno p, ΑΘ΄. Τῷ μέντοι παρανομωτάτῳ τυράννῳ ἀκούοντι ταῦτα τρυφὴ ἦν, καὶ πολλὴν αὐτῷ ἐνεποίει τὴν ἡδο νήν. Ὅθεν ἐπὶ τούτοις καὶ τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις τῶν Ἰουδαίων ναὸν ἐκέλευεν ἀνιστῶν, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς τῆς πόλεως ἐκβαλών, τοὺς Ἰουδαίους ἀνῆκεν οἰκεῖν. Ἐφ᾽ ᾧ δὴ καὶ ᾿Αλύπιόν τινα, ἄνδρα δεισιδαιμονέστατον, κόμητα τιμήσας, ἀποστέλλει, ἐντειλάμενος σπουδῇ πολλῇ τὸν ναὸν ἀκοικοδομή δ σάσθαι, ὃν Ουεσπασιανὸς καὶ Τίτος ὁ τούτου υἱὸς καὶ αὐτὸν ἅμα τῇ πόλει καθεῖλον καὶ ἐνεπύρισαν. Εδει γὰρ εἰς πέρας ἐλθεῖν τὸ τῆς ἀληθείας ῥῆμα Χριστοῦ, τὸ, «Οὐ μὴ μείνῃ λίθος ἐπὶ λίθον, ὃς οὐ μὴ καταλυθῇ.» Ὅπερ ὁ ἀνόητος οὗτος ψευδὲς ἀποδεῖξαι φιλονεικών, τὸν ναὸν ἔσπευδεν ἀνοικοδομεῖν, εἰ καὶ εἰς μάτην ἔκαμνεν, ανηνύτοις ἐπιχειρῶν. Συνδραμόντων γὰρ σπουδῇ πολλῇ τῶν θεοκτόνων Ἰουδαίων, καὶ τοῦ ἔργου χειρὶ τῇ πάσῃ καὶ προ θυμίᾳ ἀντιλαμβανομένων, τήν τε τάφρον των θεμε λίων ἐξορυττόντων ἀργυραῖς, ὥς τινες φασὶν, ἅμαις καὶ σκάφαις, καὶ τοὺς θεμελίους μελλόντων κατα βαλέσθαι, σφοδροτάτη καταιγὶς ἐπελθοῦσα, τὸ κε νωθὲν μὲν ἀντεχώννυ, ἀστραπῶν δὲ καὶ βροντών συνεχώς καταπεμπομένων, σεισμὸς ἐγγιζούσης λοι studio templum rursus ædificaret, quod Vespasianus et ejus filius Titus simul cum civitate destruxerunt et exusserunt. Oportebat enim ad affectum deduci verbum Christi, qui est ipsa veritas, nempe: «Non manebit lapis super lapidem, qui non destruatur.» Quod quidem studens falsum ostendere stolidus iste, contendebat templum rursus ædificare, etiamsi frustra laborabat, ea aggrediens, quæ fieri non poterant. Nam cum magno studio concurrissent, qui Deum occiderant, Judæi, et magna manu et summa animi alacritate opus aggrederentur, et jaciendis fundamentis fossam foderent argenteis (ut dicunt nonnulli ligonibus et hamis, essentque jacturi fundamenta, vehementissima irruens nocte procella, quod exinanitum quidem fuerat, rursus aggessit. Cum fulgura autem et tonitrua continenter demit- τὴν ἡμέρας ἐγένετο, ὥς τε πολλοὺς καὶ ὑπαίθρους terentur, et dies jam appropinquarel, fuit terramotus adeo ingens, ut multi perierint: et ignis emissus ex iis, quæ jaciebantur, fundamentis, combussit omnes, qui sunt illic inventi. Atque hæc quidem sic gerebantur. XL. Julianus autem cum sedisset pro tribunali in loco quem vocant Basilicam, et curasset sistendum martyrem: Audiisti omnino, inquit, o tu quoque vir maxime impie, ab iis, qui ea, quæ tu, audent aggredi, quænam ausi sint infelices adversus Apollinem, qui est in Daphne, et quemadmodum eum exusserunt cum ipsis sacris et donariis, adeo ut opus admirandum, et maxime venerandum, fuerit ab igne consumptum. Sed non gaudebunt his nostra irridentes. Ego enim pro eo exigam penas 1 septuagies septies, quomodo dicunt vestra Eloquia. Martyr autem: Audivi, inquit, quod ira divinitus immissa, et ignis e cœlo missus, deum tuum occiderit, et totum ejus templum consumpserit. Si ergo erat deus, cur non se servavit ex igne? Fœdifragus autem Julianus: Videris, o maxime impie, tu quoque forte his insultare, et libenter irridere, tinquam qui vindictam aliquam sis a Deo tuo consecutus. Martyr autem: Mihi omnino, inquit, venit in mentem ridere, et exsultare propter lapsumi • Marc. XIII, 2. μένοντας ἐναποψύξαι καὶ πῦρ ἐκ τῶν ὀρυσσομένων θεμελίων ἐξενεχθέν, πάντας τοὺς εὐρεθέντας ἐκεῖσε κατέφλεξεν. Επράττετο μὲν οὖν ταῦτα τῇδε. Μ΄. Ὁ δὲ Ἰουλιανὸς, του βήματος προκαθίσας ἐν τόπῳ ὃν Βασιλικὴν ἔθος καλεῖν, τὸν μαρτυρά το παραστησάμενος. Πάντως ἤκουσας, ἔφη, καὶ αὐτὸς, ἀσεβέστατε, τῶν κατὰ σὲ τολμώντων πᾶσιν ἐπιχει ρεῖν, ὅπερ οἱ κακοδαίμονες ἐτόλμησαν κατὰ τοῦ ἐν τῇ Δάφνῃ ναοῦ τοῦ σωτῆρος ᾿Απόλλωνος, καὶ ὅπως ἐνέπρησαν τοῦτον αὐτοῖς ἱεροῖς καὶ ἀναθήμασιν, ὡς καὶ τὸ θαυμαστὸν ἔργον καὶ πάντιμον δαπάνη Σ γενέσθαι πυρός. Ἀλλ᾿ οὐ χαιρήσουσι τούτοις ἐπιχλευάζοντες τὰ ἡμέτερα. Ἐγὼ γὰρ ἀπαιτήσω τὴν ὑπὲρ τούτου ποινὴν ἐβδομηκοντάκις ἑπτὰ, καθώς φησι τὰ ὑμέτερα λόγια. Καὶ ὁ μάρτυς, Ἤκουσα, φησί, ὡς θεήλατος ὀργὴ καὶ πῦρ οὐρανόθεν καταπεμφθέν, κατέφαγε τὸν θεόν σου, καὶ αὐτοῦ τὸν ναὸν ἀνάλω σεν ἅπαντα· εἰ οὖν θεός, ἦν, τί μὴ ἑαυτὸν ἐκ τοῦ πυρὸς ἐῤῥύσατο; Καὶ ὁ παραβάτης, Τάχα καὶ αὐτὸς ἔοικάς μοι, ἀνοσιώτατε, ἐπικερτομεῖν, τοῖς δὲ καὶ ἡδέως καταγελᾶν, ἅτε δή τινος ἐκδικίας παρὰ τοῦ Θεοῦ σου τυχών. Καὶ ὁ μάρτυς· Ἐμοὶ πάντοτε γελον μὲν ἔπεισι καὶ κομπάζειν ἐπὶ τῇ πτώσει τῶν σῶν

col. 1205–1206page 104 of 165

PG 115:1205θεῶν, ἀφρονέστατε, σεμνύνεσθαι δὲ καὶ χαίρειν ἐφ' οἷς ὁ Θεός μου καθ᾿ ἑκάστην θαυματουργεῖν, ἐκδίκησιν δὲ τῶν παρὰ σοῦ μοι ἐπαγομένων ἐκεῖ δέξομαι, ὁπόταν τὸ πῦρ ἐκεῖνο σε καταλάβῃ, καὶ ἡ διαιωνίζουσα κόλασις. Κἀνταῦθα δὲ οὐ πολὺ τὸ μέσον, καὶ τὸ Μνημόσυνόν σου ἀπολεῖται μετ' ἤχου. » Καὶ ὁ παραβάτης· Εἰ οὖν ἐπὶ τούτοις ἀγάλλῃ, προσθήκην ἐγὼ σοι θήσω τῆς ἡδονῆς. Ἀλλὰ φείδομαί σου δι' οἰκείαν χρηστότητα, καὶ βούλομαί σε τῆς οἰκείας ἀνοίας παυσάμενον, σώφρονι λογισμῷ χρήσασθαι, καὶ προσελθόντα θῦσαι τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς. Καὶ ἀξιώματι γάρ μεγίστῳ τετίμησαι, καὶ πλοῦτος ἱκανὸς ἄνωθέν σοι καὶ ἐκ προγόνων συνήθροισται, καὶ πολλοῖς σε πλεονεκτήμασιν ἀρετῆς ἐκόσμησαν οἱ θεοί, κἂν αὐτὸς ὤφθης περὶ τοὺς εὐηργετηκότας ἀχάριστος. Καὶ ὁ μάρτυς· Τί μαίνῃ, παρανομώτατε, καὶ ἀσχολῇ ἐπὶ τοῖσδε τοῖς ἀνονήτοις, ἐάσας τε τὰς βαρβαρικὰς ἐπαναστάσεις, καὶ τὸν Περσικὸν ἀναβαλόμενος πόλεμον, δι' ὃν τὴν οἰκουμένην πᾶσαν ἐσάλευσας, εἰς ἐμὲ τὸν τοῦ Θεοῦ δοῦλον τὴν ὅλην ἔχεις σχολήν; Ὃν οὖν βούλει καθ᾿ ἡμῶν θάνατον ἀποφαίνου· ἐγὼ γὰρ οὔτε τοῖς θεοῖς σου λατρεύω, οὔτε τοῖς προστάγμασι τοῖς σοῖς πείθομαι. ΜΑ΄. Ταῦτα ὁ παραβάτης ἀκούσας, καὶ θυμοῦ πλησθεὶς τὴν καρδίαν, λατόμους μετακαλεῖται καὶ λιθοξόους, καὶ, Ὁρᾶτε, ἔφη, τήνδε τὴν πέτραν; δείξας ἀπότομόν τινα κατέναντι τοῦ θεάτρου· ταύτην διχῆ διελόντες, καὶ θάτερον μέρος εἰς γῆν ὕπτιον θέμενοι, ἄνωθέν τε αὐτὸν ὑφαπλώσαντες, τῷ ἑτέρῳ μέρει μεθ' ὁρμῆς συγκαλύψατε, ἵν' οὗτος μέσος ἀπουληφθείς, σάρκας τε καὶ ὀστᾶ διαφθαρείη, καὶ ἔργοις αὐτοῖς μάθοι τίνι τε ἀνθίσταται, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ βοηθείας παραπολαύσοι. Τοῦ ἔργου δὲ θάττον τοῦ λόγου περαιωθέντος, καὶ τοῦ ἁγίου τῶν πετρῶν μέσον ἀποληφθέντος, τοσαύτη τις ἦν ἡ πιέζουσα τοῦτον βία, ὥστε τῶν ὀστῶν αὐτοῦ καταθραυομένων, ἦχόν τινα καὶ κρότον τοῖς πολλοῖς ἐξακούεσθαι· καὶ γὰρ πάντα τὰ ἐντὸς αὐτοῦ διεῤῥάγη, ἡ ἁρμονία τε πᾶσα τῶν ὀστῶν συντέτριπτο, αἱ κόραι τε τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ἰδίας ἐκπεπηδήκεσαν ἕδρας. Ἀλλὰ καὶ οὕτως ἔχων ἀνάγκης, τῆς πρὸς Θεὸν ὠδῆς οὐκ ἠμέλει. Ἔψαλε γάρ· Ἐν πέτρᾳ, λέγων, ὕψωσάς με, ὡδήγησάς με, ὅτι ἐγένου ἐλπίς μου, πύργος ἰσχύος ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ. Ἔστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου καὶ κατεύθυνας τὰ διαβήματά μου. Δέξαι οὖν, παῖ Θεοῦ μονογενές, τὸ πνεῦμά μου, καὶ μὴ συγκλείσῃς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν. Οὕτως οὖν ἐν μέσῳ τῶν πετρῶν ἡμέραν ὅλην καὶ νύκτα τοῦ μάρτυρος διαμείναντος, ἐκέλευσεν ὁ παράνομος διαζευχθῆναι τὰς πέτρας, τέλεον διεφθάρθαι τοῦτον καὶ μηδ' ὅτι οὖν αὐτῷ πνεύματος μέρος καταλελεῖσθαι ὅσον ἀπὸ τοῦ πολλοῦ ἐκείνου βάρους οἰόμενος. Ὁ δὲ τῶν πετρῶν διαιρεθεισῶν ἐξῄει βαδίζων καὶ τοῖς ἰδίοις ποσὶ χρώμενος, θαῦμα ὄντως ἐρῶσι μόνοις οὐκ ἀπιστούμενον. Ἄνθρωπος γυμνός, τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχων ἐκκεκομμένους, ὀστᾶ δὲ συντετριμμένα, μέλη δὲ καὶ σάρκας τῇ τῶν πετρῶν συμπεύξει ὡς ἄν τις

θεῶν, ἀφρονέστατε, σεμνύνεσθαι δὲ καὶ χαίρειν ἐφ' tuorum deorum, o stultissime: gloriari autem el οἷς ὁ Θεός μου καθ᾿ ἑκάστην θαυματουργεῖν, ἐκδίκη « σιν δὲ τῶν παρὰ σοῦ μοι ἐπαγομένων ἐκεῖ δέξομαι, ὁπόταν τὸ πῦρ ἐκεῖνο σε καταλάβῃ, καὶ ἡ διαιωνί ζουσα κόλασις. Κἀνταῦθα δὲ οὐ πολὺ τὸ μέσον, καὶ τὸ Μνημόσυνόν σου ἀπολεῖται μετ' ἤχου.» Καὶ ὁ παρα· βάτης· Εἰ οὖν ἐπὶ τούτοις ἀγάλλῃ, προσθήκην ἐγὼ σοι θήσω τῆς ἡδονῆς. ᾿Αλλὰ φείδομαί σου δι' οἰκείαν χρηστότητα, καὶ βούλομαί σε τῆς οἰκείας ἀνοίας παυσά. μενον, σώφρονι λογισμῷ χρήσασθαι, καὶ προσελθόντα θῦσαι τοῖς ἀθανάτοις θεοῖς. Καὶ ἀξιώματι γάρ με γίστῳ τετίμησαι, καὶ πλοῦτος ἱκανὸς ἄνωθέν σοι καὶ ἐκ προγόνων συνήθροισται, καὶ πολλοῖς σε πλεονε κτήμασιν ἀρετῆς ἐκόσμησαν οἱ θεοί, κἂν αὐτὸς ὤφθης περὶ τοὺς εὐηργετηκότας αχάριστος. Καὶ ὁ μάρτυς Τί μαίνῃ, παρανομώτατε, καὶ ἀσχολῇ ἐπὶ τοῖσδε τοῖς ἀνονήτοις, ἐάσας τε τὰς βαρβαρικὰς ἐπαναστάσεις, καὶ τὸν Περσικόν ἀναβαλόμενος πόλεμον, δι' ὃν τὴν οἰκουμένην πᾶσαν ἐσάλευσας, εἰς ἐμὲ τὸν τοῦ Θεοῦ δοῦλον τὴν ὅλην ἔγεις σχολήν; Ον οὖν βούλει καθ᾿ ἡμῶν θάνατον ἀποφαίνου· ἐγὼ γὰρ οὔτε τοῖς θεοῖς σου λατρεύω, οὔτε τοῖς προστάγμασι τοῖς σοῖς πείθομαι. με G lætari propter miracula, quæ Deus meus facit quotidie. Ultionem vero eorum, quæ a te mihi intentantur, illic accipiam, quando te ignis ille comprehenderit et æternum supplicium. Porro autem hic quoque, non multo interjecto tempore, «Memoria tua peribit cum sonitu 40.» Fedifragus vero Julianus: Cum videam te suppliciis delectari, ego tibi accessionem afferam voluptatis. Sed tibi parco propter meam benignitatem, et volo te, dimissa ignorantia sapienti uti ratiocinatione, accedentem sacrificare diis immortalibus. Nam et maxima dignitate es ornatus, et satis magnæ divitiæ a tuis majoribus tibi sunt congregatæ, et multis virtutis dotibus te dii honestarunt, etiamsi conspectus sis ingratus in 60s, qui te affecerunt beneficio. Martyr autem: Quid insanis, inquit, o iniquissime, et immoraris in his, quæ nihil proficiunt? mittens autem aggredi Barbaros, et bellum differens Persicum, propter quod universum orbem terræ commovisti, in me Dei servum totum consumis otium. Quamcunque ergo vis mortem in nos pronuntia. Ego enim neque deos tuos colam, neque tuis jussis parebo. eos, XLI. Hæc cum audiisset Julianus, et esset animus ejus ira repletus; accersit lapicidae, et: Videtis, inquit, hanc petram? (ostendens quamdam præruptam ex adverso theatri). Eam in duas partes dividite et cum alteram partem supinam in terram dejeceritis, et eam desuper hunc maleficum extenderitis, altera parte cum impetu ipsum cooperite, ut is medius interceptus simul habeat carnes et ossa corrupta, et factis ipsis discat cuinam resistat, et an Dei sui fruatur auxilio. Eo autem facto dicto citius, et sancto in mediis petris intercepto tanta erat vis quæ eum premebat ut, cum ejus ossa confringerentur, quidam sonus et fragor a multis exaudiretur. Disrupta enim sunt omnia, quæ erant intra ipsum, et contritæ sunt omnes compages ejus ossium, et oculi excesserunt e sede propria. Sed quamvis esset ad hanc adductus necessitatem, non neglexit tamen ad Deum canere. Psallebat enim, «In petra, dicens, exaltasti me, et deduxisti me, quoniam factus es spes mea, turris virtutis a facie inimici. Statuisti supra petram pedes meos, et direzisti gressus meos 11.» Accipe ergo, Fili Dei unigenite, spiritum meum, et ne concludas ΜΑ΄. Ταῦτα ὁ παραβάτης ακούσας, καὶ θυμοῦ πλησθεὶς τὴν καρδίαν, λατόμους μετακαλεῖται καὶ λιθοξόους, καὶ, Ορᾶτε, ἔφη, τήνδε τὴν πέτραν; δείξας ἀπότομόν τινα κατέναντι τοῦ θεάτρου· ταύτην διχῆ διελόντες, καὶ θάτερον μέρος εἰς γῆν ὕπτιον θέμενοι, ἄνωθέν τε αὐτὸν ὑφαπλώσαντες, τῷ ἑτέρῳ μέρει μεθ' ὁρμῆς συγκαλύψατε, ἵν' οὗτος μέσος ἀπου ληφθείς, σάρκας τε καὶ ὀστᾶ διαφθαρείη, καὶ ἔργοιν αὐτοῖς μάθοι τίνι τε ἀνθίσταται, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ βοηθείας παραπολαύσο:. Τοῦ ἔργου δὲ θάττον τοῦ λόγου περαιωθέντος, καὶ τοῦ ἁγίου τῶν πετρῶν μέσον ἀποληφθέντος, τοσαύτη τις ἦν ἡ πιέζουσα τοῦτον βία, ὥστε τῶν ὀστῶν αὐτοῦ καταθραυομένων, ἦχον τινα καὶ κρότον τοῖς πολλοῖς ἐξακούεσθαι, καὶ γὰρ πάντα τὰ ἐντὸς αὐτοῦ διεῤῥάγη, ἡ ἁρμονία τε πᾶσα τῶν ὀστῶν συντέτριπτο, αἱ κόραι τε τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ἰδίας ἐλπεπηδήκεσαν ἕδρας. ᾿Αλλὰ καὶ οὕτως ἔχων ἀνάγκης, τῆς πρὸς Θεὸν ὠδῆς οὐκ ἠμέλει, Εψαλε γάρ. Ἐν πέτρα, λέγων, ὕψωσάς με, ώδηγησάς με, ὅτι ἐγεννήθης ἐλπίς μου πύργος ἰσχύος ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ. Ἕστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου καὶ κατεύθυνας τὰ διαβήματά μου. Δέξαι οὖν, παῖ Θεοῦ μονογενές, τὸ πνεῦμά μου, καὶ μὴ συγκλείσῃς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν. Οὕτως οὖν ἐν μέσῳ τῶν me in manus inimicorum. Sic ergo cum in medio πετρῶν ἡμέραν ὅλην καὶ νύκτα τοῦ μάρτυρος δια μείναντος, ἐκέλευσεν ὁ παράνομος διαζευχθῆναι τὰς πέτρας, τέλεον διεφθάρθαι τοῦτον καὶ μηδ' ὅτι οὖν αὐτῷ πνεύματος μέρος καταλελεῖσθαι ὅσον ἀπὸ τοῦ πολλοῦ ἐκείνου βάρους οιόμενος. Ὁ δὲ τῶν περ τρῶν διαιρεθεισῶν ἐξῄει βαδίζων καὶ τοῖς ἰδίοις ποσὶ χρώμενος, θαῦμα ὄντως ἐρῶσι μόνοις οὐκ ἀπιστούμενον. Ανθρωπος γυμνός, τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχων ἐκκεκομμένους, ὁστα δὲ συντετριμμένα, μέλη δὲ καὶ σάρκας τῇ τῶν πετρῶν συμπεύξει ὡς ἄν τις ¹º Psal. xı, 7. ¹¹ Psal. Lx, 3, 4; xxxıx, 3. petrarum totum diem et noctem mansisset martyr, jussit sceleratus Julianus disjungi petras, eum penitus interiisse, et nullam spiritus partem esse ei relictam præ illo nimio onere arbitrans. Ille autem amotus a petris, egressus est, incedens, et suis utens pedibus, revera miraculum maxime admirandum. Homo nudus, cui egressi quidem erant oculi, ossa contrita, membra et carnes petrarum complicatione compressa, ejus autem intestina omnia misere effluxerant: is (o novum et alienum specta-

col. 1207–1208page 105 of 165

PG 115:1207εἴποι ἀληλεσμένα κάτω τε τὰς ἔγκατα πάντα δεινῶς κατεῤῥυηκότα, οὗτος, ὢ ξένου θαύματος! περιεπάτει καὶ διελέγετο, καὶ πρὸς τὸν τύραννον ἀντεφθέγγετο· ἐξέπληττε γὰρ καὶ αὐτὸν οἷόν τι τέρας φαινόμενος, καὶ πρὸς τοὺς παρόντας. Ὁράτε, ἔλεγε, πράγμα καινὸν ὄντως καὶ τερατείας μεστόν. Ἀρ' οὐ φαρμακὸς οὗτος καὶ γόης; Νὴ τοὺς ἀθανάτους καὶ ἀηττήτους θεούς, οὐκ ᾤμην, ὦ ἄνδρες, τουτονὶ τὸν παλαμναῖον ἐν τοῖς ζῶσι τετάχθαι· οὗτος δὲ, καὶ τῶν ἐντοσθίων καὶ τῆς ἁρμονίας ἁπάσης διαλυθείσης αὐτῷ, καὶ βαδίζει καὶ φθέγγεται. Ἀλλ' οἱ θεοὶ τοῦτον ἐταμιεύσαντο, εἰς πολλῶν ἀφρόνων σωφρονισμόν, ἵν' ᾖ μορμολύκειον, τοῖς τὸ κράτος αὐτῶν μὴ προσκυνοῦσι τὸ ὑπερκόσμιον. ΜΒ'. Οὕτω τε ἔφη, καὶ πρὸς τὸν μάρτυρα· Ἰδού, ταλαίπωρε, λέγει, καὶ ὀφθαλμῶν ἐστερήθης καὶ μελῶν ἁπάντων ἀχρείως οὕτω καὶ διεφθαρμένως ἔχεις. Ποία οὖν ἔτι ὑπολείπεταί σοι ἐλπίς; Πρὸς ὅν διακενῆς ἔλπισας; Ἀλλὰ τὴν εὐμένειαν τῶν θεῶν ἐπικαλεσάμενος, πρόσελθε τούτοις· ἴσως ἵλεοί σοι γενήσονται, καὶ οὐχὶ ταῖς ἐν ᾅδου παραδώσουσι τιμωρίαις. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, τιμωρίαν ἀκούσας, ἐμειδίασε, καί φησι πρὸς τὸν τύραννον· Οἱ σοὶ θεοί με ταῖς κολάσεσι παραδώσουσι; Καὶ πῶς ἐκεῖνοι, τὰς ἰδίας ἐκφυγόντες κολάσεις, ἑτέρων μᾶλλον ἔσονται κολασταί; Ἐκείνοις ἡτοίμασται τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον. Ἐκείνοις ὁ τάρταρος, καὶ ὁ τῶν ὀδόντων βρυγμός· μεθ' ὧν καὶ αὐτὸς πυρὶ ἀΰλῳ παραδοθήσῃ αἰωνίως κολασθησόμενος, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατεπάτησας, τὸ αἷμα τούτου τὸ τίμιον, ὃ ὑπὲρ ἡμῶν ἐξέχεε, κοινὸν ἡγησάμενος, καὶ ἐνυβρίσας εἰς τὸ Πνεῦμα τῆς χάριτος ἐν ᾧ ἡγιάσθης. Ἐμοὶ δὲ ὑπὲρ τοῦ μικροῦ τούτου καμάτου, καὶ τῆς ἐν βραχεῖ τιμωρίας, πολλαὶ καὶ φιλότιμοι δοθήσονται δωρεαὶ καὶ στέφανοι νικητήριοι. Ἀλλὰ τί ταῦτα πρὸς σὲ τὸν ἅπαξ τοῖς δαίμοσιν ἑαυτὸν παραδόντα; Ἀπόστηθι τοιγαροῦν ἀπ' ἐμοῦ, ἀπόστηθι, ἐργάτα τῆς ἀνομίας, ἐπεὶ μηδεμία κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, καὶ ἣν βούλει καθ' ἡμῶν ἐπένεγκε τὴν ἀπόφασιν· ἤδη γὰρ πεπληροφόρησαι καὶ λόγοις καὶ πράγμασιν, ὅτι τοῖς σοῖς θελήμασιν αὐτὸς οὐχ ὑπείκω. ΜΓ'. Τούτων ἀκούσας ὁ παραβάτης καὶ τοῖς ὅλοις ἀπορηθείς, Ἀρτέμιος, εἶπεν, ὁ τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἐξαρνηθείς, τοὺς Ῥωμαϊκοὺς δὲ καὶ ἡμετέρους λόγους ἀπολιπών, Χριστιανός τε καλεῖσθαι ἀντὶ Ῥωμαίου καὶ Ἕλληνος προελόμενος, καὶ ἀντὶ Δουκὸς καὶ Αὐγουσταλίου, Γαλιλαῖος μᾶλλον ὀνομάζεσθαι φιλοτιμούμενος, τὴν μιαρὰν αὐτοῦ κεφαλὴν ἐκκοπτέσθω τῷ ξίφει. Ταύτην οὖν τὴν ἀπόφασιν ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς δεξάμενος ἐξῆλθε τοῦ βήματος χαίρων, καὶ προθύμως τοῖς ἀπάγουσιν ἐφεπόμενος· ὡς δὲ καὶ τὸν τόπον κατείληφε, χάριν αἰτεῖται παρὰ τῶν ἀναιρεῖν βουλομένων, βραχεῖαν προσευχῆς ὥραν. Λαβὼν τοίνυν καὶ πρὸς οὐρανὸν ἀπιδών, Ὁ Θεός, εἶπεν, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἐνίσχυσάς με τὸν ἀνάξιον δοῦλόν σου καταπατῆσαι τὰ κέντρα τοῦ διαβόλου, καὶ τὰς αὐτοῦ παγίδας συντρίψαι, ἃς ἡτοί

culum) ambulabat, et disserebat, et loquebatur ad εἴποι ἀληλεσμένα κάτω τε τὰς ἔγκατα πάντα δεινῶς versus tyrannum. Unde is quoque stupore aficiebatur, ut qui martyrem tanquam monstrum aliquod cerneret et dicebat iis qui aderant: Videte rem plane novam et plenam prodigii. Non est iste veneficus et præstigiator? Per immortales et invictos deos, non putabam, o viri, hunc exsecrandum adhuc vivere. Is autem et intestinis, et universa campage ei dissoluta, et incedit, et loquitur. Sed dii eum reservarunt ad¦multorum insipientum correctionem, ut esset terriculum iis, qui eorum supermundanam non adorant potentiam. XLII. Sic dixit, et martyri: Ecce, miser, inquit, et oculis es privatus, et sunt tibi membra omnia inutilia et perdita. Quænam ergo spes est adhuc tibi reliqua? In quem sperasti inaniter? Sed deorum invocata benignitate, ad eos accede. Fient tibi fortasse propitii, et non tradent te iis, quæ sunt apud inferos, suppliciis. Martyr autem Christi cum audiisset supplicium, subrisit, et dixit tyranno: Dii tui me tradent suppliciis? et quonam modo illi, cum suas pœnas non effugerint, fient aliorum punitores? Illis paratus est ignis æternus: illis tartarus, et stridor dentium. Cum quibus ipse quoque traderis igni immateriali, in æternum puniendus: quoniam Filium Dei conculcasti, pretiosum ejus sanguinem, quem pro nobis effudit, communem existimans: et Spiritum gratiæ affecisti contumelia, in quo fuisti sanctificatus 1. Mihi autem pro parvo hoc labore et brevi cruciatu dabuntur multa dona et splendida et coronæ victoria. Sed quid hæc ad te, qui te omnino tradidisti dæmonibus? Discede ergo a me, discede, operator iniquitatis, quoniam nulla est luci societas cum tenebris 13, et quamcunque velis fer in nos sententiam. Jam enim et verbie, et factis es certior factus, me tuæ voluntati minime esse cessurum. XLIII. Hæc cum audiisset fœdifrague Julianus, et esset omnino in summam adductus dubitationem: Artemius, dixit, qui deorum abnegavit religionem, Romanis autem et nostris (relictis rationibus, pro Romano et Græco maluit dici Christianus, et pro κατεῤῥυηκότα, οὗτος, ὢ ξένου θαύματος! περιεπάτει καὶ διελέγετο, καὶ πρὸς τὸν τύραννον ἀντεφθέγγετο ἐξίπληττε γὰρ καὶ αὐτὸν οἷόν τι τέρας φαινόμενος, καὶ πρὸς τοὺς παρόντας. Ορᾶτε, ἔλεγε, πράγμα καινὸν ὄντως καὶ τερατείας μεστόν. ᾿Αρ᾽ οὐ φαρμακὸς οὗτος καὶ γόης. Νὴ τοὺς ἀθανάτους καὶ ἀηττήνους θεούς, οὐκ ᾤμην, ὦ ἄνδρες, τουτονὶ τὸν παλαμναῖον ἐν τοῖς ζῶσι τετάχθαι, οὗτος δὲ, ταὶ τῶν ἐντοσθίων καὶ τῆς ἁρμονίας ἁπάσης διαλυθείσης αὐτῷ, καὶ βαδίζει καὶ φθέγγεται. Αλλ' οἱ θεοὶ τοῦτον ἐταμιεύσαντο, εἰς πολλῶν ἄφρόνων σωφρονισμόν, ἵν ᾖ μορμολύκειον, τοῖς τὸ κράτος αὐτῶν μὴ προσκυ νοῦσι τὸ ὑπερκόσμιον. ΜΒ'. Οὕτω τε ἔφη, καὶ πρὸς τὸν μάρτυρα· Ἰδου, ταλαίπωρε, λέγει, καὶ ὀφθαλμῶν ἐστερήθης καὶ μελῶν ἁπάντων ἀχρείως οὕτω καὶ διεφθαρμένως ἔχεις. Ποία οὖν ἔτι ὑπολείπεταί σοι ἐλπίς; Πρὸς ὅν διακενῆς ἔλπισας; ᾿Αλλὰ τὴν εὐμένειαν τῶν θεῶν ἐπικαλεσάμενος, πρόσελθε τούτοις· ἴσως ἵλεοί σοι γενήσονται, καὶ οὐχὶ ταῖς ἐν ᾅδου παραδώσουσι τις μωρίαις. Ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, τιμωρίαν ἀκούσας, ἐμειδίασε, καί φησι πρὸς τὸν τύραννᾶν, Οἱ σοὶ θεοί με ταῖς κολάσεσι παραδώσουσι; Καὶ πῶς ἐκεῖνοι, τὰς ἰδίας ἐκρυγόντες κολάσεις, ἑτέρων μᾶλ λον ἔσονται κολασταί; Εκείνοις ἡτοίμασται τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον. Ἐκείνοις ὁ τάρταρος, καὶ ὁ τῶν ὀδόντων βρυγμός· μεθ᾽ ὧν καὶ αὐτὸς πυρὶ ἀΰλῳ παραδοθήσῃ αἰωνίως κολάσθησόμενος, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κατα επάτησας, τὸ αἷμα τούτου τὸ τίμιον, ὃ ὑπὲρ ἡμῶν ἐξέχεε, κοινὸν ἡγησάμενος, καὶ ἐνυβρίσας εἰς τὸ Πνεῦμα τῆς χάριτος ἐν ᾧ ἡγεάσθης. Ἐμοὶ δὲ ὑπὲρ τοῦ μικροῦ τούτου καμάτου, καὶ τῆς ἐν βραχεῖ τιμωρίας, πολλαὶ καὶ φιλότιμοι δοθήσονται δω ρεαὶ καὶ στέφανοι νικητήριοι, ᾿Αλλὰ τί ταῦτα πρὸς σὲ τὸν ἅπαξ τοῖς δαίμοσιν ἑαυτὸν παραδόντα; ᾿Απόστηθι τοιγαροῦν ἀπ᾿ ἐμοῦ, ἀπόστηθι, ἐργάτα τῆς ἀνομίας, ἐπεὶ μηδεμία κοινωνία φωτὶ πρὸς σκό τος, καὶ ἣν βούλει καθ᾿ ἡμῶν ἐπένεγκε τὴν ἀπόφα σιν· ἤδη γὰρ πεπληροφόρησαι καὶ λόγοις καὶ πράγμασιν, ὅτι τοῖς σοῖς θελήμασιν αὐτὸς οὐχ ὑπείκω. ΜΓ΄. Τούτων ἀκούσας ο παραβάτης καὶ τοῖς ὅλοις ἀπορηθεὶς, Αρτέμιος, εἶπεν, ὁ τὴν τῶν θεῶν θρησ κείαν ἐξαρνηθείς, τοὺς Ῥωμαϊκοὺς δὲ καὶ ἡμετέ ρους λόγους ἀπολιπών, Χριστιανός τε καλεῖσθαι ἀντὶ Ρωμαίου καὶ Ἕλληνες προελόμενος, καὶ ἀντὶ duce et augustali Galilæus magis studet nominari, Δουκὸς καὶ Αὐγουσταλίου, Γαλιλαῖος μᾶλλον όνομά gladio exsecrandum habeat caput amputatum. Hanc cum sententiam accepisset martyr Christi, exiit lmtus e tribunali, et alacriter sequens eos, qui abducebant. Postquam autem pervenit ad locum, ab iis, qui eum volebant interimere, petit breve tem. pus ad orandum. Cum ergo accepisset, et ad cœlum aspexisset: Deus, inquit, ego tibi gratias, quod me corroborasti indignum tuum famulum, ut conculcarem stimulos diaboli, et contererem ejus laqueos, quos paravit pedibus meis: pudoreque et 1 Hebr, x, 29. 13 II Cor. vi, 14. ζεσθαι φιλοτιμούμενος, τὴν μιαρὰν αὐτοῦ κεφαλὴν ἐκκοπτέσθω τῷ ξίφει. Ταύτην οὖν τὴν ἀπόφασιν ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς δεξάμενος ἐξῆλθε του βήματος χαίρων, καὶ προθύμως τοῖς ἀπάγουσιν ἐφεπόμενος· ὡς δὲ καὶ τὸν τόπον κατείληφε, χάριν αἰτεῖται παρά τῶν ἀναιρεῖν βουλομένων, βραχεῖαν προσευχῆς ὥραν. Λαβὼν τοίνυν καὶ πρὸς οὐρανὸν ἀπιδών, Ο Θεός, εἶπεν, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἐνίσχυσάς με τὸν ἀνάξιον δοῦλόν σου καταπατῆσαι τὰ κέντρα τοῦ διαβόλου, καὶ τὰς αὐτοῦ παγίδας συντρίψαι, ἃς ἡτοί

col. 1209–1210page 106 of 165

PG 115:1209μασε τοῖς ποσὶ μου, αἰσχῦναί τε καὶ πληρῶσαι ἀτιμίας τὸ πρόσωπον τοῦ σε τὸ τοῦ κόσμου φῶς ἀπολιπόντος, καὶ ὀπίσω τοῦ πλανήσαντος αὐτὸν ἀκολουθήσαντος, διαβόλου· εὐχαριστῶ σοι, μονογενές Υἱὲ τοῦ Πατέρος, ὅτι ἠξίωσάς με τοῦ βραβείου τῆς ἄνω κλήσεως καὶ τοῦ χοροῦ τῶν ἁγίων σου, καὶ ἐτελείωσάς με ἐν τῇ ὁμολογίᾳ σου. Καὶ νῦν ἐπικαλούμαί σε, Δέσποτα, ἔπιδε ἐπ' ἐμὲ καὶ ἐπὶ τὴν ταπείνωσίν μου, καὶ δὸς ἀναψυχὴν τῇ κληρονομίᾳ σου, ὅτι ἠσθένησε καὶ οὐ κατηρτήσω αὐτήν· ἰδοὺ γὰρ οἱ ἐχθροί σου ἤχησαν καὶ οἱ μισοῦντές σε ἦραν κεφαλὴν καὶ ἐβουλεύσαντο κατὰ τῶν ἁγίων σου, λέγοντες· Δεῦτε καὶ ἐξολοθρεύσομεν αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ μνησθῇ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ἔτι. Ταῦτα κομπάζει Ἰουλιανός, ταῦτα βλασφήμω γλώττα βοᾷ, ταῦτα ἀπειλεῖ τῷ λαῷ σου, Δέσποτα, ὑπὲρ οὗ ἐξέχεας τὸ σὸν αἷμα. Ἰδοὺ γὰρ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαπται, τὸ ἁγίασμά σου ἐμπέπρησται, καὶ ἡ εὐπρέπεια τοῦ οἴκου σου περιήρηται, καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης σου ἐξουδένωται διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Ἀλλὰ σύ, μακρόθυμε Κύριε, στῆσον τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀγανάκτησιν, καὶ ἐλέους ἐν ὀργῇ μνήσθησι, καὶ τὸν θυμόν σου σβέσον, ὃν ἂν ἡμεῖς ἐξεκούσαμεν ἐν τῷ παροργίζειν σε τὸν φιλάνθρωπον. Θραῦσον εἰδωλολατρείας ὑπερήφανον κεφαλὴν, τὴν νῦν πάλιν κινουμένην, καὶ κατὰ τῶν σῶν δούλων ἐπαιρομένην. Δὸς ἐδαφισθῆναι τὰ πονηρὰ ταύτης νήπια, ὑπὸ τὴν ἀῤῥαγῆ πέτραν τῆς σῆς ὁμολογίας καὶ πίστεως, ἵνα ἐν παντὶ τόπῳ τῆς δεσποτείας σου, καθαρὰ καὶ ἀμώμητος προσάγηται σοι θυσία, καὶ δοξάζηταί σου τὸ πανάγιον ὄνομα, τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. ΜΔ'. Καὶ κλίνας τὰ γόνατα τρίτον, καὶ προσκυνήσας κατὰ ἀνατολὰς, Θεὲ ἐκ Θεοῦ, πάλιν εἶπε, μόνε ἐκ μόνου, βασιλεῦ ἐκ βασιλέως, ὁ ἐν οὐρανοῖς ὢν καὶ καθεζόμενος ἐκ δεξιῶν τοῦ σε γεννήσαντος Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὁ ἐπὶ γῆς πολιτευσάμενος, διὰ τὴν ἁπάντων ἡμῶν σωτηρίαν, ὁ στέφανος τῶν ὑπὲρ σοῦ εὐσεβῶς ἀθλούντων, ἐπάκουσόν μου τοῦ ταπεινοῦ καὶ ἀναξίου δούλου σου σήμερον, καὶ μετ᾿ εἰρήνης δέξαι μου τὴν ψυχὴν καὶ ἀνάπαυσον αὐτὴν μετὰ τῶν ἁγίων τῶν ἀπ' αἰῶνος σοι εὐαρεστησάντων. Καὶ φωνὴ αὐτῷ ἐξ οὐρανοῦ ἐγένετο λέγουσα· Ἤκουσε Κύριος τῶν εὐχῶν σου, Ἀρτέμιε, καὶ τὴν χάριν τῶν ἱαμάτων σοι ἐχαρίσατο. Σπεῦδε τοίνυν τελειῶσαι τὸν δρόμον σου, καὶ ἀπολαβεῖν τὸ βραβεῖον τὸ ἡτοιμασμένον τοῖς ἁγίοις καὶ πᾶσι τοῖς ἠγαπηκόσι τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ Χριστοῦ. Ταύτης δ' ὁ μακάριος τῆς φωνῆς ἀκούσας, καὶ πληροφορίαν ὥσπερ δεξάμενος, δῆλος ἦν ἡδονῆς πλησθεὶς τὴν ψυχήν, καὶ ἤδη τὴν τρυφὴν καὶ δόξαν ἧς ἀπολαύειν ἔμελλε, φανταζόμενος. Ὅθεν καὶ ἄσμενον τὸν αὐχένα προτείνας, δέχεται τὴν πληγὴν, εἰκάδα τότε τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος, καὶ αὐτὸς μὲν εἰς οὐρανοὺς ἄνεισι, τῷ προσώπῳ Χριστοῦ ἐμφανισθησόμενος,

mundi lucem, et eum secutus est, qui ipsum seduxit, diabolum. Ago tibi gratias, unigenito Fili Patris, quod me dignatus sis bravio supernæ vocationis, et choro sanctorum luorum, et me consummaveris in tua confessione. Et nunc invoco te, Domine, aspice super me et super humilitatem meam, et da refrigerium hæreditati tuæ, quoniam est imbecilla, et non perfecisti eam. «Ecce enim inimici tui resonuerunt, et qui te odio habent sustulerunt caput, et consilium ceperunt contra sanctos tuos, dicentes: Venite, exterminemus eos, et non fiat mentio nominis Christi amplius Hæc jactat Julianus: hæc blasphema lingua effutit: hæc minatur populo tuo, Domine, pro quo tuum 1.» μασε τοῖς ποσὶ μου, αἰσχῦναί τε καὶ πληρῶσαι άτι- ignominia affeceris ejus vultum, qui te reliquit, μίας τὸ πρόσωπον σοῦ σε τὸ τοῦ κόσμου φῶς ἀπολιπόντος, καὶ ὀπίσω τοῦ πλανήσαντος αὐτὸν ἀκολου θήσαντος, διαβόλου· εὐχαριστῶ σοι, μονογενές Υἱὲ τοῦ Πατέρος, ὅτι ἠξίωσάς με τοῦ βραβείου τῆς ἄνω κλήσεως καὶ τοῦ χοροῦ τῶν ἁγίων σου, καὶ ἑτε λείωσάς με ἐν τῇ ὁμολογίᾳ σου. Καὶ νῦν ἐπικαλού. μαί σε, Δέσποτα, ἕπιδε ἐπ' ἐμὲ καὶ ἐπὶ τὴν ταπεί νωσίν μου, καὶ δὸς ἀναψυχὴν τῇ κληρονομίᾳ σου, ὅτι ἠσθένησε καὶ οὐ κατηρτήσω αὐτήν· ἰδοὺ γὰρ οἱ ἐχθροί σου ἤχησαν καὶ οἱ μισοῦντές σε ήραν κεφα λὴν καὶ ἐβουλεύσαντο κατὰ τῶν ἁγίων σου, λέγοντες· Δεῦτε καὶ ἐξολοθρεύσομεν αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ μνησθῆ τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ ἔτι. Ταῦτα κομπάζει Ἰουλια νός, ταῦτα βλασφήμω γλώττα βοᾷ, ταῦτα ἀπειλεῖ τῷ λαῷ σου, Δέσποτα, ὑπὲρ οὗ ἐξέχεας τὸ σὸν αἷμα. Η sanguinem efudisti. Ecce enim altaria tua sunt Ἰδοὺ γὰρ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαπται, τὸ effossa sanctuarium tuum est incensum: et ἁγίασμά σου ἐμπέπρησται, καὶ ἡ εὐπρέπεια τοῦ οἴκου σου περιήρηται, καὶ τὸ αἷμα τῆς διαθήκης σου ἐξουδένωται διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. ᾿Αλλὰ σύ, μακρόθυμε Κύριε, στῆσον τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀγανάκτησιν, καὶ ἐλέους ἐν ὀργῇ μνήσθησι, καὶ τὸν θυμόν σου σβέσον, ὃν ἂν ἡμεῖς ἐξεκούσαμεν ἐν τῷ παροργίζειν σε τόν φιλάνθρωπον. Θραῦσον εἰδωλολατρείας υπερήφανον κεφαλὴν, τὴν νῦν πάλιν κινουμένην, καὶ κατὰ τῶν σῶν δούλων ἐπαιρομένην. Δὸς ἐδαφισθῆναι τὰ πονηρὰ ταύτης νήπια, ὑπὸ τὴν ἀῤῥαγῆ πέτραν τῆς σῆς ὁμολογίας καὶ πίστεως, ἵνα ἐν παντὶ τόπῳ τῆς δεσποτείας σου, καθαρὰ καὶ ἀμώμητος προσάγηται σοι θυσία, καὶ δοξάζηταί σου τὸ πανάγιον όνομά, τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. ΜΔ'. Καὶ κλίνας τὰ γόνατα τρίτον, καὶ προσκυνήσας κατὰ ἀνατολὰς, Θεὲ ἐκ Θεοῦ, πάλιν εἶπε, μόνε ἐκ μόνου, βασιλεῦ ἐκ βασιλέως, ὁ ἐν οὐρανοῖς ὢν καὶ καθεζόμενος ἐκ δεξιῶν τοῦ σε γεννήσαντος Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὁ ἐπὶ γῆς πολιτευσάμενος, διὰ τὴν ἁπάντων ἡμῶν σωτηρίαν, ὁ στέφανος τῶν ὑπὲρ σοῦ εὐσεβῶς ἀθλούντων, ἐπάκουσόν μου τοῦ ταπεινοῦ καὶ ἀναξίου δούλου σου σήμερον, καὶ μετ᾿ εἰρήνης δέξαι μου τὴν ψυχὴν καὶ ἀνάπαυσον αὐτὴν μετὰ τῶν ἁγίων τῶν ἀπ' αἰῶνος σοι εὐαρεστησάν τῶν. Καὶ φωνὴ αὐτῷ ἐξ οὐρανοῦ ἐγένετο λέγουσα· [κουσε Κύριος τῶν εὐχῶν σου, Αρτέμιε, καὶ τὴν χάριν τῶν ἱαμάτων σοι ἐχαρίσατο. Σπεῦδε τοί νυν τελειῶσαι τὸν δρόμον σου, καὶ ἀπολαβεῖν τὸ βρασεῖον τὸ ἡτοιμασμένον τοῖς ἁγίοις καὶ πᾶσι τοῖς ἠγαπηκόσι τὴν ἐπιφάνειαν τοῦ Χριστοῦ. Ταύτης δ μακάριος τῆς φωνῆς ἀκούσας, καὶ πληροφορίαν ὥσε περ δεξάμενος, δῆλος ἦν ἡδονῆς πλησθεὶς τὴν ψυχὴν καὶ ἤδη τὴν τρυφὴν καὶ δόξαν ἧς ἀπολαύειν ἔμελλε, φανταζόμενος. Ὅθεν καὶ ἄσμενον τὸν αὐχένα προτείνας, δέχεται τὴν πληγὴν, εἰκάδα τότε τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος, καὶ αὐτὸς μὲν εἰς οὐρανοὺς ἄνεισι, τῷ προσώπῳ Χριστοῦ ἐμφανισθησόμενος, 14 Psal. LXXXII, 3, 4. ablatus est decor domus tuæ: et sanguis testamenti tui pro nihilo est habitus propter peccata nostra. Sed tu, patiens Domine, siste luam in nos indignationem, et in ira memento misericordiæ, et exe stingue furorem tuum, quem nos accendimus, dum te benignum et clementem ad iram provocaremus. Confringe superbum caput idololatriæ, quod nunc rursus movetur et extollitur adversus servos tuos. Da, ut humi allidantur mali ejus infantes ab infracta petra tuæ confessionis et fidei: ut in omni loco tui dominatus, purum et nulli reprehensioni obnoxium offeratur sacrificium: et glorifcetur tnum sanctissimum nomen, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nunc et in sæcula. XLIV. Et cum ter genua flexisset, et adorasset ad orientem, Deus ex Deo, rursus dixit, solus ex solo, Rex ex Rege, qui es in cœlis, et sedes ad dexteram Patris, qui te genuit, quique in terra es versatus propter omnium nostrum salutem, corona eorum qui pro te pie decertant, audi me hodie humilem et indignum tuum famulum, et in pace suscipe animam meam: et fac eam quiescere cum sanctis tuis, qui tibi placuerunt a sæculo. Vox autem e cœlo exstitit, dicens: Audivit Dominus tuas preces, ο Artemi, et tibi donavit gratiam curationum. Festina ergo consummare cursum tuum, et accipere bravium paratum sanctis omnibus, qui dilexerunt adventum Christi. Hanc vocem cum audiisset beatus Artemius, et quodammodo certior esset factus, aperte ostendebat se esse repletum gaudio, et jam visione apprehendere delicias et gloriam, qua erat fruiturus. Unde etiam cum col lum libenter porrexisset, ictum accipit vicesimo mensis Octobris. Et ipse quidem ascendit in cœlos, appariturus ante Christi faciem, pro quo etiam mortem suscepit alacriter. Corpus autem et caput in terra reliquit, magnum Christianis solatium,

Day 22Die 22

col. 1211–1212page 107 of 165

PG 115:1211ὑπὲρ οὗ καὶ θανεῖν προθύμως εἴλετο, καὶ τὸ σῶμα δὲ καὶ τὴν κεφαλὴν εἰς γῆν καταλείπει, μέγα Χριστιανοῖς παραμύθιον, ἵαμα ψυχῆς, ἵαμα σώματος πάσης ἐπιβουλῆς καὶ βλάβης ἀλεξιτήριον. ΜΕ΄. Ὅπερ φιλόχριστος ἀνελομένη γυνή, Ἀρίστη τοὔνομα, διάκονος οὖσα τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ Ἐκκλησίας, ἐπιμελείας τε ἀξιώσασα, καὶ θήκῃ ἐνθεῖσα πρὸς τὴν πανευδαίμονα Κωνσταντινούπολιν παραπέμπει, σπουδὴν μὲν ποιουμένη τοῦ καὶ ναὸν αὐτῷ ἄξιον ἀνοικοδομῆσαι, θερμοτέρας πίστεως τῆς πρὸς αὐτὸν γνώρισμα, μὴ δυνηθεῖσα δὲ τῷ θελήματι πέρας ἐπαγαγεῖν, ταύτῃ τοι καὶ διέμεινεν εἰς δεῦρο τῷ τοῦ Προδρόμου ναῷ τὰ ἱερὰ τούτων λείψανα, θησαυρὸς ὥσπερ ἀδάπανος συντηρούμενα, εἰς δόξαν Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ ἡμῶν, ᾧ πρέπει τιμή, κράτος, μεγαλοσύνη καὶ μεγαλοπρέπεια νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΕΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΒΕΡΚΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΙΕΡΑΠΟΛΕΩΣ. Α΄. Μάρκου Ἀντωνίνου καὶ Λευκίου Βήρου, τὴν αὐτοκράτορα Ῥωμαίοις διεπόντων ἀρχήν, δόγμα ἐπὶ πᾶσαν ἐφοίτα τὴν γῆν ὅση τότε Ῥωμαίοις ὑπήκους, δημοτελεῖς κελεῦον τοῖς λεγομένοις θεοῖς σπονδάς τε καὶ θυσίας ἐπιτελεῖν. Τοῦ γοῦν τοιούτου δόγματος καὶ αὐτῷ Ποπλίῳ τῆς μικρᾶς Φρυγίας ἡγεμονεύοντι τότε καταπεμφθέντος, ἦν ὁρᾶν τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους πᾶσαν ἑορτάς τε ἄγοντας καὶ θυσίας, καὶ σπουδῇ τῷ τῶν αὐτοκρατόρων προστάγματι διακονουμένους· ἥ τε βουλὴ τῶν Ἱεραπολιτῶν καὶ ὁ δῆμος, οὐδὲ οὗτοι τῆς κοινῆς ἐκείνης ἀπελιμπάνοντο τελετῆς. Αὐτὸς δὲ οὗτος, ὁ νῦν ὑπόθεσις ἡμῖν ὑπάρχων Ἀβέρκιος, τὴν Ἱεραπολιτῶν ἐπισκοπὴν ἐγκεχειρισμένος, λευχειμονοῦντάς τε τοὺς πολίτας, καὶ τὰς ἀνεόρτους ἐκείνας ἑορτὰς ἐπὶ καταστροφῇ, φεῦ! τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἐπιτελοῦντας ἰδών, καὶ τὸν μὲν ἀληθῆ Θεὸν ἀθετούμενον, εἴδωλα δὲ κωφὰ προσκυνούμενα, ψευδῆ φαντασίαν εἶναι (ἵνα τὸ τοῦ θείου Ἀμβάκου φθέγξωμαι), καὶ πλάνης ἀχλὺν ἐπὶ πολλοὺς

animi medicamentum, insidiarum omnium et dam. ὑπὲρ οὗ καὶ θανεῖν προθύμως εἴλετο, καὶ τὸ σῶμα norum remedium. δὲ καὶ τὴν κεφαλὴν εἰς γῆν καταλείπει, μέγα Χρι στιανοῖς παραμύθιον, ἵαμα ψυχῆς, ταμα σώματος πάσης ἐπιβουλῆς καὶ βλάβης ἀλεξιτήριον. ΜΕ΄. Οπερ φιλόχριστος ἀνελομένη γυνή. Αρίστη τοὔνομα, διάκονος οὖσα τῆς ἐν Ἀντιοχεία Εκκλησίας, ἐπιμελείας τε ἀξιώσασα, καὶ θήκῃ ἐν θεῖσα πρὸς τὴν πανευδαίμονα Κωνσναντινούπολιν παραπέμπει, σπουδὴν μὲν ποιουμένη τοῦ καὶ ναὸν αὐτῷ ἄξιον ἀνοικοδομῆσαι, θερμοτέρας πίστεως τῆς πρὸς αὐτὸν γνώρισμα, μὴ δυνηθεῖσα δὲ τῷ θελήματι πέρας ἐπαγαγεῖν, ταύτῃ τοι καὶ διέμεινεν εἰς δεῦρο τῷ τοῦ Προδρόμου ναῷ τὰ ἱερὰ τούτων λείψανα, θησαυρὸς ὥσπερ ἀδάπανος συντηρούμενα, εἰς δόξαν Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ θεοῦ ἡμῶν, ᾧ πρέπει XLV. Quod quidem cum sustulisset mulier, nomine Arista, quæ erat diaconissa Ecclesiæ Antiochenæ, idquo curasset, et in capsam imposuissel, ad felicissimam transmittit Constantinopolim, studiam quidem ponens, ut eo dignum templum ædificaret, ferventioris in eum charitatis indicium. Cum autem non potuisset, quod volebat, ad effectum deducere, eo factum est, ut in hodiernum usque diem in templo Præcursoris ejus sacræ manerent reliquiæ, quæ conservantur sicut thesaurus, qui non consumitur, ad gloriam Christi veri Dei nostri: quem decet honor, potentia, majestas et τιμή, κράτος, μεγαλοσύνη το καὶ μεγαλοπρέπεια magnificentia, nunc et semper, et in secula sæculorum. Amen. νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων Αμήν. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΕΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΒΕΡΚΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΙΕΡΑΠΟΛΕΩΣ. VITA ET CONVERSATION ABERCII EPISCOPI HIERAPOLEOS. (Latine ap. Surium Octobr. die 22; Græce ex cod. ms. Paris 1484.) I. Marco Antonino et Lucio Vero Romanum obtinentibus imperium, pervasit decretum in universam terram, quæ parebat Romanis, jubens offerri publica sacrificia et libamina diis, qui dicuntur. Cum hoc ergo decretum tunc missum esset ad Publium parvæ Phrygiæ præsidem, licebat videre omnes, qui erant sub ditione Romanorum, celebrare festa et sacrificia, et diligenter inservire jussui Romanorum senatusque Hierapolitanus et populus nequaquam aberant a sacro illo publico. Hic autem ipse, cujus est præsens argumentum, Abercius, cui erat commissus episcopatus Hierapolitanorum, cum vidisset cives candidatos infesta illa festa peragere ad suæ animæ interitum: et verum quidem Deum contemptui haberi, surda autem adorari simulacra: falsam phantasiam (ut dicam cum divino Habacuc) et erroris caliginem super multos infundi, rem arbitratus gravem et valde absurdam, et tanquam animo sauciatus pro fratriΑ'. Μάρκου Αντωνίνου καὶ Λευκίου Βήρου, τὴν αὐτοκράτορα Ρωμαίοις διεπόντων ἀρχὴν, δόγμα ἐπὶ πᾶσαν ἐφοίτα τὴν γῆν ὅση τότε Ρωμαίοις ὑπήκους, δημοτελεῖς κελεῦον τοῖς λεγομένοις θεοῖς σπονδάς τε καὶ θυσίας ἐπιτελεῖν. Τοῦ γοῦν τοιούτου δόγματος καὶ σὐτῷ Ποπλίῳ τῆς μικρᾶς Φρυγίας ήγεμονεύοντι τότε καταπεμφθέντος, ἦν ὁρον τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους πᾶσαν ἑορτάς τε ἄγοντας καὶ θυσίας, καὶ σπουδῆ τῷ τῶν αὐτοκρατόρων προστάγματι διακονουμένους· ἤ τε βουλὴ τῶν Ἱεραπολιτῶν καὶ ὁ δῆμος, οὐδὲ οὗτοι τῆς κοινῆς ἐκείνης ἀπελιμπάνοντο τελετῆς, Αὐτὸς δὲ οὗτος, ὁ νῦν ὑπόθεσις ἡμῖν ὑπάρ χων ᾿Αβέρκιος, τὴν Ἱεραπολιτῶν ἐπισκοπήν ἐγκε χειρισμένος, λευχειμονοῦντάς τε τοὺς πολίτας, καὶ τὰς ἀνεόρτους ἐκείνας ἑορτὰς ἐπὶ καταστροφῇ, φεῦ! τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἐπιτελοῦντας ἰδὼν, καὶ τὸν μὲν ἀληθῆ Θεὸν ἀθέτουμενον, εἴδωλα δὲ κωφά προσκυ νούμενα, ψευδή φαντασίαν εἶναι (ἵνα τὸ τοῦ θείου Αμβάκου φθέγξιομαι), καὶ πλάνης ἀχλὺν ἐπὶ πολλοὺς

col. 1213–1214page 108 of 165

PG 115:1213διαχεομένην, χαλεπὸν τὸ πρᾶγμα καὶ δεινῶς ἄτοπον ἡγησάμενος, καὶ οἷα ὑπὲρ ἀδελφῶν πληγείς τὴν ψυχὴν, ἐν δάκρυσι τῷ Θεῷ καταμόνας προσηύχετο, θεὲ, λέγων, τῶν αἰώνων, καὶ Κύριε τοῦ ἐλέους, καὶ δημιουργὲ τοῦ συμπαντος τοῦδε καὶ συνοχεῦ, ὁ ἐνανθρωπῆσαι τὸν μονογενῆ σοῦ Παῖδα δι' ἡμᾶς εὐδοκήσας, ἔπιδε καὶ νῦν ἐφ᾿ ὃν ἐδημιούργησας κόσμον, μηδὲ τὴν σὴν ταύτην πόλιν ἐν ᾗ με ποιμένα τῶν σῶν ἔθου προβάτων, καὶ ἧς τῷ ἀναξίῳ ἐμοὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἐνεχείρισας, χειροποιήτοις οὕτω περιίδης βδελύγμασι προσκειμένην· ἀλλὰ τοῦ ἐπισκοτοῦντος αὐτῇ τῆς ἀπάτης νέφους ἀπαλλάξας, τῷ σῷ φωτί προσοικείωσον. Β΄. Ταῦτα ἐπὶ πολὺ τῆς ἡμέρας προσευξάμενος, καὶ ὕπνῳ δοὺς ἑαυτὸν, ὁρᾷ νεανίαν ὡραῖόν τε καὶ καλὸν τὸ εἶδος, ῥάβδον αὐτῷ ἐγχειρίζοντα, καὶ Ἐν τῷ ὀνόματί μου, ᾿Αβέρκιε, λέγοντα, πορεύθητι νῦν, καὶ σύντριψον τῇ βακτηρία ταύτῃ τοὺς τῆς πλάνης αἰτίους. Διυπνισθεὶς οὖν, καὶ ὅτι Κύριος ἦν ὁ φανείς αὐτῷ καλῶς ἐννοήσας, εὐθὺς διανίσταται, καὶ θάρσους ἐμπίπλαται, καὶ παμμέγεθές τι ξύλον ἁρπάσας, ἄπεισι πνέων ζήλου καὶ ὀργῆς ἐκεῖνος παρὰ τὸ τοῦ Ἀπόλλωνος ἱερὸν, ἔνθα αἱ πλεῖσται σπονδαί τε καὶ θυσίαι διετελοῦντο. Ἦν δὲ περί που τὴν ἐνάτην ὥραν ἡ νύξ, καὶ τῇ θείᾳ πεποιθὼς ἐμφανείᾳ, πρῶτα μὲν αὐταῖς χερσὶ τὰς τοῦ νεὼ πύλας ὠθεῖ· καὶ ἐπεὶ αἵ τε κλεῖδες αὐτῷ καὶ οἱ μοχλοὶ συνετρίβησαν, καὶ αἱ πύλαι ἀνεπετάσθησαν, εἰς μέσον τὸν ναὸν εἰσδραμὼν, τὸ ἑστὼς ἐκεῖσε τοῦ ᾿Απόλλωνος εἴδωλον κατέαξέ τε καὶ εἰς λεπτὰ διεῖλεν. Εἶτα καὶ τὰ τῶν ἄλλων θεῶν περιελθών, ἐπίσης διέθηκε. Καὶ οἱ θεοὶ οὐκ ἠμύναντο, καὶ τὰ κωφὰ καὶ μάταια, κωφὰ οὕτω καὶ ἄφωνα ἦν· φωνὴν μεγίστην ἀπὸ τῶν ἔργων ἀφιέντα, ὅτι μεμήνασιν ἄνθρωποι τοιούτοις οὖσι προσέχοντες, καὶ θεοὺς αὐτοὺς ὀνομάζοντες, καὶ ὅτι ταῦτα ἃ πάσχει νῦν, δικαίως ἐκεῖνα πάσχει καὶ λίαν ἐπαινετῶς. Γ΄. Οἱ μέντοι θεραπευταὶ τῶν θεῶν καὶ τοῦ νεώ ὑπηρέται, τὰ γεγενημένα ταῦτα κατὰ πολλὴν τόλμαν ἰδόντες, μεστοὶ ἐκπλήξεως καὶ ἀπορίας εἱστήκεισαν. Ὁ δὲ, πρὸς αὐτοὺς ἐπιστραφείς, ὀργῇ τε δικαίᾳ ὁ δίκαιος ἀπιδών, Ἄπιτε, φησί, τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ παντὶ ἀπαγγείλατε, ὡς οἱ θεοὶ ὑμῶν τῇ παρατεθείσῃ χθὲς αὐτοῖς εὐωχίᾳ καὶ αὐτῷ νώμῳ μεθύσαντες, συνέτριψάν τε ἀλλήλους, καὶ εἰς ἔδαφος οὕτω κατέσπασαν. Ἀλλ' ὑμεῖς, εἴ γε δὴ καὶ ὀλίγα φρενῶν μετέχετε, τὰ συντρίμματα τῶν εἰδώλων ταῦτα καμίνῳ παράδοτε καὶ πυρί. Τάχα γὰρ ἂν οὕτως ὑμῖν οἱ θεοὶ χρήσιμοί που ὀφθεῖεν, διὰ τῆς ἀσβέστου, φημὶ, τῆς ἐξ αὐτῶν ἐκείνων γενησομένης. Ταῦτα πράξας Ἀβέρκιος καὶ εἰπὼν, οἴκαδε ἐπανῆκε, καθάπερ τις ἀριστεὺς κοινοὺς ἀνελὼν πολεμίους, πολλῶν ὄντως ψυχῶν ἀπωλείας αἰτίους. Ἐπανελθὼν δὲ τοὺς πρὸς αὐτὸν συῤῥέοντας ἐδίδασκεν ὄχλους θεοσεβείας ἀληθοῦς ἔχεσθαι, καὶ βίου σώφρονος ἐπιμελεῖσθαι. Ὑπὸ δὲ τὴν αὐτὴν νύκτα, οἵ τε θύται καὶ οἱ νεωκόροι προσίασι τῇ βουλῇ, καὶ προσαγγέλλουσι μὲν ᾿Αβέρκιον, ἀναδιδάσκουσι δὲ τὰ γεγενημένα, καὶ ἅμα φωτὶ λόγος εὐθὺς διὰ πάντων ἐχώρει,

cens: Deus sæculorum, et Domine misericordiæ, qui hoc universum fabricatus id contines: qui voluisti, ut unigenitus tuus Filius propter nos homo feret, nunc quoque aspice mundum, quem tu condidisti: neque hanc tuam civitatem, in qua me posuisti pastorem tuarum ovium, et cujus mihi indigno commisisti episcopatum, despicias sic manufactis deditam abominationibus: sed eos liberatos a nube erroris, quæ eis offundit tenebras, adjuage tuo lumini. διαχεομένην, χαλεπὸν τὸ πρᾶγμα καὶ δεινῶς ἄτο· bus, cum lacrymis Deum seorsum precabatur, diπου ἡγησάμενος, καὶ οἷα ὑπὲρ ἀδελφῶν πληγείς τὴν ψυχὴν, ἐν δάκρυσι τῷ Θεῷ καταμόνας προσηύχετο, θεὲ, λέγων, τῶς αἰώνων, καὶ Κύριε τοῦ ἐλέους, καὶ δημιουργὲ τοῦ συμπαντος τοῦδε καὶ συνοχες, ὁ ἐνανθρωπῆσαι τὸν μονογενῆ σοῦ Παῖδα δι' ἡμᾶς εὐδοκήσας, ἔπιδε καὶ νῦν ἐφ᾿ ὃν ἐδημιούργησας κόσ σμον, μηδὲ τὴν σὴν ταύτην πόλιν ἐν ᾗ με ποιμένα τῶν σῶν ἔθου προβάτων, καὶ ἧς τῷ ἀναξίῳ ἐμοὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἐνεχείρισας, χειροποιήτοις οὕτω περιίδης βδελύγμασι προσκειμένην· ἀλλὰ τοῦ ἐπισκοτοῦντος αὐτῇ τῆς ἀπάτης νέφους ἀπαλλάξας, τῷ σῷ φωτί προσοικείωσον. Β΄. Ταῦτα ἐπὶ πολὺ τῆς ἡμέρας προσευξάμενος, καὶ ὕπνῳ δοὺς ἑαυτὸν, ὁρᾷ νεανίαν ὡραῖόν τε καὶ καλὸν τὸ εἶδος, ράβδον αὐτῷ ἐγχειρίζοντα, καὶ Ἐν τῷ p ὀνόματί μου, ᾿Αβέρκιε, λέγοντα, πορεύθητι νῦν, καὶ σύντριψον τῇ βακτηρία ταύτῃ τοὺς τῆς πλάνης αἰτίους. Διυπνισθεὶς οὖν, καὶ ὅτι Κύριος ἦν ὁ φανείς αὐτῷ καλῶς ἐννοήσας, εὐθὺς διανίσταται, καὶ θάρσους ἐμπίπλαται, και παμμέγεθες τι ξύλον ἁρπάσας, ἄπεισε πνέων ζήλου καὶ ὀργῆς ἐκεῖνος παρὰ τὸ τοῦ Ἀπόλλωνος ἱερὸν, ἔνθε αἱ πλεῖσται σπονδαί με καὶ θυσία: διετελοῦντο. Ην δε περί ποὺ τὴν ἐνάτην ὥραν ἡ νύξ, καὶ τῇ θείᾳ πεποιθὼς ἐμφανεία, πρῶτα μὲν αὐταῖς χερσὶ τὰς τοῦ νεὼ πύλας ὠθεῖ· καὶ ἐπεὶ αἵ τε κλεῖδες αὐτῷ καὶ οι μοχλοί συνετρίβησαν, καὶ αἱ πύλαι ἀνεπετάσθησαν, εἰς μέσον τὸν ναὸν εἰσδραμὼν, τὸ ἑστὼς ἐκεῖσε τοῦ ᾿Απόλλωνος εἴδωλον κατέαξέ τε καὶ εἰς λεπτὰ διεῖλεν. Εἶτα καὶ τὰ τῶν ἄλλων θεών περιελθών, ἐπίσης διέθηκε. Καὶ οἱ θεοὶ οὐκ ἠμύναντο, καὶ τὰ G χωρὰ καὶ μάτατα, χωρὰ οὕτω καὶ ἄφωνα ἦν· φωνὴν μεγίστην ἀπὸ τῶν ἔργων ἀφιέντα, ὅτι μεμήνασιν ἄνθρωποι τοιούτοις οὖσι προσέχοντες, καὶ θεοὺς αὐτοὺς ὀνομάζοντες, καὶ ὅτι ταῦτα ἃ πάσχει νῦν, δικαίως ἐκεῖνα πάσχει καὶ λίαν ἐπαινετῶς. Γ΄. Οἱ μέντοι θεραπευταὶ τῶν θεῶν καὶ τοῦ νεώ ὑπηρέται, τὰ γεγενημένα ταῦτα κατὰ πολλὴν τόλμαν ἰδόντες, μεστοὶ ἐκπλήξεως καὶ ἀπορίας εἰστήκει σαν. Ὁ δὲ, πρὸς αὐτοὺς ἐπιστραφείς, ὀργῇ τε δικαίᾳ ὁ δίκαιος ἀπιδών. ῎Απιτε, φησί, τῇ βουλῇ καὶ τῷ δήμῳ παντὶ ἀπαγγείλατε, ὡς οἱ θεοὶ ὑμῶν τῇ παρατεθείσῃ χθὲς αὐτοῖς εὐωχίᾳ καὶ αὐτῷ νώμῳ μεθύσαντες, συνέτριψάν τε ἀλλήλους, καὶ εἰς ἔδαφος οὕτω κατέσπασαν. Αλλ' ὑμεῖς, εἴ γε δὴ καὶ ὀλίγα φρενῶν μετέχετε, τὰ συντρίμματα τῶν εἰδώλων ταῦτα καμίνῳ παράδοτε καὶ πυρί. Τάχα γὰρ ἂν οὕτως ὑμῖν οἱ θεοὶ χρήσιμοί μου ὀφθεῖεν, διὰ τῆς ἀσβέστου, φημὶ, τῆς ἐξ αὐτῶν ἐκείνων γενησομένης. Γαῦτα πράξας Αβέρκιος καὶ εἰπὼν, οἴκαδε ἐπανῆκε, καθάπερ τις ἀριστεὺς κοινοὺς ἀνελὼν πολεμίους, πολλῶν ὄντως ψυχῶν ἀπωλείας αἰτίους. Επανελθὼν δὲ τοὺς πρὸς αὐτὸν συῤῥέοντας ἐδίδασκεν ὄχλους θεοσεβείας ἀληθοῦς ἔχεσθαι, καὶ βίου σώφρονος ἐπιμελεῖσθαι. Ὑπὸ δὲ τὴν αὐτὴν νύκτα, οἵ τε θύται καὶ οἱ νεωκόροι προσίασι τῇ βουλῇ, καὶ προσαγο γέλλουσι μὲν ᾿Αβέρκιον, αναδιδάσκουσι δὲ τὰ γεγενημένα, καὶ ἅμα φωτὶ λόγος εὐθὺς διὰ πάντων ἔχώρει, Il. Hæc cum magna diei parte esset precatus, et se somno dedisset, videt adolescentem elegantem ac speciosum, virgam ei in manum tradentem, et dicentem: in nomine meo, Aberci, nunc ambula, et hoc baculo contere auctores erroris. somno ergo excitatus, cum recte intellexisset Dominum sibi apparuisse, statim surgit, et impletur fiducia, et maximo ligno arrepto, abiit ille, zelum spirans et iram, ad templum Apollinis, ubi peragebantur plura sacrificia et libamina. Erat autem circa nonam horam noctis. Itaque divina fretus apparitione, primum quidem ipsis manibus pulsat templi portas: et cum claves et vectes ab eo essent contriti, et apertæ essent portæ, in medium accurrens templum, Apollinis, quod illic slabat, simulacrum confregit ac comminuit. Deinde alia quoque aliorum deorum simulacra obiens, affecit similiter. Dii autem non se defenderunt, et quæ sunt surda et inania, sic erant plane surda et muta, vocem lamen maximam rebus ipsis emittentia, insanos esse homines, qui eos colunt, et deos nominant: et quæ nunc patiuntur, illa quidem juste pati, et valde laudabiliter. III. Deorum autem cultores, et templi ministri, cum hæc magna audacia facta esse vidissent, erant pleni stupore et dubitatione. Is vero ad eos conver sus, et justa cum ira, justus intuens: Abite, inquit, ad senatum, et toti populo renuntiate, quod dii vestri hesterno inebriati convivio et comessatione, se invicem contriverunt, et sic in terram dejecerunt. Sed vos, si quid sit in vobis sensus, confracta hec simulacra camino mandate et igni. Sic enim dii vestri vobis forte fuerint utiles, per calcem, inquam, quæ est ex illis facienda. Hæc cum fecisset et dixisset Abercius, domum rediit, tanquam vir fortissimus, suis peremptis hostibus, qui erant revera auctores exitii multarum animarum. Reversus autem docebat multitudinem, quæ ad ipsum confluebat, veram sequi religionem, et moderatæ vitæ onram gerere. Sub ipsam noctem, sacrifici et æditui accedunt ad senatum, et deferunt quidem Abercium, docent autem ea, quæ facta fuerant. Itaquo cum primum illuxit, fama per omnes pervasit, quod magnus quidem Abercius in magnum errorem incidisset, in deos autem insurrexisset, et quod es

col. 1215–1216page 109 of 165

PG 115:1215ὡς μεγάλῃ μὲν Ἀβέρκιος περιπέσοι πλάνῃ, κατο επαρθείη δὲ τῶν θεῶν, κἀντεῦθεν οὐχ ὅπως αὐτὸν τοῖς θεοῖς καὶ τοῖς αὐτοκράτορσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ δήμῳ καὶ τῇ πόλει πάσῃ δίκας ὀφείλειν. Σπουδῇ τοίνυν πάντες ἐπὶ τὸν ναὸν ἀθροισθέντες, ἐσκέπον τό τε, καὶ ἀλλήλοις περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἐκοινοῦντο. Οἱ μὲν οὖν βελτίους τῶν πολιτῶν καὶ πολὺ τῶν ἄλλων διενεγκόντες τοὺς δημοσίους συνεβούλευον ὑπηρέτας πέμψαι καὶ τὸν Ἀβέρκιον ἀγαγεῖν, ὑφέξοντα λόγον ὅτου χάριν τοιαῦτα τολμήσαι, καὶ τίνας αὐτῷ τοὺς συναραμένους ἔχοι· οὐδὲ γάρ ἐστι τῶν εἰκότων, φασὶ, τηλικούτοις ἐπιχειροῦντα, μὴ καὶ πλείονας ἔχειν τοὺς συνεργούς. Κἀκείνους οὖν κατασχόντες, δεσμίους τῷ ἡγεμόνι σὺν Ἀβερκίῳ ἀποστελοῦμεν, ὅπως ἀξίαν γε δῶσι τὴν δίκην, ὧν εἰς τε τοὺς θεοὺς αὐτοὺς καὶ τοὺς αὐτοκράτορας ὕβρισαν. Δ΄. Τοῖς μὲν οὖν συνέσει τῶν πολλῶν διαφέρουσιν ὥσπερ ἔφημεν, τοῦτο λυσιτελεῖν ἐδόκει· καὶ, Οὕτω ποιητέα ἡμῖν, ἔφασαν, ἔσται. Ὁ δὲ δῆμος, τάς τε χεῖρας καὶ τοὺς πόδας καὶ τὰ πρόσωπα τῶν θεῶν ἐῤῥιμμένα κατὰ γῆς θεασάμενοι, σφόδρα τε κινη θέντες, ἀνόητοι, φαίη τις, ὑπὲρ ἀνοήτων, καὶ ξύλα καὶ λίθους ἁρπάσαντες (τοιοῦτον γὰρ ὄχλος ἅπαξ εἰς ὀργὴν κινηθεὶς, καὶ οὕτως ἀλογίστῳ τῇ ὁρμῇ χρώμενος), Ἴωμεν, πρὸς ἀλλήλους ἐβόων, ἴωμεν· πῦρ κατὰ τῆς αὐτοῦ βάλωμεν οἰκίας, καὶ ταύτην ὅτι τάχος ἀνάψωμεν, ὡς ἂν μὴ ἐκεῖνος μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶς ὅστις σύνοικος αὐτῷ καὶ ὁμόφρων κακῶς ἀπόλωνται. Ἡ μέντοι βουλή, δείσασα μὴ, τῆς Ἀβερ κίου οἰκίας ἐμπρησθείσης, αἵ τε τῶν γειτόνων καὶ πολλῶν ἄλλων ἀναιτίων συμμετάσχωσι τοῦ κακοῦ, εἶτα δίκας οὗτοι Ποπλίῳ ὑπόσχωσι, τῷ πλήθει ἑαυτοὺς διανείμαντες, κατέψων τε ἀγριαίνοντας καὶ φλεγμαινούσας καταστέλλειν αὐτοῖς τὰς ψυχὰς ἐπειρῶντο. Ἐν τούτῳ τοίνυν διατριβῆς οὐ μικρᾶς γενομένης, αἰσθόμενοι τινες τῶν τὴν εὐσέβειαν ἤδη καταμαθόντων, ἐν πολλῷ τῷ τάχει πρὸς τὸν τοῦ Ἀβερκίου οἶκον ἐφίστανται· καὶ τοῦτον καταλαβόντες τῇ τῆς εὐσεβείας διδασκαλίᾳ τοὺς παρόντας ὡς ἥδιστα ἐν ἡμέρῳ τε τῇ ὄψει καὶ φαιδρᾷ δεξιούμενον, ὥσπερ οὐδενὸς καινοῦ γενομένου, φράζουσιν αὐτῷ τὴν ἐπιβουλὴν, καὶ ἀντιβολοῦσι μικράν τινα χώραν δοῦναι τῇ ἀτάκτῳ ῥοπῇ, καὶ τῆς πόλεως αὐτίκα ὑπεξελθεῖν· ὡς δὲ μὴ δύο, τὰ καιριώτατα, πατέρα τε ζημιωθῶσι, καὶ ἀδελφοὺς, αὐτὸν δηλαδὴ τὸν θεῖον Ἀβέρκιον, ὃν εἰς πατρικὴν μοῖραν αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔταξε, καὶ ἀδελφοὺς ἐκείνους, οὓς, εἰ οὗτος ἐπιβιώῃ, προσάγοι τῇ εὐσεβείᾳ. Ε΄. Ὁ δὲ, Δραπέται μὲν, ἔφη, πάντως ἂν τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθημάτων, ἀδελφοί, νομισθείημεν, εἰ τὸ δι' αὐτὸν παθεῖν ἀγεννῶς οὕτως ἐκφύγοιμεν· καὶ ταῦτα τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις ἐκείνου κελεύσαντος κηρύττειν σὺν παῤῥησίᾳ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον τοῖς ἔθνεσι, μηδὲ φοβεῖσθαί τι τῶν ἀβου λήτων ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἐν καιρῷ τῆς τῶν ἐπηρεαζόντων ἐπαγωγῆς. Τό τε γὰρ κακοπαθεῖν δι' αὐτὸν ἡδὺ, καὶ τὸ ὑπὲρ ἐκείνου ἀποθανεῖν ζωῆς πάσης ἀληθῶς ἥδιον. Πλὴν ἀλλὰ πειστέον ὑμῖν οὕτω βουλομένοις, καὶ τοὺς ἐπιόντας καθ' ἡμῶν φευ

de causa non solum diis et imperatoribus, sed ὡς μεγάλῃ μὲν ᾿Αβέρκιος περιπέσοι πλάνη, κατο etiam populo et universæ civitati deberet dare pœnas. Propere ergo omnes in templum congregati, inter se disceptabant et de eo communicabant. Et qui erant quidem primi ex civibus, et longe aliis antecellebant, consulebant mittere ministros publicos, et Abercium adducere, redditurum rationem, quanam de causa hæc sit ausus, et quosnam habeat, qui ei opem ferant. Neque est enim, aiebant, verisimile, eum, qui talia aggreditur, non plures habere adjutores. Cum ergo illos quoque comprehenderimus, vinctos simul cum Abercio mittemus ad præsidem, ut meritas luant ponas suæ in deos ipsos injuriæ et in imperatores. IV. Atque iis quidem, qui cæteris præstabant prudentia, sicut diximus, videbatur hoc expedire, et. Sic, aiebant, erit nobis faciendum. Populus autem cum vidisset manus et pedes, et deorum facies humi projectas, et valde commotus esset, amens, dixerit quispiam, pro amentibus, lignis et lapidibus correptis (talis enim est universa turba, ad iram commota, et ita impetu utens inconsideralo): Eamus, inter se invicem clamabant, eamus, injiciamus ignem in ejus domum, et eam quamprimum accendamus, ut non ille solum, sed etiam quicunque cum eo habitat, et cum eo sentit, male pereal, Senatus autem timens, ne, si exusta essent ædes Abercii, ædes quoque vicinorum et multorum nulli culpæ affinium, mali quoque simul essent participes: et deinde de iis ponas sumeret Publius, quod G se adjunxissent multitudini, efferatos demulcebat, et æstuantes eorum animos conabatur comprimere. Interim autem facta mora non modica, cum hoc quidam audivissent ex iis qui jam pietatem didicerant, celerrime veniunt ad ædes Abercii: cumque illum invenissent, eos, qui aderant, placido et læto vultu accipientem doctrina pietatis, perinde ac si nihil novi accidisset, ei dicunt paratas insidias, et rogant, ut parum loci det insolenti populi tumultui, et statim excedat e civitate, ne res duas præcipuas amitterent, patrem scilicet et fratres, ipsum scilicet divinum Abercium, quem eis in locum patris dedit Spiritus sanctus, et fratres illos, quos, si is esset superstes, adduceret ad pietatem. V. Ille autem: Fugitivi, inquit, o fratres, omnino existimaremur a suscipiendis pro Christo perpessionibus, si propter ipsum pati tam turpiter declinaremus, idque cum ille sacris jusserit apostolis libere prædicare gentibus verbum pietatis, neque timere aliquid grave, et quod nollent pro nomine ejus non pati in tempore, quo intentantur ea, quæ vexant et cruciant. Nam et propter ipsum mala perpeti est jucundum, et pro illo mori est quavis vita vere jucundius. Verum enim vero parendum est vobis sic volentibus: et fugiendi sunt ii, qui επαρθείη δὲ τῶν θεῶν, κἀντεῦθεν οὐχ ὅπως αὐτὸν τοῖς θεοῖς καὶ τοῖς αὐτοκράτορσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ δήμῳ καὶ τῇ πόλει πάσῃ δίκας ὀφείλειν. Σπουδή τοίνυν πάντες ἐπὶ τὸν ναὸν ἀθροισθέντες, ἐσκέπον τό τε, καὶ ἀλλήλοις περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἐκοινοῦντο. Οἱ μὲν οὖν βελτίους τῶν πολιτῶν καὶ πολὺ τῶν ἄλλων διενεγκόντες τοὺς δημοσίους συνεβούλευον υπηρέτας πέμψαι καὶ τὸν ᾿Αβέρκιον ἀγαγεῖν, ὑφέξοντα λόγον ὅτου χάριν τοιαῦτα τολμήσαι, καὶ τίνας αὐτῷ τοὺς συναραμένους ἔχοι· οὐδὲ γάρ ἐστι τῶν εἰκότων, φασὶ, τηλικούτοις ἐπιχειροῦντα, μὴ καὶ πλείονας ἔχειν τοὺς συνεργούς. Κακείνους οὖν κατασχόντες, δεσμίους τῷ ἡγεμόνι σὺν ᾿Αβερκίῳ ἀποστελοῦμεν, ὅπως ἀξίαν γε δῶσι τὴν δίκην, ὧν εἰς τε τοὺς θεοὺς αὐτοὺς καὶ τοὺς αὐτοκράτορας ὕβρισαν. Δ΄. Τοῖς μὲν οὖν συνέσει τῶν πολλῶν διαφέρουσιν ὥσπερ ἔφημεν, τοῦτο λυσιτελεῖν ἐδόκει· καὶ, Οὕτω ποιητέα ἡμῖν, ἔφασαν, ἔσται. Ὁ δὲ δῆμος, τάς τε χεῖρας καὶ τοὺς πόδας καὶ τὰ πρόσωπα τῶν θεῶν ἐῤῥιμμένα κατὰ γῆς θεασάμενοι, σφόδρα τε κινη θέντες, ἀνόητοι, φαίη τις, υπέρ ανοήτων, καὶ ξύλα καὶ λίθους ἁρπάσαντες (τοιοῦτον γὰρ ὄχλος ἅπαξ εἰς ὀργὴν κινηθεὶς, καὶ οὕτως ἀλογίστῳ τῇ ὁρμῇ χρώμε νος), Ἴωμεν, πρὸς ἀλλήλους ἐβόων, ἴωμεν· πῦρ κατὰ τῆς αὐτοῦ βάλωμεν οἰκίας, καὶ ταύτην ὅτι τάχος ἀνάψωμεν, ὡς ἂν μὴ ἐκεῖνος μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶς ὅστις σύνοικος αὐτῷ καὶ ὁμόφρων κακῶς ἀπόλωνται. [] μέντοι βουλή, δείσασα μὴ, τῆς ᾿Αβερκίου οἰκίας ἐμπρησθείσης, αἵ τε τῶν γειτόνων καὶ πολλῶν ἄλλων ἀναιτίων συμμετάσχωσι τοῦ κακοῦ, εἶτα δίκας οὗτοι Ποπλίῳ ὑπόσχωσι, τῷ πλήθει ἑαυτοὺς διανείμαντες, κατέψων τε ἄγριαίνοντας καὶ φλεγμαινούσας καταστέλλειν αὐτοῖς τὰς ψυχὰς ἐπειρῶντο. Ἐν τούτῳ τοίνυν διατριβῆς οὐ μικρᾶς γενομένης, αἰσθόμενοι τινες τῶν τὴν εὐσέβειαν ἤδη καταμαθόντων, ἐν πολλῷ τῷ τάχει πρὸς τὸν τοῦ Αβερκίου οἶκον ἐφίστανται· καὶ τοῦτον καταλα βόντες τῇ τῆς εὐσεβείας διδασκαλία τοὺς παρόντας ὡς ἥδιστα ἐν ἡμέρῳ σε τῇ ὄψει καὶ φαιδρᾷ δεξιούμενον, ὥσπερ οὐδενὸς καινοῦ γενομένου, φράζουσιν αὐτῷ τὴν ἐπιβουλὴν, καὶ ἀντιβολοῦσι μικράν τινα χώραν δοῦναι τῇ ἀτάκτῳ ῥοπῇ, καὶ τῆς πόλεως αὐτίκα ὑπεξελθεῖν· ὡς δὲ μὴ δύο, τὰ καιριώτατα, πατέρα τε ζημιωθῶσι, καὶ ἀδελφοὺς, αὐτὸν δηλαδὴ τὸν θεῖον Αβέρκιον, ὃν εἰς πατρικὴν μοῖραν αὐτοῖς Ο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔταξε, καὶ ἀδελφοὺς ἐκείνους, οὖς, εἰ οὗτος ἐπιβιψη, προσάγοι τῇ εὐσεβείᾳ. Ε΄. Ὁ δὲ, Δραπέται μὲν, ἔφη, πάντως ἂν τῶν ὑπὲρ Χριστοῦ παθημάτων, ἀδελφοί, νομισθείημεν, εξ τὸ δι' αὐτὸν παθεῖν ἀγεννῶς οὕτως ἐκφύγοιμεν. καὶ ταῦτα τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις ἐκείνου κελεύσάντος κηρύττειν σὺν παῤῥησίᾳ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον τοῖς ἔθνεσι, μηδὲ φοβεῖσθαί τι τῶν ἀβου λήτων ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἐν καιρῷ τῆς τῶν ἐπηρεαζόντων ἐπαγωγῆς. Τό τε γὰρ κακοπαθεῖν δι' αὐτὸν ἡδὺ, καὶ τὸ ὑπὲρ ἐκείνου ἀποθανεῖν ζωης πάσης ἀληθῶς ἥδιον. Πλὴν ἀλλὰ πειστέον ὑμῖν οὕτω βουλομένοις, καὶ τοὺς ἐπιόντας καθ᾿ ἡμῶν φευ

col. 1217–1218page 110 of 165

PG 115:1217κτέον. Ἐπεὶ καὶ τοῦτο μόνον Χριστοῦ, φεύγειν ἀτεχνῶς τοὺς διώκοντας. Ταῦτα ἔφη, καὶ ἅμα σὺν αὐτοῖς ἐξελθὼν, ἄπεισι κατὰ μέσην τὴν πύλιν παρά τὴν ἀγοράν. Ἔνθα δὴ καὶ εἰς τόπον ὃς οὕτω παρ' αὐτοῖς Φραγέλλιον ἐκαλεῖτο καθίσας, τὸ κήρυγμά τε τῆς ἀληθείας ἐδίδασκε τους παρόντας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως ἠξίου, ὡς ἐκείνους ἀξιοῦσθαι δυνατὸν ἦν, καὶ δεῖν ἔλεγε τὸν τῷ θείῳ βαπτίσματι τελειωθέντα, καὶ Χριστιανὸν ἀξιωθέντα ἤδη καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι, τῶν μὲν παρόντων ἡδέων καταφρονεῖν, ἐπίκαιρα γάρ, ὀρέγεσθαι δὲ μόνης τῆς ἀθανάτου ζωῆς. Ἐπεὶ καὶ μόνη ὡς ἀληθῶς αὕτη ζωή, ἣν τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν ἠτοίμασεν ὁ Θεός. Ἐν ὅσῳ οὖν ταῦτα οὕτω πρὸς αὐτοὺς διελέγετο, τὸ κατ' αὐτοῦ φερόμενον πλῆθος τὸ πρᾶγμα μαθόντες, καὶ ὅτι οὐκ ἠγάπησεν οἴκοι περὶ τῆς οἰκείας διεξιέναι πίττεως, ἀλλὰ καὶ δημοσίᾳ κηρύσσει καὶ παῤῥησιάζεται τὴν εὐσέβειαν, εἰς πλείονα τὴν μανίαν παροξυνθέντες καὶ θερμοτέρῳ ζέσαντες πνεύματι, οὐκ ἔτι καθεκτοὶ ἔμενον, οὐδὲ τοῖς βελτίστοις τῆς πόλεως ὑπεῖξαι οἷοί τε ἦσαν, ἀλλὰ σὺν θορύβῳ καὶ κραυγῇ κατ' αὐτοῦ ὥρμων μονονού τοῖς ὁδοῦσιν αὐτόν τε καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ διασπαράξαι βουλόμενοι. ϛ΄. Ἐπειδὴ δὲ ὡς αὐτόν τε ἤδη ἐγένοντο, καὶ ὅσον οὔπω τὰς χεῖρας ἐπιβαλεῖν αὐτῷ ἔμελλον, ἰδοὺ τρεῖς νεανίσκοι, πονηρῶν πάλαι δαιμόνων εἰς τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐνακηψάντων, ἐκ τοῦ αἰφνιδίου περιῤῥηξάμενοι τὰς ἐσθῆτας ἐκθέουσι τοῦ ὄχλου, τὰς οἰκείας αὐτῶν χεῖρας δάκνοντές τε καὶ στρεβλοῦντες, τοὺς ὀφθαλμοὺς διαστρέφοντες, ἀφρὸν τοῦ στόματος ἀποπτύοντες, ἄσημόν τινα καὶ ἀλλόκοτον φωνὴν ἀφιέντες, οἳ καὶ προσδραμόντες τῷ Ἀβερκίῳ, Ὁρκοῦμέν σε κατὰ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ μόνου Θεοῦ, ὃν σὺ κηρύττεις, ἰσχυρῶς ἐβόων, μὴ πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς. Τοῦτο τῷ μὲν πλήθει τὴν ἄλογον ἐκείνην ἐπέσχεν ὁρμήν· τοῖς νεανίσκοις δὲ πέρας ἐγένετο τοῦ κακοῦ, μᾶλλον δὲ, εἰ δεῖ ἀληθέστερον εἰπεῖν, ἀμφοτέρους ἔσβεσε τὴν μανίαν, τοῖς μὲν τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων, τῷ πλήθει δὲ τὴν ἐξ ἀπαιδεύτου φύσεως κατὰ τοῦ ἁγίου κεκινημένην. Ἵσταντο οὖν πάντες ἀτενὲς αὐτὸν βλέποντες, μόνῃ τῇ κοσμιότητι τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῇ τῶν ἡθῶν γαληνότητι τὰς ὁρμὰς πεδηθέντες, καὶ τὸ μέλλον εἰς ὅ τι οὖν ἐκβῇ περιμένοντες. Ὁ μέντοι θεῖος Ἀβέρκιος οὐδὲν μελλήσας, εἰς εὐχὴν ἑαυτὸν τρεψάμενος, Ὁ τοῦ ἁγίου παιδός σου Ἰησοῦ Πατήρ, εἶπεν, ὁ κἂν μυριάκις ἁμαρτωμεν, αὐτὸς τὰ πρὸς σωτηρίαν οἰκονομῶν· δέομαι καὶ ἱκετεύω σε λύσαι τοῖς νεανίσκοις τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων ἐπήρειαν· ἵνα καὶ αὐτοὶ τὸ λοιπὸν κατὰ τὸ σὸν ὦσι θέλημα πορευόμενοι, καὶ πολλοὺς ἄλλους τῷ περὶ αὐτοὺς θαύματι προστεθῆναι σοι παρασκευάσωσιν· ὥστε πάντας γνῶναι ὅτι σὺ εἶ Θεὸς μόνος καὶ οὐκ ἔστιν ἕτερος πλήν σοῦ. Ταῦτα εὐξάμενος τῷ Θεῷ, καὶ εἰς τοὺς νεανίσκους ἰδὼν, πλήττει τούτων τῇ μετὰ χεῖρας ῥάβδῳ τὰς κεφαλὰς, Ἐν ὀνόματι τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ, εἰπὼν, ἐξέλθετε ἐκ τῶν νεανίσκων τούτων, δαιμόνια πονηρά, μηδὲν αὐτοὺς λυμηνάμενα. Καὶ τὰ μὲν δόξαντά τινα μεγίστην ἀφεῖναι φωνὴν, εὐθὺς ἀπηλλάττοντο· οἱ δὲ

