qui ab Athanarico rege ob catholicam fidem jus- impressum est in Thesauro Antiquitatum Italia sus est igne comburi.» Petrus de Natalibus, lib. v, cap. 4, elogium contexuit ex Actis infra dandis, sed non sine erroribus aliquot, mortemque sancti, quem Nicetum vocat, fixit 25 Maii. Hinc factum, ut Grevenus alique pauci martyrologi Nicetum, aut potius Nicetam, ad 25 Maii suis Fastis inseruerint. Alii tamen Latini cum Molano sanctum Nicetam hodie memorarunt. Antiquiores martyrologi Latini sanctum hunc ignorarunt: sed Græci magno con sensu, et cum his Moschi sanctum Nicetam hodie celebrant, ut magnum martyrem, de quo officium ecclesiasticum eodem die peragendum in libris eo rum ritualibus præscribitur. In Menologio Sirletiano hoc sancti Nicetæ datur elogium: «Commemoratio sancti martyris Nicetæ, qui sub imperio Constantini Magni natus, atque educatus in regione Gothorum ultra Danubium, non communicabat cum Barbaris, sed cum viris piis Deum colentibus, edoctus Christi fidem a sanctissimo episcopo Gothorum Theophilo, comprehensus ab Athanasio (lege Athanarico) prin cipe propter Christianæ fidei professionem, et multis tormentis cruciatus, igne consumptus, con summatus est.» Consonant omnino Menæa im pressa, ubi nomen Athanarici, pro quo hic mendo se Athanasius legitur, recte est expressum. II. In Menologio Basiliano Acta sancti Nicetæ compendio exponuntur. Nam post hanc annuntia tionem, «Certamen sancti magni martyris Nicetæ, > sequitur elogium ita conceptum: «Nicetas, præcla rus Christi martyr, fuit imperante Constantino Magno, genere Gothus, nobilitate ac divitiis inter populares suos florens, a Theophilo religiosissimo Gothiæ episcopo fidem edoctus. Cum autem in duas factiones tota Gothorum gens scissa fuisset, atque utraque suum sibi principem creasset; con fugit alter principum ad Romanorum imperatorem qui cum suscepta in contrariæ factionis tyrannum expeditione, insignem ex eo reportasset victoriam, Gothosque subegisset, ex eo tempore genus Chri stianorum inter Gothos multiplicatum est. Horum primus sanctus Nicetas fuit, qui et summa libertate Christianam fidem populo annuntiabat. Sed post quam reversus est imperator, Gothi infideles fu rore perciti, commota in Christianos persecutione, alios quidem aliter torsere, Nicetam autem mul tiplicibus suppliciis excruciatum igni tradidere.» Hactenus Menologium satis recte. III. De translatione corporis sancti Niceta Gothi agunt Acta edenda, iisque consentit Petrus de Na talibus jam laudatus. Utrobique etiam legitur, ec clesiam sancto ædificatam esse Mopsuestiæ in Ci licia, quo sacrum corpus erat delatum. Addit de inde Petrus de Natalibus: «Post temporis decur sum corpus ipsum Venetias translatum, quiescere dicitur in ecclesia S. Nicolai.» De corpore ibidem servato astipulatur Nicolaus Doglioni in opusculo Italico de Notabilibus urbis Veneta, lib. 11,pag. 345; uti et opusculum Latinum de Urbe Veneta, quod tom. v, part. 11. In illo enim tractatur de templo S. Nicolai, parochia presbyterorum in regione Dorsi duri, atque in fine dicitur: Hic sancti Ni cetæ corpus aliæque sanctorum reliquiæ habentur. IV. Quod spectat ad tempus, quo sanctus Nice tas martyrio coronatus est, illud utcumque assignari potest ex tempore, quo Gothorum princeps Atha naricus persecutionem movit adversus Christianos. De numerosa Gothorum martyrum classe ad 26 Martii egit Papebrochius noster breviter admo dum. Prolixius et accuratius de sancto Saba Gotho, in eadem quoque persecutione passo, idem egit ad 12 Aprilis, quo occisus est anno 372. Eodem for san anno, certe non multis annis citius aut serius coronatus est sanctus Nicetas. Locus martyrii fuit in ditione Gothorum, ultra Danubium tunc degen tium. Nescio sane, quo memoriæ lapsu Castellanus in Martyrologio universali ad marginem, et in in dice, notare potuerit, prope Mopsuestiam in Cilicia occisum esse sanctum, nisi locum, ad quem cor pus translatum est, cum loco martyrii confuderit. Nulla enim est ratio, cur dicamus, occisum esse Sanctum extra ditionem Athanarici Gothorum re gis, quæ immenso terrarum intervallo a Cilicia distabat. Si porro ditionem Athanarici proprius inquirere velimus, ex Ammiano, gesta Valentis imperatoris contra Athanaricum referente, lib. xxvii, cap. 5, facile deprehendemus, Athanaricum eo tempore dominatum esse in hodierna Moldavia, ac forte in Valachia et Bessarabia, aut certe in parte aliqua illarum provinciarum: neque enim novimus, quam late imperaret. V. Loca ab Ammiano memorata, ubi Valens Is trum primo et tertio illius belli anno trajecit, et ubi anno secundo transitum frustra tentavit, erant in Moesia inferiore, dictis provinciis, præsertim Mol daviæ opposita, soloque Istro ab iis divisa. Marci anopolis ejusdem provinciæ urbis, in qua Valens hiberna habebat, ac pax in ipso Istro inter utrum que principem inita, similiter ostendunt, Athana rici ditionem a Moesia inferiore solo Istro sive Da nubio diremptam fuisse. Itaque dubitandum non est, quin sanctus Nicetas passus sit in hodierna Moldavia, vel huic contermina Valachia aut Bessa rabia. Nam persecutionem contra Christianos mo vit Athanaricus, priusquam Gothi Istrum fuerunt transgressi, quando hæresis Ariana necdum præ valuerat apud Gothos, ut observat sanctus Augu stinus, lib. xviu de civitate, cap. 52. ubi hæc scribit: Rex Gothorum in ipsa Gothia persecu tus est Christianos crudelitate mirabili, cum ibi non essent nisi Catholici, quorum plurimi marty rio coronati sunt; sicut a quibusdam fratribus, qui tunc illic pueri fuerant, et se ista vidisse incun ctanter recordabantur, audivimus.» Paulus Orosius lib. vii, cap. 32, de eadem persecutione sic habet Præterea Athanaricus rex Gothorum, Christianos in gente sua crudelissime persecutus, plurimos

trorum ob fidem interfectos ad coronam mar- inepto et ridiculo scribit de rebus fidei, Gothosque sublimavit,» etc. Hæc ille refert, postquam at Gratianum creatum esse imperatorem. en hinc nequit inferri, eodem anno 367, quo ìnus factus est imperator, natam esse perse nem; sed solum cœptam non esse multis serius: Orosius enim singula non refert ad 3 determinatos. Ex laudatis ante sancti Sabæ certum est, persecutionem viguisse anno it jam antea fuisse cœptam. Hæc de causa vrium sancti Nicetæ circa eumdem annum gendum censui. Occasio persecutionis in Actis repetitur ex tione Gothorum, et bello, quod ortum dici ter principes duarum partium, Phritigernem jam tunc Arianos facit, quia non multo post illam hæresim sunt amplexi: ut narrat Theodoretus mox laudandus, qui id Ulphilæ Gothorum episcopi perfidiæ attribuit. Quæ autem Theodoretus de Ulphi læ perversione memorat, longe probabiliora sunt, quam quæ de eodem scripsit Philostorgius Arianus. Nam eum ab Eusebio episcopo (Nicomediensem insinuans Arianum) fuisse ordinatum, Philostor gius ait, ‹ cum a rege, qui tunc Gothis præerat, legatus una cum aliis ad imperatorem Constanti num missus esset.» Improbabilia hæc sunt, quia sic Ulphila ordinatus esset ante mortem Constan tini, anno 337 defuncti, et quidem ab Eusebio Nicomediensi Ariano. At nec verisimile est, Ulphi cet et Athanaricum. Si Actis credendum sit, lam tam cito fuisse episcopum,aut ordinatum esse gernes fuit primum victus ab Athanarico; ostea, fœdere inito cum Valente, hujus sub victor. Similia habet Sozomenus, lib. vi. cap. 1 scribens: «Haud multo post, orta inter lothos) seditione, duas in partes divisi sunt im alteri Athanaricus, alteri præerat Phriti B. Mox, commisso inter eos prælio, victus gernes, Romanorum auxilium imploravit. cum imperator concessisset, jussissetque ut 3, qui in Thracia erant, ei auxilium ferrent, › congressus, victoriam retulit, et Athanarici 3 in fugam vertit.»Hactenus Sozomenus, is ea occasione, Phritigernem cum Ulphila epi ac subditis suis a Valente ad Arianam hæresim ctum. Verum scriptor ille hæc omnia memo- G st pulsos ab Hunnis e sedibus suis Gothos, Valente recepti sunt in Thracia. tempore Constantini ab homine Arinno, quando Constantinopolitanam sedem obtinebat S. Alexan der Constantino gratiosus. Itaque figmenta illa sunt Philostorgii, in gratiam Arianorum suorum non raro falsa scribentis. Valde etiam incertum,et mi nus probabile est, quod scribit de Ulphila Socrates, lib. 1, cap. 41, eum fuisse in concilio Constantino politano anno 360, ubi Ariani novam condiderunt fidei formulam, cui Ulphila tunc consensisset. Idem tamen habet Sozomenus, lib. iv, cap. 24. At hic lib. vi, cap. 37, existimat, imprudenter factum ab Ulphila, qui inquit, «cum episcopis Nicænorum Patrum decreta sectantibus communicare perse veravit». At persecutio Athanarici sæviit, quando omnes ultra Istrum degebant, ut sanctus stinus mox laudatus testatur, idque etiam li x tempore persecutionis per Orosium assi Præterea sanctus Epiphanius, qui eo tempore at, agens de vehementi illa persecutione in i 70 Audianorum, cap. 15,ait «Romanorum rtim odio» a rege Gothorum commotain esse, 1 Romanos imperatores Christianos esse vi » Itaque verendum est, ne aliqua tam in quam apud Sozomenuin sit confusio, indeque ‘am assignata persecutionis causa. Nam Atha IX. Quidquid porro sit de factis aliquot particu laribus Ulphilæ, a quibus fides Gothorum non de pendet; constat Gothos, diu ante tempus de quo agi tur, fuisse conversos, ac Gothorum metropolitam Theophilum in consilio Nicæno fuisse anno 323. Itaque Gothi dudum Christiani erant et Catholici; sed ad perfidiam traducti sunt a Valente circa annum 376, quando pulsi ab Hunnis, petierunt, ut sedes sibi figere liceret intra limites Romani imperii. Obser vat hoc Sozomenus, qui alias Socratem passim ni mis sequitur; additque de episcopo Gothorum in confirmationem sequentia verba. «Nam Ulphila, qui tunc apud ipsos erat episcopus, initio quidem nulla in parte dissensit ab Ecclesia Catholica.» Mox subdit, Ulphilam, qui a Gothis ad Valentem porum esse corruptum. is ante persecutionem contra Valentem ges- legatus erat missus, promissis Arianorum episco lum, abeoque victusestanno 369, circa quem ita est persecutio, forsan simul ac Valens, a pace, cum exercitu Romano recesserat. An tiam ante id tempus Phritigernes et Atha s bello certaverint, non adeo certum est, oc etiain habeat Socrates, lib. 1v, cap. 33. Quidquid sit, constat de persecutione; tque ulterius, eam fuisse motam, quando arant catholici, ut observat sanctus Augu et liquet ex tempore quo ad Arianismum ti sunt Gothi. Socrates quidem Gothos, ab trico occisos, simul et Arianos facit et Mar sed scriptor ille frequenter modo plane X. Verum audiamus Theodoretum, de his scri bentem, lib. 1v, cap. 37, ubi sic habet: «Quo tem pore Gothi Istrum trajicientes, fœdus cum Valente percusserunt, abominandus ille Eudoxius (verisi militer legendum Euzoius, qui Arianorum episco pus erat Antiochiæ, ubi tunc valens degebat) qui tunc aderat, suggessit imperatori, persuadendum esse Gothis, ut cum ipso communicarent. Nam cum diu antea divinæ cognitionis radiis illustrati essent, in apostolica doctrina semper fuerant innutriti. Quip pe, aiebat Eudoxius, unius dogmatis communio pacem firmiorem efficiet. Quod consilium cum approbasset

rentinium legitur Mathiæ; nec potest certo edici, mandarunt, in plurimis exstant codicibus mss., utra lectio sit magis genuina, cum ne sciamus qui dem, qua de causa sancti Matthæi memoria in aliis Fastis toties fuerit repetita. Suspicari possumus, priores corporis translationes, ortasque inde festi vitates designari; sed nec de tempore priorum translationum satis constat, nec de designari potest ea translatio, qua sancti corpus acceperunt Saler nitani, cum hæc laudatis Martyrologiis longe sit posterior. Attamen Salernitana translatio recen tioribus Fastis inserta est. In ms. Florario san ctorum ea commemoratur ad 28 Aprilis, ut ibi di. ctum est in Prætermissis. In Hagenovensi codice Usuardini Martyrologii eadem translatio annun tiatur ad 6 Maii, quemadmodum et in codice Vati cano, qui sic habet: «Apud Salernum, translatio sancti Matthæi apostoli et evangelistæ.» Secutus est Baronius, qui sic habet in Martyrologio Ro mano: «Salerni, translatio sancti Matthæi apo. stoli, cujus sacrum corpus olim ex Æthiopia ad diversas regiones, et demum ad eam urbem dela tum, ibidem in ecclesia ejus nomine dicata summo honore conditum fuit.» Consonant officia propria Ecclesiæ Salernitanæ, quæ seculo xv impressa habemus in iis enim notatur Officium translatio nis cum octava ad 6 Maii. In laudato Florario ms. eodem die notatur translatio sancti Matthæi, sed non additur, Salernitanam esse, uti additur ad 28 Aprilis. Plura de translationibus disseram suo loco. iisque valde antiquis; non tamen eodem prorsus modo in omnibus. Habemus nos ea in septem di versis codicibus, quorum vetustiores sæculo ix videntur conscripti. Contuli codices istos, ut exa minarem an præcipua vitia, quibus Acta laborant, reperiantur in omnibus; nec ullum inveni ex co dicibus nostris, in quo non legantur vitia mox memoranda, quæ similiter leguntur in apographo, quod habemus ex codice Ultrajectino, et in aliis pluribus, quibuscum apographum istud olim est collatum. Auctor illorum Actorum, sicut et aliorum apostolorum, vulgo vocatur Abdias, qui se primum Babyloniæ episcopum mentitus est. In S. Bartho lomæo tom. V Augusti, pag. 32, satis ostendi, to tam Historiam apostolorum pseudo-Abdiæ non esse fide dignam, ibique adduxi verba Bellarmini, hæc de eo pronuntiantis; «Vitæ apostolorum, quæ sub nomine ejus circumferuntur, fabulis similiores sunt, quam veræ narrationi.» Communis hic modo est eruditorum consensus de illa Historia universa. Libet tamen addere censuram Joannis Hesselii Lovaniensis, quæ impressa habetur post Usuardum Molani. «Passio, inquit, sancti Matthæi non pla cet.» Tum dat initium prologi: «Quoniam Deo cura est de hominibus.» Et mox Actorum Erant itaque duo magi Zaroes et Arfaxat. > In omnibus codicibus nostris, uno excepto, in quo omissus est prologus, idem est plane utrumque principium. In Ultrajectino similiter utrumque de nomine Matthæi, quæ alterum ibi faciunt pro logum. Rationes Hesselti modo audiamus. 3. Græci, eosque passim sequentes Mosci, san- reperitur principium; sed præmissa sunt pauca ctum Matthæum præcipue celebrant ad 16 Novem bris. Ad hunc diem in omnibus, quos consului, Græcorum Fastis memoria sancti hujus apostoli recolitur, et festivitas solemuis celebratur. Menæa impressa prolixissimum exhibent elogium, sed fa bulosum, ex quo suis locis afferemus ea quæ ad propositum nostrum conducere videbuntur, quem. admodum etiam ex elogio minus prolixo, quod in sertum est Menologio Basiliano. Matthæum una cum reliquis apostolis Græci etiam colunt die 30 Ju nii, ubi et brevia exhibent elogia in Menæis et Me nologio mox laudato. Græcis pro festivitate S. Matthæi celebranda die 16 Novembris consentiunt etiam Armeni, ut habeo ex Ordine perpetuo cele brandi Officia et festivitates apud Armenos, quem Latine reddidit et in Bibliotheca Orientalis, tom. III, pag. 645 edidit doctissimus Assemanus. Ægyptii demum et Æthiopes eumdem elegerunt diem 16 Novembris, quo sanctus Matthæus an nuntiatur in Fastis Coptitarum per Ludolfum edi. tis, et in duobus aliis Menologiis eorumdem aut Synaxariis mss. Apud Ludolfum Matthæi apostoli item fit mentio ad 9 Octobris; sed eam illo die non reperio in laudatis Fastis mss. Hæc interim de Mar tyrologiis sufficiant. 4. Acta sancti Matthæi apostoli, quæ in Ecclesia Latina a multis sæculis nota fuerunt, et ex quibus recentiores hauserunt, quæ de S. Matthæo scriptis 5. Dicit, eunuchum illum, quem Philippus baptizavit, vocatum Candacem, cum Lucas Act. vi dicat, reginam Æthiopum dictam Candacem. Est enim Candace nomen reginarum Æthiopiæ, sicut Pharao regum Ægypti. Dicitur in eadem historia, quod Christus terrestrem paradisum ape ruiti latroni et animabus sanctis de corpore ex euntibus, in die autem novissimo resurgentibus regna cœlorum: cum secundum Paulum et fidem catholicam animæ sanctorum jam etiam ante resur rectionem adeant cœlos. Dicit et primum hominem potuisse loqui in paradiso cum omnibus animalibus. Ejusdem auctoritatis est, cujus Vita sancti Bar tholomæi, ut patet ex philosophia ejus de virgini tate terræ, ex qua homo factus est.» Hactenus Hesselius, qui hisce adjungit auctoritatem Bedæ, Historiam illam pseudo-Abdiæ reprobantis. Beda autem lib. Retractationis in Acta apostolorum, cap. 1, laudat dictam Historiam pro Simone et Juda apostolis, atque ita loquitur ad propositum nostrum: «Hos referunt historiæ, in quibus apostolorum passiones continentur, et a plurimis reputantur apocryphæ, prædicasse in Perside, ibi que a templorum pontificibus in civitate Suanir occisos. Leguntur hæc apud Abdiam, cap. 6, circa finem.» Post pauca rursum Beda hæc scribit

que emenda. Cum ille, qui præfatas apostolorum passiones recentiora sint, eademque cum aliis, sed utcun scripsit, ipse se certissime incerta et falsa scri psisse prodiderit. Dicit enim, quia Candacis eu nuchus quem baptizasset Philippus in Judæa eo tempore fuerit in Ethiopia, quo Matthæus ibi docebat, eique docenti auxilium tulerit, cum ma nifestum sit Candacem nomen esse non viri, sed feminæ; id est, non eunuchi, sed dominæ ejus, reginæ videlicet Æthiopum, quæ, sicut ex vete rum monumentis comperimus, omnes antiquitus sio appellari solebant.» Hæc Beda, non solum Acta pro apocryphis habens, sed eorum etiam auctorem mendacii arguens. Possent et multa alia ex Actis allegari ad fidem iis detrahendam, cum auctor ab initio usque ad finem mirabilia magis narret, quam credibilia; multaque plura nugetur de paradiso terrestri, quam observavit Hesselius; et conceptionem beatissimæ Virginis exponat modo incongruo et indecenti, ut mittam alia. Verum di cta sufficiunt ad omnem fidem Abdiæ personato abrogandam: at ex his alia mihi oritur dubitatio. 6. Anno 1753 in bibliotheca Vaticana invenimus alia S. Matthæi Acta in codice Latino 1188, eaque exscribenda curavimus, et nos ipsi cum codice contulimus. Hæc Acta carent omnibus vitiis modo relatis, ob quæ Hesselius Acta pseudo-Abdiæ re probavit, eamdem de rebus gestis sancti Matthæi continent relationem. Quare dubitari potest, utrum pseudo-Abdias vetustiora sancti Apostoli Acta in terpolaverit, et multis ineptiis impleverit; an vero non nemo Abdiæ deS.Matthæo lucubrationem cras sioribus erroribus voluerit expurgare, et sic Acta hujus apostoli utcunque probabilia reddere. Utrumque fieri potuit, sed secundum verisimilius est ob varias rationes. Primo ex allegatis Bedæ verbis habemus, apocrypham illam de gestis apo stolorum Historiam certo antiquiorem esse sæculo vin, cum Beda floruerit sub initium illius sæculi et illam Historiam alleget, non ut novellam aut nuper confictam, sed ut multorum judicio apo crypham. Ex eo ulterius colligo, jam sæculo vi, quo florebat Venantius Fortunatus, vetustam visam esse illam Historiam, cum verisimiliter ex illa dicat, corpus S. Matthæi esse in Naddaver. Tanta certo non est vetustas codicis Vaticani, in quo tolerabiliora exstant S. Matthæi Acta. Qua propter videntur in illo codice nonnihil correcta fuisse, et absurdioribus vitiis expurgata, præser tim cum reliqui passim codices Acta contineant, qualia sunt apud Abdiam, et necdum alium vide rim codicem, qui consentiat cum illo Vaticano. Præterea in hoc codice præfatio vulgaris omissa est, et substituta alia, quæ cum ipsis pugnat Actis. Nam secundum præfationem S. Matthæus passus est in Perside; secundum Acta, in Ethiopia. Actis ipsis assutum est aliud principium de scri pto per Matthæum Evangelio, et post illud se quuntur Acta personati Abdiæ, sed nonnihil ex purgata. Itaque vix dubitare possim quin bæ 7. Verumtamen non tanta adhibita fuit correctio, ut gesta in iis relata fierent satis probabilia, etiamsi non constaret de origine ex fonte impuro. Nam primo statim advenienti in Ethiopiam Matthæo dicitur occurrisse eunuchus reginæ Candacis, qui baptizatus erat a Philippo Act. VIII, ut auctor om nino asserat, Matthæum venisse ad urbem, in qua regina Candace regnabat, quando dictus eunuchus fuit conversus. At ibi tum dicitur fuisse rex Egyp pus, regina Eufenissa. De Candace, quæ paulo ante regnasset, nulla fit mentio. Itaque nomen reginæ Eufenissa videtur contrarium verbis Bedæ mox datis, cum asserat, omnibus commune fuisse nomen Candace. Consentit Plinius, lib. vi, cap. 29 docens, «regnare feminam Candacem, quod nomen multis jam annis ad reginas transiit,» in illo nimirum Ethiopia regno, cujus metropolis erat Meroe. Asserit autem laudatus Plinius, ea de regnis Ethiopiæ et Meroes cognita et relata fuisse per exploratores Neronis. Regnabat igitur regina Candace Nerone imperante et diu Candace ali qua ibidem regnaverat, saltem a temporibus Au gusti, ut colligitur ex Strabone, qui sub Augusto floruit. Strabo enim, lib. xvII, pag. 820, narrat bellum, quo «Candace, quæ per nostra, in quit, tempora Ethiopibus imperavit, Roma nos Egypti dominos impetiit, imperante Augusto. Itaque regnarunt in Ethiopia reginæ, quibus no men erat Candace, saltem ab Augusto usque ad Neronis tempora; nec addit Plinius, alio modo suis temporibus administratum fuisse Ethiopiæ regnum. Atqui sanctus Matthæus, si prædicavit in Æthio pia, eo verisimiliter venit ante imperium Neronis, aut certe Nerone non diu imperante. Omnia igi tur, quæ de statu regni Ethiopiæ traduntur in Actis, prorsus videntur fictitia, nec ullam meren tur fidem. 8. Non minus fictitia videntur, quæ de progressu fidei Christianæ in Æthiopia tradunt Acta. Si quis enim Actis credere voluerit, convertit S. Matthæus regem Egyppum, reginam Eufenissam, eorumque filium, a morte prius suscitatum, qui Eufranon vocatur, filiamque Ephigeniam, modo Iphigeniam passim dictam. Ecclesia quoque constructa dicitur, in qua Matthæus sederit annis 23. Hoc tempore multas fabricavit ecclesias, «constituit presbyteros et diacones,... et per civitates et castella ordinavit episcopos.» Præterea «omnia simulacra, omnia que templa» asseruntur «destructa.» Filia regis ⚫ Ephigenia» virginitatem professa, «erat præ posita virginum amplius quam ducentarum. Hæc omnia facta dicuntur, vivente rege Egyppo. Eo defuncto, occisoque S. Matthæo ob recusatum ab Ephigenia matrimonium cum novo rege Hyrtaco, res Christianorum modico tempore minus erant prosperæ. At cum punitus a se esset Hyrtacus, et proprio se gladio occidisset, frater Ephigenia dici

