FR. J. F. BERN. MARIÆ DE RUBEIS SCRIPTIS AC doctrina, DEQUE VENETA OPERUM EJUS OMNIUM EDITIONE, Scriptores qui Theophylactum sæculo nono floruisse asserunt. Anachronismi causa, sumpta ex episcopo, quem nomine Theophylacti vocatum putant, eodem sæculo at Bulgaros eru diendos misso. Sed eo ipsum nomine appellatam fuisse non constat. [I] 1. Præviam ad opera Theophylacti Bulgariæ archiepiscopi, quæ sive hactenus excusa, sive nondum edita, typis Venetis Græce et Latine in lucem prodeunt omnia, Dissertationem pro munere imposito, proque mea virili elucubraturo, diligentius de tempore agendum primo loco mihi est, quo vitam agebat ille, floruitque sacra eruditione ac dignitatibus. Variæ feruntur, longe lateque discrepantes inter se, bibliographorum scriptorumve sen tentiæ. Fuere apud Labbeum in Dissertatione historica, qui, Eutropii auctoritate temere advocata, Theophylactum circa annum Christi 760 collocarunt. Hanc indicasse opinionem, ipsam est solide refutasse. Antonius Possevinus in Apparatu sacro tomo II: «Vixit, inquit, circa annum octingen tesimum et sexagesimum, quo Constantinopolitanum imperium tenebat Michael Porphy rogenitus, hujus nominis tertius. Ipsum recenset ad annum octingentesimum octogesimum tertium, imperante Basilio dicto Macedone, Marquardus Freherus in sua Chronologia, quæ præmissa prostat Juri Græco-Romano ex pluribus bibliothecis eruto, Latineque red dito a Joanne Leunclavio: et hoc etiam tempore floruisse Theophylactum, opinio fuit Philippi Mornæi in Historia papatus pag. 187. Numerat demum Sixtus Senensis bro Iv Bibliothecæ sanctæ, «annum Domini nongentesimum sub Michaele, ut ait, et Theo dora ubi chronicum sphalma apertissimum est, cum Michael tertius anno 832 cum Theodora matre regere imperium cœperit, rexeritque ad annum usque 867. 2. In hunc ducentorum et amplius annorum inciderunt anachronismum scriptores alii, immanissimi erroris causam stmul indicantes. Annalium parens Baronius ad annum 870 num. LII, refert, Ignatium, urbis regiæ Constantinopoleos patriarcham, auxilio Basilii im peratoris, in Bulgariæ misisse provinciam, «tanquam ad Ecclesiæ Constantinopolitanæ diœcesion pertinentem,» creatum a se episcopum, una cum aliis clericis, «quem nominatum fuisse Theophylactum affirmant.» En vero datam acceptamque errandi occasionem: te mere scilicet sumpto Theophylacto episcopo, si fuit quidem eo [11] nomine appellatus, ad recens conversos Bulgaros transmisso, pro archiepiscopo nostro Theophylacto, quo de agimus. Error hic est Roberti Chreygtoni, qui apud Allatium in Exercitatione xv in ipsum heterodoxum hominem, nihil hæsitans ait pag. 251: «Photius (Ignatius habent alii) ...Theophylactum Constantinopolitanum in omni litteratura florentissimum, et a perenni lectione sancti Chrysostomi, quem in succum et sanguinem converterat, facundissimum virum... eo direxit,»in Bulgariam. In eumdem antea impegerat errorem Petrus Pithoens in Historia controversiæ de processione Spiritus sancti: «Etsi de Theophylacti ætate, in

marginis ora. Aut alterutro certe in loco mendum cubat: aut ex ipsis numeris, unarii transpositione vitiatis, profectus error est; numero scilicet 61 posito pro 16, aut LXI pro lix. Prædictas Theophylacti Epistolas ex alio ms. codice bibliothecæ Mediceæ postca deprompsit Andreas Schottus: ab eoque acceptas primus Græce typis edidit Joannes Meursius Lugduni Batavorum anno 1617, in-4, quas Latine conversas a Vincentio Mari nerio Valentino præstat Coloniensis Bibliotheca Patrum tomo XV et Lugdunensis tomo XVIII. Numerantur vero quinque supra septuaginta: in quibus attamen aliquæ desideran tur, quæ Vaticano ex codice afferuntur a Baronio. Pro sua sententia argumentum variis ex epistolis Annalium parens instruit ad an num 1071. Hæc enim habentur verba in epistola quæ decima septima Vaticano in codice numeratur, ad filium Sebastocratoris data: «Oro igitur, et his litteris tanquam corpore supplex procumbo, ut miserearis felicissimæ quondam Ecclesiæ, quam Christianissimus ille Borises, Bulgarorum rex, unam et ipsam e septem catholicis ædificavit: tu renova.» ■ Cum in ea, Baronius ait, mentio fiat Borisis Bulgarorum regis, qui vixit, ut Zonaras et alii ostendunt, post centum (a Photio et Ignatio) annos, nempe sub Nicephoro Phoca et Joanne Zimisce imperatoribus (vel ab anno 971 ad annum 973, ut Dufresnius adnotal), plane apparet, non tunc ipsum vixisse sub Basilio (Macedone), sed longe post illa tempora Theophylactum Bulgarorum præfuisse Ecclesiæ archiepiscopum. Sed et cum et ibi memi nit de ecclesiis ab eodem rege antea ædificatis, et post multum spatium temporis unam ex illis dirutam proponit restituendam, plane demonstrat, longe postea ab eo tempore eumdem Theophylactum claruisse. «Sapiens nemo fuerit, qui Theophylactum non remo veat ab ævo Photiano. 5. Vitam ipsum egisse statuit Baronius, sub Michaele VII Duca, et Nicephoro Boto niata, et Alexio Comneno. Imperium primus auspicatus est anno 1071, alter 1078, tertius 1081, ad annum usque 1118. Primam refert Theophylacti epistolam ad Mariam imperatri cam, Michaelis Ducæ, ac postea Botoniatæ uxorem. Epistolam addit decimam tertiam, quæ data tegitur ad Joannem Ducam, sororium imperatoris in eaque hæc habentur verba, «Cæterum, o fortunatum Ducarum genus, recta omnia et honesta in te complectens, in hac mihi bonitate persiste. Addit etiam epistolam octavam, ubi sic ait Theophyla etus: Vides quomodo tam facile colendissimi Comneni sigillum subversum est ab ipso Comneno. > Itaque affirmare necesse est, ut Baronius ait ibidem num. XVIII, Theophylactum ipsum, Bulgaria archiepiscopum, eam functionem administrasse hoc tempore, quo sive Duca, sive Comneni Constantinopoli imperabant. Viro doctissimo nemo non porri gat inanus. 6. Hujusce tamen temporis veluti periodos, quibus et vixit et floruit Theophylactus, sibi visi sunt definire accuratius posse bibliographi scriptoresve posteriores. Philippus Labbeus in sua ad Bellarminum Dissertatione historica: «Circiter annum 1071 vivebat (inquit), tempore summi pontificis Alexandri II et Romani Diogenis (ab anno 1068 impe rantis) temporibus, ut ejus ex Epistolis constat. Pervenit quoque ad pontificatum Grego rii VII et imperium Nicephori Botoniata... Quo autem obierit anno, prorsus ignoro.» Eadem transcripsere verba Dupinius, et Casimirus Oudinus, et Georgius Matthias Koni gius in Bibliotheca velere et nova, a Theophylactum floruisse aientes, sub impera toribus Romano Diogene, Michaele Duca et Nicephoro Botoniata. Quæ utique verba vi tam ejus concludere videntur intra ejusdem Botoniatæ regnantis tempora. Imo potius sub Alexio Comneno suam egisse vitam, infulas gestasse Bulgaricas, ac [IV] litteris floruisse Theophylactum, adnotat Carolus Dufresnius Du Cange in notis ad Annæ Comnenæ librum VIII Alexiados: «Floruit Theophylactus, inquiens, Alexio Comneno im perante, non vero sub Romano Diogene, aut Michaele Duca, ut vult Baronius: quod ex ipsius Epistolis a Meursio editis satis constat. Quarum quædam ad Adrianum Alexii fra trem, Nicephorum Melissenum Cæsarem, Gregorium Taronitam, Nicephorum Briennium, Alexii consocerum, et alios ex Alexiana et Comnena familia principes scriptæ sunt. Una eliam ad Nicolaum patriarcham: hujus nominis Tertium, qui sedem Constantinopolita nam conscendit, Anna Comnena teste libro x Alexiados, invehow £6doμns trou; shy indictione septima, anno sex millesimo quingentesimo nonagesimo secundo, æræ scilicet vulgaris 1084.

Cum Baronio sentit Antonius Pagius, Theophylactum etiam sub Michaele Duca et Nice phoro Botoniata vixisse. Ejus argumentatio expenditur, quæ sumitur ex libro Regiæ In stitutionis. Hæc eadem tempora indicat epistola ad Joannem Italum philosophum: cujus varia fala narrat Anna Comnena. Chronographiam confirmant aliæ epistolæ. 7. Hanc scriptorum discordiam, tametsi levem, conciliare aut omnino tollere splendidis vetustis monumentis non licet, quæ lucem afferant ad ejusdem Theophylacti chronogra phiam accuratissime digerendam. Pro virili agendum mihi est, ut ejus vitam agentis ac florentis tempora, quoad fieri diligentius poterit, proximius attingam, luce potissimum prælucente Epistolarum, sive quas Baronius edidit, sive quas typis vulgavit Meursius. Il lud autem in lucro fuerit, quod easdem nos Epistolas decerpentes, tum ipsius Theophy lacti gesta plura scitu digna enarrabimus, tum etiam adducemus non pauca, quæ res ejus ævi Constantinopolitanas illustrant. «His ergo ex Epistolis (verba sunt Antonii Pagii ad annum 1071, num. XIII) Ducangius perperam deducit Theophylactum non sub Michaele Duca, sed sub Alexio Comneno flo ruisse: cum ex libro De institutione regia constet Theophylactum etiam sub Michaele Duca vixisse.» Quænam argumentationi ex Institutione regia a Pagio depromptæ vis insit, accuratiori opera disquirendum est. 8. Liber nuncupatus est Пpòç ПoppupoyEventov Korotavtivov, ad Constantinum Porphyroge nitum. Is Michaelis Ducæ et Mariæ, ex Alaniæ seu Iberia regibus satæ, filius erat, anno cir citer 1074 natus. Desponsatam eidem Helenam Roberti Guiscardi filiam, narrant scriptores et annum 1077 definit Lupus Protospatha. Hæc abrupit connubialia pacta Nicephorus Bo toniata, qui anno 1078 usurpavit imperium, Michaele deturbato, remissaque ad patrem Helena, quæ Constantinopolim, ubi adolesceret et excoleretur in aula, adducta fuerat. In monasterio Studensi reclusi agebant Michael et uxor Maria, et Constantinus filius cum idem Michael, detonsis capillis, Ephesi metropolita renuntiatur; ac Mariam, caleatis Ecclesiæ legibus, uxorem Botoniata sibi copulavit; ejusque filium Constantinum reduxit in palatium. Imperium occupante Alexio Comneno anno 1081 dictus est Constantinus * particeps imperii, ut ait Anna Comnena libro ш Alexiados, «atque adeo rubris cothur nis et corona Augustali utebatur, et nomen ejus cum Alexii nomine proclamabatur. At vero Maria excessit palatio, migravitque in ædes a Constantino Monomacho imperatore con structas prope templum magni martyris Georgii, quæ lingua vulgari Mangana dici solent:» ubi reliquum vitæ inter sanctimoniales exegit, vitaque mortali functa est. Hæc Mariæ fata describit Regia in Institutione Theophylactus; unde colligitur primo, opus istud nonnisi sub Alexio Comneno imperante vulgatum a Theophylacto fuisse: ac deinde Antonii Pagii argumentationem infirmari, eadem ex Regia Institutione conjectan tis, floruisse Theophylactum sub Michaele Duca. Verba sunt capite 7 partis primæ: «Quid ipsi (Mariæ) gloria regni, quæ cum omnia, ut ait Apostolus arbitraretur stercora, Chri stum solum lucrifacere elegit; a quo et erepta de morte carnis, thy v avtý xpurtoµévev (wńv, absconditam in ipso vitam amavit: et sic summum regiæ quidem dignitatis fastigium re putavit barathrum, humilitatis autem quæ secundum Christum est, celsitudinem vere cœlestem. Adeo ut magis una ex parte mirabilis videatur tanta mutatio, et ex alia magis perfectæ [V] ipsius mutationis summus gradus. Ad solitariam se transferre vitam, kal ròy povhon ẞlov petevexovat puellis multis contigit: sed magis muliebriter, sed mollius. Verum adeo ferventer pauperem evasisse spiritu, solius felicis Mariæ studium fuit et exercitatio.» Alexii Comneni tempora sine dubio definit hic Mariæ e palatio recessus, hic ejusdem ac cessus ad monasterium. Ad idem pertinent Comneni imperium, quæ sequuntur. Corporeas Constantini dotes eximias celebrat Theophylactus capite 4, ipsumque repræsentat «insilientem in equum,» et a crebris exercentem sese cursibus,» et «in venationibus antevolantem comites. Hæc eadem in puero jam septenni, adec que vitam agente circa annum 1082, laudat Anna Comnena sub initium libri in Aleriados: a Erat ea justissima matris cura, inquiens, pro puero festivitatis et elegantiæ admirabilis, adbuc septenni... Cujus suavitas sive loquen tis, sive ludorum genere vario quos ferebat ætas, corpus scitissime moventis, judicio spectantium, comparatione omni superior erat.» Philipp. 1, 8.

Altıgit etiam sæculum duodecimum, ac septimum ejusdem sæculi annum, quo Boemundus Normannus in Bulgariam irrupit, Dufresnio adnotante. Viri clarissimi sententia con firmatur. Ejusdem Boemundi captivitatis mentio in epistola ad Gregorium Taronitam. Eamdem chronographiam aliæ confirmant epistolæ. 14. Dignissima animadversione occurrit epistola 65, magistro domino Jounni Pante chne. Theophylacti verba sunt: «Cuncta autem, in quibus Achris versatur, plena horrent metu, et Mocri regio. Est enim Mocrus portio Achridis, quæ rapt to doúlov xal ámostátov, a servo et apostata variis in prædam incursibus vexatur. Et Bagora mons est, et ipse immensus, et inter Bulgaricos et Dyrrachinos montes interjectus assurgit, qui mapi toŭ ávtáptov, a tyranno custoditur... Pansebastus, et militiæ princeps dominus Michael ab imperatore missus est, sub quo selecta virorum corpora.cogere, et in hunc scelera tum, tỷ xaßápµati, se prælio opponere statuit... Hic autem imperium ambit….. neque hic imperatori obsequi illiusque esse servus dignus videbitur jugo.» Michael memoratus ex genere Ducarum est, in eorum Stemmatis parte altera num. VIII a Dufresnio recensi tus: qui «in omnes fere, quas Alexius iniit, militares expeditiones secutus, in iis fortiter se gessit.» In Notis ad Alexiados librum x hunc Theophylacti locum expendens laudatus auctor «Boømundus describitur, inquit, qui Alexio fidem et clientelam cum sacramento profes sus erat: eoque posthabito, in imperatoris fines, apostata et fœdifragus factus, irruperat.» Hanc Boemundi irruptionem in Illyricum et in Bulgariam narrant Latini scriptores, eani que cum anno 1107 illigant. Fulcherium Carnotensem refero in Expeditione Hierosolymį tana, quæ inter Gesta Dei per Francos exstat, «A Brundusio, inquientem, navigavit in Bulgariam (anno 1107) et Avalonis portum applicuit: Avalonem cito cepit, et obsedit Du racium.» Annam Comnenam consule in Alexiados libro xn. 15. Hæc si vera sit Dufresnii interpretatio, vitam egisse Theophylactum evincit sæculo incepto duodecimo: quod atios omnes latuisse videtur scriptores. Veram ejus interpreta tionem existimo, earoque pluribus confirmo. Servus dicitur. Boemundus, quod anno 1097 cum ad bellum sacrum accepta cruce profectus est, «Godefridi consilio, fecit homagium Alexio imperatori, et fidelitatis exhibuit juramentum, ut ait Bernardus Thesaurarius De acquisitione Terræ sanctæ capite 17. Eadem habent ejus historiae scriptores, et Anna Compena libro x. In alio consimili, quod anno 1108 emisit Boemundus, juramento apud Comnenam in fine libri x profitetur sese «lizium hominem sceptri tui fore: hoc est, ut loquar clarius, servum ac subditum.» Hinc vero apostata dictus, seu juramenti violator, cum fines imperii anno 1107 invasit. Ipsum etiam de ambitu Constantinopolitani imperii suspectum sæpe laudata Comnena incusat libro x citato. Ita videlicet sui patris vindicias agebat ipsa, cujus dolos, et trandes, ac impedimenta sacris contra Saracenos expeditionibus apposita Latini referunt scriptores. 16. [VIII] Jam antea acciderat, Boemundum, renuntiatum Antiochiæ principem, «cum dumen Euphratis transiens, intrasset Mesopotamiam (ut ait Thesaurarius capite 102), et appropinquaret Meletinam, insidiis cujusdam admirati Turcorum Danismani, captum esse et in vinculis conjectum.» Hæc anno circiter 1100 contigerunt, Romualdo Salernitano teste. Inter epistolas Meursianas exstat vicesima sexta Theophylacti, Gregorio præsidi Ta ronita. Eadem prostat apud Baronium ad annum 1073, num. XC, inscripta Sebasto Pagu riano domino Nicolao, sed mutila in fine: unde eamdem viris duobus dederit epistolam Theophylactus. Cave, ne viros illustres plures confundas, qui Taronita et Pacuriani hoc ævo cognominabantur. Primo loco militares utriusque expeditiones prædicat in Colchi dem et Pontum contra Turcas. Tum vero de Francis sic ait: «At vero páyyo;, ô tôv tpá×7 dips. Francus cervice ferreus, nunc tepida cera mollior exsistit, et multo te pectore adorat, et per te potentissimum nostrum imperatorem summopere veretur et colit, Quid nor est futurum, cum illum tibi supplici veneratione videas ad tua genua obvolu tum... Taronitarum voluntati et statutis coactum obsequi, atque ab his tyrannica op pressum vi, ut saltem suam ipsius libertatėm, imperatorum gratia demereatur... Tuis

