Christianum deprehenderit, omnes ejus facultates Titulum vocatum fuisse diximus,itaque Nemesium ipse possideat. Moneo igitur vos, fratres, ut terrenas divitias contemnatis, quo cœlestis regni hæreditatem percipere possitis: Nolite hujusmundi principes extimescere: sed Deum cæli et terræ Dominum, ejusque unigenitum Filium Jesum Christum adorate illum colite, ad illum confugite, qui potest nos omnes eripere de manibus inimicorum nostrorum et de diaboli malitia liberatos sua gratia corroborare. II. Tunc presbyter quidam,nomine Bonus: Nos, inquit, terrenas nostras facultates relinquere in animo habemus, quinimo sanguinem ipsum pro pter Dominum nostrum Jesum Christum, et ejus nominis confessionem effundere parati sumus, ut illum assequi digni efficiamur. His dictis, omnes cle rici ad beatissimi pontificis pedes prostrati, signi ficarut, quod quisque gentiles domi suæ habe ret, qui baptizari optarent.Itaque a pontifice quære bant num alio, an ad eum illos ducturi essent, quo baptizari possent. Jussit igitur beatissimus episcopus, ut postero die ad cryptam, quæ appella tur Nepotiana, omnes convenirent. Cum igitur ad eam cryptam convenissent, inventi sunt illic tam mares, quam feminæ, centum et octo; quos illo ipso die Pontifex in nomine Domini nostri Jesu Christi sanctissimo baptismate et aliis divinis myste riis consecravit, et ut illis placatum ac propitium Deum redderet, sacrificium obtulit, sicque omnes sacramentorum participes facti sunt. III. Eo autem die, qui deinceps secutus est, beatus Stephanus ordinavit tres presbyteros, et septem diaconos, ac sexdecim clericos et sedens omnes il los docebat de regno Dei, ac de sempiterna illa vita, quæ futura est. Mox cœperunt populi ex Græ cis et reliquis gentibus ad eum venire, qui divinos sermones audientes, a Stephano pontifice baptiza bantur. Interea venit quidam tribunus militum, Ne mesius nomine, cui erat filia unica quæ ab incu nabulis apertos quidem oculos habuerat, sed nihil omnino aspiciebat. Ille se ad beati pontificis pedes prostravit, ac dixit: Oro te, pontifex, ut me et filiam meam baptizas, quo et ipsa illuminetur, et animas nostras ab æternis tenebris eripias, quoniam ad hanc usque diem semper in ærumnis et doloribus propter hujus filiæ meæ cæcitatem ver satus fui. Tunc beatus episcopus: Si credis,inquit, ex toto corde, omnia tibi credenti concessa fue rint. Ad hæc Nemesius tribunus: Ego ad hanc usque diem toto animo credidi, et nunc credo Dominum Jesum Christum Deum esse qui aperuit oculos cæci nati: neque enim humanis consiliis impulsus, sed ejus ipsius vocatione, ad sanctitatem tuam veni. IV. His auditis, statim beatus pontifex hominem illum adduxit ad locum quemdam, qui vocatur Titulus pastoris; cumque et ipsum, et ejus filiam catechismo instruxisset, quemadmodum Christianæ fidei canones et ordo postulat, jussit eos jejunare us que ad vesperam. Cum autem venisset hora vesper tina, benedixit aquæ in eo loco, quem pastoris in aquam demisit, et baptizavit in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Cum vero ex piscina exiisset, cœpit ipsius filia clamare: En hominem video, qui tetigit oculos meos, in cujus circuitu magnæ lucis splendor apparet. Tunc Stephanus et ipsam Nemesii filiam baptizavit, quæ Lucilla vocata est. Ex hoc tempore multi cœperunt ad pedes beati pontificis Stephani se prosternere; et cum lacrymis baptismum ab eo petere. Illo itaque die, quo Lucilla baptizata est, mares et feminæ sexaginta duo baptizati sunt. Sic igitur, divina gratia et ope adjuvante, multi viri Deum metuentes ex gen tibus, beatum pontificem Stephanum adierunt, ut ab illo Christi baptismum acciperent. Mox ille san ctissimus pontifex, Spiritus sancti gratia refertus, cœpit Christianorum multitudinem in unum locum convocare divinaque officia celebrabatin martyrum latibulis, quæ cryptæ appellantur: quo tempore Nemesium patrem Lucilla ordinavit diaconum. V. Impietatis vero sectatores quidam cum hæc audivissent, insuper et Nemesium tribunum cum tota familia Christi fidem sectari, baptismoque et fidei lumine adjutum, cæcitatempristinamabjecisse, rem detulerunt ad Glabrionem et Maximum consu les, homines scilicet impietatis valde studiosos. Tunc illi de ea re consultantes, præceperunt, ut quocun que in loco Nemesius diaconus inveniri posset, omnino gravissimis suppliciis affigeretur. Cum au tem Nemesius ipse quodam die per viam Appiam iter faceret, et esset prope Martis templum, et Vale rianum ac Maximum impios homines videret, qui ut antea consueverant fœdissima dæmonibus sacri ficia offerebant, ita Deum ipsum flexis genibus oravit Domine Deus creator cœli et terræ, dissipa consilia et machinas,quibus diabolus humanas men tes pervertit; dissipa eas, quæso, per nomen Domini nostri Jesu Christi Filii tui, quem misisti in hunc mundum. Contere Satanam, ut miseri et in felices isti ab ejus laqueis quibus irretiti sunt eripian tur, ac humanis manibus fabricata simulacra de relinquentes, agnoscant te omnium rerum creato rem, Deum et Patrem omnipotentem, et unicum Filium tuum Dominum Jesum Christum. Illa ipsa hora impius Maximus a dæmone correptus, voce magna cœpit clamare: Nemesius nunc factus Chri stianus me incendit. Ecce illius oratio me cruciat. Ex illa igitur hora egressi e templo, jusserunt Nemesium detineri. Cum vero qui eum tenuerant, verberibus pulsarent, repente Maximus consul efflavit animam. VI. Itaque Nemesius statim ductus est ad Valeria num in palatium, quod Claudii nomine appellatur. Quem sic affatus est Valerianus: Et ubinam est, o Nemesi, prudentia illa tua, quam semper in te co gnovimus, tum in consiliis ineundis, tum in rebus gerendis firmissimam? An ignoramus nos, quid optimum, quidve pessimum sit, quippe qui non aliud te adhortamur ut facias, nisi quod utilitatem tibi affare possit, ut scilicet quæ vera sunt ample

ctens, deos ipsos non deseras, quos omni tempore miseris modis te consumam. Hæc dixit, et Sempro a pueritia coluisti et veneratus es? Ad hæc Ne mesius diaconus: Ego, inquit, scelestissimus verita tem ipsam dereliqueram, et sanguinem innocentem effuderam, et ad hoc usque tempus peccatis one ratus fueram; sed Christi Domini et Dei miseri cordia modo adjutus, tandem Creatorem meum cognovi, cujus baptismo illuminatus sum, qui et cordis mei oculos aperuit, et corporeis filiæ meæ pupillis lumen restituit. Hunc adoro, hunc timeo, huic cultum et preces supplex offero, cujus auxi lium semper implorabo, et simulera omnia, quæ dæmones esse cognovi, et ipsa, et eorum cultores aversor et exsecror. Tunc ait Valerianus: Nota mihi sunt veneficia tua, quibus humanas cædes patrare ausus es, quippe quiet Maximum consulem tuis præ stigiis de medio sustulisti: quin etiam adhuc contra nostram et reipublicæ salutem temere christiano rum causa talia veneficia exercere non desistis. VII. His dictis, Valerianus ira percitus, jussit illum in privato carcere detineri, quem, cum opus fuisset, sistendum præcepit. Jussit etiam Sempro nium Nemesii famulum, domino suo fidelissimum, illic præsto esse, a quo ejusdem Nemesii tum facta, tum bona omnia inquirerentur: cujus etiam filiam Lucillam custodiri præcepit apud sceleratam quam dam mulierem, nomine Maximam. Postero autem die jussit iniquissimus Valerianus Sempronium tradi cuidam tribuno, qui vocabatur Olympius, ut torqueretur, et de domino ipsius per eum inqui reretur. Illum igitur Olympius his verbis aggressus est: Novistine qua de causa hic ante nos con stitutus es? Hæc ille ait. Ad quæ Sempronius nihil respondit. Sed nihilominus Olympius: Ausculta, inquit, Semproni, et fac quod jubent imperatores nostri sin minus, multis et variis tormentis cru ciaberis. Ostendas igitur nobis Nemesii domini tui facultates, deinde vero propitiis deorum nostrorum numinibus sacrifices. Ad hæc Sempronius: Si facul tates domini mei Nemesii requiris, scito illas a me Christo fuisse oblatas; non enim nostra, sed illius erant bona. Quod vero dicis et me hortaris, ut diis tuis sacrificem, nullo modo faciam: Christo enim sacrifico Dei viventis Filio sacrificium laudis et confessionis, cui et dominus meus Nemesius seipsum obtulit. Cum hæc dixisset Sempronius, furore ac census est Olympius, et satellitibus dixit: Proster nite hominem istum, et virgis percutite. Afferte ante illum deum Martem ac tripodem, ut vel diis ipsis thura offerat, vel sine intermissione aliqua virgis percutiatur. Allatum igitur aureum [æreum] Martis idolum una cum tripode, in conspectu Sem pronii locatum fuit. Quod cum Sempronius vidisset Conterat, inquit, te Dominus Jesus Christus Filius Dei vivi. Hoc dixit Sempronius, ac repente idolum illud sic liquefactum est, quasi cera igue admoto. Quod cum vidisset Olympius, stupore perculsus obmutuit: mox vero domi suæ illum custodiri jussit, dicens: Hac nocte omnia tormenta tibi afferam, et nium custodiendum tradidit Tertullo cuidam, do. mus suæ gubernatori. Exuperiæ autem conjugi Olympius ipse narravit, quemadmodum Sempronius Jesu Christi Dei sui nomine invocato, Martis ido lum comminuerit. VIII. Tunc Exuperia uxor: Si tanta, inquit, est Christi potentia, quantam dicis, satius nobis est de hinc illos ipsos deos relinquere, qui neque sibi neque nobis opem ferre possunt. Quæramus igitur Deum illum, qui Nemesii tribuni filiæ lumen resti tuit. Tunc Olympius Tertullo præcepit, ut mitius se gereret cum Sempronio, siquidem Nemesii pecu niis inquirendis ipse operam dare vellet. Hoc mandatum exsecutus est Tertullus. Olympius vero cum conjuge Exuperia, et unico filio Theodulo, illa ipsa nocte venerunt, et ad pedes Sempronii pro strati, dixerunt: Nos paulo ante Christi potentiam cognovimus, verum scilicet Deum illum esse, qui Nemesii tribuni filiæ oculorum lumen dedit. Quam obrem te precamur, ut cures nobis dari salutare baptisma in nomine Jesu Christi, quem tu prædi cas. Respondit Sempronius: Si pœnitentiam agitis ex toto corde vestro, benignus est Deus meus, et accipiet vos pœnitentiam agentes. Tunc Olympius Jamjam, inquit, faciam, ut credas me toto corde Christi Dei fidem sequi. Hæc dixit, et statim cubi culum patefecit, in quo habebat multa et varia idola. Quibus ostensis: En, inqui, Semproui, hæc omnia simulacra in potestate tua sunt: fac illis quidquid libet. Cui Sempronius: Age, simulacra ista omnia manibus propriis contere, auroque et argento, ex quibus confecta sunt, igne conflatis, pauperes congrega, et illis hæc distribue. Fecit omnia, quæ Sempronius dixerat, Olympius, nihil prorsus dubitans. Repente vero audita est vox e coelo, dicens: In te, Semproni, requievit spiritus meus. Audierunt vocem illam Olympius et ejus uxor, et in fide ipsa facti sunt firmiores, ob idque ad salutare baptisma promptiores. Itaque Sempro nium precabantur, petentes utsigillum Christi acci perent, et per aquam ac Spiritum denuo nascerentur. IX. Omnia hæc Sempronius Nemesio domino suo retulit. Quæ cum Nemesius accepisset, celeri ter adiit ad beatissimum pontificem Stephanum, eique rem omnem exposuit. Ille vero Christo Deo nostro gloriam dedit, et proxima nocte Olympii domum adiit. Quo viso, statim Olympius prostravit se ad pontificis pedes una cum uxore Exuperia, et filio Theodulo. Erexit autem illos sanctissimus pontifex, atque interrogavit, an crederent in Do minum nostrum Jesum Christum. Cui omnes con cordi animo responderunt: Credimus, Pater san ctissime, in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Tunc pontifex eos baptizavit in nomine sanctæ, consubstantialis et individuæ atque vivificantis Trinitatis. Ostenderunt autem illi et idola, quæ propriis manibus comminuerant. Qua de re sanctis simus pontifex gratias egit Deo, et pro illis sacri

ficium obtulit benigno et salutis nostræ auctori rum reliquias diligenter inquiras. Cum hoc man Domino Jesu Christo; eosque sanctæ oblationis participes fecit. Itaque tota illa domus gaudio magno et hilaritate repleta est. ✗. Tertius dies præterierat, cum Valerianus et Gallienus imperatores valde impii hæc au dierunt, qui furore accensi, jusserunt Nemesium et ejus filiam Lucillam, indicta causa, torqueri. Sed cum nullis tormentis de sententia moveri pos sent, illos obtruncari jusserunt. Et quia cupiebant Lucillæ patri persuadere, ut sententiam mutaret, præceperunt Lucillam prius obtruncari. Cum vero et Nemesii propositum stabile atque immobile co gnovissent, illum etiam securi percuti jusserunt in loco illo, qui estinter duas vias, Appiam et Latinam, non longe ab urbe Roma. Postera die nefarius Valerianus jussit Sempronium, publice audiendum, sisti. Cui dixit: Quare non consulis tibi ipsi, et diis te subjicis, per quos universa natura regitur et gubernatur? Christus me regit et gubernat, inquit Sempronius,qui et hanc sententiam mihi confirma vil. Tunc jussit Valerianus Sempronium in ignem conjici. Milites igitur cum ignem multum accen dissent, sanctum illum virum Sempronium, vinctis post terga manibus, in mediam flammam conjece runt. Itaque beatissimus martyr Sempronius in me dia flamma positus; spiritum Jesu Christo com mendavit. Pretiosæ autem ipsius reliquiæ intactæ permanserunt. Venit autem beatus pontifex Ste phanus cum clericis et viris religiosis, sanctique Sempronii reliquias collegit, et illas cum Olympii et sociorum, qui prius propter Christum inter fecti fuerant, sanctissimis reliquiis collocavit. XI. Post multos dies Valerianus et Gallienus cœperunt beatum episcopum Stephanum et ejus clerum inquirere quin etiam edicto proposito jusserunt, ut ubicunque inventi fuissent, post multa et varia tormenta, morte acerbissima necarentur. Itaque detenti sunt clerici duodecim, quorum nomina hæc sunt: Faustus, Maurus Primitivus, Columnius [Calumniosus], Joannes, Exuperantius, Cyrillus, Honoratus, Theodosius [Theodorus], Basi lius, Castulus, Donatus. Qui cum multis cruciatibus torquerentur, neque adduci possent ut facerent quod jussi erant, postremo imperatores jusserunt illos obtruncari in via quæ appellatur Aquædu- D) ctus. Quorum veneranda corpora curavit Tertullinus, qui fuerat Olympii servus quamvis adhuc esset gen tilis, et eorum reliquias reposuit prope corpora san ctorum Juvini et Basilei, in via Latina. Cal. Aug. ✗II. Hæc cum audivisset beatus Stephanus pontifex, jussit ad se accersiri Tertullinum, quem multis hortationibus ad Christianam fidem conver sum docuit de regno Dei, et sempiternæ, vitæ myste riis initiavit, sanctissimoque baptismate purgavit, atque illum adhuc alba veste indutum, ordinavit presbyterum. Quem cum docuisset de salute ac cœlesti regno sanctus pontifex: Esto, inquit, tibi, frater, hoc onus impositum, ut multorum marty datum accepisset Tertullinus, post duos dies quam presbyter ordinatus est, a Marco tribuno compre hensus, ad Valerianum ducitur. Cui Valerianus Age, inquit, domini tui pecunias huc affer; secus, interficieris. Ad hæc Tertullinus respondit: Si pe cunias domini mei et tu habere cupis, æternam vitam assequi poteris; nam ille pro Christo moriens, Deo ipsi facultates suas obtulit, in futuro illo ævo eas recepturus. Si ergo et tu vere in Deum credideris, mutaque ac sensus expertia idola exsecratus fueris, misericors et clemens Deus te poenitentiam agen tem amplectetur. Tunc dixit Valerianus: Ergo domini tui pecuniæ æternam vitam illi afferunt? Maxime, inquit Tertullinus, et non solum æter nam vitam, sed perpetuum etiam regnum conci liant. XIII. His auditis, Valerianus ad eos sermonem dirigens, qui aderant: Delirat, inquit, Tertullinus iste. Prosternatur igitur in terram, et multis virgis percutiatur. Itaque cum B. Tertullinus sine mise ricordia verberaretur, voce magna dicebat: Gratias ago tibi, Domine Jesu Christe, quod non disjunxi sti me a domino meo et servo tuo Olympio, qui et me antecessit martyrio functus. Cum itaque inter verbera et plagas hoc diceret, jussit imperator ejus lateribus ignem subjici. Cui nefarii atque impii homines hoc sæpe inculcabant: Tertulline sacrilege, redde pecunias domini tui. Beatus vero Tertulli nus constanti animo atque hilari vultu dicebat Va leriano: Age, miser, fac celerrime quidquid vis, ut per incendium et flammas istas me sacrificium Deo gratum offerre possim. Tunc jussit Valerianus Tertullinum non amplius verberari, sed tradi Sa pritio urbis præsidi, cui dixit: Age, require ab isto pecunias Olympii domini sui; deinde coge illum diis libare: quod nisi fecerit, variis tormen tis crucietur. XIV. Cum hoc mandatum accepisset Sapritius, statim tribunal sibi parari jussit in eo loco, qui Mamertini domus appellatur, præcepitque adduci ad se martyrem, præcone sic indicente: Adducatur huc sacrilegus Tertullinus: Adductus itaque fuit Tertullinus, quem præses interrogavit, quo nomine vocaretur. Cui Tertullinus: Peccator, inquit, sum ego, servus servorum Jesu Christi. Tunc Sapritius præses sic eum affatus est: Considera quæ nunc tibi præcipiuntur, et sine mora facias, quod dico, ut vivas. Eta igitur diis sacrifica, et redde, quæ jubemus, bona Olympii domini tui; sin minus, tormentorum suppliciis consumptus fueris. Ad hæc respondit Tertullinus: Si nosses æternæ vitæ feli citatem, non esses de præsenti sæculo anxius ac sollicitus, ea curans quæ a dæmonibus, quos vos colitis, suggeruntur, et tibi et tui similibus æter nos cruciatus afferent. His auditis, Sapritius præ ses jussit Tertullini faciem lapidibus collidi. San ctus vero Tertullinus, Deo gratias agens, dixit præsidi: Tu meum os confringi jussisti, et Domi