nostro brevissimum dabo compendium, quod suf ficiet ad fidem iis detrahendam. tur regnum adeptus, illudque tenuisse annis sexa- non facerem, si hæc Acta ederem, ex apographo ginta tribus. Omnes autem provinciæ Æthiopum ecclesiis replete Catholicis usque in hodiernum diem, inquit auctor, per Ephigeniam benedicunt Deum, et fiunt mirabilia magna ad confessionem beati apostoli Matthæi.» Itaque, si Actis credimus, eirca medium sæculi u magis Catholica fide flore bat Ecclesia Ethiopiæ, quam ulla alia in toto mundo. 11. Constituitur sanctus Matthæus quasi ex abru pto solus in monte orans, vidensque pueros mul tos cum Jesu parvulo in paradiso cantantes. Mox adest Jesus oranti, et apostolus videns puerum pulcherrimum, multum sollicitudinis insinuat, quo eum modo nutrire possit in loco deserto, omni cibo et potu destitutus. At Jesus explicat quis sit, et post multos sermones minime verisimiles, quibus inter alia dicit, Herodem in inferno esse ob occisa undecim puerorum millia, Matthæo dat virgam, quam jubet plantare juxta portam ecclesiæ fun datæ ab ipso et Andrea apostolo in civitate Anthro 9. At ea prorsus incredibilia sunt ex silentio om nium scriptorum antiquorum. Cum enim Ethiopia Egypto sit contermina, non potuissent Patres alii que scriptores Christiani, qui prioribus Ecclesiæ sæculis floruerunt in Ægypto, in Palæstina, in Africa, aut etiam in provinciis ab Æthiopia magis remotis, ignorare Ecclesiam regni amplissimi adeo pophagorum. Virgam dicit evasuram in arborem, florentem, et de ea prorsus tacere. Deinde vero si Christiana fides tam bene fundata fuisset in Æthio pia, non potuisset eliminari, nisi gravissimis per secutionibus et longo tempore. De his autem per secutionibus saltem innotuisset illorum temporum scriptoribus, qui de illis non tacuissent, prout non omnes tacuerunt de persecutionibus Christianorum in Perside, ubi fides nunquam tain bene fuit stabilita, quam stabilitam fuisse in Æthiopia auctor Actorum confinxit. Hoc tamen argumentum nolim lector ver tat contra prædicationem ipsam sancti Matthæi in Æthiopia, de qua suo loco agam: magna enim est discrepantia inter simplicem fidei prædicatio nem cum nonnullo etiam fructu, et conversionem totius regni, quæ ad integrum fere sæculum sine persecutionibus fuisset continuata secundum Acla, et sic optime firmata. Cæterum multa quoque alia in Actis sunt improbabilia, quæ breviter in adno tatis assignabo: nam hæc Acta, quamvis fabulosa sint, edere statui, quia Latini recentiores, qui agunt de sancto Matthæo, omnia fere sua ex illis hauserunt. 10. Acta Græca, ex quibus recentiores quidam de sancto Matthæo egerunt, nobis similiter ad manum sunt, descripta ex codice Vaticano 808 inter Græcos. Nihil hæc habent commune cum La tinis modo improbatis; sed hisce etiam magis sunt informia, magisque ridicula, cum non nisi pauco rum dierum gesta fere contineant, et nihil refe rant præter aliquot facta et prodigia plane incre dibilia. Horum Actorum compendium dat Nicepho rus Callistus, lib. 11 Historiæ, cap. 41. De hoc compendio Baronius in adnotatis ad Martyrologium ita loquitur. «Nonnulla de Matthæo scribit Nice phorus, lib. 11, cap. 41; sed quæ nullius prorsus sunt testimonio comprobata.» Vel sic tamen Ni cephori compendium Actis ipsis minus saltem est ridiculum; cum multa omiserit adjuncta magis aperte fabulosa, et initio pauca præmiserit de san cto Matthæo aliunde nota. Ex iisdem Actis contra ctum est elogium, quod exhibent Menæa impressa ad xvi Novembris; sed et ibi aliqua initio dicuntur ex aliis documentis accepta. Cum operæ pretium indeque oriturum fontem, de quo uti et de arbore adjunguntur fabellæ plurimæ; prædictoque demum martyrio Matthæi per iguem, puer subito ad cœ lum revertitur. Matthæus vero ad urbem properat, quando occurrunt Phulbana regina, Phulbanus ejus filius, et hujus uxor Erba, omnes energumeni, et Matthæo minitantes, ne plantaret virgam. At his singulis manus imponens, ejecit dæmones, et mox obvium habuit Platonem episcopum cum toto clero. Congregato deinde populo, sermonem instituit, et virgam plantat, et, jubente apostolo, Plato reginam ejusque filium et nurum baptizat. Postridie virga in arborem creverat et fluvius ex arbore egrediebatur. Populus vero manducans fructum arboris cognovit se nudum esse, erube scentesque singuli domum cucurrerunt ad vestes comparandas. Mitto nugas similes, ut citius ad fabulæ catastrophen perveniamus. 12. Phulbanus rex, excitatus a dæmone, diu frustra Matthæum comprehendere conatur, ac de mum, ubi ipsum advocaverat, cæcitate percutitur. Sanatus ab apostolo; hunc vel sic comprehendit, et longis clavis terræ affigi jubet, materiemque multam facile combustibilem circa ipsum congre gari, et sic comburi. Verum combusta quidem materia circumposita, non item læsus apostolus. Jussitigitur rex duodecim deos aureos et argenteos circum pyram poni, ne vis flammæ impediretur; ipsequead locum accessit. At ubi incensa est pyra, mox ignis recessit a Matthæo, combussitque om nes deos aureos et argenteos, fugientemque regem serpentis specie insecutus, prohibebat ab ingressu palatii sui, donec reverteretur ad Matthæum, ab eoque misericordiam peteret. Tum, orante Mat thæo, igneus draco evanuit; apostolus vero orans spiritum Deo tradidit, et quidem die 16 Novembris, si fabulatori credimus. At necdum fabularum fi nis. Jubet rex defuncti corpus, aureo impositum lecto, ad palatium suum perferri: deinde inclusum arcæ ferreæ; plumbo etiam gravatæ, in mare pro jici, ut crederet, si corpus ex mari rediret inco lume. His peractis, apparet sanctus Matthæus Pla toni episcopo, monetque, ut ad mare procedat ritu

ea quæ ratiocinando de virtutibus Sancti addidit. Eadem rursum Acta fere sequitur Petrus de Nata libus, lib. vin, cap. 100; tam presse tamen Actis non inhæret, ut subinde non addat aliquid aut mutet secundum ea quæ alibi legerat. Baronius in Adnotatis ad Martyrologium duos sui temporis de S. Matthæo scriptores recenset his verbis: «Peri onius alia nuper conscripsit, Acta videlicet «Novissime vero ex antiquis monumentis, et san etorum Patrum scriptis collegit rev. dominus Mar cus Antonius Columna, archiepiscopus Salernitanus, et sane quidem erudite.» Uterque Acta prima præ oculis habuit, et sine scrupulo secutus est aut potius ipsa Acta pseudo-Abdiæ dedit Perionius, omissis duntaxat paucissimis, et additis initio pau cis, prout Acta in codice aliquo forsan invenit nam et in editione Historiæ apostolorum, quam anno 1571 dedit Joannes Faber, non pauca sunt omissa, quæ in plerisque codicibus leguntur. Illu strissimus Columna undique sua collegit sine crisi sufficiente, quod ætati ipsius condonari potest. Re liquis tamen Actis prætulisse videtur personati Abdise Historiam, cui nonnulla ex Metaphraste, et plura ex Actis Græcis, sive ex compendio Nice phori adjunxit.Meliora tamen etiam dedit ex sacris Litteris et Patribus. Examinabo igitur et subinde laudabo asserta Columnæ, uti et Baronii in An nalibus, Tillemontii in Monumentis Ecclesiæ, tom. 1, aliorumque recentium, qui accuratiorem crisim profitentur. 17. Laudatus Columna archiepiscopus non solum de gestis et martyrio sancti Matthæi Commenta rium edidit, sed varias quoque corporis transla tiones sermone prolixo magis, quam probabili, enarravit. Vidit procul dubio Baronius non cohæ rere relationem Columnæ, cum illam non ignora verit, nec tamen quidquam ex ea Annalibus suis inseruerit; quamvis ad annum 954 ex Leone Ostiensi, et ad annum 1080 ex Gregorii Papæ VII Epistola de inventione et translatione corporis agat. Quapropter vel solo silentio suo eminentissimus scriptor declaravit, suspecta sibi falsitatis esse adjuncta locorum, personarum et temporum, quæ in Historia translationum apud Columnam reperi untur. Habeo Acta ms., Salerno olim ad majores nostros transmissa, ex quibus video sua hausisse laudatum Marcum Antonium Columnam Marsilium. Vellem sane, ut ea potius severa crisi castigasset, aut omnino etiam abjecisset, tanquam improba bilia. At, cum istud non fecerit, pro instituto Ope ris nostri id mihi faciendum video. Geminum est scriptum,alterum altero paulo prolixius; sed eadem in utroque referuntur facta. Quod brevius est, hunc habet titulum: «Sermo venerabilis Paulini, Le gionensis Britanniæ urbis episcopi, de translatione sancti Matthæi apostoli ab Æthiopia in Britanniam, itemque de Britannia in Italiam.» Post medium rursum hic legitur titulus: Miracula sancti apo stoli et evangelista Matthæi per eumdem Pauli num.» In prolixiori unicus initio est titulus ita expressus: «Incipit translatio B. Matthæi apostoli et evangelistæ.» In utroque præmittitur Actorum compendium ex pseudo-Abdiæ Historia ita desum ptum ut paucissima tamen, eaque nihilo meliora, addita sint aut mutata. 18. Deinde sequitur translatio tam ridicule con ficta ex Ethiopia in Britanniam, ut vel ex ea li queat, auctorem crisi historica prorsus fuisse desti tutum. Nam, ut alia mittam improbabilia, merca tores Britannos auctor perducit in Ethiopiam, paucisque diebus reducit in Britanniam. Inter gen tes vero, a quibus vastatam circa sæculum iv Ethiopiam fingit, nominat Sarmatas. Utrumque certo tam improbabile videbitur historico cuilibet geographiæ utcunque perito, ut necesse non sit exagitare alia rei peractæ adjuncta plane ridicula, præsertim cum auctor certo non vixerit ante sæcu lumx, nec ullos nominet testes vetustos,ex quorum scriptis sua hausisset. Quin imo ipse Paulinus, Legionensis aut Leonensis in Britannia Armorica episcopus, cui scriptum illud attribuitur, persona videtur fictitia, cum Sammarthani tom. II Galliæ Christianæ, ubidant catalogum episcoporum Leo nensium, nullum inter illos exhibeant Paulinum, neque hunc alibi inveniam. Chronotaxis non est melior, quam crisis historica: nam mortuus sta tuitur sub Galba, id est, anno æræ Christianæ 68 aut 69. Tum dicitur trecentis annis et ultra religio Christiana floruisse in Æthiopia. Mox sequitur regni vastatio et translatio, ut hæc figenda esset sæculo iv exeunte aut sæculo v. Attamen asserit auctor, corpus in Britanniam Armoricam venisse, dum regnabat ibidem Salomon, qui post medium sæculi ix regnare cœpit secundum chronotaxim Lobineau in Historia Armoricæ ad annum 857. Rursum quadraginta et novem annos numerat a corporis translatione in Britanniam, quando Salo mon rex a suis fuit occisus. At laudatus Lobineau non totos viginti annos regno Salomonis attribuit. 19. Mox ineptus commentorum consarcinator inducit Flavium Romanorum patricium, Salomonis occisi socerum, de ejus morte scribente ad Valenti nianum imperatorein; Valentinianum vero ingentem in Italia classem collegisse asserit,eique exercitum imposuisse, et sic expugnasse regnum Britanniæ, et ea occasione corpus in Italiam translatum. At quam illa sint inepta, nemo non videbit, modo consideraverit, ultimum ex tribus Valentinianis plus quam quatuor sæculis mortuum esse ante Salomonem Britanniæ regem. Mitto adjuncta rerum plurima æque inepta, et pergo ad inventionem in prolixiori solum scripto relatam. Dicitur illa con tigisse anno 954,quando principatum Salernitanum obtinebat Gisulphus. Hæc epocha suo loco confir manda veniet. Interim moneo, multa rursum im probabilia et inepta historiæ inventionis admisceri. Has ob causas totam illam translationis historiam, utpote sexcentis fabulis aut ineptiis fœdatam, omit

statui. Cum tamen posteriora minus saltem venit, et habitavit in Capharnaum maritima, in a appareant, quod scriptor hisce propinquior ; illa subinde conferam cum aliis documentis, n relatis ab illustrissimo Columna Marsilio, Commentario studiosus lector sit inventurus, quid tolerabile in illis scriptis apparet Ughel ɔm. VII Italiæ sacræ in archiepiscopis Saler is variis locis de translatione et inventione i Matthæi agit, et multum laudat Opusculum lii, quod ex mss., de quibus agimus, concin a est. Quapropter studiose ex scriptoribus . ævisingula suis locis examinare conabimur. 3. Matthæiv ocatio ex Evangelio cum observa tibus Patrum: aliquot controversiæ ad San m spectantes. Pauca admodum de sancto Matthæo innotuerunt angelio, in quo sola Sancti vocatio cum secuto vio, et deinde electio ad apostolatum enarra xceptis tamen nonnullis, quæ generatim de bus apostolis referuntur Matthæus ipse cap. lata Capharnai sanatione paralytici, *9 voca n suam narrat his verbis: «Et cum transiret Jesus, vidit hominem sedentem in telonio, æum nomine, et ait illi: Sequere me; et ns secutus est eum.» Marcus cap. 11, † 13 idem at hoc modo: «Et egressus est rursus (Jesus) are omnisque turba veniebat ad eum, et at eos. Et cum præteriret, vidit Levi Alphæi tem ad telonium, et ait illi: Sequere me, et ns secutus est eum.» Uterque subjungit illa, facta sunt, quando in domo Matthæi accum. Jesus. At satis erit, si de illo convivio dede. verba Lucæ, qui cap. v a ✯ 27 de vocatione uto convivio ita loquitur: «Et post hæc exiit, lit publicanum nomine Levi, sedentem ad um, et ait illi: Sequere me. Et relictis om , surgens secutus est eum. Et fecit ei con In magnum Levi in domo sua, et erat turba publicanorum, et aliorum, qui cum illis erant mbentes. Et murmurabant Pharisæi et Scribæ 1, dicentes ad discipulos ejus: Quare cum canis et peccatoribus manducatis et bibitis? ¡pondens Jesus, dixit ad illos: Non egent, qui sunt, medico, sed qui male habent. Non veni e justos, sed peccatores ad pœnitentiam.» nus evangelistæ de vocatione. Ad allegata autem evangelistarum verba vare possumus, sanctum Matthæum fuisse um prope civitatem Capharnaum ad mare Bæ, sive Tiberiadis, alias lacum Genesareth in ¡uris dictum, ubi erant solvenda vectigalia. Marcus clare ait † 1, Jesum venisse Caphar ibique sanasse paralyticum, tum rursum egressum, et Matthæum sive Levi vocasse. aus vero dicit, Jesum venisse in civitatem ubi nimirum tunc habitabat, ut idem Mat 1 cap. I 13 testatur his verbis: • Cum › audisset Jesus, quod Joannes traditus esset, sit in Galilæam: et relicta civitate Nazareth, finibus Zabulon et Nephthalim, ut adimpleretur quod dictum est per Isaiam prophetam: Terra Zabulon et terra Nephthalim, via maris trans Jordanem, Galilæa gentium, populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam; et sedentibus in regione umbræ mortis lux orta est eis.» Recte Chrysostomus, hom.29, aut 30 in Matthæum, de verbis allegatis dicit: «Civitatem suam hic Ca pernaum appellat: nam, quæ tulit ipsum Bethleem fuit: quæ educavit. Nazareth; quæ inhabitantem habuit, Capernaum.» Habitabat igitur Capharnai Jesus, ubi Matthæus procul dubio eum frequenter viderat, multaque audierat miracula, quæ partim Capharnai, partim in locis vicinis patrata fuerant a Jesu, antequam ipsum vocabat, ut rursum obser vat Chrysostomus, hom. 30, aut 31. Datæ autem observationes sanatioque paralytici paulo ante facta ostendunt, quam inepte Julianus et Porphy rius vocationem Matthæi Christianis objecerint tanquam incredibilem, ut recte advertit S. Hiero nymus in caput ix Matthæi, ubi illis plura respon det. 22. Vel sic tamen nihil detrahendum est prom ptæ obedientiæ Matthæi, de qua laudatus Chrysosto mus ita ratiocinatur «Ut didicisti vocantis pote statem, sic disce vocati obedientiam. Neque enim repugnavit, neque dubitans dixit: Quid hoc est? Num me hominem hujusmodi fraudulenter vocat? Nam certe intempestiva fuisset hujusmodi humi litas. Sed statim obedivit: neque petiit ut domum ire liceret, ut rem cum suis communicaret, quem admodum etiam piscatores fecerunt. Ut enim illi retia, naviculam, et patrem, ita et hic teloniariam mensam et lucrum reliquit, ut sequeretur, ad omnia paratum animum exhibens: et a rebus omnibus sæcularibus se statim abscindens, per obedientiam perfectam testificabatur, quam tempestive vocatus fuisset». S. Basilius in Regulis fusius tractatis, interr. 8, magis etiam exaggerat promptam sequen tis obedientiam, ita scribens: «Matthæus vero, cum ab ipso telonio surrexit, Dominumque secutus est, (nos docuit:) qui non telonii solum emolu menta reliquit, sed pericula etiam contempsit, quæ a magistratibus tum sibi tum consanguineis suis impendebant, quod vectigalium rationes reliquisset infectas. Antiquus anonymus ad præsidium, cujus Epistola inter Opera S. Hieronymi editionis Mar tianeæ habetur tom. V, col. 146, observat etiam alia, ita loquens: «Matthæus sedens ad teloneum audit: Sequere me. Numquid prius, ratiocinia sup putavit, et reversus domum suorum passus est lacrymas, prædiorumque auctione sollicitus, nequa quam potuit Domini sequi vestigia, nisi mundi se prius onere liberaret?» Ita quidem anonymus hic cum S. Basilio videtur insinuare, rationes fuisse reddendas sancto Matthæo de accepta ex vectigali bus pecunia, nec tamen de iis reddendis fuisse sollicitum. Verum ea observatio æque mihi in

fortitudinem ferri convaluit: cujus videlicet lingua, quasi acutissimo gladio, Evangelii administratione Dominus infidelium corda transfixit: et qui infir mus prius despectusque fuerat per terrena negotia, fortis postmodum factus est ad cœlestia prædica menta. certa et parum probabilis apparet, ac aliis jam telonii usibus serviebat? Sed de terra sublatus, in visa est, nisi eam solum intelligamus de prompta voluntate ad faciendum quidquid juberet Dominus. cum satis nosse posset nihil mali jussurum. Quod vero spectat ad rationes officii magistratibus red dendas, conjicere possumus, aut obligatum non fuisse Matthæum ad eas reddendas, quod fortasse pater ipsius Alpheus etiam tum viveret, aut, si Matthæus omnino caput familiæ suæ esset, et vectigalibus præfectus, Dominum eidem post pri mam obedientiam mandasse, ut vel rationes cito redderet, vel eam curam alteri demandaret. Certe convivium, quod in domo sua Christo multisque publicanis exstruxit Matthæus, abunde insinuat, ipsam facile in alios transfundere potuisse, quid quid obligationis ex officio contraxerat. 24. Quod ab Hieronymo supra dictum est de gemino nomine apostoli, qui Matthæus vocabatur et Levi ut omnes passim animadverterunt, et Evangelia clarissime insinuant, videtur negasse Origenes, lib. 1 Contra Celsum, num. 62, ubi hæc habet: a Sit et Levi publicanus, qui Jesum secutus sit. At non fuit ille ex apostolorum numero, nisi juxta quædam Evangelii secundum Marcum exem plaria. Novissimus editor Operum Origenis, Ca. rolus Delarue, tom. I, pag. 376 in Adnotatis addit alios, ita scribens: • Levin a Matthæo distinguit etiam Heracleon hæreticus Valentinianus apud Clementem Alexandrinum iv Stromat. pag. 502, et inter recentiores Hugo Grotius, magnum apud Calvinianos aliosque heterodoxos nomen. Præmittit de Origene, quod < Levi cum Matthæo eumdem prorsus hominem esse videatur sentire in Præfa tione explanationis in Epistolam ad Romanos.» Verba ipsa Origenis ex antiqua editione (nam to mum IV novæ necdum habemus) subjungo. Obser vat Origenes, multis duo aut tria fuisse nomina, interque eos nominat Matthæum, ita scribens «Nam et Matthæus ipse refert de se, quod cum transiret Jesus, invenit quemdam sedentem ad telonium, nomine Matthæum. Lucas vero de eodem dicit, quia cum transiret Jesus, quemdam vidit publicanum, nomine Levi, et dixit, Sequere me... Certum est autem, evangelistas non errasse in no minibus apostolorum; sed quia moris erat binis vel ternis nominibus uti Hebræos, unius ejusdem que viri diversa singuli nominum vocabula po suere.»Hic non modo Matthæum et Levi eumdem declarant Origenes; sed etiam ostendit eumdem esse, cum Lucas, uti et Marcus, idem plane de Levi narraverit, quod Matthæus de se. Quapropter, si Origenes, contra Celsum scribens, revera Levi alium a Matthæo crediderit, postea frequentiori usu sacræ Scripturæ errorem correxit. At fortasse Origenes allegata verba solum protulit ex mente aut dictis Celsi, contra quem de re omnino alia disserebat. Quod spectat ad Heracleonem et Gro tium, relinquemus illis opinionem suam improba bilem, a variis jam refutatam, et pergemus ad aliam controversiam magis ambiguam. 23. Porro laudati Chrysostomus et Hieronymus cum laude observant candorem et humilitatem S. Matthæi, quod ipse in Evangelio professus sit, publicanum se fuisse, ususque sit nomine suo magis vulgato, cum Marcus et Lucas Levi ipsum nominent, dum scribunt vocationem; Matthæum vero, dum eumdem apostolis annumerant. Si idem fecisset Matthæus ipse, et similiter in catalogo apostolorum publicanum se non nominasset, nullus deinde ex Evangelio nescire potuisset, publicanum fuisse Matthæum, aut eumdem cum Levi. Audia mus verba sancti Hieronymi: «Cæteri evangelistæ, inquit, propter verecundiam et honorem Matthæi, noluerunt eum nomine appellare vulgato, sed dixerunt, Levi; duplici quippe vocabulo fuit. Ipse autem Matthæus secundum illud, quod a Sa lomone præcipitur: «Jesus accusator est sui in principio sermonis.» Et in alio loco: «Dic tu peccata tua, ut justificeris; Matthæum se et pu blicanum nominat, ut ostendat legentibus, nullum debere salutem desperare, si ad meliora conversus sit, cum ipse de publicano in apostolum sit repente mutatus. Eadem fere observat Chrysostomus,qui adjungit etiam sequentia: Cur porro dixit, ipsum sedisse in telonio? Vocantis vim ostendens, quod cum nondum destitisset, et improbo telonio hære ret, ex mediis ipsum malis extraxerit.» Et mox de officio publicanorum ita mentem suam declarat «Hæc autem lucrandi ratio impudentia plena erat ac petulantia, quæstus iniquus ac mercatura illibe ralis.» Hinc S. Gregorius, hom. 24 in Evangelia advertit, Petrum quidem aliquando rediisse ad piscationem, sed Matthæum nunquam ad officium publicani periculo plenum. Quia aliud est in quit, victum per piscationem quærere, aliud autem telouii lucris pecunias augere. Sunt enim pleraque negotia, quæ sine peccatis exhiberi aut vix aut nullatenus possunt. Quæ ergo ad peccatum impli cant, ad hæc necesse est ut post conversionem animus non recurrat. Laudatus Gregorius, lib. xvIII Moralium in Job cap. 27 de magna sancti Matthæi mutatione ita loquitur: • Annon Matthæus in terra inventus est, qui, terrenis negotiis implicatus, 25. Recentiores Græci, sive illi, qui medio ævo floruerunt, S. Matthæum existimant fratrem esse S. Jacobi Alphæi apostoli, sibique faventes habent nonnullos e Patribus; sed aliqui resistunt eruditi neoterici. Henschenius noster ad I Maii examinavit sententiam Græcorum in S. Jacobo, sive tom. I Maii, pag. 19, ubi pro illa sententia laudat Menolo gium Basilianum, Synaxarium pervetustum Con