κτέον. Ἐπεὶ καὶ τοῦτο μόνον Χριστοῦ, φεύγειν nos invadunt. Nam hoc quoque plane jubet lex ἀτεχνῶς τοὺς διώκοντας. Ταῦτα ἔφη, καὶ ἅμα σὺν αὐτοῖς ἐξελθὼν, ἄπεισι κατὰ μέσην τὴν πύλιν παρά τὴν ἀγοράν. Ἔνθα δὴ καὶ εἰς τόπον ὃς οὕτω παρ' αὐτοῖς Φραγέλλιον ἐκαλεῖτο καθίσας, τὸ κήρυγμά τε τῆς ἀληθείας ἐδίδασκε τους παρόντας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως ἠξίου, ὡς ἐκείνους ἀξιοῦσθαι δυνατὸν ἦν, καὶ δεῖν ἔλεγε τὸν τῷ θείῳ βαπτίσματι τελειωθέντα, καὶ Χριστιανὸν ἀξιωθέντα ἤδη καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι, τῶν μὲν παρόντων ἡδέων καταφρο νεῖν, ἐπίκαιρα γάρ, ὀρέγεσθαι δὲ μόνης τῆς ἀθανάτου ζωῆς, Ἐπεὶ καὶ μόνη ὡς ἀληθῶς αὕτη ζωή, ἣν τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν ἠτοίμασεν ὁ Θεός. Ἐν ὅσῳ οὖν ταῦτα οὕτω πρὸς αὐτοὺς διελέγετο, τὸ κατ' αὐτοῦ φερόμενον πλῆθος τὸ πρᾶγμα μαθόντες, καὶ ὅτι οὐκ ἠγάπησεν οἴκοι περὶ τῆς οἰκείας διεξιέναι πίττεως, ἀλλὰ καὶ δημοσίᾳ κηρύσσει καὶ παῤῥης σιάζεται τὴν εὐσέβειαν, εἰς πλείονα τὴν μανίαν παροξυνθέντες καὶ θερμοτέρῳ ζέσαντες πνεύματι, οὐκ ἔτι καθεκτοὶ ἔμενον, οὐδὲ τοῖς βελτίστοις τῆς πόλεως ὑπεῖξαι οἷοί τε ἦσαν, ἀλλὰ σὺν θορύβῳ καὶ κραυγῇ κατ' αὐτοῦ ὥρμων μονονού τοῖς ὁδοῦσιν αὐτόν τε καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ διασπαράξαι βουλόμενοι. ϛ΄. Ἐπειδὴ δὲ ὡς αὐτόν τε ἤδη ἐγένοντο, καὶ ὅσον οὔπω τὰς χεῖρας ἐπιβαλεῖν αὐτῷ ἔμελλον, ἰδοὺ τρεῖς νεανίσκοι, πονηρῶν πάλαι δαιμόνων εἰς τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐνακηψάντων, ἐκ τοῦ αἰφνιδίου περιῤῥηξάμενοι τὰς ἐσθῆτας ἐκθέουσι τοῦ ὄχλου, τὰς οἰκείας αὐτῶν χεῖρας δάκνοντές τε καὶ στρε βλοῦντες, τοὺς ὀφθαλμοὺς διαστρέφοντες, ἀφρὸν τοῦ στόματος ἀποπτύοντες, ἄσημόν τινα καὶ ἀλλόκοτον φωνὴν ἀφιέντες, οἳ καὶ προσδραμόντες τῷ ᾿Αβερκίῳ, Ορκοῦμέν σε κατὰ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ μόνου Θεοῦ, ὃν σὺ κηρύττεις, ἰσχυρῶς ἐβόων, μὴ πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς. Τοῦτο τῷ μὲν πλήσει, τὴν ἄλογον ἐκείνην ἐπέσχεν ὁρμὴν· τοῖς νεανίσκοις δὲ πέρας ἐγέ νετο τοῦ κακοῦ, μᾶλλον δὲ, εἰ δεῖ ἀληθέστερον εἰπεῖν, ἀμφοτέρος ἔσσησε τὴν μανίαν, τοῖς μὲν τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων, τῷ πλήθει δὲ τὴν ἐξ ἀπαιδεύτου φύσεως κατὰ τοῦ ἁγίου κεκινημένην. Ἵσταντο οὖν πάντες ἀτενὲς αὐτὸν βλέποντες, μόνῃ τῇ και σμιότητι τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῇ τῶν ἡθῶν γαληνότητι τὰς ὁρμᾶς πεδηθέντες, καὶ τὸ μέλλον εἰς ὅ τι οὖν ἐκβῇ περιμένοντες. Ὁ μέντοι θεῖος ᾿Αβέρκιος οὐδὲν μελλήσας, εἰς εὐχὴν ἑαυτὸν τρεψάμενος. Ὁ τοῦ ἁγίου παιδός σου Ἰησοῦ Πατὴρ, εἶπεν, δ, κἂν μυριάκις ἁμαρτωμεν, αὐτὸς τὰ πρὸς σωτηρίαν οἰκονομῶν· δέομαι καὶ ἱκετεύω σε λύσαι τοῖς νεανίσκοις τὴν ἐκ τῶν δαιμόνων ἐπήρειαν· ἵνα καὶ αὐτοὶ τὸ λοιπὸν κατὰ τὸ σὸν ωσι θέλημα πορευόμενοι, καὶ πολλοὺς ἄλλους τῷ περὶ αὐτοὺς θαύματι προστεθῆναι σοι παρασκευάσωσιν· ὥστε πάντας γνῶναι ὅτι σὺ εἴ Θεός μόνος καὶ οὐκ ἐστιν ἕτερος πλήν σοῦ. Ταῦτα εὐξάμενος τῷ Θεῷ, καὶ εἰς τοὺς νεανίσκους ἰδὼν, πλήττει τούτων τῇ μετὰ χεῖρας βάβδῳ τὰς κεφαλὰς, Ἐν ὀνόματι τοῦ ἐμοῦ Χριστοῦ, εἰπὼν, ἐξέλθετε ἐκ τῶν νεανίσκων τούτων, δαιμόνια πονηρά, μηδὲν αὐτοὺς λυμηνάμενα. Καὶ τὰ μὲν δόξαντα τινα μετ γίστην ἀφεῖναι φωνὴν, εὐθὺς ἀπηλλάττοντο· οἱ δὲ Christi, fugere videlicet eos, qui persequuntur, Hæc dixit, et simul cum eis egressus, per mediam civitatem vadit in forum. Ubi etiam cum sedisset in loco, qui apud eos vocabatur Fragellium, docebat eos qui aderant, præconium veritatis, et eog dignabatur Dei cognitione, prout illi poterant ease digni; et dicebat oportere eum, qui erat divino baptismo initiatus, et dignus habitus, qui jam Christianus et esset et nominaretur, quæ aderant quidem, jucunda despicere: esse cnim brevia et caduca: expetere aulem vitam solam immortalem. Nam ea sola est vere vita quam Deus paravit iis, qui ipsum diligunt. Interim autem dum hæc disserebat, cum quæ in eum ferebatur id rescivisset multitudo: et quod non satis habuit domi verba facere de sua fide, sed etiam publice prædicat, et libere annuntiat suam religionem, majori insanis perciti, et ferventes acriori spiritu, non amplius contineri poterant, nec volebant optimatibus cedere civitatis: sed cum tumultu et clamore in eum impetum faciebant, ipsum, et eos qui cum ipso erant, dentibus propemodum volentes discerpere. VI. Cum autem jam ad ipsum venissent, et mox essent manus in eum injecturi, ecce tres adolescentes, cum maligni demones eos longo ante tempore invasissent, repente ruptis vestibus e populo excurrunt, suas manus mordentes et torquentes, oculos invertentes, spumas in ore agentes, et confusam quamdam alienamque vocem emittentes. Qui cum accurrissent ad Abercium: Adjuramus te per verum et solum Deum, quem tu prædicas, vehementer clamabant, ne nos torqucas ante tempus. Hoc multitudinis quidem illum a ratione alienum cohibuit impetum: adolescentibus autem sedavit malum: aut potius, si verius sit dicendum, utrisque repressit insaniam, adolescentibus quidem in88niam, quæ proficiscebatur a dæmonibus: multitudini autem eam, quæ ex inerudita et rudi natura commota erat adversus sanctum. Stabant ergo omnes eum fixis intuentes oculis, maxima ejus moderatione et morum tranquillitate eorum impetu refrenato, atque exspectabant, quisnam futurus esset exitus. Divinus autem Abercius nihil cunctatus, cum se convertisset ad orationem: Sancti tui Filii Jesu Pater, dixit, qui etiamsi millies peccaverimus, ipse ea dispensas, quæ pertinent ad salutem, rogo te et obsecro, ut dæmonum insultum solvas adolescen― tibus, ut ipsi quoque de cætero ambulent, tuam sequentes voluntatem, et efficiant eo, quod in ipsis fiet, miraculo, ut multi alii tibi adjungantur, atque omnes cognoscant, te solum esse Deum, et non esse alium præter te. Hæc cum Deum esset precatus, et aspexisset adolescentes, percutit corum capita virga, quam habebat in manibus: In nomine mei Christi, dicens, exite ex his adolescentibus, mala dæmonia, eos nihil offendentia. Et illa quidem visa vocem edere maximam, protinus abierunt: ii vero, depulsa ea, quæ tunc propter dæmones eos obsidebat,

col. 1219–1220page 111 of 165

PG 115:1219τὴν κατέχουσαν αὐτοὺς τέως ὑπὸ δαιμόνων ἀχλὺν ἀποβεβληκότες, διαβλέψαντές τε μικρὸν καὶ οἷον ἀνενεγκόντες, τοῖς ἁγίοις ἐκείνου ποσὶν ἑαυτοὺς διδοῦσι, καὶ ἄφωνοι τούτων ἐπὶ πολὺ ἔχονται, ὥστε καὶ θανεῖν αὐτοὺς νομίζεσθαι παρὰ πάντων. Αὐτὸς μέντοι, λαβόμενος ἑκατέρου τῆς δεξιᾶς, νήφοντας αὐτοὺς διανίστησι. Καὶ οἱ μὲν ἐσθῆτας ἐπιζητήσαντες καὶ ταύτας ἐνδύντες, εἰματισμένοι τὸ λοιπὸν ἑωρῶντο καὶ σωφρονοῦντες, καὶ ᾿Αβερκίου μηδ᾽ ὅπως οὖν ἀφιστάμενοι. Ζ΄. Ὁ δὲ ὄχλος, ταῦτα ἰδόντες, ὥσπερ ὑπὸ μιᾷ πάντες γνώμῃ καὶ γλώττῃ. Σὺ εἶ ὁ μόνος ἀληθινός Θεὸς ὁ διὰ τοῦ σοῦ κηρυττόμενος ᾿Αβερκίου, μέγα ἐφθέγξαντο. Μαρτυρεῖ τῷ πράγματι καὶ ἡ ἀθρόα τοῦ πλήθους ἐκείνου μεταβολή, οὕτω κατ' ἄκρας ἀλύντων τῷ θαύματι, ὡς μηδένα τούτων ἀπολειφθῆναι τῆς ἐπιγνώσεως· ἀλλὰ τῷ θείῳ πάντας βαπτίσματι προσδραμεῖν, καλὸν πάρεργον τῆς ᾿Αβερκίου ἐπιβουλῆς τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ποιησαμένους. Πλὴν εἶναί τι τὸ μάλιστα θορυβοῦν αὐτοὺς ἔλεγον· δεδοικέναι γὰρ καὶ τρέμειν, μή ποτε διὰ τὴν πολλὴν αἰσχύνην, ἣν τὸ τῶν ἁμαρτιῶν πλῆθος τῆς ψυχῆς αὐτῶν κατεσκέδασεν, ἀπρόσδεκτοι οὕτω παρὰ Θεῷ διαμείνωσιν. ᾿Αμέλει καὶ προσιόντες. Δείδαξον ἡμᾶς, ἔλεγον, ἄνερ τοῦ Θεοῦ, εἰ ἀνεξίκακον ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐπιβλέψει, ἢ ἀποδιδοὺς ἔσται ἐφ᾽ οἷς εἰς αὐτὸν ἐν ἀγνοίᾳ πεπλημμελήκαμεν· ὁ καὶ φριττόμενος ὑπὲρ οὐ φοβούμεθα καὶ δεδοίκαμεν. Ὁ δὲ, προσέχων μεγάλῃ ὡς δυνατὸν καὶ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ· Ἄνδρες οἱ νῦν πιστεύσαντες, ἔφη, εἰ μὴ ἐπιμείνητε τοῖς παλαιοῖς ὑμῶν ἔργοις καὶ ταῖς πατρικαῖς παραδόσεσιν, ἀλλὰ πάσης ἀποστῆτε κακίας, φθόνους φημὶ, καὶ μίσους, ἀκαθαρσίας καὶ τῶν ἄλλων ὅσα πρότερον ἐν ἀγνοίᾳ ὄντες ἐπράττετε, ἵλεως ὑμῖν αὐτὸς ἔσται, εἰς ὃν γνησίως νῦν πεπιστεύκατε· ὃς καὶ προσκαλούμενος τοὺς ἁμαρτίαις βεβαρημένους Δεῦτε πάντες, φησίν, οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἐναπαύσω ὑμᾶς. Ἔχομεν μυρία τῆς αὐτοῦ χρηστότητος ὑποδείγματα. Διόπερ εἰς αὐτὸν πιστεύσαντες, αὐτῷ καὶ τὰς ψυχὰς ἀνάθεσθε πάντες, καὶ τῶν ἐλπίδων οὐχ ἁμαρτήσετε. ᾿Αλλὰ πληγάς, εἶπον, ἐλάβομεν χαλεπὰς, ὅλους ἑαυτοὺς πρὸς ἀτόπους τοῦ βίου ἡδονάς πάντα τὸν ἔμπροσθεν χρόνον ἀνέντες, καὶ πολλὰ ταῖς τοῦ σώματος ἐπιθυμίαις δουλεύσαντες, καὶ τὴν πονηρὰν ἔτι συνήθειαν τυραννοῦσαν ἐν ἑαυτοῖς ἔχοντες. ᾿Αλλὰ δράμετε, φησὶν, ὡς τάχος ἐπὶ τὸν ἰατρὸν, καὶ νηστείαν, πόνους, προσευχάς, δάκρυα, τὸ τὴν ἁμαρτίαν ἐξαγορεύειν, καὶ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἐνοχλοῦντας ὑμῖν λογισμοὺς καὶ πρὸς τὴν τοῦ κακοῦ πρᾶξιν ὠθοῦντας· ὃ καὶ διὰ Ὠσηὲ τοῦ θείου πολλοῖς πρότερον ὁ Θεὸς χρόνοις ὀνειδίζει τοὺς Ἰουδαίους, Ἵνα τι, λέγων, παρεσιωπήσατε ἀσέβειαν, καὶ τὸν καρπὸν αὐτῆς τρυγήσατε; Ταῦτα δὴ τὰ ἀνοσιώτατα φάρμακα αὐτοὶ ἑαυτοῖς ἐπίθετε, καὶ οὐδὲ ἴχνος ὑμῖν τῶν τραυμάτων ὑπολειφθήσεται. Η΄. Οὕτω τοῦ θείου πρὸς αὐτοὺς ᾿Αβερκίου δια

caligine, cum parum aspexissent, et veluti respiras- τὴν κατέχουσαν αὐτοὺς τέως ὑπὸ δαιμόνων ἀχλὺν sent, illius sanctos pedes osculantur, et nullam ἀποβεβληκότες, διαβλέψαντές τε μικρὸν καὶ οἷον edentes vocem, eos diu tenent, adeo ut omnes existimarent eos esse mortuos. Ipse autem cum apprehendisset illorum dexteram, facit eos surgere sane mentis. Et illi quidem, quæsitis vestibus, cum eas induissent, cernebantur deinceps vestiti, et sanæ mentis, et ab Abercio minime recedentes. ἀνενεγκόντες, τοῖς ἁγίοις ἐκείνου ποσὶν ἑαυτοὺς διδοῦσι, καὶ ἄφωνοι τούτων ἐπὶ πολὺ ἔχονται, ὥστε καὶ θανεῖν αὐτοὺς νομίζεσθαι παρὰ πάντων. Αὐτὸς μέντοι, λαβόμενος ἑκατέρου τῆς δεξιᾶς, νήφοντας αὐτοὺς διανίστησι. Καὶ οἱ μὲν ἐσθῆτας ἐπιζητήσαντες καὶ ταύτας ἐνδύντες, εἰματισμένοι τὸ λοιπὸν ἑωρῶντο καὶ σωφρονοῦντες, καὶ ᾿Αβερκίου μηδ᾽ ὅπως οὖν ἀφιστάμενοι. Ζ΄. Ὁ δὲ ὄχλος, ταῦτα ἰδόντες, ὥσπερ ὑπὸ μια πάντες γνώμῃ καὶ γλώττῃ. Σὺ εἶ ὁ μόνος ἀληθινός Θεὸς ὁ διὰ τοῦ σοῦ κηρυττόμενος ᾿Αβερκίου, μέγα ἐφθέγξαντο. Μαρτυρεῖ τῷ πράγματι καὶ ἡ ἀθρόα τοῦ πλήθους ἐκείνου μεταβολή, οὕτω κατ' ἄκρας ἀλύντων τῷ θαύματι, ὡς μηδένα τούτων ἀπολειφθῆ ναι τῆς ἐπιγνώσεως· ἀλλὰ τῷ θείῳ πάντας βαπτί σματι προσδραμεῖν, καλὸν πάρεργον τῆς ᾿Αβερκίου ἐπιβουλῆς τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ποιησαμένους. Πλὴν εἶναί τι τὸ μάλιστα θορυβοῦν αὐτοὺς ἔλεγον· δεδοικέναι γὰρ καὶ τρέμειν, μή ποτε διὰ τὴν πολλὴν αἰσχύνην, ἣν τὸ τῶν ἁμαρτιῶν πλῆθος τῆς ψυ χῆς αὐτῶν κατεσκέδασεν, ἀπρόσδεκτοι οὕτω παρὰ Θεῷ διαμείνωσιν. ᾿Αμέλει καὶ προσιόντες. Δείδαξον ἡμᾶς, ἔλεγον, ἄνερ τοῦ Θεοῦ, εἰ ἀνεξίκακον ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐπιβλέψει, ἢ ἀποδιδους ἔσται ἐφ᾽ οἷς εἰς αὐτὸν ἐν ἀγντίᾳ πεπλημμελήκαμεν· ὁ καὶ φριττόμενος ὑπὲρ οὐ φοβούμεθα καὶ δεδοίκαμεν. Ὁ δὲ, προσέχών μεγάλῃ ὡς δυνατὸν καὶ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ· Αν ὅρες οἱ νῦν πιστεύσαντες, ἔφη, εἰ μὴ ἐπιμείνητα τοῖς παλαιοῖς ὑμῶν ἔργοις καὶ ταῖς πατρικαῖς παραδόσεσιν, ἀλλὰ πάσης ἀποστῆτε κακίας, φθύνους φημὶ, καὶ μίσους, ἐκαθαρσίας καὶ τῶν ἄλλων ὅσα πρότερον ἐν ἀγνοίᾳ ὄντες ἐπράττετε, ἵλεως ὑμῖν αὐτὸς ἔσται, εἰς ὃν γνησίως νῦν πεπιστεύκατε· ὃς καὶ προσκαλούμενος τοὺς ἁμαρτίαις βεβαρημένους Δεῦτε πάντες, φησίν, οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμέ νοι, καγὼ ἐναπαύσω ὑμᾶς. Εχομεν μυρία τῆς αὐτ τοῦ χρηστότητος ὑποδείγματα. Διόπερ εἰς αὐτὸν πιστεύσαντες, αὐτῷ καὶ τὰς ψυχὰς ἀνάθεσθε πάντες, καὶ τῶν ἐλπίδων οὐχ ἁμαρτήσετε. ᾿Αλλὰ πληγάς, εἶπον, ἐλάβομεν χαλεπὰς, ὅλους ἑαυτοὺς πρὸς ἀτόπους τοῦ βίου ἡδονάς πάντα τὸν ἔμπροσθεν χρόνον ἀνέντες, καὶ πολλὰ ταῖς τοῦ σώματος ἐπιθυμίαις δουλεύσαντες, καὶ τὴν πονηρὰν ἔτι συνήθειαν τυ ρανοῦσαν ἐν ἑαυτοῖς ἔχοντες. ᾿Αλλὰ δράμετε, φησὶν, ὡς τάχος ἐπὶ τὸν ἰατρὸν, καὶ νηστείαν, πόνους, προσευχάς, δάκρυα, τὸ τὴν ἁμαρτίαν ἐξαγορεύειν, καὶ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ἐνοχλοῦντας ὑμῖν λυγι σμοὺς καὶ πρὸς τὴν τοῦ κακοῦ πρᾶξιν ὠθοῦντας ὃ καὶ διὰ Ὠσηὲ τοῦ θείου πολλοῖς πρότερον ὁ Θεός χρόνοις ονειδίζει τοὺς Ἰουδαίους, Ίνα τι, λέγων, παρεσιωπήσατε ἀσέβειαν, καὶ τὸν καρπὸν αὐτῆς τρυ γήσατε; Ταῦτα δὴ τὰ ἀνοσιμώτατα φάρμακα αυτ τοὶ ἑαυτοῖς ἐπίθετε, καὶ οὐδὲ ἴχνος ὑμῖν τῶν τραν μάτων ὑπολειφθήσεται. VII. Cum hæc autem vidisset turba, omnes veluti una mente el uno ore: Tu es solus verus Deus, qui per tuum prædicaris Abercium, magna voce dixerunt. Ei rei fert testimonium repentina illa commutatio multitudinis, quæ usque adeo fuit capta miraculo, ut nullus defuerit, qui non haberet agnitionem: imo omnes ad divinum baptismum accurrerint, ex paratis Abercio insidiis hoc præclarum interim consecuti, nempe suam saJutem. Gæterum dicebant esse aliquid, quod eos maxime conturbabat se enim pertimescere ne propter magnum dedecus, quo multitudo peccatorum perfudit animam, sic permanerent nequaquam Deo accepti. Accedentes itaque dicebant: Doce nos, homo Dei, an sit nos Deus patienter aspecturus, an nobis mala redditurus propter ea peccata, quæ fecimus in ignorantia, quod etiam horremus, propter quod dolemus, quod timemus ac formidamus. Ille autem propius accedens, quam potuit maxima et clarissima voce: Viri, inquit, qui nunc credidistis, si non perseveretis in veteribus vestris operibus, et paternis traditionibus, sed recedatis ab omni vitio, invidia, inquam, odio, immunditia, et aliis, quæ prius fecistis, cum essetis in ignorantia, ipse erit vobis propitius, in quem nunc sincere credidistis: qui etiam eos vocans, qui sunt aggravali peccatis: «Venite, inquit, ad me omnes, qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos 1» Habemus exempla innumerabilia ejus benignitatis. Quamobrem in ipsum credentes, vos omnes ei vestras dedicate animas, et spe non frustrabimini. Sed graves, dicebant, plagas accepimus, tolos nosipsos antea dedentes obscenis corporis voluptatibus, et maxima ex parte servientes corporis voluptatibus, et maxima ex parte servientes corporis desideriis, et adhuc malam habemus consuetudinem, tyrannidem in nobis exercentem. Ille aulem: Accurrite, inquit, quamprimum ad medicum, et jejunium, labores, preces, lacrymas, peccatorum confessionem, et illarum ipsarum, quæ vos vexant, cogitationum, et ad malum faciendum impellunt: quod eliam per divinum Osee longo ante tempore Deus utpote non ab eis factum, exprobral Judeis: Cur, dicens siluistis impietatem, et ejus fructum vindemiastis? Hæc utilissima medicamenta ipsi vobis imponite: et nec vulnerum quidem vobis remanebit vestigium. VIII. Cum eos sic divinus alloqueretur Aber- * Matth. 11, 28. * Osee x, 13. Η΄. Οὕτω τοῦ θείου πρὸς αὐτοὺς ᾿Αβερκίου δια

col. 1221–1222page 112 of 165

PG 115:1221ἐξιόντος, ἡ ἐνάτη τῆς ἡμέρας ὥρα πρὸς τὸ τέλος ἤδη γενομένη, τέλος αὐτῷ καὶ τῷ τῶν λόγων ἐπάγει, καὶ διέλυσεν ἐν τούτοις τὴν ὁμιλίαν, τῆς συνἤθους αὐτὸν προσευχῆς ἑλκούσης, εἰς ὁμιλίαν ἄλλην τοῦ ποθουμένου. Ὁ μὲν οὖν ἀνέστη καὶ τὰς ἱερὰς ἐκείνας χεῖρας τοῖς κακῶς ἔχουσιν ἐπιθεὶς, ἔσβεσέ τε αὐτοῖς τὰς ὁδύνας καὶ πρὸς τελείαν ὑγίειαν ἐπανήγαγεν. Εἶτα πᾶσιν ἐπευξάμενός τε καὶ εὐλογήσας, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ ἐν Κυρίῳ φιλήματος μεταδούς, καὶ οἷόν τινα σφραγίδα τοῦτο αὐτοῖς ἐπιθεὶς, ὥστε καλῶς φυλαχθῆναι παρὰ τούτοις τὰ εἰρημένα, οἴκαδε σὺν τοῖς ἀδελφοῖς ἐχώρει· τὸ δὲ πλῆθος ἐπηκολούθουν, καὶ βαπτισθῆναι ὑπ' ἐκείνου ἐδέοντο. Ὁ δὲ ἀποδέχεται μὲν τὸ πρόθυμον, ὥσπερ εἰκός, πολλῷ πλείονα καὶ αὐτὸς ἔχων ἐν τούτῳ τὴν προθυμίαν· ἐπεὶ δὲ μὴ καὶ τὰ τῆς ὥρας συμβαίνοντα ἦν, εἰς τὴν αὔριον τὸ βάπτισμα ἀνεβάλετο. Οἱ μὲν οὖν πολλοὶ τούτων τῷ θερμῷ ἔρωτι τοῦ βαπτίσματος, οὐδὲ τὴν οἴκαδε ὑποστροφὴν ὑπομείναντες, αὐτοῦ που παρὰ τὸ δωμάτιον ἐκοιμήθησαν. Ἐπειδὴ δὲ ἦν ἐκ μέσων νυκτῶν, ὁ τοσοῦτον ἐν χάριτι λάμψας Ἀβέρκιος, προσευξάμενος τῷ Θεῷ ἔξεισι τῆς οἰκίας, καὶ τὸν ὄχλον περιεστῶτάς τε καὶ ὑπομένοντας θεασάμενος, τὰ ὅμματα εἰς οὐρανοὺς ἀνασχών, Εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα καὶ Θεὲ, εἶπεν, ὅτι με τὸν ποιμένα τῶν σῶν λογικῶν προβάτων ἡλέησας, καὶ τὸν ἀγρυπνοῦντα καθ' ἡμῶν λύκον, κεχηνότα μάτην ἀπέδειξας, καὶ τὴν διασπασθεῖσαν ἀπὸ τῆς ἀληθείας τοῦ ποιμνίου μοῖραν ἀνεκαλέσω, καὶ τῆς διὰ τοῦ βαπτίσματος υἱοθεσίας ἤδη κατηξίου. Ταῦτα τῷ τῶν ὅλων Θεῷ διαλεχθείς, ἀκολουθεῖν αὐτῷ πρὸς τὴν ἐκκλησίαν τὸ πλῆθος προτρέπεται. Ἐπειδὴ δὲ ἀφίκοντο ἤδη, τὰς συνήθεις αὐτοῖς εὐχὰς ἐπειπών, τελειοῖ τῷ βαπτίσματι ἄνδρας πεντακοσίους τὸν ἀριθμόν. πολλοὶ οὖν παρὰ τὸν ἄνδρα τὸ ἀπ' ἐκείνου συνέῤῥεον, οὐ τῆς μεγάλης μόνον Φρυγίας καὶ τῆς περιχώρου πάσης, ἀλλὰ καὶ ὅσοι τὴν Ἀσίαν ᾤκουν, ὅσοι τε τῇ Λυδίᾳ, καὶ ὅσοι τῇ Καρίᾳ ταῖς ἐπαρχίαις ἐπεδήμουν. Καὶ γὰρ διὰ πάσης πόλεως περὶ αὐτοῦ λόγος ἐχώρει, οὐ κενὸς ὢν καὶ μάτταιος καὶ διὰ τοῦτο καὶ σβεσθῆναι τὸ τάχος δυνάμενος, ἀλλὰ πολλὴν ἔχων τὴν ῥώμην ἀπὸ τῆς ἀληθείας. Συνέῤῥεον τοίνυν παρ' αὐτὸν, οἱ μὲν ὥστε τὰ σωτήρια διδαχθῆναι, οἱ δὲ καὶ τῶν ἐνοχλούντων ἀπαλλαγῆναι· ὅσους δηλαδὴ νόσος ἐπίεζέ τις, ἤ τι καὶ ἄλλο κατεῖχε κακόν. Ἦν γὰρ διδάξαι τὸν τῆς ἀληθείας λόγον δεξιώτατος, καὶ οἰκειώσασθαι τοὺς προσιόντας διὰ Χριστὸν ἑτοιμότατος, καὶ ἀπαλλάξαι κακῶν ὀξύτατος. Θ΄. Ὀλίγαι γοῦν παρῆλθον ἡμέραι, καὶ τοὺς πρεσβυτέρους καὶ διακόνους, πρὸς δὲ καὶ τὴν λοιπὴν ἀδελφότητα παραλαβών, πρόεισι, καὶ καθίσας εἰς ὅνπερ εἰώθει τόπον, ὥσπερ ἔκ τινος ἡδίστης πηγῆς τὰ γλυκύτατα τῆς διδασκαλίας ῥεῖθρα προΐει τοῦ στόματος. Ἐν τούτῳ δὲ προσῆλθέ τις ὑπὸ χειραγωγῷ γυνὴ τῶν ἐπιφάνων, ἐκκεκομμένη τοὺς ὀφθαλμούς, ὄνομα Φρύγελλα, Εὐξεινιανοῦ μήτηρ Ποπλίωνος. Ὁ δὲ ἦν τῶν παρὰ τῷ αὐτοκράτορί τε καὶ τῇ πόλει πάσῃ, τὰς πρώτας ἐχόντων τιμάς·

dicendi: et in his solvit sermonem, consuetis precibus eum trahentibus ad alium sermonem habendum cum eo, quem desiderabat. Ille ergo surrexit; et cum sacras manus imposuisset iis, qui male se habebant, et eorum exstinxit dolores, et ad perfectam reduxit sanitatem. Deinde cum bene precatus esset omnibus, et benedixisset, quin etiam osculo in Domino impertiisset, et veluti quoddam signaculum eis imposuisset, ut quæ dicla sunt, recte ab eis custodirentur, domum ibat cum fratribus: multitudo autem eum sequebatur, et rogabat, ut ab illo baptizaretur. Ille autem accipit quidem, ut par erat, promptum eorum animi studium, ipse quoque in eo habens longe majorem, quam ii habebant, animi alacritatem: sed quoniam non erat tempus conveniens, baptismum differt in diem sequentem. Atque multi quidem ex iis propter magnum baptismi desiderium, cum ne domum quidem redire sustinuissent, dormierunt illic prope domunculam. Cum autem esset medium noctis, gratia resplendens Abercius, cum Deum precatus fuisset, e domo egreditur: et cum circumsistentem vidisset turbam, et sustinentem, sublatis in cœlos oculis: Ago tibi gratias, Domine Deus, inquit, quod misertus sis mei, qui sum pastor tuarum ovium rationis compotum: et, qui in nos vigilabat, lupum frustra hiantem reddideris, et a veritate divulsam hanc gregis partein revocaris, et jam filiorum adoptione digneris per baptismum. Hæc cum dixisset Deo universorum, jubet multitudinem eum sequi ad ecclesiam. Cum autem jam venissent, consuetis dictis precibus, baptismo initiat viros numero quingentos. Ex hino autem multi ad illum confluebant, non solum ex magna Phrygia, et universa finitima regione, sed etiam qui Asiam habitabant, et qui degebant in provinciis Lydia et Caria. Etenim per universam civitatem de ipso manabat sermo, qui non erat vanus et inanis et ideo cito poterat exstingui, sed qui ex veritate magnas habebat vires. Ad eum ergo confuebant, alii quidem ut discerent quæ erant salutaria, alii autem ut liberarentur ab iis, quæ els afferebant molestiam: quos scilicet premebat morbus, aut etiam aliquod aliud tenebat malum. Erat enim aptissimus ad docendum verbum veriἐξιόντος, ἡ ἐνάτη τῆς ἡμέρας ὥρα πρὸς τὸ τέλος cius, nona hora diei finita ei quoque affert Anem ἤδη γενομένη, τέλος αὐτῷ καὶ τῷ τῶν λόγων ἐπάγει, καὶ διέλυσεν ἐν τούτοις τὴν ὁμιλίαν, τῆς συνἤθους αὐτὸν προσευχῆς ἑλκούσης, εἰς ὁμιλίαν ἄλλην τοῦ ποθουμένου. Ὁ μὲν οὖν ἀνέστη καὶ τὰς ἱερὰς ἐκείνας χεῖρας τοῖς κακῶς ἔχουσιν ἔπιθεῖς, ἔσβεσέ τε αὐτοῖς τὰς ὁδύνας καὶ πρὸς τελείαν ὑγίειαν ἐπαν ἤγαγεν. Εἶτα πᾶσιν ἐπευξάμενός τε καὶ εὐλογή καὶ εὐλογή σας, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ ἐν Κυρίῳ φιλήματος μεταδούς, καὶ οἷόν τιπα σφραγίδα τοῦτο αὐτοῖς ἐπιθεὶς, ὥστε καλῶς φυλαχθῆναι παρὰ τούτοις τὰ εἰρημένα, οἴκαδὲ σὺν τοῖς ἀδελφοῖς ἐχώρει· τὸ δὲ πλῆθος ἐπηκολούθουν, καὶ βαπτισθῆναι ὑπ' ἐκείνου ἐδέοντο. Ὁ δὲ ἀποδέχεται μὲν τὸ πρόθυμον, ὥσπερ εἰκός, πολλῷ πλείονα καὶ αὐτὸς ἔχων ἐν τούτῳ τὴν προθυμίαν· ἐπεὶ δὲ μὴ καὶ τὰ τῆς ὥρας συμβαίνοντα ἦν, εἰς τὴν αύριον τὸ βάπτισμα ἀνεβάλετο. Οἱ μὲν οὖν πολλοὶ τούτων τῷ θερμῷ ἔρωτι τοῦ βασ πτίσματος, οὐδὲ τὴν οίκαδε υποστροφὴν ὑπομείναντες, αὐτοῦ που παρὰ τὸ δωμάτιον ἐκοιμήθησαν. Ἐπειδὴ δὲ ἦν ἐκ μέσων νοκτῶν, ὁ τοσοῦτον ἐν χάριτι λάμ ψας Αβέρκιος, προσευξάμενος τῷ Θεῷ ἔξεισι τῆς οἰκίας, καὶ τὸν ὄχλον περιεστῶτάς τε καὶ ὑπομέ νοντας θεασάμενος, τὰ ὅμματα εἷς οὐρανοὺς ἀνα σχών, Εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα καὶ Θεὲ, εἶπεν, ὅτι με τὸν ποιμένα τῶν σῶν λογικῶν προβάτων ἡλέης σας, καὶ τὸν ἀγρυπνοῦντα καθ᾿ ἡμῶν λύκον, κεχη νότα μάτην ἀπέδειξας, καὶ τὴν διασπασθεῖσαν ἀπὸ τῆς ἀληθείας τοῦ ποιμνίου μοῖραν ἀνεκαλέσω, καὶ τῆς διὰ τοῦ βαπτίσματος υἱοθεσίας ἤδη κατηξίου. Ταῦτα τῷ τῶν ὅλων Θεῷ διαλεχθείς, ἀκολουθεῖν αὐτῷ πρὸς τὴν ἐκκλησίαν τὸ πλῆθος προτρέπεται. – Ἐπειδὴ δὲ ἀφίκοντο ἤδη, τὰς συνήθεις αὐτοῖς εὐχὰς ἐπειπών, τελειοῖ τῷ βαπτίσματι ἄνδρας πεντακοσίους τὸν ἀριθμὸν, πολλοὶ οὖν παρὰ τὸν ἄνδρα τὸ ἀπ' ἐκείνου συνέβῥεον, οὐ τῆς μεγάλης μόνον Φρυ γίας καὶ τῆς περιχώρου πάσης, ἀλλὰ καὶ ὅσοι τὴν Ασίαν ᾤκουν, ὅσοι τε τῇ Λυδίᾳ, καὶ ὅσοι τῇ Καρίᾳ ταῖς ἐπαρχίαις ἐπεδήμουν. Καὶ γὰρ διὰ πάσης πόσ λεως περὶ αὐτοῦ λόγος εχώρει, οὐ κενὸς ὢν καὶ μάτ ταιος καὶ διὰ τοῦτο καὶ σβεσθῆναι τὸ τάχος δυνάμε νος, ἀλλὰ πολλὴν ἔχων τὴν ῥώμην ἀπὸ τῆς ἀληΘείας. Συνάῤῥεον τοίνυν παρ᾽ αὐτὸν, οἱ μὲν ὥστε τὰ σωτήρια διδαχθῆναι, οἱ δὲ καὶ τῶν ἐνοχλούντων ἀπαλλαγῆναι ὅσους δηλαδὴ νόσος ἐπιεζέ τις, ἤ τι καὶ ἄλλο κατεῖχε κακόν Ἢν γὰρ διδάξαι τὸν τῆς ἀληθείας λόγον δεξιώτατος, καὶ οἰκειώσασθαι τοὺς tatis, et paratissimus familiares Christo reddere προσιόντας διὰ Χριστὸν ἑτοιμότατος, καὶ ἀπαλλάξαι κακῶν ἀξύτατος. Θ΄. Ολίγαι γοῦν παρῆλθον ἡμέραι, καὶ τοὺς πρεσβυτέρους καὶ διακόνους, πρὸς δὲ καὶ τὴν λοι πήν ἀδελφότητα παραλαβών, πρόεισι, καὶ καθίσας εἰς ὅνπερ εἰώθει τόπον, ὥσπερ ἔκ τινος ἡδίστης πηγῆς τὰ γλυκύτατα τῆς διδασκαλίας ῥεῖθρα προΐει τοῦ στόματος. Ἐν τούτῳ δὲ προσῆλθέ τις ὑπὸ χει ραγωγῷ γυνὴ τῶν ἐπιφάνων, ἐκκεκομμένη τοὺς ὀφθαλμούς, όνομα Φρύγελλα, Ευξεινιανοῦ μήνης Ποπλίωνος. Ὁ δὲ ἦν τῶν παρὰ τῷ αὑτοκρατορί τε καὶ τῇ πόλει πάσῃ, τὰς πρώτας ἐχόντων τιμὰς ὁ eos, qui accedebant. IX. Pauci dies præterierunt, cum assumptis presbyteris et diaconis, et reliqua præterea fraternitate, procedit: et sedens in eo loco, in quo consueverat, tanquam ex aliquo fonte suavissimo, ex ore profundit doctrinæ fluenta suavissima. Interea autem accessit adducta illustris quædam femina, oculis orbata, nomine Phrygella, mater Euxeniani Poplionis. Is vero Poplion apud imperatorem et universam civitatem primum locum in honore obtinebat. Adducta ergo, sicut diximus,

col. 1223–1224page 113 of 165

PG 115:1223μήτηρ χρωμένη ἐπειδὴ τὸν μέγαν Ἀβέρχιον αὐτοῦ τε ἤδη καθῆσθαι καὶ διδάσκειν ἐπύθετο, σπουδῇ αὐτῷ προσδραμοῦσα, καὶ τῶν ἐκείνου λαβομένη ποδῶν, πολλὴ τις ἦν δεομένη, καὶ, Οἴκτειρον, ἀνθρώπων ἐμοὶ τιμιώτατε, καὶ τῷ μόνῳ καὶ ἀληθεῖ θεῷ φίλε, τὴν ἱκέτιν, ἔλεγε, οἴκτειρον· ἀπόδος μοι πάλιν τοὺς ὀφθαλμούς, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ κτίσμα, τὸν γλυκὸν ἥλιον ἰδεῖν ἐμὲ παρασκεύασον, μηδὲ οὕτως ἔχουσαν ἐλεεινῶς περιίδῃς· παραμυθησαί μοι τὴν συμφοράν, τὸ τῆς ἐμῆς περιφανείας μέγεθος δυσωπήθητι. Ἔστι μοι Ποπλίων υἱός, μέγα παρὰ βασιλεῖ καὶ τῇ πόλει δυνάμενος· ἐγὼ δὲ αὐτὸν οὐχ ὁρῶ. Ἔστι μοι πλοῦτος παντοδαπός, οἰκέται, χρήματα, κτῆσις ὅτη· ἐγὼ δὲ μᾶλλον τῶν ἐνδεῶν πρὸς ταύτην ἔχω κακῶς. Τοῖς μὲν γὰρ καὶ δυνατὸν ἀπολαύειν τῆς θέας τῶν ὀλίγων ὧν ἔχουσι, καὶ διατίθεσθαι τὰ ὄντα, ὥσπερ ἂν βούλωνται· ἐγὼ δὲ οὐδὲ ὁρᾶν ἔχω ταῦτα, ὧν εἶναι κυρία πιστεύομαι· ὄφελόν γε τούτων πάντων ἀφῃρημένη τοὺς ὀφθαλμοὺς εἶχον μόνους. Διὰ τοῦτο δέομαί σου, τῆς φιλανθρώπου ψυχῆς πάνυ δέομαι, καὶ ἱκέτις ἡ ἀθλία γίνομαι, διανοῖξαι τοὺς ὀφθαλμοὺς τοὺς ἐνεοὺς καὶ τῇ σῇ πρὸς τὸν ἀληθῆ Θεὸν παῤῥησίᾳ, τὴν τοῦ βλέπειν αὐτοῖς δύναμιν ἐνθεῖναι. Γ. Ὁ δὲ, Ἀλλὰ κἀγὼ ἁμαρτωλός, ἔφη, γύναι, καὶ ἐλέου μᾶλλον δεόμενος, καὶ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φιλοανθρωπίας ἐμαυτὸν ἀναρτήσας. Εἰ δὲ ἐφ' ὅν ἐγὼ πέποιθα καὶ σὺ πιστεύεις Θεόν, δυνατὸν αὐτῷ πάντα ὥσπερ δὴ τῷ ἐκ γενετῆς τυφλῷ, καὶ σοὶ τὸ βλέπειν χαρίσασθαι. Ἡ δὲ, Πιστεύω, φησίν, εἰς τὸν ἀληθῆ Δεσπότην Χριστὸν, καὶ πιστευούσης τῶν ἐμῶν ἀψάμενος ὀφθαλμῶν τὸ ποθεινὸν τούτοις χάρισαι φῶς. Ταῦτα οὐ λόγοις μόνον ἐφώνει ψιλοῖς, ἀλλὰ καὶ τῷ ἤθει καὶ τοῖς τῶν δακρύων πηγαῖς ἐπιστοῦτο· σπλαγχνισθεὶς οὖν ὁ ἅγιος καὶ εἰς οὐρανοὺς ἰδὼν, ὁ τῶν οὐρανῶν ὄντως ἄξιος, Ἐλθέ, τὸ ἀληθινὸν, ἔφη, φῶς, Ἰησοῦ Χριστέ, καὶ διάνοιξον ταύτης τοὺς ὀφθαλμοὺς· Εἶτα ἐπιστραφεὶς καὶ τῶν ὀμμάτων αὐτῆς ἀψάμενος· Εἰ ἀληθῶς, εἶπεν, εἰς Χριστὸν ἐπίστευσε Φρύγελλα, παραχρήμα ἀναβλεψάτω. Οὕτως εἰπόντος, ἥ τε πήρωσις αὐτῇ διελύετο, καὶ ἡ πρὸς Χριστὸν πίστις ἀληθὴς ἐδείκνυτο. Ἡ γὰρ τῶν σωματικῶν ὀφθαλμῶν ἀνάβλεψις, τῆς ψυχῆς ἐδήλου πεφωτίσθαι τοὺς ὀφθαλμούς. Ἀμέλει καὶ εὐγνώμων περὶ τὴν δωρεὰν ἐγνωρίζετο, Εὐχαριστῶ σοι, Κύριε, λέγουσα, ὅτι μοι διπλῇ τὸ φῶς ἐχαρίσω· τῶν γὰρ ὁρωμένων τούτων τοῦ σώματος ὀφθαλμῶν, πολλῷ πλέον ἐμοὶ τοὺς τῆς καρδίας διήνοιξας. Ὅθεν μοι καὶ προσήκει τὰ τοῦ Δαυίδ τοῦ σοῦ φθέγγεσθαι· ὅτι, Ἐῤῥύσω τοὺς ὀφθαλμοὺς μου ἀπὸ δακρύων, καὶ τοὺς πόδας μου ἀπὸ ὀλισθήματος· ἐῤῥύσθην γὰρ ἀληθῶς τοῦ προσκόπτειν οὐδὲν ἧττον τῶν σωματικῶν, καὶ τὰ τῆς ψυχῆς διαβήματα. Ἐντεῦθεν καὶ θερμῷ τῷ εἰς Χριστὸν ἔρωτι ληφθεῖσα, καὶ ὅλη τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ γενομένη. Ἰδού, φησὶ, Πάτερ, εἰς τὸν ἅγιον ἀποβλέψασα, συντίθημί σοι ὑπὸ πολλοῖς μάρτυσι τούτοις τὸ ἥμισυ τῆς οὐσίας διαδοῦναι τοῖς ἐνδεί-

μήτηρ χρωμένη ἐπειδὴ τὸν μέγαν ᾿Αβέρχιον αὐτ τοῦ τε ἤδη καθῆσθαι καὶ διδάσκειν ἐπύθετο, σπουδή αὐτῷ προσδραμοῦσα, καὶ τῶν ἐκείνου λαβομένη που δῶν, πολλὴ τις ἦν δεομένη, καὶ, Οἴκτειρον, ἀνθρώ πων ἐμοὶ τιμιώτατε, καὶ τῷ μόνῳ καὶ ἀληθεῖ θεῷ φίλε, τὴν ἱκέτιν, ἔλεγε, οἴκτειρον· ἀπόδος μοι πάλιν τοὺς ἀφθαλμούς, τὸ μέγα τοῦ Θεοῦ κτίσμα, τὸν γλυκὸν ἥλιον ἰδεῖν ἐμὲ παρασκεύασον, μηδὲ οὕτως ἔχουσαν ἐλεεινῶς περιίδῃς· παραμυθησαί μοι τὴν συμφορὰ, τὸ τῆς ἐμῆς περιφανείας μέγεθος δυσωπήθητι. "Εστι μοι Ποπλίων υἱός, μέγα παρά βασιλεῖ καὶ τῇ πόλει δυνάμενος· ἐγὼ δὲ αὐτὸν οὐχ ὁρῶ. Ἔστι μοι πλοῦτος παντοδαπός, οἰκέται, χρή ματα, κτῆσις ὅτη· ἐγὼ δὲ μᾶλλον τῶν ἐνδεῶν πρὸς ταύτην ἔχω κακῶς. Τοῖς μὲν γὰρ καὶ δυνατὸν ἀπολαύειν τῆς θέας τῶν ὀλίγων ὧν ἔχουσι, καὶ διατί Θεσθαι τὰ ὄντα, ὥσπερ ἂν βούλωνται· ἐγὼ δὲ οὐδὲ ὁρᾶν ἔχω ταῦτα, ὧν εἶναι κυρία πιστεύομαι· όφε λόν γε τούτων πάντων ἀφῃρημένη τοὺς ὀφθαλμοὺς εἶχον μόνους. Διὰ τοῦτο δέομαί σου, τῆς φιλανθρώ maler illius, postquam audivit magnum Abercium Ποπλίων. Χειραγωγῷ οὖν, ὥσπερ ἔφημεν, ἡ ἐκείνου hic jam sedere et docere, magno studio ad eum accurrens, et illius pedes prehensans, vehementer eum precabatur. et: Miserere, dicebat, mihi hominum maxime venerande, solique vero Deo chare, miserere mei supplicis: redde mihi rursus oculos, magnum Dei opus: effice ut jucundum solem rursus intuear, neque me despicias affectam tam miserabiliter: consolare meam calamitatem: moveatte maximus meus splendor. Bst mihi Glius Poplion, qui multum potest apud imperatorem et civitatem, ego autem ipsum non video. Sunt mihi divitiæ ingentes et variæ, famuli, pecunia, prædia; ego autem ad ea me pejus habeo, quam egentes. Nam illi quidem possunt frui aspectu illorum paucorum quæ habent, et ea quæ babent, ut volunt, administrare: ego vero nec ea possum videre, quorum credor esse domina. Et utinam privata his omnibus solos haberem oculos. Propterea rogo tuam clementem animam, valde, inquam, rogo et supplico misera, ut meos aperias oculos, et tua apud verum Deum fiducia eis vim videndi immittas. που ψυχῆς πάνυ δέομαι, καὶ ἱκέτις ἢ ἀθλία γίνομαι, διανοῖξαι τοὺς ὀφθαλμοὺς τοὺς ἐνεοὺς καὶ τῇ σῇ πρὸς τὸν ἀληθῆ Θεὸν παῤῥησίᾳ, τὴν τοῦ βλέπειν αὐτοῖς δύναμιν ἐνθεῖναι. Γ. Ὁ δὲ, ᾿Αλλὰ κἀγὼ ἁμαρτωλός, ἔφη, γύναι, καὶ ἐλέου μᾶλλον δεόμενος, καὶ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φιλο ανθρωπίας ἐμαυτὸν ἀναρτήσας. Εἰ δὲ ἐφ' ὅν ἐγὼ πέποιθα καὶ σὺ πιστεύεις Θεόν, δυνασὸν αὐτῷ πάντα ὥσπερ δὴ τῷ ἐκ γενετῆς τυφλῷ, καὶ σοὶ τὸ βλέπειν χαρίσασθαι. Η δὲ, Πιστεύω, φησίν, εἰς τὸν ἀληθῆ Δεσπότην Χριστὸν, καὶ πιστευούσης τῶν ἐμῶν X. Ille autem: At ego, inquit, o mulier, sum peccator, et qui magis egeo misericordia, et pendeo totus a Dei clementia. Si autem tu etiam credis in Deum, in quo ego confido, potest omnino sicut ei, qui erat cæcus ab ortu, tibi quoque visum donare. llla vero: Credo, inquit, in verum Dominum Christum: tu igitur meos credentis tangens oculos, jucundum et desiderabilem eis lucem lar- ἀψάμενος ἀφθαλμῶν τὸ ποθεινὸν τούτοις χάρισαι gire. Hæc non nudis solum dicebat verbis, sed et moribus confirmabat, et fontibus lacrymarum. Misertus ergo sanctus, et ad cœlos aspiciens, qui erat calis vere dignus: Veni, inquit, vera lux Jesu Christe, et aperi hujus oculos. Deinde conversus, cum ejus tetigisset oculos: Si vere, dixit, in Christum credidit Phrygella, statim visum recipiat. Cum sic ergo dixisset, et soluta est ipsa orbitas, et patuit veram fuisse ejus fidem in Christum. Visus enim oculorum corporis significabat illuminatos esse animæ oculos. Porro autem cognita est etiam in dono grata, dicens: Domine, ago tibi gratias, quod mihi dupliciter lucem sis largitus. His enim qui videntur oculis corporis, cordis oculos longe mihi magis aperuisti; unde etiam mihi convenit dicere, quæ tuus David: «Liberasti oculos meos a lacrymis, et pedes meos a lapsu ³.» Vere enim sum liberata ab offensione, neque gressus animæ sunt minores gressibus corporis. Hinc vehementi capta amore Christi cum totam se contulisset ad servanda ejus mandata, Ecce, inquit, Pater, ad eanclum aspiciens, præsentibus his multis testibus, dimidium mearum facultatum tibi committo, ut distribuas indigentibus. Quæ ergo circumsistebat multitudo, admirata novum hoc miraculum, ipsa quoque exclamavit: • Psal. cxiv, 8. φῶς. Ταῦτα οὐ λόγοις μόνον ἐφώνει ψιλοῖς, ἀλλὰ καὶ τῷ ἤθει καὶ τοῖς τῶν δακρύων πηγαῖς ἐπιστοῦτο· σπλαγχνισθεὶς οὖν ὁ ἅγιος καὶ εἰς οὐρα νοὺς ἰδὼν, ὁ τῶν οὐρανῶν ὄντως ἄξιος, θὲ, τὸ ἀληθινὸν, ἔφη, φῶς, Ἰησοῦ Χριστέ, καὶ διάνοιξον ταύτης τοὺς ὀφθαλμοὺς· Εἶτα ἐπιστραφεὶς καὶ τῶν ὀμμάτων αὐτῆς ἀψάμενος· Εἰ ἀληθῶς, εἶπεν, εἰς Χριστὸν ἐπίστευσε Φρύγελλα, παραχρήμα ανα βλεψάτω. Οὕτως εἰπόντος, ἤ τε πήρωσις αὐτῇ δια ελύετο, καὶ ἡ πρὸς Χριστὸν πίστις ἀληθὴς ἐδείκνυτο. Ἡ γὰρ τῶν σωματικῶν ὀφθαλμῶν ἀνάβλε ψις, τῆς ψυχῆς ἐδήλου πεφωτίσθαι τοὺς ὀφθαλ μούς. Αμέλει καὶ εὐγνώμων περὶ τὴν δωρεάν ἐγνωρίζετο, Εὐχαριστῶ σοι, Κύριε, λέγουσα, ότι μοι διπλῇ τὸ φῶς ἐχαρίσω· τῶν γὰρ ὁρωμένων τούτων τοῦ σώματος ὀφθαλμῶν, πολλῷ πλέον ἐμοὶ τοὺς τῆς καρδίας διήνοιξας. Οθεν μοι καὶ προσή κει τὰ τοῦ Δαυίδ τοῦ σοῦ φθέγγεσθαι· ὅτι, Εῤῥύσω τοὺς ὀφθαλμοὺς μου ἀπὸ δακρύων, καὶ τοὺς πόδας μου ἀπὸ ὀλισθήματος· ἐῤῥύσθην γὰρ ἀληθῶς τοῦ προσκόπτειν οὐδὲν ἧττον τῶν σωματικῶν, καὶ τὰ τῆς ψυχῆς διαβήματα. Ἐντεῦθεν καὶ θερμῷ τῷ εἰς Χριστὸν ἔρωτι ληφθεῖσα, καὶ ὅλη τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ γενομένη. Ιδού, φησὶ, Πάτερ, εἰς τὸν ἅγιον ἀποβλέψασα, συντίθημί σοι ὑπὸ πολλοῖς μάρτυσι τούτοις τὸ ἥμισυ τῆς οὐσίας διαδοῦναι τοῖς ἐνδεί-

col. 1225–1226page 114 of 165

PG 115:1225σιν. Ὁ τοίνυν περιεστηκὼς ὄχλος τὸ καινὸν τοῦ θαύματος ἐκπλαγέντες, Μέγας εἶ, καὶ οὗτοι, ὁ τῶν Χριστιανῶν Θεός, ἀνεβόησαν, ἐπεὶ καὶ μεγάλων ὄντως ἀπολαύουσι τῶν χαρίτων οἱ τὸ σὸν ἐπικαλούμενοι ὄνομα. Ἐν τούτῳ δὲ ὁ θεῖος Ἀβέρκιος· Ἰδοὺ, γύναι, φησίν, ἔγνως ὅπως ὁ ἐμὸς Δεσπότης ἀμείβεται φιλοτίμως τοὺς ἐλπίζοντας ἐπ' αὐτόν· Πορεύου τοιγαροῦν εἰς εἰρήνην, ἑαυτῇ τε προσέχουσα, κἀκείνῳ προσήκουσαν τὴν εὐχαριστίαν ἀποδιδοῦσα. Ταῦτα ὁ μὲν ἔλεγεν· ἡ δὲ πρὸς μὲν τὸ παρὸν ἀφίστατο· πάλιν δὲ ἐπανήρχετο, καὶ κατὰ πολὺ τὸ σέβας αὐτοῦ εἴχετο, καὶ οὐδαμῶς τὸ μετὰ ταῦτα διίστατο. ἤπτετο μὲν οὖν Ἀβέρκιος αὖθις τῆς συνήθους διδασκαλίας. ΙΑ΄. Τοῦ δὲ κατὰ τὴν Φρύγελλαν θαύματος εἰς πολλὰ τῆς γῆς μέρη διαδοθέντος, προσέρχονται αὐτῷ πρεσβύτιδες τρεῖς, τὰς ὄψεις καὶ αὗται πεπηρωμέναι· Πιστεύομεν, λέγουσαι, καὶ ἡμεῖς εἰς τὸν ὑπὸ σοῦ κηρυττόμενον Ἰησοῦν· φανήτω τοιγαροῦν ἡ εὐσπλαγχνία τοῦδε καὶ ἐφ' ἡμᾶς, καὶ δεῖξον, ὦ θαυμάσιε, καὶ ἡμῖν, ὥσπερ ἄρα καὶ Φρυγέλλῃ, τὸ φῶς· Ὁ δὲ, Εἰ ἡ πίστις ὑμῶν πρὸς τὸν ἀληθῆ Θεὸν ἀληθής ἐστιν, ὡς φατε, τοῖς νοητοῖς αὐτὸν τῆς καρδίας ὄψεσθε ὀφθαλμοῖς. Ταῦτά τε εἴρηκε, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀνατείνας· Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, δέομαί σου, ἔφη, ἰδέτωσαν καὶ αὗται τὸ φῶς τῆς σῆς ἐπιγνώσεως, καὶ τῆς ἐπικειμένης αὐταῖς ἀχλύος ἀνενεγκοῦσαι, διαβλεψάτωσαν, Δέσποτα, πρὸς τὰς σὰς τῆς ἀληθείας αὐγάς. Οὕτως ηὔξατο, καὶ ἰδοὺ τὸν τόπον ἔνθα δὴ καὶ εἱστήκεσαν, φῶς ἄνωθεν περιήστραπτε μέγα, καὶ πάντας εἶχε πεσόντας ἡ γῆ, τῷ παραδόξῳ τῆς θέας καταπλαγέντας· τὸ δὲ φῶς οὐχ οἷον ἐξ ἡλίου καὶ ἀστραπῆς ἔρχεται, ἀλλὰ καινὸν ἄλλως καὶ φρικτὸν καὶ ἀσύνηθες. Ἵσταντο τοίνυν ἀκλινεῖς αὗται, πάντων τῷ ἐδάφει καταπεσόντων, καὶ τὸ φανὲν ἐκεῖνο φῶς πολύ, ταῖς ὄψεσι τούτων ἐγκατασκῆψαν, ἀναβλέψαι τε αὐτὰς ἐποίησε παραχρῆμα, καὶ τὸ ἡλιακὸν τοῦτο φῶς τὸ γλυκὺ καὶ φίλον ἀνθρώποις ἰδεῖν. Ὁ δὲ ὡς οὕτως ὑγιῶς τῶν ὀμμάτων ἐχούσας εἶδε· Τί ἄρα τὸ φανὲν ὑμῖν, ἤρετο, καὶ τί πρῶτον διαβλέψασαι εἴδετε; Ἡ μὲν οὖν, Πρεσβύτην, ἔφη, τὸ εἶδος, ἄῤῥητον τὴν ὥραν, φαιδρόν· ἡ δὲ, Νεανίσκος ὤφθη μοι· ἡ δὲ ἑτέρα, Παιδάριον κομιδή, φησίν, ἥψατό μου τῶν ὀφθαλμῶν. Τούτων ἀκούσας Ἀβέρκιος, καὶ τῷ τῶν θαυμασίων χάριν ὁμολογήσας Θεῷ, διέλυσε τὴν διδασκαλίαν. ΙΒ΄. Ἐκ δὲ τῶν παρόντων τοὺς συνήθεις παραλαβών, οἴκαδε ἐπανῆκε, καὶ τοὺς τῆς ἐνάτης ὥρας ὕμνους ἀποδούς (τοῦτο γὰρ αὐτῷ ἔθος, οἱονεὶ κατὰ πάρεργον καὶ πρὸς τῷ τέλει τῆς ἡμέρας ποιεῖσθαι καὶ τοῦ σώματος λόγον,) βραχύ τι ἄρτου μεταλαμβάνει. Τούτων τοίνυν ὑπ' αὐτοῦ γενομένων, τῆς περιχώρου πολλοὺς ἦν ὁρᾶν πρὸς τὸν ἄνδρα συρρέοντας καὶ εἰς ὄνομα Πατρός, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου βαπτιζομένους. Ἐν τοσούτῳ δὲ τὰ κατὰ τὴν μητέρα γνοὺς Εὐξεινιανός, ὅπως τε χειραγωγουμένη προσέλθοι τῷ ἁγίῳ, καὶ ὅπως πεπηρωμένων αὐτῇ τῶν ὀφθαλμῶν ἀναβλέψειεν, ἀκριβῶς πάντα ἐξ αὐτῆς πυθόμενος, ἔπεισι παρὰ τοῦτον, καὶ ἀσπασάμενος, Εἰ σε ᾔδειν, πάτερ, ἐγώ, φησίν, ἡδέως

καινὸν τοῦ Magnus es, Deus Christianorum, nam ii quoque magnis vere fruuntur gratiis, qui tuum nomen invocant. Tunc autem divinus Abercius: Ecce, inquit, mulier, cognovisti, quam liberaliter ac munifice Dominus meus eos remuneratur, qui sperant in ipsum. Vade ergo in pace, tibi animum adhibens, et illi agens eas, quas par est, gralias. Hæc ille cum dixisset, Phrygella recessit quidem in præsentia: rursus autem rediit, et eum valde colere perseveravit. Atque rursus quidem aggressus est Abercius consuetam doctrinam. διίστατο, ἤπτετο μὲν οὖν ᾿Αβέρκιος αὖθις τῆς συ σιν. Ὁ τοίνυν περιεστηκώς ὄχλος τὸ θαύματος ἐκπλαγέντες, Μέγας εἶ, καὶ οὗτοι, ὁ τῶν Χριστιανῶν Θεός, ἀνεβόησαν, ἐπεὶ καὶ μεγάλων ὅντως ἀπολαύουσι τῶν χαρίτων οἱ τὸ σὸν ἐπικαλού μενοι ὄνομα. Ἐν τούτῳ δὲ ὁ θεῖος ᾿Αβέρκιος. Ἰδοὺ, γύναι, φησίν, ἔγνως ὅπως ὁ ἑμὸς Δεσπτοης ἄμείβεται φιλοτίμως τοὺς ἐλπίζοντας ἐπ' αὐτόν· Πορεύου τοιγαροῦν εἰς εἰρήνην, ἑαυτῇ τε προσέχουσα, κἀκείνῳ προσήκουσαν τὴν εὐχαριστίαν ἀποδιδοῦσα, Ταῦτα ὁ μὲν ἔλεγεν· ἡ δὲ πρὸς μὲν τὸ παρὸν ἀφίστατο· πάλιν δὲ ἐπανήρχετο, καὶ κατὰ πολὺ τὸ σέβας αὐτοῦ εἴχετο, καὶ οὐδαμῶς τὸ μετὰ ταῦτα νήθους διδασκαλίας. ΙΑ΄. Τοῦ δὲ κατὰ τὴν Φρύγελλαν θαύματος εἰς πολλὰ τῆς γῆς μέρη διαδοθέντος, προσέρχονται αὐτῷ πρεσβύτιδες τρεῖς, τὰς ὄψεις καὶ αὗται πεπηρωμέναι· Πιστεύομεν, λέγουσαι, και ἡμεῖς εἰς τὸν ὑπὸ σοῦ κηρυττόμενον Ἰησοῦν· φανήτω τοιγαροῦν ἡ εὐσπλαγχνία τοῦδε καὶ ἐφ' ἡμᾶς, καὶ δεῖξον, ὦ θαυμάσιε, καὶ ἡμῖν, ὥσπερ ἄρα καὶ Φρυγέλλῃ, τὸ φῶς· Ὁ δὲ, Εἰ ἡ πίστις ὑμῶν πρὸς τὸν ἀληθῆ Θὸν ἀλη θής ἐστιν, ὡς φατε, τοῖς νοητοῖς αὐτὸν τῆς καρδίας ὄψεσθι ὀφθαλμοῖς. Ταῦτά τε εἴρηκε, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀνατείνας· Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, δέομαί σου, ἔφη, ἰδέτωσαν καὶ αὗται τὸ φῶς τῆς σῆς ἐπιγνώσεως, καὶ τῆς ἐπικειμένης αὐταῖς ἀχλύος ἀνενεγκοῦσαι, διαβλεψάτωσαν, Δέσποτα, πρὸς τὰς σας τῆς ἀληθείας αὐγάς. Οὕτως ηὔξατο, καὶ ἰδοὺ τὸν τόπον ἔνθα δὴ καὶ εἰστήκεσαν, φῶς ἄνωθεν περιήστραπτε μέγα, καὶ πάντας εἶχε πεσόντας ἡ γῆ, τῷ παραδόζῳ τῆς θέας καταπλαγέντας· τὸ δὲ φῶς οὐχ οἷον ἐξ ηλίου καὶ ἀστραπῆς ἔρχεται, ἀλλὰ καινὸν G ἄλλως καὶ φρικὸν καὶ ἀσύνηθες. Ισταντο τοίνυν ἀκλινεῖς αὗται, πάντων τῷ ἐδάφει καταπεσόντων, καὶ τὸ φανὲν ἐκεῖνο φῶς πολύ, ταῖς ὄψεσι τούτων ἐγκατασκήψαν, ἀναβλέψαι τε αὐτὰς ἐποίησε παραχρῆμα, καὶ τὸ ἡλιακὸν τοῦτο φῶς τὸ γλυκὺ καὶ φίλον ἀνθρώποις ἰδεῖν. Ὁ δέ ὡς οὕτως ὑγιῶς τῶν ὁμμά των ἐχούσας εἶδε· Τί ἄρα τὸ φανὲν ὑμῖν, ἤρετο, καὶ τί πρῶτον διαβλέψασαι εἴδετε; Ἡ μὲν οὖν, Ηρε σβύτην, ἔφη, τὸ εἶδος, ἄῤῥητον τὴν ὥραν, φαιδρόν· ἡ δὲ, Νεανίσκος ὤφθη μοι· ἡ δὲ ἑτέρα, Παιδάριον κομιδή, φησίν, ἥψατό μου τῶν ὀφθαλμῶν. Τούτων ἀκούσας ᾿Αβέρκιος, καὶ τῷ τῶν θαυμασίων χάριν ὁμολογήσας Θεῷ, διέλυσε τὴν διδασκαλίαν. ΙΒ'. Ἐκ δὲ τῶν παρόντων τους συνήθεις παρα λαβών, οἴκαδε ἐπανῆκε, καὶ τοὺς τῆς ἐνάτης ὥρας ὕμνους ἀποδούς (τοῦτο γὰρ αὐτῷ ἔθος, οἰονεὶ κατὰ παρεργον καὶ πρὸς τῷ τέλει τῆς ἡμέρας ποιεῖσθαι καὶ τοῦ σώματος λόγον,) βραχύ τι ἄρτου μεταλαμβάνει. Τούτων τοίνυν ὑπ᾽ αὐτοῦ γενομένων, τῆς περιχώρου πολλοὺς ἦν ὁρᾶν πρὸς τὸν ἄνδρα συρῥέοντας καὶ εἰς ὄνομα Πατρός, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου βαπτιζομένους. Εν τοσούτῳ δὲ τὰ κατὰ τὴν μητέρα γνούς Εὐξεινιανὸς, ὅπως τα χειραγωγού μένη προσέλθοι τῷ ἁγίῳ, καὶ ὅπως πεπηρωμένων αὐτῇ τῶν ὀφθαλμῶν ἀναβλέψειεν, ἀκριβῶς πάντα ἐξ αὐτῆς πυθόμενος, ἔπεισι παρὰ τοῦτον, καὶ ἀσπάσάμενος, Ει σε ᾔδειν, πάτερ, ἐγώ, φησίν, ἡδέως PATROL. GR. CXV. XI. Cum autem quod in Phrygella factum fuit miraculum, in multas terræ partes pervasisset, accedunt ad eum tres vetulæ, quæ ipsæ quoque erant orbate oculis, dicentes: Nos etiam credimus in Jesum, qui a te prædicatur. Appareat ergo in nos quoque ejus clementia, et nobis lucem, ο vir admirande, ostende, sicut Phrygellæ. Ille autem, Si fides vestra, inquit, vera est in verum Deum, sicut dicitis, eum videbitis cordis oculis, qui cadunt sub intelligentiam. Hæc dixit, et cum sustulisset oculos: Domine Jesu Christe, inquit, rogo te, videant ipse quoque lucem tum agnitionis: et ab ea, quæ est eis ofusa, liberatæ caligine, aspiciant, Domine, radios tuæ veritatis. Sic est precatus: et ecce locum, in quo stabant, magna lux circumfulsit desuper: et omnes in terram ceciderunt obstupefacti spectaculo quod præter opinionem evenerat. Non erat autem lux, cujusmodi ea est, quæ venit ex sole et fulgure, sed nova prorsus, et stupenda, et insueta. Eæ ergo stabant immotæ, cum omnes humi cecidissent: et lux illa, quæ apparuit, cum valde in eorum oculos incubuisset, eas statim fecit videre, et hanc suavem et hominibus gratam solis lucem intueri. Ille autem cum tam sanis eas vidisset oculis: Quid esl, rogavit, quod vobis apparuit, et quid vidistis, cum primum aspexistis? Una autem: Senem, inquit, vidi, cujus formæ non potest referri pulchritudo et alacritas. Altera autem: Visus est mibi adolescens. Tertia vero: Puer, inquit, meos attigit oculos. Ilas cum audisset Abercius, et rerum admirabilium Deo egisset gratias, intermisit docere. XII. Ex iis autem, qui aderant, iis assumptis, qui erant familiares, domum rediit, et cum hor nonæ hymnos absolvisset, parum panis assumit. Ita enim solebat, tanquam aliud agendo, et in fine diei, corporis habere rationem. Hæc cum ab ipso facta essent, licebat videre multos ex ea, quæ est circumcirca, regione ad eum confluere, et baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Interim autem cum quæ matri evenissent, cognovisset Euxenianus, et quemadmodum deducta accessisset ad sanctum, et quemadmodum orbata visum recuperasset, omnia ex ipsa sciscitatus, venit ad illum, ac: Si te scirem, inquit, o pater, libenter aspicere ad pecunias, non distribuissem

col. 1227–1228page 115 of 165

PG 115:1227εἰς χρήματα βλέποντα, οὐκ ὀλίγον ἄν σοι μέρος ἀπένειμα τῆς οὐσίας ἀνθ' ὧν μοι χάριτος εἰς τὴν μητέρα τοιαύτης ὑπῆρξας. Ἐπεὶ δὲ μετὰ τῶν ἄλ λων ὧν ἐδωρήσατό σοι Θεὸς, καὶ κρείττονά σε χρη μάτων διέθηκε, τί ἂν σε τῆς δωρεάς ταύτης ἀμε ψαίμεθα κατά λόγον; τί ἄλλο με ἢ ἀναγραπτά σου τὰ τῆς εὐχαριστίας κείσεται παρ' ἡμῖν; Ταῦτα δ' εἰπὼν, τῶν ποδῶν ἤψατο τοῦ ἁγίου· ὁ δὲ τῆς δεξιᾶς λαβόμενος, Ἐμὲ μηδενός, ἔφη, χρήζοντα ἴσθι, ὦ βέλτιστε, παρὰ σοῦ, ἢ ὅπως οὕτω συνετὸς ὤν, πιστός τε ἐξ ἀπίστου γένοιο καὶ τῆς δυσσεβοῦς θρησκείας μεταβαλών, εἰς ἐπίγνωσιν ἔλθοις τῆς ἀληθείας. Βούλομαι πιστόν σε εἶναι πένητα μᾶλλον, ἢ ἄπιστον περιφανῆ τε καὶ πλούσιον. ΙΓ'. Καὶ ὁ Εὐξεινιανός· Οὐκοῦν, ὦ ἱερὰ κεφαλή, εἴπερ βούλει, ζητητέον ἡμῖν περὶ τούτου. Πολλάκις γὰρ ἤκουσα παρακαθήμενος τῇ μητρὶ ὡς ὑπὸ σοῦ διδαχθείη τὸν Θεὸν νῦν μὲν φιλάνθρωπόν τε καὶ ἀγαθὸν, νῦν δὲ φοβερὸν εἶναι καὶ δίκαιον, καὶ τούς μὲν, ὡς σφόδρα ἀγαθόν, ἀγαθοῖς ἀμείβεσθαι, τοὺς δὲ, οἷα δίκαιον, ἀμύνεσθαι καὶ κολάζειν. Εἰ τοίνυν ἐξ ἀγάπης μὲν ἡ εὐεργεσία καὶ τὸ ἀμείβεσθαι, ἡ τιμωρία δὲ καὶ τὸ κολάζειν ἐκ μίσους· πῶς ἔνι τὸν αὐτὸν ἀγαθόν τε εἶναι καὶ δικαίας ἐπάγειν τιμω ρίας; Ὅτι, φησὶν ὁ μέγας Ἀβέρκιος, τοῦ κατ' ἀξίαν ἑκάστῳ συντηρουμένου, τοὺς μὲν τὰ ἀγαθὰ πράσ σοντας, οἷα φύσει ἀγαθὸς ὢν, εὐεργετεῖ, τοὺς δὲ τὰ φαῦλα μετιόντας, ἅτε δικαίως πάντα ποιῶν, τιμω ρεῖται, μηδενὸς αὐτοῦ τὴν γνῶσιν ὧν ἡμεῖς πράττο μέν τε καὶ μόνον εἰς νοῦν λαμβάνομεν, διαφεύγοντος. Αὐτὸς γὰρ ἐστι καὶ τῶν ἐν βάθει τῆς διανοίας ἐξεταστής ἀκριβέστατος, δοκιμάζων καρδίας, καὶ νεφρούς διικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικός ἐνθυμήσεων, καὶ ἐννοιῶν καρδίας. Καὶ ὁ Εὐξεινιανός· Τοῦτο μὲν οὖν ὀρθῶς ἐπιλέλυται· πλὴν ἀλλ' ἐκεῖνό με δίδαξον· εἰ τοῖς ἀγαθοῖς ὁ Θεὸς ἥδεται, διατί μὴ τὴν ἀρχὴν τοιοῦτον ἐποίει τὸν ἄνθρωπον, ὥστε τὸ μὲν ἀγαθὸν ἐργάζεσθαι δυνατὸν εἶναι, πονηρὸν δὲ μηδ' ὁτιοῦν πρᾶξαι δύνασθαι; Οὕτω γὰρ ἂν τά τε κατὰ γνώμην αὐτῷ πράττοντες ἦμεν, καὶ ἀπαθεῖς πάσης διεμένομεν τιμωρίας. Ὁ δὲ, Καὶ τοῦτο σφο δρῶς κηδομένου, ἔφη, καὶ τὸ ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐκ παντὸς θέλοντος· εἰ γὰρ μὴ τὰ φαῦλα πράττειν δυνατῶς ἔχομεν, οὐδὲν ἂν οὐδὲ ἀπὸ τοῦ τὰ ἀγαθὰ ποιεῖν ἐκερδαίνομεν. Οὔτε γὰρ ἐπαίνου παρὰ τοῦτο πάντως οὔτε ἀποδοχῆς ἦμεν ἄξιοι. Τότε γὰρ οὐ παρὰ τὴν ἡμετέραν ἐγίνετο τὸ πραχθὲν προαίρεσιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν τοῦ πράγματος φύσιν. Οὐ γὰρ ὁ μὴ ποιεῖν τὸ κακὸν δυνάμενος, οὗτος μὴ πράττων ἐπαινετός, ἀλλ' ὁ πράττειν μὲν δυνατὸς ὤν, ἀπεχόμενος δὲ διὰ τὴν πρὸς τὸ καλὸν ἐφεσιν. Ἐπειδὴ δὲ ἀμφότερα παρ' ἡμῖν, καὶ εἴτε ἀγαθοὶ ἐσμεν, εἰ βουλοίμεθα, εἴτε φαῦλοι, Ἐὰν θέλητε γὰρ, φησὶ, θεοὶ ἔσεσθε· τί τῆς εὐδοκιμήσεως τὴν πρόφασιν ἀναιρεῖς, καὶ τῶν στεφάνων ἐκβάλλεις τὰς ἀφορμάς; Πρὸς ταῦτα δ' Εὐξεινιανός, Ἀκριβῶς πέπεισμαι τὸν ἄνθρωπον,

tibi parvam partem mearum facultatum, quod εἰς χρήματα βλέποντα, οὐκ ὀλίγον ἄν σοι μέρος meæ matri conciliaris tantum beneficium. Cum autem cum aliis, quæ tibi donavit Deus, te quoque pecuniis fecit superiorem, quidnam, ut est consentaneum, tibi pro hoc dono reddiderimus? Quidnam aliud, quam hanc gratiam tibi feremus acceptam? Cum hæc quidem dixisset, sancti pedes prehendit. Sanctus autem accepta ejus dextera: Scias, inquit, ο optime, mihi nulla re alia tua opus esse, nisi quod, cum sis adeo prudens, Adelis fias ex inâdeli, et impia mutata religione, venias ad agnitionem veritatis. Volo enim te fidelem esse potius pauperem, quam infidelem illustrem et divitem. XIII. Tunc respondit Euxenianus: Si vis igitur, o sacrum caput, de hoc nobis est quærendum. ἀπένειμα τῆς οὐσίας ἀνθ' ὧν μοι χάριτος εἰς τὴν μητέρα τοιαύτης ὑπῆρξας. 'Επεὶ δὲ μετὰ τῶν ἄλ λων ὧν ἐδωρήσατό σοι Θεὸς, καὶ κρείττονά σε χρησ μάτων διέθηκε, τί ἂν σε τῆς δωρεάς ταύτης αμε ψαίμεθα κατά λόγον; τί ἄλλο με ἢ ἀναγραπτά σου τὰ τῆς εὐχαριστίας κείσεται παρ' ἡμῖν; Ταύτα δ μὲν εἰπὼν, τῶν ποδῶν ἤψατο τοῦ ἁγίου· ὁ δὲ τῆς δεξιᾶς λαβόμενος, Ἐμὲ μηδενός, ἔφη, χρήζοντε ἴσθι, ὦ βέλτιστε, παρὰ σοῦ, ἢ ὅπως οὕτω συνετὸς ὤν, πιστός τε ἐξ ἀπίστου γένοιο καὶ τῆς δυσσεβοῦς θρησκείας μεταβαλών, εἰς ἐπίγνωσιν ἔλθοις τῆς ἀληθείας. Βούλομαι πιστόν σε εἶναι πένητα μᾶλλον, ἢ ἄπιστον περιφανῆ τε καὶ πλούσιον. ΙΙ. Καὶ ὁ Εὐξεινιανός· Οὐκοῦ, ὦ ἱερὰ κεφαλή, εἴπερ βούλει, ζητητέον ἡμῖν περὶ τούτου. Πολλάκις διδαχθείη τὸν Θεὸν νῦν μὲν φιλάνθρωπόν τε καὶ ἀγαθὸν, νῦν δὲ φοβερὸν εἶναι καὶ δίκαιον, καὶ τούς μὲν, ὡς σφόδρα ἀγαθόν, ἀγαθοῖς ἀμείβεσθαι, τοὺς δὲ, οἷα δίκαιον, ἀμύνεσθαι καὶ κολάζειν. Εἰ τοίνυν ἐξ ἀγάπης μὲν ἡ εὐεργεσία καὶ τὸ ἀμείβεσθαι, ἡ τιμωρία δὲ καὶ τὸ κολάζειν ἐκ μίσους· πῶς ἔνι τὸν αὐτὸν ἀγαθόν τε εἶναι καὶ δικαίας ἐπάγειν τιμω ρίας; Οτι, φησὶν ὁ μέγας ᾿Αβέρκιος, τοῦ κατ' ἀξίαν ἑκάστῳ συντηρουμένου, τοὺς μὲν τὰ ἀγαθὰ πράσ σοντας, οἷα φύσει ἀγαθὸς ὢν, εὐεργετεῖ, τοὺς δὲ τὰ φαῦλα μετιόντας, ἅτε δικαίως πάντα ποιῶν, τιμωρεῖται, μηδενὸς αὐτοῦ τὴν γνῶσιν ὧν ἡμεῖς πράττο μέν τε καὶ μόνον εἰς νοῦν λαμβάνομεν, διαφεύγον τος. Αὐτὸς γὰρ ἐστι καὶ τῶν ἐν βάθει τῆς διανοίας Smpe enim audivi matri assidens, se a te didicisse, γὰρ ἤκουσα παρακαθήμενος τῇ μητρὶ ὡς ὑπὸ σοῦ Deum nunc quidem esse clementem et benignum, nunc autem terribilem et justum: et alios ut valde bonum bonis remunerare, alios utpote justum ulcisci et punire. Si ergo ex amore quidem exsistit beneficium et remuneratio, supplicium autem et poena ab odio, quomodo fieri potest, ut idem sit bonus, et justa inferat supplicia? Quoniam, inquit magnus Abercius, cum unicuique reddatur pro meritis, eos quidem, qui bona faciunt, lanquam qui natura sit bonus, afficit beneficio: eos autem, qui mala exercent, punit, ut qui omnia juste facial, nemine effugiente ejus cognitionem eorum, quæ nos facimus, et vel solum cogitamus. Ipse est enim accuratissimus examinator eorum, quæ sunt in profundo cogitationis, corda exami-C ἐξεταστής ἀκριβέστατος, δοκιμάζων καρδίας, καὶ nans et renes, pervadens usque ad divisionem animæ et spiritus, compagum quoque et medullarum, et juder cogitationum et conceptionum cordis 4. Euxenianus vero: Hoc quidem, inquit, recte est solutum. Sed illud quoque me doce: si Deus bonis delectatur, cur non ab initio talem fecit hominem, ut bonum quidem possit operari, malum autem minime possit facere? Sic enim et quæ sunt ei grata, fecissemus, et mansissemus nullo affecti supplicio. Ille autem: Hoc quoque est, inquit, ejus, qui nostri magnam curam gerit, et qui omnino vult nostrum bonum. Si enim non possemus mala facere, nec bona quidem faciendo nihil lucraremur. Neque enim propterea laude digni essemus, νεφρούς διικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικός ἐνθυμήσεων, καὶ ἐννοιῶν καρδίας. Καὶ ὁ Εὐξειν:ανός· Τοῦτο μὲν οὖν ὀρθῶς ἐπιλέλυται· πλὴν ἀλλ' ἐκεῖνό με δίδαξον· εἰ τοῖς ἀγαθοῖς ὁ Θεὸς ἥδεται, διατί μὴ τὴν ἀρχὴν τοιοῦτον ἐποίει τὸν ἄνθρωπον, ὥστε τὸ μὲν ἀγαθὸν ἐργάζεσθαι δυνατὸν εἶναι, πονηρὸν δὲ μηδ' ὁτιοῦν πρᾶξαι δύνασθαι; Οὕτω γὰρ ἂν τά τε κατὰ γνώμην αὐτῷ πράττοντες ἦμεν, καὶ ἀπαθεῖς πάσης διεμένομεν τιμωρίας. Ὁ δὲ, Καὶ τοῦτο στο δρῶς κηδομένου, ἔφη, καὶ τὸ ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐκ παντὸς θέλοντος· εἰ γὰρ μὴ τὰ φαῦλα πράττειν δυνατῶς ἔχομεν, οὐδὲν ἂν οὐδὲ ἀπὸ τοῦ τὰ ἀγαθὰ ποιεῖν ἐκερδαίνομεν. Οὔτε γὰρ ἐπαίνου παρὰ τοῦτο nec commendatione. Tunc namque quod factum πάντως οὔτε ἀποδοχῆς ἦμεν ἄξιοι. Τότε γὰρ οὐ παρὰ esset, non fuisset factum nostro libero arbitrio, sed ex rei natura. Non enim qui non potest malum facere, is non faciens est laudandus, sed qui, cum possit quidem facere abstinet propter boni desiderium. Cum autem utrumque sit in nostra potestate, ut vel boni simus, vel mali, si velimus, cur tollis occasionem parandæ bonæ existimationis, et ejicis materiam coronarum? Ad hæc Euxenianus: Nunc, inquit, mihi satis est persuasum, hominem esse sui juris, et liberum habere arbitrium, et sua Hebr. iv, 12. τὴν ἡμετέραν ἐγίνετο τὸ πραχθὲν προαίρεσιν, ἀλλὰ παρὰ τὴν τοῦ πράγματος φύσιν. Οὐ γὰρ ὁ μὴ ποιεῖν τὸ κακὸν δυνάμενος, οὗτος μὲ πράττων ἐπαινετός, ἀλλ' ὁ πράττειν μὲν δυνατὸς ὤν, ἀπεχόμενος δὲ διὰ τὴν πρὸς τὸ καλὸν ἐφεσιν. Ἐπειδὴ δὲ ἀμφότερα παρ' ἡμῖν, καὶ εἴτε ἀγαθοὶ ἐσμεν, εἰ βουλοίμεθα, εἴτε φαῦλοι, Εάν θέλητε γὰρ, φησὶ, θεοὶ ἔσεσθε· τί τῆς εὐδοκιμήσεως τὴν πρόφασιν ἀναιρεῖς, καὶ των στεφάνων ἐκβάλλεις τὰς ἀφορμάς; Πρὸς ταῦτα δ Εὐξεινιανός, 'Ακριβῶς πέπε σαι τὸν ἄνθρωπον,

col. 1229–1230page 116 of 165

PG 115:1229ἔφη, αὐτόνομόν τε εἶναι καὶ αὐτεξούσιον, καὶ κατὰ γνώμην ἐπὶ τὸ ἁμαρτάνειν ἔρχεσθαι. Τοιαῦτα πρὸς ἀλλήλους διαμιλλωμένων αὐτῶν, ἡ ἐνάτη, πάλιν καταλαβοῦσα, διέλυσε τὰς ζητήσεις. Ἀναστὰς γὰρ ὁ θεῖος Ἀβέρκιος ἀσπάζεται τοὺς περιεστῶτας, καὶ εὐλογήσας, οἴκαδε σὺν Εὐξεινιανῷ πέμπει. ΙΔ΄. Ὀλίγαι τὸ μετὰ ταῦτα διῆλθον ἡμέραι, καὶ τὰς πέριξ κώμας καὶ πρό γε τῶν ἄλλων τὰς ἐν γειτόνων, ἅμα τοῖς ἀδελφοῖς περιῄει· ἐμάνθανε γὰρ ἤδη πολλοὺς ἐκεῖ διαφόροις πιέζεσθαι νόσοις. Περιελθὼν οὖν καὶ θεραπεύσας εὐχῇ καὶ χειρῶν ἐπιθέσει, ἐπεὶ βαλανείου ἄπορον ἑώρα τὸν τόπον, πρᾶγμα νοσοῦσι δεξιὸν παραμύθιον, εἰς τινα χῶρον ἐλθὼν ᾧ Ἀγρὸς μὲν ἡ κλῆσις, ποταμὸς δὲ αὐτῷ παραῤῥέει, τὰ γόνατα τῷ Θεῷ κλίνας, τοῦ ἐδάφους γίνεται. Καὶ ἰδοὺ βροντὴ μὲν ἐξ ἀκριβοῦς καταῤῥήγνυται τῆς αἰθρίας· ἀναδίδωσι δὲ πηγὰς θερμῶν ὑδάτων ἡ γῆ, καὶ διὰ πάντων ὑμνεῖτο Θεός, ἐπήκοος οὕτω δικαίων ἀνδρῶν γινόμενος. Ἡ μέντοι μακαρία ἐκείνη γλῶσσα, λάκκους ὀρύξαι τοῖς παροῦσιν ἐντειλαμένη, ὥστε σύῤῥοιαν ἐν τούτοις γίνεσθαι τῶν θερμῶν ὑδάτων, καὶ εἰς ἀνάκτησιν αὐτὰ σωμάτων εἶναι πεπονηκότων, ἐπανῄει πρὸς τὴν οἰκίαν. Ἐν τούτῳ οὖν ὁ τῶν πειρασμῶν καὶ τῆς ἀπάτης πατὴρ, ὁ πονηρὸς δαίμων, γυναικείαν ὑποκριθεὶς μορφήν, πρόσεισι τῷ ἁγίῳ, εὐλογίας τυχεῖν δῆθεν παρ᾽ αὐτοῦ βουλόμενος. Ὁ δὲ ἐπιβαλὼν ἐκείνῳ τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὸν εἴσω κρυπτόμενον λύκον οὐκ ἀγνοήσας, εἰ καὶ τὴν τοῦ προβάτου δορὰν περιέκειτο, εὐθὺς μεταστρέφεται, καὶ λίθῳ προσπταίει τὸν πόδα τὸν δεξιόν. Περιαλγὴς οὖν γενόμενος, ἅπτεται τῇ χειρὶ τοῦ ἀστραγάλου· αὐτὸν γὰρ ἦν πεπληγώς. Καὶ ὁ πονηρὸς, εἰς ἑαυτὸν πάλιν μεταβαλών, ἥδιστόν τε καὶ θερμὸν ἀνεγέλα, καὶ ἀπὸ τῆς φίλης εὐθὺς ὑπερηφανίας· Μήτοι με νόμιζε, λέγει, τῶν ταπεινῶν εἶναι ἐκείνων δαιμονίων, ἃ σὺ πολλάκις φυγαδεύειν οἶδας, καὶ μόνῳ τῷ ῥήματι· ἀλλ᾽ αὐτός εἰμι αὐτὸς ἑκατόνταρχος, οὗ δὴ καὶ νῦν εἰς πεῖραν ἐλθών, ὁρᾷς πῶς χαλεπαῖς βέβλησαι περιωδυνίαις, ὁ πολλοῖς ἑτέροις λυσάμενος τὰς ὀδύνας. Οὕτως ἀπὸ τοῦ βλάπτειν ὁ μιαρός, οὐδέποτε δὲ ἀπὸ τοῦ ὠφελεῖν οὐδένα, ἑαυτῷ τὸν ἔπαινον περιτίθησι. Ταῦτα τοίνυν πρὸς τὸν θαυμαστὸν Ἀβέρκιον εἶπε, καὶ τινι τῶν περιεστηκότων αὐτὸν νεανίσκων ἐπιπηδᾷ· ὃν χαλεπῶς σπαράξας τε καὶ διαταράξας, μεταξὺ πάντων ἐλεεινῶς καταβάλλει. ΙΕ΄. Ὁ μέντοι μέγας Ἀβέρκιος ἔλεον αὐτίκα τοῦ νεανίσκου λαβὼν καὶ δεηθεὶς τοῦ Θεοῦ λύσιν τε αὐτῷ δίδωσι τοῦ κακοῦ, καὶ τὸν μικρὸν ἐκεῖνον δαίμονα ἐκποδὼν τίθησιν, ἔργῳ δηλώσας τίς ὁ τοῦ ἀγαθοῦ μαθητὴς καὶ ἀγαθύνειν δεδιδαγμένος, καὶ τίς ὁ ἐξ ἀρχῆς πονηρὸς, καὶ τοῦ πράττειν ἄλλους τὰ πονηρὰ διδάσκαλος. Ἐκεῖνος δὲ ἀλλ᾽ οὐ μέχρι τούτου ἔστη, οὐδὲ ἐπὶ μόνῃ τῇ τοιαύτῃ ἔμεινεν ἥττῃ, ἀλλὰ καὶ ἑτέραν αὐτῷ προκηρύττει πάλην· οὗ μηδὲ τὴν πρώτην ὑπενεγκεῖν ἴσχυσεν. Ἐπειδὴ γὰρ καὶ ἄκων ἀπῄει τὸν νεανίσκον ἀπολιπών, τραχείᾳ ὡς εἶχε καὶ ἀναιδεῖ χρησάμενος τῇ φωνῇ· Ταχύ σε, ἔφη, Ἀβέρκιε, καὶ ἄκοντα παρασκευάσω τὴν Ῥωμαίων ἰδεῖν. Τὸ δὲ ἄρα οὐ πολλῷ ὕστερον ἐξέβη, ὡς τὰ ἑξῆς τοῦ

inter se disceptarent, hora nona rursus veniens, finiit quæstiones. Statim enim surgens divinus Abercius, salutat eos, qui circumstabant, et cum ben:- dixisset, domum mittit cum Euxeniano. ἔφη, αὐτόνομόν τε εἶναι καὶ αὐτεξούσιον, καὶ κατὰ sponte venire ad peccandum. Sed dum de his rebus γνώμην ἐπὶ τὸ ἁμαρτάνειν ἔρχεσθαι, Τοιαῦτα πρὸς ἀλλήλους διαμιλλωμένων αὐτῶν, ἡ ἐνάτη, πάλιν και ταλαβοῦσα, διέλυσε τὰς ζητήσεις Αναστάς γὰρ ὁ θεῖος Αβέρκιος σἀπάζεται τοὺς περιεστῶτας, καὶ εὐλογήσας, οἴκαδε σὺν Εὐξεινιανῷ πέμπει. ΙΔ΄. Ολίγαι τὸ μετὰ ταῦτα διῆλθον ἡμέραι, καὶ τὰς πέριξ κώμας καί πρό γε την ἄλλων τὰς ἐν γειτόνων, ἅμα τοῖς ἀδελφοῖς περιῄει· ἐμάνθανε γὰρ ἤδη πολλοὺς ἐκεῖ διαφόροις πιέζεσθαι νόσοις. Πε ριελθὼν οὖν καὶ θεραπεύσας εὐχῇ καὶ χειρῶν ἐπιθέσει, ἐπεὶ βαλανείου ἄπορον ἑώρα τὸν τόπον, πρᾶγμα νοσοῦσι δεξιὸν παραμύθιον, εἰς τινα χῶρον ἐλθὼν ῷ ᾿Αγρὸς μὲν ἡ κλῆσις, ποταμὸς δὲ αὐτῷ παραῤῥέει, τὰ γόνατα τῷ Θεῷ κλίνας, τοῦ ἐδάφους γίνεται. Και ἰδοὺ βροντὴ μὲν ἐξ ἀκριβοῦς καταῤῥήγνυται τῆς αἰθρίας· ἀναδίδωσι δὲ πηγὰς θερμῶν ὑδάτων ἡ γῆ, καὶ διὰ πάντων ὑμνεῖτο Θεός, ἐπήκοος οὕτω δικαίων ἀνδρῶν γινόμενος. Η μέντοι μακαρία ἐκείνη γλῶσσα, λάκκους ὀρύξαι τοῖς παροῦσιν ἐντειλαμένη, ὥστε σύῤῥοιαν ἐν τούτοις γίνεσθαι τῶν θερμῶν ὑδάτων, καὶ εἰς ἀνάκτησιν αὐτὰ σωμάτων εἶναι πεπονηκότων, ἐπανῄει πρὸς τὴν οἰκίαν. Ἐν τούτῳ οὖν ὁ τῶν πειρασμῶν καὶ τῆς ἀπάτης πατὴρ, ὁ πονηρὸς δαίμων, γυναικείαν ὑποκριθεὶς μορφήν, πρόσεισι τῷ ἁγίῳ, εὐλογίας τυχεῖν δῆθεν παρ᾽ αὐτοῦ βουλόμενος. Ὁ δὲ ἐπιβαλὼν ἐκείνῳ τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὸν εἴσω κρυ πτόμενον λύκον οὐκ ἀγνοήσας, εἰ καὶ τὴν τοῦ προβάτου δορὰν πριέκειτο, εὐθὲς μεταστρέφεται, καὶ λίθῳ προσπταίει τὸν πόδα τὸν δεξιόν. Περιαλγής οὖν γενόμενος, ἅπτεται τῇ χειρὶ τοῦ ἀστραγάλου αὐτὸν γὰρ ἦν πεπληγώς. Καὶ ὁ πονηρὸς, εἰς ἑαυτὸν πάλιν μεταβαλών, ἥδισνόν τε καὶ θερμὸν ἀνεγέλα, καὶ ἀπὸ τῆς φίλης εὐθὺς ὑπερηφανίας Μήτοι με νόμιζε, λέγει, τῶν ταπεινῶν εἶναι ἐκείνων δαιμονίων, ἃ σὺ πολλάκις φυγαδεύειν οἶδας, καὶ μόνῳ τῷ ῥήματι· ἀλλ᾽ αὐτός εἶμι αὐτὸς ἑκατόνταρχος, οὗ δὴ καὶ νῦν εἰς πεῖραν ἐλθὼν, ὁρᾷς πῶς χαλεπαῖς βέβλησαι περιωδυνίαις, ὁ πολλοῖς ἑτέροις λυσάμενος τὰς ὀδύνας. Οὕτως ἀπὸ τοῦ βλάπτειν ὁ μιαρός, οὐδέποτε δὲ ἀπὸ τοῦ ὠφελεῖν οὐδένα, ἑαυτῷ τὸν ἔπαινον περιτίθησι. Ταῦτα τοίνυν πρὸς τὸν θαυμαστὸν ᾿Αβέρ κιον εἶπε, καὶ τινι τῶν περιεστηκότων αὐτὸν νεα νίσκων ἐπιπηδᾷ· ὃν χαλεπῶς σπαράξας τε καὶ δια ταράξας, μεταξὺ πάντωτ ἐλεεινῶς καταβάλλει. ΙΕ΄. Ο μέντοι μέγας ᾿Αβέρκιος ἕλεον αὐτίκα τοῦ νεανίσκου λαβὼν καὶ δεηθεὶς τοῦ Θεοῦ λύσιν τε αὐτῷ δίδωσι τοῦ κακοῦ, καὶ τὸν μικρὸν ἐκεῖνον δαίμονα ἐκποδὼν τίθησιν, ἔργῳ δηλώσας τίς ὁ τοῦ ἀγαθοῦ μαθητὴς καὶ ἀγαθύνειν δεδιδαγμένος, καὶ τίς ὁ ἐξ ἀρχῆς πονηρὸς, καὶ τοῦ πράττειν ἄλλους τὰ που νηρὰ διδάσκαλος. Ἐκεῖνος δὲ ἀλλ' οὐ μέχρι τούτου ἔστη, οὐδὲ ἐπὶ μόνῃ τῇ τοιαύτῃ ἔμεινεν ἥττῃ, ἀλλὰ καὶ ἑτέραν αὐτῷ προκηρύττει πάλην· οὗ μηδὲ τὴν πρώτην ὑπενεγκεῖν ἴσχυσεν. Ἐπειδὴ γὰρ καὶ ἄκων ἀπῄει τὸν νεανίσκον ἀπολιπών τραχείᾳ ὡς εἶχε καὶ ἀναιδεῖ χρησάμενος τῇ φωνῇ· Ταχύ σε, ἔφη, ᾿Αβέρω κιε, καὶ ἄκοντα παρασκευάσω τὴν Ῥωμαίων ἰδεῖν, Τὸ δὲ ἄρα οὐ πολῷ ὕστερον ἐξέβη, ὡς τὰ ἑξῆς τοῦ XIV. Pauci dies postea præterierunt, cum vicos circumcirca positos, et ante alios, eos qui erant propinqui, obiit cum fratribus. Jam enim acceperat, multos variis illic morbis laborare. Cum autem abiisset, et eos curasset precibus et manuum impositione, postquam vidit locum egere balneo, (quod quidem ægrotantibus est aptum solatium) veniens in quemdam locum, qui appellatur Ager, fluvius autem prope eum fluit, flexis Deo genibus humi procidit. Et ecce erumpit quidem tonitru colo sereno, emittit autem terra fontes aquarum calidarum: et per omnia laudabatur Deus, qui justos sic exaudit. Cum beata autem illa lingua iis, qui aderant, jussisset fodere cisternas, ut aquæ calidæ in eas confluerent, et eæ essent ad recreanda corpora laborantia, domum revertitur. Interim autem tentationum et deceptionis pater malignus dæmon, indutus forma muliebri, venit ad sanctum, volens ab ipso consequi benedictionem. Ille autem conjectis in illum oculis, qui intus latebat, lupum non ignorans, etiamsi ovis pellem induisset, protinus avertitur, et lapide offendit pedem dexterum. Dolore ergo affectus, manu tangit talum: ipsum enim percusseral. Malignus autem rursus in seipsum mutatus, suavissime risit, et vehementissime, et solita protinus superbia: Ne me existimes, inquit, esse ex illis humilibus dæmoniis, quæ tu scis sæpe fugare vel verbo solo: sed sum ipse centurio, cujus cum nunc fecisti periculum, vides quam gravibus sis affectus doloribus, qui liberasti multos a molestiis. Sic exsecrandus ex eo, quod lædat, nunquam autem ex eo, quod prosit, sibi laudem tribuit. Hæc ergo admirabili dixit Abercio, et impetum facit in quemdam ex iis, qui ipsum circumsistebant, adolescentibus: quem cum graviter discerpsisset, miserabiliter projicit in medium omnium. XV. Magnus autem Abercius statim misericordia motus adolescentis, et Deum precatus, eum malo solvit, et exsecrandum illum dæmonem procul expellit, re ipsa oslendens, quisnam sit boni discipulus, et qui bene facere didicerit: et quisnam is sit, qui est malus ab initio, et magister male faciendi aliis. Ille autem non eo usque constitit, neque semel superatum esse satis habuit: sed ei rursus bellum denuntiat, cujus primum conflictam non potuit sustinere. Quando enim invitus recessit, relicto adolescente, aspera et impudenti voce usus: Cito te, inquit, o Aberci, vel invitum faciam videre Romanorum civitatem. Hoc autem non multo post evenit, ut deinceps ostendemus. Divinus

col. 1231–1232page 117 of 165

PG 115:1231λόγου δηλώσει. Ὁ μὲν γὰρ θεῖος Ἀβέρκιος, εἰς τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν ἐπανελών, ἑπτὰ ὅλας εἵλκεν ἡμέρας ἐν νηστείαις καὶ παννυχίσιν ἅμα τοῖς ἀδελφοῖς, δεόμενος μὴ τοιαύτην γενέσθαι κατ' αὐτοῦ ἰσχὺν τῷ ἐχθρῷ ὡς ὅπερ ἂν ἐκεῖνος ἄγῃ καὶ αὐτὸν ἕπεσθαι· ὑπὸ δὲ τὴν ἑβδόμην νύκτα ὄναρ αὐτῷ τὸν Κύριον ἐπιστάντα, καὶ Εἰς Ῥώμην, φάναι, Ἀβέρκιε, οἰκονομίᾳ τῇ ἐμῇ ἀφίξῃ· ὥστε δὴ καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ τὸ ἐμὸν ὄνομα ἐπιγνῶναι. Θάῤῥει τοιγαροῦν· ἡ γὰρ χάρις μου μετὰ σοῦ ἔσται. Τότε διυπνισθέντα τὸν ἅγιον, Γένοιτο, φάναι, τὸ θέλημά σου, Κύριε· καὶ τὴν θείαν ἐκείνην ἐμφάνειαν τοῖς ἀδελφοῖς ἀπαγγεῖλαι. Ἀλλὰ τῷ μὲν οὕτω καὶ παρὰ τὴν Ῥωμαίων πόλιν ἀφικέσθαι προείρητο. Ιϛ΄. Ὁ δὲ πονηρὸς δαίμων ἐκεῖνος ὁ μικρῷ πρόσθεν τῷ ἁγίῳ τὴν ἄφιξιν ταύτην ἐπισείσας, οὐδὲν ἀναβαλόμενος, εἰς Ῥώμην φοιτᾷ, καὶ τὴν τοῦ βασιλέως Ἀντωνίνου παῖδα, ἐπίγαμόν τε ἤδη καὶ ἑκκαιδεκέτιν οὖσαν, ἣ Βήρῳ μὲν Λευκίῳ ἀνδρὶ κατεγγεγύητο, Λουκίλλα δὲ ἐκαλεῖτο, κάλλει καὶ μεγέθει τὰς κατ' αὐτὴν ὑπερενεγκοῦσαν, εἰσδύεται, καὶ αὐτίκα ἐκμαίνει· ὡς ταράττεσθαί τε καὶ καταβάλλεσθαι, καὶ ὀδοῦσι τῶν χειρῶν ἅπτεσθαι, καὶ τὰς αὐτῆς σάρκας διαμασᾶσθαι. Ἡ οὖν μήτηρ Φαυστίνα (τοῦτο γὰρ ἦν ὄνομα τῇ Αὐγούστῃ) λύπῃ σὺν Ἀντωνίνῳ καὶ ἀπορίᾳ δεινῶς εἴχοντο, καὶ συμφορὰν ἐσχάτην τὸ πρᾶγμα ἐτίθεντο· ἦν δὲ τὸ μάλιστα αὐτοῖς ἐπιτεῖνον τὴν ἀθυμίαν ἡ πρὸς τὸν Λεύκιον τῆς κόρης μνηστεία. Τοῦτον γὰρ ἀπεστάλκει μὲν Ἀντωνίνος ἤδη πρὸς τὴν Ἕῳαν πόλεμον συμβαλοῦντα τῷ βασιλεῖ Βουλγέσσῳ. Ὑπῆρχε δὲ ἀλλήλοις συγκείμενον κατά τινας ῥητὰς ἡμέρας, τὸν μὲν ἀπὸ τῆς Ἑῴας, τὸν Λεύκιον, τὸν δὲ ἀπὸ Ῥώμης τὴν Ἔφεσον καταλαβεῖν· καὶ ἐν τῷ κατ' αὐτὴν ναῷ τῆς Ἀρτέμιδος, τὸν μὲν ὑπὸ μάρτυρι τῇ θεῷ καταθέσθαι Λευκίῳ τὴν παῖδα, τὸν δὲ δέξασθαι. Ἐπεὶ οὖν ὁ Λεύκιος κατὰ τὰς συνθήκας ἔπλει πρὸς τὴν Ἔφεσον ἐπειγόμενος, οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο ἑαυτῷ Ἀντωνίνος δαιμονωσάσης αὐτῷ τῆς παιδὸς προφάσει διακρούεται τὸν καιρόν, γράψας Λευκίῳ ὡς τὸ Γερμανῶν ἔθνος διαβὰν τὸν Ῥήνον, τάς τε πόλεις Ῥωμαίων καὶ τὰς κώμας ληίζεται· κἀντεῦθεν μηδὲ κατὰ τὰ συγκείμενα δύνασθαι νῦν εἰς Ἔφεσον μετὰ τῆς παιδὸς συνδραμεῖν, ἀλλ' εἰς τὸ ἐπιὸν ἔτος. Τῷ δὲ, ἐπειδὴ κατὰ μέσον τὸν πλοῦν τὰ παρὰ βασιλέως ὑπήντα γράμματα σφόδρα τε ἀθυμήσας καὶ χαλεπῶς ἐνεγκών, εἰς τὴν ἐν Δάφνη Ἀντιόχειαν ὑποστρέφει. Βασιλεὺς δὲ Ἀντωνίνος, τοῦτο μὲν καὶ τοῖς οἰκείοις σπλάγχνοις περὶ τὴν τῆς παιδὸς φροντίδα πολὺς ὤν, τοῦτο δὲ καὶ ὑπὸ τῆς συζύγου παροξυνόμενος, πάντα τε ἐποίει, καὶ οὐδενὸς ἀπείχετο τῶν λόγον ἐχόντων. ΙΖ΄. Τοὺς Ῥωμαίων τοίνυν καὶ Ἰταλῶν ἱερεῖς συναγαγὼν καὶ οἰωνοσκόπους ἀπὸ Τυῤῥηνίας μεταστειλάμενος, ἐξώρκιζέ τε τὸν δαίμονα δι' αὐτῶν, καὶ οὐδὲν ὅ τι οὐκ ἐπενόει πρὸς τὴν τοῦ κακοῦ θερα

enim Abercius domum suam reversus, totos septem λόγου δηλώσει. Ο μὲν γὰρ θεῖος ᾿Αβέρκιος, εἰς τὴν dies transegit in jejuniis et nocturnis vigiliis simul cum fratribus, rogans ne esset tanta inimici in eum potentia, ut quo ille eum duceret, ipse sequeretur. Septima vero nocte ei in somnis apparens Dominus, dixit: Romam, ο Aberci, mea venies providentia, ut qui in ea sunt, meum nomen agnoscant. Esto ergo bono animo, gratia enim mea tecum erit. Tunc sanctus e somno excitatus: Fiat, inquit, voluntas tua, Christe: et divinam apparitionem renuntiavit fratribus. Sed ei quidem sic prædictum est fore, ut veniret ad Romanorum civitatem. ἑαυτοῦ οἰκίαν ἐπανελών, ἑπτὰ ὅλας είλκεν ἡμέρας ἐν νηστείαις καὶ παννυχίσιν ἅμα τοῖς ἀδελφοῖς, δεν όμενος μὴ τοιαύτην γενέσθαι κατ' αὐτοῦ ἰσχὺν τῷ ἐχθρῷ ὡς Υπερ ἂν ἐκεῖνος ἄγῃ καὶ αὐτὸν ἕπεσθαι· ὑπὸ δὲ τὴν ἐβδόμην νύκτα ὄναρ αὐτῷ τὸν Κύριον ἐπιστάντα, καὶ Εἰς Ῥωμην, φάναι, Αβέρκιε, οἶκονομίᾳ τῇ ἐμῇ ἀφίξῃ· ὥστε δὴ καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ τὸ ἐμὸν ὄνομα ἐπιγνῶναι. θάῤῥει τοιγαροῦν· ἡ γὰρ χάρις μου μετὰ σοῦ ἔσται. Τότε διυπνισθέντα τὸν ἅγιον, Γένοιτο, φάναι, τὸ θέλημά σου, Κύριε· καὶ τὴν θείαν ἐκείκην ἐμφάνειαν τοῖς ἀδελφοῖς ἀπαγγεῖλαι, ᾿Αλλὰ τῷ μὲν οὕτω καὶ παρὰ τὴν Ῥωμαίων πόλιν ἀφικέσθαι προείρητο. Ις΄. Ὁ δὲ πονηρὸς δαίμων ἐκεῖνος ὁ μικρῷ πρόσθεν τῷ ἁγίῳ τὴν ἄφιξιν ταύτην ἐπισείσας, οὐδὲν αναβαλόμενος, εἰς Ῥώμην φοιτᾷ, καὶ τὴν τοῦ βασι λέως Αντωνίνου παῖδα, ἐπίγαμόν τε ἤδη καὶ ἐκκαιδεκέτιν οὖσαν, ἢ Βήρῳ μὲν Λευκίῳ ἀνδρι κατηγο γύητο, Λουκίλλα δὲ ἐκαλεῖτο, κάλλει καὶ μεγέθει τὰς κατ' αὐτὴν ὑπερενεγκοῦσαν, εἰσδύεται, καὶ αὐτ τίκα ἐκμαίνει· ὡς ταράττεσθαί τε καὶ καταβάλλε σθαι, καὶ ὁδοῦσι τῶν χειρῶν ἄπτεσθαι, καὶ τὰς αὐτῆς σάρκας διαμασᾶσθαι. Ἡ οὖν γὰρ ἦν ὄνομα τῇ Αὐγούστῃ) ἀπορίᾳ δεινῶς εἴχοντο, καὶ πρᾶγμα ἐτίθεντο· ἦν δὲ τὸ μήτηρ Φαυστίνα (τοῦτο λύπῃ σὺν ᾿Αντωνίνῳ καὶ συμφορὰν ἐσχάτην τὸ μάλιστα αὐτοῖς ἐπιτεῖXVI. Malignus autem dæmon, qui paulo ante cum eo venturum est minitatus, nihil diferens venit Romam, et imperatoris Antonini fliam jam nubilem, et sexdecim annos natam quæ Lucio quidem Vero fuerat desponsa, vocabatur autem Lucilla, et cæteras suas æquales pulchritudine et magnitudine superabat, ingreditur: et statim ciet furore, ut se discerperet et dejiceret, et dentibus. morderet manus, et suas carnes manderet. Mater autem Faustina (hoc enim erat nomen August) simul cum Antonino augebantur animo, et valde erant dubii ao perplexi, et eam rem maximam ducebant calamitatem. Quod autem eis maxime augebat animi ægritudinem, erat, quod puella fuerat desponsa Lucio. Nam eum quidem jam miserat Antoninus ad Orientem, bellum gesturum contra regem Bulgessum Inter eos autem convenerat, ut slalo die Lucius quidem ab Oriente, Antoniuus autem Roma venirent Ephesum: et in templo, quod ibi erat, Diana Antoninus, dea teste, traderel puellam, Lucius vero acciperet. Cum ergo Lucius, ut convenerat, propere navigaret Ephesum, nesciens quid ageret Antoninus, cum esset ejus filia a dæmone correpta, tempus protrahit excusatione, scribens ad Lucium, quod Germani, trajecto Rheno, oppida Romanorum et vicos populantur: et ideo non poterat nunc cum filia venire Ephesum, ut convenerat, sed tantum anno sequenti. Ei autem cum in media navigatione redditæ fuissent litteræ ab imperatore, magno dolore affectus, idque ferens egerrime, revertitur Antiochiam. Imperator autem Antoninus partim quidem sua sponte valde de filia sollicitus, partim vero a conjuge incitatus, omnia faciebat, Δάφνη Αντιόχειαν ὑποστρέφει. Βασιλεὺς δὲ 'Αντωνίο et a nullo abstinebat, quod haberet rationem. XVII. Adductis itaque Romanorum et Italorum sacerdotibus, et ex Etruria accersitis aruspicibus, per ipsos adjurabat demonem, et nihil non excogitabat ad mali curationem. Illa autem et inania esse Anno 163, teste Baronio Marci Aurelii Antonini imperatoris filia obsidetur a dæmone. Vologesum, qui eral Parthorum rex. Vide νον τὴν ἀθυμίαν ἡ πρὸς τὸν Λεύκιον τῆς κόρης μνηστεία, Τοῦτον γὰρ ἀπεστάλκει μὲν Ἀντωνίνος ἤδη πρὸς τὴν Έψαν πόλεμον συμβαλοῦντα τῷ βα σιλεῖ Βουλγέσσῳ. Ὑπῆρχε δὲ ἄλλήλοις συγκείμενον κατά τινας ῥητὰς ἡμέρας, τὸν μὲν ἀπὸ τῆς Εω, τὸν Λεύκιον, τὸν δὲ ἀπὸ Ῥώμης τὴν Ἔφεσον καταλαβεῖν· καὶ ἐν τῷ κατ' αὐτὴν ναῷ τῆς ᾿Αρτέμιδος, τὸν μὲν ὑπὸ μάρτυρι τῇ θεῷ καταθέσθαι Λευκίῳ τὴν παῖδα, τὸν δὲ δέξασθαι. Ἐπεὶ οὖν ὁ Λεύκιος κατὰ νὰς συνθήκας ἔπλει πρὸς τὴν Ἔφεσον ἐπειγόμενος, οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο ἑαυτῷ ᾿Αντωνίνος δαιμονώσης αὐτῷ τῆς παιδὸς προφάσει διακρούεται τὸν και ρόν, γράψας Λευκίῳ ὡς τὸ Γερμανῶν ἔθνος διαβαν τὸν Ρήνον, τάς τε πόλεις Ρωμαίων καὶ τὰς κώμας ληίζεται· κἀντεῦθεν μηδὲ κατὰ τὰ συγκείμενα δύ νασθαι νῦν εἰς Ἔφεσον μετὰ τῆς παιδὸς συνδραμεῖν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἐπιὸν ἔτος. Τῷ δὲ, ἐπειδὴ κατὰ μέσον τὸν πλοῦν τὰ παρὰ βασιλέως ὑπήντα γράμματα σφή δρα τε ἀθυμήσας καὶ χαλεπῶς ἐνεγκών, εἰς τὴν ἐν νο, τοῦτο μὲν καὶ τοῖς οἰκείοις σπλάγχνοις περὶ τὴν τῆς παιδὸς φροντίδα πολὺς, ὤν, τοῦτο δὲ καὶ ὑπὸ τῆς συζύγου παροξυνόμενος, πάντα τε ἐποίει, καὶ οὐδε νὸς ἀπείχετο τῶν λόγον ἐχόντων. ΙΖ΄. Τοὺς Ῥωμαίων τοίνυν καὶ Ἰταλῶν ἱερεῖς συναγαγών και οιωνοσκόπους ἀπὸ Τυῤῥηνίας μεταστειλάμενος, ἐξώρκιζέ τε τὸν δαίμονα δι' αὐτῶν, καὶ οὐδὲν ὅ τι οὐκ ἐπενόει πρὸς τὴν τοῦ κακοῦ θερα Dion, et Julium Capitolinum in Marco; Baron. an. 163.

col. 1233–1234page 118 of 165

PG 115:1233πείαν. Τὰ δὲ κενά τε ἡλέγχετο, καὶ ἀγριώτερον ἐποίει τὸν πονηρὸν δαίμονα τῇ κόρῃ. Ἀμέλει καὶ τοιάνδε τινὰ διὰ τῆς παιδὸς ἐκείνης ἠφίει φωνήν· ὡς, Εἰ μὴ Ἀβέρκιος ὁ τῆς ἐν τῇ μικρᾷ Φρυγίᾳ τῶν Ἱεραπολιτῶν ἐπίσκοπος ἔλθοι, οὐκ ἂν ἀπὸ τοῦ σκηνώματος ἐξέλθοιμι τοῦδε. Ὡς οὖν ἐπὶ συχνὰς ἡμέρας ταῦτα ἐβόα, διηπορεῖτο καθ᾿ ἑαυτὸν Ἀντωνίνος, τί ἂν εἴη τοῦτο σκοπούμενος, καί ποτε εἰσκαλέσας τὸν ἔπαρχον τῆς αὐλῆς Κορνηλιανόν, ἀνεπυνθάνετο εἴ πού τις Ἱεράπολις ὑπὸ μικρὰν Φρυγίαν ἐστίν. Ὁ δέ· Καὶ μάλα, δέσποτα, ἔφη, καὶ ἀπ᾿ αὐτῆς Εὐξεινιανὸν ὁρμᾶσθαι, ᾧ πολλάκις περὶ δημοσίων ἐπέστειλας πραγμάτων. Τοῦτο ἀκούσας ὁ Ἀντωνίνος ἥσθη τε οἷα τῆς φροντίδος ἀπολυθεὶς ὅτιπερ Εὐξεινιανὸς ἐκεῖ διατρίβων, δεξιός αὐτῷ ἔσται τοῦ πράγματος οἰκονόμος· καὶ Οὐαλέριον καὶ Βασιανὸν μαγιστριανούς εὐθὺς εὐτρεπισθῆναι κελεύσας, ἐπιστέλλει αὐτῷ ταῦτα· Ἀντωνίνος αὐτοκράτωρ σεβαστὸς Εὐξεινιανῷ Ποπλίωνι χαίρειν. Ἐγὼ εἰς πεῖραν τῆς σῆς ἀγχινοίας ἔργοις αὐτοῖς καταστὰς, καὶ μάλιστα οἷς ἔναρχος προστάξει τοῦ ἡμετέρου κράτους διεπράξω κατὰ τὴν Σμύρναν, ἐπικουφίσας Σμυρναίοις τὴν ἐκ τοῦ κλόνου τῆς γῆς ἐπιγενομένην αὐτοῖς συμφοράν, ἥσθην τε, ὥσπερ εἰκὸς, καί σε τῆς τῶν πραγμάτων ἐπιμελείας ἐπήνεσα· ἔμαθον γὰρ ἅπαντα μετὰ ἀκριβείας, ὥσπερ ἂν εἰ παρών. ἥ τε γὰρ παρὰ σοῦ πεμφθεῖσα ἀναφορά, ὅ τε ἀποδιδοὺς ταύτην, καὶ Κέλιος ὁ ἐπίτροπος ὑμῶν ἅπαντά μοι σαφῶς διηγήσατο. Ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος γνωσθὲν τῷ ἡμετέρῳ κράτει Ἀβέρκιόν τινα τῆς Ἱεραπολιτῶν ἐπίσκοπον παρὰ σοὶ διατρίβειν, ἄνδρα εὐσεβῆ οὕτω τὰ τῶν Χριστιανῶν, ὡς δαιμονῶντάς τε ἰᾶσθαι, καὶ νόσους ἄλλας εὐκολώτατα θεραπεύειν· τοῦτον κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἡμεῖς χρήζοντες, Οὐαλέριον καὶ Βασσιανὸν μαγιστριανοὺς τῶν θείων ἡμῶν ὀφφικίων ἐπέμψαμεν, τὸν ἄνδρα μετ᾿ αἰδοῦς καὶ τιμῆς ἀπάσης ὡς ἡμᾶς ἀγαγεῖν. Κελεύομεν οὖν τῇ σῇ στερρότητι πεῖσαι τὸν ἄνδρα σὺν προθυμίᾳ πάσῃ πρὸς ἡμᾶς ἀφικέσθαι εὖ εἰδότι ὡς οὐ μέτριος σοι κείσεται παρ᾿ ἡμῖν καὶ ὑπὲρ τούτου ὁ ἔπαινος. Ἐῤῥωσο. Η΄. Ταύτην τοῖς μαγιστριανοῖς δοὺς τὴν ἐπιστολήν, ἀπέπεμψεν ἀπὸ Ῥώμης, εἰπὼν ὅτι Πολλαπλάσιον ὑμῖν θήσει τὴν εἰς ἐμὲ θεραπείαν τὸ Ἀβέρκιον ἐνεγκεῖν, προστεθὲν καὶ τὸ τάχος. Οἱ δὲ λαβόντες, οὐδὲν τάχους καὶ συντονίας ἐνέλιπον· ἀλλὰ δυσὶ τὸ Βρεντίσιον ἡμέραις καταλαβόντες, πλοίου τε ἐπὶ τούτῳ παρεσκευασμένου παρὰ τοῦ ὑπάρχου Κορνηλιανοῦ ἐπιβάντες, κατὰ πρύμναν αὐτοῖς τοῦ πνεύματος ἱσταμένου, τῇ ἐβδόμῃ τὸν Ἰόνιον διαπλεύσαντες, καταίρουσιν ἐν Πελοπονήσῳ. Ἐκεῖθεν δὲ δημοσίοις ἵπποις χρησάμενοι, ἀφικνοῦνται τῆς πεντεκαιδεκάτης εἰς τὸ Βυζάντιον. Εἶτα πρὸς τὴν Νικομηδέων αὐθημερὸν περαιωθέντες, καὶ αὖθις δημοσίῳ χρησάμενοι δρόμῳ, εἰς Σύναδα μητρόπολιν ἤκουσι τῆς Φρυγίας ἡγεμόνας τε τῆς ὁδοῦ παρὰ τοῦ ἡγεμονεύοντος ἐκεῖ Σπινθῆρος λαβόντες.