num stauropegium, quod monachus ille jactabit, canonibus et Ecclesiæ suæ autocephalia agit archiepiscopus Bulgariæ. Singularem quamdam potestatis in Bulgaria prærogativam Theophylacto tribuere videtur Joannes Lonicerus e Lutherana secta in Præfatione ad Commentarios in quatuor prophetas minores, inquiens: «Hunc (scilicet Theophylactum) Bulgariæ region's archi episcopum exstitisse, principeque floruisse potentia, peroratio exegeseos in Nahum prophe tam arguit. Ubi paranesim principes concernentem in se ipse ceu principem vertit.» Indicati loci verba sunt: «Hæc omnia principes audientes, cogitemus Deum judicem nostri in subjectos nobis affectus dispositionisque nostræ: velleque, ut nos mansueti simus erga obtemperantes nobis, ut adeo nihil asperi illis injungamus.»Principibus, quicunque sint, hæc sine dubio parænesis convenit: quæ tamen in Theophylacto non aliam potestatis prærogativam indicat, nisi archiepiscopalem, et quidem a regiæ urbis throno independentem, ut enarravimus num. 25. Si quid amplius suspicatus fuerit Loni cerus, fallitur egregie. Archiepiscopalis Bulgaria jurisdictio primum veluti vaga, tum Achrida sedi annexa. Achridis urbis situs et conditor. Bellici in Bulgariam motus, Theophylacti tempore. By zantinorum exactorum improbitas. Sollicitudo ejus ecclesiastica. 27. Condito Bulgariæ regno ibique constituta sub rege Bogori Ecclesia Bulgarica, certa ac fixa non erat archiepiscopi sedes; sed regimen archiepiscopale aliis, atque aliis pro nutu regum demandari consueverat diversarum Ecclesiarum episcopis. In ms. Regio Parisiensi Indiculo episcoporum Achridensium apud Lequienum, post Gabrielem aliosque sex archiepiscopos Bulgariæ, sequitur Philippus num. VIII, «qui dicitur Lychnidæ se disse, quæ deinceps Achrida. Hanc cæteri archiepiscopi tenuere sedem, itemque Theo phylactus. Se vocat ipse in epistola 6, ad Gregorium Camaterum, «archiepiscopum in urbe Achrida. 28. In epistola 65, ad magistrum dominum Joannem Pantechnam sic ait: «Cuncta autem, in quibus Achris versatur, plena horrent metu: et Mocri regio, est enim Mocrus Achridis portio.» Civitatis conditorem situmque patefacit Anna Comnena sub finem libri´ xn Alexiados: «Drymon (seu Drinus) amnis, inquiens, caput atque [XIII] ori ginem a Lychnitide trahit palude: quam lingua nunc in barbariem degenerans Achridem vocat a priori appellatione Mocri regis Bulgari, ejus qui deinde Samuel appellatus est. Floruit is imperatoribus Constantino et Basilio Porphyrogenitis (decimo cadente sæculo, ac ineunte undecimo), quando istam paludem derivare exhaurireque aggressus est,» etc. Itaque Achris, adnotante Dufresnio in notis ad quartum Alexiados librum, in sublimi colle eminet prope lacum, unde Drynus, seu Drymon septentrionem versus effluit. Eo in loco, quo Achris est, putant nonnulli Lychnidum primo exstitisse, postea Bede rinam, demum Primam Justinianam, a Justiniano imperatore dictam. Vicino potius in tractu censent alii, conditam a Mochro, seu Samuele, Bulgarorum rege Christiano, fuisse Achridem. Suam amplissimis privilegiis Justinianam auxerat laudatus Justinianus Augustus in novella xv, quibus minuta mansit Thessalonicensis antistitis pristina juris dictio. Lequienum loco citato, et Joan. Petrum de Ludewig in Vita Justiniani, aliosque scriptores consule. 29. Suam Theophylactus Ecclesiam Acbridensem, ac universam archiepiscopalem jurisdictionem eo administravit tempore, quo Normanni principes, Robertus Guiscardus et Boemundus filius Illyricum et Bulgariam armis infestarunt. Nota sunt, quæ bella gessit Robertus ab anno 1081 ad annum 1085 apud scriptores Græcos, et Siculos, et Venetos. Irruptio Boemundi ad annum 1107 pertinet, quo «Bagora mons inter Bulga ricos et Dyrrachinos montes interjectus,» ipso Theophylacto teste in epistola 65 a «tyranno,» scilicet Boemundo, «tenebatur.» Hinc vero Latinis ac Latinorum contra Saracenos expeditionibus infensum suis in epistolis præbet sese. Sed et Croatos Bulgariam sub Michaele Duca Augusto depopulatos esse, adnotavimus nom. 10. Contra Dalmatas, qui sæculo x1 desinente ciere turbas meditabantur, expe ditionem suscepit Alexius Comnenus: isque «Philippopolim invectus, ut ait Comnena

libro vi, «ibi litteras accepit archiepiscopi Bulgariæ, qui tunc erat,» scilicet Theo phylacti. 30. Damna gravissima inferebant Bulgariæ populis et ecclesiis imperiales exactores, quæ vehementer dolet pluribus in epistolis Bulgarus noster archiepiscopus. In ea, quæ vicesima tertia numeratur, ad Corcyrae episcopum, sic ait: «Tu vero ibi in illos qui nos acerbo elidunt ictu, amaram induis bilem. In illos, inquam, qui insatiabilis cupiditatis ministri sunt, qui et evangelica professionis hostes sunt exsecrabiles, et Christiani agminis pernicies et ipsa internecio.»Data legitur quadragesima prima ad Panhypersebaston Briennium, ubi hæc habentur: «Venenum aspidum in nos conspuentes, præclarissimam et mitissimam imperatoris animam lethifera amaritudine infecerunt: et quidquid Ecclesia nostra continebat, ingenti internecione delererunt. Et omnium quidem harum rerum causa, vectigalium exactorum insatiabilis cupiditas, et corrupta consuetudo fuit. Tum vero scelerata facinora narrat cujusdam Lazəri, qui «Ecclesiæ colonus erat: quem contra uos, inquit, audaci armarunt pectore.» In ipsum quoque Theophylactum impactæ calumniæ, ac si divitias cumularet, et ex Bulgarorum spoliis ditissimus esset. «Consilium inierunt (inquit in epistola 43, ad dominum Adrianum fratrem imperatoris) ut me de honoris gradu detruderent: et calum niæ siti efferati, ad potentissimum nostrum imperatorem, et optatissimum fratrem tuum, evolarunt, et me quasi multis insuperabilem viribus, et magna fretum potentia calumniis apud illum obruerunt. Et tantis, tantisque lucri proventibus in pinguem divi tiarum substantiam me dilatatum criminabantur.» Et in epistola 73: «In totius Bulgariæ archiepiscopum... oculos convertunt illumque plane audiunt, etiam totos dies nume rare aureos nummos, et quasi mensuræ complementis arbitrantur cumulare.» 31. Vigilem ipsum sollicitumque sui muneris in administratione aliæ conspiciendum præbent epistolæ. Ex ea quæ numeratur tricesima secunda, ad Triaditzæ, olim Sardicæ, episcopum, addiscimus, libentem ipsum annuisse, ut a vinculo excommunicationis, quo jdem antistes innodatus erat, propterea quod non convenerat ad synodum, absolveretur ab episcopis Pelagione seu Heracleæ, et Strombitzæ seu Tiberiopolis, et Melasóbæ. Constantinopolim, «magnam in urbem,» profectus fuerat episcopus ille; «et nullum fere vel ætate maximum, vel minimum reliquerat, qui acerba tuæ linguæ in nos male dicentia (ut ait ipse Theophylactus) aures non suas occluserit, surdasque effecerit... Quocirca in Deum solum, qui hæc omnia vincere potest, oculos nostros attollimus et in sublimes ejus justitiæ montes, unde nobis auxilium veniet.» [XIV] De synodo celebranda scribit epistolam 53, ad Macrembolitam Prespæ princi pem. Oppidum erat in Macedonia prope Achridem. «Nondum nos illo gravi morbi decubitu liberati, inquit, et soluti sumus: et tamen sacra canonum vox sacram nobis synodum imperavit... Tu Tu autem nos suscipe... Hic enim noster conven lus erit.» Epistolam denique 2 addo, ad Cercyra episcopum, ubi, memorata Boeшundi irruptione in Bulgariam, homirem alium ignobilem» insequitur, «tanto molestiorem et durio rem, quanto insanic em et amentiorem. Hic enim, inquit, sibi venerationi et honori ducit, qui aut dixit aliquid contra Ecclesiam, aut fecit... Ipse enim od toŨ пρoбxuñ shy Bɛoµfcepa lauthy waev, nec Dei Matrem adoratione dignam existimavit.» Num fuerit Manichæus quidam, aut ex Bogomilorum secta, de quibus latiore agit sermone Anna Comnena libro xv Alexiados? Hæc vero de Theophylacti chronographia, et muneribus, ac dignitatibus, gestisque præcipuis disseruisse satis. Scripsit Theophylactus Commentarios in quatuor Evangelia, Maria imperatricis, ut videtur, jussu. Codices præcipui. Editio prima Latina cum versione Joannis OEcolam pudii ex codice Græco mutilo. Editio Græci textus ex codice Vaticano, qui expenditur. Hujus ope Latina interpretatio recognita a Philippo Montano. Latinii observationes. Parisiensis editio Græco Latina, cujus defectus indicantur. Fabricius notatus. 32. Litterarum queis apprime imbutus erat Theophylactus, et sacræ præsertim erudi tionis, qua præstabat, monumenta plura reliquit. Commentarios in quatuor Evangelia scripsit. Apud Petrum Lambegium libro v Bibliothecæ Cresarea Vindobonensis exstat

pensius Pauli III Romani pontificis munificentia commendatur: «Plane hoc beneficium quantumcunque est, quod certe maximum est, Pauli III divinæ virtuti debetur. Pontifex benignitate insignis, natus ad tollenda humani generis incommoda, veterem consuetudi nem servat, excitat bonas artes; quovis sumptu, quovis præmio facit, ut qui pontifices beneficentiæ laude celebrantur, eos hac ætate minime desideremus.» Romanum codicem, ex quo textus prodiit, eo deteriorem alicubi esse, qui præsto fuit OBcolampadio, observarunt viri docti. Ipsum etiam interpolatrice manu corruptum fuisse capite xxvı Matthæi, vers. 17, ubi de prima die Azymorum agitur, evincit Petrus Arcudius tum aliorum optimæ notæ codicum fide, tum ipsius etiam codicis contextu. Eodem in textu Romano lacuna patet capite 1 Joannis, vers. 13, ab illis verbis, Intelliges autem recte per voluntatem carnis, usque ad illa, Et in copula necessario præcedunt utra que. Hæc vero OEcolampadius in codice suo legebat, ac interpretatus est: eademque Græce affert Richardus Simonius loco citato, pag. 401, ex Regio Parisiensi codice de promptased tribus in codicibus Veneta bibliothecæ Marcianæ ea desiderari, ipsismet oculis deprehendimus, opem præstante pro sua bumanitate cl. viro Antonio Zanetti, Alexandri filio, bibliothecæ custode. Hinc vero Simonius et Lambecius, ad accuratiorem Operum Theophylacti editionem perficiendam, diligenti opus esse codicum inspectione, scitissime admonuerunt. Postremo aduotare non prætermittam, in eadem Romana editione Elogia quatuor evangelistarum prostare, quæ sumpta sunt ex Græca libri sancti Hieronymi De.viris illustribus versione, a Sophronio concinnata. 35. Latinam Oecolampadii versionem primum recognovit anno 1545 Philippus Montanus, Armenterianus, ac iterum emendavit anno 1552, ut legimus in calce Epistolæ nuncupatoriæ ad Claudium Dodeum Rhedonum episcopum, et Præfationis, in editione Basileensi apud Joannes Hervagios anno 1554. Subsidio illi fuit textus Romanus Græcus. Quid ipse bac sua in recognitione præstiterit, nonnullis allatis exemplis exponit in Præfatione ad lectorem. Generatim vero sic ait: «Ista, inquam, et hujusmodi pleraque alia, impressori potius quam interpreti (OEcolampadio) ascribi possent. Quod autern plerisque in locis permulta fuerint omissa, ex quibus sequentia pendebant: non tantum dictiones aliquot dico, sed versus permultos, atque adeo paginas totas: quodque sæpius cule negatio contra auctoris mentem aut omissa, aut injecta contrariam inducat senten tiam, scribæne, aut typographo, aut interpreti, mutilove codici imputandum sit, aliorum esto judicium….. Interpres quidem certe Joannis ultimo, codicem suum mutilum fuisse confitetur. Fieri tamen potest, ut etiam ille quibusdam in locis nostro (scilicet Romano) emendatior fuerit: ideoque quædam intacta reliquimus, sive quod ad sensum bene qua drarent, sive quod non magni essent momenti, etiamsi ad Græcum nostrum codicem (Romanum) [XVI] non omnino respondeant. Nonnunquam autem margini diversam lectio uem adjecimus, idque potissimum cum utraquo defendi posset: priore quidem in textu relicta, sed hujusmodi notis + ] inclusa, penes lectorem judicium relinquentes, utram sequi malit.» Nemo binc non intelligit, quod peritissimi viri animadverterunt, necessariam prorsus esse cum mss. codicibus collationem. In hanc Basileensem anni 1554 editionem Observa tiones, correctiones, et conjecturas in Theophylactum Bulgariæ archiepiscopum Græcæ fidei restitutum, anno 1677 vulgavit Romæ, sumptibus Pontii Bernardon, Latinus Latinius, Viterbiensis, in Bibliotheca sacra et profana, pag. 184; aliæ textum spectant, res ipsas illustrant aliæ. 36. Lutetiæ Parisiorum apud Carolum Morellum, via Jacobæa, ad insigne Fontis 1631, F., cum Græco textu jam olim Romæ excuso, et cum Latina versione a Philippo Mon tano recognita, prodierunt Theophylacti Commentarii in quatuor Evangelia. Carolo Albaspino nuncupata editio est. Præfatiuncula ad lectorem eadem occurrit, quæ legitur in Romana editione ac sane ridiculum, ut Simonius observavit, eo loci ubi Pauli III laudes celebrantur, Morelliorum nomen substitutum fuisse, qui id unum egerunt, ut Græcus textus Romæ impressus recuderetur. Interpolatio sic habet: «Plane hoc benefi eium quantumcunque est, quod certe maximum est, Morellorum virtuti debetur. Viri quippe benignitate insignes, ad reipublicæ utilitatem et commoda nati, veterem consuetudi

Latinam tantum editionem his Possevinus verbis memorat in Apparatu sacro, tomo II «Enarrationes vero in Acta apostolorum... Latine Philippo Montano et Laurentio Sifanio interpretibus, anno 1570, Basileæ.» Fallitur vir doctus. Basileensis hæc anni 1870 editio in-folio, quæ prodiit ex officina Hervagiana per Eusebium Episcopium, non complectitur solum Enarrationes Theophylacti in Acta apostolorum, verum etiam Commentarios is Evangelia et in Epistolas Pauli, et in quatuor prophetas minores, ac loco postremo in Acta apostolorum. Ad Philippi Montani curam operamque una spectat Enarrationum in Evangelia et in Epistolas Pauli recognitio et emendatio: sed unus est Commentariorum in prophetas interpres Joannes Lonicerus ac unius etiam Laurentii Sifanii Latina versio Expositionum in eadem apostolorum Acta. Hinc ibidem titulus est: Theophylacti Bulgaria archiepiscopi Explicationes in Acta apostolorum, concise ac breviter ex Patribus collectæ, Laurentio Sifanio Prunsfeldio J. U. D. interprete. Collectus ex Patribus Commentarius dicitur: ipsique proprio appellantur nomine Chry sostomus, Didymus, Severus, Severianus, Cyrillus. Prologus, qui præmissus operi prostat, idem est ac Joannis Chrysostomi prologus: unde opus hujuscemodi, quod ab ipso san cţiṣsimo viro abjudicavit Erasmus, genuinum probat ipsius Theophylacti auctoritas. Præfationem consule Savilii et Montfauconii. Minorem adhibuisse Theophylactus in has elucubratione diligentiam, ac cæteris in Commentariis, visus est Richardo Simonio: ac sane inter Catenas potius collocanda videtur, in quibus diversorum scholia colliguntur. Codice Græco usus est Sifanius mutilo, arratisque scatente: ipsaque loca mutila et corrupta ac dubia indicat ille in margine, quæ supplere aut corrigere studet, lectorum utilitati ut consuleret. Novam sacri textus versionem adhibuit adhibetque in ora marginis lectio nes variantes, quas ex versione vulgata sumit, itemque Erasmi, et Señastiani Castalionis, ac Theodori Beza. Hinc vero sub initium operis hæc ad Lectorem Admonitiuncula legi tur: Admonendus Lector, ubi diversa in margine translatio apposita est; per V. Vulga tam, per E. Erasmi, per C. Castalionis, per B. Beza versionem significari: diversam ab his Laurentii Sifanii interpretis esse.»Jam habet catholicus Lector, ut si quid furfuris' irrepserit, nosse illud queat sibique caveat. 42. Commentarios in Epistolas sancti Pauli Græco ex codice Latine sub pontificatu Pauli II, anno 1469, transtulit F. Christophorus Porsena, Romanus, Prior Sancta (✗(X) Babinæ, ac typis Romæ vulgavit anno 1477, dicavitque Sixto IV pontifici maximo, titulo Athanasii veluti auctoris, præfixo Commentariis. 43. Porsenæ interpretationem recognovit Joannes Lonicerus, recognitamque vulgavit sub nomine Theophylacti. Hujus esse, non Athanasii Alexandrini fetum, confirmat Erasmi auctoritate, et Joannis Fabri, et Joannis Beraldi. «Hosce Theophylacti in Paulum Com mentarios (inquit in Præfatione ad Amicum Lectorem) falso hactenus Athanasio inscri pics, Erasmus in suis Annotationibus super illo Pauli ad Romanos, Qui prædestinatus est, Juce lucidius, ac vero verius attestatur.» Erasmi scilicet hæc est sententia loco citato «His verbis (cogniti pro Filio Dei) utitur interpres operis, falso inscripti Athanasio: cum id quod antea suspicabamur, mox collato Græco Latinoque, comperimus esse Theophy lacti.» Verba sequuntur Joannis Fabri: «Hic etiam (Theophylactus) in Pauli Epistolas Com mentaria scripsit, quæ transtulit Christophorus Porsena... sub falso titulo, quasi sint Atha nasii Alexandrini. Qua re multi decepti fuerunt, quod et mibi contigisse ingenue fateor nec meum etiam emendassem errorem, nisi dum ex Græcis et Latinis codicibus hinc inde collectis……. aliud invenissem; licet semper dubitarim, propterea quod Basilius, Gregorius quoque Nyssenus in his citati fuerint.» Paria demum habet Beraldus: «Commentaria hæc in Pauli Epistolas, inquiens, quæ aliquot jam annos sub Athanasii nomine ac titulo sunt circumlata, quidam Theophylacto vindicant et asserunt. Nec dubito, quin optimis rationibus moveantur, potissimum qui Græca legerunt.» Hinc Latina operis interpretatio, sive quam recognovit Lonicerus, sive quam primus confecerat Porsena, sub nomine Theo phylacti typis excusa prodiit pluribus in locis Latina Loniceri editio aut recognitio lucem vidisse dicitur Parisiis anno 1542, in-8. Posteriores vidi plures. Hanc novis curis ad codicem Græcum, qui olim Erasmi fuerat, contulit anno 1552 Philippus Montanus; eamque vulgavit et ipse sub nomine Theophy Jacti plurimis in locis emendalam. Nuncupatoria ejus Epistola Ad reverendum in Christo