nus meus Jesus Christus, quem ego colo, te ac beatissimus pontifex a satellitibus extra monta diabolum idololatriæ auctorem conteret. Tunc præ ses dixit his qui præsentes erant: Curnam iste moratur Olympii pecunias reddere? Et ad eum conversus: Age, inquit, affer pecunias quas debes, et diis sacrifica, ne capite obtruncatus, vitam amittas. Respondit Tertullinus: Ego in Domino meo Jesu Christo, cui credidi, confirmatus ita sum, et ita illum habere cupio, ut præsentem hanc vitam pro nihilo ducam, cujus nullos certos fines constitutos video. et portam Appiam ad templum Martis. Quo in loco episcopus ipse, omnibus spectantibus, oculos in coelum erexit, ac dixit: Domine Deus, Pater Do mini nostri Jesu Christi, qui evertisti turrim con fusionis apud Babylonem, destrue, quæso, nunc et locum hunc, in quo diaboli superstitio per ido lorum cultum exercetur. Cum hæc dixisset pon tifex, repente facto tonitruo et fulgure maximo, templum Martis magna ex parte corruit. Quod videntes milites, perterrefacti aufugerunt, ac reli querunt beatissimum Stephanum cum omnibus Christianis, qui eum secuti fuerant. Itaque illa ipsa hora Stephanus abiit cum omnibus Chri stianis, quos secum habebat, ad cœmeterium Christianos consolabatur, ipsos hortans et cor roborans, ne tyrannorum minas et tormenta formi darent, cum Dominus ipse dicat: Nolite timere eos qui possunt occidere corpus, animam vero non pos sunt occidere: timete illum, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam¹. His adhortationi bus bonus ille pastor proprias oves confirmans, obtulit Christo Deo omnipotenti oblationem. XV. Hæc audiens Sapritius, furore accensus, jussit Tertullinum in ligno extendi, et nervis diu verberari. Cum igitur nervis cæderetur Tertullinus, clamabat Domine Jesu Christe, ne deseras servum tuum, qui fidem et spem suam in te collocavit: B. Lucillæ [al. Lucinæ], ubi multis adhortationibus sed da vires, ut in sancta et recta confessione tua perseverem, quoniam tu es spes mea, Fili Dei vivi. Mox jussit Sapritius Tertullinum in rota suspendi. Dum igitur in rota penderet beatus ille, Spiritus sancti auxilium invocabat. Cum autem ipsius animum ac propositum ita firmum et stabile vidisset Sapritius, ut moveri non posset, retulit Valeriano tyranno, Tertullinum nullis minis, nullis adhortationibus, nullis denique cruciatibus aut machinis adduci posse, ut vel diis immolet, vel do mini sui facultates ac pecunias in medium afferat. Tunc Valerianus sententiam ferens, jussit Tertulli num obtruncari. rota igitur depositus, ductus est per viam Latinam ad secundum urbis lapidem, quo in loco fuit capite obtruncatus. Ejus autem reliquias Ste phanus collegit, et sepelivit in crypta, quæ arenosa dicitur, pridie Kalendas August. [Cod. Kal. Augusti]. XVI. Postero autem die Valerianus misit cohor tem, quæ beatum pontificem Stephanum cum multis clericis, presbyteris ac diaconis comprehenderet. Cum igitur pontifex et ejus clerici cum eo compre hensi essent, plurimi Christiani lugentes a longe illos sequebantur. Postea vero quam B. Stephanus jussu Valeriani ante ipsius tribunal stetit: Tune, inquit scelestissimus imperator, es ille Stephanus, qui rempublicam nostram pertubare ac dissolvere aggressus es, quique consiliis et præstigiis tuis suades populo, ut a deorum cultu desciscat? Adhæc sanctus episcopus Stephanus respondit: Ego rem publicam non perturbo, sed admoneo et hortor omnes homines, ut derelictis dæmonibus, qui ado rantur in istis vestris idolis, ad verum Deum se convertant. Ergo, inquit Valerianus, tu statim in terficiendus es, ut alii exemplo tuo perterrefacti, resipiscant et vivant. His dictis, jussit in templum Martis Stephanum pontificem duci, atque illic sententiam de illo pronuntiari. Ductus est igitur 1 Matth. x, 28. Lat. cod. «Sepelierunt corpus ejus cum ipsa sede sanguine ejus aspersa in eadem crypta, in loco qui dicitur Cemeterium Calisti.» Lat. cod. acoluthum. Nam non acoluthis tan XVII. At impius Valerianus, cum et Martis tem plum eversum fuisse, et Christianorum multitu dinem cum pontifice Stephano esse audivisset, misit milites longe plures his quos antea miserat. Qui cum venissent, invenerunt beatum pontificem Stephanum Deo sacrificium offerentem. Illorum autem adventu sanctus episcopus nihil perturbatus est, sed tranquillo et quieto animo Christo Deo sacrificium obtulit, atque ibidem capite obtrunca tus est, quarto Nonas Augusti. Christiani vero, qui erant illic, cum se tali pastore orbatos vidissent, multas lacrymas effuderunt. Ejus autem veneran dum corpus in illa eadem crypta deposuerunt, ubi et ejus sanguis effusus fuerat, in via Appia, in qua martyr ille multa cum pace requievit XVIII. Eodem die milites idolorum cultores diaconum quemdam invenerunt, Tharsitium nomine, qui purissimum Christi corpus ferebat. Comprehenderunt igitur illum milites: cumque curiosius ab eo inquirerent, quidnam secum ferret, et ipse indignum judicaret ante porcos margaritas projicere, nulla ratione adduci potuit, ut sanctissi num ac purissimum sacramentum impuris homi nibus revelaret. Virgis igitur et lapidibus eousque Tharsitium contuderunt, quoad spiritum efflavit. Cum vero ejus corpus exanime per terram voluta retur, curiosi et sacrilegi milites neque sub ulnis intra manicas, neque sub vestibus aliquid invenire potuerunt. Relicto igitur sic, ut erat venerando tuum, sed et laicis olim persecutione urgente con cessum erat acceptain in Ecclesia Eucharistiam do mum ferre.

inquit, infantem cum Maria matre ejus". Quid tentationes, et sis paratus adversus insidias. Jube autem magnum viderunt, quod eum adorarunt, cum omnia essent ejusmodi, ut nihil posset esse vilius? Speluncamne, præsepe, fascias: an ma trem, quæ tanta erat simplicitate? Quid ergo eos tanta affecit admiratione, ut non solum adorarent, sed etiam dona offerrent, eaque hujus modi, quæ ipsum esse Deum et Regem significa rent? Hoc enim sibi volunt, nempe Regem quidem aurum, thus vero Deum, myrrha autem præsignificabat mortem, quam pro me erat subi turus, Quidnam ergo eos movit? illud, quod etiam effecit, ut domo excitarentur, et tantum iter conficerent stella omnino, et quæ eorum animis inerat a Deo iliuminatio. XVIII. Sed qui consentaneum erat animo ver sare matrem, hæc cernentem? Cujusnam filii esset mater, ad quem viri tam insignes sic accesserant, stella duce utentes: qui eum adorabant in fasciis et dona offerebant, tanquam ei se conciliare studen tes, et sibi aliquid magnumquod hinc erat secutu rum, procurantes? Vel quantum eam gaudere par erat ac quantum illustrari, quantæque spei fructum jam percipere non ex his solum, sed ex illis etiam, quæ præcesserant, admirabilia colligente?Hæc puer ille dat ei præmia: sic opponit humilibus ea quæ sunt illustria; ne solam videns speluncam, et tugu rium, et præsepe, et viles fascias, parva, ut conse quens videbatur, opinaretur, et distraheretur cogi tationibus sed ut hæc magna considerans, rursus in altum extolleretur, et propter hunc novum partum se posset beatam ducere. Quod enim ab initio consuevit Dominus facere, ut quæ sunt vilia et humilia, extollat præter opinionem, sicut econ tra, uteaquæ sunt superba,deprimat: hoc quidem certe videret etiam facere in seipso. tur autem assumere puerum et matrem ejus et fugere in Ægyptum, non sicut prius. Nam tunc quidem dicit, Uxorem tuam; nunc vero hanc vocat matrem,cumesset egressus partus, et mota suspicio, Fugæ autem causa,est metus insidiarum.Vide ergo rursus cum magnis et suspiciendis conjungi humilia, et cum jucundis ea quæ sunt molesta. Post illam per stellam deductionem, post illorum tanquam Regi, vel potius tanquam Deo exhibitam adoratio nem, et donorum oblationem, in co fuit metus mortis, et fuga occulta. Et de quo prius renuntiatum fuerat fore ut salvum faceret populum, ne se qui dem videtur posse salvum facere. Quæ quidem quomodo rursus animum Virginis affecerunt? Et quid consentaneum est eam interea cogitasse? Sic etiam in omnibus sanctis consequenter invenies, cum iis quæ sunt ex animi sententia, misceri quoque molesta. Verum enimvero sic quidem Christus venit in Ægyptum. XIX. Sed cur Magis est imperatum, ne rursus redirent ad Herodem? Et quorsum illa abjecta et minus decora in Ægyptum fuga Christi, perinde ac si non posset aliter esse salvus? Puturum est enim, inquit, ut Herodes quærat puerum ad per dendum eum»º. Num ut per hæc parva el humana, et cerneretur ipse carnem sumpsisse, et dispensa tionis illius crederetur magnitudo? Maxime: pro pterea nec primo statuit in omnibus facere miracula. Quæ enim ab initio facta sunt, propter Matrem om. nino facta sunt, propter Joseph, propter pastores, propter Magos. Qua de causa Magis quoque datum est responsum ne reverterentur ad Herodem, ut et doctores cito mitterentur in Persarum regionem,et tyranni furor interrumperetur sciretque se ea aggredi quæ effici non possent. Quod si non evasit melior,non in eum, qui hæc providit, et qui hæc eo fecit consilio, sed in summam illius insania culpa est conferendam; præterea ut tu quoque, qui ex Christo vivere ele gisti, non parvas ad philosophiam ex eo invenias occasiones: nempe ut et statim ab initio exspectes XX. Herodes autem cum a scopo aberrasset, in infantes, qui nullam fecerant injuriam, tota ira erumpit, eo modo eos ulciscens, qui illum illuse rant: vel potius propter suam in Christum insa niam, quam concepit ob metum regni, communiter adversum omnem irruit naturam, et interficit omnes infantes qui erant in Bethleem, in hac universa cæde infantium existimans se et unum illum omni no assecuturum, et ut ille solutus esset a metu, omnes lugere procurans immisericorditer: quod vel in rebus inanimatis abstinuisset facere alius, et teneras plantas aspiciens, misericordia ductus,eas noluisset exscindere. Sed videte vos, qui imperium amatis, et estis a vanasuperati gloria, in quantam ea insaniam adigat amatores, et quonam eos ferri persuadet, et quænam cos cogit facere. Hanc autem infantium cædem Jeremias quoque multis ante annis prænuntiat, et prædicit tragoediam, et introducit Rachelem flentem suos filios, et consolationem mi nime admittentem ".Quorcirca non ignorante scili cet Deo hæc fiebant, sed et sciente, et volente quidem arcere, permittentem autem arcanis qui busdam rationibus. Sed Herodes quidem percipiens eorum, quæ fecit, fructus convenientes, divinitus immissa plaga, toto corpore sauciatur, et vere malus male perit, ejus regno in quator partes diviso Archelao quidem imperium obtinente in Judæa, Herode autem, et Philippo, et Lysania, illo quidem Galilææ, hoc vero Iturææ et Trachonitidis, postremo autem, tetrarchatum sortito Abilinæ ³¸³³¸ XXI. Postquam autem excessit Herodes ex hu manis, angelus rursus in somnis Josepho apparet in Ægypto, et jubetinfantem accipere, et proficisci in terram Israel. Quam multæ, o Christi Mater, fuerunt tibi casuum inæqualitates? quam multæ rerum mutationes? Ecce enim rursus quidem fuisti soluta ab exsilio, et ad propriam reverteris regio 29 Matth. 11, 11. 30 Matth. 11, 13. 31 Jerem. 11, 15. 32.38 Luc. II, 1; Matth. 20,21.

ut etiam hinc finem acciperet, quod dixerat admira bilis Simeon: Tuam quoque ipsius animam pertrans ibil gladius ". Quomodo sanguinis guttis effluenti bus non acerbiores lacrymarum aquæductus flue bant ex illius oculis? Quomodo illum tulit videre in cruce distentum, ipsam, et eos qui aderant, aspicien tem aspectu benignissimo? Quid vero irrisiones, quid impia transeuntium scommata, ingratorum subsannationes, probra eorum quid circumstabant? Quæ quidem omnia eam transverberabant profun dius, quam ulli clavi. Et innumerabilibus quidem plagis sauciabatur: stimulis autem confodiebatur innumerabilibus. Hoc vero erat ei omnium mole stissimum, quod ad illum quidem accedere, et eum alloqui sitiebat, repellebatur autem a multitudine canum eam circumstantium. Sic enim divinus ille Pater eos prius nominavit”. verunt. Itaque quoniam hæc ita se habent, aliis modo non in ejus potius carnis tela immittebantur? relictis, nos ea dicamus. Cum enim tempus jam adesset Passionis, et ille seipsum traderet, et staret in medio eorum qui in eum cædem spirabant, et jam abduceretur ad Pilatum, et ante Caipham siste retur, et ad Herodem mitteretur examinandus, et tandem in eum ferretur sententia, et cruce condem naretur, Mater, sicut in aliis superabat mulierem, ita etiam hic quoque videtur plusquam mulier, quæ ab illo minime recedit, sed propius sequeba tur, nihil timens quod esset formidabile: non quod tantum maternis vinceretur visceribus, quam quod potius divino induceretur judicio, adeo ut alias quoque duas mulieres, duas, inquam, Marias, ut docet Evangelium ", ad hoc adhortata sit, et ut secum versaretur, persuaserit: ut quæ essent forti et generoso animo, et vellent adhærere huic sponso, qui non videtur, et tamen cum non cernatur, appro pinquat. Erant enim, inquit, mulieres quoque, quæ consequebantur a Galilæa, et ministrabant ei. Ea ratione videntur ne abfuisse quidem a tempore mysteriorum, sed cum duodecim quidem minime accubuisse, fuisse tamen ejus domus consequenter participes. Nam dicipulos quidem, cum mysteria et humilitatis summæ traderet doctrinam, una ha buit accumbentes; Matrem autem jussit curam gerere mulierum, quæ ministrabant, tanquam per eam ipsam ipsas benigne accipiens, et adimplens officium humanitatis, et simul cum eis vescens, et sic pro ministerio eis referens gratiam. XXX. Postquam autem quæcunque volebant, im pleta fuerunt a Dei parricidis, et non expecta bant amplius, fore ut ab eis evaderet: cum proxi mi quidem amici effugissent, aut potius (ut dicam cum propheta *) a longe starent, ipse autem esset clavis confixus, custodia ab eis omnino negligeba tur, tunc verisimile est, Deiparam, sibi data fa cultate, ad eum accessisse, et intemeratos qui dem ejus pedes, et impressas eis plagas libenter esse deosculatam, et sanguine miscentem lacrymas, oculos et genas attrivisse, cum maximo autem animi motu eum aspicientem dixisse: Quid hæc sunt, Co Domine et Deus? suntne hæ remunerationes tuæ inexplicabilis in homines clementiæ? Estne hæc retributio tuæ benignitatis? line, quos tu affecisti beneficio, tales tibi gratias retulere? Te purpura induunt irrisionis, quos tanquam filios Pater or nasti stola gloriæ, et tanquam aquila nidum re gens, alis expansis suscepisti, et in dorso tuo portasti. Contumeliæ coronam tibi imposuerunt, quos bonæ voluntatis armis ipse coronasti, et ut adversus inimicos caput tollerent, confirmasti. Cla vis tibi dolores afferunt, qui a laboribus Egyptia cæ servitutis, et ab innumerabilibus afflictionibus sunt liberati. Arundine tuum caput feriunt, quibus mare virga percussum cessit fugientibus. Sed loque re aliquid modicum ad tuam Matrem recreandam non fero enim dolores, quæ te peperi sine dolore. Ubi te videbo postea? Quod erit mihi solatium? Quis mei curam geret ac defendet? XXVIII. Sic autem una quoque ingressa est in atrium Annæ et Caiphæ, cernens unumquodque eorum quæ gerebantur, et apud eum quidem ma nens, dum judicaretur: una autem proficiens, dum adduceretur ad mortem, eorumque qui ibant, egressus et ingressus considerans, et omnium ora attendens, ut sciret, quænam in eum ferretur sen tentia: quinam vero erant ii qui ei assentiebantur, aut qui reprehendebant. Nulli enim obscurum est, eam hæc vidisse omnia,quandoquidem in cruce quo que una aderat, quando ab ipso crucifixo Filio fuit commendata discipulo. Et ideo licet considerare, cujusmodi illa esset, quæ hæc difficilia cernebat et molesta, illusiones, flagella, alapas, purpuræ ami ctum, coronæ impositionem, contumeliosam tradu ctionem. Oportet quoque considerare,quemnam ha beret animum, sive ex Filio eam simpliciter judices, naturalem ferentem vim passionis: sive quod eum cognosceret homine superiorem, admirans summam ejus tolerantiam aut potius utrumque, adeo ut et naturali flecteretur affectione,et miraculo afficeretur XXIX.Postquam autem scelerati venerunt in locum Calvariæ, et fixa quidem fuit crux, in ea vero pendebat ejus Filius, quomodo erat animo affecta, eum videns sic patientem? Quomodo videbat eum nudatum vestibus, qui cœlum tegit nubibus? Quo modo habentem puras carnes clavis contixas? Quo * Marc. xv, 40. 4ª Luc. 11, 35. 48 Psal. xxi, 17. XXXI. Cum eam vidisset tam acerbe affectam, et stantem prope dilectum discipulum,illud (sicut erat consentaneum) est omnino elocutus, quod divinum narrat Evangelium. Eam enim Primum aspiciens Mulier, inquit, ecce filius tuus *,ostendens discipu lum. Sic vel cruci affixus, curam gerebat matris, et eam commendavit dilecto discipulo, nos docens non negligere parentes usque ad extremum spiritum, ** Psal. xxxv, 31. * Deut, xxx11. 11. 46 Joan.