πείαν. Τὰ δὲ κενά τε ἡλέγχετο, καὶ ἀγριώτερον ἐποίει convincebantur, et malignum damonem magis τὸν πονηρὸν δαίμονα τῇ κόρῃ. Αμέλει καὶ τοιάνδε τινὰ διὰ τῆς παιδὸς ἐκείνης ἠφίει φωνήν. ὡς, Εἰ μὴ ᾿Αβέρκιος ὁ τῆς ἐν τῇ μικρᾷ Φρυγίᾳ τῶν Ἱεραποσ λιτῶν ἐπίσκοπος ἔλθοι, οὐκ ἂν ἀπὸ τοῦ σκηνώματος ἐξέλθοιμι τοῦδε. Ὡς οὖν ἐπὶ συχνὰς ἡμέρας ταῦτα ἐβόα, διηπορεῖτο καθ᾿ ἑαυτὸν ᾿Αντωνίνος, τί ἂν εἴη τοῦτο σκοπούμενος, καί ποτε εἰσκαλέσας τὸν ἔπαρχον τῆς αὐλῆς Κορνηλιανόν, ἀνεπυνθάνετο εἴ πού τις Ιεράπολις ὑπὸ μικρὰν Φρυγίαν ἐστίν. Ὁ δὲ. Καὶ μάλα, δέσποτα, ἔφη, καὶ ἀπ᾿ αὐτῆς Εὐξεινιανὸν ὁρμᾶσθαι, ᾧ πολλάκις περὶ δημοσίων ἐπέστειλας πραγμάτων. Τοῦτο ἀκούσας ὁ ᾿Αντωνίνος ήσθη τε οἷα τῆς φροντίδος ἀπολυθεὶς ὅτιπερ Ευξεινιανὸς ἐκεῖ διατρίβων, δεξιός αὐτῷ ἔσται τοῦ πράγματος οἰκονόμος· καὶ Οὐαλέριον καὶ Βασιανὸν μαγιστριανούς R εὐθὺς εὐτρεπισθῆναι κελεύσας, ἐπιστέλλει αὐτῷ ταῦτα· ᾿Αντωνίνος αὐτοκράτωρ σεβαστὸς Εὐξειγιανῷ Ποπλίωνι χαίρειν. Ἐγὼ εἰς πεῖραν τῆς σῆς ἀγχινοίας ἔργοις αὐτοῖς καταστὰς, καὶ μάλιστα οἷς ἔναρχος προστάξει τοῦ ἡμετέρου κράτους διεπράξω κατὰ τὴν Σμύρναν. ἐπικουφίσας Σμυρναίοις τὴν ἐκ τοῦ κλόνου τῆς γῆς ἐπιγενομένην αὐτοῖς συμφοράν, ἤσθην τε, ὥσπερ εἰκὸς, καί σε τῆς τῶν πραγμάτων ἐπιμελείας ἐπήνεσα· ἔμαθον γὰρ ἅπαντα μετὰ ἀκρι βείας, ὥσπερ ἂν εἰ παρών. ] τε γὰρ παρὰ σοῦ πεμφθεῖσα ἀναφορὰ, ὅ τε ἀποδιδοὺς ταύτην, καὶ Κέλιος ὁ ἐπίτροπος ὑμῶν ἅπαντά μοι σαφῶς διηγήσατο. Ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος γνωσθὲν τῷ ἡμετέρῳ κράτει Αβέρκιον τινα τῆς Ἱεραπολιτῶν ἐπίσκοπον παρὰ σοὶ διατρίβειν, ἄνδρα εὐσεβῆ οὕτω τὰ τῶν Χριστιανῶν, ὡς δαιμονῶντάς τε ἰᾶσθαι, καὶ νόσους ἄλλας εὐκολώτατα θεραπεύειν· τοῦτον κατὰ τὸ ἀναγκαῖον ἡμεῖς χρήζοντες, Ουαλέριον καὶ Βασσιανὸν μαγιστριανοὺς τῶν θείων ἡμῶν ὀφφικίων ἐπέμψαμεν, τὸν ἄνδρα μετ᾿ αἰδοῦς καὶ τιμῆς ἀπάσης ὡς ἡμᾶς ἀγαγεῖν. Κελεύομεν οὖν τῇ σῇ στερῥότητι πεῖσαι τὸν ἄνδρα σὺν προθυμίᾳ πάσῃ πρὸς ἡμᾶς ἀφικέσθαι εὖ εἰδότι ὡς οὐ μέτριος σοι κείσεται παρ' ἡμῖν καὶ ὑπὲρ τούτου ὁ ἔπαινος. Εῤῥωσο. efferabant in puellam. Cæterum is talem quoque vocem emittebat per puellam, quod, nisi veniret Abercius Hierapolitanorum, qui sunt in parva Phrygia, episcopus, ex eo non exiret tabernaculo. Cum hæc ergo multos dies vociferaretur, apud se dubitabat Antoninus, quidnam hoc esset, considerans, et aliquando accersito Corneliano præfecto prætorii, rogavit an in parva Phrygia esset urbs nomine Hierapolis. Is autem: Maxime, inquit, domine, et ex ea ortus est Euxenianus, ad quem sæpe scripsisti de rebus publicis. Hoc cum audivisset Antoninus, lætatus est quasi a cura liberatus, nempe quod Euxenianus, qui illic degebat, banc rem pulchre ei procuraret. Et Valerio et Basiano magistrianis mox præsto esse jussis, hæc sic scribit: Antoninus imperator Augustus, Euxeniano Poplioni salutem: Ego tui ingenii solertiam re ipsa expertus, et maxime iis, quæ jussu nostræ potentiæ nuper fecisti Smyrnæ, levata Smyrnensibus calamitate, quæ eis ex terræ motu evenerat, ut par erat, sum lætatus, et tuam in rebus gerendis laudavi diligentiam. Omnia enim accurate didici, perinde ac si ad fuissem. Nam et a te missa relatio, et qui eam reddidit Cælicius, procurator noster, omnia mihi aperte narravit. In præsentia autem cum sit potentiæ nostræ significatum, Abercium quemdam episcopum Hierapolitanum apud te versari, virum adeo pium in Christiana religione, ut medeatur dæmoniacis, et alios morbos curet facillime, eo cum nos necessario opus habeamus, Valerium et Basianum magistrianos divinorum nostrorum officiorum misimus, ut eum cum omni honore et reverentia ad nos adducant. Tuæ ergo jubemus præstantiæ, ut ei persuadeas ad nos venire cum summa animi alacritate, sciens non parvam hoc nomine tibi futuram esse apud nos laudem. Vale. Η΄. Ταύτην τοῖς μαγιστριανοῖς δοὺς τὴν ἐπιστο λιν, ἀπέπεμψεν ἀπὸ Ῥώμης, εἰπὼν ὅτι Πολλα πλάσιον ὑμῖν θήσει τὴν εἰς ἐμὲ θεραπείαν τὸ ᾿Αβέρω κιον ἐνεγκεῖν, προστεθὲν καὶ τὸ τάχος. Οἱ δὲ λαβόντες, οὐδὲν τάχους καὶ συντονίας ἐνέλιπον· ἀλλὰ δυσὶ τὸ Βρεντίσιον ἡμέραις καταλαβόντες, πλοίου τε ἐπὶ τούτῳ παρεσκευασμένου παρὰ τοῦ ὑπάρχουν Κορνηλιανοῦ ἐπιβάντες, κατὰ πρύμναν αὐτοῖς τοῦ πνεύματος ἱσταμένου, τῇ ἐβδόμῃ τὸν Ἰόνιον δια πλεύσαντες, καταίρουσιν ἐν Πελοπονήσῳ. Ἐκεῖθεν δὲ δημοσίοις ἵπποις χρησάμενοι, ἀφικνοῦνται τῆς πεντεκαιδεκάτης εἰς τὸ Βυζάντιον. Εἶτα πρὸς τὴν Νικομηδέων αὐθημερόν περαιωθέντες, καὶ αὖθις δημοσίῳ χρησάμενοι δρόμῳ, εἰς Σύναδα μητρόπου λιν ἤκουσι τῆς Φρυγίας ἡγεμόνας τε τῆς ὁδοῦ παρὰ τοῦ ἡγεμονεύοντος ἐκεῖ Σπινθῆρος λαβόντες. XVIII. Hanc cum magistrianis dedisset epistolam, Roma misit, dicens: Rem mihi longe gratissimam feceritis, si Abercium ad me quam maxima celeritate adduxeritis. Illi autem eis acceptis litteris, nihil omiserunt celeritatis et diligentiæ. Sed cum pervenissent Brundusium, et navem paralam ascendissent, vento usi secundo septem diebus transmisso Ionio, appellunt in Peloponnesum. Illinc autem equis usi velocibus, cito veniunt Byzantium. Deinde cum ipso die trajecissent in Nicomediam, et usi essent rursus cursu publico, veniunt Synadem Phrygiæ metropolim et acceptis vis ducibus a præside, qui illic erat, Spinthere dicto, ut fuerat ei imperatum a Corneliano, circa horam nonam veniunt in civitatem Hierapolitanorum. Ingredientes ergo civitatem occurrunt Abercio, veluti Magisteriani aliter dicebantur Agentes in rebus, quibus cum alia, tum eliam evectiones publici cursus commissa erant. Vide Bar. an. 163.

col. 1235–1236page 119 of 165

PG 115:1235οἷα προστεταγμένον αὐτῷ παρὰ Κορνηλίου τοῦ ἐπάρχου περί που τὴν ἐνάτην ὥραν τὴν Ἱεραπολιτῶν καταλαμβάνουσιν. Εἰσιόντες τοιγαροῦν τὴν πόλιν, ὑπαντῶσι τῷ Ἀβερκίῳ, καὶ ταῦτα ἀπὸ τοῦ παρήκοντος· εἰώθει γὰρ κατὰ τὴν ἐνάτην ὥραν ἐκ τῆς διδασκαλίας οἴκαδε ἀναστρέφειν τὰς συνήθεις ἀποδώσων εὐχὰς τῷ Θεῷ. Οἱ μὲν οὖν ὑπαντήσαντες αὐτῷ, ἀνεπυνθάνοντο, ποῦ ποτε ὑπάρχοι Εὐξεινιανός, καὶ ὅπη γενόμενοι, ἐντύχοιεν τῷ ἀνδρί. Ὁ δὲ, ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς τίς τε ἡ ζήτησις τοῦ ἀνδρὸς καὶ ἐφ' ὅτῳ ἤκοιεν ἤρετο, τὴν ἐκείνου ἐρώτησιν χαλεπῶς ἐνεγκὼν Οὐαλέριος, ὅτι μὴ ταχὺ ἀπεκρίνατο, τολμᾷ τι καὶ θρασύτερον, ἴσως ὑπὸ τοῦ πονηροῦ κινηθείς, καὶ ἀνατείνει κατὰ τοῦ ἁγίου τὴν δεξιάν, πλῆξαι τοῦτον τῇ μάστιγι βουληθείς· καὶ εὐθὺς ἡ φρουροῦσα χεὶρ ἄνωθεν οὐκ ἠμέλει, καὶ ἡ τολμηρὰ ἐκολάζετο· καὶ ἀκίνητος ἦν ὥσπερ τινὶ προκατασχεθεῖσα πέδῃ. Λαμβάνει καὶ τὸν ἕτερον δέος ἐπὶ τῷ καινῷ τούτῳ θεάματι, καὶ ἀποβάντες ἄμφω τῶν ἵππων, προσπίπτουσί τε τοῖς τοῦ ἁγίου ποσὶ, καὶ ἱκέται γίνονται ταπεινοὶ λίαν, ὥστε τὴν ἀπομαρανθεῖσαν χεῖρα καὶ οἱονεὶ τεθνηκυῖαν ἀναθῆλαι πάλιν καὶ ἀναζῆσαι, μηδὲ οὕτως ἀπολειφθῆναι νεκράν. ΙΘ΄. Ὁ δὲ τῆς συνήθους κἀν τούτῳ γίνεται συμπαθείας, καὶ ἅπτεται μὲν τῆς πηρωθείσης· ὑγιᾶ δὲ αὐτὴν εὐθὺς δείκνυσιν. Εἶτα τὴν αἰτίαν καὶ πάλιν τῆς τοῦ ἀνδρὸς χρείας ἐρόμενος, καὶ μαθὼν ὅτι βασιλικὰ πρὸς αὐτὸν κομίζοιεν γράμματα, ὁδηγὸς γίνεται τῶν ἀνδρῶν, καὶ εἰς τὸν Εὐξεινιανοῦ οἶκον τὸ τάχος ἐπάγει. Ἐκεῖνος μέντοι τὰ γράμματα εἰς χεῖρας λαβών, καὶ τὰ ἐγκείμενα ἐπεξελθών, μεταδίδωσι τὴν ἐπιστολὴν εὐθὺς τῷ ἁγίῳ, καὶ ἠξίου μηδὲν ὑπερθέσθαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ αὐτὴ ἐβούλετο, τὴν ταχίστην ἅπτεσθαι πορείας. Ὁ δὲ, καὶ αὐτὸς ἀναγνούς, Ἐλεύσομαι, ἔφη, καὶ οὐκ ἀπροθύμως τὴν πορείαν ἀνύσω, ἐπεὶ κατὰ γνώμην Θεοῦ τὸ γινόμενον, ὡς κἀμοὶ ἤδη παρὰ τοῦ Κυρίου μου ἐδηλώθη. Οἱ μὲν οὖν μαγιστριανοὶ λαμπρῶς παρ᾿ Εὐξεινιανῷ ξενισθέντες, δύο τέ τινας ἡμέρας παρ᾿ αὐτῷ μείναντες, τὴν πορείαν τε πᾶσαν αὐτῷ καὶ τὸν πλοῦν ἀπαγγείλαντες, τῇ τρίτῃ ἀντίγραφα λαβόντες, ἀπῄεσαν, ὑπεσχημένον αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ θαυμαστοῦ Ἀβερκίου μετὰ τεσσαράκοντα ὅλας ἡμέρας κατὰ τὸν λεγόμενον Πόρτον, ὃς ἐχόμενος Ῥώμης ἐστίν, ἀλλήλοις ἐντυχεῖν· καὶ οὕτως ἅμα ἐκείνοις τῆς πόλεως ἐπιβῆναι. Οἱ δὲ ἀπιστεῖν οὐκ ἔχοντες (ἔκρινον γὰρ ὀρθῶς ἐξ ὧν ἔπαθόν τε καὶ εἶδον, ὅτι ἀδύνατον ἄνδρα τοιούτων ἠξιωμένον τό τε συνειδὸς καὶ τὴν γλῶτταν ἔχειν οὐχ ὑγιᾶ) τοῖς δημοσίοις καὶ αὖθις ἐπιβάντες ἵπποις ἐπανήεσαν. Κ΄. Ἀβέρκιος δὲ ὁ θεῖος, οἶνόν τε καὶ ὄξος καὶ ἔλαιον εἰς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἀσκὸν ἐμβαλών, πρὸς δὲ καὶ ἄρτους ὀλίγους λαβών, εἶτα τοῖς ἀδελφοῖς διαλεχθεὶς τὰ εἰκότα, τὴν ἐκείνου τε ἀποδημίαν ἐλεεινῶς ἀποδυρομένους δεξιώτατα παραμυθησάμενος, ὀχήματος πολιτικοῦ ἐπιβαίνει, καὶ τῆς πόλεως ἔξεισι. Βραχὺ δὲ τῆς ὁδοῦ προελθών, ὁρᾷ τινα ἀμπελουργὸν σκάπτοντα, καὶ περὶ τὰς ἀμπέλους ἐπιμελῶς ἔχοντα (ὄνομα τῷ ἀνδρὶ Τροφιμίων)· τοῦτον ὀνομαστὶ καλέσας, Δεῦρο, φησίν, ἀδελφέ, συνδιάνυ

optima data occasione. Solebat enim hora nona οἷα προστεταγμένον αὐτῷ παρὰ Κορνηλίου τοῦ domum redire a docendo, solitas preces Deo redditurus. Atque illi quidem ei facti obviam, rogarunt ubinam esset Euxenianus, et quonam ire deberent, ut eum convenirent. Postquam vero ille rogavil, quid quærerent, et cur venirent, ejus interrogationem ægre ferens Valerius, et quod non cito ad quæsita respondisset, audacius aliquid audet, forte motus a maligno, et extendit dexteram adversus sanctum, volens eum flagello percutero. Manus autem, quæ eum desuper servabat, non fuit negligens, sed audax puniebatur dextera, et erat immobilis, tanquam vincta aliquo compede. Invadit alterum quoque metus propter novum hoc spectaculum: et ambo ab equis descendentes, procidunt ad sancti pedes, et funt ei supplices, ut manus, quæ emarcuerat, et erat quasi mortua, effloresceret rursus et revivisceret, neque sic remaneret mortua. ἐπάρχου περί που τὴν ἐνάτην ὥραν τὴν Ἱεραπολίτῶν καταλαμβάνουσιν. Εἰσιόντες τοιγαροῦν τὴν πόλ λιν, ὑπαντῶσι τῷ ᾿Αβερκίῳ, καὶ ταῦτα ἀπὸ τοῦ παρήκοντος· εἰώθει γὰρ κατὰ τὴν ἐνάτην ὥραν ἐκ τῆς διδασκαλίας οἴκαδε ἀναστρέφειν τὰς συνήθεις ἀποδώσων εὐχὰς τῷ Θεῷ. Οἱ μὲν οὖν ὑπαντήσαντες αὐτῷ, ἀνεπυνθάνοντο, ποῦ ποτε ὑπάρχοι Εὐξεινιανός, καὶ ὅπη γενόμενοι, ἐντύχοιεν τῷ ἀνδρί. Ὁ δὲ, ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς τίς τε ἡ ζήτησις τοῦ ἀνδρὸς καὶ ἐφ' ὅτῳ ἤκοιεν ἤρετο, τὴν ἐκείνου ἐρώτησιν γαλε πῶς ἐνεγκών Οὐαλέριος, ὅτι μὴ ταχὺ ἀπεκρίνατο, τολμᾷ τι καὶ θρασύτερον, ἴσως ὑπὸ τοῦ πονηροῦ κινηθείς, καὶ ἀνατείνει κατὰ τοῦ ἁγίου τὴν δεξιάν, πλῆξαι τοῦτον τῇ μάστιγι βουληθείς· καὶ εὐθὺς ἡ φρουροῦσα χεὶρ ἄνωθεν οὐκ ἡμέλει, καὶ ἡ τολμηρέ ἐκολάζετο· καὶ ἀκίνητος ἦν ὥσπερ τινὶ προκατασχεθεῖσα πέδῃ. Λαμβάνει καὶ τὸν ἕτερον δέος ἐπί τῷ καινῷ τούτῳ θεάματι, καὶ ἀποβάντες ἄμφω τῶν ἱκέται γίνονται ταπεινοὶ λίαν, ὥστε τὴν ἀπομαραν ἀναζῆσαι, μηδὲ οὕτως απολειφθῆναι νεκράν. ἵππων, προσπίπτουσί τε τοῖς τοῦ ἁγίου ποσὶ, καὶ θεῖσαν χεῖρα καὶ οἱονεὶ τεθνηκυῖαν ἀναθῆλαι πάλιν καὶ XIX. Ille autem in hoc quoque consueta usus est misericordia, et tangit quidem manum male affectam, sanam vero eam reddit protinus. Deinde rursus seiscitatus quanam de causa esset eis opus cum convenire, et intellexisset quod ad ipsum ferrent litteras imperatoris, fit eis dux itineris, et deducit quamprimum ad ædes Euxeniani. Ille autom, acceptis litteris, cum quæ continebantur in eis, perlegisset, sancto statim tradit epistolam, et rogat, ut nihil differat, sed sicut imperator volebal, iter quamprimum ineat. Quam cum ipse " quoque legisset: Veniam, inquit, promptoque et alacri animo iter conficiam. Fit enim hoc Dei voluntate, ut mihi quoque jam a Domino meo fuit significatum. Et magistriani quidem præclare deducti ad Eugenianum, et ab eo honorifice accepti hospitio, cum duos dies apud ipsum mansissent, et ei totum iter, et navigationem renuntiassent, abierunt tertio die, acceptis ab eo litteris: cum eis esset pollicitus admirandus Abercius, post quadraginta dies, in Portu, qui dicitur, qui quidem est prope Romam, se esse invicem conventuros, et sic simul cum illis Romam esse ingressurum. Illi autem cum non possent non credere, (recte enim judicabant ex iis, quæ senserant, et viderant, quod feri non posset, ut vir, qui talibus et lantis erat dignatus, conscientiam et linguam haberet non sanam) publicos rursus equos ascendentes, redierunt. XX. Divinus autem Abercius cum vinum, et acetum et oleum in unum et eumdem utrem injecisset, et paucos panes præterea sumpsisset, et deinde esset locutus cum fratribus, quæ par erat et illius recessum miserabiliter deflentes pulcherrime esset consolatus, ascendit vehiculum publicum, et egreditur e civitate. Cum autem parum processisset in via, videt quemdam vinitorem fodientem, et vites diligenter colentem, (ei nomen erat Trophimion). Quo nominatim vocato: Agedum, inquit, iter meΙΘ'. Ὁ δὲ τῆς συνήθους κάν τούτῳ γίνεται συμ παθείας, καὶ ἅπτεται μὲν τῆς πηρωθείσης· ὑγια δι αὐτὴν εὐθὺς δείκνυσιν. Εἶτα τὴν αἰτίαν καὶ πάλιν τῆς τοῦ ἀνδρὸς χρείας ερόμενος, καὶ μαθὼν ὅτι βασιλικὰ πρὸς αὐτὸν κομίζοιεν γράμματα, ὁδηγός για νεται τῶν ἀνδρῶν, καὶ εἰς τὸν Εὐξεινιανοῦ οἶκον τὸ τάχος ἐπάγει. Ἐκεῖνος μέντοι τὰ γράμματα εἰς χεῖρας λαβών, καὶ τὰ ἐγκείμενα ἐπεξελθὼν, μετα δίδωσι τὴν ἐπιστολὴν εὐθὺς τῷ ἁγίῳ, καὶ ἠξίου μηδὲν ὑπερθέσθαι, ἀλλ᾿ ὥσπερ αὐτὴ ἡβούλετο, τὴν ταχίστην ἅπτεσθαι πορείας. Ο δὲ, καὶ αὐτὸς ἀνα γνούς, Ελεύσομαι, ἔφη, καὶ οὐκ ἀπροθύμως τὴν που ρείαν ἀνύσω, ἐπεὶ κατὰ γνώμην Θεοῦ τὸ γινόμενον, ὡς καμοὶ ἤδη παρὰ τοῦ Κυρίου μου ἐδηλώθη Οι μὲν οὖν μαγιστριανοί λαμπρῶς παρ' Εὐξεινιανῷ ξενισθέντες, δύο τέ τινας ἡμέρας παρ' αὐτῷ μείο ναντες, τὴν πορείαν τε πᾶσαν αὐτῷ καὶ τὸν πλοῦν ἀπαγγείλαντες, τῇ τρίτῃ ἀντίγραφα λαβόντες, ἀπῄεσαν, ὑπεσχημένον αὐτοῖς ὑπὸ τοῦ θαυμαστοῦ Αβερκίου μετὰ τεσσαράκοντα ὅλας ἡμέρας κατὰ τὸν λεγόμενον Μόρτον ὃς ἐχόμενος Ρώμης ἐστὶν, ἀλλήλοις ἐντυχεῖν· καὶ οὕτως ἅμα ἐκείνοις τῆς πό λεως ἐπιβῆναι. Οἱ δὲ ἀπιστεῖν οὐκ ἔχοντες (ἔκρινον γὰρ ὀρθῶς ἐξ ὧν ἔπαθόν τε καὶ εἶδον), ὅτι ἀδύνατον άνδρα τοιούτων ἠξιωμένον τό τε συνειδὸς καὶ τὴν γλῶτταν ἔχειν οὐχ ὐγιᾶ) τοῖς δημοσίοις καὶ αὖθις ἐπιβάντες ἵπποις ἐπανήεσαν. Κ΄. ᾿Αβέρκιος δὲ ὁ θεῖος, οἶνόν τε καὶ ὄξος καὶ ἔλαιον εἰς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἀσκὸν ἐμβαλών, πρὸς δὲ καὶ ἄρτους ὀλίγους λαβών, εἶτα τοῖς ἀδελφοῖς διαλεχθεὶς τὰ εἰκότα, τὴν ἐκείνου τε ἀποδημιὰν ἐλεεινῶς ἀποδυρομένους δεξιώτατα παραμυθησάμενος, οχήματος πολιτικοῦ ἐπιβαίνει, καὶ τῆς πόλεως ἔξεισι. Βραχὺ δὲ τῆς ὁδοῦ προελθών, ὁρᾷ τινα εμ πελουργὸν σκάπτοντα, καὶ περὶ τὰς ἀμπέλους ἐπι· μελως ἔχοντα (ὄνομα τῷ ἀνδρὶ Τροφιμίων)· τοῦτον ὀνομαστὶ καλέσας, Δεύρο, φησίν, ἀδελφὲ, συνδιάνυ

col. 1237–1238page 120 of 165

PG 115:1237σόν μοι τὴν ἐπὶ Ῥώμην ὁδόν. Ἤκουσεν ἐκεῖνος, καὶ τὴν δέκελλαν εὐθὺς καὶ τὸ σκαφεῖον ἀπολιπών, τὴν οἰκείαν τε ἀρπάσας ἐσθῆτα ἤν διὰ τὸν ἐκ τῆς ἐργασίας κόπον τῇ γῇ καταθεὶς ἦν, εἵπετο τῷ ἁγίῳ. Ἐπειδὴ δὲ συνώδευον ἤδη. Ἀλλὰ νῦν ὅτι μάλιστα προσέχειν ὑμᾶς ἀξιῶ, θαῦμα γὰρ ἀκούσεσθε, σύμμικτον ἡδονῇ. Καὶ γὰρ ὁπότε μὲν ὁ Τροφιμίων εἰς κοινὴν ἤδη χρείαν ἐπιστρέφοντος τοῦ ἁγίου τὸν τοῦ ἀσκοῦ πόδα λύσειεν, αὐτῷ δὴ τὸ πρὸς τὸ παρὸν συντελοῦν μόνον ἀμιγὲς ἐξῄει, οἶνος τυχόν, ἢ ὄξος, ἢ ἔλαιον, τῶν ἄλλων κατὰ χώραν μενόντων· ὁπότε δὲ πάλιν ἐκεῖνος ἐν χρείᾳ τινὸς καταστὰς, εἰ κατὰ γνώμην τοῦ ἁγίου λύσειε τὸν ἀσκὸν, τἀναντία κἀκεῖνα ἃ αὐτὸς ἠβούλετο, θαυμαστῶς ἐξῄει· ὄξος μὲν καὶ ἔλαιον, εἰ δίψει τυχόν ληφθεὶς πειρῷτο πιεῖν· εἰ δὲ καὶ ἔμπαλιν αὐτῶν δεηθείη, οἶνος ἀκραιφνὴς τοῦ ἀσκοῦ ἀπέῤῥει. Οὕτως ὁ ἑκοντὶ δολερός· ἄκων ὑπῆρχε πιστός, οὐδενὸς ὧν ἠβούλετο, κατὰ χρείαν ἁπτόμενος, σαφῶς αὐτὸν τοῦ πράγματος ἐκδιδάσκοντος ὀρθῶς ἔχειν καὶ ἀκεραίως, καὶ μηδὲν παρὰ τὴν τοῦ χρησαμένου γνώμην ποιεῖν. Τοιούτων Ἀβέρκιος τῶν παρὰ Θεοῦ θείων ἀπέλαυε χαρισμάτων. Πᾶσαν οὖν εὐμαρῶς ἀνύσαντες τὴν ὁδὸν, ἐν Ἀτταλείᾳ τῆς Παμφυλίας κατάγονται. Ἐν ᾗ πλοίου τινὸς τῶν ἐπὶ Ῥώμην ἀναγομένων ἐπιβάντες, εἰς τὸν ὡρισμένον καταίρουσι τόπον, πέρας ἄρτι καὶ τοῦ τῶν ἡμερῶν λαβόντος συνθήματος. ΚΑ΄. Τῶν οὖν μαγιστριανῶν τρισὶν ὕστερον ἡμέραις καὶ αὐτῷ καταχθέντων· πολὺν γὰρ αὐτοῖς ἐτρίβη χρόνον ὁ πλοῦς διὰ τὸ τῆς ὥρας χειμέριον, καὶ πολλὰ σφίσιν αὐτοῖς μεμφομένων τῆς βραδυτήτος, οὕτω τε οἰομένων ὡς, εἰ μὴ τῷ ἁγίῳ κατὰ τὰς συνθήκας ἐντύχοιεν, ἢ ἑαυτοὺς ὁμῶς διαχρήσασθαι, ἢ εἰ τῷ αὐτοκράτορι κεναῖς, ὃ δὴ λέγεται, χερσὶν ἐμφανισθεῖεν ὑπ' ἐκείνου ἀναιρεθῆναι. Ταῦτα τούτων καθ' ἑαυτοὺς διασκοπουμένων, ἐπειδὴ ἀπέβησαν τε τῆς νηὸς ἤδη, καὶ τὰς καταγωγὰς ἀνηρεύνων, καὶ τὴν ἀκτὴν περιήεσαν, ἐντυγχάνουσι τῷ ἁγίῳ. Ὁ μὲν οὖν τὴν δεξιὰν προτείνας, καὶ αὐτοὺς ἀσπασάμενος, προσφιλές τε εἶδε τοὺς ἄνδρας, καὶ πράως τοῦ συνθήματος ὑπεμίμνησκεν. Οἱ δὲ ἄσμενοι τοῦτον ὡς οὐκ ἂν ἤλπισαν ἰδόντες, προσεκύνουν εὐθέως, περιεπτύσσοντο, περιέβαλλον πάντα, τἄλλα ἐποίουν ὅσα ψυχῆς ὑπὸ περιχαρείας κεκινημένης ἐστὶ σύμβολα. Εἶτα παραλαβόντες, εἰσίασί τε τὴν Ῥώμην, καὶ ὡς τὸν ὕπαρχον ἄγουσι Κορνηλιανόν. Ὁ δέ, ἐπειδὴ τὸν αὐτοκράτορα Ἀντωνίνον ἡ κατὰ τῶν Βαρβάρων εἶχεν ἐκστρατιά, τὸν Ῥῆνόν τε διαβάντων, καὶ τὴν Ῥωμαίων λεηλατούντων, τὸν ἄνδρα πρὸς τὴν Αὐγούσταν ἄγει Φαυστίναν. Ὃν ἐκείνη θεασαμένη γεραρόν οὕτω καὶ σεμνόν, καὶ τὸ εὔκοσμον οἷον καὶ γαληνὸν ὑποφαίνοντα, αἰδοῦς ὑπόπλεως γίνεται, καὶ σὺν πολλῇ αὐτὸν ἀσπάζεται τῇ σεμνοπρεπείᾳ. Καί, Ὅτι μὲν ἀγαθοῦ καὶ πάντα δυναμένου, λέγει, Θεοῦ δοῦλος εἶ, δῆλον, ἐξ ὧν ἄλλοι τε πολλοὶ πρότερον, καὶ νῦν ἀπήγγειλαν ἐπανελθόντες οἱ μαγιστριανοί (καὶ γὰρ ἤδη καὶ παρ' αὐτῶν ἡ Φαυστίνα τὰ κατὰ τὸν ἄνδρα ἐμεμαθήκει)· δέομαι οὖν μηδὲν ἀναβαλέσθαι καὶ βασιλέων εὐεργέτης ὀφθῆναι, καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν

rastris relictis, et sua veste arrepta, quam propter laborem operationis humi deposuerat, sanctum est secutus. Jamque simul viam inibant. Sed nunc volo vos quam maxime attendere: audietis enim miraculum voluptate commistum. Etenim quando Tropbimion ad communem usum, sancto jubente, utris operculum amovisset, idipsum solum, quod opus erat in præsentia, egressum est haud mistum: vinum, verbi causa, aut acetum, aut oleum, aliis in loco manentibus. Quando autem ille rursus aliqua re indigens, non e sententia sancti utrem solvisset, admirabiliter egrediebantur contraria iis, quæ volebat: acetum quidem, et oleum, si siti forte laborans vellet bibere, sin vero his contra opus haσόν μοι τὴν ἐπὶ Ῥώμην ὁδόν. Ἤκουσεν ἐκεῖνος, eum Romam confce. Audivit ille, et ligone, et καὶ τὴν δέκελλαν εὐθὺς καὶ τὸ σκαφεῖον ἀπολιπών, τὴν οἰκείαν τε ἀρπάσας ἐσθῆτα ἤν διὰ τὸν ἐκ τῆς ἐργασίας κόπον τῇ γῇ καταθεὶς ἦν, είπετο τῷ ἁγίῳ. Ἐπειδὴ δὲ συνώδευον ἤδη. ᾿Αλλὰ νῦν ὅτι μάλιστα προσέχειν ὑμᾶς ἀξιῶ, θαῦμα γὰρ ἀκούσεσθε, σύμμικτον ἡδονῇ. Καὶ γὰρ ὁπότε μὲν ὁ Τροφιμίων εἰς δ κοινὴν ἤδη χρείαν ἐπιστρέφοντος τοῦ ἁγίου τὸν τοῦ ἀσκοῦ πόδα λύσειεν, αὐτῷ δὴ τὸ πρὸς τὸ παρὸν συν τελοῦν μόνον ἀμιγὲς ἐξῄει, οἶνος τυχόν, ἢ ὄξος, ἢ ἔχαιον, τῶν ἄλλων κατὰ χώραν μενόντων· ὁπότε δὲ πάλιν ἐκεῖνος ἐν χρείᾳ τινὸς καταστὰς, εἰ κατὰ γνώμην τοῦ ἁγίου λύσειε τὸν ἀσκὸν, τἀναντία κ αὐτὸς ἠβούλετο, θαυμαστῶς ἐξῄει· όξος μὲν καὶ ἔλαιον, εἰ δίψει τυχόν ληφθεὶς πειρῷτο πιεῖν· εἰ δὲ καὶ ἔμπαλιν αὐτῶν δεηθείη, οἶνος ἀκραιφνὴς τοῦ beret, vinum purum effluxit ex utre. Sic qui sua ἀσκοῦ ἀπέῤῥει. Οὕτως ὁ ἑκοντὶ δολερός· ἄκων ὑπῆρχε πιστός, οὐδενὸς ὧν ἡβούλετο, κατὰ χρείαν ἀπτόμενος, σαφῶς αὐτὸν τοῦ πράγματος ἐκδιδάσκοντος ὀρθῶς ἔχειν καὶ ἀκεραίως, καὶ μηδὲν παρ τὴν τοῦ χρησαμένου γνώμην ποιεῖν. Τοιούτων ᾿Αβέρκιος τῶν παρὰ Θεοῦ θείων ἀπέλαυε χαρισμάτων. Πᾶσαν οὖν εὐμαρῶς ἀνύσαντες τὴν ὁδὸν, ἐν Ἀτταλείᾳ τῆς Παμφυλίας κατάγονται. Ἐν ή πλοίου τινὸς τῶν ἐπὶ Ῥώμην ἀναγομένων ἐπιβάντες, εἰς τὸν ὡρισμένον καταίρουσι τόπον, πέρας ἄρτι καὶ τοῦ τῶν ἡμερῶν λαβόντος συνθήματος. ΚΑ΄. Τῶν οὖν μαγιστριανῶν τρισὶν ὕστερον ἡμέ ραις καὶ αὐτῷ καταχθέντων· πολὺν γὰρ αὐτοῖς ἐτρί6η χρόνον ὁ πλοῦς διὰ τὸ τῆς ὥρας χειμέριον, καὶ πολλὰ σφίσιν αὐτοῖς μεμφομένων τῆς βραδυτήτος, οὕτω τε οἰομένων ὡς, εἰ μὴ τῷ ἁγίῳ κατὰ τὰς συνθήκας ἐντύχοιεν, ἢ ἑαυτοὺς ὁμῶς διαχρήσασθαι, ἢ εἰ τῷ αὐτοκράτορι κεναῖς, ὃ δὴ λέγεται, χερσὶν ἐμ φανισθεῖεν ὑπ' ἐκείνου ἀναιρεθῆναι. Ταῦτα τούτων καθ' ἑαυτοὺς διασκοπουμένων, ἐπειδὴ ἀπέβησαν τε τῆς νηὸς ἤδη, καὶ τὰς καταγωγὰς ἀνηρεύνων, καὶ τὴν ἀκτὴν περιήεσαν, ἐντυγχάνουσι τῷ ἁγίῳ. Ὁ μὲν οὖν τὴν δεξιὰν προτείνας, καὶ αὐτοὺς ἀσπασάμενος, προσφιλές τε εἶδε τοὺς ἄνδρας, καὶ πράως τοῦ συνθήματος ὑπεμίμνησκεν. Οἱ δὲ ἄσμενοι τοῦτον ὡς οὐκ ἄν ἤλπισαν ἰδόντες, προσεκύνουν εὐθέως, περιεπτίσε σοντο, περιέβαλλον πάντα, τἄλλα ἐποίουν ὅσα ψυχῆς ὑπὸ περιχαρείας κεκινημένης ἐστὶ σύμβολα. Εἶτα παραλαβόντες, εἰσίασί τε τὴν Ῥώμην, καὶ ὡς τὸν ὕπαρχον άγουσι Κορνηλιανόν. Ὁ δὲ, ἐπειδὴ τὸν αὐτ τοκράτορα. ᾿Αντωνίνον ἡ κατὰ τῶν Βαρβάρων είχεν ἐκστρατιὰ, τὸν Ῥῆνόν τε διαβάντων, καὶ τὴν Ῥω μαίων λεηλατούντων, τὸν ἄνδρα πρὸς τὴν Αὐγούσε ταν ἄγει Φαυστίναν. Ον ἐκείνη θεασαμένη γεραρόν οὕτω καὶ σεμνὸν, καὶ τὸ εὔκοσμον οἷον καὶ γαληνὸν ὑποφαίνοντα, αἰδοῦς ὑπόπλεως γίνεται, καὶ σὺν πολλῇ αὐτὸν ἀσπάζεται τῇ σεμνοπρεπείᾳ. Καὶ. Ότι μὲν ἀγαθοῦ καὶ πάντα δυναμένου, λέγει, Θεοῦ δοῦλος εἰ,δῆλον, ἐξ ὧν ἄλλοι τε πολλοὶ πρότερον, καὶ νῦν ἀπήγγειλαν ἐπανελθόντες οἱ μαγιστριανοί (καὶ γὰρ ἤδη καὶ παρ' αὐτῶν ἡ Φαυστίνα τὰ κατὰ τὸν ἄνδρα ἐμεμαθήκει)· δέομαι οὖν μηδὲν ἀναβαλέσθαι καὶ βασιλέων εὐεργέτης ὀφθῆναι, καὶ τὸ ταπεινὸν ἡμῶν sponte fuit fraudulentus, invitus fuit fidelis, cum nihil tangeret ex iis, quæ volebat ad usum, re ipsa eum aperte docente, ut recte se gereret et sincere, et nihil faceret præter sententiam ejus, qui commodasset. Talia a Deo dona fuit consecutus Abercius. Cum ergo totum iter facile confecissent, veniunt in Ataliaṁ Pamphyliæ civitatem. In qua cum navem conscendissent, quæ Romam proficiscebatur, in locum appellunt constitutum, cum modo finem accepisset dierum conventio. XXI. Magistriani vero tribus postea diebus ipsi quoque appulerunt: fuit enim longa mora navigationis propter tempestatem. Quocirca tarditatem suam valde accusabant: quin etiam statuebant nisi sanctum, ut convenerat, invenirent, vel sibi ipsis mortem crudeliter consciscere. Nam si imperatori vacuis, ut dicitur, manibus se sisterent, metuebant, ne ab illo interficerentur. Hæc apud se animo agitantes, cum jam e navi descendissent, et scrutarentur diversoria, et littus obirent, sanctum inveniunt. Ille autem cum manum porrexisset, et eos salulasset, amice eos aspexit, et placide pactum conventum revocavit in memoriam. Cum vero ipsi libenter eum præter spem vidissent, protinus adorabant, amplectebantur, et omnia alia faciebant, quæ sunt signa animi moti latilla. Deinde cum eum secum assumpsissent, ingrediuntur Romam, et ad prætorii præfectum ducunt Cornelianum. Ille autem, cum imperator Antonius expeditionem suscepisset contra Barbaros, qui Rhenum transierant, et Romanorum agros populabantur, eum ducit ad Augustam Faustinam. Quem postquam illa aspexit adeo honestum et venerandum, et qui summam moderationem præ se ferebat et tranquillitatem, impletur pudore, et cum salutat honorifice, et, Quod sis boni quidem Dei, et qui omnia potest, servus, inquit, est evidens, lam ex iis, que alii multi prius, et nunc reversi renuntiarunt magistriani, (etenim jam quoque ex eis Faustina de illo acceperat) rogo igitur, ut nihil differas, sed beneficio afficias imperatores, et humilem nostram serves et cures filiolam. Sic enim a nobis

col. 1239–1240page 121 of 165

PG 115:1239σῶσαι καὶ θεραπεῦσαι θυγάτριον. Οὕτω γάρ σοι μεγάλαι τιμαί παρ' ἡμῶν καὶ δωρεαὶ τὴν χάριν ἀμείψονται. ΚΒ΄. Ταῦτα μετὰ πολλῆς ὑπηγόρευε τῆς περιπαθείας· ἔκαμπτον γὰρ αὐτὴν αἱ τῆς φύσεως ἀνάγκαι, καὶ βοηθὸν ἐποίουν ἐκεῖνον ἐπιζητεῖν ὃν (κατὰ τὸν θεῖον φάναι Δαυΐδ) δωρεὰν ἐμίσουν, καὶ ὡς ἀληθῆ προσκυνεῖν οὐκ ἠνείχοντο. Ὁ δὲ, Ἀπόδεκτα μὲν τὰ τῆς προαιρέσεως, ἔφη, τῆς σῆς, πλὴν οὐδενὶ τούτων ἡμεῖς τῶν παρ' ὑμῖν τιμίων ἡδόμεθα, πάλαι τὴν κενὴν ταύτην διαπτύσαντες φαντασίαν· ἄλλως τε δὲ, οὐδὲ ἐμμίσθους τὰς παρὰ Θεοῦ δοθείσας ἡμῖν παρέχομεν χάριτας, δωρεὰν λαβόντες, καὶ δωρεὰν διδόναι κεκελευσμένοι. Ἀλλὰ ποῦ σοι, φησὶν ἡ θυγάτηρ; Καὶ ἡ Φαυστίνα, ὡς εἶχε τάχους, εὐθὺς εἰς τὸν θάλαμόν τε εἰστρέχει, καὶ τῆς παιδὸς αὐτὴ λαβομένη, ἐφέλκεται πρὸς τὸν ἅγιον, μεθ' ὅσης ἂν τῆς θερμότητος εἴποις καὶ τῆς σπουδῆς. Ὁ μέντοι ἐποικῶν τῇ παιδὶ πονηρότατος δαίμων, ἐπεὶ πρὸς αὐτὸν ἀπαγόμενος ἔγνω, οὗ καὶ πρότερον ἐγίνωσκεν ἡττηθεὶς, ἐσπάραττε τὴν παῖδα, κατέβαλλε, δεδοικέναι, ταράττεσθαι, τρέμειν, ἰλιγγιᾶν ἐποίει. Εἶτα καὶ φωνὴν ἐκ ταύτης ἠφίει, Ἰδού, Ἀβέρκις, λέγουσαν, καὶ εἰς Ῥώμην σε ἤγαγον, ὥσπερ ἄρα ἐπηγγειλάμην, ὁ δὲ Ναί, φησίν· ἀλλ' οὐ χαιρήσεις τούτου γε ἕνεκεν. Οὕτως ἔφη καὶ τὴν κόρην εἰς ὕπαιθρον ἀχθῆναι κελεύει. Ἤχθη οὖν ἀνὰ τὸν Ἱππόδρομον ἡ παῖς, ὑπασπιστῶν τε βασιλικῶν πρότερον καὶ φρουρῶν τὸν τόπου διαλαβόντων, ἐν τούτῳ δὲ τοῦ ἀναιδοῦς ἐκείνου καὶ μιαροῦ δαίμονος, σπαράττοντός τε καὶ καταβάλλοντος τὴν κόρην, καὶ οὐδὲν ἄλλο βοῶντος ὅτι μὴ τὰ ὄφρον καὶ κόμπον δηλοῦντα μόνον, ἐφ' ᾧ τὸν ἅγιον τοσαύτην θάλασσάν τε καὶ γῆν δι' αὐτὸν ἀγάγοι, τὸ ὄμμα εἰς οὐρανοὺς ἐπάρας Ἀβέρκιος καὶ προσευξάμενος τῷ Θεῷ, δριμύ τε τῇ κόρῃ ἐμβλέπει, καὶ Ἔξελθε, φησί, ταύτης, πονηρὲ δαῖμον. Ἐπιτάσσει σοι Χριστὸς ὁ ἐμὸς, μηδὲν αὐτὴν λυμηνάμενος. Ὁ δὲ εὐθὺς τὸ λεόντειον ἐκεῖνο θράσος εἰς δειλίαν ἀλώπεκος μεταβεβληκώς, Ὁρκίζω σε κἀγώ, ἔφη, κατὰ τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ, μὴ εἰς ἐρημίαν με, μὴ εἰς ἕτερον ἀποπέμψαι τόπον· ἀλλ' ἔνθα δὴ καὶ πρότερον ᾤκουν. Καὶ τὸν ἅγιον· Ἀπελεύσῃ μὲν οὐκ εἰς ἐρημίαν, ἀλλ' εἰς τὸν τόπον τὸν πατρικόν. Ἀνθ' ὅτου δέ με καὶ τὴν Ῥώμην ἰδεῖν ἐποίησας, ἐπιτάττω σοι καὶ αὐτὸς πάλιν ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ τὸν βωμὸν τοῦτον ἆραι (δείξας αὐτῷ τῇ χειρὶ βωμὸν λίθινον) μέχρι τε Ἱεραπόλεως τῆς ἐμῆς ἐνεγκεῖν, καὶ παρὰ τῇ νοτίῳ φέροντι παραστῆσαι πύλῃ. Ἤκουσεν ὁ δαίμων, καὶ εὐθὺς οἷα δοῦλος φοβερῷ δεσπότῃ πάντα ὑπείκειν πεπαιδευμένος ἀπαλλάττεται μὲν τῆς κόρης, μηδ' ὁτιοῦν αὐτὴν δράσας κακόν. Εἶτα μυρίων ὁρώντων ὀμμάτων (ὦ τίς μὴ θαυμάσει σου πάντα, Χριστὲ βασιλεῦ) ὑπέρχεται τὸν βωμὸν καὶ ἀναιρεῖται, βαρὺ στενάξας, καὶ δίεισι διὰ τοῦ Ἱπποδρόμου (καινὸν δὴ τοῦτο θέαμα Ῥωμαίοις), καὶ τῷ ὡρισμένῳ φέρων ἐναποτίθησι τόπῳ κατὰ τὴν Ἱεράπολιν.

magni honores, el dona tibi collata referent gra- σῶσαι και θεραπεῦσαι θυγάτριον. Οὕτω γάρ σοι tism. μεγάλαι τιμαί παρ' ἡμῶν καὶ δωρεαὶ τὴν χάριν ἀμείψονται. XXII. Hæc illa cum magna dicebat affectione. ΚΒ΄. Ταῦτα μετὰ πολλῆς ὑπηγόρευε της περιπα Eam enim flectebat naturæ necessitas, et faciebat θείας· ἔκαμπτον γὰρ αὐτὴν αἱ τῆς φύσεως ἀνάγνα, ut illius postularet auxilium, quem (ut cum divino καὶ βοηθὸν ἐποίουν ἐκεῖνον ἐπιζητεῖν ὃν (κατὰ τὸν dicam Davide) odio habebant gratis, et non susti- θεῖον φάναι Δαυΐδ) δωρεὰν ἐμίσουν, καὶ ὡς ἀληθῆ nebant adorare tanquam veruin Deum 5. Ille autem: προσκυνεῖν οὐκ ἠνείχοντο. Ὁ δὲ, ᾿Απόδεκτα μὲν τὰ Accepta quidem est, inquit, nobis tua voluntas: τῆς προαιρέσεως, ἔφη, τῆς σῆς, πλὴν οὐδενὶ τούτων sed nos nullo ex iis, quæ sunt apud vos, delecta- ἡμεῖς τῶν παρ' ὑμῖν τιμίων ἡδόμεθα, πάλαι τὴν mur, ut qui vanam hanc speciem jampridem ex- κενὴν ταύτην διαπτύσαντες φαντασίαν· ἄλλως τε δὲ, spuerimus et alioqui nec mercede præbemus οὐδὲ ἐμμίσθους τὰς παρὰ Θεοῦ δοθείσας ἡμῖν παρέgratias, quæ nobis a Deo data sunt, gratis accepta, χομεν χάριτας, δωρεὰν λαβόντες, καὶ δωρεὰν διδόgratis quoque dare jussi 6. Sed ubi est, inquit, ναι κεκελευσμένοι. Αλλὰ ποῦ σοι, φησὶν ἡ θυγάτηρ; filia? Faustina autem quam potuit celerrime currit Καὶ ἡ Φαυστίνα, ὡς εἶχε τάχους, εὐθὺς εἰς τὸν θάλα in thalamum, et acceptam fliam attrahit ad san- μόν τε εἰστρέχει, καὶ τῆς παιδὸς αὐτὴ λαβομένη, ctum quam maximo ardore et studio dici potest. " ἐφέλκεται πρὸς τὸν ἅγιον, μεθ᾽ ὅσης ἂν τῆς θερμό Puellam vero inhabitans sceleratissimus dæmon, cum cognovisset se ad eum abduci, a quo sciebat se prius fuisse superatum, discerpebat puellam et dejiciebat: timere, conturbari, tremere, caligare faciebat. Deinde etiam vocem ex ea emittebat, dicentem: Ecce, Aberci, ego te Romam duxi, sicut sum pollicitus. Ille autem: Certe, inquit: sed nequaquam propterea gaudebis. Sic dixit, et jubet puellam duci sub dio. Ducta est ergo puella per Hippodromum, cum imperatoris satellites et custodes locum prius occupassent. Interim autem cum ille impudens et sceleratus dæmon discerperet et dejiceret puellam, et nihil aliud clamaret nisi quod solum significabat se gloriari et jactare, quod per se duxisset sanctum per tantum terræ et maris spatium, sublatis in cœlum oculis, Abercius, cum Deum esset precatus, puellam acriter intuetur, el: Ab ea, inquit, egredere, maligne dæmon, ipsam nihil offendens. Tibi hoc jubet Christus meus. Is vero, leonina illa audacia statim mutata in vulpis timiditatem: Adjuro te ego quoque, inquit, per ipsum Christum, ne me mittas in solitudinem, neque ullum alium locum, nisi in eum, in quo habitabam. Sanctus autern: Abibis quidem, inquit, non in solitudinem, sed in locum paternum. Propterea aulem, quod me fecisti videre Romam, ipse quoque tibi jubeo in nomine Jesu, ut hanc aram tollas, (ei manu ostendens aram lapideam) et feras usque ad meam Hierapolim et statuas propter portam australem. Audivit demon, et statim tan- μέχρι τε Ἱεραπόλεως τῆς ἐμῆς ἐνεγκεῖν, καὶ παρὰ quam servus, qui terribili domino didicit cedere in omnibus, recedit quidem a puella, nihil ei omnino mali faciens. Deinde innumerabilibus oculis videntibus (o quis tua omnia non admirabitur, rex Christe?) aram subit, et tollit graviter gemens, et transit per medium Hippodromum, (quod quidem visum est novum Romanis spectaculum) et deponit Hierapoli in loco præstituto. τητος εἴποις καὶ τῆς σπουδῆς. Ὁ μέντοι ἐποικῶν τῇ παιδὶ πονηρότατος δαίμων, ἐπεὶ πρὸς αὐτὸν ἀπαγό μενος ἔγνω, οὗ καὶ πρότερον ἐγίνωσκεν ἡττηθεὶς, ἐσ. πάραττε τὴν παῖδα, κατέβαλλε, δεδοικέναι, ταράττε σθαι, τρέμειν, ίλιγγιᾶν ἐποίει. Εἶτα καὶ φωνὴν ἐκ ταύτης ἠφίει, Ἰδού, ᾿Αβέρκις, λέγουσαν, καὶ εἰς Ῥώμην σε ήγαγον, ὥσπερ ἄρα ἐπηγγειλάμην, ὁ δὲ Ναί, φησίν· ἀλλ᾽ οὐ χαιρήσεις τούτου γε ἕνεκεν. Ο. τως ἔφη καὶ τὴν κόρην εἰς ὕπαιθρον ἀχθῆναι κε λεύει. Ηχθη οὖν ἀνὰ τὸν Ιππόδρομον ἡ παῖς, ὑπασο πιστῶν τε βασιλικῶν πρότερον καὶ φρουρῶν τὸν τό που διαλαβόντων, ἐν τούτῳ δὲ τοῦ ἀναιδοῦς ἐκείνου καὶ μιαροῦ δαίμονος, σπαράττοντός τε καὶ καταβάλο λοντος τὴν κόρην, καὶ οὐδὲν ἄλλο βοῶντος ὅτι μὴ τὰ ὀφρὸν καὶ κόμπον δηλοῦντα μόνον, ἐφ᾽ ᾧ τόν ἅγιον τοσαύτην θάλασσάν τε καὶ γῆν δι' αὐτὸν ἀγάγοι, τὸ ὄμμα εἰς οὐρανοὺς ἐπάρας ᾿Αβέρκιος καὶ προσευξάμενος τῷ Θεῷ. δριμύ τε τῇ κόρῃ ἐμβλέπει, καὶ Εξελθε, φησί, ταύτης, πονηρὲ δαῖμον. Ἐπιτάσσει σοι Χριστὸς ὁ ἐμὸς, μηδὲν αὐτὴν λυμηνάμενος. Ο δὲ εὐθὺς τὸ λεόντειον ἐκεῖνο θράσος εἰς δειλίαν ἀλώπεκος μεταβεβληκώς, Ορκίζω σε κἀγώ, ἔφη, κατὰ τοῦ αὐτοῦ Χριστοῦ, μὴ εἰς ἐρημίαν με, μὴ εἰς ἕτε ρον ἀποπέμψαι τόπον· ἀλλ᾽ ἔνθα δὴ καὶ πρότερον ᾤκουν. Καὶ τὸν ἅγιον. Ἀπελεύσῃ μὲν οὐκ εἰς έρημίαν, ἀλλ᾽ εἰς τὸν τόπον τὸν πατρικόν. 'Ανθ' ὅτου δέ με καὶ τὴν Ῥώμην ἰδεῖν ἐποίησας, ἐπιτάττω σοι καὶ αὐτὸς πάλιν ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ τὸν βωμὸν τοῦτον ἆραι (δείξας αὐτῷ τῇ χειρὶ βωμὸν λίθινον) τῇ νοτίῳ φέροντι παραστῆσαι πύλῃ. Ηκουσεν ὁ δαίμων, καὶ εὐθὺς οἷα δοῦλος φοβερῷ δεσπότῃ πάντα ὑπείκειν πεπαιδευμένος ἀπαλλάττεται μὲν τῆς κόρης, μηδ' ὁτιοῦν αὐτὴν δράσας κακόν. Εἶτα μυρίων ὁρώντων ὀμμάτων (ὦ τίς μὴ θαυμάσει σου πάντα, Χριστὲ βασιλεῦς) ὑπέρχεται τὸν βωμὸν καὶ ἀναιρεῖται, βαρὺ στενάξας, καὶ δίειας διὰ τοῦ Ἱπποδρό μου (καινὸν δὴ τοῦτο θέαμα Ῥωμαίοις), καὶ τῷ ὡρισμένῳ φέρων εναποτίθησι τόπῳ κατὰ τὴν Ἱερα πολιν. * Psal. LXVIII, 3. * Matth. x, 8.

col. 1241–1242page 122 of 165

PG 115:1241ΚΙ'. 'Η δὲ κόρη τοῦ ἐνοχλοῦντος ἀπαλλαγεῖσα δαί μονος, ἄφωνος ἐπὶ πολὺν χρόνον τῶν ποδῶν εἴχετο τοῦ ἁγίου· ὃ καὶ μάλιστα τὴν μητέρα καὶ τοὺς παρ ρόντας ἐθορύβει, δεδοικότας μὴ καὶ τὴν ψυχὴν ὁ δαίμων ἀφείλετο τῆς παιδός. Την μέντοι Φαυστίναν μὴ δυνηθῆναι σιωπῇ τοῦτο διενεγκεῖν, ἀλλὰ μεστὴν ἀγωνίας ἔχουσαν τὴν καρδίαν, πρὸς τὸν ἅγιον φάναι Ἡ που μετὰ τοῦ δαίμονος ἀπήλλαξας τὴν παῖδα καὶ τῆς ζωῆς. Ὁ δὲ οὕτως αὐτὴν διακειμένην ἰδὼν, καὶ οἰκτείρας, τὴν χεῖρα τῇ παιδὶ προτείνας, ὥσπερ ὑπὸ βαθεῖ ὕπνῳ κατειλημμένην, νήφουσαν ἐγείρει καὶ σωφρονοῦσαν, καὶ πρὸς τὴν Φαυστίναν ἐπιστραφεὶς, Ιδού, φησί, παρέστηκέ σοι ἡ παῖς, οὔτε τῆς ζωῆς στερηθεῖσα, καὶ τῆς τοῦ δαίμονος ἐπηρείας ἀπαλλαγεῖσα. Ὡς οὖν οὕτω τὴν παῖδα ἡ μήτηρ εἶδε. περιβαλοῦσα ταύτην, καὶ δάκρυα χαρᾶς αὐτῇ καταβ χέασα, παρειάν τε παρειᾷ ἐπετίθει, καὶ στόματι στόμα, χερσί τε ἐνέβαλλε χεῖρας, καὶ ὥσπερ ἔνδον λαβεῖν καὶ γυμνῇ αὐτῇ συγγενέσθαι τῇ ψυχῇ γλιχομένη, οὐκ εἶχεν ὅ τι καὶ γένοιτο. Ἐπειδὴ δὲ ἱκανῶς αὐτῇ ἤδη τὰ πρὸς τὴν παῖδα εἶχεν. ἠξίου τὸν θεῖον Αβέρκιον θερμότατα λίαν ἡ βασιλίς μὴ παραιτήσασθαι παρ' ἐκείνης λαβεῖν ἀμοιβήν, ᾖτινι μεγάλης οὕτως αὐτὸς καὶ ἀναγκαίας ὑπῆρξε χάριτος. Ὁ δὲ χρημάτων μὲν οὐδὲ μνήμην ἀτεχνῶς ἠνέσχετο, εἰ ρηκὼς ὅτι Τί δεήσοι χρημάτων περ ἄρτος καὶ ὕδωρ πολυτελὲς ἄριστον; οἰκοδομηθῆναι δὲ βαλα νεῖον αἰτεῖ ἐπὶ τῷ παρὰ ποταμὸν ἀγρῷ, ἔνθα κλίνας αὐτὸς τὰ γόνατα ηὔξατο, καὶ ἡ γῆ πηγὰς ὑδάτων ἀνῆκε θερμῶν· σιτηρέσιόν τε τοῖς ἐν τῇ πόλει απο τοῦ πτωχοῖς εἰς τρισχιλίους μοδίους ἀποταγῆναι. ΚΔ΄. Τούτων ή βασιλὶς ἅμα τε ἤκουσε, καὶ ἀσμένως ἀρτάζει τὸ αἰτηθέν. Κορνηλιανόν τε τὸν ἔπαρ χον ὡς τάχος μετακαλεῖται καὶ σπουδὴν πᾶσαν εἰσ ενεγκεῖν πρὸς τὰ αἰτηθέντα κελεύει, ὥστε μὴ ἀμβλῦναι τὴν χάριν τῶν ταχέως ὑποσχεθέντων βραδυτῆτι διακονίας. Οὕτω φύσνι καὶ πάθει ψυχῆς οἱ ἄνθρωποι τοῖς ὀκνοῦσι τὰς δωρεὰς μᾶλλον ἢ τοῖς πρὸς τὸ λαβεῖν ἑτοίμοις ἡδόμεθα χαριζόμενοι τοὺς μὲν διὰ τὸ ἔττους ὁρᾶσθαι τῶν διδομένων περιφρονοῦντες, τῶν δὲ τὸ ὑψηλὸν ἀσπαζόμενοι. Ὁ ἔπαρχος μέντοι, μελλήσας οὐδὲν, τὸν ἀρχιτέκτονα πρὸς τὸν κατ' ἐκεί να καιροῦ ἄρχοντα Φρυγίας ἐκπέμπει, ἐφ᾽ ᾧ χρήματα λαβεῖν παρ' αὐτοῦ πρὸς τὴν τοῦ βαλανείου οἰκοδομὴν, ὅσον δέοιτο, καὶ μοδίους τοῖς ἐν τῇ Ἱεραπόλει πένησι τρισχιλίους ἀπονέμει. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ βαλανεῖον οἰκοδομούμενον τέλος εἶχεν, οὐκ ἔτι τὸ ἀπ' ἐκείνου παρὰ ποταμὸν ᾿Αργός, ἀλλ᾽ ᾿Αγρὸς θερμῶν τῷ τόπῳ τὸ ὄνομα· καὶ τὸ σιτηρέσιον δὲ διέμεινε χορη γούμενον ἕως τῶν Ἰουλιανοῦ χρόνων τοῦ δυσσεβούς. Ἐκεῖνος δὲ, καθάπερ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν πάντωνς, οὕτω δὴ καὶ τούτου φθονήσας Χριστιανοῖς, την χου ρηγίαν εὐθὺς ἵστησιν. ΚΕ΄. Ὁ θεῖος τοιγαροῦν ᾿Αβέρκιος ἵν, ἐπ' αὐτὸν ἔπανίωμεν, Ῥωμαίοις χρόνον ἱκανὸν συγγενόμενος, καὶ τὸν ὑγιαίνοντα τῆς πίστεως λόγον Χριστιανῶν παραδοὺς ἐκκλησίαις, ὄναρ ποτὲ τὸν Κύριον ἐπίσταντα

ΚΙ'. 'Η δὲ κόρη τοῦ ἐνοχλοῦντος ἀπαλλαγεῖσα δαίμονος, ἄφωνος ἐπὶ πολὺν χρόνον τῶν ποδῶν εἴχετο τοῦ ἁγίου· ὃ καὶ μάλιστα τὴν μητέρα καὶ τοὺς παρ ρόντας ἐθορύβει, δεδοικότας μὴ καὶ τὴν ψυχὴν ὁ δαίμων ἀφείλετο τῆς παιδός. Την μέντοι Φαυστίναν μὴ δυνηθῆναι σιωπῇ τοῦτο διενεγκεῖν, ἀλλὰ μεστὴν ἀγωνίας ἔχουσαν τὴν καρδίαν, πρὸς τὸν ἅγιον φάναι· Ἡ που μετὰ τοῦ δαίμονος ἀπήλλαξας τὴν παῖδα καὶ τῆς ζωῆς. Ὁ δὲ οὕτως αὐτὴν διακειμένην ἰδὼν, καὶ οἰκτείρας, τὴν χεῖρα τῇ παιδὶ προτείνας, ὥσπερ ὑπὸ βαθεῖ ὕπνῳ κατειλημμένην, νήφουσαν ἐγείρει καὶ σωφρονοῦσαν, καὶ πρὸς τὴν Φαυστίναν ἐπιστραφείς, Ιδού, φησί, παρέστηκέ σοι ἡ παῖς, οὔτε τῆς ζωῆς στερηθεῖσα, καὶ τῆς τοῦ δαίμονος ἐπηρείας ἀπαλλαγεῖσα. Ὡς οὖν οὕτω τὴν παῖδα ἡ μήτηρ εἶδε. περιβαλοῦσα ταύτην, καὶ δάκρυα χαρᾶς αὐτῇ κατα- β χέασα, παρειάν τε παρειᾷ ἐπετίθει, καὶ στόματι στόμα, χερσί τε ἐνέβαλλε χεῖρας, καὶ ὥσπερ ἔνδον λαβεῖν καὶ γυμνῇ αὐτῇ συγγενέσθαι τῇ ψυχῇ γλιχομένῃ, οὐκ εἶχεν ὅ τι καὶ γένοιτο. Ἐπειδὴ δὲ ἱκανῶς αὐτῇ ἤδη τὰ πρὸς τὴν παῖδα εἶχεν. ἠξίου τὸν θεῖον Αβέρκιον θερμότατα λίαν ἡ βασιλίς μὴ παραιτή σασθαι παρ' ἐκείνης λαβεῖν ἀμοιβήν, ᾖτινι μεγάλης οὕτως αὐτὸς καὶ ἀναγκαίας ὑπῆρξε χάριτος. Ὁ δὲ χρημάτων μὲν οὐδὲ μνήμην ἀτεχνῶς ἠνέσχετο, εἰρηκὼς ὅτι Τί δεήσοι χρημάτων περ ἄρτος καὶ ὕδωρ πολυτελὲς ἄριστον; οἰκοδομηθῆναι δὲ βαλανεῖον αἰτεῖ ἐπὶ τῷ παρὰ ποταμὸν ἀγρῷ, ἔνθα κλίνας αὐτὸς τὰ γόνατα ηὔξατο, καὶ ἡ γῆ πηγὰς ὑδάτων ἀνῆκε θερμῶν· σιτηρέσιόν τε τοῖς ἐν τῇ πόλει απο τοῦ πτωχοῖς εἰς τρισχιλίους μοδίους ἀποταγῆναι. ΚΔ΄. Τούτων ή βασιλὶς ἅμα τε ἤκουσε, καὶ ἀσμέ νως ἀρτάζει τὸ αἰτηθέν. Κορνηλιανόν τε τὸν ἔπαρ χον ὡς τάχος μετακαλεῖται καὶ σπουδὴν πᾶσαν εἰσενεγκεῖν πρὸς τὰ αἰτηθέντα κελεύει, ὥστε μὴ ἀμβλύ ναι τὴν χάριν τῶν ταχέως ὑποσχεθέντων βραδυτῆτι διακονίας. Οὕτω φύσνι καὶ πάθει ψυχῆς οἱ ἄνθρω ποι τοῖς ὀκνοῦσι τὰς δωρεὰς μᾶλλον ἢ τοῖς πρὸς τὸ λαβεῖν ἑτοίμοις ἡδόμεθα χαριζόμενοι τοὺς μὲν διὰ τὸ ἔττους ὁρᾶσθαι τῶν διδομένων περιφρονοῦντες, τῶν δὲ τὸ ὑψηλὸν ἀσπαζόμενοι. Ὁ ἔπαρχος μέντοι, μελλήσας οὐδὲν, τὸν ἀρχιτέκτονα πρὸς τὸν κατ' ἐκεί να καιροῦ ἄρχοντα Φρυγίας ἐκπέμπει, ἐφ᾽ ᾧ χρήματα λαβεῖν παρ' αὐτοῦ πρὸς τὴν τοῦ βαλανείου οἰκοδο μὴν, ὅσον δέοιτο, καὶ μοδίους τοῖς ἐν τῇ Ἱεραπόλει πένησι τρισχιλίους ἀπονέμει. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τὸ βα λανεῖον οἰκοδομούμενον τέλος εἶχεν, οὐκ ἔτι τὸ ἀπ' ἐκείνου παρὰ ποταμὸν ᾿Αργός, ἀλλ᾽ ᾿Αγρὸς θερμῶν τῷ τόπῳ τὸ ὄνομα· καὶ τὸ σιτηρέσιον δὲ διέμεινε χορηγούμενον ἕως τῶν Ἰουλιανοῦ χρόνων τοῦ δυσσεβούς. Ἐκεῖνος δὲ, καθάπερ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν πάντωνς, οὕτω δὴ καὶ τούτου φθονήσας Χριστιανοῖς, την χου ρηγίαν εὐθὺς ἵστησιν. ΚΕ΄. Ὁ θεῖος τοιγαροῦν ᾿Αβέρκιος ἵν, ἐπ' αὐτὸν ἔπανίωμεν, Ῥωμαίοις χρόνον ἱκανὸν συγγενόμενος, καὶ τὸν ὑγιαίνοντα τῆς πίστεως λόγον Χριστιανῶν παραδοὺς ἐκκλησίαις, ὄναρ ποτὲ τὸν Κύριον ἐπίσταντα XXIII. Puella autem liberata a demone, qui eam vexabat, muta longo tempore tenuit sancti pedes: quod matrem, et eos, qui aderant, maxime conturbabat, timentes ne puellæ animam abstulisset dæmon. Faustina autem non potuit hoc ferre silentio sed habens cor plenum tristitia et angore animi, dixit sancto: Certe cum dæmone vitam quoque ademisti filiæ. Ille autem cum eam vidisset sic affectam, et ejus esset misertus, puellæ manum præbens, tanquam profundo somno oppressam, eam facit surgere sanæ mentis compotem. Et conversus ad Faustinam: Ecce, inquit, adest tibi puella neque vita privata, et libera ab insultu dæmonis. Postquam ergo mater sic vidit filiam, eam complexa, et præ gaudio fundens lacrymas, genam genæ imposuit, et os ori, et manibus manus conseruit, et veluti cupiens eam intrinsecus appreLendere. et cum nuda ipsa congredi anima, nesciebat guid ageret. Cum autem puella quidem jam recte se haberet, divinum Abercium vehementis. sime rogavit imperatrix, ne recusaret ab ea accipere remunerationem, cui ipse fuit causa magnæ et necessariæ gratis. Ille autem pecuniæ ne susti nuit quidem ullam fieri mentionem, dicens: Quid ei opus fuerit pecuniis, cui panis et aqua est lautum et magnificum prandium? Petit autem, ut prope Hierapolim exstruatur balneum in agro, qui est propter fluvium, ubi ipse oravit flexis genibus, et terra emisit fontes aquarum calidarum; et ut mendicis, qui erant in ea civitate, darentur ter mille modii frumenti. XXIV. Hæc simul atque audivit imperatrix, plibenter concedit, quod fuerat petitum: et Cornelianum prætorio præfectum quamprimum accersit, et jubet ad ea præstanda, quæ sunt petita, omne adhibere studium, ne cito promissorum gratiam hebetet et obscuret tarditas ministerii. Tale est hominum ingenium, et ita sunt affecti. lis libentius gratificamur, qui dona dubitant accipere, quam iis, qui sunt prompti ad accipiendum: hos quidem despicientes, quod videantur victi a muneribus: illorum autem amplectentes animi magnitudinem. Præfectus autem prætorii nihil cunctatus, emittit architectum ad præsidem Phrygiæ, qui erat illo tempore, ut pecunias ab eo acciperet, quantis opus erat ad balneum exstruendum: etter mille modios frumenti distribueret pauperibus, qui erant Hierapoli. Postquam autem fuit impositus fnis balneo, quod ædificabatur, ab illo tempore non vocabatur amplius locus ille Ager, qui est propter fluvium, sed Ager calidarum. Duravit autem illius frumenti distributio usque ad tempora impii Juliani. Ille namque, quomodo alia bona, ita hoc quoque invidens Christianis statim cessare facit suppeditationem. XXV. Divinus ergo Abercius, ut ad eum revertamur, cum longo tempore fuisset versatus cum Romanis, et sanam fdei rationem tradidisset Ecclesiis Christianorum, videt aliquando in sommis adesse

col. 1243–1244page 123 of 165

PG 115:1243ὁρᾷ καὶ, Δεῖ σε, Ἀβέρκις, λέγοντα, καὶ τῶν ἐν τῇ Συρίᾳ φροντίσαι μερῶν. Ἀνεθεὶς οὖν τοῦ ὕπνου, αἰτεῖ τὴν βασιλίδα μεθεῖναι αὐτόν· περιείχετο γάρ τέως ἰσχυρότατα τοῦ ἀνδρὸς, δεδοικυῖα μὴ μετὰ τὴν ἐκείνου ἀποδημίαν ἄδείας τυχὸν τὸ δαιμόνιον, ἐμπηδήσῃ πάλιν τῇ θυγατρί. Ὁ δὲ, θαῤῥεῖτε τούτου γε ἕνεκεν, εἰρηκώς, ἐδεῖτο καὶ αὖθις ναῦν αὐτῷ παρασκευασθῆναι, δι' ἧς ἐπὶ τὰ τῆς Συρίας πλεύσεις μέρη. Μόλις οὖν ποτε καὶ τῇ πολλῇ πεισθεῖσα προσεδρίᾳ, κελεύει Κορνηλιανῷ πλοίόν τε αὐτῷ εὐτρεπίσαι, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ὅτι τάχος ἐνθέσθαι. Καθορμισθείσης οὖν αὐτῷ τῆς νεὼς ἐμβὰς ἑβδόμῃ τῇ πρὸς τὸν πλοῦν ἡμέρᾳ τὴν Συρίαν καταλαμβάνει. Καὶ πρῶτα μὲν τῇ Ἀντιοχέων ἐπιδημεῖ· εἶτα δέχεται τοῦτον Ἀπάμεια κἀκεῖθεν ἐπὶ τὰς λοιπὰς μεταβαίνει πόλεις, καὶ στασιαζούσας διαλάττει τὰς ἐκκλησίας· πάνυ γὰρ τότε τὸ τῆς αἱρέσεως τοῦ Μαρκίωνος κακόν, ἐνέμετο ταύτας. Τὸν Εὐφράτην δὲ διαβὰς, ταῖς κατὰ Νίσιβίν τε καὶ πᾶσαν τὴν Μεσοποταμίαν ἐκκλησίαις ἐπιφοιτᾷ, κἀκείνας τὸν ἴσον διατίθησι τρόπον. Ἐντεῦθεν χρήματα αὐτῷ κομίζεται παρὰ πάντων, ἀμοιβὴ μετρία τῆς πολλῆς αὐτοῦ δῆθεν περὶ τὰς ἐκκλησίας κακοπαθείας. Ἠγνόουν δὲ ὅμοιόν τε ποιοῦντες, ὥσπερ εἴ τινι τῶν τρέχειν ὀξύτατα δυναμένων πέδας παρεῖχον, γέρας τι τῆς εὐκινησίας, εἰ βούλει δὲ, καθάπερ οἱ τὸν γυμνὸν ἤδη παλαίειν πεπαιδευμένον πειρώμενοι ἐνδιδύσκειν· ὥστε λαβὰς ἔχειν ἐπὶ αὐτὸν τὸν ἀντίπαλον. Κϛ΄. Ἐπεὶ οὖν ὁ μὲν ἀνένευε τὴν ἀνάληψιν τὰ τῆς βασιλίδος πλείονα εἰρηκὼς εἶναι, καὶ εὐλογωτέρας ἐχόμενα πρὸς τὸ λαβεῖν ἀφορμῆς· οἱ δὲ προσκείμενοι πείθειν οὐκ εἶχον, εἰς μέσον τις αὐτῷ καταστὰς Βαρχασάνης ὄνομα· ἀνὴρ τὸ γένος λαμπρότατος, τὸν πλοῦτον διαφορώτατος, Βιάζεσθαι μὲν, ἀδελφοί, τὸν ἄνδρα χρημάτων ἕνεκα, ἔφη, οὔτε αὐτῷ πρέπον, οὔθ' ἡμῖν ὅλως λυσιτελές. Ὁ δὲ οὐκ ἔστι διδόμενον ἀποθέσθαι, καὶ ὅπερ αὐτῷ μᾶλλον αἱ πράξεις διαδόασιν, ἐκεῖνο δὴ καὶ ποιητέον ἡμῖν. Καὶ ψηφισώμεθα τοῦτον ἰσαπόστολον ὀνομάζειν, ἐπεὶ μηδὲ περιελθόντα ἕτερον ἴσμεν γῆν τοσαύτην καὶ θάλατταν ἐπὶ προνοίᾳ τῶν ἀδελφῶν, ὅτι μὴ τοὺς κορυφαίους ἐκείνους τοῦ Χριστοῦ μαθητάς, οἷσπερ δὴ καὶ οὗτος ὤφθη ἐπόμενος. Ταῦτα ὁ μὲν εἶπε, τοῖς δὲ δεῖν ἐδόκει, καὶ τὸ ἀπ' ἐκείνου ταύτην ἔλαχε τὴν ἐπωνυμίαν, ὁ καὶ πρὸ τῆς ἐκείνων ψήφου τοῖς ἔργοις αὐτὴν κληρωσάμενος. Ἀναζεύξας τοίνυν ἐκεῖθεν, ἐν ἑκατέρᾳ τε Κιλικίᾳ γενόμενος, καὶ τῇ Λυκαονίᾳ καὶ Πισιδίᾳ ἐπιδημήσας, εἰς Συναδα τῆς μικρᾶς Φρυγίας μητρόπολιν ἥκει. Ἐπιξενωθεὶς δέ τισι τῶν ἐκεῖ Χριστιανῶν, καὶ μικρὸν ἑαυτὸν ἀναπαύσας, πρὸς τὴν οἰκείαν ὥρμησε πόλιν. ΚΖ΄. Τὸ χωρίον οὖν ὅπερ Αὐλὼν ἐκαλεῖτο θέρους καταλαβών, ἐπὶ τῆς πλησίον ἐκάθισε πέτρας. Ἐπειδὴ δὲ τό τε πνεῦμα ἐπίφορον ἔπνει, καὶ τοῖς ἀγρόταις ὁ σίτος ἐπὶ τῆς ἄλωνος ἐλικμᾶτο, καὶ ἡ αὔρα τὰ λεπτὰ τῶν ἀχύρων διαῤῥιπίζουσα ταῖς ὄψεσι προσέβαλλε τοῦ ἁγίου, δεῖται τῶν γεωργῶν

Dominum, et dicere: Oportet, ο Aberci, le curam ὁρᾷ καὶ, Δεῖ σε, ᾿Αβέρκις, λέγοντα, καὶ τῶν ἐν τῇ Συρία φροντίσαι μερῶν. Ἀνεθεὶς οὖν τοῦ ὕπνου, απ τεῖ τὴν βασιλίδα μεθεῖναι αὐτόν· περιείχετο γάρ τέως ἰσχυρότατα τοῦ ἀνδρὸς, δεδοικυῖα μὴ μετὰ τὴν ἐκείνου ἀποδημίαν ἄδείας τυχὸν τὸ δαιμόνιον, ἐμε πηδήσῃ πάλιν τῇ θυγατρί. Ὁ δὲ, θαῤῥεῖτε τούτου γε ἕνεκεν, εἰρηκώς, ἐδεῖτο καὶ αὖθις ναῦν αὐτῷ παρα σκευασθῆναι, δι' ἧς ἐπὶ τὰ τῆς Συρίας πλεύσεις μέσ ρη. Μόλις οὖν ποτε καὶ τῇ πολλῇ πεισθεῖσα προσε δρία, κελεύει Κορνηλιανῷ πλοίόν τε αὐτῷ εὐτρε πίσαι, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ὅτι τάχος ἐνθέσθαι. Καθορ μισθείσης οὖν αὐτῷ τῆς νεὼς ἐμβὰς ἑβδόμῃ τῇ πρὸς τὸν πλοῦν ἡμέρᾳ τὴν Συρίαν καταλαμβάνει. Καὶ πρῶτ τα μὲν τῇ ᾿Αντιοχέων ἐπιδημεῖ· εἶτα δέχεται τοῦτον 'Απάμεια κἀκεῖθεν ἐπὶ τὰς λοιπὰς μεταβαίνει πόλεις, quoque gerere partium, quæ sunt in Syria. somno ergo excitatus, petit ab imperatrice, ut eum dimittat. Illa enim eum detinebat vehementissime, timens ne postquam ille abscessisset, libertatem assecutum dæmonium, filiam rursus invaderet. Verum is, cum, quod ad id attinebat, jussisset eam esse bono animo, rursus rogavit, ut navis sibi pararetur, per quam ad partes Syriæ navigaret. Tandem ergo persuasa ab illius assiduitate, jubet Cornelianum ei parare navigium, et quæ erant necessaria, quamprimum imponere. Cum ergo ei in portum deducta esset navis, illam conscendens, septimo die navigationis pervenit in Syriam. Et primum quidem versatur Antiochia: deinde eum excipit Apamea: et illino transit ad reliquas civitates, et και στασιαζούσας διαλάττει τὰς ἐκκλησίας· πάνυ reconciliat Ecclesias inter se dissidentes. Tunc enim per eas valde serpebat malum hæresis Marcionis. Transmisso autem Euphrate, venit ad EccleBias, quæ erant in Nisibi, et in tota Mesopotamia, easque eodem modo afficit. Hinc ad eum ab omnibus deferuntur pecuniæ, mediocris renumeratio magna ejus circa Ecclesias malorum perpessionis. Ignorabant autem se perinde facere, acsi alicui ex iis, qui possunt velocissime currere, præberent compedes, præmium quoddam agilitatis aut si mavis, non secus ac ii, qui eum qui nudus luctari pulchre didicit, conantur docere, ut eum arripiendi ansam habeat adversarius. XXVI. Cum ergo ille quidem recusaret accipere, dicens fuisse plura, quæ dabat imperatrix, et quæ justiore de causa poterant accipi: illi autem instantes cum non possent persuadere: stans in medio eorum vir quidam, nomine Barchasanes, genere clarissimus, divitiis copiosissimus: Vim quidem, inquit, ei afferre propter pecunias, o fratres, neque est ei decorum, neque nobis omnino utile. Quod autem datum, non licet deponere, et quod ei magis dant suæ actiones, istud est a nobis præstandum. Decernemus eum nominare æqualem apostolis. Neque enim ullum alium scimus tantum terræ et maris obiisse, ut curam gereret fratrum, nisi summos Christi discipulos, quos quidem ipse est secutus. Hæc ille quidem: omnibus autem visum est ita esse faciendum. Sicque ab illo tempore accepit hanc denominationem, qui etiam ante illorum sententiam hanc erat ipsis factis sortitus. Cum illinc ergo recessisset, et in utraque fuisset Cilicia, et Lycaoniam obiisset, et Pisidiam, venit Synadem Phrygiæ metropolim. Hospitio autem acceptus a quibusdam ex iis, qui illic erant Christianis, cum se parumper recreasset, ad suam contendit civilatem. XXVII. Cum itaque æstate venisset ad locum, qui dicitur Aulon, sedit in petra propinqua. Cum autem et ventus spiraret ei adversus, et a rusticis frumentum in arca ventilaretur, et aura tenues paleas excitans, in sancti vultum projiceret, rogat agricolas, ut laborem aliquantum remitterent. Illi γὰρ τότε τὸ τῆς αἱρέσως τοῦ Μαρκίωνος κακόν, ἐνέμετο ταύτας. Τὸν Εὐφράτην δὲ διαβὰς, ταῖς κατὰ Νίσιβίν τε καὶ πᾶσαν τὴν Μεσοποταμίαν ἐκκλησίαις ἐπιφοιτᾷ, κἀκείνας τὸν ἴσον διατίθησι τρόπον. Ένα τεῦθεν χρήματα αὐτῷ κομίζεται παρὰ πάντων, αμοιβὴ μετρία τῆς πολλῆς αὐτοῦ δῆθεν περὶ τὰς ἐχε κλησίας κακοπαθείας. Ηγνόουν δὲ ὅμοιόν τε ποιοῦντες, ὥσπερ εἴ τινι τῶν τρέχειν ὀξύτατα δυναμένων πέδας παρεῖχον, γέρας τι τῆς εὐκινησίας, εἰ βούλε: δὲ, καθάπερ οἱ τὸν γυμνὸν ἤδη παλαίειν πεπαιδευ μένον πειρώμενοι ἐνδιδύσκειν· ὥστε λαβὰς ἔχειν ἐπὶ αὐτὸν τὸν ἀντίπαλον. Κϛ΄. Ἐπεὶ οὖν ὁ μὲν ἀνένευε τὴν ἀνάληψιν τὰ τῆς βασιλίδος πλείονα εἰρηκὼς εἶναι, καὶ εὐλογωτές ρας ἐχόμενα πρὸς τὸ λαβεῖν ἀφορμῆς· οἱ δὲ προσκεί μενοι πείθειν οὐκ εἶχον, εἰς μέσον τις αὐτῷ καταστὰς Βαρχασάνης ὄνομα· ἀνὴρ τὸ γένος λαμπρότατος, τὸν πλοῦτον διαφορώτατος, Βιάζεσθαι μὲν, ἀδελφοί, τὸν ἄνδρα χρημάτων ἕνεκα, ἔφη, οὔτε αὐτῷ πρέπον, οὔθ᾽ ἡμῖν ὅλως λυσιτελές. Ο δὲ οὐκ ἔστι διδόμενον ἀποθέσθαι, καὶ ὅπερ αὐτῷ μᾶλλον αἱ πράξεις δια δόασιν, ἐκεῖνο δὴ καὶ ποιητέον ἡμῖν. Καὶ ψηφισώμεθα τοῦτον ἐσαπόστολον ὀνομάζειν, ἐπεὶ μηδὲ περιελθόντα ἕτερον ἴσμεν γῆν τοσαύτην καὶ θάλατταν ἐπὶ προνοίᾳ τῶν ἀδελφῶν, ὅτι μὴ τοὺς κορυφαίους ἐκείν νους τοῦ Χριστοῦ μαθητάς, οἷσπερ δὴ καὶ οὗτος ὤφθη ἐπόμενος. Ταῦτα ὁ μὲν εἶπε, τοῖς δὲ δεῖν ἐδόκει, καὶ τὸ ἀπ' ἐκείνου ταύτην ἔλαχε τὴν ἐπωνυμίαν, ὁ καὶ πρὸ τῆς ἐκείνων ψήφου τοῖς ἔργοις αὐτὴν κληρωσάμενος. ᾿Αναζεύξας τοίνυν ἐκεῖθεν, ἐν ἑκατέρᾳ τε Κιλικία γενόμενος, καὶ τῇ Λυκαονία καὶ Πισιδίᾳ ἐπιδημήσας, εἰς Συναδα τῆς μικρᾶς Φρυγίας μητρόπολιν ἥκει. Επιξενωθεὶς δέ τισι τῶν ἐκεῖ Χριστιανῶν, καὶ μικρὸν ἑαυτὸν ἀναπαύσας, πρὸς τὴν οἰκείαν ὥρμησε πόλιν. ΚΖ'. Τὸ χωρίον οὖν ὅπερ Αὐλὼν ἐκαλεῖτο θέρους καταλαβών, ἐπὶ τῆς πλησίον ἐκάθισε πέτρας. Ἐπειδὴ δὲ τό τε πνεῦμα ἐπίφορον ἔπνει, καὶ τοῖς ἀγρόταις ὁ σίτος ἐπὶ τῆς ἄλωνος ἐλικμᾶτο, καὶ ἡ αὔρα τὰ λεππὰ τῶν ἀχύρων διαῤῥιπίζουσα ταῖς ὄψεσι προσέβαλλε τοῦ ἁγίου, δεῖται τῶν γεωργῶν

col. 1245–1246page 124 of 165

PG 115:1245ἀνεῖναι πρὸς βραχὺ τόπον. Οἱ δὲ οὐχ ὑπήκουον· εἶτα ὁ μὲν προσευχῇ μόνῃ τὸ πνεῦμα κοιμίζει, τοῖς δὲ καὶ ἄκουσιν ἐπαύετο ἡ σπουδή. Μὴ ἔχοντες οὖν ὅ τι καὶ ἑαυτοῖς χρήσονται, οἱ μὲν ἐπὶ δεῖπνον τρέπονται, ὁ δὲ, καὶ γὰρ ἔτυχε δίψει ἁλους, ὕδωρ παρ' αὐτῶν ἤτει. Ἀλλ' ἐκεῖνοι δεινῶς ἄξενοι ὄντες, καὶ ἀκριβῶς ἄγροικοι, παρεθεώρουν τὴν αἴτησιν, καὶ χλεύην τὸ πρᾶγμα ἐποίουν· Εἰ δι' ἕνα γέροντα, λέγοντες, ἀφεξόμεθα τραπέζης. Ἐμέμψατο οὖν τῆς ἀπανθρωπίαν ταύτην ὁ φιλανθρωπότατος ἀνδρῶν Ἀβέρκιος, καὶ τὸ μηδέ ποτε κορέννυσθαι αὐτοῖς ἐπηράσατο. Ὃ καὶ ἔσχον εἰς δεῦρο παραμένον αὐτοῖς, μισανθρωπίας φιλάνθρωπον ἀτεχνῶς ἐπιτίμιον. Εἶτα τῆς πέτρας ἀπαναστὰς, τὴν ἑαυτοῦ πόλιν καταλαμβάνει. Τὸ γοῦν πλῆθος αἰσθόμενοι τῆς τοῦ ἀνδρὸς παρουσίας, συνέῤῥεον πανδημεί, γλιχόμενοι ὄψιν τε τὴν γλυκεῖαν ἰδεῖν, καὶ φωνῆς ἀκοῦσαι τῆς ποθουμένης. Ὁ μὲν οὖν ἀσμένως αὐτοὺς εὐλογήσας καὶ ἀσπασάμενος, περιῄει τὴν πόλιν καὶ αὖθις, διδάσκων τε τὸν λόγον τῆς ἀληθείας σὺν παῤῥησίᾳ, καὶ τοὺς προσιόντας διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος τελειών, δαιμονῶσι λύσιν τοῦ κακοῦ παρέχων, νόσους θεραπεύων, καὶ παντὸς ἰσχυροτέραν πάθους τὴν ἐν αὐτῷ τοῦ πνεύματος δύναμιν προβαλλόμενος. Συνθεὶς δὲ καὶ βίβλον διδασκαλίας πάνυ ὠφελίμως ἔχουσαν, καταλείπει τοῖς ὑπ' αὐτὸν πρεσβυτέροις ἅμα καὶ διακόνοις, ἵνα καὶ μετὰ θάνατον φθέγγηται δι' αὐτῆς, καὶ τρόπον τινὰ μηδέποτε ὠφελῶν παύηται. ΚΕ΄. Ἀνελθὼν οὖν ποτε εἰς ὄρος ὑψηλὸν οὕτω δεῆσαν, ἐπεὶ δίψῃ δεινῇ αὐτός τε καὶ ὅσοι αὐτῷ συνῆσαν ἥλωσαν, ἐπὶ τὸν πάντα δυνάμενον καταφεύγει. Καὶ αὐτὸς μὲν εἰς προσευχὴν κλιθείς, τὰ γόνατα τῷ ἐδάφει δίδωσιν· ὕδωρ δὲ πότιμον εὐθὺς ἀνῆκεν ἡ γῆ. Καὶ ὁ τόπος ἐξ ἐκείνου τόπος γονυκλισίας τὸ λοιπὸν ἐκλήθη. Πλὴν ἀλλὰ τότε μὲν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ ἐπανῆκεν· οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ὁρᾷ πάλιν ὄναρ αὐτῷ τὸν Κύριον ἐπιστάντα καὶ, Ἀβέρκις, λέγοντα, ἤγγικεν ἤδη ὁ καιρὸς, ὥστε ἀναπαύσασθαί σε τῶν πόνων σου τῶν μακρῶν. Διαγρηγορήσας δὲ καὶ γνοὺς τὴν τελευτὴν αὐτῷ προδηλοῦσθαι, τὸ φανὲν τοῖς ἀδελφοῖς διηγεῖται, καὶ λίθον τινὰ τετράγωνον μῆκος τε καὶ πλάτος ἴσον, τάφον ἑαυτῷ κατασκευάζει· καὶ τὸν βωμὸν ὃς ἐκείνου προστάξαντος, ἀπὸ Ῥώμης ὑπὸ τοῦ δαίμονος ἐκεῖ μετηνέχθη, τῷ λίθῳ ἐπίστησι, τοιόνδε τι ἐπίγραμμα αὐτῷ ἐγχαράξας· Ἐκλεκτῆς πόλεως πολίτης τόδ' ἐποίησα ζῶν, ἵν᾿ ἔχω καιρῷ σώματος ἐνθάδε θέσιν, τοὔνομα Ἀβέρκιος· ὁ ὢν μαθητὴς ποιμένος ἁγνοῦ, ὃς βόσκει προβάτων ἀγέλας, ὄρεσι πεδίοις τε, ὀφθαλμοὺς ὃς ἔχει μεγάλους, πάντα καθορῶντας. Οὗτος γὰρ με ἐδίδαξε γράμματα πιστά, εἰς Ῥώμην ὃς ἔπεμψεν ἐμὲ βασιλείαν ἀθρῆσαι, καὶ βασίλισσαν ἰδεῖν χρυσόστολον, χρυσοπέδιλον. Λαὸν δ᾽ εἶδον ἐκεῖ λαμπρὰν σφραγίδα ἔχοντα· καὶ Συρίης πέδον χώρας εἶδον· καὶ ἄστεα πάντα Νίσιβιν Εὐφράτην διαβάς. Πάντας δ᾽ ἔσχον συνηγόρους, Παῦλον ἔσωθεν. Πίστις δὲ παντὶ προῆγε, καὶ παρέθηκε τροφήν· ἰχθὺν ἀπὸ πηγῆς παμμεγέθη, καθαρόν· ὃν ἐδράξατο παρθένος ἁγνή, καὶ τοῦτον ἐπέδωκε φίλοις ἐσθίειν διαπαντός, οἶνον χρηστὸν

ἀνεῖναι πρὸς βραχὺ τόπον. Οἱ δὲ οὐχ ὑπήκουον· Aautem non exaudierunt. Deinde sanctus quidem εἶτα ὁ μὲν προσευχῇ μόνῃ τὸ πνεῦμα κοιμίζει, τοῖς solis precibus sopit spiritum, illis autem vel invitis δὲ καὶ ἄκουσιν ἐπαύετο ἡ σπουδή. Μὴ ἔχοντες οὖν cessavit studium. Cum ergo nescirent quid agerent, ὅ τι καὶ ἑαυτοῖς χρήσονται, οἱ μὲν ἐπὶ δεῖπνον τρέ ji se convertunt ad cœnam: ipse autem aquam πονται, ὁ δὲ, καὶ γὰρ ἔτυχε δίψει ἁλους, ὕδωρ παρ' (sili enim laborabat) ab eis peliit. Sed agricola αὐτῶν ἤτει. Αλλ' ἐκεῖνοι δεινῶς ἄξενοι ὄντες, καὶ cum essent valde inhospitales, et plane agrestes, ἀκριβῶς ἄγροικοι, παρεθεώρουν τὴν αἴτησιν, καὶ despectui habebant petitionem, et rem ludificaχλεύην τὸ πρᾶγμα ἐποίουν· Βἰ -ι' ἕνα γέροντα, λέ. bantur: scilicet, propter unum senem, dicentes, γοντες, ἀφεξόμεθα τραπέζης. Εμέμψατο οὖν τῆς a mensa abstinebimus. Egre tulit hano inhumaniἀπανθρωπίαν ταύτην ὁ φιλανθρωπότατος ἀνδρῶν tatem humanissimus virorum Abercius: et eis est Αβέρκιος, καὶ τὸ μηδέ ποτε κορέννυσθαι αὐτοῖς imprecatus, ut nunquam satiarentur. Quod etiam ἐπηράσατο. Ο καὶ ἔσχον εἰς δεῦρο παραμένον αὐτοῖς, eis hucusque permansit: humana plane pœna inμισα θρωπίας φιλάνθρωπον ἀτεχνῶς ἐπιτίμιον. humanitatis. Deinde a petra recedens, venit ad Εἶτα τῆς πέτρας ἀπαναστὰς, τὴν ἑαυτοῦ πόλιν και suam civitatem. Cum ergo sensisset populus ejus ταλαμβάνει. Τὸ γοῦν πλῆθος αἰσθόμενοι τῆς τοῦ adventum, omni ex parte confluebant, cupientes ἀνδρὸς παρουσίας, συνέῤῥεον πανδημεί, γλιχόμενοι videre dulcem vultum, et audire vocem desideraὄψιν τε τὴν γλυκεῖαν ἰδεῖν, καὶ φωνῆς ἀκοῦσαι τῆς tam. Ille ergo cum libenter ais benedixisset, et eos ποθουμένης. Ὁ μὲν οὖν ἀσμένως αὐτοὺς εὐλογήσας salutasset, rursus obibat civitatem libere docens καὶ ἀσπασάμενος, περιῄει τὴν πόλιν καὶ αὖθις, δια verbum veritatis, et eos, qui accedebant, per diviδάσκων τε τὸν λόγον τῆς ἀληθείας σὺν παῤῥησίᾳ, καὶ num baptismum initians, et dæmoniacis præbens τοὺς προσιόντας διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος τελειών, mali solutionem: morbos curans, et quavis affeδαιμονῶσι λύσιν τοῦ κακοῦ παρέχων, νόσους τώμε- ctione fortiorem spiritus, quæ in ipso erat, virtuνος, καὶ παντὸς ἰσχυροτέραν πάθους τὴν ἐν αὐτῷ tem proferens. Cum autem valde quoque utilem τοῦ πνεύματος δύναμιν προβαλλόμενος. Συνθεὶς δὲ doctrinæ librum composuisset, eum dat iis, qui καὶ βίβλον διδασκαλίας πάνυ ὠφελίμως ἔχουσαν, sub ipso erant, presbyteris simul et diaconis, ut καταλείπει τοῖς ὑπ' αὐτὸν πρεσβυτέροις ἅμα καὶ eis vel post mortem loqueretur, et aliquo modo διακόνοις, ἵνα καὶ μετὰ θάνατον φθέγγηται δι' αὐτ nunquam eis cessaret prodesse. τῆς, καὶ τρόπον τινὰ μηδέποτε ὠφελῶν παύηται. ΚΕ΄. ᾿Ανελθὼν οὖν ποτε εἰς ὄρος ὑψηλὸν οὕτω δεῆσαν, ἐπεὶ δίψῃ δεινῇ αὐτός τε καὶ ὅσοι αὐτῷ συνῆσαν ἥλωσαν, ἐπὶ τὸν πάντα δυνάμενον καταφεύ γει. Καὶ αὐτὸς μὲν εἰς προσευχὴν κλιθείς, τὰ γόνατα τῷ ἐδάφει δίδωσιν· ὕδωρ δὲ πότιμον εὐθὺς ἀνῆκεν ἡ γῆ. Καὶ ὁ τόπος ἐξ ἐκείνου τόπος γονυκλισίας τὸ λοιπὸν ἐκλήθη. Πλὴν ἀλλὰ τότε μὲν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ ἐπανῆκεν· οὐ πολλῷ δὲ ὕστερον ὁρᾷ πάλιν ὄναρ αὐτῷ τὸν Κύριον ἐπιστάντα καὶ, ᾿Αβόρκις, λέγοντα, ἤγγικεν ἤδη ὁ καιρὸς. ὥστε ἀναπαύσασθαί σε τῶν πόνων σου τῶν μακρῶν. Διαγρηγορήσας δὲ καὶ γνοὺς τὴν τελευτὴν αὐτῷ προδηλοῦσθαι, τὸ φανὲν τοῖς ἀδελφοῖς διηγεῖται, καὶ λίθον τινὰ τετράγωνον μῆκος τε καὶ πλάτος ἴσον, τάφον ἑαυτῷ κατασκευάζει· καὶ τὸν βωμὸν ὃς ἐκείνου προστάξαντο, ἀπὸ Ρώμης ὑπὸ τοῦ δαίμονος ἐκεῖ μετηνέχθη, τῷ λίθῳ ἐγίστησι, τοιόνδε τι ἐπίγραμμα αὐτῷ ἐγχαράξας· Εκλεκτῆς πόλεως πολίτης τόδ' ἐποίησα ζῶν, ἵν᾿ ἔχω καιρῷ σώματος ἐνθάδε θέσιν, τοὔνομα 'Αβέρκιος· ὁ ὢν μαθητὴς ποιμένος ἀγνοῦ, ὃς βόσκει προβάτων ἀγέλας, ὄρεσι πεδίοις τε, ὀφθαλμοὺς ὃς ἔχει μεγάλους, πάντα καθορῶντας. Οὗτος γὰρ με ἐδίδαξε γράμματα πιστὰ, εἰς Ρώμην ὃς ἔπεμψεν ἐμὲ βασιλείαν ἀθρῆσαι, καὶ βασίλισσαν ἰδεῖν χρυσόστολον, χρυσοπέδιλον. Λαὸν δ᾽ εἶδον ἐκεῖ λαμπρὰν σφραγίδα ἔχοντα· καὶ Συρίης πέδον χώρας εἶδον· καὶ ἄστεα πάντα Νίσιβιν Εὐφράτην διαβάς. Πάντας δ᾽ ἔσχον συνηγόρους, Παῦλον ἔσωθεν. Πίστις δὲ παντὶ προῆγε, καὶ παρέθηκε τροφήν· ἰχθὲν ἀπὸ πηγῆς παμμεγέθη, καθαρόν· ὃν ἐδράξατο παρθένος ἁγνὴ, καὶ τοῦτον ἐπέδωκε φίλοις ἐσθίειν διαπαντός, οἶνον χρηστὸν XXVIII. Aliquando in montem excelsum, usu ita postulante, ascendit: ipseque et qui cum eo erant, siti laborabant. Confugit autem ad eum, qui poteat omnia. Itaque conversus ad orationem, humi inclinat genua poculentam autem aquam terra statim emisit. Ab illo autem tempore locus ille deinceps fuit appellatus locus genuflexionis. Cæterum tunc quidem rediit in domum suam: non multo post aulem videt rursus Dominum, qui ei in somnis apparuit, et ei dixit: Aberci, jam prope est tempus, ut cesses a longis tuis laboribus. Cum autem somno esset excitatus, et cognovisset decessum sibi præsignificari, narrat fratribus id, quod apparuerat: et quemdam quadratum lapidem, longitudine et latitudine æqualem, sibi sepulcrum construit: et aram, quæ, illo jubente, Roma illuc translata fuerat, lapidi imponit, ei taleminsculpens inscriptionem: Electæ urbis civis hoc vivens feci, ut hic tempore habeam posituram corporis, nomine Abercius. Qui sum discipulus pastoris casti pascentis ovium greges in montibus et agris, ac magnos habentis oculos, omnia intuentes. Is enim me docuit litteras fideles, Romam qui me misil ad videndum imperium, et imperatricem indutam aureis vestibus et calceis. Illic autem vidi populum præclarum, insignes annulos in manibus gestantem. Et Syriæ regionis campum vidi, et omnia oppida Nisibia et Mesopotamim, transmisso Euphrate. Habui autem omnes ad eamdem venientes concionem, et Paulum intrinsecus. Fides autem omnino produxit et apposuit nutrimentum, piscem ex fonte

col. 1247–1248page 125 of 165

PG 115:1247στὼς εἶπεν Ἀβέρκιος ὧδε γραφήναι, ἐβδομηκοστὸν ἔτος καὶ δεύτερον ἄγων ἀληθῶς. Τοῦ δ' ὁ νοῶν εὔξαιτο ὑπὲρ Ἀβερκίου πᾶς ὁ συνῳδός. Οἱ μέντοι τύμβον ἕτερόν τις ἀπ᾿ ἐμοῦ ἐπάνω θήσει· εἰ δ᾽ οὖν, Ῥωμαίων ταμείῳ θήσει δισχίλια χρυσᾶ, καὶ χρηστῇ πατρίδι Ἱεραπόλει χίλια χρυσᾶ. Τὰ μὲν δὴ τοῦ ἐπιγράμματος ὧδέ πως ἐπὶ λέξεως εἶχεν· ὅτι μὴ ὁ χρόνος ὑφεῖλε κατ᾽ ὀλίγον τῆς ἀκριβείας, καὶ ἡμαρτημένως ἔχειν τὴν γραφὴν παρεσκεύασεν. ΚΘ΄. Αὐτὸς δὲ, τοὺς πρεσβυτέρους εἰς ταὐτὸν καὶ τοὺς διακόνους, καί τινας τοῦ πλήθους καλέσας· Τέκνα, ἔφη, ἐμοὶ μὲν τὸ τοῦ βίου τέλος ἤδη πάρεστι, καὶ ἄπειμι, ὦ φίλον ἐμοὶ ποίμνιον, ἄπειμι πρὸς ἣν ἐπόθουν ἐκ νέου διαγωγήν, καὶ πρὸς ὃν μόνον ἐγὼ τὴν ἔφεσιν ἔχω, καὶ οὗ με σφοδρῶς ὁ θεῖος ἐξέκαυσεν ἔρως, ἄπειμι, τοῦτον ὀψόμενος. Ὑμᾶς δὲ χρὴ σκοπεῖν, ὅν τινα ἑαυτοῖς ἐπίσκοπον ψηφιεῖσθε· ὃς ποιμανεῖ τε ὑμᾶς μετ᾽ ἐμὲ, καὶ οὗ τῆς φωνῆς ἀκούσει τὰ ἐμὰ πρόβατα καλῶς καὶ ὡς Θεῷ φίλον ὑπ᾽ αὐτοῦ ποιμαινόμενα. Ταῦτα τοῦ ἁγίου πρὸς αὐτοὺς εἰπόντος, βραχέα ἐκεῖνοι πρὸς ἀλλήλους εὐθὺς κοινολογησάμενοι, τὸν ἀρχιπρεσβύτερον τῆς ἐκκλησίας, ὄνομα καὶ αὐτὸν Ἀβέρκιον, κοινῶς ἐψηφίσαντο· καὶ αὐτὸς δὲ τῷ ἀνδρὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἐπιψηφισάμενος, ἐπιτίθησί τε αὐτῷ τὰς χεῖρας, καὶ εὐλογήσας, Σοὶ, ἔφη, ὦ Ἀβέρκιε, ἐπισκόπῳ εἶναι δίδωμι, Θεοῦ τε διδόντος καὶ ἐμοῦ ὅσον ἐπ᾿ ἐμοί. Εἶτα εἰς οὐρανοὺς σὺν τοῖς ὄμμασι καὶ χεῖρας ἀνασχών, καὶ προσευξάμενος τῷ Θεῷ, ἀπαίρει τε τῶν ἐνταῦθα τῷ πνεύματι, καὶ πρὸς Χριστὸν διαβαίνει, χοροῖς ἀγγέλων ὁ κατ᾽ ἄγγελον ἀληθῶς βιώσας παραπεμπόμενος. Τὸ μέντοι τὴν πόλιν οἰκοῦν πλῆθος παρὰ τὸ ἱερὸνἐκεῖνο τοῦ ἀνδρὸς σῶμα συναθροισθέντες, ἱερά τε αὐτῷ ἐπάσαντες ᾄσματα, καὶ λαμπρῶς ἀνελόμενοι ὥσπερ τινὰ κοινὸν θησαυρὸν ἐν τῷ λίθῳ κατέθεντο, δευτέραν τοῦ Ὀκτωβρίου πρὸς ταῖς εἴκοσιν ἄγοντος· εἶτα τὸν ὑπ᾽ αὐτοῦ δεξάμενον τὴν ἐπισκοπὴν, ἐπὶ τὸν αὐτοῦ θρόνον ἀναγαγόντες, κοινῇ τὸν ἐπὶ θρόνου δόξης τῆς βασιλείας Θεὸν ἐμεγάλυνον, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

ingentem, quem purum apprehendit virgo casta: ἔχουσα, κέρασμα διδοῦσα μετ' ἄρτου. Ταῦτα παρεet eum perpetuo edendum tradidit amicis, vinum habens bonum, quod dat cum pane temperatum. Hæc adstans Abercius jussit, ut scriberentur, septuagesimum secundum annum vere agens. Hæc cogitans oraverit pro Abercio, quicunque nobiscum sentit. Non tamen alterum tumulum mihi, neque hunc in superiori loco imponet aliquis. Quod si fecerit, Romano ærario solvet bis mille aureos, et bonæ patriæ Hierapoli mille aureos. Iuscriptio quidem sic se habebat ad verbum, sed tempus ex desideraretur. XXIX. Ipse tandem cum presbyteros simul et diaconos, et quosdam vocasset ex populo: Filioli, inquit, mihi quidem jam adest vitæ Ginis, et abeo, o grex mihi dilecte: abeo ad id, quod vel ab ineunte ætate desiderabam, vitæ genus: et ad eum cujus ego solius teneor desiderio, et cujus divino amore vehementer incendor: abeo eum visurus. Vobis autem considerandum est, quemnam sitis vobis electuri episcopum, qui et vos post me pascet, et cujus vocem pulchre audient meæ oves, quæ, ut Deo placet, ab eo pascentur. Hæc cum sanctus eis dixisset, illi cum pauca inter se communiter locuti essent, archipresbyterum ecclesiæ, cui etiam nomen erat Abercius, communiter elegerunt. Quin etiam cum ipse quoque ei sua sententia confirmasset episcopatum, ei imponit manus: et cum benedixisset; Tu, inquit, o Aberci, nunc episcopus constitueris, Deo dante, et me quoque, quantum est in mea potestate. Deinde cum simul cum oculis manus in cœlos sustulisset, et Deum orasset, spiritu hinc recedit, et transit ad Christum, ad choros angelorum transmissus, qui revera vixerat ut angelus. Populus autem, qui habitabat civitatem, congregatus ad sacrum illud viri corpus, cum illi sacra cecinisset cantica, et lanquam communem aliquem thesaurum sustulisset, deposuit in lapide, vicesimo secundo mensis Octobris. Deinde cum eum, qui ab ipso acceperat episcopatum, in ejus thronum deduxissent, communiter magnificarunt Deum, qui est super thronum gloriæ regni: quem decet omnis honor, gloria et adoratio, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. στὼς εἶπεν ᾿Αβέρκιος ὧδε γραφήναι, ἐβδομηκοστόν ἔτος καὶ δεύτερον ἄγων ἀληθῶς. Τοῦ θ' ὁ νοῶν εἴ ξαιτο ὑπὲρ Αβερκίου πᾶς ὁ συνῳδός. Οι μέντοι τύμβον ἑτερόν τις ἀπ᾿ ἐμοῦ ἐπάνω θήσει· εἰ δ᾽ οὖν, Ῥωμαίων ταμείῳ θήσει δισχίλα χρυσᾶ, καὶ χρηστῇ πατρίδι Ιεραπόλει χίλια χρυσᾶ. Τὰ μεν δὴ τοῦ ἐπιγράμματος ὧδέ πως ἐπὶ λέξεως εἶχεν· ὅτι μὴ ὁ χρόν νος ὑφειλε κατ' ὀλίγαν τῆς ἀκριβείας, καὶ ἡμαρτη μένως ἔχειν τὴν γραφὴν παρεσκεύασεν. ea aliquid detraxit, et effecit ut nonnihil postea ΚΘ΄. Αὐτὸς δὲ, τοὺς πρεσβυτέρους εἰς ταυτὸν καὶ τοὺς διακόνους, καί τινας τοῦ πλήθους καλέσας - Τέκνα, ἔφη, ἐμοὶ μὲν τὸ τοῦ βίου τέλος ἤδη πάρεστι, καὶ ἄπειμι, ὦ φίλον ἐμοὶ ποίμνιον, ἄπειμι πρὸς ἢν ἐπόθουν ἐκ νέου διαγωγήν, καὶ πρὸς ὂν μόνον ἐγὼ τὴν ἔφεσιν ἔχω, καὶ οὗ με σφοδρῶς ὁ θεῖος ἐξέκαυσεν ἔρως, ἄπειμι, τοῦτον ὀψόμενος. Ὑμᾶς δὲ χρὴ σκο πεῖν, ὅν τινα ἑαυτοῖς ἐπίσκοπον ψηφιεῖσθε· ὃς πο:- μανεῖ τε ὑμᾶς μετ᾽ ἐμὲ, καὶ οὗ τῆς φωνῆς ἀκούσει τὰ ἐμὰ πρόβατα καλῶς καὶ ὡς Θεῷ φίλον ὑπ᾽ αὐτοῦ ποιμαινόμενα. Ταῦτα τοῦ ἁγίου πρὸς αὐτοὺς εἰπόντος, βραχέα ἐκεῖνοι πρὸς ἀλλήλους εὐθὺς κοινολογησάμενοι, τὸν ἀρχιπρεσβύτερον τῆς ἐκκλησίας, ὄνομα καὶ αὐτὸν ᾿Αβέρκιον, κοινῶς ἐψηφίσαντο· καὶ αὐτὸς δὲ τῷ ἀνδρὶ τὴν ἐπισκοπὴν ἐπιψηφισάμενος, ἐπιτίθησί τε αὐτῷ τὰς χεῖρας, καὶ εὐλογήσας, Σοὶ, ἔφη, ὦ ᾿Αβέρκιε, ἐπισκόπῳ εἶναι δίδωμι, Θεοῦ τε διδόντος καὶ ἐμοῦ ὅσον ἐπ᾿ ἐμοί. Εἶτα εἰς οὐρανοὺς σὺν τοῖς ὄμμασι καὶ χεῖρας ἀνασχών, καὶ προσευξάμενος τῷ Θεῷ, ἀπαίρει τε τῶν ἐνταῦθα τῷ πνεύ ματι, καὶ πρὸς Χριστὸν διαβαίνει, χοροῖς ἀγγέλων ὁ κατ' ἄγγελον ἀληθῶς βιώσας παραπεμπόμενος. Τὸ μέντοι τὴν πόλιν οἰκοῦν πλῆθος παρὰ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο τοῦ ἀνδρὸς σῶμα συναθροισθέντες, ἱερά τε αὐτῷ ἐπάσαντες ᾄσματα, καὶ λαμπρῶς ἀνελόμενοι ὥσπερ τινὰ κοινὸν θησαυρὸν ἐν τῷ λίθῳ κατέθεντο, δευτέραν τοῦ Ὀκτωβρίου πρὸς ταῖς εἴκοσιν ἄγοντος· εἶτα τὸν ὑπ' αὐτοῦ δεξάμενον τὴν ἐπισκοπὴν, ἐπὶ τὸν αὐτοῦ θρόνον ἀναγαγόντες, κοινῇ τὸν ἐπὶ θρόνου δόξης τῆς βασιλείας Θεὸν ἐμεγάλυνον, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 1249–1250page 126 of 165

PG 115:1249ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΡΕΘΑ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝ ΑΥΤΩ ΑΘΛΗΣΑΝΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΧΩΡΑΣ ΤΟΤΕ ΠΡΑΧΘΕΝΤΩΝ. Α΄. Ἔτος μὲν ἤδη πέμπτον ἐνειστήκει τῷ εὐσεβεῖ Ἰουστίνῳ, τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένῳ, ἡνίκα καὶ Αἰθιόπων Ἐλεσβαὰν ἦρχεν, ἀνὴρ ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ καὶ δικαιοσύνῃ πλείστου παρὰ πᾶσιν ἠξιωμένος ὀνόματος, ἐν Αὐξούμῃ πόλει τὰ βασίλεια κατεσκευακώς. Ἐκράτει δὲ καὶ τῆς Εὐδαίμονος Ἀραβίας, τῆς πάλαι μὲν Σαβᾶ, νυνὶ δὲ Ὁμηρίτιδος καλουμένης, Δουναάν τις Ἑβραῖος ἀνὴρ δυσσεβὴς καὶ τῷ τῶν Χριστιανῶν γένει διαφερόντως πολέμιος. Ὃς καὶ τοὺς ὑπὸ χεῖρα πάντας ἐκπεριτόμους εἶχεν, οὓς μὲν ἰουδαΐζοντας, οὓς δὲ καὶ ἀκριβῶς ἑλληνίζοντας, θύοντας ἡλίῳ καὶ σελήνῃ καὶ δαίμοσιν, οὓς ἄρα καὶ κατὰ τὸν ἐπιχώριον τρόπον ἀγάλμασι καὶ στήλαις ἐτίμων. Ἀπηχθάνετο δὲ καὶ τῷ Ἐλεσβαὰν ὁ Ἑβραῖος, ὅτι δὴ πάντων σχεδὸν τῶν ὑπ᾽ οὐρανὸν τὸν Χριστὸν κηρυττόντων Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν ἀληθῆ, καὶ ἡμῖν ὅμοιον κατὰ τὴν σάρκα γενόμενον, αὐτὸς ἀθετῶν ἀπηρνεῖτο καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὴν σάρκωσιν, συσκιάζων τὸ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τῶν πατέρων ἀνόμημα, ὡς καὶ πολλάκις αὐτῷ συμβαλόντα τὸν εὐσεβῆ βασιλέα, τρέψασθαί τε αὐτὸν ἀνὰ κράτος, καὶ φόρους ἀναγκάσαι τελεῖν. Εἶθ᾽ οὕτως ἐκεῖνον μὲν τὰς συνθήκας ἠθετηκότα, κατεξαναστῆναι τοῦ βασιλέως Ἐλεσβαάν.