Patrem D. Carolum a Croy Tornacensium episcopum, dat est Lutetia e domo tua Torna censi XII Octobris, anno Domini supra millesimum quinquagesimo secundo: ubi supple quingentesimum. Hæc ibi habentur: «Per amicos exemplar vetustissimum (Græcum), quo usus fuerat D. Erasmus, jam tandem sum nactus: ad quod non sine magnis laboribus La tina nostra, infinitis pene locis, obv Se ut potuimus, sedulo emendavimus.» Basileensi utor editione anni 1554, in-folio. In Præfatione ad Lectorem ita fertur de prioribus versionibus judicium: «Porsenæ, viri eruditi, ut opinor, et eloquentis versione, ot multum a Græcis discedente, ne dicam plerumque dissidente, ut quæ sit paraphrastica potius atque etiam nimium libera, utpote quæ plerumque adjicit quæ in Græcis non ha bentur, et contra plerisque in locis complures versus prorsus omittat, quæ tamen in no stro ms. codice Græco, eoque pervetusto aperte continentur: illius, inquam, omissa ver sione, Loniceri potius interpretationem arripuimus, eamque passim ubi tolerabilis esset, retinuimus.» Hæc alia, quæ præmittit, affero ejus verba: «Nos Græci codicis, quo usus erat aliquando D. Erasmus, fidem quam potuimus diligentissime, pro nostra quali cunque mediocritate secuti sumus, nisi sicubi scriba dormitasse videretur. Perabsurdum enim fuerit, ub que scribam nimium bona fide amplecti, hoc est, una cum ipsis erratis quod Lonicerus sæpius factitasse deprehenditur.»Tum vero sphalmatum quæ emendavit specimina exhibet: quære præterea, ut nitida ac utilis editio foret, præstanda censuit, diligenter enarrat. Illud operæ pretium fuerit unum animadvertere, Vulgarem in Paulino textu versionem, qua passim utitur Ecclesia, fere ab ipso Montano retentam, nisi sicubi Theophylacti interpretatio illam immutare coegerit; quod attamen haud ubique observatum. In hanc editionem prostant Latini Latinii Observationes. 44. Idem Latinius anno 1557, quo «Romæ, 3 Nonas Octobris» Epistolam dabat ad An dream Masium: «Ea, inquit, quæ Theophylacti nomine in Pauli Epistolas edita sunt, non ejas, sed Athanasii cujusdam Byzantii monachi, qui trecentis ante nostram ætatem annis floruit, plane esse (Sirletus confirmavit), atque in ea re non modo tecum sentire, qui Athanasii nomine eos Commentarios citas sed cum iis etiam, qui plurimis abhinc annis constantissime nomen illud agnoverunt semper, et libris describendis præponi cu rarunt.» (XX) Novus auctor Expositionum, de quibus agimus, obtruditur Athanasius monachus Byzantius, qui trecentis ante Latinii ætatem annis floruerit, sæculo scilicet tertio decimo. Quo vir doctissimus adductus momento fuerit, ut sequioris ætatis Athanasio adjudicaret opus, non innotescit. Quis vero ille fuerit Athanasius monachus Byzantius? Varii apud Fabricium in Bibliotheca Græca eo nomine appellati occurrunt scriptores Græci: neque nllus præsto est, cui prædictos Commentarios ascribas. Sæculo XIII desinente florebat Athanasius, Gani monachus, et post Gregorium Cyprium urbis regiæ patriarcha. Opu sculorum ejus, quæ bene multa.sunt, catalogum exhibent Fabricius et Oudínus: in eoque operis, de quo agimus, mentio nulla. Ejusdem fetus esse laudatus Oudinus putat Com mentarios in Psalmos, quos sub nowine Athanasii Alexandrini vulgavit Montfauconius. Quid quod Theophylacto Bulgaria archiepiscopo opus quod in dubium vocatur, constan tissime attribuunt mss. codices perantiqui et bonæ notæ. Codicem Erasmi memoro alios que a Joanne Fabro expensos. Apud Lamberium libro V tres numerantur 221, 222, 223, in quibus Commentarii in Epistolas omnes Pauli Theophylacto nostro ascribuntur. Codex vero 221 manu Leonis de Rhaul exaratus fuit mense Augusto, indictione II, Christi anno 1139. Inter codices mss. bibliothecæ Regii Taurinensis Athenæi, tomo I, prostant num. 273 sub eodem Theophylacti Achride in Bulgaria urchiepiscopi nomine Commentaria in aliquot divi Pauli Epistolas: adnotantque indicis auctores, «Procemium in Epistolam primam ad Corinthios ab eo quod est in Editis, valde diversum esse:» quod ibidem inte grum proferunt. Similes adnumerant codices plures Simonius, Casimirus Oudinus aliique, Regium Parisiensem, Augustanum, Bavarico-Monachiensem, Anglicanos, ac, Florentinum Mediceum. Satis hæc sunt, ut dubium omne de germano auctore excutiatur. 45. Nondum typis Græcus textus prodierat. Lucem hic ex codice ms. Arundelliano aliisque duobus Oxoniensibus vidit Londini anno 1636, fol., juxta curas ac studium Augustini Lindselii, episcopi Herefordensis, quem sustulit mors ante editionem. Addita este regione Latina versio, quæ, ut editores profitentur, «est quidem Philippi Montani, verum ubique adeo a nobis interpolata, atque ad Græcorum veritatem revocata, ut si per

focum interpolatione auxisse. Pro more suo Bulgarus archiepiscopus varias aliorum opi niones refert in Commentario, ac præfert eis Joannis Chrysostomi' expositionem. Contra morem hunc inseruit, ac addidit, scilicet interpolator, testimonia Eusebii, et Polycratis, et Hippolyti de morte Joannis evangelistæ: novamque invexit Cæsarii interpretationem. Tum vero confirmationis loco adnotat: in multis pluries errasse discipulos circa interro gationes Christi et responsiones. Atque demum opinionem illam, quam superius Theo phylactus memoraverat, et in medio reliquerat, de Joanne evangelista ad annuntiandum Christi adventum cum Henoch et Elia inter vivos asservato, vocat ad examen: eamque refellit ipsius Joannis testimonio in Apocalypsi capite XI, 9. 3 et seqq., ubi duorum so lummodo testium mentio est. Hæc sane methodum a Theophylacto constantissime obser valam minime sapiunt. Postrema sequuntur Evangelii secundum Joannem. commata duo: Hic est discipulus ille, qui testimonium perhibet de his, etc. Gravis, ac solida, et historica in commentario legitur interpretatio: Joannem de seipso perhibere testimonium, cum id [XXIV] evangelistarum alius egerit nemo: postremum fuisse, qui Evangelium scriberet, a Christo excitatum: et hanc ob causam sæpe dilectionis meminisse, qua ipsum divinus Magister ratione pecu liari dignatus fuerat. Alia est expositio in homilia quæ violenta satis videtur: «Ego, discipulus ille a Domino dilectus, et qui recubuit super pectus Dominicum, confirmo me esse moriturum juxta naturæ legem. Vel aliter: Ille ab apostolis prædicatus, quod non esset moriturus, is ipse est, qui testimonium perhibet de his.» Interpretationis conve nientiam nemo videat ullam. Cætera sunt in commentario egregie dicta, et latiore sermone exposita. Sunt vero levia, quæ habentur in homilia, ac humi repunt, paucisque verbis comprehenduntur. Fetura Græci cujusdam recentioris, ni fall r, maxime apparet. Ilomiliam in adorationem veneranda crucis medio Jejuniorum tempore Grace et Latine vul gavit Jacobus Gretserus: alia ini sanctæ Mariæ Præsentationem in templo Latine edita a Francisco Combefisio. Fragmenta epistolæ ad Nicolaum diaconum et canstrisium apud Leunclavium in Jure Græco-Romano: integra vero exstat in codice Vindobonensi. Vocis «canstrisii» explicatio. In eadem continentur varia quæ apud bibliographos distingue bantur opuscula. 52. Ad alia, quæ sacri argumenti sunt opuscula, recensenda sermonem converto. Homi liam in adorationem venerandæ crucis medio Jejuniorum tempore, descripsit ex Bavarico Monachiensi codice Jacobus Gretserus, Latine vertit, vulgavitque Græce et Latine tomo Il De sancta cruce, ac etiam notis illustravit. Adnotat idem Gretserus libro I, capite 67, tertia Dominica Quadragesima agere Græcos diem festum, quo crucem adorandam propo nun: eo fere modo quo Latini crucem ad adorationem ipso sacratissimæ Parasceves die exponunt. Rituales Græcorum libros affert, Librum Sancti Sabe et Triodium: citatque Georgium Codinum curopalatam, et Patres quorum homiliæ in hoc festum exstant, Chry sestomum, Sophronium, Theodorum Studitam, Germanum patriarcham Constantinopol., Philotheum, Xiphilinum, Theophylactum. Simplici voce appellatur apud Codinum σtaupo xpooxúvystę. Hoc anno 1733 celebratur die 14 Martii, stylo scilicet veteri; juxta Gregoris nam vero correctionem, die 25 ejusdem mensis. Homilia in sanctæ Mariæ Præsentationem in templo, Latine translata, exstat apud Com befisium tomo VIII Bibliothecæ concionatoria in mantissa. In opusculo, cui titulus, Recen siti auctores Bibliothecæ Patrum concionatoriæ, edito Parisiis 1662, sic ait laudatus Com befisius Præter vulgata Theophylacti Opera venit in manus, cum pene ad umbilicum vergeret Bibliotheca hæc Patrum concionatoria, ex ms. codice V. cl. Raphaelis Dufresne soù paxapitov, oratio illius erudita piaque in sanctæ Mariæ præsentationem in templo, multis eo argumento merito præferenda, quam postremo per mantissam repræsentandam duxi mus.» Ejus etiam verba non præterierim, quæ legimus in Præfatiuncula ad mantissam tomi VIII Bibliotheca concionatoria, a Sero, inquientis, advectis ex Italia, viri cl. Raphaelis Tronchet Dufresne, Burdegalensis, tou μaxapitov, curis ac solertia, mss. Græcis codicibus, nec paucis, nec spernendis; ac dum ejus bibliothecæ licitationi catalogus typis mandatur, immatura hactenus libris teneriore ipsius prole; facta propensius, generosæ conjugis humanitate ac liberali indole, eorum tantispor copia, occurrit inter alia..... luculen

ferendum censet ritum consecrationis in fermentato. At demum «reliquum est, ut admonea mus, inquit, vulgares nostros homines, quotquot zelum quidem habent, sed non secundum scientiam; quive, quod gravius est, ex cæco sui amore Christi corpus dilacerant.» Ait etiam [XXIX] Non igitur neque propter azyma, neque propter jejunium, durius nos habebi mus erga inflexibilem gentis pertinaciam.» Pervicaces suis in ritibus Latinos appellat: neque tamen Græcæ gentis duritiem in eos approbat. Hæc alia ejus verba refero: «Neque multum refert, de cæteris enumeratis (ritibus), quos ipsi (Latini) se observare fatentes, (præter suffocatorum esum: hujus enin ne nomen quidem prudentioribus Latinis ferendum videtur...) multis irremissibi liter peccare videntur. Quorum sermonibus non assentire, hominis est, ut puto, in eccle siastica historia exercitati; qui probe novit, non omnen consuetudinem ad Ecclesias scindendas valere: sed id tantum, quod dogmatis diversitatem infert. Consuetudines autem diversas, aut etiam quæ apud præclaros hos judices (Græcos morosiores carpit) errata sunt, ortas esse alias ex pietate et religione, ut sacra pavimenta osculari (neque enim Satanicam illam calumniam admittimus, quod Latini imaginum venerationem re spuant); alias vero ex provida quadam dispensatione ob infirmitatem, fortasse qui dem animæ, sed certe corporis; ut quod monachi in infirmitatibus carnes come dant.» 61. Calumniam illam, quam Satanicam vocat, excogitavit invexitque Cerularius. Ad suffocatorum esum quod attinet, Humbertus, Silvæ Candida S. R. E. cardinalis, Leonis IX papa Constantinopolim legatus, ejusdem Cerularii tempore, testabatur juxta Romanæ Ecclesiæ disciplinam, «gravem pœnitentiam imponi iis qui absque extremo pe riculo vitæ, sanguine vescebantur, vel quocunque morticino, aut præfocato.» Hinc Theophylactus aiebat, suffocatorum ne quidem nomen prudentioribus Latinis feren dum videri. pristino rigore recessum est: quoniam «ubi Ecclesia gentium (ut ait Augustinus libro xxxıı Contra Faustum Manichæum, capite 13) talis effecta est, ut in ea nullus Israe litɛ carnalis appareat; jam hoc Christianus non observat (quod utique ad tempus jussum fuerat), ut turdos, vel minutiores aviculas non attingat, nisi quarum sanguis effusus est aut leporem non edat, si manu a cervice percussus, nullo cruento vulnere occisus est:» Scriptores polemicos hac de re luculentius tractantes consule. 62. Gentiles suos pergit ibidem Theophylactus latiori sermone adhortari, ut odia deponant ac nimiam duritiem, unitatem diligant catholicæ Ecclesiæ, eamque non dila cerent ob innoxias discrepantes consuetudines, vel etiam ob errores, si qui essent, quos condonari satius est. Mens eadem olim fuerat Petri Antiocheni patriarchæ, in epistola ad Michaelem Cerularium, quæ Græce ac Latine exstat apud Cotelerium in Ecclesiæ Græcæ Monumentis, tom. II. Incusatos Latinorum ritus expendit, et ait num. VI: «Quid enim ad nos, si pontifices barbam radant, et in signum desponsationis cum sancta Dei Ecclesia gerant annulum? Nos quoque supra caput Geraram (coronam) facimus... Sed et ipsi aurum gestamus, qui amicti simus chirothecis, manipulis et stolis auro in tertextis.» Agit num. VII de carnium esu apud monachos: «Quod autem, inquit, polluta mandu ceut ipsi, eorumque monachi edant carnem, adipem porcinum; illa quoque invenias, modo indagaveris, apud quosdam e nostris fieri.» Pro fermentato pane acerrime pugnaverat in epistola ad Dominicum Gradensem pa triarcham, quæ loco citato apud Cotelerium prostat. In hac vero ad Cerularium sic ait num. XV Quæstio de azymis... eversa est, nisi canonico huic effato (Latini) innixi, Visum est omnibus utendum esse antiquis consuetudinibus, antiquam apud se asserant azymorum traditionem.» Quam utique vetustam esse Latini probant, ac ipsius Domini nostri Jesu Christi exemplo firmatam. Id inficiabatur Antiochenus; verum id lubens fate tur Theophylactus, ut infra dicendum. Ait ille demum num. XVII: «Vide, honora tissime domine, quomodo eorum, quæ a nostris peccantur, non attendentes, aut etiam conniventes; majori cura sermones vanos serimus, et aliena curiose perscrutamur:» quæ vel innoxiæ sunt vetustæ consuetudines: vel si quid vitii contraxerint, non illud unquam admisit Romana aut Occidentalis Ecclesia. Prudentissimum Petri consilium utinam præ oculis Græci habeant!