quanquam prius videbatur etiam repellere, ut quæ minum, sed etiam discipulum, verum occultum non in tempore ei esset molesta. Quid enim mihi et tibi (in nuptiis inquit), mulier"? et postea Quæ est mater mea? Hic autem apertam osten dit dilectionem, et discipulo quidem eam com mendat, sic consolans, illum autem magis hono rans commendatione, et quod valde eum diligeret, hoc utens testimonio (quid enim aliud faciens, aut dicens, illum tali honore est dignatus?), simul quoque quod permansisset, ei referens gratias. Deinde cum etiam aspexisset discipulum, Ecce in quit, mater tua". Hoc autem erat conjungentis ad dilectionem, et simul etiam ostendentis amborum auctoritatem. Ab eo ergo tempore, inquit, discipulus eam accepit in propria ", intelligens quorsum ten deret oratio, et Domini voluntati sincere inser viens. XXXII. Postquam autem finem acceperunt om nia, Sitio, inquit Salvator ". Qui vero erant velo ces ad malum, et ingratorum ingratissimi, ei ace tum felle commistum, qui aqua (proh dolor!) in sitis æstu in terra arida sunt potati; et qui melle saturati fuerunt ", fel porrigunt; quorum uva, uva fellis, et ira, draconum domus 3. Sed quo modo rursus illam hæc videntem, oportebat cru ciari animo? Quando autem mortuum quoque vidit, quomodo tulit? quomodo non etiam ipsam una abrupit animam? Quomodo sustinuit videns ini micos, qui ne post mortem quidem adhuc erant reconciliati Filio, sed cædem adhuc in eum spira bant, et gladio ejus latus confodiebant? Sed hæc quidem divinum narrat Evangelium. Dicuntur autem hæc quoque a linguis, quæ plurimi faciunt veritatem, quod cum hæc nova et admirabilia per cepta essent oculis Deiparæ, et post mortem Filii, perinde ac si viveret, ex ejus latere aqua et san guis scaturiret, illa tum quidem haurit reverenter et diligenter. XXXIII. Deinde ea sic se totam dedit parandæ sepulturæ, et quemadmodum divinum illud cor pus e ligno deponeretur, et aptum monumentum consequeretur. Cum autem non posset hæc per se efficere, ejus mentem movet omnino ejus Filius, ut scrutaretur in loco Calvariæ. Quod cum factum esset, concedit ut ejus scopus facile succederet. Invenitur enim quoddam monumentum recentis. simum et pulcherrimum, et elegans locus in quo erat situs, illo quidem nequaquam dignus: Quid enim omnino ex rebus terrenis? sed non indignus ejus quæ quærebat, desiderio. Atque erat quidem sepulcrum plane, ut dixi, novum et omnino inta ctum, utin quo nullum adhuc esset sepultum: ne, si alia posita fuissent corpora, dubitaretur quod nam resurrexisset: et locus in optimo aere positus, et in horti speciem ornatus. Postquam autem sci scitata intellexit, non solum esse amicum horti do 47 Joan. 11,4. (hoc enim docet Evangelium *), ut qui Dei timeret parricidas, venit ad eum Virgo, et verbis ei suadet accommodatis, ut in suo monumento, tanquam in aliquo armario, magnam vim opum reponat, et sic domum custodientem apud se vitam habeat. Fi nem enim, inquit, acceperunt res adversariorum, et maxime probrosam hi mortem Magistro attu lerunt, nulla quantumvis magna, injuria et ignominia in eum prius prætermissa. Cæterum nunc quoque in ligno jacet mortuus et nudus, mihi et creatæ naturæ horrendum spectaculum, ut quem potius irrideant, quam ejus misereantur. Da ergo mihi gratiam, et communi, inquam, huic Magistro. Audacter pete illius corpus, ut depona tur, et mandetur sepulturæ, si non etiam post mortem sit illis Jesus invisus. Sic nobis omnibus magnam afferes consolationem, qui in omnem redacti sumus egestatem, et quorum nemo move. tur misericordia: Amici enim mei et propinqui mer ex adverso appropinquaverunt et steterunt, et proxi mi mei a longe steterunt ". Ex me non possum quidquam facere, ut vides, cum sim sola et ho spita, et cum uno solo ex discipulis attenta sim crucifixo. Sic mihi sistes dolorem, sic repri mes lacrymas. XXXIV. Cum Josephum Deipara talibus verbis inflexisset et incitasset, emittit ad Pilatum. Ille autem, expulsa omni timiditate, et ab illo, qui mortuis vitam inspirat, mortua audacia inspira ctus, audacter (inquit Marcus 5) ingreditur ad Pi latum, et iis usus, quibus opus erat, verbis peti tum accipit divinum illud corpus, et cui nihil po test exæquari, ostendens animum, Judæ tanquam ex diametro contrarium. Nam ille quidem cum haberet, tradidit iis qui erant interfecturi; hic au tem ab iis qui interfecerant, petiit et accepit. Verum enim vero rursus persequatur oratio, quomodo Mater se haberet. Dicunt enim ii qui de his rebus tractarunt, eam ab initio usque ad fi nem se fortiter et constanter gessisse, honeste quidem, et non indecore utentem motu animi factis tamen ostendentem se esse Matrem, sed omnino Matrem illius qui amico mortuo et ostendit amo rem, et motum animi certis finibus continuit. Mortuum itaque videns Filium,ea motu animi usa est ut oportuit. Quin etiam in eo a cruce depo nendo maternis manibus inserviit, et clavos, qui extrahebantur, suo sinu accepit, et membra illius amplexa est, partim quidem ulnis stringens, par tim autem suis quoque lacrymis plagas emundans deinde etiam tota toti corpori circumfusa. Ecce tibi ab omni sæculo præfinitium mysterium ad fl nem usque venit, o Domine, placida voce dicit. Et Josepho in manu tradens sindonem: Tibi au tem, inquit, deinceps erit curæ, ut in hac eum, **Matth. xı1, 48. 4º Joan.xix, 27. Bo Ibid. 54 Joan. xix, 38–42. 68 Psal. xxxvi, 12, 13. 31Ibid. 28. 89 Marc. xv 43. Exod. xvi,31 58 Deut

honeste componas, myrrhaque pulchre condias, re spiritu vigilans, omnia perfecte vidit ut se et ei justa facias. habebant, quod ne tantillum quidem, ut diximus, a sepulcro recesserit, donec ipsam vivificam vi dit resurrectionem. Nam lapis quidem revolutus, et angelus ei insidens, ab aliis quoque visus est mulieribus. Quando autem, et quemadmodum hæc facta sunt, illæ quidem omnino nesciebant: ipsa vero sola, ut quæ assideret, omnia accurate per spexit. Videntur ergo ei primæ esse dati boni nun tii resurrectionis, et quoad ejus fieri potuit, ab ea conspectus fuisse splendor Filii. Sed sic qui dem Dei Mater et ipsa clarius aspicit Filii resur rectionem, et ejus prædicatores de ea magis con firmat, quam eæ quæ unguenta attulerunt: etiamsi, dum loquerentur de Domini resurrectione, nullam num afferre testimonium, ne videretur suspectum, et propter conjunctionem fides ei minus habere. tur. Sed Deipara, cum Filii resurrectionem et visu, et internis oculis sic accepisset, postea ha bitavit cum dilecto discipulo, exspectans tempus Christi assumptionis. XXXV. Cum sic ergo novo monumento divi num corpus tradidissent, Joseph, et qui cum eo erat Nicodemus, et alii qui cum eis aderant, ipsi quidem statim receduut a sepulcro; Mater autem sola remansit sepulcro adhærens, minime dormientibus oculis perseverans. Nam etsi Mariam Magdalenam Matthæus ex adverso cum altera signi ficavit assedisse, solum tamen ad videndum ve nisse innuit, neque ausas esse accedere eo tem pore, quo mandabatur sepulturæ. Certe namque eis succurit, ut recederent propter metum Judæo rum, et adventum custodia". Inquit enim ipse Matthæus Vespere antem Sabbati, quæ lucescit in prima Subbati, venit Maria Magdalene et altera ejus mentionem fecerint, caventes fortasse mater Maria videre sepulcrum³. Non dixisset autem venisse, quæ remansissent, nisi eæ quoque simi liter ut cæteri, recessissent, a monumento. Atque alii quidem alteram, quæ dicitur, Mariam, quam ipse dixit, qui præcessit, et Marcus clare aperit, dicens: Maria autem Magdalene, et Maria Joseph, aspiciebant ubi ponerent; alii vero Mariam quæ appellata est Jacobi, existimarunt esse Deiparam, non recte, neque accurate veritatem conjectan tes, Ubique enim in Evangeliis ipsa post arcanum illum ortum aperte et proprie nominatur Mater, et hanc omnino maxime notam habet appellationem. Accepit, inquit, infantem, et Matrem ejus". Et rursus: Erat Mater Jesu illic ". Et Dicit Mater ejus ministris ".Et: Descendit in Capharnaum ipse, et Maler ejus “. Et: Mater tua et fratres tui stete runt foris“. Quin etiam: Steterunt ad crucem Jesu Maler ejus et soror Matris ejus. Labes, si vis, etiam Lucam in Actibus suffragautem iis quæ sunt proposita; Hi omnes erant perseverantes in ora tione cum mulieribus, et Maria Matre Jesu. Et in summa difficillime inveniri potest, eam esse aliter nominatam, aut ex patre, aut ex aliqua alia cognationis habitudine, ut diximus. Quocirca nulla ex his illa est. XXXVI. Nam aliæ quidem tota nocte ad sepul crum ingressæ sunt et egressæ, et ea quæ fiebant, apostolis nuntiarunt. Quamobrem nec eis contigit videre plura miracula resurrectionis. Illa autem quæ indivulsa assidebat sepulcro, omnia vidit aperte, et non statim, sed postea protulit in lu cem, et renuntiavit. Nam quomodo simul terræ motum, et angeli in momento temporis descen sum, et lapidis revolutionem, et custodum pro fundum soporem, et expergefactionem, et quo rumdam in urbem reversionem, potuissent abeun tes mulieres, et rursus revertentes, integre per spicere? Sed clarum est, hæc fuisse materni et ar deutis amoris, quæ perpetuo assidens et acrio XXXVII. Postquam autem finem accipere opor tebat, quæcumque ad carnis susceptæ pertinebant ceconomiam, et ita in cælum extolli, quod as sumptum fuerat, amicis apparens Salvator (non enim sæpe post resurrectionem spectabilem se illis præbebat), et multa alia cum eis disserit, et boni Spiritus adventum annuntiat. Deinde etiam cum eduxisset parum extra civitatem, et illos, ut eum decebat, impertiisset benedictione, videntibus ipsis in cælum extollitur. Sed ne ea res ipsis afferret molestiam, et dolorem eis procrearet Ma gistri privatio, ejus quoque curam gessit bonus pastor. Ad eos mittit angelos, qui et illius ascen sum explicarent, et eos ineffabili et admirabili implerent consolatione". Cum autem adorassent, rursus domum læti sunt reversi, simul quidem agentes in superiore cænaculo, sicut constitutum fuerat, et Paracleti exspectantes adventum. Erant autem in oratione unanimiter perseverantes, si cut etiam Lucas Evangelista narrat. Cum enim no minatim Christi enumerasset discipulos, deinde subjungit: Et hi omnes perseverabant unanimi ter in oratione el precatione, cum mulieribus el Maria matre Jesu, et cum fratribus ejus". Semper enim ipsa quoque cum eis conversabatur, a rebus pulcherrimis et honestissimis nunquam omnino desistens. XXXVIII. Postquam autem in tempore Pento costes apstoli, impleti divina gratia Paracleti, ad Evangelii doctrinam alius alio mittebantur, et jam prædicatio fidei annuntiabatur, Virginem, utpote dilecto discipulo et virgini commendatam, quæ erat in Sion ejus domus, eam habebat illic degen 1 57 Matth. xxv11,65,66. 58 Matth.xxvIII, 1. 59 Marc. xv, 1. 60 Matth. 11,14. 61 Joan.11,1. 6 Ibid. 5. 98 lbid. XII, ** Matth.x11,47. 68 Joan. xix, 25. 66 Act. 1, 14. 67 Luc. XXIV, 51. 68 Act.1, 10, 1 69 lbid.14.

alios et cum lucernas ipsi accendissent, illa in spiritu exsultans, diductis labris, Benedico tibi, inquit, datori omnis benedictionis, causæ luminis; qui meum ventrem inhabitasti. Benedico tuæ charitati, qua nos dilexisti. Domine: et magnifico verba tua, quæ nobis data sunt in veritate et credo mihi affutura, quæ dixisti. Cum sic dixisset, se reclinat in lecto, et manibus in alium sublatis, cum nulli reprehensioni affine suum corpus in honestam et decoram figuram composuisset, et eos venerandum apperuisset (etenim videbat jam Do minum ad ipsam venientem cum multitudine angelorum), tota impletur gaudio et voluptate, et cum rursus dixisset: Fiat mihi, Domine, secun spiritum, et eum in amicis deponit Filii manibus. Ne autem videatur esse inane, quod dictum est de congregatione apostolorum, quæ facta est in dormitione Virginis; satius fuerit ea summatim addere, quæ a Dionysio Areopagita dicuntur in tertio libro et capitis quidem. Quæ sit vis orationis et de beato Hierotheo, de pietate et de theo logica inscriptum est conscriptione. Dicuntur au tem ea quidem Timotheo Ephesi episcopo. Ea vero sunt in hoc capite sic ad verbum posita tem: cui tanquam Matri Deo honor ab omuibus mea voluntas. Accersit autem Petrum, deinde exhibebatur. Cum vero et mortis eam participem fieri necesse foret, (cur enim hoc passura non esset, quamvis Dei Filius ex ea genitus revera esset homo?) cum, inquam, ætate provecta ad multam senectutem pervenisset, et peregrinatio nis tempus præsens esset, per angelum, se migratu ram esse, a Filio edocta est, sicut et antea, quo tempore in ejus ventrem ingressurus erat, nun tiatum illi fuerat. Cum igitur excessus sui myste rium didicisset, eam rem lætitiæ tantæ, quanta verbis explicari non potest, materiam judicans (quid enim illi suavius evenire poterat, quam cum Filio suo esse et una regnare?) statim jussit plurima lumina domum afferri; idque factum est. Tota vero domus mundata est. Lectus item, et dum verbum tuum, emittit tanquam in somno thalamus ornabatur: et convocabantur quotquot erant cognati et vicini, ut cum ea lætitiæ fierent participes. Deinde parata erantomnia ad excessum. Significat itaque iis qui convenerant, id quod ei Filius per angelum nuntiaverat. Ostendit autem bravium, quod sibi ab eo datum fuerat. Id vero erat ramus palmæ, ut linguæ assuefactæ vera lo qui de eo dixerant: signum victoriæ mortis, et vitæ imago immortalis: sicut etiam Hebræorum pueri id ejus faciebant Filio, inspirati divinitus. Illi enim appropinquanti ad passionem, ii ramos palmarum offerebant, eum futurum victorem mortis ante significantes 70. Cum autem jam adesset tempus excessus, illa quidem veræ vitæ mater jacebat in grabato: aderat vero is, qui eam domo exceperat, Joannes. Aderant etiam, quicunque erant electi in Jerusalem, amicæque et cognatæ simul astabant. Virgo ergo ad Joannem aspiciens virginem, cum pauca cum eo esset locuta, deinde: Duas, inquit, tunicas quas toto vitæ tempore habuitegumentum mei corporis, eas dari jubeo hisce duabus mulie ribus. Hæc illa quidem dixit. Qui aderant vero, videntes signa decessus, ex oculis multas funde bant lacrymas. Quis enim tali privari muliere tu lisset sine dolore? Deinde e coelo quidem descendit ejus Filius, illius divinam assumpturus animam, per nubem autem suos congregat discipulos, ut vene randum ejus corpus mandarent sepulturæ. XXXIX. Postquam vero vidit eos Deipara, co gnovit autem causam, propter quam omnes statim accersiti fuerant, et uniuscujusque audiit petitio. nes, eos quidem, ut par erat, impertiit benedictio nibus. Cum vero omnibus dixisset verba quæ in decessu dici solent: Vos, inquit, valete, filii; meum autem hinc decessum ne luctu, sed lætitia potius prosequamini; quandoquidem vobis est persua sum, nos transire ad gaudium et videte, ut cor pus meum mandetis sepulturæ in hac figura, in qua erge me composuero. Hæc est enim, inquit, De divinis nominibus, cap. 3. 7 Joan. XII, 13. XL. «Quandoquidem apud ipsos quoque nostros Deo afflatos sacrorum principes, quando nos quo que, ut ipse nosti, et multi, ex nostris sacris fra tribus ad videndum corpus, quod vitæ principium dedit, et Deum suscepit, convenimus (aderat autem Dei quoque frater Jacobus, et Petrus,qui erat theo logorum suprema et antiquissima summitas), vi sumque est, ut post illud spectaculum, omnes sa crorum principes hymnumcanerent, et laudarent, prout poterat unusquisque, infinitam bonitatem di vinarum virium: post theologus ille, ut scis, vicit omnes alios mystas sacrorum, ut qui plane exce deret, et a se omnino abduceretur, et in ea quam hymnis celebrabat, afficeretur societate et communi catione, et ab omnibus, a quibus audiebatur et videbatur, et cognoscebatur, et non cognoscebatur, judicaretur esse a Deo afflatus et divinus scriptor hymnorum. Et quid tibi amplius dixerim de iis quæ illic de Deo divine dicta sunt? Etenim nisi sum mei quoque oblitus, scio multos a te audisse quasdam partes illorum Deo afflantium hymnorum.>> Sed hæc et quidem sacer Dionysius. Nobis autem pergat oratio ad ea quæ deinceps sequuntur. XLI. Cum autem in orbem sanctum Virginis corpus circumdedissent apostolorum chorus, et quidquid erat electum ex viris et mulieribus, et hymnis honorabant qui illud deducebant, et omnia membra reverenter simul etamanter amplecteban tur,non solum suum ostendentes desiderium, sed vel