MARTYRIUM S. ARETHÆ. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΡΕΘΑ ΚΑΙ ΤΩΝ ΣΥΝ ΑΥΤΟ ΑΘΛΗΣΑΝΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΟΝ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΧΩΡΑΣ ΤΟΤΕ ΠΡΑΧΘΕΝΤΩΝ. MARTYRIUM SANCTI ET MAGNI MARTYRIS ARETHÆ. ET EORUM QUI CUM EO DECERTARUNT SANCTORUM MARTYRUM ET HISTORIA EORUM QUÆ TUNC FACTA SUNT IN REGIONE HOMERITIDE VEL SABÆA (Latine ap. Surium ad diem 24 Octobris; Græce ex cod. ms. Paris. n. 1483.) Α΄. Ετος μὲν ἤδη πέμπτον ἐνειστήκει τῷ εὐσεβεῖ I. Instabat jam quintus annus, ex quo Justinus Ἰουστίνῳ, τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένῳ, ἡνίκα καὶ Αἰθιόπων Ελεσβαὰν ἦρχεν, ἀνὴρ ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ καὶ δικαιοσύνῃ πλείστου παρὰ πᾶσιν ἠξιωμένος ὀνόματος, ἐν Αὐξούμῃ πόλει τὰ βασίλεια κατεσκευακώς. Ἐκράτει δὲ καὶ τῆς Εὐδαίμονος Αραβίας, τῆς πάλαι μὲν Σαβᾶ, νυνὶ δὲ Ομηρίτιδος καλουμένης, Δουναάν τις Εβραίος ἀνὴρ δυσσεβὴς καὶ τῷ τῶν Χριστιανῶν γένει δια φερόντως πολέμιος. Ὃς καὶ τοὺς ὑπὸ χεῖρα πάντας ἐκπεριτόμους εἶχεν, οὓς μὲν ἰουδαΐζοντας, οὓς δὲ καὶ ἀκριβῶς ἑλληνίζοντας, θύοντας ἡλίῳ καὶ σε λήνῃ καὶ δαίμοσιν, οὓς ἂρα καὶ κατὰ τὸν ἐπιχώριον τρόπον ἀγάλμασι καὶ στήλαις ἐτίμων. ᾿Απηχθάνετο δὲ καὶ τῷ Ελεσβαὰν ὁ Ἑβραῖος, ὅτι δὴ πάντων σχεδὸν τῶν ὑπ᾽ οὐρανὸν τὸν Χριστὸν κηρυττόντων Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν ἀληθῆ, καὶ ἡμῖν ὅμοιον κατὰ τὴν σάρκα γενόμενον, αὐτὸς ἀθετῶν ἀπηρνεῖτο καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὴν σάρκωσιν, συσκιάζων τὸ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τῶν πατέρων ἀνόμημα, ὡς καὶ πολλάκις αὐτῷ συμβαλόντα τὸν εὐσεβῆ βασιλέα, τρέψασθαί τε αὐτὸν· ἀνὰ κράτος, καὶ φόρους ἀναγκάσαι τελεῖν. Εἶθ᾽ οὕτως ἐκεῖνον μὲν τὰς συνθήκας ἠθετηκότα, κατεξαναστῆναι τοῦ βασιλέως Ελεσβαάν. Τὸν δὲ acceperat sceptra Romani imperii: quo quidem tempore imperabat etiam Æthiopibus Elesbaan, vir, qui propter pietatem et justitiam, apud omnes maximum nomen fuit consecutus: in civitate autem Auxume regiam construxerat. Ditione tenebat Arabiam Felicem quæ olim quidem Saba, nunc autem vocatur Homeritis, Dunaan Hebræus, vir impius, et Christianorum generi inimicissimus; qui etiam omnes, qui erant in sua potestate, habebat circumcisos, partim quidem Judaicam sequentes superstitionem, partim autem plane gentiles soli et lunæ sacrificantes et dæmonibus, quos etiam more gentis honorabant statuis et columnis. Porro autem ab Elesbaan odio habebatur Hebræus, quod omnibus fere, qui sunt sub cœlo, Christum Deum prædicantibus, et verum Dei Filium, et nobis factum carne similem, ipse eum vilipendens, inficiabatur hæc omnia, velans et adumbrans suorum majorum scelus, quod in cruce admiserant, adeo ut rex pius sæpe cum eo bello congressus, vi fuderit ac fugarit, et tributum pendere coegerit. Verum ille quidem non stans pactis conventis, insurrexit contra regem Elesbaan. Etesbaan autem eum rursus valido ador-

Day 24Die 24

col. 1251–1252page 127 of 165

PG 115:1251πάλιν βαρεῖ στρατῷ κατ' αὐτοῦ ἐπελθόντα, καταγωνίσασθαί τε γενναίως, καὶ φυγάδα παρασκευάσαι γενέσθαι. Εἶτα πρὸς φυλακὴν ἐκείνου καταλιπόντα στρατὸν, εἰς τὴν οἰκείαν αὖθις ἀρχὴν ὑποστρέψαι. Β΄. Ἐν τούτοις τὸν Ἑβραῖον οὐκ ἦν ἡρεμεῖν· ἀλλ' ὥσπερ τὴν ἦτταν ἀνακαλούμενον, συλλεξάμενον τοὺς οἰκείους, καὶ τοῖς τὴν φυλακὴν ἔχουσιν ἐπιθέμενον, πολέμῳ τε ἅπαντας διαφθείραι, καὶ κελεῦσαι τοὺς εὑρισκομένους Θεὸν τὸν Χριστὸν ὁμολογοῦντας παρὰ πᾶν ἔλεος διαφθείρεσθαι. Ἦν οὖν οὐδεὶς τῶν ὑπ' αὐτῷ τελούντων Χριστιανῶν, ὃς οὐχ ὑπέκυπτε τῷ δυσσεβεῖ τούτῳ προστάγματι, τῆς ψυχῆς ἐκείνης τρέμων τὴν ἀγριότητα. Πόλις γέ τις πολυάνθρωπος ὑπὸ τὸν Ὁμηρίτην κειμένη καλουμένη Ναγράν, στοχνὸν ἤδη χρόνον εἰς ἐπίγνωσιν ἐλθοῦσα τῆς ἀληθείας, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐπανελομένη, ἐξ ὅτου Κωνστάντιος ὁ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου υἱὸς πρὸς Σαβαίους τοὺς νῦν Ὁμηρίτας, τοὺς ἐκ τῆς Χετούρας τῷ Ἀβραὰμ γενομένους πρεσβείαν ἐστείλατο, καὶ δώροις οἰκειωσάμενος τὸν τοῦ ἔθνους βασιλέα, ἐκκλησίας τε ἐδείματο, καί τινα θεόφιλον ἄνδρα πρὸς τὸν μοναδικὸν ἀποκλίναντα βίον, καὶ μέγαν ἐν ἠθικαῖς τε καὶ πρακτικαῖς ἀρεταῖς, καὶ ὑπὲρ τοὺς τότε πάντας γενόμενον, εἰς προστασίαν τῶν τῇ εὐσεβείᾳ συντιθεμένων ἐξέπεμπεν. Ὅτε καὶ τῶν Ἰουδαίων ἀνθισταμένων καὶ ἀναπειθόντων τὸν βάρβαρον, μὴ προχείρως οὕτω ξένον εἰς τὴν πολιτείαν εἰσδέξασθαι, μηδὲ περὶ τὰ θεῖα νεωτερίζειν, εἰ μή τι πρότερον σημεῖον ὁ θεόφιλος ἐπιδείξαιτο, οἷα δὴ πολλὰ τούτοις ὡς ἀπίστοις ἀπαιτεῖν ἔθος, καὶ τότε παραχωρῆσαι αὐτῷ τῆς εἰς τὴν πόλιν εἰσόδου, ἐκεῖνον ταῖς θείαις ἐπαγγελίαις θαῤῥήσαντα, ὅτι σημεῖα τοῖς πιστεύσασι παρακολουθήσει, ἐπινεῦσαί τε ἀνεπιδοιάστως, καὶ πολλὴν τῶν ἀπαιτουμένων θαυμάτων ἐπιδείξασθαι τὴν ἐνέργειαν. Ἐξ ἐκείνων ἤδη τῶν χρόνων ἡ πόλις καθαρῶς λατρεύουσα τῷ Θεῷ, καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις τῶν θείων Πατέρων στοιχούσα δόγμασι, διετέλει πᾶν ὅ τι πονηρὸν ἀπωθουμένη, καὶ θρησκείαν ἀλλόκοτον ἄχρι γοῦν καὶ ἀκοῆς ἀποφεύγουσα. Γ΄. Φθονήσας τοίνυν ὁ πονηρὸς, καὶ ὅλον ἐπεισδὺς τὸν Ἑβραῖον, ὁπλίζει κατὰ τῆς πόλεως, καὶ αὐτὸς τοῦτο μὲν προσδοκήσας λυπεῖν τὸν τῶν Αἰθιόπων εὐσεβῆ βασιλέα, τοῦτο δὲ καὶ τὴν κατὰ Χριστοῦ μανίαν ἀποπλῆσαι σκοπῶν, καὶ τὸ Χριστιανῶν γένος εἰς ἅπαν ἐκτρίψαι, βαρὺν ἐπαγόμενος στρατὸν ἀφικνεῖται, καὶ στρατοπεδευσάμενος παρὰ τὸ περίβολον, καὶ χάρακα βαλὼν, καὶ περιταφρεύσας, ἐπολιόρκει Νεγρὰν ἑλεῖν τε αὐτὴν ἀπειλῶν, καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ πάντας ἀνελεῖν, εἰ μὴ τὸν ἔξω τειχῶν ἀνεστηλωμένον ἐν μετεώρῳ τοῦ Κυρίου σταυρόν, ὃν ἀρᾶς (οἴμοι) σημεῖον ὁ ἀνόητος ἀπεκάλει, ἐξουδενώσαντες, εἶτα τὸν ἐν αὐτῷ κρεμασθέντα Χριστὸν ἀρνήσαιντο· δεινῶς τοῦτο καὶ πανούργως ἐπινοήσας ὁ ἀλιτήριος, ἵνα τῆς ἐκεῖθεν ἀσφαλείας γυμνώσας, εἶθ' οὕτω τῆς ἰσχυρᾶς ταύτης βοηθείας ἐρήμοις οὖσιν ἐπίθοιτο. Τινὲς οὖν τῶν τοῦ μικροῦ τούτου βασιλέως ὑπασπιστῶν, περιθέοντες κύκλῳ τὴν πόλιν, τὰ αὐτὰ ταῦτα ἐβόων· καὶ πειθομένους μέν, δωρεῶν

tus exercitu, fortiter expugnavit, et in fugam con- πάλιν βαρεῖ στρατῷ κατ' αὐτοῦ ἐπελθόντα, καταγω vertit. Denique ad illum cavendum relicto exercitu, in suam rediit ditionem. νίσασθαί τε γενναίως, καὶ φυγάδα παρασκευάσαι γενέσθαι. Εἶτα πρὸς φυλακὴν ἐκείνου καταλιπόντα στρατὸν, εἰς τὴν οἰκείαν αὖθις ἀρχὴν ὑποστρέψαι. II. Interim non poterat Hebræus quiescere, sed Β΄. Εν τούτοις τὸν Ἑβραῖον οὐκ ἦν ἡρεμεῖν· ἀλλ' ut acceptæ cladis deleret ignominiam, cum su108 ὥσπερ τὴν ἦταν ἀνακαλούμενον, συλλεξάμενον τοὺς collegisset, et eos, qui erant in præsidio, invasis- οἰκείους, καὶ τοῖς τὴν φυλακὴν ἔχουσιν ἐπιθέμενον, set, omnes bello perdidit, et jussit omnes, qui in- πολέμῳ τε ἅπαντας διαφθείραι, καὶ κελεῦσαι τοὺς veniebantur Christum esse Deum confitentes, citra εὑρισκομένους Θεὸν τὸν Χριστὸν ὁμολογοῦντας παρά ullam interire misericordiam. Nullus autem fuit ex πᾶν ἔλεος διαφθείρεσθαι. Ην οὖν οὐδεὶς τῶν ὑπ' iis, qui erant sub ipso, Christianis, qui se non huic αὐτῷ τελούντων Χριστιανῶν, ὃς οὐχ ὑπέκυπτε τῷ impio edicto submiserit illius animi formidans sæ- δυσσεβεῖ τούτῳ προστάγματι, τῆς ψυχῆς ἐκείνης vitiam. Quædam tamen civitas frequens populo, sita τρέμων τὴν ἀγριότητα. Πόλις γέ τις πολυάνθρωπος in Homeritide, quæ vocatur Nagran, cum jam longo ὑπὸ τὸν Ὁμηρίτην κειμένη καλουμένη Ναγράν, στο abhinc tempore venisset ad agnitionem veritatis, χνὸν ἤδη χρόνον εἰς ἐπίγνωσιν ἐλθοῦσα τῆς ἀλη et pietatem suscepisset, nempe ex quo Constantius θείας, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἐπανελομένη, ἐξ ὅτου magni Constantini filius, ad Sabæos, qui nunc vo- Κωνστάντιος ὁ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου υἱὸς cantur Homeritæ, orti vero sunt ex Cetura Abrahæ, πρὸς Σαβαίους τοὺς νῦν Ὁμηρίτας, τοὺς ἐκ τῆς misit legatos et rege illius gentis muneribus sibi Χετούρας τῷ ᾽Αβραὰμ γενομένους πρεσοείαν ἐστείconciliatos, ædificavit hac in civitate ecclesias, et λατο, καὶ δώροις οἰκειωσάμενος τὸν τοῦ ἔθνους βασιquemdam virum pium, qui ad vitam declinaral λέα, ἐκκλησίας τε ἐδείματο, καί τινα θεόφιλον άνδρα monasticam, et moralibus et activis virtutibus erat πρὸς τὸν μοναδικὸν ἀποκλίναντα βίον, καὶ μέγαν magnus, atque adeo omnibus sui temporis superior, ἐν ἠθικαῖς τε καὶ πρακτικαῖς ἀρεταῖς, καὶ ὑπὲρ misit, ut præesset iis, qui ad veram accesserant τοὺς τότε πάντας γενόμενον, εἰς προστασίαν τῶν τῇ religionem. Quo quidem tempore Judæis resisten- εὐσεβείᾳ συντιθεμένων ἐξέπεμπεν. Ὅτε καὶ τῶν tibus, et barbaro suadentibus, ne tam facile hospi- Ἰουδαίων ἀνθισταμένων καὶ ἀναπειθόντων των tem admitteret in civitatem, neque circa res divi- βάρβαρον, μὴ προχείρως οὕτω ξένον εἰς τὴν πολιnas aliquid innovaret, nisi prius vir religiosus ali- τείαν εἰσδέξασθαι, μηδὲ περὶ τὰ θεῖα νεωτερίζειν, quod signum ostenderet, (quomodo solent isti pe- εἰ μή τι πρότερον σημεῖον ὁ θεόφιλος ἐπιδείξαιτο, tere, ut qui sint increduli) quod quidem si præsti- οἷα δὴ πολλὰ τούτοις ὡς ἀπίστοις ἀπαιτεῖν ἔθος, terit, tunc ei concederet ingressum in civitatem: καὶ τότε παραχωρῆσαι αὐτῷ τῆς εἰς τὴν πόλιν ille divinis fretus promissis, quod signa sequentur G εἰσόδου, ἐκεῖνον ταῖς θείαις ἐπαγγελίαις θαῤῥήσαντα, eos, qui crediderint, annuit cira ullam dubitationem: et eorum quæ petebantur, miraculorum magnam ostendit operationem. Ab illo jam tempore civitas Dominum pure colens, et orthodoxa divinorum Patrum sequens dogmata, perseverabat, si quid erat mali, repellere, et alienam effugere religionem, adeo ut sineret quidem eam ad aures pervenire. III. Invidens ergo malignus, totum, quantus erat, subiens Hebræum, eum armat adversus civitatem, partim quidem opinans fore, ut id esset molestum pio regi Ethiopum partim autem eo spectans, ut in Christum suam expleret insaniam, et genus Christianorum omnino everteret. Itaque venit validum adducens exercitum: et cum circumcirca esset castramelalus, valloque et fossa mania circumdedisset, obsedit Nagran, minitans se illam expugnaturum, et omnes, qui in ipsa erant, interempturum, nisi cruce Domini, a civibus in excelso posita, quam exsecrationie signum (proh dolor!) stultus vocabat, ad nihilum redacta, deinde Christum quoque negassent, qui fuerat in ea suspensus. Quod eo quidem consilio faciebat, ut cum eos illo, quod inde veniebat, præsidio nudasset, hoc tam valido defectos auxilio deinde invaderet. Quidam ergo exsecrandi hujus regis satellites, in orbem obeuntes civitatem, eadem vociferabantur: et, si parerent ὅτι σημεῖα τοῖς πιστεύσασι παρακολουθήσει, ἐπινεῦσαί τε ἀνεπίδοιάστως, καὶ πολλὴν τῶν ἀπαιτουμένων θαυμάτων ἐπιδείξασθαι τὴν ἐνέργειαν. Εξ ἐκείνων ἤδη τῶν χρόνων ἡ πόλις καθαρῶς λα τρεύουσα τῷ Θεῷ, καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις τῶν θείων Πατέρων στοιχούσα δόγμασι, διετέλει πᾶν ὅ τι πονηρὸν ἀπωθουμένη, καὶ θρησκείαν ἀλλόκοτον ἄχρι γοῦν καὶ ἀκοῆς ἀποφεύγουσα. Γ΄. Φθονήσας τοίνυν ὁ πονηρὸς, καὶ ὅλον ἐπεισδὺς τὸν Ἑβραῖον, ὁπλίζει κατὰ τῆς πόλεως, καὶ αὐτὸς τοῦτο μὲν προσδοκήσας λυπεῖν τὸν τῶν Αἰθιόπων εὐσεβῆ βασιλέα τοῦτο δὲ καὶ τὴν κατὰ Χρισ στοῦ μανίαν ἀποπλῆσαι σκοπῶν, καὶ τὸ Χριστιανῶν γένος εἰς ἅπαν ἐκτρίψαι, βαρὸν ἐπαγόμενος στρατὸν ἀφικνεῖται, καὶ στρατοπεδευσάμενος παρὰ τὸ περίβολον, καὶ χάρακα βαλῶν, καὶ περιταφρεύσας, ἐπου λιόρκει Νεγρὰν ἑλεῖν τε αὐτὴν ἀπειλῶν, καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ πάντας ἀνελεῖν, εἰ μὴ τὸν ἔξω τειχῶν ἀνε στηλωμένον ἐν μετεώρῳ τοῦ Κυρίου σταυρόν, δν αρᾶς (οἴμοι) σημεῖον ὁ ἀνόητος ἀπεκάλει, ἐξουδε· νώσαντες, εἶτα τὸν ἐν αὐτῷ κρεμασθέντα Χριστὸν ἀρνήσαιντο· δεινῶς τοῦτο καὶ πανούργως ἐπινοήσας ὁ ἀλιτήριος, ἵνα τῆς ἐκεῖθεν ἀσφαλείας γυμνώσας, εἶθ᾽ οὕτω τῆς ἰσχυρᾶς ταύτης βοηθείας ἐρήμοις οὖσιν ἐπίθοιτο. Τινὲς οὖν τῶν τοῦ μικροῦ τούτου βασιλέως ὑπασπιστών, περιθέοντες κύκλῳ τὴν πόλιν, τὰ αὐτὰ ταῦτα ἐβόων· καὶ πειθομένους μεν, δωρεών

col. 1253–1254page 128 of 165

PG 115:1253ἔλεγον ἀξιωθήσεσθαι βασιλικῶν καὶ τιμῶν· ἀπειθοῦντας δὲ καὶ τῷ Γαλιλαίῳ προσανέχοντας ἀντὶ μοναρχίας τὸ πολυαρχίαν εἰσάγοντας, πυρὶ καὶ μαχαίρᾳ παραδοθῆναι. Καὶ αὐτὸς δὲ Δουναὰν ἡ πάντολμος γλῶσσα καὶ μικρὰ προσετίθει. Μηδ' ὅτι οὖν ἀμῦναι τὸν Ἰησοῦν δύνασθαι τοῖς ὑπὸ τὴν ἐμὴν χεῖρα Χριστιανοῖς, οὓς ἅπαντας καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐκείνων ἱερεῖς καὶ μονάζοντας ξίφει κατανήλωσα καὶ πυρί, μηδὲ τῶν παρ' ἐκείνοις φεισάμενος ἱερῶν, καὶ νῦν πλεῖστον ὅσον συναγείρας στρατὸν, περί που δυοκαίδεκα μυριάδας, χειρὶ πολλῇ πρὸς ὑμᾶς ἀφικόμην, ἢ πείσων πάντως, ἢ ἀπολέσων. Δ΄. Οἱ δὲ τῆς πόλεως· Ὁρῶμεν, ἔφησαν, ὦ βασιλεῦ, τῇ γλώττῃ σε τὰ πολλὰ χαριζόμενον, καὶ ἀσθένειαν τῷ μόνῳ Θεῷ περιάπτοντα. Ἀλλὰ Ῥαψάκης σοι πάντως ὁ τοῦ Σεναχηρεὶμ οὐ μικρὸς εἰς ὑπόδειγμα, ὃς καὶ αὐτός ποτε κατὰ Θεοῦ μεγαλορρήμονα γλῶσσαν ἀφεὶς, ὅσας ἀπώλεσε μυριάδας, καὶ ὅπως ἀνέζευξε μετ' αἰσχύνης, ὀλίγοις ἄγνωστος. Ὅτι δὲ πολυαρχίαν ἢ πολυθεΐαν καταγινώσκεις ἡμῶν, ἡμεῖς, ἄνωθεν καὶ ἐκ πατέρων ὥσπερ τινὰ κλῆρον ἐκδεξάμενοι τὴν εὐσέβειαν, οὐ μοναρχίᾳ καταστενοῦμεν θεότητα, οὐδὲ ἀφθονίᾳ προσώπων πολυαρχίαν εἰσάγομεν, ἀλλὰ τὴν μίαν φύσιν ἀδιαιρέτως εἰς τρία διαιροῦντες πρόσωπα, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα· τὸν Υἱόν, εἰς ὃν ὑμεῖς ἐνυβρίζετε, ὁμολογοῦμεν κατὰ τοὺς θείους ἐνανθρωπῆσαι χρησμούς, καὶ ὑπὸ τῶν ὑμετέρων σταυρωθῆναι πατέρων τῆς τῶν ἁπάντων ἕνεκα σωτηρίας, ἀγνοησάντων κακῶς ἐκείνων τὸ τῆς οἰκονομίας μυστήριον, ἐκ νεκρῶν τε τριήμερον ἀναστῆναι, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀναληφθῆναι πάλιν, καὶ τὸν ἴδιον ἀνυψωθῆναι Πατέρα. Ε΄. Μὴ ἀνασχομένη τοίνυν ἔτι τῶν ἱερῶν τούτων ἀκούειν λόγων ἡ βέβηλος ἀκοὴ, ἔργου εἴχετο. Καὶ δὴ πρὸς πολιορκίαν τραπόμενος, πᾶσαν ἐλέπολιν ἐκίνει κατὰ τῆς πόλεως, ἀσφαλῶς τὰς διεξόδους φρουρῶν, καὶ οἰόμενος τοὺς ἔνδον πολυημέρῳ λιμῷ παραστήσασθαι· τούς τε ἐν ἀγροῖς καὶ προαστείοις Χριστιανοὺς πάντας συναγαγὼν οὓς μὲν ἀνεῖλεν, οὓς δὲ τοῖς ὑπ' αὐτὸν πρὸς δουλείαν ἀπέδοτο. Ὡς δὲ πρὸς πάντα γενναίως οἱ εὐσεβεῖς πολίται ἠμύνοντο, ὅτε χρόνος τριβόμενος ἤμβλυνεν αὐτῷ τὰς ἐλπίδας, δόλῳ τὴν ἅλωσιν ὑπελθεῖν ἔκρινε, καὶ μόνην τὴν εἰς τὴν πόλιν αἰτεῖ πάροδον κατὰ θέαν δῆθεν τῶν ἐν αὐτῇ· φοβεροῖς πρότερον χρησάμενος ὅρκοις, καὶ μέσον παρενθεὶς τῶν λεγομένων αὐτὸν τὸν τοῦ νόμου Θεόν, ὡς οὔτε τι πλέον αὐτοὺς τῶν συνήθων δρᾶσαι, οὔτε μὴν τὸ πάτριον ἐξομόσασθαι σέβας καταναγκάσει, οὐδὲ κακόν τι ἕτερον μικρὸν ἢ μεῖζον ἐργάσεται τούτου, ἀλλὰ μόνης τε ἀπολαύσει τῶν ἐν τῇ πόλει θέας, καὶ τὸν ἐτήσιον ἀπολαβὼν φόρον, ὃς καὶ πρώην ἐδίδοτο, εἶτα ἐκεῖθεν εὐθὺς ὑπεξέλθοι. Ϛ΄. Ταῦτα εἰπὼν, καὶ διαθέμενος τὰς συνθήκας,

MARTYRIUM S. ARETHÆ. ἔλεγον ἀξιωθήσεσθαι βασιλικῶν καὶ τιμῶν· ἀπει- quidem, dicebant fore ut dona et honores a rege θοῦντας δὲ καὶ τῷ Γαλιλαίῳ προσανέχοντας ἀντὶ μοναρχίας το πολυαρχίαν εἰπάγοντας, πυρὶ καὶ μαχαίρα παραδοθῆναι. Καὶ αὐτὸς δὲ Δουναὰν ἡ πάντολμος γλῶσσα καὶ μικρὰ προσετίθει. Μηδ' ότι οὖν ἀμῦναι τὸν Ἰησοῦν δύνασθαι τοῖς ὑπὸ τὴν ἐμὴν χεῖρα Χριστιανοῖς, οὓς ἅπαντας καὶ αὐτοὺς τοὺς ἐκείνων ἱερεῖς καὶ μονάζοντας ξίφει κατανήλωσα καὶ πυρί, μηδὲ τῶν παρ' ἐκείνοις φεισάμενος ἱερῶν, καὶ νῦν πλεῖστον ὅσον συναγείρας στρατὸν, περί που δυοκαίδεκα μυριάδας, χειρὶ πολλῇ πρὸς ὑμᾶς ἀφικόμην, ἤ πείσων πάντως, ἢ ἀπολέσων. καταγινώσκεις consequerentur: sin autem non parerent, et Galilæo animum adhiberent, pro monarchia inducentes multorum principatum, igni et gladio traderentur. Porro autem ipse quoque Dunaan exsecranda et audaci lingua his falsa quædam addebat, et jactarter dicebat: Nullam potuit Jesus opem ferre Christianis in mea potestate constitutis, quos omnes, et ipsos illorum sacerdotes et monachos gladio et igne prius consumpsi, ne parcens quidem sacris illorum templis: et nuno maximo coacto exercitu, nempe centum et viginti millibus hominum, ad vos veni, aut omnino persuasurus, aut perditurus. IV. Cives autem: Videmus, dixerunt, o rex, te linguæ multum indulgere, et attribuere imbecillitatem ei, qui est solus Deus. Sed Rapsaces dux exercitus Sennacherib non parvum tibi dederit exemplum: qui cum ipse quoque aliquando in Deum, magna loquentem et jactantem vibrasset linguam, quod hominum millia perdiderit, et cum quanto dedecore recesserit, pauci sunt qui nesciant. Quod autem nos accusas, quod multorum principatum, et multos deos inducamus, nos, qui multis abhinc sæculis, tanquam hæreditatem, a majoribus veram accepimus religionem, nec monarchia in arctum adducimus divinitatem, nec abundantia personarum inducimus multorum principatum: sed unam naturam citra divisionem in tres personas dividentes, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum confitemur: Filium vero ipsum, quem vos contumeliis incessitis, hominem esse factum, ut divina prædixerunt responsa, et a vestris majoribus actum fuisse in crucem propter salutem omnium, cum illi male ignorassent dispensationis divinæ mysterium, Δ΄. Οἱ δὲ τῆς πόλεως· Ὁρῶμεν, ἔφησαν, ὦ βασιλεῦ, τῆ γλώττῃ σε τὰ πολλὰ χαριζόμενον, καὶ ἀσθένειαν τῷ μόνῳ Θεῷ περιάπτοντα. ᾿Αλλὰ Ραψάκης σοι πάντως ὁ τοῦ Σεναχηρείμ οὐ μικρὸς εἰς ὑπόδειγμα, ὃς καὶ αὐτός ποτε κατὰ Θεοῦ μεγαλοῤῥή μονα γλῶσσαν ἀφεὶς, ὅσας ἀπώλεσε μυριάδας, καὶ ὅπως ἀνέζευξε μετ' αἰσχύνης, ολίγοις ἄγνωστος. Οτι δὲ πολυαρχίαν ἤ πολυθεῖαν καταγινώσκεις ἡμῶν, ἡμεῖς, ἄνωθεν καὶ ἐκ πατέρων ὥσπερ τινὰ κλῆρον ἐκδεξαμενοι τὴν εὐσέβειαν, οὐ μοταρχίᾳ καταστενοῦμεν θεότητα, οὐδὲ ἀφθονίᾳ προσώπων πολυαρχίαν εἰσάγομεν, ἀλλὰ τὴν μίαν φύσιν ἀδιαι ρέτως εἰς τρία διαιροῦντες πρόσωπα. Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Ηνεῦμα· τὸν Υἱόν, εἰς ὃν ὑμεῖς ἐνυ βρίζετε, ὁμολογοῦμεν κατὰ τοὺς θείους ἐνανθρωπῆσαι χρησμούς, καὶ ὑπὸ τῶν ὑμετέρων σταυρωθῆναι πατέρων τῆς τῶν ἁπάντων ἕνεκα σωτηρίας, ἀγνοησάντων κακῶς ἐκείνων τὸ τῆς οἰκονομίας ἐκείνων τὸ τῆς οἰκονομίας – μυστήριον, ἐκ νεκρῶν τε τριήμερον ἀναστῆναι, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀναληφθῆναι πάλιν, καὶ τὸν ἴδιον ἀνυψωθῆναι Πατέρα. et tertio die resurrexisse a mortuis, et rursus ad cœlum ascendisse, et in altum sublatum fuisse ad suum Patrem, et credimus, et prædicamus. Ε΄. Μὴ ἀνασχομένη τοίνυν ἔτι τῶν ἱερῶν τούτων ἀκούειν λόγων ἡ βέβηλος ἀκοὴ, ἔργου είχετο. Καὶ δὴ πρὸς πολιορκίαν τραπόμενος, πᾶσαν ἐλέπολιν ἐκίνει κατὰ τῆς πόλεως, ἀσφαλῶς τὰς διεξόδους φρουρῶν, καὶ οιόμενος τοὺς ἔνδον πολυημέρῳ λιμῷ παραστήσασθαι· Τούς τε ἐν ἀγροῖς καὶ προαστείοις Χριστιανοὺς πάντας συναγαγὼν ούς μὲν ἀνεῖλεν, οὓς δὲ τοῖς ὑπ᾽ αὐτὸν πρὸς δουλείαν ἀπέδοτο. Ὡς δὲ πρὸς πάντα γενναίως οἱ εὐσεβεῖς πολίται ἠμύ νοντο, ὅτε χρόνος τριβόμενος ἤμβλυνεν αὐτῷ τὰς ἐλπίδας, δόλῳ τὴν ἅλωσιν ὑπελθεῖν ἔκρινε, καὶ μόνην τὴν εἰς τὴν πόλιν αἰτεῖ πάροδον κατὰ θέαν δῆθεν τῶν ἐν αὐτῇ· φοβεροῖς πρότερον χρησάμενος ὅρκοις, καὶ μέσον παρενθεὶς τῶν λεγομένων αὐτὸν τὸν τοῦ νόμου Θεόν, ὡς οὔτε τι πλέον αὐτοὺς τῶν συνήθων δρᾶσαι, οὔτε μὴν τὸ πάτριον ἐξομόσασθαι σβέας καταναγκάσει, οὐδὲ κακόν τι ἕτερον μικρὸν ἢ μεῖζον ἐργάσεται τούτου, ἀλλὰ μόνης τε ἀπολαύσει τῶν ἐν τῇ πόλει θέας, καὶ τὸν ἐτήσιον ἀπολαβὼν φόρον, ὃς καὶ πρώην ἐδίδοτο, εἶτα ἐκεῖθεν εὐθὺς ὑπεξέλθοι. 5. Ταῦτα εἰπὼν, καὶ διαθέμενος τὰς συνθήκας, V. Non sustinentes autem hos sacros audire sermones aures profanæ, ad facta se contulerunt. Itaque ad obsidendum rex conversus civitatem, adversus eam movebat omnes machinas, omnes exitus diligenter custodiens et muniens, et putans fore ut multorum dierum fame eos in suam redigeret potestatem. Et cum collegisset omnes Christianos, qui erant in agris et suburbiis, alios quidem interemit, alios vero iis, qui erant in ejus ditione, vendidit in servitutem. Cum autem pii cives se adversus omnia fortiter defenderent, et tempus quod terebatur, tyranno spem reddidisset valde exilem, statuit dolo capere civitatem. Itaque petit ut ei liceret ingredi civitatem, ut videret scilicet ea, quæ ibi erant, prius terribili prolato jurejurando. et iis, quæ dicebantur, interposito ipso legis Deo, se nihil eis esse facturum præter ea, quæ consueverant: neque coacturum ut patriam abjurarent religionem: neque aliquod aliud malum magnum, aut parvum eis esse facturum, sed solum ea visurum, quæ sunt in civitate; et annuum tributum accepturum quod prius dabatur: deinde autem se illino statim excessurum. VI. Hæc cum dixisset, et pacta conventa iniis-

col. 1255–1256page 129 of 165

PG 115:1255καὶ τελευταίους ὑποσχὼν ὅρκους, πείθει τοὺς ἐν τῇ πόλει. Θεῷ τὸ πᾶν ἐπιτρέψαντας τῷ τῶν ὅρκων μάρτυρι, καὶ τοῦτο ὑπειπόντας μόνον, ὅτι Τοῖς βασιλεῦσιν ὑπείκειν ἐμαθομεν, καὶ ὡς, Εἴ τι τῶν πρὸς ἡμᾶς λόγων οὗτος μεταβουλεύσεται, ἀλλὰ Θεὸς αὐτὸν πάντως ὁ τῶν ὅρκων ἔφορος ἀμυνεῖται, καὶ οὐ βραδὺς ἔσται πρὸς τὴν ἐκδίκησιν. Ἡμῖν γάρ, ὦ Σῶτερ, ἔλεγον, Χριστέ, καὶ Θεοῦ Υἱὲ καὶ Θεὲ, τὸ ὑπὲρ σοῦ καὶ περιουσίας πάσης στερηθῆναι καὶ τῆς ζωῆς κέρδος αὐτὸ τυχόν. Μηδὲ γένοιτο τὸ σὸν ἡμᾶς ἀπηρνήσασθαι ὄνομα, ὡς τοῖς ἀσεβέσι σκοπός, μηδὲ τοιοῦτον καταπραξαμένους, ὦ ἥλιε, ἴδοις ἡμᾶς. Καὶ ἅμα λέγοντες ὅλας ἀναπετῶσι τὰς πύλας, καὶ αὐτῆς ἔνδον τῆς πόλεως ὡς ἐν σηκῷ λύκον τὸν πονηρὸν εἰσδέχονται βασιλέα. Ὁ δὲ, καὶ σχῆμα, καὶ θέσιν, καὶ τὸ πολυανθρώπον ἐκεῖνο τῆς πόλεως ὡς δὲ καὶ τὸ περιφανὲς τῶν πολιτῶν ἐπαινέσας, ἐξῄει, δεινὰ κατ᾿ αὐτῶν ἄρα τῶν τὴν πόλιν οἰκούντων ὡς τὸ πέρας ἔδειξε, στρέφων, ὅρκους καὶ συνθήκας, καὶ ὅσα ἄλλα πρὸς πίστιν αὐτοῖς παρέσχετο, παίδων ἀπάτην εἶναι νομίσας, καὶ ἤδη πρὸς ἀνατροπὴν αὐτῶν παρασκευαζόμενος. Ζ΄. Ἑωθεν οὖν ἅμα φωτὶ ἔξω τευχῶν τὴν πόλιν ἐκάλει· καὶ παρῆσαν ὅσοι πλούτῳ καὶ δόξῃ διαφέροντες ἦσαν· καὶ πρὸ τῶν ἄλλων αὐτὸς ὁ καὶ πάντων πολιᾷ καὶ συνέσει, καὶ τῷ τῶν ἡθῶν εὐκόσμῳ διαφορώτατος, Ἀρέθας ὁ θεῖος, φημί, ὁ καὶ αὐτὴν δήπου τὴν ἀρχὴν τῆς πόλεως ἐγκεχειρισμένος. Οἱ καὶ ἦσαν ἐπιθειάζοντες, εὐφημοῦντες, καὶ πᾶσαν τιμὴν ἀπονέμοντες τῷ δοκοῦντι σωτῆρι καὶ βασιλεῖ. Ὁ δὲ μέμψιν εἶναι νομίσας τὸ εἰς ἀναβολὰς ὀφθῆναι κακὸς, καὶ μὴ ἀναμείνας, ἀνακαλύπτει τὸν ἔνδον κρυπτόμενον Δουναάν, καὶ πάντας εὐθὺς ἐκέλευε δεθέντας φρουρεῖσθαι. Εἶτα καὶ τῶν ὑπαρχόντων ἐγύμνου, καὶ διεπυνθάνετο, ποῦ ἂν εἴη Παῦλος ὁ τούτων ἐπίσκοπος. Ὡς δὲ τεθνάναι δεύτερον αὐτὸν ἤδη χρόνον ἐμάνθανε, μὴ ἔχων ὅπου τὴν ὀργὴν ἐπαφῇ πρὸς τὴν κόνιν ἐχώρει, καὶ ἀνορύττειν τὸν τάφον προσέταττε, καὶ τὸν ἐκείνου νεκρὸν κατακαίοντας, εἰς ἀέρα λικμᾷν. Εὑρίσκει καὶ ἄλλην ἐπίνοιαν ἡ μανιώδης ψυχὴ, καὶ οὐ λαμβάνει κόρον κατὰ Χριστιανῶν κακὰ τεκταίνουσα· ἀλλὰ πυρὰν ὕλῃ πολλῇ τρεφομένην, ἀνακαῦσαι κελεύει, καὶ παραχρῆμα τούς τε τῆς πόλεως καὶ περιοικίδας ἱερεῖς καὶ μονάζοντας, τὰς τῷ Θεῷ ἱερωμένας παρθένους, πρὸς δὲ καὶ γυναῖκας, ὅσαι τὸν ἀσκητικὸν εἴλοντο βίον, ἀθρόους ὁμοῦ πάντας ἐν αὐτῇ ἐμβαλεῖν. Οὗτοι γάρ, φησίν, ἀτεχνῶς αἴτιοι τῆς τῶν ἄλλων ἀπωλείας, ἀναπείθοντες προσανέχειν ὡς θεῷ τῷ ἐσταυρωμένῳ. Εἶτα καθάπερ οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ γενομένου ἀπαράμιλλον αὐτοῦ ἀποδεῖξαι τὴν μοχθηρίαν· ἵνα κἂν γοῦν τοὺς ἄλλους ὑποποιήσαιτο. Ὁ δὲ καὶ προσαγωνίζεται, καὶ κήρυκας ἀνὰ τὴν πόλιν καὶ τὴν χώραν ἐκέλευε διαθέειν, ἐμβοῶντας, ἀπαρνουμένους τὸν Χριστὸν ζῆν Ἰουδαϊκῶς, τὰ αὐτὰ φρονοῦντας τῷ βασιλεῖ. Η΄. Αὐτὸς δὲ βασιλεύς, τοῖς περὶ Ἀρέθαν τὰ ὅμοια συνεβούλευε, προστιθεὶς ὅτι καὶ αὐτοὶ ἔγνωσαν Ῥωμαῖοι ἄνθρωπον ἐσταυρωκέναι τοὺς πα

set, et postremum jurasset jusjurandum, persua- καὶ τελευταίους ὑποσχὼν ὅρκους, πείθει τοὺς ἐν τῇ det iis, qui sunt in civitate, cum Deo universum πόλει. Θεῷ τὸ πᾶν ἐπιτρέψαντας τῷ τῶν ὅρκων permisissent, qui est testis sacramenti, et hoc 80- μάρτυρι, καὶ τοῦτο ὑπειπόντας μόνον, ὅτι Τοῖς lum dixissent, regibus nos cedere didicimus. Quod βασιλεῦσιν ὑπείκειν ἐμαθομεν, καὶ ὡς, Βἴ τι τῶν si tu secus statueris facere, quam nobis dixisti, πρὸς ἡμᾶς λόγων οὗτος μεταβουλεύσεται, ἀλλὰ Deus, qui est spectator jurisjurandi, id omnino Θεὸς αὐτὸν πάντως ὁ τῶν ὅρκων ἔφορος ἀμυνεῖται, ulciscetur, neque diu differet vindictam. Nobis καὶ οὐ βραδὺς ἔσται πρὸς τὴν ἐκδίκησιν. Ἡμῖν γάρ, enim, dicebant o Christe Salvator, et Fili Dei, et ὦ Σῶτερ, ἔλεγον, Χριστέ, καὶ Θεοῦ Υἱὲ καὶ Θεὲ, τὸ Deus, pro te vel omnibus privari facultatibus, ὑπὲρ σοῦ καὶ περιουσίας πάσης στερηθῆναι καὶ τῆς atque adeo ipsa vita, non leve est lucrum. Absit ζωῆς κέρδος αὐτὸ τυχόν. Μηδὲ γένοιτο τὸ σὸν autem, ut tuum nomen negemus, ut est impiorum ἡμᾶς ἀπηρνήσασθαι όνομα, ὡς τοῖς ἀσεβέσι σκοπός, institutum! nec si tale quid fecerimus, nos, o sol, μηδὲ τοιοῦτον καταπραξαμένους, ὦ ήλιε, ἴδοις aspicias. Quæ simul atque dixissent, totas portas ἡμᾶς. Καὶ ἅμα λέγοντες ὅλας ἀναπετῶσι τὰς πύ aperiunt et intra ipsam civitatem, tanquam lupum λας, καὶ αὐτῆς ἔνδον τῆς πόλεως ὡς ἐν σηκῷ λύκον in stabulum, malum regem admittunt. Ille autem τὸν πονηρὸν εἰσδέχονται βασιλέα. Ὁ δὲ, καὶ σχῆμα, cum et figuram, et situm, et illam civitatis lauκαὶ θέσιν, καὶ τὸ πολυανθρώπον ἐκεῖνο τῆς πό dasset frequentiam, et civium quoque splendorem, λεως ὡς δὲ καὶ τὸ περιφανὲς τῶν πολιτῶν ἐπαι egressus est, in eos, qui habitabant civitatem, νέσας, ἐξῄει, δεινὰ κατ᾿ αὐτῶν ἄρα τῶν τὴν πόλιν gravia versans, ut indicavit exitus, jusjurandum, οἰκούντων ὡς τὸ πέρας ἔδειξε, στρέφων, ὅρκους et pacta conventa, et quæcunque alia eis præbuit καὶ συνθήκας, καὶ ὅσα ἄλλα προς πίστιν αὐτοῖς ad fidem faciendam, ea esse existimans puerilem παρέσχετο, παίδων ἀπάτην εἶναι νομίσας, καὶ ἤδη deceptionem. πρὸς ἀνατροπὴν αὐτῶν παρασκευαζόμενος. VII. Cum autem jam se pararet ad eos evertendos, vocat extra civitatem. Aderant vero quicunque erant insignes opibus et gloria. Præ cæteris autem is, qui et canitie, et sapientia, et morum modestia erat præstantissimus, divinus, inquam, Arethas, cui ipsi quoque fuerat commissa rectio civitatis. Omnes igitur commendabant, extollebant, laudibusque celebrabant, et omnem honorem tribuebant ei, qui videbatur esse servator et rex. Ille autem G Ζ΄. Εωθεν οὖν ἅμα φωτὶ ἔξω τευχῶν τὴν πόλιν ἐκάλει· καὶ παρῆσαν ὅσοι πλούτῳ καὶ δόξῃ διαφέ ροντες ἦσαν· καὶ πρὸ τῶν ἄλλων αὐτὸς ὁ καὶ πάντων πολιᾷ καὶ συνέσει, καὶ τῷ τῶν ἡθῶν εὐκόσμῳ διαφορώτατος, Αρέθας ὁ θεῖος, φημί, ὁ καὶ αὐτὴν δήπου τὴν ἀρχὴν τῆς πόλεως ἐγκεχειρισμένος. Οἱ καὶ ἦσαν ἐπιθειάζοντες, εὐφημοῦντες, καὶ πᾶσαν τιμὴν ἀπονέμοντες τῷ δοκοῦντι σωτῆρι καὶ βασιλεῖ. Ὁ δὲ μέμψιὸ εἶναι νομίσας τὸ εἰς ἀναβολὰς ὀφθῆνα: κακὸς, καὶ μὴ ἀναμείνας, ἀνακαλύπτει τὸν ἔνδον κρυπτόμενον Δουναάν, καὶ πάντας εὐθὺς ἐκέλευε δεθέντας φρουρεῖσθαι. Εἶτα καὶ τῶν ὑπαρχόντων ἐγύμνου, καὶ διεπυνθάνετο, ποῦ ἂν εἴη Παῦλος ὁ τούτων ἐπίσκοπος. Ὡς δὲ τεθνάναι δεύτερον αὐτὸν ἤδη χρόνον ἐμάνθανε, μὴ ἔχων όπου τήν ὀργὴν ἐπαφῇ πρὸς τὴν κόνιν ἐχώρει, καὶ ἀνορύττειν τὸν τάφον προσέταττε, καὶ τὸν ἐκείνου νεκρὸν κατα καίοντας, εἰς ἀέρα λικμᾷν. Εὑρίσκει καὶ ἄλλην ἐπίσ νοιαν ἡ μανιώδης ψυχὴ, καὶ οὐ λαμβάνει κόρον κατά Χριστιανῶν κακὰ τεκταίνουσα· ἀλλὰ πυρὰν ὕλῃ πολλῇ τρεφομένην, ἀνακαῦσαι κελεύει, καὶ παραχρῆμα τούς τε τῆς πόλεως καὶ περιοικίδας ἱερεῖς καὶ μονάζοντας, τὰς τῷ Θεῷ ἱερωμένας παρθένους, πρὸς δὲ καὶ γυναῖκας, ὅσαι τὸν ἀσκητικὸν εἴλοντο sibi culpa dandum esse tribuens, quod differret cerni malus, non amplius exspectans aperit, qui intus latebat, Dunaan, et jussit protinus omnes custodiri in vinculis. Deinde etiam privavit facultatibus, et rogavit ubinam esset Paulus eorum episcopus. Cum autem jam duobus ante annis eum intellexisset esse mortuum, non habens in quem iram immitteret, contendit ad pulverem, et jussit sepulcrum effodere, et illius corpus comburentes in aerem ventilare. Aliud quoque excogitat furiosa anima, nec eam capit satietas aliquid moliendi adversus Christianos, sed jubet accendi rogum, qui multa aleretur materia, et statim civitatis, et ejus, quæ est circumcirca, regionis sacerdoles, et monachos, et Deo consecratas virgines, quin etiam feminas quæ vitam elegerant monasti- βίον, ἀθρόους ὁμοῦ πάντας ἐν αὐτῇ ἐμβαλεῖν. Οὗτοι cam, omnes simul in eum injici. li enim, inquit, sunt plane causa aliorum interitus, persuadentes crucifixum colere, tanquam Deum. Ad hæc perinde ac si non sufficeret, quod factum fuerat, ad ejus incomparabilem ostendendam improbitatem, ut alios quoque sibi subjungeret, vehementer contendit, et jussit præcones obire civitatem et regionem proclamantes ut Christum negarent, et viverent Judaice, eadem quæ rex sentientes. VIII. Porro autem ipse quoque rex Arethæ similia consulebat, adjiciens, quod ipsi quoque norant Romani, illius majores in crucem egisse hoγάρ, φησίν. ἀτεχνῶς αἴτιοι τῆς τῶν ἄλλων ἀπωλείας, ἀναπείθοντες προσανέχειν ὡς θεῷ τῷ ἐσταυ ρωμένῳ. Εἶτα καθάπερ οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ γενομένου ἀπαράμιλλον αὐτοῦ ἀποδεῖξαι τὴν μοχθηρίαν· ἵνα κἂν γοῦν τοὺς ἄλλους ὑποποιήσαιτο. Ὁ δὲ καὶ προσαγωνίζεται, καὶ κήρυκας ἀνὰ τὴν πόλιν καὶ τὴν χώραν ἐκέλευε διαθέειν, ἐμβοῶντας, ἀπαρνουμένους τὸν Χριστὸν ζῆν Ιουδαϊκῶς, τὰ αὐτὰ φρο νοῦντας τῷ βασιλεῖ. Η΄. Αὐτὸς δὲ βασιλεύς, τοῖς περὶ ᾿Αρέθαν τὰ ὅμοια συνεβούλευε, προστιθεὶς ὅτι καὶ αὐτοὶ ἔγνωφαν Ῥωμαῖοι ἄνθρωπον ἐσταυρωκέναι τοὺς πα

col. 1257–1258page 130 of 165

PG 115:1257τέρας ἡμῶν. Πῶς γὰρ ἄν, μαστιγωθείη Θεός, ἀσώματον φύσιν ἔχων; Πῶς δὲ καὶ θανάτου καὶ οὕτως ἀτίμου καὶ δυσκλεοῦς ἀθάνατος ἂν γεύσαιτο φύσις; Ἄλλως τε δὲ καὶ πολλοὶ παρ' ἡμῖν τῶν Ρωμαίων, Νεστόριον αὐχοῦντες διδάσκαλον, καὶ αὐτοὶ λέγουσι πάλιν, οὐχ ὡς Θεόν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπον δεῖν καὶ προφήτην τινὰ τιμᾶν τὸν Χριστόν. Κἀγὼ δὲ οὐκ εἰς τοσοῦτον ἐξήχθην μανίας, ὥστε τὴν εἰς Θεὸν πίστιν αὐτός τε ἀπαρνήσασθαι, καὶ ὑμᾶς πρὸς τὴν ὁμοίαν ἄρνησιν ἐκκαλεῖσθαι. Πῶς γὰρ, ὅς γε τοῦ νόμου μὲν ἀντέχομαι καὶ τῶν πατρίων ἐθῶν ἰσχυρῶς περιέχομαι, πᾶν δὲ εἴ τι νεώτερον ἀπωθοῦμαι, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεχθάνομαι καὶ τῷ Ἰησοῦ, ἀνθρώπῳ, θεότητα ἑαυτῷ τολμηρῶς περιάψαντι; Οὐδὲ γὰρ ἡλίῳ καὶ σελήνῃ, καὶ τοῖς ἄλλοις κτίσμασιν, οὐδὲ τοῖς θεοῖς τῶν ἐθνῶν σέβας ὑμᾶς προσφέρειν καταναγκάζω (μὴ οὕτως ἔξω φρενῶν πέσοιμι), ἀλλὰ Θεῷ μόνῳ τῷ τὰ πάντα παραγαγόντι, καὶ Πατρὶ τῶν γεννητῶν ὑπάρχοντι, ὅς, ἀπαθὴς ὢν καὶ ἄϋλος, ἐμπαθῶς οὐκ οἶδε γεννᾶν. Θ΄. Πρὸς ἃ οἱ γενναῖοι, Τί ταῦτα ὑπέκρουσας, εἶπον, ὦ βασιλεῦ; Οὐδὲ ἡμεῖς λέγομεν κατὰ πάθος γεννᾶν τὸν Θεὸν, ἀλλ' ἀπαθῶς ὡς λόγον ἐκ νοῦ. Ὃν καὶ εἰς οἴκτον τῆς ἡμετέρας ἐλθόντα φύσεως, ἐξαποστεῖλαι τὸν Υἱὸν ἐπ' εὐεργεσίᾳ φημὶ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε καὶ σάρκα λαβεῖν ἐκ κόρης παρθένου, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον ἡμῖν γενέσθαι χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ πάντα πληρῶσαι τά γε ὑπὸ τῶν προφητῶν περὶ αὐτοῦ πολλοῖς πρότερον εἰρημένα χρόνοις· περὶ ὧν καὶ αὐτὸς οἶδας ταῖς ἐκείνων ἐγκύπτων βίβλοις· ὃς καὶ πολλάκις διὰ τῶν ὑπὲρ ἄνθρωπον θαυμάτων αὐτήν τε παρεγύμνωσε τὴν θεότητα, καὶ ἃ τῆς σαρκὸς ἀνείληφεν οὐκ ἠρνήσατο. Καί τι δεῖ πλειόνων λόγων; Τοῦτον ἡμεῖς καὶ Θεὸν, καὶ Θεοῦ Υἱὸν ὁμολογοῦμεν, καὶ ὑπὲρ ἁπάσης ἀπολογούμεθα τῆς πόλεως, καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὑφ' ἡμᾶς τελούντων Χριστιανῶν· καὶ οὐκ ἔστι τι βασάνων εἶδος, ὃ μὴ καὶ παθεῖν ἡμεῖς ἔτοιμοι δι' αὐτόν. Τί γὰρ ἂν καὶ χωρίσεις τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀγάπης ἡμᾶς; Οὐδὲν δὲ ἡμῖν καὶ Νεστορίῳ ἢ τοῖς ἄλλοις τοῖς τὰ ἐκείνου νοσοῦσιν· οἳ τὸν ἀδιαιρέτως ἑνωθέντα καὶ καθ' ὑπόστασιν ἄνθρωπον τῷ Θεῷ Λόγῳ, τολμηρῶς διασπώντες τῆς τοῦ Λόγου θείας ὑποστάσεως, ἰδιοϋπόστατόν τε καὶ ψιλὸν ἄνθρωπον τὸν σαρκὶ ἐπιφανέντα Λόγον εἰπεῖν ἐτόλμησαν· οἵ γε ἀξίως παρὰ τῶν θείων πνευμάτων τούτων ὀρθοδόξων ἀπεβλήθησαν καταλόγου καὶ δι' αἰῶνος ἀναθέματι παρεδόθησαν. Πλὴν ἀλλ' οὐκ ἀνέξεται (ἴσθι ὁ ὑπὸ σοῦ), βλασφημούμενος Κύριος μὴ οὐχὶ καὶ σὲ παρὰ πόδας ἀπαιτῆσαι δίκας τῶν τολμωμένων, τῆς τε ἄλλης βλασφημίας, φημὶ, καὶ δὴ καὶ τῶν καταπατηθέντων ὑπὸ σοῦ καὶ ἀνατραπέντων ὅρκων, ἀνοσιώτατε ἀνθρώπων καὶ πανουργότατε. Ι΄. Ὁ δὲ τῆς παῤῥησίας τῶν ἀνδρῶν μικρὸν ἀνασχόμενος, μάλιστα δὲ τῆς συνέσεως καὶ τῆς ἄλλης ἐπιφανείας τὸν Ἀρέθαν δυσωπηθεὶς ἡμέροις τε λόγοις ὑπολεαίνειν ἤρξατο, καὶ δωρεὰς καὶ τιμὰς

MARTYRIUM S. ARETHE. τέρας ἡμῶν. Πῶς γὰρ ἄν, μαστιγωθείη Θεός, ἀσώ- minem. Quomodo enim, dicebat, fuisset fagris ματον φύσιν ἔχων; Πῶς δὲ καὶ θανάτου καὶ οὕτως ἀτίμου καὶ δυσκλεοῦς ἀθάνατος ἂν γεύσαιτο φύ σις; Αλλως τε δὲ καὶ πολλοὶ παρ' ἡμῖν τῶν Ρωμαίων. Νεστόριον αὐχοῦντες διδάσκαλον, καὶ αὐτοὶ λέγουσι πάλιν, οὐχ ὡς Θεόν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπον δεῖν καὶ προφήτην τινὰ τιμᾶν τὸν Χριστόν. Κἀγὼ δὲ οὐκ εἰς τοσοῦτον ἐξήχθην μανίας, ὥστε τὴν εἰς Θεὸν πίστιν αὐτός τε ἀπαρνήσασθαι, καὶ ὑμᾶς προς τὴν ὁμοίαν ἄρνησιν ἐκκαλεῖσθαι. Ηῶς γὰρ, ὅς γε τοῦ νόμου μὲν ἀντέχομαι καὶ τῶν πατρίων ἐθῶν ἰσχυρῶς περιέχομαι, πᾶν δὲ εἴ τι νεώτερον άπωθοῦμαι, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεχθάνομαι καὶ τῷ Ἰησοῦ, ἀνθρώπῳ, θεότητα ἐαυτῷ τολμηρῶς περιάψαντι; Οὐδὲ γὰρ ἡλίῳ καὶ σελήνῃ, καὶ τοῖς ἄλλοις κτίσμα σιν, οὐδὲ τοῖς θεοῖς τῶν ἐθνῶν σέβας ὑμᾶς προσφέρειν καταναγκάζω (μὴ οὕτως ἔξω ἔξω φρενών πέσοιμι), ἀλλὰ Θεῷ μόνῳ τῷ τὰ πάντα παραγαγόντι, καὶ Πατρὶ τῶν γεννητῶν ὑπάρχοντι, ὅς, ἀπαθὴς ὢν καὶ ἄύλος, ἐμπαθῶς, οὐκ οἶδε γεννᾶν. που, Θ΄. Πρὸς ἂν οἱ γενναῖοι, Τί ταῦτα ὑπέκρουσας, εἶ ὦ βασελεῦ; Οὐδὲ ἡμεῖς λέγομεν κατὰ πάθο; γεννὰν τὸν Θεὸν, ἀλλ᾽ ἄπαθῶς ὡσ λόγον ἐκ νοῦ. Ον καὶ εἰς οἴκτον τῆς ἡμετέρας ἐλθόντα φύσεως, ἐξαπο στεῖλαι τὸν Υἱὸν ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ φημὶ τῶν ἀνθρώπων, ὥστε καὶ σάρκα λαβεῖν ἐκ κόρης παρθένου, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον ἡμῖν γενέσθαι χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ πάντα πληρῶσαι τά γε ὑπὸ τῶν προφητῶν περὶ αὐτοῦ πολλοῖς πρότερον εἰρημένα χρόνοις περὶ ὧν καὶ αὐτὸς οἶδας ταῖς ἐκείνων ἐγκύπτων βίβλοις· ὃς καὶ πολλάκις διὰ τῶν ὑπὲρ ἄνθρωπον θαυμάτων αὐτήν τε παρεγύμνωσε τὴν θεότητα, καὶ ἄ τῆς σαρ νὸς ἀνείληφεν οὐκ ἠρνήσατο. Καί τι δεῖ πλειόνων λόγων; Τοῦτον ἡμεῖς καὶ Θεὸν, καὶ Θεοῦ Υἱὸν ὁμου λογοῦμεν, καὶ ὑπὲρ ἁπάσης ἀπολογούμεθα τῆς πόλ λεως, καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὑφ᾽ ἡμᾶς τελούντων Χρι στιανῶν· καὶ οὐκ ἔστι τι βασάνων εἶδος, ὁ μὴ καὶ παθεῖν ἡμεῖς ἔτοιμοι δι' αὐτόν. Τί γὰρ ἂν καὶ χωρίς σεις τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀγάπης ἡμᾶς; Οὐδὲν δὲ ἡμῖν καὶ Νεστορίῳ ἢ τοῖς ἄλλοις τοῖς τὰ ἐκείνου νοσοῦ σιν· οἳ τὸν ἀδιαιρέτω, ἐνωθέντα καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν ἄνθρωπον τῷ Θεῷ λόγῳ, τολμηρῶς διασπώντως τῆς τοῦ Λόγου θείας ὑποστάσεως, ἰδιοϋπόστατόν τε καὶ ψιλὸν ἄνθρωπον τὸν σαρκὶ ἐπιφανέντα Λόγον εἰπεῖν ἐτόλμησαν· οἵ γε ἀξίως παρὰ τῶν θείων πνευμά cæsus Deus, qui est natura incorporeus? quomodo autem mortem adeo turpem et ignominiosam natura gustarit immortalis? Alioquin autem multi quoque ex Romanis, qui sunt apud vos, jactantes se Nestorium habere magistrum, ipsi quoque rursus dicunt, se non ut Deum, sed hominem et prophetam quemdam oportere Christum honorare. Quæ nisi vera essent, nec ego ad tantam processissem insaniam, ut ipse negarem in Christum fidem, et vos ad similem vocarem negationem. Quomodo enim, qui legem teneo ac tueor, et patrios mores ac ritus valde amplector, repello autem quiquid fuerit novi: et ideo Jesum quoque odio habeo hominem, qui divinitatem sibi impudenter attribuit? Neque enim soli et lunæ, neque aliis rebus creatis, neque diis gentium rogo vos cultum tribuere (absit, ut sim adeo emotæ mentis!) sed Deo soli, qui omnia producit, et est Pater rerum generatarum: qui, cum sit impatibilis et expers materiæ, generare nescit patibiliter. IX. Cui generosus Aretha cum sociis: Cur hæc dixisti, o rex? Neque nos dicimus Deum gignere patibiliter, sed impatibiliter, ut mens sermonem gignit. Illum autem asserimus, nostræ natura motum misericordia, misisse Filium, ad hominum, inquam, beneficium, adeo ut et carnem acceperit ex puella virgine, et per omnia nobis similis factus sit absque peccato, et omnia impleverit, quæ de ipso a prophelis multis ante annis dicta sunt: quæ quidem tu quoque eois, qui legisti illorum libros. Qui etiam sepe per miracula quæ sunt supra hominem, ipsam ostendit divinitatem et se suscepisse carnem, non est inficiatus. Quid opus est pluribus? Nos eum et Deum, et Dei Filium confitemur, et pro universa respondemus civitate, et aliis Christianis, qui sunt nobis subjecti: neque est ullum genus tormenti, quod non propter ipsum parati simus pati. Quid enim nos separaverit a charitate Christi? Nihil autem rei est nobis cum Nestorio, aut cum aliie, qui eodem morbo, quo ipse, laborant, qui hominem, qui citra divisionem et per hypostasim unitus est Deo Verbo, summa impudentia divellentes a Verbi divina hypostasi, per se consistentem, et solum hominem ausi sunt dicere Verbum, quod in carne apparuit: qui των τούτων ὀρθοδόξων ἀπεβλήθησαν καταλόγου καὶ etiam, ut merebantur, a divinis Patribus ejecti δι' αἰῶνος ἀναθέματι παρεδόθησαν. Πλὴν ἀλλ' οὐκ ἀνέξεται (ἴσθι ὁ ὑπὸ σοῦ), βλασφημούμενος Κύριος μὴ οὐχὶ καὶ σὲ παρὰ πόδας ἀπαιτῆσαι δίκας τῶν τολμωμένων, τῆς τε ἄλλης βλασφημίας, φημὶ, καὶ δὴ καὶ τῶν καταπατηθέντων ὑπὸ σοῦ καὶ ἀνατραπέντων ὅρκων, ἀνοσιώτατε ἀνθρώπων καὶ πανουρ γόσατε. Ι΄. Ὁ δὲ τῆς παῤῥησίας τὸν ἀνδρῶν μικρὸν ἀνασχόμενος, μάλιστα δὲ τῆς συνέσεως καὶ τῆς ἄλλης ἐπιφανείας τὸν ᾿Αρέθαν δυσωπηθεὶς ἡμέροις τε λόγοις ὑπολεαίνειν ἤρξατο, καὶ δωρεὰς καὶ τιμὰς PATROL. GR. CXV. sunt a catalogo orthodoxorum, et sunt in æternum traditi anathemati. Sed non prætermittet (hos certo scias) qui maledictis a te appetitur Dominus, quin e vestigio pœnas sumat tuorum audacium ceptorum, cum alterius, inquam, tuæ blasphemiæ, tum jurisjurandi, quod a te fuit conculcatum et eversum, o imprimis impie et scelerate. X. Ille autem cum eorum loquendi libertatem parum sustinuisset, maxime autem Aretha sapientiam et alium omnem splendorem esset reveritus, benignis verbis eos capit lenire, eisque et

col. 1259–1260page 131 of 165

PG 115:1259προετείνετο διαψυχραίνειν οὕτω τὸν θερμὸν αὐτοῦ περὶ τὴν εὐσέβειαν ζῆλον μηχανώμενος. Ὡς δὲ τοὺς μάρτυρας ἑώρα μηδὲ ὀλίγα τὴν ἀκοὴν διδόντας ταῖς ὑποσχέσεσι, τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ ὡς εἶχον ἀναβοῶντας. Οὐκ ἀρνούμεθά σε τὸν ἕνα τῆς Τριάδος, Λόγε Θεοῦ καὶ Χριστέ, οὐδὲ τὴν σὴν οἰκονομίαν διαχλευάζομεν, οὐδὲ τῶν δι' ἡμᾶς σου παθῶν Ἰουδαϊκῶς, καὶ τοῦ σταυροῦ κατορχούμεθα· τούτους μὲν ἔτι παρακατεῖχε δεσμίους, τῷ δὲ ἄλλῳ πλήθε τῷ ἐξ ἁπάσης ἰδίας συνειλεγμένῳ καὶ ἡλικίας, τὴν τοῦ θανάτου ψῆφον ἐπήγαγεν. Γυναῖκας δὲ καὶ τέκνα τῶν κατεχομένων μαρτύρων κατ᾿ ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἀγαγὼν πρὸς ἄρνησιν ἐξεκαλεῖτο Χριστοῦ, τοῦτο μὲν ἀπειλῶν, τοῦτο δὲ καὶ κολακείαις δεινῶς ὑπερχόμεν νος· ἔστιν ὅτε καὶ πᾶν εἶδος κολαστηρίων αὐταῖς ἐπανατεινόμενος, τέκνων τε καὶ γονέων καὶ περισ σιῶν, καὶ αὐτῆς πατρίδος, ἐπισείων τὴν στέρησιν. Αἱ δὲ, Πᾶσιν, εἶπον, τοῖς παρὰ σοῦ προτεινομένοις, ὦ βασιλεῦ, εἴτε χρηστὰ εἶεν, εἴτε καὶ ἄλλως ἔχοντα, ἡδέως ἀποταττόμεναι σήμερον, τὸν ὑπὸ σοῦ βασφη μούμενον αἴρομεν τοῦ Κυρίου σταυρόν· καὶ τῷ ἐν αὐτῷ τὴν ἡμῶν πραγματευσαμένῳ σωτηρίαν ἀκολουθοῦμεν Χριστῷ. "Αλογον γὰρ ἀληθῶς καὶ κομιδή γυναικεοῖν τὰς μὲν ἡμῶν ἀνδράσι τοιούτοις συνοικη σάσας, οἳ τὸ κινδυνεύειν διὰ Χριστὸν εἴλοντο, τὰς δὲ καὶ παρθενίαν ἀσκουμένας, ἅτε νυμφευσαμένας Χριστῷ, μὴ τὴν ψυχὴν ἀῤῥενῶσαι, καὶ τὸν ὑμέτερον ἀλόγιστον οὕτω θυμὸν ἐν τῷ ἰδίῳ καθυποστήναι σώματι. ΙΔ΄. Καὶ ὁ βασιλεύς. Πολλήν ἔγωγε, γυναῖκες, άνοιαν ἔχω καταγινώσκειν ὑμῶν, ὅτι χάριν ἀνθρώπου πλάνου καὶ γόητος καὶ βιοθανοῦς θάνατον αι ρεῖσθε, καὶ τῶν παρόντων ἡδέων ἐλπίδας ἄδηλον τὸ πέρας ἐχούσας προτιμᾶν ἔγνωτε. Μὴ ἐνεγκόντες δὲ τινες τῶν θερμοτέρων Πατέρων τε καὶ μοναζουσῶν τὴν κατὰ Χριστοῦ ὕβριν, τραχυτέροις κατὰ τοῦ βα σιλέως ἐχρήσαντο ρήμασιν, αὐτὸν τὸν βλασφημούμενον Κύριον εἰς ἄμυναν ἐκκαλούμενοι, ἐφ᾽ ᾧ καὶ χαλεπήναντα τὸν Ἑβραῖον, κοινῇ τὴν διὰ ξίφους ἀναίρεσιν κατ' αὐτῶν ἀποφήνασθαι. Ην οὖν ἐλαο μένας ἰδεῖν τῶν τριχών γυναῖκας ὁσίας, καὶ πρὸς θάνατον οὕτως ἐπαγομένας, μᾶλλον δὲ καὶ προθύμοις ποσὶν αὐτὰς φερομένας, καὶ τὴν διὰ Χριστὸν διψώσας σφαγήν. Καὶ γὰρ ἅμιλλά τις οὐκ ἀγεννής περὶ αὐτὰ, ἵστατο. Επείπερ αἱ μονάζουσαι μὲν καὶ παρθένοι τῶν πρωτείων οὐδ᾽ ὅλως ταῖς ὑπὸ ζυγὸν ἐξίσταντο, ᾿Αναμνήσθητε, λέγουσαι, ὅτι καὶ πρότερον ὑπὲρ ὑμᾶς ἐπί τε τῇ τῶν ἱερῶν εἰσόδῳ, καὶ τῇ τῶν ἁγίων μεταλήψει, τῇ στάσει τε καὶ τῇ καθέδρα προτετιμήμεθα· καὶ διὰ τοῦτο χρὴ καὶ τὰ νῦν ἡμᾶς πρὸ ὑμῶν τε καὶ τῶν ὑμετέρων ἀνδρῶν καταξιοῦσθαι τοῦ μαρτυρίου. Αἱ δὲ μαρτύρων γυναῖκες ήδη καὶ μητέρες καλούμεναι δευτερείων οὐδ᾽ ὅλως κατά τὸ παρὸν ἡνείχοντο. Υπεψέλλιζε δὲ καὶ τὰ παιδία παραθέοντα ταῖς μητράσι, καὶ τὸν δήμιον ἐξεκαλεῖ το καὶ αὐτὰ πρὸς τὸν θάνατον. Ἔδεσαν γὰρ καὶ ἄλλοτε παῖδας ἱερὰ Χριστῷ προσενεχθέντας δι' αὐτ τὸν σφάγια. Ούτω δὴ καὶ τὸν θάνατον αἱ μακάριει

dona et honores proposuit, acrem ipsorum zelum προετείνετο διαψυχραίνειν οὕτω τὸν θερμὸν αὐτοῦ in pietatem sic refrigerare machinans. Postquam autem vidit martyres omnino aures non præbere promissis, contra autem quam poterant clarissima voce clamare: Non te negamus, qui es unus Trinitatis, o Verbum Dei et Christe: neque tuam irridemus susceptæ carnis dispensationem: neque tuis, quas propter nos passus es, perpessionibus et cruci Judaicæ insultamus, eos quidem vinctos adhuc detinuit: in aliam autem multitudinem, quæ collecta fuit ex omni geuore et æstate, mortis tulit sententiam; uxoribus vero et liberis eorum, qui detinebantur, martyrum ante oculos eorum adductis, provocabat ad Christi negationem, partim quidem minis, partim autem blandis verbis eas aggrediens, nonnunquam omne supplicii genus in eas intentans, liberorumque, et parentum, et facultatum, et ipsius quoque patriæ eas terrens amissione. Illæ autem dicebant: Omnibus, o rex, quæ a te offeruntur, sive ea sint bona, sive aliter se habeant, libenter hodie renuntiantes, quæ a te maledictis incessitur, Christi crucem extollimus: et qui in ipsa nostram procuravit salutem, Christum sequimur. Esset enim a ratione alienum, et nimis effeminatum, ex nobis quidem alias, quæ cum talibus viris cohabitarunt, qui mortem propler Christum elegerunt: alias aulem, quæ virginitatem exercent, ut quæ Christo sint desponsæ, non esse animo masculo, et vestram iram plane inconsideratam non nostro sustinere corpore. περὶ τὴν εὐσέβειαν ζῆλον μηχανώμενος. Ὡς δὲ τοὺς μάρτυρας ἑώρα μηδὲ ὀλίγα τὴν ἀκοὴν διδόντας ταῖς ὑποσχέσεσι, τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ ὡς εἶχον ἀναβοῶντας. Οὐκ ἀρνούμεθά σε τὸν ἕνα τῆς Τριάδος, Λόγε Θεοῦ καὶ Χριστέ, οὐδὲ τὴν σὴν οίκονομίαν διαχλευάζομεν, οὐδὲ τῶν δι' ἡμᾶς σου παθῶν Ἰουδαϊκῶς, καὶ τοῦ σταυροῦ κατορχούμεθα· τούτους μὲν ἔτι παρακατεῖχε δεσμίους, τῷ δὲ ἄλλῳ πλήθε: τῷ ἐξ ἁπάσης ἰδίας συνειλεγμένῳ καὶ ἡλικίας, τὴν τοῦ θανάτου ψῆφον ἐπήγαγεν. Γυναῖκας δὲ καὶ τέκνα τῶν κατεχομένων μαρτύρων κατ᾿ ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἀγαγὼν πρὸς ἄρνησιν ἐξεκαλεῖτο Χριστοῦ, τοῦτο μὲν ἀπειλῶν, τοῦτο δὲ καὶ κολακείαις δεινῶς ὑπερχόμεν νος· ἔστιν ὅτε καὶ πᾶν εἶδος κολαστηρίων αὐταῖς ἐπανατεινόμενος, τέκνων τε καὶ γονέων καὶ περισ σιῶν, καὶ αὐτῆς πατρίδος, ἐπισείων τὴν στέρησιν. Αἱ δὲ, Πᾶσιν, εἶπον, τοῖς παρὰ σοῦ προτεινομένοις, ὦ βασιλεῦ, εἴτε χρηστὰ εἶεν, εἴτε καὶ ἄλλως ἔχοντα, ἡδέως ἀποταττόμεναι σήμερον, τὸν ὑπὸ σοῦ βασφη μούμενον αἴρομεν τοῦ Κυρίου σταυρόν· καὶ τῷ ἐν αὐτῷ τὴν ἡμῶν πραγματευσαμένῳ σωτηρίαν ἀκολουθοῦμεν Χριστῷ. "Αλογον γὰρ ἀληθῶς καὶ κομιδή γυναικεοῖν τὰς μὲν ἡμῶν ἀνδράσι τοιούτοις συνοικη - σάσας, οἳ τὸ κινδυνεύειν διὰ Χριστὸν εἴλοντο, τὰς δὲ καὶ παρθενίαν ἀσκουμένας, ἅτε νυμφευσαμένας Χριστῷ, μὴ τὴν ψυχὴν ἀῤῥενῶσαι, καὶ τὸν ὑμέτερον ἀλόγιστον οὕτω θυμὸν ἐν τῷ ἰδίῳ καθυποστήναι σώματι. XI. Rex autem: O feminæ, inquit, possum vos merito magna accusare stultitiæ, quod hominis plani, et præstigiatoris, et qui violenta morte periit, gratiam eligitis, et voluptatibus praesentibus spem, cujus incertus est exitus, præferre statuistis. Quædam autem ex acrioribus matribus et monachis, non ferentes Christi contumeliam, usæ sunt in regem verbis asperioribus, eum ipsum, qui maledictis incessebatur, Christum vocantes ad ultionem. Quod quidem ægre ferens Hebræus, in eas communiter pronuntiat sententiam, ut gladio feriantur. Licebat ergo videre mulieres sanctas trahi crinibus, et sic duci ad supplicium, vel potius ferri promptis et alacribus pedibus, et sitire mortem propter Christum. Magna vero erat ei præclara inter eas contentio. Monachæ enim virgines nequaquam concedebant primas partes iis quæ erant junctm matrimonio: Recordemini, dicentes, quod prius vobis fuimus propositæ, et in templi ingressu, et in sacramentorum participatione, et in statione, et in sessione: et ideo oportet nunc quoque nos ante vos et vestros maritos consequi martyrium. Martyrum autem uxores, quæ jam etiam vocabantur matres, nequaquam ferebant in præsentia habere secundas partes. Infantes quoque balbutientes matres prætercurrebant, et ipsi quoque carnif!- cem provocabant ad mortem. Sciebant enim alias quoque pueros fuisse Christo propter ipsum sacras oblatas victimas. Sic beatæ illæ mortem præriΙΔ΄. Καὶ ὁ βασιλεύς. Πολλήν ἔγωγε, γυναῖκες, άνοιαν ἔχω καταγινώσκειν ὑμῶν, ὅτι χάριν ἀνθρώ που πλάνου καὶ γόητος καὶ βιοθανοῦς θάνατον αιρεῖσθε, καὶ τῶν παρόντων ἡδέων ἐλπίδας ἄδηλον τὸ πέρας ἐχούσας προτιμᾶν ἔγνωτε. Μὴ ἐνεγκόντες δὲ τινες τῶν θερμοτέρων Πατέρων τε καὶ μοναζουσῶν τὴν κατὰ Χριστοῦ ὕβριν, τραχυτέροις κατὰ τοῦ βα σιλέως ἐχρήσαντο ρήμασιν, αὐτὸν τὸν βλασφημού μενον Κύριον εἰς ἄμυναν ἐκκαλούμενοι, ἐφ᾽ ᾧ καὶ χαλεπήναντα τὸν Ἑβραῖον, κοινῇ τὴν διὰ ξίφους ἀναίρεσιν κατ' αὐτῶν ἀποφήνασθαι. Ην οὖν ἐλαο μένας ἰδεῖν τῶν τριχών γυναῖκας ὁσίας, καὶ πρὸς θάνατον οὕτως ἐπαγομένας, μᾶλλον δὲ καὶ προθύ μοις ποσὶν αὐτὰς φερομένας, καὶ τὴν διὰ Χριστὸν διψώσας σφαγήν. Καὶ γὰρ ἅμιλλά τις οὐκ ἀγεννής περὶ αὐτὰ, ἵστατο. Επείπερ αἱ μονάζουσαι μὲν καὶ παρθένοι τῶν πρωτείων οὐδ᾽ ὅλως ταῖς ὑπὸ ζυγὸν ἐξίσταντο, ᾿Αναμνήσθητε, λέγουσαι, ὅτι καὶ προτε ρον ὑπὲρ ὑμᾶς ἐπί τε τῇ τῶν ἱερῶν εἰσόδῳ, καὶ τῇ τῶν ἁγίων μεταλήψει, τῇ στάσει τε καὶ τῇ καθέδρα προτετιμήμεθα· καὶ διὰ τοῦτο χρὴ καὶ τὰ νῦν ἡμᾶς πρὸ ὑμῶν τε καὶ τῶν ὑμετέρων ἀνδρῶν καταξιού σθαι τοῦ μαρτυρίου. Αἱ δὲ μαρτύρων γυναῖκες ήδη καὶ μητέρες καλούμεναι δευτερείων οὐδ᾽ ὅλως κατά τὸ παρὸν ἡνείχοντο. Υπεψέλλιζε δὲ καὶ τὰ παιδία παραθέοντα ταῖς μητράσι, καὶ τὸν δήμιον ἐξεκαλεῖτο καὶ αὐτὰ πρὸς τὸν θάνατον. Ἔδεσαν γὰρ καὶ ἄλλοτε παῖδας ἱερὰ Χριστῷ προσενεχθέντας δι' αὐτ τὸν σφάγια. Ούτω δὴ καὶ τὸν θάνατον αἱ μακάριει

col. 1261–1262page 132 of 165

PG 115:1261προαρπάζουσαι, πολὺν ἐνέβαλον τοῖς ὁρῶσι θρῆνον, ὡς καὶ τὸν ὠμότατον βασιλέα τοιαύτην ἀφεῖναι φωνὴν μετὰ θαύματος · Οἵαν ὁ Γαλιλαῖος μικροῦ πᾶσινἀνθρώποις ἐνέσπειρε πλάνην, καὶ αὐτοῦ θανάτου πείσας καταφρονεῖν, καὶ τὰς ἑαυτῶν ὑπὲρ ἐκείνου προδιδόναι ψυχὰς καὶ τὰ σώματα. ΙΒ΄. Ἐν τούτῳ καί τις γυνή, τῶν ἐν τῇ πόλει τὰ πρωτεία φέρειν πιστευομένη, γένει καὶ πλούτῳ, καὶ δόξῃ, καὶ ὥρᾳ τῶν ἄλλων μακρῷ διαφέρουσα, ἐν νεαζούσῃ ἔτι τῇ ἡλικίᾳ, ἐνδιαβάλλεται τῷ τυράννῳ. Καὶ αὐτίκα κελεύει τοῖς ὑπ' αὐτὸν ἐκεῖνος μετά τινος αἰδοῦς καὶ τιμῆς αὐτὴν ἀγαγεῖν, εὔθετόν τε αὐτῇ παρασκευάσαι τὴν πρὸς αὐτὸν εἴσοδον. Ἡ δὲ, καίτοι τὸν τρόπον τοῦτον ἀχθεῖσα καὶ μηδέπω εἰς ὄψιν ἢ λόγους ἐλθοῦσα τῷ Ἰουδαίῳ, ὅμως ἡνιᾶτο τῆς τῶν ἄλλων γυναικῶν μαρτυρίας ἀπολειφθεῖσα. Μετὰ δὲ τρίτην ἡμέραν κατὰ τὸ κελευσθὲν εἰσάγεται μετὰ τιμῆς πρὸς τὸν βασιλέα. Καὶ ὃς, ἥμερον αὐτὴν προσβλέψας, καὶ ὑποκλέπτειν ἐκ προοιμίων ἀρξάμενος, Ἡ φήμη, φησί, σώφρονά σε διαγγέλλει, καὶ κοσμίαν καὶ συνετὴν, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ παράστημα καὶ ἡ ὄψις τοῖς λεγομένοις συμμαρτυρεῖ. Ἀλλὰ καὶ πολὺς περὶ τοῦ διατρέχει λόγος γένους ἕνεκα καὶ πλούτου, καὶ τῆς ἄλλης περιφανείας. Μὴ οὖν οὕτω ταῖς ἀσυνέτοις ὁμοίως, ἃς ἐγὼ δικαίως ἀπώλεσα, τὸν ἐσταυρωμένον ἀνάσχῃ καὶ αὐτὴ Θεὸν ἀνειπεῖν, ἄνθρωπον, φόνον καὶ οἰνοπότην, τελωνῶν καὶ ἁμαρτωλῶν φίλον, καὶ μηδὲ τοὺς πατρώους στέρξαντα νόμους· ἀλλ' οἰκεῖα πράττουσα τῆς σῆς εὐγενείας, ἀπόταξαι μὲν τῷ Ναζωραίῳ, συμφρονῆσαι δὲ ἡμῖν, καὶ συνεῖναι περὶ τὰ βασίλεια θέλησον. Οὕτω γὰρ ἐλευθεριώτερον τὸ ἀπὸ τοῦδε βιώσεις, καὶ τῶν ἐκ τῆς χηρείας ἀπαλλαγεῖσα κακῶν, καὶ ἄλλοις ἐπαρκεῖν μᾶλλον δυνήσῃ. Ἥκει μὲν γὰρ ὁ λόγος καὶ εἰς ἡμᾶς, μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὰ τὰ πράγματα, ὅτι καὶ πλούτῳ βαθυτάτῳ κομῶσα, καὶ πολλὴν ἐκ προγόνων κεκτημένη τὴν περιουσίαν, πολλούς τε τοὺς ὑπηρετουμένους σοι καὶ θεραπεύοντας ἔχουσα, ὅμως δεύτερα τῆς οἰκείας αἰδοῦς καὶ ἀρετῆς πάντα θεμένη οὐδενὶ τῶν ἁπάντων ἑτέρῳ οὐδὲ κατ' ὄψιν μόνην ἦλθες ἀνδρὶ, ἀλλ' ἢ τῷ νομίμως συζευχθέντι σοι καὶ πρὸς γάμον ἀγαγομένῳ. Μὴ δῆτα μηδὲ νῦν, σύμβουλος ἐγώ σοι τούτων καθίσταμαι, τήν τε οἰκείαν ὥραν καὶ τὴν νεότητα, καὶ τὴν τῶν θυγατέρων παρθενίαν δημίων χερσὶ παραδῷς, τοῦ κολάζειν πλέον τὸ ὑβρίζειν ἐχούσαις· ἀλλὰ τῆς τοῦ ἐσταυρωμένου δόξης ἀποσχομένη καὶ νόμοις τοῖς ἡμετέροις εἴξασα, ἑαυτῇ τε καὶ τέκνοις τὰ λυσιτελῆ περιποίησαι. ΙΓ΄. Καὶ ἡ μακαρία ἐμμελῶς ἅμα καὶ πεπαιδευμένως ὑπολαβοῦσα, Εἰ ὃν ἔδει τιμήν, εἶπεν, ὦ βασιλεῦ, ὡς τὸ κράτος σοι χαρισάμενον, καὶ τὴν πορφυρίδα ταύτην καὶ τὸ διάδημα, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι καὶ ζῆν, ἅτε Θεοῦ Υἱὸν καὶ Θεὸν, ἀγνώμονι ψυχῇ ἀθετήσας τολμηρᾷ γλώττῃ καθυβρίζεις, καὶ οὐ δεδιὼς μή πού σε σκηπτὸς ἄνω Θεὸς ἐνεχθεὶς καταφλέξειεν, ἐμὲ τιμήσεις αὐτὸς, ἥτις ἐσχάτην μᾶλλον ἀτιμίαν τὴν ὑμετέραν ἡγοῦμαι τιμήν. Παῦσαι κατὰ σαυτοῦ τὸ ξίφος ὠθῶν. Μηδὲ γένοιτό μοι παρὰ τοι-

MARTYRIUM S. ARETHE. προαρπάζουσαι, πολὺν ἐνέβαλον τοῖς ὁρῶσι θρῆνον, pientes, iis, qui videbant, magnam afferebant laὡς καὶ τὸν ὠμότατον βασιλέα τοιαύτην ἀφεῖναι φως τὴν μετὰ θαύματος· Οἵαν ὁ Γαλιλαῖος μικροῦ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐνέσπειρε πλάνην, καὶ αὐτοῦ θανάτου πείσας καταφρονεῖν, καὶ τὰς ἑαυτῶν ὑπὲρ ἐκείνου προδιδόναι ψυχὰς καὶ τὰ σώματα. mentationem, adeo ut rex crudelíssimus cum admiratione talem vocem emiserit: Qualem omnibus fere hominibus errorem immisit Galilæus, ut qui vel ipsam mortem contemnere persuaserit, et pro illo prodere suas animas et corpora! ΙΒ΄. Ἐν τούτῳ καί τις γυνή, τῶν ἐν τῇ πόλει τὰ πρωτεία φέρειν πιστευομένη, γένει καὶ πλούτῳ, καὶ δόξῃ, καὶ ὥρᾳττῶν ἄλλων μακρῷ διαφέρουσα, ἐν νεαζούσῃ ἔτι τῇ ἡλικίᾳ, ἐνδιαβάλλεται τῷ τυ ράννῳ. Καὶ αὐτίκα κελεύει τοῖς ὑπ' αὐτὸν ἐκεῖνος μετά τινος αἰδοῦς καὶ τιμῆς αὐτὴν ἀγαγεῖν, εὔθε τόν τε αὐτῇ παρασκευάσαι τὴν πρὸς αὐτὸν εἴσοδον. Ἡ δὲ, καίτοι τὸν τρόπον τοῦτον ἀχθεῖσα καὶ μηδέπω εἰς ὄψιν ἢ λόγους ἐλθοῦσα τῷ Ἰουδαίῳ, ὅμως ἡνιᾶτο τῆς τῶν ἄλλων γυναικῶν μαρτυρίας ἀπολειφθεῖσα Μετὰ δὲ τρίτην ἡμέραν κατὰ τὸ κελευσθὲν εἰσο άγεται μετὰ τιμῆς πρὸς τὸν βασιλέα. Καὶ ὃς, ἥμερον αὐτὴν προσβλέψας, καὶ ὑποκλέπτειν ἐκ προοιμίων ἀρξάμενος, Η φήμη, φησί, σώ φρονά σε διαγγέλλει, καὶ κοσμίαν καὶ συνετὴν, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ παράστημα καὶ ἡ ὄψις τοῖς λεγομένοις συμμαρτυρεῖ. ᾿Αλλὰ καὶ πολὺς περὶ τοῦ διατρέχει λόγος γένους ἕνεκα καὶ πλούτου, καὶ τῆς ἄλλης περιφανείας. Μὴ οὖν οὕτω ταῖς ἀσυνέτοις ὁμοίως, ἂς ἐγὼ δικαίως ἀπώλεσα, τὸν ἐσταυρωμένον ἀνάσχῃ καὶ αὐτὴ Θεὸν ἀνειπεῖν, ἄνθρωπον, φόνον καὶ οινοπότην, τελωνῶν καὶ ἁμαρτωλῶν φίλον, καὶ μηδὲ τοὺς πατρώους στέρξαντα νόμους· ἀλλ' οἰκεῖα πράττουσα τῆς σῆς εὐγενείας, ἀπόταξαι μὲν τῷ Ναζωραίῳ, συμφρονῆσαι δὲ ἡμῖν, καὶ συνεῖναι περί τὰ βασίλεια θέλησον, Οὕτω γὰρ ἐλευθεριώτερον τὸ ἀπὸ τοῦδε βιώσεις, καὶ τῶν ἔκ τῆς χηρείας ἀπαλ λαγεῖσα κακῶν, καὶ ἄλλοις ἐπαρχεῖν μᾶλλον δυνήση. Ἤχει μὲν γὰρ ὁ λόγος καὶ εἰς ἡμᾶς, μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὰ τὰ πράγματα, ὅτι καὶ πλούτῳ βαθυτάτῳ κομῶσα, καὶ πολλὴν ἐκ προγόνων κεκτημένη τὴν περιουσίαν, πολλούς τε τοὺς ὑπηρετουμένους σοι καὶ θεραπεύοντας ἔχουσα, όμως δεύτερα τῆς οἰκείας αἰδοῦς καὶ ἀρετῆς πάντα θεμένη οὐδενὶ τῶν ἀπάντων ἑτέρῳ οὐδὲ κατ᾿ ὄψιν μόνην ἦλθες ἀνδρὶ, ἀλλ' ἢ τῷ νομίμως συζευχθέντι σοι καὶ πρὸς γάμον ἀγαγομένῳ. Μὴ δῆτα μηδὲ νῦν, σύμβουλος ἐγώ σοι τούτων καθίσταμαι, τήν τε οἰκείαν ὥραν καὶ τὴν νεότητα, καὶ τὴν τῶν θυγατέρων παρθενίαν δημίων χερσὶ παραδῷς, τοῦ κολάζειν πλέον τὸ ὑβρίζειν ἐχούσαις· ἀλλὰ τῆς τοῦ ἐσταυρωμένου δόξης ἀποσχομέ- bus, et tibi et liberis prospice quæ sunt utilia. νη καὶ νόμοις τοῖς ἡμετέροις εἴξασα, ἑαυτῇ τε καὶ τέκνοις τὰ λυσιτελή περιποίησαι. XII. Interim autem quædam quoque femina, quæ duas filias habebat, et primas partes inter eas, quæ erant in civitate, obtinebat, longeque prestabat aliis genere, divitiis, gloria et pulchritudine, atque in juvenili adhuc ætate vidua relicta fuerat, insectatur tyrannum. Ille autem statim jubet suis ministris, ut eam ad se adducant cum honore et reverentia, et ei efficiant commodum aditum. Illa vero, etsi hoc modo adduceretur, agru ferebat tamen se ab aliarum mulierum abesse martyrio. Tertio autem die post jussionem, cum honore ad regem adducitur cum filiabus. Ille vero placide eam intuens et eam ab initio incipiens allicere: Fama, inquit, annuntiat te esse modestam, ornatam et prudentem: quin etiam ipse vultus et aspectus fert iis, quæ diountur, testimonium. Præterea autem vulgo fertur te quoque esse genere claram, et abundare divitiis, et tibi non deesse splendorem. Ne ergo quomodo stults. quas ego perdidi, sustineas ipsa quoque Deum dicere eum, qui fuit crucifixus; fuit autem homo` vorax, et vini potator, amicusque publicanorum et peccatorum, et nec patriis fuit contentus legibus: sed tuæ nobilitati faciens convenientia, renuntia quidem Nazareno, et velis nobiscum sentire, et simul cum regina versari in regia. Sic enim vives deinceps liberius et liberata a malis quæ oriuntur ex viduitate, magis poteris aliis opem ferre. Venit enim ad nos fama, ipsæ autem res quoque testantur, quod cum et magnas habeas divitias, et plurimas facultates acceperis a majoribus et sint multi, qui tibi serviant, pudori tamen et virtuti omnibus postpositis, in nullius alterius viri ne in conspectum quidem venisti, nisi ejus qui fuit tibi legitimo conjunctus matrimonio. Ne nunc ergo, ne nunc (hoc ego tibi consulo) pulchritudinem tuam et juventutem, et filiarum virginitatem lictorum manibus tradideris, quæ magis contumelia afficiunt quam puniunt: sed desistens cruciaxo gloriam tribuere, et nostris cedens legiΙΓ΄. Καὶ ἡ μακαρία ἐμμελῶς ἅμα καὶ πεπαιδευμένως ὑπολαβοῦσα, Εἰ ὃν ἔδει τιμήν, εἶπεν, ὦ βασιλεῦ, ὡς τὸ κράτος σοι χαρισάμενον, καὶ τὴν πορφυ ρίδα ταύτην καὶ τὸ διάδημα, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι καὶ ζῆν, ἅτε Θεοῦ Υἱὸν καὶ Θεὸν, ἀγνώμονι ψυχῇ ἀθετήσε τολμηρᾷ γλώττη καθυβρίζεις, καὶ οὐ δεδιας μὴ πού σε σκηπτὸς ἄνω Θεὸς ἐνεχθεὶς και ταφλέξειεν, ἐμὲ τιμήσεις αὐτὸς, ἥτις ἐσχάτην μᾶλλον ἀτιμίαν τὴν ὑμετέραν ἡγοῦμαι τιμήν. Παῦσαι κατὰ σαυτοῦ τὸ ξίφος ὠθῶν. Μηδὲ γένοιτό μοι παρὰ τοι XIII. Beata autem illa apposite et erudite respondens: Cum eum, inquit, o rex, quem opor teret honorare, ut qui tibi dederit potentiam et hanc purpuram et hoc diadema, imo vero ipsam quoque essentiam, et vitam, tanquam Dei Filius et Deus, ingrato animo contemptum audaci lingua injuria afficias, non timens ne fulmen dejectum te comburat, et me honorare velis, vestrum ego honorem summam duco ignominiam. Cessa gladium in teipsum impellere. Absit autem, ut

col. 1263–1264page 133 of 165

PG 115:1263αὐτῆς τιμηθῆναι γλώττης, τῆς ὁπλισαμένης κατά Θεοῦ· μηδὲ παρὰ τοσοῦτον ἀνοίας ἔλθοιμι, ὥστε ἀναστρέφεσθαι τοῖς οὕτως ἐχθραίνουσι τῷ Θεῷ, καὶ ἐν σκηνώμασιν ἁμαρτωλῶν κατοικεῖν. Τούτων ὁ βασιλεὺς ὡς ἤκουσε θυμῷ τὴν καρδίαν ἀνακαυθεὶς, ἀπέβλεψε πρὸς τοὺς παρόντας, καὶ, Οἷα καθ᾿ ἡμῶν ἀναιδεύεται τὸ κατάρατον τουτί γύναιον, εἰρηκώς, κελεύει τὴν τῆς κεφαλῆς ἀφαιρεῖσθαι καλύπτραν αὐτῆς τε καὶ τῶν θυγατέρων, καὶ οὕτως ἀσκεπεῖς καὶ βαθὺ καμώσας ἐπ' αἰσχύνῃ παρὰ τὸ στρατόπεδον ἄγεσθαι. ΙΔ΄. Ἐκιοῦσα τοίνυν ἡ γενναία καὶ πλῆθος ὅτι πολύ γυναικῶν ἰδοῦσα περὶ αὐτὴν ἀνοιμῶζον καὶ παθαινόμενον, ὡς τοιαύτης δῆθεν εὐγενείας ὑβριζομένης, σεμνὸν ἐκείνη πρὸς αὐτὰς ἰδοῦσα καὶ μεγαλόφρον, Οἶδ' ὅτι, φησίν, φίλαι γυναίκες, περιπαθεῖς ἐφ' ἡμῖν γεγένησθε· τοῦτο μὲν ἴσως καὶ διὰ τὸ συγγενές τῆς φύσεως, τοῦτο δὲ καὶ τὸ δοκεῖν αἰσχύνης ἄξια μετὰ τῶν θυγατέρων ἡμᾶς ὑπομένειν. Ἀλλ' οὐ παρὰ τοῦτο ἂν ἡμεῖς ἀρνησαίμεθα τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, οὐδὲ τῶν ἀϊδίων τὰ πρόσκαιρα προτιμήσαιμεν. Ἐμοὶ γὰρ ἐκ προγόνων κλῆρος ἀδιάδοχος ἡ εὐσέβεια, καὶ τὸ ἀπὸ Χριστοῦ καλεῖσθαι, καὶ τοῦτον εἰδέναι Θεόν. Οὐκ ἐμοὶ δὲ μόνῃ, ἀλλὰ καὶ πάσῃ τῇ συγγενείᾳ δὴ τῇ ἐμῇ. Δι' ὃν ἐγὼ σωφροσύνην ἀσπασαμένη, χηρείαν προέθηκα γάμου, καὶ τὴν οὐσίαν πολλήν οὖσαν διενειμάμην τοῖς πένησιν. Ἔστι δέ μοι καὶ συχνὸς ὅτι πλοῦτος ἐν ἀργύρῳ τε καὶ χρυσῷ, πολύ τε οἰκείων πλῆθος, πολλὰ δὲ κτήματα καὶ βοσκήματα, καὶ τοσούτοις κομῶσα τοῖς ἀγαθοῖς, ὅμως οὐχ εἱλύμην, κατὰ τὰς πολλὰς τῶν γυναικῶν, πρὸς ἕτερον ἄνδρα βλέψαι, καίτοι γε μυρίαις περιστάσεσί τε καὶ συμφοραῖς οἷα τὰ τῆς χηρείας, πολλάκις διαπαλαίσασα, ὅπερ ἱκανὸν καὶ μόνον ἀπαλὴν ἔτι καὶ νέαν ψυχὴν πρὸς δευτέρους γάμους διερεθίσαι. Καὶ ἴσως οὐδεὶς ἄν μου τῆς νεότητος κατεγίνωσκεν αὐτὸν πρὸς τοῦτο τὸν θεῖον Ἀπόστολον συνήγορον ἐχούσης. Ἀλλὰ ταῦτα περὶ ἐλάττονος πάντα θεμένη, ἑνός εἰμι μόνου, τοῦ συνεῖναι Χριστῷ ταῖς προλαβούσαις ἅμα γυναιξὶν ἁγίαις καὶ μάρτυσιν. Ἐγὼ δὲ ὑμῖν ἤδη δεύτερον ἐμφανίζομαι ἔν τε τῷ τοῦ προσκαίρου νυμφίου γάμῳ, καὶ νῦν ἐν τῷ τοῦ ἀφθάρτου καὶ ἀθανάτου, πρὸς δὲ ἐπείγομαι, καὶ ᾧ τὴν σωφροσύνην ἄσπιλον διετήρησα, μαρτυρήσει μοι καὶ αὐτὸς, ᾧ καὶ τὰς θυγατέρας νυμφευθῆναι σπουδάζω, ὑγιῆ καὶ αὐτῶν εἰς δεῦρο τὴν παρθενίαν φυλάξασα. Ἐντεῦθεν ἡδονῆς ἐγὼ καὶ χρηστῶν ἐλπίδων τὴν ψυχὴν ἔμπλεώς εἰμι, καί μοι συνήδεσθαι καὶ ὑμᾶς ἀξιῶ, μηδὲ ἀγεννῶς οὕτω θρηνεῖν, καὶ τὴν ἑορτὴν ἐμοὶ πρὸς κατήφειαν μεταβάλλειν. Συμβουλεύσαιμι δ᾽ ἂν καὶ ὑμῖν πολλὴν πανταχόθεν ἐπιδείκνυσθαι τὴν ἀσφάλειαν, μή που λάθῃ καί τινος ὑμῶν τὸν τῆς πίστεως θησαυρὸν ὁ δεινὸς ὑποβλέψαι, καὶ τὴν μεγίστην ταύτην ζημίαν καὶ εἰς αὐτὴν ἤκουσαν τὴν ψυχὴν ζημιῶσαι. Καὶ ὅσαι δὲ τῶν Ἑλληνίδων γυναικῶν ἐνταῦθα καὶ Ἑβραΐδων (πολλαὶ γὰρ, ὡς ὁρῶ, ἐπὶ τῇ θέᾳ πάρεστε ταύτῃ) ἀποθέμεναι καὶ ὑμεῖς, αἱ μὲν τοὺς μακροὺς μύθους καὶ λήρους καὶ

ego a tali lauder lingua, quæ se armavit contra αύτης τιμηθῆναι γλώττης, τῆς ὁπλισαμένης κατά Deum, neque eo procedam amentiæ, ut verser cum iis, qui Deo sunt adeo inimici, et in peccatorum habitem tabernaculis. Cum rex hæc audisset, ira corde accensus, aspexit ad eos qui aderant, et cum dixisset, Quam impudenter in nos se gerit hæc oxsecranda muliercula! jubet ejus capiti auferri tegumentum, et ejus filiarum; et sic eas nudo capite, et promissa coma, in castra duci per ignominiam. Θεοῦ· μηδὲ παρὰ τοσοῦτον ἀνοίας ἔλθοιμι, ὥστε ἀναστρέφεσθαι τοῖς οὕτως ἐχθραίνουσι τῷ Θεῷ, καὶ ἐν σκηνώμασιν ἁμαρτωλῶν κατοικεῖν. Τούτων ὁ βασιλεὺς ὡς ἤκουσε θυμῷ τὴν καρδίαν ἀνακαυθεὶς, ἀπέβλεψε πρὸς τοὺς παρόντας, καὶ, Οἷα καθ᾿ ἡμῶν ἀναιδεύεται τὸ κατάρατον τουτί γύναιον, εἰρηκώς, κελεύει τὴν τῆς κεφαλῆς ἀφαιρεῖσθαι καλύπτραν αὐτῆς τε καὶ τῶν θυγατέρων, καὶ οὕτως ἀσκεπεῖς καὶ βαθὺ καμώσας ἐπ' αἰσχύνῃ παρὰ τὸ στρατόπε δον ἄγεσθαι. ΙΔ΄. Ἐκιοῦσα τοίνυν ἡ γενναία καὶ πλῆθος ὅτι πολύ γυναικῶν ἰδοῦσα περὶ αὐτὴν ἀνοιμῶζον καὶ παθαινόμενον. ὡς τοιαύτης δῆθεν εὐγενείας ὑβριζο μένης, σεμνὸν ἐκείνη πρὸς αὐτὰς ἰδοῦσα καὶ μεγαλόφρον, Οἶδ' ὅτι, φησίν, φίλαι γυναίκες, περιπαθεῖς ἐφ' ἡμῖν γεγένησθε· τοῦτο μὲν ἴσως καὶ διὰ τὸ συγγενές τῆς φύσεως, τοῦτο δὲ καὶ τὸ δοκεῖν αἰσχύ νης ἄξια μετὰ τῶν θυγατέρων ἡμᾶς ὑπομένειν. 'Αλλ' οὐ παρὰ τοῦτο ἂν ἡμεῖς ἀρνησαίμεθα τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, οὐδὲ τῶν ἀϊδίων τὰ πρόσκαιρα προτιμήσαιμεν. Ἐμοὶ γὰρ ἐκ προγόνων κλή ρος ἀδιάδοχος ἡ εὐσέβεια, καὶ τὸ ἀπὸ Χριστοῦ καλεῖσθαι, καὶ τοῦτον εἰδέναι Θεόν. Οὐκ ἐμοὶ δὲ μόνῃ, ἀλλὰ καὶ πάσῃ τῇ συγγενείᾳ δὴ τῇ ἐμῇ. Δι' ὃν ἐγὼ σωφροσύνην ἀσπασαμένη, χηρείαν προέθηκα γάμου, καὶ τὴν οὐσίαν πολλήν οὖσαν διενει μάμην τοῖς πένησιν. Ἔστι δέ μοι καὶ συχνὸς ὅτι πλοῦτος ἐν ἀργύρῳ τε καὶ χρυσῷ, πολύ τε οἰκείων πλῆθος, πολλὰ δὲ κτήματα καὶ βοσκήματα, καὶ του σούτοις κομῶσα τοῖς ἀγαθοῖς, ὅμως οὐχ εἰλύμην, κατὰ τὰς πολλὰς τῶν γυναικῶν, πρὸς ἕτερον ἄνδρα βλέψαι, καίτοι γε μυρίαις περιστάσεσί τε καὶ συμφο ραις οἷα τὰ τῆς χηρείας, πολλάκις διαπαλαίσασα, ὅπερ ἱκανὸν καὶ μόνον ἀπαλὴν ἔτι καὶ νέαν ψυχὴν πρὸς δευτέρους γάμους διερεθίσαι. Καὶ ἴσως οὐδεὶς ἄν μου τῆς νεότητος κατεγίνωσκεν αὐτὸν πρὸς τοῦτο τὸν θεῖον ᾿Απόστολον συνήγορον ἐχούσης. ᾿Αλλὰ ταῦτα περὶ ἐλάττονος πάντα θεμένη, ἑνός εἰμι μόνου, τοῦ συνεῖναι Χριστῷ ταῖς προλαβούσαις άμα γυναιξὶν ἁγίαις καὶ μάρτυσιν. Ἐγὼ δὲ ὑμῖν ἤδη δεύτερον ἐμφανίζομαι ἔν τε τῷ τοῦ προσκαίρου νυμφίου γάμῳ, καὶ νῦν ἐν τῷ τοῦ ἀφθάρ του καὶ ἀθανάτου, πρὸς δε ἐπείγομαι, καὶ ᾧ τὴν σωφροσύνην ἄσπιλον διετήρησα, μαρτυρήσει μοι καὶ αὐτὸς, ᾧ καὶ τὰς θυγατέρας νυμφευθῆναι σπου XIV. Egrediens ergo generosa mulier, cum vidisset magnam feminarum multitudinem flontem et ejulantem, quod talis nobilitas afficeretur contumelia, illa eas severe et magnifice intuens: Scio, inquit, o amicæ, quod propter nos dolorem accipitis, partim quidem fortasse propter naturæ cognationem, partim autem quod indigna ac pudenda videar pati cum filiabus. Sed ne doleatis. Nos enim non ideo negaverimus effectorem cœli et terræ, neque quæ sunt ad tempus æternis prætulerimus. Nam mihi quidem a majoribus per successionem pietas et vera religio, et a Christo denominari, et eum nosse Deum, tradita mihi fuerunt in hæreditatem; non mihi autem soli, sed universæ quoque meæ cognationi. Propter quem ego amplexa continentiam, viduitatem prætuli matrimonio: et ex facultatibus, quas habebam, plurimum distribui pauperibus. Sunt vero adhuc mihi magnæ divitiæ in auro et argento, et magna multitudo servorum, multæ autem possessiones et greges; verum licet tol bona mihi suppetant, nolui tamen, ut multæ aliæ mulieres solent, ad alium maritum intueri, etiamsi cum multis casibus et calamitatibus, quæ viduis evenire consueverunt, sæpe sim colluctata: quod quidem vel solum sufficit ad mollem adhuc et tenerum animum incitandum ad secundas nuptias. Et fortasse nullus meam damnasset juventutem, quæ ipsum ad hoc habebat patronum divinum Apostolum, Sed hæc omnia parvifaciens, in hoc solum animum intendo, ut cum Christo sim una cum sanctis, quæ præcesserunt, mulieribus et martyribus. Ego autem vobis · jam secundo appareo. Nam prius in matrimonio sponsi, qui erat ad tempus: nunc vero in nuptiis immortalis et alieni ab interitu, ad quem festino, et cui immaculatam conservavi continentiam, me δάζω, ὑγιῆ καὶ αὐτῶν εἰς δεῦρο τὴν παρθενίαν ου videtis. Filias quoque ipsi studeo despondere, ut quæ earum hucusque integram ad hoc virginitatem conservarim. Hinc mihi plenus est animus voluptate et bona spe. Rogo vos igitur, ut mihi potius congratulemini, neque tam abjecto animo lumentemini, et mihi transmutetis festum in tristitiam. Porro autem vobis quoque consuluerim, ut vos undique muniatis, et magnam adhibeatis cautionem, ne, vobis non advertentibus, auferal mei thesaurum, qui est callidus suffurandi artifes, et maximum vobis hoc damnum afferat, quod partingit usque ad ipsam animam. Jam vero quæλάξασα. Ἐντεῦθεν ἡδονῆς ἐγὼ καὶ χρηστῶν ἐλπίδων τὴν ψυχὴν ἔμπλεώς εἰμι, καί μοι συνήδεσθαι καὶ ὑμᾶς ἀξιῶ, μηδὲ ἀγεννῶς οὕτω θρηνεῖν, καὶ τὴν ἑυρτὴν ἐμοὶ πρὸς κατήφειαν μεταβάλλειν. Συμβου λεύσαιμι δ᾽ ἂν καὶ ὑμῖν πολλὴν πανταχόθεν ἐπιδεί κνυσθαι τὴν ἀσφάλειαν, μή που λάθῃ καί τινος ὑμῶν τὸν τῆς πίστεως θησαυρὸν ὁ δεινὸς ὑποβλέψαι, καὶ τὴν μεγίστην ταύτην ζημίαν καὶ εἰς αὐτὴν ἤκουσαν τὴν ψυχὴν ζημιῶσαι. Καὶ ὅται δὲ τῶν Ἑλληνίδων γυναικῶν ἐνταῦθα καὶ Ἑβραΐδων (πολλαὶ γὰρ, ὡς ὁρῶ, ἐπὶ τῇ θέᾳ πάρεστε ταύτῃ) ἀποθέμεναι καὶ ὑμεῖς, αἱ μὲν τοὺς μακροὺς μύθους καὶ λήρους καὶ

col. 1265–1266page 134 of 165

PG 115:1265τοὺς ὀνόματα μόνον ὄντας θεούς· αἱ δὲ τὴν σκιάν, ὀψὲ γοῦν ποτὲ καὶ τύπους καὶ τὰ αἰνίγματα μεταμάθετε τὴν ἀλήθειαν καὶ τῷ Λόγῳ καὶ Θεῷ τῷ τῆς Τριάδος ἑνὶ προσελθοῦσαι, φωτίσθητε διὰ τῆς αὐτοῦ λατρείας καὶ τῆς τοῦ θείου βαπτίσματος ἀναγεννήσεως, καὶ μὴ οὕτω ταῖς ἀσεβείαις ὑμῶν συναπόλησθε. ΙΕ΄. Ταῦτα τῆς μάρτυρος καὶ ἄλλα πλείω ταῖς συνελθούσαις γυναιξὶ διαλεγομένης, τινὲς τῶν τὰ βασιλέως φρονούντων ἐκείνῳ προσαγγειλάντων αὐτὰ καὶ ὅτι διαστρέφοι τὸ πλῆθος. Ὁ βασιλεὺς καὶ αὖθις μετάκλητον αὐτὴν ποιησάμενος καὶ τὸν πρᾶον ὑποκριθείς. Πολλῇ, φησὶν, ἐχρησάμην ἐπί σοι τῇ μακροθυμίᾳ, προνοίᾳ τοῦτο φιλανθρώπῳ καὶ οὐκ ἀλόγως ποιῶν, ὅπως, εἰ μή τι ἄλλο, ἀλλὰ τοῖς ἐπί σοι καὶ ταῖς θυγατράσι καταχεομένοις δάκρυσιν ἐπικλασθεῖσα, πεισθείης ἡμῖν. Ἡ δέ· Καὶ τίς με, ἔφη, πεισθεῖσάν σοι, βασιλεῦ, τοῦ πυρὸς ῥύσεται τοῦ ἀσβέστου; Οὕτως ἔλεξε, καὶ εἰς οὐρανὸν εὐθὺς ἀπιδοῦσα, Μὴ γένοιτό μοι, φησίν, ἀθάνατε βασιλεῦ, ἀπαρνήσασθαι σε τὸν τοῦ Θεοῦ μονογενῆ Υἱὸν, καὶ ἀνδρὶ πεισθῆναι, τῷ σέ τε ἀθετήσαντι, καὶ ἐπιορκίαις ἡμᾶς ἀπατήσαντι. Τὴν παῤῥησίαν τοίνυν ὁ Ἑβραῖος τῆς γενναίας οὐκ ἐνεγκών, ἀλλὰ τὴν σκηνὴν καὶ τὸ πλάσμα λύσας, καὶ ἄγριόν τι βλέψας καὶ φονικόν, Τολμηροτάτη γυναικῶν, ἔφη, ἐγώ σου τὰς σάρκας ἄρτι καταξανῶ, καὶ διαψηλαφήσω τὰ ἔγκατα, καὶ εἴ τι δὲ τούτων ὑπολειφθῇ, κυσὶ παραθήσω τροφήν. Καὶ ἴδω τίς ὁ τῶν ἐμῶν ἐξαιρούμενος σε χειρῶν, κἄν εἰ τὰ μάλιστα σύμμαχον παραστῆναί σοι τὸν Ναζωραῖον ἄμαχον προσδοκᾷς. Ἐνταῦθα μὴ ἀνασχομένη τῶν τοῦ μικροῦ λόγων ἡ πρώτη τῶν θυγατέρων τῆς μάρτυρος, δωδέκατον ἤδη που τῆς ἡλικίας ἄγουσα χρόνον, σιέλου τὸ στόμα πλήσασα, κατέχει τῆς ὄψεως τοῦ τυράννου. Οἱ δὲ περιεστηκότες, οὐ τὸν ζῆλον καὶ τὸ δικαίως γενόμενον ἐπαινέσαντες, ἀλλὰ τὸν καιρὸν θεραπεύοντες, αὐτήν τε καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτίκα ξίφει διαχειρίζονται, καὶ ταῖς χερσὶν ἐκ τοῦ καταῤῥέοντος αἵματος οἱ θηριώδεις ὑπολαβόντες προσφέρουσι τῇ μητρί· τοῦτο προσταγὲν ἐκ τοῦ βασιλέως. Ἡ δὲ (ὦ ψυχῆς γενναίας) ἡδέως τε ἀπογεύεται, καὶ πρὸς οὐρανὸν ἀνασχοῦσα τοὺς ὀφθαλμούς· Σοὶ τὴν ἐμὴν ταύτην, ἔφη, Δέσποτα Χριστέ, προσφέρω θυσίαν καὶ μάρτυρας παριστῶ σοι παρθένους ἁγνάς, τὰς ἐκ τῆς ὀσφύος δὴ τῆς ἐμῆς· αἷς κἀμὲ συναριθμήσας, ἐν τῷ νυμφῶνι τῷ σῷ συνεισάγαγε· καὶ τὸ τοῦ θείου Δαυίδ, μητέρα δεῖξον ἐπὶ τέκνοις εὐφραινομένην. ΙΣΤ΄. Καὶ ὁ βασιλεὺς, βαρυτάτῳ κέντρῳ τῆς ἀθυμίας πληγείς, ἅτε πάσας ἀπογνοὺς τὰς ἐλπίδας, ἀποφαίνεται κατ' αὐτῆς, τοιάδε πρὸς τοὺς συνόντας εἰπών· Ἐθαυμάσαμεν τοῦ κάλλους αὐτήν τε καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῆς (ὁμολογήσω γὰρ τ' ἀληθές)· πολλῷ δὲ τοῦ σώφρονος αὑτῶν πλέον ἥττημαι καὶ κοσμίου. Καὶ διὰ τοῦτο θαυμάζειν μοι ἔπεισιν, εἰς ὅσον ἄρα μανίας οἱ Χριστιανοὶ κεχωρήκασιν, ὡς ἀνθρώπῳ προσέχειν βιοθανεῖ, καὶ τὴν οἰκείαν ἐπιτρέπειν αὐτῷ σωτηρίαν, πλάνῳ καὶ γόητι γενομένῳ, καὶ μάτην ἑαυτὸν ἀνειπόντι Θεόν.