Eadem fuit Demetrii Chomateni, Achridensis in Bulgaria archiepiscopi, sententia in epistola ad Constantinum Cabasilam archiepiscopum metropolis Dyrrachii, [XXX] apud Leunclavium in Jure Græco Romano, libro v. Ecclesiam suam administrabat Chomatenus tertio decimo sæculo. Is est qui Theodoro II Angelo, imperatoria insignia post captam a Latinis Thessalonicam arripienti, anno 1222, diadema imposuit, pro suæ Ecclesiæ auto cephalia sibi jus asciscens quoslibet, ubicunque, vel quandocunque reges vel impera tores ungendi. Lequienum consule in Archiepiscopis Achridensibus. Interrogationibus Cabasilæ circa Latinorum errata respondet ille juxta mentem Theophylacti. Verba sunt * Ex sententia hujus sapientissimi scripti (quod est Theophylacti epistola ad Nicolaum diaconum et canstrisium, cujus aliqua afferuntur fragmenta) videre est in omni gente, quæ Christi prædicationem susceperit, taxiora, quam minime morum ipsorum de fectus (si qui essent) observandos esse... quandoquidem mores non eam vim habent ab iis divellendi quam dogmata perversa. Unde neque consecrata a Latinis azyma, neque hæc suscipientia et sacrificio servientia eorum vasa, et consequenter neque sacras eorum stolas, neque hujusmodi quidpiam, immundum pollutumque existimabimus.» Sacram Eucharistiam in azymo pane institutam a Christo Domino, docet Theophylactus in epistola ad Nicolaum diaconum. Itemque in Commentariis ad Matthæum et Lucam. Non adversatur in Commentario ad Joannem, ubi Christum suum prævenisse Pascha docet. Locus Matthæi corruptus in aliquibus codicibus: corruptionis origo. Corruptus etiam fortasse locus Marci: qui tamen vindicatur. 63. In ea quæstione, quæ Græcos inter ac Latinos agitur, num cœnam legalem legitimo tempore Christus Dominus peregerit, uc mysterium eucharisticum confecerit in azymo pane, Græcis suis adversatur Theophylactus, favetque Latinis. Jesu Christi, azymum in corpus suum transmutantis, exemplum, quo suum Latini ritum vindicant, iis eri pere Græci conabantur olim, hodieque conantur, variis pro genio opinationibus invectis. Meletius quidam in sermone De azymis, qui sub nomine Joannis Damasceni apud Le quienum prostat, tomo I, contendit, «Agnum paschalem comedere absque panibus fermenti expertibus Judæos consuevisse,»azymosque ejuscemodi panes non adhibitos esse ad mensam «ante decimam quintam diem,» v. g. a media nocte computatam, mensis primi. In hunc impegit errorem, Mosaicæ legis præscripto sine dubio adversum, Petrus Antio chenus patriarcha in epistola ad Dominicum Gradensem apud Cotelerium in Monumentis Ecclesiæ Græcæ, tomo II. Alia inita via, bini auctores anonymi, quos in Bibliotheca recen set Photius cod. CXV et CXVI, putabant, a Christum Dominum in extrema illa cœna non comedisse Pascha legitimum.» Hinc sive ille, sive isti sibi videntur concludere posse panem illum, quem in cœna mystica Christus adhibuit, azymum non fuisse. Fuerunt alii demum, quos Euthymius Zigabenus secutus est: Christum, inquientes, a uno die Pascha Judaicum antevertisse,» dieque tertia decima, non quarta decima, paschalem agnum vespere manducasse cum lactucis agrestibus, et azymis, ac stando, et baculos tenendo præ manibus; qua coena peracta, communem panem, seu fermentatum denuo allatum esse; «in eoque eucharisticum mysterium instituisse.» Hæc rejicit omnia Theophylactus in laudata ad Nicolaum diaconum et canstrisium epi stola. Luculentissima ejus verba sunt: «Quod attinet ad Latinos; non nos illis prave interpretabimur primum diem Azymorum dicentes eam esse decimam mensis, in qua sumebatur agnus. Novimus enim a lege primam Azymorum diem, thy s'épav, diem dici quintam decimam; in qua scilicet illucescit nox comestionis paschatis, vxwoXE! THE sou záσya ßpwσzwę.»Nimirum vespera, aut nox est, quæ diem quartam decimam complet, et inchoat decimam quintam, juxta morem dies computandi a vespera ad vesperam. «Unde et quidam ex sacris nostris doctoribus (qui ab ipso etiam Chrysostomo in suo ad Mat thæum Commentario laudatur), exponens eam, quæ ab evangelista dicitur prima azymo ram, ait, primam azymorum a Matthæo appellari diem, quæ Azyma præcedit, [XXXI] mpd twy 'Aμwy, sciens quidem cui diei nomen istud lex imponeret, at insinuans novo quo dem sensu hoc ab evangelista dictum esse. ■ Neque vero nos affirmabimus: Christum aut legale pascha non perfecisse, ut inde

Quemadmodum vero lata lege nec azymum præscripsit ille, nec fermentatum rejecit. ac vice versa: ita fieri potuit, ab religionis initio Ecclesias Occidentalem et Orientalem ritus habuisse diversos in Eucharistiæ celebratione. Sanctus Irenæus in fragmento epistolæ apud Ensebium libro v. Histor. Eccles., capite 24, refert: «Beatum Polycarpum, Aniceti papæ temporibus, Romam venisse: ac inter eos eum de Paschate, tum de quibusdam aliis ritibus modicam fuisse controversiam: acstatim mutuo pacis osculo sese complexos, com municasse sibi invicem.» Ecce vetustissimam rituum diversitatem in utraque Ecclesia. Cur Jocus conjecturæ non fuerit, inter istos ritus discrimen fuisse panis eucharistiċi, quem utraque Ecclesia diversum adhibuerit? Ita præclarissimi viri inter Latinos scriptores sen tiunt: quorum momenta rationum, quæ plurima sunt, sapiens němo despexerit. Sunt alii vero qui, probe cum noverint nullam hac de re latam a Jesu Christo legem, opi nantur, primis Ecclesiæ temporibus promiscuum fuisse panis usum vel azymi, vel fermen tati pro data occasione: donec tandem azymorum consuetudo in Ecclesia Occidentali obti nuit, vigebatque sine dubio ante Photiana tempora. Hæc eadem erat sententia Niceté, metropolitæ Nicomediensis, in Colloquio, quod prima sæculi duodecimi medietate inter ipsum habitum fuit et Anselmum Havelbergensem episcopum in urbe regia Constantino poli. Ingenus quippe fassus est Nicetas, ut habetur libro ut ejusdem Colloquii, capite 14, apud Lucam Dacherium: «Apostolos nec fermentatum, nec azymum studiose nimis quæsivisse; et quidquid ad manus inveniebatur, sive hoc, sive illud, indifferentor cum devotione obtulisse. Romanam Ecolesiam paulatim alterum deposuisse, scilicet fermentum; et Orientalem quoque Ecclesiam azymum dimisisse.» Cum legem hac de re nullam condi derit Christus Dominus, ritus oriri varios potuisse, fatendum est. Supervacaneo labore, ut hanc non exstare legem ostendat, animadvertendum proponit Bulgarus archiepiscopus, non omnes circumstantias illas, quibus cœnam suam perfecit Dominus, ad præcepti vim redigi posse: v. g. discumbentes, aut supinos edere, similes que. Ait etiam: Verisimile esse, panem illum, quem in suum corpus transmutavit Jesus, vilioris qualitatis fuisse, ac fortasse hordeaceum. Res ita se habet; adeoque ad Ecclesiæ auctoritatem spectat circumstantias definire, quæ juxta perennem traditionem aut adia phoræ exisliwandæ sint, aut rei substantiam conficientes. Nulla vero Theophylacto-præsto ratio fuerit, qua verisimile efficiat, hordeaceum fuisse panem, quo Christus in Eucharistiæ institutione usus est. Triticeum ab initio religionis adhibuit utraque Ecclesia::neque sub tiliores theologorum de schola hoc loci opiniones ad examen vocandæ sunt. 69. Quæ pro fermentato pane instruit, argumenta profero et refello: sunt enim levissima ■ Fortasse et quispiam, inquit, audiens in libro Actuum apostolorum sæpe mentionem fieri fractionis panis, inveniensque hoc idem et apud Paulum, talem fuisse exinde colligat eum, qui tunc mystice frangebatur, qualis is qui ad simplicem comestionem in mensa pro-. stabat edebatur vero procul dubio panis, non azymus; hic enim quibusdam diebus ac sacrificio unice destinatus erat. Etsi vero hæc necessaria non sint, nam [XXXV] et in alteram partem inclinant: attamen lanx plus mihi tribuit; quod ad victoriam satis est.» Gentiles suos refellit, Michaelem Cerularium, Leonem Achridanum, Ni cetam Pectoratum monachum, Petrum Antiochenum, aliosque: quorum est opinatio, panem fermentatum in Eucharistiæ institutione adhibitum a Christo, et hunc solummodo verum dici panem. Hæc illi ut astruerent, enormes invehere debuerunt errores, aut Chri stum legale Pascha non celebrasse, aut illud non perfecisse legitimo tempore, aut in cœna legali usum non fuisse pane azymo, ut adnotavimus num. 63. Peractum» Domino legale Pascha tempore justo, et Eucharistiam in azymis institutam, Theophylactus tenet. Tenet etiam, Scripturarum locis ex Actibus apostolorum, et Pauli Epistolis desumptis haud necessario confici, Eucharistiam in fermentato pane celebrasse apo stolos. Suis attamen gentilibus favet, «lanx, inquiens, plus mihi tribuit.» Quodnam vero fuerit momentum, quod lancem in tuam partem præponderare efficiat? In Actis apostolo rum, capite 11, v. 42, primi Christiani dicuntur perseverantes in doctrina apostolorum, et communione fractionis panis, tỷ xháces toū &ptov. Paria adhibent verba evangelistæ in eucharistici mysterii institutione: Accepit Jesus, inquientes, roy &prov, panem, et benedi cens, fregit, Exhaos; qui panis, ut ipse doces, azymus fuit. Ait etiam Paulus apostolus in Epistola I ad Corinthios capite x, v. 16: Panis, quem frangimus, toy &ptov by xhwμev, nonne

ecumenica, jam olim opposuere Græci contra eucharisticum Latinorum ritum: eidemque auctoritatem arcessunt ex præsentia legatorum sedis apostolicæ Romanæ, Corinthiorum spiscopi, et episcopi Ecclesiæ in insula Sardinia. At fabula hæc est, multis ex fabellis conficta, ut mox latiore dicendum est oratione. Ad hanc sine dubio alludebat Theo phylactus. Interim vero germanus allati canonis sensus minime sacrificii eucha ristici ritum spectat, sed communionem et societaten cum Judæis interdicit Chri tionis. 70. Sequitur jejunium Sabbati, de quo Theophylacti hæc est sententia: «Si vestrum etiam in Sabbato jejunium severias discutere nobis liceret, ostenderemus profecto iHud neque apostolorum, neque Patrum doctrinæ esse consentaneum. Apostoli contra eos, qui Dominica vel Sabbato, uno excepto, jejunant, decernunt, si laici sunt, excommunicatio nem, si clerici, depositionem. Neque vero illegitimos istos canones judicaveris: quos sexta synodus venerata est, cui dogmata sancienti legati vestri Agathonis interfuerunt; canones autem ferenti adfuit incitator Basilius adeo assiduus, ut nulli congregationi (aut sessioni in synodo sexta) nostræ deesset. Verum et Laodicena synodi Patres, quos etiam sexta synodus summo in honore habuit, sanxerunt in Quadragesima nen offerri panem, præterquam in Sabbato et Dominica; quod sane non statuissent, si Sabbatum jejunii diem cognovissent,» etc. Mendis ac fabellis hæc scatet argumentatio. Fabellas postea adjecit alias Balsamon, schismaticorum patronus, in Nomocanonem Photii: prædictis canonibus asserens «sub scripsisse Ravennatem antistitem synodi Romanæ vicemgerentem, et épiscopos Thessalo nice et Sardinia, Heracles et Corinthi, qui tunc erant legati pontificis.»Theophylacti dicta jam voco ad examen. 71. Causam incipit perorare pseudepigrapho monumento, quod est canon 65 inter eos qui Apostolorum dicuntur. Peritiores quique viri de supposititio fetu non dubitant. Num vero de jejunio in Sabbato, necne, fuerit quidpiam ab apostolis præscriptum, dili gentissime perquisivit Augustinus, qui demum concludit in epistola ad Casulanum, ■ interminabilem esse istam quæstionem, generantem lites, nec finientem quæstiones.» Canones illos inter apocrypha amandavit suo in celeberrimo decretɔ Gelasius J, Ro manus pontifex: eosque primis tribus Ecclesiæ sæculis pro datis circumstantiis conditos, verisimillimum est. Consule Guillelmum Beveregium, hocce de argumento egregie disserentem. 72. Sin minus ex origine, auctoritatem his conciliare Theophylactus studet saltem «ex synodo sexta, quæ illos venerata est: cui dogmata sancienti legati vestri Agathonis [XXXVII] interfuerunt: canones autem ferenti adfuit Basilius adeo assiduus, ut nulli congregationi deesset.»Errata plura. Synodus oecumenica sexta confunditur cum Trullana, quæ synodi ecumenicæ aucto ritate non potitur. Illa adversum Monothelitarum hæresim anno 680 habita fuit, Agathonė Romanam sedem tenente, et imperium administrante Constantino Pogonato: in eaque canones ad mores et disciplinam spectantes conditi non fuerunt. Quoniam vero nec synodus ecumenica quinta, neque sexta canones hujusmodi condidere; Justinianus Ju nior Augustus congregari synodum jussit Constantinopoli, quæ ageret de ecclesiastica disciplina deque morum reformatione. Habita est anno 692, juxta probatiorem chronolo giam, Romæ sedente Sergio I. Hanc vero Balsamon appellat quinisextam; vocant alii Trullanam, utpote celebratam in Trullo magni palatii. Hæc Theophylactus aut ignorabat, aut certe simulavit. Suscipiendi canone 11 indi cuntur, qui vocari solent Canones apostolorum, critica de origine eorum non discussa quæstione, nuſlaque Romanæ Ecclesiæ ratione habita, quæ omnes illos probavit nunquam. 73. Plura sequuntur circa legationem sedis apostolica errata Theophylacti. In Actis syno-li sexta ecumenica subscripti leguntur: «Theodorus humilis presbyter sanctæ Romanæ Ecclesiæ, et locum gerens Agathonis; Georgius humilis presbyter sanctæ Romanæ Eccle siæ, et locum gerens Agathonis... Joannes humilis diaconus Romana Ecclesiæ et lo cum gerens Agathonis..... Joannes misericordia Dei episcopus Thessalouicensis, et apostolicæ sedis Romæ legatus... Theodorus humilis presbyter sanctæ Ravennatis Ecclesiæ, et locum gerens Theodori archiepiscopi; Joannes indignus episcopus sancte Portuensis Ecclesiæ, legatus totius concilii sanctae sedis apostolica Roma; Stephanus

misericordia De episcopus Corinthi, et legatus apostolica sedis antiquæ Romæ. Basi lius misericordia Dei episcopus, et metropolita civitatis Gortynæ insulæ Cretæ, et le gatus totius concilii apostolicæ principalis sedis antiquæ Romæ. Abundantius humilis episcopus sanctæ Ecclesiæ Tempsanæ (Paternensis), legatus totius concilii sanctæ sedis apostolica Romæ; Joannes indignus episcopus sanctæ Ecclesiæ Rhegitanæ, legatus to tius concilii sanctæ sedis apostolicæ Romæ.» Animadverte, legatos alios esse ex clero Romano, alios Italiæ vel in Occidente episcopos: ac his adjunctos, Thessalonicensem, Corinthium, et Gortynensem in Creta. Mos erat scilicet, ut Romanus pontifex ad synodos in Oriente habitas fegatos aliquos cum speciali delegatione transmitteret: essent alii legati synodı, quæ prius celebrari Romæ consueverat: hisque adjungerentur, qui vicarii vel respon sales Romæ sedis in Oriente pro tempore constituebantur. Basilius ille Gortynensis is est quem Theophylactus memorat adeo assiduum, ut nulli congregationi, aut sessioni, vel actioni deesset: omnibus quippe sextæ synodi Actis subscripsisse legitur. Non ita se res habuit in synodo Trullana. Vacuaẹt pura patet charta, ubi Romani pontifi cis subscribentis locus erat cum his verbis: «Tónog, locus sanctissimi papæ Romæ; item, «Tóños, locus Thessalonicensis;» itemque «Tónos, locus Heracleensis, Sardiniensis, Ravennatis, Corinthii.» Tum vero: «Basilius episcopus Gortyniorum metropolis Cretæ insulæ, et locum teneus totius synodi sanctæ Ecclesiæ Romanæ.» Legati sanctæ sedis, qui mandato speciali instituti fuerint, comparent nulli. Romæ celebratam hoc tempore fuisse synodum, quam aliqui legati missi repræsentarent, nulla prodit historia. Hinc Basilio Gortynensi perperam ac falso titulus tribuitur «locum tenentis totius synodi sanctæ Ecclesiæ Romanæ», quo scilicet ipse pridem in sexta synodo œcumenica potitus fuerat. Sed hujus attamen legationem indicat Theophylactus, depravata scilicet subscriptione deceptus. Suos in Oriente hoc etiam tempore vicarios, aut responsales, aut legalos ordinarios Romanam sedem habuisse, non dubito. Hi namque emergentibus in negotiis personam pontificis repræsentabant, insinuabantque principi quæ necessaria videbantur, ipsi tamen pontifici decernendi potestate reservata ad ipsius responsalis relationem. Hac de re docte disse: unt Petrus de Marca et Antonius Pagius ad annum 692. Fuerint ergo, Trullana synodi tempore, legati ordinarii, episcopi Sardiniensis et Ravennas, Thessalonicensis et Corinthius: sed isti absentes erant, ut ex loco vacuo patet: aut certe canonibus illis assentiri noluerunt. Unus legitur Basilius Gortynensis. Fuerit iste legatus ordinarius at ejus præsentia nullam canonibus Trullanis auctoritatem conciliat, absentibus legatis aliis, aut repugnantibus [XXXVIII] Alia plura, quæ synodum hanc labefactant, expendit Lequienus in Pano plia contra schisma Græcorum, sæculo VII, capite 2. Invectam non prætermitto legationem episcopi Heracleensis, qui probatis in monumentis nuspiam reperitur hocce munere aliquando functus. Anastasium Bibliothecarium addo, qui in Vita Sergii 1 diserte testa tur legatum apostolicum, qui fuerit Basilius ille Gortynensis, Trullanis canonibus de ceplum subscripsisse. Quid? quod laudatus Sergius Romanus pontifex prædictos canones respuit, atque rejecit (eodem teste Anastasio), eligens potius mori quam novitatum erro ribus consentire.» Hæc, tametsi notissima, silet attamen Theophylactus. Silet etiam Ju sinianum Juniorem qui, post Tiberium Absimarum et Leontium Patricium, iterum anno 705 obtinuit imperium, irrito volo curasse, ut Joannes papa VII eosdem canones reci peret. Silet, Constantinum papam, qui Constantinopolim anno 710 evocatus fuerat, ipso urgente Justiniano imperatore, eos duntaxat Trullanos approbasse canones, qui Romanæ Ecclesiæ decretis non adversarentur. Perperam denique synodum Laodicenam in sexta ecumenica synodo approbatam narrat: ejusque canones opponit vano conatu, quibus ri tus aliquos Ecclesiæ Græcæ indicari fatemur: ritus alios Occidentalis aut Romanæ Ecclesiæ rejici dixerit nemo, nisi insipiens. Hanc sibi auctoritatem Trullana synodus adrogavit, lato canone 55 quo jejunium Sabbati in Romana Ecclesia damnatur; sed eam legitima destitutam fuisse auctoritate jam ostendimus.