bus ulnis applicatis (hoc autem jusserat Petrus), statim consecuta est manu umcuratio. XLIII. Hinc ad sacratissimam abducitur Gethse mane, et illic sanctissimum quidem corpus man datur sepulturæ. Quidni enim, cum etiam qui erat Deus, ejus Filius, more hominum sepelitur? Per ipsum autem ad cœlestia et divina transmittitur tabernacula. Quod dicimus confirmat Juvenalis divinus Hierosolymarum episcopus. Fuit autem hic vir sanctus, et a Deo inspiratus, qui ab anti qua et vera traditione narrationem dicens ad se sic fuisse deductam, ait: Quod tres totos dies ad sepulcrum sancti permanserunt apostoli, divinas hymnodias ex alto audientes. Deinde post tertium diem, cum unus ex apostolis tardius venisset ad exsequias, vel quod ita contigisset, vel quod di vinum ita providisset consilium, ut nota esset omnibus translatio admirabilis, tunc et ipse qui dem accessit, et, ut est consentaneum, magnum ex eo cepit dolorem, quod tanti boni mansisset expers, idque omnino tolerare non poterat. Sacer itaque ordo apostolorum non justum esse judicans ut ipse quoque vivificum illud corpus non videret et amplecteretur, jubet statim aperiri sepulcrum. Et illud quidem fuit apertum; thesaurus autem nequaquam erat in eo: sed solæ erant vestes, in quibus fuerat conditus,quomodo etiam in ejus Filii resurrectione. Quas cum ipse esset ample xus, et qui cum eo aderant, et repleti essent ex tactu credentes percipere utilitatem. Fidem fuerat sectionem, et quæ amputatæ fuerant, parti, autem consecuta quoque estoperum demonstratio Cæcis oculi illuminabantur, surdis aures aperis bantur, claudis bases pedum confirmabantur, et quodlibet morborum et ægritudinum genus facile dissolvebatur. Cur non dico quæ sunt perfectiora? Aer quidem et cœlum ascensu spiritu sanctifica batur terra autem similiter depositione sacri corporis. Cæterum nec aquæ quidem natura erat expers benedictionis: sed ipsa quoque lavacro purissimi corporis fuit particeps sanctificationis. Neque enim illud habebat opus purgationibus (quis enim hoc diceret, nisi emotæ mentis ) sed suo contactu potius sanctificabat id quod attingebatur, Deinde quid? Mundis sindonibus mun dum corpus involutum, rursus in lecto ponitur. Deinde cum lucernis et unguentis, intelligentibus quidem desuper laudantibus virtutibus, apostolicis autem et divinis Patribus Deo digna cantica ca nentibus divina arca ex Sion vecta apostolicis manibus et humeris, ad Gethsemane sacrum præ dium exportatur, angelis, ut est consentaneum, præcurrentibus, circumcursantibus, sequentibus, angelicis pennis adumbrantibus, longe, inquam, splendidiore et venerabiliore facta deductione, quam propter translationem veteris illius arcæ testamenti Domini, ut sacra narrant Eloquia”. XLII. Accidit huic pulchræ et divinæ rei grave quidem quid et odiosum, non tamen silentio, sed memoriæ mandatum et ad gloriam quidem et laudem piorum, dedecus autem improborum, qui inexplicabili odore et gratia, rursus quidem clau infidelitatis malum semper sectantur. Cum hoc sacrum et impollutum corpus in Gethsemane efferetur, ubi sepulcro tradi Deipara ipsa præce perat, Judæis, qui semper fuerunt repleti invidia, ne in hoc quidem succurrit tacere, sed ad ejus, quod fiebat, splendorem claudere oculos, et ad eis innatum motum animi erumpere qui, erat ergo aliis insanior et impudentior, is cum venerandum portaretur grabatum, in id irruit plenus inconsi derato impetu et furore. Ejus autem scopus erat, hunc sacrum lectum in terram allidere, et tali afficere injuria, ut qui esset vir insigni audacia. Non neglexit autem divina justitia: sed manus quæ grabatum, apprehenderant, ex ulnis protinus fuerunt abscissæ. Verum quæ in partu gaudio totum orbem terrarum repleverat, non erat ulli omnino in morte futura causa molestiæ. Cumque qui passus fuerat, esset quidem improbus, non amen omnino ejus improbitas videretur insana bilis, ex his quæ erat passus, justam eorum quæ male senserat, petiit pœnitentiam. Et quoniam carebat manibus, nec eas poterat ad preces ex tendere, emittit lacrymas ex oculis, et sic petit curationem. Disciplinam autem, vide, simul et medicationem. Statim enim ii quidem,qui lectum ferebant, constituerunt, accedit vero is qui passus 71 II Reg. vi, 1 seqq; III Reg vin, 4 seqq. dunt sepulcrum, Miraculum autem posteris filius a patre accipiens deinceps tradit; atque vivifici quidem corporis divinæ sepulturæ ita se habet narratio. Siquidem quod ex ea natum erat, totam eam Verbum ad se transtulit, et voluit eam apud se et esse, et perpetuo simul vivere. Verum enim vero pro ejus impolluto corpore suam vestem, boni nostri magnam semper ducens rationem, veluti quamdam dat huic civitati hæreditatem. Quemadmodum autem hoc factum sit, et quo modo beatum illud donum ad nos venerit, et sacrosancto hoc thesauro ditata sit Constantino polis,jam declarabit oratio. XLIV. Leo ille magnus, qui illo tempore opti me Romanorum administrabat imperium, duos sub se habebat, qui curam gerebant exercitus: quo rum uni quidem erat nomen Galbius, alteri autem Candidus, fratres genere, fratres virtute, et ut semel dicam, in cæteris quidem valde insignes et paucis similes: sed unum eis deerat, idque maximum. Siquidem non rectam habere fidem, est laborare in rebus maximis et præcipuis; Arianæ enim pestis erant participes, cum ex pa terna forte traditione malum hoc, tanquam quæ dam hæreditas ad eos venisset. Dicebantur enim fuisse proximi genere Ardaburio et Aspari, qui

illis temporibus in regia obtinuere tyrannidem: propter id solum, quod in ea latebat, domus ad quos cam Ario sensisse, aperte arguit veritas. Verum enim vero Galbium et Candidum, qui alioqui se recte gerebant, et Deo placebant, non sivit divina gratia non esse illuminatos in eo quod est præcipuum salutis: sed eos ab errore traducit ad veritatem, adeo constanter et stabiliter, ut non solum recte se haberent, et tuti essent, quod attinet ad pietatem: sed etiam alios, quos nossent non recto pede ingredi ad veritatem, stu derent pro viribus efficere, ut ejusdem essent se cum sententiæ. Ii cum pie essent affecti, magno quoque et excelso animo se dedunt misericordiæ exercendæ in pauperes, ut qui pro agnitione veri tatis satagerent Christo reddere gratias. Castissima ergo Mater illius magni Dei et Salvatoris nostri, sacrosanctum thesaurum, nempe suam vestem, volens suæ largiri civitati, ut hoc fiat, per dilectos illos viros providet quodam modo diviniore. Mo dus autem ita habet XLV. Immittit eis desiderium odorandi sancta loca quæ sunt Hierosolymis. Quod plane et ab illis factum est. Cumque Leoni et Verinæ rem aperuis sent, comitatum non exiguum eorum familiarium et amicorum secum adduxerunt. Cum autem iter ingressi essent, et jam venissent Palæstinam, viam, quæ ducit in Galilæam, præferunt maritimæ, plu ris facientes contemplari Nazareth et Capernaum, quam maritimis frui delectationibus. Ex quibus illa quidem fuit sacrum Deiparæ habitaculum, et in ea multo tempore vidit Deum Verbum ex se genitum; hæc autem ejus filii charum et consue tum diversorium. Cum hic ergo fuissent, ut dixi mus, quoniam non permittebat tempus ut ulterius progrederentur (jam enim erat vespera, et nox obscura; provisum autem omnino hoc quoque fuerat divinitus), vicus quidem eos excipiebat, isque parvus. In eo autem habitabant et alii non pauci, et muliercula quoque quædam insignis ca stitate, et plane honestissima et moderatissima quæ propter profundum quidem senium et canos. honorata, sed propter maguum virtutum orna mentum longe honoratior erat. Apud eam autem vestis, divinus fuerat hic thesaurus reconditus. Quomodo vero fuisset illa tantæ rei custos, nisi et virtutum fuisset ornata pulchritudine, et animi puritate? Quanquam enim Hebræa quidem erat illa mulier (est namque amica veritas), illius ta men animam locum dixisses, qui est in præsentia quidem obscurus, aptus est autem ad lumen ex cipiendum, et valde accommodatus. Divinum vero erat in hoc quoque aperte consilium, ut res apud eam mulierem recondita, quæ sic affecta erat, ut eam totis viribus celare studeret, postea in lu cem prolata, majorem fidem haberet. XLVI. Vide ergo, quam eleganter processerit divinum consilium. Nam apud eam venientes, excipiuntur hospitio Galbius et Candidus sapien tes, eos sic divina deducente gratia. Erat vero mirabilis: alioqui autem nihil habebat magni, sed erat plane vilis et abjecta. Cum eos autem tempus vocaret ad cœnam, ubi accubuissent, vident inte rius aliam domunculam: quæ multo quidem lucer narum lumine illustrabatur, multis vero suffitibus et unguentis suave spirabat: in ea autem sitam ma gnam ægrotorum multitudinem. Ex quo divinum quidem quippiam suspicabantur esse et venerabile, rei tamen veritatem omnino excogitare non pote rant. Invitant itaque ad convivium egregiam illam aniculam, cupientes ex ea aliquid scire ejus, quod desiderabant; illa antem hoc recusabat, causans religionem, et quod non fas sit ei, cum sit Hebræa, vesci cum Christianis. Illi vero, cum propter ma gnam sitim cognitionis ejus, quod erat propositum, nihil de propenso suo studio remitterent, eam adhuc invitant ardentius, et illius non parendi pertinacia objiciunt aliud validius: Quid, dicentes, obstat, si cum tu acceperis cibos, quibus pro more vesceris, nobiscum quidem colloquaris, sola autem tuis alimentis utaris? His itaque paret mu lier, et congreditur. XLVII. Postquam autem comedissent, apud eam viri illi precibus egerunt, ut eis id significare non recusaret, quænam essent ea quæ fiebant in do mo interiori. Existimabant enim esse aliquid lega le, et ex umbratilibus illis et veteribus. Illa au tem ea quidem dicit, quæ, fiebant: causam vero, quamobrem ea fierent, minime persuadetur ut aperiat. Videtis enim, inquit, o viri viri dignissi mi, ægrorum multitudinem. Etenim cum Deo ita videatur, in hoc quidem loco dæmones expellun tur: cæcis autem ut libere videant, claudis ut ambulent, surdis ut audiant, et mutis ut loquantur, efficitur mirabiliter; et alii morbi, et corporum mutilationes, quæ medicorum artibus nullo sint modo medicabiles, curantur facile. Illi autem (non enim erant imprudentibus hominibus similes, neque quod interrogare oportebat, ipsi præ simpli citate prætermittebant). Undenam vero, rogabant, principium cepit locus talia operandi? Illa vero Apud nos, inquit, Hebræos a patribus tradita ha betur narratio, quod Deus in hoc loco visus sit cuidam ex patribus: ex quo factum est, ut loco hæc servaretur gratia. Hæc cum ea diceret, illi ei corde minime assentiebantur: sed videbatur eis muliercula, sicut res erat, probabilium verborum pulchra specie celare veritatem. Ipsi ergo eam quidem adhuc rogabant vehementius, ut eis rem, ut se habebant, aperiret, respiciens, si nihil aliud, laborem saltem tanti itineris, qui nulla alia de causa erat susceptus, nisi ut viderent sancta loca, et audirent ea quæ a piis et sanctis dicuntur homi nibus. Illa autem ne sic quidem cedebat, sed mane bat, ut statuerat, apertum religionis existimans esse dedecus, si aperiretur veritas, et dicens se nihil scire amplius quam quod locus sit plenus divina gratia.

eo loco, in quo hic divinus reconditus est thesau rus. Cum hoc autem statim concessisset mulier, stragulæ quidem vestes portatæ sunt in eum locum. Illi vero non se somno dederunt, sed cum noctur num accepissent silentium, totam noctem perseve rabant in oratione, et cum lacrymis agebant gratias Deiparæ, quod talibus auditionibus et spectaculis digni essent habiti. Cum autem eos qui ægrotabant, vidissent somno oppressos, metiuntur ex omni parte ambitum arcæ, in qua erat divinum repositumini dumentum ipsamque ligni speciem et habitudi nem, ex quo erat arca, accurate admodum et dili genter considerant. Deinde mane egressi, et hone stam salutarunt mulierem, et cum rogassent ut audacter juberet, si quid sibi opus esset Hierosoly. mis, se enim rursus ad ipsam venturos per eamdem viam,inieruntiter versus Jerusalem,cum illa dixisset se nullo alio egere, nisi eorum precibus, et ut eos rursus lætos videret et alacres. ~ XLVIII. Cum autem illi pulchre sensissent eam nobis rogantibus. Rogamus vero, ut dormiamus in optime quidem scire, vitare autem ne eam scire esset apertum, et ideo præ se ferre ignorationem, evadunt avidiores inveniendi ejus, quod quæreba tur, et sicut Cleophas et ille alius discipulus, corde cœperunt ardere”. Eos enim Virgo beatissima in citabat, volens Byzantinis divinum hunc et sacro sanctum largiri thesaurum. Omnem ergo statim movebant lapidem, ut mulier, remittens immobilem hanc occultationem, eis id quod tacuerat, in aper tum proferret. Quin etiam jurisjurandi necessi_ tatem adhibebant, ejusque adeo validi, ut animum quamvis inexpugnabilem suo possent loco mo. vere. Cum sic eam omni ex parte astrinxissent, et tanquam inevitabilia ei vincula imposuissent, vix tandem persuadent ut eis rem aperiat. Cum itaque ex alto et cum lacrymis suspirasset, et in terram fixisset oculos, perinde ac si eam puderet enuntiare: 0 viri, inquit, nunquam in hodiernum usque diem, divinum hoc mysteriam viro evasit manifestum. Quæ enim in genere meo me præces serunt, jurejurando adhibito, uni mulieri, eique virgini, ita tradiderunt, ut singulis ætatibus ea res sic traderetur; sed quoniam video vos esse viros reverendos et pios: et alioqui (nam hoc quoque vobis significabo) ad me usque redactæ sunt mei generis feminæ, nec ulla superest alia post me vir go, cujus fidei a me credi possit cognitio mysterii, rem modo vobis aperiam. Existimo enim fore, ut quod a nobis dicetur, apud vos conservetis. Ma riæ illius Deiparæ (hoc enim est nobis ab alto tra ditum) hic custodita sita est vestis. Obstupuerunt viri illi, cum solum rei audiissent principium. Deinde adjiciens mulier, Etenim hæc, inquit, Dei para vitam finiens, duabus mulieribus virginibus duas suas vestes donavit loco benedictionis; ex quibus una fuit ex mei generis majoribus, quæ id accepit, quod donatum fuerat, et in arca deposuit et omnino jussit iis qui erant sui generis, ut es set virgo unaquæque, quæ eam acciperet. Est ergo arca recondita in interiore domo quam nunc vide tis: et quæ in ea est vestis, est causa omnium, quæ fiunt, miraculorum. Hæc,o viri, est vera narratio ejus quod a vobis quæritur: et videte, ut ad vos usque solum deducta sit cognitio, et nemo sciat ex iis omnibus, qui sunt Hierosolymis. XLIX. Cum hæc audissent, adhuc major metus viros subiit et lætitia. Metus quidem, propter magnitudinem eorum quæ audita fuerant: Iætitia autem, quod essent participes talium sacramento rum. Quid ergo deinceps consequitur? Viri seipsos humi dejiciunt, et pedes illius deprehensantes, Nulli quidem, inquiunt, ex iis qui sunt Hierosolymis, notum erit id quod nobis dictum est, ne dubites, domina; dominam enim jam te vocamus, quæ sis talibus dignata mysteriis; ipsanı tibi hujus rei te stem citamus Deiparam. Unum autem aliud concede 1ª Luc. xxiv, 32. L. Cum fuissent itaque Hierosolymis Galbius et Candidus, et partim quidem Deo preces fudissent, partim autem pauperibus et egentibus liberaliori dextera eleemosynam erogassent, secrete vocant quosdam fabros lignarios, quibus jubent, ut eis construant arcam et forma, et figura, et magnitu dine illi, quam viderant, similem, mandantes præ terea, ut formaretur etiam ex ligno veteri, quo nihil in ea cerneretur, quod non esset omni ex parte simile prædicte. Excogitant deinde aliquid aliud idoneum ad celandum id quod erat futurum. Comparant sibi auratum operculum, ut eo arca tegeretur. Postquam autem et precatio, et erogatio eis satis bene habere visa fuit, eo accepto, quod fuerat fabrefactum, redeunt in vicum sani et ala cres: aromatibusque suffitibus aptis ad sacrifi cium, venerandam donant mulierem. Et illa qui dem rursus viros, tanquam sibi familiares, jucunde accipit. Illi autem rursus ab ea petunt, quod prius. ut scilicet in sacro habitaculo totam noctem trans igerent. Illa vero rursus quoque permittit. nihil omnino suspicans. Qui ingressi, summo otio ute bantur precibus ad inculpatam, et ab omni repre hensione alienam Dei Matrem, eas tanquam sacram hostiam lacrymis pingue facientes: Non ignoramus nos servi tui, dicentes, o divinissima, et in primis illustris Domina, quænam olim Ozæ evenerint, qui ausus est tangere arcam,quæ erat secundum legem. Quomodo ergo nos, qui sumus multis obnoxii pec catis, te non jubente, ausi fuerimus divinam hanc arcam omnino tangere, intra quam est talis the saurus repositus: et non solum tangere profanis manibus, sed etiam eam alio transferre? Annue ergo voluntati nostrarum animarum, o boni Filii bona Mater. Ad tuam enim civitatem est transla tio, quæ est ommium aliarum Regina, et te semper magno studio statuit honorare. Ad eam nos hoc

divinum donum exportare statuimus, ad ejus tute- num mysterium, fuit semper revera mysterium lam et gloriam, quæ nunquam exstinguatur. Hæc tota nocte dicentes in oratione, et solum lacrymis madefacientes, repente implentur fiducia, fiducia, inquam, contemperata reverentia. Deinde ad divi nam acceduntarcam, simul læto et tremente animo, et cum omnes, qui illic erant, efficeret somnus nullo sensu præditos (o beatas manus, o furtum, in quod nulla potest omnino cadere reprehensio!) hanc accipiunt eis quoque omnino hac in re fa vente gratia. Et eam quidem sic tollunt: apponunt autem, quam Hierosolymis ad ejus similitudinem fabricati fuerant, cum ei etiam imposuissent oper culum. Quod quidem erat aureum, ut diximus. LI. Cum primum autem illuxisset, sanctam mulierem quidem jubent valere, et rogant ut non cesset pro eis orare, et eorum facere commemora tionem Deinde ei quoque digito ostendunt oper culum,quasi veram illam tegeret et primam arcam, quod mulieri quoque visum est ab illis allatum esse honoris gratia. Et cum præterea iis qui fue rant inventi, pauperibus suppeditassent quæ erant necessaria, valde læti protinus iter ingressi sunt, domum reversuri. Postquam autem venis sent Byzantium, non honestum esse statuerunt, iis qui illo tempore erant, imperatoribus myste rium prius communicare, quam patriarchæ. Eos enim subibat timor, ne quod ipsi suum esse bo num statuerant, eo ab illis privarentur. Cum ergo multa consultassent, eis hæc visa est optima sententia, latenter eos ad hoc quoque monente Deipara. Erat eis prædium apud muros civitatis, propinquum marini sinus cornui (huic loco no men erat Blacchernæ). In eo exstruunt quidem domum oratoriam. Cum autum eis magnæ esset curæ ut laterent, Petri apostolorum principis et Marci domum nominant. Cum in eo certe sacrum illum thesaurum posuissent, omne statim studium adhibuerunt, ut in templo esset perpetua hymnodia, perpetuus odor aromatum, et assiduus splendor luminum. Et sic quidem longo tempore hoc divi LII. Quoniam autem ei, quæ per ipsum hono rabatur, et cujus erat ille amictus, visum est, tantum bonum ad solos duos testes non debere contrahi, et tanquam profundo aliquo contegi silentio, et communes divitias esse eorum tan tum proprias, et communi epulo eos se solos explere movet ipsos ad id quod tacuerant, pro ferendum in lucem: et accedentes, annuntiant iis qui tunc erant, imperatoribus, et aperiunt quale sit miraculum, et declarant quemadmodum sit alla tum. Eos autem, cum audiissent, magnum invasit gaudium, et protinus fit publicum, quod fuerat occultum. Et beati quidem inter omnes reputantur Galbius et Candidus propter tale ministerium, et publicis honorantur honoribus. Divina autem ædes in eo loco regiis impensis Deiparæ ædificatur et capsa ex argento et auro constructa, sacrum illum thesaurum excipit: plurimis aliis muneribus et donis domus honoratur. Leo vero et Verina (ii enim tunc imperabant; quorum tempore hoc quoque magnum et revelatur mysterium, stad re giam urbem exportatur) cum pulchre et pie impe rassent, et Galbius et Candidus, qui hoc ministerium pulcherrime obierunt, transferuntur postea ad senectuti non obnoxiam vitæ conditionem. LIII. Cum ergo hæc sacra arca nobis contineat, non quasdam tabulas, manu Mosaica politas, sed vestem plane divinam, et summe venerandam, quæ non solum intemeratum et ab omni labe alienum corpus texit, sed in qua (ut audacter dicam) cum esset infans, Deus Verbum fuit invo lutus et auctus; adeo ut ea sæpe conspersa sit guttis lactis venerabilis, quo nutritus fuit is qui est omnium alimentum et vita; ad eam quidem vere laudandam nulla sufficit oratio. Sola autem gratiarum actione res est prosequenda, et ipsi Deiparæ sunt agendæ gratiæ, et ejus Filio com muni Salvatori et Regi, qui omnia ad nostram utilitatem et salutem dispensat. Ei gloria et poten tia nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen (Latine apud Surium ad diem 17 Augusti. Græca non occurrunt in mss Paris). I. Mamas, magnus et insignis martyr Christi, pa- orti essent ex patricis, et qui non solum in filiis, triam quidem habuit Paphlagoniam: erat autem clarus et pietate et genere. Nam erat ei quidem pater Theodotus, mater vero Ruffina, religione qui dem ambo fideles, genere autem insignes, ut qui sed etiam in omnibus qui erant sui generis, conser varent nobilitatem. Hi, cum esset vehemens eorum amor in Christum, et nec possent quidem internum continere desiderium; sed et libere profiterentur