MARTYRIUM S. ARETHÆ. τοὺς ὀνόματα μόνον ὄντας θεούς· αἱ δὲ τὴν σκιάν, cunque hic estis mulieres gentiles, et Hebræm ὀψὲ γοῦν ποτὲ καὶ τύπους καὶ τὰ αἰνίγματα μεταμάθετε τὴν ἀλήθειαν καὶ τῷ Λόγω καὶ Θεῷ τῷ τῆς Τριάδος ἐνὶ προσελθοῦσαι, φωτίσθητε διὰ τῆς αὐτ τοῦ λατρείας καὶ τῆς τοῦ θείου βαπτίσματος ἀναγεννήσεως, καὶ μὴ οὕτω ταῖς ἀσεβείαις ὑμῶν συναπόλησθε. cultum illuminemini et divini baptismatis regenerationem, neque sic simul pereatis in vestris impie… tatibus. (multa enim, ut video, hic adestis ad spectaculum), vos quoque depositis, gentiles quidem, longis fabulis et nugis, et diis, qui sunt solo nomine: Hebrææ autem, umbra tandem et figuris et æni-· gmatibus, discite veritatem, et accedentes ad Verbum et Deum, qui est unus Trinitatis, per ejus XV. Cum martyr hæc et alia plura diceret mulieribus, quidam ex iis, qui cum rege sentiebant, illi bæc renuntiarunt, et quod perverteret multitudinem. Rex itaque, ea rursus accersita, simulans ΙΕ΄. Ταῦτα τῆς μάρτυρος καὶ ἄλλα πλείω ταῖς συνελθούσαις γυναιξὶ διαλεγομένης, τινὲς τῶν τὰ βασιλέως φρονούντων ἐκείνῳ προσαγγειλάντων αὐτὰ καὶ ὅτι διαστρέφοι τὸ πλῆθος. Ὁ βασιλεὺς καὶ αὖ θις μετάκλητον αὐτὴν ποιησάμενος καὶ τὸν πρᾶον β mansuetudinem: Magna, inquit, usus sum in te ὑποκριθεὶς. Πολλῇ, φησὶν, ἐχρησάμην ἐπί σοι τῇ μακροθυμία, προνοίᾳ τοῦτο φιλανθρώπῳ καὶ οὐκ ἁλόγως ποιῶν, ὅπως, εἰ μή τι ἄλλο, ἀλλὰ τοῖς ἐπὶ σοὶ καὶ ταῖς θυγατράσι καταχεομένοις δάκρυσιν ἐπικλασθεῖσα, πεισθείης ἡμῖν. Ἡ δέ. Καὶ τίς με, ἔφη, πεισθεῖσάν σοι, βασιλεῦ, τοῦ πυρὸς ρύσεται τοῦ ἀσβέ στου; Οὕτως ἔλεξε, καὶ εἰς οὐρανὸν εὐθὺς ἀπιδοῦσα, Μη γένοιτό μοι, φησίν, ἀθάνατε βασιλεῦ, ἀπαρνήσασθαι σε τὸν τοῦ Θεοῦ μονογενῆ Υἱὸν, καὶ ἀνδρὶ πεισθῆναι, τῷ σέ τε ἀθετήσαντι, καὶ ἐπιορκίαις ἡμᾶς ἀπατήσαντι. Τὴν παῤῥησίαν τοίνυν ὁ Ἑβραῖος τῆς γενναίας οὐκ ἐνεγκών, ἀλλὰ τὴν σκηνὴν καὶ τὸ πλάσμα λύσας, καὶ ἄγριόν τι βλέψας καὶ φονικόν, Τολμηροτάτη γυναικῶν, ἔφη, ἐγώ σου τὰς σάρκας ἄρτι καταξανῶ, καὶ διαψηλαφήσω τὰ ἔγκατα, καὶ εἴ τι δὲ τούτων ὑπολειφθῇ, κυσί παραθήσω τροφήν. Καὶ ἴδω τίς ὁ τῶν ἐμῶν ἐξαιρούμενος σε χειρών, κἄν εἰ τὰ μάλιστα σύμμαχον παραστῆναί σοι τὸν Ναζωραῖον ἄμαχον προσδοκᾷς. Ενταῦθα μὴ ἀνασχομένη τῶν τοῦ μικροῦ λόγων ἡ πρώτη τῶν θυγατέρων τῆς μάρτυρος, δωδέκατον ἤδη που τῆς ἡλικίας ἄγουσα χρόνονὶ σιέλου τὸ στόμα πλήσασα, κατέχει τῆς ὄψεως τοῦ τυράννου. Οἱ δὲ περιεστηκότες, οὐ τὸν ζῆλον καὶ τὸ δικαίως γενόμενον ἐπαινέσαντες, ἀλλὰ τὸν καιρὸν θεραπεύοντες, αὐτήν τε καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτίκα ξίφει διαχειρίζονται, καὶ ταῖς χερσὶν ἐκ τοῦ καταῤῥέοντος αἵματος οἱ θηριώδεις ὑπολαβόντες προσφέρουσι τῇ μητρὶ· τοῦτο προσταγὲν ἐκ τοῦ βασιλέως. Ἡ δὲ (ὦ ψυχῆς γενναίας) [ ἡδέως τε ἀπογεύεται, καὶ πρὸς οὐρανὸν ἀνασχοῦσα τοὺς ὀφθαλμούς. Σοὶ τὴν ἐμὴν ταύτην, ἔφη, Δέσποτα Χριστέ, cum quibus me quoque connumeratam introduc in προσφέρω θυσίαν καὶ μάρτυρας παριστῶ σοι παρθένους ἁγνὸς, τὰς ἐκ τῆς ὀσφύος δὴ τῆς ἐμῆς· αἷς patientia, hoc consulto et non inconsiderate faciens propter benignitatem, ut fracta lacrymis, quæ propter te funduntur, et propter filias, nobis pareas. Illa autem: Quis me, inquit, o rex, si tibi paruerim, liberarit ab igne, qui non potest exetingui? Sic dixit, et cœlum statim intuens: Absit, inquit, o Rex immortalis, ut te negem, qui est solus unigenitus Dei Filius, et credam viro, qui te habuit contemptui, et nos decepit perjurio. Non ferens itaque Hebræus libertatem loquendi geneross feminæ, sed deposita scena, et ablata fictione, torveque eam et furiose intuens: Audacissima, inquit, mulier, ego tibi jam carnes discerpam ac dilacerabo, et intestina contreclabo: et si quid ex iis fuerit reliquum, id apponam devorandum canibus. Videbo autem, quisnam te sit e meis manibus ereplurus, etiamsi maxime expectas fore ut del tibi auxilium Nazarænus. Tunc exsecrandityranni verba non ferens prima filiarum martyris, annum jam agens duodecimum, tyranni oculos consputavit. Qui autem circumsistebant, non zelum, et id, quod jure fuerat factum, laudantes, sed tempori ser vientes, ipsam et sororem ense mox conficiunt: et cum ex defluente sanguine manibus plane feri homines accepissent, eum matri offerunt. Rex enim ita jusserat. Illa vero (o fortem et generosum ani. mum!; et libenter eum gustal, et, cum ad colum sustulisset oculos: Tibi, inquit, Domine Christe. hoc meum offero sacrificium, et tibi mørtyres exhibeo castas virgines, quæ egressæ sunt ex utero meo: tuum thalamum, et, ut dicit divinus David, ostende matrem propter filios lætantem. καμὲ συναριθμήσας, ἐν τῷ νυμφῶν: τῷ σῷ συνεισάγαγε· καὶ τὸ τοῦ θείου Δαυίδ, μητέρα δεῖξον ἐπὶ τέκνοις εὑφραινομένην. Ις΄. Καὶ ὁ βασιλεὺς, βαρυτάτῳ κέντρῳ τῆς ἀθυ μίας πληγείς, ἅτε πάσας ἀπογνοὺς τὰς ἐλπίδας, ἀποφαίνεται κατ' αὐτῆς, τοιάδε πρὸς τοὺς συνόντας εἰς πών· Ἐθαυμάσαμεν τοῦ κάλλους αὐτήν τε καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῆς (ὁμολογήσω γὰρ τ' ἀληθές)· πολλῷ δὲ τοῦ σώφρονος αὑτῶν πλέον ἥττημαι καὶ κοσμίου. Καὶ διὰ τοῦτο θαυμάζειν μοι ἔπεισιν, εἰς ὅσον ἄρα μανίας οἱ Χριστιανοί κεχωρήκασιν, ὡς ἀνθρώπῳ προσέχειν βιοθανεῖ, καὶ τὴν οἰκείαν ἐπιτρέπειν αυτῷ σωτηρίαν, πλάνῳ καὶ γόητι γενομένῳ, καὶ μάτην ἑαυτὸν ἀνειπόντι Θεόν. XVI. Rex autem gravissimo ægritudinis animi stimulo sauciatus, ut qui omnem spem plane abjecisset, in eam fert sententiam, cum hæc dixisset iis, qui simul erant: Ejus quidem et filiarum mirati sumus pulchritudinem (verum enim fatebor), multo autem magis victus sum ab earum temperantia et moderatione. Et ideo mihi venit in mentem admirari, ad quantam amentiam processerunt Christiani, ut colant hominem, qui morte periit violenta, et suam ei permittant salutem, qui fuit planus et præstigiator, et se Deum temere appellavit.

col. 1267–1268page 135 of 165

PG 115:1267ΙΖ΄. Καὶ τῇ ἐξῆς ἐπὶ μετεώρου καθίσας, τοὺς περὶ ᾿Αρέθαν ἐκάλει, τριπκοσίους καὶ τεσσαράκοντα τὸν ἀριθμὸν ὄντας. Καὶ παραστάντων, τῷ μεγάλῳ ἐν ἰδῶν ᾿Αρέθα, εὐσυνέτῳ τε ὄντι τὴν ἔντευξιν καὶ και σμίῳ καὶ πολλὴν ὅσην ἀρετὴν τῷ ἔθει παραδεικνύντι, Εἰς τί τοσοῦτον, εἶπεν, ἀπεθρασύνω, μιαρά κεφαλή, ὥστε τοῦ κράτους μὲν τοῦ ἡμετέρου κατ επαρθῆναι, πόλιν δὲ ὅλην καὶ χώραν τοσαύτην ἀνά πεῖσαι μόνῳ προσανέχειν σοὶ ὡς τυράννῳ, καὶ τοῖς λόγοις τοιούτοις ὡς νόμοις κεχρῆσθαι· ἀλογεῖν δὲ νό μων ἡμετέρων καὶ λόγων, καὶ ἄνθρωπον ἐπάρατον ἐπιφημίζειν Θεόν, ὃν καὶ ἀβοήθητον ὄντα, βοηθὸν ὑμεῖς ἐπεγράψασθε καὶ οὐδὲ τὸν σὸν ἐμιμήσω πατέρα τὸν ἄρξαντα πρὸ σοῦ τῆς Νεγρὰν ὅπως ἐφάνη τοῖς πρὸ ἡμῶν βασιλεῦσι μάλα πειθήνιος; Αλλ᾽ εἰ μὴ μεταβαλὼν καὶ γενόμενος ἑαυτοῦ τὴν κενὴν ταύτην ἀπώσῃ δόξαν, οὔτε τὸ βαθύ σε γῆρας, οὔτε τὸ διαπεπλασμένον τοῦτο τοῦ σχήματος ώφε λήσουσιν· ἀλλὰ τὰ ὅμοια σύ τε καὶ οἱ περὶ σὲ πάν τες τοῖς προανῃρημένοις ἀνδράσι καὶ γυναιξὶ πεί σεσθε· οὓς ὅσα ὁ ἐκ τῆς Μαρίας καὶ τοῦ τέκτονος, ώνησε, πάντες ἴσασιν. Ὁ δὲ γέρων, ἐπὶ συννοίας ἑστὼς, καὶ δῆλος ὢν ἐπὶ τῇ ὑπερηφανίᾳ τῶν τοῦ βασιλέως λόγων περιαλγής γεγονώς, ἐπισχὼν καὶ συλλέξας πνεῦμα καὶ βάθιον ἀνοιμώξας, Οὐκ αἴτιος, ἔφη, τῶν λαλουμένων ἢ πραττομένων σύ, βασιλεύ, ἀλλ᾽ οἱ τῆς πόλεως καὶ ἡμέτεροι, οἵ τὴν ἐμὴν ἡθέ τησαν γνώμην οὐ παραχωροῦσάν σοι τῆς εἰσόδου τῆς πόλεως· τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ ἀντιστρατεύσασθαι παρορμῶσαν καὶ συμβαλεῖν σοῦ ταῖς μυριά. σιν, ὥσπερ τοῖς Μαδιηναίοις τοὺς περὶ Γεδεών ἐναριθμήτους πρότερον, καὶ τοῦ ὑπὸ σοῦ νῦν ἀθε τουμένου Χριστοῦ ἐνισχύοντος, καταγωνίσασθαί σε καὶ ἐκθερίσαι, καὶ ἀφανισμῷ παραπέμψασθαι, ἄν θρωπον ἀσεβῆ καὶ παράσπονδον, καὶ ἀμνήμονα λόγων, οἷς σώζειν τὴν πόλιν καὶ ἡμᾶς τῆς ὑποσχόμενος. ΗΙ. Καί τις τῶν συνεδρευόντων τῷ βασιλεῖ ἐξ ἀγχινοίας δῆθεν ἐπιλαβέσθαι τῶν τοῦ ἁγίου λόγων βουλόμενος, καὶ τῷ καιρῷ πολλὰ χαριζόμενος, Αλλ' οὐχ ούτω, φησὶν, ὑμᾶς ὁ οἰκεῖος ἐκπαιδεύει νόμος εξυβρίζειν εἰς τὸν τοῦ Κυρίου Χριστόν. «"Αρχοντα γὰρ τοῦ λαοῦ σου,» φησίν, «οὐκ ἐρεῖς κακῶς.» Καὶ αὐτὰ δὲ τὰ ὑμέτερα γράμματα ὑμῖν ἐγκελεύεται τὸν βασιλέα τιμῶν, ἄν τε ἀγαθὸς ἦ, ἄν τε μὴ οὕτως. Πρὸς ἂν ὁ ἅγιος· Σὺ δὲ τῷ ᾿Αχαάβ εἰρημένον ἔφη πρὸς Ἠλίαν οὐκ ἤκουσας διαστρέφειν φήσαντι τὸν Ισραήλ. Ὡς πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνος ἀντέκρουσεν, Οὐκ ἐγὼ διαστρέψω, φάμενος, ἀλλὰ σὺ καὶ ὁ οἶκος τοῦ πατρός σου, μὴ μέχρι τοῦ ᾿Ακαὰβ μόνον τὴν ὕβριν στήσας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῷ οἴκῳ ταύτην περι λαβών. Πῶς ἂν οὖν τις τά γε εἰς Θεὸν εὐσεβῶν, καὶ βασιλέα ἐλέγχων παρανομοῦντα, παρανοπήσοι πυτὲ, τὸν μὴ δεδιότα εἰς οὐρανὸν τὸ στόμα τιθέναι, καὶ λαλεῖν βλασφημίαν κατὰ τοῦ Κτίσαντος; ἤ τῆς ἀνοχῆς αὐτοῦ καὶ μακροθυμίας καταφρονεῖτε, καὶ ἡμᾶς τὰ ὅμοια ποιεῖν ἀναγκάζετε. Σὺ δὲ, βασι

XVIII. Sequenti autem die cum in loco excelso ΙΖ΄. Καὶ τῇ ἐξῆς ἐπὶ μετεώρου καθίσας, τοὺς περὶ consedisset, vocavit Aretham cum sociis, quæ erant numero trecenti et quadraginta. Qui cum adstitissent, magnum intuens Aretham, qui erat affabilis, et moderatus, et moribus maximam ostendebat virtutem: Cur tanta es, inquit, audacia, o caput exsecrandum, ut in nostram quidem insurgas potentiam, toti autem civitati et tantæ persuadeas regioni, ut te solum colant tanquam tyrannum, et verbis tuis utantur tanquam legibus: nostrarum vero legum et verborum nullam ducant rationem, et exsecrandum hominem Deum appellent, qui cum sibi auxilium ferre non potuerit, vos eum vobis adhibuistis adjutorem: et nec tuum patrem es imitatus, qui ante te imperavit Nagra: iis autem, qui nos præcesserunt, regibus fuit obedientissimus? Sed nisi mutatus, et ad te rediens, hanc vanam repuleris opinionem, non le profunda senectus nec simulatus hic habitus juvabunt: sed tu et omnes tui eadem patiemini, quæ viri et feminæ prius interfecti: quos quantum juverit Marise et fabri filius, omnes sciunt. Senex autem, stans cogitabundus, et aperte ostendens se agre ferre superbiam verborum regis, cum se sustinuisset et collegisset spiritum, et ex imo suspirasset: Non es, inquit, o rex, causa eorum, quæ dicuntur aut fiunt, sed nostri cives. qui meam contempserunt sententiam, quæ tibi non pertimebat ingredi civitatem, contra autem adversus te depugnare incitabat, et cum tuis tam multis millibus manus conserere, ut cum Madianitis olim Gedeon cum paucis, et Christo, qui nunc a te contemnitur, vires addente et confirmante, te expugnare, et demetere, et omnino delere, virum impium et fœdifragum, et immemorem pactorum conventorum, quibus te civitatem et nos servaturum pollicebaris. XVIII. Quidam autem ex iis, qui cum rege considebant, volens ingeniose sancti verba reprehendere. et tempori valde serviens: Sed non, inquit, sic vos docet lex Moysi, contumelia afficere christum Domini. Dicit enim: «Principi populi tui non maledices 1.» Porro autem ipsa quoque scripta vestra vobis jubent regem honorare, seu sit bonus, seu secus s. Cui sanctus: Tu autem, inquit, fortasse non audisti, quod ab Achab dictum est Eliæ, cum dixit eum evertere Israel. Cui ille respondit: Non ego everto, sed tu, et domus patris tui s: non usque ad Achab solum sistens contumeliam, sed eos etiam comprehendens, qui erant in ea domo. Quomodo ergo se quispiam in Deum pie gerens, et gerem arguens, quod se inique gerat, unquam offenderit ac violaverit legem, qui non est veritus os in cœlum ponere, et Creatorem appetere maledictis? Sed, ut video, ejus patientiam et tolerantiam contemnitis, et nos facere similia procuratis. Tu autem, rex, cum sis natura tam injustus, et male facere para¹ Exod. xxii, 28. ' I Petr. 11, 18. 8 III Reg. xvIII. 18. ᾿Αρέθαν ἐκάλει, τριπκοσίους καὶ τεσσαράκοντα τὸν ἀριθμὸν ὄντας. Καὶ παραστάντων, τῷ μεγάλῳ ἐν ἰδῶν ᾿Αρέθα, εὐσυνέτῳ τε ὄντι τὴν ἔντευξιν καὶ και σμίῳ καὶ πολλὴν ὅσην ἀρετὴν τῷ ἔθει παραδει κνύντι, Εἰς τί τοσοῦτον, εἶπεν, ἀπεθρασύνω, μιαρά κεφαλή, ὥστε τοῦ κράτους μὲν τοῦ ἡμετέρου κατεπαρθῆναι, πόλιν δὲ ὅλην καὶ χώραν τοσαύτην ἀνά πεῖσαι μόνῳ προσανέχειν σοὶ ὡς τυράννῳ, καὶ τοῖς λόγοις τοιούτοις ὡς νόμοις κεχρῆσθαι· ἀλογεῖν δὲ νόμων ἡμετέρων καὶ λόγων, καὶ ἄνθρωπον ἐπάρατον ἐπιφημίζειν Θεόν, ὃν καὶ ἀβοήθητον ὄντα, βοηθὸν ὑμεῖς ἐπεγράψασθε καὶ οὐδὲ τὸν σὸν ἐμιμήσω πατέρα τὸν ἄρξαντα πρὸ σοῦ τῆς Νεγρὰν ὅπως ἐφάνη τοῖς πρὸ ἡμῶν βασιλεῦσι μάλα πειθήνιος; Αλλ᾽ εἰ μὴ μεταβαλὼν καὶ γενόμενος ἑαυτοῦ τὴν κενὴν ταύτην ἀπώσῃ δόξαν, οὔτε τὸ βαθύ σε γῆρας, οὔτε τὸ διαπεπλασμένον τοῦτο τοῦ σχήματος ώφελήσουσιν· ἀλλὰ τὰ ὅμοια σύ τε καὶ οἱ περὶ σὲ πάν τες τοῖς προανῃρημένοις ἀνδράσι καὶ γυναιξὶ πείσεσθε· οὓς ὅσα ὁ ἐκ τῆς Μαρίας καὶ τοῦ τέκτονος, ώνησε, πάντες ἴσασιν. Ὁ δὲ γέρων, ἐπὶ συννοίας ἑστὼς, καὶ δῆλος ὢν ἐπὶ τῇ ὑπερηφανίᾳ τῶν τοῦ βασιλέως λόγων περιαλγής γεγονώς, ἐπισχὼν καὶ συλλέξας πνεῦμα καὶ βάθιον ἀνοιμώξας, Οὐκ αἴτιος, ἔφη, τῶν λαλουμένων ἢ πραττομένων σύ, βασιλεύ, ἀλλ᾽ οἱ τῆς πόλεως καὶ ἡμέτεροι, οἵ τὴν ἐμὴν ἡθέ τησαν γνώμην οὐ παραχωροῦσάν σοι τῆς εἰσόδου τῆς πόλεως· τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ ἀντιστρατεύ σασθαι παρορμῶσαν καὶ συμβαλεῖν σοῦ ταῖς μυριά. σιν, ὥσπερ τοῖς Μαδιηναίοις τοὺς περὶ Γεδεών ἐναριθμήτους πρότερον, καὶ τοῦ ὑπὸ σοῦ νῦν ἀθε τουμένου Χριστοῦ ἐνισχύοντος, καταγωνίσασθαί σε καὶ ἐκθερίσαι, καὶ ἀφανισμῷ παραπέμψασθαι, ἄν θρωπον ἀσεβῆ καὶ παράσπονδον, καὶ ἀμνήμονα λόγων, οἷς σώζειν τὴν πόλιν καὶ ἡμᾶς τῆς ὑποσχό μενος. ΗΙ. Καί τις τῶν συνεδρευόντων τῷ βασιλεῖ ἐξ ἀγχινοίας δῆθεν ἐπιλαβέσθαι τῶν τοῦ ἁγίου λόγων βουλόμενος, καὶ τῷ καιρῷ πολλὰ χαριζόμενος, Αλλ' οὐχ ούτω, φησὶν, ὑμᾶς ὁ οἰκεῖος ἐκπαιδεύει νόμος εξυβρίζειν εἰς τὸν τοῦ Κυρίου Χριστόν. «"Αρχοντα γὰρ τοῦ λαοῦ σου,» φησίν, «οὐκ ἐρεῖς κακῶς.» Καὶ αὐτὰ δὲ τὰ ὑμέτερα γράμματα ὑμῖν ἐγκελεύεται τὸν βασιλέα τιμῶν, ἄν τε ἀγαθὸς ἦ, ἄν τε μὴ οὕτως. Πρὸς ἂν ὁ ἅγιος· Σὺ δὲ τῷ ᾿Αχαάβ εἰρημένον ἔφη πρὸς Ἠλίαν οὐκ ἤκουσας διαστρέφειν φήσαντι τὸν Ισραήλ. Ὡς πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνος ἀντέκρουσεν, Οὐκ ἐγὼ διαστρέψω, φάμενος, ἀλλὰ σὺ καὶ ὁ οἶκος τοῦ πατρός σου, μὴ μέχρι τοῦ ᾿Ακαὰβ μόνον τὴν ὕβριν στήσας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν τῷ οἴκῳ ταύτην περιλαβών. Πῶς ἂν οὖν τις τά γε εἰς Θεὸν εὐσεβῶν, καὶ βασιλέα ἐλέγχων παρανομοῦντα, παρανοπήσοι πυτὲ, τὸν μὴ δεδιότα εἰς οὐρανὸν τὸ στόμα τιθέναι, καὶ λαλεῖν βλασφημίαν κατὰ τοῦ Κτίσαντος; ἤ τῆς ἀνοχῆς αὐτοῦ καὶ μακροθυμίας καταφρονεῖτε, καὶ ἡμᾶς τὰ ὅμοια ποιεῖν ἀναγκάζετε. Σὺ δὲ, βασι-

col. 1269–1270page 136 of 165

PG 115:1269λεῦ, οὕτω τὴν φύσιν ἄδικος ὤν, καὶ πρὸς τὸ κακουργεῖν ἐτοιμότατος, καὶ μήτε τὰ πρὸς Θεὸν ὅσιος, μήτε τὰ πρὸς ἀνθρώπους ἐπιεικής, τὸν ἀλάθητον ἐκείνου λήσειν δοκεῖς ὀφθαλμόν; Καὶ μὴν τὸν βασιλέα προσήκει τοιοῦτον ἀληθῆ καὶ χρηστὸν εἶναι, ὡς ἀπὸ μὲν τῶν λόγων εὔνοιαν ἐπισπᾶσθαι παρὰ τῶν ὑπὸ χεῖρα, ἀπὸ δὲ τοῦ τέλους αὐτῶν καὶ τῆς τῶν πραγμάτων ἐκβάσεως ἀληθείας πίστιν καὶ δόξαν θειότητος ἀποφέρεσθαι, ὁποίους κατεῖδον ἐγὼ ἐν Ἰνδίᾳ τε καὶ Αἰθιοπίᾳ καὶ τῷ Ὁμηρίτῃ· οὓς καὶ ἀληθεύοντας ἀκριβῶς, καὶ περὶ τοὺς ὑπὸ χεῖρα χρηστευομένους, οὐκ ἐπιορκοῦντας, ὡς σύ, βασιλεῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς πρὸς ἑτέρους πίστεις ἐμπεδοῦντας, ἴσα Θεῷ τὸ πλῆθος ἐτίμα. Καὶ σὲ μὲν ὁ Θεὸς, ὃς μάρτυς ἐστὶ τῶν πραττομένων, μισήσας τῆς πονηρίας ἀσεβῆ τὰ πρὸς αὐτὸν ὀφθέντα καὶ ἄπιστον, παραλύσει τῆς ἀρχῆς ὅσον οὔπω ἀνδρὶ παραδοὺς αὐτὴν πιστῷ τε καὶ ἀγαθῷ· κρατυνεῖ δὲ τὸ τῶν Χριστιανῶν φύλον, καὶ ὑψώσει, καὶ μεγαλυνεῖ τὴν ἑαυτοῦ Ἐκκλησίαν, ἣν πυρὶ καταναλώσας, ἠδάφισας. Ἐγὼ δὲ μακάριός εἰμι, ἔτε μὴ μόνον ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὐδοκιμήσας, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ ἐν γήρει πίονι (πέμπτον γὰρ ἤδη καὶ ἐνενηκοστὸν χρόνον ἀνύω) ἰδὼν υἱοὺς υἱῶν τε καὶ υἱωνῶν, μαρτυρικὸν ὑπέρχομαι τέλος, καὶ πόλιν οὕτω μεγάλην καὶ πολυάνθρωπον, καὶ ἔθνος ὁλόκληρον, προσάγω Θεῷ, οἳ καὶ δι᾿ αἰῶνος τὴν ἐμὴν μνήμην ἀλήστον ἕξουσι, τὸ πᾶν ἐκείνῳ τῆς εὐχαριστίας ἀνατιθέντες. ΙΘ'. Καὶ στραφεὶς πρὸς τὸ πλῆθος καὶ τοὺς συμμάρτυρας (ἦν γὰρ οὐ μόνον ἰδεῖν ἥδιστος, ἀλλὰ καὶ πλήθεσιν ὁμιλεῖν χαριέστατος), ἔλεξεν οὕτως· Ἄνδρες συμπολῖται καὶ φίλοι καὶ συγγενεῖς, καὶ ὅσοι κατὰ συνήθειαν καὶ πραγμάτων κοινωνίαν ἡμῖν προσήκοντες, ὅσα μὲν συνέπεσε τῇ πατρίδι καὶ ἡμῖν τοῖς πολίταις, διασκοπήσασι πρότερον, μηδὲ ἐρευνησαμένοις τὸ γενησόμενον, ἀλλ᾿ ἀνδρὶ πεισθεῖσι ψευδεῖ, καὶ δι᾽ ἀπάτης ἑλεῖν σπουδάζοντι, αὐτῇ πείρᾳ ἔγνωμεν, τοῖς ἔξωθεν συμμετέχοντες τῶν ἀνιαρῶν. Ὅσα δὲ κατὰ Θεοῦ κινήσας τὴν γλῶτταν ὁ ὑπερήφανος οὗτος ἐφθέγξατο, αὐτοῖς ὠσὶν ἀκηκόατε. Ὅτι δὲ καὶ πρὸς ἄρνησιν ἐκκαλεῖται Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ, μαρτυρεῖ μὲν καὶ ὁ τῶν προλαβόντων πολύς τε καὶ παντοδαπὸς φόνος· μαρτυρεῖ δὲ καὶ ταῦτα δὴ τὰ δεσμὰ, ἃ καὶ ὑπὲρ εὐσεβείας αὐτῆς περικείμεθα. Καὶ ἦν μὲν συνετὸν μὴ δειλοὺς ἡμᾶς ὀφθῆναι καὶ φιλοψύχους, μηδὲ δεινῷ τοιούτῳ καὶ κακοήθει πεισθῆναι, ὅρκοις τῷ τῶν πονηρῶν προχειροτάτῳ τεχνάσματι πιστεύσαντας καὶ θαρρήσαντας, ἀλλὰ πόλεμον ἄρασθαι κατ᾿ αὐτοῦ, καὶ συνεφαπτομένου τῆς μάχης ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὸν ἀνόσιον τοῦτον καὶ ἀσεβῆ τιμωρήσασθαι. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοῦτο ἀνάγκης ἤγγισε τὰ ἡμέτερα, ὡς ἤ πειθομένους τῷ τυράννῳ καὶ ἀσεβοῦντας, βίον ἄθλιον διαζῇν, ἤ ἀπειθοῦντας καὶ εὐσεβοῦντας μακαρίου τέλους ἐπιτυχεῖν· σπουδάσωμεν τὴν ἀθάνατον διὰ μαρτυρίου κτήσασθαι εὔκλειαν. Καὶ μή μέ τις οἰέσθω ὡς γέροντα ἤδη καὶ ἡμερῶν πλήρη γενόμενον τέλους ἐπιθυμεῖν, καὶ παρὰ τοῦτο καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπισπεύδειν τὴν τελευτήν· ἀλλὰ λογιζέσθω ἡμῶν ἕκαστος ὅτι κοινὸν τοῦ

MARTYRIUM S. ARETHÆ. tinent, nec in homines benignus, putas fore ut illum lateas oculum, quem nihil latet? Atqui regem esse oportet veracem et benignum, ut verbis attrahat benevolentiam eorum, qui sunt in sua ditione: rerum autem fine et eventu fidem facere veritatis, et quod se divine gerat, gloriam habere quales ego vidi in India et Æthiopia, et ante te in Homeritide; quos vera dicentes, et se benigne gerentes in subjectos, non ut tu, rex, pejerantes, sed aliis promissa implentes, quasi ut Deum honorabat populus. Et Deus quidem eorum, quæ a te funt, odio habens improbitatem, te, qui in eum fuisti impius et infidelis, mox deponet ab imperio, idque tradet viro fideli et bono: roborabit autem et extollet genus Christianorum, magnamque suam efficiet Ecclesiam, quam tu igne consumpsisti, et humi dejecisti. Ego autem sum beatus, non ob id præsertim, quod in bac vita in bona sui existimatione, sed quia in profunda senectute (jam enim ago nonagesimum quintum annum), videns filios filiorum, et filias filiarum, sub eo martyrium, et tam magnam et populo tam frequentem civitatem, et totam regionis ipsius gentem Deo offero: qui etiam mei perpetuam conservabunt memoriam, summas illi agentes gratias. λεῦ, οὕτω τὴν φύσιν ἄδικος ὤν, καὶ πρὸς τὸ καὶ tissimus, et nec sanctus in iis, quæ ad Deum perκουργεῖν ἐτοιμότατος, καὶ μήτε τὰ πρὸς Θεὸν ὅσιος, μήτε τὰ πρὸς ἀνθρώπος ἐπιεικής, τὸν ἀλάθητον ἐκείνου λήσειν δοκεῖς ὀφθαλμόν; Καὶ μὴν τὸν βασι λέα προσήκει τοιοῦτον ἀληθῆ καὶ χρηστὸν εἶναι, ὡς ἀπὸ μὲν τῶν λόγων εὔνοιαν ἐπισπᾶσθαι παρὰ τῶν ὑπὸ χεῖρα, ἀπὸ δὲ τοῦ τέλους αὐτῶν καὶ τῆς τῶν πραγμάτων ἐκβάσεως ἀληθείας πίστιν καὶ δόξαν θειότητος ἀποφέρεσθαι, ὁποίους κατεῖδον ἐγὼ ἐν Ἰνδίᾳ τε καὶ Αἰθιοπίᾳ καὶ τῷ Ὁμηρίτῃ· οὓς καὶ ἀληθεύοντας ἀκριβῶς, καὶ περὶ τοὺς ὑπὸ χεῖρα χρηστευομένους, οὐκ ἐπιορκοῦντας, ὡς σὺ, βασιλεῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς πρὸς ἑτέρους πίστεις ἐμπεδοῦντας, ἴσα Θεῷ τὸ πλῆθος ἐτίμα. Καὶ σὲ μὲν ὁ Θεὸς, ὃς μάρτυς ἐστὶ τῶν πραττομένων, μισήσας τῆς πονη ρίας ἀσεβῆ τὰ πρὸς αὐτὸν ὀφθέντα καὶ ἄπιστον, πα ραλύσει τῆς ἀρχῆς ὅσον οὔπω ἀνδρὶ παραδοὺς αὐτὴν πιστῷ τε καὶ ἀγαθῷ; κρατυνεῖ δὲ τὸ τῶν Χριστια νῶν φύλον, καὶ ὑψώσει, καὶ μεγαλυνεῖ τὴν ἑαυτοῦ Ἐκκλησίαν, ἤν πυρὶ καταναλώσας, ἠδάφισας. Ἐγὼ δὲ μακάριός εἰμι, ἔτε μὴ μόνον ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὐδοκιμήσας, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ ἐν γήρει πίονι (πέμπτον γὰρ ἤδη καὶ ἐνενηκοστόν χρόνον ἀνύω) ἰδὼν υἱοὺς υἱῶν τε καὶ υἱωνῶν, μαρτυρικὸν ὑπέρχομαι τέλος, καὶ πόλιν οὕτω μεγάλην καὶ πολυάνθρωπον, καὶ ἔθνος ὁλόκληρον, προσάγω Θεῷ, οἳ καὶ δι᾿ αἰῶνος τὴν ἐμὴν μνήμην άληστον ἕξουσι, τὸ πᾶν ἐκείνῳ τῆς εὐχαριστίας ἀνατιθέντες. – XIX. Ad populum aulem conversus, et ad commartyres (erat enim non solum visu jucundissimus, sed etiam in concionibus ad populum facundissiΙΘ'. Καὶ στραφεὶς πρὸς τὸ πλῆθος καὶ τοὺς συμ μάρτυρας (ἦν γὰρ οὐ μόνον ἰδεῖν ἥδιστος, ἀλλὰ καὶ πλήθεσιν ὁμιλεῖν χαριέστατος), ἔλεξεν οὕτως· Ανδρες συμπολῖται καὶ φίλοι καὶ συγγενεῖς, καὶ mus), sic dixit: Viri cives, οι amici, et cognati, ὅσοι κατὰ συνήθειαν καὶ πραγμάτων κοινωνίαν ἡμῖν προσήκοντες, ὅσα μὲν συνέπεσε τῇ πανρίδι καὶ ἡμῖν τοῖς πολίταις, διασκοπήσασι πρότερόν, μηδὲ ἐρευ νησαμένοις τὸ γενησόμενον, ἀλλ᾿ ἀνδρὶ πεισθεῖσι ψευδεῖ, καὶ δι' ἀπάτης ἑλεῖν σπουδάζοντι, αὐτῇ πείρα ἔγνωμεν, τοῖς ἔξωθεν συμμετέχοντες τῶν ἀνιαρῶν, Οσα δὲ κατὰ Θεοῦ κινήσας τὴν γλῶτταν ὁ ὑπερήφανος οὗτος ἐφθέγξατο, αὐτοῖς ὠσὶν ἀκηκόατε. Ότι δὲ καὶ πρὸς ἄρνησιν ἐκκαλεῖται Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ, μαρτυρεῖ μὲν καὶ ὁ τῶν προλαβόντων πολύς τε καὶ παντοδαπός φόνος· μαρτυρεῖ δὲ καὶ ταῦτα δὴ τὰ δεσμὰ, ἄ καὶ ὑπὲρ εὐσεβείας αὐτῆς περικείμεθα. Καὶ ἦν μὲν συνετὸν μὴ δειλούς ἡμᾶς ὀφθῆναι καὶ φιλοψύχους, μηδὲ δεινῷ τοιούτῳ καὶ κακοήθει πεισθῆναι, ὅρκοις τῷ τῶν πονηρῶν προχειροτάτῳ το χνάσματι πιστεύσαντας καὶ θαῤῥήσαντας, ἀλλὰ πόλεμον ἄρασθαι κατ᾿ αὐτοῦ, καὶ συνεφαπτομένου τῆς μάχης ἡμῖν τοῦ Θεοῦ τὸν ἀνόσιον τοῦτον καὶ ἀσεβῆ τιμωσήσασθαι. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοῦτο ἀνάγκης ἤγγισε τὰ ἡμέτερα, ὡς ἤ πειθομένους τῷ τυράννῳ καὶ ἀσεβοῦντας, βίον ἄθλιον διαζῇν, ἤ ἀπειθοῦντας καὶ εὐσεβοῦντας μακαρίου τέλους ἐπιτυχεῖν· σπου δάσωμεν τὴν ἀθάνατον διὰ μαρτυρίου κτήσασθαι εὔκλειαν. Καὶ μή μέ τις οἰέσθω ὡς γέροντα ἢδὴ καὶ ἡμερῶν πλήρη γενόμενον τέλους ἐπιθυμεῖν, καὶ παρὰ τοῦτο καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπισπεύδειν τὴν τελευ τήν· ἀλλὰ λογιζέσθω ἡμῶν ἕκαστος ὅτι κοινὸν τοῦ et quicunque propter consuetudinem et rerum communionem ad nos attinetis, quæ patriæ quidem et nobis civibus evenerunt, cum non prius consideraverimus, neque scrutati fuerimus id, quod erat futurum, sed fallaci homini, et qui nos fraude studebat capere, crediderimus, ipsa novimus experientia, ut qui cum iis, qui foris erant, molestiarum fuerimus participes. Quæ vero in Deum linguam movens locutus est hic superbus, ipsis auribus audivistis. Quod autem ad Christi Dei provocet negationem, testantur quidem eorum, qui præcesserunt, plurimæ et omne genus codes: testantur autem hæc quoque vincula, quæ pro pietate nobis sunt imposita. Et fuisset quidem sapientium, non esse timidos, et vitæ nimis cupidos, neque huic callido Det improbo veteratori credere, fidem adbibentes jusjurando, quod est promptissimum malorum ar tificium, sed bellum adversus ipsum suscipere, et, Deo pugnam nobiscum capessente, ulcisci buno impium. Cum autem res nostræ ad eam adducts sunt necessitatem, ut vel tyranno parentes, et nos impie gerentes, vitam agamus miseram: vel non parentes, et pietatem exercentes, beatum finem adipiscamur, studeamus immortalem gloriam consequi per martyrium. Nec me existimet aliquis, tanquam jam senem, et plenum dierum, finem cupere, et ideo alios (ad mortem incitare: sed consi

col. 1271–1272page 137 of 165

PG 115:1271θανάτου χρέος καὶ νέῳ καὶ γέροντι, καὶ ἀπαραίτητος ἡ πρὸς τὸ σῶμα διάλυσις. Εἶτα μὴ αὐτόματον καὶ κοινὸν τὸ τέλος ἀναμενέτω, ἀλλ' ὡς ἔνι ἔνδοξον αὐτὸ καὶ μακάριον σπευδέτω φενέσθαι. Τί δ᾽ ἂν εἴποι τις ἕτερον τοῦ διὰ μαρτυρίου τέλους ἐνδοξέτερον ἢ εὐσεβέσιν ἀνθρώποις μακαριώτερον; Ἐγὼ γὰρ εἰ οἷόν τε ἦν διὰ Χριστὸν πολλάκις ἀποθανεῖν συνεβούλευσα ἄν, καὶ ἦν οὕτω καὶ ἡ δόξα μείζων, καὶ τὸ κέρδος κατά πολύ δαψιλέστερον· ἐπεὶ δὲ τοῦτο παρὰ τῆς φύσεως οὐκ ἔστι λαβεῖν, ὃ καὶ ἡμῶν οὐ βουλομένων, ἀφ' ἑαυτῆς ἐκείνη ποιεῖ, φθάσαντες αὐτὸ, προαρπάσωμεν μετὰ δόξης καὶ ὥσπερ ἴδιον θέμενοι, σοφισώμεθα τὴν ἀνάγκην. Μηδεὶς ἡμῶν οὕτως ὀφθήτω φιλόψυχος, ἀδελφοί, μηδεὶς ἀγεννής, μηδεὶς ἄτολμος, ὡς μικρᾶς καὶ ταλαιπώρου ζωῆς ὅλους αἰῶνας καὶ μηδέποτε λυομένην προέσθαι μακαριότητα. Μή πού τις καὶ παρ᾽ ἡμῶν δοθείη τῷ κοινῷ πάντων πολεμίῳ μερὶς, καὶ τὸν ἕνα κλέψας, ὡς πάντας λαβὼν ὁ σκολιός ἐγκαυχήσηται. Ἀλλ' ὅ γε τοιοῦτος πόῤῥω τοῦ μαρτυρικοῦ τούτου γενέσθω χοροῦ, μηδὲ συμμετεχέτω ψευδῶς τοῦ ὀνόματος. ὡς εἴ τίς σε, Χριστὲ καὶ Λόγε Θεοῦ, πόθῳ τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἀπαρνήσαιτο, καὶ ταύτης ἐκπέσοι, καὶ ζῶντα τοῦτον ἡ γῆ στόμα διανοίξασα καταπίοι. Καὶ εἴ τις δὲ τῆς ἐμῆς συγγενείας ἢ ἑταιρίας ἐπιθυμίᾳ τῶν παρόντων ἡδέων, σὲ τὸν Κτίστην ἀπολιπών, ὀπίσω τοῦ φθαρτοῦ τούτου καὶ δυσσεβοῦς βασιλέως ἀκολουθήσοι, γένοιτο αὐτῷ, Χριστὲ βασιλεῦ, καὶ τῶν ἐνταῦθα τερπνῶν μὴ ἀπόνασθαι, καὶ τοῖς ἐκεῖθεν ἐκδοθῆναι κολαστηρίοις. Κ΄. Ταῦτα ἔφη, καὶ τὸ πλῆθος εὐθὺς ἅπαν, Θέρρει, ἐπὶ θερμοῖς τοῖς δάκρυσιν ἀνεβόησαν. Οὐκ ἔντι γὰρ ὅστις ἀπολειφθήσεταί σου· ἐπεὶ καὶ τῷ περὶ σὲ πόθῳ πάντες, ὡς ὁρᾷς, ἐπειγόμεθα, εἰ οἷόν τε, καὶ προθανεῖν σου, καὶ τὸ μακάριον τοῦτο καὶ ποθεινὸν προαρπάσαι τέλος. Ὁ δὲ πρὸς ταῦτα· Ἐγώ, πᾶσιν ἔφη, ἐγὼ πάντων ὑμῶν ἀφηγήσομαι, καὶ ὁδηγὸς ἀπλανής, ὑμῖν ἐν Θεῷ φανήσομαι. Ὡς ἐμοὶ τῶν πρωτείων ἐν πᾶσι παρεχωρεῖτε, οὕτω μοι καὶ πρώτῳ Χριστῷ παραστῆναι παραχωρήσατε. Πλήν ἀλλὰ καὶ ταύτην τελευταίαν ὑμῖν ἐντολὴν ἐπιδίδωμι. Εἴ τις τῶν ἐμῶν τέκνων, ἤ τῶν κατὰ γένος μοι προσηκόντων ὑπολειφθείη τῇ καθαρᾷ ταύτη τῶν Χριστιανῶν ἐμμένων λατρείᾳ, τῆς ἐμῆς ἔστωσαν κληρονόμοι περιουσίας. Καὶ τρία δὲ τῶν περιόντων μοι καλλίστων κτημάτων τῇ οἰκοδομηθῆναι μελλούσῃ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ κληρωθῆναι βούλομαι, ἅ καὶ ἤδη ἀφιερῶ. Ταῦτα εἰπὼν καὶ τὸν λαὸν εὐλογήσας, καὶ, Δόξα σοι, Κύριε, πάντων ἕνεκεν, ἐπειπών, ἐπιστραφεὶς λέγει τῷ βασιλεῖ. Ἐπαινῶ σε μακροθυμήσαντα, βασιλεῦ, καὶ μὴ συγχέαντά μοι τοὺς λόγους ἢ διακόψαντα κατὰ τὸ πάλαι τοῖς βασιλεῦσι νενομισμένον. Καὶ τοίνυν ἐπεὶ τὸν ἡμέτερον ἔγνως σκοπόν, ὡς ἀδύνατόν ἐστι τῆς Χριστοῦ λατρείας ἀφεμένους ἡμᾶς συνθέσθαι σοι, τὸ παριστάμενον ποίει, μὴ τρίβων ἐπὶ πολὺ τὸν καιρόν. ΚΑ΄. Εἰδὼς οὖν ὁ βασιλεὺς ὡς τὴν γνώμην ἔχουσιν ἀμετάτρεπτον, καὶ ὡς οὐκ ἄν ποτε δύναιτο μεταπείθειν αὑτοὺς, καὶ τὴν μεταβολὴν παντάπασιν

deret unusquisque vestrum, mortem esse commune θανάτου χρέος καὶ νέῳ καὶ γέροντι, καὶ ἀπαραίτη debitum, et juveni et seni, et esse inevitabilem corporis dissolutionem. Itaque non exspectetur finis communis, et qui sua sponte venit; sed studeat quilibet, ut sit quam fieri poterit gloriosus et beatus. Quidnam autem dixerit quispiam martyrio gloriosius, aut quæstuosius, aut piis hominibus beatius? Ego enim, si fieri posset, propter Christum mori sæpe et ipse eligerem, et aliis consulerem, sicque esset et major gloria, et lucrum longe copiosius. Sed cum hoc haberi non possit a natura, quod, vel invitus nobis, illa ex se facit, præripiamus cum gloria: et id tanquam proprium constituentes, astute fallamus necessitatem. Nullus nostrum, o fratres, sit adeo vitæ cupidus, et adeo pusilli et abjecti animi, ut pro brevi et misera vita perdat æternitatem, et quæ nunquam solvitur beatitudinem. Communi omnium inimico a nobis haud detur pars aliqua, ne cum unum fuerit euffuratus, glorietur perversus, tanquam qui omnes ceperit. Sed qui est quidem talis, procul sit a choro martyrum, neque sit falso nominis particeps. Si quis enim te, Christe et Verbum Dei, negaverit hujus vitæ desiderio, ab ipsa excidat, et dehiscens cum terra devoret. Si quis autem ex mea cognatione, aut familiaritate, desiderio bonorum præsentium, te relicto Creatore, sequatur hunc regem interitui obnoxium et impium, ne ei detur, o Rex Christe, hic frui iis, quæ videntur jucunda et delectabilia, et tradatur iis, quæ sunt illio, tormentis. XX. Hæc dixit, et statim universa multitudo caτος ἡ πρὸς τὸ σῶμα διάλυσις. Εἶτα μὴ αὐτόματον καὶ κοινὸν τὸ τέλος ἀναμενέτω, ἀλλ' ὡς ἔνι ἔνδοξον αὐτὸ καὶ μακάριον σπευδέτω φενέσθαι. Τί δ᾽ ἂν εἴποι τις ἕτερον τοῦ διὰ μαρτυρίου τέλους ἐνδοξέ τερον ἢ εὐσεβέσιν ἀνθρώποις μακαριώτερον; Ἐγὼ γὰρ εἰ οἷόν τε ἦν διὰ Χριστὸν πολλάκις ἀποθανεῖν συνεβούλευσα ἄν, καὶ ἦν οὕτω καὶ ἡ δόξα μείζων, καὶ τὸ κέρδος κατά πολύ δαψιλέστερον· ἐπεὶ δὲ τοῦτο παρὰ τῆς φύσεως οὐκ ἔστι λαβεῖν, ὃ κα ἡμῶν οὐ βουλομένων, ἀφ' ἑαυτῆς ἐκείνη ποιεῖ, φθά σαντες αὐτὸ, προαρπάσωμεν μετὰ δόξης καὶ ὥσπερ ίδιον θέμενοι, σοφισώμεθα τὴν ἀνάγκην. Μηδεὶς ἡμῶν οὕτως ὀφθήτω φιλόψυχος, ἀδελφοί, μηδεὶς ἀγεννής, μηδεὶς ἄτολμος, ὡς μικρᾶς καὶ ταλαιπώρου ζωῆς ὅλους αἰῶνας καὶ μηδέποτε λυομένην προέσθαι μακαριότητα. Μή πού τις καὶ παρ᾽ ἡμῶν δοθείη τῷ κοινῷ πάντων πολεμίῳ μερὶς, καὶ τὸν ἕνα κλέ ψας, ὡς πάντας λαβὼν ὁ σκολιός ἐγκαυχήσηται. Αλλ' ὅ γε τοιοῦτος πόῤῥω τοῦ μαρτυρικοῦ τούτου γενέσθω χοροῦ, μηδὲ συμμετεχέτω ψευδῶς τοῦ ὀνό ματος. ὡς εἴ τίς σε, Χριστὲ καὶ Λόγε Θεοῦ, πόθῳ τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἀπαρνήσαιτο, καὶ ταύτης ἐκπέσοι, καὶ ζῶντα τοῦτον ἡ γῆ στόμα διανοίξασα κατα πίοι. Καὶ εἴ τις δὲ τῆς ἐμῆς συγγενείας ἢ ἑταιρίας ἐπιθυμίᾳ τῶν παρόντων ἡδέων, σὲ τὸν Κτίστην απο λιπών, ὀπίσω τοῦ φθαρτοῦ τούτου καὶ δυσσεβοῦς βασιλέως ἀκολουθήσοι, γένοιτο αὐτῷ. Χριστὲ βασιλεῦ, καὶ τῶν ἐνταῦθα τερπνῶν μὴ ἀπόνασθαι, καὶ τοῖς ἐκεῖθεν ἐκδοθῆναι κολαστηρίοις. Κ΄. Ταῦτα ἔφη, καὶ τὸ πλῆθος εὐθὺς ἅπαν, Θέρ ῥει, ἐπὶ θερμοῖς τοῖς δάκρυσιν ἀνεβόησαν. Οὐκ ἔντι γὰρ ὅστις ἀπολειφθήσεταί σου· ἐπεὶ καὶ τῷ περὶ σὲ πόθῳ πάντες, ὡς ὁρᾷς, ἐπειγόμεθα, εἰ οἷόν τε, καὶ προθανεῖν σου, καὶ τὸ μακάριον τοῦτο καὶ που θεινὸν προαρπάσαι τέλος. Ὁ δὲ πρὸς ταῦτα. Εγώ, πᾶσιν ἔφη, ἐγὼ πάντων ὑμῶν ἀφηγήσομαι, καὶ ὀδηγὸς ἀπλανής, ὑμῖν ἐν Θεῷ φανήσομαι. Ὡς ἐμοὶ τῶν πρωτείων ἐν πᾶσι παρεχωρεῖτε, οὕτω μοι καὶ πρώτῳ Χριστῷ παραστῆναι παραχωρήσατε. Πλήν ἀλλὰ καὶ ταύτην τελευταίαν ὑμῖν ἐντολὴν ἐπιδίδωμι. Εἴ τις τῶν ἐμῶν τέκνων, ἤ τῶν κατὰ γένος μοι προσ ηκόντων ὑπολειφθείη τῇ καθαρᾷ ταύτη τῶν Χρι στιανῶν ἐμμένων λατρείᾳ, τῆς ἐμῆς ἔστωσαν κλη ρονόμοι περιουσίας. Καὶ τρία δὲ τῶν περιόντων μοι καλλίστων κτημάτων τῇ οἰκοδομηθῆναι μελλούση lidas effundens lacrymas, Esto bono animo, exclamavit. Nemo enim te deseret; nam tui, ut vides, desiderio omnes vel ante te mori properamus, et præripere hunc beatum finem et desiderabilem. Ille autem ad hæc: Ego, ait omnibus, ego vos omnes præcedam, et ero vobis in Deo certus viæ dux. Ut vos mihi primas conceditis in omnibus, ita vos mihi concedite, ut primus ad Christum accedan. Verum enimvero hoc quoque vobis ultimum do mandatum: Si quis meorum filiorum, aut eorum, qui genere ad me attinent, relictus fuerit, permanens in hoc puro cultu Christianorum, sit hæres mearum facultatum. Porro autem tres illas ex iis, quæ mihi restant, possessiones pulcherrimas volo attribui catholicæ ecclesiæ, quæ est ædificanda: quas etiam jam consecro. Hæc cum dixisset, et populo bene- καθολική Εκκλησία κληρωθῆναι βούλομαι, ἅ καὶ dixisset, et. Sit tibi gloria, ο Domine, propter omnia, subjunxisset, conversus dicit regi: Laudo te, o rex, quod usus sis patientia, et non confuderis, aut interruperis meam orationem, ut mos fuit olim regibus. Quoniam ergo nosti nostrum scopum et institutum, nempe quod fieri non potest ut, Christi cultu relicto, nos tibi assentiamur, fac quod superest, tempus non lerens diutius. XXI. Cum sciret ergo rex eorum mentem esse immutabilem, nec fieri posse ut eos ad suam traducat sententiam, jussit eos duci ad quemdam torἤδη ἀφιερῶ. Ταῦτα εἰπὼν καὶ τὸν λαὸν εὐλογήσας, καὶ, Δόξα σοι, Κύριε, πάντων ἕνεκεν, ἐπειπών, ἐπιστραφεὶς λέγει τῷ βασιλεῖ. Ἐπαινῶ σε μακροθυμή σαντα, βασιλεῦ, καὶ μὴ συγχέαντά μοι τοὺς λόγους ἤ διακόψαντα κατὰ τὸ πάλαι τοῖς βασιλεῦσι νενο μισμένον. Καὶ τοίνυν ἐπεὶ τὸν ἡμέτερον ἔγνως σκοπόν, ὡς ἀδύνατόν ἐστι τῆς Χριστοῦ λατρείας άφεμένους ἡμᾶς συνθέσθαι σοι, τὸ παριστάμενον ποίει, μὴ τρίβων ἐπὶ πολὺ τὸν καιρόν. ΚΑ΄. Εἰδὼς οὖν ὁ βασιλεὺς ὡς τὴν γνώμην ἔχου σιν ἀμετάτρεπτον, καὶ ὡς οὐκ ἄν ποτε δύναιτο μεταπείθειν αὑτοὺς, καὶ τὴν μεταβολὴν παντάπασιν

col. 1273–1274page 138 of 165

PG 115:1273ἀπογνούς, εἷς τινα χειμάρρουν Ὀδίαν οὕτω καλούμενον ἀπανεχθέντας ἐκέλευσεν ἀποτμηθῆναι τὰς κεφαλάς, εἰς ὃν καὶ γενόμενον καὶ προσευχὴν εὐθύμως ἑαυτοὺς τρέψαντες « Κύριε, Κύριε, δύναμις τῆς σωτηρίας ἡμῶν, εἶπον, ἐπεσκίασας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἡμῶν ἐν ἡμέρᾳ πολέμου. » Ὁδήγησον καὶ νῦν ἡμᾶς εἰς ὁδὸν αἰωνίαν· ὅτι τῆς σῆς ἀγάπης οὐδὲν τῶν ἁπάντων ἡμῖν ὅλως προετιμήθη, οὐ πατρίς, οὐ γένος, οὐ πλοῦτος· ἀλλὰ πάντα προηκάμεθα καὶ αὐτὴν διὰ σὲ τὴν ζωὴν, καὶ ὡς πρόβατα σφαγῆς ἐλογίσθημεν. Καὶ νῦν ἱκετεύομεν· γενηθήτω ἡ ἐκδίκησις τοῦ αἵματος τῶν δούλων σου τοῦ ἐκκεχυμένου. Ἔπαρον τὰς χεῖράς σου ἐπὶ τὰς ὑπερηφανίας αὐτῶν. Περιποίησαι τοὺς υἱοὺς τῶν θνησκόντων ὑπὲρ σοῦ. Κράτυνον τὴν πόλιν σου ταύτην τὴν ἐγκαυχωμένην τῷ τιμίῳ σου αἵματι καὶ τῷ σταυρῷ, καὶ τοῖς πάθεσιν. Ὁρᾷς ὅπως αὐτὴν οἱ ἐχθροί τοι διέθηκαν· περιεῖλαν τὸν κόσμον αὐτῆς, ἐβεβήλωσαν τὸ ἁγιαστήριόν σου, τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου ἐνέπρησαν· ὃν ὑψωθῆναι καὶ κραταιωθῆναι καὶ αὖθις εὐδόκησον, διδοὺς τὰ σκῆπτρα βασιλεῦσι Χριστιανοῖς, καὶ μεγαλύνων αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου. Καὶ ὅσοι δὲ διὰ τιμῆς ἄγουσι τὴν μαρτυρίαν ἡμῶν, βίον αὐτοῖς ἀπρόσκοπον δώρησαι, ἀγαθῶν ἀφθονίαν, καὶ συγγνώμην ἁμαρτιῶν, καὶ ἡμᾶς τοὺς τὴν ἐπιφάνειαν τὴν σὴν ἀγαπήσοντας εἰς τὰς αἰωνίους σκηνὰς πρόσδεξαι, καὶ τοῖς ἀπ' αἰῶνος σοι εὐαρεστήσασι συναρίθμησον. Ταῦτα εἰπόντες, ἀλλήλους περιεπτύξαντο. Καὶ τὸν αὐχένα πρῶτον ὁ θεῖος ὑποκλίνας Ἀρέθας, ὑφ' ἑτέρων δύο βαστάζεται, εἶτα καὶ τὴν κεφαλὴν ἀφαιρεῖται. Καὶ ὁ λοιπὸς δὲ ἀκολούθως χορός, ἡ γλυκεῖα καὶ ἄλυτος ἑταιρεία, ὡς εἶχον τάχους τῷ τιμίῳ ἐκείνου χρησάμενοι αἵματι, καθάπερ τινὶ μύρῳ πολυτελεῖ πρὸς τὴν σφαγὴν ἐχώρουν, καὶ σπουδῇ πάσῃ τὸν διὰ ξίφους ἐδέχοντο θάνατον, μικροῦ καὶ ἀλλήλοις τοῦ καιροῦ φθονοῦντες, ὡς πλέον τι πρὸς τιμὴν νέμοντος τῷ προθανόντι ὁ ἐπερχόμενος. ΚΒ. Γυνὴ δέ τις παιδίον ἔχουσα παραθέον, οὐ πλέον ἤ πέντε χρόνους γενόμενον ὁρῶσα τὰ δρώμενα, καὶ πρὸς τὸν ὅμοιον διάθερμον θεῖσα ζῆλον, τὴν ταχίστην προσδραμοῦσα καὶ τοῦ αἵματος καὶ αὐτὴ λαβοῦσα, ἐκείνη τε ἡλείψατο καὶ τὸν παῖδα μητρικαῖς χερσὶ περιέχριεν. Εἶτα καὶ εἰς αὐτὸν ἐναπέσκωπτε τὸν βασιλέα, τύραννον ἀποκαλοῦσα, καὶ ὀξυτάτῃ, ὡς εἶχε, φωνῇ, Ἔσται τῷ βασιλεῖ τῶν Ἑβραίων ὡς τῷ Φαραώ, λέγουσα. Οἱ ἐκείνου τοίνυν ὑπασπισταὶ τῶν λεγομένων ἀκουσάντες, συλλαβόντες εὐθὺς τὴν γυναῖκα ὡς αὐτὸν ἄγουσι τὸν βασιλέα, καὶ ἅπερ ἐκείνῳ πικρῶς διελοιδορεῖτο, μετὰ πολλῆς ἀπαγγέλλουσι τῆς προσθήκης. Ὁ δὲ, μηδὲ λόγου μηδὲ ψιλῆς αὐτῇ μεταδοὺς ἐρωτήσεως, ποῦ γὰρ ἢ βασάνῳ τὸ πρᾶγμα, ἤ κρίσει τινὶ δεδωκώς, τὸν διὰ πυρὸς αὐτῆς καταψηφίζεται θάνατον. Εὐθὺς οὖν ὕλη συνεφορεῖτο, καὶ πῦρ αὐτῇ ὑπερεβάλλετο ἡ φλόξ τε ἐπὶ μέγα ᾔρετο, καὶ θείῳ καὶ πίσσῃ, καὶ κληματίσιν ἐτρέφετο. Εἶτα καὶ ἡ γυνὴ περιεδέσ-

MARTYRIUM S. ARETHÆ. ἀπογνούς, εἷς τινα χειμάρρουν Οδίαν οὕτω καλού- rentem, qui vocatur Odias, et ipsis illic amputari μενον ἀπανεχθέντας ἐκέλευσεν ἀποτμηθῆναι τὰς κε φαλάς, εἰς ὃν καὶ γενόμενον καὶ προσευχὴν εὐθύμως ἑαυτοὺς τρέψαντες «Κύριε, Κύριε, δύναμις τῆς σωτηρίας ἡμῶν, εἶπον, ἐπεσκίασας ἐπὶ τὴν κεφα λὴν ἡμῶν ἐν ἡμέρᾳ πολέμου.» Οδήγησον καὶ νῦν ἡμᾶς εἰς ὁδὸν αἰωνίαν· ὅτι τῆς σῆς ἀγάπης οὐδὲν τῶν ἁπάντων ἡμῖν ὅλως προετιμήθη, οὐ πατρὶς, οὐ γένος, οὐ πλοῦτος· ἀλλὰ πάντα προηκάμεθα καὶ αὐτὴν διὰ σὲ τὴν ζωὴν, καὶ ὡς πρόβατα σφαγῆς ἐλογίσθημεν. Καὶ νῦν ἱκετεύομεν· γενηθήτω ἡ ἐκδίκησις τοῦ αἵματος τῶν δούλων σου τοῦ ἐκκεχυμένου. Επαρον τὸς χεῖράς σου ἐπὶ τὰς ὑπερηφανίας αὐτῶν. Περιποίησαι τοὺς υἱοὺς τῶν θνησκόντων ὑπὲρ σοῦ. Κράτυνον τὴν πόλιν σου ταύτην τὴν ἐγκαυχωμένην τῷ τιμίῳ σου αἵματι καὶ τῷ σταυρῷ, καὶ τοῖς πάθεσιν. Ορᾷς ὅπως αὐτὴν οἱ ἐχθροί τουδιέθηκαν περιέχειραν τὸν κόσμον αὐτῆς, ἔβεβηλωσαν τὸ ἁγιαστήριόν σου, τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου ἐνέπρησαν· ὃν ὑψωθῆναι καὶ κραταιωθῆναι καὶ αὖθις εὐδόκησον, διδοὺς τὰ σκῆπτρα βασιλεύσι Χριστ τιανοῖς, καὶ μεγαλύνων αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου. Καὶ ὅσοι δὲ διὰ τιμῆς ἄγουσι την μαρτυρίαν ἡμῶν. βίον αὐτοῖς ἀπρόσκοπον δώρησαι, ἀγαθῶν ἀφθονίαν, καὶ συγγνώμην ἁμαρτιῶν, καὶ ἡμᾶς τοὺς τὴν ἐπι φάνειαν τὴν σὴν ἀγαπήσοντας εἰς τὰς αἰωνίους σκηνὰς πρόσδεξαι, καὶ τοῖς ἀπ' αἰῶνος σοι εὐαρε τήσασι συναρίθμησον. Ταῦτα εἰπόντες, ἀλλήλους περιεπτύξαντο. Καὶ τὸν αὐχένα πρῶτον ὁ θεῖος ὑποκλίνας Αρέθας, ὑφ' ἑτέρων δύο βαστάζεται, εἶτα καὶ τὴν κεφαλὴν ἀφαιρεῖται. Καὶ ὁ λοιπὸς δὲ ἀκολούθως χορός, ἡ γλυκεῖα καὶ ἄλυτος εταιρεία, ὡς εἶχον τάχους τῷ τιμίῳ ἐκείνου χρησάμενοι απ ματι, καθάπερ τινὶ μύρῳ πολυτελεῖ πρὸς τὴν σφαγὴν ἐχώρουν, καὶ σπουδῇ πάσῃ τὸν διὰ ξίφους ἐδέχοντο θάνατον, μικροῦ καὶ ἀλλήλοις τοῦ καιροῦ φθονοῦντες, ὡς πλέον τι πρὸς τιμὴν νέμοντος τῷ προθονόντι ὁ ἐπερχόμενος. ΚΒ. Γυνὴ δέ τις παιδίον ἔχουσα παραθέον, οὐ πλέον ἤ πέντε χρόνους γενόμενον ὁρῶσα τὰ δρώμενα, καὶ πρὸς τὸν ὅμοιον διάθερμον θεῖσα ζῆλον, τὴν ταχίστην προσδραμοῦσα καὶ τοῦ αἵματος καὶ αὐτὴ λαβοῦσα, ἐκείνη τε ἡλείψατο καὶ τὸν παῖδα μητρικαῖς χερσὶ περιέχριεν. Εἶτα καὶ εἰς αὐτὸν ἐναπέσκωπτε τὸν βασιλέα, τύραννον ἀποκαλοῦσα, καὶ ὀξυτάτῃ, ὡς εἶχε, φωνῇ, Εσται τῷ βασιλεῖ τῶν Ἑβραίων ὡς τῷ Φαραώ, λέγουσα. Οἱ ἐκείνου τοί νυν ὑπασπισταὶ τῶν λεγομένων ἀκουσάντες, συλλαβόντες εὐθὺς τὴν γυναῖκα ὡς αὐτὸν ἄγουσι τὸν βασιλέα, καὶ ἅπερ ἐκείνῳ πικρῶς διελοιδορεῖτο, μετὰ πολλῆς ἀπαγγέλλουσι τῆς προσθήκης. Ὁ δὲ, μηδὲ λόγου μηδὲ ψιλῆς αὐτῇ μεταδοὺς ἐρωτήσεως, ποῦ γὰρ ἢ βασάνῳ τὸ πρᾶγμα, ἤ κρίσει τινὶ δεδωκώς, τὸν διὰ πυρὸς αὐτῆς καταψηφίζεται θάνατον. Εὐθὺς οὖν ὕλη συνεφορεῖτο, καὶ πῦρ αὐτῇ ὑπερεβάλλετο ἡ φλόξ τε ἐπὶ μέγα ᾔρετο, καὶ θείῳ καὶ πίσση, καὶ κληματίσιν ἐτρέφετο. Εἶτα καὶ ἡ γυνὴ περιεδεσ Ο capita. Ad quem cum venissent, et se prompto et alacri animo ad preces convertissent: «Domine, Domine, dixerunt, virtus nostræ salutis, obumbrasti super caput nostrum in die belli*.» Nunc quoque deduc nos in vitam æternam: quoniam nihil ex omnibus nobis pluris fuit, quam tui dilectio, non patria, non genus, non divitiæ: sed omnia propter te prodidimus, etiam ipsam vitam, et tanquam occisionis oves sumus reputati 5. Et nunc te supplices rogamus, Fiat ultio sanguinis servorum tuorum, qui fuit effusus. Extolle manus tuas super istorum superbiam. Suscipe ac defende eorum flios, qui pro te moriuntur. Corrobora civitatem, quæ gloriatur tuo pretioso sanguine, et cruce, et perpessionibus. Vides quemadmodum eam tui affecerunt inimici: attenderunt ejus ornamentum, profanarunt sanctuarium tuum, templum sanctum tuum exusserunt quod tibi placeat, ut rursus extollatur et roboretur, dando sceptra regibus Christianis, eosque magnos et amplos reddendo in tuo nomine. Qui autem in honore nostrum habebunt martyrium, da eis vitam citra ullam offensionem, bonorum copiam, et veniam peccatorum. Nos vero qui tuum adventum dileximus, in æterna suscipe tabernacula, et annumera inter eos, qui tibi ab æterno placuerunt. Hæc cum dixissent, se invicem sunt amplexi. Primus autem· divinus Arethas, cervice inclinata, ictum gladii læLanter excipit, et ita ei caput amputatur. Porro autem reliquus quoque chorus, jucunda et quæ solvi non poterat sodalitas, cum quam maxima potuerunt celeritate, se venerando unxissent illius sanguine, tanquam unguento aliquo pretioso, consequenter ad mortem contenderunt, quam gladio propere acceperunt, sibi invicem tempus propemodum invidentes, utpote quod quid majus ad honorem tribueretur ei, qui prius erat mortuus, præ illo, qui deinde sequebatur. XXII. Quædam autem mulier habens puerum prætercurrentem, non plus quam quinque annos natum, cum videret ea, quæ fiebant, et ad similem accensa esset æmulationem, citissime accurrens, cum ipsa quoque accepisset sanguinem, se illo unxit et filium. Deinde ipsum regem ludificabatur, eum vocans tyrannum, et quam maxima poterat voce dicens: Erit Hebræorum regi, sicut Pharaoni. Illius vero satellites, iis, quæ dicebantur, auditis, comprehensam statim mulierem ducunt ad ipsum regem, et maledicto, quibus illum acerbe appetebal, renuntiant cum magna accessione. Ille autem, cum nec ei fecisset dicendi potestatem, et nec eam quidem interrogasset, eam condemnat, ut igne moreretur. Statim ergo fuit congesta materia, et ignis ei subjectus: et flamma se in altum sustulit, sulfure et pice et sarmentis nutrita. Deinde fuit etiam alligata mulier, et eam lictorum manus complectebantur, ut cum fuisset eis onus portatu facile, sic in * Psal. cxxxix, 8. 5 Psal. XLIII, 12. * Psal. LXXIII, 3.

col. 1275–1276page 139 of 165

PG 115:1275μεῖτο, καὶ σημιῶν αὐτὴν συνέπτυσσαν χεῖρας, ὅπως εὐκόμιστος αὐτοῖς γενομένη φόρτος, κατά μέσης οὕτω φλογὸς εὐστόχως ἀκοντισθείη. Ὁ μέντοι παῖς, μόνος ἀπολειφθείς, ἤχθετο, ἔσχαλλεν, ἐδυσφόρει, καθάπερ τὰ νεουργὰ τῶν ἵππων, τῆς μητρὸς οὐ φέρων τὴν ἀλλοτρίωσιν. Ἀμέλει καὶ πυκνὰ τοὺς ὀφθαλμοὺς περιστρέφων πανταχοῦ, καὶ φιλτάτη γλώσσῃ καὶ ὄμμασι τὴν μητέρα ἐπιζητῶν, ὁρᾷ καθήμενον ἐπὶ μετεώρου τὸν βασιλέα, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀποτρέχει δακρύων τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπόπλεως. Εἶτα τοῖς ἐκείνου περικαλινδεῖτο ποσὶν, ὑπὲρ τῆς μητρὸς, ὡς εἶχε, δεόμενος. Ὁ δὲ λαβὼν, καὶ τοῖς γόνασι περιθεὶς (ἦν γὰρ τὸ παιδίον καὶ χάριεν οἷον καὶ ἀστεῖον τὴν ὄψιν, καὶ ἡδέως τὰ παιδικὰ ψελλιζόμενον), ἀνηρώτα τίνι μᾶλλον ἂν ἔλοιτο συνεῖναι, καὶ τίνα πλέον φιλεῖ. Τὸ δὲ τὴν μητέρα ἔλεγε, τὴν μητέρα, καὶ ταύτην συνεχῶς ἀνεκλαίετο. Καὶ γὰρ αὐτῆς ἕνεκεν ἀφικόμην, φησὶ, καὶ ἀπολυθῆναι ταύτην, ὦ βασιλεῦ, δέομαι, ἵνα καὶ ἐμὲ συμπαραλάβῃ πρὸς τὸ μαρτύριον. Ἐκείνη γάρ με πολλάκις εἰς τοῦτο ἐξεκαλεῖ. ΚΓ΄. Προσχὼν τοίνυν ὁ βασιλεὺς τοῖς τοῦ παιδὸς λόγοις. Τί δέ ἐστι τοῦτο, εἶπεν, ὃ λέγεις μαρτύριον; Τὸ δέ, Ὢ τῆς συνετιζούσης καὶ νηπίους, Δέσποτα, χάριτος· τὸ ἀποθανεῖν ὑπὲρ Χριστοῦ, ἔφη, καὶ αὖθις ζῆσαι. Ἀλλὰ τίς ὁ Χριστὸς οὗτός ἐστι, πάλιν ὁ βασιλεύς. Καὶ τὸ παιδίον· Δεῦρο παρὰ τὴν ἐκκλησίαν, ἔφη, καὶ αὐτὸν ὑποδείξω σοι. Καὶ μεταξὺ παραθιασάμενος τὴν μητέρα, Ἔασον, κλαυθμυριζόμενος εἶπεν, ἔασον τὴν μητέρα καταλαβεῖν. Ὁρῶ γὰρ ὑπὸ τῶν δημίων ἑλκομένην, καὶ κακῶς πάσχουσαν. Ὁ βασιλεὺς οὖν· Καὶ τίνος χάριν ἧκες ἐνταῦθα, λέγει, τὴν μητέρα καταλιπών; Ἀλλ᾽ ἔσο μεθ᾿ ἡμῶν, καὶ πᾶν τῶν ὀπωρῶν κάλλιστον ἐπιδώσω σοι. Τοῦτο ἐκεῖνος μὲν ὡς ἁπλοϊκῷ παιδίῳ καὶ ἀφελεῖ, καὶ αὐτό γε τοῦτο παιδὶ ἐντυγχάνειν οἰόμενος, εἶπε. Τὸ δὲ ἄρα πολλῷ τῆς ἡλικίας τὴν φρόνησιν προήκουσαν ἔχον, ἐπιεικῶς ἀνένευεν, Οὐκοῦν, λέγον, οὐκ ἐνταῦθα παραμενῶ· ποθῶ γὰρ τὴν μητέρα. Καὶ σὲ δὲ Χριστιανὸν εἶναι νομίσας, ἦλθον ὑπὲρ αὐτῆς δεησόμενος· μετὰ Ἰουδαίου γὰρ οὐδὲ διατρίβειν ὅλως ἐθέλω, οὐδὲ λαβεῖν τι παρὰ σοῦ τὸ παράπαν ἀνέχομαι. Τοῦτο δέ μοι δὸς μόνον, ὦ βασιλεῦ, τὸ πρὸς τὴν μητέρα πάλιν ἐπανελθεῖν. Ἐξέπληττε τὸν βασιλέα τὸ εὐσύνετον τοῦ παιδός. Τῶν οὖν περιεστώτων τινὲς, σοφώτερον δῆθεν τι ποιοῦντες, ἀπάγειν πρὸς τὴν βασίλισσαν τὸ παιδίον ἠξίουν τὸ ἁπαλὸν οὕτω τῆς ἡλικίας ὑποκλέψαι πειρώμενοι. Τὴν μὲν γὰρ μετὰ τοῦ βασιλέως ὁμιλίαν ἀήθη τῷ παιδὶ ᾤοντο εἶναι ὡς ἀνδρώδη καὶ τραχυτέραν· εἰ δὲ βασίλισσαν ἀκούσειε καὶ γυναῖκα, προθύμως αὐτοῖς ἀκολουθήσειν, ὅτι παρὰ μητρὶ χαριέντως ἐτρέφετο, καὶ ἁπαλωτέραις χαῖρον ὁμιλίαις. Ἀλλ᾽ ἡ τοῦ παιδὸς σύνεσις πάλιν τὴν ἐκείνων ὑπερέβαλλε πανουργίαν, καὶ οὐδὲ ἀπόκρισιν αὐτοῖς ὅλως πρὸς ταῦτα ἐδίδου, ἀλλὰ μόνην ἀνεκαλεῖτο θερμῶς τὴν μητέρα, καὶ πρὸς αὐτὴν ὅλον μετὰ τῆς ψυχῆς ἀπεῖχε τὸν ὀφθαλμόν. ΚΔ΄. Ἰδὼν δὲ ῥιπτουμένην αὐτὴν κατὰ τῆς φλογὸς, καὶ τὰ σπλάγχνα διακαυθέν, τολμᾷ τι καὶ παραβολώτερον εὐθὺς τὸ παιδίον· καὶ ὡς εἱστήκει πρὸς τοῖς τοῦ τυράννου γόνασι Δουναάν, ἐπικύψας

mediam flammam recta conjiceretur. Puer aulem, μεῖτο, καὶ οημιων αὐτὴν συνέπτυσσαν χεῖρας, ὅπως qui solus remanserat, dolebat, indignabatur, ægre ferebat, non secus ac recens nati pulli, non ferens matris absentiam. Porro autem in gyrum vertens oculos, et amicissima lingua matrem requirens, videt regem sedentem in excelso, et ad ipsum accurrit, oculos habens plenos lacrymis. Deinde se provolvit ad illius pedes, pro matre rogans ut poterat. Ille autem, eo accepto et genibus imposito (erat enim puer scitus et elegans, et qui, ut puer, suaviter balbutiebat), rogabat cum quo mallet versari, et quem magis diligeret. Ille autem matrem dicebat, matrem: et eam deflebat assidue. Propter cam enim, inquit, veni, et rogo, o rex, earn solvi, ut me quoque simul assumat ad martyrium. Illa enim me sæpe ad hoc hortata est. εὐκόμιστος αὐτοῖς γενομένη φόρτος, κατά μέσης οὕτω φλογὸς εὐστόχως ἀκοντισθείη. Ὁ μέντοι παῖς, μόνος ἀπολειφθείς, ήχθετο, ἔσχαλλεν, εδυσφόρει, καθάπερ τὰ νεουργὰ τῶν ἵππων, τῆς μητρὸς οὐ φέρων τὴν ἀλλοτρίωσιν. Αμέλει καὶ πυκνὰ τοὺς ὀφθαλμοὺς περιστρέφων πανταχοῦ, καὶ φιλτάτη γλώσσῃ καὶ ὅμμασι τὴν μητέρα ἐπιζητῶν, ὁρᾷ καθήμενον ἐπὶ μετεώρου τὸν βασιλέα, καὶ πρὸς αὐ τὸν ἀποτρέχει δακρύων τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπόλεως. Εἶτα τοῖς ἐκείνου περικαλινδεῖτο ποσὶν, ὑπὲρ τῆς μητρὸς, ὡς εἶχε, δεόμενος. Ὁ δὲ λαβὼν, καὶ τοῖς γόνασι περιθεὶς (ἦν γὰρ τὸ παιδίον καὶ χάριεν οἷον καὶ ἀστεῖον τὴν ὄψιν, καὶ ἡδέως τὰ παιδικὰ ψελλι ζόμενον), ἀνηρώτα τίνι μᾶλλον ἄν ἔλοιτο συνεῖναι, καὶ τίνα πλέον φιλεῖ. Τὸ δὲ τὴν μητέρα ἔλεγε, τὴν μητέρα, καὶ ταύτην συνεχὰς ἀνεκλαίετο. Καὶ γὰρ αὐτῆς ἕνεκεν ἀφικόμην, φησὶ, καὶ ἀπολυθῆναι ταύ την, ὦ βασιλεῦ, δέομαι, ἵνα καὶ ἐμὲ συμπαραλάβῃ πρὸς τὸ μαρτύριον. Εκείνη γάρ με πολλάκις εἰς τοοῦτο ἐξεκαλεῖ. ΚΓ΄. Προσχών τοίνυν ὁ βασιλεὺς τοῖς τοῦ παιδὸς λόγοις. Τί δέ ἐστι τοῦτο, εἶπεν, ὃ λέγεις μαρτύριον; Τὸ δέ, Ω τῆς συνετιζούσης καὶ νηπίους,Δέσποτα,χάρι τος τὸ ἀποθανεῖν ὑπὲρ Χριστοῦ, ἔφη, καὶ αὖθις ζῆς σαι. ᾿Αλλὰ τίς ὁ Χριστὸς οὗτός ἐστι, πάλιν ὁ βασι λεύς. Καὶ τὸ παιδίον· Δεῦρο παρὰ τὴν ἐκκλησίαν, ἔφη, καὶ αὐτὸν ὑποδείξω σοι. Καὶ μεταξὺ παραθίασάμενος τὴν μητέρα, Βασον, κλαυθμυριζόμενος εἶπεν, ἔασον τὴν μητέρα καταλαβεῖν. Ὁρῶ γὰρ ὑπὸ τῶν δημίων ἑλκομένην, καὶ κακῶς πάσχουσαν. Ὁ βασιλεὺς οὖν· Καὶ τίνος χάριν ἧκες ἐνταῦθα, λέγει, τὴν μητέρα καταλιπών; Αλλ᾽ ἔσο μεθ᾿ ἡμῶν, καὶ πᾶν τῶν ὀπωρῶν κάλλιστον ἐπιδώσω σοι. Τοῦτο ἐκεῖνος μὲν ὡς ἁπλοῖκῷ παιδίῳ καὶ ἀφελεῖ, καὶ αὐτό γε τοῦτο παιδὶ ἐντυγχάνειν οἰόμενος, εἶπε, Τὸ δὲ ἄρα πολλῷ τῆς ἡλικίας τὴν φρόνησιν προἤκουσαν ἔχον, ἐπιεικῶς ἀνένευεν, Οὐκοῦν, λέγον, οὐκ ἐνταῦθα παραμενῷ ποθῷ γὰρ τὴν μητέρα. Καὶ σὲ δὲ Χριστιανὸν εἶναι νομίσας, ἦλθον ὑπὲρ αὐτῆς δεησόμενος· μετὰ Ἰουδαίου γὰρ οὐδὲ διατρί βειν ὅλως ἐθέλω, ουδὲ λαβεῖν τι παρὰ σοῦ τὸ παρά. πον ἀνέχομαι. Τοῦτο δέ μοι δὸς μόνον, ὦ βασιλεύ, τὸ πρὸς τὴν μητέρα πάλιν ἐπανελθεῖν. Εξέπληττε τὸν βασιλέα τὸ εὐσύνετον τοῦ παιδός. Τῶν οὖν περιεστώτων τινὲς, σοφώτερον δῆθεν τι ποιοῦντες, ἀπάγειν πρὸς τὴν βασίλισσαν τὸ παιδίον ἠξίουν τὸ ἁπαλὸν XXIII. Attendens autem rex verba pueri: Quid Gst autem hoc, inquit, quod dicis martyrium? 0, quæ etiam infantes sapientes reddit, tuam, Domine, gratiam pro Christo, inquit, mori, et rursus vivere. Sed quis est hic Christus, rursus dicit rex? Puer autem: Veni buo, inquit, ad ecclesiam, et eum tibi ostendam. Interim autem cum matrem aspexisset, flens dixit: Sine, sine me venire ad matrem. Video enim eam trahi, et male affici a lictoribus. Rex autem: Cur huc, dixit, venisti, matre relicta? Sed sis hic nobiscum, et dabo tibi quoslibet fructus pulcherrimos. Hoc ille quidem dixit, tanquam cum simplici puero, atque adeo puero se loqui existimans. Ille vero longe super ætatem prudentia præditus, plane renuebat, dicens: Non hic manebo: matrem desidero; nam arbitratus te esse Christianum, veni pro ea rogaturus. Cum Judæum autem invenerim, tecum nec volo quidem versari, neque sustineo a te omnino aliquid accipere: hoc autem solum mihi concede, o rex, ut ad matrem revertar. Regem stupore affecit pueri sapientia. Quidam autem ex iis, qui circumsislebant, excogitantes aliquid sapientius, censebant ut infans abduceretur ad reginam, sic teneram ætatem conantes allicere. Nam cum rege quidem consuetudinem existimabant esse puero insolitam, ut virilem et asperiorem: quod si audierit reginam et mulierem, prompto et οὕτω τῆς ἡλικίας ὑποκλέψαι πειρώμενοι. Τὴν μὲν alacri animo eam secuturum, ut qui adhuc apud matrem blande educaretur, et molliori delectaretur consuetudine. Verum pueri rursus intelligentia superavit illorum calliditatem. Et nec eis quidem omnino ad hæc dabat responsum: sed vehementer solum vocabat matrem, et in eam cum animos totos defigebat oculos. γὰρ μετὰ τοῦ βασιλέως ὁμιλιαν ἀήθη τῷ παιδὶ ᾤοντο εἶναι ὡς ἀνδρώδη και τραχυτέραν· εἰ δὲ βασίλισσαν ἀκούσειε καὶ γυναῖκα, προθύμως αὐτοῖς ἀκολουθήσειν, ὅτι παρὰ μητρί χαριέντως ἔνι τρε φόμενον, καὶ ἀπαλωτέραις χαῖρον ὁμιλίαις. Αλλ' ἡ τοῦ παιδὸς σύνεσις πάλιν τὴν ἐκείνων ὑπερέβαλλε πανουργίαν, καὶ οὐδὲ ἀπόκρισιν αὐτοῖς ὅλως προς ταῦτα ἐδίδου, ἀλλὰ μόνην ἀνεκαλεῖτο θερμῶς τὴν μητέρα, καὶ πρὸς αὐτὴν ὅλον μετὰ τῆς ψυχῆς ἀπεῖχε τὸν ὀφθαλμόν. XXIV. Cum etiam vidisset injici in ignem, vehementius inflammatus visceribus, audet statim puer aliquid fortius: et cum stetisset ad genua tyranni Dunaan, se inclinans, acriter ipsum regem ΚΔ΄. Ἰδὼν δὲ ῥιπτουμένην αὐτὴν κατὰ τῆς φλογὸς, καὶ τὰ σπλάγχνα διακαυθέν, τολμᾷ τι καὶ πα ραβολώτερον ευθὺς τὸ παιδίον· καὶ ὡς εἰστήκει πρὸς τοῖς τοῦ τυράννου γόνασι Δουναάν, ἐπικύψας

col. 1277–1278page 140 of 165

PG 115:1277σφοδρότερον κατὰ τοῦ μηροῦ δάκνει τὸν βασιλέα. Ὁ δὲ τοῦ δήγματος ἅμα αἰσθόμενος, καὶ διαταραχθεὶς αὐτὸν ἀπωθεῖται, καὶ τῶν τῆς συγκλήτου τινὶ παραδίδωσιν, ἐφ᾽ ᾧ μᾶλλον Ἰουδαϊκῶς παρ' ἐκείνῳ τραφείη καὶ τὸν Χριστιανισμὸν ἐξομόσαιτο. Καὶ ὁ μὲν λαβὼν τὸν παῖδα ἀπῄει, τὰ πραχθέντα ποιούμενος διὰ θαύματος, τοῖς ἄλλοις τε μεταξύ διηγούμενος. Ἐν τούτῳ δὲ τὸ παιδίον διαλαθόν, δρόμῳ πολλῷ πρὸς τὴν μητέρα ἐχώρει, καὶ κατὰ μέσης, ὅπως εἶχε, τὴν κάμινον εἰσπηδᾷ, τὴν μητέρα τε ὡς αὐτῷ ἐδόκει περιλαβὸν, καὶ κάλλιστον αὐτῇ ἐντάφιον ἑαυτὸν δεδωκώς, τὸν τῆς μαρτυρίας ἄμφω κληρονομοῦσι στέφανον. Τούτων οὕτω τελουμένων, ἔλεον λαβόντες τῶν ταῦτα πασχόντων Χριστιανῶν οἱ περὶ τὸν βασιλέα, καὶ ὅσοι τῆς συγκλήτου, ἱκέτευον αὐτὸν ἀνεῖναι, καὶ μὴ ἄρδην ἀπολέσαι πόλιν οὕτω μεγάλην καὶ πολυάνθρωπον, καὶ πολὺ πλῆθος ἐπετείων φόρων παρέχουσαν. Ἐπεὶ οὖν ἐν τούτῳ κατένευεν, ἡ σκληρὰ ἐκείνη καὶ Φαραωνίτις ψυχή δύο παθῶν ἐν αὐτῷ διεριταμένων, καὶ ὠμότητα φιλοχρηματίας ἐκνικησάσης, τί ποιεῖ; Ταύτης τε τῆς πόλεως καὶ πάσης τῆς χώρας τὸ νεάζον, ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ, ἐξανδραποδισάμενος εἰς πολλὰς ἀριθμούμενον μυριάδας, καὶ οὓς μὲν αὐτὸς κατασχών, οὓς δὲ καὶ διαδιδοὺς εἰς δουλείαν οἷς ἄρα ἐβούλετο, αὖθις ἐπανῆκε πρὸς τὰ βασίλεια, δουλωσάμενος πόλιν ἐλευθέραν καὶ μόνῃ τῇ Τριάδι ἀνακειμένην, ἣν αὐτὸς Χριστὸς τῷ ἰδίῳ ἐξηγοράσατο αἵματι, ἥτις τοσαύτην αὐτῷ μαρτύρων χορείαν προσήγαγε, τοὺς ἀγῶνας αὐτῶν καὶ τὰς νίκας λαμπρῶς τῇ οἰκουμένῃ ἀνακηρύξασα. ΚΕ΄. Καὶ ταῦτα μὲν δὴ τοιαῦτα καὶ οὕτως ἔχοντα. Ὑποστρέφοντι δὲ τῷ Ἑβραίῳ πῦρ ἐφ᾽ ἱκανὰς ἡμέρας ἑωρᾶτο δι᾽ ὅλης νυκτὸς τὸν αἰθέρα πληροῦν, καὶ αὐτόν τε Δουναὰν καὶ τὴν αὑτοῦ στρατιὰν ἔξεδειμάτου, καὶ τὴν ὀργὴν κατὰ τῶν ἀσεβῶν ἐτεκμηριοῦτο. Εἶτα καὶ πῦρ ἄνωθεν, ἡ ἐντελὴς μάστιξ, ἐπὶ τὴν γῆν, ὕετο. Ἀλλ᾽ οὐδὲ βραχὺ συνιέναι, οὐδὲ σωφρονίζεσθαι εἶχεν ὁ ἀλιτήριος, οὐδ᾽ ὑπὸ τὴν κραταιὰν τοῦ Θεοῦ χεῖρα καλύπτεσθαι. Εἰς τοῦτο γὰρ μανίας ἐξήχθη κατὰ Χριστιανῶν, ὡς καὶ πρεσβείαν ἐκπέμψαι τῷ τῶν Περσῶν βασιλεῖ, ἀξιῶν καὶ αὐτὸν τὰ ὅμοια δρᾶσαι, καὶ πάντας τοὺς εὑρισκομένους ὑπ᾽ ἐκείνῳ Χριστιανοὺς ἄρδην ἀπολέσαι, εἴ γε τὸν ἥλιον εὐμενῆ, φησὶ, βούλοιτο ἔχειν καὶ τὸν αὐτοῦ πατέρα, ὡς ἐκεῖνος ἀπεφλυάρει τὸν τῶν Ἑβραίων Θεόν. Τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ Ἀλαμουνδάρῳ τῷ ἐξηγουμένῳ τῶν ὑπὸ Πέρσαις Σαρακηνῶν ἐπέστειλεν ὑπισχνούμενος καὶ χρήματα δώσειν, εἰ κατὰ τῶν ὑπὸ χεῖρα Χριστιανῶν διωγμὸν κινήσοι. Ἀλλ᾽ ὁ μὲν οὕτω Χριστιανοῖς ἀπήχθετο, καὶ οὕτως ἐποίει, ἡ δίκη δὲ τοῖς πραττομένοις οὐκ ἐφησύχαζεν. Ἰουστῖνος γὰρ ὁ Ῥωμαίων εὐσεβὴς βασιλεὺς, οὕτω δόξαν αὐτῷ, εἰρηνικὰς Ἀλαμουνδάρῳ σπονδὰς πρὸς τοὺς ὑποφόρους Ῥωμαίων Σαρακηνοὺς θέσθαι παρᾖνει· καὶ ὁ ταῦτα πρεσβεύων Ἀβράμιος, ἀνὴρ θεοφιλὴς καὶ πρεσβύτερος, ἐξεπέμπετο. Παρῆσαν δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Περσῶν βασιλέως ἐκεῖ ἄλλοι τέ τινες, καὶ Ἰσαάκιος πρεσβύτερος, ὁ καὶ τοῖς ἐν Περσίδι Χριστιανοῖς ὀρθοδόξοις τὰς ὑποκρίσεις διακονούμε-

MARTYRIUM S. ARETHÆ. σφοδρότερον κατὰ τοῦ μηροῦ δάκνει τὸν βασιλέα, mordet in femore. Ille autem, simul atque sensisset Ὁ δὲ τοῦ δήγματος ἅμα αἰσθόμενος, καὶ διαταραχθεὶς αὐτὸν ἀπωθεῖται, καὶ τῶν τῆς συγκλήτου τινὶ παραδίδωσιν, ἐφ᾽ ᾧ μᾶλλον Ἰουδαϊκῶς παρ' ἐκείνῳ τραφείη καὶ τὸν Χριστιανισμὸν ἐξομόσαιτο. Καὶ ὁ μὲν λαβὼν τὸν παῖδα ἀπῄει, τὰ πραχθέντα ποιούμενος διὰ θαύματος, τοῖς ἄλλοις τε μεταξύ διηγούμενος. Ἐν τούτῳ δὲ τὸ παιδίον διαλαθόν, δρόμῳ πολλῷ πρὸς τὴν μητέρα ἐχώρει, καὶ κατὰ μέσης, ὅπως εἶχε, τὴν κάμινον εἰσπηδᾷ, τὴν μητέρα τε ὡς αὐτῷ ἐδόκει περιλαβὸν, καὶ κάλλιστον αὐτῇ ἐντάφιον ἑαυτὸν δεδωκός, τον τῆς μαρτυρίας ἄμφω κληρονομοῦσι στέφανον. Τούτων οὕτω τελουμένων, ἔλεον λαβόντες τῶν ταῦτα πασχόντων Χριστιανῶν οἱ περὶ τὸν βασιλέα, καὶ ὅσοι τῆς συγκλήτου, ἱκέ τευον αὐτὸν ἀνεῖναι, καὶ μὴ ἄρδην ἀπολέσαι πόλιν οὕτω μεγάλην καὶ πολυάνθρωπον, καὶ πολὺ πλῆ θος ἐπετείων φόρων παρέχουσαν. Ἐπεὶ οὖν ἐν τούτῳ κατένευεν, ἡ σκληρὰ ἐκείνη καὶ Φαραωνίτις ψυχή δύο παθῶν ἐν αὐτῷ διεριταμένων, καὶ ὠμότητα φι λοχρηματίας ἐκνικησάσης, τί ποιεῖ; Ταύτης τε τῆς πόλεως καὶ πάσης τῆς χώρας τὸ νεάζον, ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ, ἐξανδραποδισάμενος εἰς πολλὰς ἀριθμούμενον μυριάδας, καὶ οὓς μὲν αὐτὸς κατασχών, οὓς δὲ καὶ διαδιδοὺς εἰς δουλείαν οἷς ἄρα ἐβούλετο, αὖθις ἐπανῆκε πρὸς τὰ βασίλεια, δουλωσάμενος πόλιν ἐλευθέραν καὶ μόνῃ τῇ Τριάδι ἀνακειμένην, ἣν αὐτὸς Χριστὸς τῷ ἰδίῳ ἐξηγοράσατο αἵματι, ἥτις τοσαύτην αὐτῷ μαρτύρων χορείαν προσήγαγε, τοὺς ἀνακηρύξασα. ΚΕ΄. Καὶ ταῦτα μὲν δὴ τοιαῦτα καὶ οὕτως ἔχοντα. Υποστρέφοντι δὲ τῷ Εβραίῳ πῦρ᾽ ἐφ᾽ ἱκανὰς ἡμέρας ἑωρᾶτο δι᾽ ὅλης νυκτὸς τὸν αἰθέρα πληροῦν, καὶ αὐτόν τε Δουναὰν καὶ τὴν αὑτοῦ στρατιὰν ἔξεδειμάτου, καὶ τὴν ὀργὴν κατὰ τῶν ἀσεβῶν ἐτεκμη ριοῦτο. Εἶτα καὶ πῦρ ἄνωθεν, ἡ ἐντελής μάστιξ, ἐπὶ τὴν γῆν, ὕετο. 'Αλλ' οὐδὲ βραχὺ συνιέναι, οὐδὲ σωφρονίζεσθαι εἶχεν ὁ ἀλιτήριος, οὐδ᾽ ὑπὸ τὴν κρατ ταιὰν τοῦ Θεοῦ γεῖρα καλύπτεσθαι. Εἰς τοῦτο γὰρ μανίας ἐξήχθη κατὰ Χριστιανῶν, ὡς καὶ πρεσβείαν ἐκπέμψαι τῷ τῶν Περσῶν βασιλεῖ, ἀξιῶν καὶ αὐ τὸν τὰ ὅμοια δρᾶσαι, καὶ πάντας τοὺς εὑρισκομέ νους ὑπ᾽ ἐκείνῳ Χριστιανοὺς ἄρδην ἀπελέσαι, εἴ γε τὸν ἥλιον εὐμενῆ, φησὶ, βούλοιτο ἔχειν καὶ τὸν αὐτ τοῦ πατέρα, ὡς ἐκεῖνος ἀπεφλυάρει τὸν τῶν Εβραίων Θεόν. Τὰ αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλαμουνδάρῳ τῷ ἐξηγουμένῳ τῶν ὑπὸ Πέρσαις Σαρακηνῶν ἐπέσαειλεν ὑπισχνούμενος και χρήματα δώσειν, εἰ κατὰ τῶν ὑπὸ χεῖρα Χριστιανῶν διωγμὸν κινήσοι. Ἀλλ᾿ ὁ μὲν οὕτω Χριστιανοῖς ἀπήχθετο, καὶ οὕτως ἐποίει, ἡ δίκη δὲ τοῖς πραττομένοις οὐκ ἐφησύχαζεν. Ἰου στῖνος γὰρ ὁ Ρωμαίων εὐσεβὴς βασιλεὺς, οὕτω δόξαν αὐτῷ, εἰρηνικὰς Αλαμουνδάρῳ σπονδὰς πρὸς τοὺς ὑποφόρους Ῥωμαίων Σαρακηνούς θέσθαι παρᾖνει· καὶ ὁ ταῦτα πρεσβεύων Αβράμιος, ανήρ θεοφιλὴς καὶ πρεσβύτερος, ἐξεπέμπετο. Παρἦσαν δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Περσῶν βασιλέως ἐκεῖ ἄλλοι τέ τινες, καὶ Ἰσαάκιος πρεσβύτερος, ὁ καὶ τοῖς ἐν Περσίδι Χριστιανοῖς ὀρθοδόξοις τὰς ὁποκρίσεις διακονούμεmorsum et fuisset conturbatus, eum repente abjicit, et eum tradit cuidam ex senatu, ut ab illo aleretur maxime Judaice, et abjuraret Christianismum. Et ille quidem abibat, accepto puero, admirans ea, quæ facta fuerant, et simul etianı narrans aliis. Interim autem puer, eo insciente, cursu contendit ad matrem, et insilit in mediam fornacem, matremque, ut ei videbatur, complexus, et pulcherrimum bustum seipsum ei tradens, at cum ipsa hæres corona marlyrii. Cum hæc sic fierent, patientium Christianorum moti misericordia ii qui erant circa regem et ipse senatus, rogabant ut cæteros relaxaret, et non penitus perderet tam magnam civitatem, et populo tam frequentem et quæ quotannis magna pendebat vectigalia. Postquam autem hac in re annuit illa dura anima et Pharaonitica crudelitatemque vicit avaritia, quid facil? Cum hujus civitatis et totius regionis juvenes, tam masculos quam feminas, redegisset in servitutem, quorum erant multa millia, et alios quidem ipse retinuisset, alios autem tradidisset quibus voluit, reversus est in regiam, libera civitate effecta serva, quæ dedicata erat soli Trinitati, quam ipse Christus redemit proprio sanguine, et quæ ei obtulit tantam martyrum multitudinem, eorum victorias et certamina præclare prædicans orbi terræ. ἀγῶνας αὐτῶν καὶ τὰς νίκας λαμπρῶς τῇ οἰκουμένῃ XXV. Et hæc quidem ita se habebant. Revertente autem Hebræo, apparuit ignis aliquot diebus, tota nocte implens aerem, qui ipsum Dunaan et ejus terrebat exercitum, et conjiciendam præbebat Dei iram adversus impios. Deinde ignis quoque desuper, qui erat perfecta plaga, pluit in terram. Sed ne sic quidem potuit corrigi sceleratus, neque flecti sub potenti manu Dei. Tanto autem furore erat accensus adversus Christianos, ut etiam ad regem Persarum miserit legationem, et rogaverit ut ipse quoque faceret similia, et omnes, qui in sua ditione inveniebantur, Christianos perderet funditus: si vellet, inquiens, solem habere propitium, et ejus patrem, sicut ille nugabatur esse Deum Hebræorum. Scripsit etiam ad Alamundarum ducem Sarracenorum, qui erant sub Persis promittens se ei etiam daturum pecunias, si moveat persecutionem adversus Christianos, qui sunt ei subjecti. Sed ille quidem erat adeo infestus Christianis, et sic faciebat: justitia autem nequaquam cessavit implere suas partes in iis, quæ sic fiebant. Justinus enim (imperator) cum sic ei visum esset, hortatus est Alamundarum, ut fœdera pacis iniret cum Sarracenis Romanorum vectigalibus: et missus est Abraamius, vir pius et presbyter, qui hac fungeretur legatione. Aderant autem illic quoque a rege Persarum, cum alii quidam, tum Isaacius quoque presbyter, qui præerat Christianis orthodoxis, qui in Perside erant. Aderat

col. 1279–1280page 141 of 165

PG 115:1279νος· ἦν δὲ καὶ ὁ Σίλας ὁ τῶν Νεστοριανῶν ἐπίσκοπος μετὰ καὶ ἄλλων τινῶν, ἅμα μὲν τὴν τοῦ Ἑβραίου πρεσβείαν ἀποπληρῶν, ἅμα δὲ καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις εἰς λόγους ἐλθεῖν βουλόμενος, καὶ πρὸς δογμάτων ἀκρίβειαν διαμιλληθῆναι. Κϛ΄. Τῶν δὲ γραμμάτων τοῦ Ὁμηριτῶν βασιλέως, ἐπ' ὄψεσι τῶν εἰρημένων πρέσβεων ὑπαναγινωσκομένων, καὶ τοῦ Σίλα συνευδοκοῦντος τῷ τοῦ γεγραφότος σκοπῷ, ψιλόν τε ἄνθρωπον εἶναι λέγοντος καὶ οὐ Θεόν τὸν Χριστόν, ὃ καὶ πεπληροφορῆσθαι καὶ αὐτὸν βασιλέα Ῥωμαίων. Πῶς γὰρ ἄν τις, φησί, τικτόμενος ἐκ γυναικός· καὶ τῷ ἐκεῖθεν αἵματι συμφυρόμενος, ἑλισσόμενός τε τοῖς σπαργάνοις, καὶ δεχόμενος κατὰ μικρὸν αὔξησιν, εἶτα καὶ κοπιῶν καὶ πεινῶν, καὶ τὸ τελευταῖον σταυρούμενός τε καὶ ἀποθνήσκων, Θεὸς εἶναι λέγοιτο, ὡς τοῖς περὶ Ἀβράμιόν τε καὶ Ἰσαάκιον ἀλόγως δοκεῖ; Τούτων οὕτω λεγομένων οἱ θεοφιλεῖς οὗτοι μὴ στέγοντες ἐπὶ πολὺ καθυβρίζεσθαι τὸν Θεόν, τὰς ἑαυτῶν ἐσθῆτας διαῤῥηξάμενοι, αἱρετικούς τε ἀπεκάλουν αὐτοὺς, καὶ τῆς καθολικῆς ἐκθύμως ἀπεκήρυττον ἐκκλησίας, αὐτοὺς ὁμοῦ καὶ Νεστόριον τὸν διδάσκαλον, ἅτε δὴ σπορέα τῶν τοιούτων βλασφημιῶν. Εἶτα καὶ διεξήρχοντο τὰ τῆς οἰκονομίας πλατύτερον, καὶ ὡς τοῖς δόγμασι τοῖς ὀρθοδόξοις τῶν θείων ἀποστόλων καὶ Πατέρων ἀκολουθοῦντες, Θεὸν τέλειον ἄνθρωπον ὡμολόγουν Χριστόν, ἐν ὑποστάσει μιᾷ τὰς δύο φύσεις ἀσυγχύτως συνάπτοντες. Οὕτω μὲν οὖν ἀστοχήσαντες οἱ περὶ Σίλαν κεναῖς, ὃ λέγεται, χερσὶν ἐπανῄεσαν, καὶ οὕτως αὐτοῖς τὰ τῶν ἐλπίδων ἐματαιώθη. Οἱ δὲ περὶ Ἀβράμιον, καὶ αὐτοὶ πρὸς Ἀλαμούνδαρον σπονδὰς θέντες εἰρηνικὰς, ὑπέστρεφον, καὶ πάντα διεσάφουν Ἰουστίνῳ τῷ βασιλεῖ, ὅσα τε ἐπράχθη τῷ τῶν Ὁμηριτῶν βασιλεῖ, καὶ ὅσα κατὰ Χριστιανῶν ἐγράφη. ΚΖ΄. Ὁ δὲ, μὴ ἀναμείνας, Ἀστερίῳ τῷ Ἀλεξανδρείας ἐπέστελλεν ἐπισκόπῳ παρορμῆσαι τὸν βασιλέα τῶν Αἰθιόπων, ὅπλα κατὰ τῶν Ὁμηριτῶν κινῆσαι, τὰ αὐτὰ καὶ αὐτὸς τῷ τῶν Αἰθιόπων βασιλεῖ γεγραφώς, καὶ ἀναδιδάξας ὅπως τε τοὺς ὑπ' αὐτὸν τελοῦντας Αἰθίοπας, Χριστιανοὺς ἅπαντας ἀφανίσειεν ὁ Ἑβραῖος, καὶ ὅπως Νεγρὰν τὴν πόλιν εὐσεβῆ οὖσαν καὶ πολυάνθρωπον ἀνίκητον ἀπεργάσαιτο, οὓς μὲν ἡβηδὸν κατασφάξας, οὓς δὲ καὶ δουλωσάμενος, καὶ ὅπως τὰ ὅμοια καὶ τὸν τῶν Περσῶν βασιλέα Ἀλαμούνδαρον παροξῦναι ποιήσασθαι. Προσθεὶς ὡς, εἰ μὴ διανασταίη πρὸς ἄμυναν, δι᾽ ὀργῆς μὲν αὐτῷ τὸν Θεὸν ἔσεσθαι παρὰ πόδας· τὰ δὲ Ῥωμαϊκά, φησί, στρατεύματα καὶ ἡμέτερα, διά τε Κοπτοῦ Καιβερνίκης, καὶ βλεμμίων τῶν νομάδων, ἐφ᾽ ᾧ ἀμυνεῖσθαι τοὺς ἀσεβεῖς ἐκπεμπόμενα βλάψει μὲν ἐν τῇ παρόδῳ τὴν ὑμετέραν, τὸν δὲ Ὁμηρίτην ἀφανιεῖ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ βασιλεὺς Ἰουστῖνος· οὐκ ἐλάνθανε δὲ οὐδὲ πρότερον τὰ γινόμενα, τὸν βασιλέα τῶν Αἰθιόπων, ἀλλὰ τῆς ὥρας εἰργούσης αὐτὸν (χειμῶνος γὰρ ἐτελεῖτο), καὶ ἄκων ἠσύχαζεν. Ὁ μέντοι πατριάρχης Ἀλεξανδρείας σὺν τοῖς ἐν Νητρίᾳ καὶ Σκήτει μονάζουσιν ὀρθοδόξοις, πάννυχον πρὸς Θεὸν θέμενος ἱκετείαν ἕωθεν ἐδήλου τῷ βασιλεῖ τὰ τῷ

autem Silas quoque episcopus Nestorianorum, cum νος· ἦν δὲ καὶ ὁ Σίλας ὁ τῶν Νεστοριανῶν ἐπίσκοquibusdam aliis, partim quidem pro Hebræo fungens legatione, partim vero volens convenire orthodoxos, et disputare adversus recta dogmata. XXVI. Cum autem coram dictis legatis legerentur litteræ regis Homeritarum, et Silas assentiretur scopo ejus qui scripserat, et diceret Christum 80lum esse hominem, et non Deum: Quomodo enim, inquiens, qui nascitur ex muliere, et componitur ex eo, qui est in ipsa, sanguine, et involvitur fasciis, et paulatim accipit incrementum, deinde eliam laborat, et sitit, et tandem in crucem agitur, et moritur, Deus esse dicitur, ut citra rationem Abraamio videtur et Isaacio? Hæc cum sic dicerentur, ii viri pii non ferentes diutius Deum affici contumelia, scissis suis vestibus, eos vocabant hæreticos, et magno animo eos expellebant ab ecclesia catholica, Nestorium eorum magistrum damnantes, ut qui tales seminasset zizanias. Deinde etiam fusius persequebantur ea, quæ pertinebant ad divinaın carnis susceptæ dispensationem: ipsique orthodoxa divinorum apostolorum et Patrum sequentes dogmata, Deum perfectum et hominem perfectum confitebantur Chrislum, in una hypostasi duas naturas conjungentes circa confusionem. Atque cum sic quidem Silas a scopo excidisset, inanibus (ut dicitur) manibus est reversus, et sic vana spe delusus: Abraamius autem ipse quoque fœdere inito cum Alamundaro, salutatoque Isaacio in Persidem revertente, rediit et ipse, atque omnia exposuit Justino imperatori, et præsertim quæ a rege Homeritarum facta et scripta sunt contra Christianos. πος μετὰ καὶ ἄλλων τινῶν, ἅμα μὲν τὴν τοῦ Εβραίου πρεσβείαν ἀποπληρῶν, ἅμα δὲ καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις εἰς λόγους ἐλθεῖν βουλόμενος, καὶ πρὸς δογμάτων ἀκρίβειαν διαμιλληθῆναι. Κϛ΄. Τῶν δὲ γραμμάτων τοῦ Ὁμηριτών βασιλέως, ἐπ' ὄψεσι τῶν εἰρημένων πρέσβεων ὑπαναγινωσκομένων, καὶ τοῦ Σίλα συνευδοκοῦντος τῷ τοῦ γεγραφότος σκοπῷ, ψιλόν τε ἄνθρωπον εἶναι λέγοντος καὶ οὐ Θεόν τον Χριστόν, ὃ καὶ πεπληρω φορῆσθαι καὶ αὐτὸν βασιλέα Ῥωμαίων. Πῶς γὰρ ἄν τις, φησί, τικτόμενος ἐκ γυναικός· καὶ τῷ ἐκεῖ. θεν αἵματι συμφυρόμενος, ελισσόμενός τε τοῖς σπαργάνοις, καὶ δεχόμενος κατὰ μικρὸν αὔξησιν, εἶτα καὶ κοπιῶν καὶ πεινῶν, καὶ τὸ τελευταῖον σταυρούμενός τε καὶ ἀποθνήσκων, Θεὸς εἶναι λέο γοιτο, ὡς τοῖς περὶ ᾿Αβράμιόν τε καὶ Ἰσαάκιον ἀλόγως δοκεῖ; Τούτων οὕτω λεγομένων οἱ θεοφιλεῖς οὗτοι μὴ στέγοντες ἐπὶ πολὺ καθυβρίζεσθαι τὸν Θεόν, τὰς ἑαυτῶν ἐσθῆτας διαῤῥηξάμενοι, αἱρετι κούς τε ἀπεκάλουν αὐτοὺς, καὶ τῆς καθολικῆς ἐκθύ μως ἀπεκήρυττόν ἐκκλησίας, αὐτοὺς ὁμοῦ καὶ Νεστόριον τὸν διδάσκαλον, ἅτε δὴ σπορέα τῶν τοιού των βλασφημιών. Εἶτα καὶ δςεξήρχοντο τὰ τῆς οἰ κονομίας πλατύτερον, καὶ ὡς τοῖς δόγμασι τοῖς ὀρο θοδόξοις τῶν θείων ἀποστόλων καὶ Πατέρων ἀκολουθοῦντες, Θεὸν τέλειον ἄνθρωπον ὡμολόγουν Χριστὸν, ἐν ὑποστάσει μιᾷ τὰς δύο φύσεις ἀσυγχύτως συνάπτοντες. Οὕτω μὲν οὖν ἄστοχήσαντες οἱ περὶ Σίλαν κεναῖς, ὃ λέγεται, χερσὶν ἐπανῄεσαν, καὶ οὕτως αὐτοῖς τὰ τῶν ἐλπίδων ἐματαιώθη. Οἱ δὲ περὶ ᾿Αβράμιον, καὶ αὐτοὶ πρὸς Αλαμούνδαρον σπονδὰς θένα τες εἰρηνικὰς, ὑπέστρεφον, καὶ πάντα διεσάφουν Ἰουστίνῳ τῷ βασιλεῖ, ὅσα τε ἐπράχθη τῷ τῶν Ὁμηριτῶν βασιλεῖ, καὶ ὅσα κατὰ Χριστιανῶν ἐγράφη. ΚΖ'. Ὁ δὲ, μὴ ἀναμείνας, Αστερίῳ τῷ ᾿Αλεξαν δρείας ἐπέστελλεν ἐπισκόπῳ παρορμῆσαι τὸν βασι λέα τῶν Αιθιόπων, ὅπλα κατὰ τῶν Ομηριτῶν κι νῆσαι, τὰ αὐτὰ καὶ αὐτὸς τῷ τῶν Αἰθιόπων βασιλεῖ γεγραφώς, καὶ ἀναδιδάξας ὅπως τε τοὺς ὑπ' αὐτὸν τελοῦντας Αἰθίοπας, Χριστιανοὺς ἅπαντας ἀφανίσειεν δ Ἑβραῖος, καὶ ὅπως Νεγρὰν τὴν πόλιν εὐσεβῆ οὖσαν καὶ πολυάνθρωπον ανίκητον ἀπεργάσαιτο, οὓς μὲν ἡβηδὸν κατασφάξας, οὓς δὲ καὶ δουλωσάμενος, καὶ ὅπως τὰ ὅμοια καὶ τὸν τῶν Περσῶν βασιλέα 'Αλαμοόνδαροι παροξῦναι ποιήσασθαι. Προσθεὶς ὡς, εἰ μὴ διαναXXVII. Ille autem sine mora scripsit ad Asterium Alexandriæ episcopum, ut incitaret regem Æthiopum ad movendum arma adversus Homeritas. Eadem quoque ipsi regi Æthiopum per litteras nuntiavit, eumque docuit, quemadmodum delevisset Habreus omnes Christianos, qui erant in sua polestate: et quemadmodum Nagran civitatem populo frequentissimam fecisset inhabitabilem, omnibus puberibus partim quidem interfectis, partim autem redactis in servitutem: quodque regem etiam Persarum et Alamundarum idem ille incitasset, ut facerent similia. Postremum adjecit, σταίη πρὸς ἄμυναν, δι᾿ ὀργῆς μὲν αὐτῷ τὸν Θεὸν fore, nisi ipse exsurgeret ad ultionem, ut Deus e vestigio ei irasceretur. Et hæc quidem imperator Justinus. Ipse quoque patriarcha Alexandrinus posteaquam cum monachis orthodoxis, qui erant in Nitria et in Scete, multas Deo fudit supplicetiones, regi illi ea significavit, quæ pio videbantur Justino. Non latebant autem nec prius quidem Ethiopum regem ea, quæ facta fuerant, sed tempore anni prohibente (erat enim hiems) vel invitus quievit. Itaque cum validum collegisset exercitum tam ex suis, quam ex auxiliis usque ad centum et viginti millia, naves autem Indicas ἔσεσθαι παρὰ πόδας· τὰ δὲ Ῥωμαϊκά, φησί, στρατεύματα καὶ ἡμέτερα, διά τε Κοπτοῦ Καιβερνίκης, καὶ βλεμμίων τῶν νομάδων, ἐφ᾽ ᾧ ἀμυνεῖσθαι τοὺς ἀσεβεῖς ἐκπεμπόμενα βλάψει! μὲν ἐν τῇ παρόδω τὴν τὴν ὑμετέραν, τὸν δὲ Ὁμηρίτην ἀφανιεῖ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ βασιλεὺς Ἰουστῖνος· οὐκ ἐλάνθανε δὲ οὐδὲ πρότερον τὰ γινόμενα, τὸν βασιλέα τῶν Αἰθιόπων, ἀλλὰ τῆς ὥρας εἰργούσης αὐτὸν (χειμῶνος γὰρ ἐτελεῖτο), καὶ ἄκων ἠσύχαζεν. Ο μέντοι πα τριάρχης Αλεξανδρείας σὺν τοῖς ἐν Νητρία και Σκήτει μονάζουσιν ὀρθοδόξοις, πάννυχον πρὸς Θεόν θέμενος ἱκετείαν ἕωθεν ἐδήλου τῷ βασιλεῖ τὰ τῷ

col. 1281–1282page 142 of 165

PG 115:1281δοκοῦντα Ἰουστίνῳ, οὐδὲ αὐτὸς ἀπαράἦν· ἔτυχε γὰρ συλλεξάμενος ἀξιόμαχον ἐκ τε οἰκείας καὶ συμμαχίδος ἄχρι τῶν τα μυριάδων. Ἦν δὲ καὶ πλοῖα κατεσκευαμήκοντα παρ' αὐτῷ τῷ χειμῶνι· οὐ μὴν ἐκ τῶν ἐμπόρων Περσῶν τε καὶ Αἰθιόπων, χάριν ἐκεῖσε κατάραντα, περί που ἑξήκοντα συνελέξαντο. Ὅσα γοῦν πεπονηκότα ἦν ἐξ αὐτῶν, ἐπισκευασάμενος, καὶ πάντα θέμενος εὐτρεπῆ, ἅμα ἔαρι τὴν στρατιὰν ἐμβαλών, ὅπλα τε καὶ ἵππους καὶ τὴν ἄλλην παρασκευήν, ἠπείγετο συμβαλεῖν τοῖς πολεμίοις. Καὶ δι' ἠπείρου μὲν ὡς ἀπὸ τῆς κάτω τῆς Αἰθιόπων, ἐξέπεμπέ τινας τῶν Βαρβάρων Αἰθιόπων μυρίους καὶ πεντακισχιλίους πρὸς τὰ τοῦ Ὁμηρίτου ἀνατολικώτερα, ὡς ἂν ἐκ μὲν οὗτος διὰ θαλάσσης μετὰ τῶν πλοίων, ἐκεῖνοι δὲ διὰ γῆς ἐξ ἀνατολῶν ἐμβαλόντες, τοὺς πολεμίους εἴρζωσιν. Οἱ μὲν οὖν Βάρβαροι, πολλαῖς ἡμέραις δι' ἀνύδρων τε καὶ δυσβάτων ὁδεύσαντες τῶν χωρίων, ἅπαντες διεφθάρησαν, μήτε πρὸς τὸν Ὁμηρίτην, μήτε τῆς οἰκείας τὴν οἰκείαν διαρκέσαντες ὑποστρέψαι. Ὁ δὲ βασιλεύς, ἤδη περὶ τὸν ἔκπλουν ὤν, ἀφέθη εἰς τὸ ἱερόν, καὶ πρὸ τῆς εἰσόδου ἐν τῷ προνάῳ, βασίλειον ἐσθῆτα ἐκδύς, τά τε ἄλλα ἀποθέμενος ἐξαράσημα τῆς ἀρχῆς, ἐν ἰδιωτικῷ μὲν εἰσῆλθε σχήματι· στὰς δὲ κατέναντι τοῦ θυσιαστηρίου, καὶ πολλὰ δεηθεὶς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀναμνήσας τῶν κατ' Αἴγυπτον θαυμασίων, καὶ τῶν κατὰ τὴν ἔρη-μον τοῖς Ἑβραίοις αὐτῷ γενομένων, καὶ Ἐκεῖνοι μέν, φησί, ἦσαν ἀχά-ριστοι, φησί, περὶ τὸν εὐεργέτην, οὐκ ἐκεῖνοι δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ οὗτοι οἱ ἐκείνων γεγόνασιν· σὺ γὰρ οἶσθα, Δέσποτα, καὶ ὅσα ἐπονηρεύσαντο ἐν τῇ πόλει σου, ὡς τὸν λαὸν ἐκεῖ-νον που καταπανουργευσάμενοι, καὶ βουλευσάμενοι κατὰ τῶν ἁγίων σου, καὶ ἔτι κατὰ τῶν ἐγκαταλειπ-ομένων πονηρὰ σκεπτόμενοι, καὶ ὡς εἴγε τὰ ἡμέ-τεραι, Δέσποτα, παρεμποδίζουσιν ἁμαρτίαι, ἀλλὰ μὴ ταῖς ἐκείνων παραδῴης χερσίν, ἀλλ' ὡς σύ γε ἐθελήσεις τιμωρίαν ἡμῖν ἐπίθες, μὴ εἴπ-ωσι, Ποῦ ἐστὶν ἐφ' ᾧ ἐγκαυχῶνται Χριστὸς αὐτῶν καὶ τούτου σταυρός; Ταῦτα σὺν δάκρυσιν ἐπευξάμενος, καὶ ἐπιθειάσας, ἔξεισι καὶ τοῦ νεὼ καὶ τῆς πόλ-εως, καὶ πρός τινα μοναχὸν προβλέπειν τὸ μέλλον δι' ἀρετῆς ἐργασίαν ἠξιωμένον, καὶ ἐν πυργίσκῳ τινὶ στενοχώρῳ ἐπὶ χρόνοις ἤδη πέντε καὶ τεσσεράκοντα καθειργμένον, πεζεύων ἀφίκετο ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σχήματος, πευσόμενός τι τῶν κατὰ τὴν στρατείαν. Ἐπήγετο δὲ καὶ θυμιάματα σύνθετα, ἐν οἷς χρυσίον ἀδήλως συγκαταμίξας. Ἃ καὶ τῷ γέροντι διδούς, ἐξῄτει εὐχὴν καὶ δήλωσιν τῶν ἐκβησομένων. Ὁ δὲ τὸν δόλον φωράσας, καὶ γνοὺς ἀκριβῶς τίς εἴη, Ἔστω μετὰ σοῦ, φησί, Θεός, ὃς καὶ βασιλεύει σοι. Πλὴν ἀλλ' ἄπιθι κατωχυρωμένος τῇ τῶν μαρτύρων θυσίᾳ, τῆς ὠσφράνθη Κύριος, καὶ ταῖς εὐχαῖς ἀρχιερέως Ἀλεξανδρείας, καὶ δάκρυσιν Ἰουστίνου. Τούτων ἀκούσας Ἐλεσβαάν, καὶ περαιτέρω μηδὲν πειράζειν προσθείς, ἐπευλογηθείς, ἀπήει χαίρων· παρακελευσάμενος τῷ στρατεύματι, μὴ πλέον ἡμερῶν εἴκοσι τροφὰς ἐπιφέρεσθαι τὸν πλοῦν ἐποιεῖτο. Οὐδὲ ὁ τῶν Ὁμηριτῶν ἠμέλει βα-