nopolitanum, Menæa impressa et varios tinguentem inter sanctum Judam Thaddæum apo is mss. Græcorum, Nicetam Davidem Paphla n, sæculi 1x scriptorem, aliosque. Ostendit rea Chrysostonum et Theodoretum ejusdem videri sententiæ, quia prior inter apostolos rat duos publicanos Matthæum et Jacobum, amen nulla sit ratio cur dicamus Jacobum i fuisse publicanum, nisi quod videatur frater Matthæi, alter vero utrosque dicit arnaitas, quod similiter nulla ratione dicere it, nisi credidisset fratrem Matthæi, qui habi Capharnai: neque enim ullibi in Scripturis r, ubi natus fuerit Jacobus Alphæi, aut quale m ante apostolatum gesserit. Papebrochius ', tom. VI Maii in Alphæo, quem utriusque ʼn statuit, pag. 354, eandem amplexus est et mavit sententiam. Ratio Græcorum haud du t, quod Jacobus æque ac Matthæus patrem rit Alphæum, nec ulla sit ratio dicendi, fuisse Alphæum patrem Matthæi, alium pa Jacobi. Tillemontius in Matthæo agnoscit, ostomum, Theodoretum, recentioresque Græ mnes in eam conspirasse sententiam, ut atthæum et Jacobum Alphæi fratres crede quia ambo dicuntur Alphæi utique filii. Asse ien Laconica brevitate, nullam ea in re esse peciem. Tillemontii Laconismum adoptavit tus initio præfationis suæ in Matthæum, plane dicens, et locum Operis nostri vitiose ¡atum apud Tillemontium, eodem plane modo ians, ut ne legisse quidem videatur argumenta henii in Opere nostro. Si eadem brevitate dixero, ineptam esse Tillemontii crisim, quam adoptavit Calmetus, id ægre ferre poterit, quia, sicut opinio majo (ostrorum visa est ipsi carere veri specie, ita et assertum istud omni videtur ratione destitu ideoque ineptissimum. Nolim tamen solum ›, et nihil probare. Quare rationes latius vi is locis supra dictis breviter explico. Admittit montius, sancto Matthæo cognomen Alphæi verisimiliter a patre. Jacobus autem in omni uatuor apostolorum catalogis, id est, Matth. rc, III, Luc. vi, et Act. I constanter nominatur us Alphæi, nec unquam in sacris Litteris omine designatur. Velim modo scire unde si nomen tain constanter habeat Jacobus, nisi re. Certe nulla ratio dabitur idonea præter Jam vero adverto, Alphæi nomen nullibi in › Litteris reperiri, nisi ubi agitur de Matthæo acobo, ut minime dicere possimus, nomen › multis commune: et hac de causa tanto milius est, eumdem fuisse Alphæum, qui pater Matthæi et Jacobi, prout Græci omnes existi post Chrysostomum et Theodoretum. Ratio * utriusque cognomine petita non debebat tam imbecillis videri Tillemontio, qui eadem oluit nota 2 in sanctum Judam Jacobi, aut dæum, ubi disserit contra Chrysostomum, dis stolum, et Judam fratrem Jacobi minoris. Si eo in loco visum est argumentum idoneum et summi momenti, ubitamen non valebat, quia adhibebatur ad fratrem inquirendum, non debebat hic videri carens specie veri, cum adhibetur ad communem utriusque patrem investigandum: pater enim istis cognomentis in genitivo positis solet significari, ut Simon Joannis, id est filius Joannis, Jacobus Zebedæi, id est filius Zebedæi, non frater; aut certe non produxit Tillemontius ullum exemplum fratris per tale cognomen indicati. 27. Itaque minime contemnendum videri debet argumentum: nec credo, tale visum esse Tille montio. At habuit aliam rationem negandi, fratres fuisse Matthæum et Jacobum Alphæi, eamque, ut existimo, noluit indicare. Sustinuerat, contra aucto ritatem plerorumque Patrum, et contra satis clara, ut videtur, sacræ Scripturæ argumenta, Jacobum Alphæi eumdem esse cum Jacobo fratre Domini. Quare cum certum sit, Matthæum non esse fratrem Jacobi fratris Domini, non poterat amplius dicere, fratrem esse Jacobi Alphæi; ideoque maluit argu menta Henschenii contemptim abjicere, quam difficili responso iis satisfacere. Verum illam quæ stionem tum hac de causa, tum ob S. Cleopham cum eadem connexum, examinavi in Dissertatione prævia, credoque me satis ostendisse sententiam Tillemontii nec cum sacris Litteris conciliari posse, et Patribus certo contrariam esse, ne nihil plane ex illa haberi possit contra germanitatem Matthæi et Jacobi. Quæro itaque rationem idoneam cur fratres esse nequeant Matthæus et Jacobus Alphæi, et nullam plane invenio. Etenim cum Matthæus convivium Christo exstruxerit, cui cum multis pu blicanis interesse dignatus est Dominus; satis est verisimile, quosdam ex convivis fuisse conversos, et ad Christi discipulatum pertractos, et nomina tim Jacobum Alphæi ea occasione secutum. Mur murantibus de illo convivio Pharisæis respondit Christus: «Non veni vocare justos, sed peccatores.» Cur igitur suspicari non possumus, in illo convi vio aut illius occasione vocatum esse Jacobum Al phæi, qui in catalogo apostolorum Matth. x sta tim post Matthæum sequitur, quemadmodum etiam fit Act. 1? in duobus alliis catalogis Thomas iis in terponitur solus. Itaque ubique in catalogis aposto lorum Jacobus Alphæi sequitur non longe post Matthæum, ut verisimillimum fiat Jacobum non diu post Matthæum a Christo ad sequendum fuisse vocatum. 28. Dicet fortasse nonnemo, Matthæum et Jaco bum Alphæi nullibi in Evangelio fratres vocari, prout fratres subinde vocantur Petrus et Andreas, Joannes et Jacobus. Verum id nequit objici a Til lemontio et Calmeto, nec ab ullis qui Jacobum Alphæi dicunt fratrem Judæ Thaddæi. Si enim credant, hos fratres esse potuisse, etiamsi in ca talogis apostolorum nunquam fratres vocantur

immerito idem negabunt de Matthæo et Jacobo Al- bus apostolorum. Varia tamen referuntur de phæi. Imo non deerit ratio, qua horum germani tatem omittere potuerint evangelistæ. Nam Mat thæus ex proprio Evangelio notus erat, ut publi canus. Quare si evangelistæ Jacobum Alphæi dixissent Matthæi fratrem, insinuassent simul publicanum fuisse, aut certe publicani fratrem. Atqui, ut observarunt Chrysostomus et Hieronymus Marcus et Lucas, quando narrant Matthæi voca tionem, ipsum Levi vocant, ne indicent, Matthæum fuisse publicanum. Cur igitur non potuerunt omnes de honore sancti Jacobi Alphæi æque fuisse solliciti, ideoque silere fratrem fuisse publicani? Sententia igitur Chrysostomi, Theodoreti et totius Græcorum Ecclesiæ, mihi admodum verisimilis apostolis omnibus generatim, videlicet quod Chri stus ipsos donaverit potestate expellendi dæmones infirmosque sanandi, ac præclaris instructos moni tis, ad prædicandum per Judæam miserit; quod in ultima cœna cum Christo fuerint, exiverintque ad villam Gethsemani, et deinde, eo capto, fuge. rint, quod Christum variis vicibus viderint post resurrectionem, et demum in cœlum ascendentem conspexerint, quod unanimiter in oratione perse veraverint cum Maria Matre Dei et aliis quibusdam, ubi et Mathias Judæ substitutus, donec ibidem Spiritum sanctum acceperint. Hæc certo de apo stolis generatim narrantur, et de sancto Matthæo vera sunt. Sic videtur de omnibus apostolis Act. v tum, per angelum vero eductos; iterumque captos et cæsos, atque ita dimissos. Post quæ sub ungi tur, v. 41: Et illi quidem (apostoli) ibant gauden tes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati. Omni autem die non cessabant in templo et circa domos docen tes et evangelizantes Christum Jesum.» Mitto alia non æque certo de omnibus dicta. apparet et probabilis, cum quia solido nititur ar- narrari, carceri infectos fuisse a principe sacerdo gumento ex utriusque apostoli cognomine Alphæi deducto, tum quia nullas patitur difficultates. Cal metus quidem in Dictionario Biblico duos statuit Alphæos, alterum sancti Matthæi patrem, alterum patrem S. Jacobi Alphæi, eumque vult alio nomine Cleopham dictum. At respondeo, nullam esse ne cessitatem statuendi duos Alphæos, aut dicendi, Cleopham alio nomine Alphæum dictum, nisi illis, qui contra sanctos Patres Jacobum Alphæ, cum Jacobo fratre Domini confundunt, minimeque du bitare me, quin statim agnoscerent, fratres videri Matthæum et Jacobum Alphæi, nisi hunc fratrem Domini esse vellent. 29. Annum et mensem, quo contigit vocatio S. Matthæi, non inquiro, ne cogar quæstiones alias pertractare. De ordine solum, quo inter duodecim vocatus est, pauca libet dicere. Non fuit inter pri mos vocatus sanctus Matthæus: nam certo præ cesserant Andreas, Petrus, Jacobus, Joannes, Philippus et Nathanael sive Bartholomæus, qui in omnibus quoque apostolorum catalogis numerantur ante Matthæum. De Thoma dubitari potest, fue. ritne ante, an post Matthæum, discipulis Christi annumeratus. Matthæus ipse Thomam sibi præpo nit, et Act. 1, Thomas non solum Matthæo, sed etiam Bartholomeo præponitur. Apud Marcum vero et Lucam in Evangeliis Thomas Matthæum sequi tur. Itaque, cum vocatio Thomæ non sit exposita in Evangeliis, et modo præponatur modo postpo natur Matthæo, plane dubium est et incertum, uter ex illis vocatus sit prior. Reliqui vero quatuor, uimirum Jacobus Alpheæi, Judas Thaddeus, Simon Chananæus, et Judas Iscariotes proditor, cum con stanter in omnibus catalogis post Matthæum re censeantur, etiam verisimiliter post ipsum sunt vocati, ita ut Matthæus videatur septimus aut octavus fuisse inter duodecim apostolos: in duo bus enim catalogis se‹ timus ponitur, in aliis duo bus octavus. Porro electio duodecim apostolorum a tribus evangelistis refertur non diu post vocatio. nem Matthæi, prætermissa vocatione quatuor po steriorum, uti et Thomæ. Deinde nihil particulare de S. Matthæo narratur in Evangeliis aut in Acti 8 III. Evangelium scriptum: spectantia ad illud examinantur. 30. De Evangelio per sanctum Matthæum conscri pto, priusquam Judæa excederet, aliis quoque gen tibus prædicaturus, Eusebius, lib. III, cap. 24 ita loquitur: «Matthæus cum Hebraeis primum fidem prædicasset, inde ad alias quoque gentes profecturus, Evangelium suum patrio sermone conscribens, id, quod præsentiæ suæ adhuc superesse videbatur, scripto illis, quos relinquebat, supplevit.» Insi nuat allegatis verbis Eusebius, Matthæum scripsisse sermone Hebraico, qualis tunc erat usitatus apud Judæos, non quidem puro et vetusto, sed nonni hil corrupto ex Chaldaico et Syriaco, ut alii jam observarunt. Innuit præterea, primum omnium ex evangelistis scripsisse Matthæum; mox enim addit, postea scripsisse Marcum et Lucam, ac demum Joannem. Deinde cap. 38 hæc allegat Papiæ, qui cum discipulis apostolorum vixerat de sancto Mat thæo verba: «Matthæus quidem, inquit, Hebraico sermone divina conscripsit oracula: interpretatus est autem unusquisque illa, prout potuit. Verba sancti Irenæi laudatus Eusebius, lib. v, cap. 8 de Matthæo adducit hoc modo: Matthæus, inquit, apud Hebræos propria eorum lingua conscriptum Evangelium edidit, dum Petrus ac Paulus Roma Christum prædicarent et Ecclesiæ fundamenta jacerent.»Data verba leguntur apud Irenæum, lib. 111 Contra hæreses, cap. 1, ubi similiter innuitur, primum inter evangelistas fuisse Matthæum; licet alias non careant aliqua difficultate pro tempore Evangelii a Matthæo scripti, ut postea videbimus. Adducit Eusebius, lib. vi, cap 25 etiam verba Ori genis, dicentis ex traditione, primum scilicet Evangelium scriptum esse a Matthæo,... qui illud

Hebraico sermone conscriptum Judæis ad fidem fatetur consensum antiquorum his verbis: «Magna conversis publicavit.» 31. S. Hieronymus in Catalogo scriptorum ec clesiasticorum de sancto Matthæo ita habet: «Mat thæus, qui et Levi, ex publicano apostolus, primus in Judæa propter eos, qui ex Circumcisione (id est, ex Judæis) crediderant, Evangelium Christi Hebraicis litteris verbisque composuit. Quod quis postea in Græcum transtulerit, non satis certum est. Porro ipsum Hebraicum habetur usque hodie in Cæsariensi bibliotheca, quam Pamphilus martyr studiosissime confecit. Mihi quoque a Nazaræis, qui in Bercea urbe Syriæ hoc volumine utuntur, describendi facultas fuit.In quo animadvertendum, quod, ubicunque evangelista, sive ex persona sua, sive ex persona Domini Salvatoris, veteris Scri pturæ testimoniis abutitur, non sequatur Septua ginta translatorum auctoritatem, sed Hebraicam. quibus illa sunt:«Ex Ægypto vocavi Filium meum.» Et Quoniam Nazaræus vocabitur.» Chrysosto mus, hom. 1, in Matthæum de iisdem hæc scribit «Narratur porro, Matthæum, accedentibus ro gantibusque Judæis,qui crediderant, ea quæ verbis protulerat, litteris descripta iisdem reliquisse, et Hebraice Evangelium scripsisse. Idem, hom. 4, advertit, primum ex evangelistis scripsisse Mat thæum. Sanctus Augustinus, lib. 1 De consensu evangelistarum, cap. 2, cæteris consentit de scripto primum a Matthæo Evangelio, et de sermone, quo illud conscripsit, ait: «Horum sane quatuor solus Matthæus Hebræo scripsisse perhibetur eloquio.» Missis aliis,qui idem affirmant, solum addo verba S. Epiphanii Hæres. 51, cap. 5, ita scribentis «Matthæus igitur primus Evangelii scribendi pro vinciam nactus est, ut diximus; idque ei jure merito contigit. Oportebat enim, eum ipsum, qui ad conciliandam humano generi salutem advene rat, quique ita dixerat: «Non veni vocare justos, sed peccatores ad pœnitentiam: «ad eorum, qui servandi erant exemplum, ei homini potissimum prædicandæ salutis munus injungere, qui ab innu meris peccatis conversus, et a telonio suscitans fue rat, ac se ab omni scelere et injustitia revocarat; ut ab illo, quanta sibi esset adventu Christi huma nitas collata, mortales discerent... Hic igitur Mat thæus Hebraicalingua scripsit ac prædicavit Evan gelium,» etc. 32. De scripto per Matthæum Evangelio, et qui dem antequam alii evangelistæ scriberent, cou senserunt posterioribus saltem sæculis ita omnes, ut necesse non sit plura de iis dicere. Verum, quantacunque etiam sit auctoritas et antiquitas Patrum consentientium, scriptum fuisse sermone Hebraico, fuerunt heterodoxi nonnulli, qui illam adeo communem Patrum sententiam oppugnare non dubitarunt, et existimare maluerunt, Græce potius scriptum fuisse Evangelium a Matthæo. In ter hos est Samuel Basnagius, qui in Annalibus politico-ecclesiasticis ad annum Domini 64, num. 13 antiquorum omnium conspiratio est, Hebraico sermone Evangelium Matthæi fuisse vulgatum.» Tum subdit: «Quæ eruditis bene multis etiamnum arridens traditio, non æquis sane auribus a nobis auditur.» Fatetur igitur Basnagius, ne æquis qui dem auribus a se audiri, quod toti placuit antiqui tati. Audiamus ac de re judicium alterius hetero doxi, videlicet Guilelmi Cave in Historia litteraria, sæc. 1, pag. 6, in S. Matthæo: «Et quidem Histo riam suam evangelicam Hebraice scripsisse, inquit, miro sane consensu tradunt veteres, adeo ut totius pene antiquitatis testimonio refragari hæc in re nefas sit. At ego non expendam, quantæ sit te meritatis a tota antiquitate sacra recedere, cum noverim heterodoxos id facere solitos in rebus multo gravioribus; sed solum examinabo, an ejus modi sint rationes Basnagii, ut natæ sint prudens ingerere dubium: alios vero, qui ante aut post Basnagium simili modo antiquam sanctorum Pa trum sententiam rejecerunt, prorsus relinquam indictos, ne disputatio fiat prolixior quam sit necesse, et quia omnium opera ad manum non habeo. 33. Accipe igitur, lector, objectiones Basnagii Fons, inquit, traditionis hujus Papias, pertenuis ingenii credulusque scriptor.... Tenet et fama Pantænum in India Evangelium Matthæi reperisse, quod Bartholomæus Hebraicis litteris conscriptum reliquerat, quod ad prædicta usque tempora ser vatum esse memoratur. Pigmentis Eusebio inco gnitis traditionem istam Hieronymo armari placuit Pantenus, inquit, Matthæi Evangelium, Hebraicis litteris scriptum, revertens Alexandriam secum re tulit. Hæc Basnagius pro sua in sanctos Patres reverentia, ne dicam, stulta confidentia. Omnes Patres in errorem pertrectatos a Papia innuit, Pa piamque pertenuis ingenii scriptorem dicit, ut in sinuet, ipsum quoque facile ea in re errare potuisse. At Papias, qui cum discipulis apostolorum vixit, ab iisque petere solebat quid Andreas, quid Pe trus, quid Philippus, quid Thomas, quid Jacobus, quid Joannes, quid Matthæus, quid cæteri Domini discipuli dicere solebant, ut ipse loquitur apud Eusebium lib. 11, cap. 38, saltem satis habebat in genii ad interrogandum, quo sermone Evangelium suum scripsisset Matthæus, et satis bonæ fidei et judicii ad illud enarrandum, sicut ab apostolorum discipulis non raro, et subinde etiam cum filiabus Philippi conversatus, cognoscere posset, quo ser mone in scribendo usus fuisset. S. Matthæus, He braicone an Græco, quo Papias ipse utebatur, multo tenuioris judicii merito videbitur, quam ingenii fuerit Papias. Quapropter auctoritas Papiæ nequaquam contemnenda est in re tam facilis cognitionis, sed potius maximi facienda ob viri antiquitatem, præsertim cum eidem nullus con tradixerit: neque enim deerant alii scriptores ecclesiastici, qui contradicere poterant, si falsum

dixisset. Vel sic tamen existimare non debemus, ptos fuisse Patres, idque ab illis sumptum pro au ex solo Papiæ testimonio profluxisse omnia quæ de Hebraico Matthæi Evangelio Patres tradiderunt, ut infra ostendam. 34. At prius elucidabo argumentum, quod ex invento per Pantænum Evangelio habetur. Floruit Pantænus insigni eruditionis fama, et scholæ Alexandrinæ præfuit ineunte sæculo II. Hunc ad Indos profectum ait Eusebius, lib. v, cap. 10, ibique invenisse relictum a S. Bartholomæo apo. stolo «Matthæi Evangelium, Hebraicis conscri ptum litteris.» At non addit, istud a redeunte Pantano Alexandriam portatum, sed solum dicit «Quod quidem ad prædicta usque tempora serva tum esse memoratur, id est, usque ad tempora Pantæni. S. Hieronymus in Catalogo scriptorum, cap. 36, plusculum asseruit, quando scripsit de Pantano, «Quod Hebraicis litteris scriptum. re vertens Alexandriam, secum detulit.» Hæc Hie ronymi pigmenta Eusebio incognita vocat mode stissimus Basnagius. At ego non video cur pluscula de his cognoscere non potuerit Hieronymus, quam scripta erant ab Eusebio. Certe admodum verisi mile est, non relictum in India a Pantano Evan gelium Hebraicum, sed Alexandriam delatum; idque vel ex Commentariis Pantæni ipsius, vel aliunde didicisse Hieronymum. Undecunque autem id sanctus doctor intellexerit, tantæ fuit integri tatis, ut dicenti fidem habere oporteat, et non nisi per summam impudentiam dicere possimus, ab Hieronymo id fuisse confictum. Jam vero si Pan tænus in India invenerit ‹ Evangelium Matthæi, Hebraicis litteris scriptum,» in hoc Eusebius Hiero nymusque consentiunt; fuerat igitur Hebraice a Matthæo scriptum, ut communi consensu Patres affirmant. 35. Multis vero de causis, reponit Basnagius, veterum ea traditio fidem a nobis non impetrat.» Causas igitur examinemus. • Primum omnium, inquit, Patrum nullus est, qui certe certoque te stetur, se manibus oculisve trivisse Matthæi He braicum illud Evangelium, quod tamen a Christia nis Hebræis descriptum ad legendum, ubique locorum, qui Hebraice sciebant, dispersum fuis set. Hoc primum Basnagii argumentum. Objicit secundo, sancto Hieronymo in emendando Evan geliorum textu Latino non præluxisse Hebraicum Matthæi exemplar, sed Græcum. Tertio late probat linguam Græcam fuisse magis vulgarem et longe pluribus gentibus usitatam, quam Hebraicam, in deque inferre nititur Matthæum debuisse potius Græce quam Hebraice scribere, cum apostoli essent jussi docere omnes gentes. Quarto observat usum videri Matthæum lingua tunc Judæis usitata, non veteri puraque lingua, si Hebraice scripsit. Suspicatur tamen Patres cogitasse de lingua pura Hebraica: «Ex quo intelligitur, inquit, in veterum ea de re testimonio non multum esse præsidii.» Quinto suspicatur Evangelio Nazaræorum dece thentico Matthæi. Sexto demum ait Matthæi au tographum diligentissime fuisse custodiendum ab Ecclesia Hierosolymitana, si in gratiam Judæorum Hebraice scripsisset Matthæus; non fuisse autem conservatum, nisi Evangelium Nazaræorum, hoc que suspicatur fuisse non nisi antiquam versionem ex textu Græco Matthæi factam. Hæ sunt rationes aut imaginationes Basnagii, qui non dubitat Patres frequenter erroris arguere, ut somniis suis proba bilitatem aliquam conciliet. Itaque videamus, ad tantum fuerit Basnagii acumen, ut ipse multa perspicere potuerit, quæ doctissimis Patribus, loco et tempore rebus disputatis longe propinquioribus, in mentem non venerunt; et ad argumenta ipsius, quæ brevitatis causa summatim tantum proposui, discutienda aggrediamur. 36. Respondeo igitur primum Basnagii argu mentum absolutefalsum esse; nam S. Hieronymus, num. 31 laudatus, et mox uberius laudandus, testatur Hebraicum S. Matthæi Evangelium se vi disse interpretatum esse, idemque affirmat, usui illud fuisse Origeni, et visum a Pantano. Accipe, studiose lector, alium ex S. Hieronymo locum ex Epistola ad Damasum de duobus filiis (quæ olim erat 149, in editione Veronensi est 21); «De nique Matthæus, inquit, qui Evangelium Hebræo sermone conscripsit, ita posuit: Hosanna barama, id est, Hosanna in excelsis.» Quomodo verba He braica Matthæi recitat, si Evangelium ipsius He braicum non viderit? Ad secundum respondeo sanctum Hieronymum non correxisse textum La tinum ex Hebraico, sed ex Græco, quia minus erat certus de integritate et puritate textus Hebraici, quam Græci. Ad tertium dico usitatam revera magis fuisse Matthæi tempore linguam Græcam, quam Hebraicam, in mundo: sed linguam He braicam fuisse Judæorum. Quapropter, cum Chri stus Dominus voluerit ut apostoli primum præ dicarent fidem Judæis, deinde gentibus, uti revera fecerunt: sic erat congruum ut primum Evange lium in gratiam Judæorum scriberetur, et conse quenter eo sermone quem omnes intelligebant, certe in Judæa. Quod quarto irreverenter dicit in Patres, certo falsum est de Hieronymo, Epipha nio, Origene, Pantano, Papia, Eusebio, qui non ignorabant, aut ignorare poterant, qualingua ute rentur Judæi, quando Evangelium scripsit sanctus Matthæus. Imo nullus, opinor, Patrum existima vit, alia lingua Hebraica usum esse Matthæum, quam usitata suo tempore. Quod vero deinde quinto et sexto objicit Basnagius de Evangelio Nazaræorum, paulo prolixius explicandum est, quia ad propositum nostrum spectat, et ea expositione ad alias quoque dubitationes respon debo. 87. De Evangelio Nazaræorum, quod alias vocat juxta Hebræos, non raro loquitur sanctus Hieronymus, et varia ex illo adducit locis variis,