consequens, ipsa quoque decedit. pietatem, et multos ad eam excitarent, accusantur Ruffina, et, voti facta compos, perinde ac apud Alexandrum, qui tunc erat legatus civitatis Gangræ, et cui mandatum fuerat ab Imperatore, ut deorum quidem cultum omni studio augeret et ex tolleret: qui invenirentur autem, Christianos mul tis subjiceret suppliciis. Quod si in sua persevera rent religione, etiam morti traderet. IV. Ea ergo beatum illud ad Deum iter diente, solus infans jacebat vivus inter par reliquias. Protinus autem quædam divinav habitu et figura adolescentis, apparet cuida lieri claræ et genere et opibus, neque minus te ac religione, vocabatur autem Ammia jubet, ut petat quidem a præside corpora san qui dormierunt in carcere: tollat autem ini quoque, qui jacet inter eos, et eum sibi a in filium, et magnam ejus curam gerat illa (carebat enim liberis, et erat vidua) sicut ei n vit somnium, ad præsidem cito accedens, eum facile annuentem ejus petitioni. Nam quoque morem gerentem effecit divina grati tim enim reddidit, quæ Ammiæ jussa fi Quamobrem cum et sanctorum corpora et tem exportasset, illa quidem splendide si magnifice in suo horto sepelit: infantem aut educat in filium, et non secus, atque si ips peperisset eum alebat et erudiebat, atque majorem, quam si fuisset mater ejus,curam g V. Peractus autem jam erat annus, ex quo adoptatus: et quo magis puer crescebat, eo procedente tempore, simul quoque cresc eum amor Ammiæ. Dum enim videbat, ta fructum sui uteri, et existimabat se eum rum, qui ipsam pulchre in senectute aler secundum annum infans attingebat, et lin nera Ammiam vocat mammam. Hoc autem Romanorum significat matrem. Itaque pr fantis balbuties proprium nomen ei trik Mamas vocabatur ab omnibus, et de cæter scebatur. Cum fuisset autem quinque anno eum commendat Ammia magistris litterar vero movebatur earum vehementi amor doctrina ac disciplinis erat longe suis æq superior; eratque ejus animus totus inter plane defixus in eruditione. II. Alexander ergo divinum Theodotum, produ ctum ante suum tribunal, cogebat sacrificare simu lacris. Sed ille ne aurem quidem præbebat iis quæ dicebantur. Legatus autem, cum esset paratus eum punire, prohibebatur a dignitate parentum. Non enim ei permittebatur contumelia afficere filios pa triciorum, nisi imperator permitteret. Eum itaque mittit In Cappadociæ Cæsaream ad Faustum præ sidem. Ille autem, qui quo erat in impietate arden tior, eo erat sævior, cum accepisset Theodotum, eum statim conjecit in carcerem. Ejus vero conjux etsi esset gravida, înaritum tamen est secuta, et cum Theodoto ingrediente carcerem, una quo que est ingressa. Interim autem dum simul dege rent, Theodotus et sciens carnis imbecillitatem, et non ignorans tyranni sævitiam, statuit ad Deum confugere: quem precabatur, ut ipse potius morere tur cum uxore, quam aliquid accideret eorum mente indignum, dum non possent sustinere vehementiam suppliciorum. Deum itaque rogabat, dicens: Domine Deus virtutum, dilecti Filii tui Pater tibi benedico, et te glorifico, quod vel in carcere habitare propter nomen tuum sum conde mnatus. Sed te rogo, Domine, suscipe animam meam in his vinculis, qui meam nosti imbecillitatem, ne aliquando in me glorietur inimicus. Hæc ergo is est precatus. Qui vero finxit singulatim corda nostra, qui intelligit omnia opera nostra, mente ante opera suscepta, post finem orationis, ei mortem affertevestigio.Atque sicquidem excessit Theodotus, corpore mortuo relicto in custodia. III. Conjux autem ejus Ruffina, non ferens afflictionein carceris cum ipsa quoque intempestive peperisset filium, utpote quod magna illa afflictio effecisset, ut pareret præter naturam, distrahebatur multis ac variis animi perturbationibus. Eam gra viter angebat mors mariti, premebant gravissimæ de infante sollicitudines, et præsidis crudelitas efficiebat ut extrema timeret et contremisceret; et tamen a nullo horum vincebatur, sed Deo quidem infantem commendat et dedicat; ipsa autem assidens mariti reliquiis, et partim quidem misera biliter deflens solitudinem, partim autem non sus tinens conjugi relictam esse superstitem, in lacry mis et suspiriis hæc dicebat Deo: Qui finxisti hominem, et ex ejus latere Evam es fabricatus, concede ut ego quoque eadem via ingrediar qua maritus et liberata ab; is rebus caducis et fluxis, transeam ad ea quæ sunt apud te tabernacula et mansiones, quæ sunt æternæ et in quas non cadit interitus. Hæc Deum precata est VI. Romanorum autem sceptra tunc imperator Aurelianus, qui cogebat omnes s re dæmonibus, non solum viros et mulie etiam pueros. Maxime autem ei curæ eran Existimabat enim se facile eos esse indu propter ætatis teneritatem. Sed alii quider revera cedebant voluntati imperatoris: qu cum Mamante ventitabant ad ludum litte imitabantur ipsi quoque canam pueri prud et nec verba quidem audire necesse ha Quotidie enim docebantur honesto illo Mamantis spectaculo et exemplo solum agnoscere Deum universi opificem, et ei r. animorum offerre sacrificium: eos autem, impiis et coluntur et adorantur dii, nugas mare, et plenos probro et dedecore. Faust Cæsareæ præsidis, successor creatus Dem vir valde spirans impietatem, et accenst menti ejus æmulatione, cum primum &

Cæsaream, bonum Mamantem ad eum statim si et nullo sensu præditi, quod ea colere et in ho deferunt, quod non solum ipse deos non coleret, sed suos quoque æquales et condiscipulos ad erro rem suum omnes induceret. Mamas autem jam quintum decimum agebat annum ætatis; et ho nesta matrona (hoc enim erat Ammiæ epithetum) morte privatus, fit successor et hæres ejus faculta tum. VII. Democritus ergo, cum hæc audisset de Mamante, fuit protinus efferatus in puerum. Et cum effecisset ut ad suum tribunal sisteretur, primum quidem interrogat an esset Christianus deinde, an ille esset, qui neque ipse diis sacrificat, et persuadet condiscipulis, ne pareant imperatori. Ille autem, majorem, quam ætas patiebatur, præ se ferens animi constantiam, et nihil conturbatus. Ego, inquit, vestram valde condemno canitiem, quod tanta circumfusi sitis erroris caligine, ut nec possitis quidem adspicere ad radios veritatis, sed, vero et vivo Deo relicto, accessistis ad dæmones inanimos et surdos. Nam ego quidem a meo Chri sto nunquam recedam, et quoscunque potero ad eum adducam. Admiratus est Democritus pueri dicendi libertatem et statim ab initio desperans se posse eum inducere, simul et minatus est ado lescenti et iis qui eum circumstabant, jussit ducere puerum ad aram Serapidis, ut vel invitus deo sacrificaret. Ille autem nihil a minis effeminate affectus et illiberaliter. At non licet, inquit, tibi me punire, qui sum educatus a matre maxima et clarissima, et fuculentam ab ea accepi hæredita- c tem, et maximas divitias, adjiciens nomen Ammiæ. Cum hæcautem audiisset Democritus et ab iis qui circumstabant, de beata matrona et Mamanie accurate omnia didicisset, et cognovisset se non posse eum punire, ferreis vinctum vinculis Ægas eum mittit ad imperatorem, omnia ut se habent significans litteris imperatori. VII. Ille autem cum litteras accepisset, et eas perlegisset, puerum varie aggreditur et cum eum in suum conspectum adduxisset, nunc quidem minabatur et magnum terrorem intendebat, nunc autem promissis invitabat, et ei proponebat mu nera et honores, et dicebat: Si ad magnum acce dens Serapidem, ei sacrificaveris, o pulcher puer, eris nobiscum in palatio: et primum quidem aleris regaliter, deinde te multi mirabuntur et laudabunt, beatusque eris de cætero, et cui possit invideri. Hoc autem faciebat Aurelianus, et hæc duo simul, nempe et minas proferebat, et promissa, ut vel minis eum terreret, et extremum ei metum afferret, aut promissis ejus solidam frangeret constantiam, et in summa eum molliret, ejusque oculos præ stringeret, et adduceret ad impietatem. Hæc au tem magis acuebant alacre et promptum studium adolescentis et, Absit, respondit, o imperator, ut has quæ a vobis honorantur, statuas in honore ha beam, aut earum ullam ducam rationem quæ sunt surdæ etinanimæ, et quæ arguunt, quam sitis cras nore habere omnino sustinetis. Desine ergo mi nas intentare terribiles, ut tibi videntur, et maxi mapolliceri. Nam puniens quidem, benefacies: be nefaciens autem damno afficies maximo. Pro Chri sto enim mori, est mihi quovis honore et lucro præstantius. His vehementer irritatus Aurelianus jubet corpus pueri cædi flagris. Atque adolescenti quidem prudentia cano cædebatur tenerum et mo do florens corpus; ille vero perinde afficiebatur atque si quateretur in somnis. IX. Cum autem imperator eo ipso tempore, quo torquebatur puer, ei adularetur, et eum omni ratione conaretur emollire, dicebat enim: Dic vel solis labris te sacrificaturum: et statim liberaberis ad omni supplicio:Non ego,inquit Mamas,o imperator, solum mihi verum Deum et Regem Christum, neque labris nec corde negaverim, etiam si præsentibus longe graviora excogitaveris. Quin etiam magnas tibi habeo gratias, quod me per hæc tormenta ei quem desidero concilies; et opto solum, ne manus defatigentur tortoribus, quæ jam, ut vides, mihi magna bona procurant: sed robustæ potius reddan tur et valentes. Aurelianus autem postquam vidit eum tam parum curare verbera, jubet ei nudatum corpus totum torreri lucernis ignis: ut cum carnes paulatim eliquarentur, et diutius versaretur in tormento, et dolores sentiret graviores. Et hoc quidem deductum est ad effectum, et admotæ sunt lucernæ corpori martyris. Sed et ignis reverebatur athletam, et in milites spirabat vehementius. Atque martyr quidem sine dolore admittebat lucernas; illæ autem magis urebant animum persecutoris. Nam cum ne minimum quidem corpus martyris attinge rent eo illi majorem flammam excitabant insaniæ. Deinde jubet martyrem verberari lapidibus. Ille autem perinde erat affectus, atque si aspergeretur rosis, et spe futuri lætabatur. X. Cum itaque valde animi dubius esset omni ex parte Aurelianus, et nullum supplicii genus posset excogitare, quod cor Mamantis attingeret, jubet glo bum plumbeum ejus collo alligari, et sic in medium mare ductum martyrem, projici in profundum. Et jussus quidem, deductus est ad effectum; sed ne tunc quidem, o Mama, Deus tui est oblitus, angelis enim suis mandat de te, ut te custodiant. Et statim angelus forma humana in orbem circumiens, terro rem quidem affert iis qui ipsum ducebant, et eos vertit in fugam;jubet autem martyrem venire in montem, qui est Cæsareæ, et illic degere. Cum fuisset ergo in monte, et totos quadraginta dies mansisset jejunus, fit hic alius Moses. Ei in manus novum traditur testamentum, quod non tunc qui dem primum esse coeperat, sed jam fuerat datum patribus. Et quod tunc deerat Mosi, hoc nunc adimpleturin martyre. Nam Moses quidem solum. modo e cœlo accipit tabulas: ad hunc autem et vox, et virga ab alto descendit. Cum autem virgam accepisset, et ut vox significabat, ea terram disse

cuisset, quomodo prius mare Moses, accipit Evan- causa me accersisti? Quod nec possum quidem, gelium editum eterræ visceribus. XI. Quid opus est ea diccre, quæ sunt postea consecuta? Non amplius nobis martyr Moses, sed fit alius Paulus prædicans Evangelium. Cum quoddam autem templum construxisset, in quo orare con sueverat, quoniam oportebat eum, sicut Paulus¹, operari manibus, divina virtute ad se ducit omnes feras et lac mulgens feminarum, quæcumque id scilicet præbent poculentum hominibus, efficie bat caseum; et ejus quidem parum sibi relinquebat et reponebat reliquum autem descendens Cæsa ream, distribuebat egentibus. Quoniam autem ma gnus Mamas fama et sermone multorum celebra batur, Alexander quidem alius, non is quem prius diximus, tunc creatus præses Cappadocia, vir crudelis, si ullus alius, et contendens in impietate a nemine superari, cum de eo omnia intellexisset, mittit quosdam equites ad eum quærendum, ut cum invenissent, ad eum adducerent. Cum illorum ita que adventum præscivisset martyr, fit eis obviam. Illi autem postquam simul convenissent, neque scirent hunc esse illum, rogabant eum, ubinam, et in quo loco esset Mamas. Ille vero: Vos quidem, inquit, o amici, oportet nunc ex equis descendere, ut eamus ad cœnam; postea autem ostendam vobis Mamantem. Hi ergo ab eo hospitio accepti, caseum et panem libenter comederunt; his enim egregius eos accepit Mamas, dominus convivii. XII. Interim autem ad martyrem accedunt, ut consueverant, feminæ animantes, ut unaquæque suo lacte mulgeretur. Quod cum vidissent equites, eos invasit stupor et timor, et cœna relicta, con fugiunt ad martyrem. Ille vero cum metum eis ademisset, et eos bono et fidenti animo esse jussisset, deinde vellet etiam eorum animos a cura liberare, dixit se quidem vere eum esse, qui quærebatur, Mamantem, ne amplius eum quære rent. Eos ergo dimittit, pollicitus seipsum quoque mox venturum. Deinde cum equites protinus reces sissent (tali enim viro credebant, neque in eo pote rant ullum suspicari mendacium) cum unum ex iis qui erant in monte, leonibus, martyr nutu ad se vocasset, jubet eum, postquam ipse ingressus fuerit stadium, cursim pergere ad Græcos et Ju dæos, qui lingua maledica nomini Unigeniti detra hunt, et id maledictis incessunt, et eis afferre interitum. Hæc cum jussisset feræ, e monte profi ciscitur et accedit ad equites, qui eum exspe ctabant ad portam civitatis. Cum ii itaque eum assumpsissent, ducunt ad Alexandrum. Ille autem protinus Tune es, inquit, ille qui es magia insignis? Martyr autem Mamas prudenter dicit Ego sum Christi servus, qui eis quidem qui cre dunt in ipsum, et faciunt ejus voluntatem, dat salutem; magos autem et incantatores, et eos qui adorant idola, igni tradit æterno. Sed quanam de 11 Cor. IV, inquit præses, perspicere, quibusnam utens præ stigiis et incantationibus, viribus inexpugnabilia et fera animalia inducis, ut cum eis degas, et apud eas verseris imperes autem propemodum, tanquam ratione præditis. Respondens autem martyr: Qui servit, inquit, Deo meo, qui solus vivit, et est ve rus, ne vel parum quidem sustinuerit versari et vi tam agere cum idololatris et maleficis. Quamobrem ego mihi duco esse præstantius, versari simul cum feris, quam vobiscum habitare. Nam illæ quidem non nostris inducuntur, ut putas, incantationibus, et ideo mihi redduntur cicures et domestica, neque enim scio quid sibi velit vel solum nomen incanta tionis; sed et si sint prudentiæ expertes et ratio nis, sciunt tamen ipsæ quoque meum revereri Do minum, et in honore habere ejus famulos. Vos vero estis longe, quam ipsæ, minus participes ratio nis, quod cum illas habeatis exemplar honorandi Domini, ne sic quidem intelligitis. XIII. Præses autem cum adversus hæc ne posset quidem contradicere, conabatur aperte vim afferre. Cnr autem eo, aiebat, processisti stultitiæ et auda ciæ, ut insurgas quidem adversus imperatorum constitutiones, impudenter autem nos quoque affi cias contumeliis? Sed tormenta te vel invitum om nino ea quæ oportet, docuerint. Et statim jubet eum suspensum valde cædi. Ille autem, et si adeo acerbe laceraretur, perinde erat affectus, atque si nullum dolorem sentiret penitus. Neque enim tor tores aspexit effeminate, nec se mollem præbuit in tormento, non humile et illiberale aliquid est locu tus: sed recta in cœlum suos defixerat oculos et consolationem expectabat a superis. Cum vero præ ses suppliciorum et dolorum acerbitatem inten deret, et instaret ut martyr laniaretur vehemen tius, vox quædam divina, quæ exstitit e superis, ei quidem levat magnam partem doloris: confirmat autem et corroborat id, quod laborabat, et reddit eum quibusvis tormentis superiorem. Eam cum multi audissent ex fidelibus, firmiores et constan tiores evaserunt in pietate. Alexander autem post quam vidit generosum Mamantem nihili facere fer reas illas ungulas, quibus laniabatur, corde magis lacerabatur ab insania; et ipsum quidem illinc de ducit: accendit autem fornacem ignis, ut athleta in eam jaceretur. Atquejam quidem accendedatur fornax ignis: præses vero, quoniam tunc erat oc cupatus in aliis, satius esse putavit parumper mar. tyrem tradere in custodiam. Quadam enim spe du cebatur, quod si ei tempus daretur, ut apud se esset, et consideraret accuratius, fore ut et expe rientia malorum,quæ præcesserant, et metu futuræ fornacis, accederet mollior ad secundas interroga tiones, et non parum priorem suam mutaret sen tentiam. Atque ille quidem vir generosus conjicitur in carcerem ad quadraginta autem Christianos,