MARTYRIUM S. ARETHÆ. δοκοῦντα Ἰουστίνῳ, οὐδὲ αὐτὸς ἀπαρά- septuaginta in ipsa hieme construxisset, quin etiam ἦν ἔτυχε γὰρ συλλεξάμενες αξιόμαχον ἐκ τε οἰκείας καὶ συμμαχίδος ἄχρι τῶν τα μυριάδων. Ην δὲ καὶ πλοῖα κατεσκευαμήκοντα παρ' αὐτῷ τῷ χειμῶνι· οὐ μὴν ἐκ τῶν ἐμπόρων Περσῶν τε καὶ Αἰθιόπων, χάριν ἐκεῖσε κατάραντα, ηερί που ἐξήυνελέξαντο. Όσα γοῦν πεπονηκότα ἦν ἐξ πισκευασάμενος, καὶ πάντα θέμενος εὐμα ἔχρι την στρατιὰν ἐμβαλών, όπλα τε ους καὶ τὴν ἄλλην παρασκευὴν, ἠπείγετο τοῖς πολεμίοις. Καὶ δι' ἠπείρου μὲν ὡς τῆς Αἰθιόπων, ἐξέπεμπέ τινας τῶν Βαρex negotiatoribus Persis et Æthiopibus, qui illac venerant mercaturæ gratia, naves altas collegisset ad sexaginta: cumque eas, quæ ex ipsis collapse fuerant, instaurasset ac refecisset, et omnia parasset, veris initio movit exercitum, armisque et equis et alio apparatu properabat, ut prælio condigeret cum inimicis. Et per continentem quidem ab inferiori parte Ethiopia misit quindecim millia Ethiopum ad Homeritidis partes magis occidentales, ut ipse quidem per mare cum navibus, illi autem per terram irruentes, hostes in medium coercerent. Αιθιόπων μυρίους και πεντακισχιλίους πρὸς τὰ τοῦ Ὁμηρίτου ανατολικώτερα, ὡς ἂν ἐκ μὲν οὗτος διὰ θαλάσσης μετὰ τῶν πλοίων, ἐκεῖνοι δὲ διὰ γῆς ἐξ ἀνατολῶν ἐμβαλόντες, τοὺς πολεμίους · εἴρζωσιν, Οἱ μὲν οὖν Βάρβαροι, πολλαῖς ἡμέραις δι' τε καὶ δυσβάτων ὁδεύσαντες τῶν χωρίων, διεφθάρησαν, μήτε πρὸς τὸν Όμηρίτην, νὸς τὴν οἰκείαν διαρκέσαντες ὑποστρέψαι. βασιλεὺς, ἤδη περὶ τὸν ἔκπλουν ὤν, ἀφέτὸ ἱερὸν, καὶ πρὸ τῆς εἰσόδου ἐν τῷ προβασίλειον ἐσθῆτα ἐκδύς, τἄλλα τε ἀποθέαράσημα τῆς ἀρχῆς, ἐν ἰδιωτικῷ μὲν εἶν ῷ σχήματι· στὰς δὲ κατέναντι τοῦ θυσιακαὶ πολλὰ δεηθεὶς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀναμνήκατ' Αἴγυπτον θαυμὁσίων, καὶ τῶν κατὰ μον τοῖς Ἑβραίοις αὐτῷ γενομένων, καὶ ριστοι, φησί, περὶ τὸν εὐεργέτην, οὐκ ἐκεῖ , ἀλλὰ καὶ οὗτοι οἱ ἐκείνων γεγόνασιν καὶ ὅσα ἐπονηρεύσαντο ἐν τῇ πόλει σου, ν που καταπανουργευσάμενοι, καὶ βουλευ κατὰ τῶν ἁγίων σου, καὶ ἔτι κατὰ τῶν ομένων πονηρὰ σκεπτόμενοι, καὶ ὡς εἴγε τραι, Δέσποτα, παρεμποδίζουσιν ἁμαρτίαι, ἡ ταῖς ἐκείνων παραδῴης χερσὶν, ἀλλ᾿ ὡς ὡς ἐθελήσεις τιμωρίαν ἡμῖν ἐπίθες, μὴ ωσι, Ποῦ ἐστὶν ἐφ᾽ ᾧ ἐγκαυχῶνται Χριστὸς ούτου σταυρός; Ταῦτα σὺν δάκρυσιν ἐπευκαὶ ἐπιθειάσας, ἔξεισι καὶ τοῦ νεὼ καὶ έως, καὶ πρός τινα μοναχὸν προβλέπειν τὸ δι' ἀρετῆς ἐργασίαν ἠξιωμένον, καὶ ἐν πυρτενοχώρῳ ἐπὶ χρόνοις ἤδη πέντε καὶ τασσεκαθειργμένον, πεζεύῶν ἀφίκετο ἐπὶ τοῦ σχήματος. πευσόμενός τι τῶν κατὰ τὴν Επήγετο δὲ καὶ θυμιάματα σύνθετα, ἐν οἷς ρυσίον ἀδήλως συγκαταμίξας. "Α καὶ τῷ γέ ιδιδούς, ἐξῄτει εὐχὴν καὶ δήλωσιν τῶν ἐκβη . Ὁ δὲ τὸν δόλον φωράσας, καὶ γνοὺς ἀκρι τις εἴη, Εστω μέτὰ σοῦ, φησί, Θεὸς, ὃς βασιλεύει σοι. Πλὴν ἀλλ᾽ ἄπιθι κατωχυρωῇ τῶν μαρτύρων θυσίᾳ, τῆς ὠσφράνθη Κύσ ἱ ταῖς εὐχαῖς ἀρχιερέως ᾿Αλεξανδρείας, καὶ ρυσιν Ἰουστίνου. Τούτων ἀκούσας Ελεσβαὰν, καὶ περαιτέρω ράζειν προσθεὶς ἐπευλογηθεῖς, ἀπήει χαί- : παρακελευσάμενος τῷ στρατεύματι, μὴ ἡ ἡμερῶν εἴκοσι τροφὰς ἐπιφέρεσθαι τὸν ποιεῖτο. Οὐδὲ ὁ τῶν Ὀμηριτῶν ἡμέλει βαXXVIII. Ceterum illi quidem, cum multos dies iter fecissent per loca arida et transitu difficilia, omnes interierunt, ut qui nec pervenire ad Homeritam, nec ad regionem suam potuerint redire. Rex autem cum jam esset navigaturus, venit ad templum, ad cujus fores, regia veste aliisque insigniis imperii depositis, ingressus quidem est in privato habitu. Stans autem ex adverso aræ, cum Deum multum orasset, et facta ab ipso in Ægypto miracula atque in ipsa solitudine pro Hebræis in memoriam revocassel: Illi, dicebat, fuerunt ingrati in te benefactorem, neque illi solum, sed ii etiam, qui ex eis nati sunt. Tu enim scis, Domine, quam se male gesserint in tua civitate, ut qui populum illum per dolum circumvenerint, et consilium inierint adversus sanctos tuos, et in eos, qui restant, adhuc mala machinentur. Quod si nostra peccata id merentur, sed ne tu nos tradas illorum manibus: quod autem ipse volueris, hoc exceplo, nobis impone supplicium, ne forte dicant: Ubinam est ipsorum Christus, propter quem gloriantur, et crux ejus? Hæc cum precatus fuisset cum lacrymis, egreditur e templo, et e civitate, et ad quemdam monachum, qui propter virtutis operationem dignus erat habitus, ut prævideret futura, et in augusta turricula jam quadraginta quinque annos fuerat inclusus, pedes venit in eodem habitu, de praelio sciscitaturus. Attulit autem composita quoque thymiamata, in quibus etiam aurum latenter immiscuerat. Quæ cum tradidisset seni, quærebat preces, et significationem eorum, quæ erant eventura. Ille autem, dolo deprehenso, cum quisnam esset, optime nosset: Sit tecum, inquit, Deus, qui etiam tecum regnat. Verumenim vero abi, munitus martyrum sacrificio, quod Deus est odoratus, et precibus pontificis Alexandriæ, et lacrymis Justini. XXIX. Hæc cum audiisset Elesbaan, et eum non tentasset amplius, benedictione accepta abiit latus. Et cum jussisset exercitui, ne ferrent vialicum plus quam viginti dierum, navigavit. Sed neque negligens fuit rex Homeritarum, nam ipse

col. 1283–1284page 143 of 165

PG 115:1283σιλεύς, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὅσον οἰκεῖον καὶ ὅσον συμμαχικὸν συλλεξάμενος, καὶ κατὰ γῆν ἐφρούρει καὶ κατὰ θάλασσαν. Ἐπεὶ δὲ τὴν κατὰ γῆν στρατιάν τοῦ Ἐλεσβὰν διεφθάρθαι ὑπὸ κακοπαθείας ἐπόθετο, μηκέτι πολέμιον ἐκ τῆς ἠπείρου δεδιώς, περὶ μόνην τὴν τῆς θαλάσσης ἐγίνετο φυλακήν, καὶ δὲ σκοπήσας ὅτι στενώτατος ὁ μεταξὺ τῆς Αἰθιόπων καὶ τῆς Ὁμηριτῶν θαλάσσης πορθμός, καὶ μὴ πλέον δύο σταδίων τὸ εὖρος, ἄλλως τε καὶ ὑφάλους πολλαχοῦ πέτρας ἔχων, βαρεῖαν ἐκ σιδήρου κατασκευασάμενος ἄλυσιν, καὶ οἵαν πνευμάτων βίας καὶ κυμάτων ὕβριν ὑπενεγκεῖν, καὶ ταύτην ἑκατέραν ἀκτῆς ἐκδήσας, τὴν ἔφοδον, ὡς ᾤετο τῷ Ἐλεσβαάν ἀπετείχιζεν, ἔνθα μὲν ὕφαλοι πέτραι, μόλυβδον τοῖς κρίκοις ἐγχέων καὶ διαναπαύων τὸν σίδηρον, ἔνθα δὲ βάθος ἦν, τοῖς ἐλαφροτάτοις τῶν ξύλων συνδέων, καὶ ὑποκουφίζων τὴν ἄλυσιν, εἶτα καὶ βαρὺν ἐπαγόμενον στρατόν, ἀφικνεῖται ὅπη προσδόκιμος ἦν ὁ τῶν Αἰθιόπων ἀφίξεσθαι βασιλεύς. Α΄. Ὡς δὲ κἀκεῖνος εὐπλοίας τυχὼν παρεγένετο, ἐπὶ κατασκοπὴν τοῦ τόπου, δέκα τῶν πλοίων προέπεμπεν, ἅπερ οὐκ εἰδότα τὸν δόλον, εἰσῄει ἀπροσράτως εἰς τὸ τοῦ τόπου στενώτατον, ἔνθα καὶ θαυματουργεῖ τι Θεός, οὐδ᾽ ὀλίγα δυναμένην δεικνύς τὴν ἀνθρωπίνην ἐπίνοιαν, ὅπου συναιρόμενος αὐτὸς καὶ συλλαμβάνων εὑρίσκεται. Μέγα γάρ τι κυρτωθὲν κῦμα, καὶ ὥσπερ ἀνάῤῥουν ποιῆσαν τῷ ὕδατι, ἓν τῶν πλοίων ὑποβαστάσαν, ὑπεράνω τέθεικε τῆς ἀλύσεως, ὡς καὶ δοκεῖν ἐπί τινος πέτρας τοὺς ἐν τῷ πλοίῳ προσηρεῖσθαι. Εἶτα θύελλά τις προσβαλοῦσα, τὴν θάλασσαν τε διαταράξασα, ἴσα καὶ αὐτοῖς ὄρεσιν ἀνήγειρε κύματα· καὶ τὸ μὲν τῶν κυμάτων τὰ προσδεδεμένα ὑπεκούφιζε τῇ ἀλύσει ξύλα, τὸ δὲ πρὸς ὕψος τὸ πλοῖον μετεωρίζον, ἄνωθεν πάντα διεβίβαζε τῆς ἀλύσεως. Ἡ δὲ ὑπό τε τῆς τοῦ σφοδροῦ πνεύματος βίας, ὑπό τε τῶν προσαριστομένων αὐτῇ κυμάτων διακοπεῖσα, ἀβλαβῆ τὴν πρὸς τὸν Ὁμηρίτην εἴσοδον τοῖς πλοίοις παρέσχετο, καὶ προσέσχε τῷ αἰγιαλῷ, διακοσίους ἐπέχοντι σταδίους, οὗ ἦν μετὰ τῶν στρατευμάτων ὁ βασιλεύς. Τὰ δὲ λοιπὰ πλοῖα, ὑπὸ τοῦ πνεύματος ὀπίσω ἐλαυνόμενα, οὐδὲν εἶχεν ἀνύειν. Τρισμυρίους οὖν ἱππεῖς καταφράκτους ἐκπέμψας ὁ Δουναάν, ἐχεῖχε τὴν τῶν δέκα πλοίων ἐπὶ τὴν γῆν ἔξοδον. Εἴκοσι δὲ τῶν διεσκεδασμένων πλοίων, ἔνθα ἦν καὶ αὐτὸς Ἐλεσβαάν, ὥρμησεν αὐτοῦ που τοῦ βασιλέως ἐγγύς. Διὰ δὲ τρίτης φανέντα καὶ τὰ λοιπά, ὥρμισε καὶ αὐτὰ πολλῷ κατωτέρω. Καὶ δὴ νομίσας ὁ Δουναὰν ἐν τοῖς πλείοσιν εἶναι τὸν βασιλέα, τὴν πλείω λαβὼν στρατιὰν ἐκεῖσε ἀφίκετο, τὴν ἄλλην ὧδε καταλιπών, ἔνθα τῇ ἀληθείᾳ ἦν ὁ Ἐλεσβαάν. Ὡς δὲ ὁ χρόνος ἐτρίβετο, καὶ οὐκ ἦν ἀντεπεξαγωγή, ἐπιλελοίπει μὲν τὸ ὕδωρ καὶ τὰ σιτία τοὺς ἐν τοῖς πλοίοις· ἐλύπει δὲ καὶ ὁ ἥλιος τοὺς ἱππεῖς δι᾽ ὅλης ἡμέρας προσβάλλων πολύς. ΑΛ΄. Τοῖς μὲν οὖν ἱππεῦσιν ἔξω σκηνὰς διαμηχανησάμενος ὁ Δουναὰν μεγάλας, καὶ τέσσαρσι καμήλοις ἀλλήλαις συνεζευγμέναις, ἑκάστην τῶν σκη-

quoque, et suis et auxiliaribus collectis copiis, σιλεύς, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὅσον οἰκεῖον καὶ ὅσον συμpræsidium tenebat in terra et in mari. Verum μαχικὸν συλλεξάμενος, καὶ κατὰ γῆν ἐφρούρει καὶ cum ille exercitum, qui erat in terra, ab afflictione κατά θάλασσαν. Ἐπεὶ δὲ τὴν κατὰ γῆν στρατιάν et malorum perpessione audiit periisse, non am- τοῦ Ἐλεσαν διεφθάρθαι ὑπὸ κακοπαθείας ἐπόplius timens hostem a continenti, in sola maris θετο, μηκέτι πολέμιον ἐκ τῆς ἠπείρου δεδιώς, περί versabatur custodia. Itaque considerans augustis- μόνην τὴν τῆς θαλάσσης ἐγίνετο φυλακὴν, καὶ δὲ simum esse fretum, quod est inter Æthiopes et σκοπήσας ὅτι στενώτατος ὁ μεταξὺ τῆς Αἰθιόπων Homeritas, neque superare latitudinem duorum καὶ τῆς Ομηριτῶν θαλάσσης πορθμὸς, καὶ μὴ stadiorum, et alioquin habere etiam saxa, multis in πλέον δύο σταδίων τὸ ευρυς, ἄλλως τε καὶ ὑφάλους locis latentia, cum gravem ferream construxisset πολλαχοῦ πέτρας ἔχων, βαρεῖαν ἐκ σιδήρου καταcatenam, et quæ posset ferre vim ventorum et un- σκευασάμενος ἄλυσιν, καὶ οἵαν πνευμάτων βίας καὶ darum, et eam utrinque in terra alligasset ipse κυμάτων ὕβριν ὑπενεγκεῖν, καὶ ταύτην ἑκατέραν Dunaan, ut existimabat, Elesbaan prohibebat adi- ἀκτῆς ἐκδήσας, τὴν ἐφοδον, ὡς ᾤετο τῷ Ελεσβαν tum, ubi quidem erant latentes petra, plumbum ἀπετείχιζεν, ἔνθα μὲν ὕφαλοι πέτραι, μόλυβδον circulis catenæ appendens, et ferrum faciens re- τοῖς κρίνοις ἐγχέων καὶ διαναπαύων τὸν σίδηρον, quiescere, ubi autem erat profundum, colligans ἔνθα δὲ βάθος ἦν, τοῖς ἐλαφροτάτοις τῶν ξύλων συνcum lignis levissinis, et sublevans calenam. Deinde δέων, καὶ ὑποκουφίζων τὴν ἄλυσιν, εἶτα καὶ βαρὺν etiam validum inducens exercitum, venit in cum ἐπαγόμενον στρατὸν, ἀφικνεῖται ὅπη προσδόκιμος ἦν locum, in quem exspectabatur venturus esse rex ὁ τῶν Αἰθιόπων αφίξεσθαι βασιλεύς. Æthiopum. XXX. Ille autem cum vento usus esset secundo, accessit ad locum speculandum, et præmisit decem naves; quæ, cum dolum nescirent, ex improviso ingressæ sunt in angustissimum fretum. Quo in loco etiam Deus facit miracula, parvæ esse ostendens potentiæ humanam inventionem, ubi ipse adjuvare et opem ferre voluerit. Magnus enim quidam fluctus incurvatus, cum veluti refluxum quemdam fecisset aquæ, portans unum ex navigiis, posuit super catenami adeo ut videretur navis esse cuidam ropi innixa. Deinde exorta quædam procella cum mare repente conturbasset, extollit fluctus montibus pares magnitudine: et undarum aliæ quidem amovebant ligna catene alligata, aliæ autem tollentes naves in altum, transmiserunt omnes supra catenam. Illa autem et a venti vehementia et a luctibus, qui in eam irrumpebant, disrupta, præbuit cæteris navibus inoffensum aditum adversus Homeritam. Decem igitur prædictæ appuleruat littori, quod aberat ducenta stadia, ubi rex erat cum exercitu. Reliquæ autem naves, vento retroactæ, nihil poterant efficere. Emissis itaque triginta millibus cataphractorum equitum, Dunaan impediebat eorum, qui erant in decem navibus, exitum in terram. Viginti autem ex dispersis navibus, ubi erat ipse Elesbaan, haud multo post illuc ipsæ etiam appulerunt. Tertio vero die reliquæ quoque apparentes naves, appulerunt et ipsæ longe inferius. Opinatus autem Dunaan inter plures esse regem, majore accepto exercitu illuc venit, parva relicta custodia, ubi erat revera Elesbaan. Cum autem tereretur tempus, nec e navibus educerentur acies, defecerat quidem aqua et cibus iis, qui erant in navibus: equitibus autem Hebræis sol erat molestus, totoque die eos vehementer impetebat. XXXI. Cæterum equitibus suis Dunaan magna machinatus est tabernacula, eorumque umbra depulit æstum, qui afferebat molestiam. Porro autem Α΄. ὡς δὲ κἀκεῖνος εὐπλοίας τυχών παρεγένετο, ἐπὶ κατασκοπὴν τοῦ τόπου, δέκα τῶν πλοίων προ ἔπεμπεν, ἅπερ οὐκ εἰδότα τὸν δόλον, εἰσῄει ἀπρος ράτως εἰς τὸ τοῦ τόπου στενώτατον, ἔνθα καὶ θαυς ματουργεῖ τι Θεός, οὐδ᾽ ὀλίγα δυναμένην δεικνύς τὴν ἀνθρωπίνην ἐπίνοιαν, ὅπου συναιρόμενος αὐτὸς καὶ συλλαμβάνωο εὑρίσκεται. Μέγα γάρ τι κυρτω θὲν κῦμα, καὶ ὥσπερ ἀνάῤῥουν ποιῆσαν τῷ ὕδατι, ἐν τῶν πλοίων ὑποβαστάσαν, ὑπεράνω τέθεικε τῆς ἀλύσεως, ὡς καὶ δοκεῖν ἐπί τινος πέτρας τοὺς ἐν τῷ πλοίῳ προθερεισθῆναι. Εἶτα θύελλά τις προσβα λοῦσα, τὴν θάλασσαν τε διαταράξασα, ἴσα καὶ αὐ· τοῖς ὄρεσιν ἀνήγειρε κύματα· καὶ τὸ μὲν τῶν κυμί των τὰ προσδεδεμένα ὑπεκούφιζε τῇ ἀλύσει ξύλα, τὸ δὲ πρὸς ὕψος τὸ πλοῖον μετεωρίζον, ἄνωθεν πάντα διεβίβαζε τῆς ἀλύσεως. Ἡ δὲ ὑπό τε τῆς τοῦ σφοδροῦ πνεύματος βίας, ὑπό τε τῶν προσαριστο μένων αὐτῇ κυμάτων διακοπεῖσα, ἀβλαβὴ τὴν πρὸς τὸν Ομηρίτην εἴσοδον τοῖς πλοίοις παρέσχετο, καὶ προσέσχε τῷ αἰγιαλῷ, διακοσίους ἐπέχοντί σταδίους, οὗ ἦν μετὰ τῶν στρατευμάτων ὁ βασιλεύς. Τὰ δὲ λοιπὰ πλοῖα, ὑπὸ τοῦ πνεύματος ὀπίσω ελα νόμενα, οὐδὲν εἶχεν ἀνύειν. Τρισμυρίους οὖν ἱππεῖς καταφράκτους ἐκπέμψας ὁ Δουναάν, ἐχεῖχε τὴν τῶν δέκα πλοίων ἐπὶ τὴν γῆν ἔξοδον. Εἴκοσι δὲ τῶν διεσκεδασμένων πλοίων, ἔνθα ἦν καὶ αὐτὸς Ἐλεσβαάν, ὥρμησεν αὐτοῦ που τοῦ βασιλέως ἐγγύς. Διε δὲ τρίτης φανέντα καὶ τὰ λοιπὰ, ὤμμισε καὶ αὐτὰ πολλῷ κατωτέρω. Καὶ δὴ νομίσας ὁ Δουναὰν ἐν τοῖς πλείοσιν εἶναι τὸν βασιλέα, τὴν πλείω λαβὼν στρι τιὰν ἐκεῖσε ἀφίκετο, τὴν ἄλλην ὧδε καταλιπών, ἔνθα τῇ ἀληθείᾳ ἦν ὁ Ελεσβαάν. ὡς δὲ ὁ χρόνος ἐτρίβετο, καὶ οὐκ ἦν ἀντεπεξαγωγή, ἐπιλελοίπει μὲν τὸ ὕδωρ καὶ τὰ σιτία τοὺς ἐν τοῖς πλοίοις· ἐλύ πει δὲ καὶ ὁ ἥλιος τοὺς ἱππεῖς δι' ὅλης ἡμέρας προσβάλλων πολύς. ΑΛ΄. Τοῖς μὲν οὖν ἱππεῦσιν ἔξω σκηνές διαμηχανησάμενος ὁ Δουνιάν μεγάλας, καὶ τέσσαρσι και μήλοις ἀλλήλαις συνεζευγμέναις, ἑκάστην τῶν σκη-

col. 1285–1286page 144 of 165

PG 115:1285νῦν ἄνωθεν κοντοῖς φερομένην προσδήσας ὡς δοκεῖν τὰ ὄρη κινεῖσθαί τισι μηχαναῖς καὶ φέρεσθαι κατὰ τῶν πλοίων τῇ ἐκ τούτων σκιᾷ τὸ λυποῦν τοῦ καύσματος ἀπεκρούετο. Ἐξέπεμπε δὲ καὶ τινα τῶν αὐτοῦ συγγενῶν μετὰ δισμυρίων ἱππέων, πρὸς τὸ κατασκοπῆσαι τὸ μέρος, ἔνθα ἦν ὁ Ἐλεσβαάν. Καὶ τις τῶν εὐνούχων τοῦ βασιλέως, ὑπολαβὼν τοῦτον εἰς γυμνάσιον ἐξιέναι, δοράτια πέντε χρυσᾶ λαβὼν συνεξῆλθεν αὐτῷ. Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ τὸν Ἐλεσβαὰν ἐπαγρυπνοῦντας εὕροι, λαβὼν τὸν εὐνοῦχον, καί τινας τῶν αὐτοῦ τρεῖς, μακρόθεν ἀπῄει πρὸς θήραν. Ἔτυχον δέ τινες τῶν τοῦ Ἐλεσβαὰν τῷ λιμῷ πιεζόμενοι ἵππων ἐπιβάντες νυκτὸς πρὸς τοὺς πολεμίους διαδιδράσκειν, οἳ καὶ περιτυχόντες αὐτοῖς, τοὺς μὲν ἄλλους ἀπέκτειναν, τὸν συγγενῆ δὲ λαβόντες τοῦ βασιλέως, καὶ τὰ χρυσᾶ δόρατα, πρὸς τὰ πλοῖα πάλιν ἀνέστρεφον· ἃ καὶ λαβὼν ὁ εὐσεβὴς βασιλεὺς εὐθὺς ἀνέθετο τῷ Θεῷ. Αὐτὸς δὲ τὴν στρατιὰν ὡπλισμένην ἐν τοῖς βραχυτέροις τῶν πλοίων ἐμβαλών, ἐξῆλθε πρὸς τοὺς ἐν αἰγιαλῷ πολεμίους, καὶ μάχην συνάψας, νῶτα δόντας τοὺς Ἑβραίους πολέμου νόμῳ πάντας κατέσφαξεν, ὡς μηδὲ ἄγγελον τῶν γενομένων ὑπολιπέσθαι. Ἔχων δὲ τῶν τοῦ βασιλέως συγγενῆ, δεικνύοντα τὴν πρὸς Φαρῆ τὴν πόλιν ὁδόν, ἔνθα ἦν τὰ βασίλεια Δουναάν, ἄνεισι. Καὶ ταύτης κρατήσας, ἀφυλάκτῳ τε τῇ πόλει περιτυχών, πάντα τὸν περὶ τὰ βασίλεια πλοῦτον, καὶ αὐτὰς λαμβάνει τὰς βασιλίδας. ΑΒ΄. Τὴν δὲ τῆς πόλεως ἄλωσιν, καὶ τὴν τῶν βασιλείων διαφθοράν, ἔτι δὲ καὶ τὴν τῶν οἰκείων αἰχμαλωσίαν Δουναὰν διενωτισθεῖσα, καὶ δείσασα μὴ τῶν αὐτοῦ συγγενῶν τινες τῷ Ἐλεσβαὰν προσρυῶσι, τοῦ Θεοῦ σφήλαντος τὴν αὐτοῆς γνώμην, χρυσῆν κατασκευασαμένη ἄλυσιν, καὶ ἐνδήσασα αὐτόν τε κἀκείνους, ἐκάθητο τῶν πραγμάτων ἠμεληκυῖα. Οἱ μέντοι Αἰθίοπες, οἱ ἐν τοῖς πλοίοις, μηδὲν περὶ Ἐλεσβαὰν τοῦ αὐτῶν βασιλέως, ἢ τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ πεπραγμένων ἀκηκοότες, σπάνει τε τῶν ἀναγκαίων διαφθειρόμενοι, καὶ ἐν ἀπόρῳ ὄντες, ἀπογνόντες, ἐτράποντο πρὸς ἱκετείαν τοῦ θείου. Καὶ τὰ μεγάλα τῶν πλοίων ἐνδήσαντες πρὸς ἑαυτὰ κυκλόθεν, ἄνωθέν τε τὰ εὐμήκη ξύλα καὶ ἱστία προσεπιδήσαντες, καὶ ὥσπερ τινὰ πόλιν ἐν τῇ θαλάσσῃ διαμηχανησάμενοι, ἔν δὲ ταῖς πλαγίαις ἔξωθεν τὰ βραχύτερα τῶν πλοίων, προτείχιόν τι μιμούμενα, παραζεύξαντες, ἀθρόοι γενόμενοι, μετὰ δακρύων ἱκετηρίαν τῷ Θεῷ προσήγον μακράν. Εἶτα τῶν ἱερῶν ἀπογευσάμενοι μυστηρίων καὶ ὁπλισάμενοι, κατέβαινον ἐπὶ τὰ βραχύτερα πλοῖα· καὶ στάντες ἐκ πλαγίου, τῷ μὴ βλάβην τινὰ ὑπὸ τῶν βελῶν ὑπομένειν τῶν πολεμίων, ὤθουν αὐτὰ πρὸς τὴν γῆν, αὐτοί τε καὶ ἅπαν τὸ ναυτικόν· τὰ δὲ τοῖς μεγάλοις συνδεδεμένα καὶ αὐτὰ συνεφείλκοντο, ἄχρις ἂν αἱ πλευραί αὐτῶν προσοκείλασαι προσήρεισαν τῷ αἰγιαλῷ, ὡς γενέσθαι τεῖχος αὐτοῖς καὶ τοῖς Ὁμηρίταις τὰ πλοῖα. Προσβαλόντες δὲ οἱ πολέμιοι τοῖς δόρασι καὶ ταῖς πέλταις κατέκλων τὰς τῶν βραχυτέρων πλοίων πλευράς, καὶ πολλὰ τοὺς Αἰθίοπας ἐλύπουν. Οἱ δὲ πρὸς ἄμυναν αὖθις μετὰ δακρύων ἐξεκαλοῦντο τὸν

MARTYRIUM S. ARETH Ε. νῦν ἄνωθεν κοντοῖς φερομένην προσδήσας ὡς δοκεῖν misit etiam quemdam ex suis cognatis cum viginti τὰ ὄρη κινεῖσθαί τισι μηχαναῖς καὶ φέρεσθαι κατὰ τῶν πλοίων τῇ ἐκ τούτων σκιᾷ τὸ λυποῦν τοῦ καύσ ματος ἀπεκρούετο. Εξέπεμπε δὲ καὶ τινα τῶν αὐτοῦ συγγενῶν μετὰ δισμυρίων ἱππέων, πρὸς τὸ κατασκοπῆσαι τὸ μέρος, ἔνθα ἦν ὁ ᾿Ελεσβαάν. Καὶ τις τῶν εὐνούχων τοῦ βασιλέως, ὑπολαβὼν τοῦτον εἰς γυμνάσιον ἐξιέναι. δοράτια πέντε χρυσᾶ λαβὼν συνεξῆλθεν αὐτῷ. Ἐπεὶ δὲ τοὺς περὶ τὸν Ελεσβαὰν ἐπαγρυπνοῦτας εὕροι, λαβὼν τὸν εὐνοῦχον, καί τις νας τῶν αὐτοῦ τρεῖ, μακρόθεν ἀπῄει πρὸς θήραν. Ἔτυχον δέ τινες τῶν τοῦ Ελεσβαὰν τῷ λιμῷ πιεζόμενοι ἵππων ἐπιβάντες νυκτὸς πρὸς τοὺς πολεμίους διαδιδράσκειν, οἳ καὶ περιτυχόντες αὐτοῖς, τοὺς μὲν ἄλλους ἀπέκτειναν, τὸν συγγενῆ δὲ λα βόντες τοῦ βασιλέως, καὶ τὰ χρυσᾶ δόρατα, πρὸς τὰ πλοῖα πάλιν ἀνέστρεφον· ἄ καὶ λαβὼν ὁ εὐσε βὴς βασιλεύς εὐθὺς ἀνέθετο τῷ Θεῷ. Αὐτὸς δὲ τὴν στρατιὰν ὡπλισμένην ἐν τοῖς βραχυτέροις τῶν πλοίων ἐμβαλών, ἐξῆλθε πρὸς τοὺς ἐν αἰγιαλῷ που λεμίους, καὶ μάχην συνάψας, νῶτα δόντας τοὺς Εβραίους πολέμου νόμω πάντας κατέσφαξεν, ὡς μηδὲ ἄγγελον τῶν γενομένων ὑπολιπέσθαι. Ἔχων δὲ τῶν τοῦ βασιλέως συγγενῆ, δεικούντα τὴν πρὸς Φαρῆ τὴν πόλιν ὁδὸν, ἔνθα ἦν τὰ βασίλεια Δουναάν, ἄνεισι. Καὶ ταύτης κρατήσας, ἀφυλάκτῳ τε τῇ πόλει περιτυχών, πάντα τὸν περὶ τὰ βασίλεια πλού τον, καὶ αὐτὰς λαμβάνει τὰς βασιλίδας. ΑΒ΄. Τὴν δὲ τῆς πόλεως ἄλωσιν, καὶ τὴν τῶν βασιλείων διαφθοράν, ἔτι δὲ καὶ τὴν τῶν οἰκείων αἰχμαλωσίαν Δουναὰν διενωτισθεὶς, καὶ δείσας μὴ τῶν αὐτοῦ συγγενῶν τινες τῷ Ἐλεσθαὰν προσρυώσι τοῦ Θεοῦ σφήλαντος τὴν αὐτοῦ γνώμην χρυσήν κατασκευασάμενος ἄλυσιν, καὶ ἐνδήσας αὐτόν τε κἀκείνους, ἐκάθητο τῶν πραγμάτων ήμεληκώς. Οἱ μένιοι Αἰθίοπες, οἱ ἐν τοῖς πλοίοις, μηδὲν περὶ Ἐλεσβαὰν τοῦ αὐτ τῶν βασιλέως, ἢ τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ πεπραγμένων ἀκηνοότες σπάνει τε τῶν ἀναγκαίων διαφθειρόμενοι, καὶ ἐν ἀπόρῳ ὄντες, ἀπογνόντες, ἔτράποντο πρὸς ἱκετείαν τοῦ θείου. Καὶ τὰ μέγαλα τῶν πλοίων ἐνδήσαντες πρὸς ἑαυτὰ κυκλόθεν, ἄνωθέν τε τὰ εὐ μήκη ξύλα καὶ ἱστία προσεπιδήσαντες, καὶ ὥσπερ τινὰ πόλιν ἐν τῇ θαλάσσῃ διαμηχανησάμενοι, ἔν δὲ ταῖς πλαγίαις ἔξωθεν τὰ βραχύτερα τῶν πλοίων, προτείχιόν τι μιμούμενα, παραξεύξαντες αθρόοι γενόμενοι, μετὰ δακρύων ικετηρίαν τῷ Θεῷ προσή γον μακράν. Εἶτα τῶν ἱερῶν ἀπογευσάμενοι μυ στηρίων καὶ ὁπκισάμενοι, κατέβαινον ἐπὶ τὰ βρα χύτερα πλοῖα· καὶ στάντες ἐκ πλαγίου, τῷ μὴ βλά 6ην τινὰ ὑπὸ τῶν βελῶν ὑπομένειν τῶν πολεμίων, ὤθουν αὐτὰ πρὸς τὴν γῆν, αὐτοί τε καὶ ἅπαν τὸ ναυτικόν· τὰ δὲ τοῖς μεγάλοις συνδεδεμένα καὶ αὐτὰ συνεφείλκοντο, ἄχρις ἂν αἱ πλευραί αὐτῶν προσοκείλασαι προσήρεισαν τῷ αἰγιαλῷ, ὡς γενέσθαι τεῖχος αὐτοῖς καὶ τοῖς Ὁμηρίταις τὰ πλοῖα. Ηροσβαλόντες δὲ οἱ πολέμιοι τοῖς δόρασι καὶ ταῖς πέλταις κατέκλων τὰς τῶν βραχυτέρων πλοίων πλευράς, καὶ πολλὰ τοὺς Αιθίοπος ἐλύπουν. Οἱ δὲ πρὸς ἄμυναν αὖθις μετὰ δακρύων ἐξεκαλοῦντο τὸν millibus equitum ad speculandam partem illam, in qua erat Elesbaan. Quidam autem ex eunuchis regis arbitratus eum exire ad se exercendum, aoceptis quinque aureis lanceolis, cum eo est egressus. Cum is autem Elesbaan copias invenisset vigilantes, quarum pars jam e navibus egressa, locum in littore occuparat, accepto eunucho, et tribus ex suis, abiit procul ad venationem. Quidam autem ex Elesbaan exercitu oppressi fame, equos noctu conscenderant, ut hostes effugerent. Qui cum in eos incidissent, alios quidem occiderunt, regis autem cognatum capientes, et aureas lanceas portantes, ad naves redierunt. Eas autem cum accepisset rex pius, statim Deo dedicavit. Ipse autem, reliquo armato exercitu immisso in breviores naves, egressus est ad hostes, qui erant in littore, et pugna terra marique commissa, Hebræos, qui terga dederant, jure belli omnes occidit, adeo ut ne unus quidem sit relictus rei gestæ nuntius. Cum autem haberet cognatum regis, qui ei ostendebat viam, quæ ducit ad civitatem Phare, in qua erat regia Dunaan, ad illam ascendit. Qua potitus, ut qui incustoditam offendisset civitatem, capit omnes divitias, quæ erant in regia et ipsas etiam reginas. XXXII. Verum cum captam urben, et regiam occupatam, atque suos bello captos audiisset Dunaan, timens ne aliqui ex cognatis deficerent ad Elesbaan, mente ei a Deo ablata, cum aurea catena se et illos alligasset, sedebat nullam rerum curam gerens. Qui autem in pluribus navibus erant Æthiopes, cum nihil audivissent de suo rege Elesbaan, aut de iis, quæ gesserat, et laborarent inopia rerum necessariarum, essentque animo dubii et perplexi, conversi sunt ad Deum supplicandum. Εt cum magnas quidem naves inter se alligassent, et super oblonga ligna vela deinde vinxissent, et veluti quamdam civitatem in mari essent fabricati: extrinsecus autem breviores naves, quæ quoddam murorum imitabantur propugnaculum, ordinassent, omnes simul congregati, cum lacrymis Deo longam obtulerunt supplicationem. Deinde cum sacra gustassent mysteria, et se armassent, descenderunt in naves breviores: et stantes ex obliquo, ne acciperent aliquod damnum a telis hostium, eas ipsi majores post se trahentes impulserunt ad terram, donec appulsa corum latera fixa fuerint in littore, adeo ut naves essent ipsis pro muro. Hostes vero irruentes cum lanceis, confringebant latera breviorum navium, et magna molestia afficiebant Ethiopes. Qui cum lacrymis rursus Domini invocabant auxilium. Ipse autem eos exaudiit: et statim vox quædam fuit cœlo exaudita, quæ dicebat: Gabriel, Gabriel, Gabriel: et quidam ex illis, qui naves impellebant, virgam ferens ferream, quæ superne quidem habebat cra-

col. 1287–1288page 145 of 165

PG 115:1287Κύριον καὶ αὐτὸς ἐπήκουεν αὐτῶν, καὶ εὐθέως φωνή τις οὐρανόθεν ἠκούετο, λέγουσα, Γαβριήλ, Γαβριήλ, Γαβριήλ· καὶ τις ἐξ ἐκείνων, οἳ τὰ πλοῖα διώθουν, σιδηρᾶν φέρων ῥάβδον, σταυρὸν μὲν ἄνωθεν ἔχουσαν, λόγχην δὲ κάτωθεν, διανηξάμενος, καὶ οὐρᾶς ἑνὸς ἵππου ἐπιλαβόμενος, κατὰ τῆς τούτου πλευρᾶς τὴν λόγχην καταπηγνύει, ὡς αὐτίκα διαταραχθέντα τὸν ἵππον, ἀποβαλεῖν τὸν πολέμιον, καὶ τοὺς ἄλλους ἱππεῖς ἀποδειλιάσαντας πρὸς τὴν γῆν τραπέσθαι. ΑΓ΄. Ἀναθαρσήσαντες δὲ οἱ Αἰθιόπες καὶ ἀποβάντες τῶν πλοίων, καὶ συμβαλόντες τοῖς πολεμίοις, ἐτρέψαντό τε καὶ διεχειρίσαντο πάντας, καὶ εἰς τὴν βασίλειον ἐλθόντες σκηνὴν, εὑρίσκουσιν ἐν ἁλύσει χρυσῇ δεδεμένον σὺν τοῖς προσήκουσι καὶ αὐτὸν δὴ Δουναὰν τὸν Ἑβραῖον. Μαθόντες δὲ καὶ τὸν ἑαυτῶν βασιλέα τὸν ἄριστον πάντα Ἐλεσβαὰν τὴν βασίλειον κατασχόντα πόλιν ἐκεῖσε τυγχάνειν, σπουδῇ τε ὡς αὐτὸν ἀφίκοντο, καὶ πάντα τὰ γενόμενα διεσάφουν. Ὁ δὲ, φρουρὰν ἐν τῇ πόλει καταλιπών, ἀπῄει σὺν τάχει, καὶ τὸν Δουναὰν εὑρών, τὴν χρυσῆν ἐκείνην περικείμενον ἄλυσιν, αὐτόν τε καὶ τοὺς συγγενεῖς ἀνεῖλεν, ἐπιθειάζων πολλά, καὶ ἐφηδόμενος ἐπὶ τοῖς ἐχθροῖς τοῦ Χριστοῦ, δίκην διδοῦσι τῶν τολμηθέντων, ὧν τε εἰς Χριστιανοὺς αὐτοὺς καὶ τὸν τοῦ Χριστοῦ σταυρὸν ἐπλημμέλησαν. « Εὐφρανθήσεται γὰρ δίκαιος (ὁ μέγας ἔφη Δαυΐδ), ὅταν ἴδῃ ἐκδίκησιν. » Διὰ τοῦτο καὶ γεγόνασιν οἱ τραυματίαι αὐτῶν, « οὐ τραυματίαι μαχαίρας, » τὸ τοῦ θείου φάναι Ἡσαΐου, « οὔθ᾽ οἱ νεκροὶ αὐτῶν νεκροὶ πολέμου. » Ἰσχυρὸν γὰρ καὶ σκληρὸν ὁ θυμὸς Κυρίου, αὐτός με διδάσκει πάλιν, ὡς χάλαζα καταφερομένη, οὐκ ἔχουσα σκέπην, ὡς ὕδατος πολὺ πλῆθος σύρον χώραν. ΛΔ΄. Αὖθις οὖν ὑποστρέψας Ἐλεσβαὰν πρὸς τὰ Φαρὴ τὴν πόλιν, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἐν τοῖς βασιλείοις, ἐκκλησίαν τε ἐν αὐτῇ οἰκοδομησάμενος, αὐτὸς πρῶτος αὐτουργὸς τῆς οἰκοδομῆς γίνεται. Ἐδήλου τε τὰ διαπεπραγμένα πάντα τῷ Ἀλεξανδρείας ἀρχιερεῖ καὶ δι᾽ ἐκείνου Ἰουστίνῳ τῷ βασιλεῖ. Ὁ μέντοι πατριάρχης Ἀλεξανδρείας χειροτονήσας, ἐπίσκοπον τοῖς Ὁμηριταῖς ἐξέπεμπεν· ὃς καὶ τὸν οἰκοδομηθέντα καθαγιάσας ναὸν βαπτίζει μὲν τοὺς ἐν ταῖς πόλεσι καὶ χώραις τῶν Ὁμηριτῶν ἅπαντας, ἐν τῷ τῆς ἁγίας Τριάδος ὀνόματι· διακόνους δὲ ἐξ αὐτῶν καὶ πρεσβυτέρους χειροτονεῖ, καὶ τὴν ἄλλην νενομισμένην ταῖς κατὰ τόπον ἐκκλησίαις κατάστασιν ἀποδίδωσιν. ΛΕ΄. Αὐτὸς δὲ ὁ θειότατος βασιλεὺς Ἐλεσβαὰν, ἅμα αὐτῷ εἰς Νεγρὰν τὴν τῶν μαρτύρων ἀφικνεῖται πόλιν· κἀκεῖσε δομησάμενος ἐκκλησίαν, καὶ πέντε τῶν βασιλικῶν κτημάτων ἐν αὐτῇ ἀποτάξας, εἶτα καὶ ἐκ τῶν τοῦ μάρτυρος Ἀρέθα τρία προσθείς, ὡς ἐκεῖνος περὶ τὰ τῆς μαρτυρίας τέλη ἐπέσκηψε, πάντας τε τοὺς ἠνδραποδισμένους, καὶ τοὺς ἄλλως διεσκορπισμένους ἐν τῷ τοῦ διωγμοῦ καιρῷ συνθροίσας, καὶ τὸν τοῦ θείου μάρτυρος Ἀρέθα υἱόν, τοῦ ἔθνους ἀρχηγὸν καταστήσας, ἐπιμελησάμενός τε τοῦτό που ἐν ᾧ τὰ τῶν μαρτύρων τελειωθέντα

' cem, inferne autem lanceam cum enatasset, et Κύριον καὶ αὐτὸς ἐπήκουεν αὐτῶν, καὶ εὐθέως unius equi caudam apprehendisset, in ejus latus fgit lanceam adeo, ut mox lurbatus equus dejecerit hostem, et alii equites timore affecti ceciderint in terram. φωνή τις οὐρανόθεν ηκούετο, λέγουσα, Γαβριήλ, Γαβριήλ, Γαβριήλ· καὶ τις ἐξ ἐκείνων, οἳ τὰ πλοῖα διώθουν, σιδηρᾶν φέρων ῥάβδον, σταυρὸν μὲν ἄνωθεν ἔχουσαν, λόγχην δὲ κάτωθεν, διανηξάμενος, καὶ οὐ ρᾶς ἐνὸς ἵππου ἐπιλαβόμενος, κατὰ τῆς τούτου πλευρᾶς τὴν λόγχην καταπηγνύει, ὡς αὐτίκα δια ταραχθέντα τὸν ἵππον, ἀποβαλεῖν τὸν πολέμιον, καὶ τοὺς ἄλλους ἱππεῖς ἀποδειλιάσαντας πρὸς τὴν γῆν τραπέσθαι. XXXIII. Confidentes itaque Æthiopes cum descendissent e navibus, et manus conseruissent cum hostibus, eos fuderunt, et omnes interfecerunt, et regium ingressi tabernaculum, inveniunt aurea catena vinctum cum iis, qui genere ad ipsum attinebant, Dunaan regem Hebræum. Cum autem intellexissent suum quoque regem præstantissimum, et omni ex parte optimum Blesbaan illic occupasset regiam, propere ad eum accesserunt, et omnia, quæ gesta fuerant, exposuerunt. Ille autem, præsidio relicto in civitate, maxima abiit celeritate. Et cum invenisset Dunaan aurea illa vinctum catena, ipsum interfecit et cognatos, Deum laudans, et insultans Christi hostibus, pœnam dantibus audacium suorum facinorum, quæ admiserant in Christum et Christi crucem. «Lætabitur enim jastus (inquit magnus David) cum viderit vindiclam 7.» Et ideo qui ex eis fuerunt vulnerati, «non fuerunt vulnerati gladio (ut dicit divinus Isaias, neque mortui eorum, mortui bello. Est enim res fortis et dura, ira Dei (ipse me rursus docet), ut grando, quæ deorsum fertur, non habens tegumentum: ut aquæ magnæ multitudo, quæ trabit regionem 9. XXXIV. Reversus ergo Elesbaan ad civitatem Phare, omnes interemit, qui erant in regia, et cum vellet ecclesiam in ea ædifcare, fuit ipse primus opifex ædificii. Significavit autem omnia, quæ gesta fuerant, pontifici Alexandriæ, et per illum Justino imperatori. Patriarcha autem Alexandria ordinatum episcopum misit ad Homeritas. Qui cum illis consecrasset templum, quod fuerat ædificatum, baptizat quidem omnes, qui erant in civitatibus et pagis Homeritarum, in nomine sanctæ Trinitatis. Ex eis autem ordinat diaconos et presbyteros; et ecclesiis, quæ erant in regione, reddit statum suum solitum. XXXV. Divinissimus autem rex ipse Elesbaan simul cum eo venit Nagram martyrum civitatem; et cum illio extruxisset ecclesiam, et quinque possessiones regias ei attribuisset, et deinde etiam ex martyris Arethæ possessionibus tres addidisset, ut ille mandaverat in fine martyrii, et collegisset omnes, qui fuerant redacti in servitutem, et alias dispersi in tempore persecutionis, et Aretha martyris filium ducem gentis constituisset, et curam gessisset loci, in quo jacebant ibi consummate martyrum reliquiæ, et jus asyli illic ▾ Psal. L. 11, 11. • [sa xxII, 2. • Isa. xxviii, 2. ΑΓ΄. Αναθαρσήσαντες δὲ οἱ Αίθιόπες καὶ ἀπο βάντες τῶν πλοίων, καὶ συμβαλόντες τοῖς πολε μίοις, ἐτρέψαντό τε καὶ διεχειρίσαντο πάντας, καὶ εἰς τὴν βασίλειον ἐλθόντες σκηνὴν, ευρίσκουσιν ἐν ἁλύσει χρυσῇ δεδεμένον σὺν τοῖς προσήκουσι καὶ αὐτὸν δὴ Δουναὰν τὸν Ἑβραῖον. Μαθόντες δὲ καὶ τὸν ἑαυτῶν βασιλέα τὸν ἄριστον πάντα Ελεσβαν τὴν βασίλειον κατασχόντα πόλιν ἐκεῖσε τυγχάνειν, σπουδῇ τε ὡς αὐτὸν ἀφίκοντο, καὶ πάντα τὰ γενόμενα διεσάφουν. Ὁ δὲ, φρουρὰν ἐν τῇ πόλει καταλιπών, ἀπῄει σὺν τάχει, καὶ τὸν Δουναὰν εὐρών, τὴν χρυσῆν ἐκείνην περικείμενον ἄλυσιν, αὐτόν τε καὶ τοὺς συγγενεῖς ἀνεῖλεν, ἐπιθειάζων πολλά, και έφηδύμενος ἐπὶ τοῖς ἐχθροῖς τοῦ Χρισνοῦ, δίκην διδοῦσι τῶν τολμηθέντων, ὧν τε εἰς Χριστιανοὺς αὐτοὺς καὶ τὸν τοῦ Χριστοῦ σταυρὶν ἐπλημμέλησαν.» Εύφρανθήσεται γὰρ δίκαιος (ὁ μέγας ἔφη Δαυΐδ), ὅταν ἴδῃ ἐκδίκησιν.» Διὰ τοῦτο καὶ γεγόνασιν οἱ τραυ ματίαι αὐτῶν, «οὐ τραυματίαι μαχαίρας,» τὸ τοῦ θείου φάναι Ησαίου,» οὔθ᾽ οἱ νεκροὶ αὐτῶν νεκροί πολέμου.» Ισχυρὸν γὰρ καὶ σκληρὸν ὁ θυμὸς 19ρίου, αὐτός με διδάσκει πάλιν, ὡς χάλαζα κατα φερομένη, οὐκ ἔχουσα σκέπην, ὡς ὕδατος πολὺ πλῆ θος σύρον χώραν. E. ΛΔ'· Αὖθις οὖν ὑποστρέψας Ελεσβαν πρὸς τὰ Φαρὴ τὴν πόλιν, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἐν τοῖς βασιλείοις, ἐκκλησίαν τε ἐν αὐτῇ οἰκοδομησάμενος, αὐτὸς πρῶτος αὐτουργὸς τῆς οἰκοδομῆς γίνεται. Εδήλου τε τὰ διαπεπραγμένα πάντα τῷ ᾿Αλεξανδρείας ἀρ χιερεῖ καὶ δι' ἐκείνου Ἰουστίνῳ τῷ βασιλεῖ. Ο μέντοι πατριάρχης Αλεξανδρείας χειροτονήσας, ἐπίσκοπον τοῖς Ὁμηριταῖς ἐξέπεμπεν· ὃς καὶ τὸν οἰκοδομηθέντα καθαγιάσας ναὸν βαπτίζει μὲν τοὺς ἐν ταῖς πόλεσι καὶ χώραις τῶν Ὁμηριτῶν ἅπαντας, ἐν τῷ τῆς ἁγίας Τριάδος ὀνόματι διακόνους δὲ ἐξ αὐτῶν καὶ πρεσβυτέρους χειροτονεῖ, καὶ τὴν ἄλλην νενομισμένην ταῖς κατὰ τόπον ἐκκλησίαις και τάστασιν ἀποδίδωσιν. ΛΕ΄. Αὐτὸς δὲ ὁ θειότατος βασιλεὺς Ελεσβαὰν, ἅμα αὐτῷ εἰς Νεγρὰν τὴν τῶν μαρτύρων ἀφικνεῖται πόλιν· κἀκεῖσε δομησάμενος ἐκκλησίαν, καὶ πέντε τῶν βασιλικῶν κτημάτων ἐν αὐτῇ ἀποτάξας, εἶτα καὶ ἐκ τῶν τοῦ μάρτυρος Αρέθα τρία προσθείς, ὡς ἐκεῖνος περὶ τὰ τῆς μαρτυρίας τέλη επέσκηψε, πάντας τε τοὺς ἡνδραποδισμένους, καὶ τοὺς ἄλλως διεσκορπισμένους ἐν τῷ τοῦ διωγμοῦ καιρῷ συν θροίσας, καὶ τὸν τοῦ θείου μάρτυρος Αρέθα υἱόν, τοῦ ἔθνους ἀρχηγὸν καταστήσας, ἐπιμελησάμενός τε τοῦτό που ἐν ᾧ τὰ τῶν μαρτύρων τελειωθέντα

col. 1289–1290page 146 of 165

PG 115:1289ἔκειτο λείψανα, καὶ ἀσυλίαν ἐκεῖσε διορισάμενος, ἄπεισι καὶ πρὸς τὰ βασίλεια· καὶ τοῖς Ὁμηρίταις ᾿Αβράμιόν τινα, ἄνδρα θεοφιλῆ καὶ τῷ Χριστοῦ ὀνόματι σεμνυνόμενον, βασιλέα χειροτονήσας τῷ τε ὁσιωτάτῳ ἐπισκόπῳ περί που μυρίους τῶν Χριστιανῶν Αἰθιόπων παραδούς, ἐπάνεισι χαίρων εἰς τὰ οἰκεῖα βασίλεια μετὰ λαφύρων καὶ λείας, οὐδὲ ἀριθμῷ ληφθῆναι ῥᾳδίας, οὐκ ὀλίγην χρημάτων ἀπόμοιραν καὶ τῷ στρατῷ διαδούς. Ας'. ᾿Αμειβόμενος δὲ τὸν Θεὸν τῆς τοσαύτης νίκης καὶ χάριτος, ἑαυτὸν δὲ μᾶλλον ἀξιῶν τῶν μειζόνων, τὸ μὲν διάδημα τὸ βασίλειον εἰς Ἱεροσόλυμα πέμψας, ἐν τῷ τοῦ Χριστοῦ θείῳ καὶ ζωηφόρῳ μνήματι ἀνατίθησιν· αὐτὸς δὲ τρίχινα ἐνδύς, καὶ νυκτὸς τῶν βασιλείων καὶ αὐτῆς ὑπεξελθὼν τῆς πόλεως, ἐφ᾽ ἕν τῶν ὀρέων ἄνεισιν εἰς ἀνδρῶν μοναστήριον, ἐν οἰκίσκῳ τε βραχεῖ ἐγκλεισάμενος, καὶ συνθέμενος μηδ' ὅλης ἐκεῖθεν τῆς ζωῆς ἐξελθεῖν, ἀσκητικὸν ἐπανείλετο βίον, μηδὲν κτησάμενος τῶν τοῦ κόσμου ἀλλ᾽ ἢ μόνην ψίχθον καὶ κωθώνιον εἰς ὕδατος κοινωνίαν, ἄρτῳ τε βραχεῖ καὶ ὕδατι ἀποζῶν καὶ λαχάνοις χλωροῖς, εἴ πού τις ἐνέγκοι, μὴ τῶν κοσμικῶν τινα θίασάμενος ἐν ὅλῃ ζωῇ, μὴ ἐφ' ἑτέρῳ τινὶ μετεωρίσας τὸν νοῦν, ἀλλ᾽ ἢ μόνῳ θεῷ προσανέχων. Οὕτως ἀσκήσας, οὕτω τελευτᾷ τὸν βίον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέπεια, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ ΤΩΝ ΝΟΤΑΡΙΩΝ Α΄. Ἐπιχωρίαξε μὲν καὶ πρότερον ἤδη τὸ τῶν ᾿Αρειανῶν δόγμα τῇ Ῥωμαίων ἐπικρατεία, μέρη τε αὐτῆς ἐλυμαίνετο, καὶ τοὺς πολλοὺς τὸ ὁμοούσιον καθαρῶς πρεσβεύειν οὐκ εἴα· ἀλλ᾽ οὔπω τοσαῦτα ἐπαρρησιάσατο τὸ κακὸν οὐδὲ τοσούτους εἶχε τοὺς αὐτῷ προσκειμένους. Ἄρτι δὲ τῆς βασιλείας ἐπὶ Κωνστάντιον, τὸν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου τρίτον παίδα ἐλθούσης, ὃν αἱ πράξεις μέγαν ἐκάλουν, ὁ

MARTYRIUM S. MARCIANI. ἔκειτο λείψανα, καὶ ἀσυλίαν ἐκεῖσε διορισάμενος, constituisset, vadit iterum in regiam. Ubi oum ἄπεισι καὶ πρὸς τὰ βασίλεια· καὶ τοῖς Ὁμηρίταις ᾿Αβράμιόν τινα, ἄνδρα θεοφιλῆ καὶ τῷ Χριστοῦ ὀνόματι σεμνυνόμενον, βασιλέα χειροτονήσας τῷ τε ὁσιωτάτῳ ἐπισκόπῳ περί που μυρίους τῶν Χριστιανῶν Αἰθιόπων παραδούς, ἐπάνεισι χαίρων εἰς τὰ οἰκεῖα βασίλεια μετὰ λαφύρων καὶ λείας, οὐδὲ ἀριθμῷ ληφθῆναι ῥᾳδίας, οὐκ ὀλίγην χρημάτων ἀπόμοιραν καὶ τῷ στρατῷ διαδούς. Ας'. ᾿Αμειβόμενος δὲ τὸν Θεὸν τῆς τοσαύτης νίκης καὶ χάριτος, ἑαυτὸν δὲ μᾶλλον ἀξιῶν τῶν μετ ζόνων, τὸ μὲν διάδημα τὸ βασίλειον εἰς Ἱεροσόλυμα πέμψας, ἐν τῷ τοῦ Χριστοῦ θείῳ καὶ ζωηφόρῳ μνήματι ἀνατίθησιν· αὐτὸς δὲ τρίχινα ενδύς, καὶ νυ κτὸς τῶν βασιλείων καὶ αὐτῆς ὑπεξελθὼν τῆς πόλ λεως, ἐφ᾽ ἕν τῶν ὀρέων ἄνεισιν εἰς ἀνδρῶν μοναστήριον, ἐν οἰκίσκῳ τε βραχεῖ ἐγκλεισάμενος, καὶ συνθέμενος μηδ' ὅλης ἐκεῖθεν τῆς ζωῆς ἐξελθεῖν, ἀσκητικὸν ἐπανείλετο βίον, μηδὲν κτησάμενος τῶν τοῦ κόσμου ἀλλ᾽ ἢ μόνην ψίχθον καὶ κωθώνιον εἰς ὕδατος κοινωνίαν, ἄρτῳ τε βραχεῖ καὶ ὕδατι ἀποζῶν καὶ λαχάνοις χλωροῖς, εἴ πού τις ἐνέγκοι, μὴ τῶν κοσμικῶν τινα θίασάμενος ἐν ὅλῃ ζωῇ, μὴ ἐφ' ἑτέρῳ τινὶ μετεωρίσας τὸν νοῦν, ἀλλ᾽ ἢ μόνῳ θεῷ προσανέχων. Οὕτως ἀσκήσας, οὕτω τελευτᾷ τὸν βίον, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέ πεια, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Homeritis Abramium quemdam virum pium, et Christi nomine gloriantem elegisset regem, et sanctissimo episcopo ad decem millia Christianorum Ethiopum tradidisset, lætus redit in suam regiam cum præda et spoliis innumerabilibus, dans etiam exercitui non parvam pecuniæ portionem. XXXVI. Deo autem agens gratias pro tanta victoria el gratia, volens que seipsum dignum reddere majoribus, cum diadema quidem regium misisset Hierosolymam, ipse indutus cilicio, et noctu egressus e regia et ipsa civitate, ascendit in unum montem ad monasterium virorum, qui exercebantur. Et cum se in exigua clausisset domuncula, et voluisset illinc non egredi toto tempore vitæ, regulam suscepit monasticam, ex iis quæ sunt mundi nihil possidens præter solam stoream, et poculum ad aquam bibendam, et pauco pane et aqua vivens, et oleribus viridibus, si quis afferret, cum nullum ex mundanis vidisset tota vita, non ad aliquid aliud mentem habens erectam, nisi ad soli Deo vacandum. Denique cum diu sic se divine exercuisset, sic etiam e vita excedit, in Christo Jesu Domino nostro, quem decet omnis gloria, honos et veneratio, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. MAPTYPION ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΜΑΡΚΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ ΤΩΝ ΝΟΤΑΡΙΩΝ MARTYRIUM SS. MARTYRUM MARCIANI ET MARTYRII NOTARIORUM (Latine ap. Surium ad diem 25 Octobris, Grace ex cod. ms. Paris. n. 1484.) Α΄. Επιχωρίαξε μὲν καὶ πρότερον ἤδη τὸ τῶν ᾿Αρειανῶν δόγμα τῇ Ῥωμαίων ἐπικρατεία, μέρη τε αὐτῆς ἐλυμαίνετο, καὶ τοὺς πολλοὺς τὸ ὁμοούσιον καθαρῶς πρεσβεύειν οὐκ εἴα· ἀλλ᾽ οὔπω τοσαῦτα ἐπαρρησιάσατο τὸ κακὸν οὐδὲ τοσούτους εἶχε τοὺς αὐτῷ προσκειμένους. Αρτι δὲ τῆς βασιλείας ἐπὶ Κωνστάντιον, τὸν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου τρίτον παίδα ἐλθούσης, ὃν αἱ πράξεις μέγαν εκάλουν, ὁ PATROL. GR. CXV. I. Versabatur quidem jam quoque prius dogma Arianum in ditione Romanorum, et vastabat ejus partes, nec sinebat vulgus orthodoxos pure tueri homousion. Sed nondum id malum tanta utebatur libertate, nec habebat tam multos, qui ei adhærerent. Cum autem jam venisset imperium ad Constantium, filium Magni Constantini, quem etiam ex rebus gestis Magnum vocarunt, invidiæ pater et

Day 25Die 25

col. 1291–1292page 147 of 165

PG 115:1291νων ἐχθρὸς, ἐπεὶ μὴ πείθειν οἷός τε ἦν τὰ Χριστιανῶν ἀπωθεῖσθαι Χριστιανούς, διά τινων οὐ πρὸς ἀξίαν, οἴμοι, τοῦ τῆς ἱερωσύνης ἀξιώματος ἠξιω μένων τὸν Κωνστάντιον ὑπελθὼν εἰς τὰ των ᾿Αρειανῶν ὅλον ὑπάγεται. Εντεῦθεν τὸ ἄθεον τοῦτο τῶν ᾿Αρειανῶν δόγμα, ὥσπερ ὅπλον τὴν τοῦ κρατ τοῦντος περιθέμενον δυναστείαν, ἐπλάτυνε τότε καὶ ηύξετο, καὶ πᾶσαν ὅσην ἡ Ῥωμαίων εἶχεν ἀρχὴ παραστήσασθαι προς βίαν ἐφιλονείκει. Καὶ διὰ τοῦτο μυρίοις οἱ τὸ ὁμοούσιον δοξάζοντες, καὶ τὰ Χριστιανῶν ὡς θέμις Χριστιανοῖς μετιόντες, περιεβάλλοντο τοῖς κακοῖς, Εὐσεβίου μάλιστα καὶ Φιλίπο που (ὧν ὁ μὲν τῇ τοῦ πραιποσίτου τετίμητο δόξῃ, ὁ δὲ τὰ τῆς ἐπαρχίας διεῖπεν,ὁ Φίλιππος) ὑπέκκαυμα Κωνσταντίῳ τοῦ τῶν ᾿Αρειανῶν ἔρωτος γενομένων. Οὗτοι καὶ τὸν μακάριον ἀπελαθῆναι Παῦλον τῆς Εκκλησίας, ἀντεισαχθῆναι δὲ τὸν δυσσεβῆ Μακεδόνιον, ἐβούλοντό τε καὶ πάντα ἐποίουν· τίνος μὲν λόγου, τίνος δὲ ἔργου, ποίας δὲ βλάβης κατὰ τῶν πρεσβευόντων τὸ ὁμοούσιον ἀποσχόμενοι; Τοὺς μὲν γὰρ τὴν πόλιν ἐκλιπεῖν παρεσκεύασαν, τῶν δὲ ἄδι κον ἀειφυγίαν κατέκριναν, τοῖς δὲ καὶ ἀπαλλαγὴν τῆς ζωῆς προεξένησαν. Ἐντεῦθεν ἄτιμοι κατά μετ τώπων γραφαί, ὑποσημαίνουσαι τὸ ὀρθόδοξον, ἄλλα τε μυρία κατά Χριστιανῶν ἐπενοεῖτο καινὰ, εἰ καὶ μικρὰ πάντα διὰ Χριστὸν ἐδόκει τοῖς εὐσεβέσι, καὶ τῶν ἐλπίδων οὐκ ἄξια. Ἐντεῦθεν ὁ δεύτερος μὲν οὗτος Παῦλος ὁ τῆς ὁμολογίας ἐπώνυμος, τοῦ τῆς ἀρχιερωσύνης θρόνου ἀποδιώκεται, ἀνίπτοις δὲ χερσί, τὸ τοῦ λόγου, βεβηλοῦται τὰ ἅγια. τοῦ φθόνου πατὴρ καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἄνωθεν βασκαί η Β΄. Τῶν γοῦν Κωνσταντίου τούτων καιρῶν ἔργον καὶ Μαρκιανὸς καὶ Μαρτύριος· οἷς πατρὶς μὲν ἄστυ τὸ μέγα τε καὶ βασίλειον, ἀναγωγὴ δὲ καὶ παιδεία, οἷας ἄν τις θεοφιλὴς ἀνὴρ τυχεῖν εὔξπιτο. Τρόποι, χρηστότης καὶ ἐπιείκεια τὸ ἐκείνων ἀκριβές γνώ ρισμα. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως καὶ ἀληθῶς εἰπεῖν, τοῦτο τοῖς πᾶσιν ὄντες εἰς ἀρετὴν, ὅπερ ἡ πατρίς ταῖς πόλεσιν ἐγνωρίζετο. Καὶ ὥσπερ αὕτη τῶν ἄλλων τε πασῶν προκάθηται πόλεων, καὶ τῷ βασι λικὴ καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι τὴν πρώτην ἔχει τιμήν· τὸν αὐτὸν δὴ καὶ οὗτοι τρόπον πάντων ἐν πᾶσιν ἐκράτουν ἐπαινετοῖς, καὶ ζηλωτὸν ἦν τὸ πα ράπαν οὐδὲν, ἐφ ᾧ μὴ οὗτοι τὸ πρωτεῖον εἶχον. Τῷ θείῳ τοιγαροῦν Παύλῳ συνόντες καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου πραττομένων ὄντες ὑπογραφεῖς, τῷ λαῷ τε τὰς θείας ὑπαναγινώσκοντες βίβλους, οὕτω θερμὸν τὸν εἰς Χριστὸν ὑπέτρεφον έρωτα, ὡς οὐδὲν ὁπολογισα μένους τὴν τοῦ κρατοῦντος μανίαν οξείαις χωρίσα κατὰ τῶν Χριστομάχων ὁρμαῖς, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον εἰς κτίσμα κατάγεσθαι μηδ' όλως ἀνεκτὸν ποιῆσαι, ἀλλὰ συνάναρχον μὲν τῷ Πατρὶ καὶ ὁμοούσιον αὐτὸν ἀποδεῖξαι, τὰς δὲ τῶν ἀρειανιζόντων βεβήλους κενοφωνίας εἰς τὸ μηδὲν εἶναι περιστῆσαι. Γ΄. Τοῖς ἐκείνων τοιγαρούν βήμασιν οτε βέλεσιν οι κακο θα μήνες βληθέντες, και μηδὲ ἀντιτείνειν,

νων ἐχθρὸς, ἐπεὶ μὴ πείθειν οἷός τε ἦν τὰ Χριστιανῶν ἀπωθεῖσθαι Χριστιανούς, διά τινων οὐ πρὸς ἀξίαν, οἴμοι, τοῦ τῆς ἱερωσύνης ἀξιώματος ἠξιωμένων τὸν Κωνστάντιον ὑπελθὼν εἰς τὰ των ᾿Αρειανῶν ὅλον ὑπάγεται. Εντεῦθεν τὸ ἄθεον τοῦτο τῶν ᾿Αρειανῶν δόγμα, ὥσπερ ὅπλον τὴν τοῦ κρατ τοῦντος περιθέμενον δυναστείαν, ἐπλάτυνε τότε καὶ ηύξετο, καὶ πᾶσαν ὅσην ἡ Ῥωμαίων εἶχεν ἀρχὴ παραστήσασθαι προς βίαν ἐφιλονείκει. Καὶ διὰ τοῦτο μυρίοις οἱ τὸ ὁμοούσιον δοξάζοντες, καὶ τὰ Χριστιανῶν ὡς θέμις Χριστιανοῖς μετιόντες, περιε βάλλοντο τοῖς κακοῖς, Εὐσεβίου μάλιστα καὶ Φιλίπο που (ὧν ὁ μὲν τῇ τοῦ πραιποσίτου τετίμητο δόξῃ, ὁ δὲ τὰ τῆς ἐπαρχίας διεῖπεν,ὁ Φίλιππος) ὑπέκκαυμα Κωνσταντίῳ τοῦ τῶν ᾿Αρειανῶν ἔρωτος γενομένων. Οὗτοι καὶ τὸν μακάριον ἀπελαθῆναι Παῦλον τῆς Εκκλησίας, ἀντεισαχθῆναι δὲ τὸν δυσσεβῆ Μακεδό νιον, ἐβούλοντό τε καὶ πάντα ἐποίουν· τίνος μὲν λόγου, τίνος δὲ ἔργου, ποίας δὲ βλάβης κατὰ τῶν πρεσβευόντων τὸ ὁμοούσιον ἀποσχόμενοι; Τοὺς μὲν γὰρ τὴν πόλιν ἐκλιπεῖν παρεσκεύασαν, τῶν δὲ ἄδι κον ἀειφυγίαν κατέκριναν, τοῖς δὲ καὶ ἀπαλλαγὴν τῆς ζωῆς προεξένησαν. Ἐντεῦθεν ἄτιμοι κατά μετ τώπων γραφαί, ὑποσημαίνουσαι τὸ ὀρθόδοξον, ἄλλα τε μυρία κατά Χριστιανῶν ἐπενοεῖτο καινὰ, εἰ καὶ μικρὰ πάντα διὰ Χριστὸν ἐδόκει τοῖς εὐσεβέσι, καὶ τῶν ἐλπίδων οὐκ ἄξια. Ἐντεῦθεν ὁ δεύτερος μὲν οὗτος Παῦλος ὁ τῆς ὁμολογίας ἐπώνυμος, τοῦ τῆς ἀρχιερωσύνης θρόνου ἀποδιώκεται, ἀνίπτοις δὲ χερσί, τὸ τοῦ λόγου, βεβηλοῦται τὰ ἅγια. bonis ab initio invidens inimicus, non valens per- τοῦ φθόνου πατὴρ καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἄνωθεν βασκαίsuadere Christianis, ut ea repellerent, quæ erant Christianorum, per quosdam, qui fuerant indigne adepti dignitatem sacerdotii, se Constantio insinuans, eum totum quantum inducit ad Arianismum. Hinc illud impium dogma Arianorum, tanquam arma aliqua, impositum potentiæ imperatoris dilatabatur et augebatur, et quantamcumque regionem Romanorum tenebat imperium, per vim contendebat ad suam adducere opinionem. Ob id igitur, qui homousii tenebant opinionem, et quæ sunt Christianorum exercebant, ut Christianos decet, afficiebantur malis innumerabilibus, maxime cum Eusebius et Philippus (quorum alter quidem ornatus fuerat honore præpositi, Philippus autem erat præfectus prætorio) fuissent Constantio fomes amoris Arianorum. Isti ad beatum Paulum expelli ab Ecclesia, et impium ejus loco introduci Macedonium volebant, et omnia faciebant, a quibus quidem verbis, a quibus autem factis, a quonam denique damno abstinentes adversus eos, qui tuentur homousion? Nam alios quidem effecerunt relinquere civitatem: alios autem damnarunt perpetuo, atque injusto, exsilio: aliis vero procurarunt etiam a vita decessum. Hinc frontibus inscriptæ turpes notæ, tacitæ fidem significantes orthodoxam, et alia mala innumerabilia excogitata fuerunt adversus Christianos, etiamsi parva videbantur piis omnia propter Christum, et cum spe futurorum non conferenda. Hinc secundus quidem bic Paulus, qui cognomen habuit a confessione, expellitur a sede pontifcatus: illotis autem, ut dicitur, pedibus, sacra profanantur. II. Horum ergo Constantii temporum opus est et Marcianus, et martyrius: quibus patria quidem est urbs magna regia: educatio autem et eruditio, qualem vir pius habere optaverit. Mores, benignitas et moderatio, est accuratum, quo illi cognoscuntur, indicium. Si autem oportet breviter et vere dicere, id erant inter cæteros virtute, quod esse imperio cognoscebatur eorum patria inter urbes. Nam quomodo ipsa omnibus aliis præsidet civitatibus, et eo quod regia et sit et nominetur, primum habet honorem: eodem modo bi quoque in omnibus bonis obtinebant dominatum, nec erat præclarum aliquid omnino, in quo non isti haberent primas. Apud divinum ergo Paulum commo- η rantes, cum scriba essent eorum, quæ ab illo fiebant, et populo divinos libros legerent, tam vehementem in Christum amorem alebant, ut nihili ducentes insaniam imperatoris, vehementi impetu contenderent adversus Christi hostes, nec omnino tolerandum putarent Dei Verbum eo deducere, ut censeatur res creata: sed esse quidem eum Patre expertem principii, et ejusdem essentiæ ostenderent, Arianorum autem profanas novitates ad nibilum redigerent. III. Illorum ergo verþis, pon secus ac telis, sauciati infecelis, cum nec possent eis resistere, neo Β΄. Τῶν γοῦν Κωνσταντίου τούτων καιρῶν ἔργον καὶ Μαρκιανὸς καὶ Μαρτύριος· οἷς πατρὶς μὲν ἄστυ τὸ μέγα τε καὶ βασίλειον, ἀναγωγὴ δὲ καὶ παιδεία, οἷας ἄν τις θεοφιλὴς ἀνὴρ τυχεῖν εὔξπιτο. Τρόποι, χρηστότης καὶ ἐπιείκεια τὸ ἐκείνων ἀκριβές γνώ ρισμα. Εἰ δὲ δεῖ συντόμως καὶ ἀληθῶς εἰπεῖν, τοῦτο τοῖς πᾶσιν ὄντες εἰς ἀρετὴν, ὅπερ ἡ πατρίς ταῖς πόλεσιν ἐγνωρίζετο. Καὶ ὥσπερ αὕτη τῶν ἄλλων τε πασῶν προκάθηται πόλεων, καὶ τῷ βασι λικὴ καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι τὴν πρώτην ἔχει τιμήν· τὸν αὐτὸν δὴ καὶ οὗτοι τρόπον πάντων ἐν πᾶσιν ἐκράτουν ἐπαινετοῖς, καὶ ζηλωτὸν ἦν τὸ πα ράπαν οὐδὲν, ἐφ ᾧ μὴ οὗτοι τὸ πρωτεῖον εἶχον. Τῷ θείῳ τοιγαροῦν Παύλῳ συνόντες καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου πραττομένων ὄντες ὑπογραφεῖς, τῷ λαῷ τε τὰς θείας ὑπαναγινώσκοντες βίβλους, οὕτω θερμὸν τὸν εἰς Χριστὸν ὑπέτρεφον έρωτα, ὡς οὐδὲν ὁπολογισαμένους τὴν τοῦ κρατοῦντος μανίαν οξείαις χωρίσα: κατὰ τῶν Χριστομάχων ὁρμαῖς, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον εἰς κτίσμα κατάγεσθαι μηδ' όλως ἀνεκτὸν ποιῆσαι, ἀλλὰ συνάναρχον μὲν τῷ Πατρὶ καὶ ὁμοού σιον αὐτὸν ἀποδεῖξαι, τὰς δὲ τῶν ἀρειανιζόντων βεβήλους κενοφωνίας εἰς τὸ μηδὲν εἶναι περιστῆσαι. Γ΄. Τοῖς ἐκείνων τοιγαρούν βήμασιν οτε βέλεσιν οι κακο θα μήνες βληθέντες, και μηδὲ ἀντιτείνειν,

col. 1293–1294page 148 of 165

PG 115:1293ἐπιφανεστέρας δὲ πολλῷ τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως· καὶ πατρίδα σαφῶς αὐταῖς Ῥώμην ἐπιγράφει τὴν πρεσβυτέραν. ὧν ἡ μὲν ἀνδρὶ πρότερον οὐκ ἀγαθῷ τὴν εὐσέβειαν ἐπὶ βραχὺ συζυγεῖσα, οὔπω δὲ οὔτε κοίτης οὔτε μίξεως αὐτῷ κοινωνήσασα, ἀλλὰ τὸ καλὸν ἄνθος ἔτι διατηροῦσα τῆς παρθενίας, τὸν ἄνδρα τε μεταξὺ θανάτῳ ἀποβαλοῦσα ἐν χηρείᾳ σώφρονι τοῦ λοιποῦ καὶ ἀρετῶν ἀσκήσει διέζη, ὅλαις χερσὶ τὸν πατρῷον πλοῦτον εἰς ἐνδεεῖς ἐκκενοῦσα, πρός τε τοὺς διὰ Χριστὸν πάσχοντας ἡδέως φοιτῶσα, τά τε δεσμωτήρια δι' αὐτοὺς φιλοπόνως ἀνερευνῶσα, καὶ πάντα τρόπον αὐτῶν ἐπιμελομένη, καὶ τοὺς ἰχῶρας ἐκμάσσουσα, καὶ ῥᾷον τὰς ὀδύνας φέρειν ποιοῦσα, καὶ ζῶντας μὲν ὅτι, διδασκαλίαις, συμβουλαῖς, ὑποθήκαις ἐπιῤῥωνύουσα· οἰχομένων δὲ τὰ σώματα λαμπρῶς περιστέλλουσα καὶ τάφοις παραδιδοῦσα, ἕως καὶ ἑαυτὴν καλὸν ἐκείνοις παρέσχεν ἐντάφιον, διὰ πυρὸς ὁλοκαυτωθεῖσα, καὶ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας ἀνενεχθεῖσα Θεῷ. Β΄. Ἡ δὲ τὸν μοναδικόν τε καὶ ἡσύχιον εἴλετο βίον, μήτε γάμου τὴν ἀρχὴν ὅλως, μήτε τῶν ἐκ τοῦ γάμου πειραθεῖσα θορύβων· ἀλλὰ τὸν Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ζυγὸν ὑπελθοῦσα, καὶ τὸ ἐλαφρὸν αὐτοῦ φορτίον βαστάσασα, ἔπειτα δὲ καὶ πρὸς τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας μετὰ γενναίου σφόδρα τοῦ φρονήματος ἀπεδύσατο, καὶ διπλῷ κατεκοσμήθη στεφάνῳ, τῷ τε τῆς παρθενίας, φημὶ, καὶ τῷ τῆς ἀθλήσεως. Εἰς τὴν ἐκ παίδων ἀγωγήν τε καὶ ἄσκησιν καὶ τοὺς μεγίστους διὰ Χριστὸν ἄθλους ἐκείνους διεξελθεῖν ὁ λόγος ἄνωθεν βούλεται. Αὕτη τοίνυν πατέρας μὲν καὶ προσήκοντας, καὶ ὅσαπερ εἰς κλῆρον ἐπέβαλλε, πάντα καταλιποῦσα, ἔν τινι σεμνείῳ ἔτους εἰκοστοῦ τῆς ἡλικίας ἑαυτὴν καταλέγει· ἐν ᾧ καὶ ὑπὸ τῆς ἱερᾶς παιδαγωγουμένη τε ἅμα καὶ ῥυθμιζομένη Σοφίας (τοῦτο γὰρ ὠνόμαστο ἡ διδάσκαλος), ἔμελλε ταχὺ καὶ καρποὺς ἀξίους προενεγκεῖν, τοιούτοις σπέρμασι καὶ τοιαύτῃ διδασκαλίᾳ προσήκοντας. Οὐκ ἔμελλε δὲ ἄρα ταῦτα καὶ βασκανίας χωρὶς οἴσειν ὁ πονηρός· ἀλλὰ πρῶτα μὲν οἶκοθεν τῇ γενναίᾳ προσβάλλει, καὶ τὸν ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῇ πόλεμον ἐπεγείρει, τὸ σφοδρὸν ἐκεῖνο καὶ σύντονον ἐκλῦσαι φιλονεικῶν τῆς ἀσκήσεως· ἐπεὶ δὲ ἀσφαλῶς ἐκείνη τῷ ἐχθρῷ τὰς μηχανὰς ἀπετείχισε, καὶ ἀνάλωτος ἐντεῦθεν αὐτῷ λοιπὸν καὶ ἀχείρωτος ἦν, πρὸς ἑτέραν ἐχώρει πάλιν ἐπιβουλήν· καὶ προσαγγέλλει μὲν αὐτὴν τοῖς ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς ἀσεβείας ὑπηρέταις καὶ διακόνοις, οἷς καὶ λίαν ἐπιμελὲς ἦν ἀνερευνῶν τοὺς τὰ Χριστιανῶν μετιόντας· οἱ δὲ πρὸς τὸν ἡγεμόνα δραμόντες εὐθὺς (Πρόβος ἦν οὗτος, Διοκλητιανοῦ τηνικαῦτα τὴν βασιλείαν διέποντος) μηνύουσιν αὐτῷ περὶ ταύτης ὡς ἄρα οὔτε θεούς οὔτε βασιλεῖς σέβοιτο τοὺς ἐκείνων, ἀλλὰ Χριστόν τινα κηρύττει Θεὸν ἀληθινὸν, καὶ τὸν ἐρημικὸν καὶ ἄζυγα βίον τοῦ κοινωνικοῦ μᾶλλον καὶ μιγάδος ἀσπάζοιτο, ἀήθη τινὰ πολιτείας ὁδὸν ταῖς παρθένοις ὑποδεικνύουσα. Θέατρον οὖν ὁ Πρόβος αὐτίκα συναγαγὼν πολυάνθρωπον, ἀχθῆναι κελεύει τὴν μακαρίαν. Καὶ καταλαβόντες τὸ ἱερὸν ἐκεῖνον σεμνεῖον οἱ περὶ ταῦτα διακονούμενοι, αὐτοῖς τε μοχλοῖς καὶ κλεισὶ τὰς θύρας πράξαντες, καὶ ὡς εἶχον ὁρμῆς· εἴσω γενόμενοι ὀνομαστὶ τὴν Ἀναστασίαν ἐζήτουν·

VITA S. ANASTASIÆ ROMANÆ. μηδὲ εἰς λόγους αὐτοῖς χωρεῖν ὅλως ἔχοντες, ὥσπερ eos sustinere in disputatione, non secus ac ignem ἐν σποδιᾷ πῦρ ταῖς αὐτῶν διανοίαις τὸ δολερὸν ὑποκρύψαντες, πρῶτα μὲν τοῖς ἐπαγωγοῖς τῶν λόγων τοὺς ἄνδρας ὑπήρχοντο· εἶτα καὶ χρήματα δώσειν ὑπισχνοῦντο οἱ ἄφρονες ἐκείνοις, οἵ γε καὶ τὰ ψυχὰς ὅτι μὴ ἀφᾑροῦντο παραχρῆμα διὰ Χρισοἐδυσχέραινον. Οὗτοι λοῦν οὐ κολακείαις κλεπηρε μενοι, οὐ χρημάτων ἡττώμενοι, ἀλλὰ τῆς εὐσε βείας καὶ τοῦ ὀρθοῦ δόγματος φύλακες ἀκριβεῖς ἀκριβεῖς εἶναι βουλόμενοι, πρὸς τὸ βραβεῖον τῆς ἄνω κλής σεως ἔσπευδον· δ καὶ μόνον αὐτοῖς ἐποθεῖτο, καὶ οὗ τυχεῖν ὅλως ἐπεθύμουν. Ὡς οὖν ἀπειλαί τε καὶ κολακεῖαι καὶ ἀγαθῶν πάντων ἐπαγγελίαι τοῖς Αρειανοῖς ἐξησθένουν, καὶ ἄμαχόν τι πρᾶγμα τὴν καλὴν ἐκείνην ἔνστασιν τῶν μαρτύρων ἑώρων, θά νατον αὐτῶν ὅν ἐπόθουν διὰ Χριστὸν κατακρίνουσιν. Δ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ πρὸς τὸν εἰρῃμένον ἤδη γεγόνασι τόπον, καιρὸν αὐτοῦσιν εἰς προσευχήν. Καὶ λαβόντες, τὰ ὄμματά τε ὁμου καὶ τὰς χεῖρας αἴρουσιν εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ, Κύριε, ὁ Θεὸς, ὁ πλάσας καταμόναις τὰς καρδίας ἡμῶν, λέγουσιν, ὁ συνεὶς πάντα τὰ ἔργα ἡμῶν, ἐν εἰρήνῃ τὰς τῶν σῶν δούλων δέξαι ψυχάς, ὅτι ἕνεκα σοῦ θανατούμεθα, καὶ ὡς πρόβατα σφαγῆς λογιζόμεθα καὶ χαίρομεν οὕτω τῆς παρού σης ζωῆς ἀπαλλαττόμενοι διὰ σὲ, καὶ πρὸς τὴν παρὰ σοὶ προθύμῳ ποδὶ ἐπειγόμεθα. Τῷ Θεῷ τῶν ὅλων εὐξάμενοι καὶ τὸ Ἀμὴν ἐπειπόντες, τὴν διὰ ξίφους πληγὴν ὑφίστανται· καὶ τὸ μαρτυρικὸν ὁ Μαρτύριος σὺν Μαρκιανῷ δέχονται τέλος, πέμπτην ἐπὶ ταῖς εἴκοσι τοῦ Ὀκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Τὰ δὲ τούτων τίμια λείψανα τῶν ὀρθοδόξων τινὲς καὶ πιστῶν ἀνελόμενοι, καὶ λαμπρῶς περιστείλαντες, ἐν ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις παρὰ τῷ τῆς πόλεως τείχει ἐντίμως ἐν ἐπισήμῳ λόφῳ κατέθεντο. ἔνθα καὶ τὴν μαρτυρικὴν ἐκείνην τελείωσιν καὶ μακαρίαν ὑπέστης σαν εἰς δόξαν Πατρὸς, Υἱοῦ καὶ ἀγίου Πνεύματος, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. · Psal. xxxı, 15. ' Psai. xLIII, 22. cinere, animo suo fraudem celantes, primum quidem blandis verborum illecebris eos aggrediuntur: deinde ipsos etiam esse pecunias daturos stulti suot polliciti illis, qui ægre ferebant, quod non animæ statim auferrentur propter Christum. Ii ergo non illecti blanditiis, non victi pecuniis, sed pietatis et recti dogmatis volentes esse accurati custodes, contendebant ad bravium supernæ vocationis, quod etiam solum ab eis desiderabatur, et quod omnino cupiebant assequi. Cum ergo et minæ Arianorum, et adulationes, et bonorum omnium promissiones nihil haberent virium, et esse viderent inexpugnabilem martyrum constantiam, eos condemnant morte, quam propter Christum desiderabant. Κ IV. Cum autem jam pervenissent ad locum consummationis, tempus petunt ad orationem. Quod cum accepissent, oculos et manus simul tollunt in cœlum, et dicunt: Domine Deus, «qui singulatim finxisti corda nostra, qui intelligis in omnia opera nostra,» suscipe in pace animas tuorum famulorum: quoniam propter te mortificamur et reputamur, tanquam oves occisionis::» et gaudemus sic a vila præsenti discedere propter nomen tuum, et ad eam, quæ est apud te, pede alacri properamus. Has cum preces fudissent ad Deum universorum, et Amen subjunxissent, gladio plagam accipiunt; et Marcianus ac Martyrius finem accipiunt martyricum vicesimo quinto mensis Octobris. Pretiosas autem eorum reliquias cum sustulissent quidam orthodoxi et fideles, et præclare composuissent, in psalmis et hymnis ad † mœnia civitatis honorifice deposuerunt in insigni tumulo: ubi etiam subierunt illam martyricam et beatam consummationem, ad gloriam Patris, et Filii, sanctique Spiritus, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΟΣΙΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΙΑΣ. VITA ET CONVERSATIO ET MARTYRIUM SANCTE MARTYRIS ANASTASIÆ ROMANÆ Est autem hæc Anastasia senior sic dicta respectu alterius Anastasiæ, de qua 25 Decembris. (Latine ap. Surium ad diem 28 Octobris, Græce ex cod. ms. Paris. n. 1480.) Α΄. Διττὰς ἡμῖν ὁ λόγος Αναστασίας οίδε γνωρί- 1. Litteris mandatum est, duus fuisse Anastasias, ζειν, ἐπιφανεῖς μὲ ἄμφω τὸ κατὰ σάρκα γένος, ambas quidem genere claras, longe autem ola-