quæ non leguntur in Evangelio vulgato Matthæi. Ad hæc verba notandum, S. Epiphanium non vo Attamen nullum videtur esse dubium, quin S. Hieronymus existimaverit, Nazaræorum sive He bræorum Evangelium a sancto Matthæo fuisse scriptum, sed ab illis utcunque corruptum. In Catalogo scriptorum, cap. II, illud laudat his verbis Evangelium quoque, quod appellatur secundum Hebræos, et a me nuper in Græcum Latinumque sermonem translatum est, quo el sæpe utitur, etc.» Non poterat non optime illud nosse Hieronymus, si in Græcum Latinumque sermonem, ut affirmat, illud converterat. Atqui mox cap. 3, in Matthæo non loquitur de alio Evan gelio, quando dicit: «Porro ipsum Hebraicum (Matthæi) habetur usque hodie in Cæsariensi bi bliotheca... Mihi quoque a Nazaræis, qui in Berœa urbe Syriæ hoc volumine utuntur, describendi fa cultas fuit.» Hic vocat, Hebraicum Matthæi, quod supra secundum Hebræos, quoque uti Nazaræos affirmat. Liquet hoc ex iis, quæ habet aliis locis. Nam, lib. 111 Adversus Pelagianos, circa initium sic loquitur In Evangelio juxta Hebræos, quod Chaldaico quidem Syroque sermone, sed Hebraicis litteris scriptum est, quo utuntur usque hodie Na zaræni, secundum apostolos, sive, ut plerique au tumant, juxta Matthæum; quod et in Cæsariensi habetur bibliotheca,» etc. Assertum de Cæsariensi bibliotheca clare insinuat, illud ipsum esse, quod supra vocat Hebraicum Matthæi. 38. Rursum in Matthæi cap. xn, idem Evange lium sic laudat: «In Evangelio, quo utuntur Na zaræni et Ebionitæ (quod nuper in Græcum de Hebræo sermone transtulimus, et quod vocatur a plerisque Matthæi authenticum,» etc). Cum hic de translatione sua testetur, clarum est, ipsum iterum de eodem loqui Evangelio, illud ipsum se transtulisse dicit in cap. vII Michææ, ubi vocat Evangelium secundum Hebræos editum. Demum in cap. vu Isaiæ eodem loco clare insinuat Hieronymus mentem suam, dum ita scribit: «Juxta Evange lium, quod Hebræo sermone conscriptum legunt Nazaræi» Descende super eum (Christum) omnis fons Spiritus sancti. Et mox: «In eodem Matthæi volumine legimus illud, quod in consequentibus scribitur: Ecce Puer meus, quem elegi, etc. Hic idem Evangelium, quod legunt Nazaræi, apertis sime vocat Matthæi volumen. Itaque constat de mente S. Hieronymi, qui Evangelium, quo uteban tur Nazaræi, et quod alias vocat secundum Hebræos, pro ipso S. Matthæi Hebraico Evan gelio habuit, non autem pro puro, ut mox vide bimus. 39. Sententia S. Epiphanii non alia est, quam Hieronymi. Nam hæresi 29, quæ est Nazaræo rum, cap. 9 ita habet: «Est vero penes illos (Na zaræos) Evangelium secundum Matthæum Hebraice scriptum, et quidem absolutissimum. Hoc enim certissime, prout Hebraicis litteris initio scriptum est, in hodiernum usque tempus conservant.» care Evangelium istud absolutissimum, sive ple nissimum (ut sonant verba ipsius Græca) quia existimabat, nihil plane corruptionis in illud irrepsisse, sed quia credebat, exemplaria Naza ræorum minus esse corrupta, quam aliorum hæ reticorum. Mox enim subjungit hæc verba: «Ve rum illud nescio, num genealogias illas amputa rint, quæ ab Abrahamo ad Christum usque perdu ctæ sunt.» Talis autem dubitatio clare insinuat, Nazaræos quoque suspectos Epiphanio fuisse corruptionis in Evangelium Matthæi inductæ; minus tamen, (quam Ebionitas, aliosve hæreticos, qui idem magis corruperant. Laudatus Epiphanius cap. 7 dixerat, Nazaræorum sectam in Berœensi civitate potissimum vigere. Unde colligo, illud ipsum exemplar Hebraicum, de quo loquitur, ab Hieronymo fuisse exscriptum, Græcoque et Latino sermone donatum: suum enim Berœæ a Nazaræis acceperat Hieronymus. Rursum Epiphanius, hær. 30, quæ est Ebionitarum, cap. 3 affirmat, hosce quo que Hebraico Matthæi Evangelio usos esse, et qui dem solo Cerinthianorum vel Merinthianorum instar, atque illud vocasse secundum Hebræos. Deinde cap. 13 de majore apud ipsos corruptione illius Evangelii sic loquitur: Igitur in eo, quod penes illos est, Matthæi Evangelio quanquam ne integrum quidem illud habent, sed adulteratum et mutilum, idque ipsum Hebraicum vocant, ita scri ptum est» etc. Hactenus Epiphanius, e cujus ver bis manifestum est, non dubitasse, quin Evange lium Hebraicum Matthæi esset conservatum apud Nazaræos, sed suspectum habuisse de nonnulla corruptione, prout Ebionitarum corruptissimum esse certo noverat. 40. Similiter sanctus Hieronymus, etsi Nazaræo rum Evangelium non raro alleget, nunquam tamen tantam ipsi auctoritatem tribuit, quantam textui Græco vel Latino ab Ecclesia recepto. Id ipse in sinuat, lib. 11, Contra Pelagianos, ubi nonnulla ex illo Evangelio, et locum aliquem S. Ignatii mar tyris allegat, et mox subjicit: «Quibus testimo niis si non uteris ad auctoritatem, utere saltem ad antiquitatem, quid omnes ecclesiastici viri senserint.» Hac de causa sanctus Hieronymus, quando jubente sancto Damaso Papa, textum Lati num quatuor Evangeliorum corrigendum suscepit, non est usus exemplari Hebraico ullo, quod nullum sciret satis incorruptum: sed vetustis codicibus Græcis, ut ipse scribit ad Damasum. In eadem ta men ad Damasum præfatione docet, Hebraicis lit teris usum esse Matthæum, ita scribens: De Novo nunc loquor Testamento: quod Græcum esse non dubium est, excepto apostolo Matthæo, qui primus in Judæa Evangelium Christi Hebraicis litteris edidit.» Nunc lector studiosus judicet de ratioci niis Basnagii, ejusque in ratiocinando assertis. Vidit sanctus Hieronymus Hebraicum Evangelium quo utebantur Nazaræi, Græcumque illud et Lati

Paulo, aut sancto Barnabæ, aut sancto Lucæ, aut ipsi Matthæo versionem Græcam attribuerunt, teste Calmeto in præfatione ad Matthæum, pag. 26. Nam auctor Synopsis, etsi forte non sit Athana sius, saltem eruditus admodum fuit, et antiquior videtur aliarum sententiarum patronis. Verum, quisquis fuerit interpres, certum videtur, inter pretationem Græcam apostolorum tempore esse factam. Matthæi Evangelio scripserit Eusebius, vel etiam ▲ rum, qui aut sancto Joanni apostolo, aut sancto interpres Hieronymus; et consequenter multo etiam incertius est, an illo anno fuerit conscriptum. Tillemontius, tom. I in Indice chronologico tam dispersionem apostolorum quam Evangelium Mat thæi figit circa annum 36. Alii malunt fateri, annum esse incertum, prout annus divisionis apostolorum nequit certis assignari argumentis. Apud nos ad 13 Julii de divisione apostolorum actum est, ibique ea fixa anno æræ vulgaris qua dragesimo secundum chronotaxim Henschenii nostri, qua Christi Domini obitus figitur sub con sulatu duorum Geminorum, sive anno 29 æræ vulgaris, ita ut duodecimo post Christi Ascensionem anno ponatur apostolorum divisio. Videri poterunt dicta de divisione apostolorum, et Diatriba Hen schenii ante tomum 1 Aprilis; neque enim hic locus exigit, ut repetam alibi disputata. Dixisse sufficiat, circa idem tempus a Matthæo scriptum fuisse Evangelium, aut paulo ante, priusquam separati erant apostoli. 45. Theodorus lector, lib. 11, pag. 557 editionis Valesii in Zenone hæc scribit: «Barnabæ apostoli reliquiæ in Cypro sub arbore siliqua repertæ sunt. Super cujus pectore erat Evangelium Matthæi, ipsius Barnabæ manu descriptum... Id Evangelium Zeno deposuit in palatio, in æde S. Stephani.» Plura de his scribit Alexander monachus Cyprius in Actis sancti Barnabæ, apud nos editis ad 11 Junii. Nam pag. 450, sanctus Barnabas dicitur apparuisse Anthemio Salaminæ episcopo, eique indicasse ubi depositum esset corpus suum cum Evangelio sancti Matthæi. Verba nonnulla, quæ sanctus Barnabas Anthemio dixisse scribitur, huc transfero: << Sub arbore siliqua effodias: speluncam enim atque arcam invenies, quoniam illic totum corpus meum conditum est, et Evangelium manu propria scriptum, quod a sancto apostolo et evan gelista Matthæo excepi.» Et mox corporis inventio refertur, et de Evangelio additur: «Invenerunt etiam Evangelium supra Barnabæ pectus impo 44. Porro incertum æque est, quis primus fuerit interpres Græcus Evangelii secundum Matthæum. In Synopsi sancto Athanasio vulgo attributa, tom. Il Operum sancti Athanasii editionis Montfauconi, pag. 202 hæc leguntur: «Evangelium secundum Matthæum ab ipso Matthæo Hebraico dialecto con scriptum est, et editum Hierosolymis, interpreta tumque est a Jacobo fratre Domini secundum carnem, qui et primus Hierosolymorum episcopus constitutus est a sanctis apostolis. Non placet hæc situm.» Deinde vero, cum Anthemius rem gestam sententia Tillemontio nota 2 in Matthæum. Primo ait, hæc solum legi in additione Synopsi adjecta. At nullam allegat rationem, cur existimet, illa non esse ejusdem Synopseos partem: nec ego ullam invenio apud Montfauconum. Secundo ait, vocem Græcam app posse exponi æque de nuda explica tione, quam de translatione in aliam linguam. Vere hoc dici de voce Græca libens agnosco; sed cum adjuncta omnia et paulo post sequentia ostendant, agi de translatione in linguam Græcam, non est satis fundata illa objectio, autjusta suspicio, vocem hic ita intelligendam: nam eadem vox frequenter recurrit de translatione in aliam linguam, de eaque ibi unice agitur. Tertio ait Tillemontius: «San ctus Jacobus, cui cura de Judæis Hierosolymitanis erat commissa, is erat inter omnes apostolos, cui minor erat opportunitas et necessitas transferendi Evangelium sancti Matthæi in aliam linguam.» At ego non video, quis apostolorum id officium magis opportune et commode obire potuerit. Nam Jacobus manebat Hierosolymis; apostoli omnes ad alias proficiscebantur provincias, nec scire po terant, quandiu in singulis civitatibus aut etiam provinciis manerent. Habitanti autem in una con stanter civitate commodius est librum scribere aut interpretari, quam de civitate in civitatem trans eunti et perpetuo peregrinanti. Itaque illa senten tia saltem non minus verisimilis est, quam alio exposuisset Zenoni imperatori, et obtinuisset, ut Cyprus non subesset patriarchæ Antiocheno, pe tiit vicissim Zeno, ut ad se mitteretur inventum Matthæi Evangelium. «Assensus est ejus petitioni episcopus, ait Alexander, num. 44, et quemdam ex iis, quos secum habebat (Constantinopoli), una cum fidelissimo imperatoris ministro episcopum misit, qui Evangelium illud in urbem Constanti nopolim attulerunt. Erant autem libri tabellæ thyinis lignis compositæ. Evangelium illud impe rator in manum sumpsit, et deosculatus est, auro que multo exornatum in palatio suo reposuit, ubi ad hodiernum usque diem servatur, et in magna quinta Paschæ feria quotannis in palatii oratorio Evangelium ex eo libro recitatur.» Hæc lectio demonstrat, Græce scriptum fuisse istud exemplar, cum sola lingua Græca Constantinopoli esset vul garis; indeque confirmatur, versionem Gæcam apostolorum tempore factam esse. 46. Papebrochius noster in Adnotatis ad verba jam data apparentis Barnabæ observat sequentia «Nativus verborum sensus videtur esse, quod Bar nabas Evangelium, primitus Hebraice editum, propria manu exceperit ex ore ipsiusmet sancti Matthæi, illud Græce dictantis, et secum tulerit, sicut etiam fecisse dicitur sanctus Bartholomæus (de Hebraico nimirum), plures forsitan alii, uno eodemque tenore et tempore, citra ullam differen

tiam; quæ inveneri deberet, si quisque suo marte dit, parum aut nihil de prædicatione Matthæi propriam sibi versionem fecisset, cujus differentiæ nullum uspiam exstat indicium. Atque hinc factum sit, utalii Jacobum, alii Joannem, alii etiam Lucam vel Paulum interpretem fecerint, prout scilicet quæque Ecclesia Evangelium legebat ex hujus vel illius apostoli autographo.» Verisimilis quidem apparet hæc conjectura; præsertim cum apostoli non videantur profecti ad longinquas provincias ante scriptum Matthæi Evangelium, ut dubitari vix possit, quin singuli exemplar aliquod illius Evangelii secum tulerint. Cum autem non pauci ex illis proficiscerentur ad provincias, in quibus fere sola usitata erat lingua Græca, verisimillimum est, illos Græcum potius exemplar, ut constat de Barnaba, sumpsisse, quam Hebraicum, ut illud in ecclesiis erigendis legendum dare possent et exscri bendum. Verumtamen conjecturæ tantum sunthæ; neque certi aliquid proferri potest de rebus in certis. 47. Quin et verba Papiæ, data num. 30, contraria videntur dictis conjecturis, si intelligenda sint eo sensu, quo passim exponuntur. Matthæus quidem, inquit, Hebraico sermone divina scripsit oracula interpretatus est autem unusquisque illa, prout potuit.» Hæc verba a variis ita exposita video, ac si Papias dixisset, unumquemque pro suo ingenio aggressum esse interpretationem Græcam. At ea Papiæ verborum expositio nequaquam mihi neces saria videtur, imo ne satis quidem probabilis nam vox unusquisque tantum insinuat numerum interpretum, ut non fiat verisimile, Papiam locu tum esse de interpretatione totius Evangelii sive translatione in linguam Græcam. Quare solum dicit, divina Oracula a Matthæo scripto tradita; ab aliis vero pro uniuscujusque capacitate verbo aut scripto exposita. Itaque nullo modo videtur loqui de translatione Evangelii in linguam Græcam, sed vel solum de prædicatione Evangeli, vel de expo sitione eorum, quæ in Evangelio Matthæi occurre bant difficiliora. Hoc fecisse unumquemque docto rum facile credimus: at unumquemque pro suo ingenio Evangelium Matthæi Græcum facere vo luisse, nec verisimile est, nec dicit Papias. Sola neotericorum expositio sententiam illam Papiæ attribuit, licet vox Græca prvaves interpretatus est, illam expositionem minime requirat, sed pro pter adjuncta potius renuat. Certum igitur esse debet, apostolorum tempore factam esse versio nem Græcam, unicamque fuisse approbatam, cum de pluribus nullus meminerit. Reliqua ad Evange lium Matthæi spectantia interpretibus sacræ Scri pturæ examinanda relinquo. IV. Prædicatio sancti Matthæi et Martyrium. 48. De prædicatione Evangelii in Judæa, antequam apostoli in designatas sibi provincias discesserunt, nullum est dubium. Nicetas Paphlago in Oratione encomiastica, apud Combefisium, pag. 404, osten compertum sibi fuisse. Etenim nullam nominat provinciam aut urbem, in qua fidem prædicaverit Matthæus, præter Hierapolim Syriæ, in qua mar tyrio coronatum credidit. Hac de causa, opinor, pag. 404 ex sola verisimiliter conjectura dicit, ipsum corpore fuisse imbecilliore, Evangeliumque scripsisse, dum alii apud varias gentes prædicabant. Pluribus sane verbis id Orator prosequitur, sed pauca sufficient, cum constet de scripto Evangelio * Quæque adeo reliqui (apostoli) gentibus linguæ munere non scripta tradiderant, hæc magnus Mat thæus scripta commentatione summa colligens totum Verbi mysterium sacris prædicationibus intexuit. Ita ipse, interprete Combefisio, Mat thæum inducit scribentem, dum alii apostoli per mundum discurrebant, et undique saora Evangelii semina jaciebant. Verum nec imbecillitatem cor poris, de qua nihil apud vetustiores, Matthæo fuisse impedimento opinor, quo minus Evangelium præ dicaret; nec assentior Nicetæ, tunc a Matthæo scriptum fuisse Evangelium, quando alii apostoli ad longinquas profecti erant provincias; sed, cum ipse Nicetas pag. 406 dicat, omittere se præclara gesta, prædicationis nimirum et miraculorum, malim credere, oratorem nihil certi de illis inve nisse, quam Matthæum non prædicasse: neque enim scriptio Evangelii tanto tempore san ctum detinere debuit, ut non potuerit eodem cum aliis tempore proficisci ad provinciam sibi assi gnatam. 49. Provincia autem, quæ in Actis edendis et aliorum testimonio assignata fuit sancto Matthæo, est Æthiopia, latissimum Africæ regnum, si vox Æthiopia sit intelligenda sensu maxime obvio. Ru finus, lib. x, cap. 9, hæc scribit: «In ea divisione orbis terræ, quæ ad prædicandum verbum Dei sorte per apostolos celebrata est; cum aliæ aliis provinciæ obvenissent, Thomæ Parthia, et Matthæo Ethiopia, eique adhærens citerior India Bartholo mæo dicitur sorte decreta.» Eodem fere modo So crates, lib. 1, cap. 49: «Cum apostoli prædicatio nis causa ad gentes profecturi, eas inter se sortito dividerint, Thomas quidem Parthiæ, Matthæus vero Ethiopia apostolatum sortitus est. Bartholo mæo india, quæ Æthiopia confinis est, obtigit.» Accedit Fortunatus infra laudandus cum aliis plu ribus, inter quos Milo monachus in Vita metrica S. Amandi, tom. 1 Februarii data, pag. 874 ita canit Matthæus Etiopas torrente ardore crematos Ut Geon eximius sacrato diluit amne, Et facit in speciem lotos candere nivalem. 50. Florentinius in Notis ad Indiculum aposto lorum in Matthæo pag. 158 ait: «Communior autem videtur sententia, Matthæum prædicasse in citeriori Æthiopia, quæ vicinior est Ægypto et quæ Sonnar hodie dicitur, ac mortuum in civitate Luch (apud a Lapide Luach) ubi etiamnum templa

terminum, cum Candace aliquando sine transitu alterius ditionis in Ægyptum ex regno suo exerci tum duxerit, et rursum Romani similiter ditionem ipsius invaserint ex Ægypto. Qua igitur ratione negare potuit fidem in Ethiopia septemtrionali prædicatam fuisse ante sæculum iv? in honorem sancti Matthæi exstare habet ex tradi- Candaces reginæ fuisse Ægypto proximum et con tionibus Æthiopum (et litteris missionariorum quamvis eas non laudet) Cornelius a Lapide cap. 3 Procemii in Matthæum. Regnum illud Ethiopia, quod illi Sonnar, alii Sennar nominant, situm est inter Ægyptum et regnum hodiernum Habessiniæ. Jobus Ludolfus, in Historia Ethiopica, lib. 1, cap. 2, ait regnum Sennar esse partem veteris Nubiæ. Martiniere in Dictionario geographico Sen nar regnum cum regno Nubiæ idem facit. Verum necesse non est ad propositum nostrum latius id indagare. Satis est indicasse regnum Sennar esse in parte septentrionali Ethiopia et proxima Ægypto. In eadem quoque Æthiopiæ parte aposto lorum temporibus regnasse Candacen reginam, cu juseunuchus a sancto Philippo diacono baptizatus est, abunde colligitur ex dictis § 1; at rursum non inquiro an illa latius aut minus late regnaret. Sententia autem illorum, qui existimant in illa parte Ethiopiæ prædicasse sanctum Matthæum, mihi admodum probabilis apparet et verisimilis cum quia proxima erat Romano imperio ex parte Egypti, tum quia eunuchus reginæ Candaces erat conversus, et de illius conversione certo constabat apostolis, tum quia ecclesiæ sancti Matthæi, ibidem inventæ, insinuant populi antiquam traditionem, ac demum quia scriptores testantur Ethiopiam fuisse Matthæo assignatam; nec ulla regio magis proprie Æthiopia fuit vocata, quam illa, cui nomen Ethio piæ dederunt omnes geographi antiqui. 51. Verumtamen ea opinio displicuit Tillemon tio: nam hic, nota 2 in Matthæum, allegata opinione Cornelii a Lapide, quam Florentinius retulit potius, quam secutus est, rotunde edicit non prædicasse sanctum Matthæum in Æthiopia septemtrionali. Bailletus fideliter secutus est Tillemontium. Unica utriusque ratio, eaque ex errore nata, hæc est, quod Æthiopia septemtrionalis, et Ægypto proxima, non exceperit fidem Christianam, nisi sæculo iv per S. Frumentium. Promittit autem uterque id se ostensurum in Vita sancti Frumenti. Verum non dubito eadem brevitate respondere, ex sola igno rantia et errore profectam esse utriusque objectio nem, quod regnum Habessiniæ confuderint cum Ethiopia septemtrionali; historiam vero sancti Frumentii adeo non obstare sancti Matthæi prædi cationi in Ethiopia septemtrionali, ut potius hæc prædicatio verisimilior flat ex illa historia. Prius quam tamen argumentum ipsius discutiam, lubet paucis ostendere quam belle secum ipse cohæreat. Tillemontius, tom. II in S. Philippo diacono, expo nit gesta eunuchi reginæ Candaces, quem Philippus diaconus fidem Christianam docuit et baptizavit. Act. 8. Laudat ibi sanctum Irenæum, lib.ii, cap. 12, sanctum Cyrillum Hierosolymitanum Cat. 17, Hie ronymum, Eusebium aliosque, docentes, eunuchum illum in Æthiopiam fuisse missum ad prædicandum Evangelium; iisque assentitur, aut certe non con tradicit Tillemontius. Atqui certum est, regnum 52. Audiamus modo, qua ratione Tillemontius probet in Frumentio, tom. VII, nota 2, fidem non fuisse prædicatamin Ethiopia septemtrionali ante sæculum iv. Sanctus Frumentius sæculo iv, testibus Rufino lib.x, cap. 9, Socrate aliisque,fidem annun tiavit gentibus, quos illi vocant Indos ulteriores, et quibus fidem ante nunquam prædicatam fuisse testantur. Ex litteris vero Constantii imperatoris apud sanctum Athanasium in Apologia ad Constan tium, tom. I, pag. 315, ostenditur Frumentium fuisse episcopum Auxumitanum sive Axumitanum in Ethiopia. Per Indos igitur intelligendi sunt Æthiopes, et consequitur, ut his fidem nunquam ante sæculum rv prædicatam fuisse dicamus. Re spondeo totum hoc ratiocinium tolerabile futurum, si Axuma esset in Æthiopia septemtrionali. Verum Axuma est in Habessinia, cujus olim fuit metro polis, nec est in parte septemtrionali Æthiopa, de qua disputamus. Totum regnum Sennar, ut hodie vocatur, sive Nubiense regnum, aut regnum Me roes, ubi olim regina Candace late imperabat, inter Ægyptum et Auxumense vel Axumense regnum est intermedium, sicut modo regnum Sennar Ha bessiniam inter et Ægyptumjacet. Quapropter tale est omnino argumentum Tillemontii, ac si quis pro basset fidem non fuisse prædicatam in Frisia ante sæculum vi, indeque inferre vellet eamdem non fuisse ante dictum sæculum in Gallia prædicatam. Princeps Auxuma, apud quem tempore Constantii et Athanasii fidem prædicavit sanctus Frumentius, poterat quidem pacem cum Romanis aut inimicitias exercere, quia dominabatur ad sinum Arabicum; sed alias longe aberat a finibus imperii Romani; sed hæc latius examinanda venient in sancto Fru mentio ad 27 Octobris, ubi simul inquiretur, an recte India vocata fuerit regio per sanctum Fru mentium conversa. 53. Quod argumentum Tillemontii utcumque evincit, et latius probat Jobus Ludolfus in Historia Ethiopica sive regni Habessinorum, lib. 1, cap. 2, fidem Apostolorum tempore prædicatam non fuisse in regno Auxumitarum sive Habessinorum, magis verisimilem facit prædicationem S.Matthæi in Æthio pia Ægypto contermina. Hinc laudatus Ludolfus in Annotatis ad lib. 111, cap. 2, pag. 280 ex Historia Æthiopica Balthasaris Tellezii, quam frequentis sime laudat, hæc adducit et sequitur verba: «Quod nonnulli dicunt sanctum Matthæum Evangelium prædicasse in Æthiopia, res inter Habessinos nova est, et fundamento caret. Cum religiosi nostri illis ex historiis nostris id narrarent, responderunt (et quidem recte, ait Ludolfus) hoe intelligendum esse