ve», non veluti ex eo procedens. Hoc enim satis indicat inductio, in qua ait: sed tan quam qui ab ipso dignis mittitur, suppeditatur et communicatur; hæc enim omnia a pro cedente (jux Theophylactum) distinguuntur... Quomodo ergo poterit Bulgarus Italis contra dicere asserentibus, Spiritum procedere ex Filio, si nos ostenderimus, inter theologos præ cipuos et celeberrimos aperte et palam asseverari, Spiritum provenire ex Filio, tò Üveūpa xpołŵv iĘ Yioū? Verumtamen Spiritum provenire a Filio, satis a me antea demonstratum (in oratione De unione Ecclesiarum, in Epigraphis, et alibi.)... Quidam enim ex Patribus inquiunt, a Filio habere esse Spiritum... alius, ex Filio esse: ille vero, ex Filio natura liter et essentialiter esse: et alius, suam hypostasim habere ex essentia Filii; quorum, inquam, verborum nullam ipse [Theophylactus] mentionem facit.» Hæc Becci refutationis summa est. (4.) Hanc suam hoc loco traditam, profert etiam Bulgarus doctrinam in commentario ad caput 111 Joannis: Nos dicimus, inquiens, quod aliud sit esse ex quopiam et aliud esse cu jusdam... Habet autem Spiritùm Filius substantialiter et consubstantialem sibi. Utroque in loco invehuntur plura, quæ in partes tributa diligentiore studio discutienda sunt. Inve ctam distinctionem profligat Manuel Caleca in libro contra Græcos capite 22, ubi hoc probat egregio, non posse ista dici, Spiritum sanctum esse Filii Spiritum, vel proprium Filii, nisi principii et ejus quod oritur a principio, inter ambos intercedat ratio. Primum, inquit, quia àvapopixwe, id est secundum relationem, usurpantur ista: at re latio nulla est in divinis, nisi ex origine petita. Deinde, cum unum alterius dici, vel hoc kujus proprium, in divinis (rejecta scilicet materia, et iis rejectis quæ materiam conse quuntur), neque tanquam membrum neque ut possessio, neque ratione alicujus excel lentiæ, vel alterius cujuspiam, affirmari queat: sed ratione sola principii, et ejus quod est a principio, in quo unum ab altero discerni comprehendimus; perspicuum est, cum dicimus Spiritum sanctum proprium esse Filii, id sola illa principii ratione dictum.intelligi posse. Non enim idcirco ita loquimur quod sint invicem pú, id est, ejusdem substantiæ: quis, si vera hæc esset ratio, non minus Filius dici posset esse Spiritus sancti, vel ejus pro prius, quam hic illius; quod est inauditum.» Sancti Patres Græcæ linguæ favent apertissime. Athanasius in epistola 1 ad Serapio nem, num. 25: «Porro si Filius, inquit, quia est ex Patre, propius idcirco ejusdem [XLI] sub stantiæ est necesse est similiter Spiritum, qui ex Deo esse dicitur, proprium quoque Filji esse secundum substantiam.» Sicut Filius proprius est Patris secundum substantiam quia ex Patre est, ita Spiritus procedit ex Filio, quia proprius quoque Filii est secundum substantiam. Et Spiritus quidem dicitur ex Deo esse: sed Pater et Filius in divinitatis ra tione sunt unum; itaque Spiritus ex Patre est, itemque ex Filio. In hanc sententiam illustrandam totus est Cyrillus Alexandrinus. Decimo in Joannem libro pag. 910, ait: «Ecce cum (Filius) Spiritum veritatis, id est suum, Paracletum dixe rit, a Patre ipse ait procedere. Sicut enim proprius est Filii Spiritus naturaliter, et in ipso exsistens, dɩ' aŭtoù ´połùv, per ipsum proveniens (aut procedens), ita etiam Patris.» Agitur sine dubio de Spiritu naturaliter Filii proprio, et in ipso exsistente: adeoque agitur de naturali, ac æterna, et substantiali ejus a Patre processione per Filium. Et pag. 925 ■ Spiritus sanctus nullo modo ab Unigeniti substantia alienus intelligitur. Sed npóɛioi qu ozxŵę ŁĘ abtñc, ex ea naturaliter provenit (ex ea, inquit, Unigeniti substantia: quod est idem atque ex ipso Unigenito), identitate 'naturæ aliud nihil ab ipso exsistens, licet in propria persona subsistere intelligatur.» Ubi præpositionem per loco priore adhibitam, mutat in, ex, posteriori boc in loco (3.) Quia per Filium hominibus datur Spiritus sanctus, propterea Spiritus Filii et proprius Filii, dicitur. Hæc alia Theophylacti interpretatio est, Scripturarum verba ad missionem temporalem, seu charismatum largitionem detorquentis in citato ad Joannem commen tario. Sed hoc stare non potest (reponit doctor Aquinas opusculo 1 Contra Græcos). Dicit enim Cyrillus super Joannem: Proprius est Spiritus sanctus Dei Patris: sed non est mínus Dei Filii; non tanquam alius et alius Spiritus sanctus. Idem dicit in exhortatorio Sermone ad Theodosium imperatorem: Spiritus sanctus, sicut est proprius Patris, sic et in veritate est ipsius Filii. (Testimonia recole superius allegata.) Si ergo Patris est, non solum quia ab ipso temporaliter datur et mittitur, sed etiam quia ab ipso æternaliter exsistit; eadem etiam ratione et Filii erit, quasi ab eo æternaliter exsistens.» (6.) Et ego concedo (inquit Theophylactus in epistola ad Nicolaum diaconum) esse Spr

ritum Filii, et veritatis et vitæ. Addam et sapientiæ et fortitudinis. Quid inde extundat? Colligendum nempe censet, agi de charismatibus datis, veluti sapientiæ, fortitudinis, timoris Domini, aliisque. Plura sunt animadvertenda, quæ ignorabat ille, aut simu̟ labat. Ac primum Joannes Chrysostomus, vel auctor homiliæ de Spiritu sancto num. ↳ nomina ejusdem Spiritus discernenda docet: et esse quidem óvóμata the ȧypáσTCU.qú oɛws, nomina ineffabilis naturæ, Spiritum Dei, Spiritum Domini, Spiritum Patris, Spi ritum Filii, Spiritum Christi, Spiritum vitæ, Spiritum veritatis: esse vero creata dona, spiritum virtutis, spiritum charitatis, spiritum temperantiæ, spiritum promissionis, spiri tum revelationis, spiritum adoptionis filiorum. Cur ergo hæc nomina miscet Theophylactus? Cur in Scripturis exprimentibus Spiritum Filii, Spiritum vitæ, Spiritum veritatis, intelligat dona creata? Sane cum dicitur Spiritus Filii, aut Spiritus Christi et Domini, non alia locum habet intelligentia recta, nisi quæ Spiritum comparat ad Filium, velut ejus princi pium. Sed etiam cum dicis Spiritum sapientiæ, et Spiritum fortitudinis, obvio aptissi moque sensu Spiritum sanctum exprimis, veluti causam, quæ sapientiam, et fortito dinem, ac similia charismata in nobis efficit. Præterit hæc omnia archiepiscopus Bulgarus. Hinc vero colligitur nomina illa, Spiritus sapientiæ, Spiritus fortitudinis, itemque prudentiæ, consilii, scientiæ, pietatis, timoris Domini, non solum charismata nobis com municata significare, ut innuit auctor homiliæ citatæ, verum etiam Spiritus sancti peršo nam neque hanc solummodo, veluti causam donorum, ut dicebamus: sed etiam, veluti quæ ipsorum charismatum ratione efficitur in nobis novo modo præsens, ac etiam inhabi tans tanquam in templo, cum scilicet donat charitatem sanctificantem. Hanc nos vocamus missionem Spiritus sancti proprie dictam, quæ tum processionem ejus etiam a Filio con sequitur, tum Theophylacti et Græcorum commentum omnino elidit. Qua de re adhuc inferius. (7.) Addere aliam etiam liceat Græcorum interpretationem, utique ineptam. [XLII] Affert eam Aquinas loco citato: «Potest aliquis dicere, quod sit Spiritus Christi: quasi in ho mine Christo plenarie inhabitans, secundum illud Luce Iv: Jesus plenus Spiritu sancto, regressus est a Jordane: de cujus plenitudine nos omnes accepimus, ut dicitur Joannis 1. Hæc autem responsio sustineri non potest; ut scilicet hac tantum ratione Spiritus sanctus dicatur Spiritus Christi. Invenitur enim a doctoribus Græcorum dictum quod Spiritus sanctus est naturalis Spiritus Filii. (Aliqua ex Athanasio et ex Cyrillo, Alexandrinis episcopis, testimonia superius adduximus, ac plura quæ paria sunt, in utroque occur runt.) Spiritus autem non est naturalis Filio secundum humanitatem, quia non pertinet ad naturam humanitatis: sed gratis a Deo in natura humana effunditur. Non ergo potest propter hoc dici Spiritus Filii, quia Christum excellenter replevit secundum humani tatem.» Illud etiam diligentius animadvertendum est, ita Spiritum sanctum replevisse hominem Christum, ut non solum charismata in ipsum effusa considerari debeant; sed ipsa etiam Spiritus sancti persona, quæ ad Christum, ut homo est, dicitur missa, præcipuum teneat locum. Unde frustra jam Græci sunt, qui in missione Spiritus sancti nihil esse deinde arbitrantur, nisi doni creati efficientiam. Intelligi etiam debet persona ipsius Spiritus sancti: ut hæc non alio denique modo mitti dicatur, nisi per æternam processionem, quæ efficientiam donorum babet in tempore. Christianam ac theologicam doctrinam jam expo nere ac vindicare pergo. (8.) Existimatis, procedere perinde esse ac communicari et donari (verba sunt in epistola ad Nicolaum diaconum). Et quoniam reperitur, Spiritus a Filio mitti; vos errare non putatis dicendo, eum et a Filio procedere. Verum non ita se res habet. Nam procedere de clarat modum quo Spiritus esse habet.... ac mitti significat abundantem donorum largitio nem, seu effusionem bonitatis; quæ a Patre quidem est, sed a Filio in eos qui digni sunt effunditur, quibus et per Filium manifestatus dicitur. Ita Theophylactus, qui Latinorum doctrinam inepte exponit. Non enim existimamus nos, procedere perinde esse, propri ut par est si loqui velimus, ac donari, communicari, mitti: tametsi divinam personam mitti nequeat intelligi sine æterna processione. Duo docent Latini, in missionem proprie dictam concurrere: alterum, quod est sempi

terna processio personæ, quæ mittitur; et alterum, quod est externa aliqua efficientia, sive inčidat sub sensus, ut cum Verbum humanitate suscepta apparuit hominibus, sive interius sit et non aspectabile quod agitur, ut cum Spiritus sanctus ad fidelium sive in storum quemque mittitur. Hinc Pater, qui non habet a quo procedat, nusquam missus dicitur; ac missi dicuntur Filius et Spiritus sanctus, quia procedunt. Rursum missio, do natio. communicatio auctoritatem ac potestatem exprimunt in mittente, et donante, et com municante. Ecquam vero potestatem auctoritatem ve Pater habet in Filium, et Pater et Filius in Spiritum sanctum, nisi kanc quæ est principii notio et originis? Itaque Filium mitti a Patre est gigni Filium naturam hominis assumpturum, et suo tempore assumentem, et mitti Spiritum sanctum est procedere ipsum cum efficientia externi operis, quod in tempore impletur. Jam constat quomodo sempiterna processio in missionem proprie dictam concurrat. At procedere declarat modum, inquis, quo Spiritus esse habet. Ita scilicet, ut proces sione Spiritus habeat esse, seu divinam accipiat essentiam: et id etiam accipiat, quod est efficere externa charismatum opera. At mit, addis, abundantem significat do norum largitionem. Nempe processio sempiterna sub nomine ac respectu missionis, quodam modo completur externa efficientia sive actuali donorum largitione in tem pore. Hanc efficientiam externam, si per sese sumpta ac veluti sejuncta a personæ missæ processione consideretur, Scripturæ, Patres, theologi vocant missionem minus proprie dictam; quo utique missionis intellectu, dictum reperimus, mitti Filium a Spiritu sancto, ac Filium et Spiritum sanctum mittere seipsos. Duo tamen animadverte, quæ hoc loco præcipua sunt: ac primo impropriam ac nimis latam hanc esse missionis nationem; deinde in eodem impropriæ missionis genere nuspiam in Scripturis, ac vix etiam apud Patres missum legi Patrem. Adeo nimirum pro comperto haberi debet, missionem proprie dictam redigi debere ad sempiternam (XLIII] divinæ persone processionem. Cur enim nuspiam Pater mitti dicatur? Ea utique ratione, quia a nullo procedit. Corticem rei spe ctabat Theophylactus, doctrinæ sublinis medullam non attigit. (9.) Insufflare Spiritum sanctum post resurrectionem Dominus dicitur: non vero quod productor ejus sit.... Et alias neque tunc totus datus est, sed unicum charisma seu donum remissionis peccatorum: tantummodo enim, ut Pentecostes tempore daretur, decretum est.... Si Domini insufflatio in discipulos non fuit unius tantum charismatis, sed totius Spiritus sancti donatio: igitur Paracletum tunc eis dedit. Quomodo igitur se habet illud: Si ego non abiero, Paracletus non veniet ad vos? Descensus in Pentecoste si ejusdem Spiritus fuit, erat superfluus: si vero alterius; cedo, quis ille, qualisque fuerit? Hæc in epistola ad Nico laum diaconum. Paria sunt in commentario ad caput Joannis: «Profecto inquiunt: nam (Joan nis xx) et inspiravit discipulis, et dixit: Accipite Spiritum sanctum. O desipientiam! Si tunc dedit discipulis Spiritum, quando insufflavit, quomodo postea dixit eis (Actor. 1) Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti super vos, non post multos hos dies?. Vel quomodo credimus, in Pentecoste factum descensum Spiritus; si quidem in vespera resurrectionis dedit illum? Tunc enim inspiravit. At hæc quidem valde ridicula. Manifestum enim, quod tunc illis Spiritum sanctum non dederit, sed donum Spiritus sancti, remissionem scilicet peccati. Statim enim subdit: Quorum remiseritis pec cala, elc. Imo ridicula Theophylacti argumentatio est seque ridiculum præbet, doctrinæ repu gnans quam tradit Cyrillus inter Græcos, et Augustinus inter Latinos, præstantissimi Patres. Sic habet iste libro 11, alias III, Contra Maximinum. «De Patre est Filius, de Patre est Spiritus sanctus; sed ille genitus, iste procedens: ideo ille Filius est Patris, de quo genitus est; iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Sed ideo, cum de illo Filius loqueretur, ait de Patre procedit: quoniam Pater processionis ejus est auctor, qui talem Filium genuit, et gignendo ei dedit, ut etiam de ipso procederet Spi ritus sanctus. Nam nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: Accipite Spiritum sanctum; eumque insufflando daret, ut a se quoque procedere significans, aperte ostenderet flando, quod spirando dabat occulte.» Gemina sunt quæ disserit Cyrillus Alexandrinus libro xII In Joannem: Statim eos