Day 28Die 28

col. 1295–1296page 149 of 165

PG 115:1295ἐπιφανεστέρας δὲ πολλῷ τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως· καὶ πατρίδα σαφῶς αὐταῖς Ῥώμην ἐπιγράφει τὴν πρεσβυτέραν. ὧν ἡ μὲν ἀνδρὶ πρότερον οὐκ ἀγαθῷ τὴν εὐσέβειαν ἐπὶ βραχὺ συζυγεῖσα, οὔπω δὲ οὔτε κοίτης οὔτε μίξεως αὐτῷ κοινωνήσασα, ἀλλὰ τὸ καλὸν ἄνθος ἔτι διατηροῦσα τῆς παρθενίας, τὸν ἄνδρα τε μεταξύ θανάτῳ ἀποβαλοῦσα ἐν κηρείᾳ σώφρονι τοῦ λοιποῦ καὶ ἀρετῶν ἀσκήσει διέζη, ὅλαις χερσὶ τὸν πατρῷον πλοῦτον εἰς ἐνδεεῖς ἐκκενοῦσα, πρός τε τοὺς διὰ Χριστὸν πάσχοντας ἡδέως φοιτῶσα, τά τε δεσμωτήρια δι' αὐτοὺς φιλοπόνως ἀνερευνῶσα, καὶ πάντα τρόπον αὐτῶν ἐπιμελομένη, καὶ τοὺς ἰχῶρας ἐκμάσσουσα, καὶ ῥᾷον τὰς ὀδύνας φέρειν ποιοῦσα, καὶ ζῶντας μὲν ἔτι, διδασκαλίαις, συμβουλαῖς, ὑποθήκαις ἐπιῤῥωνύουσα· οἰχομένων δὲ τὰ σώματα λαμπρῶς περιστέλλουσα καὶ τάφοις παραδιδοῦσα, ἕως καὶ ἑαυτὴν καλὸν ἐκείνοις παρέσχεν ἐντάφιον, διὰ πυρὸς ὁλοκαυτωθεῖσα, καὶ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας ἀνενεχθεῖσα Θεῷ. Β΄. Ἡ δὲ τὸν μοναδικόν τε καὶ ἡσύχιον εἴλετο βίον, μήτε γάμου τὴν ἀρχὴν ὅλως, μήτε τῶν ἐκ τοῦ γάμου πειραθεῖσα θορύβων· ἀλλὰ τὸν Χριστὸν ὑπελθοῦσα τοῦ Κυρίου ζυγὸν, καὶ τὸ ἐλαφρὸν αὐτοῦ φορτίον βαστάσασα, ἔπειτα δὲ καὶ πρὸς τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας μετά γενναίου σφόδρα τοῦ φρονήματος ἀπεδύσατο, καὶ διπλῷ κατεκοσμήθη στεφάνῳ, τῷ τε τῆς παρθενίας, φημὶ, καὶ τῷ τῆς ἀθλήσεως. Εἰς τὴν ἐκ παίδων ἀγωγήν τε καὶ ἄσκησιν καὶ τοὺς μεγίστους διὰ Χριστὸν ἄθλους ἐκείνους διεξελθεῖν ὁ λόγος ἄνωθεν βούλεται. Αὕτη τοίνυν πατέρας μὲν καὶ προσήκοντας, καὶ ὅσαπερ εἰς κλῆρον ἐπέβαλλε, πάντα καταλιποῦσα, ἔν τινι σεμνείῳ ἔτους εἰκοστοῦ τῆς ἡλικίας ἑαυτὴν καταλέγει· ἐν ᾧ καὶ ὑπὸ τῆς ἱερᾶς παιδαγωγουμένη τε ἅμα καὶ ῥυθμιζομένη Σοφίας (τοῦτο γὰρ ὠνόμαστο ἡ διδάσκαλος), ἔμελλε ταχὺ καὶ καρποὺς ἀξίους προενεγκεῖν, τοιούτοις σπέρμασι καὶ τοιαύτῃ διδασκαλίᾳ προσήκοντας. Οὐκ ἔμελλε δὲ ἄρα ταῦτα καὶ βασκανίας χωρὶς οἴσειν ὁ πονηρός· ἀλλὰ πρῶτα μὲν οἶκοθεν τῇ γενναίᾳ προσβάλλει, καὶ τὸν ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῇ πόλεμον ἐπεγείρει, τὸ σφοδρὸν ἐκεῖνο καὶ σύντονον ἐκλῦσαι φιλονεικῶν τῆς ἀσκήσεως· ἐπεὶ δὲ ἀσφαλῶς ἐκείνη τῷ ἐχθρῷ τὰς μηχανὰς ἀπετείχισε, καὶ ἀνάλωτος ἐντεῦθεν αὐτῷ λοιπὸν καὶ ἀχείρωτος ἦν, πρὸς ἑτέραν ἐχώρει πάλιν ἐπιβουλήν· καὶ προσαγγέλλει μὲν αὐτὴν τοῖς ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς ἀσεβείας ὑπηρέταις καὶ διακόνοις, οἷς καὶ λίαν ἐπιμελὲς ἦν ἀνερευνῶν τοὺς τὰ Χριστιανῶν μετιόντας· οἱ δὲ πρὸς τὸν ἡγεμόνα δραμόντες εὐθὺς (Πρόβος ἦν οὗτος, Διοκλητιανοῦ τηνικαῦτα τὴν βασιλείαν διέποντος) μηνύουσιν αὐτῷ περὶ ταύτης ὡς ἄρα οὔτε θεοὺς οὔτε βασιλεῖς σέβοιτο τοὺς ἐκείνων, ἀλλὰ Χριστόν τινα κηρύττει Θεὸν ἀληθινὸν, καὶ τὸν ἐρημικὸν καὶ ἄζυγα βίον τοῦ κοινωνικοῦ μᾶλλον καὶ μιγάδος ἀσπάζοιτο, ἀήθη τινὰ πολιτείας ὁδὸν ταῖς παρθένοις ὑποδεικνύουσα. Θέατρον οὖν ὁ Πρόβος αὐτίκα συναγαγών πολυάνθρωπον, ἀχθῆναι κελεύει τὴν μακαρίαν. Καὶ καταλαβόντες τὸ ἱερὸν ἐκεῖνον σεμνεῖον οἱ περὶ ταῦτα διακονούμενοι, αὐτοῖς τε μοχλοῖς καὶ κλεισὶ τὰς θύρας πράξαντες, καὶ ὡς εἶχον ὁρμῆς· εἴσω γενόμενοι ὀνομαστὶ τὴν Ἀναστασίαν ἐζήτουν·

riores confessione fidei: et eis patriam fuisse Ro- ἐπιφανεστέρας δὲ πολλῷ τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως· mam veterem. Quarum altera quidem viro pietate non bono brevi tempore conjuncta matrimonio, cum nullam cum eo tori habuisset consuetudinem, sed adhuc conservaret pulchrum florem virginitatis, marito interea morte amisso, vixit deinceps in casta viduitate, et virtutum exercitatione, totis manibus paternas opes effundens in egenos, et lubenter ventitans ad eos, qui propter Christum patiebantur, et carceres propter eos diligenter perscrutans, et omnibus modis eorum curam gerens, et saniem abstergens, et facile faciens ferre dolores, et adhuc quidem viventes doctrinis, consiliis, monitis confirmans, mortuorum autem corpora splendide componens, et mandans sepultura, donec seipsam quoque pulcherrimum et funebrem ornatum illis præbuit, ut quæ per ignem fuerit oblata in holocaustum, et sursum ad Deum lata sit in odorem suavitatis. " καὶ πατρίδα σαρῶς αὐταῖς Ῥώμην ἐπιγράφει τὴν πρεσβυτέραν. ἂν ἡ μὲν ἀνδρὶ πρότερον οὐκ ἀγαθῷ τὴν εὐσέβειαν ἐπὶ βραχὺ συζυγεῖσα, οὔπω δὲ οὔτε κοίτης οὔτε μίξεως αὐτῷ κοινωνήσασα, ἀλλὰ τὸ καλὸν ἄνθος ἔτι διατηροῦσα τῆς παρθενίας, τὸν ἄνω δρα τε μεταξύ θανάτῳ ἀποβαλοῦσα ἐν κηρείᾳ σώφρονι τοῦ λοιποῦ καὶ ἀρετῶν ἀσκήσει διέζη, ὅλαις χερσὶ τὸν πατρῷον πλοῦτον εἰς ἐνδεεῖς ἐκκενοῦσα, πρός τε τοὺς διὰ Χριστὸν πάσχοντας ἡδέως φοι τῶσα, τά τε δεσμωτήρια δι' αὐτοὺς φιλοπόνως ἀνε ρευνῶσα, καὶ πάντα τρόπον αὐτῶν ἐπιμελομένη, καὶ τοὺς ἰχῶρας ἐκμάσσουσα, καὶ ῥᾷον τὰς ὀδύνας φέρειν ποιοῦσα, καὶ ζῶντας μὲν ὅτι, διδασκαλίαις, συμβουλαῖς, ὑποθήκαις ἐπιῤῥωνύουσα· οἰχομένων δὲ τὰ σώματα λαμπρῶς περιστέλλουσα καὶ τάφοις πα ραδιδοῦσα, ἕως καὶ ἑαυτὴν καλὸν ἐκείνοις παρέσχεν ἐντάφιον, διὰ πυρὸς ὁλοκαυτωθεῖσα, καὶ εἰς ὀσμὴν εὐωδίας ἀνενεχθεῖσα Θεῷ. Β΄. Ἡ δὲ τὸν μοναδικόν τε καὶ ἡσύχιον εἴλετο βίον, μήτε γάμου τὴν ἀρχὴν ὅλως, μήτε τῶν ἐκ τοῦ γάμου πειραθεῖσα θορύβων· ἀλλὰ τὸν Χριστὸν ὑπελθοῦσα τοῦ Κυρίου ζυγὸν, καὶ τὸ ἐλαφρὸν αὐτοῦ φορτίον βαστάσασα, ἕπειτα δὲ καὶ πρὸς τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας μετά γενναίου σφόδρα τοῦ φρονήματος ἀπεδύσατο, καὶ διπλῷ κατεκοσμήθη στε φάνῳ, τῷ τε τῆς παρθενίας, φημὶ, καὶ τῷ τῆς ἀθλή σεως. Ες τὴν ἐκ παίδων ἀγωγήν τε καὶ ἄσκησιν καὶ τοὺς μεγίστους διὰ Χριστον ἄθλους εκείνους διεξελθεῖν ὁ λόγος ἄνωθεν βούλεται. Αὕτη τοίνυν πατέρας μὲν καὶ προσήκοντας, καὶ ὅσαπερ εἰς κλή ρον ἐπέβαλλε, πάντα καταλιποῦσα, ἓν τινι σεμνείῳ Στους εἰκοστοῦ τῆς ἡλικίας ἑαυτὴν καταλέγει· ἐν ᾧ καὶ ὑπὸ τῆς ἱερᾶς παιδαγωγουμένη τε ἅμα καὶ ῥυθμιξομένη Σοφίας (τοῦτο γὰρ ὠνόμαστο ἡ διδά σκαλος), ἔμελλε ταχὺ καὶ καρποὺς ἀξίους προενεγ κεῖν, τοιούτοις σπέρμασι καὶ τοιαύτῃ διδασκαλία προσήκοντας. Οὐκ ἔμελλε δὲ ἄρα ταῦτα καὶ βασκανίας χωρὶς οἴσειν ὁ πονηρός· ἀλλὰ πρῶτα μὲν οἶκοθεν τῇ γενναίᾳ προσβάλλει, καὶ τὸν ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτῇ πόλεμον ἐπεγείρει, τὸ σφοδρὸν ἐκεῖνο καὶ σύντονον ἐκλῦσαι φιλονεικῶν τῆς ἀσκήσεως· ἐπεὶ δὲ ἀσρα λῶς ἐκείνη τῷ ἐχθρῷ τὰς μηχανάς ἀπετείχισε, καὶ ἀνάλωτος ἐντεῦθεν αὐτῷ λοιπὸν καὶ ἀχείρωτος ἦν, πρὸς ἑτέραν ἐχώρει πάλιν ἐπιβουλήν· καὶ προσαγγέλλει μὲν αὐτὴν τοῖς ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς ἀσεβείας II. Altera autem vitam elegit monasticam et quietam, omnino exspers nuptiarum, et quæ ex eis oriuntur, tumultuum: sed cum pulchrum jugum Domini subiisset, et leve ejus onus portasset, deinde etiam forti et excelso animo suscepit certamina pro pietate: et duplici ornata fuit corona, virginitatis, inquam, et decertationis. Cujus ab ineunte ætate educationem et exercitationem, et maxime illa propter Christum certamina vult ab initio persequi oratio. Ipsa ergo, relictis parentibus, et necessariis, et iis omnibus, quæ pertinent ad hæreditatem, in quodam monasterio vicesimo anno ætalis seipsam collocat in quo docta et instituta a sacrosancta Sophia (sic enim vocabatur magistra), dignos etiam fructus, talibusque seminibus ac tali doctrinæ no convenientes, et producebat, et erat productura. Invidus autem et malignus hæc sine invidia ferre non poterat: sed primum quidem ipsius domesticis eam aggreditur copiis, et ex carne ejus in eam hostem excitat, contendens vehementem illam et intensam solvere exercitationem. Cum autem illa inimici machinas facile repulisset, nec ea latione ab eo capi et expugnari posset, is se rursus ad alias contulit insidias; et ipsam quidem defort ad suos et impietatis ministros, quibus valde erat cura perscrutari eos, qui Christi sectabantur religionem. Illi vero statim currentes ad præsidem (is autem erat Probus, Diocletiano tunc ad- ὑπηρέταις καὶ διακόνοις, οἷς καὶ λίαν ἐπιμελὲς ἦν ministrante imperium), ipsi indicant eam neque ἀνερευνῶν τοὺς τὰ Χριστιανῶν μετιόντθς· οἱ δὲ deos, neque imperatorem colere, sed quemdam πρὸς τὸν ἡγεμόνα δραμόντες εὐθὺς (Πρόβος ἦν οὗτος, Christum prædicare Deum verum, vitamque soli- Διοκλητιανοῦ τηνικαῦτα τὴν βασιλείαν διέποντος) tariam, et conjugii expertem, ei, quæ versatur in μηνύουσιν αὐτῷ περὶ ταύτης ὡς ἄρα οὔτε θεούς societate et conjunctione, præferre, insolitam οὔτε βασιλεῖς σέβοιτο τοὺς ἐκείνων, ἀλλὰ Χριστόν quamdam vivendi formam ostendentem virginibus. τινα κηρύττει Θεὸν ἀληθινὸν, καὶ τὸν ἐρημικὸν καὶ Cum ergo statim Probus theatrum coegisset fre- ἄζυγα βίον του κοινωνικοῦ μᾶλλον καὶ μιγάδος quentissimum, jubet beatam adduci Anastasiam ἀσπάζοιτο, ἀήθη τινὰ πολιτείας ὁδὸν ταῖς παρθέ Cumque venissent ministri ad sacrum illud mo- νοις ὑποδεικνύουσα. Θέατρον οὖν ὁ Πρόβος αὐτίκα nasterium, cum ipsis vectibus et clavibus fractis συναγαγών πολυάνθρωπον, ἀχθῆναι κελεύει τὴν μακαρίαν. Καὶ καταλαβόντες τὸ ἱερὸν ἐκεῖνον σεμνεῖον οἱ περὶ ταῦτα διακονούμενοι, αὐτοῖς τε μοχλοις καὶ κλεισὶ τὰς θύρας πράξαντες, καὶ ὡς εἶχον ὁρμῆς· εἴσω γενόμενος ὀνομαστὶ τὴν ᾿Αναστασίαν εζήτουν·

col. 1297–1298page 150 of 165

PG 115:1297Γ΄. Ἡ γοῦν διδάσκαλος αὐτῆς Σοφία, τὴν ἀθρόαν ἔφοδον ἐκείνην θεασαμένη, καὶ τὴν αἰτίαν οὐκ ἀγνοήσασα, ἀλλ᾽ εὐθέως συμβαλοῦσα τὸ πράγμα, χάριν ᾔτησε τοὺς στρατιώτας, ὥστε μικρὸν ἀναμεῖναι χρόνον. Καὶ λαβομένη τῆς Ἀναστασίας μετὰ δακρύων, στᾶσά τε κατέναντι τοῦ θυσιαστηρίου ἐν ἀποκρύφῳ, καὶ θεὸν μάρτυρα τῶν πρὸς αὐτὴν λόγων ποιησαμένη, Ἐγώ μέν σε, ποθεινοτάτη μοι θύγατερ, ἔφη, παῖδα παραλαβοῦσα, οὐδὲν τῶν εἰς ἐμὴν δύναμιν ἐπί σοι τῆς κατὰ Θεὸν παιδείας ἐκ πρώτης ἡμέρας καὶ εἰς τὸ παρὸν ἐνέλιπον· σὺ δέ, εἰς ἡλικίαν ἤδη τοῦ πληρώματος καταντήσασα τοῦ Χριστοῦ, ἔπιθι πρὸς αὐτὸν ἀγαλλιωμένη. Αὐτῷ γάρ σε νυμφεύομαι σήμερον, καὶ αὐτῷ προσάγω, καὶ αὐτῷ παρατίθημι. Ἰδοὺ καὶ ὁ νυμφών εὐτρεπὴς καὶ ὁ καλῶν ἀψευδής· καὶ οἱ τῆς χαρᾶς ἄγγελοι πάρεισιν, ὡς Χριστοῦ σε δεξιώσασθαι νύμφην, καὶ πρὸς τοὺς θαλάμους τῷ βασιλεῖ συνεισαγαγεῖν. Βάδιζε τοίνυν τὴν στενὴν ταύτην καὶ τεθλιμμένην, ἕως διὰ τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίας ἐν εὐρυχώρῳ στήσῃς τοὺς πόδας σου. Ἐπεὶ καὶ δίκαιον, ὦ τέκνον, οὐ παθεῖν ὑπὲρ Χριστοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλάκις, εἵπερ οἷόν τε καὶ τοῦτο, δι᾽ ἐκεῖνον ἀποθανεῖν. Εἰ γὰρ Δεσπότης ὢν ἐκεῖνος ἀπέθανε δι᾽ ἡμᾶς, πῶς οὐ χρὴ δούλους ὄντας ἡμᾶς τὸν ἐκείνου προθύμως μιμήσασθαι θάνατον; Ἄλλως τε δὲ οὐδὲ θάνατος, ὦ μέλος ἐμὸν, ἡ διὰ Χριστὸν τελευτή, ἀλλ᾽ εὐφροσύνη, χαρά, ἡδονή, λαμπρότης, ὡραιότης, φῶς, πολὺ τοῦ φωτὸς τούτου γλυκύτερόν τε καὶ ὡραιότερον. Πάντα ἄφθαρτα, πάντα βέβαια, πάντα μόνιμα, διηνεκῆ πάντα, καὶ οὐδέποτε λήγοντα. Μὴ δή, ὦ σπλάγχνον ἐμὸν, πρὸς τὸ αὐστηρὸν ἀποβλέψῃς τῶν τυράννων, καὶ τὸ δριμὺ τῶν κολάσεων· αὐτὸς γάρ σοι Χριστὸς ὁ νυμφίος ὁ σὸς παραστήσεται, τὰς ὀδύνας ἐπικουφίζων καὶ τῶν ἀναγκῶν ἐξαιρούμενος. Εἰ δὲ καὶ μικρόν σε συγχωρήσει κακοπαθῆσαι, ὥστε σου τὸ δοκίμιον τῆς πίστεως ὑπομονὴν κατεργάσασθαι· ἀλλ᾽ οὐκ εἰς τέλος ἐγκαταλείψει καὶ περιόψεται· ἀλλ᾽ ἔτι σου καμνούσης, σβεσθήσεται μὲν ἡ δριμύτης τῶν ἀλγεινῶν, ἀναστελεῖ δέ σοι παράκλησις καὶ φῶς καὶ ζωή σε περιστελεῖ, καὶ ἡ δόξα Κυρίου κυκλώσει σε. Πρὸς ταῦτα ἡ παρθένος, Εὐχῆς ἔργον, ὦ μῆτερ, ἔφη, καὶ τῆς ἄνωθεν ῥοπῆς τε καὶ συμμαχίας τὸ μὴ πρὸς τοσαύτην ὠμότητα τυράννων καὶ μανίαν ἀπαγορεῦσαι. Τὸ μὲν γὰρ Πνεῦμα πρόθυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής· ἀλλὰ δεήθητι τοῦ κοινοῦ Δεσπότου, καὶ ἱκέτευσον αὐτὸν ὅπως ἐξαποστείλῃ μοι δύναμιν ἐξ ὕψους, δι᾽ ἧς ἀντικαταστῆναι δυνήσομαι πρὸς οὕτω κακῶν βαρυτάτην ἐπαγωγήν· καὶ σπουδάσω, μῆτερ ἐμή, τῇ ἐκείνου δυναστείᾳ κραταιουμένη, διὰ τέλους σοι τηρῆσαι τὰς ὑποθήκας, καὶ οὐδεμιᾶς τούτων ὀλιγωρήσω ἢ ἐπιλήσομαι. Δ΄. Ταῦτα τῆς παρθένου δεξιούσης, καὶ οὕτω γλυκείας τῇ διδασκάλῳ ποιουμένης καὶ ποθεινὰς τὰς ἐπαγγελίας, ἐπιπεσόντες ἀθρόον οἱ στρατιῶται, καὶ καθάπερ ἀρνίον τῆς μητρὸς αὐτὴν ἀποσπάσαντες, κλοιόν τε σιδηροῦν περιβάλλουσι, καὶ χαί

VITA S. ANASTASIÆ ROMANÆ. bant Anastasiam. Γ΄. Ἡ γοῦν διδάσκαλος αὐτῆς Σοφία, τὴν ἀθρόαν Αjanuis, maximo impetu ingressi, nominatim quære - ἔφοδον ἐκείνην θεασαμένη, καὶ τὴν αἰτίαν οὐκ ἂ γνοήσασα, ἀλλ᾽ εὐθέως συμβαλοῦσα τὸ πράγμα, III. Ejus autem magistra Sophia cum repentinam χάριν ᾔτησε τοὺς στρατιώτας, ὥστε μικρὸν ἀναμεῖο illam aspexisset irruptionem, et causam non ignoναι χρόνον. Καὶ λαβομένη τῆς ᾿Αναστασίας μετὰ rasset, sed rem statim, ut erat, conjecisset, a miliδακρύων, στασά τε κατέναντι τοῦ θυσιαστηρίου ἐν tibus postulavit hanc gratiam, ut parum exspectaἀποκρύφῳ, καὶ θεὸν μάρτυρα τῶν πρὸς αὐτὴν λό rent. Quæ cum lacrymans accepisset Anastasiam, γιον ποιησαμένη, Εγώ μέν σε, ποθεινοτάτη μοι et eam statuisset ex adverso aræ, secreto, et Deum θύγατερ, ἔφη, παῖδα παραλαβοῦσα, οὐδὲν τῶν εἰς testem adhibens eorum, quæ dicebat: Ego quidem, ἐμὴν δύναμιν ἐπί σοι τῆς κατὰ Θεὸν παιδείας ἐκ inquit, o jucundissima filia, cum te puellam acceπρώτης ἡμέρας καὶ εἰς τὸ παρὸν ἐνέλιπον· σὺ δὲ, pissem, nihil a primo die ad hoc usque tempus εἰς ἡλικίαν ἤδη τοῦ πληρώματος καταντήσασα τοῦ prætermisi pro viribus, quod pertineret ad te Χριστοῦ, ἔπιθι πρὸς αὐτὸν ἀγαλλιωμένη. Αὐτῷ γάρ instituendam in iis, quæ ad Deum pertinent. Tu σε νυμφεύομαι σήμερον, καὶ αὐτῷ προσάγω, καὶ autem cum jam perveneris ad ætatem plenitudinis αὐτῷ παρατίθημι. Ἰδοὺ καὶ ὁ νυμφών εὐτρεπὴς καὶ Christi, vade ad ipsum exsultans. Te enim hodie δ καλῶν ἀψευδής· καὶ οἱ τῆς χαρᾶς ἄγγελοι πάρει- μ despondeo, et offero, et trado. Ecce jam est paratus σιν, ὡς Χριστοῦ σε δεξιώσασθαι νύμφην, καὶ πρὸς – thalamus, et qui te vocal, est verax: et adsunt τοὺς θαλάμους τῷ βασιλεῖ συνεισαγαγεῖν. Βάδιζε nuntii gaudii, ut te accipiant Christi sponsam, et τοίνυν τὴν στενὴν ταύτην καὶ τεθλιμμένην, ἕως διὰ deducant ad Regem in superna tabernacula. Vade τῆς ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίας ἐν εὐρυχώρῳ στήσῃ τοὺς ergo per hanc arctam et angustam viam, doneo πόδας σου. Ἐπεὶ και δίκαιον ὦ τέκνον, οὐ παθεῖν per martyrium pro ipso susceptum, in latitudine ὑπὲρ Χριστοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλάκις, εἵπερ οἷόν statuat pedes tuos. Nam justum est, o filia, non τε καὶ τοῦτο, δι' ἐκεῖνον ἀποθανεῖν. Εἰ γὰρ Δεσπό solum pro Christo pati, sed etiam sæpe, si hoc fieri της ὢν ἐκεῖνος ἀπέθανε δι' ἡμᾶς, πῶς οὐ χρὴ δού- posset, mori propter illum. Si enim, cum esset λους ὄντας ἡμᾶς τὸν ἐκείνου προθύμως μιμήσα- Dominus, mortuus est propter nos, quomodo non σθαι θάνατον; Αλλως τε δὲ οὐδὲ θάνατος, ὦ μέλος oportet nos, cum simus servi, prompto et alacri ἐμὸν, ἡ διὰ Χριστὸν τελευτή, ἀλλ᾽ εὐφροσύνη, animo imitari illius mortem? Verum nec mors χαρά, ἡδονὴ, λαμπρότης, ὡραιότης, φῶς, πολὺ τοῦ quidem est, ο flia, propter Christum decessus, sed φωτὸς τούτου γλυκύτερόν τε καὶ ὡραιότερον. Πάντα lælitia, gaudium, voluplas, splendor, pulchritudo, ἄφθαρτα, πάντα βέβαια, πάντα μόνιμα, διηνεκή lux longe hac luce dulcior et pulchrior. Omnia illio πάντα, καὶ οὐδέποτε λήγοντα. Μὴ δή, ὦ σπλάγχνον ab interitu libera, omnia firma ac stabilia, omnia ἐμὸν πρὸς τὸ αὐστηρὸν ἀποβλέψῃς τῶν τυράννων, G perpetua et nunquam desinentia. Ne aspexeris, ο καὶ τὸ δριμὺ τῶν κολάσεων αὐτὸς γάρ σοι Χριστός ὁ νυμφίος ὁ σὸς παραστήσεται, τὰς ὀδύνας ἐπικουφίζων καὶ τῶν ἀναγκῶν ἐξαιρούμενος. Εἰ δὲ καὶ μικρόν σε συγχωρήσει κακοπαθῆσαι, ὥστε σου τὸ δοκίμιον τῆς πίστεως ὑπομονὴν κατεργάσασθαι· ἀλλ᾽ οὐκ εἰς τέλος ἐγκαταλείψει και περιόψεται ἀλλ' ἔτι σου καμνούσης, σβεσθήσεται μὲν ἡ δριμύτης τῶν ἀλγεινῶν, ἀναστελεῖ δέ σοι παράκλησις καὶ φῶς καὶ ζωή σε περιστελεῖ, καὶ ἡ δόξα Κυρίου κυ κλώσει σε. Πρὸς ταῦτα ἡ παρθένος, Εὐχῆς ἔργον, ὦ μῆτερ, ἔφη, καὶ τῆς ἄνωθεν ῥοπῆς τε καὶ συμμαχίας τὸ μὴ πρὸς τοσαύτην ὠμότητα τυράννων καὶ μανίαν ἀπαγορεῦσαι. «Τὸ μὲν γὰρ Πνεῦμα πρό θυμον, ἡ δὲ σὰρξ ἀσθενής·» ἀλλὰ δεήθητι τοῦ κοινοῦ Δεσπότου, καὶ ἱκέτευσον αὐτὸν ὅπως ἐξαποστείλῃ frma 1:» sed roga communem Dominum, et ei μοι δύναμιν ἐξ ὕψους, δι' ἧς ἀντικαταστῆναι δυνήσομαι πρὸς οὕτω κακῶν βαρυτάτην ἐπαγωγήν· καὶ σπουδάσω, μῆτερ ἐμὴ, τῇ ἐκείνου δυναστεία κρα ταιουμένη, διὰ τέλους σοι τηρῆσαι τὰς ὑποθήκας, καὶ οὐδεμιᾶς τούτων ὀλιγωρήσω ἢ ἐπιλήσομαι. " Δ΄. Ταῦτα τῆς παρθένου δεξιούσης, καὶ οὕτω γλυκείας τῇ διδασκάλῳ ποιουμένης καὶ ποθεινὰς τὰς ἐπαγγελίας, ἐπιπεσόντες ἀθρόον οἱ στρατιῶται, καὶ καθάπερ ἀρνίον τῆς μητρὸς αὐτὴν ἀποσπάσαντες, κλοιόν τε σιδηροῦν περιβάλλουσι, καὶ χαί1 Matth. χχνί, 41. alia mea, ad acerbitatem tyrannorum, et gravitatem suppliciorum. Ipse enim Christus sponsus tuus tibi aderit, dolores allevans, et eripiens s necessitatibus. Quod si etiam concesserit, ut lu malorum aliquid perpetiaris, quo tuam tolerantiam efficiat tuæ fidei probationem, at non in finem deseret et despiciet, sed te adbuc laborante, exstinguetur quidem dolorum acerbitas: exorietur autem tibi consolatio et lux: et vita te amiciet, et gloria circumdabit. Ad hac virgo: Optandum quidem est, inquit, o mater, et orandum ut quod divino profciscatur auxilio, ne ad tantam tyrannorum crudelitatem et insaniam deficiam. «Nam spiritus quidem est promptus, caro autem insupplica, ut mittat ad me virtutem ex alto, per quam potero resistere tam gravibus, quæ infliguntur, malis et studebo, mater mea, illius confirmata virtute, tua monita perpetuo conservare, neque ullum eorum negligam, aut ejus obliviscar. IV. Cum hæc virgo diceret, et magistræ tam dulcia et jucunda faceret promissa, irruerunt repente milites, et eam tanquam agnam a matre avellentes, imponunt ei ferreum collare, et llam adducunt ad præsidem. Illa autem ei stans ex

col. 1299–1300page 151 of 165

PG 115:1299ἄρουσαν ἄγουσι πρὸς τὸν ἡγεμόνα. Ἡ δὲ κατὰ πρόσωπον ἐκείνου στᾶσα, καὶ αὐτῷ παρεστάναι δοκοῦσα πολὺ μᾶλλον τῇ διανοίᾳ Χριστῷ τῷ ἑαυτῆς νυμφίῳ παρίστατο, καὶ ὅλῳ τῷ τῆς ψυχῆς βλέμματι πρὸς αὐτὸν ἐώρα, καὶ τῷ κάλλει τούτου καὶ τῇ ὡραιότητι, νοερῶς ἦν ἀτενίζουσα. Πάντας μὲν οὖν ἔκπληξις εἶχε τοὺς παρόντας ἐπί τε τῇ τοῦ σώματος αὐτῆς ὥρᾳ, καὶ τῷ εὐκόσμῳ τοῦ παραστήματος. Ὁ δὲ Πρόβος, Τί σοι ὄνομα; πρῶτον αὐτὴν ἤρετο. Καὶ ἡ μάρτυς, Ἀναστασία καλοῦμαι, φησί. Καὶ γὰρ ἀνέστησέ με ὁ Κύριος, ὥστε καὶ σὲ τήμερον, καὶ πατέρα τὸν σὸν, ὅς ἐστιν ὁ πονηρός, καταισχύναι. Ὁ γοῦν Πρόβος, οὕτω τραχείας ἰδὼν παρὰ τὴν ἀρχὴν δεδωκυῖαν τὴν παρθένον τὰς ἀποκρίσεις, ἔγνω θωπείαις αὐτὴν ὑπελθεῖν, καὶ ταύτῃ τὸ πικρὸν ἐκεῖνο καταμαλάξαι καὶ αὐστηρὸν καὶ ἀπότομόν, οὐκ εἰδὼς οἵαν ὑποχαυνώσαι ψυχὴν, οἵου παράψασθαι περὶ τὴν πίστιν ἀδάμαντος ᾤετο. Ἀμέλει, καὶ πείσθητί μοι, συμβουλεύω σοι, θύγατερ, ἔλεγε, τὰ λυσιτελῆ σαυτῇ προελέσθαι, θεοῖς τε τοῖς μεγάλοις συνθέσθαι, καὶ κοινωνὸς ἡμῖν τῆς αὐτῶν καταστῆναι θυσίας. Οὕτω γὰρ ἀνδρὶ μὲν ἑνὶ συναρμοσθήσῃ τῶν ἀξιώματος παρὰ τῇ πόλει τοῦ μεγίστου ἠξιωμένων· προστεθήσεται δέ σοι καὶ χρήματα, χρυσός, ἄργυρος, ἐσθῆτες, ἀνδραπόδων πληθὺς, καὶ λαμπρά γενήσῃ ταχὺ καὶ περίδοξος. Σκέψαι τοιγαροῦν παρὰ σαυτῇ, κατάλληλα τῇ τε τῆς ὄψεως ὥρᾳ καὶ τῇ τῆς ψυχῆς εὐγενεία βουλευσαμένη· μηδὲ θελήσῃς ἐλθεῖν εἰς πεῖραν ἡμετέρας ἀγανακτήσεως, μηδὲ οἷον κακὸν μαθεῖν ἡ ἀσέβεια. Ἐγὼ γάρ σου τοῦ κάλλους, ὡς αἵματος, ἵστωσαν οἱ θεοὶ, κοινωνὸς, καὶ πατὴρ κατὰ σάρκα κηδόμενος, ὑποτίθημι τὰ συνοίσοντα. Εἰ δὲ μὴ καὶ σὺ πρὸς ταῦτα παράσχης ἑαυτὴν πειθομένην, μηδὲ ταῖς ἐμαῖς ἐπίως εἴκουσαν παραινέσεσιν, ἀνάγκη λοιπὸν τοσαύτης μου πειραθῆναι τῆς ἀπηνείας καὶ ἀγριότητος, ὅσης νῦν ἀπολαύεις εὐμενείας καὶ ἡμερότητος, ὅταν καὶ μεταμελομένη τάχα μηδὲν σοι τῆς μεταμελείας ἀπόνασθαι. Ε΄. Τούτων ἡ μάρτυς ἀκούσασα τῶν ῥημάτων, εἰς ἀνάμνησιν εὐθὺς τῶν μητρικῶν ἐκείνων τῆς σοφῆς διδασκάλου Σοφίας παραινέσεων ἤρχετο· καὶ ἠρέμα ὑπολαβοῦσα, Ἐμοὶ, φησὶ, δικαστὰ, καὶ νυμφίος, καὶ πλοῦτος, καὶ ζωὴ ὁ Χριστός· ὁ δὲ δι' αὐτὸν θάνατος πολλῷ μοι καὶ τῆς ζωῆς τιμιώτερος· δι᾿ ὃν οὐ χρυσίου, οὐκ ἀργύριον, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἐπὶ γῆς ἡδέων ἡδύ μοι νενόμισται, πλὴν ἐκείνου μόνου, καὶ τῆς ἐκείνου συνουσίας καὶ ἀπολαύσεως. Πῦρ δὲ καὶ ξίφος καὶ σίδηρος, καὶ μελῶν ἐκτομαί, καὶ πληγαὶ καὶ μάστιγες, καὶ εἴ τι ἄλλο παρ' ὑμῶν εἰς τιμωρίαν ἐπινενόηται, ἡδοναί μοι μᾶλλον, οὐ βάσανοι, πρὸς ἐκεῖνον ἀτενὲς ἐνορώσῃ· καὶ μὴ τοιαῦτα μόνον ὑπὲρ ἐκείνου παθεῖν, ἀλλ᾽ εἵπερ οἷόν τε, καὶ μυριάκις ἀποθανεῖν γλιχομένη. Μὴ τοίνυν τὴν ἐν ἐμοὶ τοῦ σώματος ὥραν ἐλεεῖν ὑποκρίνου ἴσα καὶ ἀγροῦ ἄνθεσι μαραινομένην· ἀλλὰ ποίει τὸ τῇ ἐξουσίᾳ σου μᾶλλον ἢ τῇ τῶν τρόπων ὠμότητι παριστάμενον. ὡς ἔγωγε ξυλίνοις ἢ λιθίνοις θεοῖς σέβας οὐκ ἂν προσενέγκοιμι. Τούτοις εἰς ὀργὴν ἡ μάρτυς ἀνάπτει τὸν ἡγεμόνα. Καὶ πρῶτα μὲν αὐτῇ πληγὰς κατὰ τῶν παρειῶν ἐπιτρίβει· ἔπειτα καὶ τὸν χιτῶνα διαῤῥηγνύει, καὶ γυμνὸν ὅλον τὸ καὶ ἀγγέλοις

p ωπον ἐκείνου στᾶσα, καὶ αὐτῷ παρεστάναι δοκοῦσα πολὺ μᾶλλον τῇ διανοίᾳ Χριστῷ τῷ ἑαυτῆς νυμφίῳ παρίστατο, καὶ ὅλῳ τῷ τῆς ψυχῆς βλέμματι πρὸς αὐτὸν ἐώρα, καὶ τῷ κάλλει τούτου καὶ τῇ ὡραιότητι, νοερῶς ἦν ἀτενίζουσα. Πάντας μὲν οὖν ἔκπληξις εἶχε τοὺς παρόντας ἐπί τε τῇ τοῦ σώματος αὐτῆς ὥρᾳ, καὶ τῷ εὐκόσμῳ τοῦ παραστήματος. Ὁ δὲ Πρόβος, Τί σοι ὄνομα; πρῶτον αὐτὴν ἤρετο. Καὶ ἡ μάρτυς, Αναστασία καλοῦμαι, φησί. Καὶ γὰρ ἀνέστησέ με ὁ Κύριος, ὥστε καὶ σὲ τήμερον, καὶ πατέρα τὸν σὸν, ὅς ἐστιν ὁ πονηρός, καταισχύναι, Ὁ γοῦν Πρόβος, οὕτω τραχείας ἰδὼν παρὰ τὴν ἀρχὴν δεδωκυῖαν τὴν παρθένον τὰς ἀποκρίσεις, ἔγνω θωπείαις αὐτὴν ὑπελθεῖν, καὶ ταύτῃ τὸ πικρὸν ἐκεῖνο καταμαλάξαι καὶ αὐστηρὸν καὶ ἀπότομόν, οὐκ εἰδὼς οἵαν ὑποχαυνώσαι ψυχὴν, οἵου παράψασθαι περὶ τὴν πίστιν ἀδάμαντος ᾤετο. Αμέλει, καὶ πείσθητί μοι, συμβουλεύω σοι, θύγατερ, ἔλεγε, τὰ λυσιτελῆ σαυτῇ προελέσθαι, θεοῖς τε τοῖς μεγάλοις συνθέσθαι, καὶ κοινωνὸς ἡμῖν τῆς αὐτῶν καταστῆναι θυσίας. Οὕτω γὰρ ἀνδρὶ μὲν ἑνὶ συναρμοσθήσῃ τῶν ἀξιώματος παρὰ τῇ πόλει τοῦ μεγίστου ἠξιωμένων· προστεθήσεται δέ σοι καὶ χρήματα, χρυσός, άργυρος, ἐσθῆτες, ἀνδραπόδων πληθὺς, καὶ λαμπρά γενήσῃ ταχὺ καὶ περίδοξος. Σκέψαι τοιγαροῦν παρὰ σαυτῇ, κατάλληλα τῇ τε τῆς ὄψεως ὥρᾳ καὶ τῇ τῆς ψυχῆς εὐγενεία βουλευσαμένη· μηδὲ θελήσῃς ἐλθεῖν εἰς πεῖραν ἡμετέρας ἀγανακτήσεως, μηδὲ οἷον κακὸν μαθεῖν ἡ ἀσέβεια. Ἐγὼ γάρ σου τοῦ κάλλους, ὡς αἵματος, ἵστωσαν οἱ θεοὶ, κοινωνὸς, καὶ πατὴρ κατὰ adverso, mente multo magis Christo astabat suo Αρουσαν ἄγουσι πρὸς τὸν ἡγεμόνα. Ἡ δὲ κατὰ πρόσω sponso, et toto animi intuitu ad eum aspiciehat et in ejus speciem et pulchritudinem defigebat oculos intelligentia. Atque stupebant quidem quotquot aderant, et corporis ejus pulchritudinem, ejusque moderationem et vultus dignitatem. Probus autem eam primum rogavit quod esset ei nomen. Martyr autem; Vocor, inquit, Anastasia. Deus enim me fecit surgere, ut te, et patrem tuum hodie pudore afficiam. Probus vero videns virginem in principio tam aspere respondisse, statuit eam aggredi blanditiis, et sic mollire asperitatem illius et duritiem, nesciens qualem frangere animum, el qualem circa fidem adamantem putaret se posse conterere. Dicebat itaque: Tibi consulo, o filia, ut ea eligas, quæ sunt tibi utilia, et magnis diis te adjungas, et eis una nobiscum sacrifices. Sic enim viro quidem jungeris matrimonio, cujus erit in civitate maxima auctoritas, addentur autem tibi quoque pecuniæ, aurum, argentum, vestes, multitudo mancipiorum, erisque splendida et insignis. Apud te ergo considera, id consilii capiens, quod et tuæ conveniat pulchritudini, et animi nobilitati, neque velis iræ nostræ facere periculum, nec discere quantum sit malum impietas. Ego enim tuæ pulchritudinis, tanquam eodem ortus sanguine, et tuus pater secundum carnem (deos testor), curam gerens, suggero quæ sunt profutura. Quod si tu his non parueris, neque meis cesseris suasionibus, necesse erit ut meam deinceps tantam experiaris sævitiam, quanta nunc benignitate frueris et mansuetudine: quo tempore et si ducaris penitentia. Ο σάρκα κηδόμενος, ὑποτίθημι τὰ συνοίσοντα. Εἰ δὲ nihil fortasse tibi proderit. μὴ καὶ σὺ πρὸς ταῦτα παράσχης ἑαυτὴν πειθομέ νην, μηδὲ ταῖς ἐμαῖς ἐπίως εἴκουσαν παραινέσεσιν, ἀνάγκη λοιπὸν τοσαύτης μου πειραθῆναι τῆς ἀπηνείας καὶ ἀγριότητος, ὅσης νῦν ἀπολαύεις εὐμενείας καὶ ἡμερότητος, ὅταν καὶ μεταμελομένη τάχα μηδὲν τ σοι τῆς μεταμελείας ἀπόνασθαι. V. His verbis auditis, martyr statim est recordata maternarum sapientis sus magistræ admonitionum, et statim respondens: Mihi quidem, inquit, o judex, et sponsus, et diviliæ, et vila est Christus: mors autem propter ipsum subeunda, est mihi vita longe pretiosior, propter quem non aurum, non argentum, non aliquid aliud ex iis, quæ sunt in terra jucunda, mihi jucundum fuit existimatum; illum enim solum, illiusque consuetudinem magnifacio, qua sum fruitura. Ignis autem et ensis, et ferrum, et membrorum abscissiones, et plage, et ea flagella, et si quid aliud a vobis excogitatum fuit ad cruciatum, ea sunt mihi voluptates potius, quam tormenta, in illum solum defigenti oculos, et non es solum pati pro illo cupienti, sed etiam, si feri posset, mori millies. Ne simules ergo te misereri speciei mei corporis, quæ faccessit non minus, quam flores agri: sed fac potius id, quod est in tua potestate, aut situm est in morum tuorum crudelitate. Nam ego quidem ligneos aut lapideos deos nunquam coluerim. His ad iram martyr incilat presidem. Et primum quidem plagas ejus genis inDigit. Deinde etiam disrumpit tunicam, illam pulΕ΄. Τούτων ἡ μάρτυς ἀκούσασα τῶν ῥημάτων, εἰς ἀνάμνησιν εὐθὺς τῶν μητρικῶν ἐκείνων τῆς σοφῆς διδασκάλου Σοφίας παραινέσεων ἤρχετο· καὶ ἠρέμα ὑπολαβοῦσα, Ἐμοὶ, φησὶ, δικαστὰ, καὶ νυμφίος, καὶ πλοῦτος, καὶ ζωὴ ὁ Χριστός· ὁ δὲ δι' αὐτ τὸν θάνατος πολλῷ μοι καὶ τῆς ζωῆς τιμιώτερος· δι᾿ ὃν οὐ χρυσίου, οὐκ ἀργύριον, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἐπὶ γῆς ἡδέων ἡδύ μοι νενόμισται, πλὴν ἐκείνου μόνου, καὶ τῆς ἐκείνου συνουσίας καὶ ἀπολαύσεως. Πῦρ δὲ καὶ ξίφος καὶ σίδηρος, καὶ μελῶν ἐκτομαι, καὶ πληγαὶ καὶ μάστιγες, καὶ εἴ τι ἄλλο παρ' ὑμῶν εἰς τιμωρίαν ἐπινενόηται, ἡδοναί μοι μᾶλλον, οὐ βάσανοι, πρὸς ἐκεῖνον ἀτενὲς ἐνορώσῃ· καὶ μὴ τοιαῦτα μόνον ὑπὲρ ἐκείνου παθεῖν, ἀλλ᾽ εἵπερ οἷόν τε, καὶ μυριάκις ἀποθανεῖν γλιγομένη. Μὴ τοίνυν τὴν ἐν ἐμοὶ τοῦ σώματος ὥραν ἐλεεῖν ὑποκρίνου ἴσα καὶ ἀγροῦ ἄνθεσι μαραινομένην· ἀλλὰ ποίει τὸ τῇ ἐξουσίᾳ σου μᾶλλον ἢ τῇ τῶν τρόπων ὠμότητι παριστάμενον. ὡς ἔγωγε ξυλίνοις ἢ λιθίνοις θεοῖς σέβας οὐκ ἂν προσενέγκοιμι. Τούτοις εἰς ὀργὴν ἡ μάρτυς ἀνάπτει τὸν ἡγεμόνα. Καὶ πρῶτα μὲν αὐτῇ πληγὰς κατὰ τῶν παρειῶν ἐπιτρίβει· ἔπειτα καὶ τὸν χιτῶνα διαῤῥηγνύει, καὶ γυμνὸν ὅλον τὸ καὶ ἀγγέλοις

col. 1301–1302page 152 of 165

PG 115:1301αἰδέσιμον ἐκεῖνο κάλλος παραστησάμενος χωρίς τινὸς παραπετάσματος ἢ περιβλήματος, ἵνα καὶ πλέον αἰσχύνῃ παρθένον, οὕτω θορύβων ἀήθη καὶ ἀνδρῶν ὄψεως, τοῦ θαλάμου πλέον καὶ τῆς ἡσυχίας εἰδεῖαν οὐδέν. Οὕτω σοι, φησί, προσῆκον ὑπὸ τοσούτοις ἀσχημονεῖν ἀνδρῶν ὄμμασιν. Ἀλλὰ τῆς κατεχούσης τε ταύτης ἀπονοίας ἀνενεγκοῦσα, πρόσελθε τῇ τῶν θεῶν εὐμενείᾳ· καὶ μὴ κάλλος τοιοῦτον ἰδεῖν ἐθελήσειας ἀπανθοῦν ἀθλίως πρὸ τῆς ὥρας καὶ μαραινόμενον. Οὐδεὶς γὰρ ἀπειθοῦσαν τῶν ἐμῶν σε δύναιτ᾽ ἂν ἐξελέσθαι χειρῶν· ἀλλ᾽ εἰς λεπτά σε κατατεμών, εὖ ἴσθι, βρῶμα θηρσὶν ἀγρίοις προθήσομαι. ς. Καὶ ἡ μάρτυς, ἐμοὶ, φησὶν, ὦ ἡγεμὼν, οὐκ ἀσχημοσύνη τῶν ἱματίων τούτων ἐστὶν ἡ γύμνωσις· ἀλλὰ καλλωπισμός λαμπρότατός τε καὶ εὐπρεπέστατος. Τὸν γὰρ παλαιὸν ἄνθρωπον ἀποδυσαμένη τὸν καινὸν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ἀληθείᾳ ἐνδύσομαι. Οὐκ ἐμὲ τοίνυν ἐν τούτοις, ἀλλὰ σὲ μᾶλλον ἐγκαλύπτεσθαι χρὴ, ὅτι ὡς ἱμάτιον τὴν ἀσέβειαν ἐνεδύσω, καὶ εἰσῆλθεν ὡσεὶ ὕδωρ εἰς τὰ ἔγκατά σου, καὶ ὡσεὶ ἔλαιον ἐν τοῖς ὀστέοις σοῦ. Μεταξὺ δὲ καὶ θερμοτέρω ληφθεῖσα τῷ τῆς ἀθλήσεως ἔρωτι, καὶ δεδοικυῖα μήποτε, καταμαλακισθεὶς ὁ ἡγεμὼν, ἀποκλείσῃ περὶ μέσους ἤδη τοὺς ἀγῶνας αὐτῇ τοῦ μαρτυρίου τὸ στάδιον, προσετίθει καὶ τὰ τοιαῦτα. Ὠμότατε δικαστῶν, θάνατον ἐπαγαγεῖν ἀπειλεῖς· πρὸς τοῦτό σοι παρεσκεύασμαι· τοῦτο γὰρ μοι τὸ ἀτεχνῶς εὐκταιότατόν τε καὶ ποθεινότατον. Εἰ δὲ καὶ εἰς μέλη με κατατέμοις, καὶ γλῶτταν ἐκκόψεις, καὶ ὀδόντας καὶ χεῖρας, καὶ ὄνυχας, τότε με τὰ μείζω μᾶλλον εὐεργετήσεις. Ὀφείλω γὰρ ὅλην ἐμαυτὴν τῷ Δημιουργῷ· καὶ τοῦτό μοι ἔφεσιν ἀεὶ, ὅπως ἂν ἐν πᾶσι δοξασθῇ τοῖς ἐμοῖς μέλεσι, καὶ παραστήσω τῷ αὐτοῦ βήματι πάντα μου τὰ μέλη τῷ κόσμῳ τῆς ὁμολογίας καλλωπιζόμενα. Τούτοις Ἀναστασία καταπλήττει τὸν δικαστὴν καὶ τὸ θέατρον. Καὶ τὰς παραινέσεις ἐκεῖνος ἀφεὶς, ἐπὶ τὰς κολάσεις ἐχώρει. Καὶ πρῶτα μὲν πρηνῆ ταύτην ἐκ τεσσάρων διαταθεῖσαν, καὶ τισι προσδεθεῖσαν πάλοις κατὰ γῆς πεπηγμένοις, κελεύει μετεωρίζεσθαι, καὶ κάτωθεν μὲν πῦρ ἐλαίῳ καὶ πίσσῃ, καὶ θείῳ, καὶ κληματίσι σφοδρῶς ἀναπτόμενον, τοῖς σπλάγχνοις αὐτῆς ὑποστρώννυσθαι· τριχῆ δὲ πάλιν ἄνωθεν ἐκ μιᾶς ῥάβδων καταφορᾶς τὸν νῶτον αἰκίζεσθαι. Εἶχε μὲν οὕτω ταῦτα, καὶ εἰς ἔργον ἐξέβαινε τῷ ἡγεμόνι τὸ πρόσταγμα. Ζ΄. Πασχούσης δὲ αὐτῆς τοῦτον ἐπὶ πολὺ τὸν τρόπον, καὶ τοῦ μὲν νώτου ταῖς μάστιξιν ἄνωθεν διαξαινομένου, τῶν δὲ σπλάγχνων κάτωθεν ὑποκαιομένων, καὶ τῶν φλεβῶν εἰς τέφραν λεπτυνομένων, καὶ πηγνυμένου καὶ ἀναλισκομένου τοῦ αἵματος, κολάσεως ὀξείας ὀδύνας οὕτω καὶ ἀκοαῖς ἐμποιούσης, ἡ μάρτυς (ὦ ψυχῆς γενναίας ὄντως διὰ Χριστὸν, καὶ ἀναγκῶν ὑψηλοτέρας τῆς φύσεως!) εὐχῇ μόνῃ καὶ Θεῷ προσανεῖχε· καὶ τῶν ἐξ αἰῶνος αὐτὸν ὑπομιμνήσκουσα θαυμασίων (ἤσκητο γὰρ ἀκριβῶς καὶ τὴν τῶν θείων Γραφῶν σύνεσιν) οἷά τινι δρόσῳ τῇ προσευχῇ τὸ πῦρ ἐκεῖνο τῶν ἀλγηδόνων ἐσβέννυεν. Ἐφ᾽ οἷς ὁ θήρ

VITA S. ANASTASIÆ ROMANÆ. αἰδέσιμον ἐκεῖνο κάλλος παραστησάμενος χωρίς τι- chritudinem, quæ vel ipsis erat angelis reverenda, νὸς παραπετάσματος ἢ περιβλήματος, ἵνα καὶ πλέον αἰσχύνῃ παρθένον, οὕτω θορύβων αήθη καὶ ἀνδρῶν ὄψεως, τοῦ θαλάμου πλέον καὶ τῆς ἡσυχίας εἰδεῖαν οὐδὲν, Οὕτω σοι, φησί, προσῆκον ὑπὸ τοσούτοις ἀσχημονεῖν ἀνδρῶν ὄμμασιν. ᾿Αλλὰ τῆς κατεχούσης τε ταύτης ἀπονοίας ἀνενεγεκοῦσα, πρόσελθε τῇ τῶν θεῶν εὐμενείᾳ· καὶ μὴ κάλλος τοεοῦτον ἰδεῖν ἐθελήσειας ἀπανθοῦν ἄθλίως πρὸ τῆς ὥρας και μαραινόμενον. Οὐδεὶς γὰρ ἀπειθοῦσαν τῶν ἐμῶν σε δύναιτ' ἂν ἐξελέσθαι χειρῶν· ἀλλ᾽ εἰς λεπτά σε κατατεμών, εὖ ἴσθι, βρῶμα θηρσὶν ἀγρίοις προθήσομαι. totam nudam ostensurus, absque ullo velo, aut operculo, ut vel majori pudore affceret virginem, quæ turbæ et hominum oculis non erat assueta, ut quæ præter thalamum et quietem nihil noverat: Sic, inquit, oportet le tanta aftici turpitudine et dedecore ante omnium oculos. Sed resipiscens ab ea, quæ te tenet, amentia, ad deorum accede benignitatem: nec velis videre tantam pulchritudinem misere ante tempus efflorescentem, et marcescentem. Nemo enim te, si non pareas, potuerit a meis manibus eripere: sed te minutatim dissectam, feris agrestibus apponam exedendam. Hoc velim sit tibi persuasum. VI. Martyr autem: Mihi, inquit, o præses, non est turpitudo aut dedecus, esse nudatam vestibus: sed maximus potius ornatus et elegantissimus. Nam veteri homine exuta, novum induam in justitia et veritate. Non me ergo, sed te potius oportet propter hæc erubescere, quod, tanquam vestem, indueris impietatem, et ingressa sit tanquam aqua tua viscera, et sit tanquam oleum in tuis ossibus. Interea autem capta vehementiori amore decertationis, et timens, ne præses emollitus, jam in medio certamine eam excluderet a stadio, hæo quoque adjecit: Crudelissime judicum, minaris to mortem mihi esse allaturum: ad hoc sum tibi præsto hoc enim est mihi plane optandum. Quod si etiam me in membra dissecueris, et linguam amputaveris, et dentes, manus et ungues, tunc me afficies majori beneficio. Me enim totam, quantacunque sum, debeo Creatori: et hoc mihi semper est in votis, ut ipse glorificetur in omnibus meis membris, et sistam ante ejus tribunal omnia mea membra nitentia ornatu confessionis. His Anastasia obstupefacit toto cum theatro judicem. Qui missis adhortationibus processit ad supplicia. Et primum quilem eam pronam a quatuor viris extensam, et quibusdam palis humi fxis alligatam, jubet tolli sublimem, et inferne quidem ignem oleo, et pice, et sulfure, et sarmentis vehementer accensum, ejus substerni visceribus: a tribus autem rursus desuper hominibus simul uno impetu ejus dorsum virgis cædi. Hæc quidem sic se habebant: et exsecutioni mandatum fuit, quod jussit præses. ς. Καὶ ἡ μάρτυς, ἐμοὶ, φησὶν, ὦ ἡγεμὼν, οὐκ ἀσχημοσύνη τῶν ἱματίων τούτων ἐστὶν ἡ γύμνωσις· ἀλλὰ καλλωπισμός λαμπρότατός τε καὶ εὐπρεπέστα τος. Τὸν γὰρ παλαιὸν ἄνθρωπον ἀποδυσαμένη τὸν καινὸν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ἀληθείᾳ ἐνδύσομαι. Οὐκ ἐμὲ τοίνυν ἐν τούτοις, ἀλλὰ σὲ μᾶλλον ἐγκαλύπτεσθαι χρὴ, ὅτι ὡς ἱμάτιον τὴν ἀσέβειαν ἐνεδύσω, καὶ εἰσῆλθεν ὡσεὶ ὕδωρ εἰς τὰ ἕγκατά σου, καὶ ὡσεὶ ἔλαιον ἐν τοῖς ὀστέοις σοῦ. Μεταξὺ δὲ καὶ θερμοτέρω ληφθεῖσα τῷ τῆς ἀθλήσεως ἔρωτι, καὶ δεδοικυῖα μήποτε, καταμαλακισθεὶς ὁ ἡγεμὼν, ἀποκλείσῃ περὶ μέσους ἤδη τοὺς ἀγῶνας αὐτῇ τοῦ μαρτυρίου τὸ στάδιον, προσετίθει καὶ τὰ τοιαῦτα. Ωμότατε διο καστῶν, θάνατον ἐπαγαγεῖν ἀπειλεῖς· πρὸς τοῦτό σοι παρεσκεύοσμαι· τοῦτο γὰρ μοι τὸ ἀτεχνῶς εὐκταιότατόν τε καὶ ποθεινότατον. Εἰ δὲ καὶ εἰς μέλη με κατατέμοις, καὶ γλῶτταν ἐκκόψεις, καὶ ἀδόντας καὶ χεῖρας, καὶ ὄνυχας, τότε με τὰ μείζω μᾶλλον εὐεργετήσεις, Οφείλω γὰρ ὅλην ἐμαυτὴν τῷ Δημ μιουργῷ· καὶ τοῦτό μοι ἔφεσιν ἀεὶ, ὅπως ἂν ἐν πᾶσι δοξασθῇ τοῖς ἐμοῖς μέλεσι, καὶ παραστήσω τῷ αὐτοῦ βήματι πάντα μου τα μέλη τῷ κόσμῳ τῆς ὁμολογίας καλλωπιζόμενα. Τούτοις ᾿Αναστασία και ταπλήττει τὸν δικαστὴν καὶ τὸ θέατρον. Καὶ τὰς παραινέσεις ἐκεῖνος ἀφεὶς, ἐπὶ τὰς κολάσεις ἐχώρει. Καὶ πρῶτα μὲν πρηνῆ ταύτην ἐκ τεσσάρων διατα θεῖσαν, καὶ τισι προσδεθεῖσαν πάλοις κατὰ γῆς περ πηγμένοις, κελεύει μετεωρίζεσθαι, καὶ κάτωθεν μὲν πῦρ ἐλαίῳ καὶ πίσσῃ, καὶ θείῳ, καὶ κληματίσι σφοδρῶς ἀναπτόμενον, τοῖς σπλάγχνοις αὐτῆς ὑποστρώννυσθαι· τριχῆ δὲ πάλιν ἄνωθεν ἐκ μᾶς ῥάβδων καταφορᾶς τὸν νῶτον αἰκίζεσθαι. Εἶχε μὲν οὕτω ταῦτα, καὶ εἰς ἔργον ἐξέβαινε κῷ ἡγεμόνι τὸ πρόσταγμα. Ζ΄. Πασχούσης δὲ αὐτῆς τοῦτον ἐπὶ πολὺ τὸν τρόπον, καὶ τοῦ μὲν νώτου ταῖς μάστιξιν ἄνωθεν διαξαινομένου, τῶν δὲ σπλάγχνων κάτωθεν ὑποκαιομένων, καὶ τῶν φλεβῶν εἰς τέφραν λεπτυνομένων, καὶ πηγνυμένου καὶ ἄναλισκομένου τοῦ αἵματος, κολάσεως ὀξείας ὀδύνας οὕτω καὶ ἀκοαῖς ἐμποιούσης, ἡ μάρτυς (ὦ ψυχῆς γενναίας ὄντως διὰ Χριστὸν, καὶ ἀναγκῶν ὑψηλοτέρας τῆς φύσεως!) εὐχῇ μόνῃ καὶ Θεῷ προσο ανεῖχε· καὶ τῶν ἐξ αἰῶνος αὐτὸν ὑπομιμνήσκουσα θαυμασίων (ἤσκητο γὰρ ἀκριβῶς καὶ τὴν τῶν θείων Γραφῶν σύνεσιν) οίά τινι δρόσῳ τῇ προσευχῇ τὸ πῦρ ἐκεῖνο τῶν ἀλγηδόνων ἐσβέννυεν. Ἐφ᾽ οἷς ὁ θήρ VII. Cum ea ergo diu sic pateretur, et dorsum quidem flagellis desuper laceraretur, viscera autem inferne conflagrarent, et venæ minnerentur in cinerem, et concresceret ac consumeretur sanguis supplicio, vel ipsis auribus gravem afferente dolorem, martyr (o vere generosum propter Christum animum, et superiorem naturæ necessitatibus) solis precibus et Deo erat intenta: et quæ sunt a sæculo admirabilia, in memoriam et os redigens (erat enim valde exercitata etiam in intelligentia divinarum Scripturarum) oratione, veluti quodam rore, exstinguebat illum ignem dolorum. Quamobrem de-

col. 1303–1304page 153 of 165

PG 115:1303ἐκεῖνος, ἀπαγορεύσας, αὖθις αὐτὴν ἐπὶ τροχοῦ ταθῆναι διακελεύεται. Καὶ ἡ μὲν πρόσταξις εὐθὺς ἔργον ἦν· καὶ ὁ τροχὸς τὴν γενναίαν ἐδέχετο, ἑτέρα τιμωρίας ὑπερβολὴ καὶ διαδοχή κακῶν ἀποκρύψαι τὰ πρότερα τοῖς δευτέροις φιλονεικοῦσα. Εἶτα διά τινος ἐκείνου μηχανῆς στρεφομένου ὀστᾶ μὲν τῇ μάρτυρι συνεθλῶντο, νεῦρα δὲ καὶ μύες ἐτείνοντο, καὶ πᾶσα, φεῦ ! ἡ τοῦ σώματος πλάσις τῆς φυσικῆς ἐξίστατο ἀρμονίας. Ἡ δὲ τὸν εἰσακούοντα προσευχῆς αὐτῆς, καὶ ὑπερασπίσαι αὐτῆς ἐν καιρῷ θλίψεως, καὶ ἐκ χειρὸς ἐχθρῶν ἐξελέσθαι δυνάμενον, πάλιν ἐπεκαλεῖτο, θεὲ θεῶν, λέγουσα, ὁ Θεὸς δυνάμεων, ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου, παρ' οὗ ἡ ὑπομονή μου, ἐφ' ὅν πέποιθεν ἡ ψυχή μου, ὁ πύργος τῆς ἰσχύος μου καὶ ἡ καταφυγή μου, αὐτὸς δὸς καὶ νῦν βοήθειαν ἐκ θλίψεως· ὁ Θεὸς ὁ περιζωννύων με δύναμιν· ὁ Θεὸς ὁ Θεός μου. Καὶ μὴ μακρύνῃς ἀπ' ἐμοῦ, « ὅτι ἐξέλιπεν ἐν ὁδύνῃ ἡ ζωή μου. » Ὅτι ἐκολλήθη εἰς γῆν ἡ γαστήρ μου, καὶ τὰ ὀστᾶ μου ὡσεὶ φρύγιον συνεφρύγησαν. Ι΄. Ταῦτα προσευξαμένη (ὦ ταχείας ἐπισκοπῆς ! ὦ ὀξυτάτης ἐκβάσεως !) ἀνίεται μὲν εὐθὺς ἐκείνου τοῦ χαλεποῦ μηχανήματος, μηδὲ πληγῆς ἴχνος τῷ σώματι, μηδὲ πυρὸς ἐπιφαίνουσα. Ὅπερ δέον καταπλαγῆναι τὸν δικαστὴν, καὶ τὸ κατέχον αὐτὸν τῆς ἀσεβείας ἀποσείσασθαι νέφος, ὁ δὲ οὐ διαβλέψαι μικρὸν πρὸς τὴν θαυματουργούσαν τὰ τοιαῦτα δύναμιν ἴσχυσεν, οὐδὲ ἐπιστρέψαι καρδίαν ἐπ᾿ αὐτήν· ἀλλ' ἔτι παχὺς ἦν καὶ ἡλίθιος, ἔτι τὴν μέθην ἐκείνην τῆς ἀπιστίας, καὶ τὴν μανίαν καὶ τὴν ἀχλὺν περικείμενος. Καὶ πάλιν αὐτὴν ἐπὶ ξύλου μετεωρίσας, σιδηροῖς ὄνυξιν ὠμότατα καταξαίνει. Ἡ δὲ πρὸς ἐκεῖνον αἴρει καὶ πάλιν τοὺς ὀφθαλμοὺς τὸν ἐκ θανάτου, καὶ ἐν πολέμῳ, καὶ ἐκ χειρὸς σιδήρου φυόμενον (Ἠσαΐας ὁ μέγας φησί), καὶ παραχρῆμα τοσαύτης ἐκεῖθεν ἀπέλαυσε τῆς ῥοπῆς τε καὶ βοηθείας, ὥστε καὶ τῶν δημίων ὑπὸ τῆς τῶν βασάνων συνεχείας ἀτονησάντων, αὐτὴ καθάπερ οὐδὲν ὀδυνωμένη διέκειτο. Ἐφ᾽ οἷς, ὁ ἡγεμὼν ἀπορούμενος, καὶ μὴ ἔχων ὅ τι καὶ δράσειεν, ἐξεφέρετό τε τοῦ σχήματος, καὶ ἀνέθορε συνεχῶς ἐκ τοῦ θρόνου, καὶ οὐκ ἔτι καθεκτὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτοῦ, οὐδ᾽ ἐν τάξει καὶ θεσμῷ τῷ προσήκοντι μένειν ἡδύνατο. Θ΄. Οὕτω δὲ αὐτῷ παρακεκινημένως ἐξ ἀπορίας καὶ μανικῶς ἔχοντι ὑποβάλλει τι καὶ τοιοῦτον συλλαλῶν αὐτῷ κατὰ μόνας διάβολος· καὶ ξυρῷ τῇ μάρτυρι τοὺς μαστοὺς ἐκκοπῆναι διακελεύεται. Χαλεπὸν δὲ ἄρα μαστῶν ἀποκοπὴ, καὶ δριμυτάτας ἄγαν δύνας ἐπιτρίβειν δυνάμενον κατὰ τοῦτο μάλιστα τὸ μέρος τῆς καρδίας καθιδρυμένης. Ἀλλ' ἡ μάρτυς, σφοδροτέρῳ πάθει κατεχομένη τοῦ εἰς Χριστὸν ἔρωτος, τοῦ ἐλάττονος κατεφρόνει. Ὁ τύραννος δὲ πάλιν ὑπερβολὴν καρτερίας ὑπερβολῇ νικήσαι φιλονεικῶν τῶν κολάσεων, καὶ τοὺς αὐτῆς ἐκσπᾷ ὄνυχας. Ἡ δὲ, ὥσπερ οὐδεμίαν δεχομένη τῶν ἀλγεινῶν αἴσθησιν, θερμότερον ἔτι μάλλον εὐχαρίστει Χριστῷ, ὅτι καὶ σύμμορφος αὐτῷ γενέσθαι, καὶ κοινωνὸς τῶν παθη-

fessa illa bellua in hoc genere supplicii, eam jubet έκεῖνος, ἀπαγορεύσας, αὖθις αὐτὴν ἐπὶ τροχοῦ τα. extendi super rotam. Et fuit quidem jussus statim mandalus exsecutioni, et rota accepit virginem, insignis cruciatus, et malorum successio, quæ secundis contendebat obscurare priora. Deinde cum illa per quamdam verteretur machinam, ossa quidem confringebantur, nervi autem et musculi extendebantur, et tota (proh dolor!) forma corporis excedebat a compage naturali. Illa autem eum rursus invocabat, qui ejus exaudiebat orationem, et poterat eam defendere in tempore afflictionis, et eripere a manu inimicorum, dicens: Deus deorum, Deus virtutum, Deus salutis mem, a quo est patientia mea, in quo confidit anima mea, turris fortitudinis mem, et refugium meum, ipse da nunc quoque auxilium ex afflictione. Deus, qui accingis me virtute: Deus, Deus meus, ne clongeris a me, «quoniam defecit in dolore vita mea³;» quoniam Lerræ adhæsit venter meus, et ossa mea tanquam gremium aruerunt. VIII. Hæc precata (ο celerem visitalionem! o velocissimum eventum!) statim quidem relaxatur a gravi illa machina, ne plagæ quidem, nec ignis vestigium ostendens in corpore. Quod quidem cum deberet obstupefacere judicem, et discutere nubem impietatis, quæ eum detinebat, ille ne minimum quidem potuit intueri ad eam, quæ illa fecerat miracula, virtutem, neque cor ad eam convertere: sed erat adhuc crassus et stultus, et adhuc implicatus illa ebrietate incredulitatis, et insania ac caligine. Cum eam igitur rursus in lignum sustulisset, ferreis ipsam ungulis laniat crudelissime. Illa autem rursus ad Deum tollit oculos: et statim fuit tantum adepta auxilium, ut cum defessi essent satellites a continuo labore, ea affecta fuerit perinde ac quæ nullum dolorem sentiret penitus. Propter quæ præses in summam adductus dubitationem, cum nesciret quid ageret, et gestum, et habitum subinde mutabat, e sede frequenter exsiliebat, nec ipse se poterat amplius continere, nec manere in eo, quo par est, ordine et moderatione. IX. Cum autem propter dubitationem a se adeo discessisset, et fureret, ei etiam tale quid suggerit, qui cum eo seorsum loquebatur, diabolus: et jubet martyri ubera amputari novacula. Res est autem gravissima mamillarum amputatio, et quæ potest afferre acerbissimos dolores, maxime cum cor sit situm in ea parte. Sed martyr, quæ vehementiori affectione amoris in Christum tenebatur, id quod est minus, contemnebal. Tyrannus autem rursus insignem fortitudinem contendens superare immodicis suppliciis, ei evellit ipsos ungues. Sed illa, tanquam nullum doloris babens sensum, adhuc vehementius Deo agebat gratias, quod digna esset habita, quæ fleret ei conformis, et socia perpessionum. Porro * Psal, xxx, 11. θῆναι διακελεύεται. Καὶ ἡ μὲν πρόσταξις εὐθὺς ἔργον ἦν· καὶ ὁ τροχὸς τὴν γενναίαν ἐδέχετο, ἑτέρα τιμωρίας ὑπερβολὴ καὶ διαδοχή κακῶν ἀποκρύψαι τὰ πρότερα τοῖς δευτέροις φιλονεικοῦσα. Εἶτα διά τινος ἐκείνου μηχανῆς στρεφομένου ὀστᾶ μὲν τῇ μάρτυρι συνεθλῶντο, νεῦρα δὲ καὶ μύες ἐτείνοντο, καὶ πᾶσα, φεῦ! ἡ τοῦ σώματος πλάσις τῆς φυσικῆς ἐξίστατο ἀρμονίας. Ἡ δὲ τὸν εἰσακούοντα προσευ χῆς αὐτῆς, καὶ ὑπερασπίσαι αὐτῆς ἐν καιρῷ θλί ψεως, καὶ ἐκ χειρὸς ἐχθρῶν ἐξελέσθαι δυνάμενον, πάλιν ἐπεκαλεῖτο, θεὲ θεων, λέγουσα, ὁ Θεὸς δυνάμεων, ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου, παρ' οὗ ἡ ὑπομονή μου, ἐφ' ὅν πέποιθεν ἡ ψυχή μου, ὁ πύργος τῆς ἰσχύος μου καὶ ἡ καταφυγή μου, αὐτὸς δὸς καὶ νῦν βοήθειαν ἐκ θλίψεως· ὁ Θεὸς ὁ περιζωννύων με δύο ναμιν· ὁ Θεὸς ὁ Θεός μου. Καὶ μὴ μακρύνῃς ἀπ' ἐμοῦ, «ὅτι ἐξέλιπεν ἐν ὁδύνῃ ἡ ζωή μου.» Ὅτι ἐκολλήθη εἰς γῆν ἡ γαστήρ μου, καὶ τὰ ὀστᾶ μου ὡσεὶ φρύγιον συνεφρύγησαν. Ι΄. Ταῦτα προσευξαμένη (ὦ ταχείας ἐπισκοπῆς! ὦ ὀξυτάτης ἐκβάσεως!) ἀνίεται μὲν εὐθὺς ἐκείνου τοῦ χαλεποῦ μηχανήματος, μηδὲ πληγῆς ἴχνος τῷ σώματι, μηδὲ πυρὸς ἐπιφαίνουσα. Ὅπερ δέον καταπλαγῆναι τὸν δικαστὴν, καὶ τὸ κατέχον αὐτὸν τῆς ἀσεβείας αποσείσασθαι νέφος, ὁ δὲ οὐ διαβλέψαι μικρὸν πρὸς τὴν θαυματοργούσαν τὰ τοιαῦτα δύνα μιν ἴσχυσεν, οὐδὲ ἐπιστρέψαι καρδίαν ἐπ᾿ αὐτήν ἀλλ' ἔτι παχὺς ἦν καὶ ἡλίθιος, ἔτι τὴν μέθην ἐκεί νην τῆς ἀπιστίας, καὶ τὴν μανίαν καὶ τὴν ἀχλὺν περικείμενος. Καὶ πάλιν αὐτὴν ἐπὶ ξύλου μετεωρίσας, σιδηροῖς ὄνυξιν ὠμότατα καταξαίνει. Ἡ δὲ πρὸς ἐκεῖνον αἴρει καὶ πάλιν τοὺς ὀφθαλμοὺς τὸν ἐκ θα νάτου, καὶ ἐν πολέμῳ, καὶ ἐκ χειρὸς σιδήρου φυσ μενον (Ησαΐας ὁ μέγας φησί), και παραχρῆμα τοσαύτης ἐκεῖθεν ἀπέλαυσε τῆς ῥοπῆς τε καὶ βοη θείας, ὥστε καὶ τῶν δημίων ὑπὸ τῆς τῶν βασάνων συνεχείας ἀτονησάντων, αὐτὴ καθάπερ οὐδὲν ὀδυνωμένη διέκειτο. Ἐφ᾽ οἷς, ὁ ἡγεμὼν ἀπορούμενος, καὶ μὴ ἔχων ὅ τι καὶ δράσειεν, ἐξεφέρετό τε τοῦ σχήματος, καὶ ἀνέθορε συνεχῶς ἐκ τοῦ θρόνου, καὶ οὐκ ἔτι καθεκτὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτοῦ, οὐδ᾽ ἐν τάξει καὶ θεσμῷ τῷ προσήκοντι μένειν ἡδύνατο. Θ΄. Οὕτω δὲ αὐτῷ παρακεκινημένως ἐξ ἀπορίας καὶ μανικῶς ἔχοντι ὑποβάλλει τι καὶ τοιοῦτον συλο λαλῶν αὐτῷ κατά μόνας διάβολος· καὶ ξυρῷ τῇ μέρτυρι τοὺς μαστοὺς ἐκκοπῆναι διακελεύεται. Χαλεπὸν δὲ ἄρα μαστῶν ἀποκοπὴ, καὶ δριμυτάτας ἄγαν δύο νας ἐπιτρίβειν δυνάμενον κατὰ τοῦτο μάλιστα τὸ μέρος τῆς καρδίας καθιδρυμένης. Αλλ' ἡ μάρτυς, σφοδροτέρῳ πάθει κατεχομένη τοῦ εἰς Χριστὸν ἔρωτ τος, τοῦ ἐλάττονος κατεφρόνει. Ο τύραννος δὲ πάλιν ὑπερβολὴν καρτερίας ὑπερβολῇ νικήσαι φιλονεικών τῶν κολάσεων, καὶ τοὺς αὐτῆς ἐκσπῷ ὄνυχας. Ἡ δὲ, ὥσπερ οὐδεμίαν δεχομένη τῶν ἀλγεινῶν αἴσθησιν, θερμότερον ἔτι μάλλον εὐχαρίστει Χριστῷ, ὅτι καὶ σύμμορφος αὐτῷ γενέσθαι, καὶ κοινωνὸς τῶν παθητ

col. 1305–1306page 154 of 165

PG 115:1305μάτων ἠξίωτο. Ἐνύβριζε δὲ καὶ εἰς τοὺς τοῦ τυράννου θεούς, σκότος αὐτοὺς καὶ πλάνην, καὶ δαίμονας, καὶ εἴ τι ἄλλο πρὸς ἀπώλειαν φέρει ψυχῆς ὀνομάζουσα. Ὧν ἐκεῖνος ἀκούειν οὐκ ἀνεχόμενος, ἐπεὶ καὶ τὸ γλυκὺ πᾶσι φῶς ὀφθαλμῷ νοσοῦντι πολέμιον, ἀποτμηθῆναι μέσην αὐτῷ κελεύει τὴν γλῶτταν ἐλκυσθεῖσαν τοῦ φάρυγγος, ἐκκρουσθῆναι δὲ σὺν αὐτῇ καὶ τοὺς ὀδόντας· καὶ τοιαύτας ἀμοιβὰς ὁ ἀνόητος στόματος ἀποδίδωσιν ἐλευθέρου. Ἀλλὰ τῶν μὲν ὀδόντων αὐτὴν ἀποστερεῖ καὶ τῆς γλώττης, τῆς παῤῥησίας δὲ ἢ τῆς ἐλευθερίας οὐκ ἔτι. Ἀλλὰ μηδὲν ἐνδόσιμον, μηδὲ μαλακὸν ὑποστᾶσα, τοσούτῳ τὴν τομὴν ἀνεβάλετο ὅσῳ τελευταίαν τῷ Θεῷ μετὰ τοῦ τῆς φωνῆς ὀργάνου καὶ τὴν προσευχὴν ἀποδῦναι· ᾔδει γὰρ ὅτι καὶ σιωπώντων οἶδεν ἀκούειν ἐκεῖνος. Ι. Εὐχαριστήσασα οὖν ἀξίως αὐτῷ, εἶτα καὶ δεξιῷ τέλει δεηθεῖσα καταλῦσαι τὴν μαρτυρίαν, ἑξῆς δὲ καὶ περὶ τῶν ἀβρωστούντων καὶ αὐτῇ προσιέναι μελλόντων ἐντεύξεις ποιησαμένη, φωνῆς τε οὐρανόθεν τῶν αἰτουμένων τὴν δόσιν ἐπιμαρτυρούσης ἀκούσασα, Δεῦρο, τῷ δημίῳ ποίει, φησί, τὰ προστεταγμένα· καὶ προτείνει γλῶσσαν ἡ μάρτυς, τὴν ἀεὶ τὰ θεῖα μελετῶσαν καὶ φθεγγομένην, καὶ σίδηρος αὐτὴν, οἴμοι! μέσην εὐθὺς ἀποτέμνει. Ἔπειτα δὲ καὶ τοὺς ὀδόντας ἐκκρούεται, καὶ πηγὴ αἵματος αὐτῆς τὸ στόμα γίνεται, ὅλην τῇ τοῦ Χριστιανοῦ νύμφῃ τὴν ἐσθῆτα διαφοινίξασα, καὶ πορφύρας τιμίας ἁπάσης, καὶ βασιλικῆς ἁλουργίδος τιμιωτέραν ἐργασαμένη. Ὅπου καὶ μικρὸν ἐκλελοιπυῖαν, ὕδωρ αἰτῆσαι λέγεται καὶ λαβεῖν. Ὁ δὲ παρασχὼν ἦν τις ἀνὴρ ὄνομα Κύριλλος, τοσοῦτον οὐ φανερὸς τὴν εὐσέβειαν, ὅσῳ μὴ τοιοῦτος τοῖς ἀσεβέσι νομίζεσθαι, τὰ δ᾽ ἄλλα, τὴν τῆς ψυχῆς ἕξιν, φημί, καὶ διάθεσιν πιστότατός τε καὶ εὐσεβέστατος. Ὅστις καὶ μεγάλους μισθοὺς ψυχροῦ ποτηρίου ἀπολαμβάνει, καὶ πράγματος οὕτως εὐτελοῦς τὸν τοῦ μαρτυρίου ὠνεῖται στέφανον. Μαθὼν γὰρ ὁ Πρόβος τὰ καθ᾽ αὐτὸν, καὶ ὅτι οὐ φύσεως ἁπλῶς ἐπικλασθεὶς συμπαθείᾳ, καὶ τῷ λαβεῖν τινα τούτων μελῶν ἐκείνων ἐκκοπῆς ἔλεον, ἀλλὰ κοινωνίᾳ πίστεως μᾶλλον, καὶ τῷ μὴ ἀνέχεσθαι οὕτως ὁρᾶν ἐνδεᾶ ὕδατος κοινοῦ Δεσπότου δούλην γνησιωτάτην, τῇ μάρτυρι τὸ ποτὸν ὀρέξαι, Δεσποτικὴν κἂν τούτῳ πληρῶν ἐντολὴν, ταῦτα περὶ τοῦ ἀνδρὸς πυθόμενος θάνατον αὐτῷ τὴν τιμωρίαν ἐπάγει. Ἑξῆς δὲ τὴν τελευταίαν καὶ κατὰ τῆς μάρτυρος δίδωσι ψῆφον, καὶ τὴν διὰ ξίφους αὐτῇ τελευτὴν κατακρίνει. Οὗ δὴ γενομένου καὶ πρὸ τοῦ ἄστεως τῆς ἱερᾶς κεφαλῆς ἐκείνης ἀποτμηθείσης, τὸ σῶμα μὲν ἄχρι τινὸς ἀμελούμενον ἔῤῥιπτο, ἄψαυστον δὲ ὅμως καὶ πετεινοῖς οὐρανοῦ, καὶ γῆς θηρίοις τηρούμενον, καθάπερ, οἶμαι, τὰ ὑπὲρ τοῦ Δημιουργοῦ τούτων στίγματα καὶ τὰς ὕβρεις εὐλαβουμένοις. Ἔπειτα δὲ τῇ καὶ παιδευσαμένῃ καὶ θρεψαμένῃ Σοφίᾳ Θεοῦ νεύμασιν ἀποδίδοται παραδόξως εὐχῆς ἔκβασις ὄντως καὶ σπλάγχνων μητρικῶν ἀνάπαυσις. ΙΑ. Ἐπεὶ γὰρ ἡ παρθένος συλληφθεῖσα πρὸς τὸ μαρτύριον ἤγετο, ἠγωνία μὲν ὑπὲρ αὐτῆς ἡ διδάσκαλος Σοφία, καὶ ἐδεδοίκει, καὶ ἔτρεμε, καθάπερ οὐκ ἐπ᾽ ἐκείνῃ λοιπόν, ἀλλ᾽ ἐν τοῖς ἑαυτῆς μέλεσι

VITA S. ANASTASIÆ ROMANÆ. eos tenebras, errorem et dæmones, et si quid aliud fert ad animæ interitum, nominans. Quæ quidem ille audire non sustinens (quæ enim est omnibus jucunda lux, est inimica oculo ægrotanti jubet mediam ei linguam exscindi extractam a gutture: cum ea autem una quoque dentes excuti: et pro ore libero tales stultus reddit remunerationes. Ipsa vero nihil de sua remittens constantia, neque se molliter aut delicate gerens, tandiu sustulit ampulationem, quandiu cum vocis instrumento posset ultimas Deo preces fundere. μάτων ηξίωτο. Ἐνυβριζε δὲ καὶ εἰς τοὺς τυράννου autem deos quoque tyranni affciebat contumelia, θεούς, σκότος αὐτοὺς καὶ πλάνην, καὶ δαίμονας, καὶ εἴ τι ἄλλο πρὸς ἀπώλειαν φέρει ψυχῆς ὀνομάζουσα, 'Ων ἐκεῖνος ἀκούειν οὐκ ἀνεχόμενος, ἐπεὶ καὶ τὸ γλυ κὰ πᾶσι φῶς ἀφθαλμῷ νοσοῦντι πολέμιον, ἀποτμηθῆναι μέσην αὐτῷ κελεύειν τὴν γλῶτταν ἐλκυσθεῖσαν · τοῦ φάρυγγος, ἐκκρουσθῆναι δὲ σὺν αὐτῇ καὶ τοὺς ὀδόντας· καὶ τοιαύτας ἀμοιβὰς ὁ ἀνόητος στόματος ἀποδίδωσιν ἐλευθέρου. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ὀδόντων αὐτὴν ἀποστερεῖ καὶ τῆς γλώττης, τῆς παῤῥησίας δὲ ἢ τῆς ἐλευθερίας οὐκ ἔτι. ᾿Αλλὰ μηδὲν ἐνδόσιμον, μηδὲ μαλακὸν ὑποστᾶσα, τοσούτῳ τὴν τομὴν ἀνε βάλετο ὅσῳ τελευταίαν τῷ Θεῷ μετὰ τοῦ τῆς φωνῆς ὀργάνου καὶ τὴν προσευχὴν ἀποδῦναι· ᾔδει γὰρ ὅτι καὶ σιωπώντων οἶδεν ἀκούειν ἐκεῖνος. 1. Εὐχαριστήσασα οὖν ἀξίως αὐτῷ, εἶτα καὶ δεξιῷ X. Cum ei ergo, ut par erat, egisset gratias, et τέλει δεηθεῖσα καταλῦφαι τὴν μαρτυρίαν, ἐξῆς δὲ deinde rogasset ut bono fine terminaret martyrium, καὶ περὶ τῶν ἀβρωστούντων καὶ αὐτῇ προσιέναι μελλόντων ἐντεύξεις ποιησαμένη, φωνῆς τε οὐρανόσεν τῶν αἰτουμένων τὴν δόσιν ἐπιμαρτυρούσης ἀκούσασα, Δεῦρο, τῷ δημίῳ ποίει, φησί, τὰ προστεταγ μένα· καὶ προτείνει γλῶσσαν ἡ μάρτυς, τὴν ἀεὶ τὰ θεῖα μελετώσαν καὶ φθεγγομένην, καὶ σίδηρος αὐτ τὴν, οἴμοι! μέσην εὐθὺς ἀποτέμνει. Ἔπειτα δὲ καὶ τοὺς ὀδόντας ἐκκρούεται, καὶ πηγὴ αἵματος αὐτῆ τὸ στόμα γίνεται, ὅλην τῇ τοῦ Χριστιανοῦ νύμφη τὴν ἐσθῆτα διαφοινίξασα, καὶ πορφύρας τιμίας ἁπάσης, καὶ βασιλικῆς ἁλουργίδος τιμιωτέραν ἐργασαμένη. Όπου και μικρὸν ἐκλελοιπυίαν, ὕδωρ αἰ τῆσαι λέγεται καὶ λαβεῖν. Ὁ δὲ παρασχών ἦν τις ἀνὴρ ὄνομα Κύριλλος, τοσοῦτον οὐ φανερὸς τὴν εὐ σέβειαν, ὅσῳ μὴ τοιοῦτος τοῖς ἀσεβέσι νομίζεσθαι, τὰ δ᾽ ἄλλα, τὴν τῆς ψυχῆς ἕξιν, φημί, καὶ δίοθεσιν πιστότατός τε καὶ εὐσεβέστατος. Οστις καὶ μενάλους μισθούς ψυχροῦ ποτηρίου ἀπολαμβάνει, καὶ πράγματος οὕτως εὐτελοῦς τὸν τοῦ μαρτυρίου ὠνεῖται στέφανον. Μαθὼν γὰρ ὁ Πρόβος τὰ καθ᾿ αὐτὸν, καὶ ὅτι οὐ φύσεως ἁπλῶς ἐπικλασθεὶς συμπα θείᾳ, καὶ τῷ λαβεῖν τινα τούτων μελῶν ἐκείνων ἐκκοπῆς ἔλεον, ἀλλὰ κοινωνίᾳ πίστεως μᾶλλον, καὶ τῷ μὴ ἀνέχεσθαι οὕτως ὁρᾶν ἐνδεΞ ὕδατος κοινοῦ Δεσπότου δούλην γνησιωτάτην, τῇ μάρτυρι τὸ ποτὸν ὀρέξεις, Δεσποτικὴν καν τούτῳ πληρῶν ἐντολὴν, ταῦτα περὶ τοῦ ἀνδρὸς πυθόμενος θάνατον αὐτῷ τὴν τιμωρίαν ἐπάγει. Ἐξῆς δὲ τὴν τελευταίαν καὶ κατὰ τῆς μάρτυρος δίδωσι ψῆφον, καὶ τὴν διὰ ξίφους αὐτῇ τελευτὴν κατακρίνει. Οὐ δή γενομένου καὶ πρὸ τοῦ ἄστεως τῆς ἱερᾶς κεφαλῆς ἐκείνης ἀποτμηθείσης, τὸ σῶμα μὲν ἄχρι τινὸς ἀμελούμενον ἔῤῥιπτο, ἄψαυστον δὲ ὅμως καὶ πετεινοῖς οὐρανοῦ, καὶ γῆς θηρίοις τηρούμενον, καθάπερ, οἶμαι, τὰ ὑπὲρ τοῦ Δημιουργοῦ τούτων στίγματα καὶ τὰς βρεις ευλαβουμένοις. Ἔπειτα δὲ τῇ καὶ παιδευσαμένῃ καὶ θρεψαμένη Σοφία Θεοῦ νεύμασι ἀποδίδου ται παραδόξως εὐχῆς ἔκβασις ὄντως καὶ σπλάγ χνων μητρικῶν ἀνάπαυσις. ΙΑ· Ἐπεὶ γὰρ ἡ παρθένος συλληφθεῖσα πρὸς τὸ μαρτύριον ἤγετο, ἤγωνεα μὲν ὑπὲρ αὐτῆς ἡ διδά σκαλος Σοφία, καὶ ἐδεδοίκει, καὶ έτρεμε, καθάπερ οὐκ ἐπ᾿ ἐκείνῃ λοιπὸν, ἀλλ' ἐν τοῖς ἑαυτῆς μέλεσι deinceps autem pro iis quoque, qui ægrotant, ad eam accessuris intercessisset, et vocem e cœlo audivisset, quæ confirmabat data fuisse, quæ petebat: Agedum, inquit carnifici, fac quæ sunt imperata: et linguam porrigit martyr, quæ divina semper me dilabatur, et loquebatur: et ferrum eam (prob dolor!) mediam exscindit protinus. Deinde autem dentes quoque excutit: fitque ei os fons sanguinis, qui sponsa Christi totam vestem effecit purpuream, atque adeo quavis regia purpura pretiosiorem. Quo tempore dicitur, cum parum defecisset, aquam petiisse, et accepisse. Qui autem præbuit, fuit vir quidam, Cyrillus nomine, cujus adeo non erat pietas manifesta, ut talis quidem putaretur ab impiis: alioqui autem, quod ad animæ attinet affectionem, fidelissimus, et in primis pius. Atque ille quidem magnam accipit mercedem pro poculo aquæ frigidæ, et re adeo vili emit coronam martyrii. Nam cum accepisset Probus, quod is non solum fractus naturæ misericordia, et quod misereretur membrorum illorum amputationis: sed potius propter fidei societatem, et quod non sustineret videre sic aqua indigentem communis Domini ancillam maxime germanam, martyri potum præbuisset, Dominicum in hoc implens mandatum, mortis ei affert supplicium. Deinde vero fert etiam ultimam in marlyrem sententiam, et eam condemnat, ut vitam gladio finial. Quod quidem cum factum esset, et ante civitatem sacrum illius caput fuisset amputatum, corpus quidem aliquandiu jacuit humi neglectum, intactum tamen, atque adeo a coli et terra avibus ac bestiis custoditum, ut quæ quodammodo revererentur, quæ pro illorum creatore acceperat stigmata et injurias. Deinde Sophiæ, quæ eam erudierat et educarat, Dei nutu admirabiliter redditur ejus plane effectus orationis, et requies maternorum viscerum. XI. Cum enim virgo comprehensa duceretur ad martyrium, pro ea quidem animo angebatur ejus magistra Sophia, timebatque et contremiscebat, tanquam non illa deinceps, sed ipsa in suis mem-

col. 1307–1308page 155 of 165

PG 115:1307τὴν μαρτυρίαν ὑφίστασθαι μέλλουσα, μή ποτε, καταμαλακισθεῖσα, τὴν ἐλεεινὴν ἐκείνη ὑποστῇ τῶν στεφάνων ζημίαν, καὶ πρηνής ἐπὶ τοῦ ἐδάφους κειμένη, ἐν πυρὶ προσευχῆς καὶ θερμαῖς δακρύων ἐπιρροαῖς ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ, ἱκέτευεν, ἠντιβόλει, μὴ ἀπειλαῖς χειρωθῆναι, μὴ κολακείαις ἐνδοῦναι, μὴ τιμωριῶν ἡττηθῆναι τὴν μάρτυρα. Ὡς δὲ τὸ κάλλιστον ἐπέθηκεν ἤδη τέλος ἡ Ἀναστασία τῷ μαρτυρίῳ καὶ πρὸς τοὺς ἄνω διέβη θαλάμους, καὶ τὰς ἀκινήτους ἐκείνας παστάδας καὶ τὰ ποθούμενα ἀγαθὰ, τότε καὶ ἄγγελος παρεμβαλών, ἀπολύει τὴν διδάσκαλον Σοφίαν τοῦ φόβου καὶ τῶν φροντίδων, καὶ τὸ ποθεινὸν αὐτῇ καὶ ἥδιστον ἄκουσμα καὶ ἄφατον ὄντως γλυκύτητα τοῖς σπλάγχνοις ἐναποστάζον, εὐκταίως εὐαγγελίζεται, τῆς παρθένου φημὶ τὴν τελείωσιν. Ἔτι δὲ καὶ ὁδηγὸς αὐτῇ πρὸς τὸ λείψανον γίνεται, καὶ οὗ τυχεῖν ἐπόθει, καὶ ὥσπερ ἰδεῖν ηὔχετο, οὕτως αὐτῇ καὶ τὸ ποθούμενον ἀποδίδωσι, τοιούτῳ τῆς ὁμολογίας κόσμῳ, τοιαύτῃ τοῦ μαρτυρίου στολῇ σεμνυνόμενον. Ἐκείνη οὖν ὡς εἶχεν εὐθὺς τῷ λειψάνῳ περιχυθεῖσα, καὶ ὅλη ὅλῳ προσφῦσα, καὶ σφοδρῶς ἕκαστον μέλος καταφιλοῦσα καὶ χαρᾶς ἐπ᾿ αὐτοῖς καὶ πόθου δάκρυα θερμὰ χέουσα, Τέκνον, ἔλεγε, ποθεινὸν, τέκνον ἐμὸν πολυέραστον, τέκνον, ὅπερ ἐγὼ καλῶς ἀσκήσει καὶ ἡσυχίᾳ, καὶ πόνοις ἀνεθρεψάμην· εὐχαριστῶ σοι, ὅτι μητρικὰς ἐντολὰς οὐ παρεῖδες, οὐκ ἠθέτησας τὰς ἐπαγγελίας, οὐκ ἐψεύσω τὰς ὑποσχέσεις, οὐκ ἐπελάθου τῶν παραινέσεων· ἀλλὰ παρέστης Χριστῷ τῷ νυμφίῳ σου, ἐν ἱματισμῷ τῆς παρθενίας περιβεβλημένη, τοῖς στίγμασι τοῦ μαρτυρίου περιποικιλμένη, στέφανον ἐκ λίθων τιμίων περικειμένη· καὶ νῦν οἰκεῖς ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς, ἐν οἴκῳ δόξης Κυρίου, ἔνθα εὐφραινομένων ἡ κατοικία. Διὰ τοῦτό σου δέομαι, θύγατερ φίλη καὶ πνευματικὴ μῆτερ (οὕτω γὰρ ἀνακαλεῖσθαί μοι μᾶλλον ἁρμοδιώτερον), γενοῦ μοι καὶ τῆς ἐπικαίρου ταύτης ζωῆς ἀγαθὴ γηροτρόφος καὶ πρὸς τὴν ἀίδιον μεταφοιτώσῃ, μεσίτης ἅμα καὶ πρέσβις τὸν κοινὸν ἐμοὶ Δεσπότην ἱλεουμένη. ΙΒ΄. Ταῦτα ἡ φιλόπαις ἐκείνη γραῦς καὶ φιλόθεος· καὶ ὠδίνειν ὡς χρὴ καὶ παιδαγωγεῖν εἰδυῖα τῇ μάρτυρι εἰποῦσα, καὶ χερσὶ πρεσβυτικαῖς τε καὶ γηραλέαις αὐτὴν ἀγκαλισαμένη καὶ περιστείλασα, ἐπεὶ χειρὸς ὑπόρει τῇ μετακομιδῇ τοῦ λειψάνου διακονούσης, γηραιά, καθάπερ ἔφημεν, οὖσα, καὶ χειρὸς αὐτῇ μᾶλλον δεομένη καὶ βακτηρίας· ἐπεὶ τοίνυν οὕτως εἶχε περὶ τὴν μετακομιδὴν ἀμηχάνως, καὶ παρὰ τοῦτο εἱστήκει δυσχεραίνουσα καθ᾿ ἑαυτήν, καὶ ἀνιωμένη, ἄφνω δύο τινὲς ἐπιστάντες ἄνδρες καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸν τρόπον αἰδέσιμοι, χεῖράς τε τῷ λειψάνῳ ὑποσχόντες ὁσίας καὶ τοῦτο ἀνελόμενοι σὺν αὐτῇ, ἐχόμενα τῆς πόλεως Ῥώμης λαμπρῶς τε καὶ φιλοτίμως κατέθεντο. Εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ᾿ οὗ τιμή, κράτος σὺν ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

bris esset subitura martyrium: ne forte emollita, τὴν μαρτυρίαν ὑφίστασθαι μέλλουσα, μή ποτε, κατα· acciperet miserabile illud damnum coronarum. Ideoque prona humi jacens, in igne orationis et calidis lacrymarum fluxionibus, Deum rogabat, supplicabat, obsecrabat, ne superaretur martyr a sup. pliciis. Postquam autem Anastasia jam pulcherrimum finem imposuit martyrio, et transiit ad supernos thalamos, et ad firma illa ac stabilia, quæ desiderantur, bona, tunc accedens angelus Domini, magistram Sophiam a metu liberat et a curis, et, quod maxime optabat, et erat ei auditu longe ju - cundissimum, ejus auribus instillans renuntiat, nempe virginis consummationem. Præterea autem cam quoque deducit ad reliquias, at quod desiderabat consequi, et quemadmodum optabat videre, ei tradit reliquias tali ornamento confessionis, et tali μαλακισθεῖσα, τὴν ἐλεεινὴν ἐκείνη ὑποστῇ τῶν στεφάνων ζημίαν, καὶ πρηνής ἐπὶ τοῦ ἐδάφους κειμένη, ἐν πυρὶ προσευχῆς καὶ θερμαῖς δακρύων ἐπιβοπὶς ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ, ἱκέτευεν, ἠντιβόλει, με ἐπιῤῥοαῖς ἀπειλαῖς χειρωθῆναι, μὴ κολακείαις ἐνδοῦναι, μὴ τιμωριῶν ἡττηθῆναι τὴν μάρτυρα. Ως δὲ τὸ κάλλιστον ἐπέθηκεν ἤδη τέλος ἡ ᾿Αναστασία τῷ μερ τυρίῳ καὶ πρὸς τοὺς ἄνω διέβη θαλάμους, καὶ τὰς ἀκινήτους ἐκείνας παστάδας καὶ τὰ ποθούμενα ἀγαθὰ, τότε καὶ ἔγγελος παρεμβαλών, ἄπολύει τὴν διδάσκαλον Σοφίαν τοῦ φόβου καὶ τῶν φροντίδων, καὶ τὸ ποθεινὸν αὐτῇ καὶ ἥδιστον ἄκουσμα καὶ ἄφατον ὄντως γλυκύτητα τοῖς σπλάγχνοις ἐνα ποστάζον, εὐκταίως εὐαγγελίζεται, τῆς παρθένου amictu ornatas martyrii. Atque illa quidem statim φημὶ τὴν τελείωσιν. Ἔτι δὲ καὶ ὁδηγὸς αὐτῇ πρὸς circumfusa reliquiis, easque totas complectens, et unum quodque membrum valde exosculans, et præ gaudio ac desiderio calidas in eas effundens lacrymas, dicebat: Filia jucundissima, Glia mibi charissima, filia, quam ego in exercitatione, in silentio, et in laboribus pulchre educavi, ago tibi gratias, quod materna præcepta non contempsisti, quod quæ pollicita fueras, observasti, et statisti promissis, nec es oblita monitorum: sed astitisti Christo sponso tuo, vestimento virginitatis induta, variata stigmatibus martyrii, circumdata corona ex lapidibus pretiosis: et nunc habitas in loco tabernaculi admirabilis, in domo gloriæ Domini, ubi est habitatio lætantium. Propterea rogo te, chara filia et mater spiritalis (sic enim te invocare est mibi convenientius), esto mihi in hac brevi et caduca vita bona nutrix senectutis, et pro me ad æternam vitam transmigrante intercedas, communem mihi placans Dominum. τὸ λείψανον γίνεται, καὶ οὗ τυχεῖν ἐπόθει, καὶ ὡς περ ἰδεῖν ηύχετο, οὕτως αὐτῇ καὶ τὸ ποθούμενον ἀποδίδωσι, τοιούτῳ τῆς ὁμολογίας κόσμῳ, τοιαύτῃ τοῦ μαρτυρίου στολῇ σεμνυνόμενον. Εκείνη οὖν ὡς εἶχεν εὐθὺς τῷ λειψάνῳ περιχυθεῖσα, καὶ ὅλη ὅλῳ προσφῦσα, καὶ σφοδρῶς ἕκαστον μέλος καταφιλοῦσα καὶ χαρᾶς ἐπ' αὐτοῖς καὶ πόθου δάκρυα θερμά χέουσα, Τέκνον, ἔλεγε, ποθεινὸν, τέκνον ἐμὸν πολυέ ραστον, τέκνον, ὅπερ ἐγὼ καλῶς ἀσκήσει καὶ ἡ συχία, καὶ συχία, καὶ πόνοις ἀνεθρεψάμην· εὐχαριστῶ σοι, ὅτι μητρικὰς ἐντολὰς οὐ παρεῖδες, οὐκ ἠθέτησας τὰς ἐπαγγελίας, οὐκ ἐψεύσω τὰς ὑποσχέσεις, οὐκ ἐπελάθου τῶν παραινέσεων· ἀλλὰ παρέστης Χριστῷ τῷ νυμφίῳ σου, ἐν ἱματισμῷ τῆς παρθενίας περιβεβλημένη, τοῖς στίγμασι τοῦ μαρτυρίου περ ποικιλμένη, στέφανον ἐκ λίθων τιμίων περικειμένη καὶ νῦν οἰκεῖς ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς, ἐν οἴκῳ δόξης Κυρίου, ἔνθα εὐφραινομένων ἡ κατοικία. Διὰ τούτό σου δέομαι, θύγατερ φίλη καὶ πνευματικὴ μῆτερ (οὕτω γὰρ ἀνακαλεῖσθαί μοι μᾶλλον ἀρμοδιώτερον), γενοῦ μοι καὶ τῆς ἐπικαίρου ταύτης ζωής ἀγαθὴ γηροτρόφος καὶ πρὸς τὴν ἀίδιον μεταφοιτώσῃ, μεσίτης ἅμα καὶ πρέσβις τὸν κοινὸν ἐμοὶ Δεσ πότην ιλεουμένη. XII. Hæc illa filiorum amans, piaque ac religiosa anus, quæ sciebat, ita ut oportet filias parere et educare, cum dixisset martyri, et eam senilibus amplexa esset et composuisset manibus: egeret autem manu, quæ ei inserviret in transferendis reliquiis, ut quæ esset, sicut diximus, vetula, et ipsi potius esset opus manu et baculo: nullaque ipsi ΙΒ'. Ταῦτα ἡ φιλόπαις ἐκείνη γραῦς καὶ φιλόθεος· καὶ ὠδίνειν ὡς χρὴ καὶ παιδαγωγεῖν εἰδυῖα τῇ μάρτ τυρι εἰποῦσα, καὶ χερσὶ πρεσβυτικαῖς τε καὶ γηρα λέαις αὐτὴν ἀγκαλισαμένη καὶ περιστείλασα, ἐπεὶ χειρὸς ὑπόρει τῇ μετακομιδῇ τοῦ λειψάνου διακονούσης, γηραιά, καθάπερ ἔφημεν, οὖσα, καὶ χειρὸς αὐτῇ μᾶλλον δεομένη καὶ βακτηρίας· ἐπεὶ τοίνυν carum transporlandarum suppeteret ratio, et ideo οὕτως εἶχε περὶ τὴν μετακομιδὴν ἀμηχάνως, καὶ slaret apud se aegre ferens, et animo anxia, repente duo quidam viri advenientes, et forma et moribus reverendi, sanctis manibus subjectis reliquiis, eisque cum ipsa sublatis, prope urbem Romam splendide et honorifice deposuerunt, ad gloriam Dei Patris, et Domini nostri Jesu Christi, cum quo, et cum sancto Spiritu illi sit honor et potentia in sæcula sæculorum, Amen. παρὰ τοῦτο εἰστήκει δυσχεραίνουσα καθ᾿ ἑαυτήν, καὶ ἀνιωμένη, ἄφνω δύο τινὲς ἐπιστάντες ἄνδρες καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸν τρόπον αἰδέσιμοι, χεῖράς τε τῷ λειψάνῳ ὑποσχόντες ὁσίας καὶ τοῦτο ἀνελόμενοι σὺν αὐτῇ, ἐχόμενα τῆς πόλεως Ρώμης λαμπρῶς τε καὶ φιλοτίμως κατέθεντο. Εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ' οὗ τιμή, κράτος σὺν ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 1309–1310page 156 of 165

PG 115:1309ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΖΗΝΟΒΙΟΥ ΚΑΙ ΖΗΝΟΒΙΑΣ ΤΗΣ ΑΔΕΛΦΗΣ ΑΥΤΟΥ Αἰγαὶ πόλις ἐστὶν ἐπὶ κόλπῳ μὲν τῷ Ἰονίῳ κειμένη, ὑπὸ Κιλίκων δὲ οἰκουμένη· ὡς τὸ μὲν πρὸς ἤπειρον οὐ πολὺ, πλατεῖαν δὲ καὶ ἱκανῶς εἰς μῆκος διήκουσαν ὁ τῆς γείτονος θαλάσσης ὅρμος ἐκδέχεται. Αὕτη τὸν μακάριον Ζηνόβιον ἤνεγκε, πατέρων θεοφιλῶν γεγονότα, ῥίζης ἀγαθῆς ὄντως ἀγαθὸν βλάστημα. Ὅστις, τετελευτηκότων αὐτῷ τῶν γονέων, παρὰ τῷ πρὸς πατρὸς καταλέλειπτο θείῳ. Ὁ δὲ θεῖος ἀληθῶς ὢν καὶ φιλάρετος ἄνθρωπος, τῆς πατρικῆς ὁρῶν τὸν παῖδα θεοσεβείας ἐχόμενον, καὶ κληρονόμον τῆς κτήσεως αὐτὸν ἀπάσης, οὕτω δὴ καὶ τῆς ἀρετῆς πάσης κληρονόμον, τῇ οἰκείᾳ θυγατρὶ Θέκλῃ τοῦτον ἡρμόσατο, ζεῦγος Θεῷ φίλον ἐπ᾿ εὐσεβεία καὶ πᾶσιν ἀγαθοῖς ἔργοις ἐπίσημον. Γεννᾶται τοιγαροῦν ἐκ τούτων Ζηνόβιος, ἔπειτα δὲ καὶ ἡ τούτου ἀδελφὴ Ζηνοβία (τοῦτο γὰρ αὐτῇ παρὰ τῶν γονέων τίθεται ὄνομα), ξυνωρὶς ἀγία, κλάδοι πνευματικοῖς ἔργοις κατάκαρποι. Ἤδη δὲ τοῦ καλοῦ Ζηνοβίου τὴν ἔφηβον ἀπολαμβάνοντος ἡλικίαν, τελευτῶσι μὲν αὐτοῖς οἱ τεκόντες, ἀναλοῦται δὲ καὶ τὰ τῆς οὐσίας τὰ μὲν εἰς τὰς τῶν πενήτων γαστέρας, τὰ δὲ καὶ περὶ τὴν τῶν νοσούντων ἐπιμέλειαν· πεπαίδευτο γὰρ τὴν ἰατρικὴν ὁ Ζηνόβιος οὕτω καλῶς καὶ τοιαύτην περὶ τοὺς νοσοῦντας ἐπεδείκνυτο τὴν θαυματουργίαν, ὡς μηδὲ τῇ μὲν αὐτοῦ χειρὸς ἐπαφὴν ὑπομένειν τὰς νόσους, ἀλλὰ καὶ μόνῃ φυγαδεύεσθαι τῇ τοῦ ἀνδρὸς παρουσίᾳ. Τοῦτο δὲ οὐ τέχνης ἔργον, ἀλλὰ χάριτος Θεοῦ δῶρον καὶ ἀρετῆς ἀνδρὸς πεποίητο. Οὐχ ὑγείας δὲ μόνον αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ βίου χορηγὸς ἦν ὁ Ζηνόβιος, καὶ πᾶσι τοῖς αὐτῷ προσιοῦσι τά τε πρὸς θεραπείαν νόσου, καὶ τὰ πρὸς διατροφὴν ἐπήρκει τοῦ σώματος, ὑφ' ἧς ἂν ἕκαστος ἐτύγχανε δηλονότι κατειλημμένος, καὶ ὁποίων ἄν ἦν τῶν σιτίων δεόμενος· οὐ δωρεὰν ἐδίδου μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν πολλῷ τῷ μέσῳ τὴν ἐντολὴν ὑπερέβαινεν. Τὴν μὲν γὰρ ἐντολὴν ἐλάβετε, φησί, δωρεάν δότε. Ὁ δὲ προσθήκην τῆς ἰατρείας καὶ τῶν νοσούντων παρείχε δια

MARTYRIUM SS. ZENOBII ET ZENOBIÆ. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΖΗΝΟΒΙΟΥ ΚΑΙ ΖΗΝΟΒΙΑΣ ΤΗΣ ΑΛΒΑΦΗΣ ΑΥΤΟΥ MARTYRIUM SANCTI MARTYRIS ZENOBII ET ZENOBIÆ EJUS SORORIS (Latine ap. Surium ad diem 30 Octobris, Grace ex cod. ms. Paris. n. 1480.) · Αἰγαὶ πόλις ἐστὶν ἐπὶ κόληῳ μὲν τῷ Ἰονίῳ Ι. Ege est civitas, quæ sita quidem est in sinu ένη, ὑπὸ Κιλίκων δὲ οἰκουμένη· ὡς τὸ μὲν πρὸς ρον οὐ πολὺ, πλατεῖαν δὲ καὶ ἐκανῶς εἰς μῆκος ουσαν ὁ τῆς γείτονος θαλάσσης όρμος ἐκδέχεται. η τὸν μακάριον Ζηνόβιον ἤνεγκε, πατέρων θεον γεγονότα, ρίξης ἀγαθῆς ὄντως ἀγαθὸν βλάια. Όσρις, τετελευτηκότων αὐτῷ τῶν γονέων, ι τῷ πρὸς πατρὸς καταλέλειπτο θείῳ. Ὁ δὲ ; ἀληθῶς ὢν καὶ φιλάρετος ἄνθρωπος, τῆς παις ὁρῶν τὸν παῖδα θεοσεβείας ἐχόμενον, καὶ ερ τῆς κτήσεως αὐτὸν ἀπάσης, οὕτω δὴ καὶ τῆς ἧς πάσης κληρονόμον, τῇ οἰκείᾳ θυγατρὶ Θέκλῃ ον ἡρμόσατο, ζεῦγος Θεῷ φίλον ἐπ᾿ εὐσεβεία πᾶσιν ἀγαθοὶς ἔργοις ἐπίσημον. Γεννᾶται τοιοὖν ἐκ τούτων Ζηνόβιος, ἔπειτα δὲ καὶ ἡ τούτου φὴ Ζηνοβία (τοῦτο γὰρ αὐτῇ παρὰ τῶν γονέων ται όνομα), ξυνωρὶς ἀγία, κλάδοι πνευματικοῖς τις κατάκαρποι. . "Ηδη δὲ τοῦ καλοῦ Ζηνοβίου τὴς ἔφηβον ἀποβάνοντος ἡλικίαν, τελευτῶσι μὲν αὐτοῖς οἱ τε ες, ἀναλοῦται δὲ καὶ τὰ τῆς ουσίας τὰ μὲν εἰς τῶν πενήτων γαστέρας, τὰ δὲ καὶ περὶ τὴν τῶν νῶν ἐπιμέλειαν· πεπαίδευτο γὰρ τὴν ἰατρικὴν νόβιος οὕτω καλῶς καὶ τοιαύτην περὶ τοὺς να τας ἐπεδείκνυτο τὴν θαυματουργίαν, ὡς μηδὲ μὲν αὐτοῦ χειρὸς ἐπαφὴν ὑπομένειν τὰς νόσους, ὶ καὶ μόνῃ φυγαδεύεσθαι τῇ τοῦ ἀνδρὸς παρουΤοῦτο δὲ οὐ τέχνης ἔργον, ἀλλὰ χάριτος Θεοῦ αν καὶ ἀρετῆς ἀνδρὸς πεποίητο. Οὐχ ὑγείας δὲ ν αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ βίου χορηγὸς ἦν ὁ Ζηνόβιος, πᾶσι τοῖς αὐτῷ προσιοῦσι τά τε πρὸς θεραπείαν νόσου, καὶ τὰ πρὸς διατροφὴν ἐπήρκει τοῦ σώ. Ο κς, ὑφ' ἧς ἂν ἕκαστος ἐτύγχανε δηλονότι κατει μένος, καὶ ὁποίων ἄν ἦν τῶν σιτίων δεόμενος : οὐ δωρεὰν ἐδίδου μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν πολλῷ μέσῳ τὴν ἐντολὴν ὑπερέβαινεν. Τὴν μὲν γὰρ τὰν ἐλάβετε, φησί, δωρεάν δότε. Ὁ δὲ προσθή τῆς ἰατρείας καὶ τῶν νοσούντων παρείχε δια Matth. x, 8. Ionico, babitatur autem a Cilicibus: cujus ea pars quidem, quæ vergit ad continentem, non est magna latam autem et porrectam in satis magnam latitudinem propinqui maris portus excipit. Εt tulit beatum Zenobium, natum ex piis parentibus, radicis bonæ revera bonum germen. Qui cum decessissent, is relictus fuit apud patruum. Patruus vero, cum esset revera vir divinus, et virtutis studiosus, videns puarum rite sequentem paternam pietatem, et quomodo universæ ejus hæreditatis, ita etiam virtutis factum esse haeredem, affini suæ Theclæ eum respondit, par Deo gratum propter pietatem, et insigne bonis omnibus operibus. Ex eis ergo natus est Zenobius; deinde etiam soror ejus Zenobia (hoc enim eis nomen impositum fuit a parentibus): sanctum par, rami fertiles spiritalibus operibus. II. Cum autem egregius Zenobius jam ad ephebi pervenisset ætatem, ejus quidem moriuntur parentes consumuntur vero facultates, partim quidem in ventres pauperum, partim autem ad curam infirmorum. Tam pulchre enim medicinam didicerat Zenobius, et in ægrotos ostendebat tantam miraculorum effectionem, ut nec solum quidem ejus manus contactum possent morbi sustinere, sed ejus sola fugarentur præsentia. Hoc autem non erat opus artis, sed donum gratia, et pramium virtutis. Non solum autem sanitatis, sed etiam victus erat suppeditator Zenobius; et omnibus, qui ad ipsum accedebant, suppeditabat tam quæ ad morbi pertinebant curationem, quam quæ ad alimentum corporis, quocunque morbo detinerentur, et quibuscunque cibis opus haberent. Quin etiam non solum dabat gratis, sed etiam ipsum præceptum longo intervallo superabat. Nam præceplum quidem dicit: «Gratis accepistis, gratis date»Ille autem præter medicinam adjungebat