Matthæum in Ethiopia prædicasse tradunt, idque probabilissimum puto, si non etiam historice cer tum dicere oporteat. de Æthiopia inferiori (scilicet et proprie dicta, addit Fortunatus, Eucherius, Ado, Usuardus et Rabanus, Ludolfus) quæ extenditur a Suaquena usque in Egyptum.Quandoquidem nullam unquam notitiam habent, quod sanctus Matthæus aut apostolus alius Habessiniam intraverit (ante sanctum Frumentium, ut rursum addit Ludolfus) uti certo docent libri illorum atque viri illorum docti, qui maxime gnari sibi videntur esse antiquitatis.» Subdit Ludolfus «Proxime igitur ad veritatem accedere videntur ii, qui Nubiæ conversionem Matthæo apostolo assi gnaverunt, quæ indubie Ethiopiæ antiquæ et pro prie dictæ pars est.» Ex hisce igitur liquet, Æthio piam Ægypto proximam, quæ nomine maxime proprio Æthiopia fuit dicta tempore sancti Mat thæi, et ubi incolæ nigro sunt colore magis quam in Habessinia, nullo argumento exclusam fuisse a prædicatione sancti Matthæi. 54. Porro Æthiopiam fuisse conversam diu ante concilium Nicænum, videtur probari ex canonibus Arabicis concilii Nicæni, quos habemus apud Lab beum tom. II Conciliorum; nam in his cap. 36, col. 302, ita legitur: «Ut non possint Æthiopes creare nec eligere patriarcham; quin potius eorum prælatus sub potestate ejus sit, qui tenet sedem Alexandriæ. Sit tamen apud eos loco patriarchæ, et appelletur catholicus. Non tamen jus habeat constituendi archiepiscopos, ut habet patriarcha siquidem non habet patriarchæ honorem nec po testatem. Quod si acciderit ut concilium in Græ cia habeatur, fueritque præsens hic prælatus Æthiopum, habeat septimum locum post prælatum Seleuciæ. Et quando facta fuerit ei potestas con stituendi archiepiscopos in provincia sua, non lice bit illi constituere aliquem ex illis et quicumque non paruerit, synodus eum excommunicat.» No lim tamen contendere, hunc canonem fuisse factum a concilio Nicæno; cum nou ignorem, canones Ara bicos ab eruditis passim rejici. Id unum observo, canonem, si quid valet, unice valere pro Nubia, sive pro Ethiopia inter Habessiniam et Ægyptum media. Attulerat eumdem Ludolfus in Historia sua ad conversionem Habessinia probandam; sed po stea in Adnotatis pag. 282 vidit et indicavit ana chronismum, cum Habessinia fuerit conversa post concilium Nicænum, ut ipse agnoscit Lequienus, tom. II Orientis Christiani, pag. 641 eumdem pro ducit canonem pro conversione Habessinorum, et vel sic eorum conversionem attribuit Frumentio post concilium Nicænum ordinato. Verum nequit pro aliorum Ethiopum fide canon ille adduci, si Nicænus credatur, quam pro Æthiopibus Ægypto proximis, et eo nomine maxime notis apud anti quos. Hos autem olim fuisse Christianos constat, nec satis innotuit, a quo fuerint conversi. Eunu chum reginæ Candaces, quæ certo in illa parte Ethiopiæ regnavit, Patres multi ibidem faciunt apostolum: at certe eunuchus ille solus, cum lai cus esset, ecclesias ibi instituere non potuit. Rufi nus et Socrates, quibus consentiunt S. Gregorius 55. Verumtamen nominantur et aliæ provinciæ, in quibus prædicaverit, aut mortem obierit sanctus Matthæus. S. Ambrosius in Psalmum XLV, num. 20, ait, Matthæo Persiam patuisse, et Thomæ Indiam, insinuans fidem a sancto Matthæo in Perside præ dicatam. Sanctus Paulinus Nolanus in Poemate 19 ait «Parthia Matthæum complectitur.» Consen tiunt Martyrologia Hieronymiana inferius laudanda, in quibus mors sancti in Perside figitur. Alii viden tur dicere in Parthia sanctum esse mortuum; sed censendi sunt Parthiam non distinxisse a Persarum imperio, quod Parthi tempore Matthæi domina rentur. Indiculus Hippolyti apud Combefisium tom Ill, col. 831, ita habet: «Matthæus, cum Evangelium Hebraice scripsisset, Hierosolymis edidit, obdormi vitque Hiereæ Parthorum civitate.» Verum exigua potest esse auctoritas illius Indiculi,apertis aliquot erroribus fœdati, cujus auctor est incertus. Addit Combefisius in Annotatis: «Etiam Dorotheus Hie ropoli Parthiæ obiisse tradit.» At pseudo-Dorotheus nihito melior est Hippolyto. Freculphus, in Chro nico, lib. 11, cap. 4, post elogium Matthæi ex sancto Hieronymo datum hæc addit: «Is primum in Ju dæa evangelizavit, postınodum in Macedonia præ dicavit; requiescit in montibus Parthorum. Quod de Macedonia dicitur, mihi non satis fit verisimile, quia notius id fuisset Græcis, si factum esset. Ea dem de causa dubito, an satis probabilis sit Mal thæi prædicatio Hierapoli in Syria, quam adstruit Nicetas Paphlago, in eadem etiam urbe defunctum scribens. 56. Metaphrastes Parthos prædicationi ipsius attribuit, sed Æthiopiam ultimam facit prædica tionis Matthæi et martyrii palæstram. Apud Asse manum in Bibliotheca Orientali, tom. III, part. 11, pag. 5, Amrus, scriptor sæculi xiv, de Matthæo ait «Ferunt Matthæum evangelistam Indiam petiisse, ibique prædicasse.» Verum nec Amri illius aucto ritas tanta est, ut persuadere nobis possit usque in Indiam venisse sanctum Matthæum.Assemanus ipse, pag. 3, observat a Syris et Chaldæis etiam nume rari Matthæum inter apostolos qui prædicarunt in Syria et Chaldæa; non tamen annumerari præcipuis illarum provinciarum apostolis. Quod Nicephorus cum Menæis Matthæum Mirmenæ apud Anthropo phagos ait prædicasse et occubuisse, vix referri me retur, cum oriatur ex historia fabulosa et plane ri dicula. Videt studiosus lector, quantum existimo, omnia illa de Matthæi prædicatione magis incerta esse, quam ut aliquid tuto affirmari possit; plures tamen consentire in Persidem aut Parthiam, quæ provinciæ, licet distinctæ sint, facile confundi po tuerunt, cum quod invicem vicinæ sint, tum quod tempore sancti Matthæi imperium esset apud Par thos, quod postea Persæ receperunt.

vocat Ethiopiæ prædicatorem. S. Venantius For tunatus Gregorio contemporaneus, lib. v, cap. 2, ita canit Matthæus Ethiopes attemperat ore vapores, Vivaque in exusto flumina fudit agro. Idem rursum, lib. 8, carm. 4 Inde triumphantem fert India Bartholomæum, Matthæum eximium Naddaver alta virum. In sequenti carmine de Naddaver rursum meminit Fortunatus, insinuans Matthæum ibi mortuum et sepultum, quemadmodum Andreas Patris, Joannes Ephesi fuerunt defuncti et sepulti. Versiculus hic est Quos Patra, quos Ephesus, Naddaver arce tenet. Hæc Fortunatus, qui procul dubio credidit Nadda ver esse urbem Æthiopiæ, cum loco primum alle gato non alios, quam Æthiopes docentem inducat Matthæum. 59. Attamen contrariæ opinionis est Muratorius in Annotatis ad S. Paulinum col. 451, ubi dicit 57. De loco mortis aut martyrii non minus varia Regum, lib. iv, cap. 4, num. 13, sanctum Matthæum et invicem contraria reperiuntur. In Martyrologiis Hieronymianis quatuor diebus memoria S. Matthæi annuntiatur; sed duobus locus omittitur, aliis vero duobus adjungitur. Ad hunc diem textus Florentinii sic habet: «In Persida civitate Tarseum natalis sancti Matthæi apostoli et evangelistæ.» In Cor beiensi: «In Persida civitate Tarrium.» In Epter nacensi aliis antiquiore solum legitur, a In Per sida,» omissa civitate; uti etiam fit in Rhinoviensi apud nos. Richeno viense vero consonat Corbeiensi, habetque civitate Tarrium, quemadmodum et Cor beiense brevius. Reliqua Hieronymiana aut solum Persidem indicant, aut locum prorsus omittunt.Sic ad vi Maii, In Persida annuntiatur sanctus Mat thæus, non designato propius martyrii loco. Flo rentinius in Annotatis ad hunc diem dat conjectu ram sequentem: «Tarsiana urbs Carmaniæ seu Persia Ptolemæo est, et Tarsium Carmaniæ seu Persiæ promontorium, de quo Arrianus in Indicis. > Est Carmania Persidi proprie dictæ contermina ad sinum Persicum versus Indiam, eratque provincia imperii Persici, habens ad latus septemtrionale Par thiam, ita ut facile sic explicari possent Martyro logia, quæ mortem Sancti ponunt in Perside aut in montibus Parthorum, quorum tunc erat Persicum imperium. Posset similis fieri conjectura de Tariana aut Tarsiana civitate, quam in Susiana, altera Per sici imperii provincia, recenset Cellarius in Geogra phia antiqua pag. 488. Neutri conjecturæ obstabunt illi, qui dixerunt Matthæum occubuisse in monti bus Parthorum, ut Freculphus superius, et Petrus de Natalibus lib. vIII, cap. 100. Anonymus apud Ecumenium, qui Matthæum scribit obiisse in Hiera civitate Parthiæ, teste Florentinio, pag. 159, uti et supra Hippolytus, et Dorotheus Hieropoli Parthiæ, nominant locum plane ignotum in Par thorum imperio. Nec magnopere audiendos puto illos, qui Hierapoli in Syria prope Euphratem obiisse scribunt Matthæum, ut Nicetas Paphlago, et auctor Menologii Basiliani. Etenim non videntur Eusebius, Hieronymus, Chrysostomus, Theodore tus, aliique Patres, qui in Syria aut Palæstina flo ruerunt, omnes ignoraturi aut tacituri fuisse locum mortualem sancti Matthæi, si Hierapoli in Syria obiisset. 58. Acta edenda habent sanctum Matthæum martyrio coronatum esse in Æthiopia, in civitate regia, quæ ibidem Natdaber, alias Naddaber scri bitur. Sententia autem hæc de prædicatione et morte sancti Matthæi in Æthiopia plures videtur habere patrouos et meliores, quam ulla alia. Nam præter Rufinum et Socratem, sanctus Eucherius Lugdunensis, scriptor sæculi v, in opere De quæ stionibus novi Testamenti, tom. VI Bibliothecæ Pa trum edit. Lugdun. pag. 852, ita loquitur: «Bar tholomæus in Indos, Thomas tetendit in Parthos Matthæus Ethiopes, Andreas Scythas prædicatione mollivit,» etc. S. Gregorius in librum primum «Urbem Naddaverem in Parthia positam arbitra rer, quo sancti Matthæi ossa post mortem fuerint translata. Hoc ille, ut sanctum Paulinum conci liet cum sancto Venantio Fortunato, credens in utroque regno prædicasse Matthæum, sed in Ethio pia defunctum, corpusque ex Æthiopia in Parthiam aut Persidem a discipulis translatum. Verum cum venia viri eruditissimi, a paucis annis defuncti, conjectura illa mihi omni verisimilitudinis specie destituta videtur, omnique carere fundamento. Si Fortunatus urbem Naddaver in Parthia positam credidisset, postquam docentem Æthiopes exhi buerat Matthæum, translati corporis etiam memi nisset, ne lectores suos in errorem induceret. Fa cilius itaque et verisimilius dici potest, sanctum Paulinum aut solum loqui de prædicatione Matthæi apud Parthos, ubi ejusdem aqud Persas prædica tionem solummodo affirmat sanctus Ambrosius; aut utrique minus perspectas fuisse regiones extra Romanum imperium positas, ideoque utrumque credere potuisse, Matthæum in provincia aliqua famosissimi imperii Persici aut Parthici occu buisse. Hoc certum est, neutrum edicere, in qua parte latissimi illius imperii fuerit sanctus Mat thæus ideoque illorum auctoritatem non esse hio tanti faciendam, quantiforet, si minus vage loque rentur. 60. Ado in libello De festivitatibus apostolorum, pag. 34 martyrium sancti Matthæi similiter collocat ¡n Ethiopia, dicens: «Qui primus in Judæa Evan gelium Christi Hebræo sermone conscripsit. Post vero apud Ethiopiam prædicans,martyrium passus est.» Consentiunt Rabanus et Usuardus de prædi catione et martyrio in Ethiopia, recentioresque plurimi. Omnibus autem consideratis et expensis, hæc mihi sententia probabilior videtur, quam quæ in Perside aut Parthia defunctum tradit. Ratio prima est, quod Æthiopia esset Ægypto conter

essent cognitione præditi et perfecti, pro ecclesiis, quas fundarunt, passi sunt.» Quapropter mihi longe probabilior apparet sententia communis,qua martyr creditur Matthæus: nam nec Menologium Basilianum clare contrarium habet, nec Heracleon apud Clementem: nec horum auctoritas par esset reliquis omnibus, si omnino contrarium haberent. De tempore martyrii non constat. Chrysostomus tamen hom. 76 (al. 77) in Matthæum insi nuat, Sanctum fuisse defunctum ante excidium Hierosolymitanum, quod figitur anno 70 æræ Chri stianæ. mina, ideoque non videatur prætermittenda fuisse «Quem (Christum) imitantes apostoli, ut qui revera ab apostolis, præsertim cum eunuchi reginæ Can daces conversio spem magnam præbere posset Ethiopiæ convertendæ. Itaque, cum non constet de prædicatione ullius alterius ex discipulis Christi in Æthiopia, Patres vero plures eunuchum ipsum ibi fidei præconem faciant, videtur omnino assen tiendum illis, qui Matthæum eo missum asserunt solius enim eunuchi utpote laici, dum eo rever sus est, conatus non poterat sufficere ad ecclesias erigendas, nisi accederet apostolus, aut saltem sacerdos aliquis. Hunc vero fuisse Matthæum tra dunt scriptores satis antiqui et graves ad fidem hac in re obtinendam. Altera ratio est, quod Persica aut Parthica.sancti prædicatio solum breviter et vage sitasserta ab Ambrosio et Paulino, ex quibus in Fastos Hieronymianos transire potuit. Potuit tamen ibi quoque prædicare, et postea in Æthio piam proficisci: nam de morte aut martyrio lau dati Patres nihil affirmant. Quod vero spectat ad civitatem, quæ Naddaver in Actis et apud Fortu natum vocatur, nulla illius plane nominis nota est in Æthiopia. Erat tamen Augusti tempore urbs Napata apud Strabonem pag. 820 dicta, quam Petronius Romano exercitui præfectus cepit ac diruit in bello contra reginam Candacem. Napatis, teste Strabone, Candaces regia erat. Jam vero alii considerent, an urbs Ethiopica, quain Napata vo carunt Græci, non potuerit alia expositione vocis Æthiopica, aut saltem corruptione Naddaver ex primi. Eamdem urbem alibi Naggata scribi obser vat Cellarius, in Geographia antiqua, lib. iv, cap. 8, pag. 156. 61. Quod spectat ad martyrium sancti Matthæi, hoc ipsum videtur dubium. Martyrologia Hierony miana et Acta Latina cum martyrologis omnibus medii ævi insinuant, Matthæum obiisse martyrem. At menologium Basilianum ad 16 Novembris de mar tyrio clare saltem non loquitur, sed utitur voce ti Acourat, consummatur,quo tamen verbo martyrium innui potest, maxime cum paulo ante dicatur multa tormenta perpessus apud Antropophagos. In eodem Menologio ad 30 Junii dicitur lapidibus obrutus. Metaphrastes et Nicetas Paphlago mar tyrium generatim asserunt. In Menæis ad 16 No vembris primum asseritur per ignem consummatos, deinde datur elogium fabulosum, in quo illæsus ab igne mox in oratione obiisse dicitur, ut etiam habet Nicephorus, Heracleon, hæreticus Valenti nianus, apud Clementem Alexandrinum, lib. iv Stromatum, videtur negare martyrium non solum Matthæi sed etiam Philippi, Thomæ et Levis, quem perperam a Matthæo distinguit, nisi forte Lebbæum sive Thaddaeum eo nomine designare voluit. Atta men phrasis est obscurior, mihique ambiguum est an revera Heracleon negare voluerit, martyres fuisse laudatos apostolos. Quod si revera id volue rit, exiguæ apud omnes debet esse auctoritatis dietum illud, cum Clemens ipse paulo post dicat c 61. Cæterum de modo vivendi et virtutibus S. Matthæi pauca reperiuntur apud veteres. Clo mens Alexandrinus, lib. 11 Pædagogi, cap. 1, victus sobrietatem laudat, ita scribens; «Matthæus ita que apostolus seminibus, baccis et oleribus absque carnibus utebatur.» Chrysostomus, hom. 47 (al. 48) in Matth. ex sacris Litteris elogium collectum ita contexuit: Cogita mihi (inquit) hunc ipsum evangelistam, etiamsi non totam ejus vitam de scriptam habeamus: attamen ex paucis, quæ re stant,licet imaginem ejus splendentem videre. Quod humilis et contritus esset, audi ipsum in Evange lio sese publicanum vocantem; quod autem miseri cors esset, vide illum omnibus exutum Jesum se quentem. Quod pius esset, palam est ex dogmati bus. Intelligentim et charitatem ejus ex eo, quod conscripsit, Evangelio videre est: universi enim orbis curam gessit. Bonorum operum argumentum habes ex throno, in quo sessurus est: fortitudi nem, quod gaudens reversus sit a facie concilii.» Hactenus Chrysostomus. Eminentissimus Bona lib.1 Rerum liturgicarum, cap. 8, num. 2, refert exstare etiam nomine sancti Matthæi Liturgiam aliquam, quæ Æthiopum esse dicitur.Liturgiam Æthiopum a variis editam invenio; sed non video attributam sancto Matthæo. Certe Raynodotius in Opere de Li turgiis Orientalibus etiam Ethiopicas edidit: at nullam ibi nomine Matthæi insignitam vidi. Quare existimo illam non diu S. Matthæo attributam fuisse. V. De translationibus corporis quod inventum in Lucania, transfertur Salernum, ac brachium deinde Beneventum. 63. Quandoquidem non habemus Acta translationis sancti Matthæi, quæ fidem merentur viri eruditi, aut eam obtinere possunt hoc tempore, et scripto res antiquiores non nisi vagam aliquam et incertam dederunt notitiam de loco, in quo corpus serva batur ante translationem in Europam, difficulter aliquid certi reperietur de occasione et tempore, quo primum in Italiam fuit deportatum. Illustris simus Columna jam laudatus, qui majorem fidem quam crisim adhibuit in sequendo Relationes Mss., quas improbabiles esse ostendi§ 1, Historiam trans lationis dedit minime verisiunilem. Etenim cap. 5 narrat sancti corpus ex Ethiopia delatum in Bri