qui in eo prius detinebantur, ibi inventos liberat reverenter adorabat, et ad ejus pedes procumbebat. a vinculis et cum carceris claves et vectes labe factasset, sola precatione, et totas portas aperuis set, eis quidem concedit, ut sine labore exeant, relinquitur autem ille solus in custodia, in qua an geli præsentia excitabatur et confirmabatur adfu tura certamina. Dixisses, si vidisses, eum amplecti illius vestigia. Pardus autem lenis et mansuetus, in ejus humeros citra, ullam insiliens molestiam, lingua abstergebat ejus sudorem, et eum demulcebat, perinde ac eum deliniens, et ægre ferons ea quæ patiebatur. Et quæ a præside quidem immissæ sunt bestiæ, sic, ut videtis, meum tractarunt athletam. Sed non sic leo, qui ab illo signum accepit, quem ipse armavit adversus impios, ut prius diximus. Nam dentibus stridens, et iram spirans, propere descendit de monte: cum conturbasset theatrum, et in partes dissecasset, ex eis quidem multos discerpsitdentibus et unguibus. Quo quidem tempore innumerabilis multitudo infidelium, intelligentes virtutem divinam, qua Hæc, quæ vel ipsos poterant mollire lapides, red debant præsidem duriorem: et leonem rursus in ipsum immittit. Ille autem, quantum qui præceserat, efferatus fuerat in impium theatrum, et eis quavis morte vitam effecerat acerbiorem,tantum hic accessit mitis et mansuetus martyrem: adeo ut multis vide returimmissusesse a præside ad eum consolandum, non autem ad puniendum. XIV. Interea ergo jam accensa erat fornax: et præses, abjectis aliis curis, rursus producit marty rem ad tribunal, et dicit: Tanta omnino nostra in rebus maxime necessariis occupatio, et diuturna in illis mora, præbuerunt tempus ineundi consilii quod esset tibi utile. Sin minus, tu vides, quam sit alta fornax: nihil tamen dicam, donec inconsi derata hæc tua constantia effecerit, ut te multum deplores. Ille autem vir egregius: Jam tibi, o præ- erat in martyre, ejus Deum magnifice extollebant. ses, prius meam aperui sententiam; cur de iisdem rebus tibi rursus exhibes negotium? Cum inceperis, finem impone; ne differas ea quæ mihi es mina tus. Præses autem eum protinus immittit in for nacem. Sed qui pueris, qui erant in Assyria, for nacem aliquando rore aspersit Deus, is hic quoque aderat, auferens ignis operationem. Martyr autem versabatur in flamma, tanquam in prato florido. Toto certe tempore, quo in igne est moratus, ca nebat hymnos ad Deum. Atque tres quidem dies eum tenuit fornax. Deinde cum flamma cessasset et essent in cinerem dissoluti carbones, jubet præ ses lictoribus, ut efferant, si quid sit reliquum ex ossibus martyris. Illi autem cum venissent ad for nacen, illius vocem apertissime audiunt Deum lau dantem. Illi vero protinus reversi, Præsidi renun tiant rem illam admirabilem. Ille vero: Per magnum, inquit, Serapionem, et alios omnes deos, hoc est aperte incantatio et præstigiæ. Et multa alia nugatus est adversus veritatem: adeo erat attonitæ et plaue emotæ mentis. Populus autem,quicunque,in Juam, paululum poterant intueri ad veritatem, cum nec ignis vestigium, neque ullam fuliginem aspexissent ferre athletam, illius Deum laudabant, et ei soli ascribebant miraculum. XV. Stolidus autem præses, postquam ex fornace rursus astitit martyr sanus et salvus ante illius tribunal,cum nec ejus quidem pilum ignis attigisset, longas in eum effudit nugas, eum insimulans magise et veneficii, et hæc vocans dæmoniaca. Ille autem no responso quidem eum est dignatus. Et præses quidem eum deduxit ad certamen, futurum, ut putabat, cœnam bestiis. Ille autem sequebatur subridens. Et in martyrem (quidem immissus fuit pardus, et sævus ursus. Sed ursus quidem eum XVI. Cum itaque spem omnem abjecisset impu dens ille præses, rogat quemdam ex iis qui ei pare bant, utid præclari hujus martyris viscera ferreum adigat tridentem. Et ille quidem eum ambabus manibus torquet in martyrem. Martyrautem sanguine manantia fert intestina, adeo ut quædam mulier ex iis quæ benevolæ erant martyribus, quam primum accurrens, cratere guttas sanguinis susceperit, et lætus ingreditur per medium theatrum; magnam enim a vinculis securitatem præbebat ei finis, qui mox exspectabatur, et egreditur lætus e civitate, onere, quod gestabat, sibi placens dum internam naturæ compositionem in manibus suavissime circumferebat, ut qui gauderet,quod ea oblata esset hostia ei qui formaverat, et grato animo reddita esset eiquidederat. Cum ergo duo stadia pervasisset, et Christo agonothetæ visum esset eum satis labo rasse, recumbit in quadam spelunca, et aspicit ad eas, quæ illic sunt, coronas. Vox autem desuper exstitit, vocans athletam ad æterna illa taberna cula et præmia, ad eum qui illic est splendorem, et delicias, ad quas transit protinus, ab illis ex ceptus secundo mensis Septembris. Quas detur omnibus nobis consequi gratia et benignitate Domini nostri Jesus Christi, cum quo Patri simul cum sancto Spiritu gloria, honor et potentia, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

QUI APUD URBEM PTOLEMAIDEM PASSI SUNT. (Latine apud Surium ad diem 17 Augusti. Græce non exstat in muss. Paris) rubini,aut Seraphini, nisi Pater solus; tu,inquam,af feras opem mihi humili et abjecto servo tuo et ex mani Abusureliani me liberes. Deus autem protinus ita cru ciatus illos leves effecit, ut beatus Paulus nil sentiret. I. Aurelianus imperator per totum orbem terrarum Principatus, non Potestates, non Virtutes, non Che contra Christianos edictum proposuit, ut omnes idolis sacrificarent: qui vero id facere noluissent, vita pessime privarentur. Ille igitur cum in Isauriam ve nisset, in urbem Ptolemaidem se contulit, ut omnes Christianos cogeret idolis sacra facere. Cum vero beatissimus Paulus una cum sorore sua Juliana im peratorem in urbem ingredientem vidisset, Christi signo frontem notavit, et ad sororem conversus, Esto, inquit, bono animo, soror mea, neque timeas; dico enim tibi magnam quamdam tentationem Christianis imminere. II. Vidit Aurelianus, cum Paulus Christi signo fron tem notavit, et misit qui illum corriperent. Quem cum in media turba stare jussisset, Miserrime, in quit, homo, quidnam tibi proposuisti, ut me urbem ingrediente frontem signare auderes? An ignoras edictum contra Christianos propositum? Respondit Paulus: Audivi equidem edictum tuum, sed nemo unquam poterit tantum timorem nobis injicere, ut Christum verum Deum abnegemus tuam; enim tormenta brevia sunt, neque eos lædere possunt, qui Deum metuunt. At Dei tormenta, sempiterna illa sunt. Eodem modo voluptas et gloria,quam Deus Christianorum generi largitur æterna est. Quis igitur tam amens est ut viventem Deum derelinquat, et surda atque muta ista vestra idola colere velit,cum ipse au ctor nostræ salutis Christus Jesus dixerit¹: Quicunque negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram Patrem eo, qui in cœlis est? III. Cernis, inquit, Aurelianus, quandiu te nugan- c tem passus sum ac sustinui? Accede jam, et diis sacrifica, ne pessimo mortis genere consumaris. At Paulus Ego nullum alium Deum cognovi, nisi Do minum. Jesum Christum, quem colui semper inde usque a patribus meis puro corde atque animo. Tum Aurelianus dixit: Suspendite hominem istum, et acriter torquete, donec venerit Dominus ipsius, et eum liberet. Suspenderunt igitur illum carnifices, et cruciatibus affligere cœperunt. Cumque affligere tur, voce magna Deum invocans, dicebat: Domine, Jesu Christe, vera Dei veri et Patris progenies, cujus ortum nemo comprehendere potest,non Angeli, non Archangeli, non Throni, non Dominationes, non Matth. x, 23. • I Tim. 11, 4. IV. Sancta vero Christi sponsa Juliana, cum fra trem suum ita cruciari vidisset, cucurrit ad tribunal, et voce magna clamans: Aureliane, inquit,tyranne, cur ita crudeliter fratrem meum innocentem cru cias? Tum Aurelianus: Detegite mox istius mulieris caput, et ejus genas vehementer percutite, ne sic temere loquatur; istum vero nefarium hominem constanter cruciate, eo quod Christi, quem dicit, patrocinium et adjumentum se habere ait. Risit Juliana, et: Miror, inquit, quomodo imperator cum sis,deliras,neque potentiam Christi cognoscis,quem admodum scilicet tormenta his hominibus, qui eum invocant, levioria efficit. Aurelianus ad suos conversus, dixit: Muliercula ista ex mea clementia majorem in modum elata est; itaque illam torve intu ens: Accede, inquit, et diis immola, non enim ma nus meas te evasuram confidere debes. Ad hæc Juliana: Ego neque tua tormenta extimesco, neque minas tuas ad me pertinere arbitror; est enim Deus in cœlis, qui poterit eripere nos de iniquis manibus tuis. Quæcunque igitur habes torquendi instrumenta, mihi admoveas, ut ex his ipsis Dei et Salvatoris Jesu Christi opem mihi præsentem esse cognoscas. V. Hæc dixit Juliana, Cui Aurelianus: Video, inquit, pulchritudinem tuam talem esse, ut illius rationem habens te perdere nolim. Te igitur adhor tor ut sacrifices quo legitimam mihi uxorem te deligere possim, et mecum una regnes, imperio meo omni tempore fruens. Quin etiam fratri tuo injuriam compensabo, et faciam, ut amplissimum dignitatis gradum apud me habeat. Erexit Juliana, oculos suos in cœlum, et crucis signo cum frontem notasset, risit. Cui Aurelianus, Cur, inquit, Juliana, multam benignitatem meam contemnens, risisti? Non, in quit illa, contempsi benignitatem tuam; sed rideo, gaudens,quod Sponsus meus cœlestis, qui vult omnes homines salvos fieri ª, sedet in solio sancto suo, ejus que divinitatis pulchritudinem contemplor; qui

Dominum Deum relinquere, cœli et terræ creato rem, qui nos e tenebris eripuit, et a manibus tuis eos dem liberavit. Nunquam igitur, Aureliane imperator, nobis persuadere poteris, ut lapidibus et statuis vestris, voce auditu et anima carentibus, cultum præbeamus. Itaque de cætero tormenta quæcunque vis, nobis admoveas, ut Dei nostri vim cognoscas. etiam me hortatur ut certamina ipsa libenter sus- hæc Paulus respondit: Minime nos possumus viventem tineam, te vero nugacem et futilem hominem con temnam, quippe quicum te imperatorem appellari facias,et ligna et lapides adoras. Audiens hæc Aure lianus, bili percitus: Suspendite, inquit, mulierem istam, eamque constanter cruciate, ut intelligat se ante imperatoris tribunal consistere. Coperant jam carnifices illam cruciare, cum Paulus ejus frater eam intuens, Ne timeas, inquit, soror, tyranni cru ciatus, neque ipsius minas formides. Sustineamus paulisper, ut perpetuo requiescere possimus. Infli gite huic, inquit Aurelianus, cruciatus assiduos ei que inculcate, ne surpeba et stulta verba effutiat. Audiens hæc Juliana, iterum risit, et ait: Aureliane tyranne atque inique, Dominus Jesu Christus facit, ut neque labores, neque tormenta hæc sentiam. Tunc Aurelianus, Quamvis, inquit, multas nugas effundas, et simules te cruciatus non sentire, faciam tamen, ut diutius crucieris, et doloribus suc cumbas. Non sinet, inquit illa, Christus ipse, me unquam a te superari. Ille est, qui mihi opem affert et nunc,et semper ad finem usque opitulabi tur, quo ipsius potentiam, et nostram Chrisitiano rum patientiam cognoscere possis. Te vero ipse Deus meus æterno igni puniet; exiget enim a te animas quas perdidisti. VI. His verbis magis exarsit Aurelianus, et jussit lebetem afferri, ac picem in eum conjici, atque ignem multum infra lebetem accendi, ita ut nemo propius accedere posset. Jussit autem in illum con jici Paulum et Julianam. Qui cum fuissent conjecti, oculos in cœlum erigentes, ac tanquam uno eodem que ore precantes, hæc dicebant: Domine Deus patrum nostrorum, Abraham, Isaac et Jacob, qui descendisti in fornacem ignis ad Sidrach, Misach et Abdenago in Babylonis regione, neque illos igne lædi permisisti: tu, Domine Jesu Christe, lux illa immensa, Patris mysterium et gloria, Deique altissimi dextera, qui homo factus propter peccata nostra inter homines versatus es, da salutem ani mabus,quas inimicus diabolus miserrime deceptas et corruptas, usque adinfimam tartareæ sedis vora ginem detrudere conatur: quemadmodum Aure lianus iste, ipsius diaboli discipulus, nunc facit. Hæc cum illi precantes dixissent, pix effervescens in gelidam aquam conversa est, ita ut qui præsentes erant, Dei potentiam admirarentur. VII. Nihilominus tamen Aurelianus, proprio furore oppressus, Deo gloriam non reddebat, sed magicis artibus ea fieri existimabat. Jussit postea e lebete illos extrahi, in quibus nec picis odor aliquis ine rat: quin etiam neque in lebete ipsos picis aliquid inventum est, sed tantum frigida aqua. Tunc Au relianus: Existimatisne, inquit, eos, qui præsentes sunt, a vobis circumveniri et adduci, ut putent auxi lium a Deo vestro vobis allatum, et non magicis potius artibus hæc facta esse? Non ita, per deos ipsos, res se habebit;faciam, enim ut cruciatibus affecti,igne consumamini,nisi diis ipsis victimas obtuleritis. Ad VIll. Jussit Aurelianus duas ferreas sedes illuc afferri, et e balneis publicis carbones congeri, et se des illas vehementer succendi; suum vero abdomi ne illitos martyres ipsos supra candentes sedes imponi. Quod cum mox factum esset: Jam, inquit Aurelianus, artibus vestris omnibus superatis, po testis discere, quisnam sit Aurelianus imperator. Veniat nunc Christus vester, si potest, et vobis la borantibus opem afferat. Respondit statim Aurelia no Juliana: Nobiscum hoc in loco Christus, est, nobis opem affert, neque sinit ab igne nos tangi. Tu vero illum non vides, cum ejus visione indignus sis. Moneo te Aureliane, ut insaniam istam omittas, et ad Christum accedas, nam si ei credere volueris, te resipiscentem amplectetur cum benignus sit ac misericors, et humana peccata condonet. Quodsi non credideris, æterno igno punieris. IX. Magis iratus est Aurelianus, et jussit carni fices capite truncari, quasi pecunias a Christianis accepissent, ut illis parcerent. Cum vero ad mortem deducerentur carnifices, hortabatur eos Paulus his verbis: Nolite timere, neque enim in æternum mo riemini, sed sanctorum participes futuri estis, et cœlestis regni hæredes. Hæc cum audissent carnifi ces, constiterunt, ita Deum orantes; Domine Jesu Christe, quem Paulus et Juliana prædicant, adesto nobis, et in confessione tua fac nos perfectos esse, quoniam nihil mali fecimus, et morimur. Hæc cum dixissent, obtruncati sunt. Eorum alter, Quadra tus; alter, Acacius dicebatur. X. His igitur martyrio consummatis, jussit Au relianus alios carnifices ignem afferre, of supra carbones salaspergere, ut ignis ipse vehementer ac cenderetur. Tum Juliana: Aureliane, inquit, Ty ranne et nefarie, cur teipsum affligis? Video enim te cruciari, et omnibus modis furore detentum affli gi, denique ut serpentem aliquem exsibilantem, venenum contra nos effundere; sed nihil tamen proficies, cum Deus ipse nos corroboret, ut pravas tuas cogitationes sustinere possimus. Itaque cum adversus nos nihil efficere potueris,magis erubesces, et a nobis ipsis abstinebis. Aurelianus jussit illos exsolvi, et in carcerem detrudi, atque ligna quæ dam maximi ponderis in eorum cervices imponi, pedes etiam compedibus ligari, catenis manus de vinciri, et ferreos clavos sterni, ut illis configeren tur neque Christianorum aliquem permitti ad eos ingredi, ne cibus afferretur. Illos igitur carnifices in carcerem duxerunt, quæque ab Aureliano jus si fuerant, eis fecerunt. Cum vero media nocte martyres Deum precarentur, lux quædam magna

effulsit in carcere, et angelus coram illis stetit, et temerarie, curnam hæc facinora contra Christia cisque dixit: Paule et Juliana, servi Dei altissimi, surgite et Deum orate. Hæc dixit angelus, et ad eos accessit: ac statim instrumenta, quibus eorum col la constricta erant, tetigit, statimque tam illa, quam reliqua ferrea et lignea vincula confracta, de justo rum, martyrum corporibus exciderunt: duæ autem sedes pannis stratæ, et mensa coram ipsis illico ap. posita est, omnigenis ferculis plena, eisque ange lus dixit Venite, requiescite, et cibum sumite, quem misit vobis Jesu Christus. Paulus et Juliana, eare lætati, discubuerunt. Cumque panem ipsunt in manus sumpissent, et oculos in cœlum erexissent, Deo ipsi gratias egerunt, et cibi participes facti sunt. Viderunt carceris custodes lucem illam ma gnam; cumque ad eos repente introivissent, quod factum fuerat didicerunt, ipsos insuper comeden tes, et hilares factos viderunt. Itaque cum illis re cumbentes et ipsi comederunt, Deoque laudem et gloriam dederunt, qui talem gratiam filiis homi num contulisset, ita ut plerique ex ipsis Deo credi derint, et Christiani evaserint. XI. Tertio post die Aurelianus, cum in tribunali sedisset, jussit sanctos martyres Paulum et Julia nam illuc duci, quibus ait: An nondum tormenta ipsa vos docuerunt, ut ab ista insania vestra dis cedatis, el deos adeuntes, illis victimas offeratis? Hæc, inquit Paulus, stultitia mibi sit, et omnibus, qui Deum ipsum diligunt. Quod enim stultum est Dei, sapientius est hominibus; et sapientia hominum stultitia est apud Deum. Desipiens profecto et insa nus essem, si a Deo ipso deficiens, dæmones ve stros colerem. Denuo Aurelianus,bili percitus, jussit illos in ligno suspendi, et cruciari. At illi Deum orantes, hæc dicebant: Domine Jesu Christe, Fili Dei viventis, lux Christianorum, et fides, quæ neque concuti, neque ab adversariis expugnari, aut dissolvi potest: ostende faciem tuam, et nobis opem feras, neque nos destituas propter san ctum nomen tuum. Cum igitur carnifices diutius il los cruciarent, et Christus eorum cruciatus subleva ret, nihil omnino martyres tormenta illa sentiebant. XII. Unus vero e carnificibus, nomine Stratoni cus, cum staret ad sinistrum Julianæ latus, et tor menta in eam inferret, ejus pulchritudine captus, manus ab ea continebat. Cujus sensum atque ani mum cum beata et sancta Juliana cognosceret, si nistrum pedem extendit, et calce illum verberans Satratonice, inquit, fac quod jussus es a tyranno Aureliano, neque manusa me contineas mihi par cens; ego enim habeo Regem meum Dominum Jesum Christum, Deum æternum, et animæ meæ curatorem, qui corporeis laboribus me sublevat, atque ita præsentes cruciatus non sentio. Hæc cum Stratonicus audivisset, statim ensem, quem manu tenebat,abjecit; cumque ad tribunal Aureliani cucurrisset, clamans: Aureliane, inquit, tyranne * 1 Cor. 1, 20, 25. nos patrare audes? Quidnam homines Deo ser vientes commiserunt, ut ita crudeliter et immaniter eos crucies?An quia Christum omnium dominato rem venerantur? Hæc cum audiret Aurelianus, ita obstupuit, ut hora una mutus remanserit. Tandem respondens Tune etiam, inquit, Stratonice, istorum stultitiæ atque insaniæ particeps factus es? An Julianæ pulchritudo te decepit, et ejus jucun dis sermonibus allectus es? Stratonicus cum in cœlum oculos erexisset, dein Paulum ac Julianam in ligno supensos circumspexisset, crucis signo munitus, illorum aspectus tales vidit, quales ango lorum Dei facies esse solent. Mox accurrit, et deo rnm aram calcibus conculcavit, eamque evertens, ait: En et ego Christianus sum; facias licet quidquid libet. Furore accensus Aurelianus, jussit ejus caputabscindi. Cumque sententiam imperator tulis set, venit ad eum locum in quo martyrium obitu rus erat; ubi cum genua inclinasset, ita oravit Domine Jesu Christe, quem Paulus et Juliana con fitentes, invicti permanent a divinitate tua serva ti,et Aureliani tyrannidem confundentes; tu,quæso et animam meam accipe in cœleste regnum tuum, meam, inquam, animam,qui brevissimæ horæ spa tio nomen tuum confessus sum, præsente Aure liano. His dictis, ille caput extendit, et carnifice obtruncatus est. Venerunt autem Christiani, et ejus reliquias collegerunt. XIII. Paulus vero et Juliana cruciatus fortiter sustinebant. Tunc Aurelianus Julianam affatus O scelesta, inquit, et impia muliercula, quomodo in tormentis exsistens, carnificem decipere potuisti, eique mortis causam afferre? Non ergo, inquit Ju liana, illum decepi, vel mortis causam attuli, sed qui me assumpsit Jesus Christus, ille ipse et huno. dignum fecit, ac vocavit; nisi enim dignus fuisset. nunquam ad martyrii palmam pervenire potuisset. Illum igitur in regno cœlorum requiescentem aspi cies, te vero in geheneæ flamma puniri senties. Tunc quidem pectus tuum, infelix, percuties, cum inferiorem hominem, teipso apud Christum præ stantiorem videbis, et dolore affectus, clamabis, Dei misericordiam implorans, quam tamen impe trare non poteris. Post hæc jussit Aurelianus illos e ligno detractos, in carcerem interiorem concludi, et omnes, veneficos ac præstigiatores vocari, qui feras omnes, quascunque haberent, acerbissimas, hoc est, viperas, aspides, cerastes ac dracones, afferrent, ut una cum Paulo et Juliana in carcere concluderentur. Cum igitur feras attulissent, quem admodum a tyranno jussi fuerant, simul cum Paulo et Juliana eas concluserunt. Serpebant au tem feræ illæ, et ad pedes beatorum martyrum assidebant, intentis quidem oculis eorum facies aspicientes, sed nihil tamen nocentes. Paulus au