sanctificat, manifesto insufflatu Spiritum eis largiens; ut et nos firmiter erederemus, alienum non esse a Filio Spiritum, sed ei consubstantialem, et di' zúroŭ npoïùv rò ix toū Пatpòs, per ipsum ex Patre procedentem. Et libro 1x præcedente a caput xı▼ Joannis Idcirco enim Christus insufflarit corporaliter, ostendens quod sicut ex ore humano spiritus prodit corporaliter, sic ex divina substantia, Deilati convenienter, □poysītai rò dž avrou, Spiritus qui ex eo (Filio) est, profunditur. Alia habet lectio, East, ex ea divina substantia, utique Filii. Perspicue Patres hi duo, quibuscum Theophylactus comparari non potest, non solum dona creata in missione Spiritus sancti a Filio distribui, sed ipsam etiam docent divinam sancti Spiritus personam dari: adeoque probant ex consequenti, a Filio æterna processione Spiritum sanctum prodire. (10.) In ea insufflatione, inquit ille, unius tantum charismatis fait donatio, nɔn totius Spiritus sancti. Alioquin quomodo se haberet illud: Si non abiero, Paracletus non veniet ad vos? Nimium crasse et ridicule. Quoties namque mittitur daturque Spiritus san ctus, datur ac mittitur totus, cum sit unus et simplicissimus. Ad charismata redi gitur diversitas tota: nec enim cuilibet, ac semper omnia charismata ejus distri buuntur; verum hæc, et non alia, ac magis minusque præstantia, pro gratuito Dei favore. Supervacaneum infers adventum Spiritus sancti in die Pentecostes. «Hæc dicens non novit, ea contentiosæ mentis esse commenta (verba sunt Joannis Becci num. 68). Unde enim babet, die Pentecostes, Spiritus adventum, si ejusdem fuit Spiritus, supervacaneum fuisse? Namque si die Pentecostes adventum supervacaneum decernit, si ejusdem est Spiritus ante Pentecosten insufflati, multæ ejusdem Spiritus redundantiæ comparebunt, quod extreme absurditatis est. Ex quo enim primum creato homini in animam viventem insufflatus est; diversis adventibus postmodum ad dignos descendit; et nihilominus licet ad plures et sæpius descenderit, nunquam tamen ullus illius adventus supervacaneus reputatus est. [XLIV] Verum Bulgarus, si quod ante Pentecosten insufflatus est, adventum illius in Pen tecosle aut supervacaneum vult dicere, aut alterius Spiritus adventum: non solum tum supervacanee affirmabit descendisse Spiritum discipulis, sed et ante in Pentecoste adven tum; et cum huic vel alteri prophetarum, alio atque alio tempore, et modis diversis adve niens, associatus est. Nam si nunc in forma ignitarum linguarum, tum vero non simili ratione acceptantibus adveniebat: nihilominus idem adveniebat Spiritus, et nullus vario rum Spiritus adventuum supervacaneus nuncupabitur ab illis qui per rectas Scripturarum semitas propria vestigia dirigunt.» Quomodo, reponit ille, se illud habet: Si ego non abiero? etc. «Hæc enuntiat (Becci responsio est), ignorans in corporea specie ignitarum linguarum Spiritus adventum pro missum fuisse discipulis a Servatore. Opus enim erat, cum Servator corpore nobiscum versatus fuisset, Spiritum etiam corpore comparere, ut verbis Magni Gregorii utar.» Adde abundantiorem charismatum largitionem, quam in Pentecoste attulit Spiritus adveniens. Hujusce demum missionis hanc habeto clariorem expositionem. Rebus omnibus adest intime Deus per essentiam, et præsentiam, et potențiam': idque habet a Deo Patre Deus Filius, et habet a Patre et Filio Deus Spiritus sanctus. Per charismatum elargitionem novus exsuṛgit velut præsentiæ modus: qui magis minusque specialis est pro dati chari smatis conditione et præstantia. Hinc Spiritus sanctus, a Patre et a Filio missus, novo modo absolute et simpliciter, ut inquiunt, adesse dicitur, et inhabitare in iis qui gratiæ sancti ficantis charisma recipiunt: sed etiam novo aliquo modo per tidem peccatoribus fidelibus inexsistit, et pœnitentibus per dilectionem, secundum quid et imperfecte. Quæ demum omnia ita intellige, ut cum ipso Spiritu sancto, qui mittitur, communem habeant Pater otismı et Filius novam ipsam præsentiam, et inhabitationem ratione doni concessi, quod simul ad extra tota operatur sanctissima Trinitas: ac præterea in ea per gratiam sanctifi cantem justis in hominibus inhabitatione, quidpiam inveniatur quod ipsius personæ Spiritus sancti proprium sit, veluti specialis quædam ejusdem personæ ad animam justi applicatio. Ita frequentius Latini scriptores docent. Aquinatem potissimum consule, et Petavium, et Franciscum Sylvium. (11.) Alia profero, quæ in epistola ad Nicolaum diaconum Theophylactus accumulat argumenta: Id, quod ad exsistendum opus habet duobus principiis, vel majus est eo quod ab uno principio est, vel æquale, vel minus. Sed æquale esse non potest: foret enim ab uno

principio, et non aliter. Relinquitur ergo essè majus, vel minus….. Igitur Spiritus sanctus erit major Filio (qui ab uno); et ecce novam impietatem. Vel est miñor Filio, sicque revi viscit Macedonius... Si Filio major est Pater in eo, quod causa ejus est: et ipse Filius erit major Epiritu sancto eadem ratione….. Ubi invenisti Filium dici majorem Spiritu? Quomodo tandem proprietas communis esse potest? Ad postremum argumentum solutio Becci est inter refutationes Photii in eadem Ora tione de unione Ecclesiarum, num. 42: «Dicis, Si communis est Patris et Filii proprietas productio Spiritus sancti, quomodo commune erit proprietas? Ego porro dico: quanam ratione maxime absurdum tibi videtur, esse aliquid commune Patri et Filio, proprie in ipsis solis consideratum, quod non sit commune Spiritui? Est enim commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est: et quod non unius, sed duarum personarum est, hoc commune dicitur, et est; quod vero proprie in illis consideratur, et illius particeps non est Spiritus, dicitur eorum proprietas. Nempe ut eo distinguatur ab illis Spiritus... Nyssenus homilia in Orationem Dominicam, manifeste id astruit Cum enim Filius ex Patre exivit, et Spiritus ex Deo et Patre procedit. Sed quemadmodum sine causa esse, cum sit solius Patris, Filio et Spiritui adaptari nequit: sic contra, esse ex causa, quod est Filii et Spiritus proprium, de Patre considerari alienum est a natura. Cum vero commune sit Fitio et Spiritui sancto non esse absque ortu; rursus est: facile, differentiam quæ in corum proprietatibus est, reperire. Adverte animum.... quomodo proprietatem duarum tantum personarum vocavit ex causa eas esse; et quomodo repræsentavit, commune esse iisdem duabus personis absque ortu non esse.» (✗LV] Cætera ut locum haberent argumenta, Theophylacto comminiscendum erat, Patrem et Filium duo constitui sancti Spiritus principia: cum e contra, sicut Pater et Filius, quantum ad hoc quod est esse principium Spiritus sancti, non opponuntur: ita mi nime distinguantur, sed sint duo supposita cum una eademque Spiritum sanctum produ cendi virtute. (12.) Fuerit ergo Filius, inquis, Spiritu sancto major? «Considera, reponit Beccus num. 67, ne tibi hæc dubitatio in opprobrium vertatur, si Italus magnum tibi Athanasium producet oratione 1 Adversus Arianos (num. 50) hæc tradentem: Discipulis Dominus dei tatem et magnitudinem suam ostendens, non minorem semetipsum Spiritu, sed majorem et aqualem`esse significans, tradebat Spiritum, dicebatque: Ego illum mitto, et ipse me glo rificabit, et quæcunque audiet, loquetur.» In Parisiensi Montfauconii editione vox, pal Cova, majorem, desideratur. Habent illam editiones alim, ac mss. codices aliqui. Ad hunc locum admonet laudatus editor, in margine codicis Basileensis hæc adnotari: Vide, quo modo Filius æqualis et major sit Spiritu: æqualis quidem secundum divinitatem, major vero ratione causa, ut et Pater ipso Verbo est major. Nempe unam vox illa dignitatem indicat ratione originis. 76. Animadversione dignissima sequuntur Theophylacti verba in epistola sæpius memorata ad Nicolaum diaconum et canstrisium: Si dixeris te affirmare Spiritum Filio procedere, quatenus ab eo distribuitur et datur... et ad ita loquendum cogi te penuria vocum, Latinæque linguæ paupertale... ego veniam facile dabo, ut in aliis quidem, hoc est, communibus, ac etiam ecclesiasticis sermonibus, si velis, vocibus utaris ut tibi lingua concedit: præmissa tamen convenienti declaratione, ne qui audiunt, ignorent dupli cem esse vocis intelligentiam (processionem scilicet, secundum quod a solo Patre habet esse, et effusionem vel communicationem Spiritus). At vero in Symbolo exprime proces sionem a solo Patre. Hunc sine dubio locum indicabat Joannes Beccus inter ejusdem Theophylacti refuta tiopes, num. 66: «Ego interim gratias tibi (Theophylacte), ago de bona mente; quando te reperio, unionem Ecclesiae veluti a subtili, quod aiunt, filo appendisse in illis, quæ Italo insinuas: In aliis quidem concedo tibi, vocem usurpandam Spiritus ex Patre et Filio pro cessionis, ut tibi lingua permittit: in communibus nempe sermonibus ecclesiasticis et col loquiis, si allubescat; in Symbolo vero solo, non concedam. Exosculor animi tui candorem, et agnosco unioni te magnum pondus addidisse.» Hæc invicem duo, quæ tradit loco citato Theophylactus, quæve Beccus animadvertit. minus consona videntur: neque primo aspectu bonam mentem exhibent verba archiepi scopi. Docuerat nempe, processionis nomine declarari modum quo Spiritus habet esse: ac

et intercessiones propitium reddere eum, qui potestatem habet mittendi, non semper autem hac potestate utentem: sed et valentem remittere quiddam.» Ad hæc verba in editione Philippi Montani apponitur e regione adnotatio: Defun clorum auxilia, purgatorii assertio. Eodem Bellarminus utitur testimonio Theophylacti ad catholicam de purgatorio veritatem confirmandam libro 1 De purgatorio, capite 10. Verumenimvero catholica veritas est, ipso tradente Bellarmino libro 1, capite 1, in fine, Purgatorium pro iis tantum esse, qui cum venialibus culpis moriuntur: ac rursum pro illis qui decedunt cum reatu pana, culpis jam remissis. Inter istos quis eos numeret, qui juxta Theophylactum in gravibus peccatis mortui sunt? Illos etiam, divinæ justitiæ ut satisfaciant, in locum pœnarum, quicunque iste sit, et quæcunque sint illæ, mittit ac projicit Deus et non solum, potestatem habet mittendi, qua non semper utitur, ut ait Bulgarus. Pervium loci sensum exposuerat ille ad Matthæi caput x, v. 28: Docet et mortem con temnendam terribilius enim, inquit, gehennæ supplicium est. Qui enim occidunt, solum corpus destruunt: animæ autem fortassis beneficium faciunt. Deus autem in gehennam pro jiciens, et animam et corpus punit. Gekennam autem cum dicit, significat perpetuam pænam. Potestas illa, quæ apud Lucam Deo tribuitur, jus complectitur, vim et efficientiam. In eo positus est Theophylacti error, quod ab actu eam sejungit [XLVII] potestatem: excesse ritque, defunctorum conditionem assignans, quibus fidelium suffragia prodesse possint ad salutem. 79. Sua tamen ut confirment Græci commenta, uti solent Theophylacti auctoritate. Expendere hoc loco pretium est operæ, quod habetur in Orthodoxa Confessione catholica atque apostolicæ Ecclesiæ Orientalis. Hanc pro Ecclesia Russorum concinnavit Petrus Mogila, metropolita Kioviensis; eademque Græce et Latine typis prodiit Wrastislaviæ apud Joan. Jacobum Korn MDCCLI. Duas in partes tribuitur, ac in altera sic habet quæstio LXIV: Annon et aliqui sic diem suam obeunt, ut beatorum damnatorumque medii sint? Responsio: «Hujusmodi homines nulli reperiuntur. At iHud probe constat, sceleratos homines (áµaprodoúc) non paucis de orci claustris eripi, atque liberari: non sua quidem ipsorum pœnitentia sive confessione... verum piis superstitum officiis et Ecclesiæ pro ipsis deprecationibus, præcipue vero per incruentum sacrificium.» Quæstio Lxv. Quid igitur sentiendum de eleemosynis piisque officiis, quæ in refrigerium mortuorum præstantur? Responsio. «Ea de re Theophylactus in caput ■■ Lucæ, expo nens verba Christi v. 5.... ita commentatur. (Superiora ejus, verba afferuntur.) Igitur a doctrina Patris hujus illud deducimus: oportere omnino a nobis preces pro defunctis concipi, atque offerri incruenta sacrificia, spargique liberali manu eleemosynas; siqui dem pia hujusmodi opera, sua causa, ipsimet præstare non possunt.» Absurda plura promuntur. Cur illi qui cum venialibus duntaxat culpis, aut cum reatu poenæ temporalis, culpis jam remissis, decedunt ex hac vita, quocunque demum in loco divinæ satisfaciant justitiæ, beatos inter ac damnatos non fuerint medii? Sceleratos homines, gravibusqu in peccatis decedentes cum ais, non paucos fidelium suffragiis, de orci claustris eripi a liberari, in errorem incidis Origenis, qui poenis inferni finem ali quando futurum aie at. Hujusce commenti aliqua in ecclesiasticis Græcorum libris ve stigia reperiri, sive Origenistarum, sive aliorum fraude factum sit, adnotavit Leo Allatius dissertatione u1 De libris ecclesiasticis Græcorum. Sed inquies cum Theophylacto, sceleratos illos, qui liberandi sunt, non esse a Deo in gehennam projectos; sed hoc esse in potestate Dei situm, sicul et veniam illis largiri. At fides catholica repugnat in synodo Florentina constituta in decreto Unionis, ubi definitum legimus: Illorum animas qui in actuali mortali peccato, sive originali decedunt, mox in infernum descendere, etc. Quonam vero Scripturarum aut Patrum traditionis momento innixus, potestatem Dei mittendi in gehennam sejungis ab actu? Aiebat Christus Luce capite v, v. 24. Ut autem sciatis quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, ait paralytico: tibi dico, Surge. Num ergo reipsa non dimiserit peccata? Verum v. 20 dixerat: Homo, remittuntur tibi peccata tua. 80. Cum hæc Theophylactus scriberet, ejus fortasse animo obversabantur vulgatæ ſabellæ de Trajani liberatione ab inferis, et Falconillæ, ac Theophili imperatoris, simi lesque. Nolim ego in iis refellendis tempus et operam perdere, quas invictis rejecere

i argumentis viri docti plures. Consule Allatium De perpetua consensione in dogmate purga torii, Natalem Alexandrum sæculo 11, Dissertatione 1, et Michaelem Lequienum Disserta tione v inter Damascenicas. 81. Sanctus Thomas Aquinas, bisce datis disputationis causa historiolis, quas critico non expendebat examine, modos aliquos probabiles, ac sanæ consonos theologiæ, excogi tavit, queis vulgata peccatorum hominum ab inferis liberatio intelligi posset. Locum ejus affero ex Supplemento tertiæ partis qu. Lxxı, art. 5 ad 5: «De facto Trajani hoc mọdo potest probabiliter æstimari, quod precibus beati Gregorii ad vitam fuerit revocatus; et ita gratiam consecutus sit, per quam remissionem peccatorum habuit, et per consequens immunitatem a pœna. Sicut etiam apparet in omnibus illis, qui fuerunt miraculose a mortuis suscitati, quorum plures constat idololatras et damnatos fuisse. De omnibus talibus enim dici oportet, quod non erant in inferno finaliter deputati: sed secundum præsentem propriorum meritorum justitiam. Secundum autem superiores causas, quibus prævide bantur ad vitam revocandi, erat aliter de eis disponendum Vel dicendum secundum quosdam, quod anima Trajani non fuit simpliciter a reato pœnæ æternæ absoluta: sed ejus pœna [XLVIII] fuit suspensa ad tempus, scilicet usque ad diem judicii: nec tamen oportet quod hoc fiat communiter per suffragia: quia alia sunt, quæ lege communi accidunt, et alia quæ singulariter et ex privilegio aliquibus conceduntur.» Longe differt hæc Thomas doctrina a commentis Græcorum. Vel enim in hisce casibus qui ad legem communem non pertinent, nulla est suffragiorum vis aut uti litas; vel qui liberantur peccatores, ad vitam redeunt mortalem, pœnitentiam pro delictis acturi. Piorum hominum spiritus, qui corpore soluti jam nulla egent purgatione, in regnum calo rum recipi, Theophylacti sententia est. An etiam docuerit, divina eos donari visione, inquiritur. Virgini Deiparæ privilegium immunitatis ab omni culpa, etiam levi, detrakit; quod aliis quibusdam Ecclesiæ Patribus commune. 82. De spiritibus piorum bominum, qui vel nullam peccati maculam incurrerunt post susceptum baptisma, vel contractam aut in corpore viventes, aut post mortem expiarunt, varias Græcorum quæstiones, ad eorum statum quod attinet, ignorat nemo. Ineptas opina tiones plures rejicit Theophylactus: eosdemque spiritus in regnum cœlorum recipi, docet luculentissime. Insignis locus est ad caput xx Lucæ, v. 43: Memento mei, cum veneris in regnum tuum... Hodie mecum eris in paradiso. Theophylacti verba sunt: «Quærunt autem ruidam, quomodo dicente Domino latroni Hodie mecum eris in paradiso, Paulus dixit (ad Hebræos capite XI, v. 39) quod nulius sanctorum receperit promissionem? Et quidam dicunt, quod Apostolus non de omnibus sanctis asserat, quod non receperint promissionem sed de his quos ipse solum enume ravit (Abrahamum, Henochum, Noe, etc.) Enumieravit autem alios quidem multos latronis autem non meminit. Audi enim quid dicat: hi omnes, demonstrando eos, quos sermo enumerat: quibus latro connumeratus non est.» Hæc prima interpretatio, quæ non omnes, sed aliquos tantum sanctos in paradisum receptos admittebat. Alii autem dixerunt: quod latro nondum sortitus sit in paradiso conversationem (seu transportationem in paradisum, Saywyns). Sed quia invariabilis sit, et mentiri nequeat Domini promissio, ideo dictum esse: Hodie mecum eris in paradiso. Est enim et hæc species phraseos in verbis Dominicis, ut de futuris loquatur, tanquam de his quæ jam flant. Ut cum dicit (Joannis capite 111, v. 18), Qui non credit, jam judicatus est.» Hæc altera interpretatio sanctorum beatitatem, aut paradisum, non excepto sancto latrone, differen dum jubet. Alii torquent verbum, punctum facientes post hodie. Ut sit is sensus dicti: Amen dico tibi. hodie. Deinde, Mecum eris in paradiso, adjicientes.»Hæc etiam interpretatio tertia į aradisum ad futurum tempus differt. Paradisum a reguo cœlorum distinguit quarta: beatitatemque constituit in regno celo rum, quod differtur. Quidam vero, qui maxime sensum assequi visi sunt, sic exponunt Repromissa nobis bona non sunt ingressus in paradisum, vel ascensus, sed regnum cœlo rum. Unde et oramus, Veniat regnum tuum: non, conversatio illa in paradiso. Neque enim