Day 30Die 30

col. 1311–1312page 157 of 165

PG 115:1311ἀλλὰ καὶ μισθούς μᾶλλον σὺν αὐτοῖς παρεχόμενος. Τοιούτον δὴ τινα τὸν ἱερὸν Ζηνόβιον ἡ τῶν Κιλίκων κεκλήρωτο καθ' ὁ καιροῦ καὶ ὁ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς αὐτοκράτωρ εἰδώλοις προσανέχων, καὶ τῇ δυσσεβεῖ θρησκεία προστετηκὼς, τοῖς ὀλεθρίοις συναπέθανε δόγμασιν. Αλλ' ἐκείνου μὲν κληρονόμος τῶν τε σκήπτρων καὶ τῆς κατὰ Χριστιανῶν λύσσης Διοκλητιανὸς καταλείπεται. Αυσίαν δὲ παραχρήμα τιμωρήσασθαί τε βιαιότατον καὶ θωπείαις ὑπαγαγέσθαι δεινότατον τῆς Κιλίκων ἔπαρχον προχειρίζεται. Ὁ δὲ τὴν Μόψου καταλαβὼν διωγμὸν ἐγείρει κατὰ Χριστιανῶν, καὶ διωγμῶν τὸν φρικωδέστατον καὶ βαρύτατον, ἔργον ἐκείνου τοῦ διωγμοῦ, καὶ τρεῖς τὸν ἀριθμὸν νεανίσκοι· Κλαύδιος, Αστέριος, Νέων, οὓς Ισαυρία μὲν ἤνεγκε, Λαρανδὸς δὲ ἤσκησεν· Οὗτοι πολλαῖς ὑπὸ Λυσίου καὶ σφοδραῖς ὅτι ταῖς τιμωρίαις ὑποβληθέντες σταυρῷ προσηλωθέντες ἔξω τειχών τὴν τῶν κακούργων ὑπέστησαν θάνατον· τὰ δὲ τούτων σώματα θηρίοις καὶ πετεινοῖς εἰς πυράν προετέθη. Καὶ Λυσίας μὲν δὴ τοιαύτην κατὰ Χριστιανῶν ἐπεδείκνυτο τὴν μανίαν. Γ΄. Ζηνόβιος δὲ ὁ καλὸς, ἐν ἀρετῇ τοσαύτη πολιτευσάμενος καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ ποίμνιον ἀποκαλύψει θείᾳ παρειληφώς, ἐπίσκοπος τῆς Κιλίκων ἀναδειχθείς, διπλῆν εἰς τὸ ἑξῆς ἐπεδείκνυτο τὴν θεραπείαν· οὐ σώματα μόνον, ἀλλὰ καὶ ψυχάς ἰατρεύων, καὶ τὰ μὲν νοσημάτων, τὰς δὲ ἀσεβείας ἐλευθερῶν. Εντεῦθεν Ινδοῦ τινος φιλάρχου σύζυγον κακῷ τινι λέγεται βληθῆναι τῶν ἀνηκέστων. Τὸ δὲ ἄρα καρκῖνος ἦν ἐνδοτάτω τοῦ θώρακος κατασκήψας. Εφ᾽ ᾧ πᾶσαι καὶ χεῖρες ἰατρῶν ἀθροισθεῖσαι, καὶ τέχναι καὶ φάρμακα, δεύτερα πάντα τοῦ πάθους ἠλέγχοντο. ᾿Αχθόμενος οὖν περὶ τῆς γυναικὸς ὁ Ἰνδὸς, καὶ ὅθεν ἂν ἔλθοι τηλικούτου κακοῦ λύσις φιλοπόνως ἀνερευνῶν, μανθάνει παρὰ τινος τῶν ἐμπύρων τὰ περὶ Ζηνοβίου, καὶ ὅτι πολλοὺς τῶν νοσούντων ἰᾶται ῥήματι μόνῳ καὶ χειρῶν ἐπιθέσει. Καὶ ὃς αὐτίκα μελήσας οὐδὲν οὐδ᾽ ἀναβαλόμενος, ἀλλ' ὡς εἶχεν εὐθὺς ἄμα συζύγῳ καὶ τέκνοις, πορείας ἁψάμενος, ἐν Αἰγαῖς γίνεται. Τοιοῦτον γὰρ πιεζομένη ψυχή, καὶ οὕτως ἀνύσαι τὸ ἀκουσθὲν ὀξυτάτη δι' ἐλπίδα χρηστοτέραν ἐλευθερίας. Εκεῖσε τοίνυν γενόμενος, ἐπυνθάνετο περὶ Ζηνοβίου, ποῦ ἄρα καὶ ἐν τίνος εἴη διάγων, καὶ σπουδὴν ἐποιεῖτο πᾶσαν ὥστε τὸν ἄνδρα θεάσασθαι. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον ἔχοντι τῷ Ἰνδῷ, καὶ οὕτω τὴν ἐκείνου θέαν περὶ πολλοῦ ποιουμένῳ ἐφίσταται ὄψις αὐτῷ σαφῶς ὕπαρ οὐκ ὄναρ καταλαλεῖν ἐπισκήπτουσα τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίαν. Ἐν αὐτῇ γὰρ, φησὶ καὶ περιτύχης τῷ ζητουμένῳ. Διαναστὰς τοίνυν οὗτος, ἔπεισιν εὐθὺς μετὰ τῆς γυναικὸς παρὰ τὸν ναὸν. Καὶ τὸν ἅγιον εὑρόντες ἐν αὐτῷ πλήθους ἐστῶτα μέσον, καὶ πηγὰς ἡδίστης διδασκαλίας τοῦ στόματος ἀφιέντα, διωσάμενοι τοὺς περιεστῶτας, τῶν ὡραίων ἐκείνου ποδῶν, καὶ ἀγαθὰ ὡς ἀληθῶς εὐαγγελιζομένων μετὰ πολλῆς ἐπιλαμβάνονται τῆς θερμότητος καὶ τῆς ἱκετείας, καὶ δέονται τῆς συμπαθοῦς ψυχῆς ἐκείνης καὶ φι-

ἀλλὰ καὶ μισθούς μᾶλλον σὺν αὐτοῖς παρεχόμενος. Τοιούτον δὴ τινα τὸν ἱερὸν Ζηνόβιον ἡ τῶν Κιλίκων κεκλήρωτο καθ' ὁ καιροῦ καὶ ὁ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς αὐτοκράτωρ εἰδώλοις προσανέχων, καὶ τῇ δυσσεβεῖ θρησκεία προστετηκὼς, τοῖς ὀλεθρίοις συναπέθανε δόγμασιν. Αλλ' ἐκείνου μὲν κληρονόμος τῶν τε σκή πτρων καὶ τῆς κατὰ Χριστιανῶν λύσσης Διοκλητια νὸς καταλείπεται. Αυσίαν δὲ παραχρήμα τιμωρήσασθαί τε βιαιότατον καὶ θωπείαις ὑπαγαγέσθαι δεινότατον τῆς Κιλίκων ἔπαρχον προχειρίζεται. Ὁ δὲ τὴν Μόψου καταλαβὼν διωγμὸν ἐγείρει κατὰ Χρι στιανῶν, καὶ διωγμῶν τὸν φρικωδέστατον καὶ βαρύ τατον, ἔργον ἐκείνου τοῦ διωγμοῦ, καὶ τρεῖς τὸν ἀριθμὸν νεανίσκοι· Κλαύδιος, Αστέριος, Νέων, οὓς etiam alimentum agrotorum, non solum gratis cu- τροφάς, οὐκ ἀμίσθους μόνον τὰς θεραπείας ποιων, rans, sed etiam cum curatione præbens mercedem. Talis quidem sacrosanctus Zenobius obtigit Cilicum regioni, quo tempore imperator Romanorum deditus simulacris et impiæ ac falsæ religioni, mortuus est in impiis dogmatibus. Sed illius quidem tam imperii, quam furoris in Christianos, relictus est hæres Diocletianus. Statim autem Lysiam præficit Cilicia, qui et ad cruciandum erat violentissimus, et ad alliciendum blanditiis maxima vi præditus. Ille autem cum venisset ad Mopsi urbem excitat persecutionem adversus Christianos, eamque gravissimam, et maxime horribilem. Tres autem numero adolescentes, Claudius, Asterius et Neon, fuerunt etiam exerciti in illa persecutione: quos tulit quidem Isauria, Larandus autem exer- Ισαυρία μὲν ἤνεγκε, Λαρανδὸς δὲ ἤσκησεν· Οὗτοι cuit. Ii enim a Lysia vehementibus et multis subjecti cruciatibus, in crucem acti extra muros, subierunt mortem maleficorum: eorum autem corpora projecta sunt devoranda a feris et volucribus. Et Lysias quidem talem ostendebat insaniam adversus Christianos. πολλαῖς ὑπὸ Λυσίου καὶ σφοδραῖς ὅτι ταῖς τιμωρίαις ὑποβληθέντες σταυρῷ προσηλωθέντες ἔξω τειχών τὴν τῶν κακούργων ὑπέστησαν θάνατον· τὰ δὲ τούτων σώματα θηρίοις καὶ πετεινοῖς εἰς πυράν προετέθη. Καὶ Λυσίας μὲν δὴ τοιαύτην κατὰ Χρι στιανῶν ἐπεδείκνυτο τὴν μανίαν. Γ΄. Ζηνόβιος δὲ ὁ καλὸς, ἐν ἀρετῇ τοσαύτη πολιτευσάμενος καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ ποίμνιον ἀποκαλύψει θείᾳ παρειληφώς, ἐπίσκοπος τῆς Κιλίκων ἀναδειχθείς, διπλῆν εἰς τὸ ἑξῆς ἐπεδείκνυτο τὴν θεραπείαν· οὐ σώματα μόνον, ἀλλὰ καὶ ψυχάς ἰατρεύων, καὶ τὰ μὲν νοσημάτων, τὰς δὲ ἀσεβείας ἐλευθερῶν. Εντεῦθεν Ινδοῦ τινος φιλάρχου σύζυγον κακῷ τινι λέγεται βληθῆναι τῶν ἀνηκέστων. Τὸ δὲἄρα καρκῖνος ἦν ἐνδοτάτω τοῦ θώρακος κατασκή (ψας. Εφ᾽ ᾧ πᾶσαι καὶ χεῖρες ἰατρῶν ἀθροισθεῖσαι, καὶ τέχναι καὶ φάρμακα, δεύτερα πάντα τοῦ πάθους ἠλέγχοντο. ᾿Αχθόμενος οὖν περὶ τῆς γυναικὸς ὁ Ἰνδὸς, καὶ ὅθεν ἂν ἔλθοι τηλικούτου κακοῦ λύσις φιλοπόνως ἀνερευνῶν, μανθάνει παρὰ τινος των ἐμπύρων τὰ περὶ Εηνοβίου, καὶ ὅτι πολλοὺς τῶν νοσούτων ἰᾶται ῥήματι μόνῳ καὶ χειρῶν ἐπιθέσει Καὶ ὃς αὐτίκα μελήσας οὐδὲν οὐδ᾽ ἀναβαλόμενος, ἀλλ' ὡς εἶχεν εὐθὺς ἄμα συζύγῳ καὶ τέκνοις, πορείας ἁψάμενος, ἐν Αἰγαῖς γίνεται. Τοιοῦτον γὰρ πιεζο μένη ψυχή, καὶ οὕτως ἀνύσαι τὸ ἀκουσθὲν ὀξυ τάτη δι' ἐλπίδα χρηστοτέραν ἔλευθερίας. Εκεῖσε τοίνυν γενόμενος, ἐπυνθάνετο περὶ Ζηνοβίου, ποῦ ἄρα καὶ ἐν τίνος εἴη διάγων, καὶ σπουδὴν ἐποιεἶτο πᾶσαν ὥστε τὸν ἄνδρα θεάσασθαι. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον ἔχοντι τῷ Ἰνδῷ, καὶ οὕτω τὴν ἐκεί μου θέαν περὶ πολλοῦ ποιουμένῳ ἐφίσταται ὄψις αὐτῷ σαφῶς ὕπαρ οὐκ ὄναρ καταλαλεῖν ἐπισκήπτουσα τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίαν. Ἐν αὐτῇ γὰρ, φησὶ καὶ περιτύχης τῷ ζητουμένω Διαναστὰς τοίνυν οὗτος, ἔπεισιν εὐθὺς μετὰ τῆς γυναικὸς παρὰ τὸν ναὸν. Καὶ τὸν ἅγιον εὑρόντες ἐν αὐτῷ πλήθους ἐστῶτα μέσον, καὶ πηγὰς ἡδίστης διδασκαλίας τοῦ στόματος ἀφιέντα, διωσάμενοι τοὺς περιεστῶτας, τῶν ὡραίωῦ ἐκείνου ποδῶν, καὶ ἀγαθὰ ὡς ἀληθῶς εὐαγγελιζομένων μετὰ πολλῆς ἐπιλαμβάνονται τῆς θερμότητος καὶ τῆς ἱκετείας, καὶ δέονται τῆς συμπαθοῦς ψυχῆς ἐκείνης καὶ φιIII. Egregius igitur Zenobius cum in tanta virtute vitam egisset, et divina revelatione Christi gregem pascendam suscepisset, et Ciliciæ fuisset creatus episcopus, in posterum etiam duplicem ostendit curationem; ut qui non solum corporibus, sed etiam animis mederetur, et illa quidem a morbis, bas vero liberaret ab impietate. Hinc dicitur Indi cujusdam præfecti conjugem incidisse in morbum immedicabilem. Is autem erat cancer, qui in interiorem partem thoracie incubuerat. Propter que congregatæ omnes manus medicorum, artesque et medicamenta ostensa sunt illi morbo cedere. Uxoris ergo vicem dolens Indus, et undenam lanti mali inveniret solutionem diligenter perscrutans, a quodam mercatore accepit de Zenobio, eum multos curare ægrotos solo verbo et manuum impositione. Ille autem statim nihil cunctatus, sed statim cum conjuge et liberis iter ingressus, venit Egas. Talis enim est, qui affligitur, animus, et ad id, quod audierit exsequendum acerrimus propter spem meliorem libertatis. Cum illuc ergo venisset, rogabat de Zenobio, ubinam esset, et apud quem degeret; et omne ponebat studium, ut eum videret. Cum hoc autem modo se haberet Indus, et tam magni faceret illum videre, oi apparet visio, quæ ei vere, et non in somnis, jubebat accedere ad ecclesiam Christianorum: in ea enim, inquit, invenies eum, quem quæris. Cum is ergo surrexisset, cum uxore statim venit ad templum. Et cum in eo invenissent sanctum stantem in medio multitudinis, et ex ore suo emittentem doctrinæ fontes suavissimos, dimotis iis, qui circumsistebant, speciosos illius pedes, et bona revera evangelizantis ardentissime apprehensant supplices, misericordemque et clementem illam animam orant et obsecrant ut a malo liberentur. Nam etsi in uxoris thorace inesset morbus, mariti tamen multo

col. 1313–1314page 158 of 165

PG 115:1313λανθρώπου, καὶ λιπαρουσιν αὐτὸν ὥστε τοῦ πάθους ἀπαλλαγῆναι. Εἰ γὰρ καὶ τῷ τῆς γυναικὸς θώρακι τὸ πάθος ἐνῆν, ἀλλὰ πολλῷ πλέον τῆς τοῦ ἀνδρὸς ψυχῆς ἤπτετο. Ὁ δὲ μισθὸν αὐτοὺς τῆς ἰατρείας ἐπιζητεῖ τὴν εὐσέβειαν, καὶ τὸ τῆς πατρίου πλάνης ἀποστάντας, αὐτομολῆσαι πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν. Ὅπερ οὖν προθύμως αὐτῶν ποιεῖν ἐπαγγελλομένων, ὁ ἅγιος ὑπολαβών, Ἐν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ τὴν αἱμόῤῥουν ἰασαμένου, ὑγιὴς ἴσθι, γύναι, φησὶ, καὶ τοῦ πάθους ἐλευθεροῦ, καὶ παραχρήμα ἥ τε χαλεπὴ νόσος ἐκείνη καθάπερ τινὶ μάστιγι τῷ ῥήματι ἀπελήλατο· καὶ τοῦ θείου βαπτίσματος αὐτός τε καὶ σύζυγος καὶ οἱ παῖδες ἀξιωθέντες, ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἱερῶν κοινωνήσαντες μυστηρίων, οἴκαδε χαίροντες ἐπανήεσαν, τῷ τῆς γυναικὸς περὶ τὸν θώρακα πάθει κοινῇ τὸ τῆς ἀπάτης νόσημα συναποβαλόντες, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἕκαστος ὑγείαν πλουτήσαντες. Δ΄. Εἶτα καὶ γυνή τις ἑτέρα πάλιν ἐν τῇ πρὸς Δάφνην Ἀντιοχείᾳ, ἐν ἀρετῇ ζῶσα, καὶ πολλοῖς ἐπαρκοῦσα τῶν πενομένων, πάθει περιπίπτει χαλεπωτάτῳ· φαγέδαιναν τοῦτο παῖδες ἰατρῶν ὀνομάζουσι. Μεταξὺ δὲ ἄρα τῶν μαστῶν ἐκφυὲν, κύκλῳ τὰ περὶ αὐτοὺς ἐλυμαίνετο. Πάσης οὖν ἄλλης ἀπογνοῦσα καὶ αὐτὴ θεραπείας, ὑπέξεισι νύκτωρ τῆς πόλεως· ἐλθοῦσά τε διὰ Σελευκείας, καὶ τοῖς αἰγιαλοῖς ἐπιστᾶσα, πλοίου τέ τινος ἐπιβᾶσα, εἰς Αἰγὰς καταίρει. Καὶ προσελθοῦσα θερμῶς τῷ ἁγίῳ, τὸ δεινὸν ἐκεῖνο πάθος ὑποδεικνύει, καὶ δεῖται τούτου καὶ ἱκετεύει ὥστε ἢ ἐν ὀφθαλμοῖς ἀποθανεῖν τοῖς ἐκείνου, καὶ σὺν τάχει τὸ ὀφειλόμενον ἀποτίσαι, ἢ τοῦ πιέζοντος ἀπαλλαγῆναι κακοῦ· τοσοῦτον γὰρ ὑπὸ τοῦ πάθους ἠνέγκατο, καὶ τηλικαύταις ὀδύναις συνείχετο, ὡς καὶ τὸν θάνατον ἐν εὐεργεσίας αἰτεῖσθαι μέρει, καὶ τοῦτον εἶναι δοκεῖν τῶν λυπούντων ἐλευθερίαν. Ταῦτα τοῦ ἁγίου δεδυσωπημένος, καὶ τῇ χειρὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ὑποτυπώσαντος, ἔπειτα δὲ καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ θεῖον ὄνομα ἐπιφθεγξαμένου ! (ὢ Θεοῦ κριμάτων ! ὢ ἀνεικάστου χρηστότητος ! ) ῥήγνυται μὲν εὐθέως τὸ πάθος, ἰχῶρος πληρῶσαν τὸ ἔδαφος, λύεται δὲ τῶν ὀδυνῶν ἡ γυνή, καὶ πρὸς τὴν Ἀντιόχου ὑγιὴς ἐπανήκει. Ε΄. Τὰ δὲ μετὰ ταῦτα διωγμὸς κατὰ τῆς εὐσεβείας Διοκλητιανοῦ, καὶ δόγμα παρ᾽ αὐτοῦ θεομάχου, καὶ Λυσίας τῆς ὠμότητος ἐκείνου καὶ τῆς ἀπανθρωπίας ὑπηρέτης θερμότατος. Ὅστις τὰ κατὰ τὸν θεῖον μαθὼν Ζηνόβιον, καὶ ὅπως ἕνα μόνον κηρύττει Θεὸν, καὶ τῶν αὐτοῦ ἐντολῶν τε καὶ θελημάτων ἐπιμελῶς περιέχεται, ὅπως τε τῇ αὐτοῦ ἐπικλήσει νόσους εὐχειρῶς λύει πάσας, καὶ χεῖρα τοῖς δεομένοις προτείνει δαψιλῶς ῥέουσαν, εὐθὺς αὐτὸν συλλαμβάνει, καὶ προκαθίσας ἐπὶ μέσης τῆς πόλεως, καὶ τὸν ἄνδρα κατὰ πρόσωπον ἀγαγών, Πολλά μοι, φησί, περὶ σοῦ, Ζηνόβιε, ἤκουσται· ἀλλ᾽ ἐγὼ μόνῃ πιστεύειν ἀκοῇ ῥᾳδίως οὐκ ἔχων, ὥστε καὶ ὀφθαλμοὺς μάρτυρας ποιῆσαι τῶν ἀκουσθέντων, καὶ ἵνα τὸ πολύ συνέλω τοῦ λόγου, δύο σοι ταῦτα προτίθεμαι, ἢ πεισθῆναι τῷ τῶν κρατούντων εὐσεβεῖ διατάγματι, καὶ θῦσαι σὺν ἡμῖν τοῖς θεοῖς, ὅπερ τιμής σε τῆς μεγίστης ἀπολαῦσαι παρασκευάσει, καὶ πλούτου δαψίλειαν εὖ ἴσθι καὶ βίου λαμ

MARTIRYUM SS. ZENPBII ET ZENOBIE. λανθρώπου, καὶ λιπαρουσιν αὐτὸν ὥστε τοῦ πάθους magis tangebat animum. ille autem curationis ἀπαλλαγῆναι. Εἰ γὰρ καὶ τῷ τῆς γυναικὸς θώρακι τὸ πάθος ἐνῆν, ἀλλὰ πολλῷ πλέον τῆς τοῦ ἀνδρὸς ψυχῆς ἤπτετο. Ὁ δὲ μισθὸν αὐτοὺς τῆς ἰατρείας ἐπιζητεῖ τὴν εὐσέβειαν, καὶ τὸ τῆς πατρίου πλάνης ἀποστάντας, αὐτομολῆσαι πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν. Ὅπερ οὖν προθύμως αὐτῶν ποιεῖν ἐπαγγελλομένων, ὁ ἅγιος ὑπολαβών, Εν ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ τὴν αἱμόῤῥουν ἰασαμένου, ὑγιὴς ἴσθι, γύναι, φησὶ, καὶ τοῦ πάθους ἐλευθεροῦ, καὶ παραχρήμα ή τε χαλεπή νόσος ἐκείνη καθάπερ τινί μάστιγι τῷ ῥήματι ἀπελήλατο· καὶ τοῦ θείου βαπ τίσματος αὐτός τε καὶ σύζυγος καὶ οἱ παῖδες ἀξιωθέντες, ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἱερῶν κοινωνήσαντες μυστηρίων, οἴκαδε χαίροντες ἐπανήεσαν, τῷ τῆς γυναικὸς περὶ τὸν θώρακα πάθει κοινῇ τὸ τῆς ἀπάτης ὑγείαν πλουτήσαντες. Δ΄. Εἶτα καὶ γυνή τις ἑτέρα πάλιν ἐν τῇ πρὸς Δάφνην Αντιοχείᾳ, ἐν ἀρετῇ ζῶσα, καὶ πολλοῖς ἐπαρκοῦσα τῶν πενομένων, πάθει περιπίπτει χαλε πωτάτῳ· φαγέδαιναν τοῦτο παῖδες ἰατρῶν ὀνομά ζουσι. Μεταξὺ δὲ ἄρα τῶν μαστῶν ἐκφυὲν, κύκλῳ τὰ περὶ αὐτοὺς ἐλυμαίνετο. Πάσης οὖν ἄλλης ἀπο γνοῦσα καὶ αὐτὴ θεραπείας, ὑπέξεισι νύκτωρ τῆς πόλεως· ἐλθοῦσά τε διὰ Σελευκείας, καὶ τοῖς αἰγια λοῖς ἐπιστᾶσα, πλοίου τέ τινος ἐπιβᾶσα, εἰς Αἰγὰς καταίρει. Καὶ προσελθοῦσα θερμῶς τῷ ἁγίῳ, τὸ δεινὸν ἐκεῖνο πάθος υποδεικνύει, καὶ δεῖται τούτου καὶ ἱκετεύει ὥστε ἢ ἐν ὀφθαλμοῖς ἀποθανεῖν τοῖς ἐκείνου, καὶ σὺν τάχει τὸ ὀφειλόμενον ἀποτίσαι, ἢ τοῦ πιέζοντος ἀπαλλαγῆναι κακοῦ· τοσοῦτον γὰρ ὑπὸ τοῦ πάθους ἠνέγκατο, καὶ τηλικαύταις οδύναις συνείχετο, ὡς καὶ τὸν θάνατον ἐν εὐεργεσίας αἰτεῖ σθαι μέρει, καὶ τοῦτον εἶναι δοκεῖν τῶν λυπούντων ἐλευθερίαν. Ταῦτα τοῦ ἁγίου δεδυσωπημένος, καὶ τῇ χειρὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ὑποτυπώσαντος, ἔπειτα δὲ καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ θεῖον ὄνομα ἐπιφθεγξαμένου! (ὢ Θεοῦ κριμάτων! ᾧ ἀνεικάστου χρηστά τητος! ) ῥήγνυται μὲν εὐθέως τὸ παθος, ἰχῶρος πληρῶσαν τὸ ἔδαφος, λύεται δὲ τῶν ὀδυνῶν ἡ γυνή, καὶ πρὸς τὴν ᾿Αντιόχου ὑγιὴς ἐπανήκει. mercedem ab eis postulat pietatem, et ut a patrio errore discedentes, ad agnitionis veritatem transfugerent. Quod quidem prompto et alacri animi studio se facturos eis profitentibus, excipiens sanctus: In nomine Jesu Christi, inquit, qui sanavit mulierem profluvio sanguinis laborantem, sana esto, mulier, et liberare a morbo; statimque gravis ille morbus verbo, tanquam flagello aliquo, fuit expulsus: et divinum baptismum et ipse, et uxor, et liberi fuerunt assecuti. Deinde etiam cum fuissent participes sacramentorum, domum læti redierunt, ut qui cum morbo mulieris, qui erat in thorace, una quoque perdidissent morbum deceptionis, et sanitate animæ fuissent locupletati. νόσημα συναποβαλόντες, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἕκαστος IV. Alia quoque mulier, quæ virtute vivebat Antiochiæ, et opem ferebat multis indigentibus, in morbum incidit gravissimum. Eum medici nominant phagedænam. Exortus autem inter mamillas, vastabat omnia circumcirca. Omnem ergo aliam desperans ipsa quoque curationem, egreditur noctu e civitate: cumque venisset per Seleuciam, et ad littus accessisset, et navem quamdam ascendisset, appellit gas. El ardenti studio ad sanctum accedens, ei ostendit gravem illam affectionem, eumque rogat et supplicat, at vel ante illius oculos moriatur, et cito exsolvat debitum: vel liberetur a malo, quod eam alligit. Morbus enim ei lanlam afferebat necessitatem, et tantum dolorem, ut etiam mortem peteret loco beneficii, et ea videretur esse liberatio a malis. Cum is motus fuisset sanctus, et manu crucis signum fecisset, et deinde divinum Christi nomen invocasset (o Dei judicia, o benignitatem, quæ nullis potest verbis exprimi! ), rumpitur quidem stalim morbus, qui solum implevit sanie: solvitur autem mulier a doloribus, et revertitur sana Antiochiam. Ε΄. Τὰ δὲ μετὰ ταῦτα διωγμὸς κατὰ τῆς εὐσε V. Quæ autem post hæc sequuntur, sunt Diocleβείας Διοκλητιανοῦ, καὶ δόγμα παρ᾽ αὐτοῦ θεομά tiani persecutio adversus pietatem, et Deo inimiχου, και Λυσίας τῆς ὠμότητος ἐκείνου καὶ τῆς cum ab eo profectum edictum, et Lysias illius ἀπανθρωπίας ὑπηρέτης θερμότατος. Οστις τὰ κατὰ sævitiæ et inhumanitatis minister acerrimus. Qui τὸν θεῖον μαθὼν Ζηνόβιον, καὶ ὅπως ἕνα μόνον κη cum accepisset divinum Zenobium prædicare unum ρύττει Θεὸν, καὶ τῶν αὐτοῦ ἐντολῶν τε καὶ θελη- solum Deum, ejusque præcepta et voluntatem μάτων ἐπιμελῶς περιέχεται, ὅπως τε τῇ αὐτοῦ studiose et diligenter amplecti, et ejus invocatione ἐπικλήσει νόσους εὐχειρῶς λύει πάσας, καὶ χεῖρα morbos omnes facile solvere, et manum abunde τοῖς δεομένοις προτείνει δαψιλῶς ρέουσαν, εὐθὺς suppeditantem porrigere egentibus, eum statim αὐτὸν συλλαμβάνει, καὶ προκαθίσας ἐπὶ μέσης τῆς comprehendit, et cum in media præsedisset civiπόλεως, καὶ τὸν ἄνδρα κατὰ πρόσωπον ἀγαγών, tate, et eum coram ipso curasset sislendum: Spe, Πολλά μοι, φησί, περὶ σοῦ, Ζηνόβιε, ἤκουσται· ἀλλ' inquit, ο Zenobi, a me de le est auditum: sed cum ἐγὼ μόνῃ πιστεύειν ἀκοῇ ῥᾳδίως οὐκ ἔχων, ὥστε non facile possem soli famæ credere, propterea to καὶ ὀφθαλμοὺς μάρτυρας ποιῆσαι τῶν ἀκουσθέντων, in meum adduxi conspectum, ut etiam oculos καὶ ἵνα τὸ πολύ συνέλω τοῦ λόγου, δύο σοι ταῦτα haberem testes eorum, quæ audivi: et, ut paucis προτίθεμαι, ἢ πεισθῆναι τῷ τῶν κρατούντων εὐ absolvam, hæc duo tibi propono, ut vel pareas pio σεβεῖ διατάγματι, καὶ θῦσαι σὺν ἡμῖν τοῖς θεοῖς, edicto imperatorum, et diis nobiscum saorifices ὅπερ τιμής σε τῆς μεγίστης ἀπολαῦσαι παρασκευάσει, καὶ πλούτου δαψίλειαν εὖ ἴσθι καὶ βίου λαμ

col. 1315–1316page 159 of 165

PG 115:1315πρότητα, καὶ ἀγαθῶν ἄλλων ἀμοιβὰς προξενήσει σοι, ἢ πληγὰς καὶ στρέβλας, καὶ βασάνους ἑτέρας κατακριθῆναι, ὧν τί τὸ τέλος ἢ χαλεπός πάντως καὶ ὀδυνηρότατος θάνατος; Πρὸς ταῦτα ὁ γενναῖος Ζηνόβιος, Ἐμοὶ Θεὸς εἷς ἀληθινὸς ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός ἐστιν, ἔφη, ἐφ᾿ ὃν ἐγὼ πέποιθα, παρ᾽ οὗ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναί μοι καὶ τὸ ζῆν, καὶ δι᾿ ὃν ἐμοὶ τὸ ἀποθανεῖν κέρδος. Οὐδὲ γὰρ ἔστι τι τῶν τῇδε τερπνῶν τῆς ἐκεῖθεν ἀντιδόσεως ἄξιον. Ἐφ' οἷς ὁ ἀπηνὴς ἐκεῖνος ἀγανακτήσας, μετεωρίζει τὸν ἀθλητὴν ἐπὶ ξύλου, καὶ στρέβλας αὐτοῦ καὶ ξυστῆρας ἐπάγει τῷ σώματι· Ἴδωμεν εἰ Χριστὸς ἔλθοι, βοηθήσων αὐτῷ. ς'. Ἔπειτα ἥκει δρομαίως ποθὲν ἡ ἀδελφὴ Ζηνοβία, καὶ τοῦτον ἐπὶ τοῦ ξύλου θεασαμένη, θάρσους τε καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς θέας ὑποπλησθεῖσα, καὶ πᾶν εἴ τι μαλακὸν ἢ ἀσθενὲς ἢ γυναικεῖον ἀποβαλοῦσα, καὶ ἀληθῶς ὅτι τοιούτου ἦν ἀνδρὸς ἀδελφὴ δείξασα, Ἀλαζών, ἔφη, τύραννε, τίνα τοιαύτην ἐργασάμενον ἀτυπίαν αἰκίζεις τὸν ἀδελφόν; Ὁ δὲ, (ὦ σκαιᾶς ψυχῆς καὶ δολερᾶς καὶ ἀνελευθέρου!) πρὸς τηλικαύτην γυναικὸς παῤῥησίαν μεθ᾽ ὅσης ὁμαλότητος ἀποκρίνεται, ἵνα καὶ ὡς θῆλυ κλέψῃ καὶ ὡς ἀσθενέστερον μαλακοῖς ῥήμασιν ἐπαγάγηται! Θῦσον γάρ, φησί, Ζηνοβία, κἂν αὐτὴ τοῖς θεοῖς, καὶ μὴ σώματος οἰκείου εὐγένειαν, καὶ ἀκμὴν ὥρας, καὶ ἄνθος νεότητος ἰδεῖν ἐλεεινῶς ἀνάσχῃ πολυτρόποις αἰκισμοῖς ἐκδιδόμενα, ὧν πολύ, γύναι, τῆς ὀδύνης ἡ αἰσχύνη βαρύτερον. Ἡ δὲ τοῦ λόγου σὺν τῷ ἀδελφῷ ἐπιλαβομένη, καθάπερ ὑφ᾽ ἑνὶ ψυχῆς κινήματι, καὶ παραστήματι, Οὐ πείσεις, εἶπον, ἡμᾶς, ὦ τύραννε, Θεοῦ ζῶντος ἀληθινοῦ εἴδωλα θνητῶν ἀνθρώπων ἀλλάξασθαι οὐδ᾽ ἂν εἰ καὶ μυρίους σοι δυνατὸν ἦν ἡμῖν θανάτους ἐπαγαγεῖν, ἀλλὰ μὴ τὸν ἕνα τοῦτον ὅστις καὶ παρ' αὐτῆς ἡμῖν φύσεως ἀναγκαίως ὀφείλεται. Ταῦτα τοιγαροῦν εἰρηκότας κλίναι τοὺς μάρτυρας εὐθὺς ὑποδέχονται σιδηραῖ, καὶ πῦρ ὑπὸ ταῖς κλίναις ἀνάπτεται. Παρῆν δὲ καὶ Λυσίας ἐπιφωνῶν· Ἐλθέτω Χριστός, βοηθησάτω τοῖς ὑπὲρ αὐτοῦ πάσχουσι. Καὶ ὁ Ζηνόβιος εὐκόσμῳ τῷ ἤθει, Πάρεστιν, ἔλεγεν, ἰδοὺ τὴν παρ' αὐτοῦ δρόσον ἡμῖν παρέχων ἡμῖν, εἰ καὶ σὺ τοῦτον οὐκ ἔχεις ὁρᾷν, τοσαύτην ἀσεβείας ἀχλὺν περικείμενος. Ζ΄. Ὁ γοῦν τύραννος, οὕτως αὐτοὺς ὁρῶν εὐψύχως καὶ καρτερικῶς ἔχοντας, ἵστησι ταύτην τὸ παρὸν τοῖς γενναίοις τὴν τιμωρίαν, ὁμοῦ μὲν οὐχ ἱκανὴν αὐτὴν εἰς ὀδύνης αἴσθησιν δριμοτέρας ὑπολαβὼν, ὁμοῦ δὲ καί τισιν ἐλπίσιν ἑαυτὸν ὑποσαίνων ὡς ἄρα πεισθήσονται καὶ μεταβαλοῦσι, καὶ οὐχ οὕτω διὰ τέλους ἑαυτῶν ἀφειδήσουσι. Ἀμέλει καὶ τῶν σιδηρῶν ἐκείνων κλινῶν αὐτοὺς ἀναστήσας, Οἰκτείρατε κἂν ἄρτι ἑαυτοὺς, φησί, λάβετέ τινα σφῶν αὐτῶν ἔλεον, μηδὲ ὄψις ἀλλήλοις οἰκτρὰ γένησθε, ἀδελφὸς ἐν ὀφθαλμοῖς ἀδελφοῦ χαλεπῶς ἀναιρούμενος. Οἱ δὲ τὸν τρόπον ἐκεῖνοι μᾶλλον ἀδελφοὶ καὶ τὰς ψυχὰς ἢ τὰ σώματα, Σοὶ μᾶλλον, ὦ δικαστά, συμβουλεύομεν, εἶπον, θέσθαι τινὰ καὶ τῆς σαυτοῦ ψυχῆς πρόνοιαν,

σοι, ἢ πληγὰς καὶ στρέβλας, καὶ βασάνους ἑτέρας κατακριθῆναι, ὧν τί τὸ τέλος ἢ χαλεπός πάντως καὶ ὁδυνηρότατος θάνατος; Πρὸς ταῦτα ὁ γενναῖος Ζηνόβιος, Ἐμοὶ Θεὸς εἷς ἀληθινὸς ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός ἐστιν, ἔφη, ἐφ᾿ ὃν ἐγὼ πέποιθα, παρ᾽ οὗ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναί μοι καὶ τὸ ζῆν, καὶ δι᾿ ὃν ἐμοὶ τὸ ἀποθανεῖν κέρδος. Οὐδὲ γὰρ ἔστι τι τῶν τῇδε τερπνῶν τῆς ἐκεῖθεν ἀντιδόσεως ἄξιον. Εφ' οἷς ὁ ἀπη· νὴς ἐκεῖνος ἀγανακτήσας, μετεωρίζει τὸν ἀθλητὴν ἐπὶ ξύλου, καὶ στρέβλας αὐτοῦ καὶ ξυστῆρας ἐπάγει τῷ σώματι· Ιδωμεν εἰ Χριστὸς ἔλθοι, βοηθήσων αὐτῷ. quod quidem eficiet, ut tu maximum honorem πρότητα, καὶ ἀγαθῶν ἄλλων ἀμοιβὰς προξενήσει assequaris, et magnas opes, et vitæ splendorem, et aliorum bonorum remunerationes tibi conciliabil (hoc tibi potes certo persuadere): vel ut damneris ad plagas, vincula, cruciatus, et cætera tormenta. Quorum quisnam est alius finis, nisi mors omnino sævissima, et plena maximo dolore? Ad hæc egregius Zenobius: Mihi, inquit, unus est verus Deus Jesus Christus, in quo ego confido, a quo est ipsa essentia et vita, et propter quem est mihi mori lucrum: neque enim quidquam ex iis, quæ hic sunt jucunda et delectabilia, est conferendum cum ea, qua est illic, remuneratione. Quamobrem sævus indignatus Lysias, sublime in ligno tollit athletam, et tormenta infert ejus corpori: Videamus, dicens, an Christus sit venturus, ut ei opem ferat. VI. Interea vero currens alicunde, venit ad eum Zeς'. Ἔπειτα ἥκει δρομαίως ποθὲν ἡ ἀδελφὴ Ζη nobia soror ejus. Quæ cum eum aspexisset in ligno, et νοβία, καὶ τοῦτον ἐπὶ τοῦ ξύλου θεασαμένη, θάρσους vel ex ipso spectaculo repleta fuissetaudacia, et si quid est molle, aut imbecillum,aut muliebre, id totum abjecisset, et se vere esse ejus sororem ostendisset; Superbe, inquit, tyranne, quidnam sceleris admisit frater, quod tu eum sic torques? Ille autem (o sinistram, et dolosam, et illiberalem animam)ad mulieris dicendi libertatem placidissime respondit et lenissime, ut et in eam, utpote feminam, se blandis verbis insinuaret, et induceret ut imbecilliorem: Sacrifica enim, inquit, Zenobia tu quoque diis, nec sustineas videre speciem ac vigorem et florem tui corporis miserabiliter multis ac variis tradi suppliciis: quorum, o mulier, dedecus est longe ipso dolore gravius. Illa autem simul cum fratre loqui incipiens veluti uno quodam molu animi et consensu: Non nolis, dixerunt, persuadebis, o tyranne, Deum verum et vivum permutare cum simulacris mortalium hominum, nec si fieri quidem posset, ut tu innumerabiles nobis mortes afferres, et non hanc unam, quæ nobis vel ab ipsa natura debetur necessario. Hæc ergo cum dixissent, martyres statim lecti excipiunt ferrei, et ignis sub lectis accenditur. Aderat autem Lysias quoque acclamans: Veniat Christus, et opem ferat iis, qui pro ipso patiuntur. Zenobius autem ei honeste dixit: En adest, suum rorem præbens nobis medicinam, etiamsi tu hoc non possis videre, cum sis circumdatus tanta caligine impietatis. VII. Tyrannus ergo cum videret eos tam magno et tam forti animo præditos, in præsentia quidem cessare facit eorum cruciatum, simul quidem et ad sensum doloris eum nequaquam suificere existimans, et spe quadam sibi blandiens fore ut ii persuadeantur, et convertantur, nec perpetuo ita sibi nihil parcant. Cum itaque e lectis ferreis eos fecissel surgere: Vestri, inquit, modo miseremini, neque sit alter alteri invicem aspectus miserabilis, frater ante oculos sororis atrociter interfectus. Illi autem moribus et animis magis fratres, quam corporibus: Tibi, dixerunt, o judex, potius consulimus, ut tuæ animæ aliquam curam geras, et timeas quidem gehennam, cujus minæ tibi intentantur, et τε καὶ ἀπ' αὐτῆς τῆς θέας ὑποπλησθεῖσα, καὶ πᾶν εἴ τι μαλακὸν ἢ ἀσθενὲς ἢ γυναικεῖον ἀποβαλοῦσα, καὶ ἀληθῶς ὅτι τοιούτου ἦν ἀνδρὸς ἀδελφὴ δείξασα, ᾿Αλαζών, ἔφη, τύραννε, τίνα τοιαύτην ἐργασάμενον ἀτυπίαν αἰκίζεις τὸν ἀδελφόν; Ὁ δὲ, (ὦ σκαιᾶς ψυχῆς καὶ δολερᾶς καὶ ἀνελευθέρου!) πρὸς τηλικαύ την γυναικὸς παῤῥησίαν μεθ᾽ ὅσης ὁμαλότητος ἀποκρίνεται, ἵνα καὶ ὡς θῆλυ κλέψῃ καὶ ὡς ἀσθενέστε ρον μαλακοῖς ρήμασιν ἐπαγάγηται! Θῦσον γάρ, φησί, Ζηνοβία, κἂν αὐτὴ τοῖς θεοῖς, καὶ μὴ σώμα. τος οἰκείου εὐγένειαν, καὶ ἀκμὴν ὥρας, καὶ ἄνθος νεότητος ἰδεῖν ἐλεεινῶς ἀνάσχῃ πολυτρόποις αἰκ: - σμοῖς ἐκδιδόμενα, ὧν πολύ, γύναι, τῆς ὀδύνης ἡ αἰσχύνη βαρύτερον. Ἡ δὲ τοῦ λόγου σὺν τῷ ἀδελφῷ ἐπιλαβομένη, καθάπερ ὑφ᾽ ἑνὶ ψυχῆς κινήματι, καὶ παραστήματι, Οὐ πείσεις, εἶπον, ἡμᾶς, ὦ τύραννε, Θεοῦ ζῶντος ἀληθινοῦ εἴδωλα θνητῶν ἀνθρώπων ἀλλάξασθαι οὐδ᾽ ἂν εἰ καὶ μυρίους σοι δυνατὸν ἦν ἡμῖν θανάτους ἐπαγαγεῖν, ἀλλὰ μὴ τὸν ἕνα τοῦτον ὅστις καὶ παρ' αὐτῆς ἡμῖν φύσεως ἀναγκαίως ὀφεί λεται. Ταῦτα τοιγανοῦν εἰρηκότας κλίναι τοὺς μάρτυρας εὐθὺς ὑποδέχονται σιδηραῖ, καὶ πῦρ ὑπὸ ταῖς κλίναις ἀνάπτεται. Παρῆν δὲ καὶ Λυσίας ἐπι· φωνῶν· 'Ελθέτω Χριστός, βοηθησάτω τοῖς ὑπὲρ αὐτοῦ πάσχουσι. Καὶ ὁ Ζηνόβιος εὐκόσμῳ τῷ ήθει, Πάρεστιν, ἔλεγεν, ἰδοὺ τὴν παρ' αὐτοῦ δρόσον ξεμα παρέχων ἡμῖν, εἰ καὶ σὺ τοῦτον οὐκ ἔχεις ὁρᾷν, τοσαύτην ἀσεβείας ἀχλὺν περικείμενος. Ζ΄. Ο γοῦν τύραννος, οὕτως αὐτοὺς ὁρῶν εὐψύ χως καὶ καρτερικῶς ἔχοντας, ἵστησι ταύτην τὸ παρὸν τοῖς γενναίοις τὴν τιμωρίαν, ὁμοῦ μὲν οὐχ ἱκα νὴν αὐτὴν εἰς οδύνης αἴσθησιν δριμοτέρας ὑπολαβὼν, ὁμοῦ δὲ καί τισιν ἐλπίσιν ἑαυτὸν ὑποσαίνων ὡς ἄρα πεισθήσονται καὶ μεταβαλοῦσι, καὶ οὐχ οὕτω διὰ τέλους ἑαυτῶν ἀφειδήσουσι. Αμέλει καὶ τῶν σιδηρῶν ἐκείνων κλινῶν αὐτοὺς ἀναστήσας, Οἰκτείρατε καν ἄρτι ἑαυτοὺς, φησί, λάβετέ τινα σφῶν αὐτῶν ἔλεον, μηδὲ ὄψις ἀλλήλοις οἰκτρα γένησθε, ἀδελφὸς ἐν ὀφθαλμοῖς ἀδελφοῦ χαλεπῶς ἀναιρούμενος. Οἱ δὲ τὸν τρόπον ἐκεῖνοι μᾶλλον ἀδελφοὶ καὶ τὰς ψυχὰς ἢ τὰ σώματα, Σοὶ μᾶλλον, ὦ δικαστὰ, συμβουλεύομεν, εἶπον, θέσθαι τινὰ καὶ τῆς σαυτοῦ ψυχῆς πρόνοιαν,

col. 1317–1318page 160 of 165

PG 115:1317καὶ φείσασθαι μὲν τῆς ἠπειλημένης γεέννης καὶ τῶν ἀθανάτων ἐκείνων κολάσεων, ἀποστῆναι δὲ τῆς φανερᾶς ταύτης ἀπάτης, Θεῷ τε προσελθεῖν ἀληθινῷ καὶ τῇ εὐσεβείᾳ. Καὶ οἷδε ἡμεῖς ἐγγυηταί σοι ἅμα καὶ πρεσβευταὶ τὰ πρὸς αὐτὸν καὶ βεβαιωταί, ὅτι καὶ ἀποδέξεται τῆς μεταβολῆς, καὶ προσηνῶς ὑποδέξεται, καὶ ἀγαθῶν ἀξιώσει τῶν ἀποῤῥήτων. Ἐφ' οἷς θερμότερος ὥσπερ τὴν λύσσαν ἐκείνην καὶ τὴν μανίαν γεγονὼς ὁ Λυσίας λέβησι μὲν ἐμβληθῆναι τὴν ἀγαθὴν ὄντως δυάδα προστάττει. Καὶ οἱ λέβητες πῦρ κάτωθεν εἶχον σφοδρῶς ἀναπτόμενον. Στάντες δὲ πρὸ τῶν λεβήτων ἐκεῖνοι, καὶ ὀφθαλμοὺς μετὰ καὶ τῆς ψυχῆς εἰς οὐρανοὺς ἀνατείναντες, Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ὁ τῆς εἰρήνης Θεός, ἐν εἰρήνῃ δέξαι τὰς ψυχὰς ἡμῶν, εἶπον. Καὶ μετὰ τὴν εὐχὴν οἱ λέβητες αὐτοὺς εὐθέως ἐλάμβανον, καὶ τὸ μὲν ἐν αὐτοῖς ὕδωρ καὶ αὐτοῦ πυρὸς ἔζει σφοδρότερον· τὸ δὲ τῶν μαρτύρων ζεῦγος, θείας τινὸς ἄνωθεν αἰσθόμενοι δρόσου, ᾄδοντες ἠρέμα ἐξῄεσαν· ἡ ᾠδὴ δὲ ἦν· « Ἔσωσας ἡμᾶς, Κύριε, ἐκ τῶν θλιβόντων ἡμᾶς, καὶ τοὺς μισούντας ἡμᾶς κατήσχυνας. » Η΄. Ἐντεῦθεν ὁ Λυσίας, τὴν μεταβολὴν παντάπασιν ἀπελπίσας, τὴν τελευταίαν κατ᾿ αὐτῶν διὰ ξίφους δίδωσι ψῆφον. Καὶ τειχῶν ἔξω τῆς Αἰγαίων κατὰ τὸ τοῦ Λυσίου πρόσταγμα οἱ ἅγιοι γενόμενοι, καὶ προσευχῇ πάλιν ἑαυτοὺς δεδωκότες, Εὐχαριστοῦμέν σοι, Χριστὲ ὁ Θεός, εἶπον, ὅτι τὸν δρόμον ἡμᾶς τελέσαι ἠξίωσας, τὴν πίστιν τηρῆσαι, τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἀγωνίσασθαι. Αὐτὸς οὖν, Κύριε, καὶ τοῦ βραβείου μετασχεῖν ἡμᾶς τῆς κλήσεως τῆς ἄνω εὐδόκησον, καὶ μετὰ τῶν εὐαρεστησάντων τῷ ἁγίῳ σου καὶ θαυμαστῷ ὀνόματι συναρίθμησον· ὅτι εὐλογητὸς εἶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Καὶ παραχρῆμα ἔργον ἦν ἡ εὐχή. Καί τις ἄνωθεν ἀπηχουμένη φωνὴ τοὺς στεφάνους αὐτοῖς ἐπηγγέλλετο, καὶ πρὸς ἐκεῖνα μετεκαλεῖτο τοὺς ἀθλητάς, ὧν καὶ διὰ τοῦ μαρτυρίου παντὸς ἐπιτυχεῖν ηὔχοντο. Τῆς δὲ φωνῆς ταύτης καὶ οἱ παρόντες ἀκούσαντες, πίπτουσιν ἐπὶ γῆς πρηνεῖς καὶ δεδακρυμένοι τῷ παραδόξῳ τῆς ἀκροάσεως. Τριακοστῇ μὲν οὖν Ὀκτωβρίου τὰς κεφαλὰς οἱ μάρτυρες ἀποτέμνονται. Θ΄. Τὰ δὲ τούτων ἱερὰ σώματα πρὸ τῆς πόλεως ἐκβεβλημένα Ἑρμογένης καὶ Γαΐος οἱ πρεσβύτεροι, βαθείας νυκτὸς ἅμα ἀνελόμενοι, σοροῖς τε ἄγαν εὐλαβῶς καὶ ὁσίως ἐνθέμενοι, ἐν τῷ ἐκεῖσε κρύπτουσι σπηλαίῳ. Ἐδεδίεσαν γὰρ τῶν ἀσεβῶν τὴν ἐπήρειαν, μὴ καὶ αὐτῶν ἐκείνοις τῶν λειψάνων φθονήσωσιν. Οὕτω διὰ πάντων αὐτοῖς τὰ τῆς ἀδελφότητος ἐτηρήθη, καὶ κοινὴν τὴν ὁμολογίαν, κοινὴν καὶ τὴν ἄθλησιν ἐποιήσαντο· καὶ ὥσπερ μιᾶς προῆλθον γαστρός, οὕτω καὶ τόπος εἷς ἀμφοτέρων τὰ σώματα δέχεται, καὶ μία σκηνὴ πάλιν αὐτοὺς ἐν οὐρανοῖς ὑποδέχεται, εἰς δόξαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέπεια νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

MARTYRIUM SS. EULAMPII ET EULAMPIÆ. errore manifesto, et ad Deum verum accedas, et ad pietatem. Nos autem tibi erimus apud Deum intercessores, sponsoresque et fdejussores, quod acceptam tuam habebit conversionem, et te placide excipiet, et dignabitur bonis ineffabilibus. Propter quæ Lysias rabie quadam et furore factus acrior, jubet illud par vere bonum injici in lebetes. Lebetes autem subtus habebant ignem valde accensum. Illi vero stantes ante lebetes, cum oculos simul cum anima in cœlum sustulissent, dicebant: Domine Jesu Christe, Deus pacis, suscipe in pace animas nostras. Finitis precibus, eos statim exceperunt lebetes; et quæ erat in eis quidem aqua, vel ipso igne fervebat vehementius. Par autem martyrum, cum diviaum quemdam rorem ab alto sensisset, canens sensim est egressus. Canticum autem erat; «Servasti nos, Domine, ab iis, qui nos affligunt; et eos, qui nos odio habent, affecisti pudore.» καὶ φείσασθαι μὲν τῆς ἡπειλημένης γείννης καὶ τῶν supplicia illa immortalia, discedes autem ab hoc ἀθανάτων ἐκείνων κολάσεων, ἀποστῆναι δὲ τῆς φανε ρᾶς ταύτης ἀπάτης, Θεῷ τε προσελθεῖν ἀληθινῷ καὶ τῇ εὐσεβεία. Καὶ οἶδε ἡμεῖς ἐγγυηταί σοι ἅμα καὶ πρεσβευταὶ τὰ πρὸς αὐτὸν καὶ βεβαιωται, ὅτι καὶ ἀποδέξεται τῆς μεταβολῆς, καὶ προσηνῶς ὑποδέξεται, καὶ ἀγαθῶν ἀξιώσει τῶν ἀποῤῥήτων. Ἐφ' οἷς θερμότερος ὥσπερ τὴν λύσσαν ἐκείνην καὶ τὴν μανίαν γεγονώς ὁ Λυσίας λέβησι μὲν ἐμβληθῆναι τὴν ἀγαθὴν ὄντως δυάδα προστάττει. Καὶ οἱ λέβητες πῦρ κάτωθεν εἶχον σφοδρως ἀναπτόμενον. Στάντες δὲ πρὸ τῶν λεβήτων ἐκεῖνοι, καὶ ὀφθαλμοὺς μετὰ καὶ τῆς ψυχῆς εἰς οὐρανοὺς ἀνατείναντες. Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ ὁ τῆς εἰρήνης Θεὸς, ἐν εἰρήνῃ δέξαι τὰς ψυχὰς ἡμῶν, εἶπον. Καὶ μετὰ τὴν εὐχὴν οἱ λέβητες αὐτοὺς εὐθέως ἐλάμβανον, καὶ τὸ μὲν ἐν αὐτοῖς ὕδωρ καὶ αὐτοῦ πυρὸς ἔζει σφοδρότερον· τὸ δὲ τῶν μαρτύρων ζεῦγος, θείας τινὸς ἄνωθεν αἰσθόμενοι δρόσου, οδον τες ἠρέμα ἐξῄεσαν· ἡ ᾠδὴ δὲ ἦν· «Εσωσας ἡμᾶς. Κύριε, ἐκ τῶν θλιβόντων ἡμᾶς, καὶ τοὺς μισούντας ἡμᾶς κατήσχυνας.» Η΄. Εντεῦθεν ὁ Λυσίας, τὴν μεταβολὴν παντάπασιν ἀπελπίσας, τὴν τελευταίαν κατ᾿ αὐτῶν διὰ ξίφους δίδωσι ψήφον. Καὶ τειχῶν ἔξω τῆς Αἰγαίων κατὰ τὸ τοῦ Λυσίου πρόσταγμα οἱ ἅγιοι γενόμενοι, καὶ προσευχῇ πάλιν ἑαυτοὺς δεδωκότες, Εὐχαριστοῦ μέν σοι, Χριστὲ ὁ Θεὸς, εἶπον, ὅτι τὸν δρόμον ἡμᾶς τελέσαι ἠξίωσας, τὴν πίστιν τηρῆσαι, τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἀγωνίσασθαι. Αὐτὸς οὖν, Κύριε, καὶ τοῦ βραβείου μετασχεῖν ἡμᾶς τῆς κλήσεως τῆς ἄνω εύδόκησον, καὶ μετὰ τῶν εὐαρεστησάντων τῷ ἁγίῳ σου καὶ θαυμαστῷ ὀνόματι συναρίθμησον· ότι εὐλογη. τὸς εἶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Καὶ παραχρῆμα ἔργον ἦν ἡ εὐχή. Καί τις ἄνωθεν ἀπηγουμένη φωνὴ τοὺς στα. φάνους αὐτοῖς ἐπηγγέλλετο, καὶ πρὸς ἐκεῖνα μετε καλεῖτο τοὺς ἀθλητὰς, ὧν καὶ διὰ τοῦ μαρτυρίου παντὸς ἐπιτυχεῖν ηὔχοντο. Τῆς δὲ φωνῆς ταύτης καὶ οἱ παρόντες ἀκούσαντες, πίπτουσιν ἐπὶ γῆς πρη νεῖς καὶ δεδακρυμένοι τῷ παραδόξῳ τῆς ἀκροάσεως. Τριακοστῇ μὲν οὖν. Ὀκτωβρίου τὰς κεφαλὰς οἱ μάρ τυρες ἀποτέμνονται. G VIII. Cæterum Lysias cum eorum mutationis omnem spem abjecisset, ultimam fert in eos sententiam, ut gladio vitam finiant. Cum itaque extra muros civitatis Ægæorum fuissent sancti, ut jusserat Lysias, et se rursus dedissent precibus: Agimus tibi gratias, Christe Deus, dicebant, quod dignatus sis effcere, ut bonum certamen decertaremus, cursum consummaremus, fidem servaremus. Tibi ergo placeat, o Domine, ut simus participes præmii supernæ vocationis: et nos refer in numerum eorum, qui placuerunt sancto tuo et admirando nomini; quoniam es benedictus in sæcula. Statim autem preces effectus est consecutus: et vox quædam resonans e cœlo, eis pollicita est coronas, et ad illa evocabat athletas, quæ illi consequi optabant per martyrium. Cum autem audiissent vocem ii, qui aderant, humi cadunt proni et lacrymantes propter admirabilem illam auditionem. Atque tricesimo quidem mensis Octobris amputata fuerunt capita martyribus. IX. Sacra autem illorum corpora ante urbem projecta, cum Hermogenes et Caius presbyteri profunda nocte cum suis sustulissent, pieque admodum sancte et loculis imposuissent, condunt in ea, quæ illic erat, spelunca. Timebant enim insultum Θ΄. Τὰ δὲ τοῦτων ἱερὰ σώματα πρὸ τῆς πόλεως εβξιμένα Ερμογένης καὶ Γαϊός οἱ πρεσβύτεροι, βαθείας νυκτὸς ἅμα ἀνελόμενοι, σορυῖς τε ἄγαν εὐλαβῶς καὶ ὁσίως ἐνθέμενοι, ἐν τῷ ἐκεῖσε κρύπο τουσι σπηλαίῳ. Ἐδεδίεσαν γὰρ τῶν ἀσεβῶν τὴν ἐπής ρείαν. μὴ καὶ αὐτῶν ἐκείνοις τῶν λειψάνων φθονή- impiorum, ne illis etiam inviderent relinquias. Ita σωσιν. Οὕτω διὰ πάντων αὐτοῖς τὰ τῆς ἀδελφότητος ἐτηρήθη, καὶ κοινὴν τὴν ὁμολογίαν, κοινὴν καὶ τὴν ἄθλησιν ἐποιήσαντο· καὶ ὥσπερ μιᾶς προῆλθον γαστρός, οὕτω καὶ τόπος εἷς ἀμφοτέρων τὰ σώματα δέχεται, καὶ μία σκηνὴ πάλιν αὐτοὺς ἐν οὐρανοῖς ὑποδέχεται, εἰς δόξαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα μεγαλωσύνη τε καὶ μεγαλοπρέπεια νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. 1 Psal. XLIX, 8. fuit sanctis his fratribus in omnibus conservala fraternitas, et communem confessionem, communem etiam fecerunt decertationem: et quomodo ex uno utero prodierunt, ita etiam unus locus suscepit utriusque corpora: ad gloriam Domini nostri Jesu Christi, cui gloria et potentia nunc et in secula eæculorum. Amen.

Day 31Die 31

col. 1319–1320page 161 of 165

PG 115:1319Δ΄. Ἄρτι μὲν ἡ τῆς εὐσεβείας ἐκλὺς ἀνὰ πᾶσαν διεχεῖτο τὴν οἰκουμένην, ἄνθρωποι δὲ πάντες πρὸς θυσίαν εἰδωλικὴν συνηλαύνοντο, τάς τε τῶν κρατούντων ἀπειλὰς καὶ τὰς μιαιφόνους τῶν δικαστῶν ὁρμᾶς δεδιότες. Καὶ φύσις μὲν ἑαυτὴν ἐξώμνυτο· συγγενείας δὲ θεσμὰ κατεπατεῖτο, καὶ ἀνετρέπετο, καὶ παλαιᾶς ἀγάπης συνάφεια πρὸς διάστασιν ἐμερίζετο. Ἐξέλαμπε δὲ ἐν τούτοις οἷά τις ἀστὴρ ὁ μέγας ἐν ἀθλοφόροις Ἐπίμαχος, οὐκ ἐπίδηλος οὐδὲ γνώριμος ὢν τοῖς πολλοῖς. Αἴγυπτος γὰρ τέως εἶχεν αὐτὸν, οἷά τινα λύχνον ὑπὸ μοδίῳ κρυπτόμενον, ἥτις αὐτοῦ καὶ ἀνατροφῆς ὄντως καὶ ἀγωγῆς τῆς ἀρίστης ἀπολελαύκει, καὶ ἀρετῆς εἶδεν αὐτοῦ καὶ ἡλικίας προκοπὰς καὶ αὐξήσεις. Ὃς οὐ μόνον ἑαυτῷ συναυξανομένην εἶχε τὴν ἀρετὴν, ἀλλὰ πολλῷ μείζονα καὶ τῆς ἡλικίας αὐτὴν ἐπεδείκνυτο· διδασκάλῳ μὲν οὐδενὶ τοῦ βίου καὶ ὁδηγῷ χρώμενος, οἱονεὶ δέ τις αὐτὸς ἑαυτῷ κανὼν καὶ τύπος γενόμενος καὶ ψυχὴν ἅμα καὶ ἦθος ῥυθμίζων· καὶ τὴν μὲν ποιῶν ἠπίαν καὶ γαληνὴν, τὸ δὲ σύννουν ἀεὶ καὶ προσεκτικόν. Ἐντεῦθεν Πηλούσιον ὄρος αὐτὸν οἰκιστὴν ἐκληρώσατο, καθάπερ ἡ ἔρημος πάλαι τὸν Ἰωάννην, καὶ τὸν Ἠλίαν ὁ Κάρμηλος. Β. Ὁπουπερ αὐτοῦ διατρίβοντος καὶ πᾶσαν μὲν ἀσκοῦντος φιλοσοφίαν, πάσῃ δὲ λοιπὸν ἑαυτὸν ἐκδόντος σκληραγωγίᾳ καὶ βίον ζῶντος διὰ Χριστὸν ὀδυνηρὸν καὶ ἐπίπονον, καταλαμβάνει δικαστής τὴν Ἀλεξανδρέων ἀπηνέστατός τε καὶ ἀγριώτατος, τἄλλα μὲν οὐδενὸς ἀξιῶν λόγου, ὥστε δὲ πᾶσαν κατ' ἄκρας τὴν πόλιν εἴσω τῶν ἑαυτοῦ δικτύων λαβεῖν, καὶ θήραμα πικρὸν ἀσεβείας ποιήσασθαι, οὐδεμιᾶς τὸ παράπαν μηχανῆς ἀπεχόμενος. Ὅθεν καὶ Χριστιανοὶ πάντες, οἱ μὲν δέει τῶν ἀπειλῶν, εἰς ἐρημίας ἐφυγαδεύοντο, οἱ δὲ, τὸν Χριστιανισμὸν κρύπτοντες, τὴν ἀσέβειαν ὑπεκρίνοντο. Ὅσοι δὲ καὶ φανερῶς εὐσεβεῖν ἐβούλοντο, βασάνοις ἐξεδίδοντο πικροτάταις.

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΕΠΙΜΑΧΟΥ. MARTYRIUM SANCTI MARTYRIS EPIMACHI. (Ap. Surium ad diem 31 Octobris; Græce ex cod. ms. 1484.) I. Olim profecto impietatis caligo per totum orbem terrarum diffusa erat, hominesque universi ad sacrificium diis offerendum compellebantur, imperantium minas, et judicium sævitiam atque impetum formidantes. Quamobrem natura seipsam denegabat: tunc enim cognationis jura conculcata omnino evertebantur. Quinetiam veteris benevolentiæ conjunctio in dissidium convertebatur. – Δ΄. Αρτι μὲν ἡ τῆς εὐσεβείας ἐχλὺς ἀνὰ πᾶσαν διεχεῖτο τὴν οἰκουμένην, ἄνθρωποι δὲ πάντες πρὸς θυσίαν εἰδωλικὴν συνηλαύνοντο, τάς τε τῶν κρι τούντων ἀπειλὰς καὶ τὰς μιαιφόνους τῶν δικαστῶν ὁρμᾶς δεδιότες. Καὶ φύσις μὲν ἑαυτὴν ἐξώμνυτο· συγγενείας δὲ θεσμὰ κατεπατεῖτο, καὶ ἀνετρέπετο, καὶ παλαιᾶς ἀγάπης συνάφεια πρὸς διάστασιν ἐμερίζετο. Εξέλαμπε δὲ ἐν τούτοις οἷά τις ἀστὴρ ὁ μέγας ἐν ἀθλοφόροις Ἐπίμαχος, οὐκ ἐπίδηλος οὐδὲ γνώριμος ὢν τοῖς πολλοῖς. Αἴγυπτος γὰρ τέως εἶχεν αὐτὸν, οἷά τινα λύχνον ὑπὸ μοδίῳ κρυπτόμενον, ἔτις αὐτοῦ καὶ ἀνατροφῆς ὄντως καὶ ἀγω γῆς τῆς ἀρίστης ἀπολελεύκει, καὶ ἀρετῆς εἶδεν αὐτοῦ καὶ ἡλικίας προκοπὰς καὶ αὐξήσεις. Ος οὐ μόνον ἑαυτῷ συναυξανομένην εἶχε τὴν ἀρετὴν, ἀλλὰ πολλῷ μείζονα καὶ τῆς ἡλικίας αὐτὴν ἐπεδείκνυτο· διδασκάλῳ μὲν οὐδενὶ τοῦ βίου καὶ ὁδηγῷ χρώμενος, οἰονεὶ δέ τις αὐτὸς ἑαυτῷ κανὼν καὶ τύπος γενόμενος καὶ ψυχὴν ἅμα καὶ ἦθος ρυθμίζων· καὶ τὴν μὲν ποιων ἠπίαν καὶ γαληνὴν, τὸ δὲ σύννουν ἀε! καὶ προσεκτικόν. Εντεῦθεν Πηλούσιον ὄρος αὐτὸν οἰκιστὴν ἐκληρώσατο, καθάπερ ἡ ἔρημος πάλαι τὸν Ἰωάννην, καὶ τὸν Ηλίαν ὁ Κάρμηλος. attentos et sobrios. Hinc Pelutius mons incolam Interea vero tanquam stella quædam inter Christi milites magnus effulgebat Epimachus, qui vivus quidem Egypto tantum cognitus fuit, post martyrium autem toti mundo evasit manifestus. Eum enim tunc Egyptus, velut lucernam quamdam sub modio latentem, occultabat. Nam regio illa, ejus viri educationis atque optimæ institutionis particeps facta fuit: quippe quæ virtutis et alatis ipsius progressum atque incrementa perspexit. Is non solum cum ætate virtute quoque crescebat, sed etiam virtus ipsa in eo perspiciebatur longe major, quam ejus ætas postulabat: idque cum nullo vitæ magistro atque duce usus fuisset, sed ipse sibi tanquam regula quædam et forma exstitisset, animum simul atque mores componens, illum videlicet mitem et tranquillum efficiens, hos prudentes semper, eum virum suscepit, quemadmodum eremus olim Joannem Baptistam, et Carmelus Eliam habuit 11. Cum igitur Epimachus ipse in monte Pelusio versaretur, et in omni philosophia se exerceret, omnemque victus duritiem amplexaretur, vitam denique propter Christum asperam ac laboriosam viveret, judex quidam sævitia et ferocitate insignis, Alexandriam venit. Judex autem ille cætera quidem omnia pro nihilo faciebat; sed omne tantum studium, industriam et artes adhibebat, quibus totam urbem illam suis retibus caperet, et acerbam impietatis prædam colligeret, idque ut assequi pos. set, nullis machinis abstinebat. Quamobrem Christiani omnes illius judicis minas extimescentes, alii in solitudinem aufugiebant, alii se Christianos esse dissimulantes, impietatem simulabant. Quicunque vero pietatem profiteri volebant, acerbissimis cruciatibus tradebantur. Β. Οπουπερ αὐτοῦ διατρίβοντος καὶ πᾶσαν μὲν ἀσκοῦντος φιλοσοφίαν, πάσῃ δὲ λοιπὸν ἑαυτὸν ἐχε δόντος σκληραγωγίᾳ καὶ βίον ζῶντος διὰ Χριστὸν ὀδυνηρὸν καὶ ἐπίπονον, καταλαμβάνει δικαστής τὴν ᾿Αλεξανδρέων ἀπηνέστατός τε καὶ ἀγριώτατος, τἄλλα μὲν οὐδενὸς ἀξιῶν λόγου, ὥστε δὲ πᾶσαν κατ' ἄκρας τὴν πόλιν εἴσω τῶν ἑαυτοῦ δικτύων λαβεῖν, καὶ θήραμα πικρὸν ἀσεβείας ποιήσασθαι, οὐδεμιᾶς το παράπαν μηχανῆς ἀπεχόμενος. Ὅθεν καὶ Χριστιανοὶ πάντες, οἱ μὲν δέει τῶν ἀπειλῶν, εἰς ἐρημίας ἐφυγαδεύοντο, οἱ δὲ, τὸν Χριστιανισμόν κρύπτοντες, τὴν ἀσέβειαν ὑπεκρίνοντο. Ὅσοι δὲ καὶ φανερῶς εὐσεβεῖν ἐβούλοντο, βασάνοις ἐξεδίδοντο πικροτά ταις.

col. 1321–1322page 162 of 165

PG 115:1321Γ. Τότε τοίνυν οὐκ ἦν ἔτι ἀνεκτὸν Ἐπιμάχῳ ἡ ἐρημία καὶ τὸ ἄμικτον ἐκεῖνο τοῦ βίου καὶ ἀκοινώνητον. Ἀλλὰ τῷ θερμῷ περὶ τὴν εὐσέβειαν ζήλῳ, τὴν ψυχὴν σφοδρότατα κινηθείς, καὶ ὥστε μὴ ταύτην ὑβρίζεσθαι, καὶ ζωῆς ἅμα καὶ ἡσυχίας καταφρονήσας, κάτεισιν εἰς μέσην τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς ἐρημίας, πρόσεισι δὲ τῷ τυραννικῷ βήματι μηδὲν ὑποπτήξας τῶν ὁρωμένων, μηδὲν τῶν φοβεῖν δυναμένων καταπλαγείς, καὶ τοῦτο πρῶτον ἀρίστευμα τῆς θαυμαστῆς αὐτοῦ ποιεῖται ψυχῆς. Εἶτα καθαιρεῖ μὲν εἰδωλικὸν ἐκεῖνον βωμὸν καὶ εἰς ἔδαφος ἀνατρέπει, ὁμοῦ καὶ χειρὶ γενναίᾳ καὶ δυνάμει ἀοράτῳ χρώμενος. Ὁρμᾷ δὲ καὶ κατ' αὐτοῦ τοῦ δικάζοντος θυμῷ δικαίῳ τὸν ὑβριστὴν καὶ Θεοῦ καὶ νόμων ἱερῶν ἀμυνόμενος. Καὶ εἴ γε μὴ παρὰ τῶν ἐκείνου δορυφόρων τῆς ὁρμῆς ἐπεσχέθη, πτῶμα δακρύων ἄξιον ἂν, ὁ τύραννος ἔκειτο. Δ΄. Ὅπερ ἐκεῖνος οὐκ ἔνεγκών, ἀλλὰ μέσην τὴν καρδίαν ὑπὸ τῆς ὀργῆς ἀνατέσας, ὅτι περ οὕτως εὐτελὴς ἀνὴρ αὐχμηρὸς τὴν κόμην, οἰκτρὸς τὸ τριβώνιον μετὰ τοσαύτης αὐτῷ τῆς τόλμης προσενεχθείη, φυλακῇ τὸν ἅγιον καὶ δεσμοῖς παραδίδωσιν, οἷα παράβολόν τι καὶ θρασὺ δεδρακότα, καὶ τὴν δίκην ἀξίαν ὑφέξοντα. Πολλοὺς μὲν οὖν καὶ ἄλλους εἶχε τὸ δεσμωτήριον ὑπὲρ εὐσεβείας καὶ αὐτοὺς κατακεκλεισμένους. Ἀλλὰ πᾶσιν αὐτοῖς ῥοπὴ μεγίστη καὶ πρὸς τὸ μαρτύριον παράκλησις, ὁ καλὸς κατέστη Ἐπίμαχος· ἀμελῶν μὲν τῶν καθ' ἑαυτὸν δεινῶν, καὶ τῆς ἐκείνων θεραπείας ἐπιμελούμενος. Ἔπειτα δὲ καὶ παραινέσεως πρὸς αὐτοὺς, καὶ διδασκαλίας ἁπτόμενος, καὶ συγκροτῶν αὐτούς, τειχίζων πανταχόθεν, νήφειν ποιῶν, ἀναλώτους ὅλως ταῖς τοῦ ἐχθροῦ μηχαναῖς ἐργαζόμενος. Ε΄. Παραστησάμενος τοιγαροῦν αὐτοὺς ὁ δικάζων, καὶ πλείονα παρὰ πολὺ τῆς προτέρας καὶ θερμοτέραν τὴν ἔνστασιν ἰδὼν ἐπιδεικνυμένους, πυθόμενος δὲ καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ πράγματος, καὶ μαθὼν ὡς Ἐπιμάχου ταῦτα συμβουλαί τε καὶ ὑποθῆκαι. Τούτων μὲν μετὰ πολλὰς ἤδη καὶ ἀφορήτους τιμωρίας ἐκτέμνει τὰς γλώσσας· αὗται γὰρ ἦσαν αἱ μέσην αὐτῷ μάλιστα πλήττουσαι τὴν ψυχὴν τοῖς ἐλέγχοις τῆς ἀληθείας. Εἶτα καὶ ξίφει τὰς μαρτυρικὰς αὐτῶν κεφαλὰς ἀφαιρεῖται. Μετὰ δὲ τούτους ἄγει δεσμώτην τὸν γενναῖον Ἐπίμαχον, καὶ ἵνα τί, φησίν, ὁ σεμνὸς σὺ καὶ τὸ εἶδος ἀξιοθέατος, εἰς τοσοῦτον ἐξέπεσας δυσσεβείας, ὡς μὴ μόνον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ θεῶν αὐτῶν καὶ βασιλέων αὐτοκρατόρων καταφρονεῖν; Ἀνθρώπους μὲν γὰρ ὄντας, ἀνάγκη πολλάκις σφάλλεσθαι τοῦ προσήκοντος, πλὴν ἀλλ' οὐκ ἐπιμένειν δεῖ τοῖς αὐτοῖς, ἀλλὰ μεταβάλλεσθαι πάλιν διορθοῦσθαι τὰ παρ' ἡμῶν μὴ δεόντως γεγενημένα. Οὐκοῦν ἀνθρωπίνῳ καὶ αὐτὸς πάθει ἑαλωκὼς ἀνάνηψόν ποτε καὶ ἡμετέρους, εἶξον προστάγμασι, θύων σὺν ἡμῖν τοῖς θεοῖς καὶ αὐτοῖς εὐνοῶν, καὶ ὡς

MARTYRIUM S. EPIMACHI. Γ. Τότε τοίνυν οὐκ ἦν ἔτι ἀνεκτὸν Ἐπιμάχῳ ἡ ΙΙI. Tunc igitur Epimacho solitudo ipsa non ἐρημία καὶ τὸ ἄμικτον ἐκεῖνο τοῦ βίου καὶ ἀκοινώνητον. ᾿Αλλὰ τῷ θερμῷ περὶ τὴν εὐσέβειαν ζήλῳ, τὴν ψυχὴν σφοδρότατα κινηθείς,καὶ ὥστε μὴ ταύτην ὑβρίζεσθαι, καὶ ζωῆς ἅμα καὶ ἡσυχίας καταφρονήσας, κάτεισιν εἰς μέσην τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς ἐρημίας, πρόσεισι δὲ τῷ τυραννικῷ βήματι μηδὲν ὑποπτήξας τῶν ὁρωμένων, μηδὲν τῶν φοβεῖν δυνα μένων καταπλαγείς, καὶ τοῦτο πρῶτον ἀρίστευμα τῇς θαυμαστῆς αὐτοῦ ποιεῖται ψυχῆς. Εἶτα καθαιρεῖ μὲν εἰδωλικὸν ἐκεῖνον βωμὸν καὶ εἰς ἔδαφος ἀνατρέπει, ὁμοῦ καὶ χειρὶ γενναίᾳ καὶ δυνάμει ἄοράτῳ χρώμενος. Ὁρμᾷ δὲ καὶ κατ' αὐτοῦ τοῦ δικάζοντος θυμῷ δικαίῳ τὸν ὑβριστὴν καὶ Θεοῦ καὶ νόμων ἱερῶν ἀμυνόμενος. Καὶ εἴ γε μὴ παρὰ τῶν ἐκείνου δορυφόρων τῆς ὁρμῆς ἐπεσχέθη, πτῶμα δακρύων ἄξιον ἂν, ὁ τύραννος ἔκειτο. amplius fuit optabilis, neque illa vitæ ratio grata erat, qua consuetudinem et hominum impietatem vitabat; sed amoris ardore in Dei pietaten vehementissime accensus, et zelo quodam magno excitalus, vitam simul, solitudinem et quietem illam contempsit, et ab eremo in mediam urbem descondit: quinimo adiit ad tribunal tyranni, nihil eorum metuens, quæ corporeis oculis cernuntur, neque his rebus, quæ terrorem injiciunt, perterrefactus. Quare admirabilem animi fortitudinem indicavit. Deinceps idolorum aram evertit, eamque solo adæquavit, partim generosa et forti manu, partim potentia quadam, non humana, sed divina usus. Ad hæc et adversus judicem impetum fecit, p justo quodam furore illum ulciscens, qui Deum et ejus sacras leges violabat. At nisi ab ipsius satellitibus martyris impetus detentus fuisset, tyrannus ille miserabili casu jacuisset. IV. Quæ omnia cum judex non ferret, quod homo tam vilis ei abjectus, coma squalidus, toga miser, tanto impetu in eum irruere ausus esset, in carcerem et vincula virum illum sanctissimum jussit conjici, propterea quod audaciam et temeritatem magnam præ se tulerat: quamobrem et justas pœnas ei persolvendas esse decrevit. Multi quidem alii, et ipsi pietatis causa conclusi, carcere illo delinebantur. Sed illis omnibus multum adjumenti, magnaque ad martyrium libenter perferendum adhortatio erat Epimachi oratio atque alacritas, Δ΄. Ὅπερ ἐκεῖνος οὐκ ἔνεγκών, ἀλλὰ μέσην τὴν καρδίαν ὑπὸ τῆς ὀργῆς ἀνατέσας, ὅτι περ οὕτως εὐτελὴς ἀνὴρ αὐχμηρὸς τὴν κόμην, οἰκτρὸς τὸ τριβώνιον μετὰ τοσαύτης αὐτῷ τῆς τόλμης προσ ενεχθείη, φυλακῇ τὸν ἅγιον καὶ δεσμοῖς παραδίδωσιν. οἷα παράβολόν τι καὶ θρασὺ δεδρακότα, καὶ τὴν δίκην ἀξίαν ὑφέξοντα. Πολλοὺς μὲν οὖν καὶ ἄλλους εἶχε τὸ δεσμωτήριον ὑπερ εὐσεβείας καὶ αὐτοὺς κατακεκλεισμένους. ᾿Αλλὰ πᾶσιν αὐτοῖς ῥοπή μετ γίστη καὶ πρὸς τὸ μαρτύριον παράκλησις, ὁ καλὸς κατέστη Ἐπίμαχος· ἀμελῶν μὲν τῶν καθ᾿ ἑαυτὸς δεινῶν, καὶ τῆς ἐκείνων θεραπείας ἐπιμελούμενος. quippe quod omnes cruciatus, quos sibi paratos ac Επειτα δὲ καὶ παραινέσεως πρὸς αὐτοὺς, καὶ διδα σκαλίας απτόμενος, καὶ συγκροτῶν αὐτούς, τειχίζων πανταχόθεν, νήφειν ποιῶν, ἀναλώτους ὅλως ταῖς τοῦ ἐχθροῦ μηχαναῖς ἐργαζόμενος. Γ'· Παραστησάμενος τοιγαροῦν αὐτοὺς ὁ δικάζων, καὶ πλείονα παρὰ πολὺ τῆς προτέρας και θερμο τέραν τὴν ἔνστασιν ἰδὼν ἐπιδεικνυμένους, πυθόμε νος δὲ καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ πράγματος, καὶ μαθών ὡς Ἐπιμάχου ταῦτα συμβουλαί τε καὶ ὑποθῆκαι. Τούτων μὲν μετὰ πολλὰς ἤδη καὶ ἀφορήτους τιμω ρίας ἐκτέμνει τὰς γλώσσας· αὗται γὰρ ἦσαν αἰ μέσην αὐτῷ μάλιστα πλήττουσαι τὴν ψυχὴν τοῖς ἐλέγχοις τῆς ἀληθείας. Εἶτα καὶ ξίφει τας μαρτυρία κὰς αὐτῶν κεφαλὰς ἀφαιρεῖται. Μετὰ δὲ τούτους άγει δεσμώτην τὸν γενναῖον Ἐπίμαχον, καὶ Ινα τί, φησὶν, ὁ σεμνὸς σὺ καὶ τὸ εἶδος ἀξιοθέατος, εἰς τοσοῦτον ἐξέπεσας δυσσεβείας, ὡς μὴ μόνον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ θεὼν αὐτῶν καὶ βασιλέων αὐτοκρατόρων καταφρο νεῖν; ᾿Ανθρώπους μὲν γὰρ ὄντας, ἀνάγκη πολλάκις σφάλλεσθαι τοῦ προσήκοντος, πλὴν ἀλλ᾽ οὐκ ἐπιμένειν δεῖ τοῖς αὐτοῖς, ἀλλὰ μεταβάλλεσθαι πάλιν διορθοῦσθαι τὰ παρ' ἡμῶν μὴ δεόντως γεγενημένα. Οὐκοῦν ἀνθρωπίνῳ καὶ αὐτὸς πάθει ἑαλωχὼς ἀνάνηψόν ποτε καὶ ἡμετέρους, εἶξον προστάγμασι, θύων σὺν ἡμῖν τοῖς θεοῖς καὶ αὐτοῖς εὐνοῶν, καὶ ὡς PATROL. GR. CXV. propositos videbat, negligens, de illorum salute tantum erat sollicitus. Ad hæc admonitionibus et doctrina multa eos instruebat atque confirmabat, undique ipsos muniens, eisque persuadens ut vigilantes ac tales esse studerent, qui omnino ab hostis diaboli machinis expugnari non possent. V. Cum vero judex illos ad se duci jussissel, eosque multo constantius, quam antea, Christi confessionem profiteri vidisset, ejusque rei causam Epimachi consilia et adhortationes fuisse cognovisset, illorum omnium, post multos et intolerabiles cruciatus, linguas exscindi jussit, (bis enim utebantur martyres ad veritatem defendendam, quæ res judicis animum maxime cruciabat) deinde eorumdem capita gladio amputari. Post hæc vinctum ad se duci jussit generosum Epimachum, quem intuens: Quare, inquit, tu vir ita gravis, et forma spectabili, ad eam impietatem prolapsus es, ut non solum nos, sed deos etiam ipsos et imperatores contemneres? Homines quidem sæpe ab officio aberrare necesse est, at non decet tamen in erratis permanere, sed consilium mutare, et corrigere, quæ non recte a nobis facta fuerint. Quamobrem et tu, cum humano more peccaveris, tandem resipiscas, et nostris jussis obedias, nobiscum una diis sacriſcans, et in illos benevolentiam ostendens, ne, si deos ipsos omnium dominos colere

col. 1323–1324page 163 of 165

PG 115:1323δεσπότας θεραπεύων ἁπάντων, ἵνα μὴ καὶ σὺ τὸν τῶν κακούργων θάνατον ὑποστῇς. ς΄. Πρὸς ταῦτα ὁ θερμὸς ὄντως ἐκεῖνος τῆς ἀληθείας ὑπέρμαχος ἀπόνοιαν αὐτοῦ σαφῆ καταγνούς, ὅτι καὶ παραινέσεσι δῆθεν αὐτὸν καὶ διδασκαλίαις ἐπαγαγέσθαι πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐπειρᾶτο, ἀπόγνωσιν αὐτῷ ἐκ προοιμιῶν εὐθὺς ἑαυτοῦ ἐμποιεῖ καὶ τῶν ἐλπίδων ἐκείνων ἐκκρούει. Ἐμὲ γάρ, φησίν, ὦ δικαστὰ, οὐκ ἂν ποτε τῆς συντρόφου καὶ φίλης εὐσεβείας ἀποστήσεις, οὐ πρὸς ἄρνησιν ἐκκαλέσῃ, τῆς τοῦ Χριστοῦ ὁμολογίας οὐκ ἄλλο τι τῶν ἀγενῶν ὁρᾶσαι παρασκευάσεις ἢ φθέγξασθαι. Χριστὸν γὰρ ὁμολογῶ, Χριστὸν ἀνακηρύττω, δι' οὗ τὰ πάντα παρῆνται καὶ ἄνθρωπος πέπλασται, καὶ νόμος αὐτῷ τελεῖται· καὶ νοῦς δέδοται πάντων ἡγεμὼν καὶ διδάσκαλος, ὅς ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀπολωλότων ἡμῶν, καὶ σεσάρκωται, καὶ ἐσταύρωται, καὶ τέθαπται καὶ ἐγήγερται, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀνείληπται· καὶ πάλιν ἐλεύσεσθαι μετὰ δόξης πεπίστευται. Ὡς εἴθε καὶ σὺ τὴν εἰδωλικὴν λήμην τῶν τῆς ψυχῆς ὀμμάτων ἀποβαλών, πρὸς τὸ γλυκὺ φῶς ἐκείνου διέβλεψας. Μηδὲ γὰρ οἰέσθω τις εἰκῆ καὶ μάτην ἡμᾶς τὸ σῶμα ταῖς βασάνοις παραδιδόναι· οὐχ οὕτως ἐσμὲν αὐτοὶ ἑαυτῶν ἐχθροὶ καὶ ἐπίβουλοι. Ἀλλ' ἐπειδὴ ζωή τις ἐστὶν ἑτέρα παρὰ πολὺ κρείττων τῆς ὁρωμένης, καὶ κόσμος ἕτερος, καὶ ἀγαθῶν ἀπόλαυσις αἰωνία, οὐ χρόνῳ μετρουμένη, ἀλλὰ μένουσαν ἀεὶ τὴν εὐφροσύνην παρεχομένη, τούτου γε ἕνεκα καὶ κόσμου τοῦ ὁρωμένου, καὶ σαρκὸς καταφρονοῦμεν ὡς λυομένης. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἡμετέρα ὁμολογία, πρὸς ταύτην ἐστηρίγμεθα καὶ ἡδράσμεθα. Ὑπὲρ αὐτῆς καὶ τὴν ὁτιοῦν εἰμι τῶν δεινῶν πάσχειν ἕτοιμος. Ἀλλ' εἰ μὲν ταχείαν μοι τὴν τελευτὴν ἐπαγάγοις, ἡμῖν τε τὰ μάλιστα χαριεῖ, καὶ σεαυτὸν ἀπαλλάξεις αἰσχύνης. Εἰ δὲ καὶ κολάσεσιν αὐτὴν παρατείνεις καὶ τιμωρίαις, τοσοῦτον πλέον ὄψει καὶ ἡμᾶς τοῦ σοῦ καταφρονοῦντας προστάγματος. Αἰδοῦμαι γὰρ εἰ μή τι ἕτερον, ἀλλὰ τοὺς πρὸ ἡμῶν τῷ μαρτυρίῳ τελειωθέντας, καὶ σὺν ἡμῖν πάλιν τὸ δεσμωτήριον κατοικοῦντας· καὶ διὰ τοῦτο σπεύδω μὴ ἀπελθεῖν ἀστεφάνωτος, ἀλλὰ τῶν ἐκείνων τε χορῷ συναριθμηθῆναι καὶ τούτοις τὴν ποθουμένην τῆς ἀθλήσεως ὑποδεῖξαι πορείαν. Η΄. Ταῦτα εἰς ἀμηχανίαν τὸν τύραννον περιίστησι, καὶ τὸ πείθειν οὐκ ἔχων, ἐπὶ ξύλου τὸν ἄνδρα μετεωρίζει, καὶ διαξαίνει σιδηροῖς αὐτὸν ὄνυξιν. Ὁ δὲ τοσοῦτον ἔχαιρε μᾶλλον τῇ τιμωρίᾳ ὡς καὶ μακαριστὸν ἑαυτὸν τιθέναι τῆς ἀναρτήσεως, ὅτι δεσποτικῶν παθημάτων μιμητὴς ἀνεδείκνυτο. Εἰ γὰρ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ἔλεγε, δι' ἡμᾶς καὶ σταυρῷ προσήλωτο, καὶ χολὴν καὶ ὄξος προσήκατο, καὶ λόγχῃ τὴν πλευρὰν νένυκτο, καὶ ἤλοις διατέτρητο τὰς παλάμας· πῶς οὐ χρή με τὸν δοῦλον τῶν αὐτῶν τῷ Δεσπότῃ μεθ' ἡδονῆς κοινωνῆσαι; Ἀμέλει καὶ τὴν λόγχην ἐζήτει, καὶ τῆς χολῆς ἐπεθύμει, καὶ, Ἡκέτωσαν, ἔλεγε, τὰ κολαφίσματα, τὰ ἐμπτύσματα· ὁ ἀκάνθινος ἐπιτιθέσθω μοι στέ-

nolueris, tu quoque sceleratorum hominum mortem δεσπότας θεραπεύων απάντων, ἵνα μὴ καὶ σὺ τὸν paliaris. τῶν κακούργων θάνατον ὑποστῇς. VI. Ad hæc ardentissimus ille veritatis propugaator Epimachus, apertam illius temeritatem redarguens, quod admonitionibus et doctrina sua eum ad impietatem impellere conatus esset, ab exordio orationis suæ fecit, ut tyrannus ipse statim ejus animum perspiceret, et ab omni spe decideret. Me, inquit, o judex, nunquam ab ea pietate, cujus ego alumnus et amicus sum, tu avertere poteris. Ne igitur ad negandam Christi confessionem dehinc provoces, neque aliud quippiam me facturum, aut dicturum speres, quod animi aut mentis imbecillitatem significet. Christum enim confiteor, Christum prædico, per quem creata sunt omnia, per quem homo formatus, et lex data est: qui mentem nobis dedit omnium ducem ac magistram, qui pro nostra omnium salute, quæ jam perierat, humana carne se induil, et crucifixus ac sepultus fuit, resurrexit, et in cœlos assumptus est, atque iterum venturus cum gloria creditur. Utinam et tu istam idolorum cæcitatem ab oculis animæ adjiceres, et suavem ac salutarem Christi lucem aspiceres. Nolim enim putet aliquis, temere ac frustra nos corpora nostra cruciatibus libenter tradere. Non ita sumus nobisipsis inimici et insidiatores. Verum quoniam altera quædam vita est multo prestantior bac, quæ videtur: alter quidam mundus, et sempiterna rerum bonarum delectatio, nullo tempore circumscripta, sed perennem jucunditatem afferens: propterea mundum hunc spectabilem, et carnem hanc fragilem atque caducam despicimus. Ta. lis est nostra confessio. In hac firmi et stabiles consistimus. Pro hac et ego quemvis cruciatum sustinere paratus sum. Tu vero si celerem mortem altuleris, pergratum mihi facies, et teipsum dedecore liberabis. Quo enim diuturniore crucialu me affliges, eo promptior ad jussa tua contemnenda inveniar. Nam si nihil aliud esset, certe el martyres illos revereor, qui ante nos certamen subierunt, et reliquos istos, qui nobiscum una carcerem rursus habitant ob idque et ipse illud studeo, ne sine corona discedam: sed ut postquam in illorum choro enumeratus fuero, istis optabilem certaminis mei cursum ostendam. ς', Πρὸς ταῦτα ὁ θερμὸς ὄντως ἐκεῖνος τῆς ἁληθείας ὑπέρμαχος ἀπόνοιαν αὐτοῦ σαφῆ καταγνούς, ὅτι καὶ παραινέσεσι δῆθεν αὐτὸν καὶ διδασκαλίαις ἐπαγαγέσθαι πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐπειρᾶτο, ἀπόγνω σιν αὐτῷ ἐκ προοιμιῶν εὐθὺς ἑαυτοῦ ἐμποιεῖ καὶ τῶν ἐλπίδων ἐκείνων ἐκκρούει. Εμὲ γάρ, φησίν, ὦ δικαστὰ, οὐκ ἂν ποτε τῆς συντρόφου καὶ φίλης εὐσεβείας ἀποστήσεις, οὐ πρὸς ἄρνησιν ἐκκαλέση, τῆς τοῦ Χριστοῦ ὁμολογίας οὐκ ἄλλο τι τῶν ἀγενῶν ὁρᾶσαι παρασκευάσεις ἢ φθέγξασθαι. Χριστὸν γὰρ ὁμολογώ, Χριστὸν ἀνακηρύττω, δι' οὗ τὰ πάντα παρῆνται καὶ ἄνθρωπος πέπλασται, καὶ νόμος αὐτῷ τελεῖται· καὶ νοῦς δέδοται πάντων ἡγεμὼν καὶ διδάσκαλος, ὅς ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀπολωλότων ἡμῶν, καὶ σεσάρκωται, καὶ ἑσταύρωται, καὶ τέθαπται καὶ ἐγήγερται, καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀνείληπται· καὶ πάν λιν ἐλεύσεσθαι μετὰ δόξῃς πεπίστευται. Ως είθε καὶ οὐ τὴν εἰδωλικὴν λήμην τῶν τῆς ψυχῆς ὀμμάτ των ἀποβαλών, πρὸς τὸ γλυκὺ φῶς ἐκείνου διέβλε ψας. Μπδὲ γὰρ οιέσθω τις εἰκῆ καὶ μέσην ἡμᾶς τὸ σῶμα ταῖς βασάνοις παραδιδόναι· οὐχ οὕτως ἐσμέν αὐτοὶ ἑαυτῶν ἐχθροὶ καὶ ἐπίβουλοι. Αλλ' ἐπειδὴ ζωή τις ἐστὶν ἑτέρα παρὰ πολὺ κρείττων τῆς ἐρω μένης, καὶ κόσμος ἕτερος, καὶ ἀγαθῶν ἀπόλαυσις αἰωνία, οὐ χρόνῳ μητρουμένη, ἀλλὰ μένουσαν ἀεὶ τὴν εὐφροσύνην παρεχομένη, τούτου γε ἕνεκα καὶ κόσμου τοῦ ὁρωμένου, καὶ σαρκὸς καταφρονοῦμεν ὡς λυομένης. Αὕτη ἐστὶν ἡ ἡμετέρα ομολογία, πρὸς ταύτην ἐστηρίγμεθα καὶ ἡ δράσμεθα. Ὑπὲρ αὐτῆς καὶ τὴν ὁτιοῦν εἰμι τῶν δεινῶν πάσχειν ἔτοιμος. ᾿Αλλ' εἰ μὲν ταχείαν μοι τὴν τελευτὴν ἐπαγάγοις, ἡμῖν τε τὰ μάλιστα χαριεῖ, καὶ σεαυτὸν ἀπαλλά ξεις αἰσχύνης. Εἰ δὲ καὶ κολάσεσιν αὐτὴν παρα τείνεις καὶ τιμωρίαις, τοσοῦτον πλέον ὄψει καὶ ἡμᾶς τοῦ σου καταφρονοῦντας προστάγματος. Αἰδοῦμαι γὰρ εἰ μή τι ἕτερον, ἀλλὰ τοὺς πρὸ ἡμῶν τῷ μαρτυρίῳ τελειωθέντας, καὶ σὺν ἡμῖν πάλιν τὸ δεσμωτήριον κατοικοῦντας· καὶ διὰ τοῦτο σπεύδω μὴ ἀπελθεῖν ἀστεφάνωτας, ἀλλὰ τῶν ἐκείνων τε χορῷ συναριθμηθῆναι καὶ τούτοις τὴν ποθουμένην τῆς ἀθλήσεως ὑποδείξαι πορείαν. Η΄. Ταῦτα εἰς ἀμηχανίαν τὸν τύραννον περι VIII. Hæc martyris verba dubitationem magnam tyranno attulerunt: qui cum Epimacho persuadere ίστησι, καὶ τὸ πείθειν οὐκ ἔχων, ἐπὶ ξύλου τὸν non posset, eum in ligno suspendi jussit, ac ferreis unguibus lacerari. Ille eo magis ejusmodi tormento lætabatur, quo se ob eam rem beatiorem existimabat: quippe quod imitator esset eorum, quæ Dominus Jesus passus fuerat. Itaque aiebat: Si Dominus noster Jesus Christus propter nos crucifixus est, et fellis atque aceti potionem accepit si ejus latus Jancea percussum fuit, si palmæ clavis perforatæ sunt, quare non debeo et ego illius servus. magna cum voluptate in his ipsis eum Christo Domino meo communicare? Certe martyr ille etiam lancea percuti cupiebat: quinimo fel ipsum appetebat: ἄνδρα μετεωρίζει, καὶ διαξαίνει σιδηροῖς αὐτὸν ὄνυξιν. Ὁ δὲ τοσοῦτον ἔχαιρε μᾶλλον τῇ τιμωρία ὡς καὶ μακαριστὸν ἑαυτὸν τιθέναι τῆς ἀναρτήσεως, ὅτι δεσποτικῶν παθημάτων μιμητὴς ἀνεδείκνυτο Εἰ γὰρ ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησούς Χριστός, ἔλεγε, δι' ἡμᾶς καὶ σταυρῷ προσήλωτο, καὶ χολὴν καὶ ὄξος προσήκατο, καὶ λόγχῃ τὴν πλευρὰν νένυκτο, καὶ ήλοις διατέτρητο τὰς παλάμας· πῶς οὐ χρή με τον δοῦλον τῶν αὐτῶν τῷ Δεσπότῃ μεθ' ἡγονῆς κοινωνή σαι; Αμέλει καὶ τὴν λόγχην ἐζήτει, καὶ τῆς χολῆς ἐπεθύμει, καὶ, Ἠκέτωσαν, ἔλεγε, τα κολαρίσματα, τὰ ἐμπτύσματο· ὁ ἄκάνθινος ἐπιτιθέσθω μοι στις

col. 1325–1326page 164 of 165

PG 115:1325φανος· ἐγχειριζέσθω κάλαμος. Οἱ ἐμπαιγμοί δε, φησί, ποῦ, ποῦ τὰ ῥαπίσματα; Μικρὰ γὰρ ἐμοὶ τὰ παρόντα πρὸς ἐκεῖνα βλέποντι καὶ οὕτως ἐφιεμένῳ. Θ΄. Διὰ τοῦτο καὶ βάσανος ἑτέρᾳ τῷ ἀθλητῇ προσθήκη τῆς προλαβούσης ἐπήγετο, καὶ λίθοις ὀξέσιν ὁ γενναῖος ἐπλήττετο, πρόσταγμα δὲ τοῦ τυράννου τοῦτο, καὶ τῆς ἀπηνοῦς ψυχῆς ἐκείνης καὶ ἀπανθρώπου. Ἵνα, φησί, πυκνά διαθραττομένου τοῦ σώματος, θάττον ἀποῤῥήξῃ καὶ τὴν ψυχήν. Ἐλελήθει δὲ ἄρα λαμπρότερον αὐτὸν ἐργαζόμενος, καὶ πλείονα τῷ μάρτυρι προξενῶν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν παῤῥησίαν. Ἀλλὰ προσεκτέον τῷ διηγήματι· καὶ γὰρ ἐκδηλοτέρας ἤδη τῆς χάριτος ἀπολαύειν, καὶ τῶν θαυμάτων Ἐπίμαχος ἄρχεται. Ι΄. Ὁ μὲν ἐξαίνετο μετέωρος ἐπὶ ξύλου, καὶ λίθοις τὰ ὀστᾶ διακέκαστο. Κόρη δέ τις ἐκεῖ παρειστήκει μέρος οὖσα καὶ αὐτὴ τοῦ θεάτρου, τὸν ἕτερον πεπηρωμένη τῶν ὀφθαλμῶν. Ταύτης οὖν ἀτενῶς πρὸς ἐκεῖνον ὁρώσης, καὶ τὰς χαλεπὰς ἐκείνας κολάσεις ὀδυρμόν ποιουμένης, μέρος τι τῶν τοῦ μάρτυρος σαρκῶν ἐκεῖθεν ἀποσπασθὲν καὶ διαέριόν πως φερόμενον, ἀποστάζει τοῦ αἵματος εἰς τὸν ὀφθαλμόν· καὶ ὁ σταλαγμὸς αὐτίκα παγείς (ὦ θαύματος ἀνεικάστου! ὦ πάντα λόγον νικώσης φιλανθρωπίας), φῶς γίνεται ταύτῃ, καὶ ὑγιῆ τὸν ὀφθαλμὸν ἀποδίδωσιν. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν δὴ πάρεργον Ἐπιμάχῳ τοῦ μαρτυρίου, καὶ οὕτως αὐτοῦ καὶ ῥανὶς αἵματος μόνη τοσαύτην δύναται παρέχειν τὴν θεραπείαν. ΙΑ΄. Ἐπεὶ δὲ ἀκλινὴς ἐκεῖνος ὁρᾶτο καὶ τὴν εὐσέβειαν ἀμετάθετος ἡ τελευταία κατ' αὐτοῦ δίδοται ψῆφος, καὶ ξίφει τὴν ἱερὰν ἐκείνην ὁ μάρτυς κεφαλὴν ἀφαιρεῖται· τὸ μέντοι σῶμα τούτου τὸ τίμιον πιστῶν χερσὶν ὁσίως περισταλὲν, ἐκεῖ κατατίθεται, ὅπου καὶ τὴν μαρτυρικὴν ὑπέστη τελείωσιν. Τούτου τὴν μαρτυρίαν ἐθαύμασε μὲν καὶ ὁ τῶν Ἀλεξανδρέων δῆμος, καὶ ὅσοι τῆς προσοίκου Αἰγύπτου τὰ πιότατα νέμονται, κατεκόσμησε δὲ καὶ αὐτὸς ἄνωθεν αὐτὸν στεφάνοις λαμπροῖς ὁ Ἀγωνοθέτης, δι' ὃν τε παθεῖν εἴλετο, καὶ οὗ μιμητὴς ἐδίψα γενέσθαι τῶν παθημάτων· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

MARTYRIUM S. EPIMACHI. φανος· ἐγχειριζέσθω κάλαμος. Οἱ ἐμπαιγμοί δε, et Veniant in me alapm, dicebat: injiciantur φησί, που, ποῦ τὰ ῥαπίσματα; Μικρὰ γὰρ ἐμοὶ τὰ sputa circumdetur caput meum corona spinea; παρόντα πρὸς ἐκεῖνα βλέποντι καὶ οὕτως ἐφιεμένῳ. detur in manus et arundo. Ubinam sunt dedecora et irrisiones? ubi alapæ? Omnia enim præsentia hæc mihi ad futura illa bona spectanti, eaque appetenti, videntur parva quædam esse, ac pro nihilo facienda. Θ΄. Διὰ τοῦτο καὶ βάσανος ἑτέρᾳ τῷ ἀθλητῇ προσθήκη τῆς προλαβούσης ἐπήγετο, καὶ λίθοις ὀξέσιν ὁ γενναῖος ἐπλήττετο, πρόσταγμα δὲ τοῦ τυράννου τοῦτο, καὶ τῆς ἀπηνοῦς ψυχῆς ἐκείνης καὶ ἀπανθρώπου. Ίνα, φησί, πυκνά διαθραττομένου τοῦ σώ ματος, θάττον ἀποῤῥήξῃ καὶ τὴν ψυχήν. Ελελήθει δὲ ἄρα λαμπρότερον αὐτὸν ἐργαζόμενος, καὶ πλείονα τῷ μάρτυρι προξενῶν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν παῤῥησίαν. ᾿Αλλὰ προσεκτέον τῷ διηγήματι· καὶ γὰρ ἐκδηλο. τέρας ἤδη τῆς χάριτος ἀπολαύειν, καὶ τῶν θαυμάτων Ἐπίμαχος ἄρχεται. IX. Hæc cum diceret martyr, prioribus tormenti nova quædam adjiciebantur, et acutis lapidibus generosus ille athleta, tyranni, hoc est crudelis et inhumanæ prorsus animæ jussu, feriebatur. Instabat enim ac urgebat: ita, inquiens, hominem percutite, ut ejus corpore crebris ictibus perfracto, celerrime animam ipsam abrumpat. Sed non videbat tyrannus ille, martyrem ea re illustriorem efici, majoremque apud Deum fiduciam ipsi conciliari. Cæterum eorum, quæ dicenda sunt, narrationem sequamur. Deinceps enim planum fiet, quemadmodum Epimachus manifestiorem Dei gratiam et miracula secutus est. X. Lacerabatur ille quidem in ligno, et lapidibus feriebatur, ut ejus ossa etiam ipsa frangerentur. Puella vero quædam illic astabat, et ipsa una ex eorum numero, qui spectaculo aderant. Erat autem oculo altero excæcata. Illa cum ad martyrem intenta esset, et gravissimos ejus cruciatus lamentaretur, pars quædam e martyris carnibus abstracta, et per aerem perlata, in illius puellæ oculum sanguinis guttam instillavit, quæ quidem (o miraculum singulare, ο Dei benignitatem omni oratione majorem) in lumen statim conversa est, et puellæ oculum sanum effecit. Hoc Epimachi martyris miracuΙ΄. Ὁ μὲν ἐξαίνετο μετέωρος ἐπὶ ξύλου, καὶ λίθοις τὰ ὀστᾶ διακέκαστο. Κόρη δέ τις ἐκεῖ παρειστήκει μέρος οὖσα καὶ αὐτὴ τοῦ θεάτρου, τὸν ἕτερον πεπηρωμένη τῶν ὀφθαλμῶν. Ταύτης οὖν ἀτενῶς πρὸς ἐκεῖνον ὁρώσης, καὶ τὰς χαλεπάς ἐκείνας κολάσεις ὀδυρμόν ποιουμένης, μέρος τι τῶν τοῦ μάρτυρος σαρκῶν ἐκεῖθεν ἀποσπασθὲν καὶ διπέριόν πως φερόμενον, ἀποστάζει τοῦ αἵματος εἰς τὸν ὀφθαλμόν· καὶ ὁ σταλαγμὸς αὐτίκα παγείς (ὦ θαύματος ἀνεικάστου! ὢ πάντα λόγον νικώσης φιλανθρωπίας), φῶς γίνεται ταύτῃ, καὶ ὑγιῆ τὸν ὀφθαλμὸν ἀποδίδωσιν. Ἀλλὰ τοῦτο μὲν δὴ πάρεργον Ἐπιμάχῳ τοῦ μαρτυρίου, καὶ οὕτως αὐτοῦ καὶ Glum quasi pertranseuntes diximus, ut ostendereῥανὶς αἵματος μόνη τοσαύτην δύναται παρέχειν τὴν θεραπείαν. mus unam ejus viri sanguinis guttam subito tantam curationem afferre potuisse. ΙΑ΄. Ἐπεὶ δὲ ἀκλινὴς ἐκεῖνος ὁρᾶτο καὶ τὴν εὐσέ XI. Cum vero martyr in diversam sententiam βειαν ἀμετάθετος ἡ τελευταία κατ' αὐτοῦ δίδοται flecti non posset, et Dei religionem nequaquam neψῆφος, καὶ ξίφει τὴν ἱερὰν ἐκείνην ὁ μάρτυς κεφα gare vellet, ultima in eum sententia lata est, el saλὴν ἀφαιρεῖται· τὸ μέντοι σῶμα τούτου τὸ τίμιον crum illud martyris caput securi percussum fuit: πιστῶν χερσὶν ὁσίως περισταλὲν, ἐκεῖ κατατίθεται, el ejus quidem venerandum corpus, fidelium hoὅπου καὶ τὴν μαρτυρικὴν ὑπέστη τελείωσιν. Τούτου minum manibus religiose curatum, illic conditum τὴν μαρτυρίαν ἐθαύμασε μὲν καὶ ὁ τῶν ᾿Αλεξαν est, ubi et martyrii sustinuit consummationem. δρέων δῆμος, καὶ ὅσοι τῆς προσοίκου Αἰγύπτου τὰ Ejus viri certamen non Alexandrinus tantum poπιότατα νέμονται, κατεκόσμησε δὲ καὶ αὐτὸς ἄνω- pulus, quique finitimas ac feracissimas Ægypti reθεν αὐτὸν στεφάνοις λαμπροῖς ὁ ᾿Αγωνοθέτης, δι᾿ ὄν giones colunt, valde admirati ac reveriti sunt: sed τε παθεῖν εἴλετο, καὶ οὗ μιμητὴς ἐδίψα γενέσθαι illud mundus nunc celebrat universus. Eumdem τῶν παθημάτων • ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ quoque certaminum auctor el judex Deus e colo προσκύνησις, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν illustri corona donavit, propter quem Epimachus αἰώνων. Αμήν. cruciatus omnes perpessus est, ejusque imitator esse in tormentis perferendis maxime concupivit ac studuit. Ipsi Creatori et Salvatori, Domino ac Deo nostro sit gloria, honor et adoratio cum Patre principii finisque experte, et sanctissimo atque vivificante Spiritu, quæ est una divinitas in æquali et individua Trinitate, vitam præbens omni spiritui, et regnans nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

col. 1327–1328page 165 of 165

VITE SANCTORUM (continuatio). Die 2. Vita sancti Siephani papæ et martyris. Die 12. Martyrium sancti Eupli. Die 15. Oratio de sancta Maria Deipara. Die 17. Martyrium sancti Mamantís. Die 17. Martyrium SS. Pauli et Juliæ. Die 12. Vita sancti Theophanis. Die 19. Vita sancti Andreæ et sociorum. Die 16. Vita sancti Longini centurionis. Die 16. Vita saucti Abramii et septis ejus. Die 5 Martyrium sancti Eudoxii et sociorum. Die 7. Martyrium sancti Sozontis. Die 1. Vita et martyrium SS. Agapes et sociorum. Die 9. Martyrium sancti Severiani. Die 5. Vita sanctæ Theodora. Die 5. Vita sanciæ Thermes et sociarum. Die 9. Martyrium sanctæ Menodoræ et sociarum. Die 11. Vita sanctæ Theodora Alexandrinæ. Die 7. Vita sancti Calliopi. Die 12. Martyrium sancti Autonomi. Die 10. Vita sancti Terentii et sociorum. Die 15. Martyrium sancti Nicetæ Gothi. Die 13. Vita sancti Carpi et sociorum. Die 16. Martyrium sanctæ Euphemiæ. Die 18. Vita sancti Eleutherii. Die 23. Vita sancti Georgii. Die 19. Martyrium sancti Trophimi et sociorum. Die 21. Vita sancti Matthæi evangelistæ. Die 25. Vita sancti Marci apostoli et evangelistœ. 163 Die 27. Vita sancti Anthimi. Die 23. Martyrium sanctæ Thecla. Die 24. Vita sancti Cypriani Antiocheni. Die 27. Martyrium saucti Callistrati. Die 28. Vita sancti Charitonis. Die 1. Vita sancti Philippi apostoli. Die 29. Vita sancti Cyriaci. Die 1. Vita sancti Jacobi fratris Domini. Die 8. Vita sancti Acacii. Die 30. Vita sancti Gregorii illuminatoris. Die S. Vita sancti Bonifacii. Die 14. Vita SS. Victoris et Coronæ. Die 5. Martyrium sanctæ Charitinæ. Die 7. Martyrium SS. Sergii et Bacchi. Die 8. Vita et Acta varia sancti Demetrii. Vide tomum Die 27. Vita sancti Sampsonis. sequeutem in fine. Dle 11. Vita sancti Stephani et sociorum Die 17. Vitæ SS. XLV Martyrum. Die 17. Vita B. Eugenii et Mariæ ejus filiæ. Die 9. Vita sancti Andronici et ejus conjugis. Die 10. Martyrium SS. Eulampii et Eulampiæ. Die 11. Martyrium sancti Probi et sociorum. Die 20. Vita sancti Andreæ Cretensis. 105i Die 18. Vita SS. Mauricii et sociorum. Die 20. Vita sancti Luce evangelistæ. Die 21. Vita sancti prophetæ Danielis. Dic 20. Martyrium sancti Vari. Die 22. Vita sancti Platonis. Die 20. Martyrium sancti Artemii. Die 27. De septem Dormientibus. Die 27. Vita sancti Panteleemonis. Die 22. Vita sancti Ahercii. Die 29. Vita sancti Gallinci. Die 24. Martyrium sancti Arethæ et sociorum. Die 25. Martyrium sancti Marciani. Die 29. Vita sancti Eudocimi. Die 28. Vita sanctæ Anastasiæ Romanæ. Die 30. Martyrium SS. Zenobii et Zanobiæ. Die 31. Martyrium sancti Epimachi. Die 1. Vita sanctæ Sophiæ et filiarum ejus. Sancti-Amandi. Ex typis BUSSIÈRE.

End of PG 115.≣ read PG 115 as one page PG 116 begins →

← prev work Index next work →

Day 5Die 5

Day 7Die 7

Day 9Die 9

Day 10Die 10

Day 11Die 11

Day 20Die 20

Day 20Die 20

Day 20Die 20

Day 20Die 20

Day 22Die 22

Day 24Die 24

Day 25Die 25

Day 28Die 28

Day 30Die 30

Day 31Die 31

Notebook