tem et Juliana sedebant psallentes, et Deum col- & indignus es et alienus? Jussit Aurelianus Julianum laudantes. semoveri, et Paulum reduci; cui dixit. En, Paule, soror tua promisit mihi se diis sacrificaturam; quæ idcirco mihi uxor erit, totiusque regni mei domina. Fac igitur et tu quod dico, et sinas tibi persuaderì ut diis sacrifices. Ad hæc Paulus: Vere, inquit, mentitus es, idque tuo malo; sed nihil alienum fecisti a patris tui diaboli disciplina, cum id facias, quod ille solet: neque enim aliquem subripere potestis, nisi mendacia contingendo. Sed frustra laboras, namque nos non decipies; ne si totius quidem orbis terrarum imperium nobis pollicereris. Minime, inquam, nos circumvenire poteris. XIV. Manserunt autem serpentes illæ tres dies et tres noctes cum martyribus clause. Tertio autera die misit Aurelianus sub noctis tempus, ut disceret, an a serpentibus consumpti essent. Venerunt, qui missi fuerant ad eum locum: cumque ad januam accessissent, eos, psalmos canentes et Deum lau dantes, audiverunt. Cum vero accuratius scire vel lent, quo pacto res se haberet, ascenderunt in lo cum quemdam superiorem. Unde per fenestram speculati, viderunt Paulum sedentem simul cum sorore sua Juliana, et angelum Dei stantem in conspectu ferarum, neque permittentem feras ac cedere. Cucurrerunt igitur illi, et Aureliano omnia, quæ viderant, nuntiarunt. Surrexit Aurelianus di- riam nobis facis? An non erubescis,nugator et insi luculo, et sedit pro tribunalı, et jussit veneficos feras suas illinc evocare, et martyres duci ad tri bunal. Accesserunt venefici ac januam, et feras eo modo, quo solebant, vocare cœperunt. Cum vero feræ ipsæ illis non obedirent, januam patefece runt, et feræ uno impetu omnes exierunt, et quos cunque infideles homines prope januam invene runt, statim interfecere, et ad deserta loca aufu gerunt. XV.Carceris autem custodes Paulum et Julianam ad Aureliani tribunal duxerunt. Tyrannus igitur eos intuens, ac ridens: Beatum, inquit, me hodie existimo, quod vestra consuetudine fruor; fortasse enim magnum aliquid a vobis lucrifaciam, et per deos ipsos, si quidem mihi verum dixeritis, multa et magna dona a me percipietis, et regni mei po testas penes vos erit.Nunquid vos deum Apollinem præsentem, et vobis opitulantem, ut audivi a quibusdam speculatoribus, vidistis? Nos, inquit Paulus,nullum Apollinem cognovimus,nam sumus ex eorum numero, quibus Deus salutem dedit. Tua vero anima ad mortem usque perdita est. Non enim sapis, neque resipiscere vis; quin imo multus tyrannidis tuæ furor ad blasphemiam te convertit, quippe qui angelum, quem misit Dominus Jesus Christus ad obturanda ora serpentum, quæ tua est arrogantia et temeritas, Apollinem fuisse dicis. Tunc iratus Aurelianus, jussit plumbeis globis Pauli maxillas contundi, atque illi dici: Ne ita insipienter et arroganter loquaris, cum scias te imperatori assistere. XVI. Jussit postea e tribunali Paulum abduci, et Julianam ejus sororem coram sisti, quam his verbis aggressus est: Quæso, animæ meæ domina Juliana, quæso, inquam, et te hortor,ne fratris tui insaniam imiteris. Video te puellam prudentis simam,multa sapientia refertam. Obtempera con siliis meis, et columnas aureas per totum terrarum orbem, tuo nomine inscriptas, erigam. Tunc illi Juliana Minime, inquit, me decipies, Aureliane tyranne et impie.Non circumvenies Dei altissimi servam. Ne mihi æternam mortem suggeras. Vis ne me privare Dei gloria et cœlesti regno, quo ut XVII. Quousque tandem, inquit Aurelianus,inju diens? Per deos ipsos ego omnium generum tor mentis affligam, et nemo e manibus meis auferre poterit. Jussit igitur ignem afferri,et quatuordecim virgas ferreas, easque in ignem conjici, et valde ac cendi: tum Pauli manus et pedes ligari,ferreumque vectem inter manus et pedes injici, et in terram defigi, ac sic virgis ignitis binis per vices l'aulum percuti, Juliana vero jussit in lupanari con stitui. Itaque multi e turba illa, quæ circumstabat, scelesti et nefarii homines, certatim contendebant, quis ad eam primus ingrederetur. Erantenim velut equi hinnientes, ejus puellæ forma incitati. Cum vero in eo loco, in quo Aurelianus jusserat, con stituta esset, statim angelus Domini descendit do cœlo, et dixit: Ne timeas, Juliana; Dominus enim Jesus Chritus, quem tu colis, misit me, ut te protegam,et sanctum nomen ejus notum faciam omnibus timentibus eum. Cum vero multi ad vir ginem accederent,et ejus pulchritudine frui vellent, angelus excussit e pedibus suis pulverem, et in eorum oculos injecit, ita ut eos excæcarit. Quapro pter neque amplius cernebant, ubi essent, aut quo irent,neque ad illam accedere poterant. Id cum turbæ vidissent, quod admirabiliter factum fuerat, uno animo clamabant: Magnus est Deus Pauliet Ju lianæ qui ubique eos servat et protegit, qui illum timent. Qui autem excæcati fuerant, flexis genibus supplices ejus opem implorabant, dicentes: Juliana serva Dei altissimi, peccavimus quidem contra te, cum stulte atque insipienter nos gesserimus; sed tu da, quæsumus, nobis veniam, ut Dei serva et precare Christum tuum, ut nobis visum restituat. Eorum misericordia commota Juliana, paululum aquæ accepit: et cum oculos in cœlum extulisset, Deum invocavit, ita dicens: Domine Jesu Christe, auctor omnium salutis, exaudi me, et nunc etiam ostende miracula et prodigia quæ facis propter nos filios hominum. Restitue his viris facultatem videndi, ut sanctum et gloriosum nomen tuum ce lebretur. Hæc cum dixisset, aquam supra turbas illas infudit, et omnes, qui excæcati fuerant, vi sum receperunt. Tum illi ad terram prostrati, gratias Deo reddebant, pœnitentiam agentes. Cum

que peccata sua confessi essent, Christiani facti Hæc cum martyres precarentur, multi ex Græcis, sunt. XVIII. Paulus vero, de quo dicebamus, cum a carnificibus cruciaretur, virgis illis ferreis diutius percussus vociferabatur, hæc dicens: Aureliane tyranne et nefarie, quidnam mali commisi, ut sic crudeliter et impie me crucies? Verum me quidem a tormentis Dominus meus Jesus Christus sublevat te vero manet hæreditas æterni illius ignis, qui paratus est tibi, et diabolo hæc adversus nos sug gerenti. Et ubinam, inquit Aurelianus, Paule, est Juliana soror tua, quam ais esse temperantem et virginem? En illa ad lupanar ducta est. Num putas adhuc esse virginem? Ad hæc Paulus: Scio, inquit, illum ipsum Deum, qui semper a tuis pravis cogi tationibus me liberavit, sororis etiam meæ propu gnatorem fuisse, et intactam ab omni labe con servasse.Misit enim angelum suum e cœlo, ut eam custodiret. En ut sine macula, et virginitatem pu ram habens, revertitur, ut videat vincula mea.Mise rat enim Aurelianus, ut Juliana duceretur.Quæ cum venisset ad tribunal,et Paulus eam vidisset, multo gaudio plenus risit. Aurelianus vero: Num, inquit, Juliana, amatores tui pulchritudine tua satiati sunt? Atilla dixit: Mea pulchritudo, meum ornanemtum et decus Christus est, qui misit angelum suum,et me abjectam atque humilem servam protexit: quoniam fidem et spem meam in illo fixam habeo. Quapro. pter gratias illi ago, et sanctum ejus nomen col laudo, quod ipse est, qui facit mirabilia solus *, et non est alius Deus præter ipsum. XIX. Jussit deinceps Aurelianus Paulum exsolvi, et foveam quamdam effodi, tam longam, quanta est trium hominum statura; tum ligna et ignem afferri, atque in fovea illa succendi. Fecerunt carnifices,quod jussum fuerat, admodum studiose; nam et foveam statim effoderunt, et ignem vehe menter accenderunt. Itaque Aurelianus jussit Pau lum et Julianam in ignem illum conjici. Sancti vero martyres, Deum collaudantes, Salvatorem ac Domi num Jesum Christum invocabant ad opem sibi ferendam. Cum autem ad eum locum venissent, sua membra crucis Christi signo munierunt, et sponte se in ignem conjecerunt. Erant autem in igne illo Deum laudantes, et ejus gloriam prædi cantes. Ecce autem angelus Domini descendit de coelo, etfumum una cum igne foras excussit, neque permisit sanctos martyres vel paululum ab igne perturbari. Stabant itaque in fovea illa rectis cor poribus, divinas laudes proferentes in hanc sen tentiam Benedictas es, Domine Deus Rex sæculo rum, qui memor fuisti humilitatis nostræ et præ. sentia tua ignis flammam exstinxisti propter boni tatem tuam,quæ facit ut peccata nostra non recorde ris. Tu nos indignos, salvos atque incolumes eripuisti a cogitationibus tyranni Aureliani, qui suo imperio ita intumescit, quasi futurus sit immortalis. ♦ Psal. Lxxı, 18. Dei potentiam contemplantes, animo compuncti, ab idolorum superstitione defecerunt, et Christi fidem secuti sunt; multi etiam carnifices, qui eos verberaverant, cum Dei tanta in illos beneficia collata vidissent, mutato consilio, Christi fidem ampilexi sunt. XX. Perlata vero sunt hæc omnia ad Aurelia num, qui jussit, illos ita ut erant, in fovea lapidibus obrui.Sed ecce repente tonitrui sonitus cum multis fulguribus, et nubes huc atque illuc agitatæ, et ignis plenæ, usque ad Aureliani conspectum de venerunt, et ignem illum in terram effuderunt, voxque hæc e cœlo ad eum demissa est: Aure liane, ingredere in abyssum gebennæ ignis, para tam tibi et patri tuo diabolo. Hæccum facta essent, misit Aurelianus, et jussit athletas et Christi mar tyres ex fovea illa extrahi, et in carcerem conjici. Itaque sancti martyres Dei gloriam laudabant in omnibus his, quæ Deus ipse mirabiliter illorum causa fecerat. Septimo die postea diluculo Aure lianus sedit in tribunali, et jussit sacerdotes afferre quotcunque idola habebant argento et auro confecta ac pretiosis lapidibus ornata. Quæ sacerdotes ipsi mox in conspectu Aureliani constituerunt, cum stravissent sub ejus pedibus purpuram regalem. Tum Aurelianus: Vocate, inquit, Paulum et Julia nam. Quos cum vidisset ante tribunal consistentes, animo et vultu valde irato illis minatus, dixit: Ite nunc, et diis sacrificate; nolim enim existimetis, manus meas vos evasuros. Subrisit Paulus, et ait Nunquam, tyranne, Deum nostrum derelinquemus, qui cœlum et terram effecit. Ne putes amplius, idolis tuis cultum nos allaturos. Tum Aurelia nus: Violenta, inquit, morte dignus es, Idolane tibi hæc videntur? Neque intelligis, quæ vis in illis sit? XXI. ad hæc Paulus: Jupiter iste, quem tu deum esse dicis, homo quidam fuit fugitivorum filius, qui artem magicam bene edoctus fuerat cumque præter cæteros homines esset incontinen tissimus, et libidini maxime deditus, ac quorum dam pulcherrimas uxores atque filias adamasset, se continere non potuit quin cum illis commisce retur. Qui modo in taurum mutatus, modo avi similis, aquila scilicet, ac cygno, mulie res nonnullas ex jam dictis circumvenit, et a mente alienatas in eam miseriam im pulit, ut ipsum tanquam deum colerent. Ad hæc et alias mulieres per formæ mutationem et præ stigias decepit, aurum commutatus. Et ne alia ejus libidinosa facinora hoc loco narrem (scio te ad iracundiam concitari: sed licet irascaris, dicam tamen nihil veritus) iste, qui prope Jovem positus est, et Apollo dicitur, an non ex adulterio genitus est e muliere quadam, quæ Latona dicebatur, quæque illum peperit inter duas arbores, qui et

bolo vexabantur. Postea in ligno crucis suffixus est, ut salutem daret mundo, qui perierat diaboli violentia et fallacia. Idem corpore mortuus est. Cumque ad inferos descendisset una cum sancta anima illa sua, contrivit portas æreas, et vectes ferreos confregit: atque in caliginosa inferorum penetralia ingressus, eripuit eos qui vinculis deti nebantur, et ex carcere diaboli illos in superiorem regionem eduxit 10. Quod totum ipsius benignitati acceptum referetur. Cum vero ita post tres dies a mortuis resurrexisset, apparuit suis discipulis atque apostolis, et aliis multis, qui vere in eum crediderant: et cum aliquoties commedisset et bibis set cum apostolis per dies quadraginta, sic postea in cœlum assumptus est, et sedet ad dexteram Patris cum corpore illo, quod ipse Deus Verbum sibi copulavit.Nunc igitur diabolus dolore affligitur, Illum enim Christus ipse Christianorum pedibus conculcari fecit, qui per sanctum ipsius nomen ingrediuntur in regnum cœlorum: a quo regno tu alienus es. Habes enim sortem et partem æter nam ignis gehennam, hæreditatem diaboli patris tui precipiens. militum Christianorum, a Trajauo, dum in Oriente benefaciens omnibus, ac liberans eos *, qui a dia ipse opera nefaria commisit, patrem Jovem imita tus? Eodem modo et Dionysius vester ille deus, an non et ipse ex adulterio genitus est ex Semele Cadmi filia? Nugator, inquit Aurelianus, et sceleste, an non ex Junone deorum matre Bacchus genitus est? Risit Paulus, et ait: Estae deus, qui ex muliere genitus incipiat esse deus, aut qui uxorem habeat? Tunc Aurelianus: Quousque, inquit, multas nugas effudens diis maledices? an non et vester Christus,quem vos Christiani Deum cœlestem esse dicitis, ex mullere genitus est? Respondit Paulus Non es tu dignus, qui Dei mysterium audias. Verum ne oratione tua multos eorum, qui præsentes sunt, circumvenias, necesse est aperire id, quod quæris. XXII. Initio Deus ipse cum cœlum et terram, mare et omnia, quæ in eis sunt, effecisset, homi nem effinxit ad imaginem et similitudinem suam. Purum enim a malitia, innocentem, justum, pie tate præditum creavit illum Deus, et in paradiso deliciarum pleno eum collocavit. Pater autem vester diabolus non ferens tantam hominis felicitatem, Evam seduxit, et per illam, Adam ad divini præ cepti transgressionem impulit. Quo factum est, ut et Adam ipse tanquam transgressor e paradiso expulsus sit, et genus omne humanum morti et peccati pœnæ obnoxium evaserit. Quamobrem cœlestis Pater et omnipotens Deus misericordia motus, humano generi subvenire volens, misit Filium suum, ut humanam carnem susciperet, et Adam solveret, eosque qui ab injusto detinebantur, Ipse igitur Deus, Verbum Dei ac Patris Filius, ante sæcula omnia est sapientia ipsius, et poten tia et dextera qui per archangelum Gabrielem annuntiatus fuit sanctæ illi Virgini puræ atque honestissimæ,ex prophetico et regio genere originem ducenti. In cujus utero Deus ipse, hoc est, cœleste Verbum, quod oculis corporeis non cernitur, habi tans, suscepit corpus, cum Gabriel ita Mariam ipsam affatus esset Ave gratia plena: Dominus tecum; et paulo post: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei *. Genitus igitur fuit Deus et cœleste Verbum per Virginem, omnilabe purissimam, corpore,tanquam veste quadam, indutus propter humanæ salutis dispensationem. Nemo enim poterat Deum verum, ita ut est, præsentem videre, cum Deus ipse sit ignis consumens, neque homo aliquis vivens Dei faciem videre possit.! Hujus igitur dispensationis causa Deus noster, quod ad carnem pertinet, genitus fuit, et ut infans lacte nutritus est, cum esset tamen divinitate perfectus. Insuper factus est puer, et juvenis, cumque hominibus, ut homo, conversatus est annos triginta tres, urbes, regio nes, et castella orbis terrarum pertransiens, et 5 Luc. 1, 28, 32. • Deut. iv. 24; Hebr, x11, 29. 10 I Petr. in, 19 XXXIII. His auditis, Aurelianus præ furore vultu mutatus est, et dentibus stridere cœpit, exar descens in illum, cui et respondens: Multas, inquit, nugas te modo effundentem passus sum, patientiam in te, nugax et sceleste, audiendo reti nens. Tu vero quandiu perges me contemnere, et diis maledicere? Nunc igitur nisi diis immola veritis, pessimis modis vos perdam, ita ut nemo possit e manibus meis vos eripere. Tum Paulus et Juliana concordi animo et magna voce clamantes: Nos, inquiunt, Christiani sumus, et in Christo ipso spes nostras collocatas habemus; dæmones non adora mus idolis tuis non servimus, tormenta tua non timemus. Excogita igitur quoscunque vis crucia tus, fidem enim in Deo habemus, fore ut a nobis supereris, quemadmodum pater tuus diabolus a Christo superatus fuit, qui nos etiam robustos fa cit, et pravas artes tuas expugnat. Hæc cum audis set Aurelianus, jussit lignum quoddam magnum afferri. Quod cum allatum fuisset, fecit Paulum in eo alligari. Carnifices vero ejus manus colliga runt. Tunc Aurelianus præcepit accensas lampades afferri, et in ejus faciem injici, præcone ita voci ferante: Ne in orbis terrarum dominos coutume liosus sis, neve in ipsos maledicta conjicias. XXIV. Juliana cum fratrem suum igne comburi spectaret, summa voce clamavit: 0 tyranne et sceleste, quid mali frater meus commisit, ut ita crudeliter eum crucies? Jussit Aurelianus et Julianam in ligno alligari et accensas faces in os ejus et in totum corpus adhiberi; cui ct dixit impudentissima mulier erubesce, quemadmodum Exod. xxxiu. 20. • Act. x, 38. Psal. cvi, 16.