clarius et melius leguntur. Verba accipe: «In ip sius principis Gisulphi temporibus inventum est sacratissimum corpus B. Matthæi in Lucaniæ fini bus, atque cum debito honore per jussionem jam fati Gisulphi principis Salernum deducitur. Sed quot evenerint signa et miracula et quomodo fuerit repertum, omnimodo nunc pandere omittimus postmodum, Deo annuente, innotescemus atque huic Historiæ adnectere faciemus.» Hactenus auctor, quicumque sit, quod non inquiro. tanniam Armoricam per mercatores Britannos tem- bentur, tom V. Scriptorum Italis, pag. 32, eadem pore regis Salomonis, qui regnavit post medium sæculi ix; (nam pro fictitio nunc habetur alius Sa lomon, quem aliquot sæculis citius in Armorica regnasse aliqui olim crediderunt) depositumque in civitate Legionensi. At non ignorassent hoc, neque tacuissent omnes scriptores Galli illorum temporum aut paulo posteriorum, si factum esset. Deinde cap. 6 refert Salomonem regem anno quinquage. simo a translatione corporis a Britannis suis occi sum; eaque de causa Valentinianum imperatorem, qui aliquot sæculis ante Salomonem fuit mortuus, ex Italia ingentem misisse classem ad expugnandam Britanniam, et sic, capta civitate Legionensi, cor pus sancti Matthæi in Lucaniam translatum. Hæc retulisse, omissis etiam improbabilibus translationis adjunctis, refutasse est. 64. Mox, cap. 7, fatetur auctor, omnem memo riam de servato in Italia corpore sancti Matthæi paulatim intercedisse; inventionemque ait conti gisse circa millesimum et quinquagesimum annum a Christo nato. Hisce de corpore diu abscondito et demum invento consentiunt scriptores fide digni, sed factum illud figunt toto fere sæculo citius, ut mox ostendam. Interea observo, priora omnia, quæ referuntur de gemina translatione, nimirum ex Æthiopia in Britanniam, et ex Britannia in Luca niam, ex conjecturis incertis potuisse confingi; sed tam improbabiliter fuisse exposita, ut malim igno rare quo modo et quo tempore sacrum illud cor pus in Lucaniam pervenerit, quam vel minimum c ex relatione illa adoptare. De capite sancti, quod sibi attribuunt Armorici, postea agetur suo loco. Leo Ostiensis in Chronico Casinensi, lib. 11, cap. 5, ad propositum nostrum hæc scribit: Quinto hujus abbatis (Aligerni) anno, qui est a Nativitate Domini nongentesimus quinquagesimus quartus, beatissimi apostoli et evangelista Matthæi corpus, quod primo apud Ethiopiam, nbi et passus fuerat, postmodum autem apud Britanniam per tempora diversa quie verat, tandem ejusdem sancti evangelista revela tione repertum, atque in Salernum translatum est. Baronius, qui data Leonis verba allegavit ad an num 954, num. 2, in margine notavit, pro vocibus, apud Britanniam, alias legi, apud Bithyniam. 65. Anonymus Salernitanus in Chronico cap.143, sive tom. II Scriptorum Italiæ, part. 11, col. 280, de inventione ita loquitur: «In ipsius temporibus inventum est sacratissimum corpus B. Matthæi in Lucaniæ finibus, atque cum debito honore per jus sionem jam fati principis Salernum deducitur. Sed quot signa et miracula, et quomodo fuerit reper tum, omnimodo nunc pandere omittimus. Postmo dum, Deo annuente, fideliter innotescamus, atque huic Historiæ annectere faciamus: Hæc anonymus, sub Gisulpho principe Salternitano memorans in ventionem,licet id non appareatloco allegato, quia totum caput, in quo de Gisulpho agitur, est eo loco omissum. In Excerptis quæ Heremperti nomineha 66. De aano inventionis, quem 954 dixit Leo Ostiensis, etiamsi forte non omnino sit certus, litem movendam non censeo; cum certe illo anno prin cipatum Salernitanum obtineret Gisulphus Guai marii filius, sub quo inventionem contigisse ait anonymus Salernitanus. Ughellus, tom. X, col 157 in episcopis Pæstanis, et Antonius Mazza in Histo ria urbis Salernitanæ, cap. 5, num. 15, de anno etiam consentiunt. De loco ait Ughellus, corpus inventum esse in eversæ urbis (Pæstanæ) ruderibus. Mazza solum dicit, in Lucaniæ finibus inventum. Translationem vero enarrathis verbis: «Gisulphus Guaimarii filius etiam parvulus patri succedendo regnavit. Beati apostoli, evangelistæ ac martyris Matthæi corpus, Lucaniæ finibus inventum,... e Pæstana civitate anno 954, tempore præsulatus Bernardi II, summa cum veneratione in urbem Salernitanam transtulit, cujus adventum sanctus Grammatius II Salernitanus episcopus, ultimis ejus vitæ horis his prædixit verbis: «Non post multa tempora ecclesia Salernitana cœlesti the sauro decorabitur, atque ad summum honoris apicem ducetur. Festum vero dictæ translationis singulis quibusque annis pridie Nonas Maii solem niter per octo dies hymnis, rosis et floribus, ma ximo populi concursu celebratur: universusque clerus, abbates, ac comprovinciales cuncti episcopi primis vesperis, nec non missæ solemni interesse compelluntur.» Hæc Mazza. Quod autem spectat ad prædictionem sancti Grammatii, eam etiam refert Ughellus, in Archiepiscopis Salernitanis, sive tom. VII, col 352 in sancto Grammatio, qui ibidem dicitur coli die 11 Octobris; ad quem diem latius apud nos examinari poterit. De reliquis similiter Mazza assentitur Ughellus in Bernardo II, col 362, additque corpus delatum esse in ecclesiam majo rem sanctæ Mariæ. Gaspar Musca in Compendio Vitæ sancti Matthæi de his ait: «Anno vero 954 sub Agapito segundo (papa), Bernardus secundus hujus nominis episcopus, ac Gisulphus princeps Salernitanorum die sexta Maii, corpus apostoli ex Pæstana civitate Salernum, in cathedralem eccle siam sub vocabulo Sanctæ Mariæ Angelorum transferri curarunt, in qua requievit annos 121.» De hac translatione itaque non videtur dubitan dum. 67. Attamen alia nonnulla veniunt examinanda, quæ in corporis inventione et ante translationem

improbabilia, et magis, quam necesse est, accusatur Athanasius. Salernitanam narrat Marsilius, et breviter laudatus aliquot, quibus facta in ms. relata magis fiunt Musca perstringit his verbis: «Quo tempore bea tissimus apostolus Pelagiæ cuidam moniali vetulæ in somnis corpus suum manifestans, ipsa filio Athanasio monacho, qui in altari quodam a barba ris diruto,et vepribus undequaque contecto, sacrum corpus reperiens, exinde ad parvam ecclesiam prope Pæstanam civitatem locavit. Hinc vero Joan nes Pæstanus episcopus ad cathedralem vocabulo Sanctæ Mariæ eximia pompa deportavit.» Mar silius cap. 7 una cum relatione ms. habet, Pe lagiæ apparuisse sanctum Matthæum tribus conse quenter noctibus, eique varia indicasse signa, quibus sacrum corpus reperiretur, jussisseque om nia eam indicare Athanasio filio, et cum eo corpus quærere. Tertia autem nocte, si rem recte enarra vit auctor, eadem visio apparuit etiam Athanasio monacho, et utrique pœnam minitatus est apparens apostolus, nisi ad sacrum corpus quærendum se accingerent. Quapropter mane simul egrediuntur per viam indicatam, quærunt data indicia, et cito reperiunt. Fodiendo igitur altare detegunt, amota que mensa marmorea, sacrum corpus inveniunt. Hoc vero defert Athanasius ad matris domum, ibi que asservari jubet, inquit Marsilius, «quandiu divina quapiam revelatione moneatur, quid de eo sit deinceps ab ipsis agendum.» Nihil in ms. legitur de exspectata hac revelatione, nihil quoque de mandato apostoli, quod Marsilius astruit, cap. 8, ut corpus transferretur Salernum. 68. Post apparitiones Pelagiæ et Athanasio factas, c in quarum ultima minæ erantadjunctæ, in ms. in ventio sic refertur: «Qua comminatione com pulsus Athanasius, falcastrum (instrumentum falcis instar ad rescindendum vepres) arripiens, prædictum sibi locum curiosa indagatione cœpit inquirere. Sed is locus tanta erat veprium den sitate contectus, ut nullus, qua ingredi posset, pateret aditus. Et cum veprium densitatem toto nisu succideret, tandem eversa ecclesia, ut sibi per revelationem ostensa fuerat, oculis illius ap paret sed altare, quia congerie spinarum atque urticarum admodum erat contectum, miuime po terat intueri. Tunc cæsis, quæ supererant, spinis ac sentibus, að quod jam flagrandidesiderio inten debat, ipsum etiam altare invenit: inventum cum magua cautela reserare tentavit: et ut marmor, quo idem altare erat opertum, ex suo loco movis set, illico locus quadris contextus lateribus, in quo corpus sanctissimi apostoli et evangelista quiescebat, apparuit. Inde Athanasius tremebundus corpus apostoli detegens, cum multa diligentia sindone munda involvit, suisque imponens humeris ad proprium habitaculum remeavit, et pretiosum thesaurum matrí custodiendum dedit. › Mox in ms. sequitur, voluisse Athanasium primo Constan tinopolim, deinde Romam, cum sacro corpore navigare; sed ab utroque itinere impeditum. Eadem narrat, cap. 8, Marsilius, sed non sine adjunctis 69. Quare ista quoque ex ms. huc traduco «Interea clam sanctissimum corpus Constantino poleos deferre meditabatur ad urbem, revera non religionis gratia, sed lucri cupiditate illectus. Ignorante itaque matre, tollens apostoli corpus, Amalphiam adire tentavit, sperans se ibi aliquod inventurum esse navigium, quo Constantinopolim properaret. Cumque festinus lembum intrasset, velo remoque nitentibus nautis, ad locum, quo disposuerat, pergit ire. Sed ut navis paululum a terra discessisset, ruunt agmina ventorum, pluvia et tempestas exorta est, in tantuin equidem, ut vix ad portum, quem reliquerat, remearet. Hoc ille frustratus consilio, iterum secum cogitabat, qualiter cum sanctissimo corpore Roman prope raret: sed nequaquam Dei valuit obsistere volun tati, qui tale in has partes dignatus est transmittere donum. Nam denuo navigio præparato, assumptis validis in remigando viris, placida æquora est ingressus. Sed antequam littus vix oculis reliquis set, ingens procella subito erupit, ita ut vix vora ginem evaderent pelagi. Tandem, quamvis cum magna mœstitia, semivivus suos redit ad fines cumque cognovisset veraciter, sibi Deum obsistere, et adeo contra se insensibilia elementa pugnare, in ecclesia, quæ non longe a cella illius sita erat, sacratissimum abscondit thesaurum. › Hæc in ms., ex quo nequit certo colligi, Athanasium Constan tinopoli aut Romæ sacrum corpus vendere vo luisse, ut scribit Marsilius. Lucrum enim sperare poterat, etiamsi corpus non venderet, ex benevo lentia et liberalitate eorum, quibus illud donaret. Alia Marsilii adjuncta mitto. 70. Post data verba auctor ms. narrat, inno tuisse Joanni episcopo Pæstano inventionem cor poris sancti Matthæi; eumque cum clericis aliquot perrexisse per auram pluviam et ventosam ad lo cum, ubi depositum erat; eoque vocari jussisse Athanasium. Hunc, ubi advenerat, de invento cor pore interrogat, ac tergiversantem minis urget, et sic obtinet, ut ad videndum sacrum corpus duca tur, illudque cum clericis videat. «Episcopus vero ait auctor, sacrum corpus (jam visum) sindone ite rum involutum annuli sui impressione signavit, si gnatum in arca seris munita, sigillis similiter con signata, reposuit. His factis, si credimus auctori, petiit episcopus, ut Athanasius monachus esurien tibus cibum quæreret et apponeret. At ille cibos quidem habebat, sed vino prorsus carebat. Episco pus igiturinter comedendum afferrijussit vacuum vasculum, quod omnibus sufficiens vinum effudit, si vera narrat anonymus, qui ea pluribus exponit. Marsilius vero plura etiam adjungit. Mihi, ut fatear, omnia illa magis suspecta sunt falsitatis, quam ut ipsa verba huc transferre lubeat. Apertius est com mentum, quod sequitur, ac si noctu per fenestram

quebantur doloribus, ut medici, impendendi reme dii causa laborantes, nullum valerent conferre sub sidium. Ejus cruciatus mater non sustinens, filiam ad corpus apostoli detulit, ubi lacrymosis oblatis precibus, salutem natæ, quam ingenti desiderio postulabant, meruit impetrare, ita ut quæ alienis allata fuerat manibus, domum cum matre suis gressibus remearet. > in ecclesiam irrumpere voluisset Athanasius, et sa- habebat filiam, cujus viscera tam gravibus contor crum corpus clam alio deportare. Æque fabulosa videntur adjuncta omnia translationis ad civitatem Caputaquensem. Itaque omissis reliquis ultima so lum verba subjungo: «Castrum, cui Caput Aquis nomen est, ascenderunt, atque in ecclesia sanctæ Virginis Mariæ, in qua præfatus episcopus præsu latum regebat, cum omni reverentia deposuerunt.» Ex his verbis, si quid valent, recte colligitur, episcopos Pæstanos jam sæculo x resedisse in civi tate Caputaquensi, et consequenter episcopos Ca putaquenses ex Pæstanis ortos, de quo dubitat Ughellus. Verum ad rem redeamus. 74. Tertium beneficium dicitur præstitum servo cuidam Rothildæ, sororis Gisulphi principis Saler nitani, et viduæ Athenolphi principis Beneventani. Athenolphi autem illius mentionem invenit Mura torius, in Annalibus Italiæ, usque ad annum 940, ita ut inde conjiciat, eodem anno 940 ipsum obiisse. Mihi necesse non est, tempus obitus Athenolphi propius inquirere. Solum observo, viduam ipsius Rothildam potuisse facile superesse usque ad an num 954, quo omnia contigisse dicuntur, maxime cum in viduitate perdurans, id est, diu vidua in ms. asseratur. Servus autem Rothildæ, Stephanus no mine, dicitur cum impatientia et cum invocatione diaboli aquam petiisse, acceptamque aquam ubi ebibisset, obsessus fuisse a dæmone. Res confestim innotuit non solum Rothildæ, sed etiam Gisulpho principi, cunctisque proceribus et episcopo Saler nitano. Servabatur energumenus in sacello palatii vinculis constrictus, et episcopus omnes hortabatur ad preces pro eo fundendas. «Dum hæc agerentur, ait auctor, Athanasius intererat monachus (corporis 71. Audierat Gisulphus princeps Salernitanus inventionem et translationem sacri corporis, eaque de causa. «Nimium de tanti thesauri inventione gavisus, ait anonymus in ms., venerabilis vitæ Joannem abbatem aliosque honorabiles viros ad Pæstanum direxit episcopum, mandans, ut patro cinium patriæ Salernitanæ adinventum sibi sub omni celeritate transmitteret. Sequenti vero die venerabilis abbas, et qui cum eo missi sunt, inæsti mabili thesauro onusti revertuntur. Sed antequam urbem propius accederent, una cum Bernardo ve nerando præsule tota civitas obviam pergit ire. Ubi autem apostolicum corpus adepti sunt, tanto repleti sunt gaudio, ut gestu et vocibus exsultantem lætitiam ostentarent. Præsul vero, assumpto vene rabili corpore et sericis obvoluto tegminibus, cum hymnis et laudibus in urbem rediit: atque in aula Dei Genitricis debita reverentia collocavit, in qua inventor), qui, ut jam diximus, de manu Pæstani præsentiam sui corporis evangelista sanctissimus suis virtutum miraculis declaravit.» Mox sequun tur in utroque Ms. beneficia quædam patrocinio sancti Matthæi miseris præstita, quæ lectoribus, prout ibi leguntur, communicabo, abscissis tamen nonnullis superfluis, quæ tradam compendio. 72. Vir quidam, Andreas nomine, cujus filia diutina infirmitate oppressa languebat, adeo ut do mus tota vicinum jam ejus obitum exspectaret, pa terno motus viscere diu plorans, tandem fessus somno arripitur.» Somniabat autem, filiam suam sibi e brachiis eripi a tetro spiritu; mox vero ad stare virum venerabilem, qui dolenti patri filiam restituit. Rogat pater, quis sit, et munus offert. Ille autem placido vultu respondit; Nullo tuo in digeo munere; sed scias, me esse apostolum et evangelistam Matthæum, cujus corpus hesterno die Salernum translatum est.» Et hæc dicens, ab oculis ejus ablatus est. Exspergefactus Andræas cum ma gno tremore suam filiam requisivit: sed eam saluti jam reperiens restitutam, quod sibi in somnis osten sum fuerat, cunctis, qui aderant, enarravit. Primo autem diluculo venerabilem adiit præsulem, eique mirabile factum apostoli, quod in filia ejus patra verat, ordine recitavit.» Verisimile est, patrem pro filia pridie opem sancti Matthæi implorasse: id ta men auctor prætermisit. 73. Eodem tempore mulier quædam unicam præsulis dentem sanctissimi evangelista susceperat (nimirum dum eidem corpus tradidit, ubi id affir mat auctor). Is accedens; præfatæ Rothildæ auribus intimavit, dicens: Penes me habeo dentem apo stoli et evangelista Matthæi. Hic manu præsulis mittatur in benedictam aquam, quam dum sumpserit dæmoniacus, mirabilia Dei videbis. Et hæc dicens, Rothilda annuente et deposcente ut fieret, dentem præsuli suis tradidit manibus. Allata itaque aqua, idem præsul signum crucis edidit, dentem in aquam misit, ablatoque dente, aquam illi, qui maligno spi ritu vexabatur, obtulit comminanter, atque, ut bi beret, imperavit. Qua sumpta, acriter vexari cœpit. Et quia iniquus hostis, sacro obsistente potu, per os exire non valuit, cum ingenti fœtore per poste riora egressus est. Quapropter omnes Salvatori Deo pariter gratias retulere, qui per apostolum suum tale dignatus est operari miraculum. Athanasius autem dentem, quem ad expellendum hostem mali guum dederat, recolligere satagens, multis frustra effusis precibus, nequaquam valuit obtinere.» Hactenus priora beneficia Salernitanis collata. 75. In utroque ms. subjungitur translatio brachii Beneventum, de quo tamen nihil reperio apud Vi peram aliosque scriptores Beneventanos. Quid causæ sit, nequeo divinare, nisi forte, quod brachium istud non diu manserit Beneventi. Subjungam ta men, quæ in mss. reperio, quæque ex iisdem etiam

rire potuerit in Lucania, ubi depositum fuerat in ecclesia prope Pæstum, civitatem bellicis motibus prorsus dirutam, clare perspiciemus ex iis, quæ sequenti sæculo contigerunt in ipsa civitate Saler nitana, ubi similiter primo fuit oblivione perditum, ac postea feliciter inventum. Baronius ad annum 1080 ex conjectura verisimillima dicit, ob varia bellorum discrimina occultatum fuisse, et, ut cre didit, ex hominum memoria jam effluxerat, sed fere solum ignotus erat locus, ubi fuerat depositum. Hoc autem non raro contigit de aliis quoque san ctorum corporibus, quæ timore nimio, ne auferren tur a quoquam, deposita fuerant loco paucis co gnito, et sic aut multo tempore latuerunt aut etiam num latent. enarravit Marsilius, cap 10: «Cum autem fama Quam facile autem illius corporis memoria inte signis miraculisque longe lateque vulgaretur, et Landulphus Beneventanus princeps audisset, Saler nitanum populum beatissimi Matthæi corpus, Christo donante, possidere, convocans suos magnates et sapientes, Scitote, inquit, a Deo donatam salutem Salernitanis advenisse, eosque corpus sanctissimi apostoli et evangelistæ Matthæi, ipso revelante, in Lucaniæ finibus repertum, cum hymnis et laudibus intra urbis suæ mœnia collocasse. Unde, si placet, Salernitanum principem atque pontificem pariter obsecrando mandemus, ut ad tutelam nostræ quo que civitatis ex eodem sanctissimo corpore partem aliquam largiri dignentur. Illis autem principis dicta probantibus, missi sunt protinus illustres viri Sa lernum, magni muneris preces humillimas defe rentes. Quos princeps et pontifex benigne susci pientes, atque eorum petitionibus annuentes, bra chium illis sacri corporis summa cum reverentia tradunt suis concivibus deferendum. Quo accepto, plurimum gratulantes, immensasque Deo atque apostolo Christi gratias referentes, incomparabilique dono tripudiantes, Beneventum concito gradu re gressi sunt. Sed antequam urbis mœnibus appli. cuissent, idem princeps et episcopus, qui tunc ei dem civitati præerant, cum omni populo utriusque sexus et ætatis eis obviam exierunt, atque cum hymnis et laudibus sacri corporis brachium hono rabiliter transtulerunt, atque intra urbis mœnia re verenter collocarunt.» 76. His additur beneficium, quod accepisse asse ritur Landulphus cognomento Græcus, qui Bene venti carcere erat reclusus, et manibus pedibusque vinctus. Dum enim audiebat sonitus festivos, intel ligebatque eos edi ob allatum sancti Matthæi bra chium, eidem sancto se commendavit, et mox omnia vincula sua dirupta vidit, mirantibus cun ctis, qui aderant. «Cumque hoc principi fuisset relatum, inquit auctor, eum ocius de carcere educi mandavit, atque ante suum conspectum adduci quem placitis correptum verbis suo confestim ho nori restituit,pristinamque illi gratiam redonavit.» Hactenus auctor anonymus, qui verisimiliter floruit sæculo x, cum nihil tradat de iis, quæ sequenti sæculo facta videbimus; imo vehementer suspicor, non alium esse ab anonymo Salernitano, qui ver bis num. 65 datis de hisce uberius se scripturum promisit. 8 VI. Corpus iterum inventum Salerni, et ad novam ecclesiam translatum. Varia Sancti beneficia. 77. Quanquam non satis novimus, quo tempore aut cujus opera corpus sancti Matthæi in Lucaniam fuerit delatum, illud tamen ibidem anno 954 in ventum, et Salernum opera Gisulphi principis et Bernardis episcopi Salernitani translatum scriptores testantur tam antiqui, nimirum Anonymus Saler nitanus, qui fere eodem vixisse tempore videtur, et Leo Ostiensis, ut fidem iis negare nequeamus. 78. Certum quoque est, tempore S. Gregorii Papæ VII inventum fuisse Salerni corpus sancti Matthæi, et secundam hanc esse inventionem sacri illius thesauri in regno Neapolitano, licet Marsilius cap. 2 secundam inventionem cum prima confun dat. Annum inventionis secundæ nullibi assigna tum invenio. At cum, temporibus Gregorii VII, Al phani archiepiscopi Salernitani,et Salernum tenente Roberto Guiscardo, facta sit illa inventio, ut colligit ex litteris Gregorii ad Alphanum mox recitandis, non potest longe abesse ab anno 1080, quo refertur a Baronio. Nam anno 1077 Salernum a Roberto Guiscardo occupatum existimat Muratorius, in Annalibus Italiæ, ad annum 1077. Alii ad 1075 aut 1076 illius civitatis expugnationem referunt. Obiit autem laudatus Robertus anno 1085, uti et Gregorius VII, imo et Alphanus archiepiscopus secundum Ughellum. Inventio igitur certo contigit inter annum 1075 et 1085, ideoque, ut minimum, centum et viginti annis post primam, ut nulla ra tione cum illa confundi valeat. Recte igitur ambas inventiones distinguit Gaspar Musca in Compendio de Vita et translationibus sancti Matthæi et in archiepiscopis Salernitanis. 79. Epistola S. Gregorii VII, ex qua jam dicta colliguntur, apud Baronium ad annum 1080 reci tatur hoc modo: «Gregorius episcopus servus servorum Dei fratri et coepiscopo Salernitano Al phano salutem et apostolicam benedictionem. Di vinæ pietatis respectui gratias ingentes referimus, cujus dignatio thesaurum magnum totique mundo profuturum nostris temporibus misericorditer re velavit. Non immerito tuæ quoque dilectioni gra tulamur, quæ tantæ lætitiæ cœlitus revera ostensæ participes nos efficere sollicite procuravit. Credi mus siquidem et incunctanter asserimus, de tanti corporis inventione non solum ipsum beatum Mat thæum apostolum, verum etiam cæteros coa posto los cum Sanctis omnibus ipsisque cœlestibus spi ritibus, et gloriosa Dei Genitrice Maria, mortalibus congaudere, atque ipsorum omnium studia circa humanum genus hoc tempore, quam aliis, multo propensiora multumque esse uberantiora. Si