divi Petri: Satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis, eapropter illud ab auctore assertum, electos fieri vel non, nostrum est, eum potest subire sensum.» Catholicum sensum amplectimur. At in Præfatione ad Lectorem sic aiebat «Chrysostomum sequitur Theophylactus. de libero arbitrio ac fide, et quibusdam aliis et proinde in quibusdam interpretandis violentior [LI] est. Quod dixerim, ut in hoc tuum ¨adhibeas judicium, qui te solis canonicis Scripturis addictum nosti.» Solas advocat Scri pturas canonicas, traditionem scilicèt Patrum rejiciens, heterodoxo imbutus errore; quo etiam præoccupatum, universali Patrum judicio in exponendis Eloquiis divinis privatum præferre cujusque judicium ausum esse, adnotavit Richardus Simonius in Historia cri tica in N. T., tomo IV, capite 28, pag. 395. Sed ipse Simónius Theophylacti doctrinam de electione divina ac prædestinatione et gra tia ea ratione vindicat: quod veterem. Ecclesiæ Græcæ fidem Bulgarus afferat, dissitam quidem ab Augustini documentis, et Pelagianis etiam adversam erroribus: doceatque, generalem vocationis gratiam conferri a Deo, qua bona omnis in hominibus dispositio, ac voluntas salutaris prævenitur: et hanc satis esse, qua liberum arbitrium præventum, vo canti Deo cooperetur. Simonium ita Græcos velustos Patres committentem cum, Augu stino, et Augustini doctrinam veluti novam traducentem, jam alii castigarunt theologōrum doctissimi. 88. Ludovicus Thomassinus consulendus est, qui libro 1x Do Deo Deique proprietati bus, latissime et egregie disserit de necessaria Græcorum Latinorumque Patrum, qui Au gustinum præcesserunt, concordia cum eodem Augustino ejusque sectatoribus in theologicis de prædestinatione et gratia disceptationibus. Hinc prudentissimas ac sane accuratas Tho massinus ipse, et antea Dionysius Petavius libro 1x De prædestinatione, capp. 3, 4, 5, præscripserunt regulas, ad veteres maxime Græcos hocce in argumento rite interpretandos apprime utiles. His anteivit Sixtus Senensis in Bibliotheca sancta, libro VI, adnota tione 251, qui sibi ducem in hac via ineunda sanctum Thomam Aquinatem proposuit. Do otissimorum virorum et ego vestigia insequor. Sixti Senensis verba sunt: In operibus electorum, a divina prædestinatione prævisis, du plicem causæ rationem spectari posse, meritoriam scilicet et finalem. Hinc regula prima. «Si causam meritoriam inspexerimus, nosse oportet, ordinem divina providentiæ erga electos gemina graduum varietate distingui: quorum alii præcedunt gratificantis gratiæ sus ceptionem, ceu dilectio, electio, conscriptio, prædestinatio, vocatio, justificationis inchoatio; alii vero gratificantis gratiæ susceptionem sequuntur, quales sunt gratiæ auctio, justitiæ in crementum, et æternæ felicitatis adeptio. Si igitur quæratur, An operum nostrorum prævisio sit causa meritoria præcedentium graduum, negandum est prorsus, ne videamur conni vere Pelagianis dicentibus, Deum merita nostra in sua præscientia elegisse. El juxta hanc sententiam interpretandi sunt omnes Patres, qui æternam Dei electionem ac prædestina tionem ex sola Dei gratia, nullis prævisis meritis, definiunt. Si vero interroget quispiam, Utrum sequentes divini ordinis gradus in divina prævisione causam habeant meritoriam, procul dubio respondendum est, Deum ab æterno decrevisse daturum se incrementa am plioris gratiæ his qui bene usuri essent primo justificantis gratiæ dono: ac deinde ob merita bene servatæ justitiæ redditurum se eis perpetuæ beatitudinis coronam. Atque ad hunc sensum conabimur, quoad fieri poterit, accommodare aliquas ex præmissis Patrum sententiis, quæ prævisioni meritorum ascribere videntur electionem et prædestinationem, hoc est prædestinationis et electionis complementum, sive sequentes et posteriores gradus divini ordinis. Quod interdum Patres, totum a parte denominantes, electionem vel præ destinationem appellant.» Að hunc revocari catholicum sensum facillime possunt Theophylacti sententiæ plures. Ad caput xx11 Matthæi, 14, ait: Gratia enim svla omnes vocati sumus, tum boni quam muli. In prima vocatione, quæ posita est in motu animi interiori, sive sit illuminatio mentis, sive cordis inflammatio, solum gratuitum fulget Dẹi donum, quin ulla ex parte nostra præce – dat bona libera salutaris dispositio. Sed attamen sic ait ille ad caput vin ad Romanos: Pra scit Deus eos qui vocatione digni sunt. Aliæ sunt nimirum vocationes ad ampliora chari Sinata: et hæc a Deo iis conferuntur, quos bono prioris.gratiæ usu dignos, et aptos, ac dispositos prænoscit. Hunc reddunt sensum, quæ legimus verba ad caput, vi Joannis v. 37: «Ostendens autein

Deus quod fides quæ in Christum, non vulgaris quæpiam res sit, sed donum Dei, dignis et rectis corde a Patre datum, dicit quad omne quod dat míhi Pater, ad me veniet, hoc est, illi credent in me, quos dat mihi Pater. Vos [LII] autem, Judæi, cum indigni sitis, non da mini mihi a Patre: propterea neque venitis ad me, neque habetis rectum cor, ut vos dili gens Deus, et Pater ducat ad meam fidem.» Agitur de præclaro fidei dono: quod maxime donum Dei appellatur. Verum istud non datur nisi dignis et rectis corde, illis nempe ques dat Pater, alisque præcedentibus gratiæ auxiliis dignos facit et rectos corde, hoc est bene dispositos. Ad v. 39 sic ait: «Nam si Pater dat, ut magnum quiddam, dignam in Christum fidem, ipsi autem illam non habent, manifestum est quod dono Dei exciderint.» Donum scili cet Dei, vel receptum incredulitate rejecerunt: vel quominus ipsum reciperent, impedimenta apposuere, præcedentibus gratiæ subsidiis abutentes. Et ad v. 44 verba sunt: «Nullus potest ad me venire, nisi Pater traxerit eum. Hoc autem dicit, non ut libertatem tollat arbitrii: absit; sed ut ostendat, 8 molins deital ouvepyelas napi Osoð ó jéĥhwv nisteŃsai, quod multa habeat opus cooperatione a Deo is qui crediturus est. Et aliter Illos trabit Pater, qui habent voluntatis aptitudinem; eos autem qui seipsos nou faciunt idoneos, non trahit ad fidem.»His donum sublime fidei conceditur, qui se idoneos faciunt sed hæc prævia aptitudo ac libera et bona dispositio adsunt iis qui prioribus gratiæ donis bena utuntur; unde credituro multam opus esse a Deo cooperationem, egregie docet Theo phylactus, tum quæ fidem ipsam impertitur, tum quæ pia desideria inspirat, ac bene disponit animum. 89. Hanc primam a Sixto Senensi constitutam regulam pluribus illustrat Petavius li bro ix citato, et alia nonnulla Theophylacti dicta exponit. Affero verbs illa, quæ capi te ↳ habentur, num. 8: «Non raro veteres, cum de gratia loquuntur, plenam et perfectam intelligunt, non inchoatam ac rudem, quæ prima nominatur, cujus plerumque mentionem non habent... Certum est autem, uti primam gratiam nulla ob merita tribui, sic accessio nem illius et incrementum, ac plenam denique possessionem, meritorum ac laborum pre tio comparari... Hunc habere sensum illa Græcorum loca videntur, quæ Deum impertienda gratiæ suæ capere occasionem demonstrant ex nobis, et conatu, ac proposito nostro: ut Theodoretus, Photius, Ecumenius, Theophylactus, atque ipse quoque Chrysostomus..... Non enim primum voluntatis motum et rationis, in gratia numerant, veluti pia desideria, quibus ad pleniorem quærendam (fidem) ac Dei notitiam et amorem excitamur; quæ sunt excellentiora gratiæ munera, proindeque gratiæ nomen ac titulum præcipue merentur.» Verissimam puto viri doctissimi animadversionem, quæ legitur num. 1, his verbis ◄ Plerumque vetustiores illos, cum de gratia Dei et vocatione agunt, non lam de interiori animi molu, ac sive illustratione mentis, sive inflammatione voluntatis loqui, quam de externo aliquo beneficio Dei, veluti Evangelii prædicatione, aut statu aliquo vitæ, ad quem occulto deinde animi instinctu trahuntur... Hæc vero hujus generis beneficia promereri pietate ac virtute sua certos homines, verissimum est.» Quo sensu de Paulo scribit Theo phylactus ad caput vш Epistolæ ad Romanos, habere ipsum potuisse merita, non absoluta et perfecta (ut ibidem annotat Petavius num. 4), sed ejusmodi tamen, quæ tantæ vocationis (videlicet apostolatus) elicere munus possent a divina bonitate. Virum clarissimum consule, de alio Theophylacti loco egregie disserentem num. 3. 90. Regulam alteram his proponit verbis Sixtus Senensis: «Rursum si nos ad contem plationem finalis causæ convertamus, recte quidem affirmare poterimus prævisionem ope rum subsequentium divinæ gratiæ receptionem, esse causam electionis et prædestinationis finalem. Deus enim, ut Paulus ait, elegit nos ante mundi constitutionem, et prædestinavit nos ut essemus sancti et immaculati coram eo in laudem gloriæ gratiæ ejus. Hoc est, nos sibi ab æterno ascivit in suos, et præparavit nobis vocationis et justificationis gratiam, in eum videlicet finem, ut ea bene uteremur, et ex ejus bono usu gloriam sempiternæ felicitatis adipisceremur. Nec dubium est, aliquos ex prædictis Patribus secundum hunc loquendi modum pronuntiasse, opera nostra a Deo præcisa causam esse divinæ prædestinationis, fi nalem quidem, non autem meritoriam.» Hunc subire sonsum superius adducta Theophylacti verba possunt. In iis quippe, qui cum [LI] digni sint ac apti, vocantur ad fidem, fides ipsa, ac etiam bona libera dispositio, vel bonus vocationis et gratiæ usus, prævidebatur a Deo, tanquam finis; et ad hunc finem as

sequendum gratiam præparavit ipsius vocationis. Jam vides, tum primæ vocationis gratia, tum aliarum uberiorum, causam fuisse bonum liberum earumdem usum, non utique meritoriam, sed finalem. Sed ex hocce hujusmodi locutionum sensu, documentum colligitur, quod est animad versione dignissimum: auxilia divinæ gratiæ a Græcis Patribus ita fuisse intellecta, ut non solum possibilitatem conferant, sed etiam virtute, energia et efficacia sine dubio a Deo de scendente sint prædita; certoque el infallibiliter ducant ad finem a Deo prævisum, quemve ipse vult. Rem splendidissime patefacit S. Thomas 1 p., qu. xxııı, art. v: «Fuerunt alii qui dixerunt, quod merita sequentia prædestinationis effectum (vėl sequentia gratiam, quæ sicuti a Deo datur, ita prædestinata est ac prædestinationis effectus dici debet) sunt ratio prædestinationis. Ita ut intelligatur, quod ideo Deus dat gratiam alicui, et præordinavit se ei daturum, quia præscivit eum bene usurum. Sicut si rex det alicui militi equam, quem scit eo bene usurum. Sed isti videntur distinxisse inter id quod est ex gratia, et id quod est ex libero arbitrio, quasi non possit esse idem ex utroque. Manifestum est autem quod id quod est ex gratia (et non solum ipsa gratia ejusque collatio) est prædestinationis effe ctus. Et hoc non potest poni ut ratio prædestinationis (seu causa meritoria) cum hoc sub prædestinatione concludatur. Si igitur aliquid aliud ex parte nostra sit ratio prædestinatio nis, boc erit præter effectum prædestinationis. Non est autem distinctum quod est ex libero arbitrio et ex prædestinatione, sicut non est distinctum quod est ex causa secunda et causa prima; divina enim Providentia producit effectus per operationem causarum secundarum. Unde et id quod est per liberum arbitrium est ex prædestinatione.»Unde bonus usus gratiæ præscitus (ut dicitur ad 1) non est ratio collationis gratiæ, nisi secundum rationem causa inatis. Quo iterum sensu, auxilia gratiæ quæ præparat Deus, talia sunt in Dei præscientia, ut in fallibiliter ad exsecutionem boni liberi operis ducant, quod ab æterno veluti finem præscit ac vult Deus. Hæc vero præscientia non differt a prædestinatione, quam docent Augustinus et Thomas; et hæc paucis contracta utriusque doctrinæ summa est. 91. Nibil obstat vero quominus non pauca Græcorum Patrum sententiæ eodem sensu exponantur. Vocat eas ad examen Petavius libro 1x citato, capite 3, num. 9, ac plura colli git scitu digna, Videlicet, 1.): Non existimasse veteres eosdem Patres, eligi ad primam gra tiam homines propter merita quædam, et initia bonæ voluntatis, ut Massilienses opinati sunt; 2.) neque illis impingi aliorum errorem posse, ideo primam hominibus gratiam decrevisse dare Deum, quod illos bene usuros gratia sua præviderat; ac si meritoria quædam causa dici de beat prævisus gratiæ bonus usus; 3.) neque ad eam, quam vocant, conditionatam scientiam, confugisse Patres, tanquam haud absolute futurum bonum affectum animi, aut liberum meri tum præviderit: sed ita demum, si necessariam ad id opem conferre decreverit; 4.) sed uti que eo ipso homines constitui electos, ac dignos, et aptos; quod Deus non solum id præ videt, quod eorum voluntate confertur (bonum gratiæ usum, ac bonum liberum salutare opus,) sed gratiam quoque prævidet suam, qua illos adjuvat eosque dignos et aptos facit; ac eorum bona operatur opera, et bonum efficit usum gratiæ; 5.) hanc de mum præscientiam absolutam esse, ac rei haud aliter quam præsentis et exsistentis cer lam notitiam. Præscientiam distinguere solent veteres illi Patres a prædestinatione: et illam ad liberos actus referre, istam ad ea quæ libero non subsunt arbitrio, veluti primam gratiæ collatio nem, ac retributionem præmiorum. Loquuntur scilicet, sensu quodam nimium stricto cir cumspectoque, de rerum earum prædestinatione quas facit solus Deus sine nobis. At eorum præscientia, ut vocant, quæ nos etiam libere facimus, cum sit absoluta, æquivalet prædesti nationi, ut Aquinatem egregie docentem audivimus. Ipsi quoque videntur Patres, præde stinationem ad gloriam ex meritorum prævisione statuisse; quæ levioris momenti hoc loco quæstio est, dummodo prædestinatio admittatur ad gratiam et ad gratiæ effectum, qui est liber voluntatis consensus, aut liber gratiæ datæ bonús usus. Thomæ doctrinam præ oculis habeto. [LIV] Aiunt_denique laudati Patres ac Theophylactus non raro: eos homines eligere Deum, quos præscivit divinæ vocationi morigeros ae tractabiles; itemque consensuros hoc vel illo tempore ac in istis vel illis circumstantiis. Dietā hujusmodi non intelligas, ac si præscientia divina ex his hominum internis exterioribusque circumstantiis aliquam sumat ac præstet divinæ electionis et prædestinationis causam et rationem. Juxta secundam re