litum, qui victoria de Persis divinitus adepta, ad fidem Christi conversi, et hoc nomine accusati, sub Maximiano imperatore in angustiis Tauri montis ab exercitu Seleuci præsidis trucidati sunt.» 4. Quia vero circa annuntiationem apud Galesi nium nonnulla mox erunt notanda, illam quoque hic præmittere visum est. Sic igitur sonat: «Cæ sareæ, sanctorum martyrum Magni, Andreæ, et so ciorum, quingenti et nonaginta septem, cum leo nem conspexissent in homines a fide alienos sæ vientem,ad beati martyris Magni pedes mansuetum et prostratum jacere; rei admirabilitate commoti, ad Christi fidem se contulerunt. Quamobrem Ale xandri præsidisjussu capite plectuntur,Magnus vero lapidibus obruitur.» Annuntiatio hæc convenit S. Magno,cujus martyrium pluribus describit Petrus de Natalibus lib. 7, cap. 79; in quo tamen cum nullum de S. Andrea inveniam vestigium, mirum mihi accidit, ipsius nomen intrusum legi in dicta annuntiatione. Sed res hæc pluribus tractatur apud nos hac die, qua de sancto Magno Cappadoce agitur, pag. 717. Nunc de hallucinatione Martyrolo gorum superius indicata et hic pluribus refellenda tractabimus; e qua videtur originem traxisse Ga lesiniana. 2. Porro hodierni nostri pugiles in variis aliis cia natalis sancti Andreæ tribuni, et sociorum mi Fastis sacris memorantur: et enim in Kalendario Ruthenorum apud Possevinum fit mentio S. Mart. Andreæ in Menæo Chiffletii, 'Avdpiou Σparylátov, Andreæ militaris ducis. Martyrologium Arabico Ægyptium ac ms. Taurinense cum ipsius tum so ciorum in genere meminere; quorum numerum determinat Menologium Slavo-Russicum Spar wenfeldianum eodem modo, quo Typicum ac Menologium Sirleti.Synaxarium e Menologio,jussu Basilii imperatoris collecto, post hunc titulum, Certamen sancti megalomartyris Andreæ militiæ ducis, ac sociorum ejus, ponit Actorum compen dium,cujus textus Græcus excusus datur ad calcem tomi i mensis Augusti, Latine autem sic sonat «Erat hic, imperante Maximiano, dux militum in orientali regione sub Antiocho, qui universo mili tum agmini præerat. quo postquam una cum aliis militiæ ducibus missus esset adversus Persas, et Christum invocasset, in fugam egit Persas, et post insperatam victoriam socios nos ad Christi fidem pertraxit. Accusati vero apud Antiochum, tanquam rei judicio, coram ipso astitere: et ipse quidem in lecto ferreo ignito fuit extensus; sociorum autem e quadratis lignis manus transfixi sunt clavis. Deinde autem ex aliis mille, jubente Antiocho, e regionis finibus exacti: quos ubi instruxisset San ctus, ad Christi fidem adduxit. Rem ubi compe risset Antiochus, eosque simul cum his quibus præerat, esset insecutus,omnes ense interemit,om niumque postremum Andream, illustrem Christi martyrem, et inter athletas fama celebrem.» Quam memorabile hujus nostri Megalomartyris seu Magni martyris nomen est apud Græcos, tam celebre etiam est apud Latinos, antiquissimis uti que ac primæ notæ Martyrologiis inscriptum. Nam Usuardus hac die ita eum refert: «Natalis sancti Magni, seu sancti Andreæ martyris, cum sociis suis duobus millibus quingentis nonaginta et sep tem.» Ad quam annuntiationem ista jam pridem in Usuardo a nobis edito et illustrato observata sunt. «Andream apud Græcos inclytissimum Mega lomartyrem Martyrologi nostri Latini verosimillime ex Græca appellatione binomium fecerint Magnum seu Andream. Sic etenim Beda, prout apud nos editus est, et eo Rabanus, Romanum parvum, Ado, et, cujus jam verba dedimus, Usuardus. Melius fortasse legissent, magni Andreæ: neque enim ve rosimile puto, Martyrologos nostros Andream tri bunum militum cum Magno episcopo Anagnino confundere voluisse.» Hanc observationem de du plici nomine eidem nostro martyri perperam indito, inferius confirmare conabimur. Habemus interim ex dictis (nihil quippe cogit omnes illas annuntia tiones huc integras transcribere) magni nominis martyrem fuisse S. Andream in Ecclesia Latina. De Wandelberto postea agemus. Martyrologium Romanum modernum ita de illo legit ac sociis, quorum tamen numerum non determinat: «In Cili 5. Et ea quidem est duplex; altera in eo ver satur, quod S. Andreæ addiderint nomen non suum, Magni videlicet; altera incertior priore, quod alicubi forte S. Magnus aliter annuntietur, quam debeat, uti mox referam. Ad priorem quod attinet, præter illa, quæ paulo ante præmisimus, hæc addo ad majorem illorum confirmationem. Ba ronius in notationibus hac die 19 Augusti ad an nuntiationem Martyrologii Romani Andreæ tribuni et soc., «De his, ait, hac die Usuard. et Ado; licet An dream cum S. Magno confundant.» Hunc errorem etiam castigat Lambecius Commentariorum de biblitheca Cæsarea Vindobonensi, lib. vii, pag. 202, ubi occasione versionis Latinæ et exordii Ac torum S. Andreæ ac sociorum apud Surium hac die, Martyrium S. Andreæ, ducis exercitus, et socio rum, auctore Symeone Metaphraste. Vocatur au tem hic Andreas etiam magnus,» etc., sic scribit «Hoc non est intelligendum de nomine proprio Magni; quippe quod S. Andreas Stratelates non habuit, sed tantum de titulo Mayadoµáprupes sive Magni martyris, qui illi in hujus narrationis in scriptione Græca honoris causa tribuitur. Per peram igitur et absurde in Adonis archiepiscopi Viennensis Martyrologio die 19 Augusti legitur: Na talis sancti Magni seu sancti Andreæ,» etc. Merito itaque ista, «Vocatur autem hic Andreas etiam Magnus» omissa sunt in editione Surii, anno 1618 Colonia edita. Hæc de errore isto In alium forte lapsus est Wandelbertus, dum eidem martyrum manipulo videtur adjunxisse S. Magnum Cappa docem, cui aliam martyrii palæstram supra assi gnavimus. Sic enim canit.

rem cum suo collega Maximiano tunc triumphasse de Persis affirmat; et ibidem num. 2. «Porro, ait, enituit in bello Persico eximia virtus Andreæ tribuni militum,» etc. ac recensere, et Christianis liberam eligendi annum Christi 304, num. 1, Diocletianum imperato potestatem fecisset, ut vel imperatorum jussis obtemperantes honoris sui gradum retinerent, vel si parere nollent, honore militiæ nudarentur; com plures regni Jesu Christi milites, nominis illius confessionem sæculari gloriæ ac felicitati, qua frue bantur absque ulla cunctatione prætulerunt. Ex quibus pauci admodum (in Græco est is nou xal Ssúrepos, id est, unus et alter) non modo dignita tem, verum etiam vitam amittere pro defensione pietatis sustinuerunt: cum is qui religioni nostræ struebat insidias, parce adhuc et raro sanguinem quorumdam fundere auderet. Verum ubi apertius se ad bellum accinxit, dici non potest, quot et quantos Christi martyres in omnibus locis atque urbibus passim cernere licuerit,» post famosum videlicet edictum contra ecclesias propositum Ni comediæ, de quo cap. 5 meminit idem Eusebius. 10. Si itaque pugilum nostrorum martyrium differre liceret atque ad illam crudelissimam persecutionem, qua in omne genus hominum a ty rannis sævitum est, textus Eusebii non crearet diffi cultatem; sed cum eo usque non videatur differen dum, saltem secundum Acta, prout videlicet ea nunc exstant; non videamus, quo pacto satis com mode ad verba Eusebii responderi queat. Diximus, saltem secundum Acta etc., quæ S. Andreæ ac so ciorum militum cædem narrant accidisse post bellum Persicum; circumstantia vero illa fortasse adjecta fuit a non satis cauto exornatore Actorum, quæ aliunde non sunt magnæ admodum auctorita tis Quidquid sit, nos ingentem illum sociorum martyrum numerum, in Græcis pariter ac Latinis Fastis consignatum, relinquimus in antiqua sua possessione, ita tamen ut, Martyrologium Romanum secuti, eum in titulo ante hunc Commentarium nostrum non determina verimus. Nunc a numero martyrum pergamus ad tempus martyrii. Tempus martyrii expensum. «Cursum, inquiunt Acta, martyrii sui beatissi mus Andreas cum tota sua forti et a Deo electa Phalange perfecit decimo nono die mensis Augusti, die Dominico.» Littera G, quæ hic est littera diei 19 Augusti, non invenitur tanquam littera Domini calis signata ad nostrum propositum, nisi anno 294 et 305; unde consequens est, ut secundum Acta innecti debeat martyrium illud anno alterutrı. Si autem anno 305 id affigas, satagendum est, ut dictus annus componatur cum modo, quo Maximia. nus martyres tractari jussisse fertur in Actis, et cum reliqua eorumdem Actorum serie, rebus ibi dem ita expositis, ut dictu difficile videatur, eas accidisse tempore persecutionis generalis Diocletia neæ. Adde quod memorent accidisse palmam mar tyrii quando erat bellum illud contra Persas, quo a S. Andrea ejusque sociis insignis victoria relata de ipsis fuit; unde fit, ut tempus martyrii pendeat a tempore istius belli secundum Acta. Baronius ad 11. Sed Pagius ad dictum annum, num. 2, illum triumphum celebratum affirmat «anno 303» quo Lactantius lib. De mortibus persecutorum, eap. 17, Diocletianum Romæ Vicennalia celebrasse tradit. Nam cum triumphus ille Romæ exhibitus fuerit, ut Eusebius in Chronico, Eutropius et Cassiodorus testantur, et ante annum 303 post victoriam Persicam Diocletianus Romæ non fuerit, liquet eo anno triumphum hunc actum esse. Præterea trium phos cum Vicennalibus et id genus festis de more exhibitos fuisse, sæpeque dilatos non semel insinuavi. Quare licet pax inter Romanos et Persas jam ab anno 297 sancita fuisset, tamen triumphus de Persis anno tantum 303 actus. Et, nonnullis inter jectis, ad anni 301 numerum 2, quos e Baronio citabam, et seqq. observat ista: «Diocletianus.. nullum hoc anno de persecutione Christianorum promulgavit edictum, sed tantum in milites sævi tum, Quare martyres, de quibus Baronius, ante annum 303 passi non sunt.» Alii martyres isti huc non spectant, sed L. Andreas cum suis mili tibus, quorum martyrium ex jam dictis apud Ba ronium, ac criticum ejus, consummatum sit anno 12. Sed quo minus eorum adstipulemur senten tiæ, obstat 1: Pax inter Romanos et Persas jam ab anno 297 sancila fuerat, uti modo fatebatur Pagius, Persis videlicet a Galerio Cæsare tunc victis, ex eodem auctore ad istum annum num. 6 et 7. Cur ergo sanctorum nostrorum militum martyrium dif ferri debeat ad annum Christi 301? Cur Pagius secundum sua principia illud non ponit citius, cum anno 298 militum persecutionem affigat, di cens ad eumdem annum num. 2: «Persecutio ad versus milites hoc anno inchoata, ut recte Pros per in Chronico. Sicutigitur persecutio generalis in. ipsis utriusque Augusti (sermo est de Diocletiano et Maximiano Herculio) Vicennalibus coepit; sic et jeus quædam velitatio in utriusque Quindecenna libus.» 2º Cum dicant Acta, num. 2: «Tempore illo accidit, ut Persicarum copiarum pars quædamı fines transiliret, et bellum adversus Antiochum suscitaret;» cumque bellum illud S. Andreæ ab Antiocho demandatum fuerit, non utique ex dictis post annum 297, quo ‹ pax inter Romanos et Per sas sancita; quidnam cogit illius ac socioram martyrium procrastinare usque ad annum Christi 301? 3º: Cum denique hic annus componi non possit cum ratione temporis, quo martyrium acci disse memoraut Acta, nimirum «decimo nono die mensis Augusti, die Dominioo,» sicut supra obser vatum est; melius quidem nobis videretur, Acta in hoc defendere, et erroris non condemnare, si

illo pares esse potuerunt, nedum pares vixerunt. Habemus Actorum verba pro mille testibus: Tunc adductum (Onesium) ad tribunal Tertulli cum Romulo adjutore et Papia spirituali commilitone, interrogavit Tertullus, dicens: Quies? 12. Plane vel hic Onesimus ille Philemonis Collossensis servus, de quo agit Paulus Apostolus Epistola ad Philem, atque idem Ephesinus postea episcopus, ut apparet ex Epistola S. Ignatii ad Ephesios; vel martyr alius SS. Alphii Philadel phii et Cyrini præceptor, Puteolis aut in Sicilia una cum iis passus, quod magis placet Ferrario in Catal. Sanctorum 19 Februarii et 31 Julii, et Henschenio tom. 11 Februarii pag. 858, num. 15, et alibi computantur duntaxat 1104; existimo Til- huic tot abversantur argumenta, quot Romulo ævo lemontium perperam Græca vertisse. Unde autem in Supplemento ad Menæa excusa, cujus verba dedi num. 7, ad prædictos 1104 accesserint triginta, compertum non habeo: neque ob solam Synaxarii Sirmondiani auctoritatem numerum in Martyrolo gio Romano descriptum augere volui. Ad S. Romulum quod attinet, eum Pseudo-Dexter in Chronico ad annum Christi 100 num. 2 Hispanum facit ac Trajano homopolum, ita scribens: a S. Romulus Trajani Cæsaris præfectus patria Itali censis, Hispanus in Hispaniam ab eodem relegatus in Celtiberia patitur.» Nempe innumeri martyres ad Orientem passi, quorum duntaxat meminit ex antiquis Græcorum Menologium, Pseudo-Archime dis hujus (Dextri) opera in hos tractus terrarumque confudisseque Metaphrastem utriusque res gestas. finem, Gades transferunt inquit vir spectatæ eruditionis D. Nicolaus Antonius in litteris ad Bollandum datis anno 1658. Quid vero speciatim de S. Romulo senserit accipe ex mss. ipsius post humis, quæ Cuperus noster anno 1721 Madritı magna ex parte descripsit. Si primum dixeris, fateri oportet consequenter, Romulum, quem apellant adjutorum episcopi Acta Onesimi, alium prorsus ab eo fuisse, qui propter opprobratam Trajano impietatem, cujus aulæ inagister erat, causam coram eo dixit. Qui enim simul esse poterat prætorii Augusti præfectus et Ephesini episcopi coadjutor? Neque item sic jejune Acta de Romulo tantæ in sæculo dignitatis viro agerent, ut quærendi locum relinquerent, quis illet esset. Si vere Puteolanum martyrem hunc dixeris, nihil ad eum pertinere qui sub ultimis ethnicis imperatoribus, hoc est, vel Decio vel Lici nio triumphavit, Romulum Trajani martyrem fateri compellamur. Porro quid mirum in has angustias 10. Romulum oportet quidem apud Græcos martyrio sublatum: quomodo enim homo Hispanus, et in Hispania pro vera fide occisus, omnem sui memoriam ad Græcos transportaverit, nullanı domi et apud suos reliquerit? De hoc docere non debuerunt gravi propugnatores mendacissimi Chro nici. Et referunt hoc sermone Græci occisionem martyris, nullum ut relinquat locum relegationi. Romulus dicitur, postquam suasisset Traiano mi- deveniri, quando undique corrasisetiam levissimis litum Christianorum cædem, in se conversus credi disse in Christum, imperatoremque impietatis accu sasse.» Tum subdit verba quædam ex Menologio Basilii et ex Metaphraste, dein sic prosequens «Nullum hic fateri opus est Hispaniensi relegatio nis, Celtiberique martyrii vestigium; siquidem Trajanum in Hispaniam venisse nunquam,ex Dione et aliis compertissimum est.» Hactenus de adducto Chronici loco; quob sequitur ferit potissimum Joannem Tamayum Salazar martyrologum Hispa num, qui in Notis ad 5 Septembris alia falsa ex Bivario superaddidit. 11. «Non autem contenti Romulo cive et mar tyre Dextri vindices Bivarius et Tamajus progressi sunt ulterius, et quod in Actis Onesimi a Si meone scriptum fuerit Metaphraste (Februario 16 apud Surium tom. I,) oblatum eum Tertullo præ sidi una cum sociis Romulo et Papia; statim, quasi revelatum sibi divinitus fuisset, Bivarius non du bitanter affirmare ausus est, eumdem hunc esse cum nostro Romulo; cui temerario ausui obstrin gere nil veritus Joannes Tamajus, in Acta ipsa Romuli, quæ ad obruzam veri et comperti non alias formari fas et æquum fuit, vanissimam admi sit Bivarii conjecturam; Romulumque Trajani hunc præfectum Onesimi socium illum constituit. Sed quænam, ais, injecerunt hanc mentem Bivario? An solam nominis rationem secutus fuit? Nam argumentis tam sacræ res tractantur? Quæ falsa sunt, certe nequeunt comprobari aliis nisi inepte; et movere aliquid oportet, ut nihil fiat.» Hæc contra fabulatores illos eruditus Hispanus. 13. Cæterum ista persuasio de patria S. Romuli occasionem dedit solemni ejus cultui hoc die in dicecesi Hispalensi, prout narrat Tamayus, pag.61 his verbis: «Denique cum archipræsul D.D. Pe trus de Castro et Quinones, Hispalensis sedis me tropolita, referentibus Decano et capitulo suæ illustrissimæ Ecclesiæ et aliis doctissimis viris, cognovisset hunc sanctum martyrem ex Italica, suæ diœcesis urbe oriundum fuisse; anno 1624 illi cultum cum Officio duplici in diœcesi, et se cundæ classis in loco, ubi olim Italica fuit, detulit et hoc in posterum observari præcepit, virtute privilegiorum a summis pontificibus concessorum præsulibus Hispaniæ.» Sed novum hic rursus errorem admiscuit; nam Rodericus Caro, quem citat, in Antiquitatibus Hispalensibus, fol. 106 quadriennio citius id factum tradit, nimirum anno 1620 certe fieri debuit ante 20 Decembris 1623, quo prædictum archiepiscopum Petrum de Castro a vivis excessisse Tamayus ipse ad 11 Martii pag. 201, aliique auctores Hispani asserunt. 14. De tempore, quo passi fuere, observat Pa gius in Critica Baronii ad annum 106, num. 3, contigere non potuisse martyrium S. Romuli et