pontificalibus induti interesse, certa proposita pœna tenentur. Quod et sine intermissione hacte nus diligentissime servatum est, et assidue serva tur.»Post hæc laudatus auctor vergit ad descri ptionem regionis Picentinorum, et urbis Salernita næ quæ, ejus est metropolis ad mare Tyrrhenum et sinum Salernitanum sita. Tum templum jam dictum, quod metropolitanum est, late describit, illudque ait esse longitudinis passuum nonaginta, latitudinis vero triginta, et justæ itidem altitu dinis. enim cæteris temporibus sanctorum nos pa- venire ac primis Vesperis nec non missæ solemni trocinia pia non deserunt; certissime tunc po tissimum speranda sunt eorum auxilia, cum san ctissima eorum corpora nobis quasi rediviva divino nutu manifestantur: et sicut per corporei aspectus intuitum tanquam fides cernitur, spes jam te netur; ita eorum beneficia tunc erga devotos renovari, uberiusque redundare credendum est. Unde etiam sancta universalis Ecclesia, dudum magnis turbinibus variisque procellis impulsa, cla morem suum a Domino exauditum non dubitet, sed ad quieti littoris securitatem alacres oculos e vi cino intendens, beati Matthæi apostoli præsidium juxta contempletur: quoniam jam nunc non dubie agit in portu, cui suam præsentiam ostendit guber nator antiquus. Quapropter de tanti thesauri reve latione tua fraternitas exsultet in Domino, et bea tissimas reliquias debitæ venerationis obsequiis dignis amplectens, gloriosum ducem Robertum, ipsiusque nobilissimam conjugem hortetur et mo neat, quatenus tam insigni patrono, qui se eis demonstrare dignatus est, reverentiam et honorem decenter exhibentes, ipsius gratiam et auxilium sibi suisque promereri nisibus summæ devotionis contendant. Dat. Romæ x Kal. Octob.» Hacte nus Gregorius, cujus Epistola procul dubio data est, postquam pacem inierat cum Roberto Gui scardo, quod factum est anno 1078, ut ostendi ad 16 Septembris in B. Victore III, § 8, cum hono rificam de Roberto faciat mentionem. Rursum scripto certo est epistola Gregorii, antequam Roma anno 1084 discederet, et verisimiliter ante condi tam a Roberto sancti Matthæi ecclesiam, de qua mox agam, ut necesse sit, tam inventionem, quam scriptionem Epistolæ Gregorii figere circa annum 1080: hoc enim ipso anno contigerit, aut uno alterove anno citius aut serias. 80. De constructo sancti Matthæi templo post expugnatum Salernum in Chronico Casinensi,lib.ur, cap. 45, leguntur sequentia: «Civitate autem po tita, Robertus ecclesiam sancti apostoli et evan gelistæ Matthæi inibi construijussit, in qua etiam sacrum ejusdem apostoli corpus summa cum ve neratione locavit, os integrum brachii ejus, argen tea theca reconditum ad suam filiorumque tutelam reservans.» De hujus ecclesiæ constructione illu strissimus Marsilius, cap. 9, pag. 71, ista scribit Regnante igitur Roberto Guiscardo, ac sedente Gregorio VII, triginta circiter anni ab inventione transierant (imo centum et circiter viginti quinque ab inventione illa, de qua loquitur, in partibus Lucania) magnificentissimum templum divo apo stolo construitur æræ ipsius Roberti peculiari, in quo per novam veluti translationem sacræ reliquiæ demum repositæ sunt, et hodie quoque religiosis sime asservantur, et singulis quibusque annis pridie Nonas Maii festum ipsius divinæ translatio nis solemniter celebratur, quo clerus universus, abbates, et comprovinciales episcopi omnes con 81. Cryptam templi subterraneam, in qua depo situm est corpus sancti Matthæi, similiter descri bit, et de corpore ibi servato ita loquitur, pag. 80 «Sed quod est in ipsa crypta venerabilius, et ex orbe toto Christianos homines allicit; quiescit ibi dem sanctissimum et gloriosissimum Matthæi apo stoli et evangelista corpus religiosissime colloca tum: siquidem quadratum est in media crypta spatium, quod lapidei cancellatique parietes bicu bitales ambiunt ad ulnas ex omni latere duodecim, quo veluti septo altare cingitur vetustissimum, sub quo thesaurus ille repositus est, ita ut locus ipse per ferreos cancellos commode videri possit. Tanta fuit autem olim et est hodie quoque celebritas loci hujus, ut non Salernitani modo, sed omnium cir cumquaque provinciarum incolæ assidue concur rant; imo vero et remotissimæ quoque gentes ex Europa tota frequenter confluant, et tam ingentem visuræ beatitudinem, et a Deo Domino ex hujus apostoli meritis petituræ divitias, honorem, vitæ diuturnitatem, optatam denique felicitatem in hoc sæculo, et (præcipue quidem, si sapiunt, gratiam Deo bene serviendi, obtinendique) gloriam in futuro perpetuam. Auget cum admiratione pietatem liquor pretiosus et sanctus (manna vulgo dicitur) qui ex beatissimo corpore manat, ad mala omni a propel lenda antidotus præsentissima, quemadmodum frequens docuit experientia plurium sæculorum. Hæc de sacra corporis novissima translatione suffi ciant,» inquit auctor, qui transit ad miracula quædam exponenda. At nonnulla ex illis jam exposui, alia quædam ad alios potius sanctos,quam ad sanctum Matthæum spectare videntur. Quapro pter ea tantum huc traduco breviter, quatenus sancti Matthæi patrocinio prudenter adscribi pos sunt. 82. Mitto igitur quæ, cap. 11, refert Marsilius de translatis ad ecclesiam sancti Matthæi corporibus SS. Fortunati, Caii et Anthes martyrum: neque enim spectant ad sanctum Matthæum, et de dictis martyribus apud nos actum est ad 28 Augusti, ubi translatio ulla accuratius est exposita. Quod subjungit de pia anu, cui nomen erat Polisena, nequit certo attribui beneficio sancti Matthæi. Verba tamen pleraque auctoris huc transfero. Fre quentabat illa diligentissime, ut pluribus refert, ecclesiam Sancti Matthæi, quotidie accedens ap

Pridie illius diei, cum ad ecclesiam pergeret, mo netur a mendico sancti Germiniani episcopi Muti nensis opem implorare. Quando autem postridio in ecclesia sancti Matthæi divino servitio intererat, proferente episcopo verba illa: «Ecce lignum crucis, ait auctor, Bernardinus, qui summa devo tione prociderat, divino Spiritu agitante, clamavit voce magna: Ecce lignum crucis, cæteraque verba singula deinceps explicuit, quæ per antistitem dicta sunt, et statim veluti mortuus cecidit. Tunc vero, quia notus civibus erat, et nemo ignorabat, illum antea loquinon potuisse, acclamavit populus universus Miraculum! miraculum! et tametsi per id tempus nullus sit in ecclesiis campanarum usus, sed ex veteri Ecclesiæ ritu ligneis indumen. tis soleat strepitus excitari lugubris, quamdiu jacuit in sepulcro Salvator, pro miraculi tamen hujus novitate omnes campanæ confestim pulsatæ sunt, cæteraque instrumenta omnia, quæ habentur in ecclesiis ad psallendum. sacrum Officium. «Factum fuit, inquit, ut, cum quantis anni, licet de peccato suo multum doleret. solemni quodam die templi ingressa, toto corde gloriosum apostolum salutaret, et lustrali sese aqua perfunderet, guttæ omnes, quæcumque pallium atque linteolos tetigerant, in aurum purissimum verterentur, quod et populus universus magna cum admiratione perspexit, et familiæ nomen ex acci denti edidit, quæ de Aurofino dicitur, prout per patrum traditiones ad hanc usque diem fama per rexit.» Verum non apparet mihi factum istud ex sola traditione satis certum, nedum certo attri buendum sancto Matthæo. Ex traditione sola etiam fortasse scripsit Marsilius, quod subjungit de Sa lerno divinitus defenso contra Ferdinandum San severinum principem Salernitanum. Factum tamen breviter subjicio. Valdemontius Lotharingiæ reguli frater, inquit, facili negotio occupaverat Salernum, ut pluribus narrat Muratorius, in Annalibus Italiæ, ad annum 1527. Ferdinandus princeps, re intelle cta, confestim turmam colligit militarem ad civi tatem recuperandam et cives puniendos: «Tan tum abfuit, inquit auctor, ut voti compos exsiste ret, ut et confestim repulsus fuerit, et plurimos ex suis militibus unius horæ spatio desideraverit. Nec vero tam felicem fortemque operam oppidani præstiterunt, qui et paucissimi inermes erant sed stetere magno quidem numero in hostium conspectu pro civibus galeati thoracatique milites cœlestis exercitus sub quatuor ductoribus eximiis, quos fuisse gloriosissimum Matthæum et tres tute lares sanctos (Fortunatum et socios) haud sane tunc anno recurrente jamjam appetebat, eodem dubium fuit; cum populare fuerit spectaculum, et princeps ipse singulique milites id ipsum, pacatis postea rebus, prædicaverint.» Hactenus auctor, qui eodem sæculo scripsit, rebus tamen gestis non adfuit, utpote necdum natus. 83. Subjungit aliud factum, quod ait contigisse circa idem fere tempus. Pauca nobis de illo suff cient. Fur sacrilegus locum sepulcri sancti Mat thæi expilavit. Comprehensus ille fuit alia de causa, eaque occasione istud quoque crimen ultro confessus. «Et post dies aliquot, inquit, tanto est fœdore (fætore, opinor) ac mœrore correptus, ut contracta propriæ carnis corruptio in pediculos fuerit paulatim conversa, quorum tanta epullula bat vis, ut non modo tunicas ejus omnes imple ret, sed totum plane corpus passim eroderet. Quam obrem fœdissimis illis vermibus celeriter putruit, et justa divini Numinis ira (quemadmodum ipse palam omnibus fatebatur) eo ipso morbo miseram evomuit animam.» In pauca similiter contraham, quod anno 1525 et 1526 contigisse auctor affirmat. Bernardinus quidam e Naccarellorum familia, dum feria sexta in parasceve prioris anni erat in eccle sia sancti Matthæi, dubitabat de particula sacro sanctæ crucis, venerationi proposita, et impia hæc verba protulit: «Eheu! quid si Christi crux mons ipse Vesuvius fuisset?» His dictis, statim obmu tuit, mutusque mansit usque ad eumdem diem se 84. Interim ad se reversus Bernardinus palam fecit omnibus, quod hactenus agitaverat corde tantum, nempe ante annum ea ipsa die impium se infidelemque fuisse, quod sacratissimæ crucis particulam adulterinam et commentitiam credide rit; ideoque loquendi facultate merito privatum fuisse nunc vero præcedenti illa nocte secum in somniis locutum fuisse beatum Geminianum Muti nensem, monuisseque, ut eadem ipsa hora, quæ loco suum deploraret peccatum coram gloriosis simo apostolo Matthæo; et crederet veram illam crucis esse portionem in quo Salvator Jesus pro humana gente pependit: fecisse se paulo ante, quidquid vir ille sanctus monuerat, et sanctissimum Matthæum exorasse, ut fidei suæ protestationem Christo Domino dignaretur offerre, ac statim lo quendi vim amissam recuperasse. Hæc omnia fusius ipse perque multos gemitus palam exposuit; rogavitque præsulem, ut miraculum istud cura ret in acta referri ad perpetuam rei memoriam. Quamobrem publicis documentis jussit hoc di ligenter comprehendi quod tum ipsius Ber nardini jurejurando, tum canonicorum omnium, qui præsentes fuerant, solemni fuerant attestatione firmata.» 83. Post hæc pergit auctor ad beneficium defensi divinitus contra classem Turcarum Salerni. Hoc accidit, ipso saltem vivente, sed necdum Salerni degente. Secundum Annales Muratorii res facta est anno 1544. Audiamus Marsilium, resciscis ta men adjunctis aliquot non necessariis: «Quo tempore... Carolus V Romanorum imperator, et Francisus Gallorum rex de totius fere Italia primatu contendebant, impetravit Gallus a Solymano Turcarum principe classem validam et numerosam, Haradieno Barbarussa præfecto, ut maritimas oras, quæ cæsarea factionis erant, vexaret atque diripe

solemne conficitur.» Hactenus Marsilius annis circiter triginta quinque post rem peractam, quando multi procul dubio vivebant Salernitani, qui factum illud viderant, et de adjunctis omnibus poterant judicare. Eadem brevius referunt Musca, qui Marsilio convixit, in archiepiscopis Salernita nis, pag. 56, Mazza, in Historia Salernitana,cap. 6, et Ughellus, tom. VII in Archiepiscopis Salernitanis, in Nicolao Rodulpho, qui tunc præerat Salernitanæ ecclesiæ. Redeo ad Marsilium. ret.» Factum hoc anno 1543. At, cum sequenti Diva Divæque omnes propitiantur, et sacrum missæ anno Franciscus I terribilem illam classem, quæ nihil utilitatis attulerat, meliori consilio remitteret; Barbarussa in transitu varias civitates maritimas et insulas partim frustra tentavit, et partim cepit et diripuit, ut pluribus exponit auctor. Salernum similiter invadere voluit. «Plane ubi in ejus con spectum devenit, inquit Marsılius, armorum ful gore et aspectus feritate terribilis, civibus cunctis catenas et compedes, urbi autem barbaram vasta tionem denuntiabat. Quocirca ad trucem tympano rum sonitum et minaces tibiarum modulos, usque adeo populus universus expavit, ut demigrantes incolæ animo consternato, et summa cum trepi datione fere omnes ad montana confugerent Fer vebat tum maxime æstas sub septimum Kalendas Quinctiles, et tanta erat cœli marisque tranquilli tas, ut immobile plane videretur pelagus: Barba russa autem prædensa navigiorum acie jamjam accedens, tormentis in fronte collocatis, pronun tiavit, ut milites descensionem facerent, et prædæ atque incendiis incumberent: cum ecce tempestas turbulentissima repente exoritur, et veluti prodi gioso ac horribili terræ motu mare concutitur inter Almalphiam atque Salernum inusitata præterea diversorum ventorum conjuratione usque adeo commotum intimuit, ut immensis fluctibus ja. ctata classis in littus adigeretur, navesque om nes nutantibus malis, atque inter se proris ad versis ac puppibus concurrentes ingenti cala mitate collisæ ac diffractæ, luctuoso naufragio mergerentur. › 86. Accessit quoque miraculo visus in cœlo senex summæ proceritatis, ipsaque prolixæ barbæ spectanda canitie conspicuus, qui videbatur illam excitare procellam, et pro sua quasi civitate pu gnare: visæ sunt etiam validissimæ promptissi morum militum et civium cohortes, fulgentibus per muri coronam galeis atque thoracibus, urbem perpetua quasi statione defendere. Unde constat, immanem illum barbarum ea die contremuisse, et paucissimis triremibus,quæ vix evaserunt inco lumes, ultra Palinurum, invalescentibus ventis, raptum fuisse. Cætera navigia cujuscumque generis vel plane quassata sensim absorpta sunt, vel fatali in littore desederunt, prædaque omnia, quam per fas et nefas barbarus undecumque collegerat, ad Salernitanum littus ejecta, incolis occupantibus est quæsita. Cum igitur imminentem cladem tam felici eventu, non humanæ vires, sed Deus Opt. Max. avertisset, acceptum id Salernitati tulerunt precibus et meritis Matthæi et Andreæ apostolo rum: hic Almalphitanam, ille Salernitanam plagam defenderat. Quamobrem sequenti die Salernitanus populus Deo ingentes gratias egit: et deinceps quotannis ea ipsa die miraculi memoria renovatur, quia et proprium ob id Officium celebratur in choro majoris ecclesiæ, et per civitatem solemni processione discurritur, in qua alternis precibus c 87. Novissime placet illud non reticere, inquit, quod nobis ipsis in hac ecclesia sedentibus ante biennium contigit. Tametsi enim ab eo die, quo locus ille fuit per sacrilegium contaminatus, ubi gloriosissimus apostolus jacet, divinus liquor per exiguus semper emerserit, adeo ut vix multorum dierum spatio modica potuerit ejusdem quantitas hauriri; advenientibus tamen illustribus ex Sar matia viris Georgio Radziroil, episcopatus Wilnen sis coadjutore, et Alberto Radziroil fratre, et duce in Olica; ac devote petentibus, ut et loci videnti et mannæ ipsius in patriam deferendæ copiam fa ceremus, libenter utrumque concessimus: lage namque ipsam, quæ pridie arida pene fuerat, sa cro humore adeo repletam undantemque reperi mus, ut liberaliter principibus ipsis viris eorum que comitibus potuerimus ipsam distribuere. Imo vero et duas ampullas eodem liquore plenas ad Gregorium XIII P. M. deferri curavimus , quas et gratissimas exstitisse per litteras accepimus. Tantæ igitur rei novitatem valde admirati sumus; et veriti, ne beatissimus apostolus huic populo ob scelera multa succenseat, precari numquam desistimus illum, ut civitatem istam civesque omnes dignetur pro sua consueta bonitate prote gere. ▸ 88. «Tandem et illud placet inter miracula recensere, quod ex universa provincia frequentis sime afferuntur homines utriusque sexus, qui ma lis spiritibus acerrime divexantur: et eos omnes ante ipsum D. Matthæi altare constitutos sacerdos unus imposita manu liberat. Quod sane, tametsi ab ipso translationis initio factitatum assidue fuit, quia tamen ad hæc usque tempora perseverat, et nobis etiam videntibus quandoque peractum est, non fuit ulla ratione prætereundum silentio.» Ita auctor. Ex ultimis verbis colligo, multa sancti Matthæi beneficia scriptis consignata non fuisse neque enim energumenorum liberationes invenio scriptas. 89. Ex illis unum Sancti beneficium Salernitanis præstitum refertur a Romualdo II archiepiscopo Sa lernitano, qui omnia præsens videre potuit, cum patria fuerit Salernitanus, et secundum Ughelli chronotaxim jam patriæ suæ præesset archiepisco pus, quando res peracta est, aut quadriennio post archiepiscopus fuerit factus ex chronotaxi Gasparis Musca. Factum a Muratorio, in Annalibus Italiæ,

mualdi præferenda videtur, quia terribillis ille turbo eum revera effectum produxit, ut nullum præterea damnum Salernitanis sit illatum; sed vitam occiso non reddidit. VII. Reliquia variis locis servatæ loca aliquot sacra S. Matthæo dicata. refertur ad annum 1162, atque ita exponitur a Ro- silia neuter scire potuit; at mihi conjectura Ro mualdo, tom. VII Scriptorum Italiæ, col. 205. Gui lielmus Siciliæ rex cognomento Malus, Post com pressos rebellionis motusin regno Neapolitano, «et sic recuperata terra tota (cum exercitu), Salernum venit. Et quia indignatus erat Salernitanis civibus, urbem intrare noluit, sed juxta cam tentoria fixit. Cœpit autem a civibus magnam pecuniam petere. Quam quum illi statim solvere non possent, inventa occasione plurimum indignatus, quosdam ex eis suspendi fecit, comminatus aliis, quod, nisi pecu niam cito solverent, urbem destrueret. Beatus au tem apostolus Matthæus, qui Salernitanæ civitati a Deo patronus datus est et defensor, civitatem suam in tanto discrimine non reliquit. Nam quum rex in eo esset proposito, quod multa mala Salernitanis inferret, media die, quum tanta esset serenitas, quod nulla in aere nubes appareret, subito a Se ptemtrione ventus validus cum ingenti pluvia, et turbo impetuosus erupit, qui totius exercitus ten toria universa dejecit, et tentorium regium in emi nenti positum sic a loco, in quo fixum fuerat, im pulit et commovit, quod regem dormientem pene prostravit. Expergefactus rex, et tanta inundatione attonitus, cœpit fugere, et Apostoli auxilium invo care, et vix in quodam parvo tentorio fugiens se recepit. 91. Restant nonnulla dicenda de reliquiis S. Matthæi, quæ a reliquo corpore separate servantur. Mazza quidem, in Historia Salernitana, cap. 6 dicit sancti Matthæi apostoli corpus integrum, excepto dente ac brachio, servari in altari eidem dicato, de quo egi num. 81. At illud certiori testimonio sive ossium inspectione probatum vellem, el certe tam stricte sumendum non est, ut credendum sit, nihil reliquiarum sancti Matthæi ad alia quoque loca pervenisse. Interim laudatus auctor testatur, dentem unum et brachium Sancti in superiori sa crario ejusdem ecclesiæ conservari. De utroque etiam loquitur Marsilius, cap. 9, pag. 79, ubi expo nit servata in sacrario, atque dentem illum positum esse in cruce argentea variis reliquiis ditata. «In dextra (parte crucis) gloriosissimi Matthæi dens alius, de quo et nos, inquit, supra locuti sumus.» Insinuat igitur, esse illum ipsum dentem, qui con cessus fuerat Athanasio monacho corporis inven tori, ut dictum num. 74; quique eidem ablatus deinde est, quemadmodum expositum est num. 74. De brachio laudatus Marsilius ita loquitur: «Est et D. Matthæi brachium illud, quod Beneventanus quondam princeps a Gisulpho precibus impetrave rat quamvis argento concluditur, ex cancellis tamen carniset ossium aspectus intuentibus patet.» Hæc Marsilius, non explicans, qua occasione bra chium, quod sæculo x Beneventum translatum asseritur, postea relatum fuerit Salernum. Verum sicut corpus S. Januarii sæculo 1x translatum fuit Neapoli Beneventum, indeque rursum alio delatum demumque Neapolim relatum, tali aut simili modo brachium sancti Matthæi Salernum redire potuit. Certe illud modo Salerni esse, uti et den tem, etiam asserit Musca in Compendio jam lau 90. Et licet rex animi sui timorem super hoc facto dissimularet, magnates tamen curiæ et viri prudentes manifeste noverunt, hoc miraculum vir tute apostolica perpetratum. Apostolus enim in hoc facto et commisso sibi populo et regi manifeste con sulit, dum et commissum sibi populum a periculo eruit et regem, ne propositum malum perficeret, impedivit. Rex ergo, quod factum fuerat, secum re cogitans, et indignationem apostolicam pertime scens, quum se moraturum circa Salernum aliquan tulum disposuisset, mutato proposito, altera die galeas (id est triremes) intravit, et festinanter in Siciliam rediit.» Hugo Falcandus qui eodem etiam sæculo scripsit, in Historia Sicula, ibidem post Romualdi chronicon edita, de facto prodigioso plane consentit; sed causam prodigii attribuit morti ali cujus innoxii Salernitani, qui regis jussu cum aliis fuerat suspensus. De turbine hanc, ut credit, ob causam exorto, ita loquitur col. 299: «Cum enim adeo serenus esset aer, ut nullum prorsus in eo nu bis vestigium appareret, tanta repente tempestas exorta est, tonitrua, coruscationes, et imbrium inundatio subsecuta, ut per totum exercitum instar rapidissimi torrentis aqua decurreret, et tam ipsius regis, quam cæterorum omnium tentoria, paxillis avulsis ruptisque funibus, procella subverteret, tantusque regem et universum exercitum terror in vasit, ut, rerum omnium jactura posthabita, coge rentur de salute propria desperare. Hoc ille, ut dixi, evenisse putat ob cædem civis innocentis, Romualdus ad conservationem urbis et plurium innocentium a damnis inferendis. Occulta Dei con dato. 92. Si autem illud ipsum sit brachium, quod fuit sæculo x Beneventi, videtur et alterum bra chium a reliquo corpore separatum fuisse sæculo xı. Quippe Robertus Guiscardus ex invento corpore integrum os brachii pro se retinuit, ut vidimus num. 80. De illo osse in Chronico Casinensi, lib. m, cap. 37, relata Roberti morte; hæc leguntur: «Hic interea (Robertus) ad diem obitus sui brachium sancti apostoli et evangelistæ Matthæi capellanis suis, filio suo, Salerni reportandum, atque redden. dum reliquit. Sed illi substantia pauperes, ac fide pauperiores, thecam argenteam, in qua sanctum brachium erat reconditum, inter se dividunt, inde que Hierosolymam pergentes, sanctas reliquias usque ad diem obitus sui apud se retinuere cela