non ipsum continens Domini corpus et sanguinem. Cur ergo tam sollicite Bulgarus animad vertit non dixisse Dominum, Hoc est figura, sed, Hoc est corpus meum et caro mea? Cur urgeat, panem converti in ipsum corpus Christi, et transformari in carnem Domini. Hæo audiens turbatur ratio ac sensus hominum. Verum ne turbetur, cur ad arcana verba, ad accessionem Spiritus sancti, ad ineffabilem operationem, quæ transmutet, et transformet, et tṛauselementet, confugiendum fuerat? Cur eadem transmutatio, aliquo ut modo possibi lis Deo intelligatur, comparari debuerit cum pane illo qui a Domino ambulante manduca batur, et ejus in corpus mutabatur, fiebatque similis per conversionem substantialem ejusdem carni? Sed adhuc humana ratio et bominum sensus resistit: Non apparet nobis caro, inquiens, 3rd panis. Si remaneat substantia panis, et unam subeat mutationem virtutis, vel a Deo ob tineat virtutem vivificandi animas, quam panis ejusque substantia per sese non habet, our animadvertendum fuerat nos edere ac potare in Eucharistia corpus et sanguinem Christi, non eorum duntaxat figuram sumere? Abhorrere nos utique a crudæ carnis humanæ come stione, ac potu sanguinis humani: sed nostræ indulgere infimitati Deum voluisse. Ita porro carnem et sanguinem suum parasse nobis cibum et potum, ut pani ac vino, quibus assueti sumus, apparerent similia? Adeoque panem quidem nobis apparere et vinum, sed revera carnem esse st sanguinem? Videlicet demum speciem panis et vini servasse, at panem ipsum et vinum in carnem et sanguinem transmutasse? Quid est, quod objicias dictum a Theophylacto, factam transelementationem fuisse in virtutem corporis et sanguinis Domini? Id utique in hoc ad sanctum Marcum loco ait Theo phylactus, quod ad sanctum Matthæum et Joannem docet, panem quidem nobis apparere. sed revera carnem esse: et transformari arcanis verbis panem illum, etiamsi nobis videatur panis, in carnem Domini: et panem in carnem Domini mutari, licet talis nobis appareat mysticus cibus, qualibus alioqui assueti sumus. Rem hanc patefacit in eodem ad sanctum Marcum loco contextus. Dicit enim archiepiscopus panem non esse figuram et exemplur quoddam Dominici corporis, sed, in ipsum connerti corpus Christi. Addit ille, carnem qui dem non videri, sed propter nostram infirmitatem istud fieri, quoniam ab esu carnis homi nis et sanguinis potu abhorremus. Denique concludit, speciem panis et vini servari, sed in virtutem carnis et sanguinis transelementari panem et vinum. Quis hanc virtutem intellexerit veritati oppositam? Imo speciem panis et vini, reponit Albertinus, in virtutem carnis et sanguinis, juxta Theo⚫ phylactum, transelementari: quæ non alia est, nisi virtutis, aut in virtutem transmutatio. Imo de subtantiæ panis et vini transelementatione disertissime agere Theophylactum, inquio ego, consentient boni sensus [LVII] omnes. Archiepiscopi namque, sana. mente si verba ejus expendantur, sententia est: Panem, quem Dominus daturus est, non esse figuram carnis ejus, sed ejus veram carnem; carnem quidem non videri, quoniam infir mitati nostræ, cum ab esu crude carnis et sanguinis humani potus abhorreamus, indulgens et condescendens Dominus, speciem quidem panis et vini servat, sed in virtutem carnis et san guinis panem ipsum et vinum transelementat. Dubium enim movebatur, propterea quod caro non videretur, et panis apparebat. Hinc vero solutio: carnem non videri, in eam nihilominus panem transelementari, servata specie panis. Cur ergo, reponunt heterodoxi, vocem, virtutis, adhibeat in eodem ad Marcum com mentario? Nimirum ut doceat hanc fieri transelementationem, et transformationem, seu transmutationem in corpus Christi, virtute plenum, et nos vivificans. Rem hanc lucu lentissime exclamat in caput vi Joannis: «Nunc autem condescendente Domino nostræ infirmitati, talis apparet mysticus cibus, qualibus alio. i assueti sumus. Pro mundi au tem vita carnem suam et mortem dedit.» Et- infra: «Judæi cum audissent de esu carnis illius, discedunt... Ipse volens hoc ostendere, quod non sit impossibile, sed etiam valde necessarium, ait: Non potest aliter haberi vita, nisi meam carnem comedatis... Non enim nudi hominis càro est, quæ manducatur: sed Dei, et quas deificare valet, utpote contem perata deitati... Iterum nudi hominis caro nihil prodesse potest: sed quia Deus univit sibi carnem secundum ineffabilem contemperationem, vivifica est caro.» Sensum exprimit ipsissimum Euthymius in Matthæum: Quemadmodum supernaturaliter a:sumptam carnem deificavit: et hæc (panem et vinum) transmutat in ipsum vivificum cor

ac Petrus ipse in textu Græco semper Paulo præpositus occurrat; bis Paulo Petrum, ac bis Petro Paulum antepositum sua expresserit in versione Ecolampadius? Mali nihil suspicati sunt Montanus ac editor Parisiensis: quod attamen, si quod esset in hete rodoxo interprete, innuere mihi libuit. Cæterum Petri primatum luculentissime Theo phylactus offert in eodem ad Evangelium Lucæ Commentario capite xx, Ex quo te discipulorum principem habeo, postquam negato me fleveris, et ad pœnitentiam veneris, confirma cæteror. Hoc enim te decet, poster oo, qui post me Ecclesiæ petra es, et fir mamentum. Ad aliud argumentum difficultates pertinent, quas Launoius ingerit, ad versus Bellarminum disserens epistolarum parte v, epistola 2 ad Antonium Varillaum, num. 55 et seqq. 97. Irrito certe voto Theophylacti verba objiceres ad caput x Matthæi, vers. 3. Enumerat autem, inquientis, apostolorum nomina propter pseudoapostolos: præponit au tem Petrum et Andream. Ideo namque, eoque sensu duos illos hoc loco præpositos ait, quoniam et primum erant vocati. Temporis ordo est, non dignitatis. Philippus Mornæus in Historia papatus, sæculo nono, ipsum Theophylactum opponit, quem in Epistolam ad Galatas capite 1 aientem inducit: Paulum ostendere se Petro æqualem esse. Lonicerus vertit, se ejusdem esse cum Petro pretii et honoris. Agitibi Bul gariæ archiepiscopus de munere apostolatus, deque prædicatione apud Hebræos pecu Jiari modo commissæ Petro, et apud gentes Paulo. Quo nihilominus pari honore salvo, disertissima sententía ejus est, totius orbis ovium præfecturam, non alii, sed Petro traditam a Domino. Apostolos omnes pares fuisse, catholicorum nemo inficiatur, quoad apostolatus potestatem, quam intrinsecam et essentialem vocant alii, aliique extraordina riam; sed uni Petro, collatam docent, quæ dicitur ordinaria, ac veluti muneri aposto latus adjuncta: ét hocce in regimine credentes omnes, ipsosque apostolos tenent Petro inferiores. Addit Mornæus nullam episcopi Romani his in locis mentionem habitam a Theophy Jacto. Cur vero mentionem ingesserit, ubi neque locus, neque ulla causa exposcebat? At inquiunt catholici Ecclesiam fundasse Christum in æternum duraturam, adeoque perpetuam regiminis formam ab eo institutam, quæ non solum in sancto Petro, cum totius orbis ovium præfecturam ipsi tradidit Dominus, verum etiam in successoribus Ro manis pontificibus eluceret. Id vero perenni et constantissima sæculorum omnium tradi tione evincitur. 98: Immoderatiori profecto confidentia Mornæus aliique heterodoxi locum Theophylacti opposuissent, qui habetur ejus in epistola ad Nicolaum diaconum et canstrisium. Ait ille: Itaque si Occidentales circa aliquod dogma errent, quod Patrum fidem [LIX] impetat, cujusmodi est, quod Symbolo de Spiritu sancto addiderunt, ubi periculum est maximum; hoc qai non emendatum condonat, id illi condonari non potest: etsi ex throno loquantur, quem sublimem sublimes proponunt: etsi Petri confessionem proferant: etsi beatitudinem adducant, ex illa (confessione) obtentam etsi claves regni calorum contra nos quatiendo vibrent, quibus quantum honorare ipsum putant, tantum seipsos deho norant; cum ea quæ ille (Petrus) constituit, ipsi dissolvant, subruantque funda menta Ecclesiæ, quæ illi sustinenda concredita sunt Hac in re si quis es... punge ac feri, tanquam levita ac Dei minister, eos qui bellum gerunt pro suarum co gitationum figmentis, et caput attollunt in adorationem, et omnes submissos volunt sui principatus amplitudini.» In hæc verba, quæ ex Responsionibus Demetrii Chomateni affert Petrus Pithoeus in Historia controversiæ de processione Spiritus sancti, sic animadvertit: Quæ convicia, inquiens, in Nicolaum potius (ad quem scribebat) quam in alium quemlibet directa, quis non videt? Imo viderit nemo. Aio primum ego: Sancti Petri primatum, ac Romani etiam pontificis, Petri sedem tenentis, hoc in loco agnosci a Theophylacto: ac sane fundamenta Ecclesiæ, sive dogmata, concredita fuisse, eodem auctore, Petri sedi, ut sustinerentur. Aio deinde, hisce primatus privilegiis abuti Bulgarum archiepiscopum eademque conviciantis more in Latinos projici, ac si processionem Spiritus sancti a Patre Filioque docentes, fundamenta Ecclesiæ everterent. Adeo namque pertinax erat adverso in dogmate, ut contrarium sen tientes putaret agere contra Petri throni auctoritatem, contra confessionem ejus a Jesu Christo commendatam, contra regni cœlorum claves traditas eidem. Addit etiam bile com

De Veneta operum Theophylacti omnium editione. 104. De Veneta operum omnium editione, quæ Bulgarus archiepiscopus noster lucu brasse fertur, tametsi curas ad meas minime pertinente, rationem aliquam postremo loco ut libens lubensque reddam, Dissertationis ordo exposcit, ipsiusque editionis conditie. Hactenus plura recensuimus ejus opera, quæ prodierunt in lucem: Græce et Latine quidem Commentarios in quatuor Evangelia, et in Acta apostolorum, et in Epistolas Pauli, itemque Regiam Institutionem, ac Homiliam in adorationem venerandæ crucis, et Epistolas Græce Lugduni-Batavorum ac Latine in Bibliothecis Patrum: Latine autem solummodo, Commentarios in quatuor prophetas minores, et Homiliam in Præsentationem Virginis Dei paræ in templo, ut memoratas præteream superiores elucubrationes, quas etiam Latine tantum sæpius repetiti expressere typi. Quoniam vero diversis in locis diversisque typis ac formis, et sejunctim etiam edita sunt hæc opera, alicubi juxta primi interpretis trans lationem, juxta recognitiones posteriores castigationesque alibi; perquam difficile mole stumque negotium erat bibliothecarum instructoribus cæterisque qui libros colligunt, eadem comparare, licet cusa, et possidere. Hæc simul collecta præstat omnia Veneta editio; et hocce primum, neque modicum, pretium ejus. Pretium quam maxime augent non pauca, sane præclara et optatissima, Theophylacti monumenta, scripto relicta, quæ nunc primum, aut Græce et Latine, aut Græce saltem in lucem prodeunt. Primum est, quod ipse concinnavit, opus in Epistolas canonicas, textum suppeditante Cæsareo-Vindobonensi codice. Codex Bavarico-Monachiensis opus alterum obtulit, quod est integra in duodecim prophetas minores Expositio, promissa non semel, diu expetita irritis votis nunc demum typis nostris excusa, cum Veneto Marciano codice non sine emolumento collata. [LXIII] Fragmenta pauca Epistolæ ad Nicolaum diaconum et canstrisium legebantur inter Demetrii Chomateni, Bulgaria archiepiscopi, Responsiones apud Leunclavium in Jure Græco-Romano: nemoque eruditorum non vehementer optabat, ut integra alicubi reperta juris aliquando publici fieret. Votis omnium satis in hac editio tione Veneta factum, quæ perfectum completumque opusculum insigne præstat, ex codice Cesareo-Vindobonensi sumptum: ex quo licet etiam addiscere Theophylacti opuscula, quæ veluti varis ac diversa distinguebantur apud bibliographos, nihil omnino ab una illa epistola differre, quam ad laudatum Nicolaum diaconum et canstrisium inscri ptam noveramus. Recensitas sub nomine Theophylacti apud eosdem bibliographos lege bamus Homilias undecim in tottdem evangelia Resurrectionis matutina. Quid vero? Ex codice Cæsareo-Vindobonensi transcriptæ cum attentius expenderentur, sententia et verbis repertæ sunt eædem prorsus cum ipsius Theophylacti Commentariis super eisdem evangeliis, undecimæ homiliæ postrema parte excepta, quam præestabit editio Ve neta. Hujus etiam beneficio, obvia lectoribus imposterum erit Oratio panegyrica ad Ale xium Comnenum, post bellum Scythicum pluribus relatis victoriis confectum, ab eo dem Theophylacto elucubrata, ex codice Bavarico-Monachiensi eruta: ac obvia erunt Carmina, quæ cecinit ipse, in codicibus Regiis Parisiensibus, ut fertur, asservata, ex eisque pro ea, quæ summa sine dubio adhibetur diligentia, ad Venetæ hujusce editionis ornamen tum depromenda. Cum textu Græco tot operum Theophylacti, quæ memoravimus in biblio thecis hactenus delitescentia, simul prodibunt Latina interpretationes, attentiore studio abs. viris peritissimis confectæ: et vice versa Latinæ translationi Homiliæ in Præsentationem Deiparæ Virginis, a Francisco Combefisio adornatæ, adjectus prodibit Græcus textus ex Regio codice Parisiensi, nova item sine dubio nitidiori accedente Latina interpretatione. Hæc sunt præcipua Veneta editionis, tot tantisque accessionibus locupletate, emolu menta et ornamenta. Hæc vero promovere omnia, felicemque in exitum deducere, unus valuit Franciscus Foscarus, patricius Venetus, amplissimus senator, publicis consiliis. regundis sexxir, litterarum cultor, ac patronus qui suæ splendore nobilitatis, ac plurima, qua domi forisque auctoritate pollet, id facillime assequi potuit, ut codices Vaticani, Cæsareo-Vindobonenses, Parisienses Regii, et Bavarico Monachienses, ne Marcianos Venetos memorem ac Patavinum Sanctæ Justinæ, diligentius lustrarentur: si quæve Bulgaria archiepiscopi Theophylacti exstarent, opera, a peritis transcripta libresi

Venetias transmissa ac Latinitate donata, Græce tandem et Latine viderent lucem. Viro summo, qui litteratorum nationi tam ampla beneficia impendit, gratias agere pares, quis valeat? Num vero opera illa Theophylacti, quæ jam edita, sive Græce et Latine, sive Latine tantum, nunc typis Venetis recuduntur, prodeant accuratiora? Perfectiorem sine dubio sive textum Græcum spectes, sive Latinam versionem, fieri editionem posse, viri pori tissimi animadverterunt: Græcis nimirum codicibus, qui servantur in bibliothecis, diligentius collatis: ac versione Latina tum nitidius, tum accuratius ad veritatem Græ corum expressa. Œcolampadius codice unice unico Græco usus est, utique mutilo in Commentariis Evangeliorum, nec alium nisi Romanum vidit Philippus Montanus utique imperfectum: Latinaque interpretatione ab eo primum confecta, ac bis etiam ab iste recognita, meliorem optant viri docti. Num studii præstitum aliquid, in Veneta editione, quod priores maculas eluerit? Quod ego novi, paucis accipe. Textum Romanum, prio remque Latinam interpretationem iterum excudi juxta Parisienses typos: ad calcem. tomi variantes non paucas conjectas esse lectiones, quæ ex Marcianis Venetis codicibus depromptæ sunt: suppletas etiam in Latina versione plurium vocum omissiones, dictiones alias ad Græcorum veritatem redactas, integrasque periodos non raro nitidiores substi tutas. Exempla nonnulla inferiori prostant in margine, quæ indicant non tam versionen illam, ubi opus erat, castigatam correctamque, quam potius emendationis quæ curanda foret, passim indigam. Ferebantur Commentarii in Epistolas sancti Pauli, cum Latina duplici versione, altera Christophori Porsenæ paraphrastica ac nimium libera, Joannis Loniceri altera sphalmatis passim scatente, et alicubi tolerabili. Illa prætermissa, posteriorem recognovit, Græco textu, qui fuerat olim Erasmi, reperto expensoque, Philippus [LXIV] Montanus: et banc postremis curis emendatam protulere in lucem Londinenses editores, textu Græco adjecto ex codice Arundelliano, cum binis aliis Oxoniensibus collato. Hanc editionem iterum expriment typi Veneti, quibus additur collectio variantium lectionum, Veneto Marciano codice eas suppeditante. In Latina Expositionis in Acta apostolorum interpre tatione, quam Sifanius confecit, nova ipsius occurrit versio sacri textus, longe differens a Vulgata, qua passim utitur Ecclesia: variæque occurrunt lectiones, quæ sumptæ sunt ex Erasmo, Sebastiano Castalione, et Theodoro Beza, suspectis hominibus ac heterodoxis. Sacri textus Evangeliorum OEcolampadius, et Epistolarum sancti Pauli Lonicerus, ver siones proferunt, quas ipsi Græco textui conformiores putarunt, sed a Vulgata nostra non multum abeuntes. Priore in loco ea usus est sua in Recognitione Philippus Montanus evangelici textus versione, quam reperit: alteroque in loco vulgarem Paulini textus, in Ecclesia Catholica adhibitam, substituit ac retinuit, nisi sicuti Theophylacti interpre tatio illam immutare coegerit. Eorum negotium erit, qui Venetam editionem curant, ut in prædicta Actorum apostolorum nova versione, si quid est offensionis, abjiciant: aut Philippi Montani, imo etiam editorum Londinensium consilium sequentes, Vulgatam substituant, locis exceptis, ubi eam immutari Theophylacti interpretatio exposcat. Epistolarum demum quas plurimas archiepiscopus Bulgariæ scripsit, Græcus textus, ac Latina Vincentii Marinerii versio, sejunctim hactenus prodierunt; sed hanc, et illum conjunctim præstabit Veneta editio. Doctissimos viros novimus, qui versionem hanc, ceu minus accurate confectam, erratisque scatentem dolent: nosque nonnulla exempla dedimus num. 25 et alibi; sed Veneti editores hanc quoque spartam adornabunt. Plura itaque sunt quæ Venetam hanc editionem maxime commendant: tum inedita non pauca, quæ nunc in lucem prodeunt, Theophylacti opera; tum ejus lucubrationes omnes, quæ cum hactenus variis cuse typis ac disperse abirent, nunc simul collectæ præstantur tum aliæ variantium lectionum, quæ ex codicibus bouæ notæ sumptæ sunt, accessiones plures: tum denique diligentior de bisce operibus censura ac certum judicium