tas. Ad mortem autem venientes, supradictas reli- habet monasterium, et, ut laudatus auctor obser quias, insciis sociis, pueris suis contradunt, qui qualiter sanctum brachium temporibus Girardi ab batis ad hunc locum detulerint, loco suo scribe mus.» Deinde lib. 1v, cap. 73, laudatus auctor hæc scribit Hic interea abbas (Casinensis Girardus) cum apud Beneventum in Apostolico servitio per maneret, et certo certius brachium sancti apostoli et evangelistæ Matthæi in eadem civitate recondi tum esse didicisset, ad se jam dicti brachii custodes convocans, qualiter, vel quo ordine ejusdem sancti apostoli brachium habuissent, percunctari studio sissime cœpit. Qui dum retulissent, qualiter illud secum Robertus dux detulisset in expeditione, quam contra Alexium imperatorem habuerat, ac demum capellanis suis ad mortem reliquerat, ipsi que postmodum in die obitus sui sibi dimiserant, abbas monere illos attentius cœpit, ut tanta di gniora Casinensi cœnobio conferrent. 93. llli autem ocius se hæc adimplere fatentur, si abbas illos quacumque hora ad conversionem venire vellent, absque aliquo pretio illos in hoc monasterio reciperet. Quod cum abbas libentissime se impleturum spopondisset, illi confestim sanctas reliquias ad hunc locum ferendas eidem abbati contradunt. Suscipiens igitur idem abbas sanctas reliquias, diuque deosculans, per hujus nostræ congregationis fratres ad hoc monasterium trans mittere studuit. Ad cujus adventum omnes ter ram, qui hanc inhabitabant, cum ingenti devotione et gaudio, obviam processerunt. Sane cum hæc ad hujus nostræ congregationis notitiam pervenissent, inæstimabili exsultatione repleti, ac solemnibus vestimentis induti, cum lampadibus et thymia matibus usque ad portam veterem exierunt, ac terræ prostrati sanctum evangelistam adoraverunt surgentesque cum maxima reverentia deosculave runt, et cum hymnis et laudibus illud in monaste rium introducentes, atque in argentea capsa, tur rium instar aptata, sanctum brachium recluden tes, in argentea trabe ante beati Benedicti altarium suspenderunt, anno Dominica Incarnationis mil lesimo centesimo vicesimo secundo.» In Adnota tis Angeli de Nuce editoris additur brachium illud modo servari, in theca argentea, brachii forma. Papebrochius noster in Itinerario Ms., quod a mora Romana usque ad reditum in Belgium con scripsit, pag. 108, inter reliquias, quas vidit in sacrario Casinensi, illud os brachii sancti Matthæi recenset. 94. Roma in variis ecclesiis reliquias nonnullas sancti Matthæi exhibet. Inter numerosas autem Urbis ecclesias una est sancto Matthæo dicata, quæ cognominatur in Marulana, pro in Martana, quia propinqua est tropæis Marii, ut varii scripto res asserunt. Martinellus, in Roma sacra, pag. 257, agit de hac sancti Matthæi ecclesia in Merulana, alias Mariana, in regione montium, eundo a Basi Hica S. Mariæ Majoris ad Lateranum. Annexum vat, olim erat Fratrum, qui appellantur Cruciferi, nunc est sub cura Fratrum S. Augustini, nimirum Hybernorum, ut addit auctor recentissimus. Ob servant præterea auctores, ecclesiam illam recen seri inter titulos Cardinalitios, et quidem inter antiquiores, ut plerique addunt. Nonnulli etiam asserunt, constructam fuisse circa annum 600 quod non lubet examinare. Hoc certius est, dedicatam fuisse a Paschale II, sive id factum fuerit post constructionem primam, sive post instaurationem. Etenim laudatus Martinellus longam recitat inscri ptionem, quæ consecratio illa asseritur in hunc modum. «In nomine Domini nostri Jesu Christi. Amen. Anno Incarnationis Dominicæ 1110, indi ctione 11, feria vi quartæ Dominicæ in Quadrage sima, die Incarnationis ejusdem D. N. Jesu Chri sti, pontificatus D. Paschalis Papæ II anno 11 (omnes notæ concordant anno 1110) dedicata est venerabilis hæc ecclesia in honorem Dei, B. Mariæ semper Virginis, et beati apostoli et evangelistæ Matthæi, cum quatuor altaribus, quæ sunt in ea. Quæ consecratio facta est a præfato domino, et ve nerabilissimo Pontifice Paschali II papa. In majori siquidem altari celebravit idem D. papa missam in honorem B. Matthæi. Coadjutores vero ejus fuerunt septem; videlicet Raynerius de Ostia, Riccardus de Portu, Petrus de Tibure, Julianus de Ferentino, Anastasius de Alba, Petrus de Tusculano, Antonius de Amelia, præsentibus omnibus, S. R. E. Cardina libus, presbyteris, et diaconibus, nec non innumera cleri et populi Romani multitudine. 95. In majori autem altari, consecrato a præfato D. papa, cui etiam præfati episcopi astiterunt, fue runthæ reliquiæ collocate: et primo de ligno sanctæ Crucis, brachium sancti Matthæi, de lapide sepul cri Christi etc... Et ego Paschalis papa universalis Ecclesiæ cum præfatis episcopis has sanctorum re liquias oculis propriis vidi, manibusque meis at trectavi, et recondidi cum antiquo titulo in arca marmorea sub altari majori. Addit indulgentias visitantibus ecclesiam illam a die consecrationis 25 Martii usque ad Octavam Pentecostes; et in festo sancti Matthæi 24 Septembris. Cæterum per bra chium sancti Matthæi, quod in altari recondituni, aliquod os brachii intelligendum puto, non totuia brachium. Pancirolus in opere Italico De Thesauris absconditis, Romæ in ecclesia sancti Matthæi pag. 137 asserit, aliud brachium sancti Matthæi servari in basilica sactæ Mariæ Majoris, aliud rur sum in ecclesia sancti Marcelli papæ: et in indico reliquiarum adjungit sancti Matthæi costam haberi in ecclesia S. Nicolai in Carcere. His omnibus con sentit Piazza in Hemerologio sacro ad hunc diem, ubi addit, nonnihil etiam reliquiarum sancti Mat thæi servari in basilica Vaticana sancti Petri, et in ecclesiis sanctorum apostolorum et S. Cæciliæ; variaque enumerat Romæ sancti Matthæi sacella, quæ brevitatis causa mitto.

96. Masinus in Bononia perlustrata, pag. 460 catalogo reliquiarum utriusque monasterii nullas testatur, Bononiæ esse ecclesiam parœcialem sancto Matthæo dicatam, in qua ipsius festivitas præcipue celebratur, in alia vero ecclesia parochiali, sancto Nicolao sacra, ejusdem apostoli brachium aliquod conservari, ibique solemnitatem ejus celebrari cum indulgentiis plenariis. Laurentius Beyerlinck, in Theatro vitæ humanæ, tom. VI, ad vocem Reliquiæ, recenset pag. 303 reliquias multas Neapoli serva tas, interque eas sancti Matthæi reliquias tribuit ecclesiæ S. Mariæ de Sapientia, et pag. 304 ossa sancti Matthæi S. Mariæ de virginibus. Inter eccle sias plurimas urbis Venetiæ una quoque est paro chialis sancto Matthæo sacra; ut accurate exponit illustrissimus scriptor nobisque amicissimus, Fla minius Cornelius, senator Venetus, in eleganti opere De ecclesiis Venetis, dec. iv, pag. 173, ubi recitat fundationis litteras ex autographo. Ex his recte deducit, fondationem fuisse factam, mense Februario auni 1155 more Veneto et aliorum illius temporis, ut liquet ex indictione iv in litteris ad jecta, qua designatur annus 1156; sed mense Fe bruario pergebat tunc currere annus 1156 usque ad Pascha, aut certe usque ad festum Annuntia tionis, sive diem 25 Martii. Fundator ecclesiæ fuit Leonardus Coruarius, cujus litteræ recitantur, quemadmodum et alia donatio, quæ anno 1166 ad primam accessit. Deinde ex vetustate fatiscens tem plum instauratur anno Domini 1615, ut ex inscri ptione marmorea edocemur parieti affixa,» inquit Cornelius, illam recitans. Idem paulo post ait «Postremo cum nostris hisce temporibus ad ruinas vergeret, Nicolai Milesii plebani studio a funda mentis in elegantiorem formam restituitur, sacra que supellectile et ornamentis copiose instruitur anno Domini 1735 per Aloysium Foscarum patriar cham Venetum consecratur.» De reliquiis ejusdem ecclesiæ auctor pag. 175 scribit: «Nonnullis dita tur Divorum lipsanis, nempe ex ossibus sancti apostoli Tutelaris, etc. Plura de illa ecclesia di ligenter ibidem observata videri possunt. 97. Cornelius autem in Opusculo de Ecclesiis Torcellanis, quod priori addidit, duo assignat mo nasteria monialium sancto Matthæo sacrata. Pri mum est monasterium sancti Matthæi de Majurbio ordinis Cisterciensis, quod antea in alia insula fue rat constructum, videlicet in Constantiaco,indeque de consensu episcopi Torcellani in Majurbium in sulam fuit translatum, ut late exponitur part. 1 illius Opusculi pag. 299 et seqq. Prima fundatio no tatur facta anno 1218, in Constantiaco, pag. 316; sed ante finem ejusdem sæculi monasterium suum ad insulam Majurbium transtulerunt moniales. Al terum est monasterium monialium ordinis S. Bene dicti in insula Muriana ejusdem dioecesis Torcel lanæ, ut exponit Cornelius, part. 11 a pag. 201. Fundatio pag. 104 notatur facta anno 1280, datum que tunc est monialibus vetustum oratorium sancto Matthæo dicatum, ut ibidem latius videri potest. In sancti Matthæi invenio. At sancti Matthæi reliquiæ anno 1354 inclusæ fuerunt in altari sancti Abundii quod Sublac in Latio tunc consecravit Andreas Crucius episcopus Tiburtinus, ut habet inscriptio, data tom. VI Augusti pag. 635. Rocchus Pirrus in Sicilia sacra, tom II, pag. 474, ubi enumerat reli quias ecclesiæ cathedralis Cephalæditanæ, ait eam gaudere pede integro cum pelle B. Matthæi. Sicilis insigne oppidum Siciliæ, in valle Netina etdicecesi Syracusana, non procul a Netina civitate, sanctum Matthæum veneratur patronum titularem, cui dedi cata est primaria ecclesia parochialis. Non dubito, quin et aliæ serventur particulæ reliquiarum sancti Matthæi in Italia et Sicilia; sed omnes enumerare non est tantæ necessitatis, quantæ difficultatis. Ita que in Germaniam transeo, nonnullas et ibi assi gnaturus. 98. Pragenses in Bohemia multas ecclesiæ suæ attribuunt sancti Matthæi reliquias. Thomas Joan nes Pessina, in Phosphoro Pragensi, pag. 518, eas sic enumerat: «Sancti Matthæi apostoli et evange listæ pes integer, et brachium cum pelle: costa argento circumdata, et dens. Item alia quatuor ossa, simul in argentea theca composita: alia ite rum notabilis pars.» Hæc dicitur pars de humero in Catalogo impresso reliquiarum Pragensium,quæ anno 1645 ex arce regia Carlsteina in metropolim sunt translatæ, in quo et reliquae recensentur. Quin et ibi septimo ordine num. 56 adduntur sequentia, nescio, an satis recte: «Sancti Matthæi apostoli et evangelista brachium utrumque cum pelle et carne.» At in catalogo ms. reliquiarum, ex Calen dario Pragensis ecclesiæ extracto, quem anno 1647 huc misit P. Theodorus Moretus, hæc solum legun tur ad 21 Septembris: • Sancti Matthæi apostoli et evangelistæ, qui apud Æthiopiam prædicans marty rium passus est. Cujus reliquias, videlicetimaginem magnam cum argento et auro decoratam, tenentem costam ejus in manibus, quas invenit piissimus princeps Carolus IV, etc. donavitecclesiæ Pragensi. Hæc ibi at ego lubens ipsis Pragensibus exami nandum relinquam, quantum habeant reliquiarum sancti Matthæi. Bucelinus in sacrario Benedictino quod edidit anno 1656, ad 21 Septembris de reli quiis S. Matthæi hæc tradit: «Hujus magni evan geliste insignis portio asservatur in Andechs (mo nasterio Bavaria), ubi et aliæ duæ ejusdem partes ostenduntur, Dens Elnone (alias S. Amandi mona sterium vocatur in Flandria), duo molares dentes et alia nonnulla in Weingarten; quod Suevie est monasterium cum oppido cognomine. Plurimas quoque sancti Matthæi reliquias Coloniæ attribuit in Opere suo Gelenius, nimirum pag. 264 duas par ticulas ecclesiæ collegiatæ S. Gereonis: pag. 372, de capite sancti Matthæi aliquid ecclesiæ abbatiali S. Panthaleonis; pag. 412, aliquid reliquiarum pa rochiali ecclesiæ S. Lupi, uti et pag. 442 ecclesiæ S. Catharinæ Ordinis Teutonicorum, pag. 456 co

Rayssius, qui et dentem Elnone, sive in S. Amandi cœnobio, jam supra memoratum, reliquiis accenset. clesiæ Cartusianorum, pag. 483 ecclesiæ Carmeli- tensis in Brabantia prope I ovanium. Hæc landatus tarum, pag. 547 ecclesiæ S. Maximini monialium ordinis Augustiniani, pag. 560 ecclesiæ monialium ejusdem ordinis in majore Nazareth, pag. 584 eccle siæ S. Vincentii tertiæ Regulæ S. Francisci, et de mum pag. 627 sacello S. Margaritæ. At omnes istæ modicæ videntur esse particulæ, ut difficultatem numerus nullam pariat. 100. Transeo in Galliam, ubi variis locis cre dunt se habere caput sancti Matthæi. Albertus le Grand in opere Gallico de sanctis Britanniæ Armo ricæ pag. 600 in Vita S. Tanguidi abbatis refert, caput sancti Matthæi sæculo vi per mercatores Ar moricos clanculum fuisse ablatum ex Ægypto, translatumque in Britanniam Armoricam, ibique in diocesi Leonensi constructum monasterium, in quo sancti caput fuerit depositum. Addit geminum pro digium, videlicet scopulum in mari exstantem fuisse a navi perruptum, dum caput advehe batur; alterum in constructione monasterii patra tum; sed utrumque indiget documentis multo anti quioribus, quam proferri possint, ut fidem inveniat. Ipsa quoque allatio capitis ex Ægypto non videtur certior quam ante memorata corporis ex Æthiopia translatio. Verumtamen dictam capitis translatio nem narrant etiam Carolus le Cointe in Annalibus ecclesiasticis Francorum, ad annum 555, num. 21, Lu dovicus Bulteau in Compendio Historico ordinis S. Benedicti, lib. 11, cap. 28, num. 2, uti et con structionem monasterii, sancto Matthæo dicati, de qua nequit dubitari. Mabillonius, in Annalibus Be nedictinis, tom. I, pag. 152 ad annum 563 fundatio nem monasterii exponit, de translatione vero capitis sancti Matthæi dubitanter loquitur hoc modo << Dein monasteria a Paulo (episcopo Legionensi, de quo apud nos actum tom. II, Martii a pag. 108) constructa, in primis Gerberense, cui Tanguidus abbas præfectus, is qui S. Matthæi monasterium in extremo Armoricæ apud Leonenses promontorio sub medium sæculum sextum construxisse perhi betur, ob id in Finibus-Terræ cognominatum. Oc casionem tradunt sancti apostoli caput ex Ægypto a quibusdam mercatoribus Leonensibus allatum. Novum asceterium consecravit Paulus, eoque Tan guidus e Gerberensi monasterio, cui Relecense suc cessit, coloniam duxit. Perstat ad nostrum tempus S. Matthæi monasterium sub S. Mauri congrega tione, situm, ut mox dicebam, in dicecesi Leonensi, haud procul a Conquitto, paulo longius a Brestensi celeberrimo portu. Nulla fere de hoc monasterio vetera monumenta supersunt post varias ab Anglis 99. In Belgio, nostro plurimis etiam locis osten duntur sancti Matthæi reliquiæ, interque eas una valde notabilis. Et sane mirandum nemini esset, si de hujus apostoli reliquiis plus obligisset Belgio, quam aliis provinciis, cum Carolus V imperator in Belgio natus et sæpe degere solitus sit, idemque ali quando Salerni fuerit, ubi eas accipere potuit, et inde in Belgium portare aut transmittere. Aliis quo que modis reliquiæ sancti Matthæi in Belgium diu ante transferri potuerunt. At quomodo allata fue rint, non invenio apud Rayssium, qui eas recenset in Hierogazophylacio Belgico. Primum certe locum meretur caput Sancti, quod pag. 394 attribuit ora torio aulæ Bruxellensis his verbis: «Locum hunc præterea mirum in modum venustat rarum illud pignus, sanctissimi videlicet apostoli et evangelistæ Matthæi caput integrum, sumptu et valore maximo reclusum in argentea imagine, eumdem apostolum pectore tenus, naturalem hominis altitudinem exce dentem referente, circa cujus humeros circumvo litans angelus atramentarium illi vasculum porrigit. Erigitur in prædiviti ex ebeno pegmate artificiosis sime elaborato, in quo præcipua dicti apostoli mi racula argenteis crustis et laminis incisa, variaque artis elegantia condecorata complectuntur. Idem, pag. 463, adscribit ossa sancti Matthæi, id est, ali quid ex ossibus, ecclesise collegiatæ S. Salvatoris Brugis in Flandria; rursum pag. 314, ecclesiæ ca thedrali Tornacensi de sancto Matthæo apostolo et evangelista duo ossa, unum grande, aliud medio cre;» pag. 451, Rutilensi Cartusiæ ad Mosam (lege Mosellam) in ducatu Luxemburgensi «< sancti Matthæi apostoli et evangelista os magnum,» pag. 430 abbatiæ Phalempinensi ordinis S. Au gustini in Flandria argenteum brachium, «Ubi, inquit, «eximia pars brachii S. Matthæi... asser vatur;» et pag. 216 nonnihil de reliquiis sancti Matthæi, obtentum dono Margaritæ principis Flan driæ, haberi dicit in abbatia Flinensi virginum illatas clades; tametsi antiquum ejus splendorem Cisterciensium. Lætiensis et Maricollensis abbatiæ, ambæ Benedictine in Hannonia, aliquid similiter de ossibus sancti Matthæi possidere se credunt. Priori pag 279 Rayssius tribuit partem digiti sancti Matthæi apostoli et evangelists una cum carne; alteri pag. 296 aliquid de costa ejusdem. Canonici ordinis S. Augustini in abbatia S. Nicolai Ognia censis ad Sabim habens, eodem teste pag. 387, al tare portatile Jacobi de Vitriaco 8 R. E. cardi nalis, in eoque cum aliis reliquiis aliquid de S. Matthæo; de quo nonnihil demum attribuit pag. 401 abbatiæ Parcensi ordinis Præmonstra arguit insignis basilica, quæ variis sanctorum reli quiis ornata est.» Cæterum persuasio de capite sancti Matthæi servato in illo monasterio viguit sal tem a sæculo XIII: nam Matthæus Westmonaste riensis ad annum 1295 de classe Anglorum eo per lata, fugientibus incolis monasterii, hæc scribit «Post hæc abbatiam S. Matthæi quamplures ingressi, ecclesiastica utensilia cum capite ejusdem sancti ablato ad dominum Eadmundum ducem exercitus contulerunt. Quæ omnia sequestrata fecit dominus Eadmundus viris ecclesiasticis restaurari.» Ex his tamen recte deduci nequit, integrum esse caput,

quod ibidem habetur pro capite sancti Matthæi; num. Hugo, in Annalibus Præmonstratensibus, neque enim id asserit Westmonasteriensis. An vero caput illud, quod ibi habetur, sit sancti Matthæi, non inquiro. 101. Andreas Saussayus in Martyrologio Galli cano ad 21 Septembris consentit cum sententia fere communi de corpore sancti Salernum translato; additque: «quo (corpore) excerptum veneran dum caput, pridem in Galliam delatum fuit, recon ditumque in summa basilica Bellovacensi, in qua egregio cultu conservatur, dempto vertice, qui Car nuti in sacrario nobilis ædis Virginis Deiparæ mà gna cum veneratione habetur.» In Necrologio Bel lovacensi, quod laudatur tom. IX Galliæ Christianæ, col. 742. in Milone I episcopo Bellovacensi inter alla leguntur sequentia: «Dedit (Milo) caput B. Matthæi apostoli et Virgam Aaron.» At unde illud caput acceperit, non adjungitur in laudata Gallia Christiana. Fuit Milo in Ægypto cum crucesignatis, fuit similiter notabili tempore in Italia. An vero etiam fuerit Constantinopoli, ibique caput illud ac ceperit, ut refert Bailletus ad hunc diem in sancto Matthæo, et quidem tempore Philippi Augusti, anno 1223 defuncti, nuspiam invenio. At videtur Bailletus Necrologium conciliare voluisse cum scriptis a Cangio, et sic dixisse, quod nemo ante dixerat. Certe Cangius, quem etiam laudat in Histo rico tractatu de capite sancti Joannis Baptistæ, alia omnino dicit, recensens pag. 104 reliquias a Latinis post occupatam Constantinopolim in Occidentem missas. Nam de capite sancti Matthæi sic loquitur «Gervasius de Chateau-Neuf, canonicus Carno tensis, et postea episcopus Nivernensis, donavit ecclesiæ Carnotensi caput sancti Matthæi.» Con sentit Sebastianus Rouillard, in Historia Carnotensi, cap. 8, pag. 207. Itaque Carnotenses crediderunt, accepisse se caput illud Constantinopoli; sed pro bare nequeunt, caput sancti Matthæi unquam Con stantinopoli fuisse, ut Carnotensis æque ac Bello vacensis ecclesiæ traditio admodum videatur in certa. tom. II, col. 649, de illo capite scribit sequentia in abbatia Regnis-vallis: «Sancti Matthæi caput ar gentea inclusum capsa, populorum concursu sæculo XIV celebre: neque enim antehac in vete ribus monumentis legimus quidquam, unde ulte rior ei possit antiquitas adjudicari.» Satis anim advertet studiosus lector, non posse omnia illa esse capita sancti Matthæi, si integra, aut fere integra sint. Quapropter ipsi examinare polerunt, an forte habeant modicam capitis particulam factitio capiti impositam, eique capitis nomen fuerit impositum, uti alias factum esse experimentis plane certis didici; an vero habeant reliquias Sancti alicu jus incerti, quæ per errorem sancti Matthæi fuerunt creditæ, quemadmodum etiam non raro contingit. 103. Memorantur et aliæ reliquiarum particola aliis locis. Inter reliquias plures, quæ anno 894 delatæ sunt Remis in pagum Veromanduensem, depositæque in vico Memnico in ecclesia S. Mar tino dicata, recensetur etiam aliquid reliquiarum sancti Matthæi, ut videri potest, tom. I Januarii, pag. 180, tom. III Februarii, pag. 99. In Vita S. Angilberti, abbatis Centulensis in Pontivo (nune abbatia S. Richarii passim vocatur) qui floruit tempore Caroli Magni, refertur constructio et de dicatio templi Centulensis B. Mariæ cum tredecim altaribus et reliquiis, quæ in singulis sunt positæ. Ad propositum autem nostrum ibi hæc leguntur «Altare sancti Matthæi, in quo reliquiæ ejus, et Marci et Lucæ.» Rursum, pag. 103, ubi datur scriptum nomine Angilberti, enumerantis reliquias, quas ope Caroli Magni et aliorum ex variis regio nibus obtinuerat, cum plurimis aliis recensentur sancti Matthæi reliquiæ. Non additur tamen, utrum fuerit aliquid ex ossibus Sancti, an solum de vesti mentis. In Catalogo prolixo reliquiarum, quæ anno 1585 Ulyssiponem translate sunt, ibidemque donatæ domui professæ Societatis Jesu, enumeran tur etiam reliquiæ sancti Matthæi apostoli, apud nos tom. II Januarii, pag. 612. Verum sufficiat hæc enumeratio, cum nequeant ulla bumana indu stria enumerari omnes reliquiarum particulæ, quas habent ecclesiæ aut personæ privatæ, præsertim cam per donationes frequenter ab uno loco ad 102. Jam vidimus, tribus locis caput sancti Matthæi assignari in Gallia. Accedit et quartus in Lotharingia, nimirum abbatia Præmonstratensis in dioecesi Tullensi, Regnis-vallis dicta, non con fundenda cum altera, quæ Regia vallis dicitur, ejusdemque est ordinis, et in eadem dicecesi. Saus- alterum transferantur. Ejusmodi particulam penes sayus in Supplemento martyrologii Gallicani ad 21 Septembris annuntiat venerationem sancti Mat thæi hodierni in cœnobio Regis vallis, ut aliquando etiam vocatur, et adjungit: Cujus... pars capi tis laureati,... dicto in monasterio honorificentis sime asservatur, et hodie colenda religiosissime exhibetur.» Partem capitis dicit, opinor; quia jam caput Bellovaco et Carnoto asseruerat. Certe Calmetus, in Historia Lotharingiæ, tom. II primæ editionis col. 22 caput sancti Matthæi abbatiæ Re gis-vallis attribuit, et col. 265 ait, ex Palæstin & allatum fuisse per Gobertum Asperi Montis domi me habeo, dum hæc scribo, acceptam anno 1753 Venetiis ab excellentissimo domino Flaminio Cor nelio, senatore Veneto, superius laudato, qui et aliam sibi retinuit. 104. Loca sancto Matthæo sacra, præter memo rata hactenus in Occidente, certo plura exstant et aliqua etiam in provinciis orientalibus. De celebri monasterio S. Matthæi in Mesopotamia, quæ nuno Diarbechia dicitur, apud urbem Mosul aut Niniven novam, frequenter meminit Assemanus, in Biblio theca Orientali, tom. II. Ex iis autem, quæ pag. 408 refert de illo monasterio, clare liquet, saltem ex